1. Chandogya Upanishad Tika of Anand Giri & Bhashya of Sankara Vinayak Ganesh Apte Kashinath Shastri Agase Anand Ashram 14 1916

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।

ग्रन्थाङ्क: १४

छान्दोग्योपनिषत्

आनन्दगिरिकतटी का संवलित शांकरभाव्य समेता।

रत्नागिरिग्रामनिवासि 'महामहोपाध्याय' इत्युपपदधारिवाळ- शास्त्रिसूरिसूनुभिः 'आगाधे' इत्युपाहै: वे० श्ञा० सं० र० रा० कायीनाथशाख्तिभिः संशोधिता। सा च हारे नारायण आपटे इत्यनेन

पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये

प्रकाशिता ।

चसुर्थीयमङ्कनावृत्तिः। झालिवाहनशकाब्दाः १८३५ खिस्ताब्दा: १९११

(अश्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकताः)। मूल्यं रूपकपश्कम्। (र० ५)

श्री राम शैव शश्रम

24 128- 31.5-61

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्क: १४ छान्दोग्योपनिषत्।

आनन्दगिरिक तटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता।

दत्नागिरिण्रामनिवासि 'महामहोपाध्याय' इत्युपपदधारिवाल- शास्त्रिसूरिसू नुभिः 'आगाशे' इत्युपाह्वैः वे० शा० सं० रा० रा० काशीनाथशास्त्रिभिः संशोधिता। साच हरि नारायण आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये 31-5- 61 आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।

शालिवाहनशकाब्दाः १८३५ खिस्ताब्दा: १९१३

(अक्ष्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण खायत्तीकृताः) (मूल्यं रूपकपश्चकम् । रु. ५ ) 8/-

351

आदर्शपुस्त कोल्वेख पत्रिका

अथास्याश्छान्दोग्योपनिषदः पुस्तकानि यैः परहितैकपरतया संस्करणार्थ पदत्तानि तेषां वामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्र कृतज्ञतया पकाश्यन्ते- (क) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, कलिकातानगरस्थमुद्रणालये मुद्रितं, कैलासवासिनां देव इत्युपाद्वानां पुण्यपत्तननि- वासिनां वे० शा० सं० बालशास्त्िणाम्। (ख) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, करवीरपुरनिवासिनां वे शा० सं० रा० रा० श्रीमतां गुरुमहाराजानाम्। लेख- नकाल: संवत् १८४७। (ग) इति संक्षितस्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, इन्दूरपुरनिवासिनां किबे इत्युपान्वानां श्रीयुतानां रा० रा० भाऊसाहेब बाळा- साहेब इत्येतेषाम् । (घ) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं, करवीरपुरनिवासिनां वे० शा० सं० रा० रा० गुरुमहाराजानाम्। (ङ) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं, पुण्यपत्तननिवासिनां कैलासवासिनां फड- णौस इत्युपाह्वाना रा० रा० मोरोबादादा इत्याख्या- नाम्। (च) इति संक्षितम्-भाष्यं कैलासवासिनां पुण्यपचननिवासिनां बीयुतानां पटवर्धन इत्युपाह्वानां रा० रा० बाळासाहेब इत्याख्या- (छ) इति संज्ञितम्-टीका, पुण्यपत्तननिवासिनां कै० श्री०रा० रा० बाळा. नाम्।

साहेब पटवर्धन इत्येतेषाम्। (ज) इति संव्ञितम् -- मूलं पुण्यपत्तननिवासिनां श्री० रा० रा० भाऊसा० नगरकर इत्येतेषाम्। लेखनकाल: शके १७०५। (झ) इति संज्ञितम्-मूलं, साठे इन्युपाद्वानां वे० शा० सं० रा० रा० नील कण्ठशास्त्रिणां पुण्यपत्तननिवासिनाम्। (अ) इति सज्ञितम् -- मूलं सभाष्यं टीकोपेवं च, बडलीग्रामनिवासिनां चिद- म्वरदीक्षित कुलोत्पन्नानां श्री० वे० शा० सं० रा० रा०

[ २ ] मार्तण्डदीक्षितानाम्। लेखनकालः शके १७८१। (ट) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, वटोदरनिवासिनां पटवर्ध- नोपाह्वानां श्री० रा० रा० कृष्णराव भीमाशंकर इत्ये- तेषाम्। (ठ) इति संक्वितम्-मूलं सभाष्यं, उज्जयनीक्षेत्रनिवासिनां वे० शा० रा० रा० सोरटीबुवा इत्येतेपाम्। लेखनकाल: संवत् १८६० (ड) इति संज्ञितम्-भाष्यं, दक्षिणापथवर्तिविद्यालयग्रन्थसंग्रहालयस्थं डाक्तर इत्युपपदधारिभिर्भाण्डारकरोपाहैः "रामकृष्ण गोपाल"

(ढ) इति संज्ञितम्-भाष्यं, एतदपि दक्षिणापथवर्तिविद्यालयस्थमेव्र तैरेव इत्येतैर्दत्तम् ।

दत्तम्। (ण) इति संज्ञितम्-भाष्यं, सटीकं, अष्टेग्रामनिवासिनां लिमये इत्युपा- ह्वानां रा० रा० गोविन्दशर्मणाम्। (त) इति संज्ञितम् -- मूलं रा० रा० "महादेव चिमणाजी आपटे " इत्ये- तेषाम्। लेखनकाल: संवत् १७३३। (थ) इति संज्ञितम्-मूलं पुण्यपत्तननिवासिनां कै० रा० रा० नारायण बाबाजी जोशी इत्येतेषाम्।

छान्दोग्योपनिषद्विषयसूचीपत्रम् ।

विषया: । (आरम्भ-(स्माप्ति- खण्डाङ्ा:। पृष्ठाङ्ाः) पृष्ाद्ठाः) अथ प्रथमोऽध्यायः । ॐकारस्य रसत्तमत्वाप्तिसमृद्धिगुणनामुक्ति: ... १ ७ १७ प्राण दृष्योंकारोपासनम् २ १८ २6 आदित्यदृष्टया माणादिदृध्य। चोद्रीथस्वरोपासनम् ... ३ २९ ३६ स्वरशब्दितोंकारोपासनम् .... ४ ३७ ३९ वागादीनां मुख्यमाणस्य च रश्मीनामादित्यस्य चाभेददृष्टयोद्गीथो- पासनस्य निन्दापूर्वकं तेषां पुनर्भेददृष्टये द्रीथोपासनम् ५-७ ४0 शिलकदालम्यजैव लिसंवाद :... ५२ ८-९ ५३ ६१ दुर्मिक्षकाल उषस्तेर्देशान्तरगमनं हस्तिपालो्छिष्टभोजनादिप्रस्ता- ... १० ६२ ६६ राजोषस्तिसंवाद पूर्वकमा र्िज्य प्रस्तावेन देवताज्ञानम् कक्करैरुद्रीथोपासनोपदेशः ... ११ ६७ ७०

भक्त्यवयवोपासनम् ... १२ ७१ ७४ ... १३ ७५ ७७ अथ द्वितीयोऽध्यायः। साधुदृष्ट्या समस्तसामोपासना ... ७८ ८० लोकदृष्य। हिंकरः प्रस्ताव उद्गीथः प्रतिहारो निधनमिति पञ्च- १

विधसामोपासना २ ८० ८३ वृष्टिदृष्ट्या पञ्चविघसामोपासना ३ ८४ अव्दृध्व्या पञ्चविधसामोपासना ८४

ऋतुदृष्ट्या पञ्चविधसामोपासना ८५ ८५

0 ... ८६ पशुदृष्ट्या पञ्चविधसामोपासना ८६ ... ... प्राणादिद्ृध्या पञ्चविधसामोपासना .. .... ८७ ८७ ... .. ७ वादृध्ट्या हिंकार: प्रस्ताव आदिरुद्रीथः प्रतिहार उपद्रवो निध- ८८ ८९ नमिति सप्तविधसामोपासना आदित्यदृष्टय्ा सप्रविधसामोपासनम् .... ८ ८९ ९० आदित्यजयेन सप्तविधसामोपासनम् .... ९० ९४

माणेष्ु गायत्रसामोपासनम् ... .... १० ९५ ९७ ९८ ९९

सूर्चापत्रम्।

विषया: । (आरम्भ-(सम्र- स ण्डापु।। पष्ठाद्वाः। पष्ठापुत) अग्नौ रथंतरसामोपासनम् .... १२ ९९ १००

मिथुने वामदेव्यसामोपासनम् ... १३ १०० १०६

आदित्ये बृहत्सामोपासनम् १४ १०२ १०२

पर्जन्ये वैरूपसामोपासनम् ... . १५ १०३ १०६

ऋतुषु वैराजसामोपासनम् ... .. १६ १०३ १०३

पृथिव्यादिद्ृष््या शक्कसीसामोपासनम् .. १७ १०४ १०५

पशुद्दध्या रेवतीसामोपासनम् १८ १०५ १०६

अङ्गदृष्टया यज्ञायज्ञायसामो.पासनम् ... .. १९ १०६ १०७

देवतादृष्या राजनसामोपासनम् २० १०७ १०८

त्रयीविद्यादिद्टष्टया सामोपासनम् ₹१ १०८ ११० ... विनर्दिगुणविशिष्टसामोपासनम् .२२ ११० ११२

धर्मस्कन्ेनोंकारोफासनम् ... २३ ११३ १२५. ... सामोपासनप्रसङ्गेन सामहोममन्त्रोत्थानानि, अज्ञातसामहोममन्त्रो- स्थानस्य कर्मनिषेधश् ... २४ १२६ १२१ अथ. तृतीयोऽध्यायः। आदित्यादौ मध्वादिर्द्ृष्टिः ... १३१ १३५ 0 .... दक्षिणदिकस्थरशम्यादौ मधुनाड्य दिद्ृष्टिः १३५ १३६ ....

पश्चिमदिकस्थरश्म्यादौ मघुनाड्यदिदृष्टिः १३६ १३७ 0000 उत्तरदिकस्थरम्यादौ मधुनाड्यादिद्ृष्टिः ४ १३७ १३७ .... .... 0.0

ऊर्ध्वदिक्स्थरइम्यादौ मधुनाड्यादिर्द्ृष्टिः १३८ १३९ ० .... प्रथमामृतं यद्रोहितादिरूपं वसूपजीवनभूतं तस्योपासनम् १३९ १४१

द्वितीयामृतं रुद्रोपजीवनभूत यत्तदुपासनम् १४१ १४२

तृतीयामृतमादित्योपर्जीवनभूतं यत्तदुपासनम् चतुर्थामृतं मरुदुपजीवनभूत यत्तदुपासनम् ८-१० १४२ १४८ .... पञ्चमामृतं साध्योपजीवनभूतं यत्तदुपासनम् भोमक्षय आत्मनि संहतं सर्वमित्युपासनम् १₹ १४८ १५१

मायत्र्या ब्रह्मोपासनम् १२ १५२ १५७.

१२ १५८ १६७

सर्वदृष्टया ब्रह्मोपासनं मनोमयत्वाद्यारोपेण शाण्डिल्पविद्या च .. १४ १६८ १७५

पुत्रदीर्घायुट्टफला विराट्कोशोपासना .... ... १५ १७५ १७८

सप्त्मनो दी घरि ट्टूफल55.मयज्ञोगसना ६ ६ १७९ १८२

सूचीपत्रम्। ३

विषया: । (आरम्भ-समप्ति -

... १७ १८३ १८८ ... १८ १८८ १९१

.... ... १९ १९१ १९५

अथ चतुर्थोऽध्यायः। जानश्रुतेहंसोक्त्या रैक्कनिकटे क्षत्तपेरणम् ... १ १९५ २००

रैक्काय जानश्रुतेर्षनादिदानम् २ २०१ २०४ आख्यायिकास हेता सर्वोपलब्धिफला संवर्गविद्या ... ३ २०४ २१०

सत्यकामेन ब्रह्मचर्यार्थ गौतमस्य गोचारणम् ... २११ २१४

बलीवर्दस्य सत्यकामाय ब्रह्मणः प्रथमपादोक्तिः २१४ २१६

अग्नेः सत्यकामाय ब्रह्मणो द्वितीयपादोक्ति: .... ६ २१६ २१७

हंसस्य सत्यकामाय तृतीयपादोक्तिः ... २१८ २१९

मद्रो: सत्यकामाय चतुर्थपादोक्तिः 6 २१९ २२०

सत्यकामस्य गुरुकुले पुनर्गमनम् २२० २२२ ... १० १२२ २२७

गार्हपत्याग्निविद्या ... ११ २२७ २२८

अन्वाहार्यपचनाभ्रिविदया १२ २२९ २३०

आह्वनीयाग्निविद्या ... ... १३ २३० २३१ ... अग्नीनामुपकोशलं प्रति वचनम् .... १४ २३१ २३३

अक्षिपुरुषोपासना .... १५ २३३ २३७ .... यज्ञोपासना ... १६ २३७ २४१

व्याह युपासना .. १७ २४१ २४५

अथ पञ्चमोऽध्यायः। ख्ये प्यश्रेष्ठादिगुणोपासना, इन्द्रियाणां विवादश् ... १ २४६ २१५ २ २५५ २६२

पञ्ञाग्निविद्यार्थ श्वेतकेतुप्रवाहणसंवादः ३ २६२ २६७

लोकरूपागिविद्या ... ४ २६७ २७१

पर्जन्यरूपाग्निविद्या .... ५ २७१ २७२

६ ५७२ २७२

पुरुषरूपाग्निविद्या ७ २७३ २७३

गोषिद्र पािविद्या .. r. ८ २७३ २७४ ....

४ सूचीपत्रम्। विषयाः । (अरम्न- (समाप्ति- योनिद्वारा जातस्य पुनः पुनर्घटीयघ्रवद्रमनागमनाय कर्म कुर्वतो खण्हाडा: शष्ठाङ्:)उृष्ठाङ्क:।)

मृतस्याग्नये हरणम् आत्मविद्ययोत्तरमार्ग: कर्मणा दक्षिणमार्ग: ९ २७५ २७७

औपमन्यवादिभि: पश्मिरुद्दालकेन सहितैः कैकेयस्य संवाद :... ११ . १० २७७ २९९ औपमन्यवकैकेयराजसंवाद: २९९ ३.३

सत्ययज्ञकैकेयराजसंवाद: ... १२ ३०३ ३०४ ... १३ ३०४ ३०५

जनकैकेयसंवाद: .. १४ ३०५ ३०६

बुडिलकैकेयसंवाद: .. १५ ३०६ ३०७ ३०७ ३०८ उद्दालककैकेयसंवाद: ... १६

सर्वैः सह कैकेयसंवाद: .. १७ ३०८ ३०९

विदुषोऽग्निहोत्रसिद्धयर्थ प्राण य स्वाहेति प्रथमाहुतिकथनम् . १८ ३०९ ३११ व्यानाय स्वाहेति द्वितीयाहुतिकथनम् १९ ३१२ ३१३ अपानाय स्वाहेति तृतीयाहुतिकथनम् समानाय स्वाहेति चतुर्थाह्ुतिकथनम् .... २०-२३ ३१२ ३१५ उदानाय स्वाहेति पञ्चमाहुतिकथनम्

... ३१८ अथ षष्टोऽध्यायः। ... २४ ३१५ श्वेतकेतुमुपदिशत्यारुणः अन्यपक्षनिरसनपूर्वकं सर्वस्य जगतः सन्मान्नत्वकथनम् ३१८ ३२२ ...

भूतसूक्ष्मात्प्रपञ्चसृष्टिक्रमः २ ३२२ ३३५ एकविज्ञानेन सर्वेविज्ञानम् .... ... ३४१ ... ३ ३३५ अन्नाद्यशितं त्रेधा भवतीति ... .... ४ ३४१ ३४६

भक्ष्यमाणस्याणीयभागो मनआदिर्भवतीति ... ५ ३४७ ३४९

षोडशकलपुरुषोपदेशः ६ ३४९ ३५०

सुषुप्तिकालस्थित्युपदेशः ... ७ ३५० ३५४

सुषुप्त्यादौ सत्संपन्नानां सत्संपत्तिज्ञानाभावे दृष्टान्तः D .. ८ ३५५ ३६६

नदीदृष्टान्तेनोपदेशः ३६६ ३६८

वृक्षदृष्टान्तेनोषदेशः ... १० ३६९ ३७० oD. घटफलदृष्टन्तेनोपदेशः .. ११ ३७० ३७२

र्वणदृष्टन्ते नोपदेशः .. १२ ३७३ ३७४ .... .. . ... १३ ३७४ ३७७

सूचीपत्रम्। ५

रिषयाः । (आरम्भ-( समाप्ति -

गन्धारदेशादानीतपुरुषदृष्टान्तेनोपदेशः खण्डाङ्क:।पृष्ठ ङ्वा:) पृष्ठ ड्राः)

मुमूर्षुपुरुषद्ृष्टन्तेनोपदेशः ... ... १४ ३७७ ३८२

चौरपरशुग्रहणदृष्टान्तेनोपदेशः ... ... १५ . ३८२ ३८४

... १६ ३८४ ३९० अथ सप्तमोऽध्यायः। नारदाय सनस्कुनारोपदेश: १ ३९६ चाड्नाम्रो भूयसीति ३९० २ ३९६ ३९७ मनो वाचो भूय इते ३ ३९७ ३९९ संकल्ो मनसो भूयानिति ४ ३९९ ४०३ चित्तं संकल्पाडूय इति ५ ४०३ ४०५ ध्यानं चित्ताद्य इति ६ ४०५ ४०६ विज्ञानं ध्यानाड्रय इति ७ ४०७ ४०८ बलं विज्ञानादूय इति ... ४०८ ४०९ अनं बलाद्रूय इति 0 ... ४१० ४११ .. १० ४११ तेजोडद्गयो भूय इति ४१२ ११ ४१२ ४१४ आकाशस्तेजसो भूयानिति .. १२ ४१४ ४१५ स्मरणमाकाशाड्रय इति ... १३ ४१५ ४१६ आशा स्मरणाद्यसीति ... ६ ४ ४१६ ४१७ प्राण आशाया भूयानिति .... १५ ४१८ ४२२ सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः ४२२ विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमितयुपदेशः ... १६ ४२३ ... १७ ४२३ मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः ४२५ .... १८ ४२५ श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः ४२५ ... .. १९ ४२५ निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येत्युपदेशः .... ४२६ .. २० ४२६ कृतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्येयुपदेशः ४२६

सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्युपदेशः ... २१ ४२६ ४२६ .. २२ भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इत्युपदेशः ४२७ ४२८

... ... २३ ४२८ भूमस्वरूपकथनम् ... ४२८

सर्वत्र स एवेत्यपदेश: ... २४ ४२८ ४३१ ... 1 .. एवंविद: फलोपदेश: ... २५ ४३२ ४३३ .... ... २६ ४३४ ४३६

सूचोपत्रम् ।

विषयाः । (आरम्भ- (समाप्ति - खण्डाङा:पुष्ठाङ्ाः)पृष्ठाङ्का:)

अथाष्टमोऽव्यायः ।

दहरपुण्डरीके त्रह्मोपासनम् ... ... १ ४३७ ४४६ .. दहरब्रह्मोपासनफलम् २ ४४७

असत्यापिहितसत्योपासनं नामाक्षरोपासनं च .... ३ ४४९ ४५४ 888

सेतुरूपात्मोपासना ... ४५४ ४५१ EC

यज्ञादौ ब्रह्मचर्यदृष्टिः ४५७ ४६४ ६ ४६४ ४७०

इन्द्रविरोचनयोः प्रजापतिसकाशं गमनम् ७ ४७१ ४७६ .४७६ V इन्द्र विरोचनयोरुदशराच आत्मदर्शनम् ४८१ ४८२ ४८५ इन्द्रस्य पुनरागमनम् ४८६ इन्द्राय स्वमपुरुषोपदेशः ४८८

सुषुप्तपुरुषोपदेशः ... ११ ४८९ ४९१

मर्त्यशरीराधयुपदेश :... .. १२ ४९१ ५०९

श्यामाच्छबलमिति मन्त्रः १३ ५०९ ५१० ..... १४ ५१० ५१२ ... १५ ५१२ ५१५

समास्तमिद सूचीपत्रम्।

श्री राम रोव न्रात्रम ॐ तत्सद्रह्मणे नम: शरी राम शैव शायम सामवेदीया छान्दोग्योपनिषत्।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता।

(अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् ।) (तत्र भाष्यकारोपोद्गातः ।) ओमित्येतदक्षरमित्याद्यष्टाध्यायी छान्दोग्योपनिषत्। तस्या: संक्षेप सोऽर्थजिज्ञासुभ्य ऋजुविवरणमल्पग्रन्थमिदमारभ्यते। (अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका।) नमो जन्मादिसंबन्धबन्धविध्वंसहेतवे। हरये परमानन्दवपुषे परमात्मने ॥ १ ॥ नमस्त्रय्यन्तसंदोह सरसी रुहभानवे। गुरवे परपक्षीघध्वान्तध्वंसपटीयसे ॥२॥

पन्थिदुरितनिबर्हणसिद्धयर्थमोंकारोच्चारलक्षणं मङ्गलाचरणं संपादयन्व्याख्येयस्वरूपं दर्श- यति-ओमित्येतदिति। व्याख्यानं सप्रयोजनं प्रतिजानीते-तस्या इति। ननु शारीरके भूय:सु प्रदेशेषु विस्तरेण व्याख्यात्तत्वादमुष्य भाष्यं किमितति संप्रत्यारभ्यते तत्राSडह- संक्षेपत इति। विस्तरेण व्याख्यातत्वेऽपि संग्रहतो व्याख्यानमस्याः संप्रणीयते विस्तृ- तस्य संक्षिप्य ग्रहणे सुग्रहत्वादित्यर्थः । कि च न चेयं यथापाठक्रमं व्याख्याता। प्रकृते तु पाठक्रममनतिक्रम्य व्याख्यायते तद्युक्तमिदं भाष्यमिस्याह-ऋजुविवरणमिति । ऋजु पाठक्रमानुसारि विवरगमर्थस्फुटीकरणं प्रकृतोपनिषदो यस्मिन्भाष्ये तत्तथेति यावत्। अथ पाठक्रममाश्रित्यापि द्राविडं भाष्यं प्रणीतं तत्किमनेनेत्याशङ्कयाSSह-अल्पग्रन्थ मिति। तथाऽपि विशिष्टाधिकार्यभावे कथमिदमारभ्यते तत्राSSह-अर्थजिज्ञासुभ्य इति। ये हि मुमुक्षवोडस्या विवक्षितमर्थ जिज्ञासन्ते तेभ्यो भाष्यमिदं प्रस्तूयते। तथा च विशिष्टाधिकारिसंभवे तदारम्भः संभवति तस्य च प्रकृतोपनिषदर्थपरिज्ञानमवान्तरफलं सद्द्वारा कैवल्यं परमं फलमिति भावः ।

१ ख. ध. 'रणल २ क. तेऽन्रा।

आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमान्याये-

तत्र संबन्धः। समस्तं कर्माधिगत भाणादिदेवताविज्ञानसहितमर्चिरादिमा गेण ज्रह्मपतिपत्तिकारणम्। केवलं च धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकप्रतिपत्तिकार णम्। स्वभावपवृत्तानां च मार्गद्वयपरिभ्रष्टानां कष्टाडधोगतिरु क्क्कका

तद्भाष्येणत्याशङ्कय शेषशेषित्वे प्रमाणाभावान्मैवमित्यभिप्रेत्य पूर्वोत्तरकाण्डयोर्नियतपूर्वापर भाघप्रयुक्तं संबन्धं प्रतिजानीते-तत्रेति। तस्या व्याखयेयत्वेन प्रस्तुताया उपनिषदः कर्म- काण्डेन सह संबन्धोऽभिधीयत इत्यर्थः । कोऽसावित्यपेक्षारयां तदभिधित्सया कर्भकाण्डा- र्थमनुवदति-समस्तमिति। विितं प्रतिषिद्धं च कर्भ पूर्वस्मिन्काण्डे प्रतिपन्नमित्र्थः । तत्रे हि विहितं समुच्चितमसमुच्चितं चति द्विविधमितम्कृत्य समुच्चितस्य फलमनुवदति- मार्णादीति। प्राणश्चाननिश्वेत्याद्या देवता तद्विज्ञानं तदुपासनं तेन समुच्चितमभिहोत्रादि कमीर्चिराघुपलक्षिते देवयानेन पथा कार्यब्रह्मप्राप्ती कारणं न तु ब्रह्मपाती तस्य गन्तव्य- त्वाभावात्कार्यस्यैव गन्तव्यताया बादर्यधिकरणे राद्ान्तितत्वात्। तस्मान् समुच्चितं विहितं कर्म परमपुरुषार्थहेतुरित्यर्थः। त्त्यैवासमच्चितत्य फलमाह-केवलं चेति। चिहितस्य गतिमुक्त्वा प्रतिबिद्धस्य गत्िमाह-स्वभावेतति। सवभावेन शास्त्रपेक्षामन्तरेण प्रकृति- घशादेव प्रवृत्ता यथेष्टचेष्टारसिकास्तेषां कर्मज्ञानाभावदवयाने पितृयाणे च पध्यनधिकतौ- नामधोगतिस्तिर्यगवस्था क्षुद्रज-तुलक्षणाऽपुनसवृत्तिदुर्लभा* वाक्येन। न चोभयोमीर्गयोरन्यतरस्मिन्नपि मार्ग आत्यन्तिकी पुरुपार्थसिद्धिरित्यतः कर्मनिरपेक्षमंद्वैतात्मविज्ञानं संसारगतित्रयहेतूपमर्देन वक्त्तव्यमित्युपनिपदा- रभ्यते । अन्यतरस्मिन्वाऽधिकृतानां परैमः पुरुषार्थः सत्स्पति। " शुछकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते " इति रमृत्या तयो्नित्यफतत्वप्रतिपत्तेरत आह -- न चोभयोरित्यादि। १२

ननु मार्गद्यभ्र्रष्टानां पुरषार्थाभावेऽपि द्वयो: पथोरन्यतरत्मिन्वा भविष्यतीति चेत्तत्र न तावद्देवयानपथि निमित्ते निरतिशयपुरषार्थसिद्धिः । "इमं मानवमावतं नाऽडवर्तन्ते" "तेषामिह न पुनरावृत्तिः " इत्यत्रेममिहेति विशेषणादेकया यात्यनावृत्तिमिति स्मृतावब

• अथैतयाः पशोन कतरेणचन तानीमानि श्षुद्राप्यस्कृदावतीनि भूनानि भवन्ति जायस्व प्रिय स्वरत्येत ततृतीर्य स्थानमित्यनेन वावदेनोसेत्यनवयः ।

१ क. ख, णागन्पादि। २ ५ ग. व. च. हशोकप्र"। ३ स. छ. 'नुद्रवति। ४ ख. प. छ.त नि ।५ क, धभङी"। द क,णरन्यादी ७ख. ग. छ.तानां ग°।८ क.

दिना। न। छ. तिर्दुई" ९ क गसोरषि मार्ग। १ क 'स्मिशेग ध"। ११ क, 'रमपु' । १२ क

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिषद्।

नावृत्तेरेतत्कल्पविषयत्वात्कल्पान्तरे्यनावृत्तावपि विशेषणानर्थक्यात्। नापि पितृर्याणपथि निरतिशयपुरुषार्थसिद्धिः। "एतमेवाव्वानं पुनर्निवर्तन्ते"। "अन्ययाऽडर्तत पुनः१५ इति चन्द्रस्थलस्खलनावगमात्। तस्मान्त कर्मवशादात्यन्तिकपुरषार्थप्राप्तिरित्यर्थः। एवमनूछ कर्भफलं फलितं संबन्धमाह-इत्यत इति। उत्तरीत्या कर्म यतो न निरतिशयपुरुष- थहेतुस्तः ससाधनास्कर्मणस्तत्फलाच्च विरत्तस्य निरतिशयपुरुषार्थ काड्क्षतस्तत्साघनं केव- एमात्मजानं संसाशान्तर्भूतपूर्वोक्त गतित्रयहे तुकर्मतद्वेतु निराकरणन वक्तव्य मित्यभिप्रायेणोप निषदेषाSडरम्पते। न हि कर्मानुष्ठानापुमथों निरतिशयों लभ्यते। तस्य तथेहेत्यादौ क्षयिष्णुफलत्वश्रुतेः । तथा चेश्वरा र्पणबुद्धयाऽनुष्टितर्शुभकर्मवशादुपजातशुद्धबुद्धे्विर्क्तस्य मुमुक्षा र्मोक्षसाधनज्ञानार्थोंऽयमुपनिषदारम्भ इति हेतुहेतुमद्भावः संबन्ध इत्यर्थः॥

"अथ येऽन्यथाऽती विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति। विपर्यये च। स स्वराड्भवति" इति। ननु -- "मोक्षार्थी न पवर्तेत तत्र काम्यनिषिद्धयोः । नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासयाः"॥ इति वृद्धैसुत्ततवा काम्यनिषिद्धे वर्जनीये। नित्यनैमित्तिके च कृस्वा व्यवस्थितस्य मुमुक्षोर्वर्तमानदेहपाते पुनर्देहान्तरप्रहे हेत्वभावादनायाससिद्धा ज्ञानादृतेऽपि मुक्तिरिति कथ तादर्थ्येनोपनिषदारभ्यते तत्राऽडह-न चेति। न हि त्दुत्प्रेक्षितो मोक्षोपायो विना प्रमाणं प्रकल्यते। न च पौरुषेयं वाक्यं मूलप्रमाणमन्तरेण प्रमाणम्। न चात्र श्रति- स्मृती प्रत्यक्षादि वा मूलमालोच्यते। संभवति च यथावर्णितचरितस्यापि कर्मशेषवशाहे- हान्तरं न चैकभविकः कर्माशयः। तद इह रमणीयचरणास्ततः शेषणेत्यादिश्रुतिस्मृतिवि रोधात्तस्मादात्मज्ञानादेव मुक्तिरिति भावः। अद्वैतात्मज्ञानविधुराणां भेदज्ञानभाजां कर्मा सुष्ठायिनां क्षय्यफलशालित्वे वाक्यशेषं प्रमाणयति-वक्ष्यति हीति। अद्वैतात्मोपदे शानन्तर्यमथशब्दार्थः । ये पुनरनुपासितगुरवस्तदुपदेशशून्या यथामति यथोक्तादद्वैताद न्यथा द्वैतमेव तत्वं विदन्ति ते परतन्त्राः सन्तो रागादिना कर्मानुतिष्ठन्तो विनाशिफल- शालिन: स्युरिति श्रुत्यर्थः । अद्वैतात्मज्ञानादात्यन्तिकपुरुषार्थसिद्धिरित्यत्रापि वाक्यशेषस- नुकृलयति-विपर्यये चेति। चकाराक्क्रियापदमनुकृष्यते। स हि विद्वान्विद्या निरस्तावि- द्यादिमलः स्वपरिज्ञानात्स्वयमेव पैरमात्मा भवति। भेदप्रतिपत्तिहेतोरुच्छिन्नववा दित्यर्थः।

१ ख. ग. छ. याणे प०। २ ख. ग.छ. र्थोऽनति ।३ रु. ग. छ. 'छिफ।४ ख, छ 'शुद्धक । ५ 'जिहीषया"।६ क ग. परात्मा।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाध्याये-

तथा द्वैतविषयानृताभिसंधस्य बन्धनं तस्करस्येव तप्रपरशुग्रहणे बन्धदाह-

तात्मदर्शनम्। हणे बन्धदाहाभावः संसारदुःखनिवृत्तिर्माक्षक्रेति। अत एव न कर्भसहभाव्यद्वै-

भेदनिष्ठानां कर्मिणां पुरुषारथों निरतिशयो न सि्यतति। अद्वैतनिष्ठानां तु कर्भ स्यजर्ता पुमर्थ: सेत्स्यतीत्यत्र वाक्यशेषस्थं लिङ्गं दर्शयति-तथेत्यादिना । द्वैतमेव विषयस्तस्मि- न्वाचारम्भणेश्रुतेरनृतेऽभिसंधा यस्याभिसंधा सत्यत्वाभिमानस्तस्य बन्धनं परमानन्दस्याSडवि- र्भावराहित्यं संसारात्मकस्य दुःखस्य प्राप्तिश्च। यथा वस्तुतस्तस्करस्य नाहं तस्करोऽस्मीति मिथ्यैवाभिमन्यमानस्य परिशोधनार्थ तप्तपरशोर्ग्रहणे दोहो बन्धनं दुःखप्राप्तिश्च प्रतीयते, तथैव द्वैताभिनिवेशवतोऽपीति प्रथममुकतवा वस्तुतोऽतस्करस्य परैरारोपिततस्करत्वस्य परि- शुशुत्सया तप्रपरशुग्रहणे दाहाद्यभाववद्द्वैताभावोपलक्षिते प्रत्यगात्मनि परमार्थसत्येडभिमान- वतो द्वैताच्च व्यावृत्तचित्तस्यानर्थव्वंसो निरतिशयानन्दाविर्भावश्चेति यथोक्तार्थानुरोधेनाम्रे श्रुतिर्वक्ष्यतीति योजना। केवलमात्मजानं कैवल्यहेतुस्तत्सिद्वयर्थमुपनिषदारम्भ इति स्वपक्षो दर्शितः । स्वयथ्यास्तु कर्भसमुच्चितमात्मब्वानं मोक्षसाधनं तादर्थ्यैनोपनिषदारम्भ इत्याहुस्तान्प्रत्याह-अत एवेति। यत्कृतकं तदनित्यमितिव्याप्त्यनुगृहीतया तद्यथे- हेत्यादिश्रुत्या कर्मफलस्यानित्यत्वावगमाङ्गह्मविदामनोति परमित्यादिश्रुत्या च ज्ञानफलस्य नित्यत्व सिद्धेर्ज्ञानकर्मणोर्विरुद्धफलत्वा व्यव सायाद द्वैतस्याऽडतमनो दर्शनं नैव कर्मणा सह भवि- तमतसहते। न हि विरुद्धयोस्तमःप्रकाशयोः समुच्चयः संगच्छते। तन्न समुच्ितज्ञानार्थते- नोपनिषदारम्भ इत्यर्थः । क्रियाकारकफलभेदोपमर्देन सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं दिवाक्यजनितस्य बाधकपत्ययानुपपत्तेः। कर्मविधिप्रत्यय इति चेत्। न। कर्तृ- सर्वमित्येवमा-

कर्मविधानात्। अधिगतसकलवेदार्थस्य कर्मविधानादद्वैतज्ञानवतोऽि कर्मेति चेत्। न। कर्मा- धिकृतविषयस्य कतृभोक्त्रादिज्ञानस्य स्वाभाविकस्य सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं सर्वमित्यनेनोपमर्दितत्वात्। तस्मादविद्यादिदोपवत एव कर्माणि विधीयन्ते। नाद्वैतज्ञानवतः । अत एव हि वक्ष्यति-" सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति। ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमोति" इति। किं चाद्वैतात्मज्ञानं स्वसाध्यसिद्धयर्थ वा कर्मापेक्षते स्वबाधकविधननार्थ वा। नाSS- द्यः। तस्यासाध्यफलत्वादिति मन्वानो द्वितीयं प्रत्याह-क्रियेति। वाक्यजनित- क. त्तिश्े°।२ क, 'णमिति श्रु"। ३ क. मन्वान° । ४ ख, दाहे ब ।५ क, ग. हीतत। ६ क हभावि भ।७क 'फले रा८ क 'र्थ क।

प्रथम: सण्ड: १] छान्दोग्योपनिपत। ५

र्याद्वैतात्मज्ञानस्थेति शेषः । तस्य वाधकाभावेन तत्परिहारार्थं सहकार्यपेक्षा नास्तीत्यर्थ:॥ बाधकपत्ययाभावस्यासिद्धिमाशङ्कते-कर्मेति। तद्विपयो विधिप्रत्ययो यजेतेत्यादिविधि- जनितः कर्तव्यताबोधः । स चाऽडत्मनि कर्तृत्वादिकमाकडक्षनकर्त्राद्यात्मज्ञानस्य बाधको भवतीत्यर्थः । कस्यायं कर्मविधिरज्ञस्य विदुषो पेति विकल्प्याSडद्यं प्रत्याह-नेत्या- दिना। करत्राद्याकारं प्रमाणनिरपेक्षप्रकृतिप्रसूतं मिध्याज्ञानं तद्वतस्तेन मिथ्याज्ञानेन जनि- तकर्भफलविषयो रागादिदोषस्तद्वतश्च कर्म विधीयते। न हि कर्ताऽहमित्याबिमिथ्याधियो रागादेश्वाभावे कर्म विधातुं शक्यम् । " यदयद्ध्वि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् " इति स्मृतेः । अतोऽज्ञस्य कर्मविधिपक्षे न तत्प्रत्ययो बाधकः प्राप्त्यभावादित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते-अधिगतेति। अधीतस्वाध्यायो हि वैदिके कर्मण्यधिक्रियते। अध्ययनं चार्थावबेोधफलमिति कीमांसकमर्यादा। तथा चाव्ययनवतो ज्ञातसर्ववेदार्थस्य यजेतेत्यादिना कभविधानादात्मज्ञानस्यापि कर्माङ्गत्वं गम्यते। न चाडत्मज्ञानमपवाध्यते। अविरोधादि- त्यर्थः। न तावदर्थावबोधफलमध्ययनमिति प्रामाणिकमक्षरावाप्तिफलं तदिति चाध्येतप्र- सिद्धं तत्राध्ययनविधिवशेन नाऽडत्मज्ञानस्य कर्भीव्रेविसंबन्धः संभवतीति परिहरति-नेति। किंच ममेदं कर्मेति कर्मण्दैश्व्यं प्रतिपद्य व्यवस्थितं विषयीकृत्य प्रवृत्तस्य क्त्र,द्याकारविज्ञा नस्य प्रमाणापेक्षामन्तरेण स्वभावप्राप्तस्य वाक्योत्थेन सम्यगज्ञानेनापहृतत्वात्कर्भफलविषेयरा- गाद्ययोगात्तन्निबन्धनस्य कर्मणोडपि दुरनुष्ठानत्वान्नाSडतमज्ञस्य कर्मोपपत्तिरित्याह -- कर्मा- धिकृतेति । अद्वैतात्मज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिविरोधित्वे फलितमुपसंहरति-तस्मादिति। अज्ञस्य कर्मविधिन त्वात्मज्ञस्तेत्यत्र श्रति संवादयति-अत एवेति। एते त्रयोऽप्या- श्रमिणः कर्माधिकृता इति यावत्। यथा ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थश्चेत्येते कर्मिणस्तथा ब्रह्मविदपि कर्भी चेन्न पृथक्क्रियेत । पृथक्रणाच्च न तस्य कर्मविधिरिति मत्वोक्तम्- ब्रह्मसंस्थ इति।

निकृष्टफलानि चाद्वैतादीपद्विकृतव्रह्मविषयाणि "मनोमयः प्राणशरीरः " इत्यादीनि कर्मसमृद्धिफलानि च कर्माङ्गसंबन्धीनि। रहस्यसामान्यान्मनो- वृत्तिसामान्याच्च यथाउद्वैतज्ञानं मनोवृत्तिमात्रं तथाऽन्यान्यप्युपासनानि मनो- वृत्तिरूपाणीत्यस्ति हि सामान्यम् । कस्तह्ेद्वैतज्ञानस्योपासनानां च विशेषः। उच्यते। स्वाभाविकस्याऽSत्मन्यक्रियेऽव्यारोपितस्य कर्त्रादिकारकक्रियाफल- भेदविज्ञानस्य निवर्तकमद्वैतविज्ञानम्। रज्ज्वादाविव सर्पाद्यध्यारोपलक्षण-

१ क. तावबो। २ क. 'षये रा। ३ ख. घ. च. था ह्यद्दै'। ४ क. न्यान्युपा" १ ५ ख. न्यविकि'।

६ आनन्दगिरिकृत्तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमाध्याये-

ज्ञानस्य रज्ज्वादिस्वरूपनिश्रयः प्रकाशनिमित्तः। उपासनं तु यथाशाखत्रसम थिंतं किंचिदालम्बनमुपादाय त्मिन्समानचित्तवृत्तिसंतानकरणं तद्विलक्षणम. त्ययानन्तरितमिति विशेषः । यदि समुच्चय संभवातकेवलमेवाऽडतमज्ञानं कैवल्यसाधनमिति तादर्थ्येकोपनिषदारम्बते। हन्त किमित्यस्यामुपनिषदि त्रिविधानयुसनान्युपन्यस्यन्ते तत्राऽडह -- तत्रेति। उत्तंया रीत्योपनिषदारम्भे सतीति यावत् । स यो वायुं दिशां वत्स वेद न पुत्ररोदं रोदितीत्यादी- न्यम्युदयफलान्युपासनानि कैवल्पेन सनिकृष्टफलत्वं नाम क्रममुत्तिफलत्वम्। अद्वैतानति- उप्रपज्चादीषद्विकृतं सगुणं ब्रह्म। कर्मरुमृद्धिफला नि : कर्मफलगातिशय फला न्युद्र् ुपास - नानीव्यर्थः । आत्मविद्यापकरणे त्रिविधोपासनोपन्यासे हेतुमाह-रहस्येति। उपनिषत्पद- वेदनीयत्वस्याऽSत्मविद्यायामुपासनेषु चाघिशेषादित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमुद्धाव्य विभजते- मनोवृत्तीत्य दिना । आत्मज्ञानस्योपासनाना च यथोक्तं सामान्यमिष्यते चेत्तरहं फलतोऽपि विशेषो न स्यादिति मन्वनः शङ्कते- कस्तहीति। फलतो विशेष दर्शयनुत्त- रमाह-उच्यत इति। तत्र प्रथममात्मज्ञानस्योपासनाम्यो विशेषमादर्शयति-स्वाभा- विकस्येति। प्रत्यगात्मनि क्रियाकारकफलविभागविकले कृटस्थे स्वभावशब्दिताविद्याकृत मध्यारोपितं कत्राद्याकारविज्ञानम् तत्याद्वितीयत्वादिलक्षणाघिष्ठानयाथात्म्यज्ञानं निव्त. कम्। यथा रज्ज्वादावधिडाने सर्वादिसमारोपरूपस्य मिथ्याज्ञानस्य प्रकाशादिकारणप्र- सूतो रज्ाद्यविष्ठानस्वरूपनिश्चयो निवतकस्तथेत्यर्थ.। संप्रत्युपासनानामद्वैतज्ञानादविशेषं दर्शयति-उपासनं त्विति। शास्त्रं मनो म्रह्मेत्युपासीतेत्यादि, किंचिदालम्बनं मनः- प्रभति विवक्षितम्। समानजातीयप्रत्ययसंतानकरणं वि्छिद्य विच्छिद्य ध्यायिनोऽपि तिध्य- तीति विशिनष्टि-तद्विलक्षणेति। आत्मज्ञानस्योदासनानां चावान्तरविशेषमुपसंहरति- इति विशेष इति। तान्येतान्युपासनानि सत्त्वशुद्धिकरत्वेन वस्तुतत्त्वावभासकत्वाद द्वैतज्ञानो- पकारकाण्यालम्बनविपयत्वार्त्ससाध्यानि चेति पूर्वमुपन्यस्यन्ते। तत्र कर्मा- भ्यासस्य दृढीकृतत्वात्कर्मपरित्यागेनोपासन एव दुःखं चेतःसमर्पणं कर्तुमिति व.र्माङ्गविषयमेव तावदादावुपासनमुपन्यस्यते। (इति भाष्यकारोपोद्घातः ।) ननु विद्याप्रकरणे यथोक्तोपासनानामुपदेशसंभवेऽपि विद्यैव प्राधाम्यात्प्राथभ्येनोद्यता- मुपासनानि पुनरप्रधानत्वात्पाश्चात्येन वाच्यानीत्याशङ्कयाSSह-तानीति। उपासना- नाभीश्वरार्पणबुद्धय। Sनु ष्ठतनित्यादिकमवचवित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानकारणत्वात्कार्याच्च कारणस्य

१ ग तु शा ।२ क, गङ, च, मर्पितं। ३ क. ग, नलक्षणं । ४ क. करी। ५ क. तीत्पाशङत्य वि' । ६ क, ग, व, च. त्सुरुसा2।

प्रथम: खण्डः १ ] छान्दोग्योपनिषद्। ७

प्रा थम्यपसिद्धेः साकारवस्तुविषवयत्बेन सुसाध्यत्वाच्च मन्दानां सहसा तेत्ु प्रवृत्युपरचे- रादाबुपहेशः संभवतीत्यर्थः । तथ।ऽपि बहुविधेषूपासनषु किमित्यङ्गावबद्धमेबोपासनं प्रथ-/ ममुथ्यते तत्राऽडह-तन्नेति। प्राकृते पुरुषे कर्माम्यासस्यानादिषासनया दर्दाकृतत्वादम्य स्ततत्तत्कर्मव्यागेडतत्संचन्धिनि केवलोपसने चेनसः समर्पणं दुःखं कर्तुमित्यङ्गावबद्धभेव ताबदुपासनमुध्यते। एवमादावुक्त्वा पुनरुपासनान्तराणि क्रमेण वक्तव्यानीत्यर्थः । (अथोपनिषत्। ) ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत। ओमिति हुद्रायति तस्योपव्याख्यानम् ॥१॥ ओमित्येतदक्षरमुद्धीथमुपासीत। ओमित्येतदक्षरं परमात्मनोऽभिधानं नेदि- ष्ठम्। तस्मिन्हि प्युज्यमाने स प्रसीदति प्रियनामग्रहण इव लोक:। तदिहेति- परं प्रयुक्तमभिधायकत्वाद्व्यावर्तितं शब्दस्वरूपमात्रं प्रतीयते। तथा चार्चादि- वत्परस्याऽडत्मनः पतीकं संपचते। एवं नामत्वेन प्रतीकत्वेन च परमात्मोपा- सनसाधनं श्रेष्ठमिति सर्ववेदान्तेष्ववगतम। जपकर्मस्वाध्यायाद्यन्तेपुँ च बहुशः पयोगात्म्सिद्धमस्य श्रैष्ठचम् । अतस्तदेतदक्षरं वर्णात्मकमुद्गीथभक्त्यवयव- त्वादुद्वीयशब्दवाच्यमुपासीत। कर्माङ्गवयवभूत ऊँकारे परमात्मपरतीके दृढामै- काउयलक्षणां मति संतनुयात्। स्वयमेव श्रुतिरोंकारस्योद्गीथशब्दवाच्यत्वे हेतुमाह-ओमिि ह्ुट्गायति। ओमित्यारभ्य हि यस्मादुद्गायत्यत उद्गीथ ओंकार इत्यर्थः। तस्योपव्याख्यानं तरयाक्षरस्यो्याखयानमेमुपासनमेवं विभूत्येवफलमित्यादिकथनमुपव्याख्यानम्। प्रदर्तत, इति वाक्यशेषः ॥ १ ॥ काण्डद्यस्य नियतपौर्वापर्यप्रयुक्तसंबन्धमुपनिषत्तात्पर्यं चोक्ता प्रत्यक्षर व्याख्यातुकामः प्रतीकमादत्ते-ओमित्येतदक्षरमिति। तत्र प्रथममोंकारस्याभिधायकत्वपक्षमेवावलम्बते- परमात्मन इति। अभिधानाम्तरेभ्यो विशेषं दर्शयति-नेदिष्ठमिति। निकटतममति- शयेन प्रियमिति यावत्। ॐकारस्य नेदिश्वरवं समर्थयते-तस्मिन्निति। ॐकारस्यान्यत्र परमात्मनामत्व्रेडपि प्रकृते कि विवक्षितमित्याशङ्कयाSऽह-तदिहेति। प्रकृते हि वाक्ये तदो- मिति पदमितिशब्दशिरस्कं प्रयुक्तमितिशब्दसामर्थ्यादेव वाचकत्वाद्व्यावर्तित शब्दरवरूपमा- त्रमुपस्यं गभ्यते। यत्र हीतिपरः प्रयोगो न तत्राभिधेयविवक्षाऽस्ति यथा गौरित्ययमाहेति। तथा चात्रेतिपरत्वादोंकारस्य स्वरूपमात्रमुपास्य विवक्षितमित्यर्थः। तमीपास्यत्वार्य श्रेष्ठयं

१ क, ग, मैनात° ।२ ख, छ.ञ्. चेतःस ।३ क, ङ, 'षु घ?।

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

साधयति-तथा चेति। इतिपरप्रयोगवशादभिधायकत्वाभावे सत्यर्चाशब्दितप्रतिमाया भग- 2 वत्प्रतीकत्ववदोंकारस्यापि परमात्मप्रतीकतवेन श्रेष्ठत्वादुपास्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । तदीयं श्रैष्ठयं सप्रमाणकं निगमयति-एवमिति। सर्ववेदान्तेष्वेतदालम्बनं परमित्यादिषु। किंच नास्य श्रैष्ठयं समर्थनीयं प्रिद्धत्वादित्याह -- जपेति। गायत्रयादिजपे यज्ञादौ कर्मणि स्वाध्या- यस्याSSदावन्ते चोंकारस्य प्रयोगो दृश्यते। " तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ता: सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥" "ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा । स्नवत्यनोंकृतं पूर्व परस्ताच्च विशीर्यते " इतिस्मृतेः ॥ भोमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाहेत्यादिश्रुतेश्चेत्यर्थः । ओमितीत्ययं भागो व्याख्यातः । संप्रत्येतदक्षरमित्यस्यार्थमाह-अंत इति। श्रेष्ठत्वमुनास्यत्वार्थमनुकृष्यते। व्याप्तेश्व समअ- समिति न्यायेन विशेषणस्यार्थव्त्व्रमभिप्रेत्य रूढिर्योगमपहरतीति न्यायेनाक्षरशब्दस्य प्रकरणमनुसृत्य प्रसिद्धमर्थमाह-वर्णात्मकमिति। ग्रामो दग्धः पटो दग्ध इतिवदेकदेशे समुदायविषयं पदं प्रवृत्तमित्याह-उद्गीथेति। उपास्ति विभजते-कर्मेति। उद्गीथावयव- त्वादोंकारे तच्छब्दप्रवृत्तिरित्युक्तत्वादनन्तैरवाक्यमरकिंचित्करमित्याशङ्कय श्रुत्युक्तो योऽस्मदुक्तो हेतुस्तेन रफुटी क्रियते ततश्चोत्कृष्यास्माभिर्दर्शित इत्यभिप्रेत्याऽःह-स्वयमेवेति। ओमि- त्येतदक्षरमित्यत्रोपासनोत्पत्तिविधिरुक्तः। संप्रति गुणं विवक्षुर्वाक्यान्तरमादाय व्याचष्टे- तस्येति। एवमुपासनमिति। रसतमत्वमाप्तिः समृद्धिरित्येवंगुणकमुपासनं यस्याक्षरस्य तत्तथेत्यर्थः । एवंविभतीति । परमः परार्व्यस्तेनेयं त्रभी विद्या वर्तत इत्याद्या विभूति: स्तुतिर्यस्य तत्तथेति यावत्। एवंफलमिति। आपयिता ह वै कामानामित्यादि फलं यस्योपास्यसाक्षात्कारस्य तत्तथोक्तमित्यर्थः । गोदोहनवदाश्रित्य विधानादधिकृताधिकारभि- दमुपासनं तथाऽपि पृथगेव। पृथग्ह्यप्रतिबन्धः फलमिति न्यायेन फलवत्फलं याजमान- मुद्रातुर्यजमानेन कर्मार्थं क्रीतत्वात्तत्कर्तृकस्योपासनस्यापि यजमानस्य स्वामिनः फलमिति वचनमादिशब्दार्थः। वाक्यस्य साकाङ्क्षलेनISSनर्थक्यं वारयति-प्वर्तत इति ॥१॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरु- षस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्र उद्ीथो रसः ॥ २ ॥

१ क, ग. नं श्रेष्ठमेतदालम्वनं प०।२ ख. छ. ञ्र. न्तरं वा,

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिषद्। एषां चराचराणां भूतानां पृथिवी रसो गतिः परायणमवष्टम्भ: । पृथिव्या 8 8 आपो रसोऽप्सु ल्लोता च प्रोता च प्रथिव्यतस्ता रसः पृथिव्याः। अपामोष- धयो रसोऽप्परिणामत्वादोषधीनाम्। तासां पुरुषो रसोऽन्परिणामत्वात्पुरु- पस्य। तस्यापि पुरुषस्य वाग्रसः । पुरुषावयवानां हि वाक्सारिष्ठा। अतो चाकपुरुषस्य रस उच्यते। तस्या अपि वाच ऋग्रसः सारतरा। ऋचः साम रस: सारतरम्। तस्यापि साम्र उद्धीथः प्रकृतत्वादोंकारः सारतरः॥२॥ तदेवोपव्याख्यानमनुवर्तयन्तोंकारस्य रसतमत्वं गुणं विधातुं पातनिकां करोति-एपा- मिति। गतिरित्युत्पत्तिकारणत्वं परायणमिति स्थितिहेतुत्वमवष्टम्भ इति प्रलयनिदानत्व- मुच्यत इति भेद:। वैपरीत्येन वाडमूनि पदानि नेयानि। अपां पृथिवीरसत्वं साधयति- अप्सु हीति। अस्यार्थस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिं द्योतयितुं हिशब्दः । ओषधीनामपः प्रति कारणत्वाभावात्कथं तत्र रसशब्दस्तत्राSSह-अप्परिणामत्वादिति । कारणपरतया पूर्वत्र व्याख्यातोऽपि रसशब्दो गोरस इतिवदुत्तरत्र कार्यपरतया व्याख्येय इत्यर्थः । कथमोषधीनां पुरुषो रसः । न हि ताभिरसौ क्रियते तत्राऽडह-अन्नेति। पुरुषरसत्वं वाचः समर्थयते- पुरुषेति । वाग्विहीनं हि प्रतिपुरुषान्तरं विनिन्दन्ति । अतो वाँच: सारतमत्वं प्रसिद्धमिति हिशब्दार्थः । तस्याः सारिष्ठत्वप्रसिद्धिरतःशब्दार्थः । वाङूनिर्वर्त्य- त्वाटचस्तद्रसत्वमित्यभिप्रेत्याSSह-सारतरेति। ऋचः सकाशादपि तैदघ्यूढं साम गीयमानं वत्तश्रोत्रोः सुखकरमिति मत्वाSSह-सारतरमिति। उद्रीथशब्दं चावयवे प्रकरणान्नियमयति-प्रकृतत्वादिति। न हि सामानोकृतं फलाय भवतीति मन्वानो त्रूते-सारतर इति ॥ २ ॥ स एष रसाना रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥ एवं स एष उद्धीथारय ऊँकारो भूतादीनामुत्तरोत्तररसानामतिशयेन रसो रसतमः । परमः परमात्मपतीकत्वात्। परार्ध्योऽर्य स्थानं परं च तदर्ध चे परार्ध तदर्हतीति परार्ध्यः परमात्मस्थानाहः परमात्मचदुपास्यत्वादित्यभि- मायः। अष्टमः पृथिच्यादिरससंख्यायां यदुदीथी य उद्गीथः ॥३ ॥ यदर्थ पृथिव्यादीनां रसत्वमुक्तं तदिदानी दर्शयति -- एषमिति। रस्ततमत्व्रगुणकमों- कारमुपास्यत्वार्थ विशेषणाभ्यां मही करोति -- परम इति। तस्य परमात्मस्थानयोग्यत्वं १ ख. ग. घ. ङ च. पोडप्सु । ९ क वर्णय ।३ ख. न्. वाच्ो रसत।४ क. ग. तवूढं । ५ क. ङ च त। २

१० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाव्याये- समर्थयते-परमात्मवदिति। यथा परमात्मा स्वरूपत्वेनानुसंधीयते तथाडस्यापि सदात्म- नाऽनु संधेयत्वाद्दि ष्णुवु द्धयालम्बनाई प्रतिमावदय मपि पर मात्मबुद्धयालम्बनयोग्यो भवतीत्यर्थः। ऊकारात्पराचीनो रसो नास्तीति तदीयरंसतमेंतवस्फुटीकरगार्थ परिगणनातः सिद्धमष्ट- मत्वमनुवदति-अष्टम इति। ननु भूतान्यारम्य नवमत्वे प्रतीयमाने कथमोंकारस्या- ष्टमत्वं प्रतिज्ञायते तत्राSडह-पृथिव्यादीति । स एष इत्युक्तं व्यक्तीकर्तु यदुद्रीध इत्येतद्व्याचष्टे-ये इति। पूर्ववदुद्वीथशब्दोऽवयवपरो नेतव्यः ॥३ ॥ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥४ ॥ वाच ऋग्रस इत्युक्तम् । कतमा सर्क्कतमत्तत्साम कतमो वा स उद्गीथः । कतमा कतमेति वीप्साSSदरार्था। ननु "या बहूनां जातिपरित्रश्ने डतमच्"। न ह्ान्र ऋग्जातिबहुत्वं कय डतमै्योगः। नैष दोषः। जातौ परिमश्ने जातिपरिप्रश्न इत्येतस्मिन्विग्रहे जातावृग्व्यक्तीनां बहुत्वोपेंपत्तेः । न तु जातेः परिप्रश्नाइति विग्रृह्यने । ननु जातेः परिप्रश्न इत्यस्मिन्विग्रहे कतमः कट इत्या- दुदाहरणमुपपनन जातौ परिप्रश्न इत्यत्र तु न युज्यते । तत्रापि कठादिजाता- वेव व्यक्तिबहुत्वाभिप्रायेण परिप्रश्र इत्यदोषः । यदि जातेः परिप्रश्नः स्यात्क- समा कतमर्गित्यादावुपसंख्यानं कर्तव्यं स्याद्विमृष्टं भवति विमर्शः कृतो भवति॥ ३॥ अथ गुणाम्तरविधानार्थ प्रश्नमवतारयन्वृत्तमनुवदति-वाच इति। ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रस इति चोक्तमिति द्रष्टव्यम्। इदानीमृगादिजाति जिज्ञासमानः पृच्छति- कतमेति। वीप्सात्रयं प्रक्ने तत्तज्जातिज्ञाने श्रद्धातिरेकं दर्शयितुमित्याह-कतमा कतमेति। प्रश्नत्रयमाक्षिपति-नन्विति। अनेकजात्यवच्छिन्नानां मध्ये यदैकस्या जाते निर्धारणार्थः परिप्रश्नो भबति तदा तस्मिन्विषये विकल्पेन डतमच्प्रत्ययः स्यादथा बहूनां कठादीनां मध्े कठजातिनिर्णयार्थ कतमे कठा इति प्श्नो दृश्यते तथाऽन्यत्रापीति सूत्रार्थः। बहुनामेकस्या निर्धारणे उतमज्विधानेऽपपि प्रकृते प्रक्नत्रये काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽSह- न हीति। अत्रेत्यध्यापकाध्येतव्यव- हारभूमिरुक्ता। ऋग्जातिग्रहणं सामजातेरुद्रीथजातेश्वोपलक्षणम् । तद्वहुत्वाभाचेऽपि १ ख ञ.मत्वं र्फु ।२ स. छ. न यदुन्ी । ३ क. ग. 'मच्मत्यय: ने" च. च्पत्ययपयोगः । नै 1४ ख, व छ त्येव विग्र ५ व. ङ च. पत्तिर्न तु । ६ ख. घ. इत्येतस्मि ।७ ख. घ ङ सम् । तत्ा ८ च ति॥४ ॥ बिमशे। ९ ख. ग. .छ. ञ्. नुद्रवति। १० क, ग. ननु येति। ११ ग.यार्थ: क१२ ख, छ. ञ्र. ऋकत्व- जाति:।

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिषत्।उमकगा ११ कि नश्छदते तत्राऽऽह-कथमिति। ऋगादिजातयो यदि भूयस्यः स्युस्तदा तार्सा मध्ये कतमर्ग्जातिः कतमा सामजातिर्वा कतमा वोद्रथिजातिरत्र विवक्षितेति प्रश्नो युज्यते। न चास्ति तत्र जातिबदुत्वं प्रमाणाभावादतोऽनुपपनं प्रश्नयमित्यर्थः । प्रश्नानुपपत्ति दूषयति-नैष दोष इति । बहूनां तत्तज्ात्यवच्छिनानां संनिधाने जातौ सत्यां व्यक्तिबहुत्वसंभवात्तदन्यतमनिर्धारणार्थपरिप्रश्ने विकल्पेन उतमजिति सूत्रार्थाङ्गी- कारादगादिजातौ तद्वयककिवाहुत्यात्कतमा तदयक्तिर्वाच ऋमस इत्यादौ विवक्षितेति प्रश्र- पर्यवसानाद्रुपपननं प्रश्नत्यमित्यर्थः । यसु विग्रहान्तरं गृहीत्वा प्रश्नानुपपत्तिरित्युक्तं तत्नाSडह -- न त्विति। तत्र चानुपपर्ति यदि जातेरित्यत्र व्यक्ती करिष्यति। अस्मदिष्ट- विग्रहापरिप्रहे वृत्तिकारीयमुदाहरणं विरुध्यते। कठशव्दस्य व्यक्तविज्ञेषत्वाभावादिति शक्कते-नन्विति। उदाहरणेऽपि सत्यां कठजाती तद्वयकतिवाहुल्यात्तदन्यतमनिर्धारिणा- भिपायेण परिपश्रे डतमजित्यङ्गीकारान परोक्तोदाहरणविरोधोSस्मतपक्षेऽस्तीति परिहरति- तत्रापीति। ननु द्विधाउपि विग्रहोपपत्ती किमिति त्वदिष्टो विग्रहो नियम्यते तत्राSSह -- यदीति। त्वदिष्टविग्रहपरित्हश्चेद्गादिजातेरेकत्वात्प्रत्येकं बहुत्ायोगाद्वा बहूनामित्यादि- सत्रेण कतमक्कतमत्स।मेत्युदाहरणं न सिध्येत्। तथा च तत्सिद्धयर्थ पृर्थग्विधानं प्रसज्येत । न हि वैदिकमुदाहरणं प्रमत्तगीतमिव हातुं शक्य तस्मादृगादिव्यक्तिरेवात्र प्रषुं युक्ेतर्थ: ॥ ४ ॥ वागेवर्कर्माणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एत- न्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्कर्च सामै चi५।। विमशे हि कृते सति प्रतिवचनोक्तिरुपपन्ना वागेवर्वर्माणः सामेति। वाृ- चोरेकत्वेऽपि नाष्टमत्वव्याघातः पूर्वस्माद्वाक्यान्तरत्वादाप्तिगुणसिर्ेय ओमित्ये- तदक्षरमुद्गीथ इति। वाक्माणावृक्सामयोनी इति वागेवर्कर्पाणः सामेत्युच्यते। यथाक्रममृक्सामयोन्योर्वाकप्राणयोग्रहणे हि सर्वासामृचां सर्वेषां च साम्नामव- रोध: कृतः स्यात्। सर्वक्सामावरोधे चक्सामसाध्यानां च सर्वकर्मणामवरोधः कृत: स्यात्। तदवरोधे च सर्वे कामा अवरुद्धाः स्युः। ओमित्येतदक्षरमुद्रीथ इति भक्त्याशङन निवत्यते। तद्वा एतदिति मिथुनं निर्दिश्यते। कि * तन्मिथुनमित्याह यद्वाक्च माणश्र सर्वेतक्सामकारणभूतो मिथुनम्। ऋकच साम चेति ऋक्सामकारेणावृक्सामशब्दोक्तावित्यर्थः। न र्तु स्वतेन्त्रमृव्च साम १ ख. छ. ञ्र. तिः सा० । २ क. थक्पत्रविधा। 5 स. म चेति ॥ ५॥४ ख. घ. ङ. य सान। वा। ५ ख. 'दये। दा।६ ख ष. ङना क।७्,"णभताषृ। ८ ख, तु स्वात-करणदरई ॥ ९६. ङ. च. तन्त्रे ऋक्च ।

१२ आनन्दगिरिक तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाव्याये- च मिथुनम्। अन्यथा हि वाक्च प्राणेश्चेत्येकं मिथुनमुक्साम चापरं मिथुनमिति द्वे मिथने स्याताम्। तथा च तदेतन्मिथुनमित्येकवचननिर्देशोऽनुषपन्नः स्यात्। तस्मादृक्सामयोन्योर्वावप्राणयोरेव मिथनत्वम् ॥५॥ किमिति यथोक्तरीत्या विमृश्यते। विवक्षितमृगादिस्वरूपमेवाSSदाबुपन्यस्यता लाघवा- दित्याशङ्क्याSSह-विमशें हीति। शिष्यभृतया श्रुत्या चोदिते सैवाऽडचार्यभूत परिहरति-वागेवेति। नन्वादये प्रतिवचने वागृचोरेकत्वावगमादोंकारस्य रसतम- वाक्योपदिष्टमष्टमत्वं व्याहन्येतेत्याशङ्कयाSऽह-वागृचोरिति । कथं घुना रसतम-

हि वाक्यमोंकारस्य रसतमत्वं विदवाति। इदं तु तस्यैवाSडपिगुणं विधत्ते। तथा च तादृग्गुणविध्यर्थत्वेनास्य वाक्यान्तरत्वादेतद्वाक्यवशादष्टमत्वाभावेऽपि पूर्ववाक्यादोंकार- स्याष्टमत्वमविरुद्धमित्यर्थः । तथाऽपि कथमृगादिजातीये पृष्टे वागेवर्गित्यादिप्रति-

वागृचो योनिस्तन्निर्वर्तकत्वात्। प्राणश्च साम्नो हेतुर्बलेन हि गीतिरूतपादते। तर्था च वागवेत्यादिना कार्यकारणयोरभेदोपदेशादृखात्र साममात्रं वा तत्तत्कारणात्मकं प्रतीयते तेन पूर्वत्रापि व्यक्तिरविवक्षिता। प्रश्नप्रतिवचनयोरेकार्थत्वात्। न चैवमृगादिजातेरेकत्वाडडतम-

णार्थ परिप्रश्ने तत्प्रयोगसंभवाद्ृगादिधु प्रत्येकं भेदविवक्षया घष्टीसमासे दूषणमुक्तम्। तत्र प्रत्येकमेकत्वमुपेत्योक्तरीत्या षष्ठीसमासे तु न किंचिद्ुष्यतीति भावः। ऋगात्मिकाया वाच: सामात्मकस्य प्राणस्य ग्रहणे फलित दर्शयन्नुक्तमेव व्यक्ती करोति-यथाक्रम- मिति। ऋक्साममात्रावरोधेऽपि सिध्यतीत्याशङ्कयाSSह-सर्वेति । तथाऽपि कि स्यादिति चेत्तदाह-सवें कामा इति। उक्प्रक्रियया सर्वकामावाप्िहेतुरोकारो विव- क्षिताप्तिगुणकः सिध्यतीत्यर्थः। तृतीये प्रतिवचने तात्पर्यमाह-ओमित्येतदिति ।अत्रापि पूर्ववज्जातिगृहीतौ तद्वयक्तित्वेन भक्तिरवोक्तेति शङ्कां निरसितुमोमित्येतदक्षरमिति विशेषणम्। तथा चोद्रीथस्तदवयवो विशेषणात्प्रकरणाच्चेत्यर्थः। पारम्पर्येण वाक्पाणयोः सर्वकामसंबन्धा- दुद्वीथस्यापि तथाभूतवागादिसंबन्धादस्ति सर्वकामसंबन्ध इत्युक्तम्। इदानीमोकारस्य वाक्पा- णद्वारा सर्वकामसंबन्धे हेत्वन्तरमाह-तद्वा इति। तदेतत्पदयोरक्षरविषयतवं व्यावर्त्य वक्ष्य- माणविषयत्वं दर्शयति-मिथुनमिति। वैशब्दो मिथुनप्रसिद्धधर्थः । वॉक्च प्राण- क्रेति यदुभयमुपलम्पते तदेतन्मिथुनमिति योजनामङ्गीकृत्य वाक्यार्थमाह-ऋक्सा-

१ स. ष ड. णश्ैकं २ ख. छ. ञ. दिरु° । ३ क. रूपं वा° ॥ ४ ख. छ. ञ भा वा रु, छ ञ वाकाण । ६ ख, ग,छ ज.तन्मि।

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिषत्।मे १३ मेति। वाक्प्राणयोऋक्सामकारणत्वमुत्तरवाकयेन (ण) स्पष्टयति-ऋक्चेति। यथा वाक्प्रणौ मिथुनमेवमृक्सामे च स्वातन्त्रयेण मिथुनं निर्देशसामान्यादित्याशङ्कयाSSह- न त्विति। विपक्षे दोषमाह-अन्यथेति । इष्टमेव मिथुनद्दयमिति चेन्नेत्याह-तथा चेति। ननु मिथुनयोरनुगतं मिथुनत्वमादायैकवचनमुपपत्स्यते चेन्नेत्याह-तस्मादिति। उपक्रमभङ्गान्न स्वतन्त्रमिथुनद्वयमस्तीत्यर्थः ॥५॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे सश्सृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्॥ ६॥ तदेतदेवंलक्षणं मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते। एवं सर्वकामाचाप्तिगु- णविशिष्ट मिथुनमोंकारे संसृष्टं विद्यत इत्योंकारस्य सर्वकामोवाप्तिगुणवत्व प्रसिद्धम्। वाड्मयत्वमोंकारस्य प्राणनिष्पाद्यत्वं च मिथुनेन संसष्टत्वं मिथुनस्य कामापयितृत्वं प्रसिद्धमिति द्ृष्टान्त उच्यते। यथा लोके मिथुनौ मिथुनावयवौ स्त्रीपुंसी यदा समागच्छतो ग्राम्यधर्मतया संयुज्येयातां तदाऽडपयतः प्रापयतो- न्योन्यस्येतरेतरस्य तौ कामम्। तर्था च स्वात्मानुपविष्टेन मिथुनेन सर्वकामा- प्तिगुणवत्त्वमोंकारस्य सिद्धमित्यभिपायः ॥६ ॥ भवतु वाक्पाणाख्यमृक्सामात्मकवाक्प्राणरूपम्। ओंकारमिथुनयो: संसर्गे कि फलती. त्याह-एवमिति । कया पुनर्विधया मिथुनेन संसृष्टत्वमक्षरस्य सेतस्यतीत्यत्राSडह- वाड्यत्वमिति। यत्त सर्वकामाप्तिगुणविशिष्टं मिथुनमित्युक्तं तदुपपादयति-मिथुनस्येति। प्रसिद्धमिति । तादृगर्थो यथोक्ताक्षरस्य सर्वकामापयितृत्वे दृष्टान्तः सन्नुच्यतेऽनन्तरवा- क्येने(णे)त्यर्थः । दृष्टान्तमेव विवृणोति-यथेत्यादिना । मिथुनद्वयं नास्तीत्युक्तत्वात्कर्थ मिथुनाविति द्विवचनं तत्राSSह-भिथुनावयवाविति। ग्रम्यधर्मतया तथाविधव्यापारत- येति यावत्। वैशब्दोऽवधारणे। विवक्षितं दार्ध्ान्तिकमाचष्टे-तथति ॥ ६॥ तदुपासकोऽप्युद्गाता तद्धर्मा भवँतीत्याह- आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विंद्वा- नक्षरमुद्गीथमुपास्ते॥॥

१ क. ग. घ. ङ. माप्ति० २ ख. ङ. माप्ति०। ३ ख. घ. ङसि° ।४ घ. ङ. षत्वमेव मि°। ५ ख. घ. ङ. था स्व्रा। ६ क ग. त्स्यति तव्ाऽड। ७ ख, ग. ङ, तीति। आ°।

आनन्दगिरिकृतटीका संवलितश्ञांकरभाष्वसमेता-[१ प्रथमाध्याये- आपयिता ह वै कामानां यजमानस्य भवति य एतदक्षरमेवमाप्तिगुणव दुद्गी थमुपास्ते तस्यैतद्यथोक्तं फलमित्यर्थः । "तं यथा यथोपासते तदेव भवाति" इति श्रुतेः ॥ ७॥। एवमोंकारमाप्तिगुणविशिष्टं शिष्ट्ा तदुपासनाफलं कथयति-तदुपासकोऽपीति । शद्धर्मेत्युपासकस्याSS प्गुणवैशिष्ट्याक्ति:। अप्तिति वक्तव्ये कथमापयितेत्युक्तं तत्राSSह- यजमानस्येति। निपातौ त्वधारणार्थी। उद्गीथं तदवयवभूतमिति यावत्। आप्तिगुणव- दोंका रोपासनात्कथमुपासिता तट्टणो भवतीत्याशक्क्थाSSह-तमिति ॥७॥ तह्ा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहै षो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्ीथमुपास्ते ॥८॥ समृद्धिगुणवाश्चोकारः । कथम्-तद्वा एतत्मकृतमनुज्ञाक्षरमनुज्ञा च साडक्षरं च तत्। अनुज्ञाऽनुमतिरोंकार इत्यर्थः । कथमनुज्ञेत्याह श्रुतिरेव । यद्धि किंच 8

यत्किच लोके ज्ञानं धनं वाऽनुजानाति विद्वान्धनी वा तन्रानुमतिं कुर्वन्नोमि- त्येव तदाह। तथा च वेदे "त्रयस्त्रिंशदित्योमिति होवाच " इत्यादि । तथा च लोकेऽपि तवेदं धनं गृह्लामीत्युक्त ओमित्याह। अत एपा उ एवैंषैव समृ- द्धिर्यदनुज्ञा याऽनुज्ञा सा समृद्धिस्तन्मूलत्वादनुज्ञायाः। समृद्धो ह्योमित्यनुज्ञा ददाति तस्मात्समृद्धिगुणवानोंकार इत्यर्थः । समृद्धि गुणोपासकत्वात्तद्वर्मा सन्समर्धयि- ता ह वे कामानां यजमानस्य भवति य एतदेव विद्वानक्षरमुद्धीयमुपास्त इत्यादि पूर्वचत् ॥ ८ ।। उत्तरग्रन्थस्य गुणान्तरविधाने तात्पय दर्शयति-समृद्धीति । तस्य समृद्धिगुणवत्त्वम- प्रामाणिकमित्याशङ्य परिहरति-रकयमित्यादिना। तदेतत्पदयोरोकाराख्यमक्षरं विषय- ख्वेन निर्दिशति-पकृतमिति । तस्य स्मृत्यर्थो चैशब्दः । अनुज्ञाक्षरमित्येतद्वि गृह्य विवक्षितेनार्थेन घटयति-अनुज्ञा चेति। तस्यानुज्ञात्वे प्रश्षपूर्वकं प्रसिद्धिमुपन्यस्यति- कथमिति। क्षत्रेति ज्ञानधनयोरुक्तिस्तदित्यनुमन्तव्यं साधारण्येनोच्यते। ओंकारस्यानुजा क्षरत्वे लोकप्रसिद्धिवद्वेदप्रसिद्धिं समुच्चिनोति-तथा चेति । कत्येव देवा याज- वल्क्येति शाकल्येन पृष्ठे त्रयस्त्रिंशदिति याज्ञवल्क्येन प्रत्युक्ते सत्योमिति

१ ख. ञ वेदे प'।

प्रथम: खण्डः १]॥ छान्दोग्योपनिषत्। ६५ सावक्योऽनुज्ञां कृतवाम्। पुनश्र कत्येवेति प्रभ्ने पडिति प्रतिवचने सत्योमिति होवचेत्यादि वाक्यं बृहदारण्यके यथोक्तार्थानुसारि प्रसिद्धमित्यर्थः । यद्धि किचेत्यादा- बुक्तां लोकप्रसिद्धिमेव प्रकटयति -- तथा च लोकेऽपीति। ओंकरस्य लोकवेदप्रसि- द्विम्यामनुज्ञात्वरेऽपि कथं समृद्धिगुणकत्वमित्याशङ्कयाSह-अत इति। उशब्दोऽप्यर्थ: समृद्धिशब्दादुपरि संबध्यते। तस्याः समृद्धिमूलत्वं सावयति -- समुद्धो हीति। अनु.५ ज्ञायाः समृद्धिं प्रति कारणत्वेन समृद्धित्वे सत्योंकारस्यापि तदात्मकस्य समृद्धिगुणवरं सिद्धामेत्युपसंहरति -- तस्मादिति। समर्धयितेत्यादिफलवाक्य प्रत्याह-समृद्धीति। अस्मिन्व,क्ये समर्धयितेत्यादिपदजातम।पयितेत्यादिपूर्ववद्वव, स्येयमित्याह-इन्यादि पूर्व- वढ़िति ॥८॥ तैनेयं त्रयी विया वर्तत ओित्याश्रावयत्योभिति

रसेन ॥| ९ ॥ अथेधनीमक्षरं स्तौत्युपास्यत्वात्मरोचनार्थम्। कर्थ, तेनाक्षरेणं प्रकृतेनेयमृ. ग्वेदादिलक्षणा त्रयी विद्या त्रयीविद्याविहितं केत्यर्थः। न हि त्रयी पिदे वाऽडश्रावणादिभिर्वतते कर्म तु तथा प्रवतेत इति प्रसिद्धम् । कथमोमित्याश्रा- वयत्योभिति शंसत्योमित्युद्गायतीति लिङ्गाच्च सोमयाग इति गम्यते। तच्च कर्मैतस्यैवाक्षरस्यापचित्ये पूजार्थम्। परमात्मपती्कं हि तत् तदपचिति: पर- मात्मन एव सा। "स्वकर्मणा तमभ्यच्य सिद्धि विन्दति मानवः" इति स्मृते:। मदिस्वा रसेने किचैतसववाक्षरस्य महिस्ना महत्वेन ऋत्विग्य जमानदि माणैरित्यर्थः। त्थतस्यैवाक्षरस्य रसेन ब्रीहियवादिरसनिष्टततेन हविषेत्यर्थः। यागहोमाद्यक्षरेण क्रियते। तच्चाSडदित्यमुपतिष्ठने। ततो वृष्ट्यादिक्रमेण प्राणोडन्नं च जायते। प्राणैरन्नेन च यज्ञस्तायते। अत उच्यतेऽक्षरस्य महिम्ना रसेनेति॥। ९ ॥ कोंकारस्य गुणत्रयवतः सफलमुपासनमुक्तम्। तथा वक्तव्याभावात्तेनेयभित्यादिवा दिति। प्रोचनं प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति -- कथमत्यादिना। त्री विद्या वर्तत इति संबन्धः। त्रयी विद्येत्यस्योपचरितार्थतं कथयति -- त्रयी विद्येति। किमिति श्रुतं त्यक्त्वा व्याख्यायते तत्राऽडह-न हीति। तस्था: स्वरूपलाभस्यानादितेन हेत्वनपेक्ष- स्वादित्यर्थः । कर्मीपि कथमाश्रातणादिभिरात्मानं लभते तत्राऽडह -- कर्म त्विति। १ ञ क्यं तत्राऽडह। २ क. ग.घ. ङ धाविहि। ३ ङ. दिनि°।

१६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितञ्ञांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाध्याये- प्रासैद्धिमेव प्रपञ्चयति -- कथमित्यादिना। आध्वर्यवहौत्रौद्गात्रसमाहारस्य दर्शपूर्ण-

हितं कर्म सोमयाग इति प्रतिभातीत्याह-लिङ्गनच्चेति । स्रवत्यनोंकृतं कर्भेति न्यायादोंकारेण वैदिकस्य कर्मणः स्थितिरिति स्तुति विधाय स्तुत्यन्तरमाह -- तच्चेति। कथं पुनरक्षरं कर्मणा पूज्यते तत्राSSह-परमात्मेति। तस्य तत्प्रतीकत्वे कि स्यादिति चेत्तदाह-तद्पचितिरिति। ननु कर्मणा परमात्मा चेदाराधते तर्हि तत्प्रतीकत्वादक्ष- रस्यापि तेनाSSराधनं स्यात्। न चेश्वरस्तेनाSSराध्यत इति प्रमाणमस्ति तत्राSह- स्वकर्मणेि। वर्णाश्रमविहितेन कर्मणेश्वरं प्रसाद तत्प्रसादवशात्तत्फलं कर्ता प्रामोतीति भगवतोक्त:वादीश्वरपूजार्थ कर्मति गम्यते। तथा च तत्प्रतीकत्वादोंकारस्य तत्पूजार्थ कर्मेति युक्तमित्यर्थ;। वैदिकं कर्माक्षरपूजार्थमित्यक्षरं स्तुत्वा विधान्तरेण स्तौति-किंचेति। यजमानादीत्यादिपदेन पत्नी गृह्यते। प्रणैस्त्रयीविहितं कर्म वर्तत इति संबन्धः। स्तुत्यन्तरमाह-तथेति। यथाSक्षरविकारैर्यजमानादिप्राणैर्वदिकं कर्मे प्रवर्तते तथेति यावत्। हविषेत्यत्रापि पूर्ववदन्वयः । कथमृत्विगादिप्राणानां हविषश्चाक्षरविकारत्वमत आह- यागेति । आदिशब्दोऽनुक्तवैदिककर्भसंग्रहार्थः । "तस्मादोमित्युदाहृत्य " इत्यादि- स्मृतेरित्यर्थः । "अग्नौ प्रास्ताऽडद्रुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्याज्ायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः" इति स्मृतिमाश्रित्याSडह -- तच्चेति। वृष्टयादीत्यादिशब्देनान्नस्य प्रजानां चोत्पत्युप- करणं सर्वमुच्यते। तथाSपि कथमेतस्यैवाक्षरस्य महिम्नेत्यादि तत्राऽडह-प्राणैरिति॥ ९॥ तेनोभौ कुरुतो यश्वैतदेवं वेद यश् न वेद। नाना तु विद्या चाविया च यदेवं विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेत- स्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥

१ न. सिदलनें। २ अ. रहेव दे० १ ३ स, ग,ञ, मं व"

अयम: खण्ड: १ ] छन्दोग योपनिपत् मै

तत्राक्षविज्ञानवतः कर्म कतैव्यममिस्त स्वितमाक्षिपति-तेनाक्षरेणोभी यश्चैतदक्षरमेवं व्यारयासं चेद यथ्च कर्ममात्रविदक्षरयाथात्म्यं न चेद तावुभी कुरुतः कर्म । तयाश् कर्मसामर्थ्यादेव फलं स्यातिक तत्राक्षरयाथात्म्यविज्ञाने- नेति । दृष्ट हि लोके हरीतकी भक्षयतोस्तद्रसाभिज्ञेतरयोविरेचनम् नैवम् यस्माद्ञाना तु विया चाविचा च । मिन्ने हि वित्रावविचे । तुशब्दः पक्षव्या- उत्त्यर्थ: । नीकारस्य कर्माङ्गत्वमात्रिविज्ञानमेव रसतमाप्तिसमृद्धिगुणवद्विज्ञानं कि तर्हिं ततोडभ्यधिकम् तस्माचदङ्गाधिक्यात्फलाधिक्यँ युक्तामित्यभिन्नायः ।ै दृष्ट हि लोके वणििकशवरयोः पव्वरागादिमणिविक्रये वणिजो विज्ञानाधिक्या त्फलाधिस्यम्। तस्माव्यदेव विद्यया विज्ञानेन युक्त: सन्करोति कर्म बदया 8 अद्दधानश सन्तुपनिवदा यौगेन युक्तश्रेत्यर्थः। तदेव कर्म वीर्यवत्तरमविदत्कर्म- णोडधिकफलं भवतीति। विद्धत्कर्मप्पे वीर्यवत्तस त्व]वचनाद विद्दषोऽपि कर्म चीर्यवदेव भवतीत्यभिपायः। न चाविदुपः कर्मण्यनधिकारः। औषसत्ये

नम्। मध्ये अयत्नान्तरादर्शनात्। अनेकैहि विशेषणैरनेकधोषास्यत्वात्खल्वे- वस्यैव प्रकृतस्योद्गीथाख्यस्याक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १॥

अक्षरस्य स्तुत्या महीकृतत्वादुपासने सिद्धे किमुत्तरेण ग्रन्थनेत्याशङ्कयाऽह- संत्रति। पूर्वस्मिन्सदर्मे स्तुतिवश्ञादक्षरविज्ञाने कर्तव्ये तनिष्यार्द कमे तदिज्ञानवतोऽ- नुष्ठयमिति स्थिलं तदाक्षेसुमुत्तरं वाक्यमित्यर्थः। आक्षपाक्षराणि व्याचष्टे -- तेनेत्या- दिना। ननु कर्मकतृतवे विद्वदविदुषोर्विद्वानव तत्फलमश्नुते नाविद्वानिति कथमित्यास ङ्थार्डऽह-तयोश्चेति। इतिशब्दसत्वाक्षिपतीत्यनेन संबध्यते। कर्थं विद्वदविदुषोर- विशिष्टं फलमित्याशङ्गय दृष्टान्तमाह-दष्ट हीति। विमते न सवतत्रफलमङ्गज्ञानत्वा- दाज्यचेक्षणवदिति प्राप्ते प्रत्याह-नैवमिति। हेतुत्वेनावतारितं चक्य व्याचष्टे -- मिन्ने हीति॥4 विद्योपासना कर्माविद्या तयोभिन्नवं पृथक्फलव्त्वं तन्न विद्यावैदर्थ्य- मित्यर्थः । विद्यायाः स्वतत्रफलैवत्वं नास्तीति पक्षस्य व्यावृत्तिप्रकारनेव पपञ्चयति- नेत्यादिना । अङ्गज्ञानाद्गुणचदक्षरज्ञानस्याऽडधिक्ये फलितिमाह-तस्मादिति । तदङ्ं: कर्माङ्गमुद्रीथमात्रज्ञानं तस्मादाधिक्याद्विशिष्टाक्षरज्ञानस्येति यावत् । यत्त पुन-

१ ख. "भौ कुरुतो थ'। २ङ स्वक" ।३ ख. न्. रथः । स्व०।४ ख, छ.ञ. लत्वं ना। ₹

१८ आनन्दगिरिकक्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

रक्तं तयोक्ष कर्मसामर्ध्यादेव फलं स्यादिति तत्राऽह-दृष्टं हीति। यत्तङ्गज्ञानत्वादिति तत्किमङ्गत्वे सति ज्ञानत्वं कि वाऽडश्रिन्य विहितत्वमथवैतदेव ज्ञानत्वविशेषितम । नाउडयः। तन्निर्धारणनियमन्यायेनासिद्विः । न द्वितीयो गोदोहने व्यभिचरत्।न

बन्धज्ञानत्वमात्रेण दृष्टान्तत्वे सत्यङ्गत्वोपाधेः संभवादित्यभिप्रेत्य ज्ञानाधिक्ये फलाधिक्य- मित्यत्रानन्तरवाक्यं योजयति -- तस्मादिति । विज्ञानमुद्रीयाद्यङ्गमात्रविषयमुनासनाति रिक्त तेनेति यावत् । योगो देवतादिविषयमुपासनम् । इतिशब्दस्तदर्थसमाष्यर्थः । तत्र सार्थसिद्धमर्थ कथयति-विद्वदिति। नन्वर्थी समर्थो विद्वानपर्युदस्तश्च कर्मण्यधिकारीत्य- कीकारादविदुषस्त ल्लक्षणानाकान्तस्यानधिकारात्कर्थ त्त्कर्म वी्भवदिति प्रतिज्ञायते तत्राSSह- न चेति। औषस्य उषस्तिसंबन्धे मटचीहतेष्वित्यादिके तस्मिन्ग्रन्थजाते विद्याहीनाना मपि कर्मानुष्ठानं दृश्यते प्रस्तोतर्या देवतेत्यादौ तां चेदविद्वानित्यादिलिङ्गात्। तस्त्माद- विदुषोऽपि कर्मण्यधिकारः । अधिकारिलक्षणे तु ज्ञानाभावेऽपि द्रव्यादिज्ञानमात्रेण विशे- षणसिद्धिरित्यर्थः । गुणवदक्षरज्ञानं स्वतब्रमित्युक्तम्। तत्तु रसतमगुणवदक्षरविषयमेक- मुपासनम्। तत्र च विध्युद्देशे फलस्याश्रुतत्वेऽपि विश्वजिन्न्यायेन वा तत्कल्यते। आप्ति- गुणवतः समृद्धगुणवतश्चाक्षरस्य द्वे विज्ञाने प्रत्येकं फलश्रतेः । तथा चात्र त्रीण्पुपासनानि यृथक्फलानि विवक्षितानीत्यत आह-रसतमेति। न तावदिहोपासीतेतिविधिव्यतिरेकेण मध्ये विध्यन्तरमुपलभ्यते। न चाऽडपयिता ह वे कामानामित्यादिवाक्ये फलश्रत्या विि- रुन्नेयः। रसतमगुणवदक्षरविज्ञानविधौ फल काङक्षिण्यर्थवादस्थफलांशान्वयेनानेकगुणवदेक- विज्ञानविधिसंभवे विधिभेदकल्पनायोगानो खल्वार्थवादिकफलवदनेकविशेषणकैकोपासनवि षयविध्यभ्युपगमेन वाक्यैक्यसंभवे वाक्यं भेत्तमुचितम् । एतेन विश्वजिन्न्यायो निरस्तः । रा.त्रिसत्रन्यायस्तु प्रकृताविरोधीति भावः । तस्योपव्याख्यानमित्युक्तस्योपसंहारवाक्यं खल्बे- तर्येत्यादि, तत्रैतच्छव्देन प्रकृताकर्षणे कारणमाह-अनेकैरिति । रसतमाप्तिसमृद्धि- रूपाण्यनेकानि विशेषणानि तैविशिष्टलेनाक्षरस्यानेकप्रकारेणोपास्यत्वात्। प्रकारभेदेऽ्यु- पास·,क्यस्य प्रागेवोक्तत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्यैतदुपव्याख्यानं यत्खलु विहितमित्यर्थः ॥ १०॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥

(अथ प्रथम,ध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।)

देवासुरा ह वे यत्र संयेतिर उभ्रये प्राजापत्यास्तद्द् १ ख. छ. त्र. तादि°। २ ख. छ. ज. थं कर्म। ३ ख. ग. छ. त्. ट. दित" । ४ क, ग.कारल ५ स. छ. ञ्. मत्रमु'। ६ कगान ख। ७ स. ञ्. वे मे।

द्वितीय, खण्डः २] छान्दोग्योपनिषत्। श्री राम शैव,र श्याशम

देवा उद्गीथमाजहरुरनेनैनानभिभनविष्याम इति॥१॥ देवासुरा देवाश्रासुरा्। देवा दीव्यतेर्द्योतनार्थस्य शास्त्रोद्वासिता इन्द्रिय- छत्तयः । असुरास्तरद्विपरीताः स्वष्वेवासुषु विष्वग्विषयासु माणनक्रियासु रमणात्स्वाभाविक्यस्तमआत्मिका इन्द्रियवृत्तय एव। ह वा इति पूर्ववृत्तोद्ा- सकौ निपातौ। यत्र यस्मिन्निमित्त इतरेतरविषयापहारलक्षणे संयेतिरे। संपूर्वस्य यततेः संग्रामार्थत्वमिति संग्रामं कृतवन्त इत्यर्थः । शास्त्रीयपरका- शवृत्त्यभिभवनाय प्रवृत्ताः स्वाभाविक्यस्तमोरूपा इन्द्रियवृत्तयोऽसुराः। तथा तद्विपरीताः शास्त्रार्थविषयविवेकज्योतिरात्मानो देवाः स्वाभाविकतमोरूपासुरा- भिभवनाय प्रवृत्ता इत्यन्योन्याभिभोन्भवरूप: संग्राम इव सर्व्राणिषु प्रतिदेह

पेण धर्माधर्मोत्पत्तिविवेकविज्ञानाय कथ्यते प्राणविशुद्धिविज्ञानविधिपरतया। अत उभयेऽपि देवासुराः पजापतेरपत्यानीति भाजापत्याः। प्रजापतिः कर्मज्ञाना धिकृतः पुरुषः। "पुरुष एवोक्थमयमेव महान्पजापतिः" इति श्रुत्यन्तरात्। तस्य हि शास्त्रीया: स्वाभाविक्यश्र करणवृत्तयो विरुद्धां अपत्यानीव तदुन्भ- वत्वात्। तत्तत्रोत्कर्पापकर्षलक्षणनिमित्ते ह देवा उद्गीथमुद्रीथभक्त्युपलक्षितमौँ- द्वात्रं कर्माऽडजहुराहृतवन्तः। तस्यापि केवलस्याऽडइरणासंभवाज्ज्योतिष्टोमाद्या हृतवन्त इत्यभिप्रायः। तत्किमर्थमाजहरुरित्युच्यते। अनेन कर्मणैनानसुरानभिभ- विष्याम इत्येवमभिप्ायाः सन्तः ॥ १ ॥ गुगत्रयविशिष्मुद्धीथावयवभूतमोंकाराख्यमक्षरं परमात्मप्रतीकं तद्बुद्धयोपास्यमित्युपदि- मिदानी तस्यैवाक्षरस्थाव्यात्माधिदेवभेदेना।SSदित्यप्राणदृष्टयोपासनं विवक्षन्कण्डिकान्त- रमवतारयति-देवासुरा इति । तत्राक्षराणि व्याचिख्यासुरप्रतिभाव्युदासारथ विव- क्षितं समासं दर्शयति-देवाश्रेति। देवशब्दनिष्त्तिप्रकारं सूचयति-देवा इति।

इति दर्शनात्तस्य चाजन्तस्य सति गुणे कतारी यथोक्तरूपसिद्धिरित्यर्थः । ते च दोतका देवा रूढेरिन्द्रादयो भविष्यन्तीत्याशङ्कयाSSह-शास्त्रेति। इत्यध्यात्ममित्युपसंहार- विरोधात्प्रसिद्धरेत हेयत्वादुपासकशरीरस्थकरणावस्था देवाः सत्त्वात्मकाः शास्त्रानुसा

१ ख. ध. ङ. त्यानि प्रा० २क. ग. द्वाय। २ ख. छ. ञ्. 'व्यतेदों।

२० आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथम,ध्याय- ररिणो देवशब्दवाच्या इत्यर्थः । तथाऽव्यात्ममसुरा विरेचनादयः स्युरितियाशकक पूर्ववद्धु षसहारविरोधमभिप्रेत्याSS-असुरा इति । असुरा इन्द्रियवृत्तय एवेति संबन्धः ॥ सात्विकेन्द्रियव्रत्तिस्यों वैपर्रीतं तासामसुरत्वसिद्धयर्थ दर्शयति-तद्विपरीता इति।

नानागतयो विषया यासां तास्विति याक्त। प्राणनक्रियासु जीवनानुकृलप्राणचेश्स्वित्यर्थ: । लदेव रफोरयति-स्वाभाविक्य इति। शास्त्रापेक्षामन्तरेणैय स्वभाववशातपर्वतमानतवां स्वाभाविकतवम् । तथा च शात्त्रीयेन्द्रियवृत्तिम्यो वैपसत्यममषामतिविशदमित्यर्थः। वैप सैत्यान्तस्माह-तमआत्मिका इति। कथं मिथ्े विषयापहारं निमित्तीकृत्य देवना- मसुराणां [च] रुडग्रामोऽभदित्यपक्षासामासुरी वृते प्रकट्यति-शास्त्रीयेति। दैवी वृत्ति प्रथयति-तथेति। देवानामुक्तासुरैपरीत्य स्फुटयति-शास्त्रोति ।सवाभा विक: शास्त्रानपेक्षस्तमोरूपपाष्मासुरुः परिच्छेदाभिमानस्तस्य तिरस्कस्णार्थमिति याकत्। उक्तमाध्यात्मिकसडप्रामं निगमयति-इत्यन्योन्येति। उक्तसीत्या यथोक्ताना देवा नामसुराणां च पराभिभवः स्वोद्वश्षेत्येवंरूप: सडग्रामः प्रतिदेहमनादिकालप्रवृत्तो यथा देवासुरसडप्रामस्तथेति योजना। किमथ पुनरपुरुषार्थरूपो देवासुरसड्प्राम: श्रुव्या श्राव्यते तवाSडह-स इहेति। स हि सडग्राभोSस्मिन्प्रकसफे प्राणस्य विशुद्धिविषैयं विज्ञानं विधातुं प्रवृतः। तथा श्रुत्या कथारूपेण।SSख्यायते । इन्द्रियाणां विषयवैमुख्ये धर्मः स्यात्तेिषां तदाभिमुख्ये पापस्योधनत्तिरितिविवेकविज्ञानसिद्धयर्थं चाSडख्यायिका प्रणीयते। लस्मादिन्द्रियाणां प्रयत्नतो विषयप्रावण्यं परिहर्तव्यम्। तद्वैमुख्यं च तेषां श्रेयोथिमिर्यतन- दाधेयमिति भाक:। यजमानप्राणानामेव्र देवासुरभावस्योक्तत्मतःशब्दार्थ:।प्रजापतिश व्दस्य रूढमर्थमपाकृत्य विवक्षितमर्थमाह-प्रजापतिरिति । उत्तरूप: पुरुष: प्रजप तिरित्यत्र: ममकमाह-पुरुत एवेति। कर्थ पुनर्यथोक्तानां देवासुराणां तदपत्यत्व तत्राSSह-तस्य हीति। यत्रेत्युक्तं सडग्रामनिमितं परामृशति-तत्तत्रति॥

उद्गीथेति। लक्षितलक्षणान्यायं सूचयति-तस्यापीति । रद्ीथभक्तरिवेलपेरर्थ: ॥ तदाहस्णमयोजन. प्रश्रपूर्वक कथयति-तत्किमर्थमित्यादिना ॥१॥ यदा च तद्दवीथं कर्माSSजिहीरपंवस्तदा- ते. ह. नासिक्यं प्राणमुद्रीथमुपासांचाकरिरे त हासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभ्षयं जिघ्रति

१. ख. ञ्.° षयुवि'॥

द्वितीय: खण्ड: २ ] छन्दोग्योपनिपत्। २१

सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्वेष विद्वः ॥ २॥। ते ह देवा नासिक्यं नासिकायां भवं चेतनावन्तें घ्राण प्राणमुद्वीथकर्तारु युद्धातारमुद्वीथभक्त्योपासांचक्रिरे [ उपासनं ] कृतवन्त इत्यर्थः। नासिक्यपा णद्ष्ट्योद्रीथाख्यमक्षरमोंकारमुपासांचक्रिर इत्यर्थः। एवं हि प्रकृतार्थपरित्यागोS पकृतार्थोपादानं च न कृतं स्यात् । खल्वेतरयैवाक्षरस्येत्योंकारो हुपास्यतया प्रकृतः। ननूदवीथोपलक्षितं कर्माऽडहृतवन्त इत्यवोच इदानीमेव कथ नासिक्य पा.णदष्ट्र्योंकारमुपा,सांचकिर इत्यात्थ। नैप दोपः। उद्धीथकर्मण्येव हि तत्कर्तृ- प्राणदेवतादश्ट्योद्गीथभक्त्यवयवश्ोंकार उपास्यत्वन विवक्षितो न स्वतन्त्रो तस्तादर्थ्येन कर्माSडहृतवन्त इति युक्तमेवोक्तम्। तमेवं देवैर्व्तमृद्गातारं हासरा स्वाभाविकतमआत्मानो ज्योतीरूपं नासिक्यं प्राण देवं स्वोत्थेन पाप्मनाडवर्मा सङ्गरूपेण विविधुरविद्वन्तः संसर्गे कृतवन्त इत्यर्थः । स हि नासिक्य: पाण: कल्याणगन्धग्रहणाभिमानासङ्गाभिभूतविवेकवविज्ञानो बभूव। स तेन दोषेण पाप्मसंस्गी बभूत। तदिमुक्तमसुराः पप्मना विविधुरिति। यस्मादासुरेण पा- पमना विद्धस्तस्मात्तेन पाप्मना प्रेरितो घ्राणः प्राणो दुर्गन्धिग्राहकः प्राणिनाम्। अतस्तेनोभयं जिघ्रति लोकः सुरभि च दुर्गन्धि च। पाप्मना ह्ोष यस्मादिद्धः उभरयेग्रहणमविवक्षितम् । यस्योभयं हविरार्तिमार्छतीति यद्वत्। यदेवेदमप्रति- रूपं जिघ्रताति समानप्रकरणश्रुते,। संप्रत्युद्रीथाहरणप्रकारं प्रकटयति-यदा चेति। अचेतनस्य करणस्योद्गातृत्वासंभवा द्विशिनष्टि-चेतनावन्तमिति। मुख्यं प्राणं व्यावर्तयति-घ्राणमिति। त्वं न उद्गा-

तृद्राता तत्कथं तदुपासनमित्याशङ्कयाSSह-उद्गीथभक्त्येतिः। तयोपलक्षितमुद्रातार- मुपासत इति यावत्। कथमुपासनमित्यपेक्षायामुद्रीथेन कतृत्वप्रार्थनयेत्याह-कृतवन्त इति। ते ह् नातिक्यमित्यक्षरोक्कतमर्थमुकत्वा वाक्यार्थमाह-नासिक्येति। किमित्य- क्षरमोकरांख्यमिहोपास्यत्वेन व्याख्यायते तत्राSSह -- एवं हीति। उक्तमेव रफुटयति- खल्विति। तथा च प्राणस्योद्रातृदृष्ट्येोपासने प्रकृतस्य परित्यागो भक्तेश्व घ्रणप्राणदृष्टयो- पास्वत्वाङ्गीकारेSप्रकृतोपीदानमिति शेषः । पूर्वापर विरोधमशङ्कते-नन्विति। उद्गी-

१.ग. ङ च. न्तं.प्रा. ।२ ख. व. ङ च. सिक्यप्रा।३ख. 'घुर्वेितव । ४-ख. ह. घाणमा ५ङ 'यशव्दप । ६ ञ, 'तपा ।७क ग. श्र प्र॥८ ख. ङ, पासन°

आननदगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- थोपलक्षितेन द्वात्रेणोपलक्षितं ज्योतिष्ठोमादि कर्माडृमित्युक्तं दहरण च तस्योपासनं तद्विरुद्धं नासिक्यप्राणदृष्ट्याSक्षरोपासनवचनमित्यर्थः । स्वोक्तर्निथो विरोधं परिहरति- नैष दोष इति। उद्गीथोपलक्षितकर्मोपलक्षित उ्योतिष्टोमाद कर्मण सत्येवोद्ातृण दृध्योपास्पतवेनक्षर विवक्षितम्। ओंकारश्वोद्रीथावयवो व्येयत्वेनेष्टो न स्वतत्रो व्यापकः । तथा चाक्षरोपासनार्थत्ेन कर्माहरणं न ध्येयत्वेनेत्यविरोध इत्यर्यः । आश्रित्य विवानार्थ कर्माहरणमित्युक्वा तं हे यादि व्याचष्टे -- तमेवमिति। रवोत्थेन चाऽडसुरेण नासिका- संवद्धेनेति यावत्। अधर्मादासङ्गस्तद्रृपणत्येतस्याSSसङ्गवेधे साधयति -- स हीि। कल्याणो गन्धः सुरभिरुत्तस्तस्य ग्रहणं ममैवेत्यभिमानात्मा योऽयमासङ्गस्तेनाभिभूतमुपकारो गन्धघ्र.णकृतस्तुत्यः सर्वस्य कार्यकारणसंघातस्येति विवेकविज्ञ,नं यस्य स तथेति विग्रहः। ननु कथं यथोक्तासङ्गस्परितित्याशङ्कय।SSह -- स तेनेति। उत्तडर्ये वाक्िें पातयति- तदिदमिति। घ्र.णप्राणस्पाSडसुरप,प्मविद्धत्वे कार्यलिङ्गकमनुमानं, सूचयति-यस्मा- दिति। उक्तानुमानावद्योति वाक्यं व्याकरोति -- अत इति। अतःशब्दार्थमेव स्पष्- यति -- पाष्मनेति। ननु पाप्पनी विद्धत्वात्तेन लोको दुर्गन्धं जानातीत्येव वक्तव्यं सुर- भिज्ञानस्य पाप्मकर्मत्वाभावात्। तथा च कथं तेनोभयं जिघ्रतीत्युक्तं तत्राSSह -- उभय- ग्रहणमिति। एकस्यापि हविधो द्रवात्मकस्य पुरोडशादेर्वा काकादिसंबन्वाद्धशे प्राय- श्वित्तस्त्वेऽपि यस्योभयं हविरार्तिमार्छति स ऐन्द्रं पञ्चशरावमेदनं निर्वषेदित्यत्रोभयग्रहण- मविवक्षितमिति स्थितं प्रथमे तन्त्रे तथाSत्र,पीत्याह-यस्येति। न केवलं पाप्मना हीति वाक्यशेषादत्रोभयग्रहणमविवक्षितं किंतु वाजसनेयके यथोत्तोद्रीथविद्याविषयत्वेन समानप्र- करणे यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रत स एव स पाप्मेति श्रुनेरत्रापि पाप्मवेधवशहुर्गन्धं जानां- तीत्थेव वत्तव्यत्वादघिवक्षितमुभयम्रहणमित्याह-यदेवेति ॥ २ ॥

अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्किरे ताथ हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्वेषा विद्वा॥ ३॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्िरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मान्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्मू॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचकिरे तद्धासुराः

3 क. थैंकर° । २ क कां योजय ।३ त्र. "ढूकानु"। ४ ञ्. नात्येवं व०।

द्वितीय: खण्ड :- २ ] छान्दोग्योपनिषत्। २३ पाप्मना विविधुस्तस्मान्तिनोभ्य शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पापमना ह्वेतद्विद्धम्॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्किरे तद्ासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मान्तेनोभय संकल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्वेतद्वि द्धम् ॥ ६ ॥ मुख्यमाणस्थोपास्यत्वाय तद्विशुद्धत्वानुभवार्थोडयं विचारः श्रुत्या प्रवर्तितः। अतश्वक्षुरादिदेवताः क्रमेण विचार्याऽडसुरेण पाफना दिद्धा इत्यपोह्यत्ते। समानमन्यत्, अथ ह वाचं चक्षुः श्रोत्रं मन इत्यादि। अनुक्ता अप्यन्यास्त्व- ग्रसनादिदेवता द्रष्टव्याः । " एवमु खल्वेता देवताः पाप्माभिः" इति श्रुत्यन्त- रात् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ननु नासिक्यस्य प्राणस्य प.प्मविद्धवादनुपाससे सिद्धे न्यायसाम्याद्वागादीनामपि नोपास्य:वमिति सिध्यति तत्किमुत्तरग्रन्थेनेत्यत आह-मुख्यपाणस्येति। न्यायसा- म्येऽपि मुखतो निराकरण/भावे मुख्यप्राणस्यैवोपास्यत्वमित्यनिश्चयात्तदुपास्यताद,ढर्यार्थ मुखतो वागादानामुपास्यत्वमम कर्तुमुत्तरग्रन्थ इत्यर्थः । विद्धा इति विचार्य क्रमेणापोह्यन्त इति मंबन्धः। उत्तरवाक्येष्वक्षरव्याख्यानननपेक्षितं पूर्वेण समानत्वादित्याह-समानमिति। अवशिष्टेवाक्यैकदेशग्रहणार्थमादिपदम् । ननु घ्राणादीनां पाप्मविद्धत्वादनुपास्यत्वेऽपि सगादीनां तदविद्धत्वेनानुपास्यत्वाव चनान्मुख्यस्पैव प्राणस्योपास्यत्वं नावतीयते तत्राSह- अनुक्ता इति। उक्तानामनुक्तोपलक्षणत्व्रे बृहदारण्यकक्षुतिं संवादयति-एवमु खल्विति।

अथ ह य एवायं सुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांच- किरे त हासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाऽश्मानमाखण- मृत्वा विध्वश्सेन ॥७ ॥ आसुरेण विद्धत्वादूध्ाणादिदेवता अपीद्याथानन्तरं य एवायं प्रसिद्धो मुखे भवो मुख्यः प्राणस्तमुद्रीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पूर्र- वहृत्वा प्राप्य विदध्वंसुविनष्टा अभिपायमात्रेण । अकृत्वा किंिदपि पाणस्य कर्थ विनष्टा इत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथा लोकेमानमाखरण न १ त्. धसमस्तवा। २ क, असुरेण। ३ क. त्ात्माणा' । ४ क. ग. 'पोह्यन्तेऽथा।

२४ आनन्दोगेरिकृतटीकासंवलितर्शांकरभाष्यसमेता [१ प्रथमाध्याये-

शक्यते खनितुं कुद्दालादिभिरपि मेतुं न शक्योऽरवण एवाSडखणस्तमृत्वा सामर्थ्यालोष्टः पासुपिण्डः श्त्यन्तराच्चाशमनि क्षिप्तोऽमभेदनाभिप्रायेण तस्या. मनः किंचिदप्यकृत्वा स्वयं विध्वंसेत विदीर्येतैवं विदध्वंसुरित्यर्थः ॥७॥ अथ हेत्यादि मुख्यप्राणविषेयं वाक्यसुत्थाप्य व्याकरोति-आसुरेणेत्यादिना। पूर्ववद्वागादिष्विवेति यावत्। + टङ्कैश्व विदारकैलोहविशेषैरित्यर्थः । अश्रुतस्य लोषस्या- त्रपादाने हेतुमाह-सामथ्यादिति। तस्य ध्वसनयोग्यत्वाद्ध्वंसतेश्च क्त्रपेक्षत्वादित्यर्थः । तर्हि यस्य कस्यचिदेवंविधस्य संभवादलं लोष्टग्रहगेनेत्याशङ्कय "यथाऽश्मानमृत्वा लोष्टो विव्वंसेत" इति बृहदारण्यकश्रुतेस्तस्वैवात्र ग्रहणमित्याह-श्रत्यन्तराच्चेति ॥७॥ एवं यथाऽश्मानमाखणमृत्वा विध्वश्सत एव हैव स विध्वश्सते य एवंविदि पापं कामयते यश्रवैनममिदासति स एबोऽश्माखणः ॥। ८ । एवं विशुद्धोऽसुरैरधर्पितत्वात्माण इति। एवंविदः माणात्मभूतस्येदं फल- माह-यथाऽशमानमिति। एष एव दृष्टान्तः । एवं हैव स विध्वंसते विन- श्यति। कोऽसावित्याह-य एवंविदि यथोक्तपाणविदि पापं तदनह कर्तु कामयत इच्छति यश्चाप्येनमभिदासति हिनस्ति माणविद मत्याक्रोशताड नादि मयुङ्के सोऽ्येवमेव विध्वंसत इत्यर्थः । यस्मात्स एप प्राणवित्माणभूत- त्वादश्मारवण इवाश्माखवणोऽघर्पेणीय इत्यर्थ:। ननु नासिक्योऽपि प्राणो वास्तात्मा यथा मुख्यस्तत्र नासिक्य: प्राणः पाप्मना विद्धः प्राण एव सन्न मुख्यः कथम्। नैप दोपः । नासिक्यस्तु स्थानकरणवैगुण्याद्विद्धो वाय्वा- त्माऽपि सन्मुख्यः स्थानदेवताबलीयस्त्वान्न विद्ध इति युक्तम्। यथा वास्या- दय: शिक्षावत्पुरुपाश्रयाः कार्यविशेषं कुर्वन्ति नान्यहस्तगतास्तद्वद्दोपवद्घ्रा- णसचिवत्वाद्विद्धा घ्राणदेवता ने मुख्यः ॥८ ॥ दृष्टन्तदार्टान्तिकाम्यां सिद्धमर्थ निगमपति-एवमिति। प्राणस्य विशुद्धतात्त. दुपासनं कर्तव्यमिति शेषः। फलवचनमत्रतार्य व्याकरोति-एवंविद इत्यादिना

• कु द्दालादिभिरित्यत्र यदादिपद तस्यार्थः ।

१ क. पि टड्कैश्छेतुं। ग. °पि च्छेत्तुं। घ. °पि टड्कैश्व भे । २ क. पांशुपि। ३ क. ग. पयवा।४ क, सं. छ.ञ्. 'ति। असु° । ५व. च, न तु मु। ६ क ग. ति। इतिया।

विवीय: खण्डः २] छान्दोश्योपनिपत्।

परणवित्प्रतिस्पर्धिनो चिनाशे हेतुमाह-यस्मादिति । नासिक्यप्रणस्य मुख्यप्राणस्य च चायुविकारत्वेन भाणत्वाविशेष, त्याप्मना वेवावेधौ तुल्यावेव स्यालामिति शङ्कते-नन्विति। स्थानविश्ेषसंबनवासंबन्धाभ्यां द्वयोरि पाप्मवेधवेधव्यवस्था युक्तति परिहरति-नैप दोष इति। स्थानावस्थावच्छिन्े करणे वैगुण्यं विषयविशेषासक्तत्वं तस्मात्तद्रूपस्य नासिक्यप्राणस्यापि विद्धता स्यादिति याबत्। तदसंभवाद्दिशेषसंत्रन्धप्रयुक्तनैगुष्यायोगादि

मुख्यप्रणस्य तदविद्धत्वमिखेतद्दृष्टान्तेन स्पष्ट्यति-यथेत्यगंदिना। न मुख्यो दोषवद्शण- सचिवत्वाभाचादिति शेषः ।।८ ।। नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्वेष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति। एतमु एवान्ततोऽवित्वोत्क्रामति व्याददात्येवान्तत इति ॥९॥ यरमान्न विद्धोऽसुरैर्मुख्यस्तस्मान्नैवैतेन सुरभि दुर्गन्धि वा विजानाति आ्ाणेनैच तदुभयं चिजानाति लोक:। अतश्च पाप्मकार्यादर्शनादपहतपाप्माऽप. हतो विनाशितोडपनीतः पाप्मा यस्मात्सोऽयमपहतपाप्मा ह्वेष चिश्द्ध इत्यर्थः ।

किं तहि सर्वार्थ: । कथमिति, उच्यते-तेन मुख्येन यदश्नाति यत्पिबति लोकस्तेनाशितेन पीतेन चेतरान्घ्राणादीनचति पालयतति। तेन हि तेषां स्थिति- र्भवतीत्यर्थः। अतः सर्वभरः माणोऽतो विशुद्धः। करथ पुनर्मुख्याशितपीताभ्य स्थितिरेपां गम्यत्त इति, उच्यते-एतं ( तमु एव) मुख्यं प्राणं मुख्यमाणस्य त्तिमन्नपाने इत्यर्थः । अन्ततोऽनते मरणकःलेऽवित्वाSलब््ोत्क्रामति । घाणादिमाणसमुदाय इत्त्यर्थः । अप्राणे हि न शक्कोत्यशितुं पातुं वा। तेन तदोत्क्रान्ति: पसिद्धा घ्राणादिकलापस्य। दृश्यते ह्वुत्क्रान्ती प्राणरयाशिशिषा। अतो व्याददात्येवाऽडस्यविदारणं करोतीत्यर्थः । तद्धयन्नालाभ उत्क्रान्तस्य लिङ्गम् ॥ ९॥ घ्राणदेवता विद्धा प्राणदेवता तु न विद्धेत्यत्र गमकत्वेनानन्तरवाक्यं व्याचऐ्-यस्मा- दिति। मुख्यप्राणस्य पाप्मवेधाभावमुपसंहरति-अतश्चेति। पाप्मकार्यमासङ्गस्तस्य आणेऽनुपलम्भादित्यतःशब्दस्यैवार्थः । हिशद्देनोक्त पाप्माबेध विशुद्धत्वे हेतूकृत्य

१ ख. क. हतो । २ व. तेनेत" । ३ क ख, ग. "भरिः प्रा।४ व, ङ, च, तेनोत्का'।

२३ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता- [१ प्रथमाध्ाये-

मुख्यप्राणविशुद्धिमुपसंहरति-ह्वेप इति। तस्य विशुद्धत्वे हेत्वन्तरमाह-यस्माच्चेति । अतो विशुद्ध इत्युत्तरत्र संबन्धः । सर्वार्थत्वं माणस्य प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति-कथमि त्यादिना। प्रणादीत्या देशब्देन कार्यमप्युच्यते। तेनैतास्तृप्यन्तीति श्रुत्यन्तरमाश्रित्याSSह- तेन हीति। प्राणवृत्तिहेतुभ्यामन्नपानाभ्यां संघातस्थितिरतःशब्दार्थः । सर्वाथेत्वं द्वितीय- स्यात:शब्दस्यार्थः । मुख्यप्राणोपयुक्तत्वादन्नर्पनानां संघातस्थितिहेतुत्वमित्यत्र प्रश्नववर्क लिङ्गं दर्शयति-कथमित्यादिना। वृत्तिमेव विशिनष्टि-अन्नपाने इति। अन्वहमु पयुज्यमाने अन्नणने प्रणस्थितिहेतू इति यावत् । प्राणस्योच्चिक्रमिषायामपि संघातः स्वयमशनपाने कृत्वा स्थास्यतीत्याशङ्कयाSSह-अप्राणो हीति। तदा प्राणोच्चिक्रमि- षावस्थायामिति यावत्। ननूक्रान्त्यवस्थायामशिशिष दमावादेव संघातस्योत्कान्तिर्न त्वश नाद्यभावात्तत्र प्रमाणाभावादत आह-दृश्यते हीति। तदिति मुख्यव्यादानमुच्यते । अन्नग्रहणं पानोषलक्षणार्थम् ॥ ९॥ त ः हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचकर एतमु एवाऽड- ङ्विरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तं हाङ्रिरास्तं मुख्यं प्राणं हाङ्गिरा इत्येवंगुणमुद्रीथमुपासाचक्र उपासनं कृतवान्वको दाल्भ्य इति वक्ष्यमाणेन संबध्यते । तथा बृहस्पतिरित्यायास्य इति चोपासांचक्रे बक इत्यैव सबन्धं कृतवन्तः केचित्। एतमु एवाSडड्गिनसं बृहस्पतिमायास्यं प्राण मन्यन्त इति वचनात्। भवत्येवं यथाश्तासंभवे, संभ- वति तु यथाश्नतमृषिचोदनायामपि ्ुत्यन्तेरत्। तस्माच्छतचिन इत्याचक्षत एतमेव सन्तमृषिमपि। तथा माध्यमा गृत्समदो विश्वामित्रो वामदेवोडतिरित्या- दिऋषीनेव प्राणमापाद्यति श्रतिः। तथैतानप्यपीन्प्राणोपासकानङ्गिरोवृह्स्प- त्यायास्यान्प्राणं करोत्यभेदविज्ञानायं। "पराणो ह पिता प्राणो माता " इत्यादिवच्च। तस्मादृषिरङ्गिर नाम पाण एव सन्नात्मानमङङगिरसं प्राणमुद्गी- थमुपासांचक्र इत्येतत् । यदस्मात्सोऽङ्गानां प्राणः सन्रसस्तेनासावाङ्गि रसः ॥ १०॥

वृत्तिकाराभिप्रेतं संबन्धं दर्शयति-तं मुख्यमिति। पराभिप्रेतसंबन्धे माह-एतमिति। अव्यवहितसंबन्धसंभवे व्यवहितसंबन्धकल्पना न युक्तति पर- गमक

१छ. शुद्धिहे°। २ ख. त्र. पानसं'। ३ क. ग. त्येवं सं० । ४ ङ. च.न्तरत्।

द्विगीय: खण्डः २ ] छान्दोग्योपनिपत्। २७

हरति-भवत्येवमिति। ऋपीणामङ्गिरोबृहस्पत्यादिशबदैरुपदेशेपि णोपासनं न विरुध्यते ततश्च प्रधानानामबाधे प्रणेपासकानामृषीणामुपदेशो न त्यागमर्ह- र्यङ्गिराबृहृस्पत्यादिशव्देभ्योऽपि प्रथप्रतिपन्नानृषीन्विहाय यौगिकवृत्तिप्रतिपत्तव्यगुणमा- त्रप्रतिपत्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः । प्राणोपासकानामृर्षाणमभिधानमैतरेयकश्रुत्या द्रढयति-श्रुत्य- न्तरवदिति। तदेव स्पष्टयति -- तस्मादिति। शतर्चिनो नाम प्रथममण्डलद्दश ऋषयः। एष च प्राणो यस्मापुरुषं संघाताख्यं शतवर्षाण्यभिगतवांस्तस्मादेतमेव म्राणं सन्तमृषिशरीर स्थितमपि+शतर्चिशब्दवाच्यं चदन्तीति योजना। शतिशब्दवदुभयविषयाणि शब्दान्तराण्यपि सन्तीत्याह-तथेति। आद्यन्ते मण्डले मुक्वा मध्यमानां मण्डलानां द्रष्टारो माध्यमा ऋषयस्तेऽपि प्राणस्तस्य स्वात्मनि मव्ये सर्वजगद्विधारकत्वात्। गृत्सम- दस्तु द्वितीयमण्डलदर्शी स्वापकाले चागादीनां गिरणात्प्राणो गृत्सो रेतोविसर्गकारणं मदहे- तुत्वादपानो मदः प्राणापानात्मकत्वातप्राणोऽपि तथोच्यते। तृतीयमण्डदर्शी विश्वाभित्रः प्राणोऽपि सथा व्यपदिश्यते। तत्य ह विश्व भोज्यजातं स्थितिहेतुतया स्त्निग्घमसीत्। वामदेवस्तु चतुर्थमण्डलद्रष्टा प्राणोऽपि तच्छद्दवाच्यस्तस्य वागादिदेवतासंभजनीयत्वात्। पश्चममण्डलद्रष्टSत्रिरित्युच्यते प्राणोऽपि तथैव कथ्यते। तस्य पाप्मनोऽनर्थरूपान्प्रति सर्व- त्रात्तवात्। आदिपदेन भरद्वाजादिपदानि गृहीतानि। दृष्टान्तमेवं व्याख्याय दार्ष्टा- न्तिकमाह-तथेति। किमित्यङ्गिरःप्रभतीन्प्राणं करोति श्रुतिरत आह-अभेदेति। तथा च सप्तमे प्राणस्य सार्वात्म्यं वक्ष्यते तथाऽत्रापि तस्य तत्तदृषिरूपत्वं विवक्षितमित्याह- पाणो हेति। अव्यव,हितसंबन्धसंभवे फलितं वाक्यार्थ कथयति-तस्मादिति । प्राणस्याद्गिरसत्वं व्युत्पादयति -- यस्मादिति ॥ १०॥ तेन त्ह बृहस्पतिरुद्वीथमुपासांचक एतमु एव बृहस्प्ति मन्यन्ते वाग्घि बहती तस्या एष पतिः।११। तेन तः हाऽडयास्य उद्गीथमुपासांचक एतमु एवाऽडयास्यं मन्यन्त आस्यायदयने ॥ १२॥

तथा वाचो बृहत्या: पत्िस्तेनासी बृहस्पतिः। तथा यदयस्मादास्यादयते 8

निर्गच्छति तेनाऽडयास्य ऋपिः प्राण एव सव्नित्यर्थः। तथाऽन्योऽप्युपासक

• उत्र सर्वैष्यप्यादर्शपुस्तवेषु शतर्चिन शब्दवाच्यमिति घर्तेते तच्चिनयम्।

१ ख, छ. त्, oर्मकर"।

आनन्द मिररिकृतटीका संव लितश किरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाव्वाये- आत्मानमेवाSडङ्गिरसादिगुण प्राथ्मुद्रीथमुपासीतेत्यर्थः ॥११॥१२॥ अद्गिर:शब्दवद्बृहस्पतिशव्दोऽप्युभयत्र नेतव्य इत्याह-तथेति। प्राषरव बृहसप० वतिर साध्यति -- वाच इति। अद्विरोवृहस्पतिशब्दवदायास्येशब्दोऽप्युभयत्र द्रषव्या इत्याह-तथेति। तस्योभयत्र वृतति विदयि -- यद्यस्मादिति। यस्मादास्यादयते तेनाSडयास्य: प्राणः स. एवात्रोपासकत्वादृषिरफि तथेति योजना यथोक्तानामृषीणामेवोक्त गुणकमुपासनं नान्येषां विशेषवचनादित्याशङ्कयाSSह -- तथेति। विशेषस्य न शेषान- जर्तकत्वं प्रदर्शनार्थत्वादित्यर्थः ॥११॥१२॥

तेन तश्ह बको दाल्यो विदाचकार। स ह नैमिशीयाँनामुद्राता बभूव स ह स्मैश्यः कामा- नागायति ।१३ ॥ न केवलमङिन्रःप्रभतय उपासांचक्रिरे। तं ह बको नाम दल्भ्यस्यापत्या दाल्भ्यो विदांचकार यथादर्शित म्ाण विज्ञातवान् । विदित्वा च स ह नैमि- शीयानां सत्रिणामुद्गाता बमूब। स च प्राणविज्ञानसामर्ध्यदिभ्यो नैमिशी- सेभ्यः कामानागायति स्म हाऽडगीतवान्किलेत्यर्थः।१२।। यथोक्तोपासनस्य त्रित्रु, नियमाभावे ममकं दर्शयति-न केवलमिति। संप्रति चिहितों पासनस्य दृष्टफलमादेष्टुं पातनिकां करोति-विदित्वेि ॥१३।। आगक्ता ह वै कामानां भवति य एतदेवँ विद्दा- नक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्॥१४॥

इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः॥२॥

तथाऽन्योडप्युद्राताSडगाता ह वै कामानां भवति य एवं विद्वान्यर्थाँ क्तगुण पाणमक्षरमुद्गीथमुपास्ते तस्यैतद्दृष्टं फलमुक्तम्। प्राणात्मभावस्त्व- दृष्टम्। "देवोः भृत्वा देवानप्येति" इति श्रुत्यन्तरात्सिद्धमेवेत्यभिपायः।

१ ख. छ. त्र. स्य इति श° । २ क. ख, मिषीया । ३ ख. याणामु । ४ क. ख. इ. ड. मिर्षीय।। ५ ख. घ. ड, याणा स। द क ख, ग. व. ङ, 'मिषीये।

तृतीय: सण्टः ३ ] छान्दोग्योपनिच्ट। २९

क्ष्यमाणे बुद्धिसमाधानार्थः ॥१४॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥२॥

भूमिकां कृत्वा विवक्षितमुपास्तिफलं कथयति-तथेति। दष्टमिति विशेषणादभीषं फलन्तरमाचष्टे-प्राणेति। आत्मविषयं शरीरवर्तिप्राणगोचरमिति यावत्। उपसहारस्य प्रयोजनमाह-अधिदेवेति ॥ १४॥ इति प्रथमाव्यायस्य द्वितीय: खण्ढः॥२॥

(अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः )

अथाधिदेवतं य एवासौ तपति तमुद्रीथमुपासीतो- यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति। उदयकस्तमो भयमप- हन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वद॥ १ ॥ अथानन्तरमधिदैवतं देवताविषयमुद्गीथोपासनं प्रस्तुतमित्यर्थोडनेकधोपास्थ त्वादुद्गीथस्य य एवासावादित्यस्तपति तमुद्गीथमुपासी ताऽडदित्यदृष्टयोद्गीथमुपा- सीतेत्यर्थः । तमुद्रीथमित्युद्धीथशब्दोऽक्षरवाची सन्कथमादित्ये वर्तत इति, उच्यते-उद्यलद्च्छन्वा एष प्रजाभ्यः मजार्थमुद्धायति प्रजानामन्नोःपत्त्य- र्थम्। न ह्यनुद्ति तस्मिन्त्रीह्यादेः पक्तिः स्यादत उद्गायतीवोद्गायति, यथवो- द्वाताऽन्ार्थमत उद्गीथः सवितेत्यर्थः । किंचोदयन्नैशं तमस्तज्ज च भयं प्राणिना- मपहन्ति तमेवंगुणं सवितारं यो वेद सोऽपहन्ता नाशयिता ह वै भयस्य जन्म- मरणादिलक्षणस्याऽऽत्मनस्तमसश्च तत्कारणस्याज्ञानलक्षणस्य भवति ॥ १ ॥ अनन्तरमाध्यात्मिकप्राणदृष्टेय द्रथोपासनवचनादिति शेषः। किमिति देवताविषयमुद्गीथो- घासनं प्रस्तूयते तत्राSSह -- अनेकधेति। म्राणरूपेणाSडदित्यादिरूपेण चोद्रीथस्योप- स्यत्वाद्देवताविषयतदुपास्तिप्रस्तावो युक्त एवेत्यर्थः। आदित्यादिमतयश्चेत्यादिन्यायेन वाक्यार्थं

सामानाधिकरण्यमयुक्तमुद्रीथशब्दस्य प्रकरणादक्षरवाचित्वादादित्यशब्दस्य च ज्योतिर्विषय-

१ क. दैवतेति । २ ध. ङ, च. ति ब्री्या।

३० आनन्दगिरिकृतटीकासंचलिितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाव्याये- स्वाद्भिन्ार्थयोश्च शब्दयोः सामानाधिकरण्यायोगादिति शङ्कते -- तमुद्रीथमितीते । आदित्ये यद्यपि नोद्रीथशब्दो रूढ्या वर्तितुमर्हति तथाSपि गौण्या च तत्र तत्र वृत्तेः सामानाधिकरण्यतिद्धिरित्युत्तरमाह-उच्यत इति। प्रजार्थमुद्रायतीत्येतदेव स्पष्ट्यति- पजानामिति। अन्नोत्पत्यर्थमुद्गायतीति पूर्वेण संबन्धः । तदेव व्यतिरेकद्वारा साधयति- न हीति। आदित्यस्यान्नार्थमागानमतःशब्दार्थः । न तस्योद्ग तुरिव प्रत्यक्षमुद्गानमुपलब्ध मित्याशङ्कय।SSह-उद्गायतीवेति। उपमामेवोपपादयति-यथेति। अथाऽडत्मनेS. न्नाद्यमागयेदितिश्रुत्यन्तरे यथाSनार्थमुद्गाताSडगायतीत्यवगतं तथाSदित्योि प्रजानाम स्ार्थमागायतीत्यर्थः । उद्गीथशब्दरस्याऽडदित्ये संभवं परामृश्य फलितमाह -- अत इति । आदित्यदृष्टये द्रीथोपासनमुपपाद्य फलोक्तिं व्याचष्टे-किंचेत्यादिना । एवंगुणं तमस्त- ज्जभयनिवर्तकत्वगुणसहितमिति यावत् । १ ॥ यद्यपि स्थानभेदात्माणादित्यौ भिन्नाविव लक्ष्येते तथाऽपि न स तत्त्वरभेद- इतयोः । कथम् -- समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्जोडसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्दा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २॥ समान उएव तुल्य एव प्राणः सवित्रा गुणतः सविता च प्राणेन। यस्मादुष्णोऽयं प्राण उष्णश्रासौ सविता । किंच स्वर इतीमं प्राणमाचक्षते कथयन्ति तथा स्वर इति प्रत्यास्वर इति चामुं सवितारम। यस्मात्माणः स्वर- त्येव न पुनर्मृतः प्रत्यागच्छति। सविता त्वस्तमित्वा पुनरष्यहन्यहनि प्त्याग- च्छति । अतः प्रत्यास्वरोडस्माह्गुणतो नामतश्च समानावितरेतरं प्राणादित्यौ। अतः सतत्वाभेदादेवं प्राणमिमममुं चाऽऽदित्यमुद्रीथमुपासीत॥२॥

मत आह-यद्यपीति। प्राणादित्ययोः स्वरूपमेदाभावं प्रश्नपूर्वकं प्रतिपादयति-कथाम त्यादिना। उशव्दोडप्यर्थः स्थानभेदतो भेदमनुजानाति। गुणतः साम्यं साधयति- यस्मादिति। नामतः साम्यं संगिरते-किंचेति। सवितृतत्प्राणेऽपि प्रस्यास्वरशब्दप्र- वृत्तिमाशङ्कच।SSह-यस्मादिति। स्वरत्येव गच्छत्यवेति यावत्। तरिमन्नेव स्थूलदेहे न प्रत्यागच्छति तस्मात्प्रणे खवरशब्दपवृत्तिरेवेत्यर्थः। सवितर्यपि तर्हि तच्छन्दप्रवृत्तिरेवे-

तृतीय: खभ्डः ३ ] छान्दोग्योपनिषस् । ३१ त्याशक्कयाSSह-सविता त्विति। आदित्यस्यास्तं गतस्य प्रत्यहमेकत्रेवाSSगतिदर्शना- सम्मिन्प्रत्यास्वरशब्दस्य पि प्रवृत्तिरस्तीत्यर्थः । अतः प्राणादित्ययोरुक्तं साम्यं निगमयति- अस्मादिति। अन्योन्यसाम्यकृतं फलमाह-अत इति। प्राणादित्यावेकी कृत्य तद्दृष्टयो-

अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्ै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणा- पानयोः संधिः स व्यानो यो व्यान: सा वाक्। तस्मादप्नाणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥ अय खल्विति प्रकारान्तरेणोपासनमुद्गीथस्योच्यते व्यानमेवं वक्ष्यमाणल- क्षणं प्राणस्यैव् वृत्तिविशेषमुद्रीथमुपासीत। अधुना तत्सैतत्त्त्वं निरुप्यते-यद्वै पुरुषः माणिति मुखनासिकाभ्यां वायुं बहिर्निःसारयति स प्राणाख्यो वायो- रवृत्तिविशेषो यदपानित्यपश्वसिति ताभ्यामेवान्तराकर्पति वायुं सोऽपानोडपा- नाख्या वृत्तिः । ततः किमिति, उच्यते-अथ य उक्तलक्षणयोः प्राणापानयोः संधिस्तश्कयोरन्तरा वृत्तिविशेषः स व्यानः, यः सांख्यादिशास्त्रपरसिद्धः श्रःया विशेषनिरूपणान्नासी व्यान इत्यभिप्ायः। कस्मात्पुनः माणापानौ हित्वा मह- ताSडयासेन व्यानस्येवोपासनमुच्यते। वीर्यवत्कर्महेतुत्वात्। कथ वीर्यवत्कर्महे- तुत्वमित्याह -- यो व्यानः सा वाक् । व्यानकार्यत्वाद्वाचः । यस्माद्वयाननि-

यति लोकः ॥ ३ ॥ अथाSSध्यात्मिकमाधिदैविकं चोद्रीथोपासनं प्रस्तुत्य तदेव समस्यैकीकृत्योक्तं तथा च वक्त-

कोडसौ व्यानो यद्दृष्टयोद्गीथोपासनमुपदिदिक्षितमत आह- वक्ष्यमाणलक्षणमिति। पक्षान्तरं व्यावर्तयति-माणस्यैवेति। वक्ष्ममाणलक्षणमित्युक्तं व्यक्ती करोति-अधु- नेति। तन्निरूपणार्थमादौ प्राणापानी निरूपयतियद्वा इत्यादिना। ताभ्यामेव मुखनासिकाभ्यामित्येतत्। स्यार्तोमेवं प्राणापानौ व्यानस्य तु किमायतमिति शङ्कित्वा * तयोरित्यस्य वृत्तिविशेष इत्यत्रान्वयः । अन्तरेत्यस्य प्राणापानावित्यध्याहृतेन सबन्धः। १ ख. ग. ध. ञ्. पिवृ। २ ख.व च व। ३ च. तसमत्वं नि°। ४ ख. ञ्. कचाथाऽडघ्या ।५ क. ग. तामित्येवं।

३२ आनन्दगिरिकृतटौका संचलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- सःस्व रूपं दर्शयति-तत इत्यादिना। संधिमेत्र स्फुठयति-तयोरिति। प्राणापानयो- रवत्योरभावावस्थायां मध्ये च वायोवृत्तिविशेषो योडस्ति स व्यानशब्दार्थ इत्यर्थः । संधिस्कन्धमर्मदेशवृत्तिर्व्यान इति सांख्या योगाश्चाऽडहुस्तान्प्रत्याह-यः सांख्यादीति। सांख्यानां योगानां च शास्त्रे प्रसिद्धो यो वायोर्वृत्तिविशेषः स्कन्धादिदेशगो नासौ व्यान- श्रत्या विशेषनिरूपणादिति योजना। व्यानस्य प्राणापानसापेक्षत्वात्तयोरन्यतरस्योपासनमे घोचितं न व्यानोपासनमिति मन्वानश्चीदयति-कस्मादिति । महताऽडयासेन व्यानस तश्वनिरूपणेनेति यावत्। ताम्यां तस्य वैशिष्ट्यमुपेत्य परिहरति-वीर्यवदिति। जयानस्यैवोपासनमिति शेषः। तदेव प्रश्नद्वारा प्रपञ्चयति-कथमित्यादिना। क्थं व्यानस्य वीर्यतत्कर्म प्रसिद्धं प्रतिज्ञायते कार्यकारणाभावादित्याह-व्यानेति। वाचो व्याननिर्व- स्यत्वे लिङ्गं दर्शयति -- यस्मादिति ॥ ३॥ या वाक्सरक्तस्मादप्ाणन्न नपा नन्नृचमभभिव्या - हरति यर्क्त्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादपाणन्न- नपानलुह्वायति॥ ४ ॥ तथा वाग्विशेषामृचमक्संस्थं च साम सामावयवं चोद्गीथमपाणन्ननपानन्व्या नेनैव निर्वतयतीत्यभिभायः॥४॥ या वागित्यादिवाक्यानामर्थ संक्षिपति-तथेत्यादिना ॥४॥ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाऽ- भेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनम- प्राणन्ञनपानशस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यान- मेवोद्गीथमुपासीत॥५॥ न केवलं वागाद्यभिव्याहरणमेवातोऽस्मादन्यान्यपि यानि वीर्यवन्ति कर्माणि प्यत्नाधिक्यनिर्वर्त्यानि यथाऽसरेर्मन्थनमाजेमर्यादायाः सरणं धावनं दृढस्य धनुष आयमनमाकर्षणमप्राणन्ननपानंस्तानि करोति। अतो विशिष्टो व्यान: प्राणादिद्टत्तिम्यः। विशिष्टैस्योपासनं ज्यायः फलवत्त्वाद्राजोपासनवत्। एतस्य हेतोरेतस्मात्कारणाद्व्यानमेवोद्रीथमुपासीत नान्यद्वृत्त्यन्तरम्। कर्मचीर्य- वत्तरत्वं फलम् ॥५ ॥

१ ञ. प्रत्यभिज्ञा ।२ ग. छ, ठ. रणभा । ३ ख. व. 'हस्य चोपा"।

तृतीय: खण्ड: ३ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३३

अतो यानीत्यादि व्याचष्टे-न केवलमिति। व्यानेन निर्वर्तयतीति पर्वण संबन्धः। यान्यन्यान्यपि यथोक्तानि कर्माणि तानि लोको व्यानेनैव करोतीत्युत्तरत्र संबन्धः । प्रय- रनाधिक्यनिर्वर्त्यानि कर्माण्येवोदाहरति -- यथेति। यथा तानि कर्माणि तथाऽन्यान्वप्येवं-८ प्रकाराणीति योजना। व्यानस्य वीर्यवत्कर्महेतुत्वे फल्तिमाह-अत इति। वैशिष्टयेपि किं स्यादिति चेत्तदाह-विशिष्टस्येति। वैश्षिश््यफलमुपसंहरति-एतस्येति/ फल- चत्वादित्युक्तमुपास्तिफलं स्पष्ट्यति -- कभेति। व्यानदृष्ट्योद्रीथोपासनस्याङ्गावब द्वत्वादिति शेष: ॥ ५ ॥ अथ खलूद्वीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्पाणेन ह्ुत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीद सर्व५ स्थितमू॥६॥ अथाधुना खलूद्वीथाक्षरा्युपासीत भत्तयक्षराणि मा भूवन्नित्यतो विशि- नष्टि-उद्गीथ इति। उद्गीथनामाक्षराणीत्यर्थों नामाक्षरोपासनेऽपि नामवत एवोपासनं कृतं भचेदमुकमिश्रा इति यद्वत्। प्राण एवोत्, उदित्यस्मिन्नक्षरे प्राणदृष्टिः। कथं प्राणस्योत्त्वमित्याह-माणेन हवुत्तिष्ठति सर्वोडमाणस्यावसाद- दर्शनादतोऽस्त्युद: म्राणस्य च सामान्यम्। दाग्गीः। वाचो ह गिर इत्याचक्षते शिषाः। तथाऽन्नं थमन्ने हीदं सर्वे स्थितमतोऽस्त्यन्नस्य थाक्षरस्य च सामान्यम् ॥ ६ ॥ उद्गीथेपासनप्रसङ्गेनोद्गीथाक्षरोपासनां प्रस्तौति-अथेति। विशेषणतात्पर्यं दर्शयति- भक्तीति। उद्गीथाक्षराण्युपासीतेत्युक्त भक्त्यक्षराण्युपास्थानि प्राप्तानि तानि मा भूव. न्निति यतो मन्यते श्रुतिस्ततो विशेषणं करोतीत्यर्थः । विशेषणश्रुति व्याकरोति --

यथा लोके कृष्णमिश्रादिवाचकशब्दपयोगे वाच्यस्य पुरुषविशेषस्योपासनं गम्यते तथे हापीत्यर्थः। नामाक्षरोपासने नामवत्तदुपासनेपि तदुपासनमेर कथमित्याश ङकय विभजते- प्राण एवेति। प्राणस्योद:सादृश्यं प्रश्नपूर्वकमाह -- कथमित्यादिना। गीरित्यस्मिन्न- क्षरे वाग्दृष्टिः कर्तव्येत्याह-वाग्गीरिति। वाचो गिरश्च सादृश्यं दर्शयति-वाचो हेति। उद्वीरक्षरयोः प्राणवागदृष्टिरिव थमित्यस्मिन्नक्षरेऽन्नदृष्टिः कार्येत्याह-तथेति। थकारान्नयोरपेक्षितं सादृश्यं दर्शयति-अननेहीति ॥६ ॥

१ ख. ब. ङ स्य थकार। २ ख. न्. 'नस्या। ३ ञ्. रत्वमि । ४ ख. छ. त्र. उद्गचक्ष। 5

३४ आमन्दगिरि कृतटीकासंच लितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमाव्याये-

धौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थम।दित्य एवोद्वायुर्गी- रथिस्थ सामवेद एवोदजुर्वेदो गीर्ऋग्वेदस्यं दुग्धेडस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोडन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति॥७॥ त्रयाणां श्रुत्युक्तानि सामान्यानि तानि तेनानुरूपेण शेषेष्वपि द्रष्टव्यानि। ध्यौरेवोदुचैः स्थानात्। अन्तरिक्षं भीर्गिरणाल्लोकानाम्। पृथिती थं प्राणिस्था- नात्। आदित्य एवोदू रवत्वात्। वायुर्गीरग्न्यादीनां गिरणात्। अग्निस्थे याज्ञी- यकमीवस्थानात्। सामवेद एवोत्स्वर्गसंस्तुतत्वात्। यजुर्वेदो गीर्यजुषां मैत्तस्य इविषो देवतानां गिरणात्। ऋग्वेदस्थमृच्यध्यूढत्वात्साम्नः । उद्गीथा- क्षरोपासनफलमधुनोच्यते-दुग्धे दोगस्मे साघकाय। का सा वाक्, कं दोहम्। कोडसौ दोह इत्याह-यो वाचो दोहः। औग्वेदादिशब्देसाध्यं फल- मित्यभिप्रायस्तद्वाचो दोहस्तं स्वयमेव वागदोग्ध्यात्मानमेव दोग्घि। किंचा- न्वान्मभूतानन न्नादश् दीपान्निर्भवति। य एतानि यथोक्तान्येवं यथोक्तगुणा- न्युद्रीथाक्षराणि विद्वान्सन्नुपास्त उद्गीथ इति ॥ ७॥ प्राण एवोदित्यादौ सादृश्यं श्रुत्यैवोक्तं धौरेनेदित्यादौ तु नोक्तं तथा च तत्र साह श्याभावे कथं दृष्टिकरणमित्याशङ्कयाSSह -- त्रयाणामिति। अन्तरिक्षमाकाशस्तद- न्तःप्रतिष्ठा लोकास्तेन गीर्णा इवेति मत्वाऽडह-गिरणादिति। अगन्यादीनां गिरणा- दिति संवर्गविद्यार्पां द्रष्टव्यम्। सामवेदो वै स्वर्गो लोक इति रवर्गलोकत्वेभ सामवेदस्य संस्तुतत्वादिति हेतुमह-रूगेति। यजुषा रवाहास्त्रधादिनेति यावत्। अध्यात्ममधि- लोकमविदैवमधिवेदं च नामाक्षरोपासनमुक्या तत्फलोक्तिमवतार्थ व्याकरोति उद्गीथेति। यो वाचो दोह इत्यत्र घष्टी कर्मणि द्रष्ट्या। तमेव वाग्दोहं प्रकटयति -- ऋग्वेदा- दीति। तत्साव्यं फलं स्वाधीनोच्चारणक्षमत्वं तदनायासेनास्य संभवतीत्यर्थः । तदिति प्रकृतफलपरामईः । षष्ठी पूर्ववत्। तमिति दोहोकिः। वाच एत्र दोहे कर्मतवं कर्तृत्वं चेत्याह-आत्मानमेवेति। यो देग्वा सा वगेव सा चाऽडत्मानमेव तं दोग्धीति योजना। यथोर्क्तानि प्राणामन्ादिरूपावेनोक्तानीति यावत्। यथोक्तगुणान्युत्थानगिरण-

१ क. ख. ह. च. 'गीनिगिर ।२ ङ स्थ दज्क। ३ ख. प्रदत्त। ४ ग. ध. ङ० ब. ऋमादि । ५ ख, ग, ङ, च. व्द्वाच्यं फ° । ६ रु, ञ्. 'कानीति मा"।

तृतीय: खण्डः ₹ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३५

स्थित्यादिधर्मकाणीत्यर्थः। उद्धीथाक्षराणीत्युक्तं विशेषणानुवादेन स्फुटपति-उद्गीथ इति। उद्गीथ इत्येवंरूपस्य नाम्नोऽक्षराणीति यावत् ॥ ७॥

अथ खल्विदानीमाशीःसमृद्धिराशिषः कामस्य समृद्धिर्यथा भवेत्तदुच्यत इति वाक्यशेषः। उपसरणान्युपसतेव्यान्युपगन्तव्यानि ध्येयानीत्यर्थः । कथम्, इत्युपासीत, एवमुपासीत। तग्यथा-येन साम्ना येन सामविशेषेण स्तोष्यन्स्तुतिं करिष्यन्स्याद्वेदुद्वाता तत्सामोपधावेदुपेसरेचचिन्तयेदुत्पत्त्या- दिभिः ॥८ ।। वागादिसमृद्धिफलकमुपासनमुपदिश्य फलसमृद्धिर्येन प्रकारेण भवति तत्प्रकारं ज्ञानं सर्वकाम्योपासनशेषभूत प्रासङ्गिकं विधीयत इत्याह-अथ खल्विति। वागादिसमृ- द्विंफलकोपासनानन्तर्यमथशब्दार्थः । वक्ष्यमाणेपासनानां सर्वकाम्योपासनाशेषत्वद्योतनार्थ खल्वित्युक्तम् । प्रासङ्गिकत्वं दर्शयति-इदानीमिति । कामशब्दः फलविषयः । तच्छन्दः प्रकारज्ञानपरामर्शी। उच्यते विधीयत इत्यर्थः । व्यानप्रकारं प्रश्नपूर्वकं विशद- यति-कथमित्यादिना । इतिशब्दार्थमभिनयति -- एवमिति। एवंशब्दार्थमुदाह- रणनिष्ठतया स्पष्टयति -- तद्यथेति । उत्पत्त्यादिभिरित्यादिशब्देन च्छन्दोदेवतादि गृह्यते ॥l ८ । यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवताम- भिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९॥ यश्यामृचि तत्साम तां चर्चसपधावेद्देवतादिभिः । यदार्षेयं साम तं चर्षिम्। यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत्। ९॥

येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेयेन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्त स्तोममुपधावेत् ॥ १०॥ येन च्छन्दसा गायञयादिना स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेत्। येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्। स्तोमाङ्गफलस्य कर्तृगामित्वादात्मनेपदं स्तोष्यमाण इति। तं स्तोममुपधावेत् ॥१० ॥ गायत्र्यादिनेत्यादिपद मुष्णिगनुष्टुव्बृहत्यादिसंग्रहार्थम्। त्रिवृत्पश्चदशः सप्तदश एक०

१ क. व, ट. पस्मरे'।

३६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- विंशः प्रसिद्धः सोमयागे स्तोमः । आत्मनेपदप्रयोगपतिपन्नमर्थमाह -- स्तोमाङ्गेति। यत्र कर्तृगामि फलं तन्राSडतमनेपदं प्रयुज्यते, प्रकृते च स्तोष्यमाण इत्यात्मनेपदं दृश्यते, तस्मादेतत्फलस्य कर्तृगामित्वं गम्यते। अन्यथा पूर्वोत्तरयोरिव परस्मैपद प्रयोगप्रसङ्गादि- त्यर्थः ॥ १० ॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्थात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिमुपधावेदघिष्ठात्रादिभिः ॥ ११ ।। यां दिशमभीत्यभिव्याप्येत्यर्थः । स्तोष्यन्देवताविशेषमिति शेषः । अधिष्ठातृशव्देनेन्द्रा दयो गृह्यन्ते । आदिपदं तत्तदिगवस्थितासाधारणधर्मसंग्रहार्थम् ॥११॥ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्न- प्रमत्तोऽयांशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत य- त्काम: स्तुवीतेति यत्कामः रतुवीतेति ॥ १२ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ आत्मानमुद्गाता स्वरूपं गोत्रनामादिभिः सामादीन्क्रमेण स्वं चाऽडत्मान- मन्ततोऽन्त उपसृत्ये स्तुवीत । काम व्यायन्नपमत्तः स्वरोष्मव्यञ्जनादिभ्यः प्रमादमकुर्वेस्ततोऽभ्याशः क्षिममेव ह यद्यत्रास्मा एवंविदे स कामः समृध्येत समृद्धिं गच्छेत् । कोऽसौ, यत्कामो यः कामोऽस्य सोडयं यत्कामः संस्तुवी- तेति। द्विरुक्तिरादरार्था ॥ १२ ।। इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३॥

आत्मानं स्वरूपं गोत्रादिभिरुपसृत्योद्गाता स्तुवीतेति संबन्धः। नामादिभिरित्यादिश- व्देन वर्णाश्रमादिग्रहणम्। अन्तत इत्यस्यार्थभाह -- सामादीनिति। पूर्वोक्तान्सामा- दीनसर्वानुक्तेन क्रमेण ध्यात्वा तदवसाने स्वात्मानमपि संचिन्त्यापेक्षितफलमनुसंदधानः स्वरादिभ्यः प्रमादभकुर्वन्नुद्राता स्तुवीतेति योजना। यत्र कर्मण्ययमुद्गाता यथोक्तरीत्या स्तोता भवति तत्र क्षिप्रमेवास्मै स स कामः रुमृद्धि गच्छेद्यतकामः सन्यः स्तुधीतेत्यन्वयः। इतिशब्दः प्रसङ्ङिकोपासनसमाप्यर्थः ॥१२॥ इति प्रथमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

१ क.भ्यासो ह।२क ख. ध ङ च. ञ. ट.ता स्वं रू । ३ ग. ङ ठ ङ ड.मादिकमे ॥४ ग, ध, ङ च, ट, ठ, ड, ढ,त्य का १५क, ङ, ट,भ्यासः क्षि०ह ६ ट दीति।

चतुर्थ: खण्डः ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३७

(अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः।)

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथयुपासीतोमिति हुद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १॥

त्वादन्यत्र प्रसङ्गने मा भूदित्येवमर्थम् । प्रकृतस्यैवाक्षरस्यामृताभयगुणविशिष्ट- स्योपासनं विधातव्यमित्यारम्भः । ओमित्यादि व्याख्यातम् ॥ १ ॥ प्रासङ्गिकं हित्वा प्रकृतमनुसंधत्ते-ओमित्येतदित्यादीति। पुनरुपादानस्य तात्प- यमाह-उद्धीथेति। आदिशव्देन पूर्वोक्तान्युपसरणानि गृह्यन्ते। उद्गीथस्य तैर्व्यवहित- त्वास्प्रकरणविच्छेदशङ्कायां ततोऽन्यस्मिन्नर्थे प्रसङ्ग: स्यात्स मा भूदित्येवमर्थं पुनरुपादान- मित्यर्थः । देवा वै मृत्योरित्यादेस्तात्पर्यमाह-प्रकृतस्येति। अक्षरव्याख्यानप्राप्तावनुवा- दभगं प्रत्याह-ओमित्यादीति ॥ १॥ देवा वे मृत्योरबित्यतस्त्रयीं विर्द्या प्राविशश्स्ते

छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥ देवा वै मृत्योर्मारिकाद्विभ्यतः किं कृतवन्त इत्युच्यते। त्रयीं विद्या त्रयी. विहितं कर्म पाविशन्पविष्टवन्तो वैदिक कर्म पारब्धवन्त इत्यर्थः । तन्मृत्यो- स्त्राणं मन्यमाना:। किंच ते कर्मण्यविनियुक्तछन्दोभिर्मन्त्रैर्जपहोमादि कुर्वन्त आत्मानं कर्मान्तरेष्वच्छाद यंश्छादितवन्तः । यदस्मादेभिर्मन्त्रैरच्छादयंस्तत्त- स्माच्छन्दसां मन्त्राणां छादनाच्छन्दस्त्वं प्रसिद्धमेव ॥ २ ।। देवासुरा ह वै यत्रेत्यत्र व्याख्याता देवा मारकादासुरात्पाप्मनः सकाशादिति यावत्। कोडयं कर्मण प्रवेशो नाम तत्राSडह-वैदिकमिति । तदिति वै.दिकं कर्मोच्यते। ते छन्दोभिरित्यादि व्याचष्टे-किंचेति। न हि सवें मन्त्राः सर्वत्र विनियुज्यन्ते । तथा चैकरिमन्कर्मप्यनुष्ठीयमाने विनियुक्तान्मन्त्रान्हित्वा कर्मान्तरेष्वयशिष्ठैर्जपादि कुर्वन्तः स्वात्मानं देवाश्छादितवन्तः । तस्मान्न मृत्युवश्यता तेषामित्यर्थः । तेषां छन्दोमिश्छादि-

१ क. 'न्युषासनानि। २ ख. ञ्. 'दि वर्म कु। ३ ख. इ. न्तरैश्छादयन्तस्त' ।

३८ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

तत्वे छन्दसां छन्दस्वप्रसिद्धिप्रकारमभिनयति-तत्तस्मादिति ॥ २॥ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यप- श्यदचि साम्नि यजुषि। ते नु वित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरभेव प्राविशन् ॥ ३ ॥ तांस्तत्र देवान्कर्मपरान्मृत्युर्यथा लोके मत्स्यघातकों मत्स्यमुदके नातिग म्भीरे परिपशयेद्वडिशोदवस्रावोपायसाध्यं मन्यमान एवं पर्यपश्यद्दृष्टवान्मृत्युः कर्मक्षयोपायेन साध्यान्देवान्मेन इत्यर्थः । कासौ देवान्ददर्शेत्युच्यते-ऋचि साम्रि यजुषि। ऋग्यजुःसामसंबन्धिकर्मणीत्यर्थः । ते नु देवा वैदिकेन कर्मणा संस्कृता: शुद्धात्मान: रुन्तो मृत्योक्चिकीर्षितं विदितवन्तः । विदित्वा च तैं कैंर्ध्वा व्यावृत्ता: कर्मभ्य तचः साम्नो यजुष ऋग्यजुःसामसंबद्धात्कर्मणोऽभयु. स्थायेत्यर्थः। तेन कर्मणा मृत्युभयापगमं प्रति निराशास्तदपास्यामृताभयगुण- मक्षरं स्वरं स्वरशब्दितं पाविशन्नेव प्रविष्टवन्तः । ओंकारोपासनपराः संवृत्ताः। एवशब्दोऽवधारणार्थः सन्समुच्चयप्रतिषेधार्थः । तद्पासनपराः संवृत्ता इत्यर्थः ॥ ३॥ कर्मानुतिष्ठतां देवानां मृत्युवश्यता न व्यावृत्तेयाह-तानिति। तत्रेति वैदिककर्म- प्रारम्भोकिः। उशब्दोऽप्यर्थः । यथोक्तकर्भपरानपि तान्मृत्युः पर्थपश्यदिति संबन्धः । कर्मणां मृत्युपदगोचरत्वं दृष्टान्तेनाऽऽह-यथेति। दारष्ट्तिकमागस्य विवक्षितमर्थ संगृह्ृाति-मृत्युरिति। दार्ष्टान्तिके क्षुद्रोदकस्थानीयं कि स्यादिति प्रश्नपूर्वकं दर्शयति- क्कासावित्यादिना। ऋगादीनां नित्यवेन क्षयाभावान् क्षुद्रोदकस्थानीयतेत्याशङ्कय विवक्षितमर्थमाह-ऋगिति। कर्मणश्च कृतकत्वेन फलतः स्वरूपतश्च क्षयिता प्रसिद्धेति भाव:। मृत्युपरिहारोपायमुपदिशति-ते नु देवा इत्यादिना । कर्मभ्यः सकाशा- दूर्ध्वा व्यावृत्ता इत्यर्थः । सर्वकर्मसंग्रहार्थ कर्मम्य इति बहुवचनम्। अवैदिककर्मत्यागस्य कर्मिष्यपि सिद्धत्वाद्वैदिककर्मत्यागार्थ विशिनष्टि-ऋच इति। कर्मत्यागमात्रा- त्कृतकृत्यताशङ्कां वारयति-तेनेति। कि तदक्षरं तदाह-ऊँकारेति ॥ ३॥

१ क. ग. ट. 'पायसा ।२ग. ध. ङ च. ट, ठ. ड, ते दे । ३ क. तद्र्ध्वाः । ४ ङ. ड. ढ. ऊध्ा: क।५ ङ, ड, ढ. र्मण इत्य। ६ क, ख. ध, ङ, ञ्. ट. ठ. ड, ढ. स्वर ।७ ख. ञ्, ्थः ॥३॥८क ग. ठ. र्थ गृ। ९ ग. छ, ठ. ते दे।

चतुर्थ: खण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३९

कथं पुनः स्वरशन्दवाच्यत्वमक्षरस्येत्युच्यते -- S

भैवं यजुरेष उ रवरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्मविश्य देवा अमृता अभया अभवन्॥४॥ यदा वा ऋचमाम्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुः। एषं उस्वरः। कोडसौ, यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य यथागुणमेवामृता अभया- श्चाभवन्देवाः ॥४॥ · उदात्तादिरूपत्वाभावादक्षरस्य न स्वरश्द्रत्वमित्याशङ्कय परिहरति-कथमित्यादिना। ऋचमाप्नोत्यध्ययनेन स्वाधीनां करोतीत्यर्थः । अतिस्वरत्यतिशयेनाSSदरधियोच्चारयतीति यावत्। ऋग्यजुःसाम्नां प्रत्येकमोंकारोच्चारणद्वारेणैवाSSपिदर्शनादित्यतिशब्दार्थः । उश- न्दोऽपिपर्यायः । संप्रतिपन्नस्वरवदिति दृष्टान्तार्थः। अमृतमभयं तथाविधन्रह्मपतीकत्वा- दित्यर्थः । तत्प्रविश्य ब्रह्मबुद्ध्या तद्यांनं कृत्वेत्यर्थः ॥ ४ ॥ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षर५ स्व- रममृतमश्यं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवा. स्तदमृतो भवति ॥५॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥ स योऽन्योऽपि देववदेवैतदक्षरमेवमरमृतमभयगुणं विद्वान्प्रणौति स्तौति। उपासनमेवात्र स्तुतिरभियेता । स तथैवैतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति। तत्प्रविश्य च राजकुलं प्रविष्टानामिव राजोऽन्तरङ्गवहिरङ्गतावन्न परस्य ब्रह्म- णोऽन्तरङ्गवहिरङ्गताविशेषः । कि तहि यदमृता देवा येनामृतत्वेन यदमृता अभूवंस्तेनैवामृतत्वेन विशिष्टस्तदमृतो भवति न न्यूनता नाप्यधिकताSमृतत्वें इत्यर्थ: ॥५॥ इति प्रथुमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥

भवतु देवानामेवमस्माकं तु किमायातमित्याशङ्कयाडइ-स योऽन्योऽपीति ।

१ क. ट. 'ष एव उ। ग, ठ. 'प एंव स्व"। २ख, व, ङ, च, ञ्, ठ. ड, ढ. 'तच्चाम्। ३ क. मृताभ । ४ क.मेव वात। ५ ग, ट. ठ. 'त्मित्य।

४० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

राजगृहं प्रचिष्टस्य विशेषदर्शनादक्षरं प्रचिष्टस्यापि फले विशेषः स्यादित्याशङ्कयाSSह- तत्प्रविश्येति । अमृतत्वेन विशिश् इति शेषः ॥५॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

(अथ प्रथमाध्यायस्य पश्मः खण्डः । )

वक्तव्यमित्यारभ्यते- अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीय एष प्रणव ओमिति ह्वेष स्वरन्नेति॥१॥ अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो बह्वृचानां यश्च पणवस्तेषां स एव च्छान्दोग्य उद्गीथशब्दवाच्यः। असौ वा आदित्य उद्गीथ एप प्रणवः। मणव- शब्दवाच्योऽपि स एव बहछचानां नान्यः । उद्गीथ आदित्यः। कथम्। उद्गी-

स्वरन्गच्छन्नेति। अतोऽसावुद्रीथः सविता ॥ १ ॥ खण्डान्तरस्य तात्पर्यमाह-प्राणादित्येति। प्रणवस्योद्गीथस्य चैकत्वं कृत्वा तस्मि- न्सत्यध्यात्मं प्राणदृष्ट्याSविदैवतमादित्यदृष्ट्य। च विशिष्टस्योद्रीथस्य यदुपासनमुक्तं तदेवा- नूद निन्दित्वा प्राणानां रश्मीनां च भेद एव गुणस्तद्विशिष्टदृष्ट्या तस्यैतोद्रीथावयवस्याक्ष- रस्यानेकपुत्रफलमुपासनमनेन ग्रन्थेन वक्तव्यमित्युत्तरो ग्रन्थः संप्रति प्रस्तूयत इत्यर्थः । अमृताभयगुण काक्षरोपासनानन्तर्थमथशब्दार्थः। प्रणवोद्गीथयोरकत्वे वैदिकप्रसिद्धि प्रदर्शनार्थ

उद्धीथादित्ययोरेकत्वं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति -- उद्गीय इत्यादिना । उच्चारयन्नेतीति

गच्छन्सविता प्राणिनां प्रतृत्यर्थमोमित्यनुज्ञां कुर्ननिव गच्छति तस्मादोंकारत्वं सवितुरि त्याह-अथवेत्यादिना ॥ १॥ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोड- १ त्र. लकमि। २ख. ञ. यन्नेत्यने। ३ ख. ञ्. अतः स उद्गी। ४ ख. ञ. रित्यत् पक्षान्तरमाह।

पश्चम: खण्ड: ५] छान्दोग्योपनिपत्। सीति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच रश्मीशस्तव पूर्यावर्तयाद्वहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैव- तम्॥ २॥ तमेतमु एवाहमभ्यमासिपमाभिमुख्येन गीतवानस्थ्यादित्यरक्म्यभेद कृत्वा ध्यानं कृतवानस्मीत्यर्थः । त्तेन तस्मातकारणान्मम त्वमेकोऽसि पुत्र इति ह कौषतिकि: कुपीतकस्यापत्यं कौषीतकि: पुत्रमुवाचोक्तचान्। अतो रइमीना- दित्यं च भेदेन त पर्यावर्तयात्पर्यावर्तयेत्यर्थः। त्वंयोगात्। एवं बहवो वै ते त पुत्रा भविष्यन्तीत्यधिदैचलम् ॥ २ ॥ आदित्यदृष्ट्योद्गीथसुपदिष्टमन्द निन्दति-तमेतमिति। निन्दाफलं दर्शयति अत इति। पर्यावतयादिति प्रथमपुरुषे श्रयमाणे किमिति मध्यमपुरुषो व्याख्यायते तत्राऽडह-त्वंयोगादिति। युगमदयुपपदे सध्यमपुरुषविवानादित्यर्यः । रश्मिमेदगुण- पिविशिष्टेद्गीथोपासनस्य फलं कथयति-एवमिति। वक्ष्यमाणेडप्याइ्मे बुद्धिसमाधानार्य- मुक्कं देवताविषयं दर्शनमुपसंहरति-इत्यधिढैवतमिति॥२॥ अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासर- नोमिति ह्वेष स्वरन्नेति॥ ३॥ अथानन्तरमध्यात्ममुच्यते। य एवायं सुख्यः प्राणस्तमुद्रीथमुपासीतेत्यादि पूर्ववत्। तथोमिति ह्वेप प्राणोऽपि स्वरन्नेत्योमिति ह्यनुज्ञां कुर्वन्निव बागादि- पवृत्त्यर्थमेतीत्यर्थः । न हि मरणकाले मुमुर्षो: समीपस्थाः पाणस्योंकरणं शृण्वन्तीति। एतत्सामान्यादादित्येऽप्योंकरणमनुज्ञामात्रं द्ष्टव्यस् ॥ ३ ।

योरेकत्वमित्याशङ्कबाSSह-तथेति। यथा प्राणिनां प्रवृत्यर्थमोमित्यनुज्ञां कुर्वन्तिवाSSदित्यो गच्छतीत्युक्तं तद्वदिति यावत्। उक्मेघ व्यतिरेकद्वारा रफेरयति-न हीति। मुमूर्षु- सभीपवर्त्िनो बन्ववो मरणकाले प्राणस्य वागादिप्रवृ्त्यर्थमनुज्ञाकरगे नैव जानन्ति। तथा च जीवदवस्थायामोमिति तदनुझ्ञावशादेव चागादीनाँ प्रवृतिरालक्ष्यते। तस्मातप्राण- स्यानुज्ञामात्रमोकरणमित्यर्थः। प्राणादित्ययोरध्यात्माविदेवतयोरुद्गीथत ाबिरेषातमाणवदा-

१.ख. ञ. थः। यतस्तस्मा ।२ ख, ध्. ञ. उं. ड. ढ. 'वितुमर्हन्ती १ ३ क. म. ट. 'दि। तथा पूर्वतदोमि'।

४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- एतमु एगहमभ्यगासिवं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौपीतकि: पुत्रमुवाच पणाशत्वं भूमानमभि- गायताद्वहवो वै मे भविष्यन्तीति ॥ ४ ॥ एतमु एवाहमभ्यगासिपमित्यादि पूर्ववंदेव। अतो वागादीन्मुख्यं च प्राणं भेदगुणविशिष्टमुद्गीथं पश्यन्भूमानं मनसाभिगायतात्। पूर्ववदवर्तयेत्यर्थः । बहवो वै मे मम पुत्रा भविष्यन्तीत्येवमभिप्रायः सन्नित्यर्थः । प्राणादित्यैक-

सेऽस्मिन्काण्डे बहुपुत्रफेलत्वार्थम् ॥४ ॥ प्राणदृष्टयोक्तामुद्गीथोपास्ति निन्दित्वा विवक्षितामुपास्तिमुपन्यर्यति-एतमु एवेति। भूमानं बहुत्वोपेतमिति यावत्। मध्यमपुरुषे तातड्डादेशस्य वैकल्पिकत्वेSपि प्रथमपुरुषश- क्या दुरन्वयं व्यावर्तयति-पूर्ववदिति। एकत्वदृष्टिनिन्दाद्वारा प्रधानोपासनं सफलमुप

अथ खलु य उद्गीथः स प्रगवो यः प्रगवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्वैवापि दुरुद्वीतमनुसमा- हरतीत्यनुसमाहरतीति ॥ ५॥ इति प्रथमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः । ५॥ अथ खल य उद्गीथ इत्यादिम्रणवोद्गीथकत्वदर्शनमुक्तं तस्यैतत्फलसुच्यते- होतृपदनाद्धोता यत्रस्थः शंरुति तत्स्थानं होतृवदनं हौत्रात्कर्मणः सम्यकपयु- क्तादित्यर्थः । न हि देशमात्रात्फलमाहर्तु शक्यम्। कि तद्धैवाषि दुरुद्रीतं दुष्ट- मुद्धीतमुद्धानं कृतमुद्रात्रा स्वकर्मणि क्षतं कृतमित्यर्थः । तद्नुसमाहरत्यनुसंधत्त इत्यर्थः । चिकित्सयेव धातुवैषस्यसमीकरणमिति ॥५॥ इति पथमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥ ५॥ पूर्वोत्तरयोर्ग्रन्थयोरसंगतिमाशक्कय तात्पर्यप्रदर्शन वूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतार्य व्याकरोति-

१ ख. व. ङ, ञ्, उ. ड. ढ. वत्।अ । २ ख, ध. ञ पोित® । ३ ठ. स्निन्दण्डे। ४ उ. 'फलार्थ" । ५ क, ग, झ, ट,'दवीथग । ६ क. म्यशमी ॥७ श. 'मित्यर्थः ॥५॥

पृछ्: खण्डः ६] गन्दोग्योपनिषत्। ४३

अथेत्यादिना। ननु यथाश्रतं स्थानमेव्र होतृपदनं कि नेष्यते तत्राऽडह- न हीति। होत्रात्कमणो यत्फलमाद्रियते ततश्नपूर्वक्कमविशेषतो दर्शयति-किं तदि- त्यादिना। निपातद्वयमवधारणातिशयफलकं क्रियापदेन संबध्यते। अपिशब्दस्तु निष्ठा- नन्तरभावितया नेत्व्यः। दुष्टमुद्गानमेव रष्टयति-उद्ग,त्रेति। कथमन्यनिष्ठात्कर्म णोडन्यत्र फलमाहतु शक्यमिशत्याङ्कया=Sह-चिकितसयेति। उद्गाता प्रणव,दगीथैकत्व- विज्ञानमाहात्म्या प्रामादिकं स्वकर्मणि प्राप्तं क्षतं हौत्रात्कर्मणः सम्यकप्रयुक्तातपरणवात्प्रतिब संदधातीसर्थ: ॥५॥ इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

(अथ प्रभमाध्यायत्य एषः खण्डः ।)

अथेदानी सर्वफलसंपत्यर्थमुद्गीथरयोपासनान्तरं विित्स्यते- इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादच्यध्यूढ साभ गीयत इयमेव साडयिरम- स्तत्साम॥१॥ इयमेव पृथिव्युक्। ऋचि पृथिवीदृष्टिः कार्या। तथाडगि: साम। साम्न्य- 8

श्रिदृष्टिः। वर्थं पृथिव्यग्न्योर्ऋरवसामत्वमिति। उच्यते। तदेतैत्तदेतदग्न्याख्यं सामतस्यां पृथिन्यामृच्यध्यूढमधिगतमुपरिभावेन स्थितमित्यर्थः। ऋचीव साम। तस्मादत एव कारणाद्च्यध्यूढमेव साम गीयत इदानीमपि सामगैः। यथा च ऋक्सामनी नार्त्येन्तं भिन्ने अन्योन्यं तथैतौ पृथिव्यम्री। कथम्, इय· मेव पृथिवी सा सामनामार्धशब्दवाच्या। इतरार्धशब्दवाच्योऽग्निरमस्तदेतत्पृथिव्य- प्रिट्यं सामैकशब्दाभिधेयत्वमापन्नं साम। तस्मान्नान्योन्यं भिन्नं पृथिव्यत्िद्यं नित्यसश्िलिष्टमृक्सामनी इच । तस्माच्च पृथिव्यग्न्योर्तवसामत्वमित्यर्थः । सामाक्षरयोः पृथिव्यग्निदृष्टिविधानार्थमयमेव साडिरम इति केचित् ॥ १॥ इयमवेत्यादिसंदर्भ्य तात्पर्यमाह-अथेति। पुत्रादैश्वयैंकदेशविषयोपासनोपदेशान- न्तरमनसरे प्रप्ते व्योतिष्ोमादाव धिकृतस्य सम्रश्वर्यप्राप्यर्थमधिे वाध्यात्मविभागेनोदृगीथवि धयमेवापूर्व मुपासभमस्मिन्प्रन्थे विधातुरिष्टिमित्यर्थः। तत्र तदङ्गभृतमुपासनमादी विदधाति- इयमेवेति। पृथिव्यामृग्दृष्टिरत्र नेष्टा कर्माङ्गरय संरकर्तव्यत्वादित्यभिप्रेसयाइह --

१ क, ग, ङ, च, ट, ढ. सद्' । २ क, ग, ङ, च, ढ. स्थन्दाभ।

आनन्दगगिरिक्टत्टीकासंवलितशांकर भाष्यस्मेता- [१ प्रथमाध्याये

ऋचीति। ऋचि याया पृथिरवीद्ृष्टिरनन्तरवाक्ये विहिता तथािः सामेत्य्राग्निृष्टि: याथा

सान्नि विधीयते षूर्दवदित्याह-तथेति। ऋकत्वं पृथिन्याः सामत्व चागेस्प्रसिद्धमिति शङ्कते -- कथमिति। ऋक्सामत्वसिद्धावित्युत्तरमाह -- उच्यत इति। तयोराधा राधेयभावे गमकं दर्शयति-तस्मादिति। ऋचि पृथिर्वाृष्टिः साम्नि चािदृष्टिरित्यत्र हेत्वन्तरमःह-यथा चेति। परथन्यम््योस्त्यन्तभेदाभावं प्रश्नपूर्वक मक्टयति-कथां- त्यादिना । कमाङ्गयो: सह प्रयोगाटृकसामयोरन्योन्यमव्यभिचारान्नात्यतमेदस्तथा पृथिव्यग्न्योरप्येकशब्दवाच्यत्वान्नात्येन्तं भिन्नतेत्यर्थः। तयोस्यन्तभेदाभावे फलितमाह- तस्माच्चेति। पृथिवी साक्षब्दवाच्या स्त्रत्वादगिरमः पुंस्वादिति द्रष्टव्यम् 1 पक्षान्तर मुत्थ,प्याङ्गी. कसोति-सामाक्षरयोरिति ॥१।। अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतरयामृच्यध्यूढ साम तस्माहच्यध्यूढ साम गीयतेडन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम॥२॥ यौरेवर्गादित्यः साम नदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्माहच्यध्यूढथ साम गीयते यौरेव साss- दित्योऽमस्तत्साम ॥३॥ अन्तरिक्षमेवर्वायुः सामेत्यादि पूर्ववत् ॥२॥३।।

नक्षत्राण्येवर्क्चनद्रमाः साम तदेतदेवस्यामुच्यध्यूढ१ साम तस्माहच्यध्यूढ साम गीयते नक्षत्राण्येव सा. चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥४॥ नक्षत्राणामधिषतिश्रन्द्रमा अतः स साम ॥४। कथं पुनर्नक्षत्रपर्याये, तदेतदेतस्यामित्यादिवाक्यं न हि नक्षत्रेषु चन्द्रमसः स्थितिरता आह-नक्षतराणमिति। नक्षत्राधिपत्यात्तदुपरिभावेन चन्द्रमसः स्थिते सत्यतःसब्दार्थः॥ नक्षत्रसहितं चन्द्रमसं परत्रिषटं सशव्दः ॥४॥ अथ यदैतदादित्यस्य शुक्कं भा: सैवर्गथ यभ्नीलं

१क. ग. ट सिद्धिरित्यु। २ ख. ञ्. 'स्यनसभि ॥.३ ग. ट वाकये न । ४ म, ऊ अपरपुँ स.1

पष्टः खण्ड: ६] छान्दोग्योपनिषठ्। ४५

परः कष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढथ साम तस्मादच्यध्यूढथ साम गीयते ॥ ५॥ अथ यदेतदादित्यस्य शुक्कं भाः शुक्ला दीप्तिः सैबर्क। अथ यदादित्ये नीलं परः कृष्णं परोऽतिसयेन कार्ष्ण्य तत्साम। तदचेकान्तसमाहित दष्ट्व दश्यते ॥ ५॥ अङ्गोपासनानि कानिचिदुक्वा ताढगेवोसनन्तरमाहअथेति। आदित्यस् भण्डलात्मनो यद्रपं शुक्कं दृश्यत ऋचि तदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः। तदेव रूपं विशिनष्टि- भा इति। तामेव व्याचष्टे-शुक्का दीप्षिरिति। ऋचि यथा पूर्वोक्तरूपदृष्टिस्तथा साम्रि वक्ष्यमाणरूदृष्टिरदष्ेयेत्याह-अथेति। नन्वादित्ये शौक्कयतदनतिशर्यं कार्ष्ण्य नास्माभिरनुभूयते तत्राऽडह-तद्धीति । एकान्तेन समाहिता शास्त्रसंस्कृता यस्य दृष्टिस्तस्याSडदित्ये निरतिशयं कार्ष्ण्यं दृश्यते तथा च तद्दृष्टिः साम्ि श्िष्टेयर्थः ॥५॥ अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्कं भाः सैव साऽथ यन्नीलं परः रष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोड- नतरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्म- श्रुर्हिररण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः॥६॥ ते एवैते भाः शुक्ककृष्णत्वे सा चामश्र साम। अथ य एषोऽन्तरादित्य आदित्यस्यान्तर्मध्ये हिरण्यो हिरण्मय इव हिरण्मयः। न हि सुवर्णविकारत्व देवस्य संभवति। ऋकसामगेष्णत्वापहृतघ्प्मत्वासंभवात्। न हि सौवर्णेडचेतने थाप्मादिपाप्तिरस्ति येन प्रतिषिध्येत। चाक्षुवे चा्रणात्। अतो लत्ोपम एव हिरण्मयशब्दो ज्योतिभय इत्यर्थः । उत्तरेष्वपि समाना योजना । पुरुष: पुरि श्रयनात्पूरयति वा स्वेनाऽडत्मना जगदिति दृश्यते निवृत्तचक्षुर्भिः समाहित- चेतोभिर्ब्रह्मचर्यादिसाधनापेक्षम्। तेजस्विनोऽि रमश्रकेशादयः कृष्णाः स्युरि त्यतो विशिनष्टि-हिरण्यइमश्रर्हिरण्यकेश इति। ज्योतिर्मयाँन्येवास्य रमश्रूणि केशाश्चेत्यर्थः । आप्रणखात्म्णखो नखाग्रं नखाग्रेण सह सर्वः सवर्ण इक४ भारूप इत्यर्थः ॥ ६ ॥

१ ग, ट. निर्वृत्त° । २ क, ट, क्षेः। ते । ख. ध. ङ, ञ. पेक्ष्पम्। ३ ग. घ, ङ न्, ट. ठ. ड. ढ. याज्येवा ॥

४६ आाननदगिरियततीका संपच्टित मांकर माष्यसमेता-[१ प्रथमाध्बके अथ यदवैतदित्यादेस्तात्पर्यमाह- ते एवेति। अङ्गोपासनानि समाध्यानन्तरमाधिदै विकी प्रधानोपासनां विवक्षुरुपारयस्वरूपमुपन्यस्यति-अथेयादिना। किमिति हिरण्म- यपदमुपमार्थ व्याख्यायते हिरण्यविकारत्वमेवात्र विवक्षितं कि न स्यादित्याशङ्कय।SSह- न हीति। अपहतपाप्मत्वासंभर्षं साधयति-न हीत्यादिना। पाप्मादीत्यादिपदं तत्कार्यसंग्रहार्थम्। किंच चक्षव्युपास्ये पुरुषे सुघर्णविकारत्वस्याग्रहणाद्रणमेत्र हिरण्मयपद- मित्याह-चाक्षुषे चेति। न च तत्राप्यातिदेशिकं तद्ग्रहणमृक्सामगेष्णतवादिना त्ाटशेन विरोधात्तस्माद्रैणमेत्र हिरण्मयपदमित्युपसंहरति-अत इति । हिरण्यश्मश्रुरि- न्यादिविशषणेष्वपि तुल्े गेणत्मित्याह-उत्तरेष्वपीति। नम्वादित्यादिमण्डळे पुरुषों नास्माभिर्दृश्यते तत्राSडह -- निवृत्तचक्षुभिरिति। विशिष्टाधिकारिणामादित्यपुरुतदर्शन मुपपादयति -- व्रह्मचर्यादीति ॥ ६ ॥ तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्यो- दिति नाम स एष सवे्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वे्यः पाप्मायो य एवं वे। तस्यैवं सर्वतः सुवर्णवर्णस्याप्यक्ष्णोर्विशेषः। कथं तस्य यथा कपेर्मकेंढ स्याऽऽस: कप्यासः। आसेरुपवेशनार्थस्य करणे घञ। कपिपृष्ठान्तो येनो० पविशति। कप्यास इव पुण्डरीकमत्यन्ततेजस्व्येवमस्य देवस्याक्षिणी। उपमि- तोपैमानत्वान्न हीनोपमा। तस्यैवंगुणवििष्टस्य गौणभिदं नामोदिति। कथ गोणत्वम्। स एप देवः सर्वेभ्य: पाप्मभ्य: परप्मना सह तत्कार्येभ्य इत्यर्थः। य आत्माऽपहतपाप्मेत्यादि वक्ष्पति। उदित उद् इत उद्धत इन्यर्थः । अतोऽ- सावुन्नामा। तमेवंगुणसंपन्नमुन्नामानं यथोक्तेन प्कारण य वेद सो्ये व मे - चोदेत्यद्वच्छति सर्वेभ्य: पाप्मभ्यः । ह वा इत्यवधारणार्थी निपातौ। उदेत्ये- वत्यर्थः।।७।। सर्व एत सुघर्ण इति विशेषणादक््गोरपि सुवैर्णते प्राप्ते प्रत्याह-तस्येति। विशेष मेव प्रश्रपूर्वकं विशदयति -- कथमित्यादिना। यथा कप्यासवद्वयनस्थितं पुण्डरीकं तथा तस्याक्षिणी इति योजना। आसशब्दनिष्पत्तिप्रकारं सूचयति -- आसेरिति । घनन्तस्य शच्दस्य विवक्षितमर्थ कथयति -- कपीति। तम्य करणत्वं स्फुटयांते- येनेति। कपिः स कपिपृष्ठान्तः कप्यास इति शेषः । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह- कप्यास इवोति। निहीनोपमय्ष देवस्य चक्षुषी व्यपदिशता तयोरपि निहीनत्वं व्यप- १ क ग,ट.र्यत्वस ।२ ट, निर्वृत्त । ३ क, ग, च, झ, ट.पमत्वा" । ४ ख. छ, वर्णवर्ण। ५ ख. न्, बच।

चरः रूण्ड: ६ ]

दिष्व स्थादित्याशक्कषSSइ -- उपमितेति। कप्यासेनोपमित पुण्डरीकं तेनोयमानेनोप मितत्वाद्धक्षुपोर्न निहीनोपमानप्रयुक्त निहीन्त्वनित्यर्थः । यथोक्तस्णSSदित्यपुरुषस्य क्षेत्रज्ञत्वशाष्कां व्यावतयितुं नाम व्यपदिशतितस्येति। नाम्रो गौणतं शङ्काद्वारा व्युत्पादयति-कथमित्यादिना। न तस्य सर्वपाप्मोदयस्तरकार्यभाकत्वादित्याशङ्कयाSSह- पाष्मनेति। आदिलक्षेत्रज्ञडपि सर्वपाष्मोदयः संभवति, न ह वै देवान्पान ग्छतीति श्रतेरित्याशङ्कय परमात्मविषयवाक्यशेषमुदाहरति-य आत्मति। उक्तार्थयोगोऽसः- शब्दार्थः । उपास्य परमात्मानमुपन्यस्य तद्गुपासनमिदानी सफलमुपन्यस्पति -- तमेवंगुण- संपन्नमिति । यथोक्तेन प्रकारेणोन्नामानमिति संवनधः ॥ ७॥ तस्यकर्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्वीथस्तस्मात्वे- वोद्धतैतत्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्प- राश्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेताधि- दैवतसू ॥८॥ इति प्रथमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ 31.5 61 तस्योद्रथत्वं देवस्याSडदित्यादीनामि विवक्षितत्वादाह-तस्यवर्च साम च गेष्णो पृथिन्याद्युत्त लक्षणे पर्वेणी। सर्वात्मा हि देवः । परापरलोककामेशि तृत्वादुपपद्यते पृथिक्धउन्यृकसामगेष्णतवम्। सर्वयोनित्वाच्च। यत एवमुन्नामा चासावृक्सामगेप्णश्र तस्मादक्सामगेष्णत्व्रमाप्तमुद्गीथत्वमुच्यते परोक्षेण परोक्ष- प्रियत्वाद्देवस्य तस्मादुद्गीथ इति। तस्मात्त्वेत हेतोरुदं गायतीत्युद्गाता। यस्मा द्धघेतस्य यथोक्तस्योन्नाम्नो गाताऽसावतो युक्तोह्गातेति नामप्रसिद्धिरुद्वातुः । vof स एष देव उन्नामा ये चामुष्मादादित्यात्पराश्चः परागश्चनादूर्ध्वा लोकास्तेषां लोकानां चेष्टे न केवलमीशितृत्वमेव चशब्दाद्धारयति च। "स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमाम् " इत्यादिमन्त्रवणात्। किंच देवकामानामीष्ट इत्येतद्घिदेवतं देव- साविषयं देवस्योद्गीथस्य स्वरूपमुक्तम् ॥ ८॥। इति प्रथमाध्यायस्य पछ्ठः खण्ड: ॥ ६ ॥

कथं परस्योपासनमित्यपेक्षायामुद्गीथे संपादेति दर्शयति-तस्येत्यादिना। यथाऽड

४८ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितक्रांकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमाध्याये- दिव्यादीनामुद्रीथे संपाद्योपासनमत्र विवक्ष्यते तथा परमात्मनोऽपि तन्न संपादयोपासनं वित क्षित्वा सर्वक्सामात्मत्वमाह तस्येत्यादिवाक्यमित्यर्थः। मण्डलावच्छिन्नस्य पुरुषस्य कथमृगा- दिगेष्णत्वमित्याशङ्गयाSSह-सर्वात्मेति। परस्य स्वारस्थेन सर्वात्मत्वादाध्यानार्थ मण्ट- लावच्छेदादुपपन्नमृगादिगेष्णत्वमित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह -- परापरेति । सर्वात्मत्वं साधयति -- सर्वयोनित्वादिति । सर्वकारणलवेन सर्वात्मत्वादृदगादिगेष्णतवं युक्तमेवेत्यर्थः । तस्माद्वुद्रीथ इति वाक्यं योजयति -- यत इति। प्रात्ते सति तस्मादुद्रीथ इत्यनेन वाक्येनोद्रीथत्वं परोक्षेण नाम्ना देवस्योच्यत इति योजना। किमिति परोक्षनान्ना देवो व्यपदिश्यत इत्याशङ्कय परोक्षप्रिया इव हि देवा: प्रत्यक्षद्विष इति श्रृत्यन्तरमाश्रि- व्याऽडह-परोक्षमियत्वादिति। उन्नमखे देवस्योद्रातुरुद्रातृत्वप्रसिद्धि प्रमाणयति- तस्मादिति। तच्छव्दार्थ स्फुटयति-यस्मादिति ! प्रकृतस्योन्नाम्नो देवस्याऽ्डगाना दित्यतःशब्दार्थ: । उद्रातुरुद्रातेति नामप्रसिद्धिरिति युक्तति योजना । सर्वपाप्मोदयलि- ङ्! त्तस्य चान्यत्रासंभवादादित्यानतर्गतो देवः पैरमात्मिःयुक्त तत्रैव हेत्वन्तरमाह-स एष इति। देवकःमानामादित्यादुपरितनलोकेष्वघिष्ठातारो ये देवास्तेवां कामाः काम्यमानफल- विश्ेषास्तेषामिति यावत्। न हि निरङ्कुशं लोककामेज्ितृत्वं परस्मादन्यत्र संभवति। एष सर्वेश्वर इति श्रुतेरिति भावः ॥। ८ ॥ 6,3: इति प्रथमाव्यायस्य षष्ट: खण्डः ॥६॥

(अश प्रथमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।)

अथाध्यात्मं वागेवर्क्पाणः साम तदेतदेवस्यामृच्यध्यू- ढ साम तस्मादृच्यध्यूट साम गीयते। वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम । 9॥

पाणो घ्राणमुच्यते सह वायुना, वागेव सा प्राणोऽम इत्यादि पूर्ववत् ॥ १ ॥। आधिदैविकोणसत्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । ऋचि वाग्दृष्टिः साम्नि प्राणदृष्टिश्व कर्तव्ये- त्यत्र हेतुमाह-अधरेति। कथमृक्सामयोरिव वाक्माणयोरधरोपरिस्थानत्वं तत्राSडह प्राण इति। स्थानमाँत्रत्वं व्यावर्तयति-सहेति ॥ १॥

१ क. ट. परात्मे । २ क 'ति। माणमा ३ ग. ङ, ट माननं क्या।

सप्तम: खण्ड: ७] छान्दोग्योपनिपत्। ४९ चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मादृच्यध्यूट५ साम गीयते। चक्षुरेव साऽS- त्माऽमस्तत्साम ॥२॥ चक्षुरेवर्गात्मा साम। आत्मेति च्छायात्मा तत्स्थत्वात्साम ॥ २॥ भोक्तारं व्यावर्तयति -- आत्मेति। छायात्मनः सामत्वे हेतुमाह-तत्स्थत्वादिति। चक्षुषि च्छायात्मनः स्थितत्वादृचि सामवदित्यर्थः ॥२॥ ओत्रमेवर्ड्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढथ साम त्तस्माहच्यध्यूट साम गीयते। श्रोत्मेव सा मनोऽ- मस्तत्साम ॥ ३ ॥ श्रोत्रमेवर्न: साम, श्रोत्रस्याधिष्ठातृत्वान्मनसः सामत्वम् ॥ ३॥ अथ यदेतदक्ष्ण: शुक्क भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः ऊृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ साम तस्मा- दच्यध्यूढ साम गौयते। अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्गं आा: सैव साडथ यन्नीलं परः कष्णं तदमस्त- त्साम॥ ४ । अथ यदेतदक्ष्णः शुलं भा: सैवर्क। अथ यच्चीलं परः कृष्णमादित्य इव ृक्शक्त्यधिष्ठानं तत्साम ।। ४ ।। आध्यात्मिकानि कानिचिदङ्गोपासनान्युक्त्वाऽनन्तरं प्रकारन्तरेणाङ्गोपासनमेव किचि- दुपदिशति -- अथेति । अक्ष्गो यदेतद्रूप शुक्कं दृश्यत ऋचि तदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । तदेव रूपं विशिनष्टि-भा इति। ऋचि पूर्वोक्तरूपदृष्टिविद्वक्ष्यमाणरूपद्दाष्टिरपि सामि कर्तव्येत्याह-अथेति। यथाऽडदित्यमण्डले समधिगभ्यमतिकैष्णं रूपमुक्तं तथा चक्षु ष्यपि दक्शक्तेरधिष्ठानं ताद्ृग्रूपमुपलभ्यते तदृष्टिः साम्नि कर्तव्येत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तय्जुस्तद्वूह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम।।५। १ क, अध्यात्म। २ क, ञ्. कृष्णरू"। 16

५० आनन्दगिरिकृसटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते। पूर्ववत् । सैवर्गध्यात्मं वागाद्या पृथिव्याद्या चाधिदैवतम् । प्रसिद्धा च ऋक्पादवद्धाक्षरात्मिका। तथा साम । उक्थसाहचर्याद्वा स्तोत्रं सामोक्य शस्त्रमुंक्थादन्यत्तथा यजुः स्वाहास्व्रधावषडादि सर्वभेव वाग्यजुस्तत्स एव । सर्वात्मकत्वात्सर्वयोनित्वाच्चेति ह्यवोचाम । ऋगा- दिप्नकरणात्तद्रह्मेति त्रयो वेदाः । तस्यैतस्य चाक्षुपस्य पुरुषस्य तदेव रूपमति- दिश्यते। कि तद्यदमुष्याSSदित्यपुरुषस्य । हिरण्मय इत्यादि यदधिदैवतमुक्तम्। यावमुष्य गेष्णौ पर्वणी तावेवास्यापि चाक्षुषस्य गेप्णौ। यच्चामुष्य नामो- दित्युद्वीथ इति च तदेवास्य नाम। स्थानभेदाद्रूपगुणनामातिदेशादीशितृत्ववि- षयभेदव्यपदेशाच्चाSSित्यचाक्षपयोर्भेद इति चेत्। न। अमुनाऽनेनवेत्येकस्यो- भयात्ममाप्त्यनुपपत्तेः । द्विधा्भविनोपपद्यत इति चेतु। वक्ष्यति हि स एकधा भवति त्रिधा भवतीत्यादि। न । चेतनस्यैकस्य निरवयत्वाद्दिधाभावानुषपेत्तेः। तस्मादध्यात्माविदैवतयोरेकत्वमेय। यत्तु रूपाद्यतिदेशो भेदकारणमवोचो न तद्देदावगमाय। कि तहि स्थानभेदाव्ेदाशङन मा भूदित्येवमर्थम् ॥५॥ आध्यात्मिक प्रधानोपासनशेषत्वेनाङ्गोपासनान्युवत्वाऽननतरं प्रधानोपासनाविषर्य दर्शयति- अथेति। दृश्यत इति प्रयोगच्छायात्माडयमित्याशङ्कयSSह-पूर्ववदिति। यथा पूर्वस्मिन्नाधिदैविके वाकोे समाहितचेतोभिरादित्यपुरुषस्य दृश्यत्वमुक्तं तथा चाक्षुषपुरुष- स्यापि विशिष्टाधिकारिभिरेव दृश्यत्वमेष्टव्यमित्यर्थः । छायात्मपक्षे वाक्यशेषविरोधमभि- प्रेत्याSSह-सैवेति। येयमृग्यथा व्याख्याता सा सर्वा स एव पुरुष इत्यर्थः। ऋच्युक्तं न्यायं साम्न्यतिदिशति-तथेति । यत्किचित्साम तत्सवं स एव पुरुष इत्यर्थः । ऋक्सामशब्दयोरर्थान्तरमाह-उवथेति । ऋक्स म यद्वदिति दृष्टान्तस्तथाशब्दार्थः । कथमृगाद्यात्मत्वं परस्थेत्ाशङ्कयाऽह-सर्वात्मकत्वादितति । ब्रह्मशव्दस्य परमा- मविर्षेयत्वं व्यावतयन्प्रकरणादित्युक्तन्यायेन त्रयो वेदाः स एव पुरुष इत्युपसंहारः। छायात्मनो जडस्य व्यावृत्यर्थ रूपातिदेशं दर्शयति-तस्येति ।

१ क. ग. य. ङ च, ट, ड, सा म ऋकशस्र। २ङ ठ.मुक्ताद° । ३ ग. ट. भावो नो । ४ क. ति द्विया। " ग, ट, प्तिः । त६ क. मर्थः ॥५॥, ग.मर्थे ॥५॥ ७ क. ग. ट. पयं व्या।

सप्तम: खण्डः ७ छान्दोग्योपनिषत्। किं तदादित्यपुरुषस्य रूपमित्यपेक्षायामाह-हिरण्मय इत्यादीति। इतश् नायं छाया- स्मेत्याह-यावमुष्येति। नामारिदेशोडप्येतमर्थमुपोदूलयतीत्याह-यच्चेति। आदित्य- चाक्षुषयोरुपाश्ययोर्भेदादुपासनाडपि मिननेति शङ्कने-स्थानेति। आदित्यमण्डलं चक्षु- श्चेति स्थाने भिद्येते रूपं हिरण्मयो हिरण्यश्मश्रुरित्यादि ऋगादिगेष्णत्वादिर्गुण उदित्यादि नाम तेषामतिदेशस्तस्पैतस्य तदेव रूपमित्यादिः । ये चामुष्मापरज्चो लोकास्तषों चेकरे देवकामानां चेत्यविदैवतम्। ये चैतस्मादर्वाज्चो लोकासतेषां चेष्टे देवकामानां मनुष्यका- मानां ( णां) चेत्यध्यत्मम्। इत्ययमीशितृत्ववित्रयों भेदव्यपदेशः । अतश्वैतयोर्भेदाढु- पासनमपि भिन्नमेवेत्यर्थः । नोपास्यभेदादुपासनाभेदोऽस्तीति दूषयति-नेति। उपासक-

चीनलोकान्मनुष्यकामांश्षाSडमोतीति श्रयते। न चैकस्य वस्तुतो मिन्नोभयरूपत्वप्राप्तिरु- पपद्यते। तस्माद्वेदकल्पना न युक्तेत्यर्थः । उभयात्मकत्वमेकस्यापि विद्यामाहात्म्याद्वेद्य- भावोपगमादुपपन्नमिति शङ्कते-द्विघेति। एकस्य विद्यावशादनेकरूपत्वे वाक्यशेषं प्रमाणयति -- वक्ष्यति हीति। एकस्यानेकशरीरपरिग्रहेति न स्वरूपभेदोपपत्तिरिति परिहरति-न चेतनस्यति। एकत्वसाधकसद्धावस्तच्छब्दार्थः । परोक्त भेदकमनुवदति- यच्विति। भेदकारणमित्यस्मादुपरिष्टादितिशब्दो द्रष््व्यः। दूषयति-न तदित्यादिना। तदित्यतििश्यमानं रूपद्युक्म् ।। ५ ।। स एष ये चैतस्मादर्वाश्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्य- कामानां (णां) चेति तय इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ॥६॥ स एष चाक्षुपः पुरुषो ये चैतस्मादाध्यात्मिकादात्मनोर्ऽर्वाश्चोरऽर्वाग्गता लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यसंबन्धिनां च कामानाम्। तत्तस्माद्य इमे वीणायां गार्यन्ति गार्येकास्त एतमेव गायन्ति। यस्मादीश्वरं गायन्ति तस्मात्ते धनस. नयो धनलाभयुक्ता धनवन्त इत्यर्थ: ॥ ६॥ आधिदैविकपुरुषद्दाध्यात्मिकेऽपि पुरुषे निरतिशयैश्व श्रवणाच्च तयोरैक्यमित्याह-स एष इति। तयोर्भेदाभावे हेत्वन्तरमाह-तच्तस्मादिति । ईश्वरस्यैव प्रगुक्तहेतोर्गान- विषयत्वयोग्यत्व दित्यर्थः । तच्छब्दार्थं रफुटयति-यस्मादिति ॥६॥ अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति

१ ख. छ. त्र त्थदिना। इ०।१ रु. छ, ञ्र. तत्व° । ३ ढ. 'दन्त्यागायनारत, ४ मन प ङ, ट ठ इ. यनास्।

५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- सोडमुनैव स एष ये चामुष्मात्परा्चो लोकास्ता- श्राऽडमोति देवकामाश्थ्॥७॥ अथ य एतदेरव विद्वान्यथोक्त देवमुद्गीर्थ विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति चाक्षुषमादित्यं च। तस्यैवंविदः फलमुच्यते-सोडमुनैवाSSदित्येन स एप ये चामुष्मात्पराश्ची लोकास्ताश्राSSप्रोति आदित्यान्तर्गतदेवो भूत्वेत्यर्थों देवका- मांश् ॥७॥ स्थानमेदेन यथोक्तोपासनवतः फलोक्यर्थ पातनिकां करोति-अथेति। एतत्सामेति संबन्धः। एवं विद्वानित्येतदेव विभजते-यथोक्तमिति। विद्वानित्यस्मादुपरिष्टादथशब्दः संबध्यते । सोऽमुनैव लोकान्कामाश्वाSSम्रोतीति संबन्धः । आप्तिप्रकारं विवृणोति-स एष इति। उपास्यवदुपासकस्यापि कुतो निरतिशयमैश्वर्य न हि द्वयोर्निरड्कुशमैश्वर्य युक्तमित्याशङ्कयाSऽह-आदित्येति। अमुनैवाSSदित्येनेत्युक्तमेवात्र व्यक्तीकृतम्।।७। अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ताथथ्वाऽSपनोति मनुष्यकामाश््थ्व तस्मादु हैवंविदुद्धाता बूयात् ॥८। कं ते काममागायानीत्येष ह्वेव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ॥९॥ इति प्रथमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

अथानेनैव चाक्षुषेणैव ये चैतस्मादर्ाक्चो लोकास्तांश्राऽडप्नोति मनुष्यका मांश्र चाक्षुपो भूत्वेत्यर्थः। तस्मादु हैवविदुद्गाता बयाद्यजमानं कमिष्टं ते तक काममागायानीति। एष हि यस्मादुद्गाता कामागानस्योद्गानेन काम संपाद- यितुमीष्टे समर्थ इत्यर्थः । कोडसौ, य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति।

इति पथमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

क, ट 'कं तदे' । २ ख. छ, त्र. देनोको' । ३ ख. छ, ञ्. '्य यु।

अष्टम: खण्ड: ८। छान्दोग्योपनिषत्। अथशब्दस्तथापर्यायः। चाक्षुतो भूत्वाऽनेनैव चाक्षुषेणैवेति संबन्धः । उक्तफलस्य याजमानत्वं दर्शयति-तस्मादिति। तच्छब्द्वार्थमेव कथयति-एष हीति। उद्गा तारं विशिनष्टि-कोऽसाविति। उद्गीथे परस्य सं॥द्योपासनं विभागनोक्तमुपसंहरति- दिरुफिरिति॥ ८॥॥ ९ ॥ इति प्रथमाव्यायस्य सतमः खण्डः ॥७॥

(अथ पथमाध्यायस्याष्टमः खण्डः । )

त्रयो होदीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालाव- त्यश्र्वैकितायनो दालयः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्रीथे वै कुशला: स्मो हन्तोद्रीथे कथां वदाम इति ॥१॥ अनेकधोपास्यत्वादक्षरस्य प्रकारन्तरेण परोचरीयस्त्वगुणफलमुपासनान्त- रमानिनाय। इतिहासस्तु सुखावबोधनार्थः । त्रयस्त्रिसंख्याकाः । ह, इत्यैति हयार्थः। उद्गीथ उद्गीथज्ञानं अति कुशला निपुणा बभूवुः। कस्मिश्िदेशे काले च निमित्ते वा समेतानामित्यभिग्नायः। न हि सर्वस्मिञ्जगति त्रयाणामेव कौशलमुद्गीथादिविज्ञाने। श्रूयन्ते हुषस्तिजानश्रुतिकैकेयप्रभृतयः सर्वज्ञकल्पाः। के ते त्रय इत्याहँ-शिलको नामतः शलावतोऽपत्यं शालावत्यः। चिकिताय- नस्यापत्यं चैकितायनेंः। देल्भगोत्रो दाल्भ्यो दयामुध्यायणो वा प्वाहणो नामतो जीवलस्यापत्यं जैवलिरितयेते त्रयस्ते होचुरन्योन्यमुद्गीथे वै कुशला निपुणा इति प्रसिद्धाः स्मः। अतो हन्त यद्यनुमतिर्भवतामुद्गीथ उद्गीथज्ञाननिमित्तां कथां विचारणां पक्षप्रतिपक्षोपन्यासेन वदामो वादं कुर्म इत्यर्थः । तथा च तद्विद्यसंवादे विपरीतग्रहणनाशोडपूर्वेविज्ञानोपजनः संशयनिव्ठत्तिश्रेति। अतस्त- द्विद्यसंयोगः कर्तव्य इति चेतिहासप्रयोजनम्। दृश्यते हि शिलकादीनाम् !! १। अव्यात्माधिदैव तँस्था नभेदावच्छिन्नपर मात्मृष्ट्योद्गी थो पासन म खिल पा ्म प ग म फ लमु क्त्म्

१ ख. ङ. ज. झ. ञ. 'वुः सिल° । २ ख. ङ. ञ. ढ.बोधार्थः । ३ ख. च. ढ.ह। सिल० । ४ घ. ङ. ठ. ड. नः 1 दाल््गो।५ क, ङ, च ट, दल्म्यगो । ६ङ, च. ढ. हि सिल् । ७ क, 'ततत्स्थन"।।

५४ आनन्दगिरिकृतटी कासंव लतशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- संप्रति स्थानभेवावच्छेदं हित्या परोवरीयसगुगकपरमात् योद्गीथोपासनं परोतरीयसत्व- प्रस्िफलकमानीतवानाम्नाय इति प्रकरणतात्पर्वमाह-अनेकधेति। तरहि विवक्षितमुपा- सनमेवोच्यतां किमाख्यनिकयेत्याशङ्कयSSह-इतिहासस्त्विति । इतिहासः पूर्व वृत्तम्। इतिहस्य भाव ऐ ह्मम। समेतानामिति निर्धारणे षष्ठी। ननु सर्वत्मिज्जगति त्रयाणाभिनोद्रीथादिज्ञाने कौशलमिति कि नोध्ते किमिति तेषां मध्ये त्रयाण मेत्र तन्नैपुण्यं प्रतिज्ञायते तत्रSSह-न हीति। अमुष्य प्रसिद्धस्यापत्यमामुष्यायणो द्वयोरामुष्यायैणो द्व्यामुष्यायणः । तव मम चायमिति परिभाष। धर्मतः परिगृहीत इति यावत्। किमर्थो वादारम्भ इत्यत आह -- तथा चेति। प्रवृत्ते वादे तस्मिन्विवक्षितेऽयें विद्या येषां तैः सह संवाददृष्टमेव फलमित्यर्थ: । इतिशव्दस्य प्रयोजनमित्यनेन संबन्धः । वादारम्भस्य दृष्ट फलत्वे फलितमाह -- अत इति। इतिहासस्तु सुख्वबोधार्थ इत्युक्तेन समुच्चयार्थश्चकारः। कथं यथोक्तं फलं दृष्टमित्याशङ्कयाSSह-दृश्यते हीति। शिलकादीनां तद्विद्ययोगे विपरीतधीध्वंसादिकं फलमिति शेषः ॥ १॥ तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरु- वाच भगवन्तावग्रे वहतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाच श्रोष्यामीति॥२॥। तथेत्युक्त्वा ते समुपविविशुर्दोपविष्टवन्तः किल। तत्र राजः मागल्भ्यो- पपत्तेः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचेतरौ भगवन्तौ पूजादन्तावग्रे पूर्व वदताम्। ब्राह्मणयोरिति लिङ्गद्राजाSसौ युवयोर्ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचं श्रोष्यामि। अर्थ- रहितामित्यपरे वाचमिति विशेषणात् ॥२॥ तत्रेति निर्धारणार्था सप्तमी। राइ: म्रागल्म्योपपत्तेरित्ययुक्तं तस्य राजत्वे हेत्वभावा- दिव्याशङ्कयाSSह -- ब्राह्मणयोरितीति। पक्षान्तरं विशेषणसामर्थ्यादुत्याप्याङ्गी करोति- अर्थेति॥ २ ॥ स ह शिलकः शालावत्यश्रैकितायनं दाल्क्यमु- वाच हन्त त्वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच ।३॥ उक्तयोः से है शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच-हन्त यद. नुमस्यसे त्वा त्वां पृच्छानीत्युक्त इतरः पृच्छेति होवाच ॥ ३ ॥ १ स. ञ. यषर्धियामु'। २ क. छ. मित्यतेन। ३ क. थोकफ । ४ स. छ. त्र. ॥ सित° १५ ख, ङ, ज, झ, त्र, स हि सिए। ६ ह, च. ह सिल्!

अषटम: खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिषद्। श्री राम शैव "श्रा श्रम राज्ञा यथोक्तेन प्रकारेणोक्तयोब्राह्मणयोर्मव्ये शालावत्यो दाल्भ्यं प्रत्युवाचेति संबन्धः ॥ ३ ।। का साम्नो गतिरगिवि स्वर रति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच पाणस्य का गति- रित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच॥ ४ ॥ लब्धानुमतिराह-का साम्रः, प्रकृतत्वादुद्गोथस्य। उद्गीरथो ह्मत्रोपा- स्यत्वेन प्रकृतः । "परोवरीयांसमुद्गीथम् " इति च वक्ष्यति। गतिराश्रयः परायणमित्येतत्। एवं पृष्टो दाल्भ्य उवाच-स्वर इति। स्वरात्मकत्वा- त्साम्न्ः। यो यदात्मकः स तद्गतिस्तदाश्रयश् भवतीति युक्तं सृदाश्रय इव घटादिः। स्वरस्य का गतिरति, प्राण इति होताच। प्राणनिष्पाद्यो हि स्वरस्तस्मात्स्वरस्य माणो गतिः । प्राणस्य का य्तिरित्यन्नमिति होवाच। अन्नावष्टम्भो हि प्राणः । "शुष्यति वै प्राण ऋेऽन्नात् " इते हि ञ्रुतेः । "अन्नं दाम " इति च। अन्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच। अप्संभव- त्वादन्नस्य ।। ४ ॥ साम्नो गतिरित्यन्वयः । सामशब्दार्थमाह -- प्रकृतत्वादिति । तस्य पूर्वोत्तरग्रन्थयोः प्रकृतत्वं प्रकटयति -- उद्गीथों हीति। गतिशब्दस्य क्रियाविषयत्वं व्यावर्तयति- अश्रय इति। औपचारिकमाश्रयं निरस्यति-परायणमित्येतदिति.। सवरो ध्वनिभेद: स कथमुद्गीथस्य गतिरित्याशङ्कय।SSह-स्वरातकत्वादिति। तद्वयञ्जक- तया तदाश्रयत्वेन तत्तादातम्या्गवति स्वरस्तस्थ गतिरित्यथः । साम्न स्वरात्मकत्वेऽपि कथं तद्गतित्वमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन परिहरति-यो यदात्मक इति। प्राणस्थान्नावष्ट म्भत्वे वाजसनेयश्रुतिं प्रमाणयति-शुष्यतीति। वत्सस्थानीयस्य म्राणस्यानं दाम बन्धन- मिति च श्रुंतिरिल्यर्थः । ता अनमसृजन्तेति श्रुतेरन्स्याप्संभवत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामु- ष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्ग लोकम-

१ क. ख. व. ञ्. ठ. साम्रो गतिः। प्र°। २ ख. घ. ङ. च. ञ्र. ङ. ढ. °थोऽन हुपा°। ३ ठ. ड. 'तिश्ु° । ४ ख. छ. ञ्र.'थोऽत्र ही।५क. "श्रुतेरि"। ञ. श्रुतेरर्थः।

५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांक रभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये- तिनयेदिति होवाच स्वर्ग व्यं लोक सामाभि- संस्थापयामः स्वर्गसश्स्ताव् हि सामेति ॥ ५॥ अपां का गतिरित्यसौ लोक इति। अमुष्मील्लोकाद्दृष्टिः संभवति। अमुष्य लोकस्य का गतिरिति पृष्टो दाल्भ्य उवाच -- स्वर्गमरमुं लोकमतीत्याश्रयान्तर साम न नयेत्कश्चिदिति होवाचाऽडह। अतो वयमपि स्वर्ग लोकं सामाभि- संस्थापयामः । स्वर्गलोकप्रतिषठं साम जानीम इत्यर्थः । स्वर्गसंस्तावं स्वर्गत्वेन संस्तवन संस्तावो यस्य तत्साम स्वर्गसंस्तावं हि यस्मात्स्वर्गो वै लोक: साम वेद इति श्रुँतिः।।५। कथमपामसौ लोको गतिस्तत्राऽऽह-अमुष्मादिति। इति पृष्टो दाल्म्य उवाच हेति संबन्धः । तत्र च्छन्दसि कलनियमाभावमभिप्रेत्य क्रियापदं व्याकरोति-आहेति। यद्यपि परो नास्याSSश्रयान्तरं प्रतिपद्यते तथाऽपि त्वया तद्वाच्यमेवेत्याशङ्कयाSSह -- अत इति। अतःशन्दार्थभेव स्कोरयति-वर्गेति। तस्मात्स्वर्गलोकप्रतिष्ठं सामेति पूर्वेण संबन्धः । स्वर्गसंस्तावं सामेत्यत्र प्रमाणमाह-स्वर्ग इति ॥५॥ त५ हैं शिलकः शालावत्यश्रवैकितायनं दालक्य- मुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्य साम यस्त्वे- तर्हि बूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥६ ॥ तमितरैः शिलकः शालावत्यश्रैकितायनं दाल्भ्यमुवाच-अप्रतिष्ठितमसंस्थितं परोवरीयस्त्वेनासमाप्तगति सामेत्यर्थः । वा इत्यागमं स्मारयति किलेति च, दाल्भ्य ते तब साम। यस्त्वसहिष्णः सामविदेतर्ह्येतस्मिन्काले ब्रूयात्कश्चिद्विप- रीतविज्ञानमप्रतिष्ठितं साम प्रतिष्ठितमित्येवंवादापराधिनं मूर्धा शिरस्ते विप- तिष्यति विस्परष्ट पतिष्यतीति। एवयुक्तस्यापराधिनस्तथैव तद्विपतेन्न संशयो न त्वहं व्रवीमीत्यभिभायः। १ ख. च. ञ्र. ष्मादधि लोका । २ च, वाचाऽऽह। स््र°। ३ ख, ञ्. च. हाऽऽह। स्व° ।४ ख. घ. ङ च. ञ्. ड. 'रं परं सा° । ५ ख, व. ङ, च, ञ् ठ. ढ.बाच। अ। ६ ख, ध, च, ञ्, ढ, ति हि श्ु'। ७ ख. ञ. भुतेः ॥ ५॥८ ख छ. ञ्र. ष्माद्दीति ॥ ९ ख. ञ. ति। स्यात्स्व। १० ख. ङ, ज. झ. इ सिल। ११ ख. च. य. ङ. र सिल।

अष्टमः खः्डः ८] छन्दोग्योपनिषत्। ननु सूर्धपानाई चेदपराधं कृतवानतः परेणानुक्तस्यापि पतेन्मूर्ता न चेद- पराध्युक्तस्यापि नैवे पततति। अन्यथाऽकृतीस्यागमः कृतनाशश् स्याताय्। नैष दोष: । कृतस्य कर्मणः शुभाशुभस्य फलपाप्तर्देशकालनिमित्तापेक्षत्वात्। तत्नैवं सति मूर्धपाँतनिमित्तम्याप्यज्ञानस्य पराभिव्योह्वारनिमित्तापेक्षत्वमिति।।६।। उपदेशपारम्पर्यमागमः । यत्कृतके तदनित्यमिति स्वर्गस्यान्तवत्वाल परायणतवं संभव- तीत्याशयेनाSSह-किलेति चेति। यथोक्तं न्यायं सूचयतीति शेषः। न्यायाममाभ्या- मप्रतिष्ठितं ते सामेरयुपसंहरति-दाल्भ्येति। स्वर्गप्रतिष्ठितं सामोति ज्ञाने दोषं दर्श- यति-यस्तिवरति। असहिष्णुरमिय्यावचनमसहमानः सन्निति यावत्। एतस्मिन्काले मिध्याचचन।चस्थायामित्यर्थः । विपरीतं विज्ञानं यस्य स तथोत्तस्तं प्रतीति विग्रहः। तदेव विपरीतज्ञानमभिनयति-अप्रतिष्ठितमिति। सामप्रतिष्ठितं प्रतिष्ठितमिति विपरीतज्ञानं प्रति कश्चिद्वादिति संचन्धः । तदीयवचनमेत्र दर्शयति-एवमिति। स तथा कथम्तु मम तु कि स्यादित्याशङ्कयाSSह-एवमुक्तस्येति। तथेत्र विदुषः शापवाक्यानुसारे- णेति यावत्। तदिति शिरोनिरुक्तिः । सापदानाय प्रवृत्तस्त्वयमिति शङ्कां वारयति-न- न्विति। मूर्धपातीपन्यासानरथक्यमाशङ्गते-नन्विति। अपराधाभावेऽपि परोकतिवशा नमूर्धपात दोषमाह-अन्यथेति। सति चापरधे परोक्तिवैधुर्यान्मूर्वपाताभावे दोषं कथ- यति-कृतेति। अपराधस्य मूर्धपातहे तोरयि सहकार्यपेक्षत्वादभिव्याहरणं नानर्थकमित्यु- त्तरमाह-नैप दोष इति। कर्भणः शुभादेराचरितस्य निमित्तापेक्षया फलहेतुत्वेऽप प्रकृतेपराधिनि कुता व्याहरणापेक्षेत्याशङ्कयSह-तन्नेति। तत्र शुभादौ कर्मण्येत्र निमित्तापेक्षया फलप्रदे सर्तीत्यर्थः । इति पराभिव्याहर गमर्थवदिति शेषः ॥। ६ ॥ हन्ताहमेतद्रगवँतो वेदानीति विद्वीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमति नये- दिति होवाच प्रतिष्ठा व्यं लोक सामाभिसपस्था- पयामः प्रतिष्ठासश्स्ताव हिसमेति ॥ ७ ॥

१ क, ग. च, ठ. ड. "व तत्यत। २ ख. ग. ङ, च, ञ, ठ, ड, ढ. 'ताग० । ३ घ. छ. पाते नि°। ४ ख. न्र. व्याहरणनि'। ५ ख. छ. ञ्. ति विज्ञा ६ क, ग, ट, राषि. निप। ७क ड बत्तो बे । ग. ज, ठ. वन्तो वे।

५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाव्याये- एवमुक्तो दाल्भ्य आह-हन्ताहमेतद्रगवैतो वेदानि यत्मतिष्ठं सामेत्युक्तः प्रत्युवाच शालावत्यो विद्धीति होवाच । अमुष्य लोकस्य का गतिरिति पृष्टो दाल्भ्येन शालावत्योऽयं लोक इतति होचाच। अय हि लोको याग- दानहोमादिभिरमुं लोकं पुष्यतीति। "अतः प्रदानं देवा उपजीवन्ति" इति हि श्रुतयः । प्रत्यक्षं हि सर्वभूतानां धरणी प्रतिष्ठेति । अतः साम्नोऽप्ययं लोकः प्रतिष्ठवेति युक्त्तम् । अस्य लोकस्य का गतिरित्युक्त आह शालावत्यः । न प्रतिष्ठामिमं लोकमतीत्ये नयेत्साम कक्षित्। अतो वयं प्रतिष्ठां लोकं सामाभिसंस्थापयामेंः। यस्मात्पतिष्ठासंस्तावं हि प्रतिष्ठात्वेन संस्तुतं सामेत्यर्थः। "इयं वै रथंतरम् " इति च श्रतिः ॥७॥ हन्तेत्यादि व्याकरोति-एचमिति। कथममुष्य लोकस्यैतलोकप्रतिष्ठत्वं तदाह -- अयं लोक इति। आदिशब्दः श्राद्धादिसंग्रहार्थः । तत्रैव श्रुति प्रमाणयति-इतीति। अस्मालोका्प्रदीयमानं चरुपुरोडाशाद्यन्निद्वारोपजीवन्ति देवा इति श्रौती प्रसिद्धिरित्यर्थः । भवतु पैरं लोकं प्रति प्रतिष्ठात्वमस्य लोकस्य तथाऽपि कथमयं लोक: साम्नः प्रतिष्ठेत्याश- ङ्कयाSSह-पत्यक्षं हीति। पृथिव्याः सर्वाणि भूतानि प्रति प्रतिष्ठात्वे फितमाह- अत इति। साम्नोऽपि सर्वान्तर्भावादित्यर्थः । तथाऽपि प्रतिष्ठान्तरं त्वया वान्यमित्याश- क्कयाSSह-अतो वयमिति । यस्मादेतल्ोकप्रतिष्ठात्वेन संस्तुतं साम तस्मादिदं साम प्रत्येतमेव लोकं प्रतिष्ठां जानीम इति योजना। कर्थं प्रतिष्ठत्वेन सामत्वाविशेषात्पृथिर्व्या साम संस्तुतमित्याशङ्कयाSSह -- इयमिति। इयं वै रथंतरशब्दवाच्यस्य सामविशेषस्प पृथिवीतवेन स्तुतत्वादुद्वीथस्यापि सामत्वाविशेषात्पृथिव्यात्मत्वं संभाव्यत इत्यर्थः ॥ ७॥ त५ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि बूयान्मूर्धा ते विप- तिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतन्- गवेतो वेदानीति विद्धीति होवाच ॥ ८॥ इति प्रथमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८।

र क. ङ. ड. ढ. वत्तो वे। ग. ध, ट, ठ.दन्तो वे । २ व. 'ति ह श्रु°। च. ङ ति श्रु। ३ क. ग. च. ठ. ड. ढ. त्य न न। ४ ठ. मः । हि ह।५ क. अत इति। ञ. पदानमिति। ६ ख. छ. ञ्. ट. परलो। ७ क. थिव्यां साम स्तु°। ८ ग, ट. "व्यात्मसं' ।९ ड ड. वतो वे 1 ग, झ, उ. वन्तो वे"।

नवम: खण्ड: ९] छान्दोग्योपनिषत्। ५९ तमेवमुक्तवन्तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य सामे त्यादि पूर्ववत्। ततः शालावत्य आह-हन्ताहमेतद्द्गवैतो वेदानीति विद्धीति होवाचेतरोऽनुज्ञात आह ॥| ८ ॥। इति प्रथमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥।८।।

हन्दाहमेतदित्यत्रानन्तं सामैतदित्युच्यते ॥८॥ इति प्रथमाव्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥

(अथ प्रथमाध्यायस्य नवमः खण्डः।)

अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्प- दन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्वेवैभ्यो ज्याया- नाकाशः परायणम् ॥ १॥ अस्य लोकस्य का गतिरिति । आकाश इति होवाच प्रवाहणः । आकाश इति च पर आत्माऽडकाशो वै नामेति श्रुतेः । तस्य हि कर्म सर्वभूतोत्पादक- त्वम्। तस्मिन्नेव हि भूतप्रलयः । तत्तेजोऽसृजत । तेजः परस्यां देवतायामिति हि वक्ष्यति । सर्वोणि ह वा इमानि भूतानि स्थावरजङ्गमान्याकाशादेव समु- त्पद्यन्ते तेजोवन्नादिक्रमेण सामर्थ्यात्। आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति प्रलयकाले तेनैव विपरीतक्रमेण हि यस्मादाकाश एवैभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ज्यायान्म- हत्तरोडतः स सर्वेषां भूतानां परमयनं परायणं प्रतिष्ठा त्रिष्वपि काले्वि- त्यर्थः ॥ १ ॥ आकाशशव्दरय भूतकाशविषयत्वं व्यावर्त परमात्मविषयत्वं वाकशेषवश।दर्श- यति-आकाश इति चेति। किंच परस्याऽडत्मनः सर्वभृतोत्पादकत्वं कर्मेति वेदान्त- मर्यादा तदिहाSडकाशे श्रुतं तथा च परमात्मैवाऽडकाशशब्द इत्याह-तस्य हीि। किंच परस्मिन्नेव भूतानां प्रतयः स चात्राSडकाशे श्रुतरतस्मात्पर एवाऽडत्माSSकाश इत्याह-तस्मिन्नेवेति। सर्वोत्पादकत्वं परस्य कर्मेत्यत्र मानमाह -- तत्तेजोऽसृज- तेति। परस्मिन्नेव लयो भूतानामित्यत्रापि मानमाह-तेज इति। भवतु परस्याS

१ क. ख. च. ङ वत्तो वे। ग. घ. ठ. ६ती वे । ६क, ग, ट, ठ तः रवे"। ३ च, छ. ञ ति। किं।

६० आनःदगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता-[१ प्रथमाध्याये- तमन: सर्वोत्पादकत्वं कर्म तथाऽपि किमायातमाकाशस्येति चेत्तत्रSSह-सर्वाणीति। कथमर्य क्रमो लम्यते। अविशेषण हि ततः सर्वोत्पत्तिः श्रुतेत्याशङ्कयाऽSह-साम- थ्र्यादिति। आत्मन आकाशः संभूतस्तत्तेजोऽसृजतेत्यादिश्रुतिबलादित्यर्थः । तथाऽपि कथमाकाशे सर्वभूतलयस्तत्राSSह-आकाश पतीति। विपर्यषेण तु क्रमोऽत इति न्यायेनाSSह-विपरीतेति। आकाशस्य घरमात्मत्वे हेत्वनतरमाह-यस्मादिति। परायणवमपि तंत्रैव लिङ्गमित्याह-अत इति ॥ १ ॥ स एष परीवरीयानुद्गीथः स एषोउनन्तः परोवरीयों हास्य भवति परोवरीयसो ह लोकाअ्यति य एतं-

यस्मांत्पर परं वरीयो वरीयसोडप्येष वरः परश्र वरीयांथ् परोवरीयानुद्रीथ: परमात्मा संपन्न इत्यर्थः। अत एवं स एषोऽनन्तोऽविद्यमानान्तस्तमेतं परो- वरीयांस परमात्मभूतमनन्तमेवं विद्वान्परोवरीयांसमुद्रीथमुपास्त । तस्यैतत्फल- माह-परोवरीयः परं पर वरीयो विशिष्टतर जीवन हास्य विदुषो भवति ष्टँ कलमदष्टं च परोवरीयस उत्तरोत्तरविशिष्टतरानेव ब्रह्माकाशान्ताल्लोकाञ्ज्यति य एतदेवं विद्ानुद्धीथमुपास्ते ॥। २।। आकाशस्तलिङ्गादिति न्यायेनाSSकश्स्ममु्त मानी स्ोीथे सपादि लस्य परोवरीयरूवं गुप्पमुपदिशति -- यस्मादिति। उत्तरमुत्तरं श्रेष्ठादषि श्रेष्टोऽयमित्ये- लत्। साममात्रस्य कथमयं गुणः स्यादित्याशङ्कयाऽडह-परमात्मेति। आकाशस्य परमात्मत्वे लिङ्गातरमाह-अत ए्वेति। पस्मात्मसंपन्नत्वादिति यावत्। आकाशो हि प्रकृतोद्रीथे संपादितोऽनन्तः श्रुतः। न चाऽऽनत्यं ब्रह्मणोऽन्यत्र युत्तम्। सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मेति श्रुतेः। तस्मादाकाशो ब्रह्मेत्य्थः। संप्रत्याकाशशब्दितरय परस्योद्रीथे संपा- दितस्य पसेवरीयरत्वमुणविशिष्टस्योपास्ति विदधाति-तमेतमिति। परं परमुपर्युपरीति यावत्। तस्मादेवमुपासीतेति भाव: ॥२ ॥। तः हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायो- कत्वोवाच यावत्त एनं प्रजायामुद्रीथं वेदि- १ ख. छ. ञ. क्रम उपल ।२ झ.तमेवं । ३ क. ग, ङ, ट, 'मात्मसं ।४ क ग. य्. ब. ट. ठ. ड, ढ, 'रं नि1

नवमः खण्ड: ९] छन्दोग्योपनिषत्। ६१

व्यन्ते परोवरीयो है।्यस्तावदरिमँलोके जीवनं भविष्यति ॥३.।। किं च तमेतमुद्धीथं विद्वानतिधन्वा नामतः शुनकस्यापत्यं शौनक उदर- शाण्डिल्याय शिष्यायैतमुद्धीथदर्शनमुक्त्वोवाच। यावत्ते तव प्रजायां प्रजासं ततावित्यर्थः । एनमुद्गीथं त्वत्संततिजा वेदिष्यन्ते ज्ञास्यन्ति तावन्तं कालं परोवरीयो हैभ्यः प्रसिद्धेभ्यो लौकिकजीवनेभ्य उत्तरोत्तेरविशिष्टतरं जीवनं तेभ्यो भविष्यति ॥ ३॥ विधिशेषमर्थवार्द दर्शयति-किंचेति। इतश्वात्र विधिरस्तीत्येतततभ्यस्तत्संततिजा ये यथोक्ोद्रीथे वेदितारस्तदर्थमित्यर्थः ॥ ३॥ तथाSमुष्मिाँल्लेके लोक इति सय एतदेवं विद्वानुपास्ते परोवरीय एव हास्यास्मिल्लोके जीवनं प्रवति तथाS- सुष्मिल्लोके लोक इति लौके लोक इति ॥४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य नवमः खण्डः॥९॥

यातिधन्वा शौनकः। स्यादेतत्फलं पूर्वेपां महाभाग्यानीं नैदंयुगीनानामित्याश- ङ्वानिष्ृत्तय आह-स यः कशिदेतदेवं विद्वानद्वीथमेतर्हुपास्ते तस्याप्येवमैव परोवरीय एव हास्यास्मिल्लोके जीवनं भवति तथाऽमुष्मिँलोके लोक इति लोके लोक इति ॥४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥

तथा दृष्टविशिष्टतरजीवनवदित्यर्थः। अदृष्टेऽपीति च्छेदः। स य एतमित्याद्युत्तरं वाक्य शक्कोत्तरत्वेनोत्थाप्य व्याचष्टे -स्यादित्यादिना। अस्मिन्युगे भवनतीत्यैदंयुगीनास्तेषा मैदंयुगीनानां लोक: परोवरीयानिति शेषः । पुनरुक्तिरुद्रीथोपास्तिसमाप्तर्था ॥।४॥ इति प्रथमाध्यायरय नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

१ ञ.त्तरं वि° । २ क, ग, ङ, ज, झ, ट, ठ, 'तमेवं। ३ ख. ञ. लोकलो। ४ ठ, ना नेदानीतना २५क. ग. ङ ति॥९॥;र. य. ति लोकलो।

६२

(अथ प्रथमाध्यायस्य दशमः खण्डः ।)

मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चा- कायण इश्यग्रामे प्रद्ाणक उवास ॥ १ ॥ उद्गीथोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावप्रतिहारविषयमप्युपासनं कर्त (वक्त)व्य- मितीदमारभ्यते। आख्यायिका तु सुखावबोधार्था। मटचीहतेपु मटच्योडशन- यस्ताभिर्हतेषु नाशितेषु कुरुषु कुरुसस्येध्वित्यर्थः । ततो दुभिक्षे जात आटि- क्याऽनुपजातपयोधरादिस्त्रीव्यञ्जनया सह जाययोपस्तिह नामतश्चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः। इभो हस्ती तमर्हतीतीभ्य ईश्वरो हस्त्यारोहो वा तस्य ग्राम ईभ्य- ग्रामस्तस्मिन्प्रद्राणकोऽन्नालाभात्। द्रा कृत्सायां गतौ। कुत्सितां गर्ति गतोऽ- न्त्यावस्थां प्राप्त इत्यर्थः । उवासोषितवान्कस्यचिद्वहमाश्रित्य ॥ १॥

ङ्कयाSSह-उद्गीथेति। इदमा खण्डान्तरं परामृश्यते। प्रस्तावाद्युपासनं विवाक्षितं चेत्तदे- वोच्यतां किमनया कथयेत्याशङ्कयाSSह-आख्यायिका त्विति। मटच्यो मर्दनहेत- चोऽशनयः पाषाणवृष्टयो वा। ततः सस्यनाशादित्येतत्। सर्वतः स्वैरसंचारेपि न व्यभि- चारशङ्केति दर्शयितुमाटिक्येति विशेषणम्। प्रद्राणकपदस्य क्रियापदेन संबन्धः । कुत्सित- गतिप्राप्तौ हेतुरन्नालाभादिति। प्रद्राणकशव्द्रार्थं धातूपन्यासद्वारा कथयति -- द्रा कुत्सा- यामिति॥ १॥ स हेश्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तर होवाच। नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच् ये म इम उपनिहिता इति ॥ २॥ सोडन्नार्थमटन्निभ्यं कुल्मापान्कुत्सितान्माषान्खादन्तं भक्षयन्तं यदच्छयो- पलभ्य विभिक्षे याचितवान्। तमुषस्ति होवाचेभ्यः। नेतोऽस्मान्मया भक्ष्यमा- णादुच्छिष्टराशेः कुल्माषा अन्ये न विद्यन्ते। यच्च ये राशौ मे ममोपनिहिताः भक्षिप्ता इमे भाजने किं करोमीत्युक्त: प्रत्युवाचोपस्तिः ॥२॥

१ ग. ङ, ज, ट, टिक्य: स।२ घ, ङ, च, ठ, ड, ढ. का सु।३ ङ च्यो विद्यु- सोडश । ४ ठ. रुदेशस"। ५ ङ. ड. ढ. 'दिव्य । ६ ख, ङ, ञ्. इतीभ्य।

दशम: खवण्डः १०] छान्दोग्योपनिषत्। ६३

यदृच्छया सहसेत्यर्थः । नेत इति वाक्योपादानं तद्वयाकरोति-अस्मादिति। यदि त्यव्ययं बहुचचनान्तम्। उपनिहिताः कुल्माषा इति शेषः । तेषां खल्विमे भाजने प्रक्षिप्ता इति योजना ॥ २ ॥ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपान- मित्युच्छिष्टं वै मे पीतश स्यादिति होवाच । ३ ॥ एतेषामेतानित्यर्थः । मे मह्यं देहीति होबाच। तान्स इभ्योऽस्मा उषस्तये पददौ पदत्तवान्। अनुपीनीयं समीपस्थमुदकं हन्त गृहाणानुपानमित्युक्तः प्रत्यु- वाच। उच्छिष्टं वै मे ममेदमुदकं पीतं स्याद्यदि पास्यामीत्युत्तवन्तं प्रत्युवाचे तरः ॥ ३ ॥ हन्त कुल्माषा सक्षिताश्चेदित्यर्थः ॥ ३॥ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमा- नखादन्निति होवाच कामो मे उर्दकपानमिति॥४।। GO किं न स्विदेते कुल्माषा अप्युच्छिष्टा इत्युक्त आहोषस्तिरन वा अजीविष्यं न जीविष्यामीमान्कुल्माषानखादन्नभक्षयन्निति होवाच। काम इच्छातो मे ममोद- कपानं लभ्यत्त इत्यर्थः । अतश्चैतामवस्थां प्राप्तस्य विद्याधमेयशोवतः स्वात्मप- रोपकारसमर्थस्यैतदपि कर्म कुर्वतो नाऽपःरप्शे इत्यभिपायः। तस्यापि जीवितं अघ: मत्युपायान्तरेऽजगुप्सिते सति जुगुप्सितमेतत्कमे दोषाय। ज्ञानावलेपेन कुर्वतो नरकपातः स्यादेवेत्यभिप्ायः। प्रद्राणकशब्दश्रवणात् ॥४॥ कि प्रत्युवाचेत्याकाङक्षापूर्वकमाह-किमित्यादिना। अनुपानाभावेडपि तुल्यं जीव- त्पर्थमाह-अतश्रेति। चाक्रायणस्य विदुषोडभक्ष्यभक्षणदर्शनादिति यावत्। एतामवस्थां प्राप्तस्य जीवितसंदेहमापत्नस्येःयर्थः । विद्याधर्मयशोवतो ज्ञानादिप्रयुक्तख्याँति प्रपत्नर्येत्ये ततत्। स्वात्मोपकारे परोपकारे च सामर्थ्य निग्रहानुग्रहशक्तिमत्वम्। एतत्कर्म जीवनमान्न कारणं कुत्सितं पेष्टितमित्यर्थः । उच्छिष्टोदकपानप्रतिषेधश्रुतेरभिप्रायमाह-तस्यापीति। एतत्कर्मेत्यभक्ष्यभक्षणोक्तिः। ननु ज्ञानिनो यथेष्टचेष्टाऽत्रानुज्ञायते। मैत्रम् । सर्वान्नानुमतिश्वे- १ ख. ञ. पानाय स०२ क. कं च । ह"३ ठ कि न । ४ क. ग. ड ढ दूपा°। ५ स. छ, ञ. ट, खयातिप । ६ू ग, ट, एतावत्क।

६४ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

त्यादिन्यायविरोवादित्याह-ज्ञानेति। तस्मिन्नभिप्राये लिङ्गं दर्शयति-मद्राणकेति। चाकायणे प्रद्राणकशब्दप्रयोगात्परमापदम,पन्नः सन्कुल्माषानुच्छिष्टान्भक्षितवानिति प्रति- भाति। तथा च ज्ञानिनो यथेष्टाचारे प्रमाणाभावादनेकप्रमाणविरोधाच्च नासवत्र विवक्षित इत्यर्थ:॥ ४ ॥ सह खादित्वातिशेषाआयाया आजहार साडग्र एव सुभिक्षा वभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥५॥ तांश्र स खादित्वाऽतिशेषानतिशिष्टाञ्जायाये कारुण्यादाजहार । साऽडटि क्यग्र एव कुल्मापपापेः सुभेक्षा शोभनमिक्षा लब्धाननेत्येतद्वभूव संवृत्ता। निदधौ निक्षिप्तनती ॥५॥ स्त्रीस्वाभाव्यं पत्युराज्ञाकरणम् ।५।। स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्धतान्नस्य लभषमहि लक्षेमहि धनमात्रा राजाऽसौ यक्ष्यते स मा सर्वैरा- हिवज्यैरवृणीतेति ॥ ६ ॥ स तस्याः कर्म जानन्पातरुपःकाले संजिहानः शयनं निद्रां वा परित्यजन्रु चाच पतन्याः शण्वत्या यद्यदि वतेति खिद्यमानोऽन्नस्य स्तोकं लभेमहि त्दु कत्वाऽन्नं समर्थो गत्वा लभेमहि धनमात्रा धनस्याल्पम्। ततोऽस्माकं जीवनं भविष्यतीति। धनलाभे च कारणमाह-राजाऽसी नातिदूरे स्थाने यक्ष्यते। यजमानत्वात्तस्याऽऽत्मनेपदस् । स च राजा मा मां पात्रमुपलभ्य सर्वेरार्त्विज्यै- रऋत्विक्कर्मभिर्ऋत्विक्वर्म योजनायेत्यर्थो वृणितेति ॥ ६ ॥ तस्या: कर्म कुल्माषाणां परिरक्षणम्। यक्ष्यतीति कस्मान्नोक्तं तत्र।SSह -- यजमान- त्वादिति। राजो यजमानत्वाद्यागफलस्याऽडगामित्वाद्यक्ष्यत इत्यात्मनेपदं प्र क्मित्यर्थः। अन्येषामुपद्रष्टवसंभवे कुतस्त्वामेव राजा मानयिष्यत त्याशङ्कयSSह-स चेतति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वाडमुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७॥

१ क. षाचरणे प्र० । २ ख, ङ, ञ्, ड, ढ. व्यति। ३ क. ग. ठ. दूरस्था।

ददिशम: खण्डः १० ]. छन्दोग्योपनिषत्। ६५

एवमुक्तवन्तं जायोवाच-हन्त गृहाण हे पत इम एव ये मद्धस्ते विनिक्षिप्ता रत्वया कुल्नापा इति। तान्खादित्वाऽमुं यज्ञं राज्ञो वितत विस्तारितमृत्वि. म्भिरेयाय ॥७॥ हनतेत्यन्नलेशलाभश्वेदेवं धनल्धिद्वारा जीवेनहेतु रित्यर्थः ॥ ७॥ तत्रोद्वातृनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह पस्तोतारमुवाच ॥ ८ ।। तत्र च गत्वोद्वातनुद्ध तृपुरुषानागत्य स्तुन्त्यस्मिन्नित्यास्तावस्तस्मिन्नास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश समीप उपविष्ठस्तेषामित्यर्थः । उपविश्य स ह मस्तो तारमुनाच ।। ८।। राज्ञो यज्ञस्तनेंयुच्यते। उद्धातुरेकत्वे कुतो बहूक्तिरित्याशङ्क्याSSह-उद्गातृपुरुषा निि। स्तुवन्त्यस्मिन्निति सत्तम्या संवाद्देशो वा निर्दिश्यते ॥८॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्र- स्तोष्यसे मूर्या ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ हे प्रस्तोतरित्यामन्त्याभिमखीकरणाय। या देवता मस्तावं प्रस्तावभक्तिम नगताऽन्वायत्ता ता चेदेवता प्रस्तावभक्तेरविद्वान्सन्प्रस्तोष्यसि विदुषो मम समीपे। तत्परोक्षेप चेद्विपतेत्तस्य मूर्धा कर्ममात्रविदामैनधिकार एवं कर्मणि स्यात्। तच्नानिष्टमविदुपामपि कर्मदर्शनात्। दक्षिणमार्गश्रुतेश्र। अनधिकारे चाविदुषामुत्तर धवैको मार्ग: श्रूयेत । न च स्मार्तकर्मनिमित्त एव दक्षिणः पन्थाः। यज्ेन दानेनेत्यादिश्रुतेः । तथोक्तस्य मयेति च विशेषणाद्विद्वत्समक्ष- मेव कर्मण्यनधिकरो न सर्वत्राग्निहोत्रस्मार्तकर्माध्ययनादिषु च। अनुज्ञाया- स्तत्रँ तत्र दर्शनात्। कर्ममात्रविदामध्यविकारः सिद्धः कर्मणांति मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९॥ किमर्थमामम्त्रणं तदाह-अभिमुखीकरणायेति। विदुषः समीपे देवतामविद्वान्प्र स्तोष्यसि चेनमूर्धा ते विपतिष्यतीत्यग्रे संबन्धः। नन्वविद्वन्तिन्दाया विवक्षितत्वाद्विद्वत्समी- पवचनमर्किंचित्करमिति चेन्नत्य,ह-तत्परोक्षेपीति। तस्पेत्यविद्वान्प्रस्तोतोच्यते । मा भूतकर्ममात्रविदां कर्मण्धिकार इति चेन्नत्याह-तच्चेति। तेनोभौ कुरुत इत्यादिश्ुवा- किति शेष:। अविदुषामपि कर्माधिकारे हेत्वन्तरमाह-दक्षिणेति। तदेव व्यतिरेक-

१ ख. छ.ञ्. देव ध°। त्. वने हे। ३ ख. ञ. त्रग° । ४ क, को:नि° ५ क, म, च, ट, ठ, 'मध्यन। ६ ख, व, त् एको। ७कग,वअ उ उ द:

शी राम देव आाशम

१६ भानन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[१ परथमाष्याये-

द्वारा स्फोरयति-अनधिकारे चेति। तस्यैव समुच्चयफलत्वादित्यर्थः । ननु दक्षिणमा ्स्य वापीकूपतैटाकादिस्मार्तकर्मप्रयुक्त:वाद्वैदिके कर्मणि विद्वानेवाधिक्रियते नेव्याह-न चेति। यज्ञेन दानेन लोकाअयन्तीति वैदिककर्मनिष्ठानामज्ञानामेव दक्षिणमार्गश्रवणादिति हेतुमाह-यज्ञेनेति। इतश्चविदुषां विद्वत्समीपे कर्माधिकारो नास्तीत्याह-तथोक्तस्येति । देवताविज्ञानशून्यस्य ते मूर्धा विपतिष्यतीत्यनेन प्रकारेण मयोक्तस्य मूर्धा व्यपतिष्यदिति विशेषश्रवणाद्विद्वत्समीपे तदनुज्ञामन्तरेण कर्म कुर्वतोऽपराधित्वात्तस्य कर्मण्यनधिकार एवं- सर्थः । विद्वदसमीपे पुनरविदुषोऽपि कर्मण्यधिकारोऽस्तीत्याह-न सर्वत्रेति । अग्निहो- त्रादौ श्रीते कर्मण स्मार्तेषु च वापीकूपतैटाकादिकर्मस्वध्ययनजपा दिषु च विद्वत्संनिधिम- म्तरेणापि सर्वस्मिन्काले कर्ममात्रविदो नाधिकारोडस्तीत्यशक्यं वक्तुमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह- अनुज्ञेति। भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्यादिना राज्ञा स्वकीयकर्मनिर्वर्तने प्रार्थनोदर्श- नादेत एव मया समतिसृष्टाः स्तुवतामिति चानुज्ञोपलम्भादस्येवाविदुषामपि कर्मण्यधि- कार इत्यर्थः । उक्तमर्थमुपसंहरति-कर्ममात्रेति । विद्वत्तमीपे तदनुज्ञामलब्धा नार्ति कर्मानुष्ठानमित्येतन्निगमयितुमितिशब्दः । मूर्धा ते विपतिष्यतीत्येतदन्तं प्रस्तोत्विषयं वाक्यं व्याख्यातमित्यनुवद्ति-मूर्धेति ॥९॥

एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्वास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥१०॥ एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहार- मन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विप- तिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचकिरे॥११॥

इति प्रथमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १ ॥

एवमेवोद्रातारं प्रतिहर्तारमुवाचेत्यादि समानमन्यत्। ते मस्तोत्राद-

१ क. ञ. तहागादि' । २ क. 'ढिककु'। ३ ख. छ औतक ।४ क. ञ्. 'तब आानि ।५ छ. नादे"।

एकादश: खण्ड: ११] छन्दोग्योपनिषत्। ६७ थः कर्मभ्यः समारता उपरताः सन्तो मूर्धपातभयासृष्णीमासांचम्रिरेऽन्यडचा- कुर्वन्तः । अर्थित्वात् ॥ १० ॥ ११ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य दशमः खण्टः ॥ १०॥

तूष्णीमित्यस्यार्थमाह -- अन्यच्चेति। तत्र हेतुमाह -- अर्थित्वादिति। तत्तदेवता विषयविज्ञानार्थितेन कर्मान्तरमकुर्वन्तश्वाकायणाभिमुखाः स्थिता इत्यर्थः ॥१०॥११॥ इति प्रथमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

(अथ प्रथमाध्यायस्यैकादशः खण्ड:)

अथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा अहं विविदिषाणीत्युषस्तिरस्मि चाक्रायण इति होवाच ॥ १॥ अथानन्तरं हैनमुषस्ति यजमानो राजोवाच। भगवन्त वै पूजावन्तैमहं विविदिषाणि वेदितुमिच्छामीत्युक्त उषस्तिरस्मि चाक्रायणस्तवापि श्रोत्रपथमा- गतो यदीति होवाचोक्तवान्। १॥। भथ हैनमित्यादि व्याकरोति-अथेति। प्रस्तोतृप्रभृतीनां तूष्णींभावादिति शेषः ।।१।। स होवाच भगवन्तं वा अहमेभिः सर्वैरार्त्वि- ज्यैः पर्यैषिषं भगवतो वा अहमवित्त्याऽन्या- नवृषि॥ २ ॥ स ह यजमान उवाच सत्यमेवमहं भगवन्तं बहुगुणमश्रौषं सर्वैश्च ऋत्वि- -v- कर्मभिरार्त्विज्यैः पर्यैषिषं पर्येषणं कृतवानस्मि। अन्विष्य भगवतो वा अहम वित्याऽलाभेनान्यानिमानवृषि वृतवानस्मि ॥ २ ॥। चाक्रायणस्य वचनमङ्गी करोति -- सत्यमिति । अङ्गीकारमेव स्कोग्यति -- एव- मिति। आर्तिवज्यैरित्यस्य व्याख्यानमृत्िक्कर्मभिरिति तदर्थमिति यावत्। यदि मामालिव ज्यार्थमनुसंहितवानसि किमिती मानन्यान्वृतवानित्याशङ्कयाऽSह -- अन्विष्येति ॥ २॥ १ क. घ, ङ, ञ ड नतं पू'। २ ख. घ. ङवनतं वा अहं। ३ ख. ञ. 'नरम्प- पाप्यन्ि।

६४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता- [१ प्रथमाध्याये- भगवाशस्वेव मे सवैरार्त्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्ह्ेत एव समतिसृष्टाः स्तुवतां यावत्वेक्यो धनं दय्ास्तावन्मम दय्ा इति त्थेति ह यज- मान उवाच।। ३ ॥ अद्यापि भगवांस्त्वेव मे मम सवैंरार्त्विज्यै ऋ्र्वव त्चि कर्मार्थमस्त्वित्युत्त स्तथेत्या ह- षस्तिः । कित्वथैवं तह्येत एच त्वया पूवे वता मया समतिसृष्टा मया सम्य- वपसन्नेनानुज्ञाताः सन्तः स्तुवताम्। त्वया त्वेतत्कार्यम्। यावत्वेभ्यः प्स्तो त्रादिभ्यः सर्वेभ्यो धनं दद्याः प्रयच्छसि तावन्मम दद्या इत्युक्तस्तथेति ह यज- मान उवाच ॥ ३ ॥। एवं गते किमधुना कर्तव्यमित्याशङ्कयाSSह -- अद्यापीति। चाक्रायणानुमति श्रुत्ता किभिदमिति व्यकुलितेषु प्रस्तोतृप्रभृतिषु व्रूते-कित्विति। उभयानुमत्यपेक्षयोडडनन्है र्थम्। ममालाभेनामीषां वृतत्वरय निवृत्त्यवस्थायामित्य ह -- तहीति। अनुज्ञाताः सन्तः प्रस्तोत्रादयः स्तुति कुर्वतामित्याह-स्तुवताकिति। अस्त्वेवं त्वदर्थ पुनर्मया कि विधेय मित्याशङ्कयाSSह-त्वया त्विति ॥ ३ ॥ अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद प्स्तेतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्पस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति। मा भगवानवोच- त्कतमा सा देवतोति ॥४ ॥ अथ हैनमौषस्त्यं वचः श्रुत्वा प्स्तोतोपससादोपस्ति विनयेनोषजगाम । पस्तोतर्या देवतेत्यादि मा मां भगवानवोचत्पूर्वमू । कतमा सा देवता या भस्तावभक्तिमन्वाय त्तेति ।। ४ ।। यजमानं प्रत्युषस्तिप्रोक्तं वचः श्रुत्वाऽनन्तरमेनमुषस्ति प्रस्तोता तयंक्तव्याकुलेत्व: शिष्य- स्वेनोपसन्नवानित्याह-अथेति । उपगतिप्रकारम भिनयति-प्रस्तोतरिति ॥४।। प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशप्ति प्राणमभ्युज्नि- १ ख. ञ. 'पेक्षया। २ ख. या आन° । ३ क. न्तर्यमथशब्दः । म। ४ क, त्यकत्वा व्या।५क. ग,ढ,।लत्वं शि°। ६ क, तार्यति।

एकादशा: खण्ड: ११ ] छन्दोग्योपनिषत्। ६९

हते सषा देवता प्रस्तावमनवायत्ता तां चेदविद्वान्पा- स्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत्तथोक्तस्य मयति ॥५॥ पृष्टः प्राण इति होवाच। युक्तं प्रस्तावस्य प्राणो देवतेति। कथ, सर्ि स्थावरजङ्गमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति मलयकाले म्राणमभि लक्ष- यित्वा प्राणात्मनैवोज्जिहते प्राणादेवोद्वच्छन्तीत्यर्थ उत्पत्तिकाले। अतः सैषा देवता पस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वांस्त्वं भास्तोष्यः प्रस्तवनं मस्तवभकक्ति कृत- वानसि यदि मूर्या शिरस्ते व्यपतिष्यद्विपतितमभविष्य त्तथोक्तस्य मया तत्काले मूर्धा ते विपतिष्यतीति। अतसत्वया साधु कैतम्। मया निषिद्धः कर्मणो यदुप- रममकार्पीरित्यभिमायः ॥५।।

प्रतिवचनमादाय प्रशब्दसामान्यं गृतीत्वो तात्पर्यमाह-पृष्ट इति। कथभिह् प्राण- शब्दार्थो निश्षीयतामित्याशङ्क्यात.एव प्राण इति न्यायेन,SSह-कथममिति। प्राणात्म- नैव संदिश तीति पूर्वेण संबन्धः। प्राणशब्दार्थस्य परमातमतन निर्णीतत्वमतःशब्दार्थः । चेच्छब्दार्थो यदीत्युक्तः। मया तथोक्तस्य मूर्धा ते विपतिष्यतीत्येवमुक्तस्य तव तत्कले स्वापराधावस्थायां मूर्धा व्यपतिष्यदेवेति योजना। ममादस्य महतस्त्वया परिद्वतत्वादित्यतः- शब्दार्थः ॥५॥

अथ हैनमुद्रातोपससादोद्वातर्या देव द्वीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोवत्कतमा सा देवतेति ॥ ६ ॥ तथोद्वाता पपरच्छ कतमा से,द्वीथभत्तिमनुगताऽन्दायत्ता देवतेति ॥६॥ ॥६॥

आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यदित्यमुच्चै: सन्तं गायन्ति सैषा देवतो-

१ ख. ञ्. 'ले। अ । ङ, ड. ढ. ले सा।२ ख, घ, च. ञ्. 'तः सा०। ३ ख, घ, ऊ, च, ञ्, ड, ढ, कृ त्वया। म।

७० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमता- [१ प्रथमाष्याये- द्वीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुदगास्यो मूर्धा ते व्यप- तिष्यत्तथोक्तस्य मयेति ॥७॥ पृष्ट अदित्य इति होवाच। सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चैरुूर्ध्व सन्तं गायन्ति शब्दयन्ति स्तुवन्तीत्यभिनायः। उच्छन्दसामान्यात्मशब्दसामा न्यादिव प्राणोऽतः सैषा देवतेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥ यथा प्रशब्दसाम न्यातप्राणः प्रस्तावदेवतेत्युक्तं तथा SS देत्योन्वीथयोरुच्छव्दसामान्यादुद्राथ देवताSSदित्य इत्याह-उच्छव्द्वेति। उक्तसामान्यपरामर्शार्योऽतः श्द: ॥ ७।। अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहा- रमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्तिहरिष्यसि मूर्धा ते विपततिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देव- तेति॥ ८ । एवमेवाथ हैनं प्रतिहतोंपससाद कतमा सा देवता पतिहारमन्वा- यत्तेति ।।८॥। एवमेव प्रस्तोतृतदुद्धातृवच्ेत्यर्थः। ऋत्विग्म्या प्रस्तावोद्रीथदेवतयोर्विज्ञानानन्तर्यमथ शब्दार्थः ॥ ८ ॥ अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्न- मेव प्रंतिहरमाणानि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहार मनवायत्ता तां चदविद्वान्प्रत्यहरिष्यो मूर्धा ते व्यप- तिष्यत्तथोक्तस्य मथेति तथोक्तस्य मयेति ॥ ९॥ इति प्रथमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥

पृष्टोऽन्नमिति होवाच । सर्वोणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेवाSS- त्मानं प्रति सर्वतः प्रतिहरमाणानि जीवन्ति। सैषा देवता प्तिशब्द- सामान्यात्मतिहारभक्तिमनुगता। समानमन्यत्तथोक्तस्य मयेति। भस्ता०

१ ख, ग, घ, ङ, च, ञ, ठ, ड, र र्वाणीमा2।

आदश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिषत्। ७१ बोद्धीथप्रतिहारभक्ती: पाणादित्यान्दृष्टयेपासीतेति समुदायार्थः । प्राणाद्यापत्तिः कर्मसमृद्धिवाँ फलमिति ।। ९।। इति प्रथमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११॥

कथमन्नस्य प्रतिहारत्वं तदाह-सर्वाणीति। तां चेदविद्वानित्याद्यन्यदित्युच्यते। यथो- कस्य मयेत्येतदन्तमिति शेषः । कीदृगुपासनमस्मिन्प्रकरणे विवक्षितमित्याशङ्कय।SSह- प्रस्तावेति। उपस्तित्रयस्य फलं दर्शयति-प्राणादीति ॥ ९।। इति प्रथमाध्यायस्थैकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

(अथ प्रथमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ।)

अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दालयो ग्लावो वा भैत्रेयः स्वाध्यायमुद्दद्राज॥१॥ अतीते खण्डेडन्नीप्राप्तिनिमित्ता कष्टावस्थोक्तोच्छिष्टपर्युपितभक्षणलक्षणा सा मा भूदित्यन्नलाभायाथानन्तरं शौवः श्रवमिर्द्ृष्ट उद्गीथ उद्धानं सामातः पस्तूयते। तत्तत्रे ह किल बको नामतो दैल्भस्यापत्यं दाल्भ्यो ग्लावो वा नामतो मित्रायाश्चापत्यं मैत्रेयः। वाशब्दश्ार्थे। दयामुष्यायणो ह्यसौ। वस्तुवि- पये क्रियास्विव विकल्पानुपपत्तेः । द्विनामा द्विगोत्र इत्यादि हि स्मृँतिः। दृश्यते चोभयतः पिण्डभाक्त्वम्। उद्गीथे बद्धचित्तत्वादृषावनादराद्वा वाशब्द: स्वाध्यायार्थः । स्वाध्यायं कर्तु ग्रामाद्वहिरुद्वव्र/जोद्गवान्विविक्देशस्थोदका भ्यांशम्। उद्ूवाज प्रतिपालयांचकारेति चैकवचनाल्लिङ्गादेकोऽसावृषिः । श्ोद्गीथकालप्रतिपालनादृषेः स्वाध्यायकरणमन्नकामनयेति लक्ष्यत इत्यभि- मीयतः ॥ १॥ पूर्वोत्तरखण्डयोः संगति दर्शयन्नुगासनान्तरं प्रस्तौति-अतीत इति। अन्नलाभस्या-

१ क. ट. ञानाप्ति" । ग. नालाभनि' । २ क. च. च्छिष्ट । ३ क. ग. घ. ङ. ट. ट. ·त्रि कि° । ४ ग. च. ञ्. ट. दल्म्यस्या। ५ ख. ञ्. वो ना0। ६ ख. च. ञ्. ढ. दि रमृ°। ७ ख. च. ञ्. ट. समृतिर्हि। दृ° ।८ ख, ग. घ, च, ञ्र, ट. ड. यार्थम् । स्वा० ।९ क. ट. ठ. भ्यासम्। १० ख. ङ छ, ड. ढ. क्ष्यतेऽभि। ११ ख. घ. ङ. छ. ठ. उ.°प्रायोऽतः ३ क. पायोऽन्त:स्व्रा।

आनन्दगिरिकृतटी कासंवलितशांकरभाष्य समेता-[ १ प्रथमाच्याये- पेकेतरमनःशक्ार्थ:। प्रकार,्तरेणोद्वीशेपासनमन्नकामस्य प्रस्तुत्य प्रतिपत्तिसौकर्यार्थमा- ख्यायिकामादत्ते-तत्तत्रति। न केवलं दैस्मस्यापत्यं किंतु मित्रायाश्चेति चार्थः । न च सा दस्मस्य पत्नीति युक्तम्। तथा सति मैतरयपदस्य वैयर्थ्यात्। पत््यन्तरापत्यत्वव्या- वृश्यर्थमिति चेन्न। प्रयोजनाभावात्। नन्वत्र वाशव्दाद्द्ववृषी विवक्षिताविति चेन्नेयाह- वाशब्द इति। कथं पुनर्दल्भस्यापत्यं बकस्तक्मार्याया मित्रायाश्चापत्यं भवितुमुत्सहते तञSडह-दयमुष्यायणो हीति। चैकितायनो दाल्म्य इत्यत्रोक्तमेतदिति सूचयितुं हिशब्दः। उदितानुदितहोनवत्केनांचिदृथ्ट्य। बकोऽस वन्येषां ग्लाव इत्येक्मिन्नपि विकल्पो भविष्यति नंत्यह-वस्तुविषय इति। कथं पुनर्िना मानमेकस्यैतर द्विनामत्वादयङ्गी क्रियते तत्राSह-द्विनामेति। इत्णदिव क्ां स्पृतिरूपं धर्मशास्त्रे प्रसिद्धमित्यर्थः । द्विगोत्रत्वमेकस्य लोकेडपि प्रतिद्धमित्याह-दृश्यते चेति। यतः सुतो जायते येन चायं धर्मतो गृह्यते तथोरुमयोरित्यह-उभयत इति। 'उभयोरप्यसावृक्थी पिण्ड- दाता च धर्मतः' इति स्मरन्तीत्यर्थः। दाल्म्यादन्यो मैत्रेय इत्यङ्गीकृत्याऽडह-उद्गीथ इति। तदुपास्तौ तात्पर्यमृतावनादरे हेतुः । तस्माद्दवित्रघमषियं वा विवक्षितमित्यर्थः। पक्षान्तरद्योतनार्थों वाशब्द्ः। श्रनो वाशव्दस्तर्हि किमर्थमित्याशङ्कय पाठदन्यन्न तस्य फलमित्याह-वाशब्द इति। मैत्रेयान्तं वाक्यं व्याख्याय स्वाध्यायमित्यादि व्याचते- स्वाध्योयमिति। यदुक्तमषिरेके बकादिशब्दैरुच्यत इति तत्र लिङ्गमाह -उदूत्रा जेति। शुनानुद्रीथः श्वेद्गीयस्तत्का लस्य प्रतिपिनं प्रतीक्षणमषेदशपते तेषां चेद्गानमन्नार्थ 6०) तद्दयेरपि स्वाध्यायकरणं तदर्थभिव्याह-शवोद्गीयेति। यथोक्तार्थवाचिशब्दाभावेऽपि सामर्थ्यादयमर्थो मातीत्याह-अभभिपार्षँत इति ॥१॥ तरमै श्ा श्वतः प्रादुर्वसूत तमन्ये श्ान उप- समत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायाम वः इनि ॥ २ ॥ स्वाध्यायेन तोपिता देवतर्पिरवा श्वरूं गृहीत्वा ग्वा श्रवेतः संस्तस्मा ऋपये तनुग्रहार्थ मादुर्वभूव माुश्वकार। तमन्ये शुल्ं श्वानं क्षुल्लकी: उपसमेत्याचुरुक्तवन्तोऽन्ं भगवानागायत्वागानेन निष्पादयत्वित्यर्थः । मुखयप्राणं वागादयो वा प्राणमन्वन्नभुजः स्वाध्या- नोऽस्मभ्यं

१ छ. ञ दल्म्यस्या। ग. छ ञ्. ट, दल्म्यस्य। ३गद ञ टै दल्म्यस्या। ४ क. ग, ट. यान्तवा ५ख. ग छ. ञ्, ट,ध्ययार्वमि। क. र्थो भवनी"। ७ ख. छ. न.थ इ८क, काः सुद्ध+ा: श्वा°। ९ ख. ग. घ. ङ, छ, ट, ठ. ढ, मुख्यं प्रा।

द्वादश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिषत्। ०३ यपरितोपिताः सन्तोऽनुगृह्नीयुरेनं स्वरूपमादायेवि युक्तमेवं पतिपत्तुम्। अश· नायामें वै बुभुक्षिता: स्मो वा इति ॥ २ ॥ तरमा इत्यादि व्याचष्टे-स्वाध्यायेनेति । क्षुल्काः क्षुद्रकाः शिशव इति यावत् । श्वेतः श्वा कक्षिदृषिर्देवता वा । अन्ये च श्धानो देवता ऋषयो वेत्युक्तम्। संप्रति विव- क्षित पक्षमाह-मुख्येति। तमुचुरिति संबन्धः । तानेव विशिनष्टि-पाणमन्विति। मुख््य प्राणसहितवागादिग्रहे हेतुमाह-स्वाध्यायेनि। अन्यथा चाक्यमनिर्धारितार्थ स्यादिति भावः । किमित्यन्नं भवद्ध्यो मया संपाद्यते न हि भवतामभोक्तुणां तेन कृत्य- मस्तीत्याशङ्क्य त्वन्निष्ठचेतनद्वरेणास्माकमपि भोगसिद्धेमैवमित्याह -- अशनायाम वा इत्यादिना ॥ २ ॥ तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्द बको दाल्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांच- कार॥ ३ ॥ एवमुँक्ते श्वा श्वेते उवाच तान्क्षुलकॉञ्शुन इहैवास्मिन्नेव देशे मा माँ प्ातः भातःकाल उपसमीयातेति। दैर्ध्य छान्दसं समीयातेति प्रमादपाठो बा । आतःकालकरणं तत्काल एव कर्तव्यार्थय्। अन्नदस्य वा सवितुरपराह्ेना- 50 भिमुख्यात्। तत्तत्रैव ह बको दालम्यो ग्लावो वा मैत्रेय ऋषिः प्रतिपालयां- चकार प्रतीक्षणं कृतवानित्यर्थः ॥ ३ ॥ किमिति प्रातःकालप्रतीक्षणं कृतं तत्राऽडह-मातरिति। उद्ानस्पेति शेषः । प्रातः- कालप्रतीक्षणकरणे कारणान्तरमाह-अन्नदस्येति। तस्य वृष्टिद्वाराऽन्नदत्वं द्रष्टव्यम्। तद्धेत्यादि व्याचष्टे-तत्तत्रेति। ऋषेरत्कामत्वमितोऽवगतम् ॥३॥ ते ह यथवेदं वहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः स४ रब्धाः सर्पन्तात्येवमाससपुस्ते ह समुपविश्य हिं चकु:॥ ४॥ ते श्वानस्तत्रैवाऽडगम्य ऋपेः समक्षं यथैवेह कर्मणि वहिष्पवमानेन स्तोत्रेण स्तोष्यमाणा उद्धातपुरुषाः संरधा: सलग्ा अन्योन्यमेवँ मुखेनान्योन्यस्य

१ घ. ङ. च. ठ. ड. ढ. भ बु'। २ छ. रितं स्या" ।३ क. ग. च. ट.मुक्तवन्तः। सश्ा1 ङ मुक्तवन्तः १ श्वा। ड.मुक्तवतः श्रा । ४ ख. ग, व. ङच. ट ञ् ड. ॐ तस्तान्शु। ५ट. कानुवाच शुन । ६ क च.गत्य क। ७ क. ख. ग. व,च, ञ्. ट ह. व सर्पन्ति। एवं मु १०

आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकर भाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

पुच्छें गृहीत्वाSSससपुरासप्तव-तः परिभ्रमणं कृतवन्त इत्यर्थः । त एवं संसृप्य समुपविश्योपविष्टाः सन्तो हिं चक्रुहिकारं कृतवन्तः ॥४॥ ते हेत्यादि व्याकरोति-ते श्वान इति। समक्षमाससृपुरिति संबन्धः। उद्गानृपु- रुपा इत्यव्वर्युप्रमुखा यजमानपर्थन्ता गृह्यन्ते । अन्योन्यं संलग्नाः सर्पन्तीति शेषः ॥ ४ ॥ ओ३मदा३मों पिबा३मों३ देवो वरुणः प्रजापतिः सविता२न्नमिहा २Sहरदन्रपते ३Sन्नमिहा २SSहर- २ऽडहरो३ मिति॥५॥

इति प्रथमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२॥

ओमदामों पिवामों देवो द्योतनात्। वरुणो वर्षणाज्जगतः । प्रजापतिः 8 पालनात्मजानाम्। सविता प्रसवितृत्वात्सर्वस्याSSदित्य उच्यते। एतैः पर्यायैः स एवंभूत आदित्योऽ्नमस्मभ्यमिहाऽडहरदाहरत्विति । त एवं हिं कृत्वा पुनरप्यूचुः-स त्वं हेऽन्नपते। स हि सर्वस्यान्नस्य प्रसदितृत्वात्पिः। न हि तत्पाकेन विना प्रभूतमन्नमणुमात्रमपि जायते माणिनाम् । अतोऽन्नपतिः । हेऽन्नपतेऽन्मस्मभ्यमिहाऽडहराऽडइरेति। अभ्यास आदरोर्थः । अमिति ॥ ५॥ इति पथमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ।

हिंकारस्व्ररूपमाह-ओभित्यादिना। त्रिवारमोंकारो गानार्थमुच्चरितः । अदामा- शनं करवाम। पिवाम पानं करवामेत्येतत्। इतिशब्दो हिंकारसमाप्त्यर्थः । अन्नप्रसवि- तत्वमादित्यस्य साधयति-न हीति। इहेति प्रकृतदेशोक्तिः। ऊकारः सवितृप्रार्थना- मन्त्रसमाप्त्यर्थः । भक्तिविषयोपास्तिसमाप्तयर्थमितिपदम् ॥५॥ इति प्रथमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ।।

(अथ प्म,व्यायस्य त्रयोद्शः खण्डः ।)

भक्तिविपयोपासनं सामावयवसंवैद्धमित्यतः सामाचयवान्तरस्ताभाक्ष-

१ ग. व. ञ्. ं पु । २ ङ. च. ढ. वरणा0। ३ त्. ड. सर्वान् ।४ घ. ङ ड. रार्थमे.मि° ।५क, "मुचारि। इ स, छ ञ्.प्त्यर्थ चेति। ७ क, ढ, बन्धमि'।

त्रयोदश: खण्ड: १३] छान्दोग्योपनिपत् । ७५ रविषयाण्युपासनान्तराणि संहतान्युपदिश्यन्तेऽनन्तरं सामावयवसंवैद्धत्वा- विशेपात्- अय वाव लोको हाउकारो वायुर्हैइकारथ्वन्द्रमा अथकारः । आत्मेहकारोऽगनिरीकारः ॥१ ॥ अयं वावायमेव लोको हाउकार: स्तोभो रथंतरे साम्नि प्रसिद्ध :-- इयं वै रथंनरमिति। अस्मात्संबन्धसामान्याद्धाउक्कारस्सोभोडयं लोक इत्येवमुपा- सीत। वायुहॉइकारः। वामदेव्ये साबनि है।इकार: प्रसिद्धः । वाय्यप्संबन्धश्च वामदेव्यस्य साम्नो योनिरिति। अस्मीत्सामान्याद्धाइकारं वायुदृष्टयोपासीत। चन्द्रमा अथकारः । चन्द्रदृष्टयाऽथकारमुपासीत। अन्न हीदे स्थितम्। अनात्माँ चन्द्रः। थकाराकारसामान्याच्। आत्मेहकारः। इहेति स्तोभः प्रत्यक्षोह्यात्मेति व्यपदिश्यते। इहेति च स्तोभः । तत्सामान्यात्। अगनिरीकारः। ईनिधनानि चाऽडग्रेयानि सर्वाणि सामानीत्यतस्तत्सामान्यात् ॥ ३१।।

ननु भक्तिसंबन्धानमुपासनानां नीतत्वा:समस्तस्थेत्यादिवक्तवये किमनन्तरखण्डेनेत्याश- डंयाSSह-भक्तीति। इत्यतोऽस्मात्प्रसङ्गादिति यावत्। ऋगक्षराणि गीयन्ते तद्वयति. रिक्तानि वान्यशून्यानि गतिसिद्धयर्थानि स्तोभाक्षराणि परिभाष्यन्ते तानि च कर्मापूर्व- निर्वृत्तिद्वारेण फलवत्त्रादुपास्यानि तदुरपास्तिविधिपरमुत्तरं वाक्यमित्यर्थः । वक्ष्यमाणोपास- नानां प्रत्येकं स्वातन्त्रयं नास्तीत्याह-संहतानीति। तेपामनन्तरमुपदेशे हेतुमाह-सामा- वयवेति। न चैषविधस्तोमो नास्तीति वाच्यामैत्याह-रथंतर इति। तथाऽनि कथ पृथिवीदृष्टया यथोक्तस्त मस्योपास्यत्वं तैदाह-इयमिति। इयं वै रथंतरमित्यत्र पृथिव्या रथंतरत्वं श्रुतं प्रस्तुतश्च स्तोभो रथंतरेऽस्ती त्युक्तं तथा च यथोक्तात्संबन्धरूपात्स।दृशयततृ- थिवीदृश्ट्या हाउकार उपास्य इत्यर्थः। क्थं पुनर्वायुदृध्या है। कारस्योपास्त्वं तत्राSडह- वायपसंबन्धश्रेति। हइकरोवामदेव्येसाम्ति प्रसिद्धः।तायोरपां च संबन्धो योनिमैथुनेच्छावतीनामपां वायुः पृष्ठेऽत्यवर्तत ततो वादेव्यं सार्मीभविति श्रुेः तस्माद्यथो क्ताद्व।मदेव्यसामसंब् सा मा न्य। द्ायुद् हाइकारमुपासीतत्यर्थः। कथमथकारस्य

१ व. ङ. ढ. 'बन्धत्वा। २ ख. ञ. ठ. हादिका। ३ ख. ङॅ. ञ्. हीयिका, ४ ख. ङ ञ्. ड. ढ. 'हाययिका ।५ ड.स्मात्बन्धाद्धा। ६ ढ दं सर्वे स्थि। ७ ख. व. ङ. च. ञ. ढ 'त्मा च च '।८ च. ड. ढ. स्तोभोडम'। ९ ख. ञ्. 'नि धनानि चा'। १० क. नां ज्ञान । ग, टं. 'ना जात । ११ क. तवाऽडह। १२ ख. ञ्. हायिका। १३ ख. ग. भ्. हायिका । ४ ख. अ. माक्षरव । १५ ख. ञ्. हायिका।

७६। आननदगिरिकृतटीका संवलिितशांकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमाध्याये-

चन्द्रदृष्टयोपासन तत्राSह-अन्ने हीति। तथा च थकारसामान्यादर्थोक्तोपास्तिसिि 3.

द्विरिति शेषः । थकास्वदकारसामान्याच्च चन्द्रदृष्ट्याऽथकारमुपासीतेत्याह-थकारेति। अथकारे तावव्व्यक्तोSकारोSनात्मनि चन्द्रमस्वपि सोडस्तीति तद्युक्तं यथोक्तमुपासनमि- त्यर्थः । प्रथममप्रत्यक्षः पश्चात्प्रत्यक्षीभवन्निति शेषः । तत्सामान्यमिहेति व्यपदिश्यमानत्व तस्मादात्मदृष्टिरिहेति स्तोभे कर्तव्येत्याह-तत्सामान्यादिति। अग्निृष्टिरीकार।खये स्तोभा- क्षरे कर्तव्येत्यत्र हेतुमाह-ईनिधनानीति। ईकासे निधीयते येषु सामसु तान्यान्रेयानि

नेव्यर्थ: ॥ १॥ आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजापतिहिंकारः प्राणः स्वरोSन्नं. या वाग्विराट् ॥ २ ॥ आदित्य ऊकार:। उच्चैरुर्ध्व सन्तमादित्यं गार्यन्त्यूकारथ्ायं स्तोभन आदित्यदैवत्ये साम्नि स्तोभें ऊ इत्यादित्य ऊकारः। निहव इत्याह्वान- मेकारः स्तोभः। एहीति चाऽडह्वयन्तीति तत्सामान्यात्। विश्वे देवा औहो- यिकारो वैश्वदेव्ये साम्नि स्तोभस्य दर्शनात्। प्रजापतिहिकारः। आनिरुक्त्या- द्धिकारस्य चाव्यक्तत्वात्। प्राणः स्वरः। स्वर इति स्तोभ:। प्रणस्य क स्वरहेतुत्वसामान्यात्। अन्नं या या इति स्तोभोऽन्म्। अन्नेन हीदं याती- त्यतस्तत्सामान्यात्। वागिति स्तोभो विराडन्नं देवताविशेषों वा। वैसजे साम्नि स्तोभदर्शनात्॥२।

धान्तरेण सादृश्यमाह-आदित्योति। एकारसामान्यान्तिहवदृष्टिरेकारे स्तोमे कार्ये- त्याह-निहव इत्यादिना। औहोयिकारस्य विश्वे(श्व)देवदृष्टयोपास्तौ हेतुमाह- वैश्वदेव इति। प्रजापतिदष्ट्या हिंकारोपास्यत्वे हेतु :-- आनिरुक्त्यादिति।

त्यर्थः। प्राणस्य चेति चकारात्स्वरस्य चैत्यर्थः। स्वरहेतुत्वं तन्निवर्तकत्वेन तदात्मक- वम्। अन्नं या इति वाक्यं व्याचष्टे-या इति। अन्नदृष्टियाँ इति स्तोमे कर्त-

१ ख. ग. छ, ट. सोऽरिति त।२ क. ग. ज. झ, ट, होइका। ३ क. यन्तीत्युक्त् 6 ४ ख. ञ्. त्येवसा । ५क. ग. च, ट, ठ. 'भ'। ६ ठ 'ति त्याऽडह्न। ७क. ग. व० ट. ड.होईका ॥. ८ घ, ङ, ठ. ड, ट.स्य स्त्°। ९ क, ट, दोईका ४

अ्योदश: खण्ड: १३ ] छान्दोग्योपनिषत्। ७७

व्यत्यत्र हेतुमाह-अन्नेनेति। विराड्दृष्टि्वागिति स्तोभे कार्येत्यत्र हेतुमाह-वैराज इति ॥ २ ॥ अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोक्षः संचरो हुंकारः ॥ ३ ॥ अनिरुक्तोऽव्यक्तत्वादिद चेदं चेति निर्वक्तुं न शक्यत इत्यतः संचरो विके- ल््यमानस्वरूप इत्यर्थः । कोऽसावित्याहै-त्रयोदशः स्तोभो हुंकारः । अव्यक्तो ह्ययमतोऽनिरुक्तविशेष एवोपास्य इत्यभिपायः ॥३॥ अनिरुक्त: कारणात्मा। तस्यानिरुत्तत्वं साधयति -- अव्यक्तत्वादिति। स चाने- कधा कार्यरूपेण संचरतीति संचरः। हुंकारोऽपि शाखाभेदेन विर्कल्प्यमानस्वरूपस्त्रयोदश- श्चायं वावेत्यारभ्य गण्यमानस्ततश्च कारणदृष्ट्य। हुंकारमुपासीतेत्यर्थः। उक्तमेवोपपादयति- अव्यक्तो हीति । तत्र विकल्प्यमानत्वं हेतुः ॥ ३ ॥ स्तोभाक्षरोपासनाफलमाह- दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो क्वति य एतामेव साम्नासुपनिषदं वेदोपनिषदं वेद ॥ ४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

इति छान्दोग्योपनिषद्वाहणे प्रथमोऽध्यायः समाप्ः ॥१॥

दुग्घेडस्मै वाग्दोहमित्याय्युक्तार्थम् । य एतामेवं यथोक्तलक्षणां साम्ना सामावयवस्तोभाक्षरविषयामुपनिषदं दर्शनं वेद तस्यैतद्यथोक्तं फलमित्यर्थः । द्विरभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्त्यर्थः। सामावयवविषयोपासनाविशेषपरिसमा- प्त्यैर्थो वेति॥ ४ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद शिष्यपरमहंसपरित्रा जका चार्यश्रीमच्छ करभगवत्पादकृतौ छान्दोग्योपनिषद्विवरणे प्रथमोऽध्यायः समाप्र:॥। १ ।।

१ ख. व. ङ 'दे वेह छेति। ग. ञ ठ दं वे। २ क. ध ङ ट, 'कल्पमा"। २ क. ग. ङ, ट, ठ. ड. ढ 'ह हुं। ४ क. क्लमा। ५ क, ट, वेदेति ॥ ४ ।६ ग, ध, ढ, च, ट, ठ, ड. नाशे। ७ क.प्त्यर्थ इति शब्दः ॥४ ॥

७८ नैतानि व्यरतान्युपासनानि प्रत्येकं फलाश्रवणात्। समस्तं पुनरेकमिदमुपासनमेकफल. त्वादित्यभिप्रेत्याडडह-स्तोभाक्षरति। उपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेत्यावृत्तेस्तात्पर्थमाह- द्विरभ्यास इति। प्रथमप्रपणठकव्याख्यानसमाप्ताववितिशब्दः ॥ ४॥ इति प्रथमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

छान्दोग्यभाष्यटीकायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १ ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः रण्हः । )

ओमित्येतदक्षरमित्यादिना सामावयवविपय मुपासनमनेकफलमुपदिष्टम् । अनन्तरं च स्तोभाक्षरविषयमुपासनमुक्तम्। सर्वथाऽपि सामैकदेशसंवैद्धमेव तदिति। अथेदानीं समस्ते साम्नि समस्तसामविषयाण्युपासनानि वक्ष्यामी- त्यारभते श्रुतिः । युक्त हेकदेशोपासनानन्तरमेकदेशिविषयमुपासनमुच्यत इति। ॐँ। समस्तस्य खलु साग्न उपासन साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति ॥ १॥ समस्तस्य सर्वावयवविशिष्टस्य पाश्चभक्तिकस्य साप्तभक्तिकस्य चेत्यर्थः । खल्विति वाक्यालंकारार्थः । साम्न उपासनं साधु । समस्ते साम्नि साधुद- ष्टिविधिपरत्वान्न पूर्वोपासननिन्दार्थतवं साधशब्दस्य। नन पूर्वत्राविद्यमानं साधुत्वं समस्ते साम्न्यभिधीयते। न। साधु सामेत्युपास्त इत्युपसंहारात्। साधुशब्दः शोभनवाची। कथमवगभ्यत इत्याह-यत्खलु लोके साधु शोभन- मनवद प्रसिद्धं तत्सामेत्याचक्षते कुशलाः । यदसाधु विपरीतं तदसामेति॥।१॥ पूर्वोत्तरप्रपाठकयोः संगति दर्शयति -- ओभित्येतदित्यादिना । सर्वथाऽपि सामावयवविपयत्वे स्तोभाक्षरविषयत्वे चेत्यर्थः । इतिशब्दी हेत्वर्थः । यस्मादेकदेश- १ ख. घ. ञ. ठ. ड. ढ. 'दि सा° । २ ख, घ, ञ ट, ठ, ढ. 'बन्घमे ।३ ग. ट. रमनेऋदेशनि' । ४ ख. व, ङ, च, ञ. "पोंकोपा।

प्रथम: खण्ड: १] छान्दोग्योपनिषत् । ७९

विषयाण्युपासनानि वृत्तानि तस्मात्तानि समस्तविषयाणि वक्तव्यानीत्यर्थः । एकदेशोपा- स्तिव्याख्यानन्तर्यमथशब्दार्थः । कथमुक्तवक्ष्यमाणोपासनयोिदं पौर्वापर्य तत्राऽडह-युक्तं हीति। समस्तस्योपासनं साध्विति वचनादवयवोप सेनं निन्दितत्वादननुष्ठेयमित्याशङ्कय।SS ह-समस्त इति। अर्थादस्ति निन्देति शङ्कते-नन्विति। पूर्तत्रापि साधु वस्प विद्यमान- स्यैव विशेषणत्वेनानुपादानान्नार्थादपि निन्देति परिहरति-न साध्विति । यत्खल्वि- त्यादि व्याख्यातुं पातनिकामाह-साधुशब्द इति। वाक्यमवतार्य व्याचष्ट-कथमि- त्याढिना॥ १ ॥ तदुताप्याहुः सम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादि- त्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यस धुनैनमुपागादित्येव तदाहुः ॥२॥ तत्तत्रैच साध्वसाधुविवेककरण उताप्याहुः -- साम्नैनं राजानं सामन्तं चोपागादुपगतवान्। कोडसी। यतोऽसाघुत्वपाप्त्याशङ्कन स इत्यभिपायः । शोभनाभिप्रायेण साधुनैनमुपागादित्येव तत्तेत्राSडहुलौंकिका बन्धनाद्यसाधुका यमपश्यन्तः । यत्र पुनर्विपर्ययो बन्धनादसाधुकार्य पश्यन्ति तत्रासास्नैनमुपा गादित्य साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुः ॥ २ ॥ किं पुनरवं विवेककरणे करणमित्याशक्कयाSSह -- तत्तत्रेति । विवेककरणोपायभेद विकल्पार्थमुतेत्युभयत्र पदम्। सामनैनमित्यादिना साधुनेत्यादिवाक्यस्य पौनरुक्त्यमाशङ्कय व्याख्यानव्याख्येयभायान्मैवमित्याह-शोभनेति। शोभनकार्यदर्शने सतीति यावत्। तत्रैव हेत्वन्तरमाह-बन्धनादीति। असम्नयादि व्याचष्टे -- यत्रेति ॥ २।। अथोताप्याहुः साम नो वतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भव- त्यसाधु बतेत्येव तदाहुः ॥३॥ अथोताप्याहुः स्वसंवेद्यं साम नोऽस्माकं वतेत्यनुकम्पर्यन्तः संवृत्तमि त्याहुः । एतत्तैरुक्तं भवति यत्साधु भव्रति साधु बतेत्येव तदाह्ः।

१ ग. ट. रुनस्य नि° । २ घ, ठ. 'तैं सा0। ३ङ च. ड. ढ. न्तं वोपा' । ४ ख. ङ ह. ढ. 'त्वेवं त"।५ ख. ञ्. 'तदाहु'। ६ क. 'ययेण व0 । ७ ख. ङ न्. ड, ढ. तापि चाऽडहुः ।८क. ख. ञ्र. ण.यतः सं।

आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता - [२ द्वितीयाध्याये- विपर्यये जातेऽसाम नो वतेति। यदसाधु भवत्यसाधु वतेत्येव तदाहुः। तस्मात्सामसाधुशब्दयोरेकार्थत्वं सिद्धम् ॥ ३ ।। कार्यगम्यं साधुत्वमसाधुत्वं चेक्त्वा स्वानुभवगम्यं तदुपन्यस्यति-अथेति। कार्या- त्तस्य साधुत्वादिविवेकानन्तर्यमथशब्दार्थः । स्वसंवेद्यं साधुत्वमसाधुतवं चेति शेषः । तत्र

पौनरुक्त्यमाशङ्कय।SSह-एतदिति। असामेत्यादि व्याचष्टे-विपर्यय इति। बते- बयाहुरिति संबन्धः । किं तैरुक्तं भवति तदाह-यद्साध्विति। साधुशब्दः शोभन वाचीत्युक्तमुपसंहरति -- तस्मादिति ॥ ३॥ स य एतदेव विद्वान्साधु सामेत्युपास्तेऽयाशो ह यदेन साधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः ॥४ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १॥

अतः स यः कश्चित्साधु सामेति साधुगुणवत्सामेत्युपास्ते समस्तं साम साधुगुणवद्विद्वांस्तस्यैतत्फलमभ्याशो ह क्षिमं ह यदिति क्रियाविशेषणार्थमेन- मुपासकं साधवः शोर्भना धर्मा: श्रुतिस्मृत्यविरुद्धा आ च गच्छेयुरागच्छेयुश्च न केवलमागच्छेयुरुप च नमेयुरुपनमेयुश्च भोग्यत्वेनोपतिष्ठेयुरित्यर्थः ॥४॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

तयोरेकार्थत्वमतःशब्दार्थः। उपासकमेव विशिनष्टि-समस्तमिति। आगच्छेयु- रिति यत्तक्क्षिप्रभवेति क्रियाविशेषणतं यदित्यस्य द्रष्टव्यम् ॥ ४॥ इति द्वितीयाव्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः । ) 40 128 31.5 -- 61 लोकेषु पश्चविधश सामोपासीत पृथिवी हि- १ च. ड.भ्याशः क्षि० । २ क, ग, ट, ठ, प्रंथ०।३ क्त ङ ड, ढ,मनघ०। ४ ख. ञ. युश्ाऽऽगच्छेयुर्न के ।५ ख. ग. व. च, ञ्, ट, ठ युश्।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिपद। श्री राम शेव व्थाश्रम कारः । अभनिः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः पतिहारो यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु ॥ १॥ कानि पुनस्तानि साधुदृष्टिविशिष्टानि समस्तानि सामान्युपास्यानीति। इमानि तान्युच्यन्ते लोकेषु पञ्चविधमित्यादीनि। ननु लोकादिदृष्टया तान्यु- पास्यानि साधुदृष्टया चेति विरुद्धम्। न। साध्वर्थस्य लोकादिकार्येषु कारण- स्यानुगतत्वात्। मृदादिव द्घटादिविकारेषु। साघुशब्दवाच्योऽर्थो धर्मो ब्रह्म वा सर्वथाऽपि लोकादिकार्येष्वनुगेतम्। अतो यथा यत्र घटादिदृष्टिर्मृदादिद्दष्ट्य- नुगतैव सा। तथा साघुदृष्टयनुगतैव लोकादिदृष्टिः। धर्मादिकार्यत्वाल्लोकादी- नाम्। यद्यपि कारणत्वमविशिष्टं ब्रह्मधर्मयोः, तथाऽपि घर्म एव साधुशब्द- वाच्य इति युक्तं साघुकारी साधुर्भवतीति धर्मविषये साघुशब्दपयोगात्। ननु लोकादिकार्येषु कारणस्यानुगतत्वादर्थपाँतैव तदूदृष्टिरिति साधु सामेत्युपास्त इति न वक्त्तव्यम्। न। शास्त्रगम्यत्वात्तद्दृष्टेः । सर्वत्र हि शासत्रँमापिता एव धर्मा उपास्या न विद्यमाना अप्यक्षास्त्रीयाः। एकस्योभयदृत्टिविषयत्वमयुक्तम्। नहि घटदृष्टिगोचरः सन्पटदृष्टेरपि गोचरः स्यादिति शङ्कते-नन्विति। एकस्मिन्नपि मस्तुत दृष्टिद्वयमविरुद्धमिति समाधत्ते-न साध्वर्थ- स्येति। यथा घटादिषु सृदाद्यनुगतं तथा साघुशब्दार्थस्य कारणस्य लोकादिषु कार्येष्व- नुगतत्वदिष्टो® साधुदृष्टेर नुगमान्न दृष्टिद्वयस्येकत्र विरोधोऽस्तीत्यर्थः । तदेव स्फुटयति- साधुशन्देति। साध्वर्थस्य लोकेष्वनुगतिरपिशब्दार्थः । यत्रेति देवदत्तोक्तिः । सा घटा- दिद्ृष्टिस्तत्रेति शेषः । ननु साधुशब्दार्थयोर्धर्मव्रह्मणोस्तुल्यं कारणत्वम्। तथा चात्र साधु शब्दार्थों न व्यवस्थितः स्यादन्याष्यं चानेकार्थत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-यद्यपीति। धर्म-0 एवेत्यत्र तथाऽपीति च वक्तव्यम्। ब्रह्मणि तु परमानन्दे साघुशब्दो भक्त्या गमयितव्यः । न च धर्मस्य निमित्तकारणत्वान्न कर्यऽनुगतिरिति वाध्यम्। कर्मापूर्वसहितदधिपयःप्रभृत्य- चयवसमुदायस्य धर्मत्वात्तत्परिणामत्वाच्च कार्यस्य तत्र तदनुगतिसिद्धेरिति द्रष्टव्यम् । अपूर्वत्वाभावेन विधिमाक्षिपति-नन्विति। कारणानुगमस्याSडनुमानिकत्वेऽपि तदृष्टि करणमपूर्वमेवेति परिहरति-न शास्त्रगम्यत्वादिति । यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थ

१ ड. ढ. स्थानीति सा ।२ ख, ड. ञ्. ढ. 'मतो। ३ क. योः। घ० । ४ ख. घ. ह. ञ. उ. ति कार्यन'। ठ. 'ति कर्म । ५ ड. र्मकार्यवि । ६ ट. त्वात्तद्। ७ क. ग. ट. उ. ड. प्रप्त्यैव । ८ ख. ञ्. स्त्रप्रणीता। ९ स. छ. झ. 'र्थका। १० ख. छ. त्.ति प' ।११ क. ग. ठ. कार्यानु। १२ क. ख. छ. न. ढ. ण. °कत्वम। ११

आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता- [ २दवितीयाव्याये- इति न्यायेनोक्तं विवृणोति-सर्वत्रेति। लोकेषु पृथिव्यादिषु पश्चविधं पश्चभक्तिभेदेन पश्चमकारं साधु समस्तं सामोपासीत। कथम् । पृथिवी हिंकारः । लोकेष्विति या सप्तमी तां प्रथमा- त्वेन विपरिर्णमय्य पृथिवीदृष्टया हिंकारे पृथिवी हिंकार इन्युपासीत। व्यत्यस्य वा सप्मीश्रुति लोकविषयां हिंकारादिषु पृथिव्यादिदृष्टिं कृत्वोपासीत तत्र प्रथिवी हिंकारः । प्राथम्यसामान्यात्। अभनिः प्रस्तावः । अग्नौ हि कर्माणि प्रस्तूयन्ते। प्रस्तावश्च भक्तिः । अन्तरिक्षमुद्रीथः । अन्तरिक्षं हि गगनम्। गकारविशिष्टश्ोद्गीथः। आदित्यः प्रतिहारः । प्रतिपाण्यभिमुखत्वान्मां प्रति मां प्रतीति। दयौर्निधनम्। दिवि निधीयन्ते हीतो गता इत्यूध्वपूर्ध्वगतेषु लोक- दृष्टया सामोपासनम् ॥ १ ॥ लोकेव्वित्यादिवाक्ये पञ्चविधसामदृष्ट्या लोकानामुपास्यत्वप्रतीतरत्रापि हिंकारदृष्टया पृथिव्या ध्येयत्वे प्राप्ते प्रत्याह-लोकेष्वितीति। लोकाः पञ्चविधं सामेत्युपासीतेति विभक्तिविपरिणामेन प्रथमवाक्यार्थपर्यवसानात्तदनुसारेणात्रापि पृथिवीदृष्ट्या हिंकारे ध्येये सति पृथिवी हिंकार इति पृथिवीदृष्टिमारोप्य हिंकारमुपासीतेति द्वितीयवाक्यं पर्यवस्यती- त्यर्थः । लोकसंबद्धा सप्तमीश्रुतिर्हिकारादिषु तत्संबद्धा च द्वितीया लोकेषु नेतव्या। तथा च लोकविषया सप्तमी हिकारादिषु तत्संबद्धा च द्वितीया लोकेषु व्यत्यस्य पृथिव्यादिद्टष्टिं हिंकारादिषु कृत्वोपासीतेति पक्षान्तरमाह-व्यत्यस्येति। ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षादिति न्यायेन पक्षद्वयमुकत्वा प्रतिवाक्यं व्याचष्टे-तत्रेति। उत्तरीत्याऽन्योपासने प्रस्तुते सतीति यावत् । अध्यासस्य सादृश्यनिबन्धनत्वाद्वयक्तसादृश्याभावेऽपि यथाकर्थचित्कल्पनीयमिति मत्वाSडह-प्राथम्येति। लोकेषु पृथिव्याः सामसु च हिंकारस्य च प्राथम्यमस्ति तस्मात्सामान्यादिति यावत्। अग्निदृष्टया प्रस्तावोपासने प्रस्तावतं सामान्यमाह-अग्रौ हीति। अन्तरिक्षदृष्टयोद्रीथोपासने गकारसंबन्धसादृश्यं दर्शयति -- अन्तरिक्षं हीति। आदित्यदृष्ट्या पतिहारोपास्तौ प्रतिशब्दसामान्यं हेतुमाह -- प्रतिप्राणीति । घुदृष्ट्या निधनोपासने निधनत्वसामान्यमाह-दिवीति। उक्तमुपासनमुपसंहरति-इत्यूध्वे- ष्विति॥ १ ॥

१ क. ख. घ. ञ्र ठ. ड. ढ, णम्य पू०। २ क, ग, च, ट. थिव्याद्व। ३ क. ग. ट. ठ.पमी अ ।४ ग. ड. ढ. 'रिक्षे हि गान। ५ क ग. ट,मूछे ग। ६ क. ग. ट स्य प्रा०। ७ ख. छ. त्र. ट. 'ति ऊर्ध्तेबिति"।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिपत्। ८३

अथाSSवृत्तेषु यौहिकार आदित्यः प्रस्तावोऽ- न्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निध- नम् ॥ २ ॥ अथाSऽटृ त्तेष्ववाङ्मुखेषु पश्चविधमुच्यते सामोपासनम्। गत्यागतिविशिष्टा हि लोकाः। यथा ते तथादृष्टयैव सामोपासनं विधीयते यतोत आवृत्तेषु लोकेषु। दयौहिंकार: पाथम्यात्। आदित्यः पस्तावः। उदिते ह्यादित्ये प्रस्तू- यन्ते कर्माणि पाणिनाम् । अन्तरिक्षमुद्धीथः पूर्ववत् । अग्निः प्रतिहारः । पाणिभि: प्रतिहरणादयेः। पृथिवी निधनम्। तत आगतानामिह निधनात् ॥२॥ 3/ अथाऽSवृत्तेष्विति वाक्यं व्याकरोति -- अथेति। पृथिवीमुख्येषु द्युपर्यन्तेषु पञ्चवध- सामोपासनकथनानन्तर्यमथशब्दार्थः। पूर्वोत्तरग्रन्थयोर्मिथो विरोधं शङ्कित्वा परिहरति- गत्यागतीति । यथा वा ते गतिविशिष्टास्तथादृष्टयैव हिंकारादयुपासनं विहितम्। यथा चाSडगतिविशिष्टास्ते तथादृष्टयैव तदुपासनं विधीयते। तथा च शास्त्रानुसारेण क्रिय- माणयेोरुपासनयोरन विरोधोऽस्तीत्यर्थः। द्विधोपास्तिविषयसंदर्भयोविरोधाभावमनूद्य फलित- मुपासनं दर्शयति -- यत इति। दुलोकदृष्ट्या हिंकारस्योपास्यत्वे हेतुमाह -- प्राथम्या- दिति । आवृत्तौ दुलोकस्याऽडरम्भे च हिंकारस्य प्राथम्यं द्रष्टव्यम् । आदित्यदृष्ट्या प्रस्तावस्योपास्यत्वे हेतुमाह-उदित इति। पूर्ववदिति गकाराक्षरसामान्यं विवक्षितम्। अग्निदृष्ट्या प्रतिहारोपास्तौ हेतुमाह-माणिभिरिति। प्रतिहरणमितस्ततो नयनम् ॥२।। कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्ाऽऽवृत्ताश्व य एतदेवं विद्वाँलोकेष पश्चविधं सामोपास्ते॥ ३॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२॥

उपासनफलं-कल्पन्ते समर्था भवन्ति हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्राSSवृत्ताश् गत्यागतिविशिष्टा भोग्यत्वेन व्यवतिष्ठन्त इत्यर्थः । य एतदेवं विद्वाँलोकेषु पश्चविधं समस्तं साधु सामेत्यपास्त इति सर्वत्र योजना पञ्चविधे सप्तविधे च । ३।। इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥२॥ ---

१ ख. ञ. ड. 'दित आदि° । २ क. द्विविधो" । ग, ट. द्वित्वोपा।

८४ आनन्दगिरिकृतटीका संचलितशांकर भाष्यसमेता - [२ द्वितीयाष्याये-

साध्वितिपदं सर्वत्र द्रष्टव्यमित्याह-इति सर्वत्रेति। सर्वत्रेत्यस्य व्याख्या-पञ्चविध इत्यादि ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥ २ ॥

(अथ द्दितीयाध्यायस्य तृतीय: खण्डः । )

वृष्टौ पञ्चवधश सामोपासीत पुरोवातो हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्यो- तने स्तनयति स प्रतिहारः ॥ १ ॥ वृष्टौ पञ्चविधं सामोपासीत। लोकस्थितेर्वृष्टिनिमित्तत्वादानन्तर्यम्। पुरों- वातो हिंकारः । पुरोवाताद्युद्ग्रहणान्ता हि वृष्टिः। यथा साम हिंकारादिनि- धनान्तम्। अतः पुरोयातो हिंकारः। पाथम्यात्। मेघो जायते स प्रस्तावः ॥ प्रावृपि मेघजनने वृष्टेः प्रस्ताव इति हि प्रसिद्धिः। वर्षाति स उद्गीथः श्रैष्ठयात्। विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः । प्रतिहृतत्वात्ं ॥ १ ॥ ननु लोकदृष्टया सामोपास्यनन्तरं किमिति वृष्टिदष्ट्या तदुपास्तिरुपन्यस्यते तत्राऽड्ह- लोकस्थितेरिति। पुसेवातदृष्ट्या हिंकारोपासने हेतुमाह-पुरोवातादीति। उद्ग्रहणं वर्षोपसंहरणम् । अतःशब्दार्थमाह-प्राथम्यादिति। भेघजन्मदृष्टया प्रस्तावोपास्तौ हेतुमाह-प्राटृपीति। वर्षणदृष्ट्योद्गीथोपारसेने हेतुमाह-श्रष्ठयादिति । विद्योतनस्त- नयित्ुदृष्टया प्रतिहारोंपासने कारणमाह-प्रतिहृतत्वादिति। विद्युतां स्तनथित्नूनां च प्रतिहृतत्वं विग्रकीर्णतं तेन प्रतिश्नव्दसादृश्याद्विद्योतना दिदष्टया कर्तव्या. प्रतिहारोपास्ति- रिव्यर्थः ॥ १ ॥ उद्मृह्लाति तन्निधनं वर्षति हास्मै वर्षयति ह य एतदेवं विद्वान्वृष्टौ पश्चविध सामोपास्ते ॥ २॥ इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: खण्डः॥३॥ उद्धह्वाति. तत्निधनम् । समाप्तिंसामान्यात् 1 फलमुपासनस्य -- वर्पति १ क. ख. ञ. मेवोपज ।.२व. ङ ति प्र'। ३ ख. घ. 'त् । यदुद्ग° । ४ क

चतुर्थः खण्डः ४] छान्दोग्योपनिषत्। ८५

पूर्वेवत् ॥ २ । हास्मा इच्छातः । तथा वर्षयति हासत्यामपि वृष्टौ । य एतदित्यादि

इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

उद्ग्रहणदृध्ट्या निधनोपासने निदानमाह-समाप्तीति। वर्षति पर्जन्ये तदनुमन्तृ-

इति द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः)

सर्वास्वप्सु पश्चविधश सामोपासीत मेघो यर्त्स- पुवते स हिंकारो यद्वर्षति स प्रस्तावो याः प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो याः प्रतीच्यः स प्रतिहारः समुद्रो निधनम् ॥ १ ॥ सर्वास्वप्सु पञ्चविधं सामोपासीत। दृष्टिपूर्वकत्वात्सर्वासामपामानन्तर्यम् । मेघो यत्संपरुवत एकीभावेनेतरेतरं घनी भवति मेधो यदीन्नतस्तदा संप्रर्वत इत्युच्यते मेघस्तदाऽपामारम्भः स हिंकारः । यद्वर्षति स पस्तावः। आफ सर्वतो व्यापुं प्रस्तुताः । याः पाच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथः । श्रैष्ठयात्। या भर्तीच्यः स पतिहारः प्रतिशब्दसामान्यात्। समुद्रो निधनम्। तन्निधनत्वा द्पाम् ॥ १ ॥ किमिति वृष्टिदृष्टेरनन्तरमपां दृष्टिः साम्नि क्षिप्यते तत्राऽऽह-वृष्टिपूर्वकत्वादिति। मेघसंप्वदृष्ट्या हिंकारमारम्भसामान्यादुपासीतेत्याह-मेघ इति। वर्षदृष्ट्या प्रस्तावस्योपा- स्यत्वे हेतुमाह-आप इति । प्राच्यो नद्ो गङ्गाद्याः । प्रतीच्यस्तु नर्मदाद्या इति भेदः॥१॥ न हाप्मु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वा- स्वप्सु पश्चविध सामोपास्ते ॥ २॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

१ क. दोह्ता वो तदा। ङ. च. ड, ढ. उदूत।

८६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिंतशांकरभाष्यसमेता- [२ द्वितीयाध्याये-

न हाप्सु प्रैति। नेच्छति चेत्। अप्सुमीनम्मान्भवति फलम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

तर्हि गङ्गादावपेक्षितमपि मरणं न स्यादिति चेत्तत्राऽऽह-नैच्छति चेदिति। असावुपासको मरुस्थलीष्वपि यथेच्छमुदकवान्भवतीत्यर्थः ॥ ४॥ इति द्वितीयाष्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

(अथ द्वितीयाघ्यायस्य पश्चमः खण्डः। )

ऋतुषु पश्चविधश सामोपासीत वसन्तो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् ॥ १॥ ऋतुषु पश्चविधं सामोपासीत। ऋतुव्यवस्थाया यथोक्ान्निमत्वादा नन्त- र्यम्। वसन्तो हिंकारः । प्राथम्यात् । ग्रीष्मः पस्तावः । यवादिसंग्रहः प्रस्तूयते हि पाटटडर्थम्। वर्षा उद्गीथः । प्राधान्यात् : शरत्मतिहारः । रोगिणां मृतानां च प्रतिहरणात्। हेमन्तो निधनम्। निवाते निधनात्याणिनाम् ॥ १ ॥ किमिति सलिलदृष्टयनन्तरमृतुदृष्टिः साम्नयारोप्यते तत्राऽडह-ऋतुव्यवस्थाया इति ॥ १ ॥ कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं विद्वानृतुषु पञ्चविधए सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५॥

फलं -- कल्पन्ते ह ऋतुव्यवस्थानुरूपं भोग्यत्वेनास्मा उपासकायर्तवः। ऋतुमानातवैर्भोगैश्र संपन्नो भवतीत्यर्थः ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥ ५॥

१ क. ग. घ. च. ट. ठ. मान्म । २ ख. ग. व. ञ् ट, ठ. 'थोक्तोपासतनिमि"। ३ क. ख. ड. ढ. निधाना । ४ ख, ग. ञ. सामन्यारो।

षष्ठः खण्ड: ६ ] छान्दोग्योपनिषत्। ८७

ऋतुव्यवस्थानुरूपं तत्र क्रियाविशेषणम्। कस्यचिदनुपासितुरपि क्रमेण तत्तदतुफलभो- गभागितोपपत्तेर्नेदमुपासनानुरूपं फलमित्याशड्क्याSडह -- ऋतुमानिति। संपन्नः सर्वदा स्वेच्छावशादिति शेषः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।)

पशुषु पश्चविधसामोपासीताजा हिंकागेड- वयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम् ॥ १ ॥ पशुषु पश्चविधं सामोपासीत। सम्यग्वृत्तेष्टतुषु पशच्यः काल इत्यानन्त- रयम्। अजा हिंकारः। माधान्यात्पराथम्याद्वा। अजः पशूनां पथम इति श्रुतेः । अवयः पस्तावः। साहचर्यदर्शनादजावीनाम्। गाव उद्गीथः। श्रैष्ठयात्। अश्वाः प्रतिहारः। प्रतिहरणात्पुरुषाणाम्। पुरुषो निधनम्। पुरुषाश्रयत्वात्प- शूनाम् ।। १ ।। ऋतुदृष्ट्यनन्तरं साम्नि पशुदृष्टयाोपकारणमाह-सम्यगिति। अजादृष्ट्या हिंका- रोपासने हेतुद्वयमाह-प्राधान्यादित्यादिना । अजाया यज्ञसंबन्धात्प्राधान्यम्। प्राथम्यं तु प्रथमपाठादिति द्रष्टव्यम्। ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्मात्ते मुख्या मुखतो ह्यज्सयन्तेति श्रुतिमजाप्राधान्ये प्रमाणयति-अज इति। तस्माज्जाता अजावय इति श्रुतेरजानामवीनां च साहचर्य हिंकारपस्तावयोश्च साहचर्यं प्रसिद्धम् ॥ १॥ अ्रवन्ति हास्य पशवः पशमान्भवति य एतदेवं विद्वान्पशुषु पश्चविध सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वितीध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

फलं-भवन्ति हास्य पशवः पशमान्भवति। पशुफलैश भोगेत्यागादि- भिर्युज्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य षष्ठ: खण्डः ॥६॥

१ ग. ट. तत्क्रिया।२. ङ ढ. चर्याद्जानाम्। ३ ख. ञ्. ड.नात् । गा"। ४ ट. रोपे का । ५ ङ च. गयागा।

८८ पशुमान्भवतीत्यस्य पूर्वेण पौनरुक्यं परिहरति -- पश्ुफलश्रेति ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६॥ (अथ द्वितीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः । ) प्राणेषु पश्चविधं परोवरीयः सामोपासीत प्राणो हिंकारो वाक्पस्तावश्र्वक्षुरुद्वीथः श्रोत्रं प्रति- हारो मनो निधनं परोवरीयाशसे वा एतानि॥१॥ प्राणेषु पञ्चवि्धं परोवरीयः सामोपासीत। परंपरं वरीयस्त्वगुणवत्माण- दृष्टिविशिष्टं सामोपासीतेत्यर्थः । प्राणो घ्राणं हिंकारः। उत्तरोत्तरवरीयसां भाथम्यात्। वाक्पस्तावः। वाचा हि प्रस्तूयते सर्वम्। वाग्वरीयसी प्राणात्। अगाप्तमप्युच्यते वाचा प्राप्तस्येव तु गन्धस्य ग्राहकः माणेः। चक्षुरुद्वीथः। वाचो बहुतरेंविषयं प्रकाशयति चक्षुरतो वरीयो वाच उद्धीथः। श्रैष्ठयात्। श्रोत्रं प्रतिहारः। प्रतिहृतत्वात् । वरीयश्चक्षुपः सर्वतः श्रवणात्। मनो निधनम्। मनसि हि निधीयन्ते पुरुषस्य भोग्यत्वेन सर्वेन्द्रियाहँता विषयाः। वरीयस्त्वं च श्रोतान्मनसः । सर्वेन्द्रियविषयव्याँपकत्वात्। अतीन्द्रियविषयोऽपि मनसो गोचर एवेति। यथोक्तहेतुभ्यः परोवरीयांसि प्राणादीनि वा एतानि ॥ १ ॥ पशुप्रसूतपयोघृतादिनिमित्तत्वास्प्राणस्थितेस्तद्दृष्टय नन्तरं पाणदृथ्या सामोपास्ति प्रस्तौ- ति-प्राणेष्विति । प्राणशब्दस्य मुख्यप्राणविषयत्वं व्यावर्तयति-घ्राणमिति । मुख्यप्राणादुत्तरेषां वरीयस्त्वासंभवात्तस्य सर्वश्रेष्ठतया निर्धारितत्वात्परंपरं वरीयसां वागा दीनां मध्ये प्रथमभावित्वेनोक्तत्वाद्घ्रणमेवात्र प्राणशद्मित्यर्थः । कथं माणाद्वाचो वरी- १० यस्त्वं तत्राऽडह-वाचेति। अप्राप्तत्वं व्यवहितत्वम्। चक्षुषो वरीयस्त्वं साधयति- वाच इति। शब्दस्थेति यावत् । वाचः शब्दात्सकाशादित्यर्थः । उद्री- थावे चक्षषो हेतुमाह-श्रैष्ठयादिति। मनसो वरीयस्वे हेत्वन्तरमाह-अतीन्द्रि- १ ख. ञ. णदृष्टिव। २ क. ग. च, ट, ठ. प्राणो। ३ ख. ङ. ञ्. ड. ढ. प्राप्तं हुच्य ।४ क. ग, घ. ङ ट, ठ, ड. ढणः। वा ।५ ख. ञ् 'तरं दि'। ६ क. म. च. ट.हतवि ।७ ड.व्यापारत्वा ।८ ख, ञ्. सि घ्रणा।९ क, छ, ब्राण इति। १० ख. ञ. ध्ये पृथग्भावि । ११ क.ण एवा । १२ क. व्द् इत्य।

अष्टमः खण्डः ८] छान्दोग्योपनिषत्। येति। इति वरीयस्त्वमिति पूर्वेण संबन्धः । अप्राप्तमप्युच्यते वाचेत्यादयो यथोक्तहे- तवः ॥ १ ॥ परोवरीयो हास्य भवति परोवरीयसो ह लोका- अ्यति य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवरीयः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य ॥२ ॥ इंति द्वितीयाध्यायस्य सप्मः खण्डः ॥७॥ एतद्दृष्टया विशिष्ट यः परोवरीयः सामोपास्ते परोवरीयो हास्य जीवनं भचतीत्युक्तार्थमिति तु पञ्चविधस्य साम्न उपासनमुक्तमिति सप्तविधे वक्ष्य- माणविषये बुद्धिसमाधानार्थम्। निरपेक्षो हि पश्चविधे वक्ष्यमाणे बुद्धिं समा- घित्सति ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य सप्मः खण्डः ॥७॥ उक्तोपसंहारविरहेऽपि वक्ष्यमाणे बुद्धिसमाधानं किं न स्यादित्याशङ्कय।SSह-निर- पेक्षो हीति ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः । ) अथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविध सामोपासीत यक्किंच वाचो हुमिति स हिंकारो यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स आदि: ॥ १ ॥ अथानन्तरं सप्तविधस्य समस्तस्य साम्र उपासनं साध्विदमारभ्यते। वाचीति सप्मी पूर्ववत्। वाग्दृष्टिविशिष्ट सप्तविधं सामोपासीतेत्यर्थः। यत्किंच 32 चाचः शब्दस्य हुमिति यो विशेषः स हिंकारो हकारसामान्यात्। यत्मेति शब्दरूपं स पस्तावः प्रसामान्यात् । यत् -- आ, इति स आदिः। आकार सामान्यात्। आदिरित्योंकारः । सर्वादित्वात् ॥ १ ॥ अधिकसंख्याज्ञानस्याल्पसंख्याज्ञानपूर्व कत्वात्पञ्चविधोपासनानन्तर सप्तविधोपासनं प्रस्तौ १ ञ्. ड. 'एं प०। २ ड. 'स्य समस्तस्य सा । ३ ग. च. ट, ड घे च व। १२

आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२दवितीयाध्याये- ति-अथेति। पूर्वकलोकष्वितिवत्सप्तमी च नेतव्येत्यर्थः। वाक्शब्देन शब्दसामान्यमुच्यते तत्सप्तधा प्रविभक्तसामावयवेष्वारोष्योपासनं कर्तव्यमिति वाक्यार्थमाह-वागष्टीति। यत्किंच वाच इति वाक्योपादानं तस्यार्थमाह-शब्दस्येति ॥ १ ॥ यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यटु- पोति स उपद्रवो यन्नीति तन्निधनम् ॥ २ ॥ यदुदिति स उद्धाथः । उत्पूर्वत्वादुद्वीथस्य। यत्प्रतीति स प्रतिहारः । प्रति- सामान्यात्। यदुपेति स उपद्रव उपोपक्रमत्वादुपद्रवस्य। यन्नीति तन्निधनम्। निशब्दसामान्यात् ॥ २ ॥ ॥ २ ॥ दुग्धेडस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतदेवं विद्वान्वाचि सप्तविध सामो- पास्ते॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८। दुग्बेऽस्मा इत्याद्युक्तार्थम् ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ ॥ ३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टम: खण्डः ॥ ८॥।

(अथ द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ।)

अथ खल्वमुमादित्य सप्तविध सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्ति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन सःम॥ १ ॥ अवयवमात्रे साम्न्यादित्यदृष्टिः पश्चविषेषूक्ता पथमे चाध्याये। अथेदानीं खल्वमुमादित्यं समस्ते साम्न्यवयवविभागशोऽध्यस्य सप्त- विधं सामोपासीत। क्थं पुनः सामत्वमादित्यस्येति । उच्यते। उद्गी-

नवमः खण्ड: ९]. छान्दोग्योपनिषत्। ९१ थत्वे हेतुवदादित्यस्य सामत्वे हेतुः । कोडसौ, सर्वंदा समो वृद्धिक्षयाभावात्तेन हेतुना सामाऽडदित्यो मां प्रति मां प्रतीति तुल्यां बुद्धिमुत्पादयति। अतः सर्वेण समोऽतः साम समत्वादित्यर्थः। उद्गीर्थभक्तिसामान्यवचनादेव लोकादिपू- कसामान्याद्िंकारादित्वं गम्यत इति हिंकारादित्वे कारणं नोक्तम्। सामत्वे पुनः सवि तुरनुक्तं कारणं न सुवोधमिति समत्दमुक्तम्॥१॥ वागदृष्टेरनन्तरमादित्यदृष्टिविधीयते। तस्य वाङ्मयत्वात्। न च तद्विधानं युक्तम्। पूर्वमप्यादित्य द ष्टिविशिष्टोपासनरयोपदिष्टत्वादित्याशङ्कयाSडह-अवयवमात्र इति । तस्य सामत्वे हेतुं पृच्छति-कथममिति। सर्वदेत्यादिवाक मुत्तरत्वेनाऽडदत्ते-उच्यत इति। उच्चैः सन्तमादित्यं गायन्तीत्यादित्यस्योद्गीथत्वे हेतुः श्रत्योक्तः । तथा सामत्येऽपि तस्य हेतुरुच्यत इत्यर्थः । तमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कोऽसािति। नोदेता नास्तमेतेत्यादि- दर्शनादित्यर्थः । माँ प्रतीत्यादि व्याचष्े-मां प्रतीति। अन्यशब्दस्यान्यत्र वृत्तिर्नान्तरेण किंचिन्निमित्तमित्यादित्यस्य सामत्वे हेतुरुच्यते चेत्तद्वेदानां हिंकारादित्ेऽपि कुतो निमित्तं श्रुत्या नोक्तमित्याशङ्गयाऽSह-उद्गीथेति। आदित्यस्योद्रीथेन सहोरध्वतवं सामान्यं श्रुत्योकं तदनुसारेणास्मदुक्तप्राथम्यादिसामान्यं यथा पृथिव्य दिषु हिंकारादित्वं गम्यते तथाSडदि- व्यप्रमेदानामपि हिंकारादित्वं शक्यावगममिति श्रुत्या तेषां तद्धावे नोक्तं कारणमित्यर्थः । तर्हि सामत्वेऽपि कारणो-प्रेक्षासंभवान्न वक्तव्यं कारणमित्याशङ्कयाSSह-सामत्वे पुनरिति। समत्वं तत्र निमित्तमिति यावत् ॥ १ ॥ तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्या- च्तस्य यत्पुरोदयात्स हिंकाररतदस्य पशवोऽन्वाय- त्तास्तस्मान्ते हिं कुर्वन्ति हिंकारभाजिनो ह्वेतस्य साम्न: ॥२ ॥ तस्मिन्नादित्येऽवयबविभागश इमानि वक्ष्यमाणानि सर्वाणि भूतान्यन्वाय- त्तान्यनुगतान्यदित्यमुपजीव्यत्वेनेति विद्यात्। कथं, तस्याSSदित्यस्य यत्पुरोद- याद्धर्मरूपं स हिंकारो भक्तिस्तत्रेदं सामान्यंयत्तस्य हिंकारभक्तिरूपं तदस्याSS- दित्यस्य साम्नः पशवो गवादयोऽन्वायत्ता अनुगतास्तद्क्तिरूपमुपजीवन्ती- त्यर्थः। यस्मादेवं तस्मात्ते हिं कुर्वन्ति पशवः परागुदयात्। तस्माद्धिंकारभाजिनो १ व. ङ. ड. थत्वहे'। २ ख. ञ्. 'द्विलया°। ३ ख. च. ङ. छ. ञ्. ति वा तु। ४ ड. ढ. थसा। ५ ख. छ. ञ्. 'शिष्टस्योपा। ६ ख. छ. ञ्र. 'ध्वत्वसा?।

९२ आनन्दगिरिकृतटीका संचलितशांकरभाष्यसमेता-[२दवितीयाध्याये-

समः सर्वेणेत्युक्तं व्यक्ती करोति-तस्मिन्निति। वेदनप्रकारं प्रश्नपूर्वकं प्रकठयति- कथमित्यादिना। धर्मरूपं सुखकरत्वात्। धर्मकार्यात्मकं रूपमिति यावरत् । तद्दृष्ट्या हिंकारोपासने प्राथम्यं हेतुः । पशवो यथोक्तमादित्यरूपमुपजीवन्तीत्यत्र कि प्रमाणं तदाह- यस्मादिति। तेषां हिंकरणं साधयति-तस्मादित्यादिना। तद्धक्तिभजनशीलत्वादित्य स्माट्प्रागेव तस्मादित्यस्य संबन्धः ॥ २ ॥ अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तादस्तदस्य मनुष्या अन्वायन्तास्तस्मान्ते प्रस्तुतिकामा: प्रशश्सा- कामा: प्ररतावभाजिनो ह्वेतस्य साम्नः ॥३॥ अथ यत्पथमोदिते सवितृरूपं तदस्याSSदित्याख्यस्य साम्नः स प्रस्तावस्त- दस्य मनुष्या अन्वायत्ताः पूर्ववत्। तस्मात्ते प्रस्तुतिं प्रशंसां कामयन्ते। यस्मात्मस्तावभाजिनो ह्वेतस्य साम्नः ॥। ₹।। सवितरि प्रथमोदिते सति यत्तस्य रूपं तद्दृष्ट्या प्रस्तावस्योपास्यत्वे पूर्वस्मादानन्तर्थं हेतुः। यथोदयात्माचीनं रूपं पशुभिरुपजीव्यते तथेत्याह-पूर्ववदिति। उदयात्पर।चीनमा- दित्यरूपं मनुष्या उपजीवन्तीत्यत्र लिङ्गमाह-तस्मादिति । प्रत्यक्षपरोक्षभावेन प्रस्तुति- प्रशंसयोर्भेदः ॥ ३ ॥ अथ यत्संगववेलायाशस आदिस्तदस्य वयाश- स्यन्वायत्तानि न्यादायाऽडत्मानं परिपतन्त्यादिभ्ाजीनि ह्वेतस्य साम्न:॥ ४॥ अथ यत्संगववेलायां गवां रश््मीनां संगमनं संगमो यस्यां वेलाया 8 गवीँ वा वत्सैः सा संगववेला तस्मिन्काले यत्सावित्रं रूपं स आदि- भक्तिविशेष ओंकारस्तदस्य वर्यासि पक्षिणोऽन्वायत्तानि। यत एवं १ ख. घ. ङ. ञ. ट. ठ. ड. ढ. शीलो हि ते व° । २ क. ग. ट. रूपत्वं सु०। ३ ख. ङ, ञ, ट, ढ,म्नः प्र० । ४ क, ख, ञ. ड. ढ.नत। तस्मा"।५ ख. ञ्. "क्षेणाऽडर"। ६ क, ग, घ, ङ, च, ट, ठ, ढ,गवो य।७ क, च,वांव। ८ क, ख. ग. च. ञ. ट उ. त्सै; सह सं॥

नवम: खण्ड: ९] ० छान्दोग्योपनिपत्। ९३

मेवाऽडलम्बनत्वेन गृहीत्वा परिपतन्ति गच्छन्त्यत आकारसामान्यादादिभक्ति- भाजीनि ह्वेतस्य साम्रः ॥ ४ ॥ गोशब्दवाच्यानां रशमीनां जगन्मण्डलेन संगमनं संबन्धगमनमित्यर्थः । वत्सैः संगमन- मिति संबन्धः । संगवकालीनमादित्यरूपमारोप्यSSदिभक्तेरोंकारस्योपास्यत्वे द्वयोराकार- सामान्यं हेतुः । पक्षिणां यथोक्तमादित्यरूपमुपजीव्यमित्यत्र हेतुमाह-यत इति॥४॥ अथ यत्संप्रति मध्यंदिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मान्ते सत्तमाः भाजापत्यानामुद्गीथ- भाजिनो ह्वेतस्य साम्रः ॥५॥ अथ यत्संप्रति मध्यंदिन ऋजुमध्यंदिन इत्यर्थः । स उद्गीथभक्तिस्तदस्य देवा अन्वायत्ताः । द्योतनातिशयात्तत्काले । तस्मात्ते सत्तमा विशिष्टतमाः पाजापत्यानां प्रजापत्यपत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्वेतस्य साम्नः ॥५॥ ऋजुमध्यंदिने यदादित्यस्य रूपं तदृष्ट्योद्रीथोपासने श्रैष्ठयं हेतुः । तत्कालीनादित्य- रूपस्य देवोपजीव्यत्वे हेतुमाह -- द्योतनेति। तथाऽपि तस्य देवैरुपजीव्यत्वं कथमिति चेत्त ्राSSह-तस्मादिति ॥५॥ अथ यदूर्ध्वं मध्यंदिनात्मागपराह्वात्स प्रतिहारस्त- दस्य गर्भा अन्वायत्तास्तस्मान्ते प्रतिहता नावप- दन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्वेतस्य साम्रः ॥६ ॥ अथ यदूर्ध्व मध्यंदिनात्मागपराह्लाद्यदूय सवितुः स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा अन्वायत्ताः। अतस्ते सवितुः प्रतिहारभक्तिरूपेणोर्ध्वे प्रतिहृताः सन्तो नाव- पद्यन्ते नाधः पतन्ति तद्द्वारे सत्यपीत्यर्थः। यतः परतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नो गर्भाः ॥ ६ ।। अथ यदूर्ध्वमिति वाक्यमादाय व्याचष्टे-मध्यंदिनादिति। तदृष्ट्या प्रतिहारो- पासने प्रतिशब्दसौमान्यं हेतुः। तस्मिन्काले सवितुरस्तं गिरिं प्रति हरणात्। यथोक्त

१ ख. ङ. च. ञ्. ड. क्षेणान्तरिक्ष आरम्बणान्याल'। २ ग, दिने सवितुर्मध्यं।३ क. ग. घ, ङ ट, ट, ड, ढ 'न्ति द्वारे । ४ क. ग. ट, साम्य हे।

९४

मादित्यरूपं गर्भैरुपजीव्यमित्यत्र गमकमाह-अत इति। ऊर्ध योनेरुपरिष्टाज्ठरं प्रतीत्यर्थः । यतो गर्भा: पूर्वोक्तविशेषणवन्तोऽत इति यावत्। तद्द्वारं पतनद्वारम् ॥ ६ ॥ अथ यदूर्ध्वमपराह्वात्मागस्तमयात्स उपद्दवस्तद- स्याऽडरण्या अन्वायन्तास्तस्मान्ते पुरुषं दृष्टा कक्ष श्वश्नमित्युपद्दवन्त्युपद्गवभाजिनो ह्वेतस्य साम्रः ॥७॥

यत्ताः। तस्मात्ते पुरुषं दृष्टवा भीताः कक्षमरण्यं श्वभ्रं भयशून्यमित्युपद्रवन्त्यु- पगच्छन्ति दृष्ट्वोपद्रवणादुपद्रवभाजिनो ह्वेतस्य साम्नः॥ ७॥ तत्र तत्कालीनादित्यदृष्टयोपद्रवमुपासीत तस्य तदाऽस्ताचलं प्रत्युपद्रवणादित्याह- अथेति। आरण्यानां पशूनां यथोत्तरूपोपजीवनमुपपादयति-तस्मादित्यादिना। श्चभ्रं गर्त गुहेति यावत् ।।७॥ अथ यत्प्रयमस्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरो- न्वायन्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो ह्वेतस्य साम्न एवं खल्वमुमादित्यसप्तविध५ सामोपास्ते।८।। इति द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः॥९॥

• अथ यत्प्रथमास्तमितेऽदर्शनं जिगमिषति सवितरि तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्ताननिदपति पितृपितामहपपितामहरूपेण दर्भेषु निक्षिपन्ति तांस्तदर्थ पिण्डान्वा स्थापयन्ति। निधनसंबन्धान्निधनभाजिनो ह्वेतस्य साम्नः पितरः। एवमवयवशः सप्तधा विभक्तं खल्वमुमादित्यं सप्तविधं सामोपास्ते यस्तस्य तदापत्तिः फलमिति वाक्यशेषः ॥८ ॥। इति द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

तत्सवितृरूपमिति शेषः । तदृष्य। निधनोपासने समाप्तिसामान्यं हेतुः । यथोक्तमा- दित्यरूपं पितृभिरुपजीव्यमित्यत्र गमकमाह -- तस्मादित्यादिना। तत्र तत्राथशब्द-

१ ख. ङ. च. ञ, ढ, 'वमेवाव0 । २ ख. ङ, ञ्, ढ.स्ते तस्य।

दशम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। ९५

स्तत्ततुपासनानन्तर्यार्थो व्याख्येयः । एवं खल्वित्यादिवाक्यमपेक्षितं पूरयन्व्याकरोति- एवमिति ॥ ८॥ इति द्वितीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९ ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य दशम: खण्डः । )

मृत्युरादित्यः । अहोरात्रादिकालेन जगैतः प्रमापयितृत्वात्तस्याति तरणा- येदं सामोपासनमुपदिश्यते- अथ खल्वात्मसंमितमतिमृत्यु सप्तविधश सामो- पासीत हिंकार इति त्र्यक्षरं प्रस्ताव इति त्र्यक्षरं तत्समम् ॥ १ ॥ अथ खल्वनन्तरम्। आदित्यमृत्युविषयसामोपासनस्याऽडत्मसंमित स्वाव- यवतुल्यतया मितं परमात्मतुल्यतया वा संकितमतिमृत्यु मृँत्युजयहेतुत्वात्। यथा पर्थेमेऽध्याय उद्गीथभक्तिनामाक्षराण्युद्वीथ इत्युपास्यत्वेनोक्तानि, तथेह सान्नः सप्तविधभक्तिनामाक्षराणि समाहृत्य त्रिभस्त्रिभिः समतया सामत्वं

मृत्युं मराप्य तदतिरिक्ताक्षरेण त्स्याSSदित्यस्य मृत्योरतिक्रमाणायैव संक्रमणं कल्पयति। अतिमृत्यु सप्तविधं सामोपासीत मृत्युमतिक्रान्तमतिरिक्ताक्षरसंख्य- येत्यतिमृर्त्यु साम। तस्य प्रथमभक्तिनामाक्षराणि हिंकार ईत्येतञ्यक्षरं भक्ति- नाम पस्ताव इति च भत्त.स्त्रयक्षरमेव नाम तत्पूर्वेण समम् ॥ १ ॥ अथ खल्वात्मसंमितमित्यादेस्तात्पर्यमाह-मृत्युरिति। अनन्तरमित्यस्यापेक्षितं निक्षि- पति-आदित्येति। खशब्देन सामोच्यते तस्यावयवा हिंकारादयस्तन्नामाक्षराणां त्रित्वेन त्रित्वेन तुल्यतया मितं ज्ञातं सामेत्यर्थः । यथा परमात्मावगमो मृत्योर्मोक्षणहेतु- स्तथेदमुपासनमपीत्यर्थान्तरमाह-पैरमात्मेति। कीदृगत्रोपासनं विवक्षितमित्यपेक्षायां सदृष्टान्तमुत्तरमाह-यथेत्यादिना। उद्धीथ इत्युद्वीथभक्तेर्नाम तदक्षराणीति यावत्।

१ ख, ङ. ञ. ढ.गतो मा0 । २ ख. ङ, च. 'त्मना तु।३ ग. घ. ङ च. ट. ड. मृत्य्वत्यय । ४ ङ. थाऽडद्येऽध्या ।५ ख. व. ञ. ठ थमाध्या°। ६ क. च, ढ.कल्न्य व'। ङ. वल्पते। त°। ७ क, ग, ट, ठ, ड, न मृ। ८ ख, घ, ङ, च, ञ्र. ठ. ढ.त्यु सप्रविधं सा० । ९ ख, ङ, ञ्. ड. ढ. इत्यतसरपक्ष। १ ग, छ. ट.न तु। ११ ख. छ. ञ्. °परमात्मनेति। १२ ङ ना । इ"।

९६ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

सामत्वं तेषां नामाक्षराणामित्यध्याहार्यम्। तदुपासनं तेषामक्षराणामादित्यदृष्टयोपासनमि- त्यर्थः । मृत्युगोचराक्षरसंख्यैक विंशति त्वलक्षणा सा डस्त्ेका Sने के ष्क्षरेषु तत्सामान्येन तेष् क्षरेष्वा दित्यदृष्टया मृत्युमादित्यमित्यर्थः । अतिक्रमणाय तत्साधनमुपासनमिति शेषः । अति- मृत्यु मृत्योरत्ययहेतुत्वादित्युक्तमेव स्पष्ट्यति-मृत्युमिति। नामाक्षराणि कथ्यन्त इति शेष: ॥। १ ॥ आदिरिति दयक्षरं प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत इहैकं तत्समम् ॥२ ॥ आदिरिति द्व्यक्षरं सप्तविधस्य साम्नः संख्यापूरण ओकार आदिरित्युच्यते। प्रतिहार इति चतुरक्षरम् । तत इहैकमक्षरमवच्छिद्य।Sऽद्यक्षरयोः प्रक्षिप्यते। तेन तत्सममेव भवति ॥ २ ॥ आद्यक्षरयोरादिभक्तिनामाक्षरयोरिति यावत्। तेन प्रक्षेपेण तदादिभक्तिनाम प्रति- हारनाम्रा दुल्यमेवेत्यर्थः ॥ २ ॥ उद्गीथ इति त्र्यक्षरमुपद्रव इति चतुरक्षरं त्रिभि- स्त्रिभिः समं भवत्यक्षरमतिशिष्यते त्र्यक्षरं तत्स- मम् ॥ ३ ॥ उद्गीथ इति त्रयक्षरमुपद्रव इति चतुरक्षरं त्रिभिस्त्रिभिः समं भवत्यक्षरमति- शिष्यतेऽतिरिच्यते। तेन वैषम्ये माप्ते साम्नः समत्वकरणायाSSह-तदेकमपि सदक्षरमिति तयक्षरमेव भवति। अतस्तत्समम् ॥३॥ । ३ ॥ निधनमिति त्र्यक्षरं तत्सममेद भ्रवति तानि ह वा एतानि द्वाविश्शतिरक्षराणि॥ ४ ॥ निधनमिति त्यक्षरं तत्सममेव भवति। एवं त्रयक्षरसमतया सामत्वं संपाद् यथापाप्तान्येवाक्षराणि संख्यायन्ते-तानि ह वा एतानि सप्तभक्तिनामाक्ष राणि द्वाविंशतिः।। ४।। ननु यथोक्तरयों रीत्या चतुर्विशत्यक्षराणि तत्कथं तानि ह वा एतानि द्वाविशतिरक्षरा- णीति तत्राऽडह-एवमिति ॥४॥

१ क, ग, ट 'दित्यादिद्व । २ ग, ट, तिल । ३ क, ग, ट, क्रमाय । ४ क. करी । ५ छ. 'या नीत्या।

दशमः खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। ९७

एकविश्शत्याSSदित्य मामोत्येकविश्शो वा इतोऽसा- वादित्यो द्वाविश्शेन परमादित्याज्जयति तन्नाकं तद्विशोकम्॥५॥ तत्रैकविंशत्यक्षरसंख्ययाSSदित्यमाम्नोति मृत्युम्। यस्मादेकविंश इतोऽस्मा- 8

छोकादसावादित्यः संख्यया। द्वादश मासाः पश्चर्तवस्त्रय इमे लोका असावा दित्य एकविरश इति श्रुतेरतिशिष्टेन द्वारविशेनाक्षरेण परं पृत्योरादित्याज्जयत्या- मोतीत्यर्थः । यच्च तदादित्यात्पर कि तत्। नाकं कमिति सुखं तस्य पतिषे- धोडकं तन्न भवतीति नाकं कमेवेत्यर्थः। मृत्युविषयत्वाँद्दुःखस्य विशोकं चै. तद्विगतशोकं मानसदःखरहितमित्यर्थः । तदान्नोतीति ॥५॥ आदित्यस्यास्म लोकादेकविशत्वें श्रत्यन्तरं प्रमाणयति-द्वादरेति। हेमन्तशिशिरावेकी कृत्य पञ्चतव इत्युक्तम्। आदित्यस्याहोरत्राभ्यां पौनःपुन्येन मृत्युहेतुत्वमस्मिल्ठीके दृश्यते। तदयं लोको मृत्युविषयत्वाद्दुःखात्मकस्तदभावाद्ह्मलोकः सुखात्मक इति मत्वाSडह- मृत्युविषयत्वादिति ॥ ५॥ आमोति हाउडदित्यस्य जयं परो हास्याऽडदित्यज- याज्जयो भवतिय एतदेवं विद्वानात्मसंमितमतिमृत्यु सत्विध सामोपास्ते सामोपास्ते ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

उक्तस्यैवँ पिण्डितार्थमाह-एकविंशतिसंख्ययाSSदित्यस्य जर्यमाप्रोति। परो हास्यैवंविद आदित्यजयान्मृत्युगोचरात्परो जयो भवति द्वाविशत्यक्षरसं- ख्ययेत्यर्थः । य एतदेवं विद्वानित्याद्युक्तार्थम्। तस्यैतद्यथोक्तं फलमिति द्विर- भ्यास: साप्तविध्यसमाप्त्यर्थः ॥६॥ इति द्वितीयाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

१ ख. ञ्. विंशो बा इ।२ङ ड. ढ. रं ना'। ३ क. ट. त्वात्तद्दुः°। ४ च. ढ. च मा°। ५ क, ट, त्वात्तद्दुः°। ६क, ख, ग, ङ, झ, ट, ड. मोतीहा। ७ ख. घ. ङ. ञ्. ठ. ड. ढ.व पिण्डार्थ।८ ङ च. ड. ढ. यमनुप°। ९ ख. ञ्र. 'पोत्यनुप ।१० घ. ङ. सामविद्यास।

९८ आनन्दगिरिकृतटीका संच लितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

पूर्वेणोत्तरश्य पौनरुक्त्यमाशङ्कयाSSह-उक्तस्यैवेि। व्याख्यातस्यैव ग्रपन्थस्प समुदायार्थः संक्षिप्य बुद्धिसौकर्यार्थमनन्तरग्रन्थेनोच्यते। तन्न पौनरुक्त्यमित्यर्थः । जयमनु परो जयो भवतीति संबन्धः । परो हास्येत्युपात्तं वाक्यं व्याकरोति-एवंविद इति। फलमिति शेष इति यावत्। साप्तविध्यं सप्तन्विधत्वं तदुपेतसामोपासनस्य समाप्त्यर्थोंडभ्यास इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्यैकादशः रण्डः ।)

मनो हिंकारो वाक्प्रस्तावश्वक्षरुद्गीथः श्रोत्रं प्रति- हारः प्राणो निधनमेतह्वायत्रं प्राणेषु प्रोतम्॥ १॥ विना नामग्रहणं पश्चविघस्य रुप्विधस्य च साम्न उपासनमुक्तम्। अथे. दानीं गायत्रादिनामग्रहणपूर्वकं विशिष्टफलानि सामोपासनान्तराण्युच्यन्ते । यथाक्रमं गायत्रादीनां कर्मणि प्रयोगस्तथैव मनो हिकारो मनसः सर्वकरणं- वृत्तीनां प्राथम्यात्। तदानन्तर्याद्वाकपस्तावश्यक्षुरुद्रीथः श्रैष्ठयात्। श्रोत्रं प्रति- हारः प्रतिहृतत्वात्। प्राणो निधनं यथोक्तानां प्राणे निधनात्स्वापकाले। एत- द्वायत्रं साम माणेषु पोतम् । गायकयाः म्ाणसंस्तुतत्वात् ॥ १॥ ननु पञ्चविधस्य सप्तविधस्य च साम्नो ध्यानं व्याख्यातम्। तथा च ज्ञातविषये वक्त-

रथंतरमित्या दिनामग्रहणेन विशिष्टानि विशिष्टफलानि चेत्यर्थः। कथं पुनर्वक्ष्यमाणेपूपास- नेषु निर्देशक्रमसिद्धिस्तत्राSडह-यथाक्रममिति। यार्दृशं क्रममाश्रित्य तेषां कर्मणि प्रयोग: कर्मिणामिष्टस्तेनैव क्रमेण तदुपासनोक्तिरित्यर्थः। तत्रप्राणस्य क्रियाज्ञानयोरसं- भवात्प्राणस्य प्रधानत्वात्तदृष्टया गायत्रोपास्तिमादौ दर्शयति-मनो हिंकार इत्यादिना। पाणमेव वागव्येतीत्यादिश्रुत्या स्वापकाले प्राणे वागादीनां निधनमर्वैधेयम्। प्रोतं प्रगतं प्रतिष्टितमिति यावत्। गायत्रस्य प्राणेषु प्रतिष्ठि त्वे हेतुमाह-गायत्रया इति। प्राणो वै गायत्रीति हि श्रुतिः ॥ १ ॥ स य एवमेतद्ायत्रं माणेषु प्रोतं बेद माणी अवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्य- १ क. ग. ङ, ट, ठ,णपवृ० । २ क, ख. ग.छ. हृशक। ३ क, ग. ठ प्राणं ताहैं वा ।४ ख. ञ. व्येम।

द्वादशः खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिषत्। ९९

जया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या महामना: स्यात्तद्व्रतम् ॥२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११ ॥

स य एवमेतद्वायन्रं प्राणेषु प्रोतं वेद पाणी भवति। अविकलकरणो भवतीत्येतत् । सर्वमायुरेति । शतं वर्पाणि सर्वमायुः पुरुषस्येति श्रुतेः । ज्योगुज्ज्वलं जीवति। महान्भवति पजादिभिर्महांथ् कीर्त्या। गायत्रोपासक- स्यतद्व्रतं भवति यन्महामैनास्त्वक्षुद्रचित्तः स्यादित्यर्थः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११ ॥

अविदुषोऽपि प्राणित्वसिद्धेनेदं विद्यफलमित्याशङ्कयाSह-अविकलेति। कथं पुनर्नानाजनीनं सर्वमायुरेको ध्याता गन्तुमलमित्याशङ्कयाSडह-शतमिति। शतायुवै पुरुष इति श्रुतेरित्युच्यते। ज्योक्शब्द्रो निपातः । स चोञ्जलनार्थः। उज्ज्वलः स्व्र.रो. पकारसमर्थ इति यावत् ॥२॥ इति द्विनीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११ ।।

(अय द्विनीयाध्णयस्य द्वादशाः खण्डः ।)

अभिमन्थति स हिंकारो धूमो जायते स प्रस्तावो ज्वलति स उद्गीथोडङ्गारा भ्रवन्ति स प्रतिहार उपशाम्यति तन्निघन सशशाम्यति तन्निधनमेतद्रथंतरमग्नौ प्रोतम् ॥ १ ॥ अभिमन्थति स हिंकार: प्राथम्यात्। अग्नेर्धूमो जायते स प्रस्ताव आनन्त- र्यात्। ज्वलति स उद्गीथो हविःसंबन्धाच्छ्रष्ठयं ज्वलनस्य। अङ्गरा भवन्ति स प्रतिहारोऽङ्गराणां प्रतिहृतत्वात्। उपशमः सावशेषत्वादय्नेः संशमो निःशे- षोपशमः समाप्तिसामान्यान्निधनमेतद्रथंतरमत्र मोतस्। मन्थने हैग्रेर्गीयते ॥ १॥ समग्रप्राणवतो मन्थनकर्तृत्वसंभवात्प्राणदृष्ट्य नन्तरं मन्थनादिद्टाष्टिमवतारयति-अभिम-

१ ख. ङ. च. ञ्. ढ. मनस्त्वमक्षु । २ क ग, व. ङ, ज ठ. ह्यमिगी।

१०० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता-[२ द्वितीयाध्याये-

न्थतीत्यादिना। उपशमः संशमश्षेत्यर्थभेदाभावात्पुनरुक्तिमाशङ्कय सावशेषनिरवशेषत्वाम्य। विशेषमाह-उपशम इति । कथं पुना रथंतरसाम्नोऽय्ौ प्रतिष्ठितत्वम्। न हि तत्र किंचिन्निमित्तमुपलभ्यतेऽत आह-मन्थने हीति । मन्थनं निमित्तीकृत्याग्नेरुत्पत्तौ रथं- न्तरसाम्नी गीयमानत्वदर्शनादऔ्नौ तस्य प्रतिष्ठितत्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ १॥ स य एवमेतदथंतरमयनौ प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्य- न्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महा- न्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्त्यङ्ड ग्निमाचामेन्न निष्ठीवेत्तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥

स य इत्यादि पूर्ववत्। ब्रह्मवर्चसी वृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजो ब्रह्मवर्चसम्। तेजस्तु केवलं त्विड्भावः । अन्नादो दीप्तानिः। न प्रत्यङ्ंड्नेरभिमुखो नाSड- चामेन्न भक्षयेतिंकचिन्न निष्ठीवेच्छलेष्मनिरसनं च न कुर्यात्तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥

नन्वत्र ब्रह्मवर्चसीति फलमुक्तं बृहदुपासने तु तेजस्वी भवतीति वक्ष्यते । न च ब्रह्मवर्चसतेजसोर्भेदस्तथा च बृहद्रथंतरोपासनयोन फलवैषम्पमत आह-वृत्तेति ॥२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः । )

उपमन्त्रयते स हिंकारो ज्ञपयते स प्रस्तावः स्तिया सह शेते स उद्धीथः प्रति स्त्रीं सह शेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्निधनमेतद्वामदेव्यं मिथुने परोतम् ॥ १ ॥ उपमन्त्रयते संकेतं करोति पाथम्यात्स हिंकार । जपयते तोषयति

१ क. उ. म्रोद्रीय। २ट. ङडग्िममने३क. ग. व. ङ ज, झ, ट, ठ ति स्त्री स"।

त्रयोदशः खप्ड: १३ ] छान्दोग्योपनिषत्। १०१

स प्रस्तावः। सहशयनमेकपर्यङ्डगर्मनं स उद्गीथः शैष्ठयात्। मति स्त्रीं शयनं स्त्रिया अभिमुखीभावंः स प्रतिहारः। कालं गच्छति मैथुनेन पारं समातिं गच्छति तन्निधनमेतद्वामदेव्यं मिथुने मोतम्। वाय्त्म्वुमिशुनसंबन्धात् ॥१॥ उत्तराधरारणिस्थानीययोः स्त्रीपुरुषयोरवाच्ये कर्मणि प्रवृत्तयोर्मन्यैनसामान्यान्मन्थनादि- दृष्टयनन्तरं मैथुनदृष्टिं विदधाति-उपमन्त्रयत इत्यादिना। पुरुषो हि पशुकर्मार्थं स्त्रियं वस्त्रादिना प्रीणयति। तसिि,न्प्रारम्मसामान्यात्प्रस्तावदृाष्टिरित्याह-ज्ञपयत इति। कुतो वामदेव्यस्य सम्नो मिथिुने प्रोतत्वं तत्राSSह-वाय्यम्बुमिथुनेति। वायोरपां च मिथुनतया संबन्धाद्वामदेव्योपत्तेरुक्तत्वात्तस्य मिथुने प्रतिष्ठितत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ १॥ स य एवमेतद्वामदेव्यं मिथुने प्रोतं वेद मिथुनी भ्वति मिथुनान्मिथुनात्यजायते सर्वमायुरेति ज्यो- ग्जीवति महान्यजया पशुिर्भवति महान्कीर्त्या न कांचन परिहरेत्तद्व्रतम् ॥२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३॥

सु य इत्यादि पूर्ववत्। मिथुनी भवत्यविधुरो भवतीत्यर्थः । मिथुना- न्मिथुनात्मजायत इत्यमोघरेतस्त्वसुच्यते। न कांचन कांचिदपि स्त्रियं स्वात्म- तल्पपाप्तां न परिहरेत्समागमार्थिनीम्। वामदेव्यसामोपासनाङ्गत्वेन विधानात्। एतस्मादन्यत्र प्रतिषेधस्मृतयः । वचनपरामाण्याच्च धर्मावगतेर्न प्रतिषेधशास्त्रे- णास्य विरोध:॥ २॥ इति द्वितीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३॥

न कांचनेतिवाक्यमादाय व्याचष्टे-कांचिदपीति। पराङनां नोपगच्छेदिति स्मृति- विरोधमाशङ्कयाSडह -- वामदेव्येति। वििनिषेधयोः सामान्यविशेषविषयत्वेन व्यवस्था प्रसिद्धेति भावः। किं च शास्त्रप्रामाण्यदत्र धर्मोडवगम्यते न कांचन परिहरेदिति च शास्त्रा- वगतत्वादवाच्यमपि कर्म धर्मो भवितुमर्हति। तथा च श्रौतेऽर्ये दुर्बलायाः स्मृतेर्न प्रतिस्पर्धि-

१ क. ग. च, ट, यङ्क ग° । २ ख. ग, व. ङ च. ञ्र. ट. ड. ढ.मनमुद्गी°। ३ क. ग. घ. ङ च, ट, ठ. ड, ढ, ण. तिस्त्रीश°।४ क, ख. ग, ङ, ञ्. ट. ठ ड, ढ, ण. स्त्रियोऽमि।५ख. च. ञ्, ड. 'तिं च ग°। ६ ख. छ. ञ्र.न्थना।

१०२ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकर भाष्यसमेता-[२दवतीयाध्याये-

तेत्याह-वचनेति। यथोक्तोपासनावतो ब्रह्मचर्यनियमाभावो व्रतत्वेन विवक्षितस्तन्न प्रतिषेधशास्त्रविरोधाशङ्केति भावः ॥ २ ॥ इति द्विती याध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ।)

उदन्हिंकार उदितः प्रस्तावो मध्यंदिन उद्गीथोऽ- पराह्मः प्रतिहारोऽस्तं यन्निधनमेतद्बृहदादित्ये प्रोतम् ॥ १ ॥ उद्यन्सविता स हिंकार: प्राथम्याद्दर्शनस्य। उदितः प्रस्तावः प्रस्तवन- हेतुत्वात्कर्मणाम्। मध्यंदिन उद्गीथः श्रैष्ठयात्। अपरह्ः मतिहारः पश्वादीना गृहान्प्रति हरणात्। यदस्तं यंस्तन्निधनं रात्रौ गृहे निधानात्माणिनाम्। एत- द्बृहदादित्ये प्रोतं बृहत आदित्यदै(दे)वत्यत्वात् । १॥ आदित्यस्प प्रजाप्रसतहेतुत्वात्तद्वेतुमैथुनदृष्ट्य नन्तरमादित्य दृष्टिमुत्थापयति -- उद्यन्नि त्यादिना॥ १ ॥ स य एवमेतद्बृहदादित्ये प्रोतं वेद तेजस्व्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशु- भिर्भवति महान्कीर्त्या तपन्तंन निन्देत्तद्व्रतम्॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

स य इत्यादि पूर्ववत् । तपन्तं न निन्देत्तद्व्रतम् ॥ २॥

इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

१ ख. ञ्. धन्यः सवि° । २ क, ग, घ, ङ, च, ट, ट, ड, ढ, त्। अस्तं। ३ व. चः ठ. स्तं यनि। ४ ञ्, ट, निधना।

षोडश: खण्ड: १६] छान्दोग्योपनिषत्। १०३ (अथ द्वितीयाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः । )

अभ्राणि संपुवन्ते स हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्लाति तन्निधनमेतद्वैरूपं पर्जन्ये प्रोतम् ।। १ । अभ्राण्येन्भरणान्मेघ उदकसेक्तृत्वात्। उक्तार्थमन्यत्। एतद्वैरूपं नाम साम पर्जन्ये प्रोतम्। अनेकरूपत्वात् । अभ्रादिभिः पर्जन्यस्य वैरुप्यम् ॥ १ ॥ आदित्याज्जायते वृष्टिरिति स्मृतेरादित्यकार्यत्वात्पर्जन्यस्याSSदित्यदृष्टयनन्तरं पर्जन्य- दृष्टि दर्शयति-अभ्राणीति । कथं वैरूपं साम तस्मिन्प्रतिष्ठितं तत्राऽडह-अने- केति ॥ १॥ स य एवमेतदवैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वद विरुपा श्र सुरूपाथ्श् पशूनवरुन्धे सर्वमायुरेति ज्योग्जी- वति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न निन्देत्तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥ १५॥

विरूपांश सुरूपांश्चाजावित्रभृतीन्पशूनवरुन्धे पाम्नोतीत्यर्थः । वर्षन्तं न निन्देत्तद्त्रतम् ॥ २ ।। इति द्वितीयाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥ १५ ।

इति द्वितीयाव्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः । )

वसन्तो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः

१ च. यम्बुभर। २ ख, ध, ङ न्मेवा उ°। ३ ख, घ. ङ सेककृत्त्वात्।

१०४ आनन्दागार कृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतद्वैराजमृतुषु प्ोतम् ॥ १ ॥ वसन्तो हिंकार: आथव्यात्। ग्रीष्मः मस्ताव इत्यादि पूर्वदस् ॥ १ ॥ पर्जन्यायत्तत्वादतुव्यवस्थायास्तदृष्टेर नन्तरमृतुदृष्टिमाचष्टे-वसन्त इत्यादिना ॥ १॥ स य एवमेतद्वैराजमृतुषु भोतं वेद विराजति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन सर्वमायुरेति ज्योग्जी- वति महान्प्रजया पशुमिर्भवति महान्कीर्त्यर्तून् निन्देत्तद्वतम् ॥२ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

एतद्वैराजमृतुषु प्रोतं वेद विराजति ऋतुवधैथर्तव आर्तवैर्धमैं्विरार्जेन्त एवं भजादिभिर्विद्वानित्युक्तमन्यत्। ऋतूत्र निन्देत्तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

वैराजस्य साम्नो युक्तमृतुषु प्रोतत्वं तेषां स्वधमैर्विराजनादित्याह-एतदिति। यद्वर्तू- नामन्नोत्पत्तिनिमित्तत्वाद्विराडाव्मनश्वान्नत्वात्तस्य तेषु प्रतिष्ठितत्वात्तद्द्वारा वैराजमपि साम तेषु प्रोतमिति भावः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाव्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

(अथ दितीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ।)

पृथथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं प्रस्तावो यौरुद्वीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनमेताः शक्कर्यो लोकेषु प्रोताः ॥ १॥ पृथिवी हिंकार इत्यादि पूर्ववत्। शककर्य इति नित्यं बहुवचनं रेवत्य इव। लोकेषु प्रोता: ॥ १ । १ ख. व, ङ ड. ढ. प्राधान्यात्। २ क,द्द्टप्चस"।३ ख, ञ्.अथाऽडतंवमान"। ४ ख. ञ्. जत ए।

अष्रादश: खण्ड: १८] छान्दोग्योपनियत् । १०५ ऋतुषु सम्यख्वृत्तेषु लोकस्थितेः प्रसिद्धत्वादतुदृष्टयनन्तरं रोकदृष्टिमाह-पृथिचीति। कथं शकर्य इत्येकस्यैच साम्नो नामधेयं चहुचचनाद्धि बहूनि सामानि प्रतीयन्ते तत्राऽडह- शक्कर्य इतीति। नित्यबहुवचनत्वमुभयत्र तुल्यमिति द्योतनाय वक्ष्पमाणं दृष्टान्तयति- रेवत्य इचेति। महानाम्नीषु ऋक्षु शककर्यो गीयन्ते। तासां च्ाऽडपो वै महानाम्नीरि- त्यद्गिः संबन्धः स्मृतः । अप्सु लोकाः प्रतिष्ठिता इंति च श्रुतम्। तथा चास्मातसंबन्धाछो- केषु शक्कर्य: प्रतिष्ठिता इत्याह-लोकेष्विति ॥ १ ॥ स य एवमेता: शरक्र्यो लोकेषु प्रोता वेद लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्जया पशाभर्भवति महान्कीर्त्या लोकान्न निन्देत्तदन्र- क्तम्॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य सप्तदश: खण्डः ॥ १७॥

लोकी भवति लोकफलेने युज्यत इत्यर्थः 1 लोकान्न निन्देत्तद्व्रतम्॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७॥

कमि द्वितीयाध्यायस्य सप्तदश: खण्डः ॥ १७ ॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्याष्टादशः खुण्डः ।)

अजा हिंकारोडकयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्तिहारः पुरुषो निधनमेता रवत्यः पशुषु प्रोताः ।। १ ॥ अजा हिंकार इत्यादि पूर्ववत् । पश्रुषु मोताः ॥ १ ॥ पशूनां लोककार्यत्वालोकदृष्ट्यनन्तरं पशुदृष्टिमुपन्यस्यति-अजेति। रेवत्य इलि न्सामनामधेयं पूर्ववत्नित्यबहुवचनान्तम्। पशवो वे खवतीरिति श्रत्यन्तरमाश्रित्याSSह- प्रशुश्विति ॥ १॥ स य एवमेता रवत्यः पशुषु प्रोता वेद पशुमान्भ- १ ख. घ. ङ. ञ. न संयु।

१०६ वति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्पजया पशु- भिर्भवि महान्कीर्त्या पशून्न निन्देत्तद्वतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥१८॥

पशूत्र निन्देत्तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८॥।

॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥

(अथ दवितीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ।)

लोम हिंकारस्त्वक्प्रस्तावो माश्समुद्गीथोऽस्थि प्रति- हारो मज्जा निधनमेतयज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतम्॥१॥ लोम हिंकारो देहावयवानां प्राथम्यात्। त्वकपस्ताव आनन्तर्यात्। मांस- मुद्रीथः श्रैष्ठयात्। अस्थि प्रतिहारः प्रतिहृतत्वात्। मज्जा निधनमान्त्यात्। एतद्यज्ञायज्ञीयं नाम साम देहावयवेषु प्रोतम् ॥ १॥ पशुविकारपयोदध्यादिना पुष्टिरङ्गानां दृष्टेति पशुदृष्ट्यनन्तरमङ्गदृष्टिमाह-लोमेति। रसो वै यज्ञायज्ञीयमिति श्रुतेरन्नरसविकारेण लोमादीनां संबन्धाद्यज्ञायज्ञीयं सामाङ्गेषु प्रतिष्ठितमित्याह-एतदिति ॥ १ ॥ स य एवमेतयज्ञायज्ञीयमङ्गेषु प्रोतं चेदाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूर्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्ग- जया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या संवत्सरं मज्ज्ञो 26 नाश्रीयात्तद्व्तं मज्ज्ञो नाश्नीयादिति वा॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ।। १९।

विंश: खण्ड: २०] छन्दोग्योपनिषत्। १०७ अङ्गनी भवति समग्राङ्गो भवतीत्यथों नाङ्गेन हस्तपादादिना विहू्छति 8 न कुटिली भवत पङ्कुणी वेत्यर्थः। संवत्सरं संवत्सरमात्रं मज्ज्ञो मांसानि नाश्रीयान्न भक्षयेत् । बहुवचनं मत्स्योपलक्षणार्थम्। मज्ज्ञो नाश्नीयात्सर्वदैव नाश्रीयादिति वा तद्व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्येकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥

कुणिः रमश्रुरहितः ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकोनविंश: खण्डः ॥ १९॥

(अथ द्विनीयाध्यायस्य विंशः खण्डः।)

अग्निर्हिकारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहारश्न्द्रमा निधनमेतद्वाजनं देवतासु प्ोतम् ॥१॥ अग्निहिकारः प्रथमस्थानत्वात्। वायुः प्रस्ताव आनन्तर्यसामान्यात्। आदित्य उद्गीथः श्रैष्ठ्यात् । नक्षत्राणि प्रतिहारः प्रतिहृतत्वात्। चन्द्रमा निधनं कर्मिणां त्निधनात्। एत्द्राजनं देवतासु प्रोतं देवतानां 'दीप्षिम- हवात् ॥१॥

दिना। राजनरय साम्नो देवतासु प्रोतत्वे हेतुमाह-देवतानाभिति ॥१॥ स य एवमेतद्राजनं देवतासु प्रोतं वेदैतासामेव देव- ताना९ सलोकता सार्ष्टिता सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्यजया पशुभिर्भ- वति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्न निन्देत्तद्व्रतम् ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य विंशः खण्डः ॥ २० ॥

• इद द्विवचनं कुत्सितकरवाचकस्य प्रसिद्धत्वाच्छमश्रगहितवाचकस्वाप्रसिद्धत्वादेकस्यैव टीकायां व्याख्यानम्। १ ख. िधाना।

१०८ आनन्दगिरिक्व वर्टीका संचलितशांकिरभाष्य समेता-[२दवितीयाध्याये-

विद्वत्फलम्-एतासामेवान्यादीना देवतानां सलोकतां समानलोकेता साष्टिंतां समानद्धित्वं सायुज्यं सयुम्भावमेकदेहदेहित्वमित्येतत्। वाशब्दोSत्र छुसो द्रष्टव्यः। सलोकतां वेत्यादि। भावनाविशेषतः फलविशेषोपपत्तेः॥ गच्छति प्राममोति। समुच्चयानुपपत्तेश्र। ब्राह्मणान्न निन्देत्तद्व्रतम्। एतें कै देवाः पत्यक्ष यद्राह्माणा इति श्रुतेर्व्राह्मणनिन्दा देवतानिन्दैवेति ॥२॥ इति द्वितीयाध्यायस्य विशः खण्डः ॥ २०॥

फलविवस्पार्थ वाशव्दस्यात्रासच्चे कर्थ वाकयं स्यादित्याशङ्कयाऽडह-सलोकतहै वेत्यादीति। कथं पुनरेकस्मिन्तुपासने फलत्रयं विकल्प्पते तत्राऽडह-भावनेति॥ ननु फलत्रयमत्र समुच्चितमिष्यतां किमिति वाशन्दं गृहीत्वा विकल्प्यते तत्राSSह- समुच्चयेति। न हि मिथो विरुद्धं फलत्रयमेकत समुच्ेतुं शक्यमतोऽपि विकल्पसिद्धिरि- त्यर्थः। ननु देवतादष्ट्या राजनस्य साम्नो ध्यानादेव्रता न निन्देदिति वक्तव्ये कथमन्यशे- च्यते तत्राSडह-एत इति ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य विशः खण्डः ॥ २० ॥

(अथ द्विनीयाध्यायस्यैकविशः खण्डः ।)

त्रयी विद्या हिंकारस््रय इमे लोका: स प्रस्तावोड ननिर्वायुरादित्यः सउद्धीथो नक्षत्राण वयाशस मरीचयः स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्वाः पितरस्तन्नि धनमेतत्साम सर्वस्मिन्पोतम् ॥ १॥ त्रयी विद्या हिंकार:। अग्न्यादिसाम्न आनन्तर्य त्रयीविद्याया अम्न्या- दिकार्यत्वश्रुतेः । हिंकारः प्राथम्यात्सर्वकर्तव्यानाम्। त्रय इमे लोकह स्तत्कार्यत्वादनन्तरा इति प्रस्ताव:। अग्न्यादीनामुद्ीथत्वं श्रैष्ठयात्। नक्षत्रादीनां प्रतिहृतत्वात्प्रतिहारत्वम्। सर्पादीनां धकारसामान्याननिध- नत्वमेतत्साम नामविशेषाभावात्सामसमुदायः सार्मेशब्दः सर्वस्मिन्मो तम् । त्रयीविद्यादि हि सर्वम्। त्रयीविद्यादिदृष्टया हिंका-

१ ख. घ. ङ ञ्. कत्वं सा० । २ठ. र्द्वितां सा।३ ख. छ. ञ. रुद्धफ । ४ ख० ञ. मशब्दसामान्यं स° ।घ, ठ. मशब्द; सामग्न्यं स । ङ, ढ. म सामान्यं स।

एकविंश: खण्ड: २१ ] छान्दोग्योपनिपद्। १०९

रादिसामभक्तय उपास्याः। अतीतेष्वपि सामोपासनेषुं येषु येषु प्रोतं यैद्यत्साम तद्दृष्टया तदुपास्यमिति। कर्माङ्गानां (णां) दृष्टिविशेषणॉज्यस्येव संस्का र्यत्वात् ॥ १ ।। अग्न्यादिदृश््यनन्तरं त्रयीविद्यादृष्टिविधाने कारणमाह-अग्न्यादीति। यद्ग्न्याद्या त्मकं सामोपास्यमुक्तं तस्मादानन्तर्यमुपास्यायास्त्रयीविद्याया युज्यते। ऋग्वेदोऽ्गेर्यजुर्वेदो वायोरादित्यात्सामवेद इति श्रनेस्त्रय्नास्तत्कार्यत्वावगमादित्यर्थः । तत्कार्यत्वात्रथीसाध्य- कर्मफलत्वादित्यर्थः । कथं सर्वस्मिन्प्रोतमित्युक्तं त्रयीविद्यादौ प्रोतमिति वत्तव्यत्वादत आह-त्रयीविद्यादीति। कथ पुनरत्र त्रयीविद्यादिदृश्ट्या साम्नो ध्येयत्वं गम्पते तत्रSS ह-त्रयीति। न चास्यां प्रतिज्ञायां पूर्वेण संदर्भेण विरोधः शङ्कामर्हतीव्याह-अती- तेष्वपीति। तत्र हेतुमाह-कर्माङ़ाना (णा) मिति। दर्शपूर्णमासाधिकारे पैल्य- वेक्षितमाउ्यं भवतीति दृष्टिविशेषणमाज्ं: संस्क्रियते। तथा सामप्रभेदानां दृष्टिविशेषणत्वा- विशेषात्तेषां कर्माङ्गानां (णां) तत्तर्दङ्गदृश््या संस्कर्तव्यत्वादित्यर्थः ॥ १ ॥ स य एवमेतत्साम सर्वस्मिन्पोतं वेद सर्व५ह भवति ॥ २॥ सर्वविषयसामविदः फल-सर्व ह भवति सर्वेश्वरो भवतीत्यर्थः। निरुपचरि- तसर्वभावे हि दिकस्थेभ्यो वलिश्ीप्त्यनुपपत्तिः ॥२॥ अथ यथाश्रुतं सर्वात्मत्वमेव कि न स्यादत आह-निरुपचरितेति ॥ २ ॥ तदेष श्लोको यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति ॥ ३ ॥ तदेतस्मिन्नर्थ एप श्लोको मन्त्रोऽप्यस्ति। यानि पञ्चधा पश्चमकारेण हिंकारादिविभागे: प्रोक्तानि त्रीणि त्रीणि त्रयीविदयादीनि तेभ्यः पश्चत्रिकेभ्यों ज्यायो महत्तरं परं च व्यतिरिक्तमन्यद्वस्त्वन्तरं नास्ति न विद्यत इत्यर्थः । तत्रैव हि सर्वस्यान्तर्भावः ॥ ३ ॥ सर्वविषयसामविदः सर्वेश्वरत्वमित्यत्र मन्त्रं संवादयति-तदेतस्मिन्निति। परमित्य- स्यैव व्याख्यानमन्यदिति। वस्त्वन्तराभावे हेतुमाह-तत्रैवेति ॥ ३ ॥

१ घ. ङषु यत् प्रो । र ख. ञ्. ढ.°षु प्रो०।३ ख. ङ च. ञ्. ड. ढ. यत्स।°१ ४ क. ग. घ. च. ठ. 'शषरेणाडडज्य। ढ. रषादाज्य।५ङ.टड. ादाज्य ६ क ग ट. रोधश । ७ ग. ढ. पत्त्याऽवे८ ख. ग. छ, ज.दनङ । ९ क. ग. 'प्राप्त्युप- पत्तेः । त। ङ च, ट, ढ प्राप्त्युप । १० व. ठ ड ढ.रं व्य।

११० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

यस्तहवेद स वेद सर्व५ सर्वा दिशो बलिमस्मै हर्ति सर्वमरमीत्युनासीत तद्व्रतं तद्व्रतम् ॥ ४ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकविंशः खण्डः ॥ २१॥

यस्तद्यथोक्तं सर्वात्मकं साम वेद स वेद सर्वे स सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः । सर्वा दिशः सर्वदिकस्था अस्मा एवंविदे बलिं भोगं हरन्ति प्रापयन्तीत्यर्थः । सर्वमस्मि भवामीत्येवमेतत्सामोपासीत तस्यैतदेव व्रतम्। दविरुक्ति: सामोपास- नसमाप्त्यर्था।४॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥

सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च तच्छब्दार्थः ॥ ४ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्यैकविंशः खुण्डः ॥ २१॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः।)

विनर्दि सान्नो वृणे पशव्यमित्यशेरुद्वीथोऽनिरुक्त: प्रजापतेर्निरुक्त्: सोमस्य मुदु श्लक्ष्णं वायो: श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य कौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवरेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ १ ॥ सामोपासनप्रसङ्गेन गानविशेपादिसंपदुद्वातुरुपदिश्यते। फलविशेषसं- बन्धात्। विनर्द विशिष्टो नदेः स्वरविशेष ऋषभकूजितसमोऽस्यास्तीति विनर्ददि गानमिति वाक्यशेष: । तच साम्रेः संबन्धि पशुभ्यो हितं पश- च्यमसेरगिदेवत्यं चोद्गीथ उद्गानम् । तदहमेवं विशिष्टं वृणे प्रार्थय इति कशिदजमान उद्गाता वा मन्यते। अनिरुक्तोऽमुकसम इत्यविशेषितः प्रजापतेः पजापंतिदेवत्यः स न गानविशेषः । आनिरुक्त्यात्पजापते- रनिरुक्तः स्पष्टः। सोमस्य सोमेदेवत्यः स उद्धीथ इत्यर्थः ।

१ ख. ञ. 'स्रः स्वसं। २ क, ख. ग. घ, ङ, च. ञ्, ट, ढ, ण. मिदेव° । ३ क. ख, ग. ङ. ञ्. ण. तिदैव । ४ क, ख, ञ्. ण. मदैव"।

द्वाविंश: खण्ड: २२] छान्दोग्योपनिषत्। १११

मृदु श्लक्ष्णं च गानं वायोर्वार्युदेवत्यं तत्। श्लक्ष्णं बलवच्च प्रयत्नाधिक्योपेंतं 8

चेन्द्रस्यैन्द्रं तद्ानम्। क्रौशं क्रौश्चपक्षिनिनादसमं बृहस्पतेर्वारहैस्पत्यं तत्। अप- ध्वान्तं भिन्नकांस्येस्वरसमं वरुणेस्यैतद्वानम्। तान्सर्वानेवोपसेवेत प्रयुञ्जीत वारुणं त्वेवैकं वर्जयेत् ॥ १ ॥ सामोपासनं समाप्तं चेत्किमुत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्कयाSSह-सामेति। आदिशव्देन स्वरा- दयो वर्णा गृहन्ते। किमित्युद्वातुर्यथोक्तोपास्तिरुच्यते तत्राऽडह-फलेति। मृत्युपरि- हारादि: फलविशेषस्तत्संबन्धादेष,पास्तिरनुष्ठेयेत्यर्थः । पशुम्यो हितत्वमस्य वचनाद्रमयि- तव्म्। वाक्यस्थमितिशब्दं व्याचष्टे-इति कश्विदिति। इन्यविशेषितः । अनेन प्रकारेणायमिति विशेषितो व्यवच्छिद्य ज्ञातो न भवतीत्यर्थः । तस्प प्राजापायवे हेतुमाह- आनिरुक्त्यादिति। नीलपीतादिभिर्निश्चित्यावचनादित्यर्थः ॥ १ ॥ अमृतत्वं देवेक्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आर्शां मनुष्येभयस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्ग लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः रतुवीत ॥ २ ॥ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानि साधयानि। स्वधां पितृभ्य आगायान्याशा मनुष्येभ्य आशां प्रार्थनां प्राथितमित्येतत। तृगोदकं पशुभ्यः स्वर्ग लोकं यजमानायान्नमात्मने मंह्यमागायानीत्येतानि मनसा चिन्तयन्ध्यायन्नगमत्तः स्वरोष्मव्यञ्जनादिभ्य: स्तुवीत ।। २ ।। स्वरविशेषज्ञानपूर्वकमुद्रानकाले व्यातव्यार्थमाह-अमृतत्वमिति। स्वरोष्मव्यञ्जना- दिभ्य इत्यत्राSSदिशव्देन स्थानप्रयत्नादिसंग्रहः ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा इन्द्रस्याउडत्मान: सर्व उष्माणः प्रजाप- तेरात्मान: सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरे- षूपालभेतेनद्रः शरणं प्रपन्नोऽभूवंस त्वा पति दक्ष्य- वीत्येनं बूयात् ॥ ३ ॥। सरवे स्वरा अकारादय इन्द्रस्य बलकर्मणः माणस्याऽडत्मानो देहावयवस्था-

१ क. ख. घ. त्र. ण,युदैव° ।२ क, ग च. ठ. पेतमिन्द्र"। ३ ग. ङ. निनद। ४ ख. ड. ञ. ठ. ड.स्यरवस। १ ख. ङञ्. ड. ढ. णस्य त° । व.णस्पैव त। ६ र. ग. ट, रादिफ।

११२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२दितीयाध्याये-

नीयाः सर्व ऊष्माणः शपसहादयः प्रजापतेविराजः कश्यपस्य वाऽडत्मानः । सर्वे स्पर्शा: कादयो व्यञ्जनानि मृत्योरात्मानस्तमेवंविदमुद्धातारं यदि कक्चि तस्वरेपूपालभेव स्वरस्त्वया दुष्टः पयुक्त इत्ये सुपालब्ध इन्द्रं प्राणमीश्वरं शरण- माश्रयं प्रपन्नोऽभूवं स्वरान्मयुञ्जानोडहं सं इन्द्रो यत्तव वक्तव्यं त्वा त्वां पति चक्ष्यति स एव देव उत्तरं दास्यतीत्येनं ब्रयात् ॥ ३॥ केनाप्याक्षिप्तस्योद्गातुरुद्रानकाले प्रतीकारज्ञानाय स्वरादिदेवताज्ञानमुपन्यस्यति-सर्वे स्वरा इति। शत्रसहादय इत्यादिशब्दस्तदवान्तरभेदाभिप्रायः। यत्तत वक्तव्यमित्यस्मादूर्ध्र्व तच्छव्दो द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ अथ यय्ेनमूष्मसूपालभ्षेत प्रजापति शरणं प्रपन्नोऽ- भूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनथ स्पर्शेषूपालभ्ेत मृत्यु शरण पपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं बूयात् ॥४ ॥ अथ यद्येनमूष्मसु तथैवोपालभेत प्जापति शरणं प्रपन्नोडभूवं स त्वी पति पेक्ष्यति संचूणीयष्यतीत्येनं ब्रूयात्। अथ यत्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वो प्रति धक्ष्यति भस्ती करिष्यतीत्येनं ब्रुयात् ॥ ४ ॥ तथैव स्वरेष्विवेति यावत् ॥। ४ ।। सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं दृदानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विव्ृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परि- हराणीति॥ ५॥ इति द्वितीयाध्पायस्य ड्राविंशः खण्डः ॥ २२।।

यत इन्द्राद्यात्मान: स्वरादयोऽतः सर्वे स्वरा घोपवन्तो वलवन्तो चक्तव्याः । तथाऽहमिन्द्रे बलं दैदानि बलमादधानीति। तथा सर्व

१ ख. ञ. ठ. त्वां त्वा प्र° ।२ ख. ञ् त्वा त्वां प्र० ।३ क, ङ 'ददानी"।

न्रयोविंश: खण्ड: २३] छान्दोग्योपनिषत्। ११३ उष्माणोडग्रस्ता अन्तरप्रवेशिता अनिरस्ता बहिरप्रक्षिप्ता विवृता विवृतप्रय- स्नोपेता: प्रजापे शत्मानं परिददानि प्रयच्छानीति। सर्वे स्पर्शा लेशेन शन- कैरनभिनिहिता अनभिनिक्षिप्ता वक्तव्या मृत्योरात्मानं वालानिव शनकैः परि- हरन्दिर्मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥५॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ॥ २२॥।

देवताज्ञानबलेनोद्गात्रा न प्रमत्तेन भवितव्यं र्वरादीनामन्यथोच्चारणे देवताभेदप्रसङ्गादतः स्वरादुच्चारणे तात्पर्य कर्तव्यमित्युद्धातारं शिक्षयति-यत इति। प्रयोगकाले चिन्तनी- यमर्थ कथयति-तथेति। यथोक्तरीत्या स्वराणां प्रयोगावस्थायाित्यर्थः । आदधानीति चिन्तयेदिति शेषः । तथेत्यूष्मणां प्रयोगावस्थायामिति यावत् । विवृतप्रयत्नोपेताः प्रयो- क्व्या इति शेषः । तत्रापि व्यातव्यं दर्शयति-प्रजापतेरिति । अतिद्रुतोच्चारणेन वैरणो वर्णान्तरे यर्थों निक्षित्ो न भवति तथा प्रयुव्यमानत्वमनभिक्षितत्वम्। मृत्योरात्मान- मिति वाक्योपादानं तस्यार्थमाह -- वालानिवेति । यथा लोकः शनकैर्जलादिभ्यो बालान्परिहरति तथा मृत्योरात्मानमहं परिहराणीति ध्यात्वा स्पर्शानां प्रयोगः कर्तव्य इत्यर्थः ॥ ५॥ इति द्वितीयाव्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ॥ २२॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य त्रयोविशञः खण्डः । )

त्यो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो बह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्य- न्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसथ्स्थोऽमृतत्वमेति ॥ १॥ ओंकारस्योपासनविध्यर्थ त्रयो धर्मस्कन्धा इत्याद्यारभ्यते। नैवं मन्तव्यं सामावयवभतस्यैवोद्गीथादि लक्षणस्योंकारस्योपासनाँत्फलं माप्यत इति । कि तहिं यत्सवैरपि सामोपासनैः कर्मभिश्वाप्ाप्यं तत्फल

१ङ. उ. रक्षि°। २ ख. ञ्. 'पेता वक्तव्या: प० । ३ क. ददानी' १४ क. ग.छ. ड. वर्णा ।५ क. ट. 'थाडनिक्षि। ६ क. तस्य तात्पर्यमा ।७ ख. प्र. नात्तत्फ।

११४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ द्वितीयाध्याये- ममृतत्वं केवलादोंकारोपासनात्माप्यत इति ! तत्स्तुत्यर्थ सामपरकरणे तदुप- न्यास: । त्रयस्त्रिसंख्याका धर्मस्य स्कन्धा धर्मस्कं्धा धर्मपविभागा इत्यर्थः । के त इत्याह-यज्ञोऽग्रिहोतादिः। अध्ययनं सनियमस्य ऋगादेरभ्यासः । दानं वहिर्वेदि यथाशक्तिद्रव्यसंविभागो भिक्षमाणेभ्यः । इत्येष प्रथमो धर्म- स्कन्धः । गृहस्थसमवेतत्वात्तन्निर्वतकेन गृहस्थेन निर्दिश्यते प्रथम एक इत्यर्थों द्वितीयतृतीयश्रवणान्नाऽडद्यार्थ:। तप एव द्वितीयस्तप इति कृच्छूचान्द्रायणादि तद्वांस्तापसः परिव्राड्ा न व्रह्मसंस्थ आश्रमधर्ममात्रसंस्थो ब्रह्मसंस्थस्य त्वमृत- त्वश्रवणात्। द्वितीयो धर्मस्कन्धः । ब्रह्मचार्याचार्यकुले वस्तुं शीलमस्येत्याचा- रयकुलवासी। अत्यन्तं यावज्जीवमात्मानं नियमैराचार्यकुलेऽवसादयन्क्षपर्यन्देहं तृतीयो धर्मस्कन्धः । अत्यन्तमित्यादिविशेषणान्नैष्ठिक इति गम्यते। उपकुर्वा- णैस्य स्वाध्यायग्रहणार्थत्वान्न पुण्यलोकत्वं ब्रह्मचर्येण। सर्व एते त्रयोऽप्याश्र मिणो यथोक्तैर्धमैंः पुण्यलोका भवन्ति । पुण्यो लोको येषां त इमे पुण्यलोका आश्रमिणो भवन्ति । अवशिष्टस्त्वतुक्तः परिव्राड्ब्रह्मसंस्थो ब्रह्मणि सम्यक्- स्थितः सोऽमृतत्वं पुण्यलोकविलक्षणममरणभार्वेमात्यन्तिकमेति नाऽडपेक्षिक देवाद्यमृतत्ववत्। पुण्यलोकात्पृथगमृतत्वस्य विभागकरणात्।

पासनं विधातुमारभते -- ओंकारेति। अङ्गावबद्वोपासनाधिकारे यथोक्तस्व्तन्त्रोपासनवि- धाने कोडभिप्रायः श्रुतेरित्याशङ्कयाSSह-नैवमिति। न स्वतन्त्रस्य तस्योपासनादित्ये- वकारार्थः । कथं तरहि मन्तव्यमित्यपेक्षायामाह-कि तहीतति। सनियमस्य प्राङ्मुख- त्वादिनियमसहितस्य पुरुषस्येति यातत् । अभ्यासश्व स्वीकरणं विचारो जपः शिष्येभ्यो दानमावृत्तिश्चति पञ्चविधः । वेद्यां यद्दीयते तस्य यज्ञाङ्गत्वात्पृथक्फलवत्त्वं नास्तीति मन्वानो विशिनष्टि-बहिर्वेदीति। गृहस्पेन तदात्मनेत्यर्थः । कथं गृहस्थस्य प्राथम्यं ब्रह्मचारिणस्तथात्वादित्याशङ्कयाऽडह-एक इत्यर्थ इति। उक्तव्याख्याने वाक्यशेषस्य गमकत्वमाह-द्वितीयेति । प्राथम्यभेव प्रथमशब्दस्य नार्थीं ब्रह्मचारिप्राथम्यप्रसिद्धिविरोधादित्याह-नाSडद्यार्थे इति। कीदृगत्र परिव्राड्गृह्यते तत्राSडह-नेति । कुतोडत्र ब्रह्मसस्थो न गृह्यते तत्राऽऽह-ब्रह्मसंस्थस्येति ।

१ ङ. ढ. त्वर्थः सा०। २ ख. अ. वयन्नयं तृ। ३ ध, ङ, उ. ड. ढ.णकस्य । ४ख. घ. ङ ञ्, ठ, ड. ढ. वमेत्यात्यन्तिक नाऽड। ५क, ट, कारगो ।६ क, ग ट सखाsडक । ७ क, व. ट, 'तो न्'।

प्रयोविंश: खण्डः २३ ] छान्दोग्योपनिषत्। ११५ परित्राजोऽपि प्रदर्शनार्थम् ब्रह्मचारीत्यादिवाक्यस्य नैष्ठिकविषयत्वं विशेषणसामर्थ्याद्दर्शयति-अत्यन्तमित्यादीति। अथोपकुर्वाणस्यात्र ब्रह्मचारित्वाविशेषात्किमित्युपादानं न भवेत्तत्राऽडह-उपकुर्वाणस्येति। ननु ब्रह्मचा- रिणो ब्रह्नचर्येण पुण्यलोको न श्रूयते तत्राSडह -- सर्व इति। कथमाश्रमिणां पुण्यले- कत्वविशेषवतां तदात्मकत्त्रमुच्यते तत्राSSह-पुण्य इति। आश्रमिषु प्रदर्श्यमानेषु कि परिव्राण्मुख्यो न प्रदश्थते तत्राऽSह-अवशिष्टस्त्वति। कुल्तो हि पुण्यलोकवैलक्षण्य- ममृतत्वस्येत्याशङ्कयोक्तम् -- आत्यन्तिकममिति । तस्या(स्याऽड) पेक्षित( क )- त्वाभावे हेतुमाह-पुण्यलोकादिति। यदि च पुण्यलोकातिशयमात्रममृतत्वमभविष्यत्ततः पुण्यलोकत्वाद्विभर्क्त नावक्ष्यत् । विभक्तोपदेशाच्चाऽऽत्यन्तिकममृतत्वमिति गम्यते। अत्र चाSSश्रमधर्मफलोपन्यासः प्रणवसेवास्तुत्यर्थ न तत्फलविध्यर्थम्। स्तुतये च प्रणवसेवाया आश्रमधर्मफलविधये चेति हि भिद्येत वाक्यम्। तस्मात्स्मृतिसिद्धाश्रमफलानुवादेन प्रणवसेवाफलममृतत्वं ब्रुवन्प्रणवसेवां स्तौति। यथा पूर्णवर्मणः सेवा भक्तपरिधानमात्रफला राजवर्मेणस्तु सेवा राज्यतुल्यफ- लेति दद्ूत्। प्रणवश्च तत्सत्यं परं ब्रह्म तत्मतीकत्वात्। एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म एतद्धयेवाक्षरं परमित्याद्याम्ायात्काठके युक्तक तत्सेवातोडमृतत्वम्।

उत्तमेत्रार्थ व्यतिरेकमुखेन (ण) साधयति-यदि चेत्यादिना । ब्रह्मशब्दस्य यथा- श्रुतं मुख्यमर्थ गृहीत्वा परब्रह्मात्मना साक्षात्कारवतो निरङ्कुशममृत्त्वमुक्तं प्रकरणादालोचनया तु प्रणवप्रतीके ब्रह्मोपासकस्य क्रमेणामृतत्वरं भेदबुद्धेरनपायाद्द्रष्टव्यम्। कर्िणामन्तवत्फर्ल- त्वाभिधानेन तनिनिन्दया ब्रह्मसंस्थतास्तुतिदर्शनात्तस्याश्च विध्यर्थत्वादमृतत्वकामो ब्रह्मसंस्थः स्यादित्येकार्थपरत्वादेकमिदं वाक्यमित्याह-अत्र चेत्यादिना। स्ुतये फलविधये चेदं वाक्य कि न स्यादित्याशङ्कयाऽडह-स्तुतथे चेति। अयैकत्वादक वाक्य तद्रेदे तद्ेः- नियमादित्यर्थः । किपरं तहींदं वाक्यं तत्राऽऽह-तस्मादिि। स्मृतिसिद्धेति । श्रुतेः स्मृत्यर्थानुवादत्वे वैपरीत्यात्तवनुमितश्रुतिसिद्धेति योज्यम् । स्तुतिमेव दृष्टान्तावष्टम्भेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना। इतिशब्दोऽव्याहृतस्तुतय इत्यनेन संबध्यते। ननु ब्रह्मतत्वसे

१ ग. ट. ख्यर। २ खं. छ. न. कवि'। ३ क, ग.ट. त्मत्व ।४ क. ग. ट, देशत्वादात्य® ।५क. ग, व, ङ,च, ट, ठ. ड. ढ. 'तिपसि'। ६ क. ग. ठ. ड केS- प्युक्त । ७ रु, छ, ञ्, 'रतो, ८ ख, छ, ञ् लवस्वाभि । ९ क, ट, देकवा।

११६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२दवितीयाव्याये-

चातोऽमृतत्वं भवति न प्रणवसेवातस्तत्किमिति तस्य स्तुतिरित्याशङ्कयाऽऽह-प्रणवश्चेति। तत्र प्रमाणं दर्शयन्फलितमाह-एतद्धचेवेति। अत्राऽडहुः केचिच्चतुर्णामाश्रमिणामविशेषेण स्वकर्मानुष्ठानात्पुण्यलोकतेहोक्ता ज्ञानवर्जितानां सर्व एते पुण्यलोका भवन्तीति। नात्र परित्राडवशेषितः । परि- व्राजकस्यापि ज्ञानं यमा नियमाश्च तप एवेति। तप एव द्वितीय इत्यत्र तप :- शब्देन परिव्राटतापसौ गृहीतौ। अतस्तेषामेव चतुर्णो यो ब्रह्मसंस्थः प्रणवसे- वकः सोऽमृतत्वमेतीति । चतुर्णामधिकृतत्वाविशेषात् । ब्रह्मसंस्थत्वेऽप्रतिषे- धाच्च । स्वकर्मच्छिद्रे च ब्रह्मसंस्थतायां सामर्थ्योपपत्तेः । न च यववराहादि- शब्दवद्रह्मसंस्थशब्दः परित्राजके रूढः । ब्रह्मणि संस्थितिनिमित्तमुपादाय प्रवृत्तत्वात्। न हि रूढिशब्दा निमित्तमुपाददते। सर्वेपां च ब्रह्मणि स्थितिरु- पपद्यते। यत्र यत्र निमित्तमस्ति ब्रह्मणि संस्थितिस्तस्ये तस्य निमित्तवतो वाचकं सन्तं ब्रह्म संस्थशब्दं परित्राडेकविषये संकोचे कारणाभावान्निरोद्धुम- युक्तम् । स्वव्याख्यानं वर्जितदोषमुक्त्वा ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीत्यत्र वृत्तिकारीयं व्याख्यानमुत्था- पयति-अत्रेति। ये खल्वाश्रमिणश्चत्वारो ज्ञानवर्जितास्तेषां सर्वेषामप्यविशेषेण स्वाश्रम- विहितधर्मानुष्ठानेन पुण्यलोकभागिता सर्व एते पुण्यलोका भवन्तीत्यत्रोक्ता । न तु पूर्वस्मिन्ग्रन्थे परिव्राडनुक्तः सन्नवशेषितोऽस्तीति योजना। ननु पूर्वस्मिन्ग्रन्थे वाचकपदं परिव्राजो नोपलभ्यते तर्थी चासाववशेषितस्तत्राSSह-परित्राजकस्यापीति । ज्ञानं यम नियमाश्चोपायभूता इति यावत् । परिव्राडपि पूर्वत्रामिहितश्वेङ्वह्मसंस्थवाक्यस्य कोर्डर्थः

तःशब्दार्थः । सामान्यनिर्देशे हेतुमाह-चतुणोमिति । अप्रतिषेधाच्चेति च्छेदः । नन्वा- श्रमान्तराणां कर्मार्थत्वात्तत्रैव व्यापृतत्वान्न ब्रह्मसंस्थतायां सामर्थ्यमरिति परिव्राजकस्य तु निर्व्यापारस्य ब्रह्मसंस्थता सुकरेत्यत आह-स्वकर्मेति। ननु परिव्राजके ब्रह्मसंस्थशब्दो रूढो गवादिशब्दवत् तन्नासावाश्रमान्तरमास्कन्दति तत्राऽडह-न चेति। निमित्तमा- दाय प्रवृत्तत्वेऽपि किमिति रूढिर्न स्यादित्याशङ्कयाSSह-न हीति। नन्वेष शब्दो नैमित्तिकोऽपि परिव्राजकमात्रमधिकरोति। तत्रैव निमित्तस्य स्त्वात्तत्राSडह-सर्वे-

१ क. ङ. तायाः सा । २ ख. व ङ च. ञ् ठ. ड. ढ. 'णि स्थि० । ३ क. तिमवोचाम । य° । ४ ख, ङ, ञ. ठ. ड. ढ. 'णिस्थि।५ङ. ड. 'स्य नि°। ६क, व. ड. ठ, ट. कोचका । ७ म, ट, 'रीयव्या८ ग, ढ, तन स चाइडश्र।

त्रयोविंश: खण्ड: २३ ] छान्दोग्योपनिपत्। ११७ षां चेति। ननु पङ्कजादिशब्दा निमित्तमस्तीत्येतावता नेनदीवरादौ वर्तन्ते किंतु ताम- रसादिमात्रं विषयी कुर्वन्ति। तथा ब्रह्मसंस्थरव्दो निमित्तव्त्यपि गृहस्थादावनवस्थितः परिव्राजकमेव परं गोचरयेदत आह -- यत्रति। ब्रह्मसंस्थशब्दं निरोद्ुमयुक्तमिति संबन्धः । न च पारिव्राज्याश्रमधर्ममात्रेणामृतत्वम्। ज्ञानानर्थक्यप्रसङ्गात्। पारि- त्राज्यधर्मयुक्तमेव ज्ञानममृतत्वसाधनमिति चेन्न। आश्रमधर्मत्वाविशेषात्। धर्मो वा ज्ञानवििष्टोऽमृतत्वसाधनमित्येतदपि सर्वाश्रमधर्माणामविशिष्टम्। न च वचनमस्ति परित्राजकस्यैव ब्रह्मसंस्थस्य मोक्षो नान्येषामिति। ज्ञाना- न्मोक्ष इति च सर्वोपनिषदां सिद्धान्तः । तस्माद्य एव ब्रह्मसंस्थः स्वाश्रमवि- हितकर्मवतां सोडमृतत्वमेतीति। रूढिपक्षे दोषान्तरमाह-न चेति। धर्मसहितस्य ज्ञानस्य ज्ञानसहितस्य वा धर्म- - स्यामृतत्वसाधनत्वान्न पारित्राज्यधर्मेणैवेति नायं नियमो गृहस्थादिधर्माणामप्याश्रमधर्मतवेन तुल्यत्वात्तद्वीरिष्ट- ज्ञानममृतत्वहेतुरित्यपि वत्तुं सुकरत्वादित्याह-नाऽडश्रमेति। द्वितीयं दूषयति- धर्मो वेति। यदि परिव्रजकधर्मो ज्ञानविशिष्टो मुक्तिहेतुरित्युच्यते तदैतदपि मुक्तिहे- तुत्वं सर्वाश्रमधर्माणां ज्ञानविशिष्टानामविशिष्टम्। तथा च न रूढिपक्षेऽपि परित्राजकस्यैव ज्ञानान्मुक्तिरित्यर्थः । इतश्व परित्राजकस्यैव मुक्तिभक्त्वमसिद्धमित्याह-न चेति। मा तर्हिं कस्यचिदपि मुत्ति भदिति तत्राऽडह -- ज्ञानादिति। ब्रह्मसंस्थवाक्यार्थमुपसं- हरति -- तस्मादिति। परित्राजकस्यैवामृतत्वमित्यनियमउज्ञानादेव तदिति च नियमा- दित्यर्थः । न। कर्मनिमित्तविद्यामत्यययोविरोधात्। कर्तादिकारकक्रियाफलभेदप्रत्य- यवत्वं हि निमित्तमुपादायेदं कुर्विदं मा कार्पीरिति कर्मविधयः प्रवृत्ताः। तच्च निमित्तं न शास्त्रकृतम्। सर्वप्राणिषु दर्शनात्। सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं सर्वे ब्रह्मैवेदं सर्वमितिशास्त्रजन्यः प्रत्ययो विद्यारूपः स्वाभाविकं क्रियाकारकफल- भेदप्रत्ययं कर्मविधिनिमित्तमनुपमूद्य न जायते। भेदाभेदप्रत्यययोविरोधात्। न हि तैमिरिकद्विचन्द्रादिभेदप्न्ययमनुपमूद्य तिमिरापगमे चन्द्रादेकत्वपत्यय उपजायते। विद्याविद्यापत्यययोर्विरोधात्। तत्रैवं सति यं भेदपत्ययमुपादाय कर्मविधयः प्रवृत्ताः स यस्योपमर्दितः सदेकमेवाद्वितीयं तत्सत्यं विकारभेदोऽ-

४ क. ट. "भूयदि'। १ ग. ट. वत्यपि। २ ख. ग. ड. ढ. स्माद्यो त्र'। ३ घ, च. ठ. ड. मेवान्सोऽपृ0।

११८ आनन्दगिरिकृतटीकास वलितशांकर भाष्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

नतमित्येतव्वाक्यप्रमाणजनितेनैकत्वप्रत्ययेने स सर्वकर्मभ्यो निवृत्तो निमित्त- निव्टत्तेः, स च निवृत्तकर्मा ब्रह्मसंस्थ उच्यते, स च परिव्राडेवान्यस्यासंभवात्। ब्रह्मसंस्थः समुच्चयानुष्ठायीति वृ्तिकारमतं निराकरोति -- न कभेति। कर्मनिमित्त- प्रत्ययस्य शुद्धब्रह्मात्मतासाक्षात्कारस्य च मिथो विरोधान्न समुच्चयसिद्धिरिति। वस्तुसंग्र- हवाक्यं विवृणोति-कर्त्रादीति। कर्मविधयो निषेधाश्चेति द्रष्वपम्। तथाऽपि प्रत्यय त्वाविशेषात्कारकाकारकविधिनिषेधयोरन विरोधोऽस्तीत्याशङ्गय,SSह-तच्चेति। प्रत्यय- त्वेऽपि शास्त्रीयाशास्त्रीयतया विद्याविद्याभावेन विरोधोडस्तीत्यर्थः। सति विरोधे कि स्वाद- त्राऽडह-स्व्राभाविकमिति। विद्यारूपः प्रत्यय इति पूर्वेण संबन्धः। तत्रोक्तमेव हेतुं स्मारयति-भेदेति। तत्र लोकप्रसिद्धमुदाहरणमाह-न हीति। भेदाभेदप्रत्यययो- ्विद्या विद्यात्मनोर्विरोधेन समुच्चयासंभवात्तदनुष्ठायी ब्रह्मसंस्थो न भवति चेत्कस्तर्हि ब्रझ्मसंस्थ: स्यादत्राऽडह-तत्रेति। उक्तरीत्या रमुच्यायोगे सतीति यावत्। अन्यो ह्यनिषृटत्तमेदप्रत्ययः सोऽन्यत्पश्यञशृण्वन्मन्वानो विजानन्निदं कृत्वेदं प्राप्नुयामिति हि मन्यते। तस्यैवं कुर्वतो न ब्रह्मसंस्थता । वाचारम्भणमात्र- विकारानृताभिसंधिप्रत्ययत्वात्। न चासत्यमित्युपमर्दिते भेदप्रत्यये सत्यमि- दमनेन कर्तव्यं मयेति प्रमाणप्रमेयवुद्धिरूपपद्यते। आकाश इव तलैंमलबुद्धि- र्विवेकिनः । उपमर्दितेऽपि भेदप्रत्यये कर्भभ्यो न निवर्तते चेत्मागिव भेदप्रत्य- योपमर्दनादेकत्वप्रत्ययविधायकं वाक्यमप्रमाणीकृतं स्यात्। अभक्ष्यभक्षणादि- प्रतिषेधवाचयानां प्रामाण्यवद्ुक्तमेकत्ववाक्यस्यापि मामाण्यम्। सर्वोपनिषदा तत्परत्वात्। अन्यस्य गृहस्थादेर्व्ह्मसंस्थतासंभवमुक्तं साधयति -- अन्यो हीति। वाचारम्भणमात्रे विकारेऽनृते शरीर दौ ब्राह्मणोऽहमित्याद्यभिसंधानरूपो मिथ्यामिनिवेशात्मको यः प्रत्यय- स्तद्व्त्वादिति हेत्वर्थः । ननु ब्रह्मविदोऽपि संस्कारवशाद्द्वैतसत्यत्वाभिनिवेशपूर्वकं कर्म- प्रवृत्तिसंभवान्न ब्रह्मसंस्थता सुप्रतिपाद्येत्यत आह-न चेति । असत्यमिदमिति विवेकेन सत्यत्वामिनिवेशे शिथिलीकृते पुनः सत्यत्वाभिनिवेशेन न प्रवृत्तिरुपपद्यते। आभासरूपी तु मेबुद्धिर्न कर्मप्रत्ृत्तिहेतुरित्यर्थः । अद्वैतज्ञानवतो निमित्तनिवृत्त्या कर्मनिवृत्तिरवश्यंभाविनीत्युक्तम्। विपक्षे दोषमाह-उपमर्दितेऽपीति। एक-

१ क. ख, त्रन यः सव। २ ञ्. स्यातत्रा। ३ छ. उक्तनीत्या। ४ ख. ङ.ञ. ड. ढ. संधप । ५ग, ट, मेये वु'। ६ क. ग. च. ठ, ढ, रुतध। ७ग, व. ङ च. ठ. ड. ढ. लबु। ८ठ. ड. णीभूनं। ९ ख ञ संसथान। १० ख. छन् पानेद'।

त्रयोविंश: खण्ड: २३] छान्दोग्योपनिषत/0125 त्वप्रत्ययजनकं शास्त्रं न भवत्येव प्रमाणं पूर्तप्रवृत्तमेदप्रत्ययविरोधादिति मतमाशङ्कयाSSह- 31.5761 ११९

अभक्ष्येति। यथा न कलअजं भक्षयेदित्यादि शास्त्रं पूर्वप्रवृत्तकलअ्षदिभक्षणप्रत्ययविरो- घेडपि प्रमाणं र.गादिदोषात्तस्य प्रत्ययस्याप्रमाणत्वात्तथैव भेद प्रत्ययस्य विद्योत्थत्वात्प्रामा X ण्यासंभवात्तद्विरोवेऽप्यद्वैतशस्त्रस्य युक्तमेव प्रामाण्यमित्यर्थः । कार्यपरत्वादद्वैते तात्पर्या- भावात्कुतस्तच्छास्त्रस्य प्रामाण्मित्याशङ्कयाSSह-सर्वोपनिषदामिति। उपक्रमोपसं- हारैकरूप्यादिषड्विधतात्पर्यलिङ्गदर्शनादद्वैते तात्पर्य तासामवसीयते तद्युक्तमद्वैतशास्त्रस्य स्वार्थे प्रामाण्यमित्यर्थः । कर्मविधीनामपामाण्यप्रसङ्ग इति चेत्। न। अनुपमर्दितभेदप्रत्ययवत्पुरुष- विषये प्रामाण्योपपत्तेः स्वमादिप्रत्यय इव प्राक्मबोधात्। विचेकिनामकरणात्क- ्मविधिप्रामाण्योच्छेद इति चेन्न। कास्यविध्यनुच्छेददर्शनात्। न हि कामात्मता न प्रशस्तेत्येवंविज्ञानवद्भिः काम्यानि कर्माणि नानुष्ठीयन्त इति काम्यकर्मविधय

कर्माणीति न तद्विघय उच्छिद्यन्तेःब्रह्मविद्भिरनुष्ठीयन्त एवेति। भेदालम्बनकर्भविधिविरोधान्र दवै तशासत्ं स्वार्े मानमिति शङ्को-कर्मविधीनामिति। यथा स्वप्तप्रत्ययो गन्धर्वनगरादिप्रत्ययश्च प्रात्त्त्वज्ञानादजं पुरुषमधिकृत्य प्रमाणं तथा कर्मविधीनामप्यविदुषि पुरुषे प्रामाण्संभवान्न द्वैतशस्त्रस्य तद्विरोधोडसीति परिहरति- नानुपमर्दितेति। "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः " इति स्मृतेस्तत्त्व्रदार्शिनां कर्मभ्यः सकाशादुपरमे सत्यन्येऽप्युपरंस्यन्ते। तथा च कर्मविधिविरोधतादवस्थ्यमिति शङ्कते-विवेकिनामिति। प्रकृतिपरवशत्वालोकस्य नासौ विवेकी प्रकृतिमनुवर्तते। "प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति " इति स्मृतेः । ततो ब्रह्मविदां नैष्क- म्येडपि न कर्भविधीनामप्रामाण्यप्रसक्तिरत्युत्तरमाह-न काम्येति। तदेव प्रपञ्चयति- न ह्षीति। इति नोच्छिद्यन्त इति शेषः । अस्तु प्रस्तुते किमायातं तदाह-तथेति। अनुष्ठीयन्त एवेति तद्विघीनामनुच्छितिरिति वाक्यशेषः । परिव्राजकानां भिक्षाचरणादिवदुत्पन्नैकत्वप्रत्ययानामपि गृहस्थादीनाम- गिहोत्रादिकर्मानिवृत्तिरिति चेन्न। प्रामाण्यचिन्तायां पुरुषप्रवृत्तेरदृष्टान्तत्वात्। न हि नाभिचरेदिति प्रतिषिद्धमप्यभिचरणं कक्षित्कुर्न्दृष्ट हति शत्रौ द्वेषरहिते- नापि विवेकिनाऽभिचरणं क्रियते। न च कर्मविधिप्रवृत्तिनिमित्ते भेदप्रत्यये

१ ख, वेकिप' । २ क, ग ट प्रवृत्तिमक श्री राम शेव ाय स्पकते।

१२० आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांक रभाव्यसमेता-[२द्वितीयाध्याये-

बाधितेऽत्निहोतादौ प्रवर्तकं निमित्तमस्ति, परिव्राजकस्येव भिक्षाचरणादौ वुभुक्षादि पवरतेकम् । अद्वैनवादिनोऽवश्यंभाविनी कर्मनिवृत्तिरित्युक्त दृष्टान्तेन विघटयन्नाशङ्कते-परित्रा- जकानामिति। अद्वैतधीस्त्रभावालोचनायां भिक्षाठनादिप्रवृत्तिरष्यघटमानैवेति मन्वानः समाधत्ते-न प्रामाण्येति। समुच्चयस्य प्रामाणिकत्वनिरूपणायां प्रत्ययाभासमूलस्य प्रचृत्याभासस्य नोदाहरणत्व्रम्। अग्निहोत्रादिपवृतेरप्याभासत्वे प्रामाणिकसमुच्चयसिद्धान्त- हानिरतो नैतच्चोद्यमित्यर्थः । एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति-न हीति। तद्वदविव्रेकिना कर्म क्रियमाणं दृष्टमिति विवेकिभिरपि तन्न क्रियते। मिक्षाटनादिपवृत्त्याभासस्त्वप्रामाणि कोडांग्रहोत्रादिपवृत्तेर्नोदाहरणमिति शेषैः । इसश्र नेदमुदाहरणमित्याह-न चेति। इहाप्यकरणे प्रत्यवायमयं प्रवर्तकमिति चेत। न। भेदप्रत्ययवतोऽधिकृत- त्वात्। भेदपत्ययवाननुपमर्दितभेववुद्धिविद्ययाँ यः स कर्मण्यधिकृत इत्यवो- चाम। यो ह्यथिकृतः कर्भणि तस्य तदकरणे प्रत्यवायो न निवृत्ताधिकारस्य गृहस्थस्येव ब्रह्मचारिणो विशेषधर्माननुष्ठाने। एवं तर्हि सर्वः स्वाश्रमस्थ उत्प- ननैकेत्वप्रत्ययः परिव्राडिति चेत्। न। स्वस्वामित्वभेदबुद्धयनिवृत्तेः । कर्मार्थ- त्वाच्चेतराश्रमार्णाम्। "अथ कर्म कुर्वीय " इति श्रतेः । तस्माँत्स्व्स्वामित्वा- भावाद्िक्षरेक एव परिव्राट्। न गृहस्थादिः। अगनिहोत्रादावपि प्रवर्तकमस्तीति शङ्कते -- इहापीति। अकरणकृतं प्रत्यवायाख्यं भयमविवेकिनो विवेकिनो वेति विकल्प्याऽडद्यमङ्गी करोति -- न भेदेति। कर्मणि भेद- बुद्धिमतोSधिकृतत्वेऽपि तस्य तदकरणे कि स्यादित्याशङ्कयाऽडह-यो हीति। द्वितीयं दूषयति -- न निवृत्तेतति। विवेकिनो निव्टत्ताधिकारस्य प्रत्यवायपाप्या कर्मसु प्रवर्त- काभावात्कर्मम्यो निवृत्तिरूप पारिव्राउ्यं चेद्तिप्रसङ्गस्तहीति शङ्कते-एवं तहीति। कर्भसाधनं स्त्रयज्ञोपवीतादि त्यज्यते न वा। त्यज्यते चेन्न स्वाश्रमधर्मः । ततो यज्ञोपवी तःधन्तरेग गार्हरथ्यादिभावासंभवात्। न त्यज्यते चेन्न पारिव्राज्यप्राप्तिः। साधनसंग्रहस्य साध्यार्थत्वादिति परिहरति -- न स्वस्वामित्वेति। इतश्चाऽSश्रमान्तरेषु न पारिव्राज्य- मित्याह -- कर्मार्थत्व्ादिति। जायापुत्रवित्तसंपत्त्यानन्तर्थ श्रुतावयशब्दार्थः । गृहस्था दिषु स्वाश्रमस्थेष्वेव पारिव्राज्यस्य दुर्वचत्वे फलितमाह-तस्मादिि। विवेकवशादज्ञो-

१ क. ग. ट. किनां क। २ ख. ञ्. ष:। कुत । ३ ङ. द्विरविद्य। ४ ठ. ड. या सर्वक ।५ क ख. ञ्र ड. कप। ६ ख, ञ्. णामीश्वरोऽय। ७ क. ग. च, ट, स्माच्च स्वस्वा। ड, उ. ड, ढ. रं। ९ ख, छ. ञ्. °नं स्वं य०।

त्रधोविंश: खण्ड: २३ ] छान्दोग्योपनिपत्। १२१ पवीतादौ स्व्शब्दार्थे स्वामित्ववुद्धयभावादिति यावत्। एकत्वप्रत्ययविधिजनितेन प्रत्ययेने विधिनिमित्तभेदप्रत्ययस्योपमर्दितत्वाद्य मनियमाद्यनुपपत्तिः परित्राजकस्थेति चेत्। न। वसुक्षादिनैकत्वप्रत्ययात्मच्या- वितस्योपपतेर्निवृत्त्यर्थत्वात्। न च प्रतिपिद्धसेवापाप्तिः । एकत्वप्रत्ययोत्पत्तेः पागेव प्रतिषिद्धत्वात्। न हिरात्री कूपे कण्टके वा पतित उदितेऽपि सवितार पत्तति तस्मिननेव। तस्मात्सिद्धं निवृत्तकर्मा भिक्षुक एव ब्रह्मसंस्थ इति। यत्त परिव्राजकस्प निवृत्ताधिकारस्य प्रत्यवार्याप्राप्तिरिति तत्रानिष्टापत्तिमाशङ्कते- Y एकत्वेति। तद्विषयप्रत्वयस्य विधिरुत्पादकं तत्त्त्व्रमस्यादिवाक्यं त्ज्जनितेनैकत्वविषयेण प्रत्ययेनेति यावत् । तथा च यथेष्टचेष्टाप्रसक्तिरिति शेषः । ज्ञानिनो वैवं यमादि नास्ति तत्प्रवृत्तिस्तु संरकारवशादित्याशयेनाऽडर्हे-न बुभुक्षादिनेति। यो हि दृष्टेन दोषेण

कृततत्व्रप्रच्युति प्रसू नानियत् चेष्टानिवृत्त्यर्थतेनावश्यानुष्ठेयत्वात्। तथा च न यथेष्टपेष्टापत्ति- रित्यर्थः । इतश्व विदुषो वैवप्रवृ्त्यभावेऽपि यथेष्टचेष्टा नास्तीत्याह-न चेति। अवि- दुषोडपि न यथेष्टचेष्टा विदुषस्तु सा कुतस्त्येति दृष्टान्तेन स्फुटयति-न हीति। अन्येनां ब्रह्मसंस्थत्वासंभवे फलितमुपसंहरति-तस्मादिति। यत्पुनरूक्त सर्वेषां ज्ञानवर्जितानां पुण्यलोकतेति। सत्यमेतत् । यच्चोक्ततं तपःशब्दन परिव्राडप्युक्त इे। एतदसत्। कस्मात् । परित्राज कस्यैव ब्रह्मसंस्थतासंभवात्। स एव ह्यवशेषित इत्यवोचाम। एकत्वविज्ञान- वतोऽगिहोत्रादिवत्तपोनिवृत्तेश्र। भेदबुद्धिमत एव हि तपःकर्तव्यता स्यात् । एतेन कर्मचच्छड्रे ब्रह्मसंस्थतासामर्थ्यम्। अपतिपेधश्च प्रत्युक्तः । तथा ज्ञानवा- नेव निवृत्तकर्मा परिव्राडिति ज्ञानवैयर्थ्य प्रत्युक्तम् । परोक्तमनदयाङ्गी करोति -- यत्पुनरिति । उक्तमर्थान्तरमनुवदति-यच्चेति । किं परिव्राजकस्य ज्ञानहीनस्याSSश्रममात्रनिष्ठस्य तपःशब्देनोपादानमाहो ज्ञानवतोडपीति विक- सप्याऽडयमङ्गीकृय द्वितीयं दूपयति -- एतद्सदिति। ज्ञानवतोऽषि तपस्वित्वात्तपःश-

१ ङ न भे० । २ ड ढ. न भे ।३ ख. ङ ञ्. ढ. तिषेधसे ।४ क. ग. ट यानभिया' । ५क. ग, ट, ण ह। बु । ६ ठ ड.नवित्र ७ क. ग, ठ. इत्येतत्। न । ८ व, ङ, ढ. 'ति । त°।९ क, ट, होस्विज्ज्ञान® । १० क. ग, ट. 'ति।त३ ९६

१२२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता-[२दवितीयाध्याये-

व्देनोपादानमुचितमिति शङ्कित्वा प्रत्याह-कस्मादित्यादिना। तपःशब्देन नासौ गृहीत इति शेष: । तस्य च ज्ञानवतोऽवशिष्ठत्वं प्रागेवोपदिष्टमित्याह-स एवेति। इतश्च परमहंसपरिव्राजको न तपःशब्देन परामृष्ट इत्याह-एकत्वरेति। तदेव स्फोरयति- भेदेति। यत्तु कर्मच्छिद्वे गृहस्थादेरपि ब्रह्मसंस्थतासामथ्यमिति तत्प्रत्याह -- एतेनेति। अनिदृत्तभेदप्रत्ययस्य ब्रह्मसंस्थत्वासंभवेनेति यावत् । सामथ्यं प्रत्युक्तमिति संबन्धः । यत्तु चतुर्णामपि ब्रह्मसंस्थताया अप्रतिषेध इति तत्राSडह -- अप्रतिषेधश्चेति। एकत्वोपदेशेन भेदप्रत्ययनिरासादनिवृत्तभेद प्रत्ययस्यार्थाद्ब्रह्मंसस्थता प्रतिषिद्वेत्यर्थः। पारित्राज्यमात्रेणामृतत्वे ज्ञानवैय्थर्मुक्तं परिहरति-तथेति। यत्पुनरुक्त यववराहादिशब्दवत्परित्राजके न रूढो ब्रह्मसंस्थशब्द इति तत्परिहतम्। तस्यैव ब्रह्मसंस्थतासंभवान्नान्यस्येति। यत्पुनरुक्तं रूँढशब्दा निमित्तं नोपाददत इति। तन्न। गृहस्थतक्षपरित्राजकादिशब्ददर्शनात् । गृह- स्थितिपारित्राज्यतक्षणादिनिमित्तोपादाना अपि गृहस्थपरित्राजकौवाश्रैमिवि- शेपे विशिष्टजातिमति चे तक्षेतति रूढा दृश्यन्ते शब्दाः । न यत्र यत्रें तानि निमित्तानि तत्रै तत्र वर्तन्ते। प्रसिद्धयभावात्। तथेहापि ब्रह्मसंस्थशब्दो निवृ- त्तसर्वकर्मतत्साधनपरिव्राडेकविरषयेऽत्याथ्रमिणि परमहंसाएँये वृत्त इह भवितु- महति। मुख्यामृतत्वफलश्रवणात्। अतश्वेदमेयैकें वेदोक्तं पारिव्राज्यम्। न य ज्ञोपवी तत्रिदण्डकमण्डल्वादिपरिग्रेहैं इति मुण्डोऽपरिग्रहोऽसङ्ग इति च । चोद्यान्तरमन्द्येक्तिं परिहारं स्मारयति -- यत्पुनरुक्तमिति। तत्र रूढोडयं शब्द इति शेषं पञ्चम्पा सूचयति। चोद्यान्तरमनूद्य दूषयति -- यत्पुनरित्यादिना । आदि- पदेन पङ्कजादिशव्दो गृह्यते। उक्तं प्रपञ्चयति-गृहस्थितीति। इहापीति प्रकृतवाक्यो पादानम्। प्रकृते परमहंसे परित्राजके ब्रह्मसंस्थपदमित्यत्र हेतुमाह-मुख्येति । इतश्च पारमहंस्यमेव श्रीतमित्याह-अतय्चेति। एवकारार्थ कथयति-न यज्ञोपवीतेति। इतिशब्दः संन्यासपकरणे तथाविवश्रत्यभावप्रदर्शनार्थः ।

१ ग. ङ. ठ. ड. ण. क वरा। २ ग. ङ. ठ. 'ति परि° । ३ ग. व. ङ. च. ट. ठ. तमेतत् । त ।४ ख. च. ञ्र ठ. ड. ढ. रूढिश । ५ ख. ङ, ञ्. ढ. 'तिप्रवज्यात। ६ ठ. ड. काश्। ७ क. ग. ट. श्रमवि' । ८ क, ग. व. च, ट, ठ. च गृहस्थ इति परिव्राजक इतिचत ।९ व तिच निरु ।ठ ति च रू।१ ख. ञ्र. त्र निमि ।११ ङ. ड. ढ.त व°। १२ ख. ञ्. षयोत्या । ग. च. ङ, ढ. षयेऽनत्याअ। १३ ख. ञ. ञ. ठ. ख्ये मत्ृ° । १४ क. थ. व. च, ट, ठ. हवान्मण्डोड़। १५ ख. व. ञ्.ति। श्रु°। १६ क. शब्दा गृदन्ते। उ° ।

त्रयोविशः खप्ड: २३ ] छन्दोग्योपनिपत्। १२३ श्रुतिरत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रमित्यादि च श्वेताश्वतरीयें। निस्तुतिनिर्नम- स्कार इत्यादिस्मृतिभ्यश्च। 'तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदशिनः । तस्मादलिड्गने धर्मज्ञोऽव्यक्तलिङ्ग:' इत्यादिस्मृतिभ्यक्च। ब्रह्मसंस्थशव्दस्य परमहंसविषयत्वे श्रुत्यन्तरं संवादयति-श्रुतिरिति। अत्याश्रमिम्यः 8 पूर्वाश्रमत्रयमतीत्य सर्वकर्म त्यकत्वा स्थितेभ्यः परमहंसपरित्राजकेभ्य इति यावत्। परमं पवित्रं निरतिशयपरिशुद्धिकारणं परमपुरुषार्थसाधनं सम्यग्ज्ञानं प्रोवाचेत्यर्थः । स्मृतिभ्यश्च यथोक्तं पारि्रज्यं सिध्यतीति शेषः। अनाशिषमनारम्भमित्यादिवाक्यसंग्रहार्थमादि- 53 पदम् । कर्मणो बन्धहेतुत्वं तच्छब्दार्थः । लिङ्गस्य धर्मकारणत्वराहित्यं तस्मादित्युक्तम् । अलिङ्गिो धर्मध्वजित्वरहितः । धर्मज्ञो यथावद्धर्मानुष्ठाता। अवर्मज्ञ इति वा पठः । धर्म- विचार निष्ठारहितस्तत्रा सारत्व प्रत्ययवानित्यर्थः । अलिङ्गि इत्युक्तेSनाश्रमित्वमाशङ्कयाSह- अव्यक्तेति। न व्यक्तं दम्भेन गृहीतं लिड्गमाश्रमित्वमस्यास्तीत्यव्यक्तलिङ्गः। कित्वद- म्भेन श्रुतिस्मृत्युक्तप्रकारेण तदस्यास्तीत्यर्थः । आदिपदं त्यज धर्ममधमे चत्यादि ग्रहीतुम् । अत्रापि पूर्वपदान्वयः । यत्तु सांख्यैः कर्मत्यागोऽभ्युपगस्यते। क्रियाकारकफलभेदबुद्धेः सत्यत्वा- भ्युपगमात्। तन्मृपा । यच्च वौद्धैः शून्यताभ्यु गमादकर्तृत्वमभ्युपगभ्यते। तद- व्यसत्। तदभ्युपगन्तुः सत्त्वाभ्युपगमात्। यच्चाज्ैरलसतयाऽकर्तृत्वाभ्युपगमः

यवत ऍव कर्मनिवृत्तिलक्षणं पारित्राज्यं ब्रह्मसंस्थत्वं चेति सिद्धम्। एतेन गृहस्थस्यैकत्वविज्ञाने सति पारिवाज्यमर्थसिद्धम्। ननु कर्मनिवृत्तिमुपदिशता त्वया सांख्यमतमेवाSडश्रितं तेनापि शरीरादिव्यापारोपरम- द्वारा ध्याननिष्ठतायाः स्वीकृतत्वात्तत्राSडह-यह्विति। न हि तन्मते कूटस्थात्मधीबलेन नैष्कर्म्य युक्तम्। क्रियाकारकादिबुद्धरविवेकस्य च सत्यत्वेन ज्ञानमात्रापनोद्यत्वायोगात्। न च सर्वव्यापारोपरमसंभवो मनोबुद्द्यादीनां तच्छीलत्वात्। न हि कश्षिितक्षणमपीत्यादि- स्मृतेः । अतः सांख्यवचो मिथ्यैवेत्यर्थः । ननु बौद्धेनापि नैरात्म्यमिच्छता नैष्कर्म्यमिष्टं तथा च कर्मत्यागमुपदिशता त्वयाऽपि तन्मतमेवानुमोदितं नेत्याह-यच्चेति ।

१ क. ग. च. ठ. ये न स्तु । २ क. ग, च. ट, तिर्न नम। ३ घ. ठ. सत्यत्वाभ्यु। ४ ख. च. सन्। कार। यद्यप्ययमेव पाठः रुमीचीन इत्यापाततः प्रतिभाति तथाऽपि यच्चाज्ै रिति नपुंसक यच्छव्दपयोगान्न संगच्छते। उपरिस्थापितलापनिका त्वित्थं सोऽप प्रमणन।विद्यमान कारकनुद्वेरनिवर्तितत्वादेवातस्तव्सदिति। असन्नितिपाठे यदित्यव्ययं वा ज्ञेयम् । ५ क. ग. ट एतत्वम°।६ ख व ङ ञ्ञ. ड. 'णं ब्रह्मसंस्थत्वं पारित्राज्यं चेति। ७ क. निष्ठायाः।

१२४ आनन्दगिरिकृतटी कासंवलितशांकर भाव्यसमेता-[२ द्वितीयाध्याये-

तदभ्युपगन्तुरित्यत्राकर्तृत्वं तच्छब्दार्थः । "दुःखमित्येव यत्कर्म कायकेशभयात्यजेल" इति स्मृतेर लस्योपहतैर्ैरकर्तृत्वमुपेयते। भवताऽपि कर्म त्यजता तन्तमादतमित्याश ङ्रयाSSह -- यच्चाज्ञैरिति। अकर्तृत्वाभ्युपगम इति च्छेदः। ते हि मोहादेव कर्म त्यजन्तो न तत्फलं लभन्ते। "स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् " इति स्मृते: । वयं तु प्रमाणवशादेव कर्म त्यजन्तो न व्यामूढपक्षमाद्रियामहे। तस्माननैष्कम्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धमप्रत्याख्येयमिति भावः। पक्षान्तरे नैष्क्म्योक्तिरमूल त्वे स्थिते फलितिमुपर - संहरति -- तस्मादिति। यत्त कैश्विदैकाश्रम्यमाश्रितं तत्प्रत्यादिशति -- एतेनेति ! एक- त्वविज्ञानेन भेदप्रत्ययस्योपमर्दितत्वोपपादनेनेति यावत्। एकत्वविज्ञानं परोक्षं विवाक्ष- तम्। अपरोक्षस्य पारित्राज्यमन्तरेणायोगात्। तस्योपरतिशब्दितस्य शमादिवत्साधनत्व- प्रुतेरिति द्रष्टव्यम्। नन्वगन्युत्सादनदोषभाक्स्यात्परित्रजन्। "वीरहा वा एप देवानां योऽगिमु- द्वासयते" इति श्रुतेः। नै।दैवोत्सादितत्वादुत्सन्न एव हिस एकत्वदर्शने जाते । अपागादग्नेर्नित्वमिति श्रुतेः । अतो न. दोपभग्ृतस्थः परि- त्रजन्निति ॥ १ ॥ गृहस्थस्य पारित्राज्ये श्रुतिविरोधं शङ्कते-नन्विति । ऐकात्म्यमेव सत्यं द्वैतमसत्य- मिति विवेके जाते सत्यग्न्यादेरवस्तुत्वाध्यवसायात्तदभिनिवेशशैथिल्यान्न तत्त्यागे दोष- प्राप्तिरिति। दूधयति-न दैवेति। सम्यग्ज्ञाने सत्यग्न्यादेरुत्सन्नत्वे मानमाह-अपा. गादिति। गृहस्थस्यापि विवेकवतो वैराग्यद्वारा युक्त पारिव्राउपमित्याह-अत इति॥ इतिशब्दो ब्रह्मसंस्थवाक्यव्यास्यानसमाप्त्यर्थः ॥ १॥ यत्संस्थोऽमृतत्वमेति तन्निरूपणार्थमाह-

विद्या संभास्त्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितपाया एतान्यक्षराणि संमास्त्रवन्त भूर्भृवः स्वरिति ।२।। प्रजापतिविराट् कश्यपो वा लोकानद्दिश्य तेषु सारजिधृक्षयाऽभ्यतपदभि- तापं कृतवान्ध्यानं तपः कृतवानित्यर्थः । तेभ्योडभितप्रेम्यः सासभूता त्रयी विद्या संपास्त्रवत्पजापतेर्मनसि प्रत्यभादित्यर्थः। तामभ्यतपत्। पूर्ववत्। तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रास्त्रवन्त भूर्भुवः स्वरिति व्याहृतयः ॥ २ ॥ १ क. ट. व्यामोइमू" । २ ख. ञ. श्रुतिरि"। २ ख. ञ्. ड. न वेदेनैवों। क. घ.ङ. स. ठ. ढ. न देवेनेवों । ४ क. ग. ट. 'ब्राज्यश्ु।५ ञ्. ण. न वेदेत। ६ ख. भितस्तपे.॥. ७ ञ० 'वन्भभ 1 ८ ग, घoड, च, ट, ठ, ड, ढ.न्त म्

त्रयोविंश: खण्ड: २२] छान्दोग्योपनिपत्। १२५

किं तद्गह्नेत्याकाङ्क्षायामाह-यत्संस्थ इति। लोकानामभितो दग्वतयाऽभिताप प्रतिभासं व्यवच्छिनत्ति-ध्यानमिति। द्रवात्मत्वाभावे कथं प्रस्रवणं त्रय्याः स्यादित्याश्ञ- ङ्कयाSSह-प्रजापतेरिति। पूर्ववदिति। त्रभीविद्यासारजिघृक्षयाSSलोचितवानित्यर्थः ॥२॥

शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संनृण्णोंकार एवेद सर्वमोंकार एवेद५ सर्वम् ॥३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य त्रयोविंश: खण्डः ॥ २३ ॥

त्याह-तद्यथा शङ्कना पर्णनालेन सर्वाणि पर्णानिं पत्रावयवजातानि संतृ- ण्णानि निविद्धानि व्याप्तनात्यर्थः । एवमोंकारेण ब्रह्मेणा परमात्मनः प्रती- कभूतेन सर्वा वाक्शब्दजातं संतृण्णा। "अकारो ने सवो वाक् " इत्यादि- थ्रुतेः । परमात्मविकारश्च नामधेयमात्रमित्यत ओंकार एवेद सर्वमिति। द्विर- भ्यास आदरार्थः । लोकादिनिष्पादनकथनैमोंकारस्तुत्यर्थमिति ॥ ३॥ इति द्वितीयाध्यायस्य त्रयोविशः खण्डः ॥ २३ ॥

कथं तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वमित्याशङ्कय महत्तरत्वादित्याह-कीदृशमित्यादिना। तत्र ब्रह्मशब्दप्रवृत्तौ हेत्वन्तरं सूचयति-परमात्मन इति। ॐँकारावयवस्याकारस्मापि सर्ववागव्याप्तिरस्ति किमु वक्तव्यमोंकारस्येति मन्वानः श्रुव्यन्तरमुदाहरति-अकार इति। ओमितीदं सर्वमित्यादिवाक्यमादिपदार्थः । ओंकारव्याप्तत्वेऽपि वाग्जातस्य न तस्य सर्वा- त्मत्वमाका शादिपरमात्मविकारस्य पृथगेव विद्यमानत्वादित्याशङ्कय।SSह -- परमात्मेति। सकलमपि जगत्परमात्मविकारत्वत्तदतिरेकेण नास्ति। स च प्रकृतादोंकारान्नातिरिच्यते।

१ क. "प्ेम्यः सारभून ॐ । २ठ. ड. ढ. ह्र किरूपाम ।३ क. ग. च. ट. दृर्शं किरूपमि ।४ ग, व, ङ च, ट, ठ, ड. ढ, नि वि' । ५ क, ग, घ. च, ट. ठ, ह्मणः प०। ६ ख. ग. व. च. निष्यन्दन ।ङ निस्पन्दक° ।ड. निष्पन्द्क। ढ. निस्पन्द्न । ट. ठ 'निष्पन्द्न । ७ क. ग च, ट, 'नमप्योंका।

१२६ आनन्दगिरिकृतटीका संच लितशांकरभाव्यसमेता-[२दवितीयाध्याये-

"एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः" इति श्रुतेः । तस्मदुक्तमोंकारस्य सर्वात्मत्वमित्यर्थः । ऊकारं सर्वात्मकं व्रह्मैरूपमुपासीतेतित्रिधिसमाप्त्यर्थमितिशब्दः । किमित्योंकारस्य लोकािद्वारा निष्पत्तिरुच्यते तत्राऽडह-लोकादीति। स्तुतिश्चोपास्त्यर्था। यत्स्तूयंत तद्विधीयत इति स्थितेः । तथा च सिद्धमोंकारोपासनममृतत्वफलमिति वक्तुत- मितिशब्दः ॥ २३ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य त्रयोवशः खण्डः ॥२३॥

(अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुवविशः खण्डः । )

सामोपासनप्रसङ्गेन कर्मगुणभूतत्वान्निवत्योकारं परमात्मपतीकत्वीदमृतत्व- हेतुत्वेन महीकृत्य प्रकृतस्यैव यज्ञस्याङ्गभूतानि सामहोममन्त्रोत्थानान्युपदिदि- क्षन्नाह- ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्सूनां प्ातःसवन रुद्ाणां माध्यंदिन सवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्ति यत्पातःसवनं प्रसिद्धं तद्वसूनाम्। तैश्च पातःसवनसंवें- द्वोडयं लोको वशीकृतः सवनेशानैः । तथा रुद्रैमाध्यंदिनसवनेशानैरन्तरिक्ष- लोकः। आदित्यैश्र विश्वैदेवैश्च तृतीयसवनेशानैस्तृतीयो लोको वशीकृतः । इति यजमानस्य लोकोऽन्य: परिशिष्टो न विद्यते ॥ १ ॥ प्रासङ्गिकं हित्ा प्रकृतमनुसंधत्ते-सामेति। पञ्चविधं सत्तविध च यज्ञोंङ्गीभूतं साम तस्योपासनवचनादोकारस्य तह्रुणस्य सुतरामेव कर्मगुणते प्राप्ते ततस्तं व्यावर्त्य ब्रह्मप्रती- कत्वात्कैवल्यहेतुत्वेन तमेव महीकृत्य प्रस्तुतयज्ञाङ्गभूतसामादिविज्ञानविधानार्थमुत्तरवा- क्यमित्यर्थः। सामहोममन्त्रोत्थीनं सामादिज्ञानविधित्सया, तदपरिज्ञाने दोषमाह- ब्रह्मेत्यादिना। तेषां प्रातःसवनेशानत्वेऽपि यजमानस्य का हानिरित्याशङ्कय।SSह- तथ्रेति। यथा पृथिवालोको वसुभिस्तथेति यावत्। अन्तरिक्षलोको वशीकृत इति पूर्वेण संबन्धः । तृतीयो लोको दुलोकाख्यः । अस्तु तत्तदेवानां तत्त-

१ ख. छ. ण. हस्वरु । २ ञ्. 'र्थ इति ।३ क. ग. घ, ङ च. ट, ठ ड. ढ० त्वाया मृ । ४ क. ग. ङ 'बन्धोय । ५ त्. ज्ञाङ्गभू" । ६ ञ. त्थानसा।

चतुर्विशः खण्ड: २४ ] : छान्दोग्योपनिपत्। १२७

लोकवशीकारस्तथाऽपि यजमानस्य लोकित्वे किमायातमित्याशङ्कयाSSह-इति यजमा- नस्येति ॥ १ ॥। क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्या- त्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात् ॥ २ ॥ अतः क तर्हि यजमानस्य लोको यदर्थ यजते। न कचिल्लोकोऽस्तीत्यभि- प्रायः। "लोकाय वै यजते यो यजते" इति श्रुतेः। लोकाभावे च स यो यजमानस्तं लोकस्वीकरणोपायं सामहोममन्त्रोत्थानलक्षणं न विद्यान्न विजानी- यात्सोऽज्ञः कथ कुर्याद्यज्ञं न कथंचन तस्य कर्तृत्वमुपपद्यत इत्यर्थः । सामादि- विज्ञानसतुतिपरत्वान्नाविदुषः कर्तृत्वं कर्ममात्रविदः प्रतिपिध्यते। स्तुतये च सामादिविज्ञानस्याविद्वत्कर्तृत्वप्रतिषेधाय चेति हिभिद्ेत वाक्यम्। आद्ये चौपस्त्ये काण्डेविदुपोऽपि कर्मास्तीति हेतुमवोचाम। अथैतद्वक्ष्यमाणं सामा- द्युपायं विद्वान्कुर्यात्॥ २॥ परिशिष्टलोकाभावोऽत.शब्दार्थः । तहि देहपातादूर्ध्वमित्येतत्। लोकापेक्षां विनाऽपि विधिवशाद्यागो भविष्यतीत्याशङ्कयाSडह-लोकायेति। लोकत्रयस्य वस्वाद्यधीनतया यजमानानधीनत्वे तस्य तदधीनत्वार्थ यज्ञाद्यनुष्ठानमित्याशङ्कयाSSह-लोकाभावे चेति। अज्ञो यज स्वर्गादिसाधनीभूतं कथं कुर्यादित्याक्षेपादविद्वत्कर्मानुष्ठाननिन्दापरं वाक्यमित्या- शङ्कयाSSह-सामादीति। अथेतीदं वाक्यं स्तुत्यर्थे निषेधार्थे च भविष्यति नेत्याह- स्तुतये चेति। इतश्वाविद्वत्कर्तृत्वं निषेद्धमशक्यमित्याह-आद्ये चेति। मटचीहते- व्वित्यादौ विदुषः संनिधाने तदनुज्ञामन्तरेण/विदुषः कर्म कर्तुमयुक्तम्। प्रत्यवायप्रसङ्गात्। तदसंनिधौ तु तेनापि क्रिपमाणं कर्म न दुष्यतीत्युपपादितमित्यर्थः । अथशब्दो हेत्वर्थः । सामाद्यविज्ञाने यस्माद्यज्ञाद्यकरणमेव प्रात्तं तस्मादित्यर्थः ॥ २ ॥ पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्य- स्पोइङमुख उपविश्य स वासव सामाभ्िगा- यति॥ ३ ॥ किं तद्वेद्यमित्याह-पुरा पूर्व पातरनुवाकस्य शस्त्रस्य प्ारम्भाज्जघ

१ ख. ञ्. ण. 'स्म लौकिकत्वे । २ ङ. श्रुतिः। लो । ३ ख घ. ञ्. विदुषः कर्तृ। ४ क. ग. च. ट. ठ. ति मि। ५ घ. ङ. ड. 'स्त्ये च का। ६ क, ग, ट, थेई। ७ क. ग. ट. निरोद्ध।

१२८ आन-दागरिकृतटीकासंचलितशकरभाष्य समेता- [२ दवतीयाव्यायें- नेन गार्हपत्यस्य पश्चादुदङ्मुखः सन्नपविश्य स वासवं वसुदैवत्यं सामाभि- गायति ॥ ३॥ ज्ञातव्यं सामादि प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-किं तदित्यादिना। अप्रगीतमृग्जातं शस्त्रं यत्प्रातःकाले शस्यते प्रातरनुवोकं तस्येति यावत्। उपाकरणादित्यस्यार्थमाह -- पारम्भादिति। जघनेनेत्येतव्वयचष्टे-पश्चादिति। स गार्हपर्त्यस्य पृष्ठत उदग्भागे स्थित्वा वसुदेवताकं सामगानं कृतवानित्यर्थः । स वासवमित्यत्र सशब्दो यजमानवि- षयः ॥ ३ ॥ लो३कह्वारमपावाइर्णू ३३ पश्येम त्वा वयए रा ३३३३३ हु ३ मू आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥ ४ ॥ लोकद्वारमस्य पृथिवीलोकस्य प्राप्तये द्वारमपावृणु हेडये तेन द्वारेण पशयेम स्त्रों त्वा राज्यायेति ॥४ ॥ राज्याय त्वद्दर्शनेन त्वदनुज्ञया पृथिवीप्रयुक्तभोगायेयर्थः ॥ ४॥ अथ जुहोति नमोऽनये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एताडस्मि ॥५॥ अथानन्तरं जुहोत्यनेन मन्त्रेण नमोऽग्नये प्रह्वीभूतास्तुभ्यं वयं पृथिवीक्षिते पृथिवीनिवासाय लोकक्षिते पृथिवीलोकनिवासायेत्यर्थः । लोकं मे महयं यज- मानाय विन्द लभस्व। एप वे मम यजमानस्य लोक एता गन्तास्मि ॥५॥ पृथिव्यां क्षियति वसतीति पृथिवीक्षित्तस्मै पृथिवीक्षिते। पृथित्रीलोके मया लब्चे तव कि स्यादित्याशङ्कयाSSह-एष वै मम यजमानस्येति ॥५॥ अत्र यजमान: परस्तादायुषः स्वाहाऽपजहि परि- घमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवन सं्र- यच्छन्ति ॥ ६ ॥ अत्रास्मिलोके यजमानोऽहमायुपः परस्तादू्ध्वे मृतः सन्नित्यर्थः । स्वाहेति जुहोति। अपजह्यपनय परिघं लोकद्वारार्गलमित्येवं मन्त्रमुत्तवो-

१ ङ, ठ. ड. सुदेत'।२ क. ग. ठ. वाकस्तस्ये। ३ ख. छ. ञ्. ण. 'त्युपू । ४ ड. ढ. ड. ढ. 'म त्वां। ५क ते लोकनिवासायं पृ'। ६ क. क्षिद्मिस्तस्मै।

चतुविश खण्डः २४ ] छान्दोग्योपनिपत। १२९ त्तिष्ठति । एवमेतैर्वसुभ्यः मातःसचनसंवद्धो लोको निष्क्रीतः स्यात्ततस्ते प्रातःसचने चसवे यजमानाय संप्रयच्छन्ति ॥ ६ ॥ स्वाहाशब्दो मन्त्रसमाध्यर्थो होमद्योतकः। सर्वेषु मन्त्रेष्वेतैः सामहोममन्त्रोत्थानैरि त्यर्थः ॥ ६॥ पुरा माध्यंदिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाSड- प्रीधीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद सामाति- गायति॥७॥ लो३कद्वारमपावा३्ण३३पश्येम त्वा वयं वैरा३३- ३३३हु३ मू आ३३ज्या३यो३आ३२१११इति॥।८॥ तथाSSग्रीध्रीयस्य दक्षिणाग्रेर्जेघनेनोदङमुख उपविश्य स रौंद्रं सामाभिगा- यति यजमानो रुद्रदैवत्यं वैराज्याय ।।७॥।८।। यथा पृथिवीलोकजयोपायो दर्शितस्तथाऽन्तरिक्षलोकजयोपायोि प्रदर्श्यत इत्याह- तथेति ।। श।। ८ ।। अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्देष वै यजमानस्य लोक एताऽस्मि॥ ९॥ अत्र यजमान: परस्तादायुषः स्वाहाऽपजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यंदि- न सवन संप्रयच्छन्ति ॥ १० ॥ अन्तरिक्षक्षित इत्यादि समानम् ॥९॥१० । अन्तरिक्षे क्षियतीत्यन्तरिक्षक्षिह्वायुस्तस्मै वायवे ॥९॥१०॥ पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाSSहवनी- यस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यश स वैश्व- देव सामाभिगायति॥११॥ लो३कद्वारमपावा ३्ण ३३पश्येम त्वा चयश

१ क. व. च. 'बन्धो लो० 4

१३० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[२ द्वितीयाध्याये-

स्वारा३३३३३हु३म आ३३ज्या ३ यो ३. आ ३२१११ इति ॥ १२ ॥ आदित्यमथ वैश्वदेवं लो३कद्वारमपावा३्णू३३ पश्येम त्वा वयश साम्ना३३३३३हु३म्आ ३३ ज्या३यो३आ३२१११ इति॥ १३॥ तथाऽडहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यदैवैत्यमादित्यं वैश्वदेवं च सामाभिगायति क्रमेण स्वाराज्याय साम्राज्याय॥११॥१२॥१३॥ यथा पृथिव्यन्तरिक्षयोर,प््युपायस्तथा द्युलोकाप्त्युपायोडयुच्यत इत्याह-तथेति। स्वाराज्यमन्तरिक्षे स्वातन्तर्यम्। आदित्यानाभिव स्वातन्त्र्यमिह विवक्षितम् ॥११ ॥ ॥१२॥१३॥

अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्व विश्वेभ्यश्र देवेभ्यो दिविक्षिदायो लोकक्षिदभ्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत ॥ १४ ॥

एष वै यजमानस्य लोक एताऽस्म्यत्र यजमान: परस्तादायुषः स्वाहाऽपहत परिबमित्युक्त्वो- तिष्ठति ॥१५॥ दिविक्षिद्धय इत्येवमादि समानमन्यत्। विन्दतापहतोति बहुवचनमात्रं विशेषः। याजमानं त्वेतत् । एताडस्म्यत्र यजमान इत्यादिलिङ्गनत् ॥ १३ ॥ १५॥ किमिदं सामाद्यार्किज्यमाहो याजमानिकममिति वीक्षायामाह-याजमानं त्विति आदिपदेन लोकं मे यजमानायेति निर्देशो गृह्यते ॥ १४ ॥ १५ ॥ तस्मा आदित्याश्र विश्वे च देवारतृतीयसवनश

· ञ, ठ. 'ति। अथ। २ ङ, त्यदेव। ३ क, घ, ङ, च, ट, ठ. 'वर्त्य वै। ४ क. "ति विवक्षा । ५ ख. त्.य४ स०।

चतुविश: खण्ड: २४] छान्दोग्योपनिपत्। १३१

संमयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद ॥ १६ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४॥

इति च्छान्दोग्योपनिषद्धाह्णे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

एप ह वै यजमान एवंवित् यथोक्तस्य सामादेदिद्वान्यज्ञस्य मात्रां यज्ञया- थात्म्यं वेद यथोक्तम् । य एवं वेद य एवं वेदेति द्विरुक्तिरध्यायपरिसमा- प्त्यर्था ।। १६ ।। इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४॥

श्रींमच्छंकरभगवत्पादकृती छान्दोग्योपनिषद्विवरणे द्वितीयोऽव्यायः॥२॥

सामादिविज्ञानफलं कथयति -- एष हेति। य एवं वेदेत्यस्य व्याख्या-यथोक्त स्येति। यथोक्तं सामादीत्ेतत् । एवमित्युक्तप्रकारोक्तिः । तस्य यज्ञयाथात्म्यविदस्तद- नुष्ठानद्वारा तत्फलं संभवतीत्यर्थ: ॥ १६ ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४॥

छान्दोग्योपनिषद्धाष्यटी का्यां द्वितीयोऽव्यायः ॥२ ॥

(अथ तनीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।)

असौ वा आदित्य इत्याद्यव्यायारम्भे संबन्धः । अतीतानन्तराध्यायान्त उक्तं यज्ञस्य मात्रां वेदेति यज्ञविपयाणि च सामहोममन्त्रोत्थानानि विशिष्टफल माप्तये यज्ञाङ्गभूतान्युपदिष्टानि । सर्वयज्ञानां च कार्यनिर्वृत्तिरूप: सविता महत्या श्रिया दीप्यते। स एष सर्वमराणिकर्मफलभूतः १ ख. ञ्.वं वेद । य । ढ.वं य ।२ घ. ठ. ठेदे । ३ ङ, ग ट, 'दिजा। ४ क, ग. छ, ठ. ण. वंिदित्य । ५ ख. ञ्. ण, 'थोकसा।

१३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता-[३ तृतीयाच्याये- अत्येक्षं सवैरुपजीव्यते। अतो यज्ञव्यपदेशानन्तर तत्कार्यभूतसवितृविषयमुपा- सनं सर्वपुरुषार्थभ्यः श्रेष्ठतैमफलं विधास्यामीत्येव्मारमते श्रुति :- ॐ। असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य यौरव तिरश्ीनवश्शोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः ॥ १॥ असौ वा आदित्यो देवम्वित्यादि। देवानां मोदनान्मध्विव मध्वसावा- दित्यः। वस्वादीनां च मोदनहेतुत्वं वक्ष्यति सर्वयज्ञफलरूपत्वादादित्यस्य। कर्थ मधुत्वमित्याह -- तस्य मधुनो धरिव भ्रमरस्येव मधुनस्तिरश्रीनश्वासौ वंशश्चेति तिरश्चीनवंशः। तिर्यग्गतेव हि दयौर्लक्ष्यते। अन्तरिक्षं च मध्वपूपो द्युवशे लग्नः सल्लँम्वत इवातो मध्वपूपसामान्यादन्तरिक्षं मध्बपूपो मधुनः सवि- तुराश्रयत्वाच। मरीचयो र्मयो रश्मिस्था आपो भौमा: सवित्राकृष्टाः । एता वा आपः स्वराजो यन्मरीचय इति हि विज्ञार्थन्ते। ता अन्तरिक्षमध्वपूपस्थ रशम्यन्तर्गतल्वाद्धमरवीजभूताः पुत्रा इब हिता लक्ष्यन्त इति पुत्रा इव पुत्रा मध्वपूपनाडचन्तर्गता हि भ्रमरपुत्रा: ॥ १ ॥ कर्माङ्गबद्धं विज्ञानं परिसमाष्य कर्मफलस्याSडदित्यस्य स्वतत्रोपास्तिविध्यर्थमध्या- यान्तस्मारभमाणः संबन्धं प्रतिजानीते-असाविति। पर्वरोत्तरग्रन्थयोः संबन्धं प्रतिज्ञातं प्रकटयितुं वृत्तं कीर्तयति-अतीतेति। विशिष्टफलं घृथिव्यादिलोकत्रयम्। समनन्तरसं- दर्भस्य तात्पर्य वक्तुं पातनिकां करोति-सर्वेति। तस्य प्रेक्षिततवं सचयति- महत्येति। कथं पुनरादित्यस्य सर्वप्राणिकर्मफलभूतत्वमित्याशङ्कय सवैरुपजीव्यत्ो- पलम्भादित्याह -- स एष इति । पातनिकां कृत्वोत्तरग्रन्थमुत्थापयति -- अत इति। आदित्यस्य कर्मफलवादिति यावत्। तदुपदेशे हेत्वन्तरमाह-सर्वपुरुषार्थभ्य इति। श्रेष्ठतम फलं क्रमेण मुक्तिलक्षणमस्यास्तीति तथोक्तम्। आदित्ये कर्म- फलशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तं व्यक्तीकर्तुमाह-वस्वादीनां चेति। चकारो विद्व त्संग्रहार्थः । वक्ष्यत्यादित्यस्येति संबन्धः । तस्य सवैषां यज्ञ नां फलरूपत्वादिति हेतु: ॥

१ व. च. ढ. 'त्यक्षः स'।२ क. जञस्य य' ।३ क. ठ. तमं फर' । ४ क. व. ट उ. गवं भम। ५ख ञ ण. 'पो मधुं। ६ य वंशर्सल। ७ चः 'शे संल ८ क. म. घ. ङ, ट. ठ ढ. त्वात् । म° ॥ ९ङ च. ठ, ड, ढ यते। ता. । १० क. ग.ट प्रैप्सित । ११ र. त्. ण. मिहं.।.

प्रथम: खण्ड: १] छान्दोग्योपनिषद् । १३३

वस्वादयक्ष कर्मफलभोक्तारस्ततफलमादित्यं दृष्ट्ा तृप्यन्तीति युक्तमित्यर्थः । आदियं मधु- दृष्टयोपासतित्युक्तं तत्र प्रसिद्धमधुसाम्मादित्यस्य श्रुत्युक्तमाकाडक्षापूर्कं दर्शपति-कथ- मित्यादिना। दिवि तिरक्षीनवंशदृष्टौ निमित्तमाह-तिर्यग्तेति । अन्तरिक्षिवासिभि- रुपरि विसारितनयनैरिति शेषः । अन्तरिक्षे मध्वपृपदृष्टिं कथयनि-अन्तरिक्षमिति। मधुन इत्युभयत्र संबन्धः । म्रीचयः पुत्रा इति वाक्यं व्याचष्टे-मरीचय इति। आपो भूमराकृष्टा रश्मिस्थाः सन्तीत्यत्र प्रमाणमाह-एता इति। स्वराजः स्वतो भासमानस्य सवितुरिति यावत्। तासां पुत्रत्वं प्रकटयति-ता इति। लोके हि भ्रमरवीजभूताः पुत्रा मध्वपूर्पच्छिद्रस्था दृश्यन्ते। एताश्ष:SSपोऽनतरिक्षलक्षणमध्वपृपान्तर्गतरश्मिस्था भवन्ति। ततश्चैतास्वप्सु भ्रमरव जदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः ॥ १ ॥ तस्य ये पाश्चो रश्मयस्ता एवस्थ माच्यो मधु- नाडयः। ऋष एव मधुक्ृत ऋग्वेद एव पुष्पं ताअमृता आपस्त वा रता कचः ॥ २ ॥ तस्य सवितुर्मध्वाश्रयस्य मधुनों ये माश्चः म्राच्यां दिशशि गता रमयस्ता एवास्य माच्य: प्ागश्चनान्मधुनी नाड्यो मघनाड्य इ मषाधारच्छिद्राणी- त्यर्थः। तत्र ऋच एव कधुकृती लोहितरूं सवित्राश्रयं मधु कुर्वन्तीति मधु- कृतो भ्रमरा इव यतो ररुनादाय मधु कुरवन्ति तन्पुप्पमि पुप्पमृग्वेद एव।

भवादग्ेदरव्देनात्र ऋग्वेदविहितं कर्म ततो हि कर् फभूमधुरसनिस्रावस भवात्। मधुकरैरिव पुष्पस्थानीया हग्वेदविहितात्कर्मणं.डप आदाय ऋग्भिर्मधु, निवत्यत। कास्ता आप इत्याह-ताः कर्मणि प्रयुखाः सोमाज्यपयोरूपा अग्नौ प्रक्षिप्तास्तत्पार्कॉमिनिर्वृत्त अमृता अमृतार्थत्वादत्यन्तरसवत्य आपो भवन्ति। तद्रसानादाय ता वा एता ऋचः पुष्पेभ्यो रसुमाददान एव भ्रमरा ऋयः।।२।।

श्रयस्य ल.हितादिरूप मधु वक्ष्यमाणं तदाधारस्पेत्यर्थ। ऋक्षु मन्त्ररूपासु भ्र्रमरद्यष्टि मारोपयति-तत्रेति। प्रकृतं मधु सप्म्यर्थः। तासां मधुकृत्वं सावयति लोहितेति। ऋग्वेदविहिते कर्मण पुष्पद्ृष्टि संपादयति-यत इि । ऋचो मधुकृत इति

१ ख. ञ. ट. विस्तारि। २ ण. व मन्त्रब्राह्म ।३ ख, व. त्र. उ. ण. ञाचार्थमो? ४ ट. कादिमिनिईृ' । ५ क. ग. ड. 'दिगन्तेष्वा।

१३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाव्याये-

मत्रणां पृथक्कृतत्वादग्वेदः पुष्पमियृग्वेदशव्देन ब्राह्मणसमुदायस्य वक्तव्यत्वात्कथंचिदग्वे दविहिते कर्मण तच्छब्देन लक्षिते पुष्पदृष्ट्याऽध्यासेऽपि कुतस्ततो मधुनिष्पत्तिरित्याश- क्ंयाSSह-ततो हीति। तदेवोपपादगति-मधुकरैरिति। लोके तावदपः पुष्पाश्रयाः समादाय मधुकरैमधु निर्वर्त्यते तथेहापि मधुकरस्थानीयेर्कडमन्त्रैस्तद्वेदनिहितातपुष्पस्थानी- यात्कर्मण: सकाशादपो गृहीत्वा मधु निष्यद्यते। तस्मात्कर्मणः स्वफलभूतमधुनिष्पत्तेरुप- पत्तेस्तस्मिन्पुष्पदृष्टिरित्यर्थः। ता अमृता आप इति वाक्य प्रश्नवू्वक व्याचष्टे-कास्ता इत्यादिना। कर्मण प्रयुक्तत्वमभिनयति-अग्नाविति। अग्निपाकाभिनिर्वृत्तत्वम पूर्वात्मत्वं परम्परया मुक्त्यर्थत्वममृतार्थत्वम्। यद्वा रोहितरूपामृतनिरवर्तकत्वं तदर्थवत्त्रम् । उत्कृष्टफ- लव्त्वमत्यन्तरसवत्त्रन्। ता वा एता इत्यादि व्याचष्टे-तद्रसानिति। यथा हि पुष्पेभ्यों भ्रमरा रसानाददानास्तान्यंभितपन्ति तथैते मन्त्रास्तरम कर्मणि स्थितानम्मयानरसानादाय मधु निर्वर्तयन्तो यथोक्तं कर्माभिमतं समालोचयन्ति स्मेत्यर्थः ॥ २ ॥

इन्द्रियं वीर्थमन्नाय्य रसोऽजायत ॥ ३॥ एतमृग्वेदमृग्वेदविहितं कर्म पुष्पस्थानीयमभ्यतपन्नभितापं कृतवत्य इवैता $.

ऋचः कर्मणि प्रयुक्ता:। ऋग्भिर्हि मन्त्रैः शस्त्राधङ्गमावमुपगतैः क्रियमाणं कर्म मधुनिरवतकं रसं मुश्चतीत्युपपद्यते पुप्पाणीव भ्रमरैरॉचूष्यमाणानि। तदेतदाह- तस्यर्ग्वेदस्याभितप्स्य। कोडसी रसो य ऋङ्मधुकराभितार्पनिःसृत इत्युच्यते। यशो विश्रुतत्वं तेजो देहगता दीप्तिरिन्द्रियं सामर्थ्योपतरिन्द्रियरवैकल्यं वीर्य सामर्थ्ये वलमित्यर्थः । अनादमन्नं च तदादं च येनोपँयुज्यमानेनाहन्यहनि देवानां स्थिति: स्यात्तदन्रद्यमेष रसोजजायत यामादिलक्षणात्कर्मणः ॥ ३॥ कथं पुनर्मन्णां भ्रमरस्थानीयानां पुष्पस्थानीयमुग्वेदविरहितं कर्मामितत्वतां फलव- समित्याशङ्मयाSSह-एता ऋच इति। तासां कर्मणि प्रयुक्तत्वैऽपि किमायातं तदाह-ऋग्भिरिति। अभितप्तस्य रसोऽजायतेति संबन्धः। तं प्रश्नपूर्वक विशदयति- कोऽसाविति ॥ ३ ॥

१ क. ग. छ, ट. त्कथमृग्वे' । २ क. ग. ट. "कादिभिनिर्वृ'। ३ क. ग. ढ. र्थत्वम् ४ क. ग, ट, ठ. पंच कृ ५ङ. ठ ड. ण. राकृय ।६ व.पनिर्वृत्त इ । ७ ख. ञ, 'पभुज्य ।८ ख. ञ, "हितक । ९ ख, छ. अ, ण. 'तप्ञानां फर।

द्वितीयः खण्डः २] छान्दोग्योपनिषत्। १३५

त्यस्य रोहित रुपम्॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

यश आद्यन्नाद्यपर्यन्तं तद्वयक्षरद्विशेषेणाक्षरदगमत्। गत्वा च तदादित्यमभितः पार्श्वतः वूर्वभागं सवितुरश्रयदाश्रितवदित्यर्थः । अमुष्मिन्नादित्ये संचितं कर्म- फलारयं मर्धु भोक्ष्यामह इत्येवं हि यशआदिलक्षणफलपाप्तये कर्माणि क्रियन्ते मनुष्येः केदारनिष्पादनमिव कर्षकैः। तत्प्रत्यक्षं प्रदर्श्यते श्रद्धाहेतोस्तद्वा एतत्। किं तद्यदेतदादित्यस्योद्यतो दश्यते रोहितं रूपम् ॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥

तच्छन्दार्थमाह-यशअ दीति। अथानुष्ठितकर्मजनितं फलं कथमादित्यमाश्रयती- त्याशङ्कयाSSह-अमुष्मिन्निति। दृष्टान्ते भोक्ष्यामहे न्रीह्यादिजनितं फलमित्यभिप्रायेण ब्रह्यादिप्राप्त्यर्थमिति शेषः। कि तत्कर्मफलं यदादित्यमाश्रित्य तिष्ठतीत्याशङ्कयाSSह- तत्पत्यक्षमिति। कर्मफले प्रत्यक्षे तत्साधने कर्मण कर्मिणां श्रद्धासिद्धयर्थमिति यावत्। तदेव फलं प्रश्नपूर्षकं विशदयति -- किमित्यादिना॥४॥ इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

(अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।)

अथ येडस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजूश्व्येव मधुकतो यजुर्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥ अथ येडस्य दक्षिणा रूमय इत्यादि समानम्। यजूष्येव मधुकृतो यजुर्वे- दविहिते कर्मणि प्रयुक्तानि। पूवेवन्मधुकृत इव । यजुर्वेदविहितं कर्म पुष्पस्था- नीयं पुष्पमित्युच्यते। ता एव सोमाद्या अमृता आषः ॥ १ ॥ मध्वन्तरं दर्शयति-अथेति। वत्तव्यविशेषं कथयति-यजूंषीति। कथं तेषा

१ ख. व. ङ ञ. ढ. पूर्व भा । २ ख. घ. ञ्. ठ. ण. "धु वयं भो । ३ ब. ड. च. ब. ट. ड त्येव हि० । ४ क, ग, ङ, ट, ड, ढ, हेनेः। किं।

१३६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [३ वृतीयाध्याये- मधुकृतवं नदाह-पूर्वादिति। ऋङन्त्राण मृग्रेदविहिने कर्मणे प्रयुक्तानं यथा पूर्व मधुकरत्वमुकतं तथा यजुन मपीयर्थः, यजुर्वेल्षब्हिने कर्मगि पुष्पदृष्टिनष्टे-जुर्े देति ता अमृता आप इत्यस्थ पूवतद्वयखयानमित्याह-ता एव । १ ॥ तानि वा एतानि यजूश्ष्येतं यजुर्वेदमभ्यतपशस्त- स्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाय रसोS- जायत ॥ २ ॥

त्स्य शुक्क रूपम्॥३॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥ २ ॥

तानि वा ए अनि यजंोपेनं यजुर्वेदमभ्यतपत्नित्वेवमादि सर्व समानम्। अध्येत्दादित्यस्य दृश्यते शुछ्ं रूपम् ॥ २ ॥ ३ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

य्यजुनामादित्य संबन्धि मधु पत्यक्षं दर्शयति-एतदिति ॥ २ ॥ ३॥ इति तृतीयाव्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२ ॥

(अथ तनीयाध्या्यस्य तृतीयः खण्डः ।)

अथ येडस्य प्रतयश्चो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो अधुनाड्यः सामान्येव मधुकतः सामवेद एव पुष्प ता अमृता आपः ॥ १॥ तानि वा एतानि सामान्येतश सामवेदमभ्यतपश्स्त- स्याभितप्रस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाय रसोड- जायत ॥ २ ॥ तद्वयक्षर त्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतयदेतदादि- त्यस्य कष्णए रूपम्॥ ३ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥३॥

चतुर्थ: खण्डः ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। १२७

अथ येऽस्य प्रत्यश्चो रक्मय इत्यादि समानम्। तथा साम्नां मधु। एतदा- दित्यस्य कृष्णं रूपम् ॥१॥ २ ॥ ३ ।। इति तृतीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ !

तृतीयं मधु कथयति-अथेति। ऋचां यजुनां च मधु यथा कथिते तथेति यावत्। तस्य शास्त्रप्रत्यक्षत्वं दर्शयति-एतदिति ॥१॥२॥३॥ इति तृतीयाव्यायस्य तृनीयः खण्डः ॥३ ॥

(अध वृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।)

अथ येडस्योदश्चो रश्मपस्ता एवास्योदिच्यो मधु- नाडयोऽथर्वाङ्गिरस एव मधुऊत इतिहासपुराणं पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥ ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यत- परस्तस्यामितप्रस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्ा- य रसोऽजायत ॥२ ॥

त्वस्य पेरें कष्ण रूपम्॥ ३ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

अथ येऽस्योदश्चो रश्मय इत्यादि समानव्। अथर्वाङ्गिरसोऽयवेणाङ्गि रसा च दृष्टा मन्त्रा अथरवाङ्गिरसः कर्मणि प्रयुक्ता रुधुकृतः। इतिहासपुराण पुष्पम्। तयोश्चेतिहासपुराणयोरश्वनेधे पारिप्रवासु रात्रिषु कर्माङ्गत्वेन विनि योगः सिद्धः। मध्वेतदादित्यस्य पैरं कृष्णं रूपमतिशयेन कृष्णमित्यर्थः । ॥१ ॥ २ ॥ ३ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः । ४ ॥

चतुर्थ मधु निदर्शयति-अथेति। कि तत्कर्मेत्याशङ्कयाSSह-इतिहासेति। सद्ध्वाथर्वण नाम:ह्विरेसानां च प्रसिद्धं ब्राह्मणं तद्विहितं कर्भ पुष्पं पुष्पस्थानीयमित्यर्थः। ( क. ग. ङ. ८, ट, ठ, पर । कृ" । २ क. ख. ङ, ढ. 'थवोङ्ग । ३ क. ग. ङ. ख. ट. ड. ह. परः कृ। ४ स, छ. रसस्य च।

१३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये-

यदा प्रसिद्धयोरितिहासपुराणयोरुपादानं तदाऽपि न दूषणमित्याह-तयोश्चेति। अश्व- मेधकर्मणि जामितापरिहाररथं पारिपृवो नानाविधोपाख्यानसमुदायो यत्र तत्पारिपृत्रमाचक्षीते- तिविधिवशातप्रयुज्यते। तासु रात्रितु तस्यैव कर्मणोऽ्ङ्गवेन मनुर्वैवस्वतो राजेयेवरं प्रकारयो- विनियोगस्य पूर्वतन्त्रे पारिप्वार्थाधिकरणेनैव सिद्धत्वात्तत्तत्संबन्धि कर्भ पुष्पमित्यर्थः । अस्यापि मधुनः शास्त्रप्रत्यक्षतामाह-मध्वेतदिति ॥१॥२॥३॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

(अथ तृतीयाध्यायस्व पश्चमः खण्डः ।)

अथ येऽस्योर्ध्वा रश्मयस्ता एवास्योर्ध्वा मधु- नाड्यो गुह्या एवाउडदेशा मधुकतो बह्ैव पुष्पं ता अमृता आपः ॥ १ ॥ ते वा एते गुह्या आदेशा एतद्वह्माक्यतपर्स्तस्या- भितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाय रसोऽजा- यत ॥ २ ॥

त्यस्य मध्ये क्षोभत इव ॥३ ॥ अथ येऽस्योर्ध्बां रशमय इत्यादि पूर्ववत्। गुह्या गोप्या रहस्या एवाऽडदेशा लोकद्वारीयादिविधय उपासनानि च कर्माङ्गविषयाणि मधुकृतो ब्रह्मैव शब्दा- धिकारात्प्रणवाख्यं पुष्पम् । समानमन्यत् । मध्वेतदादित्यस्य मध्ये क्षोभत इव समाहितदृष्टेर्द्रश्यते संचलतीव ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥ पञ्चमं मधु दर्शयति-अथेति। लोकद्वारीयादिविधयो लोकद्वारमपावृणु पश्येम त्वा वयमित्यादयः । ब्रह्मशब्दार्थमाह-शब्दाधिकारादिति। ऋगादिशब्दानां प्रकृतत्वा- दित्यर्थः । अस्यापि मधुनः शास्त्रवशात्प्रत्यक्षतामाह-मध्वेतदिति । समाहितदृष्टेः शास्त्रार्थे समाहितचित्तस्येत्यर्थः ॥ १॥२॥३॥ ते वा एते रसानाथ रसा वेदा हि रसास्तेषा-

१क. ग, ट. मेवे क° । २ क, ट, 'तत्सं । ३ क, ग, व, ड, च, ट, ढ. छ. धर्जा इ"।

षष्टः खण्डः ६] छान्दोग्योपनिषत्। १३९

मेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि

इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

ते वा एते यथोक्ता रोहितादिरूपविशेषा रसानां रसाः । केषां रसाना मित्याह-वेदा हि यस्मालोकनिष्यन्दत्वात्सारा इति रसास्तेषां रसानां कर्मभा- वमापन्नानामप्येते रोहितादिविशेषा रसा अत्यन्तसारभूता इत्यर्थः । तथाऽमृता- नाममृतानि। वेदा ह्यमृता नित्यत्वात्तेषामेतानि रोहितादीनि रूपाण्यमृतानि । रसानां रसा इत्यादि कर्मस्तुतिरेषा। यस्यैवंविशिष्टान्यमृतानि फलमिति ॥४॥। इति तृतीयाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५॥ पञ्च मधूनि व्याख्याय तेषों सर्वेषां व्येयत्वसिद्धयर्थ स्तुति प्रकुरुते-ते वा एत इति। तस्मात्तेषामिति संबन्धः । कर्मण विनियुक्तत्वेन तदङ्ग्त्वात्तद्भावापत्तिः । वेदानां कार्यत्वेऽपि प्रयत्नपूर्वकत्वाभावाननित्यत्वम्। या मधुनि स्तुतिः सा कर्मस्तुतिरित्याह- रसानामिति। कर्मस्तुतिमभिनयति-यस्यैवमिति। रसानां रसा अमृतानाममृता- नीत्येवंविशिष्टान्यमृतानि यस्य फलं कर्मणस्तस्य महाभाग्यं कि वक्तव्यमिति स्तूयते कर्मेत्यर्थः ॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

(अथ तृतीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः।)

तय्त्प्रथमममृतं तद्दसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्वेतदेवामृतं दृष्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ तत्तत्र यत्प्रथमममृतं रोहितरूपलक्षणं तद्वसवः प्रातःसवनेशाना उपजीवन्त्य- झिना मुखेनागिना प्रधानभूतेनाग्निमधाना: सन्त उपजीवन्तीत्यर्थः । अन्नाद्यं रसोऽजायतेतिवचनात्कवलग्राहरश्नन्तीति पाप्तं तत्प्तिषिध्यते-न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्तीति। कथं तहयुपजीवन्तीत्युच्यते-एतदेव हि यथोक्ैममृतं रोहितं रूपं दृष्ट्रोपलभ्य सर्वकरणैरनुभूय तृप्यन्ति। दृशेः सर्वकरणद्वारोपल- १ ख. ञ्. ते तथो । २ ख. ञ्.निष्पादत्वा। ३ ख. ञ्. ण.षां ध्ये । ४ ग. ञड. ण. 'ग्रासम। ५च. कलक्षणम । ६ क, ढ हितरू।

१४० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाच्याये-

ब्ध्यर्थत्वात्। ननु रोहितं रूपं दृष्ट्रेत्युक्तं कथमन्येन्द्रियविषयत्वं रूपस्योति। न। यशआदीनां श्रोत्रादिगम्यत्वात्। श्रोत्रग्राहं यशः। तेजोरूपं चाक्षुपम्। इन्द्रियं विषयग्रहणकार्यानुमेयं करणसामर्थ्येम्। वीर्य बलं देहगत उत्साह: पाणवत्ता । अन्नाद्यं प्रत्यहमुपजीव्यमानं शरीरस्थितिकरं यन्भ्वति। रसो हेव- मात्मकः सर्वः। यं दृष्टा तृप्यन्ति सवें। देवा दृष्टा तृष्यैन्तात्येतत्सर्वे स्वकरणै- रनुभूय तृप्यन्तीत्यर्थः । आदित्यसंश्रयाः सन्तो वैगन्ध्यादिदेहकरणदोषर हिताश्र ॥ १॥ अमृतानि ध्येयान्दुक्वा तदुपजीविनो देवत गणाननुचिन्तनीयानुपदिशति -- तत्तत्रेति। कवलग्राहं कवलं गृहीत्वा यथा लोकोSश्राति तद्वदित्येतत्। नन्वशनपानाभावे न युक्तमु पजीवनवचनमित्याशङ्कय परिहरति-कथमित्यादिना । चक्षुषेति वक्तव्ये कर्थं सर्व- करणैरित्यधिकमुच्यते तत्राSSह-दृशेरिति। चक्षषैत्र रूपग्रहणमिति नियममाश्रित्य शङ्कते -- नन्विति । कर्मफलभूतस्य रसस्य लोहितामृतात्मकस्य नास्ति चक्षुर्मात्रग्रह्य- त्वमिति परिहरति -- नेत्यादिना । किमेतावता ररूस्याऽडयातं तदाह-रसो हीति। इति तस्यापि श्रोत्रादिग्राह्यतेति शेषः । एतदेवेत्यादिवाक्यमुपसंहरति-देवा इति। ककि तेषां स्वतव्राणां तृप्तिनेत्याह-आदित्येति । वैगन्व्यं दौर्गन्ध्यम्। आदिपदेन संभाविताः सर्वेडपि देहकरणदोषा गृह्यन्ते ।। १ ।।

किं ते निरुद्यमा अमृतमुपजीवन्ति। न। कथं तर्हि, एतदेव रूपमभिलक्ष्या धुना भोगावसरो नास्माकमिति बुद्ध्वाऽभिसंविशन्त्युदासते। यदोँ वै तस्या- मृतस्य भोगावसरो भवेत्तदैतस्मादमृतादमृतभोगनिमित्तमित्यर्थः। एतस्माद्रूपा- दुदयन्त्युत्साहवन्तो भवन्तीत्यथेः । न ह्यनुत्साहवतामननुतिष्ठतामलसानां भोग- पाप्तिलोंके हष्टा ॥ २ ॥ एतस्माद्रपादिति व्याख्यातस्यानुवादमात्रम्। उत्साहवतां देवानां यथोक्तामृतोपजीवि- त्वमित्यत्र लोकप्रसिद्धिमनुकलयति-न हीति ॥ २॥ स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाऽभिनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्रवा तृप्यति स एतदेव रूपमभ्िसं-

१ च सर्वें यं। ६ <. ङ, च. ञ. ड. ढ.न्ति दे० ।३ ख. घ, ङ च. ञ्. ठ. ड. ण.प्यन्त्वेत। ४ स. त्. ण. भूयाभितृ ।५ ख. ङ ठ. 'दा चैत । न. दा च त ६ ख, ड, ज, ञ्, ठ, दुदैति।

सप्त म: खण्ड: ७] छान्दोग्योपनिषत्। १४१

स यः कश्रिदेतदेवं यथदितमृब्धुक्तरतापरससरक्षणमृग्वेदविहित कर्मपुष्पा अस्य चाऽडदित्यसंश्रयणं रोहितरूपत्वं चामृतस्य भाव्ीदिग्गतरश्मिनाडीसं- थतां वसुदेवभोग्यतां तद्विदश्च वसुभिः सहैकतां गत्वाऽझनिना मुखेनोपजीवनं दुर्शनमाँत्रेण तृप्तिं स्वभोगवसर उद्यमनं तत्कालापाये च संवेशनं वेद सोऽपि वसुवत्सर्वे तथैवानुभवति ॥ ३ ॥ पाठक्रमेणोक्तं व्येयस्वरूपमनूद्य साधिकारं ध्यानविधि दर्शयति-स य इति। वसु- देवभाग्यतां वसुभिर्देवैरुपजीव्यत्वमिति यावत्। एतदित्यस्माकं मधु निदर्शयति। एवंश- ब्दार्थं विशदयति-यथोदितसिति। तथे श्रुत्युक्तक्रमेणैवेत्यर्थः ॥ ३ ॥ स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पक्षादस्तमेता वसूना- मेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः॥ ६॥

कियन्तं कालं विद्वांसदमृतमुप्जीवतीत्यच्यते-स विद्वान्यावादित्यः पुर- स्तात्पाच्यां दिश्यदेता पश्चात्मतीच्यामस्तमेता तावद्वसूना भोगकालस्तावन्तमेव कालं वसूनामाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता परितो गन्ता भवतीत्यर्थः । न यथा चन्द्रमण्डलस्थः केवलकर्मी परतन्त्रो देवानामन्नभूतः । कि तर्ह्ययमाधिपत्यं स्वराड्-1वं चानिगच्छति ॥। ४ ॥। इति तृतीयाध्यायस्य षष्टः खण्डः ॥६॥

भोगकालपरिमाणं प्रश्नवूर्वकं निर्धारयति-कियन्तमिति। आधिपत्यं स्वाराउयमिति विशेषणमोस्तात्पर्यमाह-न यथेति ॥४॥ इति तृतीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥६॥

(अथ ततीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।)

अथ यद्द्वितीय ममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रेण मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं द्ृष्ट्वा तृप्यन्ति॥१ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुयन्ति ॥ २ ॥ १ ग. व. ड. ठ. थोक्तमृ । ङ. ढ. थोक्तमेवमृ ।२ ख. ञ्. ण. सक्ष° ।२ ख. ञ. मात्रतृ। ४ व. ठ. मिं वसुभो च. तिं वस्तुभो।

१४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता- [३तृतीयाध्याये-

स य एतदेवममृतं वेद रुद्दाणामेवैको भूत्वेन्द्रेणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्टवा तृप्यति स एतदेव रूपमतिसं- विशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥ अथ यद्द्वितीयममृतं तद्रुद्रा उपजीवन्तीत्यादि समानम् ॥ १॥२॥३ ॥ प्रथमममृतमधिकृत्य चिन्तनीयमुक्त्वा द्वितीयममृतमाश्रित्य तद्दर्शयति-अथेति ॥१॥ ॥ २ ॥ ३ । स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्ादस्तमेता द्विस्ता- वद्दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तभेता रुद्दाणामेव तावदा- धिपत्य५ स्वाराज्यं पर्येता॥ ४॥ इति तृतीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्विस्तावत्ततो द्विगुणं कालं दक्षि णत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता रुद्राणां तावद्भोगकालः ॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य संप्मः खण्डः ॥७॥

विद्याफलं कथयति-स यावदिति। यावद्वसूनां भोगकालस्ततो द्विगुणो रुद्राणां भोगकालः।यथा प्रथमामृतध्यायिनां वसुभिस्तुल्यो भोगकालस्तथा द्वितीयामृतध्यायिनामपि रुद्रैस्तुल्यो भोगकाल इत्यर्थः ॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥ ७॥

(अथ -तृतीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः। )

अथ यन्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभ्िसविशन्त्येतस्मादरपादुयन्ति ॥२। स य एतदेवममृतं वेदाउडदित्यानामेवैको भूत्वा १ ख, ड. ञ्, ठ, 'दुदैति ।

अ्रष्टमादिदशमान्ता:खण्डा:८-१०]छान्दोग्योपनिषत्। १४३

वरुणेनैव मुखेनैतदेवामृतं द्ृष्टवा तृप्यति स एतदेव

स यावदादित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता द्विस्तावत्पश्रवादुदेता पुरस्तादस्तमेताऽडदित्याना- मेव तावदाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥

(अथ तृनीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ।)

अथ यच्चतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्टा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुयन्ति ॥।२।। स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्टा तृप्यति स एतदेव रूपमभ्ति-

स यावदादित्यः पश्रादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विस्ता- वदुत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुताभेव ताव- दाधिपत्य स्वाराज्यं पर्येता ॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

(अथ तृनीयाध्यायस्य दशमःखण्डः ।)

अथ यत्पश्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येनदेवामृतं दृष्टा तृप्यन्ति॥ १ ॥ १ स. ङ, ज. ञ्, ट, दुदैति । २ ख. ङ, ज. ञ् ठ. 'दुदैति।

१४४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता-[३ वृतीया ध्याये-

त एतदेव रूपमतिसंविरन्तेतस्माडूपादुयन्ति ॥ २ ॥ स य एतदेवभमृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्म- णैव मुखेनैतदेशामृतं द्ृष्टा तृप्यति स एतदेव रुपम-

स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्ता पदू्ध्व उदेतारऽर्वाडस्तमेता साध्यानामेव ताव- दाधिपत्य स्वाराज्यं पर्षेता॥ ४ ॥ इति तृतीपाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

तथा पश्चादुत्तरत ऊर्ध्वमुदेता विपवयेणास्तमेता । पूर्वस्मात्पूर्वस्माद्दविगु- णोत्तरोत्तरेण कालेनेत्यपौराणं दर्शनम् । सवितुश्चतुर्दिशमिन्द्रयमवरुणसोम- पुरीषूदयास्तमयकालस्य तुल्यत्वं हि पौराणिकैरुक्तम्। मानसोत्तरस्य मूर्धनि

इतर मृतध्यायिनां फलानि निर्दिशति-तथेति। विपर्ययेण पुरस्तादक्षिणतोऽ धस्ताच्चेत्यर्थः । यथा पुरस्तादुदेता पश्चाच्चास्तमेता ततो दक्षिणतो द्विगुणेन कालेनोदेतो- त्तरतश्वास्तमेतेत्युक्तम्। तथा ततो द्विगुणेन कालेन पश्चादुदेता पुरस्ताच्चास्तमेता तावाना दित्यानां भोगकालः । तृतीयामृतध्यायिनाममि तावानेव भोगकालः। ततो द्विगुणेन कालेन यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता तावान्मरुतां भोगकालः। चतुर्थामृतध्याि- नामंपि तावानेव भोगकालः । ततो द्विगुणेन कालेनोर्ध्वमुदेताऽधस्तादस्तमेता तावानसा- ध्यानां भोगकालः । पञ्चमामृतचिन्तकानामपि तावानेवेत्यर्थः । यत्पूर्वपूर्वोदयास्तमयकाला- पेक्षया द्विगुणेन कालेनोत्तरोदयास्तमयावित्युक्तं तत्पुराणविरुद्धमिति शङ्कते-पूर्वस्मात्पू· र्वस्मादिति। कथं श्रुत्युक्तस्यार्थस्य पुराणविरुद्धतेत्याशङ्कयाSSह-सवितुरिति। उक्त- मेव संक्षिपति-मानसोत्तरस्येति। महागिरेर्मेरोः प्राकारवत्परितः स्थितस्य मूर्धनि संल अरथचक्रस्य सवितुर्मेरो: प्रदक्षिणावृत्तेस्तुल्यत्वात्कालाविक्ये कारणाभावाच्च चतसृष्वपि पुरीषूदयास्तमयकालस्य तुल्यत्वम्। उक्तं हि विष्णुपुराणे- "शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विक्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा" इति ॥

१ ख, ङ ज, ञ्र. ट. दुद्ति। २ ख. छ, ज. ण. पि स तः°।

अष्टमादिदशम ।नता.खण्डा:८-१०] छान्दोग्योपनिषत्। २४५ लैङ्र चोक्तम्- " मानसौपरि माहेन्द्री प्राच्याँ मेरोः स्थिता पुरी। दक्षिणे भानुपुत्रस्म वरुणस्पे तु वारुणे सौम्थे सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः । अमरावती संयेमिनी सुखा चैव विभा क्रमात्। लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणाबने। काष्टां गतस्य सूर्यस्य ग्रतिर्या तां निबोधत ॥ दक्षिणां प्रक्रमेद्धानुः क्षिप्तेषुरिव धावति। पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः ॥ सवै: सांयमनैः सौरो ह्युदयो दृश्यते द्विजा:। स एवं सुखवत्यां तु निशान्तैस्तत्प्रधश्यते ॥ अस्तमेति यदा सूर्यो विभायां विश्वदग्विरिभुः । मया प्रोक्तोऽमरावत्यां यथ्ाऽसौ चारितस्करः ॥ तथा सं्येमिनी प्राप्य सुखां चैत्र विभां खगः । बदाSपराह्रत्वामेय्यां पूर्वाह्को नैर्ऋते द्विजा:॥ तदा स्वपररात्रश्च वायुभक्गे सुदारुर्णः । ऐशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषाऽस्य सर्वतः " इति ॥ तथा चोपरिष्टादमरावत्यास्तिष्ठन्मध्याहं तत्रेशकोणस्थानां तृतीययाममान्नेपकोणस्थाना- माद्ययामं संयमिन्यामुदयं च करोति सविता। एवं यदा याभ्ये मध्याहे तिश्ठति तदै- न्ेडस्तमयः। अग्निये तृतीययामः । निर्ऋतिकोणे प्रथमो यामः । वारुण उदयः ।यहा न्च वारुपो मध्याहस्तदा याम्येऽस्तमयः। निर्कतिकोणे तृनीयो यामः। वायच्ये प्रथमयामः । सौम्य उदयः। यदा च सौम्ये मध्याहस्तदा वारुणेऽस्तमयः। वायव्ये तृतीययामः ॥ ईशानकोणे प्रथमो यामः । सन्द्र उदयः । तथाSडनेये कोणे वर्तमानस्तत्रैत्यानां मध्यंदिनं यमेन्द्रपुर्योराद्यनृतीययामौ निर्कतीशानकोणयोरुदयास्तमयौ च करोति। एवं सर्वासु दिक्षु विदिक्ष चेति पौरराणिके दर्शने तद्विरुद्धमिदं श्रृत्योक्तमियर्थः । अन्नोक्त: परिहार आचायैः। अमरावत्यादीनां पुरीणां द्विगुणोत्तरोत्तरेण कालेनोद्वासः स्यात्। उदयश्च नाम सवितुस्तन्निवासिनां प्राणिनां चक्षर्गोचरा- पत्तिस्तदृत्ययश्चास्तमन न परमार्थत उदयास्तमने स्तः। तन्निवासिनां च प्राणि १ ख. ञ स्य च वा । २ ग. च. "यमनी । ३ ग. ट. शा तत्य प्रबृ० । ४ क न्तस्थः प्रदट ।५ ख. ङ, ण. 'यमनीं। ६ ख, ग, छ, ञ्, ट, ण. ईशा। ७ क. ऋ्भानं॥ ड क. ख. ग, छ, ट. ण. 'म "र्क'।

१४६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितर्शांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाध्याये- नामभावे तान्प्रति तेनैव मार्गेण गच्छन्नपि नैवोदैता नास्तमतैति चक्षुगोंचराप- त्तेस्तदत्ययस्य चौभावात्। यद्यपि श्रुतिविरोधे स्मृतिरप्रमाणं तथाऽपि यथाकर्थंचिद्विरोधपरिहारं द्रविडाचार्योक्त- मुपपादयति-अत्रेति। यदाSमरावती शून्या स्यात्तदा हि तां प्रति पुरस्तादुदेतीतिप्रयो- गशून्यत्वाद्वसुनां भोगान्तः । एवमुत्तरासां पुरीणां विनाशे द्विगुणकालेन रुद्रादीनां भोग- च्युतिः । अत इमा वचनव्यक्तिमाश्रित्य तमेव परिहारमाह-अमरावत्यादीनामिति। तथाऽपि कथं विरोधसमाधिस्तत्राऽडह-उद्यश्चेति। [तदुक्तम्-] "यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तदेवास्तमनं रवेः ॥ नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमने नाम दर्शनादर्शने रवेः " इति ॥ अमर।वत्या दिपुरीषु पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरत्रोद्वास का ला ् गुण्य म स्तु ।् स्त्ा् र्शनर्शने सवितुरुदयास्तमयौ। स वा एष न कद/चनास्तमेति नोदेतीति श्रुतेर्वस्तुतो नोदयास्तमयौं स्तस्तथा च पुरीष तुल्यत्वेन गच्छतः सवितुरुदयास्तमयकालवैषम्यमयुक्तमित्याशङ्गयाSSह- तन्निवासिनां चेति। भोगकालद्वैगुण्य न सवितृगतेराधिक्यापेक्षयाँ श्रुत्योच्यते येन पुराणविरोधः कि त्वमरावत्यादीनां पुरीणां दैत्योपैहतानां पूर्वपूर्वापपेक्षयोत्तरोत्तरपुरीणां द्विगुणेन कालेनोद्वासत्तदपेक्षयोतैरोत्तर स्थानेषु भोगकौले द्वैगुण्यं श्रत्योक्तमिति भावः । तथाSमरावैत्याः सकाशाद्द्विगुणं कारल संयेमनी पुरी वसत्यतस्तन्निवासिनः प्राणिनः प्रति दक्षिणत इवोदेत्युत्तरतोऽस्तमेतीत्युच्यतेऽस्मद्बुद्धिं चापेक्ष्य। तथोत्तरास्वपि पुरीषु योजना। अथोद्वासक लाधिक्याद्गगच्युतिकालाधिक्यं न भोगकालाधिक्यमत आह-तथेति। यथोद्वासकालद्वैंगुण्यमुक्तं तद्वदिति यावत्। अमराततीनिवातिप्राणिवगपिक्षया संयमिनीनिवासिन: प्राणिन: प्रति द्रिगुणेन कालेन सवितुरुदयास्तमयाविति युक्तं च वक्तुम्। दर्शनादर्शनयोर्द्विगुणकालभावित्वात्। न च तननिवासिदृष्ट्यपेक्षया दक्षिणो-

१ ख. ङ. च. ञ्. देति ना0।२ ख. ङ च, ञ्र, मेति। व, ट, मेता च० ।३ घ. चाप्यभा । ४ क. ग, ट, 'रोधानं च । ५ ख, छ. छ.ञ्.ण. "यौ तथा। ६ क, गं, ट, णयं स। ४क. गं, ट, या न श्रु। ख. छ.ण.ञ्र.पहता' ।९ ख. ग. ङ. ट, ण. "री दि। २० ख. ङ ञ्. ण. त्तर ।११ ख. ट. कालद्वे' । १२ ङ ड. ड. 'वत्या द्विगु । १३ क. ख. ग. ब, ङ, च, ट, ठ, ए, ढ. ण. लं संय। १४ क. यमिनी। १v ट. यमनी"b

अष्ठमादिदशमान्ता:खण्डा:८-१०] छान्दोग्योपनिषत्। १४७

त्तरयोरुदयास्तमयौ। तत्तद्दृष्ट्या पूर्वपश्चिमयोरेव तद्भावातू। अस्मह्ु/्विमपेक्ष्य तु दक्षिणत उदेत्युत्तरतश्चास्तमेतीत्युच्यते। इवशब्दस्तयोस्तन्निवासिजनापेक्षया दक्षिणोत्तरस्थयोरसत् द्योतयतीत्यर्थः। यथाऽमरावत्यपेक्षया संयैमिन्यामुद्वासकालाविक्यमुकं तथा तदपेक्षया वारुण्यां तदपेक्षया च विभायां तत्कालाधिक्यमवधेयमित्याह-तथेति। संयमिनी चान्त- र्भाव्य बहुवचनम्। सर्वेषां च मेरुरुत्तेरतो भवति। यदाSमरावत्यां मध्याह्वगतः सविता तदों संयेमन्यामुद्यन्दश्यते तत्र मध्यालिँगतो वारुण्यामुद्यन्दृश्यते, तथोत्तरस्यां, प्रद- क्षिणावृत्तेस्तुल्यत्वात्। इतश्चास्मद्बुद्धिमपेक्ष्य दक्षिणगत्यादिनाऽस्तमनमित्याह-सर्वेषां चेति। उद्यन्त- मादित्यं पुरतोऽवलोकयतां वामभागे स्थितत्वान्मेरुः सर्वेषामेत्रोत्तरतो भवति। तथाचो- दयास्तमयाभ्यां पूर्वापरदिग्विभागान्न तत्पुरवासिदृष्ट्यपेक्षया दक्षिणत इत्यादिवचनं किंत- स्मद्दृष्ट्यपेक्षयैवेत्यर्थः । उद्दासकालद्वैगुण्यापेक्षया भोगकाल्द्वैगुण्यमित्युक्तम्। संप्रति सवितृगत्याधिक्यापेक्षयैव भोगकालाधिक्यं कि न स्थादित्याशङ्कय पुराणविरोधसमाधाना- संभवान्मैवमित्याह-यदेत्यादिना। यथा संयेमिन्यां मध्पाह्वगो वारुण्यामुद्यन्भवति तथा तस्यां मध्याह्वगो विभायामुद्यन्दृश्यत इत्याह-तथेति। उक्तं च वायुप्रोक्ते --

" मध्यगस्वमरावत्यां यावद्गवति भास्करः । वैवस्वते संयमन उदयंस्तत्र दृश्यते॥ सुखायामर्धरात्रश्च विभायामस्तमेति च " इति ॥ इलावृत्तवासिनां सर्वतः पर्वतप्राकारनिवारितादित्यरशमीनां सवितोर्ध्व इवो- देतारऽर्वागस्तमेता दृश्यते। पर्वतोर्ध्वच्छिद्रमवेशात्सवितृपरकाशस्य। कथं पुनः स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोडस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्व उदेताऽर्वा- डस्तमेतेत्युच्यते। न हि तत्रोद्वासकालस्य वाऽघिकत्वमस्ति येनोदयास्तमयकालाधिक्याद्गो- गकालाधिक्यं स्थादत आह-इलावृतेति। मेरोश्षतुर्दिशमिलाृतं नाम वर्ष प्रसिद्धम् । तन्निवासिनां प्राणिनामुभयतः पर्वताभ्यां मानसोत्तरसुमेरुम्यां प्राकारस्थानीयाभ्यामुभयो्ध्व-

१ ग. ठ.थमऱया।२ क. च, त्तरो भ ।३ ख. च, ञ्र. ण. ध्याह्नं ग° । ४ क. ख. ग. व, ङ, च, ञ्, ट, ठ, ढ ढ.दा सायं । ५ क. ङ च. ञ. ढ. यमिन्या। ६ ठ. ध्याह्नं ग ।७ क. ग. च, उ. ड. ढ. ण. हगोचरो वा।८ग, ट. दिवचन ।९ ग. ट. °यमन्यां। १० च. ञ्. ण. वृत्तवा। ११ ख. ञ्र. ण.धर्वमुदे। १२ ग. न च त०। १३ ग. ञ. ट 'वृत्तेति। १४ ख. ञ्. वृतं ना" ।

१४८

स्थितमहाक्षेण विनिवारितादित्यरश्ीनामू-र्वमुदेताऽवडस्तमेता च सविता दृश्यते। इवर व्दस्तूदयास्तमययोर्वस्तुतोऽसत्त्वद्योतनार्थ इत्यर्थः । कथं सवितोर्ः सन्नुदेव्य डस्तमेति तत्राSह -- पर्वेतेति। सर्वावृतप्रकाशस्य पर्वतयोरुपसतने छिद्रे प्रवेशादधोवर्तिनां प्राण- नामुपरिप्रसारितनेत्राणां सावित्रं प्रकासं पश्यता तत्रोद्यन्तिव सवितिोपलभ्यते प्रदेशान्तरे च दृश्यमानोऽधस्तादिवास्तमेति । यथोपरिष्टादत्रत्यैरुपलभ्यमानो मेघस्ततो दूराहूँो भूतलल- अंश्चेत्येवावसीयते तथेहापीत्यर्थः । तथर्गाद्यमृतोपजीविनाममृतानां न द्विगुणोत्तरोत्तरवीर्यवत्त्वमतुमी य ते् भो ग कालद्वगुण्यलिड्गेन। उद्यमनसंवेशनादि देवानां रुद्रादीनां विदुषश्र समानम्॥ इति तृतीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।८/ ॥ १॥ २ ३॥।४॥ इति तृतीयाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

इति तृतीयाध्यायस्य दशम: खण्डः॥१०॥ भोग कालस्याविसेधेनाSSधिक्यमापाद्य तैनैव लिङ्गेनातिशयव त्वममृतादेरपि कथयति- तथेतिः। भोमकालधिक्ये सतीति यावत्। अनुमीयते कल्प्यते। यत्तु भोगकालमाकल- य्योद्यमेंन तदभावं ज्ञात्वोपरमणमम्न्यादिमुखत्वं दृष्टिमात्रेण तृप्तिमत्त्वं तत्सवं विदुषोऽपि कल््यते देवैः सममित्याह-उद्यमनेति ॥१।२।३।।४।। इति तृतीयाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८ ॥

इति तृतीयाव्यायस्य नक्म: खण्ड: ॥९॥

इति तृतीयाव्यायस्य दशम: खण्डः ॥ १० ॥ (अथ तृतीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः।), अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेंतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोक: ॥ १ ॥ १ क. ट. नाथ। २ क. ग,ट,दृदृायो भू।२ ख, छ.ञ्रण. अश्वैवा ।४ठ शते वर्तते मो । ५क. ग. ट मनानन्तर,त°।

एकादृश: खण्ड: ११] छान्दोग्योपनिषत्। १४९

कृत्वैचसुदयास्तमनेन प्राणिनां स्वकर्मफलभोगनिमित्तमनुग्रहं तत्कर्मफलो- पभोगक्षये तानि प्राणिजातान्यात्मनि संहत्याथ ततस्तस्मादनन्तरं माण्यनुग्र- इकालादूर्ध्वः सन्नत्मन्युदेत्याह्गम्य यान्प्रत्युदेति तेपां प्राणिनामभावात्स्वा- त्मस्थो नैवोदेता नास्तमेतैकलोऽद्वितीयोऽनवयवा मध्ये स्वात्मन्येव स्थाता। तत्र कश्रिद्विद्वान्वस्वादिसर्मानचरणो रोहिताद्यमृत भोगभा गी् योकतक्रेणे स्वात्मानं सवितारमात्मत्वेनोषेत्य समाहितः सन्नेतं मन्त्रं दैष्टोत्थितोऽन्यस्मै पृष्टवते जगाद। यतस्त्वमागतो ब्रह्मलोकानिकि तत्राप्यहोरात्राभ्यां परिवर्तमान: सविता प्राणिनामायुः क्षपयति यथेहास्माकमित्येवं पृष्टः प्रत्याह। तत्तत्र यथा 6 पृष्टे यथोंक्त चार्थ एष श्रोको भवति तेनोक्तो योगिनेति श्रतेर्वंचनमिदम् ॥१॥ पञ्चभि: पर्यायैर्मधुविद्या यथावदुक्ता। त्रमेण मु्तिफलपर्यवसायित्वं तत्या दर्शयितु

ब्दार्थः। ऊर्वः सन्ब्रह्मीभृतो वर्तमान इति यात्रत्। आतमन्युदेत्य स्वमहि.म्नि प्रकाशं लब्व्वेत्येतत्। स्थातेति प्रयोगत्क्रममुत्तिरत्र विवक्षिता। तत्र विद्वदनुभवं प्रमाणयति- तत्रेति। क्रममुक्तिः सपतम्यर्थः। यथोत्तक्रमेणासी वा आदित्यो देवमध्ित्यादिना प्चा- मृतत्वेन स्थितमित्यर्थः । स्वमत्मानं वेद्यतया विद्दातसंभुनमित्यर्थ। आत्मत्वेनोपेत्याइ- प्रहेण गृहीत्वतयेतत्। कथं प्रश्न इत्याकाड्क्षायामाह-यत इति। लब्घब्रह्मोपदेशो ब्रह्मविद्योक्तावस्थायां ब्रहणो वियुक्तावस्थायां केनचित्पृष्टः प्रत्युवाचेत्यर्थः। कथं प्रत्यु- क्तिरिति तत्राऽडह-तत्तत्रेति ॥ १॥ न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन। देवास्तेनाह सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २ ॥ न वै तत्र यतोऽहं ब्रह्मलोकादागतस्तस्मिन्न वै तत्रैतदस्ति यत्पृच्छसि। न हि तत्र निम्लोचास्तमगमत्सविता न चोदियायोद्गतः कुतश्चित्कदोंचन कस्मि- विदपि काल इति। उदयास्तमंयवर्जितो ब्रह्मलोक दैत्यनुपपन्नमित्युक्त: शप- थमिव प्रतिपेदे। हे देवाः साक्षिणो यूयं शृणुत यथा मयोक्तं सत्यं वचस्तेन सत्येनाहं ब्रह्मणा ब्रह्मस्वरूपेण मा विराधिषि मा विरुध्येयम(या)माप्तिर्ब्रह्मणो मम मा भूदित्यर्थः ॥ २ ॥

१ ख. प्. ण. वौ वा म । २ क. ग, ट. माच। ३ ध. ङ. ड. ढ.गभोगी। ४ ङ. च. ठ. ड. णस्वमत्मा। ५ठ. ड द्रध्टवा स्थितो। ६ घ. ठ. थोक्तार्य। ७ ख. छ. ञ ण. ग्रहणेन गृ'८ फ. 'विद्ब्रह्म। ग. 'विद्युक्त । ९ ख. ञ. ड. ढ. दाचिभ क १० व, ठ. ड मनक ११ क, ग. ङ च, ट, ठ इत्युप । १२ क ङ ड ढ णो मा।

१५० आनन्दगिरिकृतटीकासंच लितशांकरभाष्यसमेता-श्तृतीयाध्याये-

क्लोकमुपादाय व्याकरोति-न वै तत्रेत्यादिना। निमुम्लोचेत्यरिमन्नर्थे निम्लो- चेति च्छान्दसः प्रयोगः। इतिशब्दः पूर्वार्धव्याख्यासमाप्त्यर्थः। उत्तरार्धमुत्थापयति- उदयास्तमयति। लोकत्वाविशेषादितरलोकवद्वह्मलोकोऽपि नोदयास्तमयवर्जित इत्युक्तो विद्वानुत्तरार्धेन शपथं कुर्यन्परिहरतीत्यर्थः ॥२॥ सत्यं तेनोक्तमित्याह श्रुति :- न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सळदिवा हैवास्मै भ्रवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद॥ ३ ॥ न ह वा अस्मै। यथोक्तब्रह्मविदे नोदेति न निम्लोचति नास्तमोति किं तु ब्रह्मविदेऽस्मै सकृद्दिवा हैव सदैवाहर्मवति स्वयंज्योतिष्टाद एतां यथोक्तां व्रह्मोपनिषदं वेदगुह्यं वेद। एवं तन्त्रेण वंशादित्रयं प्रत्यमृतसंबन्धं च यच्चा- न्यदवोचामैवं जानातीत्यर्थः । विद्वानुदयास्तमयकालापरिच्छद्यं नित्यमजं ब्रह्म भवतीत्यर्थः ॥ ३। एवं मन्त्रदृक्शपथद्वारा निर्णीतेडर्यें न हेत्याद्या किमर्था श्रुतिरित्याशङगक्याS6 सत्यमिति। न हेत्याद्यां श्रुतिमादाय व्याचष्टे-यथोक्तेति। ब्रह्मोपनिषैदमित्यस्या- र्थमाह-वेदगुह्यमिति। एवंशब्दमादाय व्याकरोति-एवमित्यादिना। वंशादित्रयं तिरश्षीनवंशो मध्वपूपो मधुन डर्येश्षेत्येवंरूपमित्यर्थः । प्रत्यमृतसंबन्धं च लोहिताद्यमृतेष्वेकै- कवस्वादीनां संबन्धमित्यर्थः । अन्यदित्युद्यमनसंवेशनादि गृह्यते। उक्तविद्याफलमुपसंहरति- विद्वानिति ॥ ३ ॥ तद्दैतदवहा पजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाश्यस्तद्धैतदुद्दालकायाSSरुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ।४॥ तद्वैतन्मधुज्ञानं ब्रह्मा हिरण्यगर्भो विराजे प्रजापतय उवाचे। सोऽपपि मनवे। मनुरिक्ष्वाका्द्ाभ्यः प्रजाभ्य: प्रोवाचेति विद्यां स्तौति ब्रह्मादिविशिष्टक्रभाग- तेति। किंच तद्वैतन्मधुंज्ञानमुद्दालकायाSडरुणये पिता ब्रह्मविज्ञानं ज्येष्ठाय पुत्रायं प्रोवाच ॥४॥

१ घ, ङ, ट. सर्वद्। २ ड. ण.वं मन्त्रे। ३ ख. छ. ञ्. ण. षित्य। ४ ख. छ. ञ्. ण. ड्यश्वैवं' ।५ङ. च. ण. च। स च म° । ६ क, ठ. क्वादिभ्यः। ७घ. ङ. च. ण. 'धुविज्ञा ।८ ग, ट, ता ब्रह्मविद्बह्म। ९ ड ड, ढ. ण, ह्मन्रह्मनि।१८ च. °य. बह्म प्रो०।

एकादशः खण्ड: ११] छान्दोग्योपनिषत्। १५१

ननु विद्या सफला चेदुक्ता तर्हिं किमुत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्कयाऽऽह-तद्धैतदिति । स्तुतिमेवाभिनयति-ब्रह्मादीति। तद्वैतदुद्दालकायेत्यादिना विद्याय योग्यं पात्रं प्रद- रशर्यते। तद्वयचष्टे-किंचेति। इतश्च स्तुत्यर्हमेतद्विज्ञानमित्यर्थः । मधुविज्ञानं व्याक- रोति-ब्रह्मविज्ञानमिति॥४ ॥ इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म परब्नू- यात्प्रणाव्याय वाऽन्तेवासिने ॥ ५ ॥ इद वाव तद्यथोक्तमन्योऽपि ज्येष्ठाय पुत्राय सर्वपियार्हाय ब्रह्म मब्रूयात्। पणाध्याय वा योग्यायान्तेवासिने शिष्याय ॥ ५॥ तस्य परोक्षत्वं व्यावर्तयति -- इदं वावेति। अथ ज्येष्ठाय पुत्राय ब्रह्म वक्तव्यमिति पूर्वेषामयं नियमो नेदानींतनानामित्यत आह-अन्योऽपीति। पात्रान्तरमनुजानाति- पणाय्यायेति॥५॥ नान्यस्मै कस्मैचन यदप्यस्मा इमामद्भिः परिगृ- हीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११॥

नान्यस्मै कस्मैचन प्रब्ूयात्तीर्थट्व्यमनुज्ञातमनेकेषां प्राप्तानां तीर्थानामाचार्या- दीनाम्। कस्मात्पुनस्तीर्थसंकोचनं विद्याया: कृतमित्याह-यद्यप्यस्मा आचा- र्यायेमां कश्चित्पृथिवीमद्भिः परिगृहीतां समुद्रपरिवेष्टितां समस्तामपि दद्यादस्या विद्याया निष्क्रयार्थमाचार्याय घनस्य पूणी संपन्ना भोगोपकरणैनासावस्य निष्क्रयो यस्मात्ततोऽपि दानादेतदेव यन्मधुविद्यादानं भूयो बहुतरफलमित्यर्थः। द्विरभ्यास आदरार्थः ॥ ६॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११ ॥ 6 पुत्रशिष्याम्यां पात्रान्तरं प्रत्याचष्टे -- नेति। तीर्थदवर्य विद्याप्रदानेऽधिकारिद्वयमि- व्यर्थः । निर्धारणे षष्ठा। आचार्यो विद्यादाता। आदिपदाद्धनदायी श्रोत्रियो मेधावी च गृह्यते। सर्वेपामर्थिनामत्राधिकारमाशङ्कय दूषयत-कस्मादित्यादिना। आचार्या- १ क. शर्व त° । २ ख. छ. न. ण. 'मित्याशङ्याऽह । ३ ख. घ. ड. ठ, ड. ढ. ज. स्य संपू'। ४ स. छ. ञ्. ण. °वी ग°।

१५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये- येति पुनरुनादानं क्रियापदेन तस्यान्वयद्योतनारथ विद्यायामादरो वा मुख्यमधिकारकारणं फलतीति भावः ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥ (अथ तृनीयाध्यायस्य द्व दसः खण्डः । ) यत एवमतिशयफ लैषा ब्रह्मविद्याऽतः सा प्रकारन्तरेणापि वक्तच्येति गायत्री वा इत्याद्यारभ्यत्ते। गायत्रीद्वारेण चोच्यते। ब्रह्मणः सर्वविशेषरहि सस्य नेति नेतीत्यादिविशेषप्रतिषेधगम्यस्य दुरबोधत्वात्। सत्स्वैनेकेषु च्छन्दःसु मायत्रया एव ब्रह्मज्ञानद्वारतयोपादानं प्राधान्यात्। सोमाहरणादितरच्छन्दो- क्षराहरणेनेतरच्छन्दोव्याप्त्या च सवेसवनव्यापकत्वाच्च यज्ञे प्राधान्यं गायत्रयाः। गायत्रीसारत्वाच्च व्राह्मणस्य मातरमेव हित्वा गुरुतरां गायत्रीं ततोऽन्यद्गुरु· तरं न प्रतिपद्ते यथोक्तं ब्रह्मापीति । तस्यामत्यन्तगौरवस्य प्सिद्धत्वात् । अती मायत्र मुखेनै( णै)व ब्रह्मोच्यते। गतेन ग्रन्थेनोत्तरग्रन्थस्य गतार्थत्वं परिहरति-यत इति। सवितृद्वारकब्रह्मविद्यान- न्तरं तद्देवरतागायत्रीदवूरेग तव्विद्योपदिश्यत इत्यर्:। ब्रह्मविद्याया विवक्षितत्वे ब्रहैवोपदि शयतां कि मायकयुपदेशेनेत्याष्ङ्कयाSऽह-मायत्रीति। तथाऽपि च्छन्दोन्तराणि विहाय किमिति गायत्रीद्वारैत्र ब्रह्मपदिश्यते तत्राSSह-सतिस्विति। ब्रह्मज्ञानद्वारतया तदुपा- यतयेत्यर्थः । प्राधान्ये हेतुमाह-सोमाहरणादिति । सोमस्याऽडहरण मा नय नम् । तत्र साधनत्वं गायत्रीछन्दस्कावामृचां याजकैरिष्यते। तद्युक्तं तस्या यज्ञे प्राधान्यमित्यर्थः । यद्रा देवैः सोमाहरणमिच्छ द्वेरछन्दसां गायत्रीनरिष्ुं्जगतीनां तादर््ैन नियोगे जगतीत्र म ध एुमोर्मश्येमार्गमशक्या निवृत्तौ गायत्री समें प्रप्य रक्षिणस्तस्य विजित्य तं देवैभ्यः समा हरदित्यैतरेयकब्राह्मणे सोमो वे राजाडमुष्मिलोक आसीदित्यत्र प्रसिद्धमतस्तत्प्राधान्य- मित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह -- इतरेति। उष्णिगनुष्टुप्प्रभृतीनीतराणि च्छन्दांसि तेषां प्ादशोऽक्षराण सप्ताष्टादिसंख्याकानि तेषामाहरणमापादनं गायत्र्यक्षरैः पादशः षड्भि: क्रियतेऽधिकसंख्याया न्यूनसंख्यामन्तरेणासंभवात्तस्मादितरेषु च्छन्दःसु गायत्या व्यात्ेश्व प्राधान्यमित्यर्थः । अथवा गायत्रीव्यतिरिक्तयोस्त्रिष्टुब्जगतीछन्दसोः सोमाहरणोद्यतयोरश- १ क. ग. ड, ट, ठ, ह, ढ. ते त्रह्मस । ण. 'ते ब्रह्म । ब्रह्मण: स° ।२ च. दुर्वचत्वा°। ३ ठ. ड. बोध्यत्वा ।४ ट. ड. ण. त्स्वप्यने । ५ व. च. ठ.ण. 'हण्यस्य। ६ क. ण उदय° J

द्वादश: खण्ड: १२ ] छान्दोग्योपनिषत्। १५३ क्तयोमीर्गमध्ये जगत्या त्यक्तानि त्रीण्यक्षराणि त्रिष्टुरभी त्वेकमक्षरम्। ततश्वाष्टचवारिशद क्षरा जगती पञ्चचत्वारिशदक्षरा संवृत्ता । चतुश्चत्वारिशदक्षरा त्रिष्ठुप्च त्रिचत्वारिशदक्षरा संवृत्ता। तत्र गायत्री सोममाहरन्ती त्यक्तानामक्षराणमाहरणेन पूर्णतां तयोरापार्य ते व्याप्य स्थिता तेन तत्प्राधान्यमित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-सर्वसवनेति। सर्वाणि प्रातःसवनं माध्यंदिनं सवन तृतीयसवनमित्येतांनि तेषु गायतया व्यापकत्वं मिश्रणं गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्ठुम माध्यंदिन सवनं जागते तृतीयसवनमिति स्थितेपि त्रिष्टुब्जगत्योर्गायत्री- व्यात्तेरुक्तत्वात्तंस्याश्च पादाभ्यां मुखेन च सोमाहरणद्वारेण सवनत्रयसंबन्धादतश्च तस्या अस्ति यजे प्राधान्यमित्यर्थः । कर्मणि तत्प्राधान्येऽपि कुतो ब्रह्मविद्यायां तत्प्राधान्यमित्या शङ्कयाSSह-गायत्रीति। ब्रह्मविद्यौयां तत्प्राधान्यमिति शेषः । गायत्रीमेवाSSलम्बनतवेन प्रतिपद्यते ब्रह्मेत्यत्र लोकप्रसिद्धिमनुकूल्यति-तस्यामिति। गायत्या ब्रह्मज्ञ नद्व/रत्वेनोपा- दानमुक्तहेतुम्यः सिद्धमित्युपसंहरति-अत इति। गायत्री वा इदश सर्वं भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इद सर्वं भूतं गायति च त्रायते च॥ १ ॥ गायत्री वा इत्यवधारणार्थों वैशब्दः। इदं सर्व भू पराणिजातं यत्किच स्थावरं जङ्गमं वा तत्सर्वे गायत्येव। तस्याइछन्दोमात्रायाः सर्वभूतत्वमनुपप- न्नमिति गायत्रीकाररेणं वाचं शब्दरूपामापादयति गायत्री वाख्वै गायत्रीति। वाग्ा इदं सर्व भूतम्। यस्माद्वाक्शब्दरूना सती सर्वे भूतं गायांते शब्दयँत्यसौ गौरसावश्व इत्ति च त्रयते च रक्षत्यमुष्मान्मी भैंपी: ककिं ते भयमुत्यितमित्या- दिना सवैतो भयान्निवर्त्यमानो वाचा त्रातः स्यात्। यद्वाग्भूतं गायति च त्रायते च गायञयेव तद्गायति च त्रायते च वाचोऽनन्यत्वाद्गायत्रयाः ।गाना. त्राणाच मायत्रया गायत्रीत्वम् । १।। तथा चेतोर्पणनिगदादितिन्यायेन गायक्रयुपाधिकं ब्रह्मोपास्यमिति प्रतिजानीते-गाय १ क. ग. ट. "भा चैक २ ञ. य तनोर्र्यवस्थि°।२ क. ख. ग. छ, ट. ण "दायास्तत्ना' । ४ क ग. ट. द्वारेणोषा । ५ ख. घ. ङ च. ञ्. ण. 'रणां घा। ६ के ग. ट. ति च श ।७ङ. ठ. 'यति चासौ। ८ क, ग, घ, ट, ड. ति त्रा°। ९ङ.न्मा हिंसीरिंदं ते । १० व. ट. भैणीिं ते। ११ क. ग. ट. ड. 'दिस ।१२ ठ. ड. स ततो। २०

१५४ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता- [३ तृतीयाध्याये-

त्रीति। निषातमादाय व्याचष्टे -- वा इति। अत्रधारणरूपमेवार्थ रफुटयन्निदमित्यादि व्याकरोति -- इदमिति। तदिदं सरवं गायत्र्येवेति योजना। गायत्याः सरवात्मकत्वाङ्रह्म

कथं चाचो गायत्रीत्वमित्याशङ्कय तस्याः सर्वभूतसंबन्धं दर्शयति-वागिति । कुतो यायत्रीतं ततSह -- यस्मादिति। भवत्वेवं वाचः स्वरूपं गायतर्यास्तु किमायातं तदाह-यद्वागिति। गायत्रीनामनिर्वचनादपि वाच्युक्तं रूपं गायत्रयामेव द्रष्टव्यमि- त्याह -- गानादिति ॥ १॥ या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्पाथ हीद सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते ॥२॥ या वै सैवंलक्षणा सर्वभूतरूपा गायत्री, इय बाब सा येयं पृथिवी। कथ पुनरियं पृथित्री गायत्रीते, उच्यते -- सर्वभूतसंबन्धात्। कर्थ सवेभूतसंबन्धः, अस्यां पृथिव्यां हि यस्मात्सर्व स्थावरं जङ्गममं च.भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव पृथिवीं नातिशीयते नातिवर्तत इत्पेतत्। यथा गानत्राणाभ्या भूतसंबन्धो गायत्या एवं भूतप्रतिष्ठानान्भूतसंबद्धा पृथिव्यतो गायत्री पृथिवी ॥ २ ॥ अस्ति हि वाचः सर्वभूतात्मकत्वं तद्राचकत्वाद्वच्यस्य च वाचकातिरेकेणानिरूपणा- तथा च वाग्भूता गायत्री सर्वभूतात्मिकेत्युक्तमिदानी तस्या। विधानान्तरमाह-या वै सेति। एवंलक्षणत्वरं व्याचष्टे-सर्वेति। गायत्रीमन्द्य पृथिवीत्वं तस्या विहितं प्रश्न- पूर्वकमुपपादयति-कर्थ पुनरिति। गायत्र्याः सर्वभूतसंवन्धस्योक्तत्वातृथिव्यास्तत्संबन्धं चोद्यपूर्वकं व्युत्पादयति-कथमिति। सर्वस्य पृथिव्यां प्तिष्ठतवं साधयति-एता- मेवेति। तथाऽपि कथं पृथिव्या गायनीतवं तदाह -- यथेति ॥ २ ॥। या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः पतिष्ठिता एतदेव नाति- शीयन्ते ॥३ ॥ या वै सा पृथिवी गायत्रीयं वाव सेदमेव। तर्तिक, यदिदमस्मिन्पु- रुपे कार्यकारणसंघाते जीवति शरीरं पार्थिवत्वाच्छरीरस्य। कथं शरी- रस्य गायत्रीत्वमिति। उच्यते-अस्मिन्हीमे पाणा भृतशब्दवाच्या:

१ क, ग, ट, न्युक्रू°।

द्वादश : खण्ड: १२] १५५ पतिष्ठिताः। अतः पृथिवीवैद्दूतशब्दवाच्यपाणप्रतिष्ठानाच्छरीरं गायत्री। एतदेव यस्माच्छरीरं नातिशीयन्ते प्राणाः॥२।। संभति गायत्र्याः शरीररूपत्वं निरूयति-या वा इति। गायत्रयात्मिकां पृथिवी- मनूदय तस्था गायत्रीशरीरयोरमेदे हेतुमाह-पार्थितत्वादिति । इदानी गायत्रीशरीरयो- रकत्वं प्रश्नपूर्वकं कथयति-कथमित्यादिना। प्राणनां शरीरे प्रतिष्ठितत्वं प्रकटयति- एतदेवेति ॥ ३॥ यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तय्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥४ ॥ यह्व तत्पु षे शरीरं गायत्रीदं वाव, तत्। यदिदमस्मिन्नन्तर्मध्ये पुरुषे हृदयं पु.डरीकाख्यमेतद्वापत्री । कथमित्याह-अस्मिन्हीमे माणाः प्रतिष्ठिता अतः शरीरवद्गायत्री हृदयम्। एतदेव च नातिशीयन्ते माणाः। "माणो ह किता। पाणो माता। " [ इति, ] "अहिंसन्सर्वमूतानि " इति च श्रुतेर्भृतशब्द- वाच्या: माणाः ॥४ ॥ अथ गायत्र्या हृदयत्वमावेदयति-यद्वै तदिति। गायत्रयाश्चैकत्वं प्रश्नपूर्वकं विवृणोति- एतदित्यादिना। हृदये प्राणानां प्रतिष्ठितत्वरं प्रकटयति-एतदेवेति। प्राणानां भूत- शब्दवच्यत्वे तत्संबन्धे सति भूतसंबन्धाद्गायत्र्याः शरीरादिभाव; संभवति तेषां भूतशब्द- वाच्यतवे तु किं मानमित्याशङ्कयाSSह-प्राणो हेति । अहिंसावाक्येऽपि प्राणपरं मारणं प्रतिषिकते तथाच भूतशब्दरस्तत्र प्रतीतिगोचरो भवत्येवेत्याह-भूतेति ॥ ४॥ सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतहचाऽ्य- नूक्तम् ॥ ५॥ सैषा चतुष्पदा षडक्षरंपदा छन्दोरूपा सती भवति गायत्री पड्विधा वाग्भू- तपृथिवीशरीरहृदयप्राणरूपा सती षड्विधा भवति। वाक्पाणयोरन्यार्थनिर्दि- प्ट्योरपि गायत्रीमकारत्वम् । अन्यथा पड्विधसंख्यापूर णानुपपत्तेः। तदेतैँस्मि- नर्थ एतद्रायत्याख्यं ब्रह्म गायञ्यनुगतं गायत्रीमुखेनो(णो)क्तमृचाडपि मन्त्रे- णाभ्यनूक्तं पकाशितम् ।। ५।।

१ ठ. ढ. व भून । २ क ग, ट, शो हि प्रि । ३ घ. त्र. न्सर्वा भू। ४ क. ठ. ति श्रु' ।५क. म, ट, हीति ।६ क गव, च, ट, ठ.रपादा। ७घ. ठ. ह. ढ. रूदा।

१५६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलित शांकरभाव्यसमेता - [३ तृतीयाध्याये-

आध्यानशेषत्वेन गायत्र्याक्चतुष्पातवं दर्शयति-सैषेति। लक्षयित्वा तस्याः षरड्विध- त्वमनूद्य साधयति-षड्दिधेति। गायत्रीहृतययोः सर्वभूतसंबन्धसिद्धयर्थमुपदिष्टयोव कप्राणयोरगायन्री प्रमेदत्वेन कथं व्यास्यानमित्याशङ्कयाSSह-वाक्पाणयोरिति। विधि- पक्षे वाक्यशेषयोगात्तयोरपि गायत्रीभेदत्वमित्यर्थः । तदेतस्मिन्नथें वाग्भृतपृथित्रीशरीरहृद- यप्राणभेदारड्विधां गायत्रीमनुचिन्त्याजहलक्षणया तदवच्छिन्नव्रह्मत्वं तदनुचिन्तयेदिति तच्छेपत्ेनैव पूर्वोंक्त स्थिते सतीत्यर्थः ॥ ५॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्थ् पूरुषः।पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥ ६॥ तावानस्य गायत्रयाख्यस्य ब्रह्मणः समस्तस्य महिमा विभूतिविस्तारः । यावांश्रतुष्पात्षड्विधश्च ब्रह्मणो विकार: पादो गायत्रीति व्याख्यातः । अतस्त-

सत्य रूपोSविकार: पूरुष: पुरुषः सर्वपूरणात्परि शयर्नाच्च। तस्यास्य पाद: सर्वा सर्वाणि भूतानि तेजोवन्नादीनि सस्थावरजड्गमानि। त्रिपात्रयः पादा अस्य से.डयं त्रिपात्। त्रिपादमृतं पुरुषास्यं समस्तस्य गायत्रयात्मनो दिवि द्योतनवति स्वात्मन्यवस्थितमित्यर्थ इति ॥ ६॥ समस्तस्य पादविभागविशिष्टस्येति यावत्। विस्तारमेव्र विवृणोति -- यावानिति। वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति वक्पशेषमाश्रित्य विशिनष्टि -- वाचरम्भणमात्रा- दिति। परमार्थसत्यत्वे हेतुमाह -- अविकार इति। तावानस्येत्यादि स्पष्टयति- तस्येति। आदिपदेन वायुराकाशश्चेत्युभयमुक्तम्। ततो जयायानित्यादि स्फुंटयति- त्रिपादिति। समस्तस्य प्रपञ्च त्मकस्येत्यर्थः । श्रुतावितिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ॥ ६ ॥ यद्वै तद्ह्ेतीदं वाव तथोडयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः॥७। यद्व तःअपादमृतं गायत्रीमुखेनो(णो)कतं ब्रह्मेतीदं वाव तदिदमेव। तद्योडयं प्रसिद्धो वहिर्धा बहिः पुरुषादाकाशो भौतिको यो वैस बहिर्धा पुरुषा- दाकाश उक्: ॥ ७॥

१ क, ख ग, छ. ण. थः । तरिम । ट. र्थः । एतस्मि। २ ख. छ. णप्रमे॥ कग व ट, च, ठ. ड, ढ. ण तिर्विस्ता ।४ च. ड, ढ ण. 'त्यभूतोऽवि १५ क. ग. ड. ङ, रपुरीश । ६ घ, च. ठ नाहा। त।७क ग ट रय सर्वप।

द्वादशा: सण्डः १२] छान्दोग्योपनिषत्। १५७

यद्रह्म गायतयवच्छिन्नमुपास्यमुक्तं हृदयाकाशे तद्ध्येयमिति वक्तुं क्रमेण हृदयाकाशमव- तार्यति-यद्वै तदित्यादिना ॥७॥ अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष आकाशो सो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८।। अयं दव स योऽयमन्तः पुरुषे शर्रीर आकाशे यो वै सोन्तः पुरुष आकाश ॥८।।

अयं वाव स योऽयमन्तर्ृदय आकागस्तदेतत्पूर्ण मप्रवर्ति पूर्णामप्रवर्तिनी श्रियं लक्षते य एवं वेद॥ ९ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२॥

अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदये हृदयपुण्डरीक आकाशः। कथमेकस्य सत आकाशस्य त्रिधा भेद इति। उच्यते-बाह्येन्द्रियविषये जागरितस्थाने नभसि दुःखबाहुल्यं दृश्यते। ततोऽन्तःशरीरे स्वन्नस्थानभूते मन्दतरं दुःखं भवति। स्वम्नान्पश्यतो हृदयस्थे पुनर्नभसि न कंचन काम कामयते न कंचन रवुमं पश्यति । अतः सर्वदुःखनिवृत्तिरूपमाकाशं सुषुप्तस्थानम् । अतो युक्तमेकस्यापि त्रिधा भेदान्वाख्यानम् । बहिर्धा पुरुषादारभ्याSडका- शस्य हृदये संकोचकरणं चेतःसमाधानस्थानरतुतये। यथा "त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते। अर्धतस्तु कुरुक्षेत्रमर्धतस्तु पृथूदकम्" इति तद्वत्। तदेतद्धार्दकाशाख्यं ब्रह्म पूर्ण सर्वगत न हृदयमात्रपरिच्छिन्नमिति मन्तव्यम् । यद्यपि हृदयाकाशे चेतः समाधीयतेऽप्रवर्ति न कुतश्चित्कचित्प्रवर्तितुं शीलमस्येत्यप्रवर्ति तदनुच्छित्तिधर्मकम्। यथाऽन्यानि भूतानि परिच्छिन्नान्यु- च्छित्तिधर्मकाणि न तथा हार्द नभः पूर्णामतवर्तिनीमनुच्छेदात्मिकां श्रियं वि- भूति गुणफलं लभते हृष्टं य एवं यथोक्तं पूर्णाप्रवर्तिगुणं ब्रह्म वेद जानातीहैव जीवंस्तद्भ्ावं प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ।। ९।। इति तृतीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२ ॥

१ क. ङ. ञ्. ये हत्पुण्ड ।२ क. म च. ट, ढ. ण. सस्य स्था° । ३ ण. "दाद्दयाख्या । ४ क. ग. ङ. श्रिवत्प्र। ५ ङ, ण. थोकतपू।

१५८ आनन्दगिरिकतटीका संवलिितशांकरभाष्यसमेता-[ ३ तृतीयाध्याये-

एकस्याSडकाशस्य कर्थ नरविध्यमुक्तमिति शङ्कते-कथमिति। औपाधिकत्रैविध्य- मटिरुद्धीमीत परिहरति-उच्यत इति। बह्ेनद्रि विषयत्वं तदविषयशब्दाद्याश्रयत्वं र्वप्रस्थानभूते नमसीति संबन्धः। न कंचनेत्यादिना निषेधद्वयेन पूर्वप्रकारमवस्थाद्दयं निषिध्यते। निषेधफलमाह-अत इति। सैर्वदुःखं स्थूलं वासनामयं च तन्निवृ्त्या निरूप्यमाणं हृदयाकाशमित्यर्थः औपाधिकत्रैविव्यमुपसंहरति-अत इति । तथाऽपि किमित्यनेन क्रमेणSSकाशस्य संकोचो इरये क्रियते तत्राऽऽह-बहिर्धेति। स्थान- स्तुतिमुदाहरणेन स्फुटयति-यथेति। अत्र कुरुक्षेत्रमर्धतोऽर्स्थानीयं पृथूदकमपि तथेति द्विदलयुगलमिव तदुभयं लोकत्रयापेक्षया विशिष्टतरमित्यर्थः । हृदयाकाशे चेतः समाधी यते चत्ततक्ात्र परिच्छिनं ब्रह्म प्राप्तमित्याशङ्कयाSह -- तदेतदिति। पूर्णतेन जन्म- नाशशून्यत्वं सिध्यतीत्याह -- अमवर्तीति। प्रधानफलत्वं व्यावर्तयति-गुणफलमिति। दृष्टफलवते रवर्गाप्तिरिति दृष्टमित्युक्तम्। ज्ञानमेव विशिनष्टि-इहैवति। वर्तमानो देहः सत्तम्यर्थः । यो विद्वानेवं स यथोक्तं फलं लभत इति संबन्धः ॥ ९॥। इति तृतीयाव्यायस्य द्वाद्रशः खण्डः ॥ १२ ॥

(अथ तृतीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ।)

तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पश्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषि: स प्राणस्तकक्षुः स आदि- त्यस्तदेत त्तेजो डन्नायमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ । तस्य ह वाँ इत्यादिना गायत्याख्यस्य ब्रह्मण उपासनाङ्गत्वैन द्वार- फलादिगुणविधानार्थमारभ्यतै। यथा लोके द्वारपाला राज उपासनन व शीकृता रॉजपाप्त्यर्था भवन्ति तथेहापीति। तस्येति प्रकृतस्य हृदयस्यै- त्यर्थः। एतस्यानन्तरनिर्दिष्टस्य पञ्च पञ्चसंख्याका देवाना सुषयो देवसु पय: स्वै्गलोकमाप्तिद्वारच्छिद्राणि देवैः पणादितयादिभी रक्ष्माणा नीत्यतो देवसषयस्तस्य स्वर्गलोवेभवनस्य हृदयस्यास्य यः श्राङ्सुपि:

१ क. ग, छ, ट, ण, सर्वे दुः° ।२ ख, छ. ण. 'ति विद° । ३ ख. घ. ड, च. ञ्र. ट. ढ. ण. वा एदस्येत्या। ४ घ. ङ. उ. राजामुपा।५घ, ट. राज्ञां प्रा०। ङ, राजः प्रा°।६घ. च, सर्लोक ।७, ढ.प्र. 'कयुत"।

प्रयोदश: खण्डः १३ ] छान्दोग्योपनिषत्। १५९ पूर्वाभिमुखस्य मागातं यच्छिद्रं द्वारं स प्राणस्तत्स्थस्तेन द्वारेण यः संचरति वायुविशेष: स नोगनितीति माणः। तेनैव सबद्धमव्यतिरिक्तं तच्चक्षुस्तथैव स आदित्यः "आदित्यो ह वै बाह्यपाणः" इति श्रुतेश्रक्षूरूप्रतिष्ठाक्रमेण हृदि स्थितः। "स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति चक्षुषि" इत्यदि हि वाजसने- थके। पाणवायुदेवतैव होका चक्षुरादित्यश्च सहाऽडश्रयेण। वक्ष्यति च- माणाय स्वाहेति हुतं हविः सर्वमेतत्तर्पयर्तीति। तदेत्याणाख्यं स्वर्गलोकद्वार- पालत्वाङ्रह्म । रवर्गलोक प्रतिपितसुसतजश्व्वैतच्वक्षुरादित्यस्व रूपेणान्नादत्वाच्च

वित्वरहितो भवति य एवं वेद तस्येतहुणफलम्। उपासनेन वशीकृतो द्वारप: स्वर्गलोकप्राप्तिहेतुर्भवतीति मुख्यं च फलम् ॥ १ ॥ वक्ष्यमाणज्ञानस्य स्वातन्त्रयं परिह्वतय प्रकरणभेदं व्यावर्तयितुमुत्तरप्रन्थस्य तात्पर्यमाह- तस्येति। द्वारपालादीत्यादिपदेन तद्रतो विशेषो गृह्यते। ब्रह्मण्युपासनेनाप्रसिद्धितो द्वार- पालोपास्तिरयुक्तेत्याशङ्कयाSSह-यथेति। इति तदुपास्तिरर्थवतीति शेषः। स्वर्गलोक- शब्द: परमात्मविषयः । स्वर्ग लोकमित ऊ्ध्चो विमुंक्ती इति श्रुत्यन्तरात्। देवसुषित्वं साधयति-देवैरिति। स्वर्गलोकस्य परंमात्मनो भवनमायतनं तस्यैति यावत्। प्राक्लेऽन- वस्थामाशङ्कयोक्तं पूर्वाभिमुखस्येति। तःस्थस्तेनेति। तच्छब्दो हृदयविषयः । तेनैवेति। प्राणविषयस्तच्छन्दः। तदव्यतिरिक्तत्वं स्वातन्त्रयेण चक्षुघोडकिचित्करत्वम्। न हि चक्षुषः प्राणस्य संबन्धो न हि बह्यस्य तत्संबन्धे निबन्धनमस्ति तत्र,SSह-चक्षुरिति। अधि. ष्ातृत्वेनाडSदित्यश्चक्षुषि प्रतिष्ठितश्चक्षुश्च ग्राहकतया रूपे प्रतिष्ठितं रूपदर्शने करणी भवति। तथैव प्रणस्य चक्षष्टमित्यथेः। प्राणादित्ययोरैक्ये प्रमाणमाह-आदित्यो हेति। कथं यथोक्तस्याSSदित्यस्य हृदयसुषिद्वारस्थानित्वं वासनात्मना हृदये [ प्रतिरू- पाणि ] प्रतिष्ठितानि तदाSनेन क्रमेणISSदित्यो हृदये तिष्ठतीत्यर्थः। तत्र श्रुत्यन्तरं प्रमा० णयति-स आदित्य इति। एकदेवताभिन्नव्वादपि प्राणाभेदेन चक्षुरादित्ययोरध्यानं युक्तमित्याह -- प्राणेति। आश्रयशब्देन रूपाणि हृदयं चोच्यते दुलोको वा। आदि- त्यश्षक्षुषोर्देवस्तदधिष्ठितस्य सर्वस्य प्राणात्मत्वे वाक्यशेषमनुकूलयति -- वक्ष्यति चेति।

१ ख. ञ्. ण. प्राग्गच्छती।२ व, ङ च. ठ. ड, ढ तश्शु। ३ च. त्यादीति बा°।४क. ग. ट. ठ. ड. दि वा° ।५ ख. ग. घ. ङ, च, ञ्, ट, ठ, ड. ढ. ,लोकप्। ६ ड ढ. जस्तेत। ७ ङ. णानदत्या । क ग, ट, उ. ढ 'नदृत्वा। ९६. ङ. ठ. 'ति तु मु। १० क मुकत्य वेति। ११ ग, ट, क्वेति। १२ क. ख. इ अ. ण. रस्याऽम°।१३ क. क्षुभ मी।

१६० आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये- न दि प्राणे तृप्यति सर्वस्य तृप्तिस्तादात्म्यमन्तरेण संभवतीति भावः तदेतत्प्राणाख्यं ब्रह्म स्वर्गलोकं प्रतिपपित्सुः सन्पुरुषस्तेजोSन्नादनित्याम्यां गुगाभ्यां विशिष्टमुपासतेति संबन्धः। किमिति यथोक्तोऽधिकारी प्राणोपासने नियुज्यते तत्राSह -- स्वर्गति। तथाSनि कर्थ यथोक्तगुणद्वयवैशिष्यं प्राणाख्यस्य ब्रह्मणः सिव्यति तत्र तेजःशब्दं व्याकुर्वन्नाह-तेज- स्वीति। एतत्म्राणास्यं व्रह्मोभयरूपेण तेजस्व्री तथाच तेजोगुणविशिष्टतया तदुपासनाम- हति। सवितुश्चान्नदत्वं वृष्टिद्विारेण "आदित्याज्ायते वृष्टिः " इत्यादौ दृष्टमतश्ानं च तदादं चेति गणान्तरविशिष्टत्वेनापि सवितृरू प्राणाख्यं ब्रझ्म ध्यानार्हमित्यर्थः । किं तर्हि मुख्यं फलमिति तदाह-उपासनेनेति॥ १॥ अथ योऽस्य दक्षिण: सुषिः स व्यानस्तच्छो- त्र स चन्द्रमास्तदेतच्छीश्र यशश्रवेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥ अथ योडस्य दक्षिणः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः स वीर्यवत्कर्म कुर्वन्त्रिगृह्य वा प्राणापानौ नानां वाऽनितीति व्यानस्तत्संबद्धमेव च तच्छोत्रमिन्द्रियं तथा स चन्द्रमाः। श्रोत्रेण सष्टा दिशर्श चन्द्रमाश्चेति श्रुतेः सहाश्रयौ पूर्ववत्तदेतच्छीश्र विभूतिः श्रोत्रचन्द्रमसोर्ज्ञानान्नहेतुत्वमनस्ताभ्यां श्रीत्वन्। ज्ञानान्नवतश्च यशः खयातिभवतीति यशोहेतुत्वाद्यशस्त्वमतस्ताभ्यां गुगाभ्यामुपासीतेत्यादि समानम् ॥ २ ॥ हृदयस्य पूर्वदिगवस्थितच्छिद्रसंबन्वित्वेन प्राणमुक्त्या व्यानः श्रोत्रं चन्द्रमाश्चेति त्रितयमितरसंबन्धमुपास्यमित्याह-अथेति । वीर्यवत्कर्म कुर्न्नानतीति संबन्धः । प्राणापानौ विगृह्य विरुध्य वाड्यमनितीति पक्षान्तरं नानास्कन्धसंधिमर्मसु विविधम- निति चेष्टत इति विकलान्तरं तेन व्यानेन सबन्धः श्रत्रश्य श्रुत्युक्ताद्ध्यानार्थो मन्तव्यः । यथ। श्रेत्यव्यानेन संबन्वस्तथा चन्द्रमस तेनसंबन्ध्य श्रुत्युक्त त्वादेव ध्यानार्थतया ग्रह्य इयाह-तशेति । श्रेत्रचन्द्रमसोः संबन्धे श्रुत्यन्तरमनु- कूल्यति-श्रोत्रेणेति । यदविराजः श्रोत्रं तदातमना दिशश्चन्द्रमाश्चेत्येते सृष्टा इति श्रुतेरित्यर्थः । मिथः संब-धेपि कथमनयोर्व्यानत्मत्वं व्याने तृप्यतीत्यादिवाक्यशेषा- दवधेयमित्यर्थः । तदेतद्वयानाख्यं ब्रह्म श्रीश्च यशश्वेत्याभ्यां गुणाभ्यामुपासीतेति संबन्धः।

१ क. तृते स° । २ ख छ. ञ्र. लोकप्र । ३ ख. छ. ञ्. ण. मुख्यफ । ४ ण. ना मत्यानि । ५ ख. ध. ञ मेवत । ६ क, घ. ठ. ड. शन्द्र । ७ क. ग. बद्धमु । ८ क. ड. र्वन्ब्याम इति।

त्रयोदश: खण्ड: ११] छान्दोग्योपनिषत्री राम शेव्र श्ायम

कथं तस्य गुणद्दयचतो ध्यानमित्याशङ्कय श्रोत्रस्य ज्ञानहेतुत्वाच्चेन्द्रमसोSन्नहेतुत्वात्तयोराश्र- यत्वे तदात्मनो व्यानस्यापि तद्रुणत्वोपपत्तिरित्याह-श्रोत्रेति । व्यानाख्ये ब्रह्मणि गुणान्तरं साधयति -- ज्ञानेति। उक्तस्य ब्रह्मणो गुणद्वयसंभवोऽतःशब्दार्थः । श्रीमानि व्यादिफलवाक्यमादिशब्दार्थः । समानं तेजस्वीत्यादिवाक्येनेति शेषः ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङसुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽ- 125 न्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ 31.5.61 अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः पश्चिमस्तत्स्थो वायुविशेषः से मूत्रपुरीषाद्यपनय-

स्वाध्यायनिमित्तं तेजो ब्रह्मवर्चसम्। अग्निसंबन्धाद्दृत्तस्वाध्यायस्य। अन्न- ग्रसनहेतुत्वादपानस्यान्नाद्यत्वम् । समानमन्यत् ॥ ३ ॥ हृदयस्य पश्चिमदिगवस्थितसुषिसंबन्धत्वेनापानो वागग्निश्वेति त्रितयमन्योन्यसंबन्धं ध्येयमित्याह-अथ योऽस्येति। सोऽपान इत्यस्यार्थमाह -- तत्स्थ इति। सोऽपान इति संबन्धः । अपानशब्दं वायुविशेषे व्युत्पादयति-मूत्रेति। आदिशब्देन शुक्रादि गृह्यते। यथा चक्षुषः श्रत्रस्य प्राणत्वं व्यानत्वं चोक्तं तथा वागपानो भवत्यपाने तृप्यती- त्यादिश्रुतेरित्याह-सा तथेति। यथा चक्षुरादिद्वारेणाSडदि:यादेः म्राणादिरूपत्वमुक्तें तथा वाचोऽधिष्ठातृत्वेन संबन्धादन्निप्तद्द्वारेणापानो भवतीत्याह-तत्संबन्धादिति । तदेतदपानाख्यं ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्याभ्यां गुणाभ्यां विशिष्टमुणसीतेति संबन्धः । ब्रह्मव- र्पसं व्याचष्टे-वृत्तेति। कथमपानाख्ये ब्रह्मणि यशोको गुणः सिध्यतीत्याशङ्कयागनि-

अन्नेति। ब्रह्मवर्चसीत्यादिफ उर्वोक्यं श्रीमानित्यादिना तुल्यार्थत्वान्न व्याख्यानापेक्षमित्याह- समानमिति ॥ २ ॥ अथ योऽस्योदङ्सुविः स समानस्तन्मनः स पर्ज- न्यस्तदेतत्कीर्तिश्र व्युष्टिश्वेत्युपासीत कीर्तिमान्व्यु- ष्टिमान्सवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

अथ योऽस्योदङ्सुषिरुदग्गतः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः सोडशित-1

१ छ. ण. चन्द्रांशत्वा २ क. ग. ट. नाख्यब। ३ ख. छ. ञ्. भ्यां वि० ४ ख. ञ. ण. शोत्या। ५ क. ग, ट. वाक्ये शरी २१ श्री राम शैव आराअ्रम

१६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये-

पीते समं नयतीति समानः । तत्सबद्धं मनोऽन्तःकरणं स पर्जन्यो वृष्टया- त्मको देवः पर्जन्यनिमित्ताश्चाऽऽप इति। "मनसा सृष्टा आपश् वरुणश्र " इति श्रुतेः। तदेत्कीर्तिश्र। मनसो ज्ञानस्य कीतिहेतुत्वात। आत्मपरोक्षं विश्रु तत्वं कीतिर्यशः । स्वकरणसंवेद्ं विश्रुतत्वं व्युष्टिः कान्तिर्देहगतं लावण्यम्। ततश्च कीर्तिसंभवात्कीर्तिश्रेति । समानमन्यत् ॥४॥ हृदयस्थोत्तरसुषिसंबन्धतवेन समानो मनः पर्जन्यकेति त्रितयं परस्परसंबेद्धमुपास्यमि- त्याह-अथेति। समान इति संबन्धः । समानशब्दं वायुविशेषे व्युत्पादयति-अशि- तति। मनसः समानेन संबन्धः समाने तृप्यतीत्यादिश्रुतेर्ग्राह्य इत्याह-तत्संर्वेद्ध- मिति। मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तप्यतीति वाक्यशेषमाश्रित्य तयोः संबन्धमाह -- पर्जन्य इति। श्रुत्यन्तरादपि तयोः संबन्ध वक्तुं पातनिकामाह-पर्जन्येति। शेषः प्रसिद्धिपराम- शार्थः। तथाऽपि कथं पर्जन्यमनसोः संवन्धसिद्धिरित्याशङ्कय वायोरपि कारणत्वेनाद्भिः संबन्धात्तद्द्वारा मिथोऽपि तत्सिद्धिरित्याह -- मनसेति। तदेतत्समानाख्यं ब्रह्म कीर्तिश्व व्युष्टिश्वेत्याम्यां गुणाम्यामुपासीतेति संबन्धः । तस्मिन्ब्रह्मण कीर्तिरूपं गुणं साधयति- मनस इति। व्युष्टेरर्थान्तरत्वं कीतेर्दर्शयति-आत्मेति। ततो व्युष्टेरचष्टे-स्व्रकरणेति। तामेवानुभवारूढतया कथयति-कान्तिरिति। कथं पुनर्देहगतस्य लावण्पस्य कीर्तिता- स्तवः शक्यते तत्राSडह-ततश्चेति । लावण्यं पञ्चम्यर्थः । इत्यसंकीर्णगुगद्दयविशिष्ट मुपासनं सिद्धमित्यर्थः । कीर्तिमानित्यादिफलवाक्यस्य ब्रह्मवर्चतीत्यादिना तुल्यार्थत्वादव्या- ख्येयत्वमाह-समानमिति ॥४॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स

स्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदान आ पादतलादारभ्योध्वमुत्क्मणादुत्क र्षार्य च कर्म कुर्वन्नितीत्युदानः स वायुस्तदाधारश्चाऽडकाशस्तदेतद्वायवाकाशयो- रोजोहेतुत्वादोजो बलं महत्वाच्च मह इति। समानमन्यत् ॥५॥ वायुराकाशक्षेति त्रितयमन्ये न्यसंबन्धमुपास्यमि-

१ क. ड. ण त्संबन्वं म° । २ ख. ञ्. 'णंप०। ३ ख. ण. बन्धमु । ४ क. ख. ग. छ. ञ. ट, ण. बन्धमि। ५ क. ग, टति। तदेव वा। ६ क, ग, ट, सिद्धप। ७क. ग. ट.भवरु। ८ व. ठ. षाच क।

त्रयोदशः खण्ड: १३] छान्दोग्योपनिपत्। १६३

त्याह-अथ योऽस्येति। उत्क्रमणादुदान इति संबन्धः । उदाने तृप्यति वायुस्तृप्यतीति वाक्यशेषमाश्रित्याऽडह-स वायुरिति। वायोराकाशत्वमावाराघेयसंबन्धाद्वायौ तृप्पत्या- काशस्तृप्यतीति श्रुतेश्वेत्याह-तदाधारश्रेति । तदेतदुदानाख्यं ब्रह्म पूर्ववदोजो महश्चे- व्याभ्यां विशिष्टमुपासीतेति संबन्धः । उक्तगुणद्वयं निर्दिशति-वाय्वाकाशयोरिति । ओजस्वीत्यादिवाक्यस्य कीर्तिमानित्यादिना हुल्यार्थत्वमाह-समानमिति ॥५॥ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रति- पयते स्वर्ग लोकं य एतानेवं पश्च ब्रह्मपुरुषान्स्व- गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद॥ ६॥ ते वा एते यथेक्ताः पश्चसुपिसंबन्धात्पश्च ब्रह्मणो हार्दस्य पुरुषा राजपु. रुषा इव द्वारस्थाः स्वर्गस्य हार्दस्य लोकस्य द्वारपाँ द्वारपाला:।एतैहि चक्षुः श्रोत्रवाऊानःप्राणैर्वहिर्मुखप्रवृत्तैर्व्रह्मणो हार्दस्य प्राप्तिद्वाराणि निरुद्धानि। प्रत्यक्षं ह्येतदजितकरणतया बाह्यविषयासङ्गानतर्मरूढत्वान्न हार्दे ब्रह्मणि मनस्तिष्ठति। तस्मात्सत्यमुक्तमेते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपा इति। अतः स य एतानेवं यथोक्तगुणविशिष्टान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदोपास्त उपासनया वशी करोति स राजद्वारपालानिवोपासनेन वशीकृत्य तैरनिवारितः प्रतिपद्यते स्वर्ग लोकं राजानमिव हादे ब्रह्म । किंचास्य विदुषः कुले वीरः पुत्रो जायते धीरपुरुषसेवनात्। तस्य चर्णापाकरणेन ब्रह्मोपासनप्रवृत्तिहेतुत्वम्। ततश्च र वर्गलोकप्रतिपत्तये पारम्पर्येण भवतीति स्वर्गलोकप्रतिपत्तिरेवैकं फलमू ॥ ६ ॥ तस्य ह वा एतस्येत्यादिनोक्तमनुवदति -- ते वा इति। कथं ब्रह्मपुरुषास्तन्नाSSह -- राजपुरुषा इति। व्यपदिश्यन्त इत्यर्थः । तेषां द्वारपालतवं प्रपञ्चयति-एतैरिति। तत्र स्वानुभवं प्रमाणयति -- प्रत्यक्षं हीति । विवेकवैराग्याम्यां वशीकृतश्रोत्रादिकरण- ग्रामोपेतत्वाभावात्परोक्षशब्दादिविषय आसङ्गरूपानृताक्रान्तत्वादित्यर्थः । एतैरेव विषयवि- मुखैर्ह्मपापिद्वाराणि समाध्यादिना विवृतानीत्यभिप्रेत्योपसंहरति-तस्मादिति। ब्रह्म

१ क. ख. ग. ञ. ट. पाला:। २व. च. ठ. प्रत्यूढ ।३ घ. ट. ड. पानि। ४ ख. ञ. ठ. हादुत।

१६४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता- [३ तृतीयाध्याये-

पुरुषानुक्ताननूद्य सफलमुपासनं दर्शयति -- अत इति । अनियतानां चक्षुरादीनां ब्रह्म- प्रात्तिप्रतिबन्धकत्वं नियतानां तु तत्प्राप्तिहेतुत्वमित्यतःसव्दार्थः। यथोक्तगुणविशिष्टत्वं चक्षुरादीनामादित्याद्यात्मकत्वम्। अदृष्टं फलमुक्ता दृष्टं फलमाह-किंचेति। यधो- क्पुत्रोपत्तिरविवक्षितब्रह्मपाप्तावनुपयुक्तेत्याशङ्गयाSह-तस्य चेति। पुत्रस्य ध्याना नुसारित्वं हेतुत्वं ततःशब्दार्थः । पारम्पर्येणोपासनाद्वारेणेति याक्त् । पुत्रस्य ध्यानदारा ब्रह्मप्राप्तिहेतुखे फलितमाह-इति स्वरगेति ॥ ६ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाक तथदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिस्तस्यैषा दृष्टि- ्त्रैत दस्मिञ्छरीरे सश्स्पर्शेनोष्णिमानं विजा- नाति तस्पैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निन- दमिव नदथुरिवात्निरिव ज्वलत उपशृणोति तदें- तद्दृष्ट च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुव्यः श्रुतों भ्रवति य एवं वेद य एवं वेद ॥७॥ इति तृतीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः॥१३॥

अथ यदसौ विर्द्वान्स्वर्ग लोक वीरपुरुषसेवनात्प्रतिषद्यतें। यच्चोक्तं त्रिपा- दस्यामृतं दिवीति तदिदं लिङ्गेनन चक्षःश्रोत्रेन्द्रियगोचरमापादयितव्यम्, यथाS- मन्यादि धूमादिलिङ्गेनन। तथा ह्ेवमेवेदमिति यथोक्तेऽर्यें दृढ प्रतीति: स्यात्। अनन्यत्वेन च निश्चय इति। अत आह-यदतोऽमुष्माददिवो द्युलोकात्पर: परमिति लिङ्गनव्यत्ययेन ज्योतिर्दीष्यते। स्वयंगरभं सदाप्रकाशत्वाद्यीप्यत इक दीप्यत इत्युच्यते। अग्न्यादिवज्ज्वलनलक्षणाया दीप्तेरसंभवात्। मायत्र्युपाधिकं ब्रह्मोपास्यं तादर्श्येन द्वास्पालोपास्तिश्च कर्तव्या ततश्चाङ्गेषु श्रुतानि फलानि समुच्चित्य प्रधानोपासनादेव ब्रह्मप्राप्तिरित्युक्तम्। इदानी विद्यान्तरं प्रस्तौति- अर्थेति। परस्ताददितो दीव्यमानं ब्रह्म कौक्षेये ज्योतिषि प्रतीकेऽध्यस्य दृष्टत्वश्रुतत्वाभ्या- मुपासितव्यमिति श्रौतमर्थं सिद्धवत्कृत्वाSडर्थिकमर्थमादाय तात्पर्थमाह-यदसौ

१ गः ट. त्मत्व° A. २ ख, ङ, अ. द्ान्सन्स्क ।. ३ क. ण. उन्यादिरधमा 1.४ ङ० बड त्वेच ॥

त्रयोदश: खण्ड: १३ ] छान्दोग्योपनिपत् । १६५ विद्वानिति। वीराणां वीर्यवतामादित्यादीना पुरुषाणा सेवनादाध्यानादिति यावत्। लिड्गिन स्पर्शविशेषेण श्रवणविशेषेण चेत्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रेन्द्रियगोचरमिति। मदृष्टि प्रति दृष्टं श्रुतं च मयेत्यापादयितव्यम्। अन्यथा दृष्टत्वश्रुतत्वाभ्यां ब्रह्मणि ध्यानासिद्धे- रित्यर्थः । परस्याप्रतिपत्तौ लिद्ेन प्रत्यायने दृष्टान्तमाह -- यथेति। विप्रतिपन्नं प्रति धूमादिलिङ्गेनाग्न्यादि प्रत्याय्यते तथा स्पर्शादिलिङ्गेन दृष्टत्वादिविशिष्टमिदं प्रत्येतव्यमि- त्यर्थः । यथोक्तरय ज्योतिषो लिङ्गेन प्रत्यायनं किमिति क्रियते तत्राSडह-तथा हीति। लिङ्गद्व.रा तस्य प्रत्यायने सति गुणद्वयविशिष्टमेवंदं ज्योतिर्नान्यथेत्येवं यथोक्ते परस्मिन्नुपा स्यज्योतिषि दृढा धी: स्यात्। तदभावात्तद्रुणस्य ज्योतिषोऽध्यानादित्यर्थः । मा भत्परस्य ज्योतिषो यथोत्तगुणग्याशेषोपासनमित्याशङ्कयाSSह -- अनन्यत्वेनेि। कौक्षेयस्य ज्योतिषः संनिकर्षाज्जीवाभेदं परिकल्प्य जाठरं ज्योतिर्व्रह्मेत्यनन्यत्वेन ध्याने जीवब्रह्मणोरेक- तया निश्चयश्चार्थात्सिध्यति। अतो यंथोक्तोपास्तिरर्थवतीत्यर्थः । अथशब्दस्य विद्यान्तरा- रम्भा र्थत्वैमभ्युपेत्यानन्तरग्रन्थस्य तात्पर्यमुक्त्वाऽवशिष्टान्यक्षराण्यवतार्य व्याकरोति -- अत आहेत्यादिना। यदित्युपक्रम्य ज्योतिरित्युपसंहारात्पर इति ुलिङ्गपयोगमाशङ्कयाSSह- परमिति। कादाचित्कप्रकाशत्वाभावात्कथं दीप्यत इति प्रयोगस्तत्राऽडह-स्वयंप्रभ- मिति। कस्मादिवेति प्रयुज्यते मुख्यमेव दीप्यमानत्वं कि न स्यादित्याशङ्कयाSSह- अग्न्यादीति। हेतोरुभयत्र संबन्धः । विश्वतः पृष्ठेष्वित्येतस्य व्याख्यानं सर्वतः पृष्ठे्विति। संसारादुपरी- त्यर्थः । संसार एव हि सर्वः। असंसारिण एकत्वान्निभेदत्वाच्च । अनुत्त- भेषु तत्पुरुषसमासाशङ्कानिवृत्तय आहोत्तमेषु लोकेष्विति सत्यलोकादिषु हिरण्यगर्भादिकार्यस्थपरस्येश्वरस्याऽऽसन्नत्वादुच्यत उत्तमेषु लोकेष्विति ! इदं वावेदमेव तद्यदिदमस्मिन्पुरुषेऽन्तर्मध्ये ज्योतिश्रक्षुःश्रोत्रग्राह्येण लिड्गेन्नो- ष्णिस्रा शब्देन चावगम्यते। यत्त्वचा स्पर्शरूपेण गृह्यते तच्चक्षुषैव। दृढप्रतीति- करत्वात्वचः । अविनाभूतत्वाच्च रूपस्पर्शयोः । सर्वशब्दस्यासंकुचितवेर्तित्वादात्मनोऽपि तेन संगृहीतत्वात्कथं तस्मादू्ध्व ब्रह्मेत्युपपन्न-

एव हीति। तस्यानेकत्वेन सर्वशब्दार्हत्वादित्यर्थः । आत्मनि सर्वशब्दानुपपत्तिमाह-

१ ख. छ. ञ्. ण. 'त्वमुने । २ ख. छ, ञ. ण. लिक्काप्र° । ३ क. ग. घ. ङ, ट, ण. "न काडव। ४ म. ट. तवृत्तित्वा।

१६६ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[३तृतीयाव्याये-

असंसारिण इति। सर्वशव्दस्यानेकार्थवाचित्व्रादात्मनि चैकत्वात्प्रकारमेदस्य च नित्य- मुक्ते तस्मिन्नसंभवान् तस्य सर्वशब्दात्प्रतीतिरित्यर्थः। उत्तमा न भवन्तीत्युनुत्तमास्तेष्विति तत्पुरुषाशङ्कायां तन्निवृत्तिद्वारा बहुव्रीहिसिद्यर्थ विशेषणमित्याह-तत्पुरुषोति । किमिति तेषु परव्रह्म निर्दिश्यते तस्य सर्वगतत्वादित्याशङ्कयाSSह-हिरण्यगर्भादीति। तत्कार्यात्मना स्थित परं व्रह्मोत्तमेषु लोकेष्वित्युच्यते। तस्य सर्वत्र सतोऽपि सत्यलोका- दिषु हिरण्यगर्भाद्यात्मनाSतिशयेन नित्याभिव्यक्तत्वादित्यर्थः । यदिति सर्वनाम्ना प्रकृतं ब्रह्म परामृश्यते तस्योपास्यत्वार्थ संसारादुपरिष्टादवस्थानमुक्तम्। इदानीं कौक्षये ज्योतिषि तदा- रोपयति -- इदमिति। कौक्षेये ज्योतिषि प्रतीके प्रमाणं दर्शयति -- चक्षुरिति। चक्षुष्यो भवतीतिफलव चनानुसरेण स्पर्श रूपैक्यमाध्यासिकमादायोष्णिम्रश्चाक्षुषत्वं द्रष्टव्यम्। रूपस्पर्शयोरैक्याध्यासं सफुटतति -- यत्त्वचेति। यदुष्णं तेजो द्रव्यात्मकं त्वगिन्द्रियेण स्पर्शरूपेण गृह्यते तच्चक्षुषैव गृह्यते तत्र हेतुमाह-दृढेति। त्वचो दृढायां प्रतीतौ हेतुत्वाच्चक्षुषा तादात्म्यारोपादित्यर्थः। यद्रृपवद्धवति तत्स्पर्शवदिति नियमाच्च रूपस्पर्शयो. स्तादात्म्याध्यासात्तस्य चाक्षषत्वसिद्धिरित्याह-अविनाभूतत्वाच्चेति।

कथं पुनस्तस्य ज्योतिपो लिङ्गं त्वग्दृष्टिगोचरत्वमापद्यत इति, आह-यत्र यस्मिन्काले। एतदिति क्रियाविशेषणम्। अस्मिञ्शरीरे हस्तेनाऽडलभ्य संस्प- शेनोष्णिमानं रूपसहभाविनमुष्णस्पशेभावं विजानाति। स हुष्णिमा नामरू- पव्याकरणाय देहमनुपरविष्टस्य चैतन्यात्मज्योतिषो लिङ्गमव्यभिचारात्। न हि जीवन्तमात्मानमुष्णिमा व्यभिचरति उष्ण एव जीविष्यञ्शीतो मरिष्यन्निति हि विज्ञायते। मरणकाले च तेजः परस्यां देवतायामिति परेणाविभागत्वोपग- मात्। अतोऽसाधारणं लिङ्गनमौष्ण्यमग्रेरिव धूमः । अतस्तस्य परस्थषा दृष्टिः साक्षादिव दर्शनं दर्शनोपाय इत्यर्थः । शब्दी यस्य(?) उयोतिषो लिङ्गमौष्णयं तस्य त्वगिन्द्रियग्र ह्यस्य चाक्षषत्वमुपपादयितुं पृच्छति -- कथमिति। तस्यैषा दृष्टिरित्यादिवाक्येनोत्तरं दर्शयन्यत्रेत्यादि व्याक- रोति-आहेत्यादिना। यथैतद्विज्ञानं स्यात्तथेति विज्ञानक्रियायां विशेषणमेतदिति पदमित्यर्थः। संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति चेत्कथं तर्हि तस्य चाक्षुषत्वमित्यश- ड्कयाSSह-रूपसहभाविनमिति। भवत्वौपचारिकमौष्ण्यस्य चाक्षषत्वं तथाऽपि कथ तस्य लिङ्गत्वमित्याशङ्कय जीवनप्रत्यायनद्वारा कौक्षेयजयोतिषि तस्य लिङ्गत्वं साध- यति -- स हीति। जीवात्मना तस्याव्यमिचारं स्फोरयति-न हीति। तत्रैव श्रुतिं

१ ग. वदोडप्यस्य। २ ग. ञ. "क्षेये ज्यो"।

त्रयांदश: खण्ड; १३] छान्दोग्योपनिषत् । १६७

संवादयति-उष्ण एवेति। यदा जीवस्य लिङ्गमौष्ण्यं तदा परस्यापि उ्योतिषस्तलिङ्गं भवति, जीवपरयोरेकत्वावगमादित्याह-मरणकाले चेति। वागादि मनसि मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तदध्यक्षलक्षणपरस्यां देवतारयां परमात्माख्यायां संपद्यत इति श्रत्या जीवस्य परेण तदर्थात्मना सहाभिन्नत्वस्योपगमाज्जीवस्य लिङ्गं तद्भवति परस्य लिङ्गमित्यर्थः। यदा हि जीवस्य परस्य च यथोक्तलिङ्गादवगतिस्तदा तत्र कौक्षेयज्पोतिषस्तदधिकरणस्य सुत- रामवगतिरस्तीत्याह-अत इति। उष्णस्य जाठरे ज्योतिषि प्रतीके लिङ्गतवे सति यलिङ्गमाह(?) -- तस्येति। विष्णोरिव प्रतिमायां जाठरेण ज्योतिषा परस्य ज्योतिषस्ता- दात्म्यादित्यर्थः । तथा तस्य ज्योतिष ऐषा श्रुतिः श्रवणं श्रवणोपायोऽ्युच्यमानः । यत्र यदा पुरुषो ज्योतिपो लिड्गं शुश्रूपति श्रोतुमिच्छति तदैतत्कर्णावपिगृहवैतच्छब्दः क्रियाविशेषणम्। अपिगृह्यापिधायेत्यर्थोडङ्गुलिभ्यां प्रोर्णुत्य निनदमिव रथस्येव घोपो निनदस्तमिव शृणोति नदथुरिव ऋषभकूजितमिव शब्दो यर्थों चायेर्वेहि- ज्वलत एवं शब्दमन्तःशरीर उपशृणोति तदेतज्ज्योतिर्द्ृष्टश्रुतलिङ्गत्वाद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत । तथोपासनाच्चक्षुष्यो दर्शनीयः श्रुतो विश्रुतश्र। यत्स्पर्शगु- णोपासननिमित्तं फलं तद्रूपे संपादयति चक्षुष्य इति । रूपस्पशयोः सहभावि- त्वात्। इष्टत्वाच्च दर्शनीयतायाः । एवं च विद्यायाः फलमुपपन्नं स्यान्न तु मृदुत्वादिस्पर्शवच्वरे। य एवं यथोक्तो गुणौ वेद। स्वर्गलोकप्रतिपत्तिस्तूक्तमदृष्ट्ं फलम्। द्विरभ्यास आदरारथेः ॥७॥ इति तृतीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

प्रतीकद्वारा दृष्टयुपायवत्तस्य श्रवणोपायं लिङ्गान्तरं दर्शयति-तथेति । अपिगृह्य शणोतीति संबन्धः । यथा श्रवणमेतद्भ्वति तथा शणोतीति श्रवणक्रियाया विशेषणमेत- च्छब्द इति योजना। प्रोर्णुत्य विधायेति यावत्। श्रयमाणशब्दस्य वाच्यार्थभावरफुटीक रणार्थमनेकदृष्टान्तोपादानम्। कौक्षयज्योतिष्यारेपितस्प ज्योतिषो ध्येयस्य ध्यानोपायाङ्ग- ववेन गुणद्वयमुपदिशति-तदेतदिति। दृष्टमित्युपासने फलमाचष्टे -- तथेति ।श्रुत- मित्युपासने फलमाह -- श्रुत इति। कथं पुनः स्पर्शगुगोपासने स्पश्यों भवतीति वक्तव्ये चक्षुष्यो भवतीत्युच्यते तत्राSऽह-यत्स्पर्शेति । संपादने निभित्तमाह-रूपस्पर्शयो रिति। इतश्चक्षष्यो भवतीति फलत्रचनमुचितमित्याह-इष्टत्वाच्चेति। फलवचनमपि संपादयति न कल्पकमित्याह-एवं चेति । यदा स्पर्शगुणोपासननिमित्तं फल रूपे १ क. ति तहि। २ ख, व. च. ञ. ठ. ण. एवैश । ३ ख. ङ. ञ. ड. ढ. ण. तित।४ क, ग,ट, निनाद।५ञ, ड. था वाडगे'। ६ ग, ट, "क्षेये ज्यो।

१६८ आनन्दगिरि कृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये-

संपाद्ते तदा विद्यायाः श्रुतं फलमुपपन्नमिति फलश्रुतिरनुकूलिता स्यात्। रूपविशेषवति चक्षुष्यशब्दस्य प्रसिद्धत्वादित्यर्थः यदि पुनर्मृदुत्वादिस्पर्शगुणस्योपासननिमित्तं फलं कल्प्यते तदा चक्षुष्यो भवतीति श्रतं फलं नैवोपपन्नं स्यात्ततश्व फलश्रुतिर पबाधिता भवे- दित्याह -- न त्विति। कस्येदं फलमित्यपेक्षायामाह-य एवमिति । ननु परस्य ज्योतिषो जाठरे ज्योतिष्यारोपितस्य यथोक्तगुणवतो ध्यानात्कथमिदमत्यल्पं फलमननुरूप- मुपदिश्यते तत्राऽऽह-स्वर्गलोकोते । फलवत्यां विद्यायामादरो विवक्षितः ॥७॥ इति तृतीयाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

(अथ तृतीयाध्यायरय चतुर्दशः खण्डः । )

पुनस्तस्यैव त्रिपादमृतस्य ब्रह्मणोऽनन्तगुणवतोऽनन्तशक्तेरनेकभेदोपास्यस्य विशिष्टगुणशक्तिमत्त्वेनोपासनं विधित्सन्नाह- सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु कतुमयः पुरुषो यथाक्रकतुरस्मिल्ीके पुरुषो अवति तथेतः प्रेत्य भवति स कतुं कुर्वीत ॥ १ ॥ सर्वे समस्तं खल्विति वाक्यालंकारार्थो निपातः । इदं जगन्नामरूपविकृतं प्रत्यक्षादिविषयं ब्रह्म कारणं वृद्धतमत्वाङ्वह्म । क्थ सर्वस्य ब्रह्मत्वमित्यत आह-तज्जलानिति। तस्माद्वह्मणो जातं तेजोवन्नादिक्रमेण सर्वम्। अतस्त- ज्जम्। तथा तेनैव जननक्रमेण प्रतिलोमतया तस्मिन्नेव ब्रह्मणि लीयते तदा- त्मतया श्िष्यत इति तल्लम्। तथा तस्मिन्नेव स्थितिकालेऽनिति प्राणिति चेष्टेत इति। एवं व्रह्मात्मतया त्रिषु कालेष्वविशिष्टं तद्व्यतिरेकेणाग्रहणाद्। अतस्तदेवेदं जगत्। यथा चेदं तदेवैकमद्वितीयं तथा षष्ठे विस्तरेण वक्ष्यामः । यस्माच्च सर्वमिद ब्रह्म, अतः शान्तो शगद्वेषादिदोषरहितः संयतः सन्यत्तत्सर्व ब्रह्म तद्वक्ष्यमाणैर्गुणैरुपासीत । प्रतीकद्वारा ब्रह्मोपासनमुक्त्वा प्रतोकं हित्वा सगुणत्रह्मोपासनमुपन्यस्यति-पुन- रित्यादिना। तक्य निरुपाधिकत्वं व्यावर्तयति-अनन्तेति। कथमेकस्यानन्तगुणतवं तत्राSSह-अनन्तशक्तरिति । ननु पूर्वमेवास्योप्रासनान्यतिवृत्तानि तथाच वक्त-

१ ख. व. ञ्. ठ. षते तदनम् । अकारलोपश्छान्द्सः । इत्येवं । ण. एटने तदन्। इत्येवं । २ क, ग, ट, तरि तद्नस् । इत्येवं। ड. ति। तदन्। इत्येवं। ३ ञ् रागादि°।

चतुर्दश: खंण्ड: १४ ] छान्दोग्योपनिषत्। १६९

व्यशेषो नास्तीत्याशङ्कयाSडह-अनेकेति । अनेकेषु भेदेषु गायत्र्याद्युपाधिषूपास्यस्पाषि

वाक्यमित्यर्थः । तस्येदमा परामर्शे हेतुमाह-प्रत्यक्षादीति। ब्रह्मशब्दस्य निरुपाधिकार्थ- विषयत्वं व्यावतयति-कारणमिति। कर्थं तस्य ब्रह्मत्वं तत्राSह-वृद्धतमत्वादिति। निरतिश्ायमहत्वादित्यर्थः । सर्वमनूद्य तस्य ब्रह्मत्वविधाने युक्ति प्रश्नपूर्वकमाह-कथमि त्यादिना। तज्जे च तह्ं च तदनं च तब्जलान्। अवयवलोपश्छान्दसः । तत्र तज्जत्वं जगतो व्युत्पादयत्रि-तस्मादिति। तत्तत्वमुपपादयति-तथेति। विपर्ययेण तु क्रमोऽत इति न्यायात्प्रतिलोमतया जननव्युत्कमेण तस्मिच्ेव ब्रह्मण लीयते जगदिति कृत्वा यथा तज्जं तथेति योजना। तत्र कनो नाम जगतः शून्यतेति शङ्कां व्यावर्तयति-तदात्म- तयेति। त्तदनत्वं प्रतिपादयति-तथेति। यथा तज्जं तलं च तथा तदनं च जगदि- त्यर्थः । इति तदनमिति श्रेषः । युक्तितिद्धमर्थं निगमयति-एवमिति। ब्रह्मव्यति- रेकेण त्रिष्वपि कालेषु जगतोऽग्रहणात्तदात्मत्वेनाविशिष्टं जगत्तदेव स्यादिति योजना । युक्तिसिद्धमपि जगतो ब्रह्मःवं प्रत्यक्षादिविरुद्वं नाङ्गीकारमर्हति । न हि सद्वितीयमद्वि- तीयं युक्तमित्याशङ्कयाSह-यथा चेति। सर्वस्य ब्रह्मत्वे फलतमाह-यस्माच्चोति । कथमुपासीतें । क्रतुं कुर्वीत क्रतुर्निश्चयोऽध्यवसाय एवमेव नान्यथेत्यवि- चलः प्रत्ययस्तं क्रतुं कुर्वीतोपासीतेत्यनेन व्यवहितेन संबन्धः । कि पुनः क्रतु- करणेन कर्तव्यं प्रयोजनम्। कथ वा क्रतुः कर्तव्यः । क्रतुकरणं चाभिग्रेतार्थ सिद्धिसाधनं कथमित्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थमथेत्यादिग्रन्थः । अथ खल्विति हेत्वर्थः । यस्मात्क्रतुमयः क्रतुमायोऽध्यवसायात्मकः पुरुषो जीवः। यथाक्रतु र्याटसः क्रतुरस्य सोडयं यथाक्रतुर्यथाध्यवसायो याद्ङ्निश्चयोऽस्मिल्लाके जीव- त्निह पुरुषो भवति तथेतोऽस्माद्देहात्प्रेत्य मृत्वा भवति । क्रत्वनुरूपफलात्मको भवतीत्यर्थः । एवं ह्येतच्छास्त्रतो दृष्टम्। "यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् " इत्यादि । यत एवं व्यवस्था शास्त्रदृष्टाऽतः स एवं जानन्क्रतुं कुर्वीत याद्टशं कतुं वक्ष्यामस्तम्। यत एवं शास्त्रँपामाण्यादुपपद्यते क्रत्वनुरूपं फलमतः स कर्तव्यः क्रतुः ॥ १ ॥ कियन्तं कालं प्रत्ययमाव तयेदित्याकाङ्क्षापूर्वकं तत्त्वनिश्चयपर्यन्तमिति दर्शयितुं व्यव-

१ ख. छ.ञ ण. न्तर विवातुमु ।२ ग. ट. त्तरं वा।३ ण.वर्णलो १४ ख. ग. छ. ङ. ट. ञ्. णि विद्ी । ५ क, ख, घ, च, त्र, ठ, ण.त ।स क ।६ म र ड. णं चाडभि। ७ ङ 'स्त्रपमाण्पादु®।

१७० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ ३ तृतीयाध्याये- हितं वाक्यमवतार्य व्याचष्टे-कथमित्यादिना। उपासीतेत्यस्य ऋतुं कुर्वीतेत्यनेन व्यव- हितेन संबन्ध इति योजना। क्र्वनुष्ठानस्य फलं पृच्छति-कि पुनरिति। तत्र कतु- करणं च केन प्रकारेणेति प्रश्नान्तरं दर्शयति-कथं वेति। ब्रह्मभावसाधनत्वात्क्तुकर- णस्य फलप्रश्नो नास्तीत्याशङ्कयाSऽह-क्रतुकरणं चेति। न हि जीवस्य स्थितस्य नष्टस्य वा सद्भावः संभवतीति भावः । क्रतुकरणस्येदं प्रयोजनं स च क्रतुरेवं क्रियते तत्करणं वाडनया रीत्या ब्रह्मसद्भावं साधयतीत्यस्यार्थजातस्य प्रतिषादनार्थमा; खण्डस. म्तेरथेत्यादिरुत्तरो ग्रन्थ इत्याह-इत्यस्यार्थस्येति। अथ खल्वित्यत्र पूर्ववत्खलुशब्दोऽ- थशव्दस्तु हेत्वर्थ इत्यत्र हेतुरूपमर्थ विवृणोति-यस्मादिति। यद्वाऽ््येत्यारभ्य पुरुष इत्यन्तो ग्रन्थो हेत्वर्थ इयुक्वा तमेत हेतुरूमर्थ दर्शयति-यस्मादिति। यथाक्रतुरि- त्यस्मादधस्तात्तस्माच्छब्दो द्रश्व्यः। अस्मिलोक इति श्रुतिमादाय व्याचष्टे-जीवन्नि- होति। इह वर्तमाने देहे जीवन्सन्निति यावत्। ऋतुकरणेन कि कर्तव्यं फलमिति प्रश्नं व्याचष्टे-तथेति। ऋत्वनुरूपफलात्मकतव्रे पुरुषस्य स्मृति संवादयति-एवं हीति। शास्त्रमेव.दाहरति-यं यमिति। कथ वा क्रतुः कर्तव्य इति प्रश्नं प्रत्याह-यत इति। क्रत्वनुरूपफलात्मकः पुरुषो भवतीत्येवंरूपा व्यवस्थेति यावत्। एवं जानन्क्रत्वनु- रूपं फलमिति शास्त्रतः पश्यन्नित्यर्थः । कोडसौ कतुरित्याशङ्कयाSSह-यादृशमिति । स ऋतुं कुर्वीतेत्यस्यार्थं निगमयति-यत एवमिति ॥ १॥ मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आका- शात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्व-

कथम्। मनोमयो मनःमायः । मनुतेऽनेनेति मनस्तत्स्ववृत्त्या विषयेषु प्रवृत्तं भवति तेन मनसा तन्मयः । तथा प्रवृत्त इव तत्पायो निवृत्त इवें च। अत एव प्राणशरीरः प्राणो लिङ्गनत्मा विज्ञानक्रियाशक्तिदवयसंमूर्छिित:। "यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः " इति श्रतेः । स शरीरं यस्य स प्राणशरीरः। " मनोमयः म्राणशरीरनेता " इति च श्रुत्यन्तरात्। भारूपः । भा दीप्तिश्चैतन्यलक्षणं रूपं यस्य स भारूपः । क्रतुकरणप्रकारमेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति-कथमित्यादिना । कथमिंदं मनः- १ ग. ट. णं वेति । २ क.णं चान । ३ ख. छ. ञ्. ण. त्मत्वे। ४ ख. छ. ञ्. ण. श्न व्याचष्टे। य० । ५ ख. व. च. ञ्. ठ. व वा । अ । ६ व, च, ठ. तेः । प्राणः श°। ङ. ड. ढ.तेः श ।७ व. ठ. क्षणा रू।

चतुर्देश: खण्ड: १४ ] छान्दोग्योपनिपत्। १७१ प्रायत्वमित्यपेक्षायां मनःशब्दार्थप्रदर्शनपूर्वकं तत्प्रायत्वं व्युत्पादयति-मनुत इति। मनो- द्वारा तदुपाधि: पुरुषो विषयप्रवणो भवतीत्यर्थः । तत्परायत्वफलमःह-तथेति । पुरुषो हि तत्प्रायः सन्मनसि प्रवर्तमाने स्वयमपि तद्वदेव प्रवृत्त इव लक्ष्यते । तथा निवर्तमाने मनसि निवृत्त इव चावगम्यते। वस्तुतस्तु पुरुषो न प्रवृत्तो निवृत्तो वा ध्यायतीवेत्यादि- श्रुतेरित्यर्थः । अत एव मनोमयत्वादेवेति यावत्। संमूर्छैतत्वं संपिण्डितत्व्रम्। विज्ञान- शक्त्: क्रियाश क्ते श्वैकरिमन्नेव लिङ्गात्मनि संपिण्डितत्वे श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति-यो वा ईति। आथर्वणी श्रुति यथोक्ते विशेषणद्वये प्रमाणयति-मनोमयः प्राणेति। मनोवृत्तिभिर्विभाव्य- मानत्वादात्मा मनोमयः प्राण एव प्रत्यगात्मनः सूक्ष्मं शरीरं तस्य चासौ स्थूलाद्देहाद्ेहान्तरं प्रति नेतेत्याथर्वणश्रुतेरात्मनि विशेषणद्वयसिद्धिः । एतच्च विशेषणदवयं जीवगतमपि तदभे- दविवक्षया ब्रह्मणि द्रष्टव्यमित्यर्थः । सत्यसंकल्पः । सत्या अवितथाः संकल्पा यस्य सोऽयं सत्यसंकल्पः । न यथा संसारिण इवानैकान्तिकफल: संकल्प ईश्वरस्येत्यर्थः । अनृतेन मिथ्याफ लत्वहेतुना प्रत्यूढत्वात्संकल्पस्य मिथ्याफलत्वम् । वक्ष्यत्यनृतेन हि प्रत्यूढा इति। आकाशात्मा। आकाश इवाऽडत्मा स्वरूपं यस्य स आकाशात्मा। सर्व- गतत्वं सूक्ष्मत्वं रूपादिहीनत्वं चाऽडकशतुल्यतेश्वरस्य। सर्वकर्मा। सर्वे विश्वं तेनेश्वरेण क्रियत इति जगत्सर्वे कर्मास्य स सर्वकर्मा। "स हि सर्वस्य कर्ता" इति श्रुतेः । सर्वकामः । सर्वें कामा दोषरहिती अस्येति सर्वकामः । "धर्मावि- रुद्धो भूतेषु कामोडस्मि " इतिस्मृतेः। ननु कामोडस्मीति वचनादिह बहुव्रीहिर्न संभवति सर्वकाम इति। न, कामस्य कर्तव्यत्वाच्छब्दादिवत्पारार्थ्यप्रसङ्गनच्च देवस्य। तस्माद्यथेह सर्वकाम इति बहुत्रीहिस्तथा कामोऽस्मीतिस्मृत्यर्थो वाच्यः। सत्यसंकल्प इत्यत्र विशेषणेन ध्वनितमर्थ दर्शयति-न यथेति। इशब्दस्तथार्थः । कथं संसारिसंकल्पस्यानैकान्तिकफलत्वं तत्राSSह-अनृतेनेति। संकल्पस्यानृतेन संसा- रिणि प्रत्यूढत्वे वाक्यशेषं प्रमाणयति-वक्ष्यतीति। जडाजडयोराकाशेतरयोर्न :तुल्यतेत्या- शङ्कयाSSह-सर्वगतत्वमिति । सर्वकर्मेति सर्वक्रियाश्रयत्वमीश्वरस्योच्यते तदयुक्तं निष्क्रियत्वश्रुतेरित्याशङ्कय व्याचष्टे-सर्वमिति। संसारिभ्यो विशेषसिद्धयर्थ विशिनष्टि- दोषरहिता इति। उदाहृतां स्मृतिमाश्रित्योक्तमाक्षिपति-नन्विति। कामसामानाधिक- १ च. ता यस्ये । २क. च. णै. 'ति स स°।३व छ. त्. ण. "दाह णामु। ४ क. इतस्म।1

१७२

रथ्ये बाघकोपलम्भाद्वदुव्रीहिरेवेति परिहरति-न कामस्येति। तस्य कार्यत्वात्तदै क्ये ब्रह्मणोऽनादित्वं वौध्यते चेतनशेषत्ाच्च कामस्य तदैक्ये ब्रह्मणः खातन्त्रयं हीयते। तथा च कर्मधारयासंभवाद्वहुव्रीहिरेवेत्यर्थः । कर्थ तर्हि कामोडस्मीति तादाम्यस्मृतिरित्याश- ड्याSSह-तस्मादिति। कामेश्वरयोः सामानाधिकरण्यासंभवात्प्रकृतश्रुतौ बहुव्रीहियये- ष्टस्तथा स्मृलावपि ब्रह्मपारतनत्र्यमात्र कामस्य विवक्षितम्, श्रृत्यनुसारेण स्मृतेनेतव्यत्वा- दित्यर्थः । सर्वगन्धः । सर्वे गन्धाः सुखकरा अस्य सोऽयं सर्वगन्घः। "पुष्यो गन्धः पृथिव्याम्" इति स्मृतेः । तथा रसा अपि विज्ञेयाः। अपुण्यगन्धरसग्रहणस्य थाष्मसंबन्धनिमित्तत्वश्रवणात्। "तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च । पाष्मना ह्वेष विद्धः" इति श्रुतेः । न च षाष्मसंसर्ग ईश्वरस्य। अविद्या- दिदीपस्यानुपपत्ते: । सर्वशब्दा दुर्गन्धानामनि ब्रह्मणि प्राप्ती विशिनष्टि-सुखकरा इति। स्वशब्दसंकोचे कारणमाह-पुण्य इति । यथा सर्वेगन्ध इत्यत्र सुखकरा गन्धा ब्रह्मसंबन्धिनों दर्शितास्तथा सर्वरस इत्यत्रापि सुखकस एव रसास्तत्संबन्धिनो त्रह्या इत्याह-तथेतति। अत्रापि सर्वशब्दसंकोचे कार्णमाह-अपुण्येति। न तद्ग्रहणं परस्मिन्निि शेषः । तच्छब्दार्थमेवोपपादयति-पाष्मना हीति। एव इति घ्राणप्राणोक्तिः । भवतु पाप्मसंसर्गकृतमपुण्यमन्धादिग्रहणं तथापि कथं तदीश्वरे सर्वज्ञे नास्तीत्याशङ्कयाSSह- न चेति। निमित्ताभावादीश्वरस्य न स्वसंबन्धित्वेनापुण्यगन्धादिग्रहणमित्यर्थः । तस्य पाष्मासंसर्मे हेतुमाह-अविद्यादीति। गृह्यन्ते। सर्वमिदं जगदभ्यात्तोऽभिव्याप्त:। अतर्तर्व्याप्त्यर्थस्य क्तरि निष्ठा। तथाऽवाक्युच्यतेऽनयेति वाग्वागेव वाकः । यद्वा वचेर्घवन्तस्य करणे वाकः। स यस्य विद्यते स वाकी न वाक्यवाकी। वाक्पतिषेधश्रात्रोपलक्षणार्थः । गन्धरसादिश्रवणादीश्वरस्य प्राप्तानि घ्राणादीनि करणानि मन्धादिग्रहणाय। अतो वाक्पतिषेधेन प्रतिपिध्यन्ते तानि। " अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पशयत्यचक्षुः स शणोत्यकर्णः " इत्यादिमन्त्रवर्णात् । अनादरोऽसभ्रमः । अपाप्तमाम्ी हिसंभ्रम: स्यादनाप्तकामस्य । न. त्वाप्तकामत्वान्निनित्य र्नृपस्थेश्व- रस्य संभ्रमोऽस्ति कचित् ॥ २ ॥ अभ्यात्त इति रूपं तदर्थ च दर्शयन्कर्मीण निष्ठां व्यावर्तयति-अततेरिति॥

१ क. म. ट. बाध्येत । २ घ. ङ, ड. ढ. फ. दोषानु । २ ग ड. ट. ड. ब. कः। ३० । ४ ख. ञ्. तप्तेश्व॥

चतुर्दश: खण्ड: १४ ] छान्दोग्योषनिषत्। १७३

वाकशब्दस्य निष्पत्तिप्रकारं रचयति-वचेरिति। अत्रेति श्रुतेरीश्वरस्य चोक्तिः। उपल- क्षणार्थो घ्राणदिप्रतिषेवस्थेति शेषः । अथेश्वरे घ्राणादिप्रत्तिरभावात्तत्प्रतिषेधो नोपलक्ष्ये- तात आह-गन्धेति। आदिशव्देन कामादिरुक्तः । युक्तं चान्योपलक्षणं साक्षादेवा- न्यत्र प्रतिषेधश्रवणादित्य ह-अपाणीति.। आदिपदेन स वेत्ति वेद्यमित्यादि गृह्यते। ईश्वरस्य संभ्रमाभावं प्रतिपादयति-अपाप्ताप्तौ हीति ॥ २ ॥ एष म आत्माऽन्तर्हदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामकतण्डुलाद्वैष म आत्माऽन्तहदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरि- क्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानिभ्यो लोकेश्यः॥ ३॥ एष यथोक्तगुणो मे ममाऽडत्माऽन्तर्हृदये हृदयपुण्डरीकस्यान्तर्मथ्येऽणीयान- णुतरो ब्रीहेवा यवाद्वेत्याद्यत्यन्तसूक्ष्मत्वप्रदर्शनार्थम्। श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डु- लौद्वेति परिच्छिन्नपरिमाणादणीयानित्युक्तेऽणुपरिमार्णेत्वं प्राप्तमाशङयातस्त- त्प्रतिषेधायाडरभते-एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या इत्यादिना। ज्याय:परिमाणाच्च ज्यायस्त्वं दर्शयन्ननन्तपरिमार्णेत्वं दर्शयति-मनोमय इत्यादिना ज्यायानेभ्यो लोकेभ्य इत्यन्तेन । ३।। यथोक्तस्य परस्य प्रत्यगात्माभेदं दर्शयति-एष इति। त्रीह्यादने कोपादानस्योप- योगमाह -- अत्यन्तेति। अणीयस्त्वज्यायस्त्वव्यपदेशयोर्मिथो विरोधमाशङ्कय परिहरति- श्यामाकति। पृथिव्यन्तरिक्षादिवदीश्वरस्य सातिशय महत्त्वं विवक्षितमिति शङ्कां वारयति-ज्यायःपरिमाणाच्चेति। पुनरुत्तेरुपयोगमाह-मनोमय इत्यादिनेति॥३॥ सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमि- दमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्माऽन्तर्ह- दय एतद्वल्ैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति

१ ख. छ. ञ. ण. माध्त्यभा ।२ ख. अ. ण. °म्। सर्षपादित्ति श्या। ३ ख. घ. ङ. ञ. ड. ढ. लात्परि । ४ ख. व. ङ. च. ञ. ठ ड, ढ ण. णवत्वं प्रा'। ५ ख. च. न, 'णवतं द। ६ स, छ. ञ्. ण. 'शायम।

१८४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाप्यसमेता- [३ तृतीयाध्याये- यस्य स्वादद्चा न विचिकित्साऽस्तीति ह स्माऽऽह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः । ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४॥ यथोक्तगुणलक्षण ईश्वरो ध्येयो न तु तद्रुणविशिष्ट एव। यथा राजपुरुष. मानय चित्रगुं वेत्युक्ते न विशेषणेस्याप्यानयने व्याप्रियते तद्वदिहाँपि प्राप्तमत- स्तन्निवृत्त्यर्थ सर्वकर्मेत्यादि पुनर्वचनम्। तस्मान्मनोमयत्वादिगुणविशिष्ट एवे- श्वरो ध्येयः । अत एव षष्ठसप्तमयोिव तत्त्वमस्यात्मैवेदं सर्वमिति नेह स्वारा- ज्येऽभिषिश्चत्येष म आत्मैतद्ह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति लिङ्गान्न त्वात्मशब्देन प्रत्यगात्मैवोच्यते। ममेति षष्ठयाः संबन्धार्थप्रत्यायकत्वादेतमभि- संभवितास्मीति च कर्मकर्तृत्वनिर्देशात्। यस्तैर्लक्ष्यते स एवेश्वरः केवल इति यावत्। ईश्वरो यथोक्तगुणो ध्येय इत्युक्ते गुणा- नामपि ध्यानकर्मत्वं दुर्वारमित्याशङ्कयाऽह-यथेति। पुनरुक्तिफलमुपसंहरति- तस्मादिति। सगुणस्येश्वरस्य व्येयत्वे गमकान्तरमाह -- अत एवेति। स्वरूपवाचक- स्याऽडत्मनः श्रुत्यनुपपत्तेरन तद्वलादद्वैतवाक्यार्थसिद्धिरित्यर्थः । ननु षष्ठेऽप्यथ संपत्स्य इति सत्संपत्तेः कालान्तरितत्वं दर्शयति। न, आरब्धसंस्कारशेषस्थित्यर्थपरत्वात्। न कालान्तररितार्थता। अन्यथा तत्त्वम- सीत्येतस्यार्थस्य बाघमसङ्गत्। यद्यप्यात्मशब्दस्य म्रन्यगर्थत्वं सर्वे खल्विदं ब्रह्मेति च प्रकृतभेष म आत्माऽन्तहृंदय एतद्रह्लेत्युच्यते, तथाऽप्यन्तर्धानमीष- .

भेदलिङ्गाच्चेदिह भेदो विवक्षितस्तर्हिं षष्ठेऽपि तलिद्रदर्शनान्नखण्डवाक्यार्थसिद्धिरित शङ्कते-नन्विति। नात्र भेदो विवक्षितः । आरब्धः संस्कारः सुखादिेन कर्मणा तच्छेषस्थितौ तात्पर्यादिति परिहरति -- नाऽडरब्धेति। सत्संपत्तौ कालन्तरितत्वमेवात्र विवक्षितं कि न स्यादित्याशङ्गय।SSह-नेति। कालान्तरभावित्वे संपत्तेरिष्टे तत्त्वमसीति न्रह्मभावस्य वर्तमानोपदेशानुपपत्तेरिति हेतुमाह -- अन्यथेति। ननु प्रकरणानुगृहीताभ्या- मात्मब्रह्मशब्दाभ्यामत्रापि ब्रह्मात्मैक्यमेव विवक्षितमित्यत आह-यद्यपीति। लिङ्गानुगृही- तषष्ठीश्रुतिवशासप्रकरणानुगृहीते श्रुती क्थंचिन्नेतव्ये प्रकरणश्नुतिभ्यां लिङ्गश्रुत्योर्बलवत्वा-

१ क. ग. व. ङ च. ट. ठ. ढ. "गुं चेत्यु'। २ ख. ञ्. ण. "णमप्या। ३ घ. ड. उ. ण. हापीति प्रा' । ४ ठ. ड. थे पुनः स°।५ठ. ड. दि वच ६ च. ड. ज्यैत। ७ ख. छ. ञ. ण. ति। न तन्न ।

पञ्चद्श: खण्ड: १५ ] छान्दोग्योपनिषत्। १७५

यथाक्रतुरूपस्याऽऽत्मनः प्रतिपत्ताऽस्मीति यस्यैवंविदः स्याद्वेदद्धा सत्य- मेवं स्थमहं मेत्यैवं न स्यामिति न च वििकित्साऽस्तीत्येतस्मिन्नर्थे क्रतुफल. संबन्धे स तर्थैवेश्वरभावं प्रतिपद्यते विद्वानित्येतदाह स्मोक्तवान्किल शाण्डिल्यो नामर्षिः। द्विरभ्यास आदरार्थः ।॥। ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

सगुणव्रह्मोपासकस्य सकृत्तत्वधीमात्रान्नादृष्टं फलं सिध्यति। किंतु देहपातकालेSपि साक्षात्कारानुवृत्या भवितव्यमित्यभिप्रेत्याSSह-यथाक्रतुरूपस्येति। अव्यवसाया- नुरूपस्य सगुणस्य परमात्मनोऽहं प्रतिपत्ताऽस्मीत्येवंविदो यैस्याद्धो स्यान्निश्चयः प्रेत्याह- मेष स्यामेव न तु न स्यामिति ऋतुफलसंबन्धे संशयोऽस्ति। स क्रचनुसारेणैव परमात्म- भावं प्राप्तोति। तथा चाद्धेति वाक्यान्मरणकालेऽपि साक्षात्कारेण भवितव्यमिति प्रतिभाती- त्यर्थः। यथोक्तस्यार्थस्य सांप्रदायिकत्वं कथयनि -- इत्येतदिति। आदरः ऋतुफलसं- वन्धविषयः ॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

(अथ तृतीयाध्यायस्य पश्चद्शः खण्डः । ) V0125 31.5.61 अस्य कुले वीरो जायत इत्युक्तम्। न वीरजन्ममात्रं पितुस्त्राणाय। "तस्मा- त्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहु:" इति श्रुत्यन्तरात्। अतस्तद्ीर्घायुष्दूं कथ स्यादित्ये- वमथे कोशविज्ञानारम्भः । अभ्यर्हितविज्ञानव्यासङ्गादनन्तरमेव नोक्तं तदिदा- नीमेवाSडरभ्यते- अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्वस्य स्त्रक्तयो यौरस्योत्तरं बिलश स एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिद थ्रि. तम् ॥ १॥ अन्तरिक्षमुदरमन्तःसुपिरं यस्य सोऽयमन्तरिक्षोदरः कोशः कोश

१ क. त्. ण. 'मेब स्था । २ घ. ठ. 'स्तीत्यस्मि । ३ ञ्. कृद्धीमा°।४ क. यस्य स्पादड्वा। ५ क. 'द्ा निश्व। ६ क, छ, ष्प. मेव स्या। ७ख. छ. न. ण. थाउद्धे।

१७६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये- इवानेकेधर्मसादृश्यात्कोशः । स च भूमिबुध्नो भूमिर्बुध्नो मूलं यस्य स भूमि वुध्नो न जीर्यति न विनश्यति त्रैलोक्यत्मकत्वात्। सहस्रयुगकालावस्थायी हि सः। दिशो ह्रस्य सर्वाः स्क्तयः कोणाः । वौरस्य कोशस्योत्तरमूर्ध्वे बिलं स एष यथोक्तगुणः कोशो वसुधानो वसु धीयतेऽस्मिन्प्राणिनां कर्मेफलाख्य- मतो वसुधानः। तस्मिन्नन्तर्विश्वं समस्तं प्राणिकर्मफलं सह तत्साधनैरिदं यद्- गृह्यते प्रत्यक्षादिपमाणैः श्रितमाश्रितं स्थितमित्यर्थः ॥ १॥ शाणण्डिल्यविद्यया समनन्तरग्रन्थस्य संबन्धो नास्तीत्याशङ्कय व्यवहितेन संबन्धं दशयि- सुमनुवदति-अस्येति। संप्रत्युत्तरग्रन्थस्य तात्पर्य वक्तुं भूमिकां करोति-न वीरेति। तत्र बृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति-तस्मादिति। पुत्रस्य लोक्यत्वादिति यावत्। अनु- शासनेन विषयीकृतस्य पुत्रस्य लोकप्राप्तिसाधनत्वादनुशौसनं वेदाध्ययनम्। पुत्रजन्मो- क्त्यनन्तरमेव किमित्येतद्विज्ञानं नोपदिष्टमित्याशङ्कय।SSह-अभ्यर्हितेति। गायत्रयुपा- धिकब्रह्मोपासनस्य कौक्षेये ज्योतिष्यारोप्य परब्रह्मोपासनमभ्यर्हितं तस्य च मनोमयत्वादि- गुणकज्रह्मोपासनमन्तरङ्गम् । तथा च तद्वचनेन वैय्रयादनन्तरमेव कोशविज्ञानं नोक्तमिति निवृत्ते तु व्यासङ्गे तद्दृष्टिरिदानी यथोक्तफलसिद्धयर्थमुच्यत इत्यर्थः । कोशशब्देन हिरब ण्यादिनिक्षे मधारा मञ्जूबोच्यते। कथं त्रैलोक्यात्मनः कोशतवं तत्राSडह-कोश इवेति। अनेकधर्मसादृश्यं विशदयति-स चेति। तथाऽपि कथमविनाशित्वं तत्राSSह-सह- स्रेति। त्रैलोक्यात्मनि कोशदृष्टिस्तत्रापि भूमौ बुध्नदृष्टिरित्युक्तम्। कोशस्य च सापेक्षम- चिनाशित्वं ध्येयतवेन दर्शितम्। संप्रति दिक्षु कोशकोणदृष्टिः कर्तव्येत्याह-दिशो हीति। दिवि कोशस्योर्ध्वबिलतबुद्धि दर्शयति-द्ौरिति। यथोक्ते कोशे वसुधानः दृष्टिं दर्शयति-यथोक्तेति। तदेव समर्थयते-तस्मिन्निति ॥ १॥ तस्य प्राची दिग्जहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायु- र्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्र- रोद५ रोदिति सोऽहमेतभेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोद५ रुदमू ॥२॥

१ ण.ककोशध। २ग. ङ, ठ. ड. ढ. त्मत्वा।३ क. ग, ठ, बिद्याथाः स ४ क० इासितस्य वे । ५ क. 'ते तव्यास" । ६ ख, ञ्र्. ण° पेक्ष्यम।

पञ्चदश: खण्ड:१५] छान्दोग्योपनिपत्। १७७ तस्यास्य प्राची दिग्माग्तो भागो जुहूर्नाम जुह्वत्यस्यां दिशि कर्मिण: पराङ्मुखाः सन्त इति जुहूर्नाम। सहमाना नाम सहन्तेऽस्यां पापकर्मफलानि यमपुर्या प्राणिन इति सहमाना नाम दक्षिणा दिक। तथा राजी नाम प्रतीची पश्चिमा दिग्राज्ञी राज्ञा वरुणेनाधिष्ठिता संध्यारागयोगाद्वा। सुभूता नाम भूति मन्द्रिरीश्वरकुबेरादिभिरधिष्ठितत्वात्सुभता नामोदीची । तासा दिशां वायुर्वेत्सो दिग्जत्वाद्वायोः। पुरोवात इत्यादिदर्शनात्। स यः कश्षित्पुत्रदीर्घजीविताथ्येवं यथोक्तगुणं वायुं दिशां वत्सममृतं वेद सन पुत्ररोदं पुत्रनिमित्तं रोदनं न रोदिति पुत्रो न म्रियत इत्यर्थः । यत एवं विशिष्टं कोशदिग्वत्सविषयं विज्ञा- नमतः सोऽहं पुत्रजीविनार्थ्येवमेतं वायुं दिशां वत्सं वेद जाने। अतो मा पुत्र- रोवं[रुदं!]मा रुद पुत्रमरणनिमित्तम् । पुत्ररोदो मम मा भूदित्यथः ॥ २॥ कोशकोणतेनोक्तासु दिक्वतरान्तरविभागमाह-तस्येत्यादिना। दिशां विशिष्ट- नामवतीनामनुचिन्तनीयत्वमुक्त्वा तरसबन्धिनं वायुं तद्ूत्सममरणधर्माणं चिन्तयेदित्याह- तासामित्यादिना। पुरोवातादीत्यादिशब्दस्तथाविधलौकिकवैदिक प्रयोगसंग्रहार्थः । यथो- क्तस्य विज्ञानस्य फलवत्त्रमिदानी दर्शयति -- स य इति। यथोक्तगुणमित्यस्य प्रकटी- करणममृतमिति । सफलमुपासनमुपदिष्टमुपसंहरति-यत इति ॥ २॥ अरिष्टं कोशं प्रपयेऽमुनाऽमुनाडमुना प्राणं प्रप- येSमुनाSमुनाऽमुना भ: प्रपयेऽमुनाSमुनSमुना क्षुवः

मुना ॥ ३ ॥ अरिष्टमविनाशिनं कोशं यथोक्तं पपधे पपन्नोऽस्मि पुत्रायषे। अमुनाऽ सुनाऽमुनेति त्रिर्नाम ग्ृह्लाति पुत्रस्य। तथा म्ाणं पपधेऽमुनाऽसुनाडमुना भू:

सर्वत्र प्रपद्य इति त्रिर्नाम गृह्णाति पुनः पुनः ॥ ३॥ दीर्घायुष्टं पुत्रस्य कामयमानस्त्रलोक्यात्मानं कोशाकारं परिकल्व्य तस्य चतस्रो दिशो विशिष्टनामवतीस्तासं स्त्रीतं तत्संबन्धेन वायुं तद्वत्सममरणधर्माणं चिन्तयेदिति प्रधानो- पास्तिरुक्ता। संप्रति तदङ्ग जपं दर्शयति-अरिष्टमित्यादिना। अमुना तेन पुत्रेण निमित्तीभूतेन दर्धिायुद्धं निमित्तीक्ृत्येत्यर्थः । सर्वत्र सवेषु प्रयद इति क्रियापदमुपायं १ व च. उ. ड. ण. सी नाम रा°। २ क, अतः पु०।३ क. 'मित्तं पु०।४ क. ग. ट. मित्तभू"। २३

१७८ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये- दर्शयितुं पुनरुपात्तं निमित्तनिवेदनार्थं च पुनः पुनर्मश्रेष पुत्रस्य त्रिर्नाम गृह्ातीति योजना ॥ ३ ॥ स यदनोचं प्राणं प्रपय इति प्राणो वा इदश सर्वं भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्रापत्सि ॥४ ॥ स यदवोचं प्राणं पपद्य इति व्याख्यानार्थसुपन्यासः। प्राणो वा इद सर्वे भूतं यदिदं जगत्। यथा वाडरा नाभाविति वक्ष्यति। अतस्तमेव सर्वें तत्तेन माणप्रतिपादनेन प्रापत्सि प्रपन्नोऽभूचम् ।।४ ॥

यदिति। सशब्दे वक्तविषयः। प्राणस्य सर्वात्मत्वे वाकशेषानुगुरणं दर्शयति-यथेति।

अथ यदवोचं भूः प्रपय इति पृथिवी प्रपयेऽन्त- रिक्षं प्रपये दिवं प्रपथ इत्येव तदवोचम् ॥ ५॥ तथा भूः मपद इति त्रील्लोकान्भूरादीन्प्रपद्य इति तदवोचम् ॥५॥ 1 ५ ॥ अथ यदवोचं क्षुदः प्रपथ इत्यर्मि प्रपये वायुं प्ररथ आदित्यं प्रपद इत्येव तदवोचम् ॥ ६ ॥ अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्न्यादीन्पपद्य इति तदवोचम् ॥ ६॥ ॥ ६ ॥ अथ यदवोच स्वः प्रपथ इत्यृ्वेदं प्रपथे यजुर्वेदं पपये सामवेदं प्रपथ इत्येव तदवोचं तदवोचम्॥७।। इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥ अथ यदवोचं स्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदादीन्प्रपद्य इत्येव तदवोचमिति। उप- रिष्टान्मन्त्राञ्जपेत्ततः पूर्वोक्तमजरं कोशं सदिग्वत्सं यथावद्वचात्वा। द्विर्वचनमादरार्थम् ॥७॥ इति तृतीयाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥ १५॥

१ ग, ट. ड ढ. थाडरा २ ग. व. ङ च. उ. ड ढ. ति । अरिषादीन्म° । ३ ख. ग. घ, ड. च. त्र, ठ, ड ढ, ण. व्यायेद्द्िर्व'।

षोडश: खण्ड: १६] छान्दोग्योपनिषत्। १७९

कदा पुनरेषां मन्त्राणां जप इत्यपेक्षायां पूर्वोक्तप्रधानविद्यानन्तरमित्याह-उपरि- षादिति। ध्यात्वोपरिष्टादिति संबन्धः । यथोक्ते विज्ञाने जपे वाडडदरः ॥ ७ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥१५॥

(अथ तृतीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः ।)

पुत्रायुप उपासनमुक्तं जपश्च। अथेदानीमात्मनो दीर्घजीवनायेदमुपासनं जपं च विदरधैदाह। जीवन्हि स्वयं पुत्रादिफलेन युज्यते नान्यथा। इत्यत आत्मानं यजं संपादयति- पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विश्शति- वर्षाणि तत्मातःसवनं चलुर्विश्शत्यक्षरा गायत्री गायत्रं पातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायच्ताः प्राणा वाव वसव एते हीद सर्वं वास्यन्ति ॥ १॥ पु.षः पुरुषो जीवनविशिष्टः कार्यकरणसंघातो यथापसिद्ध एव। वाव शब्दोऽवधारणार्थः । पुरुष एव यज्ञ इत्यर्थः । दृत्त नूध पुरुष, ववित्यादिखण्डान्तरमवतारयति-पत्रायुष इति। किमित्यात्मनो दीर्घ विनं समर्थत तत्राऽऽह -- जीवभिति। यथोक्तफलहेतुभूतां विद्यामुन्थापयति- इत्यत आत्मानमिति। कर्थ *पूर्वत्याडडल नो यज्ञवं संपाधते तत्राSडह पुरुष इति। तथा हि सामान्यै:संपादयति यज्ञत्वम्। कथम्। तक्ष्य पुरुपस्य यानि चतुरवि- शतिवर्षाण्यायुषस्तत्पातःसवनं पुरुषाख्यस्य यज्ञस्य। केन सामान्येनेत्याह-चतु- विशत्यक्षरा गायत्री छन्दो गायत्रं गायत्रीछन्दरं हि विधियज्ञस्य प्रातःसबनम्। अतः प्रातःसवनसंपन्नेन चतुरविशतिवर्षायुषा युक्त: पुरुपः। अतो विवियज्ञसा-

न्यतो वाच्या। अवधारणार्थं समर्थयत -- तथा हाति। यज्ञावयवसादृश्यात्परुषे यज्ञदष्टिः कर्तव्ये * पूर्वस्येत्यस्य स्थाने भूनस्येति तथा यज्ञत्वमत्यस्य स्थाने मव्यत्वमिति स. रुज्ञितपुस्तके टिप्पणं दृश्यने। : व. उ+मुपानंज। २क धत्तडा। ३ ख. ह ञ्. ण. 'र्यकार' । ४ क, थ पुरुषस्याs। ५ग. घ. च. ट. ठ, र ट. न्दो गयऋचछ। ६ क, हीत्यादिना। य।

१८० आनन्दगिरिक तैटोकारुंचलिितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये- त्युक्तम् । कथं सादृश्याद्यज्ञसंपादनमिति पृच्छति-कथमिति। तत्र, षोडशाधिकं वर्षशतं पुरुषस्याऽडयुः फलभूतं तत्नेधो प्रविभज्य चतुर्विशतिवर्षायुषि प्रातःसवनदृाष्टिः कर्त- व्येत्याह-तस्येति। गायत्र्याश्छन्दसश्तुर्विश्यत्यक्षरत्वेऽपि कथं शै्दोक्ता प्रातःसवन- दृष्टिरित्याशङ्कयाSSह-गायत्रीति। विधितोऽनुष्ठ,यमानस्य बाह्ययज्ञस्य प्रातःकालो- पलक्षितं कर्म प्रातःसवनं तत्र स्तोत्रादि गायत्रच्छन्दस्कं गायत्रं प्रातःसवनमिति च श्रुति- रित्यर्थः। यथोक्ते पुरुषायुषि प्रातःसवने चतुर्विशत्यक्षराणि फलेतमाह-अत इति। तथाऽपि कथं पुरुषायुपस्य यज्ञत्वं तदाह -- अत.इति। अतःशब्दस्पैवार्थो विवियज्ञसा- दृश्यादिति। विधिनाऽनुष्ठीयमानो यज्ञो विधियज्ञस्तेन सादृ्यं पुरुषस्य प्रातःसवनसर्बन्धस्त- स्मात्पुरुषो यज्ञ इत्यर्थः । यथा यथोक्ते पुरुषायुषि प्रातःसवनसंपत्तिस्तथा वक्ष्यमाणयोरपि पुरुषायुषोर्माध्यंदिनं सवनं तृतीयसवनमिति रूवनद्वयसंपत्तिर्द्रष्टवयेत्याह-तथोति। चतु विशतिवर्षमितपुरुषायुषि प्रातःसवनमतः संख्यासामान्याद्वक्ष्यमाणपुरुषायुषोः सघनद्वयसं- त्रैष्टभं च माध्यंदिनं सवनम। अष्टाचत्वारिशदक्षरा जगती। जागतं च तृतीयसवनम्। अतः संख्यासामान्यादुत्तरयोः पुरुषायुषोः सवनद्वयसंपत्तिर्युक्तेत्यर्थः। किंच तदस्य पुरुषयज्ञस्य प्रातःसवनं विधियज्ञस्येव वसवो देवा अन्वायत्ता अनुगताः। सवनदेवतात्वेन स्वामिन इत्यर्थः । पुरुषयज्ञेपि विधियज्ञ इवा- ग्न्यादयो वसवो देवाः पाप्ता इत्यतो विशिन्टि-प्राणा वाव वसवो वागा- दयो वायवश्च। ते हि यस्मादिदं पुरुषादिप्राणिजातमेते वारुयन्ति । प्राणेषु हि देहे वसत्सु सर्वमदं वसति नान्यथा। इत्यतो वसनाद्वासनाच् वसवः १॥ पुरुषस्य यज्ञत्वे विधियज्ञेन सह रादृश्यान्तरमाह -- किंचेि। प्रातःसवने वसूनां तद्देवतात्वेनीन्वयात्ततवमेव संक्षिपति-सवनदेवतात्वेन स्वामिन इत्यर्थ इति। वसूनां सव नस्वामित्वमुभयत्र तुल्यमित्युक्त प्रसिद्धान्वसू-पुरुषयज्ञेपि प्राप्तान्प्रत्युदस्यति -- पुरुषय- ज्ञेऽपीति। तेषु वसुशब्दप्रवृत्ति साधयति -- ते हीति। निमित्तान्तरमाह-प्राणेषु हीति। प्राणानां वसुत्मुपपादितमुपसंहरति -- इत्यत इति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स बूंयात्माणा १ क. ग. ट. 'घवि" २ क. 'यत्रीछ"। ३ ञ्. शब्दे प्रा०। ४ क. ग. ट. 'बन्धं तस्मा । ५ ख. ञ. 'षेम तपु'। क. ग. छ, ट. ण. पमिति पु०।६ च. ङ, च ट. ण.°न सव- नसंपभ्ने बरुसि स्वा । ४ व. ण. वेवता: पा।८टनान्वायत्तत्वमे । क. नान्वाय नत्वेनैव।

पोडदा: खण्ड: १६ ] छन्दोग्योपनिषत्। १८१ वसव इद मे प्रात सवनं माध्यंदिन सवनमनु- सनुतेति माऽहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलो- प्सयित्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ तं चेद्यज्ञसंपादितमेतस्मिन्पातःसवनसंपन्ने वयसि किचिद्व्याध्यादि मरण- शङाकारणमुपतपेद्दुःखमुत्पादयेत्स तदा यज्ञसंपादी पुरुष आत्मानं यजञं मन्यमानो ब्रूयाज्जपेदित्यर्थ इमं मन्त्रं हे पराणा वसव इदं मे प्रातःसवनं मम यज्ञस्य वर्तते तन्माध्यंदिनं सवनमनुसंतनुतेति माध्यंदिनेन सवनेनाऽडयुषा सहि तमेकीभूत संततं कुरुतेत्यर्थः । माऽहं यज्ञो युष्माकं माणानां वसूनां प्रात :- सवनेशौनां मध्ये विलोप्सीय विलुप्येय विच्छिद्येयेत्यर्थः । इतिशब्दो मन्त्रपरि- समाप्त्यर्थः । स तेन जपेन ध्यानेन च ततस्तस्मादुपतापादुदेत्युद्वच्छाति। उद्गम्य विमुक्तः सन्नगदो हानुपतापो भवत्येव ॥। २ ।। संप्रति पुरुषयज्ञविद्याङ्गभूतमाशीर्वादप्रयोगं दर्शयति-तं चेदिति। अनुसंतनुतेत्य त्रानुपदमेकीभावे। मन्त्रजपस्य सानुबन्धित्वं विधियज्ञेन ॥ २ ॥ अथ यानि चतुश्रत्वारिशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिन सवनं चतुश्वत्वारिश्शदक्षरा त्रिष्ठुप्त्ैष्टभं माध्यंदि न सवनं तदस्य रुद्दा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्ा एते हीद सर्व रोदयन्ति ॥ ३ ॥ अथ यानि चतुश्चत्वारिंशदर्षाणीत्यादि समानम्। रुदन्ति रोदयन्तीति प्राणा रुद्राः । क्रूरा हि ते मध्यमे वयस्यतो रुद्राः ॥ ३॥ समानं तक्ष्य यानि चतुर्विशतिवर्राणीत्यादिनेति शेषः । प्राणेषु रुद्रशब्दप्रवृत्तौ निमि- त्तमाह-रुदन्तीति। यदुक्तं रोदयन्तीति रुद्रा इति तदुपपादयति-कूरा हीति॥ ३॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्माणा रुद्रा १ ग. ङ. ट, ठ. ड. ढ. ण. रणाश । २ ख, घ. ङ, ञ. ठ ढ. ण. नुत मा०। ३ ग. ड. ट. ड. तं सत० ।४ च, ट. ठ. ड. शानानां । ५ क. ख. घ. ङ च. ट. ठ. उ. ण. "व्येयं वि० । ६ क, व, छ. न्त्रस°-।

१८२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितरशाकरभाध्यसमेवा-तृीयाध्याये- इद मे माध्यंदिन सवनं तृतीयसवनमनुसंतनु ति माऽहं प्राणानाए रुद्णां मध्ये यज्ञो विलोप्सीये- न्युद्दैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥

अथ यान्यष्टाचत्व रिश्ाद्वर्षाण तत्तृतीय सवनमष्टा- चत्वारिशादक्षरा जगती जागतं तृतीयसबनं तद- स्याऽडदित्या अन्वा चाः प्राणा वावाऽडदित्या एते हीद५ सर्वमाददते ॥ ५॥ नं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स चूयात्माणा आदित्या इंद में तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माऽहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीे त्यु्द्धैव तत एत्यगदो हैव भरवति ॥ ६ ॥ तथाSSदित्या: पाणाः । ते हीदं शब्दादिजातमाददतेऽत आदित्यास्तृतीय- सवनमायुः षोडशोत्तैरवर्षशतं समापयतानुसंतनुत यजं समापयतेत्यर्थः। समा नमन्यत् ॥५॥६॥ यथा प्राणा वसवो रद्राक्षोक्तास्तथेति यावत्। तेष्वादित्यशन्द्रप्रवृत्तौ निमित्तमाह- ते हीति। तं चेदित्यादिना पूर्वेण अ्रन्थेन तं चेदेतस्मिन्नित्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थस्य तुल्यार्थ र्वान् व्याख्यानापेक्षेत्याह-समानमन्यदिति ॥ ५॥६॥ निश्चिता हि विद्या फलायेत्येतदर्शयत्रुदाहरति- एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः सं किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न श्रेष्या- १. म च, ट, उ. 'तवं वै०।

सप्द्रश: खण्ड: १७ ] छान्दोग्योपनिपत्। १३ भीति स हरोडरं वर्षशतमजीव प् ह पोडशं वर्द्शतं जीवतिय एवं देद।७ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य षडरः सण्डः ॥ १६॥ एतद्यंज्ञदर्शनं ह स्म वै किल तद्विद्वानाह महिदासी नामतः । इतराया अ त्यमैतरेयः । कि कस्मान्मे ममेतदुपतपनमुनतपसि स त्वं हे रोग योऽहं यज्ञोऽ- नेन त्वत्कृतेनोपतापेन न प्रष्यामि न मरिष्याम्यतो वृथा तवे श्रम इत्यर्थः । इत्येवमाह स्मेति पूर्वेण संबन्धः । स एवंनि्श्चयः सन्वोडशं वर्षशतमजीवत्। अन्योऽप्येवंनिश्चयः पोडशं वर्पशतं प्रजीवति ग एवं यथोक्त यज्ञसंपादनं वेद जानाति स इत्यर्थः ॥ ७॥ इति तृतीयाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

महिदासोदाहरणसय तात्पर्यमाह-निक्चता हीति। तदेतय्यज्ञदर्शनं विद्वानाह स्पेति संबन्धः । ह वा इति निपातयोः किलेत्यर्थः । उक्तस्ये वेदाहरणस्य प्रसिद्धिविषयः । हे रोग कस्मान्मां त्वमुपतपसीति संबन्धः। कस्मादित्याक्षेपे हेतुमाह-योऽहमिति। यो यज्ञः सोडहमनेने ते येजना । इतिशव्दस्यान्वयमचष्टे-इत्येवमिति। निश्चिताया विद्याया ध्यानं प्रति फलं कथयति-स एवमिति, यैद्यपि महिदासस्य यथोक्तनिश्चयवतो यथोक्तं तथाडपीदानीतनस्य किमायातममित्याशङ्कयSSह-अन्योजगीति। प्रजीवतीति जीवनस्य प्रकनो रोगाधुपतापराहित्यं प्रशब्देनच्यते। एवंनिश्चय इयुक्तं पुरुषं विशदयति-य एवमिति॥७॥ इति तृनीयाव्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ (अथ तृनीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ।)

स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥ १ ॥ स यदशिशिषतीत्यादियज्ञसामान्यनिर्देशः पुरुषस्य पूर्वेणैव संबध्यते। यदशिशिषत्यशितुमिच्छति। तथा पिपासति पातुमिच्छति। यन्न रमत इष्टाद- * षोडशाधिका अस्मिन्वर्षशन तत्षोडशं तदस्मिनधिकमिति दगान्ाड्: इत्यनेन हप्रत्ययः। १ त. ञ. सि त्वं । २ च. ण. 'य परिभ्र। ३ घ. ङ. ठ. ड. ढ. र्थः। स ए०। ४ क. ग. ढ. स्य चोदा0। ५ क, ख, ग, छ त्. ण, यढ्ापि। ६ घ, ङ, उ, 8्, तेसय"।

१८४ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितर्शाकरभाष्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये-

प्राप्तिनिमित्तँ यदैवंजातीयकं दुःखमनुभवति ता अस्य दीक्षा। दुःखसामा- न्याद्विधियज्ञस्येव ।। १ ।। ननु पूर्वेणाS5 शीर्वादश्रयोगेणोदाहरणेनैश्र समनन्तरप्रन्थस्य संबन्धो नोपलम्यते तत्राSडह -- स यदिति। पूर्वेण तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणीत्यादिना सादृश्यनिर्देशे. नेत्यर्थः । एवंजातीयकमशनायादिकृतमिति यावत्। अशिशिषादिषु दीक्षादृष्टी हेतुमाह- दुःखेति ॥ १ ॥ अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्रमते तदुपसदैरेति ॥ २॥ अथ यदश्नाति यत्पिवति यद्रमते रति चानुभवतीष्टादिसंयोगात्तदुपसदैः समानतामेति। उपसदां च पयोव्रतत्वनिमित्तं सुखमस्ति। अल्पभोजनीयानि चाहान्योसन्नानीति प्रश्वसोऽतोऽशनादीनामुपसदा च सामान्यम् ॥२॥ दीक्षावचनसादृश्पात्पुरुषस्य यज्ञत्वमुक्तमिदानीमुपसदुपेतत्वसादृश्यादपि तस्य यज्ञत्वं विज्ञेयमित्याह-अथेति । अशनादिषु कथमुपसद्दृष्टिस्तन्रISSह-उपसदां चेति। पयोब्रतत्वं पयोभक्षणयुक्तत्वम् । यज्ञे यान्यहान्यल्पभोजनीयानि प्रसिद्धानि तानि चोप- सत्सु क्रियमाणान्यासन्नानीति तासु प्रश्वासः स्वास्थ्यविशेषः । अशनादिषु च सोऽस्तीति प्रसिद्धमिति भावः । सुखवनिमित्तत्वं क्वेशनिवृत्तिहेतुत्वं च सामान्यम् । । २ । अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतश- स्त्रैरेव तदेति।३ ॥ अथ यद्धसति यज्जक्षति भक्षयति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तैत्समा- नतामेति। शब्दवत्वसामान्यात् ॥ ३ ॥। स्तुतशस्त्रवैशिष्ट्यसाम्यादपि पुरुषस्य यज्ञत्वमित्याह-अथ यदिति। हासादिपु स्तुतशस्त्रदृष्टौ हेतुमाह-शब्दवत्त्वति ॥ ३ ॥ अथ यत्तपो दानमार्जवमहिश्सा सत्यवचनामति ता अस्य दक्षिणाः॥४ ॥ अथ यत्तपो दानमार्जनमहिंसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः। धर्मपुष्टिकरत्वसामान्यात् ॥४ ॥

१ ञ्.न्याश्व नानी । २ ख. छ ञ्. ण. क्मु । ३ क. ख. ग. छ. ञ्. ण. न्यभो ।४ ख. म. छ.ञ्. ट. ण.न्याश्वासनानी।५ म, घ, ट मित्यर्थः । ६ क तत्सामान्यमे ।७ घ, ठ.ड. र्मतुष्टि।

सप्तदशः खण्ड: १७ ] छान्दोग्योपनिषत। १८५ द क्षिणवत्वसाम्यादपि पुरुषस्य यज्ञत्वमवधेयमित्याह-अथेति। तपोदानादिषु दक्षि- णादष्टौ हेतुसाह-धर्मेति। तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवावसृथः ॥ ५॥ यस्माच्च यज्ञः पुरुषस्तस्माचं जनयिष्यति माता यदा तदाऽडहुरन्ये सोष्य- नीति तस्य मातरं यदा च प्रसूता भवति तदाSसोष्ट पूर्णिकेति विधियज्ञ इव सोष्यति सोमं देवदत्तोडसोष्ट सोमं यज्ञदत्त इति, अतः शब्दसामान्याद्वा पुरुषो यज्ञः। पुनरुत्पादनमेवास्य तत्पुरुषाख्यस्य यज्ञस्य यत्सोष्यत्यसोष्टेति शब्द- संबन्धित्वं विधियज्ञस्येव । किंच तन्मरणमेवास्य पुरुषयज्ञस्यावभृथः समापति- सामान्यात् ॥५॥ प्रकारन्तरेण पुरुषस्य यज्ञत्वं साधयति-यस्माच्चेति । " षूड् प्राणिप्रसवे " " षुञ्ू अभिषवे" इति धातुद्वयदर्शनात्प्रसवे कण्डने च साधारणः सवनशब्दस्ततः सवनशब्दवत्वे सामान्याद्वा पुरुषे यज्ञदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । पुरुषगतं शब्दसामान्यं विश- दयसि -- पुनरिति । यतपुनरस्य पुरुषख्यस्य विधियज्ञस्थेव सोष्यतीत्यादिशब्दसंबन्धित्वं तदुत्पादनमेव तदिति योजना । अवभृथसंबवित्वादपि पुरुषस्य यज्ञत्वमस्तीत्याह- क्रिंचेति॥५॥ त्वैतद्घोर आङ्गिरसः कष्णाय देवकीपुत्रायोकत्वो- वाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतञ्रयं प्रतिपयेताक्षितमस्यच्युतमति पाणसशशितमसीति तच्रैते द्वे कचौ भवतः ॥ ६॥ तद्धैतद्यज्ञदर्शन घोरो नामत आङगिरसो गोततः कृष्णाय देवकीपुत्राय शिष्यायोक्त्वोवाच तदेतत्रयमित्यािव्यवहितेन संबन्धः । स चैतद्दर्शनं श्रुत्वाऽधिपास एवान्याभ्यो विद्याभ्यो बभूच। इत्थं च विशिष्टेयं विद्या यत्कृष्णस्य देवकीपुत्रस्यान्यां विद्यां प्रति तृड्विच्छेदकरीति पुरुषयज्ञ- विद्यां स्तौति। घोर आङ्गिरसः कृष्णायोकत्व्रेमा विद्या किमुवाचति तदाह- स एवं यथोक्तयज्ञविदन्तवेलायां मरणकाल एतन्मन्नत्रयं प्रतिपद्येत जपेदित्यर्थः । किं तदक्षितमक्षीणमक्षतं वाडसीत्येकें यजुः सामर्थ्यादादित्यस्थं पाणं चैकीकृत्याउडह। तथा तभवाSडहाच्युत स्वरूपादप्रच्युतमसीति द्वितीयं यजुः । प्राणसंशित प्राणेश् स संशितं सम्यक्तनूकृतं च सूक्ष्मं तत्त्वमसीति १ क. ब्डसा ।२ ग. ट. वत्वसा ३ ख. ञ. ण. 'दिलं । ४ ञ्. ते सभ्य। ५ क. च.णस्य सं 4

३८६

तृतीयं यजुः । तत्रैतस्मिन्नथें विद्यास्तुतिपरे द्वे ऋचौ मन्त्रौ भवतो न जपारथें। त्रयं प्रतिपद्येतेति त्रित्वसंख्यावाधनात्। पश्चसंख्या हि तदा स्यात् ॥ ६ ॥ पुरुषे यज्ञदृष्टिरुक्ता संप्रति विशिष्टपुरुषसंबन्धेन विद्यां स्तोतुं विद्याङगं च ज विधा- तुमुपक्रमते-तद्धैतदिति। देवकीपुत्रस्यैतद्दर्शनश्रवणफलमाह-स चेति। किमर्थेयं गुरुशिष्याख्यायिकेत्याह-इत्थं चेति। अक्षितमसीति कीदृशी देवतां प्रत्युच्यते तत्राSS- ह-सामर्थ्यादिति। निकृष्टस्य स्तुतिसंबन्धायोगतपुरुषयज्ञे सवनदेवतान्तरानुपपत्तेक्ष प्राणानामेवाSSधिदैदिकं रूपमादित्याख्यं जप्यमन्त्रार्थरतवेन संबव्यत इत्यर्थः । द्वितीयम- व्रस्यार्थान्तरं वारयति-तथोति। प्रथममन्त्रवदित्यर्थः । न च द्वयोरेकार्थतवे सत्यभ्यत- रस्य वैय्थ्य द्वयोरपि जव्यत्वेनोपयुक्तत्वादिति द्रष्टव्यम्। मन्त्रत्रयप्रतिपादं सावित्रं तत्त्वमृ- म्भ्यामपि प्रतिपादितमिति प्रत्ययद ढर्यार्थमाह-तत्रेति । किमिति विद्यास्तुतिपरत्वमन- योरिष्यते जपार्थत्वमेव कि न स्यात्तत्राऽडह-नेत्यादिना। अनयोर्जपार्थतवेऽपि त्रित्व- संख्यायाः सत्वान्न सा बाध्येत्याशङ्कयाSSह-पश्चेति। अनयोरजप्यत्वे पञ्चकं प्रतिपद्येतेति यञ्वसंख्याया वक्तव्यत्वाञ्तित्वं बाधितं स्यादित्यर्थः ॥ ६ ॥

आदित्पत्नस्य रेतसः । उद्धयं तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तर स्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्य- मगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ।७ ।।

इतति तृतीयाध्यायस्य सप्दशः खण्डः ॥१७॥

आदिदित्यत्राSSकारस्यानुबन्धस्तकारोऽनर्थक इच्छब्दश। प्रत्नस्य चिर तनस्य पुराणस्येत्यर्थः । रेतसः कारणस्य बीजभूतस्य जगतः सदाख्यस्य ज्योतिः प्रकाशं पश्यन्ति। आशब्द उत्सष्टानुबन्धः पश्पन्तीत्यनेन संबध्यते। किं तज्ज्योतिः पश्यन्ति । वासरमहरहरिव तत्सर्वतो व्याप्ं ब्रह्मणो ज्योतिः । निवृत्तचक्षुषो ब्रह्मविदो ब्रह्मचर्यादिनिवृत्तिसाधनैः शुद्धान्तःकरणा आ सम न्ततो ज्योतिः पशयर्न्तीत्यर्थः ।

१ ग. ट. त्याशङ्कssइ । २ ग. ढ. बीजीभू' । ३ क. ख, ग, ङ्, च, त्र ट, उ, ढ. ण. धनेन शु ।

सप्तदश: खण्ड: १७] छान्दोग्योपनिषत्। १८७

परः परमिति लिङ्गव्यत्ययेन, ज्योतिष्परत्वात् । यदिध्यते दीप्यते दिवि द्योतनवति परस्मिन्व्रह्मणि वर्तमानम्। येन ज्योतिषेद्धः सविता तपति चन्द्रमा भाति विद्युद्विद्योतते ग्रहतारागणां विभासन्ते। "आदित्पत्नस्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति वासरम् । परो यदिध्यते दिवि" इति मब्रस्य प्रतीकग्रहणमादित्प्रत्नस्य रेतस इति, तत्पदच्छेदपूर्वकं व्याचष्टे-आदित्यादिना । इच्छद्दश्चानर्थक इति पर्वेष संबन्धः । कि तत्कारणमित्यपेक्षायां सदेवॅं सोम्येदमित्यादि- श्रुंतिसिद्धं ब्रह्मेत्याह-सदाख्यस्येति। आनन्द ब्रह्मणो विद्वानितिवत्प्रत्नस्य ज्योति- रिति संबन्धो द्रष्टव्यः । उत्सष्टानुबन्धो ध्वस्ततकारः स इति यावत् । ननु ब्रह्मस्व्ररूपभू- तमेतजज्योतिनव सर्वे पश्यन्तो दृश्यन्ते तत्राऽऽह-निवृत्तचक्षुष इति। निवृत्तानि विमुखीकृतानि विषयेभ्यक्चक्षंषि करगानि येषां ते तथा। अत एव ब्रह्मविदः, "कश्वि- द्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृत्त्वमिच्छन् " इति श्रुत्यन्तरम्। तन्रवोपायान्तरं सूच- यति-ब्रह्मचर्यादीति। " स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽव्यवसायश्च क्रियानिवृत्तिरेव च ॥। एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मचर्यमेतदेवाष्टलक्षणम्" [ इत्युक्तं] त्रह्मचर्यम्। आदिपदेनाहिंसास्तेयादयो गृह्यन्ते । एतैंर्निवृत्तिप्रधानः साधनैः शुद्धमुद्दीपितमन्तःकरणं येषां ते तथा। व्यत्यये हेतुमाह-ज्योतिष्परत्वादिति। यत्स्वमहि- मप्रतिष्ठितं दीप्यते तत्परं ज्योतिरिति संबन्धः । दीप्यमानत्वं विवृणोति-येनेति। किंचान्यो मन्त्रदगाह यथोक्तं ज्योतिः पश्यन्। उद्दयं तमसोऽज्ञानलक्षणा- त्परि परस्तादिति शेषः । तमसो वाऽपनेत यज्ज्योतिरुत्तरमादित्यस्थं परिप- शयन्तो वयमुदगन्मेति व्यवहितेन संबन्धः । तज्ज्योतिः स्वः स्वमात्मीयमस्म- द्धृदि स्थितम् । आदित्यस्थं च तदेकं ज्योतिः। यदुत्तरमुत्कृष्टतरमूर्ध्वतरं वाडपरं ज्योतिरपेक्ष्य पश्यन्त उदगन्म वयम्। कैसुदगन्मेत्याह। देवं द्योतनवन्तं देवत्रा देवेषु सर्वेपु सूर्य रसानां रक्ष्मीनां प्राणानां च जगत ईरणात्सूर्यस्तमुदगन्म गतवन्तो ज्योतिरुत्तमं सर्वज्योतिर्भ्य उत्कृष्टतममहो प्राप्ता वयमित्यर्थः । इदं

१ घ. ङ च. ढ. ण. णा दिवि । २ क. व सौम्ये । ३ क. मितिश्रु० ।४ क. तिर्न च स ।4 क. इ्यन्ति त ।६ क, ट. 'त्ययस्य ह। ७.क. 'हिम्नि ।८ क "तिष्टद्दीप्य। ग, ट, तिष दी १ क ग. कथमु।

१८८ आनन्दगिरिकतटीका संवलितशांकरभहव्यसमेता-[३ तृतीयाध्याये-

तज्ज्योतियह््भ्यां स्तुते यद्यजुस्त्येण प्रकाशितम्। द्विरभ्यासी यज्ञकल्पनापार समाप्त्यर्थः ॥७।। इति तृतीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥

मन्त्रान्तरमवतास्यति-किचेति । इतश्च विद्यास्तुत्यर्थति याकत्। किमाहेत्यपेक्षायां द्वितीयं मन्त्रमादत्ते-उद्दयमिति । तं व्याकरोति-तमस इत्यादिना । तस्यै ज्योतिषः प्रभाने ज्योतिर्नान्यदस्तीत्यर्थः । देवत्वेन प्रत्यगात्मत्वमाह-स्वररिति। तयोरे- कत्वं स यश्चायमित्वादिषु श्रुत्यन्तरसिद्वं दर्शयति-आदित्यस्थमिति। तत्पदार्थं त्वंपदार्थ चोक्वा तयोरैक्यमुक्तमिदानीभेकीभूतं उपोतिर्विशिनष्टि-यदुत्तरमिति। एर्कत्वधीफलं कथयति-पश्यन्त इति। फलमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कैमित्यादिना। फलविषय स्वानुभवं दर्शयति-अहो इति। मघ्राणां मन्त्रयोश्वैकवाक्यवमुपसंहरति-इद तदिति।।७ इति तृतीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥१७॥

(अथ तृतीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः)

ब्रह्नेत्युभयमादिष्टं अवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च॥ १।। मनोमय ईश्वर उक्त आकाशात्मेति च ब्रह्मणो गुणैकदेशत्वेन। अथेदानी मनआकाशयोः समस्तव्रह्मदृष्टिविधानार्थ आरम्भो मनो ब्रह्मेत्यादि। मनो मनुतेऽनेनेत्यन्तःकरणं तद्रह्म परभित्युपासीतेति एतदात्मविषय दर्शनमध्यात्मम। अथाधिदैवतं देवताविषयमिदं वक्ष्यामः। आकाशो ब्रह्मेत्युपासीत । एवमुभ- यमध्यात्ममधिदैवतं चोभयं ब्रह्मदृष्टिविषयमादिष्टमुपदिष्टं भवति। आकाशम- नसोः सूक्ष्मत्वात्। मनसोपलभ्यत्वाच्च ब्रह्मणो योग्यं मनो ब्रह्मदृष्टे:। आका- शश्च सर्वगतत्वात्सूक्ष्मत्वौदुपाधिहीनत्वाच्च ।। १।।

१ ख. ञ्. ण. 'यद्दाम्पामृग्भां। २व. ठतं प्रकाशितं य०। ३ व. च. छ. ण .. ·नास । ४ ख. ञ्. ण. तीयम। ५ क. ग. ट. स्व्र इति । ६ग, ट, कधी ।७ क ग .. कथति।८ञ. डत्क्ा। ९ग तवाद्रूपा ।

अष्टादश: खण्ड: १८] छान्दोग्योपनिषत्। १८९ ननु यज्ञविज्ञानेन वक्ष्यम:णविज्ञानस्य न संगतिरस्तीति कथं पौर्वापर्यामत्याशङ्क्यान- न्तरखण्डस्य व्यवहितेन रुबन्धमाह-मनोमय इति। इति चेश्वर उक्त इति पूर्वेण संबन्धः । तत्र ब्रह्मणो गुणयोरेकदेशत्वेन मन आकाशश्चोक्त इत्याह-ब्रह्मण इति।

अथेति। एवमुभयमुपदिष्टं भवतीति संबन्धः । तदेवोभयं विभजते-अध्यात्ममिति । कथं मनोदृष्टिविषयत्वेनाध्यात्मं मनो ब्रह्मेत्युपासनं विघित्स्यते तत्राSSह-मनसेति। तथांडपि कथं ब्रह्मदृष्टेराकाशं विषयी भवति न हि तेनोपलम्यते ब्रह्मेत्याशङ्कयाSSह- आकाशश्रेति ।.ब्रह्मदट्वर्योग्यमिति पूर्वेण संबन्धः ॥ १ ॥ तदेतचतुष्पाङ्गह्न वाक्पादः भ्राणः पादश्वक्षः पाद: श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमन्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवाऽडदिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥ तदेतन्मनआख्यं चतुष्पाड्रह्म, चत्वारः पादा अस्येति । कर्थ चतुष्पात्त्वं मनसो ब्रह्मण इत्याह-वाक्माणश्चक्षुः श्रोत्रमित्येते पादा इत्यध्यात्मम् । अथाधिदैवतमाकाशस्य ब्रह्मणोऽग्निर्वायुरादित्यो दिश इत्येते। एवमुभयमेव चतुष्पाङ्रह्माऽडदिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ।। २ ॥। अध्यात्ममधिदैवतं च विहितस्योपासनस्याङ्गानुचिन्तनं दर्शयति -- तदेतदिति। मन- सक्षतुष्पात्त्वं प्रश्नपूर्वकं व्युत्पादयति -- कथमित्यादिना। आधिदैविकस्याSडकाशस्य चंतुष्पात्वं प्रकटयति-अथेत्यादिना । मनआकाशयोरेक्तं चतुष्पात्वं निगमयति- एवमिति॥२॥ वागेव ब्रह्मणश्तुर्थः पादः सोडग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद । ३ ॥। तत्र वागेव मनसो ब्रह्मणश्चतुर्थः पाद इतरपादत्रयापेक्षया। वाचा

१ क ख. ग. ञ्. ट. दृष्ट्यस्ष । २ क. त्तरं ग्र° । ३ ग. यत्वं ते (ये) ना०। ४ क. छ. ञ्. ण. रुक्तच।

१९० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता-श्तृतीया्याये-

हि पार्देनेव गवादि व्तव्यविषयं प्ति तिष्ठति। अतो मनसः पाद इव वाक्। तथा पाणो म्राणः पादः। तेनापि गन्धविषयं प्रति चे क्रामति। तथा चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्येवमध्यात्मं चतुष्पात्वं मनसो ब्रह्मणः । अथाविदैवत- माग्रवाय्वादित्यदिश आकाशस्य ब्रह्मण उदर इव गोः पादा विलग्रा उपल- भ्यन्ते। तेन तस्याSSकाशस्याग्न्यादयः पादा उच्यन्ते। एवमुभयमध्यात्में चैवाधिदैवत चतुष्पादादिष्टं भवति। तत्र वागेव मनसो ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः । सोऽग्निनाऽधिदैवतेन ज्योतिषा भाति च दीप्यते तपति च संतापं चौष्ण्यं करोति। अथवा तैलघृताद्यन्नियाशनेनेद्धा वाग्भाति च तपति च वैदनायोत्साहवती स्या- दित्यर्थः । विद्वत्फलं भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं यथाक्तं वेद ॥ ३ ।। आध्यात्मिकान्पादान्प्रपञ्चयति-तत्रेति । पादसं वाचो व्युत्पादयति-वाचा हीति। यथा गवादि गन्तव्यं पादेनैव प्राम्तोति देवदत्तोऽपि वाचैव पादेन वक्तव्यं विषयं प्रति- लभते। तेन तस्या युक्तं पादत्वभित्यर्थः। प्राणस्य वाच इव पादत्वं दर्शयति-तेनापीति। आधिदैविकान्पादान्विवृणोति-अथेति। यथा गोरुदरे पादा लग्ना लक्ष्यन्ते तथाSडका- शस्योदर इवाग्न्यादयो लग्ना दृश्यन्ते। तस्मात्तस्य ते पादा इव भवन्तीत्यर्थः। द्विविध- पादविवरणमुपसंहरति-एवमिति। संप्रत्याध्यात्मिकपादानामाधिदैविकपादैरैधिष्ठेयतया संबन्धोऽनुचिन्तनीय इति दर्शयितुमुपक्रमते-तत्रेति। सोऽग्निनेत्यादेरर्थान्तरमाह -- अथवेति। कीर्तियशसोः प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वाभ्यां भेदः ॥ ३ ॥ प्राण एव ब्रह्मणश्रतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेव ब्रह्मणश्रतुर्थ: पादः सआदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥

१ ग. घ, ट, ठ. ड. देनैव । २ ख. ञ्. ण. 'दिर्वक्त° । क. ठ. दिवद्वक्त° । ३ च. ठ. °क्तव्य वि° । ४ ङ. ड. ढ. ति प्रतिति ।५ड. उ. व्ाणं पा । ६ व. च. ढ. चड्क- मिति। ७ ख. ञ. ठ.मर्ताति। ८ ङ ननिर्वायुरादित्यो दि° । ९ ख. ञ्. ढ. त्मं चावि"। १० ख. ड. च. ञ. ढ. तं च च° । ११ ख. च. ञ्. पं चोष्णं क। १२ घ. वचना। १३ च. ठ. ड. ट. दुनोत्सा । १४ ण. 'सेनेति य।

एकोनविंशः खप्ड: १९] छन्दोग्योपनिषत्। १९१ ओोत्रमेव ब्रह्मणश्तुर्थः पादः स दिग्भिज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८॥

तथा प्राण एव ब्रह्मणश्चत्तुर्थः पादः । स वायुना गन्धाय भाति च तपति घ। तथा चक्षुरादित्येन रूपग्रहणाय श्रोत्रं दिग्भिः शब्दग्रहणाय। विद्याफलं समानं सवत्र ब्रह्मसंपत्तिरदष्ट फलं थ एवं वेद। द्विरुक्तिर्दर्शनसमाप्त्यर्था

इति तृतीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८॥।

सर्वत्रेत्युभयतः संबध्यते ॥४ ॥ ५॥६॥ इति तृतीयाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥

(अथ तृनीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ।)

आदित्यो ब्रह्मणः पाद उक्त इति तस्मिन्सकलब्रह्मदृष्ट्यर्थमिदमारभयते- आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसीत्। तत्सदासीत्तत्समभ्नवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संबत्सरस्य मात्रामशयत तन्निरभभिय्त ते आण्ड- कपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम्॥ १॥ आदित्यो ब्रह्मेत्यादेश उपदेशस्तस्योपव्याख्यानं क्रियते स्तुत्यर्थम्। असदव्याकृत्तनामरूपमिद जगदेशेषमग्रे भागवस्थायासुत्पत्तेरासीन्न त्वसदेव। कथमसतः सज्जायेतेत्यसत्कार्यत्वस्य प्रतिषेधात्। नन्विहासदवेति विधानाद्वि कर्प: स्यात् । न, क्रियास्विव वस्तुनि विकल्पामुपपत्तेः। कर्थं तर्हींदमसदे वेति। नन्ववोचामाव्याकृतनामरूपत्वादसदिवासदिति। नन्वेवशब्दोऽवधार

१ क म, ट.न्वात्मना मा। २ ङ, च. ढ. दूगे।

१९२ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [३नृतीयाध्याये- णार्थः। सत्यमेवं, न तु सत्त्वाभावमवधारयतति। कि तर्हि नामरूपव्याकृतवि षये सच्छब्दप्रयोगो हृष्टः। तच्च नामरूपव्याकरणमादित्यायत्तं प्रायशो जगतः। तदभावे ह्यन्धं तम इदं न प्रज्ञायेत किंचनेत्यतस्तत्स्तुतिपरे वाक्ये सदपीदं प्रागुत्पत्तेर्जगदसदेवेत्यादित्यं स्तौति ब्रह्मदृष्टयहत्वाय। आदित्यनिमित्तो हि लोके सदिति व्यवहार: । यथाऽसदेवेदं शाज्ञः कुलं सर्वगुणसंपन्ने पूर्णवर्मणि राजन्यसतीति तद्वत् । न च सत्त्वमसत्त्वं वह जगतः प्रतिपिपादयिषितमादित्यो ब्रह्मेत्यादेशपरत्वात्। उपसंहरिष्यत्यन्त आदित्यं ब्रह्मेत्युपास्त इति। खण्डान्तरस्य संगतिमाह-आदित्य इति। तस्येत्यादित्यो गृह्यते। अनभिव्यक्त नामरूपत्वाभिप्रायेणासच्छव्द्रो गौणो व्याख्यातस्तत्रैवकारवष्टम्भेन शङ्कते-नन्व्रिहेति। कथमसतः सज्जायेतेत्यसत्कारणत्वस्य षष्ठे निराकरिष्यमाणत्वात्तत्र सत्कारणं भवतु प्रकृते तु साबधारणादसच्छब्दादसदेव कारणं विव्क्षितमित्युदितानुदितहोमवद्विकल्प इत्यर्थः । क्रियायाः कर्तृतन्त्रत्वात्तदिच्छया तत्र विकल्पाद्वस्तुनस्तु सिद्धस्य तदिच्छाननुविधायितान्न विकल्पः संभवति। न हि स्थाणुरेव कस्यचिद्पेक्षया पुरुषो भवतीति परिहरति -- न क्रियास्विरवेति। विकल्पासंभवे वाक्यस्य गतिर्वक्तव्येति पृच्छति -- कथमिति। असच्छव्दस्य वा गतिरवधारणस्य वा पृच्छयते तत्राSडद्यं प्रत्याह-नन्विति। द्वितीयं शङते -- नन्वेवशब्द इति। तस्य का गतिरिति शेषः । पूर्वकालीनसत्त्त्राभिधायकासी च्छन्दस्य वाक्यशेषे श्रवणाल्ोपक्रमे च(डपि) सच्त्वाभावावधारणं विवक्षितं कित्वभिव्यक्त भावावधारणमादित्यस्तुत्यर्थमिति समाधत्ते-सत्यमेवमिति । क्व पुनरियमादित्यस्तुति- रुायुज्यते तत्राSडह -- ब्रह्मदृष्टीति। जगतो नामरूपव्याकरणमादित्यायत्तमिति तदुप- पादयति-आदित्येति। तथाऽपि कथमादित्यस्तुतिरित्याशङ्कय दृष्टान्तेन दर्शयति- यथेति। किंचोपक्रमोपसंहारैकरूप्येणाSSदित्ये ब्रह्मदृष्टिविधिपरभिदं वाक्यं न तस्य कार- णासत्वे तात्पर्य कल्पयितुं शक्यमनन्यथासिद्धकल्पकाभावादित्याह-नचेति। तत्परत्वं

तत्सदासीत्तदसच्छब्दवाच्यं प्रागुत्पत्तेः स्तिमितमनिस्पन्दमसदिव सत्कायोभिमुखमीषदुपजातप्रवृत्ति सदासीत्ततो लब्यपरिस्पन्दं तत्समभ वदल्पतरनामरूपव्याकरणेनाङ्करीभूतमित बीजम् । ततोऽपि क्रमेण स्थूली- १ च. ठ. ड. राजकु । २ क. च, ट, ट, ढ ढत्वं चेह। ३ ञ. वे ज° । ४ क. ख. ञ्. ण. तोऽपि ल ।

एकोनविश: खण्ड: १९] छान्दोग्योपनिषत्। १९३

भवत्तदन्दरय आण्डं समवर्तत संदृत्तम्। आण्डमिति दैर्ध्य छान्दसम्। तदण्डं संवत्सरस्य कालस्य मसिद्धस्य मात्रां परिमाणमभिन्नस्वरूपमेवाश्चयत स्थित चभूव। त्ततः संवत्सरपरिमाणात्कालादूर्ध्व निरभिद्यत निर्भिन्नं वयसामि- चाण्डम्। तस्य निर्भिन्नस्याण्डस्य कपाले द्वे रजत च सुवर्ण चाभवता संवृच्चे ॥ १ ॥ कथं तस्यासच्छब्दवाच्यत्वं तदाह -- स्तिमितमिति। स्त्वं तर्हि कथमिति तदह- कार्येति। बीजस्योच्छूनतावत्कारणस्य सिसक्षावस्थां द्शयति-ईषदिति। लब्धपारी- स्पन्दं प्राप्तपरिणामं सद्भूतसूक्ष्माकारेणाभवदित्यर्थः। सूक्ष्मभूतोत्पत्त्यनन्तरं स्थूलभूतोत्पत्ति-

स्थूलभूतावस्थमासीदित्यर्थः । स्थूलेम्यश्च भूतेभ्योऽण्डनिवृत्ति प्रतिजानीते-अद्भय इति। अप्सहितेभ्यो भूतेम्य इत्यर्थः ॥ १ ॥ तयद्जत सेयं पृथिवी यत्सुवर्णश सा यौर्यजरायु ते पर्वता यदुल्व समेघो नीहारो या धमन- यस्ता नयो यद्वास्तेयमुदक ससमुद्दः॥ २ ॥ तन्तयो: कपालयोर्यद्रजतं कपालमासीत्लयं पृथिवी पृथिन्युपलक्षित सधोऽण्डकपालमित्यर्थः। यत्सुवर्ण कपालें सा दयौर्दुलोकोपलक्षितमूर्ध्व कपाल- मित्यर्थः । य्जरायु गर्भपरिवेष्टनं स्थूलमण्डस्य द्विशकलीभावकाल आसीच्ते पर्वता बभूवुः: यद्दुल्वं गर्भपरिवेष्टनं तत्सह मेघैः समेघो नीहारोऽवश्यायो चभूवेत्यर्थः । यव गर्भस्य जातस्य देहे धमनयः शिरास्ता नद्यो बभूवु:। न्यत्तस्य वस्तौ भवं वास्तेयमुदकं स समुद्रः ॥। २।। अकश्यायशब्देन हिममुच्यते ॥ २ ॥ अथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूदविष्ठन्त्सर्वाणि च भूनानि सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं अत्ति घोषा उलूलवोऽनू न्तिष्ठन्ति सर्वोणि च भूतानि सरवें च कामाः ॥ ३ ॥

१ क. ञ. भैवे २ क, ग, घ. ड, न, झ, ट, ठ, °वे चैव काह २५

१९४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[३ तृ०ध्यायए० अथ यत्तदजायत गर्भरूपं तस्मिन्नण्डे सोऽसावादित्यस्तमादित्यं जायमौनं ख० १९] घोषा: शब्दा उलूलव उरूरवो विस्तीर्णरवा उदतिष्ठन्नत्थितवन्त ईश्वरस्येवेह प्रथमपुत्रजन्मनि सर्वाणि च स्थावरजङ्गमानि भूतानि सर्वे च तेषां भूतानां कामा: काम्यन्त इति विपया: स्त्रीवस्त्नान्नादयः । यस्मादादित्यजन्मनिित्ता भूतकामोत्पत्तिस्तस्मादद्यत्वेऽपि तस्याSSदित्यस्योदयं प्रति प्रत्यायनं परत्यस्तग- मनं च प्रत्यथवा पुनः पुनः प्रत्यागमनं प्रत्यायनं तत्प्रति तन्निमित्तीकृत्येत्यर्थः। सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा घोषा उलूलवश्चानूत्तिष्ठन्ति । प्रसिद्धं ह्येतदु- दर्याँदौ सवितुः ॥ ३॥ उलूलव इत्युत्सवकालीना: शब्दविशेषा देशविशेषे प्रसिद्धाः । स्त्रीवस्त्नान्नादय उदतिष्ठ न्निति पूर्वेण संबन्धः । किमत्र प्रमाणमित्याशङ्कयाऽऽह-प्रसिद्धं हीति। एतदिति भूताद्युत्थानम् ।। ३ ।। स य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्तेऽयाँशो ह यदेन साधवो, घोषा आ च गच्छेयुरुप च निम्रे- डेरन्निम्रेडेरन् ॥४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ॥ १९॥

इति च्छान्दोग्योपनिषद्वाह्णे तृतीयोऽध्यायः समाप्षः ॥ ३ ॥

स यः कश्विदेतमेवं यथोक्तमहिमानं विद्वान्सन्नादित्यं ब्रह्मेत्युपास्ते स तद्भावं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । किंच दृष्ट फलमर्भ्यांशः क्षिमं तद्विदो यदिति क्रियाविशेषणमेनमेवंविदं साधवः शोभना घोषाः । साधुत्वं घोषादीना यदुपभोगे पापानुबन्धाभावः । आ च गच्छेयुरागच्छेयुश्चोप च निम्रेडेरन्रुपनिम्रेडेरंश्र न केवलमागमनमात्रं घोषाणासुपसुखयेयुश्चो- १ व. च. ठ. "मानमनुवो । २ ख. ञ्. 'द्द्यापि। ३ च. स्तम° । ४ ठ. ङ. ड. नं प्र० । ५ व. ङ, ढ. पुनराग । ६ ग. घ. च. ट. याद्रौ स । ७ क, घ.भ्यासो ह। ८ क, ङ, ञ्र, ठ, ढ. 'भ्यास: क्षि०।

[च० ध्या० प्र० खण्डः १] छान्दोग्योपनिषद्। १९५

पसुख च कुर्यरित्यर्थः। द्विरभ्यासोऽव्यायपरिसमाप्त्यर्थ आदरार्थश्र॥४॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ॥ १९॥

इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजका चार्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योप- निषद्विवरणे तृतीयोऽध्यायः समाप्ः ॥ ३ ।।

अदृष्टफलमोहत्योक्त्वा टैष्टफलमाचष्टे-किंचेति । तद्विदो दृष्टफलमिति संबन्धः । क्रियाविशेषणमिति। एवंविदं साधवो घोषा आगच्छेयुरिति यत्तत्क्षिप्रमप्रतिबन्धेनैवे- त्यर्थः । आदित्ये ब्रह्मदृष्टिरादरस्य विषयः ॥ ४ ॥ इति तृतीयाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजका चार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगव- दानन्दज्ञानकृतायां छान्दोग्यभाष्यटीकायां तृतीयोऽ- ध्यायः समाप्ः ॥ ३ ॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः खण्डः । )

वायुमाणयोरब्रेह्मणः पाददृष्टयव्यासः पुरस्ताद्वर्णितः । अथेदानीं तयोः

दानग्रहणविधिपदर्शनार्था च श्रद्धान्रदानानुद्धतत्वादीनां च विद्यामाप्तिसाधनत्वं प्रदर्श्यत आख्यायिकया- ॐ। जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयांचके सर्वत एव मेऽतस्यन्तीति ॥ १॥ जानश्रुतिर्जनश्रुतस्यापत्यम्। है ऐतिह्यार्थः । पुत्रस्य पौत्र: पौत्रायणः स एव श्रद्धादेयः श्रद्धापुरःसरमेव ब्राह्मणादिभ्यो देयमस्येति श्रद्धादेयः । १ क. ख. ञ्. ट. माहत्यो । २ ख, ग. छ. ट. ण. दृष्टं फ° । ३ घ. च. ठ. ड. 0, "ह इत्यैति।

१९६ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकर माप्यसमेता-[४चतुर्थाध्याये-

बहुदायी प्रभूत दातुं शीलमस्योति बहुदायी। बहुपाक्यो बहु पत्तव्यमहन्यहनि गृहे यस्यासौ बहुपाक्यः । भोजनार्थिभ्यो बह्स्य गृहेऽन्नं पच्यत इत्यर्थः ॥ एवंगुणसंपत्रोऽसी जानश्रुतिः पात्रायणो विशिष्टे देशे काले च कस्मिशिदास बभूव। स ह सर्वतः सर्वासु दिक्षु ग्रामेषु नगरेषु चाऽडवसथाने्य वसन्ति येष्वि- त्यावसथास्तान्मापयांचक्रे कारितवानित्यर्थः। सर्वत एव मे समान्नं तेष्वावस- थेषु वसन्तोऽत्स्यन्ति भोक्ष्यन्त इत्येवमभिप्रायः॥१॥ आदित्यस्य सूत्रावच्छेदभेदत्वात्तदुपासनानन्तर सूत्रोपासनमुपन्यस्यते। नन्वध्यात्ममधि- दैवतं च वायुपणियोः सूत्रात्मभूतयोरु्पासनं पूर्वाव्यायेपि व्याख्यात तथा च कोऽत विशेषो येन तद्ुपासने पुनसरम्यतेऽत आह-वायुप्राणयोरिति। साक्षात्पादकल्पनं विनेति याक्त्। ब्रह्मत्वेन ब्रह्मकार्यरूपेणेत्यर्थः । विद्येति। "धर्मार्थौ यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तदविघा। तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं बीजमिवोषरे १॥ इतिस्मृतिमनुसंधाय पुष्कलधनमादाय रैक्वो सज्ञे विद्यां प्रादाज्जानश्रुतिश्व शास्त्रार्थ ज्ञात्वा पुष्कलधन द्र्ैव श्रद्धादिसंपन्नस्ततो विद्यामाददौ । तथाऽन्योऽपि विद्याया दाता ग्रहीता वा स्यादिति तद्दानग्रहणयोर्विधिप्रदर्शनार्था चाऽडख्यायिकेत्यर्थः। ननु षट्शतानि गवामित्या दिदर्शनाद्धनदानमेव विद्याग्रहणे साधनमिह प्रतीयते न तु श्रद्धादीत्याशङ्कयSS- ह-श्रद्धेति। आदिपदेन तात्पर्यप्रणिषातादयो गृह्यन्ते। आख्यायिकया तदु ह पुनरे- वेत्यादिलक्षणयेति यावत्। जनश्रुतस्य पुत्रो यस्तस्य पौत्रः पौत्रायणः स च प्रकृतो जान- श्रुतिरेवेत्याह-पुत्रस्येति । श्रद्धया देयस्याल्पत्वशङ्कां वास्यति-बहुदायीति॥ बहुपाकस्य फर्लमाह-भोजनेति। उक्तेस्य राजो वर्तमानत्वाभावादसत्त्वमाशङ्कयोक्त मेवमिति। स्वसमीपं प्राप्तेभ्य एवार्थिम्योऽसावन्नं ददातीत्याशङ्कयाSऽह-स होते ॥१॥ अथ ह हथ्सा निशायामतिपेतुस्तद्वैव हश्सो हथ- समभ्युवाद हो होजाय भल्लाक्ष भल्ाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्- क्षीस्तत्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥२॥ तत्रैवं सति राजनि तस्मिन्घर्मकाले हर्म्यतलस्थेजय ह हँसा निशायां रात्रावतिपेतः । ऋपयो देवता वा राज्ञोऽन्रदानगुणैस्तोपिताः सन्तों १ स. छ. ञ. ण. 'णयोरु । २ ख. 'ष्कलं ध । ३ ग. ट.नमें 1 ४ क. ख.ऋ स्. उत्वमा .५ क करा ।. ६ ग, ट मीपप्रा &

प्रथम: खण्ड: १] छान्दोग्योपनिषत्। १९७ हंसरूपा भूत्वा राज्ञो दर्शनगोचरेऽतिपेतुः पतितवन्तः। तत्तस्मिन्काले तेषां पततां हंसानामेकः पृष्ठतः पतन्नग्रतः पतन्तं हंसमभ्युवादाभ्युक्तवान्हो होयीति भो भो इति संबोध्य भल्लाक्ष भल्लाक्षत्यादरं दर्शयन्यथा पश्य पशयाऽSश्चर्यमिति तद्वत्। भल्ाक्षेति मन्ददृष्टित्वं सूचयन्नाह। अथवा सम्यग्वह्मदर्शनाभिमानव- र्वात्तस्यासकृदपालब्धस्तेन पीड्यमानोऽमर्षितया तत्सूचयति भल्लाक्षति। जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं तुल्यं दिवा द्ुलोकेन ज्योतिः प्रभास्वरमन्नदाना- दिजनितप्रभावजमाततं व्यापं घुलोकस्पृगित्यर्थः । दिवाऽह्रा वा समें ज्योति- रित्येतत्। तन्मा प्रसाङ्क्षीः सञ्जनं सक्तिं तेन ज्योतिषा संबन्धं मा कापीरि- त्यर्थः । तत्मसञ्जनेन तज्ज्योतिस्त्वा त्वां मा प्रधाक्षीर्मां दहत्वित्यर्थः । पुरुषव्य- त्ययेन मा प्रधाक्षीदिति ॥ २ ॥ विशिष्टान्नदानफलं दर्शयितुमारभते-तत्रेति । वाक्यार्थं दर्शयति-ऋषय इति। संबोधनाभ्यासस्य विषयमाह-आदरं दर्शयन्निति । तदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथेति। भल्लाक्षशब्दार्थमाह-भल्लेति। भलाक्षशब्दो भद्राक्षविषयः सीन्वरुद्लक्षणया मन्ददृष्टित्वसूचकः । भल्लाक्षशब्दस्य विषयान्तरमाह-अथवेति । तस्य पृष्ठगामिनो हंसस्य महात्मा नातिक्रमणयो विजानतेतिसम्यग्दर्शनाभिमानशालित्ात्तेनाग्रगामी हंसो जानश्रुतिमतिचिक्रमिषुरमर्षितया पीड्यमानः सन्न त्वं धर्म जानासि ज्ञानाभिमानं तु वहसी- युपालब्धस्तत्र भल्ाक्षेत्युपालम्भरवरूपं सूचयतीत्यर्थः । पृष्ठगामी हंसो निन्दापर्वकमग्रगा- मिनं (णं) हंसं संबोध्य किमूचिवानित्यपेक्षायामाह-जानश्रुतेरिति। मा प्रघाक्षीरिति पाठे कथं मा प्रधाक्षीदित्युच्यते तत्राSडह-पुरुषव्यत्ययेनेति। मध्यमपुरुषं प्रथमपुरुषं कृत्वा व्याख्यानमित्यर्थः ॥२॥ तमु ह परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्त सयुग्वानमिव रैक्कमात्थेति यो नु कथ सयुग्वा रैक्क इति ॥ ३ ॥

तमेवमुक्तवन्त पर इतरोडग्रगामी प्रत्यवाचारे निकृष्टोडयं राजा वराकस्तं कमु एनं सन्तं केन माहात्म्येन युक्तं सन्तमिति कुत्सयत्येनमेवं सबहुमानमेतद्व-

१ ख. ग. च. ञ् ट, ठ. ण.रे निपे । २ ङ च. ढ. ण.मं राज्ञो ज्यो। ३ क. किमुक्तवा।४ ग. ठ. रेडतिनि"।

६९८ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांक रभाप्य समेता- [४चदुर्थाव्याये- चनमात्थ रैकमिव, सयुग्वानं सह *युग्वना गन्नया वर्तत इति सयुग्वा रैकः। तमिवाऽऽत्थैनम् । अननुरूपमस्मिन्नयुक्तमीदृशं वक्तुं रैक् इवेत्यभिप्ायः। इतरश्राऽडह। यो नु कर्थं त्वयोच्यते सयुग्वा रैक्त इत्युक्तवन्तं भल्लाक्ष आह शृणु यथा स रेकः ॥ ३ ॥ सन्तमेनं प्राणिमात्रं राजानमधिकृत्य सबहुमानमेतद्वचनमात्थेति कुत्सयतीति संबन्धः । तत्र वैधर्म्यदृष्टन्तमाह-रैक्कमिचेति। युगं वहतीति युग्यो बलीवर्दोडश्वो वाऽस्यामस्तीति युग्वा शकटी तया सह वर्तत इति सयुग्वा रैक्कः। + वकारो मत्वर्थीयः। त्वं रैक्कं ज्ञानमाहात्म्ययुक्तमधिकृत्य यथा प्रशंसावचनं तथा कर्मिणमेवं राजानमधिकृत्य कथमेव- मात्थेत्यर्थः। उक्तं वाक्यार्थं संकलयति-अननुरूपमिति । अस्मिन्वराके राजनि धर्ममात्रनिष्ठे नेदमनुरूपं वचनं रैक्के पुनर्विज्ञानवति यथोक्तं वचो युक्तमेवेति। इतरः पृष्ठगामी हंसः । यः सयुग्वा रैक्कस्वयोच्यते स कथं नु स्यादित्यन्वयः ॥ ३ ॥ यथा कतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन सर्वं तदभिसमैति यर्त्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति॥४ ॥ यथा लोके कृतायः कृतो नामायो द्यूतसमये प्रसिद्धश्तुरङ्कः स यदा जयति द्यूते प्रवृत्तानां तस्मै विजिताय तदर्थमितरे त्रिद्चेकाड्कन अधरेया- स्रेताद्वापरकलिनामानः संयन्ति संगच्छन्तेऽन्तर्भवन्ति। चतुरड्डे कृताये त्रिद्वयेकाङ्कनां विद्यमानत्वात्तदन्तर्भवन्तीत्यर्थः । यथाडयं दृष्टान्त एव- मेनं रैकं कृतायस्थानीयं त्रेतोद्यायस्थानीयं सर्व तदभिसमैत्यन्तर्भवति रैके। किं तद्यत्किंच लोके सर्वाः प्रजाः साधु शोभनं धर्मजातं कुर्वन्ति तत्सर्वे रैक्वस्य धर्मेऽन्तर्भवति। तस्य च फले सर्वप्राणिधर्मफलमन्तर्भव- तीत्यर्थः । तथाऽन्योऽपि कश्चिद्यस्तद्वेद्ं वेद । कि तद्द्वेवं स रैक्रो वेद। * यद्यपि सर्वपुस्तकेषु युग्यथेति पाठो दृश्यते तथाऽपि वकारो मत्वर्थीय इति टीकानु- सारेण सयुग्वानमिति मूलानुसरेण च प्रामादिक एवेति प्रतिभाति। अन्र वनोरचेतिसूत्रेण डीब्रयो- रभावस्तु च्छान्दसः । अयस्मयादीनि च्छन्दसीति भसंज्ञायां यस्योति चेत्यल्ोपे यलोपः । + वका० रपदेन वकारघटितो वनिब्लक्ष्यते। १ च. ण. °यः । तमित ।२ क. ख. ग. छ. ञ्. ट. ण. युग्या। अयं पाठः प्रामा- दिक:। ३ छ. ण. संकल्पयति । ४ क. म. व. झ. ठ. समेति । ५ क, 'तादिस्था। ख. ञ. ण. ताद्ापरादिस्था। व. 'ताद्ययस्था। ६ क, घ. च, ठ 'समेत्य।

प्रथम: खण्ड: १ ] छान्दोग्योपनिषत्। १९३

तुद्वेद्यमन्योऽपि यो वेद तमपि सेर्वप्राणिधर्मजातं तत्फलं च रैक्कमिवाभिसैमैती- त्यनुवर्तते। स एवंभंती मया विद्वानेतदुक्त एवमक्तो रैक्कवत्स एव कृतायस्था- नीयो भवतीत्यभिपायः ॥४ ॥ स रैक्को येन प्रकारेण स्यात्तं प्रकारं शण्विति प्रतिज्ञाय प्रकारप्रदिदशयिषया दृष्टान्त- माह-यथति। द्ृतस्य समयः संकेतस्तदनुष्ठानकालो येन द्यूतविद्यायामेजति सोऽक्ष- स्तस्य कश्चिद्ध गोऽयशब्दवाच्यस्तेत्र यश्चतुरङ्को भागश्चत्वारोऽङ्काश्चिह्वान्यस्मिन्निति व्युत्पत्तेः कृतनामव्यवहृतेन यदा द्यृते प्रवृत्तानां मध्ये स कोऽपि जयति तदा तस्मै कृतनामवते विजितायाधरेयाः संयन्तीति संबन्धः । तदर्थ व्याचष्टे-तदर्थमिति। अधरेयान्व्याकरो- ति-अधरेया इति। तानेव विशिनष्टि-त्रेतेति। अक्षस्य यस्मिन्भागे त्रयोऽङ्काः सत्रेता नामायो भवति । यत्र तु द्वावङ्गौ स द्वापरनामकः। यँत्रैकोडङ्क: स कलिसंज्ञ इति विभागः। तादर्थ्येनेतराङ्काना(णा)मन्तर्भावमुक्तं व्यक्ती करोति-चतुरङ्क इति। तदन्तर्भवन्ति तस्मिन्कृते त्रेतादयस्तेऽन्तर्भवन्तीति यावत् । महासंख्यायामवान्तरसंख्यान्तर्भावः प्रसिद्ध एवेत्यर्थः । दृष्टान्तमनूद्य दार्टान्तिकमाह-यथेति। रैक्कमभिव्याप्य सर्वं समैतीत्यस्यार्थ संक्षिपति-अन्तर्भवतीति। रैके सर्वस्यान्तर्भावं प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति-किं तदि- त्यादिना। तद्धर्भस्य महत्त्वादन्येषां च धर्मजातस्याल्पत्वात्तस्थेतरस्मिन्नन्तर्भावः संभव- तीत्यर्थः । किंच सर्वेषां प्राणिनां धर्मफलमल्पीयस्त्वान्महत्तरे रैक्कस्य धर्मफलेऽन्तर्भवती- त्याह-तस्य चेति। न केवलं रैक्कस्यैतन्माहात्म्यं किंत्वन्यस्यापि ज्ञानवतोऽस्तीति जान- श्रतेरनुग्रहार्थमाह-तथेति ॥४ ॥ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव स ह संजि- हान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रैक्क- मात्थेति यो नु कथश सयुग्वा रैक्व इति ॥ ५॥ यथा कतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥६ ॥

१ ख. ङ. अ. न्यो यो । २ ण. सर्वै प्रा° । ३ क. ग. घ. च. ठ. समेती० । ४ क. ग. ट. तो रेक्कोऽपि म० । ५ ञ. स्स्य यश्र । ६ क. त्पत्तेस्तस्मै स कृ । ख. छ. ण. त्पत्तेस्तस्मै कृ° । ञ्. 'त्पत्तेस्तस्य कृ। ग, ट. त्पत्तेः स कृ। ७ ञ्र. यत्रैकाक्कः । ८क. ख. छ. ण. समेती । ९ क. व. झ. उ. समेति।

200 आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[2 चतुर्थाध्याये-

तदु ह तदेतदीदृशं हंसवाक्यमात्मनः कुत्सारूपमन्यस्य विदुवो रैक्ादेः प्रशंसारूपमुपशुश्राव श्रुतवान्हम्यतलस्थो राजा जानश्रतिः पौत्रायणः। तच हंसवाक्यं स्मरन्नेव पौनःपुन्येन रात्रिशेषमतिवाहयामास। ततः स बन्दिभी राजा स्तुतियुक्ताभिर्वाग्भिः पतिोध्यमान उवाच क्षत्तारं संजिहान एव शयनं निद्रां वा परित्यजन्नेव हेडङ्ग वत्सारे ह सयुग्वानमिव रैक्रमात्थ किं माम् । स एव स्तुत्यरहों नाहमित्यभिपरायः। अथवा सयुग्वानं रैक्मात्थ गत्वा मम तहिदृक्षा, तदेवशब्दोSवधारणार्थोऽनर्थको वा वाच्यः । स च क्षचा प्रत्युवाच रैक्कानयनकामो राज्ञोडभिप्रायज्ञो यो नु कथं सयुग्वा रैक्त इति, राजैवं चोक्त आनेतुं तचिह्नं ज्ञातुमिच्छन्यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इत्यवोचत्। स च भल्लाक्ष- वचनमेवावोचत् ॥५॥६॥ प्रतिपन्नहंसवचनखेदित इतरो राजा रात्रिशेषमतिवाह्य शयनं जहदात्मनः समीपस्थं स्तुतिकर्तारं क्षत्तारमङ्गारे हेत्य दिवाक्यमुक्तवान्। तस्याभिप्रायमाह-स एवेति। कथ- भिवशब्दो द्वितीये घटते तत्राSडह-तदेति। अवधारणस्यापि नोपयोगोऽस्तीति चेत्त- त्राऽडह-अनर्थको वेति। प्रश्नवाक्यं व्याचष्टे-राजेति। यो नु कथमित्यादि पूर्व- चद्याख्येयम् ॥ ५॥६॥। स ह क्षत्ताऽन्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय त होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमछेति॥ ७॥ तस्य स्मरन्स ह क्षत्ता नगरं ग्राम वा गत्वाऽन्विष्य रैकं नाविदं न व्यज्ञा- सिषमिति प्रत्येयाय प्रत्यागतवान्। तं होवाच क्षचारमरे यत्र ब्राह्मणस्य ब्रह्मविद एकान्तेऽरैण्ये नदीपुलिनादौ विविक्ते देशेऽन्वेषणाऽनुमार्गणं भवति वत्तत्रैनं रैकमर्छ ऋच्छ गच्छ तत्र मार्गगं कुर्वित्यर्थः ।७।। तस्येति कर्मणि षष्टी ॥ ७ ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं केषमाणमुपोपविवेश तश हा्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्क इत्यह ह्वरा ३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षचाविदमिति भत्येयाय ॥ ८ ।। इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥

१ङ. च। २ ख. ञ्. रण्यन । ३ ख. व. च. न्र. ण.बिक्तदे। ४ क, ख. च. ञ. ई ग ५ ख. ञ. कर्षमा।

द्वितीय: खण्डः २ ] छान्दोग्योपनिषत्। २०१

इत्युक्तः क्षत्ताऽन्विष्य तं विजने देशेऽधस्ताचछकटस्य गन्नयाः पामानं खर्जू केषमाणं कण्डूयमानं दृष्ट्राडयं नूनं सयुग्वा रैक ईत्युप समीप उपविवेश विन- येनोपविष्टवान्। तं च रैक्व हाभ्युवादोक्तवान्। त्वमसि हे भगवो भगवन्सयुग्वा रैक्क इति। एवं पृष्टोऽहमस्मि ह्वरा ३ अर इति हानादर एत प्रतिजज्ञेऽभ्यु- पगतवान्। स तं विज्ञायाविदं विज्ञातवानस्मीति प्रत्येयाय प्त्यागत इत्यर्थः ॥ ८ ।। इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

मया हि गार्हस्थ्यं चिकीर्ष्यते तदर्थ च धनमर्थ्पते न चायं तादर्थ्येन किचिदुपकर्तुमि- त्याशयेनानादरं विज्ञातवानस्मि यदुक्तलक्षणं रैक्वं तस्य च गार्हस्थ्याभिप्रायं धनार्थित्वं चेति शेषः ॥| ८ ।। इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः )

तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षद्शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचकमे त हा्यु- वाद॥ १॥ तत्तत्र ऋषेर्गार्हस्थ्यं प्रत्यभिप्ायं बुद्ध्वा धनार्थितां चो ह, एव जानश्रुतिः पौत्रायणः शट्रतानि गचां निष्कं कैण्ठहारमश्वतरीरथमश्वतरीभ्यां युक्तं रथं तदादाय धनं गृहीत्वा प्रतिचक्रमे रैंकं पति गतवारत्ँ। तं च गत्वाऽभ्युवाद हाभ्युक्तवान्॥ १ ॥ क्षत्तृवचने श्रुते सतीति सप्तम्यर्थः। धनार्थितां च बुद्ध्वेति पूर्वेण संबन्बः। उहश इदस्य पूर्ववदत्राप्येव कारोडर्थः ॥ १ ॥ रैक्केमानि षद्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरी- रथो नु म एतां भगवो देवता शाधि यां देवता- मुपास्स इति ॥ २ ॥ १ क. ग, व, ङ, च, ट, ठ. ड, ढनं क। ञ्. नं खर्जु क° । २ क. ख. ण. कबैमा ।३ठ. ड. यं स नू । ४ क. ग, ध, ङ,च, ञ्, ठ. ड. ढ, ण. इति समीप उपो- पवि° । ५ ख. ग, ङ, ञ्. ट. कण्उचहा। व. ङ, ढ. कण्ठचं हा। ६ ण नू। स तं। २६

२०२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाध्याये-

हे रैक्त गवां पट् शतानीमानि तुभ्यं मयाSSनीतान्ययं निष्कोऽश्वतरीसथश्रा- यमेतद्धनमादत्स्व भगवोऽनुशाधि च मे मामेतां यां च देवतां त्वमुपास्से तद्दे- वतोपदेशेन मामनुशाधीत्यर्थः ॥२॥

तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रा- यण: सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदा- दाय प्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥ तमेवमुक्तवन्तं राजानं प्रत्युवाच परो रैंक्ः। अहेत्ययं निपातो विनिग्रहार्थी योऽन्यत्रेह त्वनर्थकः । एवशब्दस्य पृथक्प्रयोगात् । हरित्वा हारेण युक्तत्वा गन्न्री सेयं हारेत्वा गोभिः सह तवैवास्तु तवैव तिष्ठतु न ममापर्यापन कर्मार्थ- मनेन प्रयोजनमित्यभिप्रायो हे शूद्रेति। ननु राजाऽसौ क्षत्तसंबन्धात्स ह क्षत्ता रमुवाचेत्युक्तम् । विद्याग्रहणाय च ब्राह्मणसमीपोपगमाच्छूद्रस्य चानधिकारा- त्कथमिदमननुरूपं रैक्रेणोच्यते हे शूद्रेति । तत्राऽडहुराचार्याः-हंसवैचन- श्रवणाच्छुगेनमाविवेश। तेनासौ शुचा श्रुत्वा रेक्स्य महिमानं वा द्रवतीति ऋषिरात्मनः परोक्षज्ञतां दर्शयञ्शूद्रेत्याहोति। शूद्रवद्वा धनेनेवैनं विद्याग्रहणा- योपजगाम ने च शुभ्रूषया।न तु जात्यैव शूद्र इति। अपरे पुनराहुरल्पं धनमा- हृतमिति रुपैवैनमुक्तवाञ्छूद्रेति। लिङ्गं च बह्राहरण उपादानं धनस्येति। तदु- हर्पेर्मतं ज्ञोंत्वा पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणो गवां सहस्त्रमधिकं जायां चर्षेरभिमतां दुहितरमात्मनस्तदादाय प्रतिचक्रमे क्रान्तवान् ॥ ३ ॥। अत्रापि विनिग्रहार्थत्वसंभवे, किमित्यानर्थक्यमित्याशङ्कय तवैवेत्येवकारादेव विनिग्रह- सिद्धिरित्याह-एवशब्दस्येति। गार्हसथ्यर थिनस्तव कर्मानुष्ठ नार्थमिदं धनं तिष्ठर्ता- दिति चेन्नेत्याह-न ममेति। शुद्रशव्देन ज.नश्रुतेः संबोधनमनुचितमिति चोद- यति-नन्व्रिति। तस्याशद्रत्वे हेत्वन्तरमाह-विद्याग्रहणायेति । तस्य श्रुतिद्वारा विद्याधिकारो नास्तीत्यपशृद्राधिकरणे निर्धारितमित्याशयेनाSSह -- शूद्रस्य चेति।

१ ख. ग. च, ञ्र, ट, ठ. ड. ण.यं च नि। २ ख. ञ्. ण. वैबाव। ३ ख. ग व. ड. च, ञ्र, ट, ठ, ड, ण.वचःश्रव ।४ ग, द, ड, ट, उ. ड ढ, ण. न शु ।५ड ध्यात्वा। ६ क. ख छ, ञ्र. ण. तामिति।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिपत्। २०३

जानश्रुतेः सति क्षत्रियत्वे शृद्रसंबोधनमयोग्यमित्युपसंहरति-कथमिति । न जातिशूद्रो जानश्रुतिः किंतु क्षत्रियोऽस्मिन्गौणः शूद्रशब्द इत्येकीयमतोपन्यासेन परिहरति-तत्रेति। तेन शुगाविष्टलवेनासौ जानश्रुतिः शुचा हेतुना रैक्कमाद्रवतीति शूद्रः श्रत्वा वा हंसवाक्यं रैक्कमाद्रवतीति नैमित्तिकं तत्र शूद्रपदमित्यर्थः । तथाऽपि किमिति शूद्रपदेन राजानमृषिः संबोधयतीत्याशङ्कयाSSह-ऋषिरिति । उक्तप्रकारद्यसमाप्तावितिशब्दः । प्रकारान्तरेण जानश्रुतेः शूद्रत्वं गौणं व्युत्पादयति-शूद्रवद्वेति। न च शुश्रूषया तेन शूद्र इति शेषः । मुख्यं शूद्रत्वं क्षेत्तसंबन्धेन व्यावर्तयति-न त्विति । क्षत्रिय जानश्रुतौ शूद्रशब्दप्रवृत्तौ निमित्तान्तरमाह-अपरे पुनरिति। तत्र गमकं दर्शयति-लिङ्गं चेति । यदषेर्मतम- धिकधनार्थित्वमिति यावत्। अधिकं षट्शतेभ्यः सकाशादिति शेषः ॥ ३ ॥ तः हाभ्युवाद रैक्केद५ सहस्रं गवामयं निष्कोऽयम- श्वतरीरथ इयं जायाडयं ग्रामो यस्मिन्नास्सेन्वेव मा भ्गवः शाधीति ॥ ४ ॥ तस्याह मुखमुपोद्गुह्मन्नुवाचाSS जहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनाऽडलापयिष्यथा इति ते हैते रैक्कपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवासे तस्मै होवाच ॥ ५ ॥

इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२॥

रैकेदं गवां सहस्रमयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायार्थ मम दुहिताऽडनी ताडयं च ग्रामो यस्मिन्नास्से तिष्ठसि स च त्वदर्थे मया कल्पितः। तदेतत्सर्व- मादायानुशाध्येव मा मां हे भगव इत्युक्तस्तस्या जायार्थमानीताया राज्ञो दुहि- तहैंत मुँखं द्वारं विद्याया दाने तीर्थमुपोद्वह्नज्ानन्नित्यर्थः । "ब्रह्मचारी धनदाथी मेधावी श्रोत्रियः प्रियः। विद्यया वा विद्यां प्ोह तानि तीर्थानि षण्मम "॥

१ छ. न.शु'। २ क. म, ट, क्षत्र।३ क. स स त।४ व, च. ठ. ड. ण. मुख मिव मुखे। ५ ख. व. ञ्. ण. प्राहैता।

२०४ आनन्दगिरिकतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाध्याये-

इति विद्याया वचनं विज्ञायते हि। एवं जाननुगद्धह्वन्नुवाचोक्तवान्। आजहाराऽऽहृतवान्भवान्यदिमा गा यच्चान्यद्धनं तत्साध्विति वाक्यशेषः । शूद्रेति पूर्वोक्तानुकृतिमात्रं न तुकारणान्तरापेक्षया पूर्ववत्। अनेनैव मुखेन विद्याग्रहणतीर्थेनाSSलापयिष्यथा आलापयसीति मां भाणयसीत्यर्थः । ते हैते ग्रामा रैक्कपर्णा नाम विख्याता महावृषेषु देशेषु यत्र येषु ग्रामेषूवासोषितवात्रैक- स्तानसौ आर्मानेदादसमै रैकाय राजा। तस्मै राजे धनं दत्तवते ह किलोवाच विद्यां स रैक्ः ॥४॥५ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

विद्यादाने तस्या द्वारत्वं तद्दातुश्च वरज्ञानदानतीर्थतां जानन्नुवाचेति संबन्धः । धनदा- तुर्विद्यादानतीर्थत्वे प्रमाणमाह-ब्रह्मचारीति। तस्या द्वारतां विद्यादाने तद्दातुस्तीर्थता च जानन्ुवापेत्युक्तमनुवदति-एवं जानन्निति। किमुक्तमित्यपेक्षायामाह-आजहा- रेति। तत्र वैधर्म्यदृष्टान्तमाह-पूर्ववदिति। अल्पवनहरणानिच्छायां कारणापेक्षाय शूद्रेति संबोधनवदित्यर्थः । रैक्केण ग्रामादिकं गृहीत्वा विद्या जानश्रुतये दत्तेत्यस्मान्प्रति श्रतिर्ज्ञापयति-ते हैत इति। महावृषेषु महापुण्येष्विरिति यावत् ॥४॥५॥ इति चतुर्थाव्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२॥

(अथ चतुर्थाव्यायस्य तृतीयः खण्डः ।)

वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अ्निरुद्वायति वायुमेवा- प्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्योति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुभेवाप्येति॥१॥ वायुर्वा संवर्गों वायुर्बीह्यो वावेत्यवधारणार्थः। संवर्गः संवर्जना न्संग्रहणात्संग्रसनाद्वा संवर्गः । वक्ष्यमाणा अग्न्याद्या देवता आत्मभा- चमापादयतीत्यतः संवर्ग: । संवर्जनाख्यो गुणो ध्येयो वायुवत्। कृतायान्तर्भवद्ृष्टान्तात्। कथं संवर्गत्वं वायोरित्याह। यदा यस्मिन्काले

१ क. ते। ए० । २ ख. ग. ञ्. ण. न्भगवा° । ३ क. भाषय । ४ च.मान्ददा० चस्मै। ५ ख. घ ञ्र. ठ.ण. नद्दा। ६ त्. 'दासय । ७ क. ख. घ. च. ठ. ण. "युर्बाह्यो १८ ञ. 'द्वासय।

तृतीय: खण्ड: ३ ] छान्दोग्योपनिषत्। २०५

वारयुस्वाभाव्यमपिगच्छति। तथा यदा सूर्योस्तमेति वायुमेवाप्येति। यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति। ननु कथं सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपावस्थितयोर्वा- यावपिगमनम्। नैष दोषः । अस्तमनेऽदर्शनप्राप्तेर्वायुनिमित्तत्वात्। वायुना ह्यस्तं नीयते सूर्यः । चलनस्य वायुकार्यत्वात्। अथवा रलये सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपभ्रंशे तेजोरूपयोर्वायावेवापिगमनं स्यात् ॥ १ ॥ कथं विद्यामुक्तवानित्याशङ्कयाधिदैवतं तदुक्तिप्रकारं दर्शयति-वायुरित्यादिना। प्राणो वाव संवर्ग इति वक्ष्यमाणेनापुनरुक्ततायै वायुं व्याचष्टे-वार्युर्बाह्य इति। संवर्जनादित्यस्य व्याख्या संग्रहणादिति। संग्रहणपक्षं समर्थयते-वक्ष्यमाणा इति। किमिति संवर्गत्वं वायोरुपदिश्यते तत्र दृष्टान्तश्रुति प्रमाणयति-कृतायेति। संग्रसना- द्वेत्युक्तं पक्षमाकाड्क्षापूर्वकं व्युत्पादयति-कथममित्यादिना। सूर्याचन्द्रमसोर्वाया- वपिगमनमाक्षिपति-नन्विति। आप्रलयात्तयोरधिकारपदे स्थित्यङ्गीकारात्स्वरूपावस्थि तत्वं द्रष्टव्यम्। सूर्यादेः स्वरूपावस्थानेऽपि वायावप्ययः संभवतीति समाधत्ते-नैष दोष इति। अस्तमने सति सूर्यादेरदर्शनप्रप्तिर्वाय्त्धीनत्वं व्युत्पादयति-वायुना हीति। सूर्यग्रहणं चन्द्रमसोऽप्युपलक्षणम् । गौणस्तर्हि वायावप्ययः सूर्यादोरित्याशङ्कय पक्षान्तरमाह-अथवेति। संगतिसमये हि संहरति वेत्यर्थः ॥ १ ॥ यदाऽडप उच्छष्यन्ति वायुमवापियन्ति वायुहेवैता- नसर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदेवतम् ॥ २ ॥ तथा यदाऽडप उच्छुष्यन्त्युच्छोषमाप्नुवन्ति तदा वायुमेवापियन्ति। वायुर्हि यस्मादेवैतानग्न्याद्यान्महाबलान्संबृङ्क। अतो वायुः संवर्गगुण उपास्य इत्यर्थः। इत्यधिदैवतं देवतासु संवर्गदर्शनमुक्तम् ॥२॥ ॥२ ॥ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षः प्राणश श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्वेवैतान्सर्वान्संवृङक्त इति ॥ ३ ॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनि संवर्गदर्शनमिदमुच्यते। प्राणो मुख्यो

१ ख. ञ्. ण. °युस्वभावमधिग° । २ ग. घ. च. छ. ट. ण. सूर्यश्र्वन्द्रश्व°। ङ. ठ. ड. ढ. सूर्यश्र्व चन्द्रश्व। च°। ३ ख, ञ्. प्रलयकाले। ४ क, ख. ण. 'युर्वाह्य । ५ ख, छ. ञ. ण. वाय्तप्य। ६ ख. ञ्. ण. ग्न्यादीन्म।

२०६ आनन्दगिरिक तंटीकासंवलिितशांकरभाष्यसमेता- [ ४ चतुर्थाध्याये- वाव संवर्गः । स पुरुषो यदा यस्मिन्काले स्वपिति प्राणभेव वागप्येति वायुमि- वाशि: प्राणं चक्षः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो हि यस्मादेवैतान्वागादीन्सर्वा- न्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥। कथं प्राणस्य संवर्गत्वमित्याशङ्कयाSSह-स पुरुष इति। तस्मात्संवर्ग इत्यध्या त्ममिति शेष: ॥ ३ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु॥ ४ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ संवर्जनगुणौ वायुरेव देवेषु संवर्गः प्राणः प्राणेषु वागादिषु मुख्यः ॥४ ॥ वायुप्राणावधिदैवताध्यात्ममेदेन संवर्गगुणावुक्तवुपसंहरति-ताविति ॥४॥। अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्ष- सेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बितिक्षे तस्मा उह, न ददतुः ॥ ५॥ अथैतयोः स्तुत्यर्थमियमाख्यायिकाऽडरभ्यते। हेत्यैतिह्यार्थः । शौनकं च शुनकस्यापत्यं शौनकं कापेयं कपिगोत्रमभिभ्रतारिणं च नामतः कक्ष- सेनस्यापत्यं काक्षसेनि भोजनयोपविष्टौ परिविष्यमाणौ सूपकारैब्रह्मचारी ब्रह्मविच्छौण्डो विभिक्षे मिक्षितवान्। ब्रह्मचारिणो ब्रह्मविन्मानितां बुद्ध्वाँ तें जिज्ञासमानौ तस्मा उँ भिक्षां न ददतुर्न दत्तवन्तौ ह किमयं वक्ष्यतीति ॥५॥ अथ हेत्याद्यनन्तरवाक्यं व्याचष्टे-अथैतयोरिति। ब्रह्मिच्छौण्डो ब्रह्मविदां मध्ये शूरमात्मानं मन्यमान इति यावत् । बुद्ध्वा लिङ्गविशेषेणेति शे्षः। जिज्ञासमानावित्युक्त मेव व्यनक्ति-किमयमिति ॥ ५॥ स होवाच महात्मनश्रवतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥

१ ख. घ. च, ञ्र, ट, ढ. ण. थमा। २ ख, ञ्र नार्थे प। ३ ङ ड, ढ. ° दूध्वा जि ।४ क. ग, ट, तं विजि° । क, ख, ग, व, च, ञ्र, ट, ठ, ण, उह भि'।६ग, ट, 'पः । तं जि।

तृतीय: खण्डः ३ ] छान्दोग्योपनिषत्। २०७

स होवाच ब्रह्मचारी महात्मनश्चतुर इति द्वितीयाबहुवचनम्। देव एकोऽ- उ्न्यादीन्वायुर्वागादीन्पाणः । कः स प्रजापतिर्जगार ग्रसितवान्। कः स जगा- रेति प्रश्नमेके। भुवनस्य भवन्त्यस्मिन्भूतानीति भुतनं भूरादिः सेवों लोकस्तस्य गोपा गोपायिता रक्षिता गोपेत्यर्थः । तं के ्जापति हे कापेय नाभिपश्यन्ति न जानन्ति मर्त्या मरणधर्माणोऽविवेकिनो वा हेभिपतारिन्बहुधाऽव्यात्माधि- दैवताधिभूतप्रकारैर्वसन्तम्। यस्मै वा एतदहन्यहन्यन्नमदनायाSडहियते संस्क्रियते च तस्मै प्रजापतय एतदन्नं न दत्तमिति ॥ ६॥ चतुर इति द्वितीयाबहुवचनदर्शनान्महात्मन इति तादृगेवेत्यह-द्वितीयेति। यद्वा महात्मन इत्यस्य पञ्चम्यादौ चतुर इत्यस्य च समीचीने प्रयोगदर्शनादिह तथा मा भूदिति मत्वाऽडह-महात्मन इति । अतो हि जगारेति संबन्धः । कः शब्दः प्रजापति- विषयो व्याख्यातः संप्रति पक्षान्तरमाह-कः स इति। यस्ताञ्जगार स कः स्यादिति प्रश्नमेके वदन्तीत्यर्थः। अत्तारं प्राणमात्मनं चैकवेन पश्यन्व्रह्मचारी मह्यं भिक्षां यन्न दद- तुर्भवन्तौ तत्तस्मै देवायैव न ददतुरित्यज्ञत्वमेत तयोदर्शयन्नाह-यस्मा इति ॥ ६ ॥ तदुह शौनकः कपेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येया- याउडत्मा देवानां जनिता प्रजाना हिरण्यदश्ट्रो बभ्साऽनसूरिर्भहान्तमस्य महिमनमाहुरनयमानो यदनन्नमन्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्ता- स्मै भिक्षामिति॥७॥ तदु ह ब्रह्मचारिणो वचनं शौनकः कापेयः प्रतिमन्व्रानो मनसाऽडलोचय- न्ब्रह्मचारिणं प्रत्येयायाऽडजगाम । गर्त्वां चाऽडह यं त्वमवोचो न पश्यन्ति मर्त्या इति तं वयं पश्यामः । कथम्। आत्मो सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्यँ। किच देवानामग्न्यादीनामात्मनि संहृत्य ग्रसित्वा पुनर्जनितोत्पादयिता वायुरूपेणाधि- देवनमग्न्यादीनाम्। अध्या मं च प्राणरूपेण वागादीनां प्रजानां च जनिता। अथ वाऽडत्मा देवानामग्निवागादीनां जनिता प्रजानां स्थावरजङ्गमानाम्।

१ ढ. ण. सर्वलो। २ध. ङ, ठ. ड. जानने। ३ ङ. ढ. ण. दैवावि । ४ क. तवाsऽह । ५ ख. व, ञ् ठ. ण. 'त्मा स स।६ण, रस्य ज७ण,स्य च। किं। ढ ख. व. ड. च, र, ढ, जनशिता।

२०८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाव्याये

हिरण्यदं्ट्रोऽमृतदंष्रोऽभअदंष्र् इति यावत्। बभसो भक्षणशीलः। अनसूरि: सूरिमेधावी न सूरिरसूरिस्तत्पतिषेधोऽनसूरि: सूरिरेवेत्यर्थः । महान्तमतिप्रमा णमप्रमेयमस्य प्रजापतेर्महिमानं विभूतिमाहुर्ब्रह्मविदः। यस्मात्स्वयमन्यैरनद्यमा- नोऽभक्ष्यमाणो यदनन्नमग्निवागादिदेवतारूपमत्ति भक्षयतीति। वा इति निर- थकः। वयं हे ब्रह्मचारिन्, आ, इदमेवं यथोक्तलक्षणं ब्रह्मवयमा उपास्महे। वयमिति व्यवहितेन संबन्धः। अन्ये न वयमिदमुपास्महे। किं तर्हिं परमेव ब्रह्मोपास्मह इति वर्णयन्ति। दत्तास्मै भिक्षामित्यवोचददृत्यान् ॥७॥ दर्शनमेव प्रश्नद्वारा विशदयति-कथमित्यादिना । अधिदैवतमग्न्यादािां वायु. रूपेण जनितेति संबन्धः । तस्याः प्राथमिकं कृत्वा दशयति-आत्मनीति। अग्न्या दीन्प्रलयकाले देवः स्वात्मनि वायुरूपेण ग्रसित्वा पुनरुत्पत्यवस्थायामुत्पादयितेति योजना। अध्यात्मं वागादीनपि स्वापावस्थायां स्वात्मनि प्राणरूपे संहृत्य पुनः प्रबोधावस्थायां तेषा- मुत्पादयिता देवः प्राणरूपेणेत्याह-अव्यात्मं चेति। देवानामग्न्यादीनां प्रजानां वागादीनां च जनितेत्युक्तं संप्रति व्याख्यान्तरमाह-अथ वेति। अभग्नदंष्ट्रः सर्वसंह- र्तुरपि न काचन ग्लानिर्भवतीत्यर्थः । प्रजापतेर्महिस्नोऽतिप्रमाणत्वं प्रकटयति-यस्मा दिति। इतिशब्दात्परस्ताद्यच्छव्द्स्य संबन्धः । तदर्थश्च यस्मादित्युक्तस्तस्मात्मजापतेर्महि मानमतिप्रमाणमाहुरिति पूर्वेण संबन्धः। वै वयमित्यादिभागं पदच्छेदपूर्वकमादाय व्याचष्टे- वयमित्यादिना। क्रियापदेन वयमित्यस्य संबन्धमुक्तमुपपादयति-वयमितीति। ब्रह्मचा- रिन्निदं वयमा समन्तादुपास्महे ब्रह्मेत्युक्त्वा प्रकारान्तरेण पदच्छेदपूर्वकं व्याख्यानान्तर- माह-अन्ये नेति। शौनकस्याभिप्रतारिणश्च ज्ञानातिशयं दर्शयित्वा यतिश्च ब्रह्मचारी

तस्मा उह ददुस्ते वा एते पश्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कत सेषा विराडन्नादी तयेद५ सर्व दष्ट सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥८ । इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

१ क. पेघेडन°। २ ख. ञ. र्थकम्। व०। ३ क. ख्यान्त"।

तृत्तीय: खण्ड: ३ ] छान्दोग्योपनिषत्। २०९ तस्मा उहददुस्ते हि भिक्षाम् । ते वै ये. ग्रस्यन्तेऽग्न्यादयो यश्च तेर्षा ग्रसिता वायुः पञ्चान्ये वागादिभ्यः, तथाऽन्ये तेभ्यः पञ्चाध्यात्मं वागादयः पाणश्च, ते सर्वे दश भवन्ति संख्यया, दश सन्तस्तत्कृतं भवति ते, चतुरङ्क एकाय एवं चत्वाररुयङ्काय एवं त्रयोऽपरे दयङ्काय एवं द्वावन्यावेकाङ्कय एवमेकोऽन्य इत्येवं दश सन्तस्तत्कृतं भवतति। यत एवं तस्मात्स्वासु दिक्षु दशस्वप्यग्न्याद्या वाग्राद्याश्च दशसंख्यासामान्यादन्नमेव दशाक्षरा विराड् विराडन्नमति हि श्रुतिः । अतोऽन्नमेव दशसंख्यत्वात्। तत एव दश कृतं

आख्यायिकाद्वारा प्रकृतायां संवर्गविद्यायामात्मा देवानामित्यादि गुणजातमुपदिश्य गुणान्तरमुपदेष्टुमनन्तरवाक्यमवतारयति-ते वा इति। तद्याचष्टे-ये ग्रस्यन्त इति। त एते वागादिभ्यः सकाशादन्ये पञ्चति संबन्वः । अधिदैवतमग्न्यादीन्वायुसहितान्पञ्चो- क््वा तेनैव प्रकारेणाध्यात्ममपि तेभ्यः सकाशादन्ये प्राणसहिता वागादयः पञ्च सन्तीत्याह- तथेति। अवान्तरसंख्याविनिवेशमुक्त्ा तत्रैव महासंख्यानिवेशं दर्शयति-ते सर्व. इति। दशसंख्यासंवन्धात्तेषां संख्ययेति कृतायोपलक्षितं द्यूतं कृतमित्युच्यते। तत्र दशसंख्याव- स्वस्य वक्तव्यत्वादिति द्रष्टव्यम् । यदुक्तमग्न्यादयो वागादयश्च दश सन्तस्तत्कृतं भवतीति तदुपपादयति-चतुरङ्क इत्यादिना। एकस्तावँदयो द्यूते चतुरङ्को दृश्यते तद्वदग्न्यादयो वागादयश्च ग्रस्यमानाश्षत्वारो भवन्ति।यथा चद्यूते त्रेतानार्मकोडयपङ्को गृह्यते तथाऽगन्या दयो वागादयश्चैककन्यूनास्त्रयः । तथा च तत्र द्वापरनामायो दवयङ्को जायते तद्वद्वागादिष्व- न्यादिधु च द्वौ द्वौ वर्जयित्वा द्वौ द्वौ भवतः। तथा च तत्र कलिसंज्ञायो भवत्येकाङ्को योऽग्न्यादीनां ग्रसिता वायुर्वागादीनां ग्रसिता प्राणश्चैकस्तम्यो अ्स्यमानेम्योऽन्य इत्येवं ग्रसितृत्वेन ग्रस्यमानत्वेन च दश सन्तस्ते पूर्वोक्तं कृतं भवतीत्यर्थः । द्यूतस्य सर्वान्तात्तत्व- प्रसिद्धया दशसंख्यावतां देवानां कृतत्वसंपादनेनात्तत्वं संपादितम्। इदानीं दशसंख्याव- खवेनैव विराटत्वसंपादनेन तेष्रामन्नवं संपादयति-यत इति। अग्न्यादिषुं वागदिषु च मिलितेषु दशसंख्यावत्वरेपि कथमनेन तद्वत्त्वं तथा च करथं संख्यासामान्यं तेषामन्नसं- ख्यासामान्यसंपादनमित्याशङ्गयाSSह-दशाक्षरेति। विराड्दशसंख्यावती प्रसिद्धा सा चान्नमिति श्रूयते, तथा च यथोक्तष्वग्न्यादिषु वागादिषु च समुदितेष्ु संख्यासामान्या द्विराटूत्वं संपाद्यान्नत्वसंपादनं सुशकमित्याह-अत इति । तेषु कृतत्वेनान्न(तृः)वं

१ ख. ग. ङ च. ञ्. ठ. ढ. ण. एक आय। २ ख. ञ्र. सडिति। चिरा°। ३ ङ. ति श्रु° । ४ क. ञ्. ड. 'संख्यात्वात्। ५ व. ठ. कृतान्त°। ६ क, ग, ट, 'चच चतु"। ७ ख. छ. ण.वदायो । ८ ण. मक्ाय । ९ ख. च. संज्ञोऽयो १ क. छे ञ्. यु च वा। २७ 4

२१० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[४चतुर्थाव्याये-

संपादितमुपसंहरति-तत एवेति। ध्ृतस्यायचतुष्टयविशिष्टत्वेन कृतोपलक्षितेन तत्र दश- संख्यायाः सत्वात्तत एव संख्यासामान्यादग्न्यादयश्च कृतं भवति ततश्च तेषामत्तृवमित्युक्त्त मित्यर्थः । सैषा विराड्दशसंख्या सत्यन्नं चान्नौद्यन्नादिनी च कृतत्वेन । कृते हि दशसंख्याऽन्तर्भूताऽतोऽन्मन्नादिनी च सा। तथा विद्वान्दशदेवतात्मभृतः स- न्विरादत्वेन दशसंख्ययाऽन्नं कृतसंख्ययाSन्नादी तयाऽन्नान्नादिन्येदं सर्वे जग- दशदिक्संस्थं दृष्टं कृतसंख्याभूतयोपलब्धम् । एवंविदोऽस्य सर्वे कृतसंख्याभ- तस्य दशदिक्संबद्धं दृष्टमुपलब्धं भवति। किंचान्नादश् भवति य एवं वेद यथोक्तदर्शी। द्विरभ्यास उपासनसमाप्त्यर्थः ॥८॥ इति चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

संप्रति प्रकृतेष्वग्न्यादिषु विरादूतवमन्नत्वमत्तत्वमिति त्रयमुपसंहरति-सैषेति। विराजो विधेयत्वात्तस्याक्च स्त्रीलिद्गतया सैषेति विधेयलिङ्गभाजनम्। त एते प्रकृता देवा विराडित्यवगन्तव्या। सा च दशदेवतात्मिका दशसंख्यावती भवत्यन्नमिति देवतानामन्नत्व- सिद्धिः । अन्नादीत्यस्य विराजा संबन्धादन्नादिनीति व्याख्योनम्। ततश्र देवतात्मिका विराट्कृतत्वेनान्नादिनीति तदात्मकानामग्न्यादी नामप्यत्तृत्वसिद्धिरित्यर्थः । विराद्तवेनान्नतवं कृतत्वेनात्तत्वं चेति संपत्तिद्वयमग्न्यादौ दर्शितमुपसंहरति-कृते हीति। कृतोपलक्षिते दयूते दशसंख्याऽन्तर्भूता प्रसिद्धा। सा चागन्यादौ दर्शिता । तथा च संख्यासामान्याद्- द्यूतगतमत्तत्वमग्न्यादिषु संपाद्यते तेनेदं दशकमन्नादीत्युच्यते विराड्वेदे दशसंख्यावतीत्यु क्तम्। सा चानं विराडन्नमित्युक्तत्वात्। ततश्च विराट्संपत्या भवि प्रकृतं दशकमन्नमि- त्यर्थ: । सगुणं संवर्गदर्शनमुक्त्वा तत्फलं वक्तं विद्वत्स्वरूपं संगिरते-तथेि। यथाडग्न्या- दीनां विराद्त्वेनान्नत्वं कृतत्वेन चानादतवं तथा वायुमगन्याद्यात्मकं प्राणं च वागाद्यात्मक मेकी कृत्या SSतमतेन विद्वान्दशदेवतास्वरूपभूतः सन्दशसंख्यया विरादूत्ेनानं कृतशब्दितयुगं तद्रतदशसंख्यावच्छिन्नतया कृततवेनान्नादी भवतीत्यर्थ:। फलोक्त्युपयोगितवेनार्थान्तरमाह-

१ क. ख. घ. ङ, ञ. ट. ठ. ण.आदि ।२ व. ङ. ठ. ड. ढ. ण. 'ख्या विद्य तेऽत°। 3 घ. ङ. ठ, ढ. दिक्स्थं दृ। ४ क. ख, ग. व. ङ, च. ञ. ट, ड. ढ. वं य°। ५ क. ख्यातम् । ६ ग, छ, ट.नाऽडस्थि°।

चतुर्थःखण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। २११

तया सर्वमिदं जगद्दशसु दिक्षु संस्थितं दृष्टमुपलब्धं भवति न हि देवतादशकं हित्वा जगन्नाम किंचिदस्ति तथा च दृष्टे देवतादशके दृष्टमेव सैर्व जगद्भवेदित्यर्थः । भूमिका- मेवं कृत्वा विद्याफलं दर्शयति-एवंविद इति। वायुं प्राणमत्तारमात्मत्वेन पश्यतः कृतसंख्यावच्छिन्नतया स्थितस्य दशदेवताभूतस्य सर्व जगद्दृष्ट भवति । दृष्टदेवतातिरि- क्तस्य जगतोऽभावादित्यर्थः । यो यथोक्तदर्शी प्राणो भूत्ा सर्वत्रान्तादश्व भवतीति फला- न्तरम् ॥ ८ ॥ इति चतुर्थाव्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः)

सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयां- चक्ने ब्रह्मचर्य भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्वह- मस्मीति ॥ १॥ सर्वे वागादयग्न्यादि चान्नान्नादत्वसंस्तुतं जगदेकीकृत्य षोडशधा प्रविभज्य

ख्यायिका। सत्यकामो ह नामतो हशब्द ऐतिह्यार्थो जबालाया अपत्यं जावालो जबालां स्वां मातरमामन्त्रयांचक्र आमन्न्नितवान्ं। ब्रह्मचर्य स्वाध्या- यग्रहणाय हे भवति विवत्स्याम्याचार्यकुले, किंगोत्रोऽहं किमस्य मम गोत्रं सोऽहं किंगोत्रो न्वहमस्मीति ॥ १॥ पूर्वेण संबन्धं दर्शयितुमुत्तरस्य तात्पर्यमाह-सर्वमिति। एकीकृत्य कारणरूपे- णैक्यमादायेत्यर्थः । तर्हि तस्मिन्ब्रह्मदृष्टिरेव विधीयतां किमित्याख्यायिका प्रणीयते तत्राSडह-श्रद्धातपसोरिति। ब्रह्मचर्यवासस्योद्देश्यं फलं दर्शयति-स्वाध्यायेतति। आचार्यो हि माणवकमुपनयते विज्ञातकुलगोत्रमेवेति मन्वानः पृच्छति-किंगोत्रोS हमिति॥ १ ॥ सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमस बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साऽह- मेतन्न वेद यद्गोतस्त्वमसि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ज्ुवीथा इति ॥२॥ १ ख. ञ्. सर्वमिदं ज0।२ ख. ध, ण, ङ, ञ् ढ, ण. नार्थमाख्या।३ ञ. 'देस्यफ"।

२१२ आनन्दगिरिकृतटीका सवलितशांकरभाव्यसमेता-[ ४ चतुर्थाध्याये- एवं पृष्टा जवाला सा हैन पुत्रमुवाच-नाहमेतत्तव गोत्रं वेद हे तात यद्ो- तस्त्वमसि। कस्मान्न वेत्सीत्युक्ताऽडह-बहु भर्तृगृहे षरिचर्याजातमतिथ्यभ्या गतादि चरन्त्यहं परिचारिणी परिचरन्तीति परिचरणशीलैवाँहँ परिचरणचित्त- तया गोत्रादिस्मरणे मम मनो नाभूत। यौवने च तत्काले त्वामलभे लब्घव- त्यस्मि। तदैव ते पितोपरतः । अतोऽनाथाऽहं साडहमेतन्न वेद यद्गात्रस्त्वमासे। जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स त्वंसत्यकाम एवाह जाबा- लोऽस्मीत्याचार्याय वुर्वीथाः। यद्याचार्येण पृष्ट इत्यभिप्रायः ॥२॥ अतिथ्यभ्यामताद्यधिकृत्य परिचर्याजातं बहु चरन्ती भर्तृगृहे यतोऽहं स्थिता तेन परिचरन्ती सती परिचरणचित्ततया गोत्रादीन्नापृच्छम् । तथा च तत्स्मरणे मनो मम नाSSसीदिति। गोत्रादिप्रश्नाभावे. हेत्वन्तरमाह-यौवन इति। यद्यपि तस्यामवस्थायह लज्जया गोत्रादि नाप्राक्षीस्तथाऽपि कालान्तरे किमिति पितरं न पृष्टवतीत्याशङ्कयाSडह- तदैवेति। तथाऽपि किमित्यन्यमिज नाप्राक्षीरित्याशङ्कयाऽSह-अत इति। प्रथमं लज्जया पितरं प्रति न प्रश्नः पुनश्च तस्योपरतत्वात्पश्चान् दुःखबाहुल्यादन्यं प्रति प्रश्न इतिः स्थिते प्रश्नाभावफलमाह-साडहमिति । कि तर्हि तव ज्ञानमस्ति तदाह-जवाला त्विति। एवं स्थिते किमाचार्य प्रति मया वक्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह-स त्वमिति। नाधृष्टः कस्यचिद्ब्रूयादिति न्यायं सूचयति-यदीति ॥२ ॥ स ह हारिद्ुमतं गौतममेत्योवाच बह्मचर्य भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥ त होवाच किंगोत्रो नु सोम्यासीि स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातर५ सा मा प्रत्यबवीद्वह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साडहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जवाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽह सत्यकामो जाबालोडस्मि भो इति ॥ ४ ॥ १ ङ नगेहे । २ व. ठ. न्ती प० । ड. ढ. न्ती परिचरणाचि । ३ ग, ट. ति परि- चरणचि । ४ ग. च. ठ. वाहमतस्तचचित्त . ५ रू. ग. छ, ञ्, ट, ण. तृँगेहे। ६ ख. त् नु सौम्या । ७ ज, मां ।

चतुर्थ: खण्ड: ४] छान्दोग्योपनिपत्। २१३

स ह सत्यकामो हारिद्रुमतं हरिद्रुमतोऽपत्यं हारिद्रुमतं गौतमं गोत्रत एत्य गत्वोवाच ब्रह्मचर्य भगवति पूजावति त्वयि वत्स्याम्यत उपेयामुपगच्छेयं शिष्यतया भगवन्तमित्युक्तवन्तं तं होवाच गौतमः । किंगोत्रो नु सोम्यासीति विज्ञातकुलगोत्रः शिष्य उपनेतव्य इति पृष्टः प्रत्याह सत्यकामः। स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्मि। कि त्वपृच्छं पृष्टवानस्मि मातरम्। सा मया पृष्टा मां प्रत्यव्रवीन्माता। बह्हं चरन्तीत्यादि पूर्ववत्। तस्या अहं वच: स्मरामि सोऽहं सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति ॥ ३॥४॥ मातृवचनश्रवणानन्तरं कि कृतवानित्यपेक्षायामाह-स हेति। आचार्यसमीपे ब्रह्मचर्य- वासः शिष्यभावाद्टते न सिन्यतीत्यभिमन्वानायोक्तम्-अत इति। किमनया काकदन्त- परीक्षया भवता तवहमुपनेतव्योऽस्मीत्याशङ्कयाSSह-विज्ञातेति। मातरं पृष्टा विज्ञा- याऽऽगम्यतामित्याशङ्कयाSSह-कि त्वित्यादिना ॥३।४॥। त५ होवाच नैतदबराह्मणो विवक्तुमर्हति समिधे५ सोम्याऽडहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुप- नीय कशानामबलानां चतुःशता गा निराकत्यो- वाचेमाँः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नु- वाच नासहस्त्रेणाSSवर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्र संपेदुः ॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

तं होवाच गौतमो नैतद्वचोऽब्राह्मणो विशेषेण वत्तुमर्हत्यार्जवार्थसंयुक्तम्। ऋजवो हि ब्राह्मणा नेतरे स्वभावतः। यस्मान्न सत्याद्राह्मणजातिधर्मादगा नापेतवानसि। अतो ब्राह्मणं त्वामुपनेष्येऽतः संस्कारार्थ होमाय समिध सोम्याऽऽहरेत्युक्त्वा तमुपनीय कृशानामवलानां गोयूथान्निरकृत्यापकृष्य चतुः- शता चत्वारि शतानि गवामुवाचेर्मा गाः सोम्यानुसंत्रजानुगच्छ। इत्युक्तस्ता अरण्यं प्रत्यभिप्रस्थापयन्नुवाच-नासहस्त्रेणापूर्णेन सहस्त्रेण नाऽडवर्तेय न

१ ख. ञ. नु सौम्या°। २ क. ख. ग. ञ्. ट. गोत्रशि°। व. गोत्रो हि शि°। ३ क. ख. ग. ञ. ट. ण. तं हेत्यादिना। ४ ख. ञ्. ढ. घए सौम्या। ५ ख. ञ्. मा: सौम्या। ६ ख. त्र. ढ. धं सौम्या। ७ ख, म. ञ्. ट, ण.त्यापाकृ। टक, ग, ट, ठ, ढ.मा गा इमाः सो।

२१४ आनन्दगिरिकृ तटीका संवलितशांकरभाष्य समेता-[४चतुर्थाव्याये-

प्रत्यागच्छेयम्। स एवमुक्त्वा गा अरण्यं तुणोदकबहुलं द्वंद्वरहितं प्रवेश्य स ह वर्षगणं दीर्घ प्रोवास प्रोषितवान्। ताः सम्यग्गावो रक्षिता यदा यस्मिन्काले सहसत्रं संपेदु: संपन्ना बभृयुः ॥ ५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

ब्राह्मणस्य वाऽनृतं विना कथमार्जवसंयुक्तवचनमित्याशङ्कय।SSह-ऋजवो हीति। क्षत्रियादीनामपि केषांचिदार्जवमस्तीत्याशङ्कयाSह-नेतर इति। ऋजुचेनतवेन ब्राह्म- णत्वं प्रतिजानीते -- यस्मादिति । उपनीयाध्याप्य चेति शेषः। तस्यानुग्रहार्थ शुश्रूषा- मादिष्टवानित्याह-कृशानामिति । आचार्यनियोगश्च शिष्येण सफलीकर्तव्य इत्याश- येनाऽSह-इत्युक्त इति। संपन्ना बभूवुस्तदैनमृषभोऽम्युक्तवानिति संबन्धः ॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य पश्चमः खण्डः । )

अथ हैनमृषभोऽयुवाद सत्यकाम ३ इि भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्र स्मः प्रापय न आचार्यकुलम् ॥१॥ सैमेतं श्रद्धातपोभ्यां सिद्धं वायुदेवता दिक्संबन्धिनी तुष्टा सत्यूषभमनुपरवि शयर्षभापन्नाऽनुग्रहायाथ हैनमृषभोऽभयुवादाभ्युक्तवान्सत्यकाय ३ इति संबोध्य, तमसौ सत्यकामो भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं देदौ। प्राप्ताः सोम्य सहस्त्रं स्मः पूर्णा तव प्रतिज्ञाऽतः प्रापय नोऽस्मानाचार्यकुलम् ॥१॥ कथमृषभः सत्यकामं प्रतिवक्तुमलं न हि लोके बलीवर्दस्य मनुष्यं प्रति प्रतिवचनं दृष्टमत आह-तमेतमिति। सत्यकामं श्रद्धादिसंपन्नमैनमथ तस्यामवस्थायामृषभोऽनुग्रहाया- भ्युवादेति संबन्धः। ऋषभस्य स्वरूपमाह-वायुदेवतेति। अरण्ये तत्र तत्र गाश्चारयतः श्रद्धापूर्वकं तपश्चरतो वायुदेवता कथं तुष्टेत्याशङ्कयाSSह-दिक्संबन्धिनीति ॥१॥

१ ख. छ. ञ्. ण. चनेन। २ ख. झ. ञ. सौम्य। २ ख. ङ ञ. उ. ड. ण. तमेनं। ४ ठ. 'षममाप। ५ ण. दत्तवानित्यर्थः । प्रा°। ६ ख. ध, त्. सौम्य। ७ ण. मेनमि°।

प्चम: खण्ड: ५] छान्दोग्योपनिषत। २१५

ब्रह्मणश्च ते पादं अ्रवाणीति त्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्लोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम ॥ २ ॥ किंचाहं ब्रह्मणः परस्य ते तुभ्यं पादं व्रवाणि कथयानि। इत्युक्तः प्रत्यु- चाच-ब्रवीतु कथयतु मे महं भगवान् । इत्युक्त ऋषभस्तस्मै सत्यकामाय होवाच। प्राची दिक्कला ब्रह्मणः पादस्य चतुर्थो भागः। तथा प्रतीची दिकली दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै साम्य ब्रह्मणः पादश्रतुष्कलश्चतस्त्रः कला अवयवा यस्यॅ सोडयं चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम प्रकाशवानित्येव नामाभिधानं यस्य । तथोत्तरेऽपि पादास्त्रयश्चतुष्कला ब्रह्मणः ॥२ ।। वाक्यान्तरं च मदीयं श्रूयतामित्याह -- किंचेति। वायुदेवता दिक्संबन्धिनीत्युक्तत्वा- दिग्गोचरमेव दर्शनमुवाचेत्याह-प्राचीति। ब्रह्मणः पादस्येति व्यधिकरणे षछयौ। एकर्पाद एव ब्रह्मेति विभ्रमं व्युदस्यति-तथेति ॥ २॥ स य एतमेवं विद्वाश्श्वतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाश- वानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिल्ोके भवति प्रकाश- वतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाश्श्वतुष्कलं पादं ब्रह्मणः पकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥। इति चतुर्थाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५॥

स थः कश्विदेवं यथोक्तमेतं ब्रह्मणश्रतुष्कलं पादं विद्वान्पकाशवानि- त्यनेन गुणेन विशिष्ठमुपास्ते तस्येदं फलं मकाशवानास्मिल्लँाँके भवति मख्यातो भवतीत्यर्थः । तथाऽदृष्टं फलं प्रकाशवती है लोकान्देवादिसं

१ क्र. ञ. सौम्य । २ घ, ठ. ड. ढ. ण. यामि। इ°। ३ क. ख. ग. घ. ङ, ञ्. ट, ठ. ड. ला तथा द°।४ ख. ञ्. साम्य। ५ ख. ञ्. ण. स्य पादस्य सौड। ६ ग. ठ. °पा- वेन ।७ ख. छ. न्र. ण. िशरम्मं

२१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [४ चतुर्थाव्याये-

बन्धिनो मृतः सञ्जयति प्राप्नोति। य एतमेवं विद्वांश्तुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥

प्रथमपादोपासकस्य दृष्टमदृष्टं च फलमाह-स य इत्यादिना। कस्थेदं फलमि- न्युक्ते पूर्वोक्तमेवोपासकमनुवदति-य एतमिति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थाव्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥ ५॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।)

अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह शोभूते गा अभिपस्था- पयांचकार ता यत्राभि सायं बभवुस्तत्राग्निमुपस- माधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादय्े: प्राङु- पोपविवेश ॥ १॥ सोडग्िस्ते पाद वक्तेत्युपररामर्षमैः स सत्यकामो ह श्रवोभूते परेद्युर्नैत्यकं नित्यं कर्म कृत्वा गा अभिप्नस्थापयांचकाराSSचार्यकुलं प्रति। ताः शनैश्ररन्त्य आचार्यकुलाभिमुख्यः प्रस्थिता यत्र यस्मिन्काले देशेडभि सायं निशायाम भसंवभवुरेकत्राभिमुख्यः संभूताः, तत्रा्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमा- धाय पश्चादयेः प्रांडुपोपविवेर्श ऋषभवचो ध्यायन्॥ १॥ अवशिष्टं पादत्रयं कथं द्रष्टव्यमिति बुभुतसमानं सत्यकामं प्रत्याह-सोऽग्निरिति । अविदुषो विद्याभिमाननिभित्तकर्मत्यागो न युक्त इति मत्वाऽडह-सत्यकाम इति। अभि सायं बभुवुः सायंकालं प्राप्ता इति यावत् । तस्य ब्रह्मचर्यमव्यावृत्तमिति सुचयति- तत्रेति। उपोपविवेश तत्रोपशब्दाम्यां गवामग्नेश्व सामीप्ये निवेशनमस्योच्यते । अर्थिने विद्या वक्तव्येति सूचयति-ऋषभेति ॥ १॥ तमग्निरक्युवाद सत्यकाम ३ इति भगव इति ह पतिशुश्राव ॥ २ ॥ १ क. ख. ग. घ, ङ,च, ञ्, ट ठ, ड, ढ. ग्िटे पा।२च. त्यक्त्वोप । ३ क. ख. ग. ङ. ञ. ट, ठ. ड. ण. भः सत्य° ।४ ख. घ. ड. च. ञ. ठ. ड. ढ. अ.कें कृ। ५ठ. स्निन्देशे। ६ क,मिन। ७ च, ठ. माड्ख उपो । ८ म झ स क ९ क ग ट सीप्यानि

षष्टः खण्ड: ६] छान्दोग्योपनिषत्। २१७ तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम ३ इति संबोध्य, तमसौ सत्यकामो भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्रतिवचनं ददौ ॥ २ ॥

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं बवाणीति बवीतु मे भगवा- निति तस्मै हीवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्प चतुष्कलः पादो ब्ह्मणोऽनन्तवान्नाम॥ ३॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं व्रवाणीति व्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होबाच पृथिवी कलाऽन्तरिक्षं कला द्ौः कला समुद्रः कलेत्यात्मगोचरमेव दर्शनमग्निर- ब्रवीत्। एष वै सोम्य चतुष्कल; पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ॥ ३ ॥ आत्मगोचरमग्नेश्वास्य विद्यमानमित्यर्थः। यद्वा पृथिच्यादिरूपेण शेरवस्थानःदग्निविषप- सित्यर्थः । यथोक्त्ादे गुगविशेषं निर्दिशति-एष वा इति ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्वाश्श्र्वतुष्कलं पादं ब्रह्मणोडनन्तवा- नित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिलोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाअपति य एतमेवं विद्वाशथ्वतुष्कल पादं ब्रह्मणोऽनन्तचानित्युपास्े॥४ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य षछठः खण्डः ॥ ६ ॥

स यः कश्िद्यथोक्तं पादमनन्तवत्वेन गुणेनोपास्ते स तथैव तद्रगो भवत्यस्मिलोके मृतश्चानन्तवतो ह लोकान्स जयति य एतमेवमित्यादि पुर्वेवत् ॥ ४ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य षष्ठ: खण्डः ॥ ६॥

द्वितीयपादोपासकस्य द्विविधं फलं दर्शयति-स य इति। यथोक्तं चतुष्कलमिति यावत्। तथैत्रोपास्यगुणानुरोधेनेतयर्थः । तद्गुणस्तेन गुणेन गुगवाननन्तवानविच्छिन्नसं तानो भवतीत्यर्थः । अनन्तवतो लोकानक्षयानित्येतत् ॥ ४॥ इति चतुर्थाध्यायत्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

१ क ख. सम्य। २ ख. ञ्. सौभ्य। ३ ख. ङ. न्. सैक्य ।४ ख. व. ञ्. सौम्य। ५क. थोकतपा । ६ क, ग, ङच, ट, ठ, ड ढन्तत्वेन। ७डस्त त < घ. ऊण ह. काअय २७

२१८ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्य समेता-[8 चतुर्थाध्याये-

की B f(अथ चतुर्थाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।)

हसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्था- पयांचकार ता यत्राभि सायं बभवुस्तत्रा्निमुपसमा- धाय गा उपरुध्य समिष्षमाधाय पश्ादय्य: भ्राङु पोपविवेश ॥ १ ॥ त हश्स उपनिपत्या्युवाद सत्यकाम३ इति PIFS भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ सोऽग्रिंईसरते पादं वक्तेत्युक्त्वोपरराम। हंस आदित्यः । शौक्कयात्पतन- सामान्याच्च। स ह श्रोभूत इत्यादि समानम् ॥ १॥२ ॥ अवशिष्टपादद्दयं कथं ज्ञातव्यमिति जिज्ञासमानं प्रत्याह-सोडननिरिति। पक्षिविशेष विषयत्वं हंसशब्दस्य व्यावर्तयति-आदित्य इति। कथं तत्र हंसशब्दस्य प्रवृत्तिरत्याश- डय SSह-शौक्कयादिति ॥१॥२॥ ब्रह्मण: साम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्वीत मे भग- वानिति तस्मै होवाचाय्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विदयुत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम । ३ ॥ स य एतमेवं विद्वाथ्थ्वतुष्कलं पादं ब्रह्मगो ज्योति- ष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानर्मिँल्ोके भवति ज्योति- ष्मतो ह लोकाअयति य एतमेवं विद्वाथ्थ्रतुष्कलं पादं ब्रह्मणे ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

अगनिः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैप वै सौम्येति ज्योतिर्विषयमेव च दर्शनं प्रोवाचातो हंसस्याSSित्यत्वं प्रतीयते। १ ख. त. सौम्य । र ख. ञ सौम्य। ३ ख. त्. सौम्फेति।

अष्टमः खण्डः ८] छान्दोग्योपनिषत्। २१९

विद्धत्फलं-ज्योतिष्मान्दीपतियुक्तोऽस्मिल्लोके भवति। चन्द्रादित्यादीनां ज्योति ष्मत एवें च मृत्वा लोकाञ्जयति। समानमुत्तरम् ॥ ३ ॥४॥ इति चतुर्थाध्यायस्य सप्मः खण्डः ॥ ७॥

आदित्योपि स्वविषयमेव दर्शनमुक्तवानित्याह-अग्निरिति। तृतीये प.देऽपि गुण- विशेषमुपदिशति-एष वा इति । यतो हेतोज्योतिर्विषयमेव दर्शनमुक्तवानत एव तस्याSSदित्यत्वं प्रतिभातीत्यादित्यत्वे हंसस्य गमकान्तरमाह-ज्योतिर्विषयमेवेति । य एतमेवं विद्वानित्याद्युत्तरम् ॥ ३ ॥। ४ ॥ इति चतुर्थाध्यार्यस्य सप्तमः खण्डः ॥ ७॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्याष्टमः खण्डः

मद्गुष्टे पादं वक्तेति स ह शोभूते गा अि- प्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभवुस्तत्रानि मुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्वादग्रेः प्राङ्गपोपविवेश ॥१॥ हंसोडपि हुष्टे पादं वक्तत्युपरराम । म्दुरुदकचरः पक्षी स चाप्संबन्धा- त्माणः । स ह श्वोभूत इत्यादि पूर्वेवत् ॥ १ ॥ अवशिष्टं पादान्तरं तर्हि कथं ज्ञायतामित्याशङ्कयाऽऽह-हंसोऽपीति । मद्रुश- व्दस्य वाच्यमर्थमन्वाचष्टे-मह्ुरिति। तस्य कथं सत्यकामं प्रत्युपदेष्टत्वमत आह- स चेति॥ १॥ तं मद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं बवाणीति नवीतु मे भगवा- निति तस्मै होवाच प्राण: कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण आयतनवान्नाम ॥ ३ ॥ १ क. म. च, ट. ह व म । २ च , ण. 'त्युक्वोप° ३- ख, झ, ञ. सोम्य। ४ ख. ञ. साक्य।

२२० आनन्दगिरिकृतटीकासंव लतशांकरभाष्यसमेता - [४ चतुर्थाव्याये- स च मदगु: प्राणः स्वविषयमेवे च दर्शनमुवाच प्राणः कलेत्यादयायतनवा- नित्येवं नाम। आयतन नाम मनः सर्वकरणोपहतानां भोगानां तद्यस्मिन्पादे विद्यत इत्यायतनवान्नाम पादः ॥ २ ॥ ३ ॥ तं मदुरुपनिपत्येत्यत्र मद्गशब्दार्थं पूर्वोक्तमेव रमारयति-मङ्गुः प्राण इति । प्राणः कलेत्याद्यायतनवानित्येवमिति यथोक्तगुणं समर्थयते-आयतनभित्यादिना। तद्यस्मि. न्पादे वर्तते सोडयमायतनर्वान्नाम पाद इति द्रष्टव्यमिति योजना ॥ २ ॥ ३ ॥ स य एनमेव विद्वाशश्वतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतन- वानित्युपास्त आयतनवानस्मिँल्ोके भवत्यायतन- वतो ह लोकाअयति य एतमेवं विद्वाश्थ्रतुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥

तं पादं तयैवोपास्ते यः स आयतनवानाश्रयवानस्िल्लोके भवति। तथाSS- यतनवत एव सावकाशाछोकान्मृतो जयति। य एतमेवमित्यादि पूर्ववत्॥४॥ इति चतुर्थाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८ ॥

द्विविधं विद्याफलमभिधत्ते-तं पादमिति। तथैवाSडयतनैवत्वगुणाक्रान्ततवेनेवे त्यर्थ: ॥ 8 M5 इति चतुर्थाध्यायस्थाष्टमः खण्डः ॥८॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य नवमः खण्डः ।)

प्राप हाSS चार्यकुलं तमाचार्योऽभयुवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ १॥ स एवं ब्रह्मवित्सन्माप ह प्राप्तवानाचार्यकुलम्। तमाचार्योऽभयुवाद सत्य- काम३ इति। भगव इति ह प्रतिशुश्रांव ।। १॥ । १ ॥

१ घ. च. व द'। २ ख. छ. ञ् ण. वान्पाद्। ३ ञ. 'नगु"।

नवम: खण्ड: ९ ]: छान्दोग्योपनिषत्। २२१

ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नुत्वानुशशासेत्यन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवाश्स्त्वेव मे कामे बूयात् ॥ २ ॥ ब्रह्मविदिव वै साम्य भासि। प्रसन्नेन्द्रियः ्रहसितवदनश्च निश्चिन्तः कृतार्थो ब्रह्मविद्भवति। अत आचार्यो ब्रह्मविदिव भासीति को न्विति वितर्कयन्नवाच कस्त्वामनुशशासेति। स चाऽडह सत्यकामोऽन्ये मनुष्येभ्यः । देवता मामनुशि- ष्टवत्यः । कोऽन्यो भैगवच्छिष्यं मां मनुष्यः सन्ननुशासितुमुत्सहेतेत्यभिपायः। अतोऽन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान्। भगवांस्त्वेव मे कामे ममे- च्छायां ब्रयात्किमन्यैरुक्तेन नाहं तद्गणयामीत्यभिपायः ॥२॥ ब्रह्मविदिव भासीत्युक्त कीदृशो ब्रह्मविदित्यपेक्षायामाह-प्रसन्नेन्द्रिय इति । सत्यकामस्यापि त्लक्षणत्त्वमतःशब्दार्थः। मां त्वदाचार्यमवज्ञाय मच्छिष्यं त्वां कोऽन्यो मनुष्यो मच्छापादभीतः शिष्यत्वेनाSSदायानुशासनं कृतवान्यदनुशासनात्ते ब्रह्मविद्या जातेति साक्षप पृच्छति-कस्त्वामिति। मनुष्येभ्यः सकाशादन्ये मामनुशिष्टवन्त इति सामान्यप्रतिज्ञां विभजते-देवता इति। देवतानमेत्रोपदेष्टत्वं व्यतिरेकद्वारा विशद- यति -- कोऽन्य इति। प्रतिज्ञां निगमयति -- अत इति। मया तर्हीदानीं न किंचि- दस्ति तव कर्तव्यमित्याशङ्कां वारयति-भगवानिति ॥ २ ॥ श्रुत ह्येव मे भगवद्दृशेभ्य आचार्याद्दैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापेतीति तस्मै हैतदेवोवाचात्र ह न किंचन वीयायेति वीयायेति ॥ ३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥

किंच श्रतं हि यस्मान्मम विद्यत एवास्मिन्र्थे भगवद्दृशेभ्यो भगवत्समेभ्य ऋषिभ्यः। आचार्याद्धैव विद्या विदिता साधिष्ठं साधुतमत्वं प्रापति पाम्नोती- त्यतो भगवानेव ब्रयादित्युक्त आचार्योऽव्रवीत्तस्मै तामेव दैवतैरुक्तां विद्याम्। अत्र ह न किंचन षोडशकलविद्यायाः किचिदेकदेशमात्रमपि न वीयाय न

१. ख. ञ्. सौम्य। २ ख. ञ्. सौम्य। ३ क. म. घ. ट. उ. भव° । ४ क. ग. ठ, न्येडनु°। ५ ख. घ. ज. ञ् ठ. ण, पदिति ॥६.क ख. ग, ङ. ञ्, ढ. ड. ण. पदिति। ७ घ, ठ. झायां कि।

२२२ आनन्द गिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाच्याये-

विगतमित्यर्थः । द्विर भ्यासो विद्यापरिसमाप्त्यर्थः ॥ ३॥ इत्ि चतुर्थाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

इतश्च भगवानेव व्रवीतु मे विद्यामित्याह-किंचेति। तदेव कारणं दर्शयति- श्रुतमिति। अस्मिन्नर्थ आचार्यादेव विद्या श्रोतव्यैवंलक्षणे । श्रुतमेव विशदयति- आचार्यादिति। विदिता प्रप्तिति यावत्। आचार्याधीना धीरेव फलैवतीत्यतः- शब्दार्थः । विद्यान्तरमाचार्रेणोकमेति शङ्कामेवकारेण वारयति। दैवतैराचार्येण च सत्य- कामायोक्तां विद्यामस्मान्प्रति श्रतिर्ज्ञापयति-अत्रेति । न विगतं किंतु पूर्णव विद्या वाय्वादिभिराचार्येण चोपदिष्टेति शेषः । तत्रापि पादचतुष्टयानुध्यानसमुच्चितमेकमेव विज्ञानं तत्फलं च संहत्यैकविज्ञानफलत्वेन परिणेयमकैकपादोपासनस्य कृत्ार्थत्वाहेतुत्वादित्याचा- रयोपदेशस्यैव सार्थकत्वभिति द्रष्टवम् ॥ ३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ।)

पुनर्ब्रह्मविद्यां प्रकारन्तरेणे वक्ष्यामीत्यारभते ग्ति च तद्विदोऽग्निविद्यां च।

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्म चर्यमुवास तस्य ह द्वादश वर्षाण्यत्रीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिन: समावर्तयशस्तह स्मैव न समावर्तयति ॥ १॥ उपकोसलो ह वै नामतः कमलस्यापत्यं कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्म- चर्यमुवास तस्ये है ऐतिहार्थः। तस्याऽडचार्यस्य द्वादश वर्षाण्यग्रीन्परिचचारा- ग्रीनां परिचरणं कृतवान्। सह स्माऽडचार्योन्यान्ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायं ग्राहयित्वा समावर्तयंस्तमेवोपकोसलमेकं नःसमावर्तयति स्म ह ॥। १॥ सप्रपञ्चव्रओ्मोपासनमुक्वा कार्यब्रह्मोपासनसमुच्चितं कारणत्रह्मोपासनं वत्तुं खण्डान्त-

१क. ली । २ ङ ण प्रव०। ३ ख. कोशलो ।४ ख. व. ट. कोशलो। ५ ड. ण. 'स्य हाउडचा। ६ क,कोशउ।

दंशम: खण्ड: १०] छान्दोग्योपनिषद्। र२३

रमवतास्यति -- पुनरिति। न केवलं ब्रह्मविद्याशेषत्त्र दित्यर्थः । पूर्ववदिति । यथा

तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमत्रीनप- रिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रन्नूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासांचक्रे ॥ २ ॥ तमाचार्य जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं सम्यगग्रीन्परिचच्ारीत्परिच- रितवान्। भगवांश्चाग्निषु भक्तं न समावर्तयति। अतोऽस्मद्भक्तं न समावर्तय- तीति ज्ञात्वा त्वामग्नयो मा परिप्रवोचन्गर्हां तव मा कुर्युः । अतः प्रबूह्यस्मै विद्यामिष्टामुपकोसलायेति। तस्मा एवं जाययोक्तोपि हामोच्यैवानुकत्वैव किचि- त्पवासांचक्रे प्रवसितवान् ॥ २ ॥ तप्त इति। भवदपेक्षितां शुश्रूषां विदधानो बहुकायक्वेशं कृतवानित्यर्थः । विवक्षित- शुश्रूषाकरणमेत्र विशदयति -- कुशलमिति। किमिति भवत्या मां ब्रृहीदमिदानीमुच्यते न हि मत्तोऽन्यत्र त्वदनुरागो युक्तिमानित्याशङ्क्य भगवति स्नेहादित्याह-भगवानिति। अग्नीन्परिचरमाणत्रह्मचारिणोऽसमावर्तनमतःशब्दार्थः । गर्हापरिहारो द्वितयेनातःशब्देन परामृश्यते। आचार्यशुश्रूषापरं शिष्पं देवतैवानुगृह्वातीति ज्ञापयितुमारभते -- तस्मा इति ॥ २ ॥ स ह व्याधिनाऽनशितुं दधे तमाचार्यजायो- वाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेडस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्रतिपूर्णोडस्मि नाशिष्यामीति॥३॥ स होपकोसलो व्याधिना मानसेन दुःखेनानशितुमनशनं कर्तु दधे धृतवान्मनः । तं तूष्णीमग्न्यागारेऽवस्थितमाचार्यजायोवाच हे ब्रह्मचारिन्नशान भुङ्क्ष्व किं नु कस्मान्नु कारणान्नाश्नासीति। स होवाच बहबोडनेकेऽस्मिन्पुरषेड- कृतार्थे पाकृते कामा इच्छाः कर्तव्यं प्रति नानाऽत्ययोऽतिगमनं येषां व्याधीनां कर्तव्यचिन्तानां ते नानात्यया व्याधयः कर्तव्यतापाप्तिनिमित्तानि चित्तदुःखा- नीत्यर्थः । तैः प्रतिपूर्णोडस्मि। अतो नाशिष्याभीति ॥ ३ ॥

१ ख. घ. कोशला । २ ख. ञ. जायो । ३ क. बूहीतीद। ४.व. कोशली।

२२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाध्याये- आचार्याभिप्रायमजानतः शिष्यस्य दुःखप्राप्ति दर्शयति-स हेति। अतिगमनं वस्तुस्वरूपमतीत्य विषयेषु प्रवेश इतति यावत्। नानात्यया इति कामानां विशेषणम्। कर्थ तेन व्याधयो विशेष्यन्ते तत्राSऽह-कर्तव्येति। कामा एव व्याधय इत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथ हाग्रयः समूदिरे तत्ो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्वामेति तस्मै होचु: प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्लेति।। ४।। उक्त्वा तूष्णींभूते ब्रह्मचारिण्यथ हात्रयः शश्रूषया वर्जिताः कारुण्याविष्टाः सन्तस्त्रयोऽपि समूदिरे संभूयोक्तवन्तः। हन्तेदानीमस्मै ब्रह्मचारिणेऽस्मद्भक्ताय दुःखिताय तपस्विने श्रद्दधानाय सर्वेऽनुशास्मोऽनुमब्रवाम ब्रह्मविद्यामिति।एवं संप्रधार्य तस्मै होचुरुक्तवन्तः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति ॥४ ॥ आचार्यप्रघासात्तज्जायाया ब्रह्मचारिण्यनुग्रहात्तस्य चानशनाव्यवसायादनन्तरमित्यथश- च्दार्थः। हन्तेति यद्यर्थोडस्मद्गक्तं ब्रह्मचारिणमुपेक्ष्य देशान्तरं गतस्तहीति याबत्। अथ पुनरेत्याSSचार्यो ब्रह्मविद्यामस्मै विवक्षितां च वक्ष्यति कि त्वरयेत्याशङ्कयाSSह-दुःखि- नायेति। ब्रह्मविद्यासाधनसंपत्तिमस्य दर्शयति-तपस्विरिन इति॥४॥ स होवाच विजानाम्यहं थत्माणो बह्म कें च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः ॥ ५ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१॥

स होवाच ब्रह्मचारी विजानाम्यहं यद्वद्धिरुक्तं प्रसिद्ध पदार्थ कत्वात्मा णो ब्रह्मेति। यस्मिन्सति जीवनं यदपगमे च न भवतीति तस्मिन्वायुविशेषे लोके रूढोऽतो युक्तं ब्रह्मत्वं तस्य । तेन प्रसिद्धपदार्थकत्वाद्विजानाम्यहं यत्माणो ब्रह्मेति। कं चतु खंच न विजानामीति। ननु कंखंशब्दयोरपि सुखाकाशविषय- त्वेन प्रसिद्धपदार्थकत्वमेव, कस्माड्रह्मचारिणोऽज्ञानम्। नूनं सुखस्य कंशब्दवा- १ ठ. र्वे प्र०। २ ग, ट, तां व। ३ ठ. थत्वा।४. क. ग. ङ, च, ट, ढ, ति। स य।५च, ढ.त्वं च त६ठ र्थत्वा। ७ ख. व. ञ. ण.शयोर्विष।

दशम: खण्ड: १०] छान्दोग्योपनिपठ्। २२५

क्यस्य क्षणपध्वंसित्वात्खशब्दवाच्यस्य चाऽडकाशस्याचेतनस्य करथे ब्रह्मत् मिति मन्यते। कथ च भैवतां वाक्यमप्रमाणं स्यादिति। अतो न विजानामी- त्याह। प्राणो ब्रह्मेति भवद्धिरुक्तं तदहं विजानामीति संबन्धः । तन हेतुमाह-पसिद्वेति। प्राणपदस्य प्रसिद्धार्थत्मेत्र समर्थयते -- यस्मिन्निति । एवंसूतः प्राणशब्द इति शेषः । घाणशब्दस्य प्रसिद्धार्थतेऽपि कुतो ब्रह्मःवं तस्मिन्प्रसिद्धमियाशङ्कय।SSह-अत इति कार्यकरणसंघाते नष्टेऽग्रहणादित्यतःशब्दार्थः । स्वकीयज्ञानसमुच्यार्थश्रकारः । विजाना मयहमित्युक्तमुपसंहरति-तेनेति। स्वेनाज्ञातं ब्रह्मचारी दर्शयति-कं चेति। तस्याज्ञा- नमाक्षिपति-नन्विति। प्राणशब्दस्य वायुविश्ेषविष्पत्वेन प्रतिद्धार्थत्ववदित्यपेरर्थः । ब्रह्मचारिणो भिप्नायं दर्शयन्नत्तरमाह-नूनमिति। ननु विरुद्धार्थत्वादग्नीनां वाक्ये भव

गाद्युकतं ब्रह्मचारिणोऽज्ञानमिति निगमयति -अत इरते। तमेवमुक्तवन्तं ब्रह्मचारिणँ ते हागय ऊचः। यद्वाव यदेव वर्य कमवोचाम तदेव खमाकाशमित्येवं खेन विशेष्यमाणं कें विषयेन्द्रियसंयोगनातसुखान्निन- तितं स्यान्नीलेनेव विशेष्यमाणमुत्पलं रक्तादिभ्यः । यदेव खैमित्याकाशमवो चाम तदेव च के सुखमिति जानीहि। एवं च सुखेन विशेष्यमाणं खं भौति- कादचेतनात्खान्निवर्तितं स्थान्नीलोत्पलवदेव। सुखमाकाशस्थँ नेतरल्लौकिकमा काशं च सुखाश्रयं नेतरद्दौतिकमित्यर्थः । नन्वाकाशं चेत्सुखेन विशेवयितुमि- क्मस्त्वन्यतरदेव विशेषणं यद्वाव कं तदेव खमित्यतिरिक्तमितरत्। यदेव खं वदेव कमिति पूर्वविशेषणं वा। ननु सुखाकाशयोरुमयोरपि लौकिकसुखा. काशाभ्यां व्यावृत्तिरिष्टेत्यवोचाम । खस्य विशेषणत्ं कस्य च विशेष्यत्वमित्यङ्गीकारे फलं कथयति-इत्येवमिति। कस्य विशेवणत्वं खस्य विशेष्यत्तरमित्येवमपि विशेषणविशेष्यत्वमवगन्तव्यमित्याह-यदेवेति। यथोक्तविशेषण विशेष्यभावे फलमाह-एवं चेति। यद्रावित्यादिवाक्यार्थमुक्तमेव प्रतिपति सौकर्यारथ संक्षिपति-सुखमिि। इतरेतरविशेषणविशेष्यत्वमाक्षिपति-नन्विति। अन्यतरदेवेत्यत्र यदेव खमित्येतदुच्यते यद्वाव कं तदेव खमित्यत्र यद्वाव कमितीत्रेद्विशेष- णमतिरिक्तमधिकमकिंचित्करमिति योजना। यदि तु यदेव खं तदेब कमिति खेन के

१ क. ङ. भगव। २ ख. छ. ञ्. ण. 'पि श्रह्मत्वं कुतः प्रस्ति° । ३ क. ञ्र. ढ. वयंकार । ४ क. म. ष, ङ, च. ट, खमाक° । ५ ख. छ. त्. ण. रापेशे। २९

विशेष्यते, तदा यदेव खमित्येतदेव विशेषणमस्तु। यद्वाव कमिति पूर्वविशरेषणमर्किचित्क- रमित्याह-यदेवेति। वाशब्दोऽतिरिक्तमित्येतदनुकर( र्ष)णार्थः । विशेषणयोरर्थतश्वं पूर्वोक्तं सिद्धान्ती स्मारयति-नन्विति। तथा च सुखस्य लौकिकसुखाद्व्यावृत्त्यर्थ यदेव खमिति विशेषणमाकाशस्य च लौकिकाकाशाद्व्यावृत्त्यर्थ यद्वाव कमिति विशेषणमर्थव- दिति शेष: । सुखेनाSSकाशे विशेषिते व्यावृत्तिरुभयोरर्थप्राप्तैव्रेति चेत्सत्यमेवं किंतु सुखेन विशेषितस्यैवाऽडकाशस्य व्येयत्वं विहितं न त्वाकाशगुणस्य विशेष- णस्य सुखस्य ध्येयत्वं विहितं स्यात्। विशेषणोपादानस्य विशेषनियन्तृत्वेनै- घोपक्षयात्। अतः खेन सुखमपि विशेष्यते ध्येयत्वाय। कुतश्चैतत्निश्ीयते। कंशब्दस्यापि ब्रह्मशब्दसंबन्धात्कं ब्रह्मेति। यदि हि सुखगुणविशिष्टस्य खस्य व्येयत्वं विवक्षितं स्यात्कं खं ब्रह्मेति व्रयुरन्नयः प्रथमम्। न चैवमुक्त्तवन्तः । किं तर्हि कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति। अतो ब्रह्मचारिणो मोहापनयनाय कंखंशब्द- योरितरेतरविशेषणविशेष्यत्वनिर्देशो युक्त एव यैद्वाव कमित्यादिः। अन्यतरविशेषणवशादपि यथोत्तव्यावृत्तिसिद्धेराकैंचित्केंरं विशेषणद्यभिति शङ्कते- सुखेनेति। यदा सुखेनाSSकाशं विशेष्यते तदा भूताकाशादाकाशं व्यावर्तित भवति सुखस्य तद्विशेषणत्वायोगात्। सुखमैपि लौकिकसुखाद्व्यवच्छिद्यते। लौकिकसुखस्याSS काशविशेषणत्वानुपपत्तेः । अतः सुखेनाSSकाशस्याSSकाशेन सुखस्य वा विशषितत्वसा- मर्थ्यात्प्राप्तैत खाकाशयोलैकिकसुखाकाशाभ्यां व्यावृत्तिरित्यन्यतरदेव विशेषणमर्थवदि- त्यर्थ: । किमन्यतररयैव विशेषणस्य व्यावतकत्वमित्यापद्यते कि वा तत्यैवार्थवत्त्वमिति तत्राSडद्यमङ्गी करोति-संत्यमेवमिति। द्वितीयं दुषयति-न त्वित्यादिना । विशिष्टस्यैव ध्येयत्वे विशेषणस्यापि ध्येयत्वं सिध्यतीति चन्नैवं दण्डी प्रैषानन्धाहेतितद्विशेषणस्यान्यथा- सिद्धत्वादित्याह-विशेषणेति । द्वयोरपि विशेषणयोरर्थवावं निगमयति-अन इति । विधान्तरेण ध्येयतवासंभवादित्यतःशब्दार्थः । खमिव सुखेनेत्यपेरर्थः । इतश्च सुखाकाशयो रितरेतरविशेषणविशेष्यत्वमेषितव्यमित्याह-कुतश्चेति। कुतःशब्दोपात्तमित शब्दार्थ रफुटयति-वंशब्दस्येति। खं ब्रह्मेति खंरव्दस्य ब्रह्मशब्दसंवन्धवदित्यपेरर्थः । गुण- गुणिनोरुभयोरपि ध्येयत्व्रसिद्धयर्थमितरेतरविशेषणविशेष्यत्वं कंशब्दस्य खंशब्दस्य च प्रत्येक ब्रह्मशब्दसंबन्धादपि स्वीकर्तव्यमित्युक्तं व्यतिरेकद्वारा साधयति-यदि हीति।

१ ख. ग. छ. ञ्र. ठ. ण. विशिष ते । २ क, च. मेव किं । ३ ग, ङ, च, ञ्, ट, ण. नायाय। ४ ख. च. ण. त्करवि। ५ ग मिति लौ ६ स. छ. ञ ण. सत्यमेवरेति।

एकादश: खंण्ड: ११] २२७

उक्तरीत्या द्वयोरपि ध्येयत्वमतःशब्दार्थः । ब्रह्मचारिणो मोहो नामान्योन्यविशेषणविशेष्यत्वा ग्रहणाद्राकाशस्यैव गुणिनो ध्येयत्वं न तु सुखस्य गुणस्येति विभ्रमः । तदेतदगनिभिरुक्त वाक्यार्थमस्पन्वोधाय श्रुतिराह-प्राणं च हास्मै ब्रह्मचा- रिणे। तस्याऽडकाशस्तदाकाशः । प्राणस्य संबन्ध्याश्रयत्वरेन हदि आकाश इत्यर्थः। सुखगुणवत्त्वनिर्देशौत्तं चाSडकाशं सुखगुणविशिष्टं ब्रह्म तत्स्थं च प्राणं ब्रह्मसंपर्कादेव ब्रह्मेत्युभयं म्राणं चाऽंडकाशं च समुच्चित्य ब्रह्मणी ऊचरग्रय इति॥ ५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १०॥

प्राणं चैत्यादि वाक्यं नाम्नीनां न ब्रह्मचारिणः । तथा च कथमुपाख्यायिकामिदं निर्व- हतीत्याशङ्गयाSSह-तदेतदिति । आकाशस्य प्राणसंबन्धित्वं कया विधयेत्यपे क्षायामाह-आश्रयत्वैनेति । का र्यब्रह्मोपासनसमुच्चितं कारणत्रह्मोपासनमुपसंहर्तुमिति- शब्द: ॥५ ॥। इति चतुर्थाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१०॥ 125 (अथ चतुर्थाध्यायस्यैकादशः खण्डः ।) 31.S.61 अथ हैनं गार्हपत्योऽनुशशास पृथिव्यत्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोडहमस्मि स एवाहमस्मीति॥ १॥ संभूयाग्रयो ब्रह्मचारिणे ब्रह्मोक्तवन्तः । अथानन्तरं प्रत्येक स्वस्त्र- विषयां विद्यां वक्तुमारेभिरे। तत्राSडद्ावेनं ब्रह्मचारिणं गार्हपत्योऽग्निरनुशशास। पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति ममैताश्चतस्त्रस्तनवः । तत्र य आदित्य एष पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि गार्हपत्योऽनिर्यश् गार्ईपत्योऽयि: स एवाहमादित्ये पुरुषोऽ- स्मीति। पुनः परावृत्त्या स एवाहमस्मीति वचनम्। पृथिव्यन्नयोरिव भोज्य- त्वलक्षप्योः संबन्धो न मार्हपत्यादित्ययोः। अत्तृत्वपक्तृत्वप्रकारशनधर्मा अवि- शिष्टा इत्यत एकत्वमेवरानयोसत्यन्तम् । पृथिव्यन्नयोस्तु भोज्यत्वेनाऽऽभ्या संबन्धः ॥ १ ॥

१ ख. छ. '. तुकस्य । २ च, ठ. ड हादाका, । ३ ख ग. घ. ङ च. ञ्. ट. ड. ढ. ण. शात्तचाइडका ४ सखं ग. ह. ञ. ८. ण. 'कायामि १4ख. ञ्.शत्वध। घ. च. ह. उ. शकत्वध । ६ ङ ड, छ. वाऽऽवयो ।७घ, ङ च, ठ, ड. ढ. णनाऽडवाभ्यां।

२२८ आननदगिरिकृतटीकासंचलित शांकरभाष्य समेता-[8 चतुर्थाध्याये-

शादिति शेषः । अग्निविद्यां वक्तुमारब्धानामग्रीनां मध्ये प्रथममिति श्रुतावथशब्दार्थः । पृतिव्यादिचतुष्टयमनूद्याग्न्यादित्ययोरवान्तरभेदं दर्शयति -- तत्रेति। एवमम्न्यादित्ययोस्ता- दात्म्यमितीतिशब्दार्थः । य एक आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमरमीत्येतावतैव तयोस्तादह- नयसिद्धे: स एवाहमस्मीति पुनरुक्तिर नर्थिकेव्याशङ्कयSSह -- पुनरिति। भोज्यत्वं लक्षणं स्त्रभावो ययोस्तयोरगर्हपत्येन यथा संबन्धस्तथा मार्हपत्यादित्ययोर्न संब्रन्धः किंतु तादातम्य- लक्षण एवेत्यत्र हेतुमाह-अत्तृत्वेति। पृथिव्यादावपि तादात्म्यं कि न स्यादित्याश- ङ्कयाSSह-पृथिनीति। आभ्यामम्यादित्याम्यामिति यावत्।स एवाहमस्मीति परावृ्त्या पुनर्वचनं यथोक्तार्थविशेषसिद्धयर्थमिति भावः ॥ १ ॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापळत्या लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषा: क्षीयन्त उप वय तं भुञ्जामोडस्मिश्श् लोकेड- मुष्मिशश्र य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २॥ इति चतुर्थाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

स यः कश्विदेवं यथोक्तं गाईपत्यमशनिमत्रान्नवत्वेन चतुर्धा विभक्तमु- पास्ते सोऽपहते विनाशयति पापकृत्यां पापं कर्म। लोकी लोकेवौंश्चास्मदीयेन लोकेनाडडग्रेयेन तद्वान्भवाति यथा वयमिह च लोके सर्वे वर्षशतमायुरेति पामोति ज्योगुज्जवलं जीवति नामख्यात इत्येतत्। न चास्यावराश्र ते पुरुषाश्रास्य विदुपः संततिजा इत्यर्थः । न क्षीयन्ते संतत्युच्छेदो न भवतीत्वर्थः । कि च तं वयमुपभुख्लामः पालयामोडस्मिंश् लोके जीवन्तममुर्ष्मिश्र पैरलोके। य एत- मेवं विद्वानुपास्ते यथोक्त तस्यैतत्फलमित्यर्थः ।२॥ इति चतुर्थाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥।११ ।

उक्ताया विद्याया गाईपत्यविषयाया द्विविधं फलं दर्शयति-स यः क्िदित्या- दिना। कस्यैतत्फलमित्य पेक्षायमुक्तमेव संक्षिपति-य एतमेवमिति ॥ २॥ इति चतुर्थाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥

१ त्र, पापक° । २ ख. ञ्. "कवानस्म । ३ क. वांश्व मदी' । ४ ग. ङ, च, ट. ड. 'मं, दी 1५ख. ग योडसिट्ो के । ६ घ, ड. ठ. परे लो'।

द्रादश: ख़ण्डः १२] २२९

(अथ चतुर्थाध्यायस्य हादशः खण्डः ।) अथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासाऽSपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥१॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापऊत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषा: क्षीयन्त उप वयं तं भुआमोऽस्मिशश लोकेड- मुष्मिश य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२॥

अथ हैनमन्वाहार्थपचनोऽनशशास दक्षिणाग्निरापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इत्येता मम चतस्रस्तनवश्रतुर्धाऽहमन्वाहार्यपचन आत्मानं प्रविभज्यावस्थितः । तत्र य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मीति पूर्ववत्। अब्नसंबन्धाज्ज्यो-

नक्षत्राणां च पूर्ववदत्नत्वेनैव संबन्धः । नक्षत्राणां चन्द्रमसो भोग्यत्वप्रसिद्धेः । अपामन्नोत्पादकत्वाद व्नत्वं दक्षिणाैः पृथिवीव द्ार्हपत्यस्य। समानमन्यत्।१२॥ इति चतुर्थाध्यायस्य द्वादृशः खण्डः ॥१२ ॥

गार्हपत्योपदेशानन्तर्यमथशब्दार्थः । अबादिचतुष्टयमनूद्य दक्षिणाऔ चन्द्रे च विशेषं दर्शयति-तत्रेति। अन्वाहार्यपचनचन्द्रमसोस्तादात्म्येनाबनेन नक्षत्राणां च ताम्यां भोउख्वेन संबन्ध इति वक्तुं पुनर्वचनमित्याह-स एवेति। कर्थ पुनरम्वाहार्थपचनचन्द्र- मसोस्तादात्म्यं तत्राSSह-अन्नसंबन्धादिति। प्रसिद्धं हि दर्शपूर्णमासयोरन्वाहार्यपचने हविःश्रपणम् । ते चन्द्रं आाप्यानं भवतीत्यादौ चन्द्रमसि प्रसिद्धोऽन्नर्सबन्धः । तस्मात्तयो- स्तादात्म्यमित्यर्थः । तयोरेकत्वे हेत्वन्तरमाह-ज्योतिष्ट्व्रोति। तत्रैव हेत्वन्तरमाह- दक्षिणेति। अन्वाहार्यपचनो हि दक्षिणाग्निरुच्यते। चन्द्रमाश्व दक्षिणैन पथा प्राप्यमाणो दक्षिणस्या दिशवि भवतीति गम्यते। उत्तरदिमधिष्ठातुरपि तस्य तत्सबन्धानिवारणात्तचुक्तं

१ क. ग. ढ, त्वं प दु। २ प. घ. उत्वेन म०।

२३० आनन्दगिरिकृतटीका संवलित शांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाध्याये- तयोरैक्यमित्यर्थः । अपां नक्षत्राणां च चन्द्रवदन्वाहार्थपचनेन अपामिति ।. पूर्ववत्पृथिव्यन्नर्योस्तयोर्गार्हपत्यादित्याभ्यामन्न-वेन संबन्धवदिति यावत्। संबन्धोऽन्वाहार्यपचनचन्द्रमोभ्यामिति शेषः । क्थं नक्षत्राणामन्नत्वं तत्राSडह-नक्षत्राणा- मिति। कथं पुनरपामन्नत्वं तदाह-अपामिति । दक्षिणाग्नर्दक्षिणामि प्रतीति यावत्। पृथिव्या गार्हपत्यामिं प्रत्यन्नत्ववदित्युदाहरणार्थः । सय एतमेवं विद्वानित्याद्यन्यदि- न्युक्तम् ।।. १ ॥२11 इति चतुर्थाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२॥

(अथ चेतुर्थाध्यायस्य तरयोदशः खण्डः ।)

अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो यौर्वि- युदिति य एष विदयुति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति ॥१ ॥ स य एतमेवं विद्वानुपास्तेऽपहते पापकत्यां लोकी अ्रवति सर्वमायुरति ज्योग्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुआमोऽस्मिश्श् लोकेडमु- ष्मिशख य एतमेवं विद्वानुपास्ते ॥ २ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः॥ १३॥ अथ हैनमाहवनीयोऽनुशशास माण आकाशो दयौर्विद्युदिति ममाप्येताश्चतस्त्र- स्तनवः । य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मीत्यादि पूर्ववत्सामान्यात्। दिवा (द्य्वा) काशयोस्त्वाश्रयत्वाद्विद्युदाहवनीययोर्भोग्यत्वेनेव संबन्धः। समानमन्यत् ॥ १ ॥२ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३॥ गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्ेश्वोपासनाननतर्यमथशब्दार्थः। तत्रावान्तरभेदं दर्शयति -- य एप. इति । सोऽहमस्मीत्याद्यन्य:समानमिति संबन्धः । यथा पूर्व ज्योतिष्ट्वाविशे- षाद्गार्हपत्यादित्ययोर्वाहार्यपचनचन्द्रमसोश्च सा्यमुक्तं तथा ज्योतिष्ट्वसामान्याद्वि- १ खं. ञ. योगा"। २ क. साम्पादि' ।

चतुदश: खण्डः १४ ] छान्दोग्योपनिषत। २३१ घुंदाहवनीययोस्तादात्म्यमेष्टव्यमित्याह-पूर्ववदिति। कथं ताहैं ताभ्यां दिवः(दख्ा)का शयोः संबन्धस्तत्राSSह-दिवा (दय्वा)काशयोस्त्विति। आहवनीयस्य फलत्वादियो विषयत्वं तत्र होमादिदारा निष्पन्नापूर्वस्य दुलोकेफलत्नाभ्युपगमाद्विद्युतस्वाकाश।श्रयत्वं प्रसिद्धमतो विद्युदाहवनीययोर्भोग्यत्वेनैव दिवा (दय्या)काशयोः संबन्ध इत्यर्थः। स य एत-

इति चतुर्थाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः । )

ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मदियाSS- त्मविया चाडडचार्यस्तु ते गति वक्तेत्याजगाम

इति॥१॥ ते पुनः संभूयोचुहापकोसलैषा सौम्य ते तवास्मद्वियाऽन्निविद्येत्यर्थः। आत्म- विद्या पूर्वोक्ता प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति च। आचार्यस्तु ते गति वक्ता विद्याफलपराप्तय इत्युक्त्वोपरेमुरप्रयः। आजगाम हास्याऽडचार्यः कालेन। तं च शिष्यमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल ३ इति ॥ १ ॥ अग्नीनां मिथो विसवादं व्यावर्तयति-ते पुनरिति। तथाऽप्यारमविद्या श्रोतव्येत्य/- शङ्कयाSSह-आत्मविद्येति। कथमाचार्योपदेशमन्तरेण भगवदुपदेशवशादेव मे व्रिद्या फलवत्याचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठमित्यादि हि प्रागुक्तमत आह-आचार्य- स्त्विति॥ १ । भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु माऽनुशिष्याद्ो इतीहापेव निह्नुत इमे नून- मीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्रीनभयूदे कि नु सोम्प किल तेऽवोचन्निति ॥२॥ १ ख. ग छ. ट. ण. कपाल"। ञ. कपाकत्वा"। २ ख. काशलै, ३ ख. ञ. सौम्य। ४ ख. घ.कोशल । ५ ण. 'कोशलै। ६ ख. घ. अ. सौम्य।७ण. कोशल। ८क, ग, ट, यदिव। ९ ख. त्. सौय्य। १० ख. ञ. सौम्य।. :

२३२ आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[४चतुर्थाष्याये- इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेडवोचन्रहं तुते तद्क्ष्यामि यथा पुष्करप- लाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच॥ ३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

भगव इति ह प्रतिशुश्राव। ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं पसनं भाति को नु त्वाऽनुशशासेत्युक्तः प्रत्याह। को तु माऽनुशिष्यादनुशासनं कुर्यान्भो भगवं- स्त्वयि प्रोषित इतीहापेव निह्नुतेऽपनिद्दनुत इचेति व्यवहितेन संबन्धो न चाप- निह्नुते न च थथावद्भिभिरुक्तं व्रवीतीत्यभिप्नायः। कथमिमेऽय्रयो मया परि- चरिता उक्तबन्तो नूनं यतस्त्वां द्ृष्ट्रा वेपमाना इवेदृशा दृश्यन्ते पूर्वमन्यादृशाः सन्त इतीहार्यीनभयूदेऽभयुक्तवान्काक।Sग्रीन्दर्शयन्। कि नु सोम्य किल ते तुभ्य मवोचन्नग्रय इति पृष्ट इत्येवमिदमुक्तवन्त इत्येवं ह प्रतिजज्ञे प्रतिज्ञातवान्मतीक- मात्रं किचित्र सर्व यथोक्तमप्निंभिरुक्तमवोचत्। यत आहाऽडचार्यो लोकान्वाव पृथिव्यादीन्हे सोग्य किल तेऽबोचन्र ब्रह्म साकल्पेन। अहं तु ते तुभ्यं तद्रह्म यैदिच्छसि त्वं श्रोतुं वक्ष्यामि, शृणु तस्य मयोच्यमानस्य ब्रह्मणो ज्ञानमाहात्म्यं यथा पुष्करपलाशे पद्मपत्र आपो न श्विष्यन्त एवं यथा वक्ष्यामि ब्रह्मैवंविदि पापं कर्म न श्िलष्यते न संबध्यत इत्येवसुक्तवत्याचार्य आहोपकासलो ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होबाचाऽडचार्थः ॥२॥३॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४॥ अपनिह्नुत इवेत्यत्रेवशब्दतात्पर्य दर्शयति-न चेति। उक्तमभिप्रायमाकाडक्षापू चैंक विवृणोति-कथमित्यादिना। काका स्वरभङ्गेन(ण) भीतः सन्नुकवानस्फुट- मिति यावत्। भीति शिष्यस्यापनयन्नाचार्यों ब्रूते-किं नु सोम्येति। आचार्यवी कयस्थमितिशब्दमनूद्य व्याचष्टे-इत्येवमिति । पृष्टः सन्निति पूर्वेण संबन्धः । यक्म दशनिभिरुक्तमाचार्याय प्रतीकद्वारा शिष्यो निवेदितर्वास्तस्मादाचार्यः प्राप्तः साव- १ ख. ञ. सौम्य। ६ ख. ञ. सौम्य। ३ ख. ञ. सौम्य। ४ ख. ञ. ङ. सौम्य । ५ ख. अ. ङ. यदीच्छ° ६ व. ण. कोशलो। ७ त्. सम्पति । ८ क. °वाक्स्थमि।

पञ्रदश: खण्ड: १५] छान्दोग्योपनिषत्। २२३ काशमित्याह-यत इति। के [ ब्रह्म] खं ब्रह्मेत्यादिना ब्रह्मपि तैरुक्तमित्याश- क्कयाSSह-न ब्रह्मेति। कर्थं तर्हि साकल्येन ब्रह्म ज्ञातव्यमित्यत आह-अहं त्विति। ब्रह्मज्ञाने कि स्यादित्याशङ्कयाऽSह-शृव्त्रिति ॥ २ ॥ ३ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥१४॥

(अथ चतुथाध्यायस्य पञ्चद्शः खण्डः ।)

य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचै-

सिश्चति वत्मैनी एव गच्छति ॥१॥ य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते निवृत्तचक्षुभिर्व्रह्म चर्यादिसाधनसंपन्नैः शान्तै- र्विवेकिभिर्द्टेर्द्रष्टा । "चक्षुपश्चक्षुः" इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । नन्वग्निभिरुक्तं वितथं यत आचार्यस्तु ते गति वक्तति गतिमात्रस्य वक्तेत्यवोचन्भविष्यद्विषया परिज्ञानं चात्नीनाम्। नैष दोष:। सुखाकाशस्ैवाक्षिणि दृश्यत इति द्रगुरनुवा- दात् एष आत्मा माणिनामिति होत्रा चैवमुक्तवानेतद्यदेवाSडत्मतत्त्त्रमंबोचाम । एतद्मृतममरणधर्म्यविनाश्यत एवामयं यस्य डि विनौशाशङकन तस्य भयोपप- रिस्तदभावादभयमत एवैतड्रह्म बृहदनन्तमिति। किचास्य ब्रह्म गोऽक्षिपुरुषस्य माहात्म्वं तत्तत्र पुरुवस्य स्थानेऽक्षिणि यदयपस्मिन्सर्विर्वोदकं वा सिश्चति वर्त्मनी एव अच्छति पक्ष्मावेव गच्छति न चक्षुा संबध्यते पद्मत्रेणेवोदकम्। स्थानस्याप्येतन्माहात्म्यं किं पुनः स्थानिनोऽक्षिपुरुषस्य निरज्ञनत्वं वक्तव्य- मित्यभिप्नायः।। १। कथमुपसन्नायाऽडचार्यो ब्रह्मचारिणे ब्रह्मविद्यामुक्तवानित्यतः आह-य एष इति । अक्षिम्थाने तदुपलक्षितो द्रष्टा य एष पुरुषो दृश्यत इति संबन्धः । नासौ सर्वेषां छाया- न्मातिरिको दृष्टिगोचरतामाचरतीयाशङ्कयधिक रिगो विशिनष्टि-निवृ तेति। निवृतनि विषनम्यो घिमुखानि चक्षृंषि बैह्यनि करणानि येषां तैरिति यावत्। बाह्यकरणानां स्ववशत्वाधीनं विशेषणान्तरमौधत्ते-ब्रह्मचर्यादीति। मनसो विषयपारवश्यराहित्ये विशेषणान्तरमाह-शान्तेरिति। तेषां निवृत्तचक्षष्ट हेतुमाह-विवेकिभिरिति। पुरुषोऽ

क,मित्याह ग. ट. मित्याशङ्कयाऽडइ २ ख. ञ. 'नाशश ३ ख. छ ञ्. छ. बांहयकु° १४ स. ञ. ण. 'माददते । न'। छ. मादते। ३०

२३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता- [४ चतुर्थाध्याये -- क्षिणे द्रधेत्यत्र वृहदारण्यकक्षुति प्रमाणयति-चक्षुष इति। आचार्येणापूर्वविद्योपदेशादम्री- नामुक्तिमिथ्या माप्तेति शङ्कते-नन्विति । अभनिवचनस्य गत्यन्तरमाह -भविष्यदिति । नाग्रीनामुक्तिमृषा नापि तेषां भविष्यद्विषयाज्ञानमिति दूययति-नैप दोष इति। यतसु खगुणकमाकाशमुपास्यमममिरुपदिष्टं तस्यैव कारणब्रह्मणो द्रष्टरूपस्याक्षिणि दृश्यत इत्यनु- वादो गतिव्याख्यानाय S.चार्येण क्रियते तन्नारिति दोषद्वयमित्यर्थः । अक्षिि दृश्यत इति प्रयोगादाचार्येण च्छायात्मा विवक्षित इत्याशक्कयाSह -- एष इति। इतश्च नायं पुरु- शछायात्मेत्यनन्तरव्राक्यमवतार्य व्याकरोति -- एतदित्यादिना । इतिशब्दो यथो- क्तगुणैरुपास्यः पुरुषो न च्छायात्मा भवितुमर्तीत्यर्थः । असङ्गत्व च्च न यं छायात्नेत्याह- किंचेति। माहातम्यं स्थानद्वारणोच्यत इति शेष: । किमतावता पुबस्वाऽडतमित्योश- कयाSSह -- स्थानस्यापीति ॥ १॥ एतः संयद्वाम इत्याचक्षत एत हि सर्वाणि वामा- न्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ २ ॥ एतं यथोक्तं पुरुषं संयद्वाम इत्याचक्षते। कस्मात्। यस्मादेतं सर्वाणि वामानि वननीयानि संभजनीयानि शोभनान्यभिसंयन्त्यभिसंगच्छन्ती- त्यतः संयद्धामः । तथैवंविदमेनं सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ २ ॥ तस्पैवोपास्यत्वार्थ गुणान्तरं दर्शयति-एतमिति। पुरु्षस्य संयद्वामत्वं ब्रह्मनिदुक्ता सिद्धमपि र्नोन्वर्थमन्तरेण व्यक्ती भवताति शक्कते-कस्मािति। अव वार्थोपन्यासेन परिहरति -- यस्मादिति। गुपास्तिकलमाह-तथोति। उपास्यगुणानुपारेणेत्यर्थः। एवंविदं संयद्वामगुणविशिष्टपुरुषोडस्मीति वेदितारमित्येतत्ः ॥ २ ॥ एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाण वामानि नयतति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ॥ एप उ एव वामनीर्यस्मादेष हि सर्वाणि वामानि पुण्यकर्मफलानि पुण्या- नुरूपं प्राणिभ्यो नयति प्रापयति वहति चाऽऽत्मध्मत्वेन। विदुषः फलं -- सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ।।

१ ग, ट.णमा ।२ क, ग, ट, त्याह। 5 घ. ठ. भिग°। ४ रू. ञ. नान्ययार्थ। ञ. मावयवार्थ। ५ख, छ. ञ्. ण, 'शिष्टः पु।

पञ्चदश: खण्ड: १५ ] छान्दोग्योपनिषत्। २३ गुणान्तरमुपास्यत्वाय दर्शयति-एष इति। तद्वयुःपादयति-एष इति ॥ ३॥ एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥ ४ ॥ एष उ एव भामनीरेष हि यस्मात्सर्वेषु लोकेष्वादित्यचन्द्राग्न्यादिरूपैभाति दीप्यते। " तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति श्रुतेरतो भामानि नयतीति भामनीः । य एवं वेदासावपि सर्वेषु लोकेषु भाति ॥४ ॥। गुणान्तरं ध्यानायोक्त्वा व्युत्पादयति-एष इत्यादिना । आदित्यादिरूपेणास्यैव दीप्यमानत्वे श्रुत्यन्तरमनुकलयति-तस्येति। गुणोपास्तिफलमाह-य एतमिति ।४॥ अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चि- पमेयाभिसंभ वन्त्यरचिषोऽहरह्व आपूर्यमाणपक्षमापूर्य- माणपक्षायान्पडुदङ्डेति मासाशस्तान्मासेभ्यः संव- रसर५ संवत्सर दादित्य मादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स ऐनान्वल गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमा- वर्तं नाऽडवर्तन्ते नाऽडवर्वन्ते ॥ ५ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः॥ १५॥

अथेदानीं यथ्षेक्तत्रह्मविदो गतिरुच्यते। यद्दु चैवास्मिन्नेवंविदि शव्यं शवकर्म मृते कुर्वन्ति यदि च न कुर्वन्ति ऋत्विजः सर्वथाऽ्यवंवित्तेन शवकर्म. णाडकृतेनापि प्रतिबद्धो न ब्रह्म पामनोति न च कृतेन शवकर्मणाडस्य कश्चना- भ्यधिको लोकः। "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् " इति श्रत्यन्तरात्। झवकर्मण्यनादरं दर्शयन्विद्यां स्तोपिन पुनः रवमैवविदी न कर्तव्यमिति। अ्रियमाणे हि शवकर्मणि कर्मणां फलारम्भे मतिबन्धः कशिदनुमीयतेऽन्यत्र। यत इह विद्याफलारम्भकाले शवकर्म स्याद्वा न वेति विद्यावतोऽतिबन्धेन फलारम्म दर्शयति। ये सुखाकासमक्षिस्थं संयद्वामो वामनीभमिनीरित्येवंगुण-

१ ट, ठ. एतान्त्र'।

१३६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता- [४चतुर्थाव्याये- मुपासते प्राणसहितामयनिविद्यां च तेपामन्यत्कर्म भवतु मा वा भून्सर्वथाऽि तेऽरचि षमेवाभि संभ वन्त्यचिर भिमानिनीं देवतामभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्त इत्र्थः। गरति वत्तुं पूर्वोक्तव्रह्मविद्यायामधिकगुणानेवाSSचार्योडन्वादीिदानी तामे गतिमक तार्यति-अथेति। तां वक्तुं गतनिकां करोति-यद्यदीति। करणाकरणाम्यां विदुषो न वृद्धिर्नापि हानिरित्यत्र श्रत्यन्तरं प्रमाणयति-न कर्मणेति। अथ यदु चैवेत्थादि- वाक्यस्य तात्पर्य दर्शयति-शवकर्मणीति। तावर्यानतरं दर्शयति -- न पनारिति। यदि विदुषोऽपि शवकर्म कर्तव्यं कस्तर्हि त्स्य विशेषस्तत्राऽडह-अक्रियमाणे हीति। अन्यत्रेत्यविद्यावानुच्यते। इहेति। प्रस्तुतवादयस्य विद्यावतो वोक्तिरिति शयव,्मण्यना- दरपूर्वकमिति शेषः । विद्यावतः शवकर्मभावाभावयोरप्रतिबन्धः फल सिप्यति। अविद्यावतस्तु शवकर्माकरणे कर्माणि न फलदानीति विद्यास्तुतिरिद्दाभिप्रतति भावः । तेSचिषमेवेत्यत्र तच्छब्दार्थ काचष्टे-ये सुखाकाशमिति। अर्चिषोडचिर्देवताया अहर हरभिमानिनी देवतामह्ल आपूर्यमाणपक्ष शुक:क्ष- देवतामापूर्यमाणपक्षाद्यानपण्मासानुदङडुत्तरा दिसमेति सविता तान्मासानुत्त- रायणदेवतां तेभ्यो मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरदेवतां ततः संवत्सरादादित्यमा- दित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युत तत्तत्रस्थास्तान्पुरुषः कक्षिद्रह्मलोकादेत्यामा- नवो मानव्यां सृष्टौ भवो मानवो न मानवोऽमानवः स पुरुष ऐनान्ब्रह्म सत्य- लोकस्थं गमयति गन्तृगन्तव्यगमयितृत्वव्यपदेशेभ्यः। सन्मात्रब्रह्ममासौ तदनु- पपत्तेः। ब्रह्मैव सन्व्रस्माप्येतीति हि तत्र वक्तं न्याय्यम् । सर्वभेदनिरासेन सन्मात्रपतिपति वक्ष्यति। न चादृष्टो मार्गोऽगमनायोपतिष्ठुते। "स एनम- विदितो न भुनक्ति" इति श्रुत्यन्तरात्।एष देवपथो देवैरचिरादिभिर्गमयि- तृत्वेनाधिकृतरुपलक्षितः पन्था देवपथ उच्यते। ब्रह्म गन्तव्यं तेन चोपल- क्षित इति ब्रह्मपथः । एतेन प्रतिपद्यमाना गच्छन्तो ब्रह्मेमं मानवं मनुसबन्धिनं मनो: सृष्टिलक्षणमावरते नाऽडवर्तन्त आवर्तन्तेडस्मिञ्जननमरणबन्धचक्रारूढा घटीयन्त्रवत्पुनः पुनरित्यवतस्तं न प्रतिपद्यन्ते। नाऽडवर्तन्त इति दविरुलि: सफलाया विद्याया: परिसमाप्तिपदर्शनार्था॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥ १५॥

१ घ. ठ. ढ. ण. "तु व म भू, २ ञ. कैवि ।३ ख. ग. ट. °र्माणि च फ°। ४ क. ख. ग. ङ च, ञ्, ट, उ, उ, ण. पूतान्ब। ५घ, ङ, ठ, ढ, ण. र्तस्तमावत न।

षोडश: खण्ड: १६ ] छन्दोग्योपनिषत्। २३७

सत््ल.कस्थ मति देशव्यवच्छेदेन किमिति व्याख्यागते मुख्यमेव ब्रह्म ब्रह्मशब्दाल म्बनं कि नोच्यते तत्राSSह-गन्तृगन्तव्येति। एतेभ्यो हेतुम्यः सत्यलोकस्थं ब्रह्म न मु्यमिति संबन्धः । मुख्यव्रह्मप्राप्तावपि यथोक्तव्यपदेशा भविष्यन्तीत्याशङ्कय!SSह- सन्मात्रेति । तदनुपपत्तन तादम्रह्म ब्रह्मशब्दमिति शेषः । अनुपपत्तिमेत्र र्फोरयति- व्रह्मदेति। तत्रेति मुख्यप्राप्तिरुच्यते। कस्यचिदपि सन्मान्रब्रह्मप्ाप्तिरत्र नास्तीत्या- शङ्कयाSह-सवभेदेति। वक्ष्यति षष्ठेध्याये श्रुतिरिति शेषः। जीवस्य सन्मात्रं ब्रह्म पारमार्थिकं रूपं चेदुपासकस्यापि न ग रुचिता तस्यापि ब्रह्मातिरिक्तस्वरूपाभावादि- त्याशङ्कयाSSह-न पेति। एकत्वलक्षणो मार्गो न दृष्टये दगमनाय नेपतिष्ठते। न हि ध्याननिष्ठस्यादृष्टमेकत्वं गमनं वारयितुं पारयत्यज्ञानप्रतिबन्धात्। तस्य गमनभ्रान्तिसंभवा- दित्यर्थः। यद्वैकत्वलक्षणो मार्गो नावगतो न गमनाय मोक्षायोपस्थितो भवतीत्यर्थः। तत्र प्रमाणमाह-स एनमिति। स परमात्मा प्रत्यक्तेनाज्ञातः सन्नेनमधिकारिणं मुक्ति- प्रदानेन न पालयतीत्यर्थः । प्रकृतां गतिमुपसंहरति-एष इति। गतिफलं निगमयति- एतेनेति। इममितिविशेषणादनावृत्तिर स्मन्वल्पे। व ल्पान्तरे त्वावृत्तिरिति सृच्यते। आव• तशब्दं व्याकरोति -- आवर्तेन्त इति। सफलाया यथोक्तेंन गतिपूर्वकेण फलेन रुहि- ताया इति यावत्। कार्यक्रह्मेपासनसमुच्चिता कारणब्रल्मोपासना यथोक्ता न विद्यासहि- ता-विद्यSत्र विवक्षिता तस्या इत्यर्थः ॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥१५ ॥

(अथ चतुर्थाध्यायस्य षोडशः खण्डः ।)

रहस्टपकरणे परुङ्गादारण्यवत्वसामान्याच्च यज्ञे क्षत उत्पनने व्याहृतयः पायकित्तार्था विषातव्यास्तद्भिज्ञस्य चर्त्िजो म्रह्षणो मौनमित्यत इदमार- भ्यते- एष ह वै यज्ञो योडयं पवत एष ह यन्निद सर्वं पुनाति यदेष यत्निदश् सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्र वाक्च वर्तनी ॥ १ ॥ एष ह वा एष वायुर्योडयं पवतेडयं यज्ञः। ह वा इति प्रसिद्धार्थावद्योतकौ

१ ख. छ. ञ्. ण. देशाव ।२ क. ग. ट, ह्रश। ३ क. न्मानन । ४ घ. इ. उ. म. द्वार्थ थो'।

२३८ आनन्दगिरिकृतटी का संचलित ्ांकरभाष्यसमेता- [४चतुर्थाध्याये- निपाती। वायुमति ष्टो हि यजः प्रसिद्धः श्रतिषु। "स्वाहा वातेधाः।" "अयं वै यज्ञो योडयं पवते" इत्यादिश्रुतिभ्यः। वात एव हि चलनात्मकत्वात्क्रियास- मवायी। "वात एव यइस्याऽऽरम्भको वातः प्रतिष्ठा" इति च श्रवणात्। एष ह यन्गच्छंश्रल न्निर्द सर्वे जगत्पुनाति पावयति शोधयति। न ह्यचलतः शुद्धिरस्ति। दोषनिररुनें चलतो हि दृष्टं न स्थिरस्य। यदस्माच्च यन्नेष इदं सरव पुनाति तस्मादेष एव यजञो यत्पुनातीति । तस्यास्यैवं विशिष्टस्य यज्ञस्य वाक्च मन्त्रोच्चारणे व्यापृता। मनश्र यथाभूतार्थज्ञाने व्यापृतम्। ते एते वाक्मनसे वर्तनी मार्गो यभ्यी यजञस्तायमानः प्रवर्तते ते वर्तनी। "प्राणापान परिचलनवत्या हि वाचंश्षित्तस्य चोत्तरोपरक्रमो पद्यज्ञ:" इति हि श्रत्यन्तरम्। अतो वाञ्नसार्भ्ीं यजो वर्तत इति वाञ्मनसे वर्तनी उच्चेते यज्ञस्य ।। १ ।। रहस्यमुप सन तत्प्रकरणे विदुषां फलपाप्तये मार्गोपदेशप्रसङ्गेन यज्ञस्य समाप्तिगमनाया- नन्तरग्रन्थेन मार्गोपदेशादस्ति संगतिरित्यथेः। किंच पूर्वोत्तरग्रन्थयोरारण्पकत्वेन समानता- दपि संगतिरस्तीत्याह-आरण्यकत्वरेति। किचाग्निविषया विद्या प्रकृता यज्ञे थं सिद्धेडग्निसंबन्धे यदि किमपि क्षतमुत्पद्यते तद। प्रायश्चित्तार्था व्याहृतयो विघातयया इत्यनन्तरग्रन्थप्रवृत्तिरिति संगत्यन्तरमाह-यज्ञ इति। प्रकृतायामुपासनायां मौनमङ्गी क्रियते वाग्यापारे विक्षिप्तचित्ततया ध्यानानुष्ठानासिद्वेः । ऋत्वि्वििशेषस्य च प्र.यश्चित्ता- भिस्य भौनमत्र विधीयते तेनास्ति मिथः संगतिरित्याह-तदभिज्ञस्येति । यज्ञस्य देवतोद्देशेन द्रव्यत्यागात्मकत्वाक्क्रियायाश्च क्षणभङ्गिन्या गतिमत्त्व्रायोगान्मार्गो- पदेशासंभवात्कथमाद्या संगतिरित्याशङ्कय गतिम्त्वं संपादयितुं यज्ञस्य वायुरूपत्वमाह- एष इत्यादिना। यश्ञो कथ्वाश्रयो वय्तात्मक इति श्रौती प्रसिद्धिस्तामेत प्रक- टति-वायुप्रतिष्ठ इति। श्रुतीरुहरति-स्वाहोति। स्वाहकारमुच्चार्य वाते ायौ धीयते क्षिप्पत इति वातेधा यज्ञः । श्रुत्यन्तरमाह-अयभिति । आदिश- व्देन वातादयज्ञ: प्रयुउ्यतामिति श्रुतिर्गृह्यते। आदर्शितश्रतीनामर्थ संगृह्नाति- वात इति। यो यज्ञ: क्रियासनवायी तत्समुदायात्मकः स वायुरेव। द्वयोक्षलनात्म- १ व. ङ, ढ. ण. इत्येवन्दि । २ ख, इ, च, ञ, ड. ण. नं च च" ॥३ ख. ञ्. व जगत्पुना । ४ व. ङ. च. ठ. ज्ञो यः पुना"।५ ख. घ. ङ, ञ्. ट, ह. ढ.ण. म्यां वर्तनीम्यां य° । ६ ख. ञ्. उ.ण.त्तरं क्र°। व, ङ च. ढ.त्तरिक्र। ७ ड. ढ. यज्ञः । ८ठ. ण. म्यां वर्तन,म्या य। ९क, ख, ग, च. अ ट, ज्ञ वर्तनीम्णं व० २: १० क. ग. ट. वा ।

षोडश: खण्ड: १६] छान्दोग्योपनिपत्। २३९

कत्वाविशेषात् । तस्माद्वायुप्रतिष्ठस्तदात्मको यज्ञ इत्यर्थः । वायुप्रतिष्ठो यज्ञ इत्यत्र श्रुत्यः न्तरमह-बात एनोेति। पवनत्वश्रुयाऽपि वायुयज्ञयोरेकत्वमाह-एष ह यन्निति। विनाडपि वायुं रुद्धि: सिध्यतीत्याशङ्कयाSSह-न हीति। अचलतो विहितक्रियामननुतिष्ठतः इति यावत् । शुद्धिर्नाम दोषनिरासः । स च निषिद्ध प्रत्यक्तुं यतमानस्य सिध्पति। न तु निषिद्धक्रियात्यागोदासीनस्य दोषनिरासात्मिका शुद्धिः संभवति। चलनं च वायुः । तस्माद्वायुरेव चलनद्वारा सवे जगत्पुनातीत्याह-दोषेति। वायोरस्तु पावनत्वं प्रकृते किमायातमित्याशङ्कय।SSह-यद्यस्मादिति ! व,य्ात्मना गतिविशिष्ठस्य यज्ञस्य मार्ग- द्वयमुपदिशति-तस्यति। एवं विशिष्टस्य पावनस्य वायुरूपस्येति यात्रत्। यज्ञस्यो-

निश्वासम्यां परिचलनं विद्यते यस्यास्तस्या वाचश्चित्तस्य च पूर्वापरभातक्रमेण यज्ञ: संपा- दयते। मनसा हि ध्यायन्वाचमभिव्याहरनपूर्वापरीभावेन यज्ञं संपादयतीत्यर्थः । यज्ञस्य मार्ग्वयविशिष्टत्वमुपसंहरति-अत इति ॥ १॥

तयोरन्यतरां मनसा सश्स्करोति ब्रह्मा वाचा होताऽध्वर्युरुद्वाताऽन्यतरा५ स यत्रोपाऊते प्रातग्नुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यव- वदति॥२॥ अन्यतरामेव वर्तेनी सथस्करोति हीयतेऽन्य- तरा स यथैकपाद्वजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्त- मानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञ रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्टा पापी- यान्भवति॥ ३ ॥ तयोवर्तन्योरन्यतरां वर्तनी मनसा विवेकैज्ञानवता संस्करोति ब्रह्मर्त्विग्वाचा वर्तन्या होताऽध्वर्युरुद्रातेत्येते त्रयोऽप्यत्विजोऽन्यतरा वाग्लक्षणां वर्तनीं वाचैव संस्कुर्वन्ति। तत्रैवं सति वाख्मनसे वर्तनी संस्कारये यज्ञे। अथ स ब्रह्मा यत्र यस्मिन्काल उपाकृते पारब्धे प्रातरनुवाके शस्त्रे पुरा पूर्व परिधानीयाया ऋचो ब्रह्मैतस्मिनन्तरे काले व्यववदति मौनं परित्यजति यदि तदाऽन्यतरामेव

१ क. ङ. ज. त. थ. तनिस ।२ च, ण कविज्ञा।

२४० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्य समेता- [४चतुर्थाध्याये- बाग्वर्तनी संस्करोति। ब्रह्मणाSसंरिक्रियमाणा मनोवर्तनी हीयते विनश्यति च्छिद्री भवत्यन्यतरा। स यज्ञो वाग्व्तनयवान्यतरया वर्तितुमशवनुवन्रिष्यति। कथमित्रेत्याह। स यर्थकपात्पुरुषो व्रजन्गच्छन्नध्वानं रिष्यति, रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो गच्छन्विष्यत्येवमस्य यजमानस्य कुब्रह्रणा यज्ञो रिष्यति विनश्यति। यशं रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति। यज्ञपाणो हि यजमानः । अतो युक्तो यज्ञरेषे रेषस्तस्य। स तं यज्ञमिष्टवा तादृशं पापीयान्पापतरो भवति ॥ २ ॥ ३ ॥। तयोरन्योन्यमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति-तयोरिति। वाचा सम्यकूप्रयुक्तयेति शेषः। संस्कृतायां च वाग्वर्तन्यां तयैव यज्ञो निष्पिन्नो भवतीत्याह-वाचैवेति। कि तहिं मनोवर्तन्या संस्क्रियत इत्याशङ्कयाSSह-तत्रेति। यज्ञस्य द्वाम्यां मार्गाभ्यां नीयमानत्वे पूर्वोक्तरीत्या स्थिते सतीति यावत्। मनोवर्तन्याः संस्काराभावे प्रत्यवायं दर्शयति- अथेत्यादिना। मनोवर्तनी ब्रह्मणा वाग्वर्तनी च होतृप्रभृतिभिः संस्कार्यति व्यवस्थान्तर- मित्यर्थः । स ब्रह्मेत्यन्वयं सूचयति-ब्रह्मेति। पुनरुक्तिस्तस्य क्रियापदेन संबन्धद्योत- नार्था। एतसमिन्नन्तरे काले प्रातरनुवाकशस्त्रमारम्य तत्परिसमाप्तेरन्तरावस्थायामित्यर्थः । वाचो होत्रादिभि: संस्कार्यत्वमस्तु, मनसश्च ब्रह्मतंस्कार्य वं मा भदेतावता यज्ञस्य किमया- मित्यादिना। नाशेऽपि यज्ञस्य यजमानस्य किमायातैमित्याशङ्कयाSSह-यज्ञप्राणो हीति। याग्वर्तनीसंस्काराभावेऽपि तुल्यो दोषः । २ ॥ ३ ॥ अथ यत्रोपाळते प्रातरनुवाके न पुरा परिधा- नीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्तनी सश- स्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥४॥ स यथोभयपाद्वजन्रथो वोभाभ्यां चक्राश्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इद्टा श्रेषान्भवति ॥ ५ । इति चतुर्थाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ १ ख. हणो य० । घ. ङ. च. ढ. हणत्विग्वतो य° । ठ. हणार्विजा य०। २ ग.ट. तमत आह।

सलदश: खण्ड: १७ ] छान्दोग्योपनिषत्। २४१ अथ पुनर्यत्र ब्रह्मा विद्वान्मौनं परिगृह्य वाग्विसर्गमकुर्वन्वर्तते यावत्परि धानीयाया न व्यववद्ति तथैव सर्वर्त्वज उभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति न हीय- त्तेडन्यतराडपि। किमिवेत्याह। पूर्वोक्तविपरीतौ दृष्टान्तौ। एवमस्य यजमानस्य यज्ञ: स्वचर्तनीभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठति स्वेनाऽऽत्मनाSविनश्यन्वर्तत इत्यर्थः । यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स यजमान एवं मौनविज्ञानवद्कह्मोपेतं यज्ञमिष्टवा श्रेयान्भवति श्रेष्ठो भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ ५ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥।

मौनगुणं दर्शयति -- अथ पुनरिति । तथैव सम्यमनुष्ठातार इति यावत्। तथा सति ब्रह्मा चान्ये चर्तिविजो द्वे वर्तन्यौ संस्कुर्वन्त्येत्रेत्याह-नेति। वर्तनीद्वयसंस्कारे कि स्यादित्योक्षायामाह-एवमिति ॥४॥५॥ इति चतुर्थाध्यायस्य षोडश: खण्डः ॥ १६्॥

(अथ च्तुर्थाध्यायस्य सप्तदश: खण्डः ।)

अत्र ब्रह्मणो मौनं विहितं तद्रेषे ब्रह्मत्त्वकर्मण चान्य्मिश् होत्रािकर्मरेषे कयाहृतिहोम: प्रायश्चित्तमिति तदर्थ व्याहतयो विधातव्या इत्याह- प्रजापतिर्लोकानभयतपचेषां तप्यमानानारसान्ग्रा- वृहदयि पृथिव्या वायुमन्तरिक्षादादित्यं दिवः ।१॥ पजापतिलोकानभ्यत्तपललोकानुदिश्य तत्र सारजिघृक्षया ध्यानलक्षणं तप- व्चार। तेपां तध्यमानानां लोकानां रसान्साररूपान्यावहदुद्ृतवाञ्जग्राहेत्यर्थः। कान्। आझनें रसं पृथिव्याः । वायुमन्तरिक्षात्। आदित्यं दिव: ॥१ ॥ नित्यानुष्ठानमुकत्वा नैमित्तिकमायश्चित्तविधानार्थमुपक्रमते-अन्नेति। तद्रेषे ब्रह्मणो मौनवंशे सतीति यावत् । रसान्विशेषतो ज्ञातुं पृच्छति-कानिति ॥ १ ।। १ क. च. ण.व ते स° ।२ ण.त्विजोत उ० । ३ ञ. जस्तेए १ ४ ख. ञ्. ण. रथरवन्तीत्येधे । ५ ख. ञ्. ते झते। छ. ण. अन इति । ६ ख, म,त्र, ट, ण. हितमय त°। ७ ख. ञ. ङ. ण. श्वकार ] ३१

२४२ आनन्दगिरिकृसटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता- [ ४ चतुर्थाध्याये-

स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानाथ रसान्प्रावृहदय्रेर्क्रचो वायोर्यजूथषि सामान्यादि- त्यात् ॥ २ ॥ पुनेरप्येवेमेवमगन्यौद्याः स एतास्तिस्त्रो देवता उद्दिश्याभ्यतपत्। ततोऽपि सारें रसं त्रैयीविद्यां जग्राह॥ २ ॥ एवं यथा लोकानभ्यतपत्तथेति यात् । जग्राहेति संबन्धः ॥ २ ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यनपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्धूरित्यृग्यो भुवरिति यजुभर्यः स्वरिति सामक्यः॥३॥ तदद्टक्त्ते रिष्येद्दूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादचा- मेव तद्रसेनर्चां वीर्येणचां यज्ञस्य विरिष्ट संद- धाति॥ ४ ॥ स एतां पुनरभ्यतपत्रयीं विद्याम्। तस्यास्तप्यमानाया रँस भूरिति व्याह- तिमृग्भ्यो जग्राह । र्भुंवरिति व्याहतिं यजुर्भ्यः । स्वरिति व्याहृति सामभ्यः । अत एव लोकदेववेदरसा महाव्याहृतर्यः । अतस्तत्तत्र यज्ञे यदृक्त ऋक्संब- न्धादङ्निमितं रिष्येद्यज्ञः क्षतं प्राप्नुयाद्दरः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयात्। सा तत्र प्रायश्चित्तिः। कथम्, ऋचामेव तदिति क्रियाविशेषणं, रसेनर्ची वीर्येंणौ- जसरची यज्ञस्य ऋक्संबन्धिनो यज्ञस्य विरिष्ट विच्छिन्नं क्षतरूपमुत्पन्नं संदधाति प्रतिसंधत्ते ॥ ३॥ ४ ॥ तदेव विवृणोति-भूरिति व्याहृतिमित्यादिना । प्रथमोऽतःशब्दो यत इत्यस्मि नर्थे। यद्यक्त इति। ऋक्शव्दस्तस्मिन्। उत्तप्रायश्चित्तमेवाSडकाडक्ष पूर्वकं विवृ जोति-कथमित्यादिना। क्रियाविशेषणमिति। यज्ञस्य क्षतं संदधातीति यत्तदृचा- भेव रसेन संदधातीत्यर्थः । ओजसा संदधातीति संबन्धः ॥ ३॥ ४ ॥ अथ यदि यजुष्टो रिष्येद्धुवः स्वाहेति दक्षि-

१ घ.नरेवम।२ठ ड. वम । ३ ङ. मेवग्न्या।४ ङ. ड ढ. ग्न्याा दे । ख ग. घ, च. ञ्र ठ. ण. ग्याद्यास्ति । ५व. च, ठ ड ढ 'ती वि° । ६ झ, ट, 1०व इति। ७ घ. ण. रसान्। ८क, ग, ञ ट, ठ, ण. व इति। ९ ख. ग. घ, चं. ञ्, ट. ठ. ड. ढ. ण.यः। यत। ड. यः। यत्त।

सप्तदश: खण्ड: १७ ] छान्दोग्योपनिषत्। २४३

णात्ौ जुहुयादजुषामेव तद्सेन यजुषां वीर्यण यज्ञस्य विरिष्ट संदधाति ॥५॥ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहत्याहवनीये जुहु- यात्साम्नमेव तद्रसेन साम्रां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरि६५ संदधाि ॥ ६॥ अथ यदि यजुशे यजुनिमितत रिष्येद्दुवः स्वाहेतति दक्षिणागौ जुहुयाव्। तथा सामनिमित्ते रेषे स्व्ः स्वाहेत्याहवनीये जडुयात्। तथा पूर्ववद्यज्ञं संदधाति। ब्रह्मनिमित्ते तु रेपे त्रिष्तभनिषु तिसृभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयात्। त्रय्या हि विद्यायाः स रेषः। " अथ केन ब्रह्मत्वमित्यनयैव त्रष्पा विद्यया" इति श्रुतेः । न्याया- न्तरं वा मृग्यं ब्रह्मत्वनिमित्ते रेषे ॥ ५॥६॥ तथा च यथोके साधने सतीत्यर्थः। यथा पूर्वस्मिन्प्रायश्चित्ते यज्ञस्य क्षतमित्र रसेन होता संदधाति तथा द्वितीयतृतीयमाय्श्चित्तयोरपि यजुषां साम्नां च रसेनाध्वर्युरुद्वाता च तक्षतं संधच इत्याह-पूर्ववदिति । होत्राद्यपराघाधीनयज्ञभ्ंशे प्रायक्षितमुक्वा ब्र मापरध कृते यज्ञनाशे कि प्राय्वित्तमित्याशङ्कयाSडह-ब्रह्मेति। यथायथोक्तायक्चित्ते लिङ्गं दर्शयति-त्रय्या हीति । ब्रह्मणस्त्रयीसारत्वे प्रमाणमाह-अथ केनेति। साधारणकार्यस्य साधारणसामग्रीजन्यत्वनियमाद्वेदत्रयसाध रणे ब्रह्मत्वे वेदत्रयसाधारणमेव मरायश्चित्तं वाच्य मित्येको न्यायो दर्शितः । संप्र्त्यैश्यैव वेदकत्वप्रसिद्धेर्ह्मणः सर्ववेदार्थाभिज्ञस्य ज्ञानमाहा- त्म्येनैव दोषनिरासान्नान्यत्प्राय्चित्तं विधेयमिति न्यायान्तरमाह-न्यायन्तरं वेति।।५।।६॥। तथथा लवणेन सुवर्ण संदध्यात्सुवर्णेन रजत रजतेन त्रपु त्रपुणा सीस५ सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा॥ ७॥ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टश संदधाति

• चकारोडधिक: ।

१ घ. च. ण. मिच रिष्येत्स्व: स्वा२च 'मित्तरे।३ क. ज्ञध्वंते प्रा° ।४ क ग. ट. ति। अथ यथो । ख. ञ. ति। यथो ।५क. ख. ग. ण. 'त्यज्ञत्ये 1 ग. ट त्यक्षस्ये । ६ क ख, त्र. ण. वदक°। ७ ग. 2, 'सिद्धब्रन्न।

२४४ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलिितशांकरभाष्यसमेता-[४ चतुर्थाष्याये- भेषजकतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्वल्ा भवति ॥८॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णे संदध्यात्। क्षारेण टङ्डणादिना खरे मृदुत्त्वकरं हि तत्। सुवर्णेन रजतमशक्यसंधानं संदध्यात्। रजतेन तथा त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा चर्मबन्धनेन। एवमेपां लोकानामासा देवताना मस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण रसाख्येनौजसा यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति। भेष- जकृतो ह वा एप यज्ञः। रोगार्त इव पुमाश्चिकित्सकेन सुशिक्षितनैष यज्ञो भवति। कोऽसो 1 यत्र यस्मिन्यज्ञ एवंविद्यथोक्तव्याहतिहोमप्रायश्चित्तविद्रह्म- र्त्विग्भवति स यज्ञ इत्यर्थ: ॥ ७ ८ । तद्यथेत्यादिना। कि तत्र साधनमिति तद्दर्शयति-क्षारेणेति। खरे सुवर्णे वहिसंयुक्त द्रवीभूते क्षारप्रक्षपेण टङ्कणादिना मृदुकरणं मिथोऽवयवसंयोजनं सैधानं प्रसिद्धमित्यर्थः । रजत सुवर्णेन स्वरसतस्तावदशक्यसंघनं तथाऽपि वहिसंयोगपूर्वकं पूर्वतदेव तत्राषि प्रसिद्धं रुंध नमित्याह-सुचर्णेनति रजतेनेत्यादवपि यथोक्तं द्रष्टव्यम्। संदधाति ब्रह्मेति शेषः । भेषजेनेव कृतः संस्कृत इति यावत्। तदेव स्फुटयति-रोगार्त इति। भवति संस्कृत इति शेष:॥|७॥८|1 एष ह वा उदक्पवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ल्ा भवत्येवं- विद ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आव- र्तते तत्तदृच्छति ॥ ९॥ किंचेष ह वा उदवप्रवण उदङ्निम्नो दक्षिणोच्छायो यज्ञो भवति। उत्तर- मार्गप्रतिपत्तिहतुरित्यर्थः । यत्रैवंविड्रह्मा भवत्येवंविदं ह वै ब्रह्माणमृत्विजं परत्येषाऽनुगाथा ब्रह्मणः स्तुतिपरा। यतो यत+आवर्तते कर्म प्रदेशादृत्बिजा

त्येतत् ॥ ९ । यज्ञ: क्षतीभवंस्तत्तद्यज्ञस्य क्षतरूपं प्रतिसंदधत्माय्वित्तेन गच्छति परिपालयती-

इतश्वैवरंविदा ब्रह्मणा भवितव्यमित्याह-किंचेति। गाथाशब्दो गायत्र्यादिच्छन्दो- व्यतिरिक्तच्छन्दोविषयः । यतो यतः प्रदेशात्कर्माऽडवर्तत इत्युक्तं वित्रणोति- + आवर्तन मृत्ि कृतं क्षतम्। १ घ. ङ. ठ. ढ. इणकादि° । २ क. र. ग. च. ञ्र. ट, खरेषु। ३ ण. पुरुषश्वि°। ४ ख. ग. घ, ङ, च, ञ्, ट, ठ. ड. ण. णोच्छयों।

सप्तदश: खण्ड: १७] छान्दोग्योपनिषत्। २४५

ऋत्विजामिति। यत्र यत्र प्रदेशे यज्ञस्य क्षतिरव्वर्युप्रभृतीनामभवत्तत्र तत्र यज्ञस्य क्षतरूपं प्रायश्चित्तेन प्रतिसंदधानो ब्रह्मा कर्तन्परिपालयतीति संबन्धः ॥ ९ ॥ मानवो ब्रल्लैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानसर्वाशश्वर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मा- देवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदँ नानेवं- विदम् ॥ १० ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य सप्दशः खण्डः ॥१७॥ इति च्छान्दोग्योपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥४॥ मानवो ब्रह्मा मौनाचरणान्मननाद्वा ज्ञानवत्वौत्ततो वरहमैवैकर्त्विक्कुरून्कर्तन्। योद्धृनारूढानश्वा वडवा यथाडभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यजं यजमानं सर्वो- श्चर्त्विजोऽभिरक्षति तत्कृतदोषापनयनात् । यत एवांवीरिष्टो ब्रह्मा विद्वांस्तस्मा- देवंविदमेव यथोक्तव्याहत्यादिविदं ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं कदाचनेति।

इति चतुर्थाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७॥ इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजका- चार्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्धि- वरणे चतुर्थोऽध्यायः समाप्ः ॥४! ऋत्विजि ब्रह्मणि मानवशब्दप्रवृत्तौ निमित्तद्वयमाह-मौनेति। ज्ञानातिशयस्तच्छ ब्दार्थः। कर्तृनभिरक्षतीति संबन्धः । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन प्रकटयति-योद्धृनित्या दिना। प्रकरणार्थमुपसंहरति-एवमिति ॥ १०॥ इति चतुर्थाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥

ज्ञानकृतायां छान्दोग्योपनिषद्धाष्यटीकायां चतुर्थोडध्यायः समाप्तः ॥ ४ ॥

१ छ. ज्ञक'। २ ख. ग. ङ. ज, झ, ञ्र. ट. त. थ, 'द्ध ह वैः।३ ग. घ. ङ. च. ट. उ. ड. ड. खातो । ४ ख. घ. ङ ट, ड, ढ, 'द्ध ह वै। ५ क यस।

२४६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्य समेता-[५पञ्चमाध्याये- (अथ पञ्चमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ।)

सगुणब्रह्मविद्याया उत्तरा गतिरुक्ता। अथेदानीं पश्चमेऽध्याये पञ्चागिविदो गृहस्थसयोध्वरतसां च श्रद्धालूनां विद्यान्तरशीलिनां तामेव गतिमनूद्यान्या दक्षिणा दिकरुंबन्धिनी केवलकर्मिणां धूमादिलक्षणा पुनरावृत्तिरूपा तृतीया च ततः वष्टतरा संसारगतिवैराग्यहेतर्वक्तव्येत्यारभ्यते। प्राणः श्रेष्ठो वागा- दिभ्यः प्राणो वाव संवर्ग इत्यादि च बहुशोऽतीते ग्रन्थे माणग्रहणं कृतं स कथं श्रेष्ठो वागादिपु सवैंः संहत्यकारित्वाविशेषे कथ च तस्योपासनमिति तस्य श्रेष्ठत्वादिगुणविधित्सयेदमनन्तरमारभ्यते- ॐ। यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्व ह वै श्रेष्ठश्र भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्॥१॥ यो ह वै कश्षिज्ज्येष्ठं च प्रथमं वयसा श्रेष्ठं च गुणैरभ्यधिकं वेद स ज्येष्टृश्व ह वै श्रेष्ठथ् भवति। फलेन पुरुषं मलोभ्याभिमुखीकृत्याSSह -- प्राणो वाब ज्येष्ठश्व वयसा वागादिभ्यः। गर्भस्थे हि पुरुषे प्राणस्य ृत्तिर्वागादिभ्यः पूर्व लब्धात्मिका भवति यया गर्भ विवर्धते चक्षुरादिस्थानावयवनिष्पत्तौ सत्यां पश्चाद्वागादीनां वृत्तिलाभ इति प्राणो ज्येष्ठो वयसा भवति। श्रेष्ठत्वं तु प्रति- पादयिष्यति सुह्य इत्यादिनिदर्शनेन। अतः म्राण एव ज्येष्ठश्र श्रेष्ठशास्मिन्का र्यकरणसंघाते ॥ १ ॥ वृत्तमनृद्य वर्तिष्यमाणाव्यायस्य रुंगति संगिरते-सगुणेति । विद्यान्तरं पञ्चाग्नि- विद्यातिरिक्ता सगुणविद्या। तच्छीलिनां तन्निष्ठानामिति यावत्। तामवे गतिमाचिरा- दिलक्षणामित्यर्थः । ततो गतिद्वयात्ृतीया च विद्याकर्मरहितानामिति शेषः । अथ क्रमेण मुक्तिसंभवादुत्तरा गतिरुच्यतां किमिति दक्षिणा तृतीक च संसाररूपा गतिर तिनिकृष्टा व्यपदिश्यते तत्राSह -- कष्टतरेति । सगुणब्रह्मविद्यावतामर्चिराधां गति मुक्वा समुच्चतानामसमुच्चितानं कर्मणां संसारगतिप्रमदरूपं फलं वक्तुमयमारम्भ इत्यर्थ: । कर्मविघिश्च धनसंभत्तौ सत्यां भवति। तत्तंपत्तिश्व ब्राह्मणस्य श्रैष्ठये सत्येत १ क. ङ .. क्षिणदि° । २ ङ, ड. ढ. णो ब्रह्म प्राण आकाश इ०। ३ ग. घ. च. ट. ठ. 'र्म: प्राणो ब्रह्म प्राण आकाश इ ४ म, घ. ड, च, ठ. इ. ढ. दि ब । ५ ग. ट शोषात्क । ६ ठ. वेशोपास्ते स० /८ क, ख. ड. ञ् ठ, ढ. यकार।

प्रधम: खण्ड: १ ] छन्दोग्योपनिषत्। २४७

संभवतीति श्रैष्ठ्यांसेद्धये प्राणोपासनं पूर्वत्रानुक्तंवक्तव्यमित्यनन्तरग्रन्थसंगर्ति वदन्प्रसङ्गं करोति -- प्राणः श्रेष्ठ इत्यादिना। प्राणो ब्रह्मेत्यादिवाक्यमादिशब्दार्थः । उदाहृता नुदाहृतश्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थश्चकारः । प्राणस्य वागादिभ्यः श्रेष्ठयमुक्तमाक्षिपति-स कथमिति। सवैर्वगादिभिः संहत्य प्राणस्य कार्यकरत्वे संप्रतिपन्ने स एव क्थ श्रेष्ठो निर्धार्यते तेषामन्यतमस्यैव श्रैष्ठयं कि न स्यादित्यर्थः । तस्यैवोपास्यतयाश्रेष्ठ्यमाशङ्कय वागादीनामन्यतमस्योपास्यत्वमपास्य प्राणस्यैव नोपास्तवं हेत्वभावादित्याक्षेपान्तरमाह- कथं चेति। प्राणस्य श्रेष्ठत्वं ज्येष्ठत्वमित्या देगुणविधानार्थमेव तावत्प्रथममारभ्यते- यो ह वै ज्येष्ठं चेति। आद्यं चोदं परिहरति -- प्रथममिति। प्राणस्यैवोगसनं न वागादीनामित्येतदनन्तरमारम्यतेय ह प्राण उच्चिक्रमिघन्नित्यादिनेति द्वितीयं चोधमु- द्धरति-इदमनन्तरमिति। कोडसौ ज्येष्ठःवश्रेष्ठत्वगुणो वेदितव्य इन्यत आह-फलेनेति। कुतो वागादिभ्यो ज्यैष्ठयं प्राणरय प्रतीतं सर्वे हि वागादयः सप्राणाः सहैव गर्भस्थे स्वतो वृत्तिभागिनो भवन्ति तत्राSSह-गर्भस्थे हीति। तत्र गर्भविवृद्धिदर्शनं प्रमाणयति -- ययेति। कदा तर्हि वगादीनां वृत्तिलाभस्तत्राSSह-चक्षुरादीति। प्राणस्य जयैष्ठ्यं प्रतिपादितं निगमयति-इति प्राण इति। गुणद्वयमुपास्यत्वाय दर्शितं निगमय,ति- अत इति ॥ १ ॥ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्याव वासष्ठः ॥ २ ॥ यो ह वै वसिष्ठं वैसितृतममाच्छादयितृतमं वसुमत्तमं वा यो वेद स तथैव वसिष्ठो ह भवति रवानां ज्ञातीनाम् । कस्तहिं वसिष्ठ इत्याह। वाग्बाव वसिष्ठो वाग्गि्मिनो हि पुरुषा वसन्त्यभिभवन्त्यन्यान्वसुमत्तमाश्चातो वाग्वसिष्ठः ॥२ ॥ तदर्थवेनैव गुणान्तरं दर्शयति -- यो ह वा इति। वसुमत्तमं धनवत्त्वादन्येषां निवासकारणमित्यर्थः । तथैवेत्युसनानुस,रेणेति यावत्। वसिष्ठो ह भवतीति वासयितों वेत्यर्थः। वाचो वसिष्ठत्वं समर्थयते -- वाग्गिमिनो हीति। वसुमत्तमाश्च तेनान्याननिवास- यन्तीति शेषः ॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतिह तिष्ठत्यस्मिशश्र लोकेऽमुष्मिश्रें चक्षुर्वव प्रतिष्ठा॥ ३ ।। १ क. आदचो। ख. छ. ञ्र. ण. आदं प० ।२ ख, छ. ञ्. ण. तयिचो। ३ घ. ङ. ट. ड. वस्तृत° । ४ क. 'ता चेत्य। ५ र. ञ. श्रक्षु°।

२४८ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[५पक्चमाच्याये- यो ह वै प्तिष्ठां वेद स चास्मिलोकेडमु्मिंश्र परे प्रतितिष्ठति ह। का तर्हि प्रतिष्ठेत्याह। चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा। चक्षुषा हि पश्यन्समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति यस्मादतः प्रतिष्ठा चक्षः ॥ ३ ॥

हीति॥ ३ ॥ गुणान्तरमाध्यानायोपदिशति-यो हेोति। प्रतिष्ठातं चक्षुषो विशदयति -- चक्षुषा

यो ह वै संपद वेद स हास्मै कामाः पयन्ते दैवाश्व मानुषाश्व श्रोत्रं वाव संपत् ।।४।। यो ह वै संपदं वेद तस्मा अस्मै दैवाश्च मानुषाश्च कामाः संपद्यन्ते है। का तर्हि संपदित्याह। श्रोत्रं वाव संपत्। यस्माच्छोत्रेण वेदा गृह्यन्ते तदर्थ- विज्ञानं च ततः कर्माणि क्रियन्ते ततः कामसंपदित्येवं कामसंपद्धेतुत्वाच्छ्ोत्रं वाव संप्त् ॥४ ॥ गुणान्तरमाह-यो ह वा इति। दैवाः कामाः स्वर्गादयो वा मानुषाः पश्चादयः । श्रोत्रस्य संपत्त्वं साधयति-यस्मादिति। इत्येवं यस्मात्तस्मादिति योजना ॥४ ॥ यो ह वा आयतनं वेदाऽडयतनह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ ५॥ यो ह वा आयतनं वेदाऽडयतनं ह स्वानां भर्वत्याश्रयो भवतीत्यर्थः । किं तदायतनमित्याह। मनो ह वा आयतनम् । इन्द्रियोपहतानां विषयाणां भोक्त्रर्थानां प्रत्ययरूपाणां मन आयतनमाश्रयः । अतो मनो ह वा आयतन- मित्युक्तम् ॥५॥ संप्रति गुणान्तरमाह-यो हेति। क्थ पुनरायतनत्वं मनसः सिद्धमित्यत पाह- इन्द्रियोपहृतानामिति ॥५॥ अथ ह प्राणा अहश्श्रेयसि व्यूदिरेह५ श्रेयानस्म्यह श्रेयानस्मीति ॥ ६॥ अथ ह प्राणा एवं यथोक्तगुणाः सन्तोऽहंश्रेयस्यहं श्रेयानस्म्यहं श्रेयानस्मी स्येतस्मिन्प्रयोजने व्यूदिरे नाना विरुद्धं चोदिर उक्तवन्तः ॥ ६॥ यथोक्ता गुणा मुख्यप्राणगामिनो न प्रत्येकं वागादिषु भवन्तीति वक्तुमाख्यायिका प्रैमाणयति -- अथेति ॥ ६ ॥

प्रण°। १ घ. ङ ड. ण. चार्मिंश्व लोके । २ च. ठ. वतीत्या"।३ क. ख, छ, ञ. ण.

प्रथेम: खंण्डः १ ] २४९ ते है आाणा मजापति पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्हावाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७म ते है ते हैवं विवदमाना आत्मनः श्रेष्ठत्वविज्ञानाय पजापति पितरं जनयितार कंचिदेत्योचुरुक्तवन्तो हे भमवन्को नोऽस्माकं मध्ये श्रेष्ठोऽभ्यधिको गुणैरि- स्येवं पृष्टवन्तः। तान्पितोवांच है यस्मिन्वो युष्माकं मध्य उत्क्रान्ते शरीरमिद पापिष्ठमिवात्तिशयेन जीवतोऽपि समुत्क्रान्तप्राणं ततोऽपि पापिष्ठतरैमिवानिशयेन दश्येत कुणपमस्पृश्यमत्ुचि दंश्येत स वो युष्माकं श्रेष्ठ इत्यवोचत्काका तद्दुःखं परिजिहीदुः ॥७॥ कंचिद्विराजं कश्यपादीनामन्यतमं वेत्यर्थः । शरीरस्ष्य पाषि्छ्ठित्वं पर्षकार्यप्रेधानेतवम्। इवशब्दोऽवधारणार्थः। उन्मेत्रार्थ संक्षिप्याऽऽह-कुणपमिति।रक्तप्राणं शवरूष- मिति यावत्। ननु प्रजापतिः सर्वज्ञो मुख्यमेव प्राणं किमिति श्रेष्ठं नाभिवदति तत्रा5डह काकेति। अयं श्रष्ठ इत्युक्त यत्तेषां वामादीना दुःखं तत्परिहर्तुमिच्छन्प्रजापतिः स्वरम- न्ोपायविशेषेण श्रेष्ठमुक्तवान् स्फुटमित्यर्थे: ॥ ७ ॥ सो है वागुचंक्राम सा संवत्सरं परोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः पाणेन पश्यन्तश्वक्षुरषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक॥ ८ै।। चक्षुर्होच्चकाम तत्त्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथम- शकतर्ते मज्जीवितुमिति यथाउन्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वार्चा शरृध्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९।

१ घ. ङ. च ठ.हे.णे. छतावि° । २ व. ङ, ण. 'त्येवमुक्तवन्तः ।ढ. त्येवमुक्तवत स्तान्पि ।३ व. ङ उ. ड. ध्मेवो ४ क. ग, ट.रमेवा। ५ ख, ग. ङ, ञ ट, ण. हीर्षन । ६ क. "छत्वमु" । ३२

२५० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[५५श्मा्याये-

श्रोत्र होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्व- न्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्वक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १०॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथ- मशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्वक्षुषा शृण्वन्तः श्रीत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ तथोक्तेषु पित्रा प्राणेषु सा ह वागुच्चक्रामोत्क्रान्तवती। सा चोत्क्रभ्य संव- त्सैरमात्रं प्रोष्य स्वव्यापारान्निृत्ता सती पुनः पर्येत्येतरान्पाणानुवाच कथ केन प्रकारेणाशकत शैक्तवन्तो यूय महते मां विना जीवितुं धारयितुमात्मानमिति ते होचुर्यथा कला इत्यादि। कला मूका यथा लोकेऽवदन्तो वाचा जीवन्ति। कथम्। प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवं सर्वकरणचेष्टां दुर्वन्त इत्यर्थः । एवं वय्मजीविष्मेत्यर्थः । आत्मनोऽश्रेष्ठता प्राणेषु बुद्ध्वा प्रविवेश ह वाक्पुनः स्वव्यापॉर प्रवृत्ता बभूवेत्यर्थः । समान मन्यच्चक्षुर्दोच्चक्राम श्रोत्रं होच्चक्राम मनो होच्चक्रामेत्यादि। यथा बाला अमनसोऽमरूढमनस इत्यर्थः ॥८॥९॥१०॥११॥ अन्यदित्यस्य विषयमाह-चक्षुरिति। बालानामपि बहिरन्तरिन्द्रियत्वाविशेषात्कथम मनस इति विशेषणमत आह-अद्ररूढेति ॥८॥९॥१०॥११॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्सयथा सुहयः पड्वीश-

मेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्कमी- रिति ॥ १२॥

१ च. त्सरं संवत्सरमा। २ व. ठ. शक्नुव। ३ ख. ग. ड. ञ्. ट. ड. नसा स। ४ च. ञ. मप्यजी'। ५ घ, 'पारप'। ६ च, ठ. रेषु प्र"।

प्रथम: खण्ड: १ ] छान्दोग्योपनिपत्। २५१ एवं परीक्षितेपु वागादिष्वथानन्तरं ह स मुख्यः प्राण उच्चिक्रमिषन्नुत्क्र- मितुमिच्छन्किमकरोदित्युच्यते। यथा लोके सुहयः शोभनोऽश्वः पड्वीशश-

त्समुत्पाटयेत्, एवमितर्रोन्वागादीन्पाणान्समखिदत्समुद्धृतवान्। ते पाणा: संचालिता: सन्तः स्वस्थाने स्थातुमनुत्सहमाना अभिसमेत्य मुख्यं प्राणं तमू- चुर्हे भगवन्नेधि भव नः स्वामी यस्मात्वं नोडरमाकं श्रेष्ठोऽसि मा चास्माछेहा- दृत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥ परीक्षितेषु श्रेष्ठतारहितेषु निरूप्य निश्चितेष्वित्येतत् । पदनशीलाः पादास्तेषां संहति: पड्विस्तर्या ईश। नियामकाः शङ्कवो वर्णविकारश्छान्दसः। तान्यथोक्तानश्वो युगपदुत्पाट- यैद्यथति दृष्टान्तमुक्वा दार्ष्टान्तिकमाह-एबमिति ॥१२॥ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्द- सिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठाऽस्मि त्वं तत्प्रतिष्ठाऽसीति ॥ १३ ॥ अथ हैन श्रोत्रमुवाच यदहसंपदस्मि त्वंतत्संपद सीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥ अथ हैनं वागादय: प्राणस्य श्रष्ठत्वं कार्येणाSपादयन्त आहुर्बलिमिव हरन्तो रज्ञे विशः। क्थं, वाक् तावदुबाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि यदिति क्रिया. विशेषणं यद्वसिष्ठत्वगुणाडस्ीत्यर्थः । त्वं तद्वसिष्ठस्तेन वसिष्ठत्वगुणेन त्वं तद्व- सिष्ठोऽसि तह्ुणस्त्वमित्यर्थः । अथवा तच्छब्दोऽपि क्रियाविशेषणँमेव। त्वत्कृ- तस्त्वदीयोऽसी वसिष्ठत्वगुणोडज्ञानान्ममेति मयाभिमत इत्येतत्। तथोत्तरेषु योज्यं चक्षुःश्रोत्रमनःसु॥१३।।१४।। मयि श्रेष्ठत्वधीर्युष्माकमरतीति कथं ज्ञातुं शक्यमित्याशङ्कयाSSह-अथेति । वचनं प्रश्नपूर्वकं प्रकटपति-कथमित्यादिना। क्रियाविशेषणत्वमेव विशदयति-यद्वसि- ष्ठत्वेति। वसिष्ठत्वेन गुणेनाहं गुणवानस्मीति यत्तत्वरमेवेति योजना। अनन्तैरं वाक्य-

१ च. ठ. वीलकान् १२घ. ङ. च, ञ, ण. रानन्यान्वागा। ३ ख. घ. ड. च. ञ. ठ. ढ. ण. श्रेष्ठ .। क, ग, ६, ङ, ट, उ . ढ. ण. राज्ञो। ५घ, ठ. ढ. गुणोऽस्मी ६ ख. ध. च. ञ् ठ. ड. न त। १ क, ग, इ, ञ्, ट, ढ, ण. 'ण एव । ८ ग.ठ. 'कमिति। १ ख. छ. अ. ट. ण. नतरषा।

२५३ आनन्दगिर्कृतटीका संवलितशांकरभाव्यसमेता-[५ञमाध्यायै

मादाय व्याचषेत्वमित्यादिया। तद्सिष्ठ इति समस्तषदमिति मृहीत्वा व्यास्याय पक्षान्तरमाह-अथ वेति। यच्छन्दवदित्यपेरर्थः । अहं वसिष्ठवगुण्ेडसमीति यत् सवमेव वसिष्ठत्वगुणोSसीति कथमिदानीमुस्यते। अन्यथा हि पूर्वमभिधानं तवाऽडसीदि- व्याशङ्कयाSह-त्वत्कृत इति । वाचि दर्शितं न्यायं चक्षुरादावतिदयति- तथेति ॥ १३ १४ ॥ न वै वाचो न चक्षूश्षि न श्रीत्राणि न मनाथ् सीत्याचक्षते पाणा इत्येवाऽडचक्षते प्राणो होवैतानि सर्वाणि भवति ॥ १५ ॥ इति पश्चमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १॥ श्रुतेरिदं वचो युक्तमिदं वागादिभिमरयं पाण प्रत्यभिहितं यस्मान्न कै लोके वाचो न चक्षषि न शोत्राणि न मनांसीति वागादीनि करणान्याचक्षते लौकिका आममज्ञा वा कि तहि प्राणा इत्येवाऽऽचक्षते कथयन्ति यम्मात्माणो ह्येवैतानि सर्वाणि बागादीनि करणजातानि भवत्यतो मुख्यं प्राणं प्रत्यनुरूपमेव, वागादिभिरुक्तमिति प्रकरणार्थमुपसंजिहीर्षति। वागादिव चनादुत्याय प्राणाधीनतां वागादेः श्रतिरेव कधयतीत्युत्तरस्य न वै वाच इत्यादेस्तात्पर्यमाह-अतेरिति। तदेव च सोपस्कारं व्याकरोति-युक्तमित्यादिना। यदि सर्वापयेव करणानि वाक्तव्राणि स्युस्त्हि वच, इत्येव्र तानि व्रयुः । यदि चक्षुस्त- म्त्राणि स्युस्तदा सर्वाण्येव चक्षुंषीति वदेयुः। न चैवं वद्ति, प्राणा इति तु तानि कथयन्ति। तस्मातपराणपारतन्त्रयं करणानां सिद्धभित्यर्थः। वागादिभिरुक्तं तवं तद्वसिष्ठोड- सीत्यादि प्राणस्यैव यथोक्तगुणवतो ध्येयत्वं प्रकरणार्थः । साक्षादुपसंहार।दर्शनादुपसंजि- हीर्ष ि्युक्तम् । ननु कथमिदं युक्त्ते चेतनावन्त इव पुरुषा अहंश्रेष्ठतायेविवदन्तोऽन्योन्यं स्पर्धेरन्निति । न हि चक्षुरादीनां बाचं प्रत्याख्याय प्रत्येकं वदनं संभवति। तथाडपगमो देहात्पुनः प्रवेशो ब्रह्मगमनं प्राणस्तुतिवोपपद्यते। अस्यायिकाया यथाश्रुतमर्थमाक्षिपति-नन्विति। यथा पुरुषाश्वेतनावन्तो, विवद माना: स्पर्धन्ते तथा वागादयोSचेतनाः स्वकीयश्रेष्ठत्वसिद्धयर्थ विप्रतिप्रना मिथःः

• उत्तरत्रेवात्ापि विवद्माना इत्येव, युक्त: पाठः।

१ क. ग. ट. ढ. "धानस्तवा" ।२ ख. ञ्. मुख्यपा ।३ च. द. ति च् वा4 ४ ट. ठ, ढ वचनं।

प्रथम: लण्डः १ ] छान्दोग्योपनिषत्। २५३

स्पर्धेरन्निति नैव युक्तमचेतनेषु स्पर्धादेरदर्शनादित्यर्थः । कि च वाख्यतिरिक्तनामन्योन्यं वचनमेव नुचितं वचनस्य वाखव्यापास्वादित्याह-न हीति। किंच वागादीनां देहंद वसर्षणाद्ययुक्तमचैतनत्वादित्याह-तथेति। वाशब्दो न हीत्यस्यानुकर्षणार्थः । तत्राग््यादिचेतनाव हेवताघिष्ठितत्वाद्ागादीनां चैतनावत्वं तावत्सिद्धमा- रामतः। तार्किकसमयविरोध इति चेदेह एकस्मिसनेकचेतनावत्वे। न। ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वाश्युपगमात्। ये तावदीश्वरमभ्युपगच्छन्ति तार्किकास्ते मनआ; दिकार्य करणानामाध्यात्सिकाना बाहानां च पृथिव्यादीनामीश्वराधिष्ठितानामेव नियमेन परवृत्तिमिच्छन्ति रथादिवत्। न चारमाभिर्याद्याश्ेतनावत्याि देवता अध्यार्त्स भोक्तयोऽभ्युपगम्यन्ते, किं तर्हि, कार्यकरणवतीनां हि तासां

नियन्तेश्वरोऽभ्युपम्यते। स ह्यकरणः । "अपाणिषादो जवनो ग्रहीता पश्यत्य- चक्षः स शृणोत्यकर्णः।2 इत्यादिमन्त्रवर्णात्। "हिरष्यगर्भ पश्रयत जाय- सानम् "। "हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्वम् " इत्यादि च श्वेताश्वतरीया पठन्ति। भोक्ता कर्मफलसंबन्धी देहे तद्विलक्षणो जीव इति वक्ष्यामः। अमन्यादयश्षेतनावत्यो देवतास्ताभिरधिष्ठितत्व/त्तादातम्याभिप्रायेण वागादीनां चेतनाव

साह-तत्रेति। एकस्मिन्देहेडनेकचेतनावतीं प्रसद्म विरुद्धानेकाभिप्रायानुविधायि्वेन देह- स्योन्मथन प्रसङ्गादक्रियत्वप्रसङ्गाद्वा तानेक चतनाधिष्ठितत्वमेकस्य देहस्य संभवतीति शङ्कते- तार्किकेति। किमेकशरीरमनेकचेतनाधिष्वितं न सवति कि वा तैनिर्णीतकर्तृभोकत्रधिषठि तमिति विकल्प्याSSघ्ं दूषयति-नेति। अस्ति हि परमते शरीरस्य जीवाधिष्ठितस्यैवेश्वराधि- ष्वितत्वं तथाचैकशरीरमनेक चेतनाधिष्ठितं न भवतीति नास्ति सेश्वरवादिनां शङ्के्त्यर्थः। संग्रह- वाक्यं विवृणोति-ये तावदिति। अचेतनानां चेतनाधिष्ठितानामेव प्रवृत्तिरित्यत्र दृष्टान्त- साह-रथादिवदिति। द्वितीयं प्रत्याह-न चेति। कार्यकरणानामधिष्ठातृदेवता तर्हि तत्कार्यकरणानां किमधिष्ठातृदेवतान्तरमिति पृच्छति-कि तहींति। देवताकार्यकरणानामि- छ्ातृदेवतान्तरभिष्टंचेदनवस्था स्यादिति मन्वानं प्रत्याह-कार्यकरणवर्तानामिति। शाक-

१ क. देहोसप। २ ग. ट. हात्सप ।३ क घ. ङ ढ.यकार 1४ क. ग. ट. त्यो दे। ५ घ त्मं कड्यो भो ।६ ञ, ढ, 'र्थकार । ७ क, ग, ट ता वि ।४ क ग. ट, थर्य. कार । ९ क. ग. ट. यैकार । १० क. ग, ट, यैकार । ११ क. ग, ट 'रयकार।

२५४ आनन्दगिरिकृ तटी का संवलितशांकरभाष्य समेता-[५पञ्चमाध्याये-

ल्यब्राह्मणमनुसत्याऽडह-प्राणेति। ननु भूयस्थे देवताः कथं तासां प्रणलक्षणैकदेवता- प्रभेदत्वमत आह-अध्यात्मेति। अध्यात्मा धिभूताधिदैवानां मेदकोटिमिर्विकल्पो यासा मिति विग्रहः। नियन्तृत्प्रयुत्तव्यापारवत्वं वारितुं विशिनष्टि -- अध्यक्षतामात्रणेोति। अथेश्वरस्यापि नियन्तृत्वात्कार्यकरणवत्वं देवतानामिव स्यादिति चन्नेत्य,ह-स हीति। अकरणत्वम कार्यत्वस्योपलक्षणम। तत्र श्रुति प्रमाणयति-अपाणीति।दिपदेने च न तस्य कार्य करणं च विद्यत इत्यादिमन्त्रवर्णो गृहीतः । सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ: सा चैका समष्टिरूपा देवता तदवस्थाभेदानां देवतानामीश्वरो नियन्तेत्युक्तं तत्र प्रमाणमाह-हिरण्य- गर्भमिति। आदिपदेन हिरण्यगर्भ: समवर्ततेत्यादि गृह्यते। देवानामीश्वरस्य चारिमन्देहे भ.कतृत्वाभ, वे कस्य भोत्तृत्वमित्यत आह-भोकेति। तद्विलक्षणो देवतेश्वर म्यां व्यावृत्त इति यावत् । वागादीनां चेह संवाद: कल्पितो विदुषोड्वयव्यतिरेकाभ्यां प्राणश्रेष्ठतानि- धरिणर्थम्। यथा लोके पुरुषा अन्योन्यमात्मनः श्रेष्ठामे विवदमाना: कंचि दुणविशेषाभिज्ञं पृच्छन्ति को नः श्रेष्ठो गुणेरिति। तेनोक्ता एकैकश्येनादः कार्य साधयितुमुद्यच्छेत येनादः कार्य साध्यते स वः केष्ठ इत्युक्तास्तयवोद्य- च्छन्त आत्मनोऽन्यस्य वा श्रेपठुतां निर्धारयन्ति। तथेमं संव्यवहारं वागादिषु कल्पितवती श्रुतिः। कथं नाम विद्वान्वागादीनामेकैकस्याभावेडपि जीवनं दष्टं न तु प्र.णस्येति प्राणश्रेष्ठतां प्रतिरपद्येतेति। तथाच श्रुतिः कौपीतकिनाम्-"जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षरपेतोडन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रा- पेतो वधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो वालान्हि पश्यामो जीवति बाहु- चिछिन्नो जीवत्युरुच्छिन्नः" इत्याद्या॥ १५ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

कमिदानी तस्यास्तात्पर्यमाह-वागादीना चेति। कल्पनाप्रयोजनमाह-विदुष इति । यथोक्तां कल्पनां दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- यथेत्यादि । तेनोक्ता इत्यु- क्तमेव व्यनक्ति-एककश्येनेति। विदुष इत्यादिनोक्तं प्रयोजनं प्रकटयति- कर्थ नामेति। विद्वान्प्राणश्रेष्ठता कथ नाम प्रतिपद्येतेति संबन्धः। प्रतिपत्तिप्रकार १ क. ग. ट, र्यकार २ ख ञ. न न । ३ क. ख. छ, ञ्. ट. 'क्तुनेत्य। ४ त्. णार्थः । य० ।५ क, ख, ञ्र, ट, चछन्तु ये ६ क, घ, ङ ड 'पद्यत इति। ७ क. ग, ट, •याश्वार्थ®।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिषत्। २५५

संक्षिपति-वागादीनामिति। फलवती कल्पनेति शेषः । दृष्टैडप्पर्थे श्रुतिमनुग्राहका्वेन दर्शयति-तथा चेति ॥ १५ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः । )

स होवाच कि मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति हाचुस्तद्वा एतदनस्या- न्नमनो ह वै नाम मत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंच- नानन्नं भवतीति ॥ १ ॥ स होवाच सुख्यः प्राणः किं मेऽमं भविष्यतीति। मुख्यं प्राणं प्रष्टारमित्र वल्पयित्वा वागार्दान्प्रतिवक्तनिव कल्पयन्ती श्रतिराह-येदिदं लोकेSन्नजातं पसिद्धमा श्वभ्यः श्वमिः सहाऽ शकुनिभ्यः सह शकुनिभिः सर्वपाणिनां यदन्नं तत्तवान्नमिति होचर्यागादय इति। प्राणस्य सर्वमन्नं प्राणोऽत्ता सर्वस्यान्नस्ये- त्येवं प्रतिपत्तये कल्पिताख्यायिकारूषाद्वयावृत्य स्वेन श्रुतिरूपेणाऽडह। तद्वा एतद्यतिंकचिल्लोके माणिभिरन्नमद्यतेऽनस्य प्राणस्य तदन्नं प्राणेनैव तद- द्यत इत्यर्थ: । सर्वप्रकारचेष्टाव्याप्तिगुणप्दर्शनार्थमन इति प्राणस्य प्रत्यक्षं नाम। प्राद्युषसर्गपूर्वत्वे हि विशेषगतिरेव स्यात्। तथाच सर्वान्नानामत्तर्नाम- ग्रहणमितीदं प्रत्यक्ष नौमान इति सर्वान्नानामत्तः साक्षादभिधानम्। न ह वा एवंविदि यथोक्तप्ाणविदि प्राणोऽहमस्मि सर्वभूतस्थः सर्वान्नानामत्तेति तस्मिन्नेवं- विदि ह वे किंचन किचिदपि प्राणिभिरादं सवैर नन्नमन्नाद्यं न भवति सर्वमेवं विद्यननं भ तीत्यर्थः । प्राणभूतत्वाद्विदुषः । "प्राणाद्वा एप उदेति प्राणेऽस्त- भति " इत्युपक्रम्य-"एवंविदो ह वा उदेति सूर्य एवंविद्यस्तमेति" इति शुत्यन्तरात् ॥ १ ॥ वागादीनां स्वामी श्रैष्ठ्यदिगुणः प्राणोडस्मीति विद्यादिति प्रधानविद्यामुनदिश्य तद्दर्श- नाङ्गभूतान्नवासदष्टिविधानारये प्रक्रमे प्रथममन्नदष्टैं विधातुं प्रसंङ्गं प्रकुरुते -- स होवाचेति। मुख्यस्य प्रणस्य प्रष्टत्वं वागादीनां प्रतिवक्तत्वं च काल्पनिकमित्याह- मुख्यमिति। यदिदमित्युक्तमेव च यत्पदं वाक्यार्थकल्पनार्थ यदन्नमित्यत्र नुद्यो। १ म. ठ.ष्टेडथे। २ ठ. यत्किंिदि। ३ ख. ङ, ञ. ड. ढ. ण. नाम स। ४ ख. ञ. विदोऽनं।

२५६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता- [५पश्चमाध्याये-

शब्दं विहायानशब्दप्रयोगे तात्पर्यमाह-सर्वप्रकारेति। अन चेष्टायामितिधातुजस्यान- शब्दस्योषादानं सर्वप्रकारचेष्टया प्राणस्य व्याप्तिगुणप्रदर्शनार्थम्। तथा च यः कोऽपि दहति शोषयति प्रावयति वा स सर्वोऽपि प्राण एवेति दुक्त प्राणस्यान इति नामेत्यर्थः । प्रत्यक्षं पूर्वोक्तधातुरजन्मनामेति यावत्। उक्तमेवार्थ समर्थयते-पादीति। अनशव्दस्येति शेषः । न प्राणस्य सर्वचेष्टाप्तिरित्येवकारार्थः । तथा च प्राणादिशब्दोपादाने विशेषव्या- प्रिरेवेति स्थिते सतीत्यर्थः। अन इति प्रत्यक्षमिदं नाम सर्वान्नानामत्तुर्नामग्रहणमिति संबन्धः । तदेव व्याचष्टे-सर्वान्नानामिति। ततश्र प्रणिशब्दस्वे प्रणविदः सर्वमन्नं चत्तद्विदुषो भक्ष्याभक्ष्यविभागासिद्धौ तद्वियं शास्त्रं विरु्येतेत्याशङ्कयाSडव्यात्मिकं रूपं हित्वाSSधिदैविकेन रूपेण तस्य सर्वान्तत्वे विभागशास्त्रमाध्यात्मिकपरिच्छेदविषयत्वेनावि. रुंद्धमित्याह-प्राणभूतत्व्रादिति । प्राणभूतो विद्वानित्यत्र श्रुख्यम्तरं संवादयति -- माणादिति ॥ १ ॥ स होवाच कि मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तर्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टा चाद्रिः परिबधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्रो ह भबति ॥ २ ॥ स होवाच पुनः माणः। पूर्ववदेष कल्पना। कि मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुर्वागादयः। यस्मात्माणस्व वास आपस्तस्माह्वा एतदशिष्यन्तो भोक्ष्य माणा भुक्तवन्त् घ्राह्मणा विद्वांस एतत्कुर्वन्ति। किम्। अद्वभिर्वासस्थानी- याभि: पुरस्ताद्भोजनात्पूर्वमुपरिषाथ भोजनादूर्ध्व च परिदधति परियानं कुर्वन्ति मुख्यस्य प्राणस्य लम्भुको लम्भनशीलो वासो ह. भवति। वाससो लब्धैव भवतीत्यर्थः । अनग्नोह मवि। वाँतसो लम्भुकत्वेनार्थसिद्धैवानग्र- तेत्यनश्नो ह भवतीत्युत्तरीयवान्भवतीत्येतत्। प्राणविद्याङ्गत्वेनान्नदृष्टिरुपदिष्टा। सति तदङ्गत्वेन वासोदृष्टिं प्रस्तौति-स होवा चेति। अत्रापि प्राणस्य प्रष्टुव्व्ं वागादीनां प्रतितक्ततं च कलितमेवेत्याह-पूर्ववदिति। अवं प्राणं प्रति वासोरूपतवे गमकमाह-यस्मादिति। वासोदृष्टिफलमाचष्टे-लम्भुक इति। अनझ्नो ह भवतत्यस्य पौनरुक्यमाशङ्कयर्थविशेषमाह-वासस इति। १ ञ. जन्यना । २ ड. 'खयपा । ३ ग, व. ङ च. ञ. ट, ठ ड, ढ, ण. वासो।

द्वितीय: खण्ड: २] छान्दोग्योपनिषत्। २५७

भोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यदाचमनं शुद्धचर्थ विज्ञातं तस्मिन्पाणस्य वास इति दर्शनमात्रमिह विधीयते । अद्भिः परिदधनीति नाऽडचमनान्तरम्। यथा लौकिकैः प्राणिमिरद्यमानमनं प्राणस्येति दर्शनमात्रं तद्वत्कं मेडन्नं कि मे वास इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनयोस्तुल्यत्वात् । यद्याचमनमपूर्व तादर्थ्येन क्रियेत तदों कृम्याद्यन्नमपि प्राणस्य भक्ष्यत्वेन विहितं स्यात्। तुल्ययोविज्ञानार्थयोः प्रश्नम- तिवचनयोः प्रकरणस्य विज्ञानार्थत्वादर्यजरतीयो न्यायो न युक्तः कल्पयितुम्। आचमनान्तरं प्राणविदो विधीयत एवंविदशिष्यत्नाचामेदिति श्रुतेरित्याशङ्कयाSSह- मोक्ष्यमाणस्थेति। आदिपदेने प्रतिवचने गृहेते। सर्वप्राणिभोग्येऽने तस्यान्नमितिदृष्टिव दाचमनीयास्वप्सु तस्य विधीयते वासोदृष्टिरित्युक्तं व्यतिरेकद्वारा विवृणोति-यदीति। तादर्ध्येनानग्नतार्थवनेति यावत्। अथ पूर्वमन्नदष्टिरेव विधीयते सर्वान्तमक्षणस्य प्रमाण-

यत्तु प्रसिद्धमाचमनं पायत्यार्थ माणस्यानय्तार्थ चन भवतीत्युच्यते न तथा चयमाचमनमुभयार्थ ब्रूमः । किं त्हिं पायत्यार्थाचमनसाधनभूता आपः प्राणस्य चास इति दर्शनं चोदत इति ब्रूम: । तत्राऽऽचमनस्योभयार्थत्वमसङ्कदोपचीद- नाऽनुपपन्ना। वासोर्थ एवाSडचमने तद्दर्शनं स्यादिति चेत्। न। वासोज्ञानार्थ- वाक्ये वासोर्थीपूर्वा चमनविधाने तत्रानय्यतार्थत्वदृष्टिविवाने च वाक्यभेद:। आच- मनस्य तदर्थत्वमन्यार्थत्वं चेति प्रमाणाभावात् ॥ २ ॥

यच्विति। विरोधो यथा स्यात्तथेति यावत्। तर्हिं कीदृगाचमनं वित्रक्षितमित्याह- किं तहीति। प्रयतस्य भाव: प्राययं तदर्था याऽडचमनक्रिया तत्साधनभूतास्त्रप्मु वास :- संकल्पनं क्रियान्तरमत्र विधित्सितमित्याह-प्रायत्येति। क्रियाभेदे फलितमाह- तत्रेति। अन्यार्थास्वप्स्वन्यार्थत्वचिन्तने प्रमाणविरोधाद्विियोगेन वासोर्थमाचमनान्तरमेव विधेयं तत्र चानग्नतार्थत्वचिन्तनमुचितमिति शङ्कार्थः । वासोर्थापूर्वा चमनविधाने तत्रानग्न- तार्थत्वदृष्टिविधाने च वाक्यभेद सङ्गात्प्रसिद्धाचमनसाधनभूतास्त्रप्सु वासोदृष्टिपरमेव च

१ ङ. च. ठ. ड. निज्ञतिं। २ व. ढ. ण. 'ति चाडडच । ३ ङ. च. ड. ढ. क्रियते। ४ ख. व. ठ उ. ण.दा क्िम्पा। ५क. ग, व. ङ, च, ट, उ. ड. ढ. ण. णस्येति भ। ६ क. ग, ठ.न प्रश्नम।७ग, ट. तार्थेने"।८ च. छ. ञ्. ण. थदट"। ३३

२५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५पश्रमाव्याये-

वाक्यमित्युत्तरमाह-नेत्यादिना। वासोर्थत्वमन्यार्थत्वं ृष्ट्यर्थत्वमित्युक्ते प्राणस्यैकस्य वाक्यस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गादिति यावत् ॥२ ॥ तद्दैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपदयायो- क्त्वोवाच यय्प्येनच्छुष्काय स्थाणवे बूयाज्जायेर- न्नेवास्मिञ्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति॥३॥ तदेतत्माणदर्शनं स्तूयते। कथम् । तद्धैतत्पाणदर्शनं सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये नाम्ना वैयाव्यपद्याय व्याघ्पदोऽपत्यं वैयाध्रपद्यस्तस्मै गोश्रुत्याख्या- योक्त्वोवाचान्यदपि वक्ष्यमाणँ वचः । कि तदुवाचेत्याह-यद्यपि शुष्काय स्थाणव एतददर्शनं ब्रूयात्माणविज्जायेरन्नुत्पद्येरन्नेवास्मि्स्थाणौ शाखाः रोहे- युश्च पलाशानि पत्राणि, किमु जीवते पुरुषाय बूयादिति ॥ ३ ॥ तद्वैतदित्यादि वाक्यं च विधानार्थ नापि फलवचनं तथाच व्यर्थमित्याशङ्कयाSSह- तदेतदिति। स्तुतिमेव प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथामीति। जीवते पुरुषाय प्राणविद्या- वदेतदर्शन ब्रुयात्तदाऽस्मिन्मह,फलं भवतीति किमु वक्तव्यमिति योजना ॥ ३॥ यथोक्तपाणदर्शनविद इदं मन्थार्यं कर्माऽडरभ्यते- अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्या रात्रौ सर्वोषधस्य मन्थं दधिमधुनो- रुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रष्ठाय स्वाहेत्यप्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत् ॥४ ॥ अथानन्तरं यदि महन्महत्त्वं जिगमिषेद्धन्तुमिच्छेन्मह्तैं प्राप्ुं यदि कामये- तेत्यर्थः। तस्येदं कर्म विधीयते। महत्त्वे हि सति श्रीरूपनमते। श्रीमतो ह्यर्थपासं धनं ततः कर्मानुष्ठानं ततश्र देवयानं पितृयाणं वा पन्थानं पतिपत्स्यत इत्येतत्पयो- जनमुररीकृत्य मह्त्त्व्रेप्सोरिंदं कर्म न विपयोपभोगकामस्य। तस्यायं कालादिवि- धिरुच्यते-अमावास्यायां दीक्षित्वा दीक्षित इच भूभिशयनादिनियमं कृत्वा तपो- रूपं सत्यवचनं ब्रह्म चर्यमित्यादिधर्मवान्भूत्वेत्यर्थः। न पुनदैक्षमेव कर्मजातं सर्व-

१ ख. अ. ट.प्येतचु° । २ ङ. न्थाख्यक । ३ घ. ङ, च. ठ. हत्त्तप्राप्तिं य'। ४ ङ. ड. ढ.नमूरी'।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिषस्। २५९

मुपादत्ते। अतद्विकारत्वान्मैन्थाख्यस्य कर्मणः। "उपसद्व्रती" इतिश्रुत्यन्तरात्फ योमात्रभक्षणं च शुद्धिकारणं तप उपादत्ते। पौर्णमास्यां रात्री कर्माऽSरभते सर्वोष- धस्य ग्राम्यारण्यानामोषधीनां यावचछकत्यल्पमल्पमुपादाय तद्वितुषीकृत्याSSम- मेव पिट दधिमधुनोरौदुम्बरे कंसाकारे चमसाकारे वा पात्रे श्रुत्यन्तरात्मक्षि- प्योपमथ्याग्रतः स्थापयित्वा ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावावसथ्य आज्य स्याSडवापस्थाने हु-वा सरुवसंलग्नं मन्थे संपातमवनयेत्संस्रवमेधः पातयेद् ॥४॥ गोदोहनवदधिकृताधिकारमिदं कर्म प्राणविदोऽस्मिन्नधिकारोऽस्तीव्याह-यथोक्तेति। अनन्तरं प्राणविद्यानिष्पत्तेरिति शेषः। वाक्यशेषं पूरयति-तस्येति। महत्त्वद्वारा विषयो- पभोगकामुकस्य कर्मविधायि शास्त्रं श्येनादिशस्रवदनर्थकलमेवेत्याशङ्कयाSSह-महत्त्वे हीति। तस्ेति प्रकृतमन्थाख्यकर्मोक्तिः । कालादीव्यादिशब्दो द्रव्यादिसंग्रहार्थः । दैक्षे दीक्षायां भवं मौज्ज्यम्यञ्जनादि न सर्वमेवायमनुतिष्ठति । प्रकृतिधर्मा हि विकृतावनुवर्तन्ते। प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्येति न्यायात्। न चेद कर्म कस्यचिद्विकृतिरतो यथोक्तधर्नवत्त्व्रमे- वात्र विवक्षितमित्यर्थः । दीक्षित्वेत्यनेन विवक्षित धर्मान्तरमाह-उपसदिति। उपसदो नामेष्टयः प्रवर्ग्याहःसु प्रसिद्धाः। तासु व्रतं पयोमात्रभक्षणं तदुपेतो भूत्वा मन्थ संपाद्य जुहोतीति वाजसनेयके समानप्रकरणे श्रवणादिति यावत्। पिष्टं कृत्वा तदाममपक्कमेव दधि- मधुनोः संबन्धिपात्रे प्रक्षिप्येति संबन्धः । औदुम्बरत्वे नियमः । पात्रस्याऽडकारे तु वि- कल्पः। कथमश्रुतं पात्रमत्र कल्प्यते तत्राSह-श्रुतयन्तरादिति। औदुम्बरे कंसाकारे कंसे चमसे वेति वाजसनेये श्रत्रणात्सर्वशास्व प्रययन्यायेनापोक्षितं पात्रमत्र गृहीतमित्यर्थः । आवसथसंबन्धी लौकिकोडगिरावसथ्यो विवक्षितो यस्मिन्नौपासनाख्यं कर्म क्रियते। आज्यस्य हुत्वेति संबन्धः । आवापस्थानमाहुतिप्रक्षेपप्रदेशो गृह्योक्कः ॥४ ॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यत्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातम- वनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्य्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपा- तमवनयेत्संपदे स्वाहेत्यत्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपा- तमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यप्रावाज्यस्य हुत्वा मन्ये संपातमवनयेत् ॥ ५॥

१ व. ङ. च. ढ. ण. न्मन्थक । २ क. ख. ग. व. च. ञ्र. ट. ण. च्छक्त्याडल्प० ३ ढ. सरचि सं । ४ ख. व. ञ. ट. ण. वल । ५ढ. ण.मत्र पा। ६ ग. मौण्डयाभ्य। ७ क. ख. ग. छ. ञ्र, ट, ण. बन्धं पा।८ ख. छ. ञ. पात्रं क। ९ ख. ड. ढ. ण. "किकाभि।

२६० आनन्दगिरि कृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५पञ्चमाध्याये-

समानमन्यत्। वसिष्ठाय प्रतिष्ठायै संपद आयतनाय स्वाहेति प्त्येकं तथैव संपातमवनयेद्धत्वा ॥५॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यादिवाक्यं पूर्ववाक्येन (ण) तुल्यार्थमित्याह-समानमिति । तुल्यत्वमेव स्पष्टयति-वसिष्ठायेति। स्वाहेति मन्त्रं समुच्चार्य हुत्वेति संबन्धः । तथैव प्रथमहोमानन्तरमित्यर्थः ॥५॥ अथ प्रतिसृप्याअ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामा- स्यमा हि ते सर्वमिद स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाऽ- धिपतिः स मा ज्यैष्ठ्य श्रैष्ठ्य राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेद५ सर्वमसानीति ॥ ६॥ अथ प्रतिसृप्याग्नेरीपदपसृध्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपतीमं मन्त्रम्। अमो नामास्यमा हि ते। अम इति माणस्य नाम । अन्नेन हि माणः प्राणिति देह इत्यतो मन्थद्रव्यं पाणस्यान्नत्वात्प्ाणत्वेन स्तूयतेऽमो नामासीति। कुतः । यतोऽमा सह हि यस्मात्ते तव प्राणभूतस्य सर्व समस्तं जगदिदमेतः । स हि प्राणभूतो मन्थो ज्येष्ठः श्रेष्ठथ। अत एवं च राजा दीप्षिमानधिपतिश्वाधिष्ठाय पालयिता सर्वस्य। स मा मामपि मन्थः प्राणो ज्यैष्ठयादिगुणपूगमात्मनो गम- यत्वहमेवेदं सर्वे जगदसानि भवानि प्राणवत्। इतिशब्दो मन्त्रप,रेसमाप्त्यर्थः।।६।। आहुत्यानन्तर्थमथशब्दार्थः । भवतु प्राणस्येदं नाम मन्थस्य तु कथं मन्त्रार्थत्वमित्याश- ङ्कयाSSह-अन्नेन हीति। प्रतिज्ञातेऽर्यें मरश्रपूर्वकं हेतुमाह-कुत इति। अतश्रामो नामासीति पूर्वेण संबन्धः । हेतुं व्याचष्े-यस्मादिति ॥६॥ अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणी- मह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिवति निर्णिज्य कश्सं चमसं वा पश्रादशेः

१ ग. ट. मन्त्रमु १२ क. ग. व. च, ञ्र, ट. ठ. मतोडगौ नामासीत्यर्थः । स। ३ ध. ठ.व रा। ४ व. ङ, च. ड. ण. 'गो ज्येशादि। " क, ग. ञ् ढ.न्वस । ६ ख. अ. ण. सपश् ।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिषत्। २६१ संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽपसाहः स यदि ख्तियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात्॥ ७।। अथानन्तरं खल्वेतया वक्ष्यमाणयर्चा पच्छः पादश आचामति भक्षयति, मेन्त्रस्यैकैकेन पादेनैंकैकं ग्रासं भक्षयति। तद्ोजनं सवितुः सर्वस्य प्रसवितुः । परा- णमादित्यं चैकीकृत्योच्यते। आदित्यस्य ृणीमहे पार्थयेमहि मन्थरूपम्। येनान्नेन सावित्रेण भोजनेनोपभुक्ेन वयं सवितृस्वरूपापन्ना भवेमेत्यभिपायः। देवस्य सवितुरिति पूर्वेण संबन्धः। श्रेष्ठं प्रशस्यतमं सर्वान्नेभ्यः सर्वधातमं सर्वस्य जगतो धारयितृतममतिशयेन विधातृतममिति वा। सवथा भोजनविशेषणम्। तुरं त्वरं तूण शीघ्रमित्येतत्। भगस्य देवस्य सवितुः स्वरूपमिति शेषः। धीमहि चिन्तयेमहि विशिष्टभोजनेन संस्कृताः शुद्धात्मानः सन्त इत्यभिपायः। अथवा भगस्य श्रियः कारणं महत्त्वं माधु कर्म कृतवन्तो वयं तद्धीमँहि चिन्त- येमहीति सर्वे च मन्थलेपं पिवति निर्णिज्य गक्षाल्य कंस कंसाकारं चमसं चमसाकारं वौदुम्बरं पात्रम्। पीत्वाऽडचम्य पश्चादयेः प्राक्शिराः संविशति चर्मणि वाडजिने स्थण्डिले केवलायां वा भूमौ। वाचंयमो वाग्यतः सन्नित्यर्थः। अप्रसाहो न प्रसह्यते नाभिभूयते रुयाद्यनिष्टस्वन्रदर्शनेन यथा तथा संयत- चित्तः सन्नित्यर्थः । स एवंभूतो यदि स्त्रियं पश्येत्स्वमेषु तदा विद्यात्समृद्धं ममेदं कर्मेति ॥ ७॥ अनन्तरं जपकर्मणः सकाशादिति शेषः । तदेव स्पष्टयति-मैन्त्रस्येति। मत्रस्यै- कैकन पादेन मन्थस्यैकैकं ग्रासं भक्षयतीति योजना । भोजनं मन्थरूपमिति संबन्धः । तत्कथ सवितुः स्यात्प्राणस्य हि मन्थद्रव्यमन्नमित्युक्तं तत्राऽह -- प्राणमिति। उच्यते सवितुर्भोजनमिति शेषः । प्राणादित्ययोरेकत्वे फलितं वाक्यार्थमाह-आदित्यस्येति। मन्थरूपं तद्ोजनमिति पूर्वेण संबन्धः । प्रार्थनाविषयं भोजनमेव विशिनष्टि-येनेति। तस्यैव विशेषणान्तरं श्रेष्ठमित्यादि। स्थितिकारणत्वमुक्त्वा जनकत्वं पक्षान्तरमाह -- अति- शयेनेति। जगद्वयापतौ फलदाने ध्यातुः शैध्पम् । किमिति भोजने कथ्यमाने ध्यानमुच्यते तत्राSSह-विशिष्टेति। शुद्धधीत्वं ध्यानकारणमुकवा प्रकृतकर्मवत्प्रेप्सितमह्त्वे हेतु- व्वादपि ध्यानमनुष्ठेयमित्याह-अथवेति। सावित्रं रूपमुक्त नियमेनौदुम्बरं वैकल्पिता-

-- १ ग. ङ. ड. ढ. मन्थस्यै । २ क. कैकया। ३ ऊ. द. मही० । ४ ख. घ. ङ. ञ्र. ड. ढ. मै त ।५ ग. मन्थस्ये।

२६२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ पञ्चमाध्याये-

कारे विशेषः । पात्रं प्रक्षाल्य पिबतीति संबन्धः । मन्थलेपं पात्रं प्रक्षाल्य पीत्वाSSचमन पूर्वकमगे: पश्चिमभागे कृष्णाजिनव्यवहितायां केवलायां वा भूमौ प्राक्शिरा भूत्वा शयीते- त्याह -- पीत्वेति। शयानस्य कर्तव्यं दर्शयति-वाचंयम इति। तस्य स्वमे कथं- चिदुत्तमस्त्रीदर्शने शुभागमः सूच्यत इत्याह-स एवंभूत इति ॥७ ॥ तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रिय स्वभेषु पश्यति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वमनिदर्शने तस्मिन्स्वमनिदर्शने ॥८॥ इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२॥ तदेतस्मिन्नर्थ एप श्रोको मन्त्रोऽपि भवति। यदा कर्मसु काम्येषु कामार्थेषु स्त्रियं स्वम्रेषु स्वम्नदर्शनेषु स्वम्नकालेषु वा पश्यति समृद्धिं तत्र जानीयात्। कर्मणां फलनिष्पत्तिर्भविष्यतीति जानीयादित्यर्थः । तस्मिन्रूयादिप्रशस्त- स्वमनंदर्शने सतीत्यभिप्रायः। द्विरुक्ति: कर्मसमाप्त्यर्था ॥८।। इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २॥

इति पञ्चमाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥ २ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः । )

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः संसारगतयो वक्तव्या वैराग्यहेतोर्मुमुक्षूणामित्यत आख्यायि काऽडरभ्यते- श्वेतकेतुर्हाऽऽरुणेयः पश्चालाना५ समितिमेयाय त५ है प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाऽशिषत्पिते- त्यनु हि भगव इति ॥ १॥ श्वेतकेतुर्नामतो ह, इत्यैतिह्यार्थः। अरुणस्यापत्यमारुणिस्तस्यापत्य मारुणेयः पञ्चालानां जनपदानां समिति सभामेयौयाऽडजगामे। तमा-

१ व. ठ. वुप0। २ व. ङ, च, ढ. र्मपरिस° । ३ रु, ग, ङ, ञ्. ट, ड. ढ. "याय ज°।४ ख. ग, ङ, द, ठ, ड, ढ, ण. म। तं ग।

तृतीयः खण्ड: ३ ] छान्दोग योपनिधत्। २६३

गतवन्तं ह प्रवाहणो नामतो जीवलस्यापत्यं जैवलिरुवाचोक्तवान्। हे कुमारानु त्वा त्वामशिपदन्वशिषत्पिता। किमनुशिष्टस्त्वं पित्रेत्यर्थः । इत्युक्तः स आहानु हनुशिष्टोऽस्मि भगव इति सूचयन्नाह ॥ १ ॥ प्राणविद्या तदङ्गकर्म चत्युभयमुक्तमिदानीम्निविद्यामाख्यातुकामस्तावदाख्यायिकाता त्पर्यमाह-ब्रह्मादीति। तासां च वत्तव्यत्वे हेतुमाह-वैराग्यहेतोरिति। राजा कुमारेति संबोधयन्नभिमानं श्वेतकेतोरपनिनीषति ॥ १॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ तं होवाच यद्यनुशिष्टोऽसि वत्थ यदितोऽस्माल्ोकादध्यूर्ध्वे यत्पजाः प्रयन्ति यद्गच्छन्ति तर्तिक जानीष इत्यर्थः । न भगव इत्याहेतरो न जानेऽहं तद्यत्पृच्छसि। एवं त्हि वेत्थ जानीषे यथा येन प्रकारण पुनरावर्तन्त इति। न भगव इति प्रत्याह। वेत्थ पथोमार्गियोः सहप्रयाणयोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तन- मितरेतरवियोगस्थानं सह गच्छतामित्यर्थः । न भगव इति ॥ २ ॥ यथेत्यस्यार्थमाह-येनेति। विद्वदविदुषोस्तुल्यमार्गयोः सतोद्वौ मार्गौ तयोर्मध्ये देवयानस्येत्यादि योउ्यम्। उक्तं वाक्यार्थ संक्षिपति-इतरेतरेति। विदुर्षीं च कर्मिणां च मार्गद्वयमधिकृत्य सह प्रस्थितानां यत्र मिथो वियोगो भवति तत्किं वेत्थेत्यर्थः ॥ २ ॥ वेत्थ यथाऽसौ लोको न संपूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति॥ ३ ॥ वेत्थ यथाऽसौ लोकः पितृसंबन्धी यं प्राप्य पुनरावर्तन्ते बहुभिः प्रयद्भ्ि रपि येन कारणेन न संपूर्यत इति। न भगव इति प्रत्याह। वेत्थ यथा येन क्रमेण पञ्चम्यां पश्चसंख्याकायामाहुतौ हुतायामाहुतिनिवृत्ता आहुति- साधनाश्राऽडपः पुरुषवचसः पुरुष इत्येवं वचोऽभिधानं यार्सा हूयमानानां क्रमेण षष्ठाहुतिभूतानां ताः पुरुषवचसः पुरुषशब्दवाच्या भवन्ति १ ण. त्पितेति कि° । २ क. 'कायास्तात्प'। ३ङ, ड, ढ. सप्र०।४ ञ्. षां क।

२६४ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाच्याये पुरुषाख्यां लभन्त इत्यर्थः । इत्युक्तो नैव भगव इत्याह। नैवाहमत्र किंचन जौनामीत्यर्थः ॥३॥ पितृलोकसंबन्धिनं लोकमेव व्याकरोति-यं प्राप्येति। आहुतिनिर्वृत्ता इत्यस्या ्याख्यानमाहुतिसाधनाश्चेति। अपूर्वरूपाणामपां भूतान्तरसमुच्चयार्थश्चकारः । अथवा पयोघृतादिरूपेणाऽडदुतिं साधयन्तीति चाऽडहुत्या पुनरपूर्वात्मना निष्पन्ना इत्यर्थः । क्रमेणेति। श्रद्धासोमवृष्ट्यन्नरेतसां हवनद्वारेणेति यावत्। षष्ठाह्ुतिभूतानामन्त्येष्टिवि- धानेन शरीराहुतिद्वारा सुक्ष्मतां गतानामित्यर्थः ॥३॥ अथानु किमनुशिष्टोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथ सोऽनुशिष्टो ब्ुवीतेति स हाऽडयस्तः पितुरर्धमेयाय त होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानबवीदनु त्वाऽशिषमिति ॥४ ॥ अथैवमज्ञः सन्किमनु कस्मात्वमनुशिष्टोऽस्मीत्यवोचथा उक्तवानसि। यो हीमानि मया पृष्टान्यर्थजातानि न विद्यान विजानीयात्कर्थं स विद्वत्स्वनु- शिष्टोऽस्मीति ब्रुवीत । इत्येवं स श्वेतकेतू राज्ञांऽडयस्त आयासितः सन्पितुररधे स्थानमेर्यायाऽSगतवांस्तं च पितरमुवाचाननुशिष्यानुशासनमकृत्वैव मा मां किल भगवान्समावर्तनकालेऽव्रवीदुक्तवाननु त्वाऽशिपमन्वशिषं त्वामिति॥।४।। 7 यो हीति ॥४ ॥ पश्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीचेषां नैकंचना- शकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतान- वदो यथाऽहमेषां नैकंचन वेद यद्हमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥५॥ स ह गौतमो राजोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायाही- चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय त होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वर

१ ङ. जान इत्य° । २ क. ण. ङ, ज, झ, ढ. ठ, त. थ. अथ नु। ३ ग, ठ. °न जा"। ४ क. ख. च, ञ. ड, ण.याय ग°।

तृतीय: खण्डः ३ ] छान्दोग्योपनिपत् । २६५ वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्त यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथासतामेव मे बूहीति स ह कच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ यतः पश्च पश्चसंख्याकान्प्श्नान्राजन्यवन्धू राजन्या बन्धवौडस्यति राजन्य- बन्धुः स्वयं दुर्वृत्त इत्यर्थः । अप्राक्षीत्पृष्टवांस्तेषां प्रश्नानां नैकंचनैकमपि नाशकं न शक्तवानहं विवक्तुं विशेषेणार्थतो निर्णेतुमित्यर्थः । स होवाच पिता यथा मा मां वत्स त्वं तदाSडगेतमात्रे एवैतान्प्रश्जानवद उक्तवानसि तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति तथा मां जानीहि, त्वदीयाज्ञानेन लिङ्गेन मम तदि- पयमज्ञानं जानीहीत्यर्थः । कथं, यथाऽहमेषां प्श्नानामेकंचनैकमपि न वेद न जान इति। यथा त्वमेवाङ्गितान्पश्नान्न जानीपे तथाऽहमप्येतान्न जान इत्यर्थः । अतो मय्यन्यथाभावो न कर्तव्यः । कुत एतदेवं यतो न जाने यद्यहमिमान्प- श्नानवेदिष्य विदितवानस्मि कथ ते तुभ्यं भियाय पुत्राय समावर्तनकाले पुरा नावक्ष्यं नोक्तवानस्मीत्युक्त्वा स ह गौतमो गोत्रतो राज्ञो जैवलेरर्ध स्थानमे- याय गतवान्। तस्मै ह गौतमाय माप्तायाहमिहणां चकार कृतवान्। सच गौतमः कृतातिथ्य उषित्वा परेद्यः प्रातःकाले सभागे सभां गते शज्ुदेयाय। भजनं भागः पूजा सेवा सह भागेन वर्तमानो वा सभागः पूज्यमानोऽन्यैः स्वयं गौतम उदेयाय राजानमुद्गतवान्। तं होवाच गौतमं राजा मानुपस्य भगवन्गौ- तम मनुष्यसंबन्धिनो वित्तस्य ग्रामादेर्वरं वरणीयं कामं वृणीथाः प्रार्थयेथाः। स होवाच गौतमस्तवैव तिष्ठतु राजन्मानुषं वित्तम्। यामेव कुमारस्य मम पुत्रस्यान्ते समीपे वाचं पश्चमश्नलक्षणामभापथा उक्तवानासे तामेव वाच मे महयं बूहि कथयेत्युक्तो गौतमेन राजा स ह कृच्छी दुःखी बभूच। कर्थ त्विद- मिति ॥ ५॥ ६॥ अननुशिष्य त्वामन्वशिषमिति कथमुक्तवानस्मीत्याशङ्कयाSSह-यत इति। नैकंचने-

१ ङ. ण. वो यस्ये । २ क. ग. च, ट, गममात्रमेवै'। 3 ठ. 'तमेनै' । ४ ग. ट. 'मतान । ५ ख. ण. वाङ न जा ।६ क, ग, च, ट. तो य। ७ ख. ग. च, ञ. ट, ड ण. हणंच। ८ ग, व, ङ,ट, ठ. ढ. सभाग। ९ग. च, ट ड. ढ. राजन्युदे। १० व च. उ. ड. थं न्विद। ३४

२६६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये- त्युक्तमेव नञ्पद नाशकमिति संबन्धं दरशायेतुं पुनरुपात्तम् । अतो मा प्रति तब मिथ्या- वादिता सिद्धेति शेषः । पिता स्वकीयमिथ्यावादित्वशङ्कां परिहरति-स होवाचेति। यथा मा त्वमित्यादिवाक्यं पूरयित्वा व्याखपायानन्तरवाक्यमाकाड्क्षापूर्वकमुत्थापयति- कथमित्यादिना। तद्वयाचष्टे-यथेति। अज्ञोनाविशेषोऽतःशब्दार्थः । अन्यथाभावो ज्ञातेऽपि विषये तवानुक्तिरिति यावत्। त्वदीयमज्ञानं कुनो हेतोनया ज्ञातव्यमित्याशङ्का- मुद्ग व्यानन्तरवाक्येनो(णो)त्तरमाह-कुन इत्यादिना। अतस्तव पात्रभूनस्यानुपदेशा- नमदीयमज्ञानं ज्ञातव्यमिति शेषः । अर्हणां योग्यां पूजामियर्थः। सभागपदं सत्तम्पन्त राजविषयं प्रथमान्तं गौतमविषयमिति भेदः 1 गौतममागतं योगक्षेमार्थिनं बुद्ध्वा राजा प्रसन्नः सन्नुक्तवानित्याह-तं होवाचेति। तर्हि कृतकृयस्य तव किमित्यागमनमित्या शङ्कयाSSह-यामेवेति। कृच्छीभावमभिनयति-कथमिति ॥५॥६॥ तह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तश होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्पैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच॥ ७॥ इति पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

से ह कच्छीभूतोऽपत्याख्येयं ब्राह्मणं मन्त्रानो न्यायेन विद्या वक्तव्येति मत्वा तं ह गौतमं चिरं दीर्घकालं वसेत्येवमाज्ञापयांचकाराSडज्ञप्वान्। यत्पूर्व प्रत्याख्यातवान्रजा विद्या यच्च पश्चाच्चिरं वसेत्याज्ञप्नान्, तन्निमित्तं ब्राह्मगं क्षैमापयति हेतुवचनोक्त्या। तं होवाच राजा सर्वविद्यो ब्राह्मणोऽपि सन्यथा येन प्रकारेण मा मां हे गौतमावदस्त्वं तामेव विद्यालक्षणां वाचं मे बूहीत्यज्ञा- नात्तेन त्वं जानीहि। तत्रास्ति वक्तव्यं यथा येन प्रकरेणेयं विद्या प्राक्त्वत्तो ब्राह्मणान्न गच्छति न गतवती, न च ब्राह्मणा अनय। विद्ययाऽनुशासितवन्तः, तथैतत्मसिद्धं लोके यतस्तस्मादु पुरा पूर्व सर्वेषु लोेषु क्षत्रस्यैव क्षत्र जातेरेवानया विद्यया प्रशासनं प्रशास्तृत्वं शिष्याणामभूद्धभूत । क्षत्रि

१ ग. ट, ज्ञातावि° । २ ग, घ, द, च, ठ, ड, ढ, स क°। ३ ङ ड. क्षमपति। च. ठ. ड. क्षामयति । ४ घ, ङ, च, ज. ठ. नुशिप्व।

चतुर्थ: खण्डः ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। २६७ यपरम्परयैवेयं विद्यैतावन्तं कालमागता। तथाऽप्यहमेतां तुभ्यं वक्ष्यामि त्वत्सं- प्रदानादूर्ध्व व्राह्मणान्गमिष्यति। अतो मया यदुक्तं तत्क्षन्तुमहसीत्युक्त्वा तस्मै होवाच विद्यां राजा॥। ७॥ इति पञ्चमाध्यायस्य तृतीय: खण्डः ॥ ३॥ गैःतमस्य वचनं रज्ञो दुःखीभावकारणं तार्हि प्रत्याख्यायतामित्याशङ्कयाSSह-स हेति। किमिति तर्हि चिरं वसेत्युक्तवानित्यत आह-न्यायेनोति। संवत्सरं वसेति यावत्। वचव्य। विद्येति शेषः । कथं राज्ञो ब्राह्मणं प्रत्याज्ञां कुर्वतो न प्रत्यवायः स्यादि- त्याशङ्कयाSSह-यत्पूर्वमिति। प्रत्याख्यानादिविषयं हेतुवचनम् । न केवलं विद्याव- शादेव श्रैष्टयं किंतु जातितोऽपीत्यपेरर्थः । तर्हि बृहि तां वाचमित्याशक्कयाSSह-तत्रेति। विद्याप्रवचने प्रस्तुते सतीति यावत्। यथेत्यस्यापेक्षितं पूरयति-तथेति। प्रसिद्धमेव स्फोरयति-तस्मादिति। ब्रह्रणानामनया विद्यया प्रशास्तृत्वस्य प्रागभावादिति यावत्। इतिशब्दोपात्तमर्थ कथयति-क्षत्रियेति। उक्तप्रत्याख्यानादिकारणमतःशब्दार्थः ॥७॥

इति पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः । )

पञ्चम्यामाहुतावाप इत्ययं प्रश्नः माथम्येनापाक्रियते । तदपाकरणमन्वितः रेपामपाकरणमनुकूलं भवेदिति। अग्निहोत्राहुत्योः कार्यारम्भो यः स उक्तो वाजसनेयके-"तं प्ति मश्नाः। उतक्रान्तिराहुत्योर्गतिः प्रतिष्ठा तृप्तिः पुनरा दृत्तिलोंकं प्रत्युत्थायी " इति । तेषां चापाकरणमुंक्त्तं तत्रैव-"ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्ते अन्तरिक्षमाविशतस्ते अन्तरिक्षमेवाSडहवनीयं कुर्वाते वायुं समिधं मरीचीरेव शुक्कामाहुति ते अन्तरिक्षं तर्पयतस्ते तत उत्क्रामत इत्याद्येवमेव पूर्ववहदिवं तर्पयतस्ते तत आवर्तेते। इमामाविश्य तर्पयित्वा पुरुषमा- विशतः । ततः स्त्रियमाविश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवति" इति। तत्राम्निहोत्रा- हुत्यो: कार्यारम्ममात्रमेवंनकारं भवतीत्युक्तम् । इह तु तं कार्यारम्भमग्निहोत्रा- पूर्व चिपरिणामलक्षणं पश्चधा पविभज्याग्नित्वेनोपासनमुत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विधित्सन्नाह- असौ वाव लोको गौतमािस्तस्याSSदित्य

१ क. ग. ट. कव्यवि। २ क, ग, ट, ड, ण. वप।

२६८

एव समिद्ृश्मयो धूमोऽहरर्चिश्रन्द्रमा अङ्गनरा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गा: ।। १॥ असौ वाव लौको गौतमागिरित्यादि। इह सार्यप्रातरग्रिहोत्राहुती हुते पय- आदिसाधने श्रद्धापुरःसरे आहवनीयाग्निसमिद्धूमार्चिरङ्गारावेस्फुलिङ्गभाविते कर्त्रादिकारकभाविते चान्तरिक्षक्रमेणोत्क्रम्य दुलोकं प्रविशन्त्यां सूक्ष्मभूते अप्समवायित्वाद पशब्दवाच्ये श्रद्धाहेतुत्वाच्च श्रद्धाशब्दवाच्ये तयोरधिकरणोS- ग्रिरन्यच् तत्रबैन्धं समिदादीत्युच्यते। या चासावग्न्यादिभावनाऽडहुत्यो: साडपि तथव निर्दिश्यते। असौ वावे लोकोडसिह गौतम यथाऽगिहोत्राधिकर- णमाहवनीय इह। तस्यनर्द्युलोकाख्यस्याऽडदित्य एव समित्तेन हीद्धोऽसौ लोको दीप्यते। अतः समिन्धनात्समिदादित्यः । रक्ष्मयो धूमस्तदुत्थानात्, समिधो हि धूम उततष्ठिति। अहरर्चिः प्रकाशसामान्यात्, आदित्यकार्यत्वाच्च चन्द्रमा अङ्गाराः। अहःप्रशमेऽभिव्यक्तेः । अर्चिषो हि प्रशमेऽङ्गारा अभि- व्यज्यन्ते। नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाश्चन्द्रमसोऽवयवा इव विप्रकीर्णत्वसामा- न्यात् ॥:१॥ ननु यथाप्रश्वमेव प्रतिवचनमुचितं पञ्चमें तु प्रश्नं प्राथम्थेन प्रतिवदता क्रमो निराकृत- स्तत्र कि करणमत आह-पञ्चम्यामिति। अर्थकममनुसृत्य पाठक्रमोऽभिधातव्या इत्यर्थ:॥ ननु वाजसनेयकेSग्निहोत्रप्रकरणेSग्रिहोत्राहुत्यपर्वपरिणामं जमदित्युक्तं तदेवेहापि विवेक्ष्यत इति चेत्किमनेन पिष्ठपेषप्पन्यायेनेत्याशङ्कयार्थभेदं कक्तुमग्निहोत्रप्रकस्णस्थितमर्थम- नुवदति-अग्निहोत्राहत्योरिति। उक्तप्रकास्मेव प्रदर्शयन्प्रथमं याज्ञवल्क्यस्य जनकं प्रति षट्प्रश्नानुत्थापयति-तं प्रतीति। कार्यारम्भस्तच्छव्दार्थः । अग्निहोत्राहुत्यन्ना पूर्वपरिणामो जगदिष्यते। तत्राग्निहोत्रे सायं प्रातश्च हुतयोराहुत्योंरस्मालोकादुत्क्रान्तिः। उत्क्रान्तयोः परलोंकं प्रति गतिः । गतयोस्तत्र प्रतिष्ठा । प्रतिष्ठितयोंः स्वाश्रये संपाद्यमाना तृप्तिः। तृप्तिमापाद्यावस्थितयोः पुनरिमं लोक.प्रत्यावृत्तिः ।. आवृत्तयोराश्रयः पुमान्कथममुं लोकं प्रत्युत्थानशीलो भवतीति कार्यास्म्भमधिकृत्य पट्मश्नाः प्रवृत्ता इत्यर्थः। तत्रैव वाज सनेयकें याज्ञवल्क्य प्रति जनकस्य प्रतिवचनं दर्शयति-तेपां चेति। अपूर्वरूपे खल्बा- हुती यजमानमुक्ामन्तं परिवेष्ट्योत्क्रामतः । ते च धूमादिना यजमानेऽन्तरिक्षमाविशति १ ह. च, ठ. ढ. लोक इत्या°। २ क, गा च, ट. 'रिक्ष क्' । ३ ऊ. ढ. म्य सू। ४ ख. घ. च. त्र. बद्धं स० ।५ध. च, ठ. ण. व दुलो । ६.क. अहः प्र.° I. ७. क. वक्षितमिनि 1.

चतुर्थ: खण्ड: ४; छान्दोग्योपनिषत्। २६९ तदाश्रितत्वात्तदाविशतः । ते पुनरन्तरिक्षस्थयजमानानुकूलतया स्थिते स्वयमन्तरिक्षाविक- रणे तदाहवनीयमित कुर्वाते। आहृत्यधिकरंणंस्याSSहवनीयत्वात्। तत्र वायुं समिधमिव कुरुतः। वायुनान्तरिक्षस्य समिध्यमानत्वात्। ंक्ां शुद्धामाहुतिमिव मरीचीरेवाडडद घाते। मरीचीनामन्तारक्षे व्याप्तत्वात्। ते चान्तरिक्षस्थे तनिष्ठं यजमानं फलोन्मुखमाद- धाते। ते पुनरन्तारिक्षादुक्क्ामति यजमाने सहोतकामतः । यजमाने च दुलोकमाविशति सहाSडविशतः । तमाविश्य तमेवाSSहवनीयं कुर्वाते आदित्यं समिधमित्याद्यन्तरिक्षत्रदेवो- क्तम्। यथा वाऽहुती पूर्वमन्तरिक्षं तर्पयत इत्युक्तं तथैव दुलोकस्थयजमानं फलदानेन सुखिनमातन्वाते। ते चSSरब्धक्षये ततो दुलोकादजमाने. पृथिवीमाविशत्यब्भूते सहाऽडव- तेते। पृथित्री चाSडविश्न व्रीह्यादिना स्वश्रा श्लेषयित्वा रेतःसिरच पुरुषमाश्रयद्वारेणाSS- विशतः। पुरुषाच्च रेतोद्वारा द्वितीयां प्रकृतिमाविश्य ्गर्भभूतं स्वाश्रयं कर्मानुष्ठनयोग्यं देहभागिनमापादयतः:। ततोऽसौ पारलौकिकं कर्मानुष्ठायान्ते लोकं प्रत्युत्थानशीलो भवति। इति सर्वं जनकेनोक्तमित्यर्थः। तथाऽपि कथमर्थभेदसिद्धिरित्याशङ्गयोक्तमेव संक्षिप्याSह- तत्रेति। वाजसनेयकं सप्तम्यर्थः । प्रकृतश्रतेर्स्यविशेषं दर्शयति-इह त्विति। पञ्चधा द्युपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्प्रकारैरिति यावत्। पञ्चाग्निसंबन्धमवतार्य प्रथमपर्यायस्य तात्पर्थमाह-इहेति। अय लोको भूलोकस्तस्मिन्नित्यर्थः। आहुत्योरप्समकांयित्वसि द्धयर्थं विशिनष्टि-पयआदीति । तयोः :श्रद्धात्वसिद्धयर्थं श्रद्धापुरःसरे इत्युक्तम्। तथोरधिकरणोऽिरित्यादिवलनोपयोगितवेन विशेषणान्तरमादत्ते-आहबनीयेति । तयो: स्वातन्त्रयं परिहरति-कर्त्रादीति। अधिकरणशब्दो भावप्रधानो धर्िपरः । काल्पनिको धुलोकोख्योऽगनिस्तसं्बन्धमिति तच्छब्दरोडग्निविषयः । अन्यच्चेत्युक्तं स्पष्ट यति-समिदादीति। आदिशब्दो धूर्मार्चिरङ्वारादिविषयः। पर्यायतात्पर्यमुक्त्ाक्षराणि व्याकरोति-असावित्यादिना। इहेत्येतलोकनिर्देश: पूर्वेण संबध्यते। तदुत्थाना- दित्यत्र तच्छब्देनाSSदित्यो गृहीतः ॥ १ ॥ तस्मित्नेतस्मित्रत्रौ देवाः श्रद्वां जुह्ृति तस्पा आहुतेः सोमो राजा संभवति ॥ २ ॥ इति पश्चमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्यथोक्तलक्षणेडय देवा यजमानपाणा अग्न्यादिरूपा अधिदै- वतम्। श्रद्धामग्निहोत्राहुतिपरिणामावस्थारूपाः सूक्ष्मा आपः श्रद्धाभाविताः १ ख. ग. छ. ञ्. ट, ण. शुद्धां°। २ क. ख. छ. त्. ण. 'रिक्षे च यदे० । ३ ख. ण० रथे दि° । ४ ख. म. छ. ञ, ट. ण. यं सप्तम्यर्थः । १ क. ग. ट. कायाख्योऽ"। ६ ख. छव फ. 'बद्धामे।

१७० आनन्दगिरिकृत टीकासंवलि तशांकरभाप्य समेता-[५पञ्चमाध्याये-

श्रद्धा उच्यन्ते। "पक्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति " इत्यपां होम्य- तया मश्ने श्रतत्वात्। "श्रद्धा वा आपः श्रद्धामेवाऽडरभ्य प्रणीय प्रचरन्ति" इति च विज्ञायते। तां श्रद्धामबूवा जुब्वति। तस्या आहुतेः सोमो राजाऽपा श्रद्धाशब्दवाच्यानां छुलोकाय् हुताना परिणामः सोमो राजा संभवति। यथ- ग्वेदादिपुष्परसा ऋगादिमधुकरोपनीतास्त आदित्ये यशआदिकार्य रोहितादि- रूपलक्षणमारभन्त इत्युक्तं तथेमा अग्निहोत्राहुतिसमवायिन्यः सूक्ष्माः श्रद्धारब्द- वाच्या आपो द्युलोकमनुमविश्य चौन्द्रं कार्यमारभन्ते फलरूपमगिहोत्राहुत्योः। यजमानाश्च तत्कर्तार आहुतिमया आहुतिभावनाभाविता आहुतिरूपेण कर्म- णाSडकृष्टाः श्रद्धाप्समवायिनो झुलोकमनुप्रविश्य सोमभूता भवन्ति। तदर्थ हि तैरग्निहोत्रं हुनम्। अत्र त्वाहुतिपरिणाम एव पञ्चाग्निसंबन्धक्रमेण प्राधान्येन विवाक्षित उपासनार्थ न यजमानानां गतिः। ता त्वविदुषां धूमादिक्रमेणोत्तरत्र चक्ष्यति विदुषां चोत्तरां विद्याकृताम् ॥२॥ इत्ति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥।४॥ अध्यात्माविदैवविभागेन देवाम्विशदयति -- यजमानेति। प्रत्ययविशेषत्वेन श्रद्धाया होम्यत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कय श्रद्धां व्याकरोति -- अग्निहोत्रेति। किंच प्रश्नप्तिवचन- योरेकार्थत्वात्प्रक्ने चापां होम्यतया श्रुतत्वात्प्रतिवचनेऽपि ताः श्रद्धाशब्दिता होम्यतया वित्रक्षिता इत्याह-रञ्चस्यामिति। अप्सु शद्धाशब्दस्य वृद्धव्यवहारप्रयोगाभावान्नैव- मित्य शङ्कयाSSह-श्रद्धेति । कथमापः श्रद्धाशब्देन प्रसिद्धयदुच्यन्ते तत्राSSह- श्रद्धामिति। श्रद्धापूर्वकहोम्मु द्देश्य पयःसोमाज्यादिसाधनं संपाद जुहोतीति तैत्तिरी यका: पठन्ति । तथा चाप्सु श्रद्धाशब्दः संभवतीत्यर्थः । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथेत्यादिना। उक्त मघुविद्यायामिति शेषः। चान्द्रं कार्यं चन्द्रसमीपरथं तत्सदृशं शरीरमित्यर्थः । तथाऽपि यजमानानां कथं फलतत्(लिख)मत आह-यजमा- नाश्रेति। आहुती त्च्छेद्ववाच्ये प्राधान्यं मयडर्थः। तदेव स्पष्टयति-आहु. तिभावनाभाविता इति। तत्संस्तुतास्तदनुसारिणस्तदाश्रया इत्यर्थेः । तद्गा- वितत्वफलमाह-आहुतिरूपेणेति । तेनाSडकृष्टतवं वशीकृतत्वम्। आहुतिभाविता इत्युक्तं स्पष्टयति -- श्रद्धेति। तत्पूर्वकं पयःसोमादिसाध्यं यत्कर्म तदाश्रया इत्यर्थः । सोमभूतास्तत्समीपिस्थं शरीरं प्राप्य तत्स्वरूपा इत्यर्थः । कथं सोमसारूपयं धार्मेणां

१ घ. ठ. यै लोहि । २ ङ ञ्, ण. चन्द्रक। २ च. वक्ष्यत । ४ फ. च्छ ब्देन गुह्ेने प्रा० । ५ क. भिंगं फ।

पञ्चमः खण्डः ५] छान्दोग्योपनिषत्। २७१

फलमित्याशङ्कयाSSह-तदर्थमिति। यजमान,नां सोमभावो गतिमन्तरेण न सिध्यति। तथाच वक्तव्या गतिरित्याशङ्कयाSऽह-अत्रेति। आहवनीयोऽगिः सप्तम्यर्थः । सा तर्हि कुत्रोच्यते न हि तदुक्तिमन्तरेण यथोक्तं फलं सिध्यत्यत आह-तां त्विति ॥२॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥

(अथ पश्चमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।)

पर्जन्यो वाव गौतमाश्निस्तस्य वायुरेव समिदक्नं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा ह्रादनयो विस्फुलिङ्गाः॥। १ ॥। द्वितीय होमपर्यायार्थमाह-पर्जन्यो वाव पर्जन्य एव गौतमाभः पर्जन्यो नाम वृष्टयुपकरणाभिमानी देवताविशेषः। तस्य वायुरेव समित्। वायुना हि पर्जन्योऽग्निः समिध्यते। पुरोवातादिपावल्ये वृष्टिदर्शनात्। अभ्रं धूमो धूमका- र्यत्वाद्धूमवच्च लक्ष्यमाणत्वात्। विद्युदर्चिः। प्रकाशसामान्यात्। अशनिरङ्गराः। काठिन्याद्विद्युत्संबन्धाद्वा । ह्रादनयो विस्फुलिङ्गनः । हादनयो गर्जितशब्दाः। मेघानां विप्रकीर्णत्वसमान्यात् ॥ १॥ द्वितीयहोमसंबन्धी द्वितीयः पर्यायस्तस्यार्थं निर्जतुं तमेव पर्यायमादत्ते श्रुतिरित्यर्थः । पुरोबातादीत्यादिशब्देन वर्षहेतुर्वायुभेदो गृह्योे। उक्तं चाभ्राणां धूमकार्यतं पौराणिकैः- "यज्ञधूमोद्धवं त्वभ्रं द्विजानां च हितं सदा । दावग्निधूम संभूतमभ्रं वनहितं स्मृतम ॥ मृत धुमोद्धवं त्वभ्नमशुभाय भविष्यति । अभिचाराग्निधूमोत्थं भुतनाशाय वै द्विजाः" ॥ इति ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नशौ देवाः सोम राजानं जह्वति तस्या आहुतेरवरष५ संभवति ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नय देवाः पूर्ववत्सोमं राजानं जुहति। तस्या आहु

२७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पक्माध्याये- तेर्वर्ष संभवति। श्रद्धाख्या आपः सोमाकारपरिणता द्वितीये पर्याये पर्जन्यामि भाष्य वृष्टित्वेन परिणमन्ते ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्थ पश्चमः खण्डः ॥५॥ अध्यात्मं यजमानस्य प्राणा इन्द्रादयस्त्वधिदैवतं देवा इत्याह-पूर्ववदिति। सोमं राजानमित्यादि व्याचष्टे-श्रद्धारूया इति॥ २ ॥ इति पश्चम,व्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥ (अथ पञ्चमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।) पृथिवी वाव गौतमाग्निस्तस्याः संवत्सर एव सि- दाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गारा अवान्तर- दिशो विस्फुलिङ्गा: ॥ १ ॥ पृथिवी वाव गौतमानिरित्यादि पूर्ववत् । तस्याः पृथिव्याख्यस्यानेः संव- त्सर एव समित्। संवत्सरेण हि कालेन समिद्धा पृथिवी त्रीह्मादिनिष्पत्तये भवति। आकाशो धूमः पृथिव्या इनोत्थित आकाशो दृश्यते। यथाऽग्रेर्धूमः। रात्रिरार्चिः पृथिव्या ह्यप्काशात्मिकाया अनुरूपा रात्रिः । तमोरूपत्वात्। अग्रे- रिवानुरूपमार्चिः । दिशोडङ्गारा उपशान्तत्वसामान्यात्। अवान्तरदिशो चिस्फु- हिङ्गन: क्षुद्रत्वसामान्यात् ॥ १॥ ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नत्रौ देवा वर्ष जुह्वति तस्या आहुतेरन्न संभवति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६॥ तस्मिन्नित्यादि समानम् । तस्या आहुतेरन्ं त्रीहियवादि संभवति ॥ २ ॥ इति पश्चमाध्यायस्य पष्टः खण्डः ॥६॥ ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥६॥

अष्टम: खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिषत्। २७३

(अथ पश्चमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः 4)

पुरुषो वाव गौतमाश्निस्तस्य वागेव समित्माणो धूमो जिह्वाऽर्चिश्र्वक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ पुरुषो वाव गौतमािः। तस्य वागेव समित्। वाचा हि मुखेन समिध्यते पुरुषो न सूकः। प्राणो धूमो धूम इव मुखान्निर्गमनात्। जिह्वार्डरचिलोहितत्वात् । चक्षुरङ्गरा भास आश्रयत्वात्। श्रोत्रं विस्फुलिङ्गन: । विप्रकीर्णतवर्सा- ्यात्।। १ ॥

तस्मिन्नेतस्मिन्नय्रौ देवा अन्नं जुह्ृति तस्या आहुते रेतः संभवति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य सप्तनः खण्डः ।७॥ समानमन्यत् । अन्नं जुह्वति व्रीह्यादिसंस्कृतम्। तस्या आहुते रेतः संभवति ॥२ ॥

। २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य सप्षम: खण्डः ॥७॥

इति पञ्चमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

(अध पञ्चमाध्यायस्याष्टमः खण्डः । )

योषा वाव गौतमाशनिस्वस्या उपस्थ एव समियटु- पमन्त्रयते स धूमो योनिरचिर्यदन्तः करोति तेडङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ योपा वाव गौतमाधनिः। तस्या उपस्थ एव समित्। तेन हि सा पुत्राद्य- त्पादनाय समिध्यते। यदुपमन्त्रयते स धूमः । स्त्रीसंभवादुपमन्त्रणस्य । योनिरचिर्लोहितत्वात्। यदन्तः करोति तेडङ्गारा अगिसंबन्धात्। अभिनन्दाः सुखलवा विस्फुलिड्गन: क्षुद्रत्वात् ॥ १ ॥ ॥ १ ॥ १ व. ङ. च, उ, ड. थत्वात् । २ ड. ण. सामान्यात्। ३५

२७४ तस्मिन्नेतस्मिन्नयौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहु- तेर्गर्भः संभवति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८।। तस्मिन्नेतस्मिन्नयर देवा रेतो जुह्वति। तस्या आहुतेगर्भः संभवतीति। एवं श्रद्धासोमवर्षाल्नरेतोहवनपर्यायक्रमणाSSप एव गर्भीभूतास्ताः । तत्रापामाहुति- समवायित्वात्माधान्यविवक्षाऽSपः पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषवचसो भवन्तीति। न त्वाप एव केवला: सोमादिकार्येमारभन्ते। न चाऽडपोऽनरिवृत्कृताः सन्तीति। त्रिवृत्कृतत्वेऽपि विशेषसंज्ञालाभो दृष्टः पृथिवीयमिमा आपोऽयमश्निरित्यन्यतम- बाहुल्यनिमित्तः । तस्मात्समुदितान्येव भूतान्यब्वाहुल्यात्कर्मसमवायीनि सोमा- दिकार्यारम्भकाण्याप इत्युच्यन्ते। दृश्यते च द्रवबाहुल्यं सोमदृष्ट्यन्नरेतोदेहेवु। वहुद्रवं च शरीरं यद्यपि पार्थिवम्। तत्र पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां रेतोरूपा आपो गर्भीभूताः ॥२।। इति पञ्चमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ तस्यां आहुतेर्गर्भः संभवतीत्युक्तं व्यक्ती करोति-एवमिति। यथोकैया रीत्या श्रद्धादीनां रेतोन्तानां यानि घुलोकादिषु योषिदन्तेष्घग्निषु हवनानि तेषामेकेकस्मिन्पर्याये यः क्रमो व्याख्यातस्तेनेति यावत्। कथं पुनरापो गर्भी भवन्ति भूतान्तराणामपि तुल्यो गर्भीभावस्तस्य पाञ्चभौतिकत्वादत आह-तत्रेति। भूतानां म्ये। किमित्यपां प्राधान्य- विवक्षयैष निर्देशस्तासामेव केवलानां कार्यारम्भकत्वविवक्षा कि न स्यात्तत्राऽडह-न त्विति। भूतान्तरासहकवृतानां केवलानामपामारम्भकत्वे यदारव्वं कार्य न तद्गोगायतनं तस्य जलबुद्बुदवदत्यन्तचञ्चलत्वादित्यर्थः । केवलानामद्त्वमुपेत्योक्तमिदानी तदेव नास्ती- त्याह-न चेति। इतिशब्दस्तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोदिति श्रतेरिति हेत्वर्थः । सर्वस्य त्रिवृत्कृतत्वे कथं दृष्टो विशेषव्यपदेशो युज्येतेत्याशङ्कयाSSह-त्रिवृत्कृतत्वेऽ- पीति। यपां प्राधान्यविवक्षया प्रश्नपतिवचनयोरपूशब्द इत्युक्तमुपसंहरति -- तस्मा- दिति। केवलानामपामसत्वादिति यावत् । कथमारम्भकेषु भूतेष्यपां बाहुल्यमवगतमित्या- शङ्कय कार्यद्वारा तदिगतिरित्याह-दृश्यते चेति। सोमादीनामब्बाहुल्पेऽपि कर्थं पार्थिवशरीरस्य तद्वाहुल्यमित्याशङ्कयाSह-बहुद्रवं चेति। पञ्चमप्श्ननिर्णयमुपसंहतु पातनिकां करोति-तत्रेति। योषाग् विति यावन्। गर्भीभूताः पुरुषचसो भवन्तीति संबन्धः ॥ २ ॥ इति पञ्चमाव्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ १ च. ठ. भूता: । २ क. 'करी' । ३ ख. ग. ण. गर्भा भ'।

नवमः खच्ड: ९ ] छान्दोग्योपनिषत्। २७५

(अथ पञ्चमाध्यायस्य नवमः खण्डः । ) इति तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो अवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावदाऽथ जायते॥ १ ॥ इति त्वेवं तु पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति व्याख्यात एक: पश्नः। यत्तु दुलोकादिमां प्रत्यावृत्तयोराहुत्योः पृथिवीं पुरुषं स्त्रियं क्रमेणाSS- दिश्य लोकं प्रत्युत्थायी भवतीति वाजसनेयक उक्त्ते तत्मासङ्गिकमिहोच्यते । इह च प्रथमे प्रश्न उक्तें वेत्थ यदितोऽधि पजा: प्रयन्तीति। तस्य चायमुपक्रमः। स गर्भोडपां पञ्चमः परिणामविशेष आहुतिकर्मसमवायिनीनां श्रद्धाशब्दवा- च्यानामुल्वाद्ृत उल्बेन जरायुणाऽडटृतो वेष्टितो दश वा नव वा मासानन्तर्मातु: कुक्षौ शयित्वा यावद्वा यावता कालेन न्यूनेनातिरिक्तेन वाडथानन्तरं जायते। उक्तार्थे वाक्यं योजयति-इति त्विति। अपां गर्भीभावोक्तिमात्रेण पुरुषवचरत्वस्य निर्णीततवादलमुत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्कय तस्य तात्पर्थमाह-यस्विति। आहुत्योः संबन्धीति शेषः। प्रासङ्गिकं गर्भीभावोक्तिप्रसङ्गादागतमिति याव्रत्। इहेति प्रकृतश्रुत्युक्तिः प्रासङ्गिका- संगति त्यक्त्वा साक्षादेव पूर्वोत्तरग्रन्थयोरस्ति संगतिरिति तात्पर्यान्तरमाह-इह चेति। पजानामूर्ध्वगमनमुत्तरत्र निरूपयिष्यते। ताद्थ्येंन तासामुत्यत्तिरादावुच्यत इत्यर्थः । द्विधा संगतिमुक्त्वा वाक्याक्षराणि योजयति-स गर्भ इति। सोमवृष्टयन्नरेतांस्यपेक्ष्य पञ्चमत्वं गर्भाख्यस्य परिणामस्य द्रष्टव्यम् । अपां प्रकृतत्वद्योतनार्थमाहुतीत्यादि विशेषणद्वयम्। अथवा पूर्वोक्तात्कालान्न्यू [ने ] नाधिकेन वा कालेन यावता जन्तुः समग्राङ्गो जायते तावता कालेन कुक्षौ शयित्वेति संबन्धः । अनन्तरं योनितो निर्गमनकारणीभूतकर्माभि- व्यक्तरिति शेषः । उल्वावृत इत्यादि वैराग्यहेतोरिदमुच्यते। कष्ट हि मातु: कुक्षौ मूत्रपुरीष वातपित्त श्रलेष्मादिपूर्णे तदनुलिप्तस्य गर्भस्योल्वाशुचिपटाट्टतस्य लोहितरेतोशुचि बीजस्य मातुरशितपीतरसानुमवेशेन विवर्धमानस्य निरुद्धशक्तिबलवीर्यतेजःप ज्ञाचेष्टस्य शयनम् । ततो योनिद्वारेण पीड्यमानस्य कष्टतरा निःसृतिर्जन्मेति वैराग्यं ग्राहयति। मुहूर्तमप्यसह्वं दशवा नव वा मासानतिदीर्धकालमन्तः शयि- त्वोति च ॥ १ ॥ १ क. ग. घ. ङ, ज, झ, ट, ठ. त. थ. दा मा।२ ख. ञ. शाङ्कयाऽडह। २ ग ट. मूर्ध्व ग° । ४ क. द्विविधां ।५ ख. घ, ङ च. ञ. ढ. ण. 'दर्ध का।६ क, ग. घ च. ढ. ण. ति स।

२७६ आनन्दगिरिकृतटीका सवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये-

उल्नावृत्वं कुक्षौ चिरं शयनं योनितो निःसरणमित्येतदशेषमतिप्रसिद्धं किमिति श्रुत्या व्यपदिश्यते तत्राऽडह-उल्बावृत इत्यादीति। वैराग्यार्थत्वमस्य सफुट्यति-कष्टँ हीति। श्लेष्मादीत्यादिशब्देनासृक्पूयस्ायुमज्जेदीनि गृह्यन्ते। तदनुलिप्तस्येति तच्छब्दो मूत्रपुरीषादिविषयः । शक्तिर्बुद्धिसामर्थ्यम्। वलं देहसामर्थ्यम् । वीर्यमिन्द्रियसामर्थ्यम् । तेजः शरीरगता कान्तिः । प्रज्ञा चेतना जीवनधर्मः । चेष्टा प्राणधर्मः । ता निरुद्धा यस्य तस्येति विग्रहः। मातुरुदरे शयानस्य कष्टत्वेऽपि तदुदराद्योनिद्वारा निःसरणं सुखकरमिति चेन्नेत्याह-तत इति। तद्ग्राहकत्वप्रकारमेवाभिनयति-मुहूर्तमपीति। यन्मातुरन्तः- शयनं मुहूर्तमपि दुःसहं तत्कथं दीर्धकालं शयितुं शक्यम्। कथं च दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा पुनर्योनिद्वारा दुष्करं निःसस्णं दुःसह्यं स्यादिति वैराग्यं ग्राहयति श्रुतिरित्यर्थः ॥ १ ॥ स जातो यावदायुर्ष जीवति तें प्रेतं दिष्टाम- तोऽयय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो भ्ववति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥

स एवं जातो यावदायुष पुनः पुनर्घटीयन्त्रवद्रमनागमनाय कर्म कुर्बन्कुला- लचक्रवद्वा तिर्यग्भ्रमणाय यावत्कर्मणोपात्तमायुस्तावज्जीवति। तमेनं क्षीणायुर्ष प्ेतं मृत दिष्टं कर्मणा निर्दिष्ट परलोकं पति यदि चेज्जीवन्वौदिके कर्मणि ज्ञाने वाऽधिकृतस्तेमैनं मृतमितोऽस्माद्ग्रामादप्नयेऽग्न्यर्थमृत्विजों हरन्ति पुत्रा वाऽन्त्य कर्मणे। यत एवेत आगतोडये: सकाशाच्छूद्धाद्याहुतिक्रमेण, यतश्च पञ्चभ्योS- सनिभ्यः संभूत उत्पन्नो भवति तस्मा एवाग्रये हरन्ति स्व्रामेव योनिमगिमापाद- यन्तीत्यर्थः ॥ २॥ इति पञ्चमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥

जातस्य पुनरनर्थो नास्तीत्याशङ्कयाSSह -- स एवमिति। यावदायुषमित्येतद्व्या चष्टे-पुनरिति। घटीयत्रवदू्ध्वगमनार्थ वा निषिद्धं कर्म पौनःपुन्येनाSSचरन्यावत्क- र्मणाऽर्जितमायुस्तावदस्मिन्देहे जीवति ततो म्रियते । तथा च जातस्य मृत्युध्रौव्या- नास्ति सम्यग्ज्ञानं विना स्वस्तिप्राप्तिरित्यर्थः । अस्तु तर्हि मृतस्य कृतकृत्यतेत्याश- ५ क. ज्जादि गृह्यते । त" २ क, ,. ग, व, ङ, ञ्, ट, ड. ढ.षं पुनवे"।३ क. घ. ड. ठ. ड. ढमेवं क्षी° । ४ ङ च. ण. णि विज्ञा । ५ व. ठ. स्तदैनं । ङ. च, "स्तदैवं मृ' । ६ ञ् मेतं' मृ'। ञ, मेवं यृ। ७ क. ट. दूर्ध्वे ग।

दशमः खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिपत्। २७७

ङ्कयाSSह -- तमेनमिति । सर्वस्य तर्हि मृतस्य पैरलोकित्वं स्यादिति चेन्नयाह- यदीति। तदाईपरलोकं प्रति कर्भणा निर्दिष्टमिति पूर्वेण संबन्धः । युक्कं च तन्मृतस्या- गन्यर्थ नयनमित्याह-यत इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

(अथ पश्चमाध्यायस्य दशमः खण्डः)

तथ इत्थं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपा- सते तेऽचिषमभिसंभवन्त्यचिषोडहरह्व आपूर्यमाणप- क्षमापूर्य माणपक्षायान्पडुदङ डेति मासाथस्तान्।।१॥ मासेभ्यः संवत्सर संवत्सरादादित्य मादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोSमानवःस एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥२ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीत्ययं प्रश्नः मत्युपस्थितोऽपाकर्तव्यतया तत्तत्र लोकं पत्युत्थितानामधिकृतानां गृहमेविनां य इत्थमेवं यथोक्तें पञ्चाशि दर्शनं दुलोकाद्यग्निभ्यो वयं क्रमेण जाता अग्निस्वरूपा: पञ्चाग्न्यात्मान इत्येवं विदुर्जानीयुः। कथमवगभ्यत इत्थं विदुरिति गृहस्था एवोच्यन्ते नान्य इति। गृहस्थानां ये त्वनित्थंविद: केवलेष्टापूित्तपरास्ते धूमादिना चन्द्रं गच्छन्तीति वक्ष्यति। ये चारण्योपलक्षिता वैखानसाः परिव्राजकाश् श्रद्धा तप इत्युपासते तेषां चेत्थंविद्भिः सहार्चिरादिना गमनं वक्ष्यति पारिशेष्यादत्निहोत्राहुतिसंब- न्धाच गृहस्था एव गह्यन्त इत्थं विदुरिति। स उल्बावृत इत्यादिनोक्तमनुवदति-वेत्थेति। प्रत्युपस्थितः प्रजोत्पत्तिप्रदर्शनेन प्रसङ्गत इति यात्रत्। तद्य इत्थं विदुरित्येतद्वयाचष्टे -- तत्तत्रेत्यादिना। सप्तम्यर्थमेव रफोरयति-लोकमिति। निर्धरणार्था षष्ठी। वेदनप्रकारमनुवदति-द्युलोकादीति। तेSचिषमभिसंभवन्तीत्युत्तरत्र संबन्धः । साधारणोक्तेविशेषे संकोचो हेतुं दिना न सिध्य- तीति सङ्कते -- कथमिति। षारिशेष्यं संकोचमिति परिहरति -- गृहस्थानामिति।

१ क. छ, तमेवमिति । २ क. पारलौकिकत्वं। ३ घ. एतान्त्र।४ च, त्युत्थायिना । ५ख. ञ. ट. 'दिग° । ६ क, ठ त्तिद् । ७. क, स्फुटयति।

२७८ आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता- [५ पञ्चमाध्याये-

षष्ठी निर्धारणे। अतश्च केवलकर्मिणो गृहस्था न विदुरिति ग्रहणमर्हन्तीति शेषः । परि- व्राजका वानप्रस्थाश्च गृह्यन्तामिति चेन्नेत्याह-ये चेति। केषां तहींह ग्रहणमत आह- पारिशेष्यादिति। गृहस्थ एव हेत्वन्तरमाह-अग्निहोत्रेति। तदाहुत्यपूर्वपरिणामात्मकं जगदत्र पञ्चधा प्रविभज्याग्नित्वेन दर्शनमुत्तरमार्गप्राप्तिसाधनं चोदते। अतो विद्यायास्त- रसंबन्धाद्वृहस्थानामपि तत्संबन्धस्य प्राप्तत्वात्तेषामेवेह ग्रहणमुचितमित्यर्थः । ननु ब्रह्मचारिणोऽप्यगृहीता ग्रामश्रुत्याऽरण्यश्रुत्या चानुपलक्षिता विद्यन्ते क्थं पारिशेष्यसिद्धिः। नैष दोपः। पुराणस्मृतिपरामाण्यादूर्ध्वरेतसां नैष्टिकब्रह्म- चारिणामुत्तरेणार्यम्णः पन्थाः प्रसिद्धः। अतस्तेऽ्यरण्यवासिभिः सह गमि- व्यन्ति। उपकुर्चाणकास्तु स्वाध्यायग्रहणार्था इति न विशेषनिर्देशाहाः। पारिशेष्यमाक्षिपति -- नन्विति । ग्रामे सपत्नीको वासः । न च ब्रह्मचारिणां पत्नी- संबन्धः । तन ग्रामश्चुत्या ब्रह्मचारिणो गृहीताः। गुरुकुलवासित्वाच्च नारण्यश्रुत्योपल- क्षिताः । ततस्तेषामिह ग्रहणसंभवान्न पारिशेष्यमित्यर्थः । कि नैष्टिकब्रह्मचारिणोऽत्रेत्थं विदुरिति गृह्यरन्कि वोपकर्वाणा इति विकल्प्याऽडद्यं दूषयति-नैप दोष इति। "अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं स्थानं तु यत्तेषां तदेव गुरुवासिनांम् " ॥ इत्यादिपुराणस्मृते: श्रुतिमूलतवेन प्रामाण्यान्नैष्ठिकब्रह्मचारिण, मूर्ध्वरेतसामादित्यसंबन्धे- नोत्तरायणेनोपलक्षितो देवयानाख्यो मार्गो यावता प्रसिद्धस्तस्मात्तेषामरण्यवासतभि: सहाख- ण्डितब्रह्मचर्येणैवार्चिरा दिगतिलाभान्न पञ्ञाग्निवित्त्वेन प्रयोजनमिति पारिशेष्यसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह -- उपकुर्वाणकास्त्विति। ते हि स्वाच्यायग्रहणार्थास्तस्मिन्गहीते स्वेच्छावशादाश्रमान्तरं गृह्नन्तस्तत्फलेनैव फलवन्तो भवन्तीति न गृहस्थादिभ्यो विभज्येत्थं विदुरिति निर्देशमर्हन्तीत्यर्थः ।

ननू्ध्वरेतस्त्वं चेदुत्तरमार्गप्रतिपत्तिकारणं पुराणस्मृतिप्रामाण्यादिष्यत इत्थवित्वमनर्थकं प्राप्तम्। न। गृहस्थान्मत्यर्थवत्त्वात् । ये गृहस्था अनि- त्थंविदस्तेषां स्वभावतो दैक्षिणो घूर्मादि: पन्थाः प्रसिद्धस्तेषां य इत्थं विद: सगुणं वाऽन्यड्रह्म विदुः। "अथ यदु- चैवास्मिञ्शव्यं कुर्वन्ति यदि नार्चिपमेव" इति लिङ्गनदुत्तरेण ते गच्छन्ति । ननू्ध्वरेतसां गृहस्थानां

१ क. ग. ट. ड. ताश्र्व वि° ।२ ग. ड. ढ. अपि नेत्थं विदुस्ते । ३ ख. घ. ङ. च. ञ्. ठ. ड. ण. द्क्षिणतो। ४ ङ ढ. ण. 'मादिप।

दशम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिपत्। २७९

च सैमान आश्रमित्व ऊर्ध्वरेतसामेवोत्तरेण पथा गमनं न गृहस्थानामिति न युक्तमग्निहोत्रादिवैदिककर्मवाहुल्ये च सति। नैष दोषः। अपूता हि ते। शत्रु मित्रसंयोगनिमित्तं हि तेपां रागद्वेपौ । तथा धर्माधर्मौ हिंसानुग्रहनिमित्तौ। हिंसानृतमायाव्रह्मचर्यादि च वह्ञशुद्धिकारणमेपरिहार्य तेपाम् । अतोऽपूताः । अपूतत्वान्नोत्तरेण पथा गमनम्। हिंसानृतमायाव्रह्मचर्यादिपरिहाराच्च शुद्धा- त्मानो हीतरे शत्रुमित्ररागद्वेपादिपरिहाराच् विरजसस्तेषां युक्त उत्तर: पन्थाः। तथाच पौराणिका :- " ये मजामीषिरेऽधीरास्ते इमशानानि भेजिरे। ये पजां नेषिरे धीरास्तेऽमृतत्वं हि भेजिरे" ॥ इत्याहुः । किं नैषष्ठेकानां ब्रह्मचारिणामुत्तरमार्गप्राप्तिसंभवादनर्थकमित्थंवित्त्वं प्राप्तमिति श्रुतिवि- रोधादूद्वितीये तु पारिशेष्यासिद्धितादवस्थ्यमिति शङ्कार्थः । किमित्थंवित्वं नैष्ठिकान्प्रत्यनर्थ- कमित्युच्यते कि वा सर्वानेव प्रतीति विकल्प्याSSद्यमङ्गीकृत्य द्वितीयं दूधयति-न गृह- स्थानिति। तान्प्रत्यर्थवत्त्रमेवेत्थंवित्वस्य विभज्य समर्थयते-ये गृहस्था इति। स्वभावतस्तदनु ष्ठतेश्टपूर्तबलादित्यर्थः । तेषाभेव गृहस्थानां मध्ये ये केचिदुक्तेन प्रकारेणेत्थं पञ्चाग्िदर्शनं विदुरग्निम्योऽन्यद्वा सगुणं ब्रह्म विदुस्ते देवयानेनोत्तरेण पथा गच्छन्तीति संबन्धः। न केवलं गृहस्थानां पञ्चाग्निवित्त्वमेव किंतु सगुणब्रह्मवित्त्रमपि तेषामस्तीति प्रमाणमाह-अथेति। अत्येष्टिकरण।करणयोरविशेषेण ब्रह्मविदामरचिरादिगतिश्रवणा- दस्ति गृहस्थानामपि ब्रह्मवित्वमिति गम्यते। परिव्राजकादिष्वन्त्येष्ट्यसंभवेन विद्यास्तुतेरपि दुर्वचनत्वादित्यर्थः । विहितः्वाविशेषादाश्रमाणां तुल्यत्वमाश्रित्य शङ्कते-नन्घिति । साम्यमुकत्वा गृहस्थेषु विशेषं दर्शयति-अभ्निहोत्रादीति। वैदिकानि कर्माणि भूयांसि सन्ति। तेषां च बाहुल्ये सत्यविदुषामूर्ध्वरेतसामेव देवयानेन पथा गमनं न गृहस्थानामि त्ययुक्तं साधनभूयसत्वे फलभ्यस्त्वन्यायविरोधांदित्यर्थः । आश्रमित्वाविशेषेऽपि धर्मविशेषा- द्विशुद्वितारतम्यसंभवान्नैकरूप्यमिति परिहरति-नैष दोष इति। कथं गृहस्थानामग्नि- होत्रादिभूयोधर्मवतां विद्याहीनानामप्यपूतत्वं तत्राSSह-शत्रुमित्रेति। अब्रह्मचर्यादी. त्यादिपदेन परिग्रहित्वादि गृह्यते। अश्ुद्धिबाहुल्यकारणमतःशब्दार्थः । तुल्यमूर्ध्वरेतसा. मध्यशुद्धिहेतुबाहुल्यादपूतत्वमित्याशङ्कय।SSह-हिंसेति। ऊर्ध्वरेतसां पूतत्वे सिद्धे फलितमाह-तेषामिति। ऊर्ध्वरेतसां देवयाने पथ्पनुप्रवेशे प्रमाणमाह-तथाचेति। पौराणिका आहुरिति संबन्धः ।

१ ख. ञ. सामान्य ।२ठ. र्मणां वा°।३ कमित्तौ हि। ४ ड. ड. ढ. ततो ।५ क. मप्यप' । ६ ग ट. 'चत्वा।

२८० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये-

इत्थविदां गृहस्थानामरण्यैवासिनां च समानमार्गत्वेऽमृतैत्वफले च सत्यर- ण्यवासिनां विद्यानर्थक्यं प्राप्तम्। तथाच श्रुतिविरोधः। "न तत्र दक्षिणा यन्ति नाविद्वांसस्तपस्व्रिनः" इति। "स एनमविदितो न भुनक्ति" इति च विरुद्म्। न। आभूतसंपुवस्थानस्यामृतत्वेन विवक्षितत्वात्।। तत्रैवोक्तं पौराणिकै :-- "आभूतसंपुवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते " इति । यच्चाऽऽत्य- न्तिकममृतत्वं तदपेक्षया न तन्र दक्षिणा र्येन्ति स एनमविदितो न भुनक्ती- त्याद्याः श्रुतय इत्यतो न विरोधः। न च पुनरावर्तन्त इतीमं मानवमावर्ते नाsड- वर्तन्त इत्यादिश्रुतिविरोध इति चेत्। न। इमं मानवमिति विशेषणात्तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्तीति च। यदि ह्ेकान्तेनैव नाऽडवर्तेरन्निम मानवमिहेति च विशेषण मनर्थकं स्यात्। इममिहेत्याकृतिमात्रमुच्यत इति चेत्। न। अनावृत्तिशब्देनैव नित्यानावृत्त्यर्थस्य प्रतीतत्वादाकृतिकल्पनाऽनर्थिका। अत इममिहेति च विशेषणार्थवत्त्वायान्यत्राSडवृत्ति: कल्पनीया। न च सदेकमेवाद्विती पमित्येवं- प्रत्थयवतां सूर्धन्यया नाड्याऽचिरादिमार्गेण गमनम्। "व्रह्मैव सन्व्रह्माप्येति"। "तस्मात्तत्सर्वमभवत् " । "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति। अत्रैव समर्वली- यन्ते" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । आश्रमधर्ममात्रमार्गद्वारेणामृतत्वमूर्ध्रेतसामुक्त माक्षिपति-इत्थंविदामिति।तेषां विद्यानर्थकमिष्टमेवेत्याशङ्कयाSSह-तथा चेति । स परमात्मा स्वयमज्ञातः सन्नेनमधि- कारिणमपवर्गप्रदानिन न पालयतीति च वाक्यं विद्यामन्तरेणामृतत्वं ब्रुव्तो विरुद्धमि- त्यर्थ: । ऊर्ध्वरतसाममृतत्वस्याऽडपेक्षिकत्वात्तत्र विद्यानर्थक्यमेवेति परिहरति-नाऽडभू· तेति। आपेक्षिकममृतत्वमित्यत्र प्रमाणमाह-तत्रैवेति। यत्र प्रजाः कामयमाना मुक्तिभाजो न भवन्तीत्युक्तं तत्रैव तत्सनिधाविति यावत्। कथं तर्हि यथोक्तश्रुति विरोधसमाविरित्याशङ्कयाSडह-यच्चेति । आदिशब्द्स्तमेवरं विद्वानमृत इह भव- तीत्यादिश्रुतिसंग्रहार्थः । आपेक्षिकामृतत्वे श्रतिविरोधो न शक्यते परिहर्तुमिति शङ्कते- न चेति। आदिशव्दस्तेषामिह न पुनरावृत्तिरित्यादिवाक्यसंग्रहार्थः । इममिहेति विशेषणावष्टम्भेन निराचष्टे-नेत्यादिना। तदेव व्यतिरेकमुखेन (ण) विशदयति- यदीति। सर्वकल्पेषु श्रतेरेतादृटशत्वादिममिहेतिपदद्वयसामान्येन सर्वकल्पविषये विशे- षणानर्थक्यं दुर्वारमित्युत्तरमाह-नानावृत्तीति। विधान्तरेण विशेषणार्थसंभवे फलि- तमाह-अत इति । यस्मिन्कले ब्रह्मलोकप्राप्तिस्तस्मात्कल्पान्तरमन्यत्रेत्युक्तम् । १ ख. ग. ट. ड. ण. 'ण्यवित्रा । २ क, ण. तत्त्वे फ। ञ्. तत्कलत्वे च। ३ ख. ग. ञ. ट ण.ण्यनिवा। ४ ग, ट. यान्ति। ५ ग. यान्ति । ६ ख. ग. ञ्र, ट. ठ, ड. न्त इमं । ७ व. ङ ढ, ण.ना निरर्थि° ।८ व, ङ, च, ठ. ड. ढ. ण.वनीय ।९ ग ढ. ढ.म्यः। त°।

दशम: खण्ड: १० ] -. 61 3 (छन्दोग्योपनिपद्। २८१

व्वानामात्यन्तिकममृतत्वं वतिनिरपक्षं सिध्यतीत्याह-न चेति। तेषां गत्यादिनिरपेक्ष- मात्यन्तिकममृतत्वं भवतीत्यत्र प्रमाणमाह-ब्रह्मैचेति। ननु वस्माज्जीवादुच्चिक्रमिषोः प्राणा नोत्करामन्ति सहैव गच्छन्तीत्येयमर्थः कल्प्यत इति चेतु। न। अत्रैव समवेलीयन्त इति विशेषणानर्थक्यात्। सर्वे पाणा अनुत्क्रामन्तीति च प्राणैर्गमनस्य प्राप्तत्वात् । तस्मादुत्क्रामन्तीत्यनाशङ्क चैषा। यदाऽपि मोक्षस्य संसारगतिवैलक्षण्यात्म्ाणानां जीवेन सहाऽडगमनमाश- ङन्य तकमान्नोत्क्रामन्तीत्युच्यने तदाऽप्यत्रैव समवैलीयन्त इति विशेषणमनर्थकं स्यात्। न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति मार्व्यंदिनश्रुतिमनुसृत्य न तस्येत्यादिकाण्श्रुतिरपि नेत. व्येति शङ्कते-ननु तस्मादिति। वाक्यशेषविरोध/न्नैवमिति दूषयति-नात्रेति। श्रुत्य. न्तरालोचनायामपि न स्वयूथ्यकल्पनेव्याह-सर्वे प्राणा इति। प्राणैः सह जीवस्येति शेषः। संसारदशायां प्राणैः सह विज्ञानात्मनो गमनेऽपि मोक्षे नास्ति प्राणानां जीवेन

न च प्राणैववियुक्तस्य गतिरुपपद्यते जीवत्वं वा। सर्वगतत्वात्सदात्मने

द्वियोगे जीवत्वं गतिर्वा ने शक्या परिकलयितुं श्रुतयश्चेत्ममाणम्। न सतोऽ ुरवयवः स्फुटितो जीवाखयः सद्रूपं छिद्रीकुर्वन्गच्छतीति शक्यं कल्पतितुम्। तस्मात् "तयोध्वमायन्नमृतत्वमेति " इति सगुणव्रह्मोपासकस्य प्राणेः सह नाड्या गमनं सापेक्षमेध चामृतत्वं न साक्षान्मोक्ष इति गभ्यते। " तदपरा जिता पूस्तदैरं मदीयं सरः" इत्याद्युक्त्वा " तेषामेवैष ब्रह्मलोकः " इति विशेषणाल्। भवतु प्राणानामत्रैव समवैलयस्तथाऽपि जीवस्य गमनायत्तममृतत्वमित्याशङ्गयाSSह- न चेति। कस्मिन्नहमुत्कान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि। कस्मिन्त्ा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति । स प्राणमसृजतेति श्रतेरिति शेषः । किंच प्राणैर्वियुक्तस्य चिदात्मनो जीवत्वं नोषपद्यते भ्राणोपाधिकस्यैव तस्य जीवशब्दवाच्यत्वादित्याह-जीवत्वं चेति। उक्तमर्य समर्थयत-सर्वगतत्वादिति । चिदात्मा हि कलनायामिष्ठाने सति यैतो निर्भागं * ऐरो मण्डस्तेन पूर्णमैरं मदीयं तदुपयोगिनां मदकरं हर्षोत्पादकम। ६ ग. घ, ङ, ट. 'त्यर्थः।२ घ, ङ, च, ठ. ड. ढ. 'वनीय। ३ व. ङ च. ञ्र ठ. ड. ढ. ण. वनीय।४ग. ते।त ।५ठ नैव।६ ख. ञ्. ोऽण्वव'। ७ र छ. ञ. ण. वनय 1८ ख. छ. ग्र. ·स्मिन्न्वइ°। ९ क, छ, ट, ह्तो। ३६

२८२ आनन्दगिरिकृतटीका संचलितशांकरभाष्यसमेता-[५पञ्चमाध्याये-

सर्वस्थाSडमा तस्मादग्नेर्विस्फुलिङ्गव ज्जीवत्वाख्यभेदसंपादनं तस्य प्राणसंबन्धमात्रमेवेति वैदि- कानां प्रसिद्धम्। तथा च प्राणवियोगे चिदात्मनो जवत्वं गतिर्वा न शक्यते कल्पयितुम्। तस्मात्पूर्णत्वादिप्रतिपादकश्रुतीनां प्रमाणत्वादित्यर्थः । सदात्मनः सर्वमतस्य जीवाख्यभेदक- रणं न प्राणोपाधिकृतं कि तु स्वत एव तस्यांशै। जीवस्तथा चाग्निवि फुलिङ्गवत्तस्य गव्यु- पपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति। निष्कलं निष्क्रियं शान्तमित्यादिश्रुतेरिति शेषः । प्रकरणार्थमुपसंहरति-तस्मादिति। निर्गुणव्रह्मविदाम,त्यन्तिकामृतत्वस्य गमनादिनिरपेक्ष त्वादिति थावत्। सगुणब्रह्मोपासकस्य सापेक्षममृतत्व्मित्यत्र विशेषणश्रुतिमनुकूलयति- तदपराजितेति। आदिपदेन तदश्वत्थः सोमसवन इत्यादि गृह्यते। तैषामेत्र ब्रह्मविदामेष पूर्वोक्तविशेषगुणो ब्रह्मणः सत्याख्यस्य लोको नान्यैषामकृतात्मनामिति विशेषदर्शनादमृतत्वं तेषां तलोकनिवासिि: समं सापेक्षमेवरेति निर्धारितमित्यर्थः । अतः पञ्चाग्निविदो गृहस्था ये चेमैऽरण्ये वानप्रस्थाः परित्राजकाश्च सह नैष्ठिकब्रह्मचारिभिः श्रद्धा तप इत्येवमाद्युपासते श्रद्दधानास्तपस्विनश्वेत्यर्थः। उपासनशब्दस्तात्पर्यार्थः। इष्टापूते दत्तमित्युपासत इति यद्ृत्। श्रुत्यन्तराधे च सत्यं ब्रह्म हिरण्यगभाखयमुपासते ते सर्वेऽर्चिपमर्चिरभिमानिनीं देवतामाभि- संभवन्ति प्रतिपद्यन्ते। समानमन्यच्चतुर्थगतिव्याख्यानेन। एप देवयानः पन्था व्याख्यातः सत्यलोकावसानो नाण्डाद्वहिः। "यदन्तरा पितरं मातरं च" इति मन्त्रवर्णात् ॥ १ ॥ २ ॥। ऊर्ध्वरेतसामाश्रममात्रनिष्ठानामपि ब्रह्मलौको लभ्यते गृहस्थानां पुनर्विदुषमेवेत्युपपाद्य प्रकृतश्रुतिव्याख्यानमनुवर्तयति-अत इति । पूर्वोक्तप रिशेष्यादिवशादिति यावत्। परित्राजक।श्वेत्यमुख्यसंन्यासिनस्त्रदण्डिनो गृह्यन्ते मुख्यसंन्यासिनां ब्रह्मसंस्थोSमृतत्वसेतीति पृथक्कृतत्वात्। श्रद्धां सत्यमित्युपासत इति श्रुय्यन्तरम्। १ञ्ञाग्निविदो गृहस्थाः स्व्राश्रम- मात्रप्रवणा ऊर्ध्वरेतसः सत्यव्रह्मोपासकाश्चोभये सर्वशब्देनोच्यन्ते। चतुर्थे यदुपको- सलविद्यायां गतिव्याख्यानसतिवृत्तं तेन समानमर्चिषोऽहरित्यादिवाक्यव्याख्यानं तथा च तन् पृथ्ककर्तव्यित्याह-समानमिति। उत्तरमार्गव्याख्यानमुपसंहरति-एप इति। देव- यानेन पथा बहिरण्ड द्वयवस्थितं ब्रह्म गन्तव्यमित्येके तान्प्रत्याह-नाण्डादिति। तत्र हेतु. माह-यदन्तरति। पितर दुलोकं मातरं च पृथिवीं मध्ये ये द्वे सृती अश्णवं ताभ्यामि- दं विश्वं कर्मज्ञानाधिकृतं गच्छति न चाण्डाद्वहिरस्ति गतिद्वयमित्यर्थः ॥१॥२॥

१ य. ण. 'तुर्मे म'। २ क. 'कोररील2।

दंशम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। २८३

अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूम- मभिसंभवन्ति धूमादात्िए रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाया- न्ड्दक्षिणैति मासाशतान्नैते संवत्सरमभ्िप्राप्नु- वन्ति॥३ ॥ अथेत्यर्थान्तरप्रस्तावनार्थो य इमे गृहस्था ग्रामे। ग्राम इति गृहस्थानाम- साधारणं विशेषणमरण्यवासिभ्यो व्यावृटत्त्यर्थम् । यथा वानप्रस्थपरित्राजका- नामरण्यं विशेषण गृहस्थेभ्यो व्यावृत्त्यर्थ तद्वत्। इष्टपूर्ते इष्टमश्रिहोत्रादि वैदिकं कर्भ पूर्त वापी कूपतडागारामादिकरणम्। दत्तं बहिवोदि यथाशक्त्यर्हेभ्यो द्रव्य- संविभागो दत्तम्। इत्येवंविधं परिचरणपरित्राणाद्युपासते । इतिशब्दस्य प्रकारदर्शनार्थत्वात्। ते दर्शनवजितत्वाद्धम धूमाभिमानिनीं देवतामभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्त। तयाऽतिवाहिता धूमाद्रान्रिं रात्रिदेवतां रात्रेरपरपक्षदेवतामेवें कृष्ण- पक्षाभिमानिनीमपरपक्षाद्यान्पण्मासान्दक्षिणा दक्षिणां दिशमोति सविता। तान्मासान्दक्षिणायनपण्मासाभिमानिनीर्देवताः प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । संघचा- रिण्यो हि षण्मासदेवता इति मासानिति बहुवचनप्रयोगस्तासु । नैते कर्मिणः पकृताः संवत्सरं संवत्सराभिमानिनीं देवतामभिपाप्नुवन्ति। कुतः पुनः संव- त्सरप्राप्तिमसङ्गने यतः प्रतिषिध्यते । अस्ति हि प्रसङ्ग संवत्सरस्य हेकस्या- वयवभूत दक्षिणोत्तरायण तत्राचिरादिमार्गपवृत्तानामुदगयनमासेभ्योऽवयविनः संवत्सरस्य माप्तिरुक्ता। अत्त इहापि तदवयवभूतानां दक्षिणायनमासानां प्राप्तिं श्रुत्वा तदवयविनः संवत्सरस्यापि पूर्ववत्पाप्तिरापन्नेत्यतस्तत्पाप्तिः प्रतिषिध्यते नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्तीति ॥ ३॥ वेस्थ यदितोऽधि मजाः प्रयन्तीत्यस्य म्रश्नस्य प्रतिवचनं देवयानोपदेशेन व्याख्यातं संप्रति पितृयाणोपदेशेनापि ग्र्प्रामनिवासित्वाविशेषादित्याशङ्कय।SSह-ग्राम इतीति। सपत्नीको हि वासो ग्राम इत्युच्यते। न च सपत्नीकत्वमूर्ध्वरेतसां युक्तं तथा च गृहस्था. नामेव ग्ररमविशेषणमसाधारणं न च तदनर्थकमूर्ध्वरेतोभ्यरतेषां व्य,वृत्त्यर्थत्वादित्यर्थः । तदेव दृष्टान्तेन रफयति-यथेति। वेद्यन्तर्भावव्यासेध द्वहिर्वेदीति विशेषणमादौ दत्त- मिति प्रतीकोपादानं पुनर्व्याख्यातस्यानुवाद इत्यपुनरुक्तिः। इतिशब्दार्थमाह-इत्येवं-

१ क. ग ङ. ट.संभा° । २ ख. ञ्. ण. 'नविव° १३ क. तामाभिमुख्येन सं। ४ क, ङ च, ण.वमेव कृ । ५ङ ड ढ. स्ति प्र । ६ ख. ञ्. णेद्े त°।७ क. ङ. त्वात्। त°।

२८४ आनन्दगिरिक तटीकासंवलितशांकरभाष्य समेता - [यश्चमाच्याये- विधमिति। परिचरणं गुर्वादिशुश्रूषा। पित्राणं रक्षणम्। आदिपदं नित्यस्वाध्यायादि- संग्रहार्थम्। उपासते तात्पर्येणानुतिष्ठन्तीति यावत्। कथमितिशव्दस्य यथोक्तार्थत्वमिति

देवयानाधिकृतेम्यः सकाशात्घितृयाणाधिकृतेषु विशेषान्तरमाह-नैत इतिा। अप्रात्तफ्र. तिषेधोऽयमिति शङ्कते-कुत इति। प्रत्ति दर्शयन्नुत्तरमाह-अस्ति हीति। पूर्वव- दयथा पूर्व देवयानेन पथाऽवयवेभ्योऽवयविनः संवत्सरस्य प्राप्तिस्तथेति यवत्॥२॥ मासेम्यः पितिलोंकं पितुलोकादा/काशमाकाशाचन्द्र- मसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं ते देवा भक्ष- यन्ति ॥४ ॥ मासेभ्यः पितृलोक पितृलोकादाकाशमाकाशाचन्द्रमसम्। कोडसौ यस्तैः पाप्यते चन्द्रमा य एष दृश्यतेऽन्तरिक्षि सोमो राजा ब्राह्मणानां तदनं देवानां तं चन्द्रमसमन्नं देवा इन्द्रादयो भक्षयन्ति। अतस्ते धूमादिना गत्वा चन्द्रभुना: कर्मिणो देवैभक्ष्यन्ते। नन्वनर्थीर्येष्टादिकरणं यदन्नभूता देवैभक्ष्पेरन्। नैप दोपः। अन्नमित्युपकरणमात्रस्य वितक्षितत्वात्। न हि ते कवलत्क्षेपेण देवैमें- क्ष्यन्ते। कि तह्युपकरणमात्र देवानां भवन्ति ते स्त्रीपशुभृत्यादिवत्। दृष्टथान्र- शब्द उपकरणेपु स्त्रियोडनं पशवोडनं विशोऽन्नं राज्ञामित्यादि। न च तेषां रूयादीनां पुरुषोपभोग्यत्वेऽप्यपभोगो नास्ति। तस्मात्कर्मिणो देवानामुपभोग्या अपि सन्तः सुखिनो देवेः क्रीडन्ति। शरीरं च तेषां सुखोपभोगयोग्यं चन्द्रम- ण्डल आध्यमारभ्यते। तदुक्तं पुरस्ताच्छद्धाशब्दा आपो दुलोकाय हुताः सोमो राजा संभवतीति। ता आपः कर्मसमवायिन्य इतरैश्र भूनैरनुगता दुलोकं प्राष्य चन्द्रत्वमापन्नाः शर्रीराद्यारम्भिका इष्टादयुपासकानां भवन्ति। अन्त्यायां च शर्रीराहुतावय्रा हुतायामिना दह्यमाने शरीरे तदुत्था आपे धूमेन सहोर्ध्व यजमानमावेष्टय चन्द्रमण्डलं प्राप्य कुशमृत्तिकास्थानीया बाह्यशरीरारम्भिका भवन्ति। तदारब्घेन च. शरीरेणेष्टदिफलमुपभुञ्जाना आसते ॥ ४ ॥ अन्नशव्दस्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वा चोदयति-नन्विति। औपचारिकमर्थ गृहीत्वा परिहरति-नैष दोष इति। वृद्धप्रयोगमन्तरेण कथमुपकस्णविषनोऽन्नशब्दो व्या- १. ख, ञ्. अस्तीति। २ ञ, घ्टपूतादि"।.

दशम: खण्ड: १० ] छन्दोग्योपनिषत्। २८५

ख्यायेत तत्राSडह-दृष्टश्रेति। भवतु कर्णां देवान्प्रत्युपकरणत्वं तथाडनि स्वयमुप-

गैसरवं तरमादित्युच्यते। तथाऽपि तेषां मृतानामशरीरिणां कथं मुख्योपभोगः संभवती- त्याशङ्कयाऽडह-शशीरं चेति । कथमपां चन्द्रलोके तद्देहारम्भकत्वं तदाह-तदुक्त- मिति। अथापां सौमत्वमेवात्र प्रतीयते नतु कर्मिदेहारम्भकत्वमित्याशङ्कयाSSह-ता आप इति। कर्मरमवायिनीनामपां कर्मापूर्वद्वारा यजमानदेहप्रतिष्ठानां कथ दुलोकप्रवे- शादि संभवतीत्याशङ्कयाSडह-अन्त्यायां चेति। अद्भिरारब्धस्य शरीरस्य भोगायतनत्वं दर्शयति-तदारब्घेनेति॥॥ तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वाऽथैतमेवाध्वानं पुनर्निव- त-ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुभूत्वा धूमो अवति धूमो भृत्वाऽभ्रं भ्रवति ॥ ५॥ यावत्तदुपभोगनिमि त्तर्य कर्मणः क्षयः संपतन्ति येनेति संपातः कर्मणः क्षयो यावत्सपातं यावत्कर्मणः क्षय इत्यर्थः । तावत्तस्मिंश्चन्द्रमण्डल उपित्वाS थानन्तरमतमेव वक्ष्यमाणमध्वानं मार्ग पुनानिवर्तन्ते। पुननिवर्तन्त इति प्रयो- गातपूर्व म्य सकचन्द्रमण्डलं गता निवटत्ताथ्ष SSसनन्निति गम्यते। तस्मादिह लोक इष्टादिवर्मोपचित्य चन्द्र गच्छन्ति। ततक्षये चाऽडवर्तन्ते। क्षणमात्रमपि तत्र स्थातुं न लभ्यते। स्थितिनिमित्तकर्मक्षयात्। स्रहृक्षयादिव प्रदीपस्य । तद्देवानामन्नमित्यादि व्याख्याय तस्मिनित्यादि व्याचषे-यावदिति। चन्द्रलोक- स्तच्छब्दार्थः । यावतसंपातमुषित्वेति श्रयते कथमन्यथा व्याख्यायते तत्राऽडह -- संपत- नतीति। पुनःशब्दप्रयोगस्य तात्पर्यमाह-पुनरिति। अथेत्यादिवाक्यार्य मुपसंहरति -- तस्मादिति। तच्छब्दपरामृष्टं हेतुं स्पष्टयति-स्थितीति । यथा दीपस्य स्नहक्षये स्थिति- निमित्तामावादस्थितिस्तथा चन्द्रलोके स्थितिनिमित्तस्येष्ट,दर्भोगेन क्षयात्तत्र स्थित्यसंभवा- दावृत्तिरेवेत्यर्थः । तत्र किं येन कर्मणा चन्द्रमण्डलमारूढस्तस्य सर्वेस्य क्षये तस्मादवरोहणँ किं वा सावशेष इति। कि ततः। यदि सर्वस्थैव क्षयः कर्मणश्चन्द्रमण्डलस्थ- स्यैव मोक्षः प्राम्मोति। तिष्ठतु तावत्तत्रैव मोक्षः स्यान्न वेति। तत आगतस्येह शरीरोपभोगादि न संभवति। ततः शेषेणेत्यादिस्मृतिविरोधश्च स्यात्। नन्वि-

१ ख. म. पयोग । २ ञ. गवत्वं। ३ ट. देहे प्रतिष्ठितानां । ४ ठ. ड. वदु°॥ ५.क. मृषहे । ६ घ, ङ, च, ण. हत कि। ७ क, ग, ट, भोतीति।

२८६ ष्टापूर्तदत्तव्यतिरे केणापि मनुष्यलोके शरीरोपभोगनिमित्तानि कर्माण्यनेकानि संभवन्ति न च तेषां चन्द्रमण्डल उपभोगः। अतोऽक्षीणानि तानि। यन्निमित्तं चन्द्रमण्डलमारुढस्तान्येव क्षीणानीत्यविरोधः। शेपशब्दश्व सर्वेषां कर्मत्वसा- मान्यादविरुद्धः । अत एव च तत्रैव मोक्षः स्यादिति दोषाभावः । विरुद्वा- ने क योन्दुपभोगफलानां च कर्मणामेकैकस्य जन्तोरारम्भकत्वसंभवात्। न चैक- स्मिञ्जन्मनि सर्वकर्मणां क्षय उपपद्यते। ब्रह्महत्यादेश्चैकैकस्य कर्मणोडनेक- जन्मारम्भकत्वस्मरणात्। स्थावरादिपाप्तानां चात्यन्तमूढानामुत्कर्षहतोः कर्मण आरम्भकत्वासंभवात्। गर्भभूतानां च सरंसमानानां कर्मासंभवे संसाशानुपपत्तिः। तस्मान्नैकस्मिञ्जन्मनि सर्वेषां कर्मणामुपभोगः । तस्मिन्याघत्संपातमुषितवेत्यत्र विचारयति-तत्रेति। तस्य चन्द्रमण्डलप्रापकस्याति- रिक्तरय च सर्वस्य कर्मणः क्षये सतीति यावत् । सावशेषो मुक्तात्कर्मणः सकाशादतिरि- क्तेन केनचितकर्मणा सहितः सन्नित्यर्थः । पक्षद्वयेऽपि फलं पृच्छति-किं तत इति। तत्राSडघ्यं पक्षं पूर्वपेक्षमुखेन(ण) प्रतिचिक्षिप्सुस्तेफमाह-यदीत। तत्रै दूषणतर माह-तिष्वत्विति। चन्द्रमण्डलं सप्तम्पर्थः । ततक्न्द्रमण्डलादित्येतत्। इहेत्येत ट्ो- कोक्तिः। आदिपदं शुभाशुभकर्मानुसारिसर्वव्यापारसंग्रहार्थम्। न केवलं सर्वकर्मक्षयपक्षे मुत्ति.रेव विरुध्यते किंतु रमृतिश्वेत्यह-तत इति। चन्द्रलोके भोत्तव्यस्य कर्मणो भोगेन क्षयादूववं शेषेणानुपभुक्तेन कर्मणा जन्म प्रतिपद्यन्त इत्याद्या रमृतिः सर्वकर्मक्षयपक्षे विरुध्यत इत्यर्थः । सर्वकर्मक्षयपक्षे पूर्वपक्षिणौडन्यथावादिना प्रतिक्षित सावशेषप- क्षमुत्तरवादी प्रतिपद्यते-नन्विति। तान्यपि चन्द्रमण्डले भुक्तान्येवेति नावशे घोडस्तात्य शङ्कयS5ह -- न चेति। न हि सर्वकर्मवशाचन्द्रमण्डलप्राप्तिरिति भावः । तरहि चन्द्रमण्डले कर्मकलोपभोगाभावादलं तदारोहेणेत्याशङ्कय।SSह-यन्निमित्त- मिति। अविरोधश्चन्द्रमण्डले भोगरय शेषकर्मसद्धावस्य चैति शेषः । यत्तु ततः शेषेणेत्यादिस्मृतिविरोध इति तत्र,Sह-शेषशब्दय्ति। निःशषष्वपि भुक्तेषु कर्म- स्वभुक्तकर्मसु शेषशब्दो न विरुध्यतेऽभुक्तानां कर्मणां कर्मत्वस्य तुल्यत्ान्नात्र सावशेष- पक्षे स्मृतिविरोधोऽस्तीत्यर्थः । यच्चन्द्रमण्डस्थस्यैव मोक्षः स्यादिति तत्राऽह-अत एवेति। शेषकर्मसद्धवादैवेति यावत्। इतश्च कर्मशेषसिद्धिरित्याह-विरुद्धेति। अ,रम्भकत्वसंभवादेकजात्युपभोग्यकर्मक्षयैऽषि कर्मशेषः संभवतीति शेषः । अथैक- १ ङ. पत्तेः । त°। २ क, ग, ट पक्षिमु। ३ ग, ट. 'चिकीर्षुस्त° । ४ ग, ट, स्त्त्त्वफल । ५ ग, ट. णा प्रं।

दशमः खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिपत्। २८७

स्मिञ्जन्मनि सर्वाणि क्षीयन्ते कर्माशयस्यैकभविकत्वादित्याशङ्कयाSऽह -- न चेति ।

कर्मणः शेषातपुनरावृत्तिर्भविष्यत,त्यत आह-स्थावरादीति । शेषकर्मसिद्धौ हेत्वन्तर- माह-गर्भभूनानामिति। कर्मशेषसद्धावमुपसंहरति -- तस्मादिति। एकस्यापि क णोडनेकज-महेतुत्वं तच्छब्दार्थः । यत्तु कैश्रिदुच्यते सर्वकर्माश्रयोपमर्देन प्रायणे कर्मणां जन्मारम्भकत्वम्। तत्र कानिचित्कर्माण्यनारम्भकतवेनैव तिष्ठन्ति कानिचिज्जन्माऽडरभन्त इति नोपपद्यते। मरणस्य सर्वकर्माभिव्यञ्ञकत्वात्स्वगोचराभिव्यञ्ञकपदीपवदिति। तदसत्। सर्वस्य सर्वात्मकत्वाभ्युपगमात्। न हि सर्वस्य सर्वात्मकत्वे देशका- लनिमित्तावेरुद्धत्वात्सर्वात्मनोपमर्दः कस्यचित्क्वविदभिव्यक्तिर्वा सर्वात्मनो- पपद्ते। तथा कर्मणामपि साश्रयाणीं भवेत्। यथा च पूर्वानुभूतमनुष्यमयू- रमर्कटादिजन्माभिसंस्कृता विरुद्धानेकवासना मर्कटत्वप्रापकेन (ण) कर्मणा मर्कटर्जन्मSSरभमाणेन नोपमुद्यन्ते तथा कर्माण्यप्यन्यजन्मप्राप्तिनिमित्तानि नोप- मृदन्त इति युक्तम्। यदि हि सर्वा: पूँर्वजन्मानुभववासना उपमृद्यरन्मर्कटज- न्मनिमित्तेन कर्मणा मर्कटजन्मन्यारब्धे मर्कटस्य जातमात्रस्य मातुः शाखायाः शाखान्तरगमने मातुरुदरसंलग्नत्वादिकौशलं न प्राम्नोति। इह जन्मन्यनभ्यरत- त्वात्। न चातीतानन्तरजन्मनि मर्कटत्वमेवाऽडसीत्तस्येति शक्यं वक्तुम्। "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च " इति श्रुतेः । तस्माद्वासनावन्नाशेषकर्मों- पमर्द इति शेषकर्मसंभवः । यत एवं तस्माच्छेपेणोपसुक्तात्कर्मणः संसार उपः पद्यत इति न कश्चिद्विरोधः। मतान्तरमुत्थापयति-यस्विति। यावतप्रवृत्तफलं कर्म न क्षीयते तावत्प्रवृत्तिष्ट् तिब-धादन्यानि कर्माणि स्वफलं नाऽडरभन्ते। मरणकाले तु प्रतिबन्धकाभावात्सर्वकर्मा- श्रयसंघातोपमर्देन तेषामुत्तरशरीरारम्भकत्वमविरुद्धमित्यर्थः । तथाऽपि कथं शेषकर्नस- द्ावासिद्धिरित्यत आह -- तत्रेति। अनारब्धकर्मणां सर्वेषमुत्तरशरीरारम्भकत्वे सतीति यावत्। प्रायणकाले यानि कर्माण्यभिव्यक्तानि तान्येवोत्तरशरीरारम्भकाणीत- रेषां तुन शरीरारम्भकत्वमिति दूषयति -- तदसदिति। मधुब्राह्मणोक्त्तेन न्यायेन १ क. ङ. च. ढ. न्मान्तरमार २ ग. व, ट, ठ. ड. ढ.वबद् । ३ घ. इ. ढ. ण. पि स्वाश्र। ४ च. द. ण.णां च भ ।५ङ. वेण क° । ६ घ, ङ, च. ढ. ण. °जन्म, प्रार°।७ग,ट, ड, पूर्धनु ।८ च, ठ. 'नुभूनवा ।९क ग, ङ्, च, ट, ड, द,पयुक।९।

२८८ आनन्दगिरिकृतटीकासंच लितशांकर भाष्यसमेता-[५ पत्चमाव्याये- सर्वस्य सर्वात्मकत्वाङ्गीकाराद्देहस्यापि तथात्वान्न सर्वात्मनोपमर्दोपपत्तिरित्यर्थः। उक्तमर्थमु- पपादयितुं सामान्यन्यायमाह-न हीति। सर्वं सर्वस्य कारणं कार्यं चेति न्यायेन सर्वस्य सर्वात्मकत्वे स्थिते सति कस्यचित्कचित्सर्वात्मनोपमर्दस्तथाSभिव्यक्तिर्वा नोपपद्यते। प्रती- यमानोपमर्ददेर्देशविशेषादिकृतत्वादित्यर्थः। उक्तन्यायं प्रकृते योजयति-तथेति। इतश्ष कर्मशेषः संभवतीति क्रमवत्तायां दृष्टान्तमाह-यथा चेति। पूर्व क्रमेणानुभूतानि यानि मनुष्यीदिजन्मानि तैरभिसंस्कृता: संपादिता विरुद्वा या भूयस्यो वासनास्तज्जातिविशेषप्रा- पकेन(ण) कर्मणा तस्मिन्रारम्यमाणे न निरुव्यन्त इत्यर्थः । दार्ष्टान्तिकमाह-तथेति। दृष्टान्तं विवृणोति-यदि हीति। व्यवहितवासनोच्छेदेऽपि नाव्यवहितदेशोच्छियनो तथ।

चेति। किंच पूर्वप्रज्ञा चेत्यविशेषेण पूर्वजन्मार्जितवासना जीवमनुगच्छतीति श्रणादवव- हितपूर्वजन्मवासनैव तमन्वेतीति न शक्यं विशेषतो वक्तुमित्याह तं विद्येति। दृष्टन्तमु. पपाद्य दार्श्टन्तिक निगमयति-तस्मादिति। शेषकर्मसद्ावे फलतमाह-यत इति। उपभक्तात्कर्मणः शेषेणेति संबन्धः । कश्विदिति। श्रौतो वा स्मार्तों वा यौक्तिको वा लौकिको वेत्यर्थः । कोडसावध्या ये प्रति निवर्तन्त इत्युच्यते। यथेतं यथागतं निवतन्ते। ननु मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाका शाच्चन्द्रमसमिति गमनक्रम उक्तो न तथा निवृत्तिः । कि तर्ह्याकाशाद्वायुमित्यादि, कर्य यथेतमित्युच्यते। नैप दोष:। आक/शप्राप्तैस्तुल्यत्वात्पृथिवीपासेश्। न चात्र यथेतमेवेति नियमोड- नेवंविधमपि निवर्तन्ते पुनर्निवर्तन्त इति तु नियमः । अत उप लक्षणार्थमेतद्यथेतमिति। अतो भौतिकमाकाशं तावत्पतिपद्यन्ते। यास्तिषां चन्द्रमण्डले शरीरारम्भिका आप आसंस्तास्तेषां तत्रोपभोगनिमित्तानां कर्मणा क्षये विलीयन्ते। घृतसंस्थानमिवािसंयोगे ता विलीना अन्तरिक्षस्था आका- शभूता इव सक्ष्मा भवन्ति ता अन्तरिक्षाद्वायुभवन्ति। वायुपरेतिष्ठा वायुभूता इ तथ्ामुतश्रोह्यमानास्ताभिः सह क्षीणकरमा वायुभूती भवति । वायुर्भूत्वा ताभि; सहैव धूमा भवति। धूमो भूत्वाऽभ्रमब्भरणमात्ररूपी भवति ॥५॥ एतमेवाध्वानमिति मकृतमध्वानं प्रश्नवूर्वकं विशदयति-कोऽसावित्यादिना । १ ग. ठ. ष्यादीनि जी। २ क. ग. छ. पयुक्ता। ३ ग. व. ङ, च, ट, ठ. त्याद्या क । ४ ख. ग, ञ, ढ, प्रविष्ा वा।

द्सन: खण्ड: १०९ छान्दोग्योपनिषत्। १८९

सथेतनित्युक्त पाक्षिपति-नन्विति। कि यथेतमित्येतदेव न संभवति कि वा यथेतमे वेति नि मो नोपपयने तत्र55यं दुषय ते-नैष दोष इति। द्वितीयं प्रत्याह-न चेति। अत्रति निवृ तेरुक्ता। अनेववरिधमपीति। यथा गतिक्रनो दर्शिये न तथा निवृत्तिर्निपता कि तु विधान्तरेणाषि संभवतीत्यर्थः । निवृत्तेः क्रमनियमाभावे कीदृश्ञो नियमो वित्क्षि इत्याशङ्कयऽह-पुनरिति। केनाभिप्रायेण तर्हि यथेतमित्युक्तमत आह-अत इति। गनिक्रमतन्निवृत्तिक्रमे नियमाभावोऽतःशब्दार्थः। उक्तं च यथे- तमनेवरं चेति। निवृत्तिनियमे फलितिमाह-अत इति। परमात्मानं ज्यावतयितुं भौतिक- मित्युक्तम्। कर्थं पूर्वसिद्धाकाशतादात्म्य,पत्तिरवरोहतां सिध्यतीत्ाशङ्कय तत्ताम्यगमन- मेत्र तद्धावापत्तिरित्युपचर्यते स्व्राभव्यापत्तिरिति न्यायादित्याह-यास्त्रेषामिति। घृतस्प संस्थानं क ठिन्यम्। तास्व्र/काशभनासु तत्परिवेष्टिताः कर्मिणोऽव्यतरोहन्तस्तद्ूना इव भवन्तीत्यर्थः । आकाशाद्वयुमित्यस्पार्थं साधयति-ता अन्तरिक्षादिति ॥५॥ अभ्नं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेडतो वै खलु दुर्निष्पपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिश्चति तद्भूय एव भवति॥ ६॥ अभ्रं भूत्वा तैतः सेचनसमर्थों मेघो भवति मेघो भत्वोन्नतेषु प्रदेशेष्वथ पव्पति। वर्षधारारूवेण शेषकर्मा पततीत्यर्थः। त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्प- तयस्तिलमाषा इत्येवंप्रकारा जायन्ते। क्षीणकर्मणामनेकत्वाद्वहुवचननिर्देशः। मेघ।दिपु पूर्वेष्वेकरूपत्वादेकवचननिर्देशः । यस्माद्विरितट दुर्गनदीसमुद्रारण्यम- रुदेशादिसंनिवेशसहस्त्राणि वर्पधाराभिः पतितानाम्। अतस्तस्माद्धेतोवैं खल दुर्निषपतरं दुर्निष्क्रमणं दुर्निःसरणम्। यतो गिरितटादुदकस्त्रोतसोह्यमाना नदी: पराप्नुवन्ति ततः समुद्रं ततो मकारादिभिर्भक्ष्यन्ते। तेडप्यन्येन। तत्रैव चे सह मकरेण समद्रे विलीना: समुद्राम्भोभिर्जलधरैराकृष्ठाः पुनर्वर्षधारा- निर्मरुदेशे शिलातटे वाऽगम्ये पतितास्तिष्ठन्ति कदाचिद्व्यालमृगादिपीता १ च. ततो जलसे। २ ङ. च. 'ति। घा०।३ क. काराः क्षीणकर्माणो जा।४ ण. स्तद्धे । ५ग, ह, ट, ड, ढ. ण. च म।

२९० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये-

भक्षिताश्चान्यैः। तेऽप्यन्यैरित्येवंप्रकाराः परिवर्तेरन। कदाचिदभक्ष्येषु स्थावरेषु जातास्तत्रैव शुष्येरन्। भक्ष्येष्वपि स्थावरेषु जातानां रेतःसिग्देहसंबन्धी दुर्लभ एव वहुत्वात्स्थावराणामित्यतो दुर्निष्क्रमणत्वम्। उन्नतेषु समुद्राद्विव्यतिरित्तेषु प्रदेशेष्त्रति यातत्। त इत्यनुशयिनो निर्दिश्यन्ते। इहेति पृथिवी कथ्यते। कथमस्मिन्वाक्ये बहुवचनेनानुशयिनां बहुक्या निर्देशः कृतस्त- त्रSSह-क्षीणकर्मणामिति। क्थं तर्हि मेवो भूःा प्रवर्षतीत्यादावेकवचननिर्देशस्त. त्राऽडह-मेघादिप्विति। ये पूर्वे मेघाइयो नभोन्तारतेषु प्रत्येकमभिमानिदेवतानामेक- रूपत्वात्तदुपल्लिष्टानामनुशयिन मप्ेक चनेन निर्देशो युक्त इत्यर्थः। अतो वै खल्वित्या दिवाक्यं व्याचषे-यस्मादिति। अर्नुशयिनां दुःशकं नि.सरणमित्युक्तं प्रपञ्चयति-यत इत्यादिना। मकरादिभिर्मक्षितानामनुशयिनां तेभ्पस्तत्समानजातीयत्वेन समुद्धवो भवि- व्यताति चेन्नेत्याह-तेऽपीति। मकरदयोऽपि जलचारिभिरन्यैर्मक्षन्ते तथा च समुद्रे पतितानामर्नुशयिनां तत्रैत लपः स्यादित्वर्थः। नन्वेवमर्नुशयनः समुद्रे लीना ने ततः पुन- रुद्धरतुं शक्न्ते तथा च कृतविनाशः स्पादित्य शङ्कयाऽडहै-जलधरैरिति। सतुद्र,म्मो- भिरिति तृनीया सहार्थें। तर्हि सर्पव्प घ्रे.पभुक्तानामनुशयिनां तत्समानजातीयदेहमोगः स्यादिति चेन्नेत्याह-भक्षिताश्चेति। यैस्तर्हि सर्पदियो भक्ष्यन्ते तेभ्यस्तत्समानजातीय- त्वेनानुशयिनामुद्धवः स्य.दिति चेनेत्याह-तेऽाि। तथाऽपि यथोक्तरीत्या परिवर्त- नात्ते रेतःसिग्योगमपि यदा कदाचिःप्रपद्येरन्निति चेनेत्याह-कदाचिदिति। तथाऽपि भक्षेषु जातानां रेतःसिग्योग: सुलभः स्यादिति चेन्नेत्याह-भक्ष्येष्वपीति। इतिशब्दो यच्छब्देन पर्वेण संबध्यते। अथवाऽतोऽस्माद्व्रीहिय वादिभावाढ्दुर्निष्मपतरं दुर्निगर्मतरम्। दुनि- षपरपेतरमिति तकार एको लुप्तो द्रष्टव्यः। त्रीहियवादिभावो दुर्निष्मप- तस्तस्मादपि दुर्निषपताद्रेतःसिग्नेहसंबन्धो दुर्निष्मपततर इत्यर्थे: । यस्मादू्ध्वरेनोभिर्वालै: पुंसत्वरहितैः स्थविरैवा भक्षिता अन्तराले शीर्यनो। 3,नेकत्वादवनादानाम् कदाचित्काकतालीर्यैवृत्त्या रेत :- १ क. ग. ठ. नुशावि। २ क, ग, ञ्र, ट, नुशायि। ३ क. ख, ग, ञ्ञ ट. ण. नुशायि" । ४ क. ग. छ. त्र, ट, नुशायि'। ५ क, ग, ञ्र ट, नुशायि। ६ ख. छ. ञ्. ण. द्वे परिप । ७ क, ग ट, नुशाय। टक गठ. नुशाययि। ३ ख. छ. ञ्. ण. न पु। १० ख. छ. त्र. ण.दित्यत आह । ११ क ग. ट. नुशायि। १२ ख. छ. त्र. ण. यैहिं। १३ क. ट. नुशायि ।१४ क, भघः च, ट ठ.ण. मनत।१५ ख. व. ठ.पततर ११ ख. चं. त्र. ले विशी। १७ ख. ग. व, ङ, ञ्र, ट, ठ. ढ. ण लीयेन रे । १८ क. खन्यायेारे ॥

दशम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। २९१

सिग्भिर्भक्ष्यन्ते यदा तदा रेतःसिग्भावं गतानां कर्मणी वृत्तिलाभः। कथम्। यो यो ह्वन्नमत्त्यनुशयिभि: संश्लिष्टं रेतःसिग्यश्च रेतः सिश्चत्यृतुकाले योषिि तद्यूय एव तदाकृतिरेव भवति। तद्वयवाकृतिभूयस्त्वं भूय इत्युच्यते रेतो- रूपेण योपितो गर्भाशयेऽन्तः प्रविष्टोडनुशयी। रेतसी रेतःसिगाकृतिभावितत्वात्। "सर्वेक्शेऽङ्गभ्यस्तेजः संभूतम् " इति हि श्रुत्यन्तरात् । अतो रेतःसिगाक- तिरेव भवतीत्यर्थः । पूर्वमतःशब्दो हेतुपरतया व्याख्यातः संप्रति व्रह्माघ्यधिवाचकवेन तं व्याचष्टे- अथवेति । दुर्निष्प्रपततरमिति तकारसहिते पाठे सति विवक्षितमर्थमाह-त्रीहिय- वादीति। तत्र हेतुमाह-यस्मादिति । तहिं तेषमन्तराले विशीर्णानां देहभागि- त्वाभावादनुशयवैय्थ्यमित्याशङ्कयाSSह-कदाचिदिति। काकतालीयया वृत्या यादन च्छिकन्यायेनेति यावत् । अनुशयाख्यस्य कर्मणो भाविदेहारम्भार्थत्वान्मुँख्यं प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथमित्यादिना । अर्नुरायिनो रेतःसिगाकारभाक्तवे हेतुमाह-रेतस इति। तस्य रेतःसिगाकृया तदंशेन भावित्त्ात्संरकृतत्वात्तदङ्गसंभूतत्वात्तद्रूपेण गर्भाशय- मनुप्रविष्टोऽनुशथी रेतःसिगाकृतिर्भवतीत्यर्थः। रेतसो रेतःसिगङ्गसमुत्थत्वे प्रमाणमतरेयकश्ष- तिरित्याह-सर्वेभ्य इति। रेतोरूपेण गर्भाशयं प्रविष्टस्य रेतःसिगाकारत्वमुक्तं निगम- यति-अत इति। तथा हि। पुरुपत्पुरुषो जायते गोर्गवाकृतिरेव न जात्यन्तराकृतिस्तस्मा- दुक्तं तद्भूय एव भवतीति। ये त्वन्येडनुशयिभ्यश्चन्द्रमण्डलमनारहोहैव पापक- ्मनिधोरैव्रीहिय वादिभावं प्रतिपद्यन्ते पुनर्मनुष्यादिमार्व तेषां नानुशयिनामिव दुर्निष्पपतरम्। कस्मात्। कर्मणा हि तैव्रीहियवादिदेह उपात्त इति तदुपभोग- निमित्तक्षये व्रीह्यादिस्तम्बदेहविनाशे यथाकर्मार्जितं देहान्तरं नवं नवं जैलूका- वत्संक्रमन्ते सविज्ञाना एव "सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामति" इति श्रुत्यन्तरात्। अनुशयिनो रेतःसिगाकारतवे लौकिकानुभवमनुकृलयति-तथा हीते। चन्द्रस्थल- स्खलितानामवरोहतां न्रीह्यादिदेहसं्िष्टानां द्रघीयसा कलेन देहान्तरलाभश्वेत्तर्हि त्रीह्या

१ ग. घ. ट, ढ ण. नुशन।२ग ङ, ट. ड, ढ, 'नि। रे" ३ ग. घ. च. ट. ठ. ड. ङ योषिति। ४ ङ येडनप्र' च, 'नुराी। ६क, ग,ट म्भार्थ मुख्यं। "छ. ञ. ण. मुख म ८क. दशायि९ए ञ ड. ण.दृशायि 1१० के घ. च. स्ह्ोन। ड रह्यक ङ वंगतारतषां।२क ख. व ड. ढ. नुशायि। १३ ग. व, ट, ठ, ढ, वंज ।१४ घ. ड, ठ,ण. जलाकी ।छ मुशारि।

१९२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५पथ्चमाध्याये-

दिदेहाभिमानिनामपि दुःशकं निष्क्रमणं व्र ह्यादिदेहसंबन्धाविशेषादित्यत आह-ये त्विति। न्र.ह्य दिदेहसंबन्धाविशषे कुतस्तद्वेहमारजा ततो निःसरणमशक्य न भवतीत्यारङ्कय विशे- षमाह-कस्मादित्यादिना। " शरीरजैः कर्मदोनैयाति स्थावरतां नरः " इत्यादे श्रुतिस्मृत्योर्येषां कर्मनिमित्त स्थावेरं जन्म तेषां कर्मक्षय एवावधिः । अवरोहतां तु कर्मा. संकीर्तनाद्वैधम्यमित्यर्थः । यथा जलूका तृणात्तृणान्तरं दघभूता संक्रमते न तथाइनुश यिनो व्रीह्यादिदेहभाजोऽपि तत्त्यागेन देहान्तरं गच्छन्तः । तद्विषयविज्ञानवन्त एवं गच्छ न्तीत्यत्र बृहदारण्यकश्रुति प्रमाणयति-सविज्ञान इति। यद्यप्युपसंहृतकरणाः सन्तो देहान्तरं गच्छन्ति तथाऽपि स्वन्नवद्देद्दान्तरभाप्ति निमित्तकर्मोन्दावितवासनाज्ञानेन सविज्ञाना एव देहान्तर गच्छन्ति। श्रुतिपामा- ण्यात्। तथाऽर्चिरादिना धूमादिना च गमनं स्वप्न इचोद्दरूतविज्ञानेन। लब्धवू- त्तिकर्मनिमित्तत्वाङ्गमनस्य.। न.तथाऽनुशययिना व्रंह्यादिभावेन जातानां सविजञा- नमेर्व रेतःसिग्योषिद्दहसंबन्ध उपपद्यते। न हि त्रीह्यादिलवनकण्डनपेपणादौ च सविज्ञानानां स्थितिरस्ति।

अथोपसंहृतकरणानां विज्ञान कारणासंभवात्कथं सविज्ञानतवं तत्राSऽह-यद्यपीति। दृष्टकारणाभावेऽप्यद्ष्टमेवैकं वासनात्मकं ज्ञानत्पचौ निमित्तमिति तेन सविज्ञाना एव गच्छन्ति देहान्तरमित्यत्र हेतुमाह-श्रुतिप्रामाण्यादिति। श्रुतिरत्र बृहदारण्यकश्रुतिः । यथा सविर्जीनानामेव व्रह्यादिदेहान्तरगमनं तथा ज्ञानिनामर्चिरादिना कर्निणां धुमादिना च गमनं रवम्वदुद्धतवासनात्मकविज्ञानेन सविज्ञान नामेवेव्याह-तथेति। तेषां सविजा- नत्वे हेतुमाह-रब्धवृत्तीति। अनुशयिनामपि तर्ि म्रह्य.हिषु संक्लिष्टानां रेतःसिगादि- देहसंबन्ध: सविज्ञानानमिपेति चेनेव्याह-न तथेति। अनुपपत्तौ हेतुमाह-न हीति। म्रह्यादिसंश्रिष्टना नुशयिनां सविज्ञानतवे तलवनदौ तज्जीववत्तेषामपि प्रवासप्रसङ्गान रेतःसिग्देह संबन्धः सिध्येदित्यर्थः । ननु चन्द्रमण्डलादप्यवरोहतां देहान्तवगमनस्य हुल्यत्वाज्ेलकावत्सविज्ञा नतैव युक्ता । तथीं सति घरो नखवानुभवापृर्तादिकार्रणा चन्द्रमण्डला

१ ग. ट. दिग्मु ॥२ ख. ग. छ. ट. ण. 'वस्ज ३ रु ग न ञ द. ण. व न ग°।४ स. च. ञ. ठ. ड. नुशायि । ५ङ ण. ज्ञानानामे ६म, ट, ठ. ढ. ३च हे०। ७ ग, ट, ने कर। ८ ख. छ.ञ. ण. 'जञानमे' ।९ घ, इ. ण. 'जजलौका' ।१० ग. था, ट, ठ, ड ढ. "था च स"

दशम: खण्ड: १० ] छन्दोग्योपनिपत्। २९३

दारभ्य प्रास्तो यादड्राह्मणादिजन्म। तथा च सत्यनर्थायेष्टाँपूर्ताद्युपासनं बिहि। स्यात्। श्रतेश्ामामाण्यं प्राप्तं षैदिकारना वर्मणामनर्थानुवनित्वात्। व्रह्यादिषु देहान्तर गच्छासु विज्ञान्त्व पतम्भादनुश यिष्वपि देहा-तरपपेरविशेष दुकं सविज्ञान वमिति रङ्कते-नन्विति। तृणत्तणान्तरं प्रति जल+गमनवदवरोहताम.प देहदेहन्तर प्रति गमनस्य तुलत्ादमीह्यादि=दुक्ता सविज्ञानतेति योजना। अतु तेषां सविज्ञानतवं का हानिरित्यत आह-तथा सतीति।ष्टापृर्तदिकारिणामन्तर,ले नर- कानुभवे। तथा च सति तदनुष्ठानस्यनथरथ विहितत्वे श्षेयःसाधनविषयककर्मक.ण्डंविरु-

न वृक्षारोहणपतनवद्विशेषसंभवात्। देहाद्देहान्तरं मतिपित्सोः कर्नणो लब्ध- दृच्तित्वात्कर्मऔ्ोन्भावितेन विज्ञानेन सविज्ञानत्वं युक्तम्। दृक्षाग्रमारोहत इव फलं जिघृत्षी:। तथाऽर्चिरादिना गच्छतां सविज्ञानत्वं भवेत्। धूमादिना च चन्द्रमप्डलमारुरुक्षताम्। न .था चन्द्रण्डलादवरुरुक्षता वृक्षा- ग्रादिव पततां सचेतनत्व्म्। यथा न रुद्धराद्यभिहतानां तदभिघातवेदनामे- त्तरंमूर्ितमतिवद्ध करणानां रवदेहनैव देशाद्देशान्तरं नी मानाना विज्ञानशू- न्यता दृष्टा तथा चन्द्रमण्डलान्मानुषादिदेहान्तरं प्रत्यवरुरुक्षता स्वर्गभगनिभि-

मिरन्र्मूर्छित इवाउडकाशदि व्रमेणेमामव्र्हा वर्मनिनितजातिस्थावरदेहैः सं

यथा बुिपर्व वृक्षमरोहतां रुविज्ञानत्वेऽपि तरमाठवुद्धपुव पतीतां न सविज्ञानतवं विज्ञायते तथा चन्द्रमण्डलमरोहतां सविज्ञान्त्वैपि ततोइवरहतां नैव तदस्ति। उद्धृत- कभीभावात्। इतरोहावरह्यज्ञनिविरपसंभवान्मवमति परिहरति -- न वृक्षेति। रंग्रहबाक्यं विद्ृणोति-देहादित्यादिना। चकाराद्ग्छत सविज्ञनत्वं भवेदिनि संबन्ध: । अवरोहता जीवानं सपथा विज्ञानशूनयतमुक्तं तेषां चैतन्स्व्राभाव्य दृक्षा पततामपि विज्ञनमात्रमरयेवेत्यरङ्गयोदाहरणान्तरमाह-यथा चेति। तेन मुद्र- वदिना योधगिघतमीन हेतुना यह्वदनासयं निमिततं तेन संमूर्द्तानि सहतानि पतिवद्धानि वा वरणानि देषां तेषमिति यावत्। मृदितोऽमिनष्टी देहोडम्मयः र स ग, ञ्ञ. ट. ड. 'थगिेट्टा ड उ. ड. ण. 'दाध ३ रू. ग. छ ञ्. ट. ण. हान्त । ४ ख. ग. छ ज. ण. हाद । " च. उ. ण. तःफलं। ६ ड. स््भोग। ७च. 'हभावची ख. छ. ञ्.प. 'पूर्वकं वृ° , ९ क, रूं छ, त्र पूर्तक प । १- र. छ ग.

२९४ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [५ पञमाध्याये- सथुलो देहो रेषां तेषां तत एव प्रतिबद्धकरणानां युक्ता विज्ञानशूनयतेति संबन्धः । यथ- क्तदृष्टन्तवश।च्चन्द्रभण्डलादवरोहन्तो निज्ञानशून्या: सि यन्तीति निगमयति-अत इति। तथाऽपि मूर्छितानां र्थूलदेहसद्भ वोद्दशान्तरगमनं युक्तम्। अ०रोहतां तु तदभावे कथं ब्रीह्यादिभावः संभवतीतत आह-अपरित्यक्ततति। न परित्यक्तं देहमावस्य बीजं कर्माधूर्व याभिस्तामिर द्विरुपहिता जीवा मूर्छे वद्विज्ञानशन्या गमनादिक्रमेण पृथिवी प्राप्य कर्मफलभूतजातिस्थावरशरारै: संव्लिष्यन्त इति संबन्ध:। स्थारदेहसबन्वित्व।त्तद्गतजी- ववत्तदा सविज्ञानत्वं संभवतीत्याशङ्कयाऽडह -- पतिबद्धेति। न्रह्यादिसंक्लेषावस्थाया- मनुशयिनां कर्मणोऽनुद्धृतवृत्तित्वात्करणानां च तत्र वृ्लिभाभावाद नुद्भूतवविज्ञानतवं युक्त- मित्यर्थः । तथा लवनकण्डनपेषणसंस्कारभक्षणरसादिपरिणामरेतःसेककालेषु मूर्छित- वदेव। देहान्तरारम्भकस्य कर्मणोSलव्वृत्तित्वात्। देहवीजभूताप्संबन्धापरि त्यानैव सर्वास्ववस्थासु वर्तन्त इति मेलूयावकेतनावतवं न विरुध्यते। अन्त राले त्वविज्ञानं मूर्छि्तवदेवेत्यदोपः। न केवलं ब्रह्य दिसश्लेषकालेनुद्धृतविज्ञानत्वं कितु व्रीह्य देर्लवनादिकालडपीत्याह- तथेति। पाका:]संस्कारः । रसनी त्यादिशब्देन शोणितमां समेदोस्थमज्जरेतां-युच्यन्ते। तस्मिन्काले मूर्छितवदनुद्धतविज्ञानत्वे देहाद्वहिनिर्गतानां प्र.ग्देहनतरप्राप्तिस्तदरत्येवेति हेतु- माह-देहति। उलब्घवृ्तित्वादिति च्छेदः। क्थं पुनरुशयिनां विज्ञानशून्यतवे तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्ाऽन्यम.क्रममक्रम्थाSडतमानमुपसंहरतीत्यादौ सचेतना जलूका दृष्टान त्वेनोपादीयते तत्राऽडह-देहबी भू ति। सर्वोस्तवस्थासु तासु त्रह्यादिसं लेषर लनादिवशादिति यात्रत्।न चेतनावावं जलकादृष्टन्ते विवक्षितं कितु सातत्यमात्र मिति भावः। जलकव्त्वं जलकासादृश्यमनुशयिनामित्यर्थः । अ रोहतां सविज्ञानत्वमवरो.

स्थानं तावदेव सविज्ञानत्वं न देह द्व हैनिगतानां प्रदेहान्तरपासेस्तदस्त्यनुशयिनां तु चन्द्र- मण्डलादवरुरुक्षतामपि न भाविदेहपर्यन्ता वासना दीर्घा भवति प्रमाणाभावादित्याह- अन्तराले त्विति। चन्द्रमण्डलाद्वरोहतां देहान्तरगमनस्य तुल्यत्वेऽपि विज्ञानशून्यत्व- मदुष्टमित्युपसंहरति -- इत्यदोष इति। न च वैदिकानां कर्मणां हिंसायुक्तत्वेनाभर्यहेतुत्वं शक्यमनुमातुम्। १ खं. छ. ञ. ण. "मिरु°। २ खं. छ. ञ. ण. त्वाद्र" । ३ ख. गं. ड, ञं. ठ. ठ. ड. "हार । ४ व. डै. च, जलैका । ५ त, नुशायि", द म, व, ट, ठ, ड, ढ ण. यसाघनत्वं।

दशग्: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। २९५

हिंसाया: शास्त्रचोदितत्वात् । "अहिंसन्सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्येभ्यः " इति श्रृतेः शास्त्रचोदिताया हिंसाया नाधर्महेतुत्वमभ्युपगम्यते। अभ्युपगतेऽप्यधर्म- हेतत्वे मन्त्रविपादिवत्तदपनयोपपत्तेर्न दुःखकार्यारम्भकत्वोपपत्तिर्वैदिकाना कर्मणां मन्त्रेणेव विषभक्षणस्येति ॥ ६॥ यत्तु हिंसानुग्रहत्मकत्वादिकर्मणां स्थावरत्वमपि तत्फलमेव तथा च वैदिकानां कर्मणा- मनर्थानुबन्धित्व्ादप्रामाण्यं श्रुतरिति तत्राSडह-न चति। उभयहेतुत्वमर्था नर्थहेतुत्वमिति यावत। अहिंसन्नित्यादिश्रुतेः शस्त्रचोदिनवैदिकेषु कर्मसु हिंसा नानर्थहेतुरित्याह- अभ्युपगतेऽपीति। य्द्यप स्वरूपेण हिंसाऽनर्थहेतुरम्युपगम्नते तथाऽपि तद्युक्तानें वैदिककर्मणां नानर्थरम्भकत्वं यथा स्वरूपेण विषदध्यादेर्मरणजरादिहेतुत्वेपि मन्त्रशकर।- दिभि: सहोपैयुक्तं सन्न तत्कार्यारम्भकम् । तथा हिंसायाः स्वताऽधर्महेतुत्वेऽपि वैदिककर्म निष्ठाया न तद्धेतुं वैदिकैरत .. कर्भभिस्तत्कृतदेषापनयन सद्ध रेत्यर्थः । पूर्वोक्तमेव दृष्टान्तं स्पष्टंयति-मन्त्रणेति। तेन सहोपेभुक्तस्य विषस्यनर्थाहेतुश्वेन पुष्टहेतुत्ववद्वैदिककर्मा- नुप्रविष्टाया हिंसाया: पुरुषार्थत्वमेव । अशुद्धमिति चंन्न शब्दादिति न्यायादित्यर्थः ॥६॥ तय इह रमनीयचरगा औयाशो ह यत्ते रमणीरयां योनिमापयेरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनं वा वैश्ययोनिं वाडय य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यन्ते कपूयां योनिमापयेर्वयोनिं वा सूकर- योनिं वै। चण्डा लयोनिं वा ॥ ७॥ तत्तत्र तेष्वतुशयिनां य इह लोके रमणीयं शोभनं चरणं शीलं येषां ते रमणीयचरणा रमणीयचरणेनीपलक्षितः शोभनोऽनुशयः पुण्यं कर्म येषा ते रमणीयचरणा उच्यन्ते । क्रौयनितमायावर्जितानां हि शक्य उपल- क्षयितुं शुभानुशयसद्भाबः.। तेनानुशयेन पुण्येन कर्मणा चन्द्रमण्डले भुक्तशेपेणाभ्याश्ञो ह क्षिममेव यदिति क्रियाविशेषणं ते रमणीर्या वा क्षत्िययोनिं

१ ख. छ. ञ्. ण. 'त्त्वा' ।२ खः छ. ञ. ण. °नां वेशोक्तानां क ।३ ञ. ण. पभुकं । ४ म ट. पयुक्त ५ ख, छ. ञ्र. ण. कधमा। घ, ज. ठ. अभ्यासो। ७ त्. ठ. अम्थास ।८ क, ज. वा शुक, । ख. ग, वा चाण्डा ।१८ व. ञ. च. ड. ढ. नशायि । ११. व. ण. पु्यक। १२ व. म्यातो ह। १३ ख. ग. व. ड. ञ्. ट. ठ. ड. ढ] क्षिपं प.।

२९६ आानन्दगिरिक तटीका संध लितशांकरभाष्यसमेता- [५पतमाध्याभ वा वैश्ययोनि वा स्वकर्मानुरूपेग। अथ पुनर्ये तद्विपरीनाः कपूयचरणो- पलक्षिनकर्माणोऽयु पानुतया अभ्याशो है यत्ते कपूरणं यथाकर्म योनि पघेर- नकपूसामेव धर्मसंबन्धवर्जितां जुगुप्सिता योनिमापद्येरश्वपोनि वा सूकरनोनिं वो चण्डालयोनिं वा स्वरमानुरूेणेव । ये तु रमणीयचरणा ूजाने पस्ते स्वकर्मस्थाश्वेदिष्टादिकारिणस्े धुनादिगत्या गच्छन्त्यागच्छन्ति च पुनः पुनर्घटी- यन्त्रवत् । विद्या चेत्पप्तुयुस्तदाऽर्चिरादिना गच्छन्ति ।। ७ ।। तद्ूय एव्र भवतीत्येतत्प्रसङ्गागतं परिसमष्य प्रकृतं श्रुतिव्यारपानमनुचर्तयति- तत्तत्रेति। अन्याधिष्ठि पूर्ववदभिलापादिति न्यायेन तेषु ब्रीह्मादिषु सेल्लिटा येऽनुशयि- नस्तेषां मच्ये ये केनिदत्ल्ोके चन्द्रमण्डलप्रप्तः प्रागतरस्थायामनुष्ठिन भुक्करमगीयचर- णास्ते रमणीयां योनिमापवेरननिति संबनधः । उक्तमेत्र स्पष्टपति-शोभन इति । कर्थरम णीयचरणानुरोघेन शोभनोडनुरयो लक्षते तत्राSSह -- क्रीरयेति। ते खल्वनुरथिनो रे :- सिग्येगानन्तरं तेन कर्मणा रमगीi योनिमापवेरनिति यत्तक्ष्षिपमेवेति योजनी। तत्रापि हेतुमाह-स्त्रकर्मेति। अपेति प्रतीकं गृहीत्वा व्याचष्टे-पुनरिति। तद्विपरीता- स्तेम्यो विलक्षणा इति यावत्। ते कपूनां योनिमशुभीतुकयशाद्रेसिग्योगननतरमा पद्येरन्निति यत्तदपि क्षिप्रमेवेति योजना । तत्रापि विले कारणमाह-स्वकर्मेति । १२ योनिविकल्पे तृ मं पन्थानमवतारयितुं पूर्वोक्तौ पन्थानौ संक्षिप्यानुतदति-ये त्विति। शुभानुशयवशाधे के चिद्र/ह्मण दियोनिमापन्नास्ते स्ववर्णाश्रमनिहितकानिष्ठाः सन्तो यी- ष्टादिकर्म कृतवन्तस्तदा दक्षिणेन पथा चन्द्रं गच्छन्ति। तत्र च भोक्तये भगन क्षीणे पुनरवशिष्टेन कर्मणा पृथित्रीमागच्छन्ति। एवं घटीयन्त्रवतपुनः पुनररोहन्तोऽवरेहन्तश्व केवलकर्निणो दृश्यनते। चेद्द्विजातयः स्वकर्मस्थाः सन्तो ध्यानं लभेरन्ुत्तरेण यानेनेतो म्रहलोकं गच्छन्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमनि क्षुद्रा- ण्यसकदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व प्रियस्वे- त्येततृतीय स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्पेत तंदेष श्लोक: ॥८ । १ व. अम्यासो २ ढ. ह क्षिप्रं य० । ३ क. ख. ङ च ढ ग शूक ।५ क ङ ड. ण. वा चाण्हा । ५ड. ढ ण. तयःस्त्र। ६क. टापून ि । ७ क. ग. च. ट, ठ. "दिना गच्छ ।८ ख, ट, च, ढ ण. 'स्ततोऽर्चि। ९ ख, छ. ञ्र.ण. त्तदपि ्षिप्र । १० ग. ठ. ०ना योनितिकल्पहे० । १। ख. ग, अ्र. उ. प्प. 'भाश । १२ ग. उ. 'ति। तू। १३ ख. छ. ड.कव्पक।

श्री राम शैव आश्रम दशम: खण्ड: १० ? छान्दोग्योपनिषत्। १९७

यदा तु न विद्यासेविनो नापीष्टादिकर्म सेवन्ते तदायैतयोः पथोर्यथोक्त योरचिर्धूमादिलक्षणयोर्न कतरेणान्यतरेण चनापि यन्ति तानीमानि भूतानि श्षुद्धाणि दंशमशककीटादीन्यसकदावतानि भवन्ति। अत उभयमार्गपरिभ्रष्टा ह्यस- कृज्जायन्ते म्रियन्ते चेत्यर्थः। तेर्षा जननमरणसंततेरतुकरणमिदमुच्यते। जायस्व स्रिय स्वेतीश्वरनिमित्तचेष्टोच्यते। जननमरणलक्षणेनैव कालयापँना भवति। न तुँ क्रियासु भोगेषु वा कालोऽस्तीत्यर्थः । एतत्श्षुद्रजन्तुलक्षणं तृतीयं पूर्वोंक्ती पन्थानावपेक्ष्य स्थानं संसरताम्। येनैवं दक्षिणमार्गगा अपि पुनरागच्छन्त्यन- धिकृतानां ज्ञानकर्मणोरगमनमेव दक्षिणेन पथेति। तेनासौ लोको न संपूर्यते। पश्चमस्तु प्रश्नः पञ्चाग्निविद्यया व्याख्यातः । प्रथमो दक्षिणोत्तरमार्गाभ्याम- पाकृतो दक्षिणोत्तरयोः पथीर्व्यावर्तनाऽपि सतानामय्र पक्षेपः समानस्ततो ज्यावर्तनाऽन्येडचिरािना यन्त्यन्ये धूमादिना पुनरत्तरदक्षिणायने षण्मासान्म- नुन्तः संयुज्य पुनर्व्यावर्तन्ते। अन्ये संवर्सरमन्ये सासेव्यः पितृलोकमिति व्याख्याता। पुनरावृत्तिरपि क्षीणानुशयाना चन्द्रमण्डलादाकाशादिक्रमेणोक्ता । अमुष्य लोकस्यापूरणं स्वशब्देनैवोक्तम्-तेनासौ लोको न संपूर्यत इति। यस्मादेवं कष्टा संसारगतिस्तस्माज्जुगुप्सेत। यस्माच्च जैनममरणजनितवेदनानु- भवकृतक्षणाः क्षुद्रजन्तवो ध्वान्ते च घोरे दुस्तरे प्रवेशिताः सागर इवागाधेऽपवे निराशाश्रोत्तरणं प्रति तस्माच्चैवैविधां संसारगर्ति जुगुप्सेते बीभत्सेत घृणी भवेन्मा भूदेवविधे संसारमहोदधौ घोरे पात इति। तदेतस्मिन्नर्थ एपं श्लोक: पञ्चाग्निविद्यास्तुतये । ८।। इदानी तृतीयस्थानमुपदिशति-यदा त्विति। पौनःपुन्येन ले.ण्नध्यमैकवचनात्तयोः सर्वास्यातेषु विधानात्पुनः पुनर्जायन्ते म्रियम्ते चेत्यस्मिन्नर्थे जायस्त्र म्रियस्वेति प्रयोग इत्याह-तेषामिति। यद्वा सर्वेश्वरो मार्गद्वयभ्रष्टं दृषटता तं जायस्व म्रियस्वेति प्रेरयत्येत- दिहोच्यत इति द्रष्टव्यम्। तेनासावित्यादिवाक्य व्याचष्टै-येनैवमिति। उक्तया रीत्या निर्णीतान्प्रश्नान्विविच्य प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ कथयति-पञ्चमस्त्विति। ग्यावर्तनाऽपि

१ क. एपूनदि' । २ च. ढ. ण. ष च ज° ।3 ङ. ड. ढ. स्पेति । ज°। ४ ख. ख. ञ्. ण.मित्ता चे० ५ क. णक्ष' । ६ ङ. थीपिनो भवन्ति। न। च. यातना। ७ क. पनं भ० ।८ ग, ट, तत्र। ९ क, "क्षु शोभनेषु भो ।१ क. ङ 'विद्यार्या व्या। ११ ख. ग. ञ. ट. ण. शयिनां। १२घ. ढ. ण. जननम। १३ ख, ग. व. उ. उ डं० हुरुतरे। १४ ङ. ञ. 'त म । १५ ग. ट. बिधसं।

२९८ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्माध्याये-

व्याख्यातेत्युत्तरत्र संबन्धः । मृतानामविदुषां बिदुषां चेत्यर्थः । अन्त्येष्ट्यनन्तरंविदुषां कार्मेणां च संवत्सरमिति जञनिनो गृह्यन्ते । अन्ये पितृलोकमिति केवलकार्मेंग इति विभाग: । क्षीणानुशैयानां चन्द्रलोके भोक्तव्यं कमे भोगेन क्षपितवतामिति यावत्। स्वशब्दमेवानुवदति -- तेनेति। किमर्थनेषां महायासवती तीव्रा संसारगतिरुक्तेत्याश- 3

ङ्रयाSSह-यस्मादिति। तृतीयस्थानस्य कष्टवं स्पष्टयति-यस्माच्चेति। जन्मादिना जनिता या वेदना तदनुभवे कृतः क्षणोऽवसरो न.न्यत्र पेषां तथा। अपृव इति च्छेद:।

पवर्णनस्य तात्पर्यमुक्त्वा पञ्चागनिनिद्यायामनुष्ठानसिद्धयं तस्याः स्तावकं श्रेकमुदाह्य्य व्याचष्टे -- तदेतस्मिन्नित्यादिना। पञ्चाग्निविद्यामाहातम्यं सप्तम्यर्थः ॥८॥ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबश्श् गुरोस्तल्पमा- वसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पश्चम- श्रवाऽऽचरस्तैरिति ॥९॥ स्तेनो हिरण्यस्य ब्राह्मणसुवर्णस्य हर्ता। सुरां पिबन्ब्राह्मणः सन्। गरोश्च तल्पं दारानावसन् । ब्रह्महा ब्राह्मणस्य हन्ता चेत्येते पतन्ति चत्वारः । पञ्चमश्च तेः सहाऽऽचरन्निति॥९॥

अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्रीन्वेद न सह तैरप्याच- रन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भ्रवति · य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥ इति पश्चमाध्यायस्य दशमः खण्डः॥ १०॥ अथ ह पुनर्यो यथोक्तानपश्चाग्ीन्वेद स तैरप्याचरन्महापातकिभिः सह न पाप्मना लिप्यते शुद्ध एव। तेन पञ्चाग्निदर्शनेन पावितो यस्मात्पूतः पुण्यो लोकः पाजापत्यादिर्यस्य सोडयं पुण्यलोको भवति य एवं वेद यथोक्तं समस्तं पञ्चभि: प्रश्नैः पृष्टपर्थजातं वेद। द्विरुक्तिः समस्तमश्ननिर्णयमदर्शनार्था॥द०। इति पञ्चमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१०॥

१ ख. छ. ञ्. ण. शयिनां । २ ख, क्, ञ्र, ण, भ कत्ये क' ३ ख. छ. न्र. ण.ती सं 1४ क, ग. व ड च, ट. ठ. ड. ढ. पतितेः।

एकादशः खण्डः ११] छान्दोग्योपनिषद्। २९९

पञ्च महापातकिन: श्रेके निर्दिश्यन्ते न तु पञ्चाग्निविद्यास्तुतिरिह भातीत्याश- क्रयाSSह -- अथोति। शुद्धतवे हेतुमाह-तेनोति। कस्पेदं फलमित्यपेक्षायां पूर्वोक्त- विद्यावन्तमनुवदति -- य एवमिति ॥ १० ॥ इति पञ्चमध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

(अथ पक्चमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ।):

दक्षिणेन पथा गच्छतामन्नभाव उक्तस्तद्देवानामन्न त देवा भक्षयन्तीति क्षुद्रजन्तुलक्षणा च कष्टा संसारगतिरुक्ता। तदुभयदोपपरिजिहीर्षया वैश्वानरा- तृभावप्रतिपत्त्यर्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते। अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमित्यादिलि- ङ्रगत्। आख्यायिकां तु सुखाववोधार्था विद्यासंप्रदानन्यायप्रदर्शनार्था च- प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्र- घुम्नो भाल्ववेयो जनः शाकराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमाशसां चक्रुः को न आत्मा किं ब्रह्मेति॥ १ ॥ प्राचीनशाल इति नामत उपमन्योरपत्यमौपमन्यवः। सत्ययज्ञो नामतः पुछुषस्यापत्यं पौलषिः। तथेन्द्रद्युस्नो नामतो भल्लवेरपत्यं भाल्लविस्तस्यापत्यं भाल्लपेयः। जन इति नामतः शर्कराक्षस्यापत्यं शार्कराक्ष्यः। बुडिलो नामतो- श्वतराश्वस्यापत्यमाश्वतराश्विः। पञ्चापि ते हैते महाशाला महागृहस्था विस्ती ्णाभिः शार्लाभिर्युक्ता: संपन्ना इत्यर्थ:। महाश्रोत्रियाः श्रुताध्ययनवृत्तसंपन्ना इत्यर्थ:। त एवंभूता: सन्तः समेत्य संभूय क्चिन्मीमांसा विचारणं चक्रु: कृतवन्त इत्यर्थः । कथम्। को नोऽस्माकमात्मा कि ब्रह्मेत्यात्मब्रह्मशब्दयोरित- रेतरविशेषणविशेष्यत्वम् ।. ब्रह्मेत्यध्यात्मपरिच्छन्नमात्मानं निवर्तयत्यात्मेति चाऽडत्मव्यतिरिक्तस्याSदित्यादिब्रह्मण उपास्यत्वं निवर्तयति। अभेदेनाSS. त्मैव ब्रह्म ब्रह्मैवाऽडत्मेत्येवं सर्वात्मा वैश्वानरो ब्रह्म से आत्मेत्येतत्सिद्धं

१ क. व ड. का सु । २ ङ. च. ढ. ण. 'लाभिः संयुक्ताः । ३ घ. ङ. रणं च° ! ४ ग, ङ. च. ट. उ. ड. ढ. स । श्री राम शैव शश्रम

३०० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशाकरभाष्य समेता-[५ पञ्चमाध्याय-

भवाति। मूर्धा ते वयपतिष्यदन्धोऽभविष्यदित्यादिलिङ्गगात् ॥ १ ॥ पूर्वोत्तरसंदर्भयोः संबन्धं दर्शयन्तुत्तरसंदर्भमवतारयति-दक्षिणेनेत्यादिना। उत्त- रप्रन्थस्य वैश्वानराख्यात्तृभावप्रतिपत्त्यर्थते गमकमाह-अत्सीति। विद्यायाः संप्रदानं शिष्यस्तस्य न्यायो विनयादिसंपत्तिस्तत्प्रदर्शनार्था चाsडख्यायिका। दृश्यते चात्र प्राची- नशालप्रभृतीनां तत्संपत्तिरित्याह-विद्येति। कथमात्मवह्मशब्दयोरितरेतरविशेषणवि- शैष्यत्वं व्यावर्त्याभावादित्याशङ्कयाSSह -- ब्रह्मेतीति। उक्तरीत्या मिथे विशेषणिशे- ष्यत्वे फलितमाह-अभेदेनेति। इतश्चोपास्यस्् सर्वात्मत्वं गम्यते परिच्छिन्नोपासनस्य निन्दिनत्वाइ्धम्नः ऋतुवज्ज्यायस्त्वमिति न्यायादित्याह-मूर्धेति ॥ १ ॥ ते ह संपादयांचकुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमा- रुणिः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति त५ हन्ता- भ्यागच्छामेति तए हाक्याजग्मुः ॥२॥ ते ह मीमांसन्तोऽपि निश्चयमलभमानाः संपादयांचक्रुः संपादितवन्त आत्मन उपदेष्टारम्। उद्दालको वै प्रसिद्धो नामतो भगवन्तः पूजावन्तोडयमारुणिररुण. स्यापत्यं संप्रति सभ्यगिममात्मानं वैश्वानरमर्मदभिपेतमध्येति। तं हन्तेदानी- मभ्यागच्छामेत्येवं निश्चित्य तं हाभ्याजग्पुर्गतर्वैन्तस्तमारुणिम् ॥ २ ॥ भगवन्तः सन्तः संपाद्यांचक्ररिति पूर्वेण संबन्धः ॥२ ॥ FIF स ह संपादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महारशोत्रियास्तेक्ष्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ता-

स ह तान्टृष्ट्वैव तेपामागमनप्रयोजनं बुद्व्या संपादयांचकार । कथम्। प्रक्ष्यन्ति मां वैश्वानरमिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्योऽहं न सर्वमिव पृष्ट पतिपत्स्ये वक्तुं नोत्सहे। अतो हन्ताहमिदानीमन्यमेषामभ्यनुशासाननि वक्ष्या- म्युपदेष्टारमिति ॥ ३ ॥ ॥३ ॥

१ क. रयो: सं। २ क. ख, ग, घ, ङ, च, ठ, उ. ड. ढ. ण. तो हे भ"। ३ क. ग, व, ङ, च, ठ, ढ 'रमुस्ते गत । ठ. ण. गमुस्ते ह गत। ४ क. ग. च. द. ठ. ढ. 'वन्तः। आरुणि स°।

एकादश: खण्ड: ११] छान्दोग्योपनिषत्। ३०१

तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः संभ- तीममात्मानं वैश्वानरमध्येति त हन्ताक्याग- च्छामेति त हाभ्याजरमुः॥४॥ एवं संपाद्य तान्होवाच। अश्वपतिवै नामतो भगवन्तोडयं केकयस्यापत्यं कैकेयः संप्रति सम्यगिममात्मानं वैश्वानरमध्येतीत्यादि समानम् ॥४॥ अश्वपतिरित्यादौ भगवन्त इति प्राचीनशालप्रभृतयः संबोध्यन्ते ॥४॥ तेभ्यो ह प्राप्ते्यः पृथगर्हाणि कारयांचकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जन- पदे न कदर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्दान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽ- हमस्मि यावदेकैकस्मा कत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवन्यो दास्याममि वसन्तु भगवन्त इति ॥५॥ ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्रेत्त हैव वदे- दात्मानमेवेमं वैश्वानर संप्रत्यध्येषि तमेव नो बूहीति॥ ६ ॥ तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समि- त्पाणयः पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयैवै- तदुवाच॥७॥ इति पञ्चमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥ तेभ्यो ह राजा माप्तेभ्यः पृथकपृथगर्ाण्यर्हणानि पुरोहितैर्भृत्यश्र कारयांचकार कारितवान्। स हान्येद्यू राजा प्रातः संजिहान उवाच विनयेनोपगम्यैतद्धनं मत्त उपादद्ध्वमिति तैः प्रत्याख्यातो मयि दोषं पश्यन्ति नूनं यतो न प्रति- गृहणन्ति मत्तो धनमति मन्वान आत्मनः सद्दृत्ततां प्तिपिपादयिषन्नाह। न मे

१ च. ठ. ति। स तैः।

३०२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[५पखमाष्याये-

मम जनपदे स्तेनः परस्वहर्ता विद्यते। न कदरयोऽदाता सति विभवे। न मद्यपो द्विजोत्तमः सन्। नानाहितािः शतगुः। नाविद्वानधिकारानुरूपम्। न स्वैरी परदारेष गन्ता। अत एव स्वैरिणी कुतो दुष्टचारिणी न संभवतीत्यर्थः। तैश्च न वयं धैनेनार्थिन इत्युक्त आहाल्पं भत्वैते धनं ने गृह्नन्तीति। यक्ष्य- माणो वै कतिभिरहोभिरहं हे भगवन्तोडस्मि। तदर्थ क्लसं धनं मया यावदे कैकस्मै यथोक्तमृत्विजे धनं दास्यामि तावत्पत्येकं भगवद्भयोऽपि दास्यामि। वसन्तु भगवन्तः पश्यन्तु च मम यागमित्युक्तास्ते होचुः । येन हैवार्थेन प्रयो जनेन यं प्रति चरेद्रच्छेत्पुरुषस्तं हैवार्थे वदेत्। इदमेव प्रयोजनमागमनस्येत्यये नयाप: सताम्। वर्यं वैश्वानरज्ञानार्थिनः। आत्मानमेत्रेमं वैश्वानरं संपत्यव्येपि सम्यग्जानासि। अतस्तमेव नोऽस्पभ्यं ब्रह्त्युक्तस्तान्होवाच। प्रातर्वो युष्मभ्यं पतिवक्तास्मि प्रतिवाक्यं दाता्मीत्युक्तास्ते ह राज्ञोऽभिमायज्ञा: समित्वाणयः सनिद्वारहस्ता अपरेधः पूर्वाले राजनं प्रतिचक्रमिरे गतवन्तः । यत ए महाशाला महाश्रोत्रियाँ व्रालणाः सन्तो महाशालत्वाद्यभिमानं हित्वा समिद्भा- रहस्ता जातितो हीनं राजानं विद्यार्थिनो विनयेनोपजरमुः। तथाऽन्यैविद्योपा- दित्सुभिर्भवितव्यम्। तेभ्यश्वादाद्विद्यामनुपनीयैवोपनयनमकृत्वैर्ष तान्। यथा योग्येभ्यो विद्यामदात्तथाऽन्येनापि विद्या दातव्येत्याख्यायिकार्थः। एतद्वैश्वानरे- विज्ञानमुवाचेति वक्ष्यमाणेन संबन्धः ॥५॥६॥७॥ इति पञ्चमध्य,यत्पैकाद शः खण्डः ॥ ११।। स हेत्यादि सोस्कारं व्याचे-स ह्न्यद्युरित्यादिन। यथोक्तं शास्त्रपसिद्ध मिति यावत्। कि तर्हि भगवदाणमनत प्रयोजनं तदाह-वर्य चेति। तन्ममापि नस्तिीति शङ्कां निरस्थति-आत्मानमिति। शिव्यमवेनोपसनेम्यो विद्य दातव्या न यथाक्थंचिदिति राज्ञोभिप्रायः ।ते हेत्यादिवाक्यस्य तात्पन दर्शयति-यत इति। योगक्षेमार्थ राजानं प्रत्युपगमनमिष्ठमन्रति मन्वानो विशिनष्टि-विद्यार्थिन इति। तथेत्यत्रातःशब्दो द्रष्ट्व्यः । उपनयनं पादयोनिप(पा2)तनम्। वक्ष्यमाणं वैशानर-

१ च. दुराचा। २ट. तर्वयं धनेना । ठ. तैर्न व। ३ क. धनार्थि।४ ङ न प्रतिगृ। ५ ङ. न्तोऽस्मीति त'। ६ ख, ग. ञ्र, ट. या महात्रा। ७क. 'द्विद्ां विवक्षुरनु। ८ङ. °व तां यथा ।९ ख, ग. ङ, ञ्, ण. ङ, रज्ञा ।३० ङ, ड, ड. नधः ॥ ११ । औ० ११ क. ग. ट. सोपस्करं । १२ क. नप्र°।

द्वादश: खण्डः १२] छान्दोग्योपनिषत्। ३०३

विज्ञानं तेनैतदित्यस्य संबन्ध इति यावत् । अख्यायिकातात्पर्यमुपसंहरति-यथेति । 1५॥६॥|७॥ इति पञ्चमाध्यायस्पेकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः । )

औपमन्यव कें त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वे सुतेजा आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुनस्से तस्मात्तव सुनं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते॥ १ ॥ स कथमुवाचेत्याह-औपमन्यव हे कमात्मानं वैश्वानरं त्वमुपास्स इति पमच्छ। नन्वयमैन्याय आचार्यः सक्शिष्य पृच्छतीति। नैप दोषः । यद्वेत्थ तेन मोपसीद तास्त ऊर्ध वक्ष्यामीतिन्यायदर्शनात्। अन्यत्राप्याचार्यस्याप- तिभानवति शिष्ये प्रतिभोत्पादनार्थ: मश्नो दृष्टाऽजातशत्रोः, कैप तदाऽभूत्कुत एतदागादिति। दिवमेव हलोकमेव वैश्वानरमुपासे भगवो राजन्निति होवाच। एपवेसुतेजाः शोभनं तेजो यस्य सोडयं सुतेजा इति मसिद्धो वैश्वानर आत्माडडत्मनोऽवयवभूतत्वादं त्वमात्मानमात्मैकदेशमुपास्से तस्मात्सुतेजसी वैश्वानरस्योपासनात्तव सुनमभिषुतं सोमरूपं कर्मणि प्रसुत प्रकर्षेण च सुतमासुतं चाहर्गणादिषु तव कुले दृश्यतेऽतीव कर्मिणस्वत्कुलीना इत्यर्थः ॥ १॥ शिष्यो हि प्रष्टाऽडचार्यस्तु प्रतितक्तति न्यायेन शङ्कते-ननन्विरिति। वाक्यशेषाव- ष्टम्भेन दूषयति-नैप दोष इति। बृहदरणकश्रुत्यालोचनायामपि नैतदन्य,य्यमि. याह-अन्यत्रापीति। आचार्यस्याजातशत्रोरिति संबन्धः । तस्यSSमते हतुमह- आत्मन इति। एकाहदिरूपो ज्योतिष्टोम दिरहर्गणस्तत्र सुनं सोमरूपं लताद्रव्यमहीने प्रसुतं सत्रे त्वासुतमिति भेदः । तवेति पुनर्वचनमन्वयदर्शनार्थम् ॥ १॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति भियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमत्मानं वैश्वानरमुपास्ते

१ ड. ढ. ण.मपन्या। २ क. ख. ग. ब, ङ, ञ, ट ढ. 'त्राप्यप्र। - क. ग, ग, च. ञढ. टू. ण. स्माण्मात्म। ४ ख. न् उ. ढ. ण. कर्म प१ क, शिग्या हि एष र आचा।

३०१ आनन्दगिरिकतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[५पश्माध्याये-

मूर्धा त्वेष आत्मन इति होवाच मूर्धा ते व्यपतिष्य- दन्मां नाऽऽगमिष्य इति ॥२ ॥ इति पश्चमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२॥ अत्स्यन्नं दीप्तात्निः सन्पश्यसि च पुत्रपौत्रादि प्रियमिष्टम्। अन्योड्यक्यन्नं पश्पति च प्रियं भवत्यस्य सुतं प्रसुतमासुतमित्यादि कर्मित्वं ब्रह्मवर्चसं कुले यः कश्िदेतं यथोक्तमेवं वैश्वानरमुपास्ते। मूर्धा त्वात्मनो वैश्वानरस्यैव न समस्तो वश्वानरः । अतः समस्तवुद्धया वैश्वानरस्योपासनान्मूर्धा शिरस्ते विपरीतग्राहिणो व्यपतिष्यद्विपतितमभविष्यत् । यद्यदि मां नाऽडगमिष्यो

इति पञ्चमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२॥ न केवलं प्राचीनशालनिष्ठमिदं फळं कित्वन्यस्यापि भवतीत्याह-अन्योऽपीति। तर्हि यथोक्तैश्वानरज्ञानादेव कृतकृत्यतेत्याशङ्कयाSह-मू्धा त्वििति। अक्षरार्थमुक्त्वा विवक्षितार्थमाह-साध्विति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥

(अथ पश्चमाध्यायस्य चयोदशः खण्ठः ।)

अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषि प्राचीनयोग्य क त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचैष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मा- नमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूप कुले दृश्यते॥१। अथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं हे प्राचीनयोग्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादि त्यमेव भगवो राजन्निति होवाच। शुक्कनीलादिरूपत्वाद्विश्वरूपत्वमादित्यस्य सर्वरूप वाद्ा। सर्वाणि रूपाणि हि त्वाष्टरण यतोऽतो वा विश्वरूप आदित्य- स्तदुपासनात्तव बहु विश्वरूपमिहामुत्रार्थमुपकरणं दृश्यते कुले ॥ १ ॥

१ ब. ढ. च. ह. ढ. त्यस्यापि सु०। २ क सुतमि । ३ ख. ग. ञ. ढ. बा ते वि"।

चतुर्दश: खण्डः १४ ] छान्दोग्योपनिषद्। ३०५

अथ प्राचीनशाले तृष्णीभते जिज्ञासमाने सध्यनन्तरमित्यर्थः । आदित्यस्य शुक्कवा- दिरूपत्वमष्टमे स्पष्टी भविष्यति। तस्य सर्वरूपतेने विश्वरूपत्वमुक्तमुपपादयंति -- सर्वाणीति ॥२॥ प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो दासीनिष्कोऽत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति पियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षु- द्टेतदात्मन इति होवाचान्धोऽभविष्यो यन्मां नाऽडगभिष्य इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य तयोदशः खण्डः ॥। १३। किंच त्वामनु प्रवृत्तोऽ्वतरीभ्यां युक्तो रथोऽश्वतरीरथो दासीनिष्को दासी िर्युक्तो निष्को हारो दासीनिष्कः । अत्स्यन्नमित्यादि समानम्। चक्षुवैश्वान- रस्य तु सविता। सस्य समस्तबुद्धयोपासनादन्धोSभविष्य श्रक्षुहीनोऽभविष्यी यन्मां नाऽडगमिष्य इति पूर्वेवत् ॥२ ।। इति पञ्चमाध्यायस्य न्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥ अत्स्यन्नमित्यादि चक्षष्टतदित्यतः प्राक्तनमिति शेषः । चक्षुष्ट्ेतदित्यादिवाक्यं व्याचषे- चक्षुरित्यादिना। तत्रापि तात्पर्यं यथापूर्व द्रश््व्यमित्याह-पर्ववदितति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

(अध पञ्चमाध्यायस्य चतरुर्दशः रुण्डः।)

अथ होवाचेनद्र्युन्नं भाल्वेयं वैयाघपय कं त्वमात्मानमुपास्स इति वायुमेव भगवो राज. न्निति होवाचैष वै पृथग्वत्माडिडत्मा वैश्वा- नरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मारवां पृथ- ग्वलय आयन्ति पृथग्रथश्रेणयोऽनुयन्ति॥१॥

१ क. र. ग घ च, ज. ञ्र ट, उ. त. थ. विष्यधयनमां । २ ङ च. ढ. ण.स्तह सचोषा। ३ व. ड. ण. 'ष्यचक्षु । ४ क ग. . ङ. झ. ट, ठ त थ, आययन्ति। ३९

३०६ अथ होवाचेन्द्रद्युन्नं भाल्लवेय वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानसुपास्स इत्यादि समानम्। पृथग्वत्मा नाना वर्त्मानि यस्य वायोरावहोद्वहादिभिभेंदैर्वतमानस्य सोडयं पृथग्वर्त्मा वायुः। तस्मात्पृथग्वत्मात्मनो वैश्वानरस्योपासनात्पृथङ्नाना- दिक्कास्त्वीं वलयो वस्त्रान्नादिलक्षणा वलय आयन्त्यागच्छन्ति। पृथग्रथश्रेणयो रथपङ्कयोऽपि त्वामनुयन्ति ॥ १ ॥ सत्ययज्ञपरमान्तरमित्यथशब्दार्थः । पृथगित्यतः प्रक्तनमादिपदेन गृहीतम्। पृथग्त हर्मेति प्रतीकमादाय व्याचटे-नानेति। आभिमुख्येनाऽडगच्छन्ावहः । ऊर्व्वेन वहती- त्युद्वहः। तस्मात्त्रामित्यादि व्याचटे-तस्मादिति। नानादिका नानाविध सु दिक्षु भवा इत्येतत् ॥ १ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्यन्नं पश्यति पियं भवत्य- स्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमु- पास्ते प्राणसत्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्त उदकमिष्यदन्मां नाऽडगभिष्य इति ।२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः । १४ ॥ अत्स्यन्नमित्यादि समानम्। प्राणस्त्वेष आत्मन इति होवाच प्राणस्ते तवोदक्रमिष्यदुत्क्रान्तोऽभविष्यद्यन्मा नाऽडगभिष्य इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ ६४॥ अःस्यन्नमित्यादि समानमित्यत्राऽडदिपदमुनास्त इत्यन्नवाक्यसंग्रहार्थम्। उत्तरवाक्ये प्यभिप्रायसाम्यं मत्वाSSह-प्राणस्त्विति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाव्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

(अथ पञ्चमाध्पायस्य पञ्चदशः खण्डः ।)

अथ होवाच जन शार्कराक्ष्य कें त्वमात्मानमु- पास्स इत्याकाशामेव भगवो राजन्निति होवांचिष

१ क, ख. ग, व च, ञ्र, ट, ठ, ढ. ण.त्मडिडत्म, ना। २ ख. व. ङ, त्. ड. ढ. दिभेदे'। 3 क ख. म, च, ञ्र,ट, ठ.त्माडडत्मा वा । ४ क. रत्वां प्रति व ।५ क. ग, व, ड, च, ट, ठ, ड. आययन या।

षोडशः खण्ड: १६ ] छान्दोग्योपनिषत्। [३०७ वै बहुल आत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्वं बहुलोऽसि पजया च धनेन च॥ १ ॥ अथ होवाच जनमित्यादि समानमू। एप वैबहुल आत्मा वैश्वानरः। बहु लत्वमाकाशस्य सर्वगतत्वाद्धहुलगुणोपासनाच्च। त्वं बहुलोऽसि प्रजया च पुत्रपौत्रादिलक्षणया धनेन च हिरण्यादिनी ।। १। इन्द्रद्यम्नोपरमानन्तर्यमथशब्दार्थः । अत्राSSदिपदमेष इत्यस्मात्माक्तनवाक्यसंग्रहार्थम्। क्रथमाकाशस्य बहुलत्वमत अह-बहुलत्वमिति ॥१ ॥ अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्य- स्य ब्ह्मवर्चसं कुले य एतभेवमात्मानं दैश्वानरम- पास्ते संदेहस्वेष आत्मन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्थययन्मां नाऽडगभिष्य इति॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५॥ संदहस्त्वेष संदेहो मध्येमं शरीरं दैश्वानरस्य। दिहेरुपचयार्थत्वान्मांसरु- विरास्थ्यादिभिश्र बहुलं शरीरं तत्संदेहरते तव शरीरं व्यशीर्यच्छीर्णमभवि- ष्यद्यन्मां नाऽडगभिष्य इति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥१५॥ कथं शरीरैस्य मध्यमे भागे संशयवाची संदेहशव्दो वर्तते तत्राऽडह-दिहेरिति। आकाशस्य सर्वगततवेन बहुलत्वाद्देहस्यें च परिच्छिन्नत्वेन तदभावत्कथमाकाशं वैश्वानरस्य शरीरं स्यादित्याशङ्कयाऽSह-मांसति। तच्छरीरमिति रंबन्धः ॥२॥ इति पञ्चमाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य षोडशः खण्डः ।)

अथ होवाच बुडिलमाश्वतरान्वं वैयाघ्रपय कें त्वमात्मानमुपारस इत्यप एव भगवोराजन्निति

१ ख. ङ ण. 'ना पशुभिरश्वाजादिभिः सं। ञ्. ना पशुभिरश्वादिभः।सं।ड. ना प्रशुभिश्व गोश्वादिभि: सं ।२ क, च. ध्यमश। ३ ख. छ. त्र. ण.रम। ४ र. छ. ञ. स्व प०

३०८ होवाचैष वै रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमु- पास्से तस्मात्व५ रयिमान्पुष्टिमानसि॥१॥ अथ होवाच वुडिलमाश्वतराश्विमित्यादि समानम् । एष वै रयिरात्मा वैश्वानरो धनरूपः । अन्भचोऽन्नं ततो धनमिति। तस्माद्रयिमान्धनवांस्त्वं पुष्टिमांश्च शरीरेण पुष्टेश्रान्नैंनिमित्तत्वाते॥ १।। जनस्थोपरमानन्तर(्य) नथशव्दार्थः। कथमबात्मको वैश्वानरो रयिरिति धनेन निर्दिः श्यते तत्राऽडह-अन्भय इति। आयुर्वे घृतमितिवत्कार्यवाचकेन कारणं लक्ष्यतइत्यर्थः । तस्माद्यथोक्तवैश्वानरोपासनादित्येतत्। धनरूपवैश्वानरोपासनाद्नवानित्येव वत्तव्ये कथं

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्त्यत्नं पश्यति प्रिय भव- त्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानर- मुपास्ति बस्तिस्त्वेष आत्मन इति होवाच बस्ति- स्ते व्यभ्षेत्स्यय्न्मां नाऽडगमिष्य इति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ बस्तिस्त्वेष आत्मनो वैश्वानरस्ये बस्तिर्मूत्रसग्रहस्थानं बस्तिस्ते व्यभेत्स्य- द्विन्नोऽभविष्यद्यन्मां नाऽडगमिष्य इति ॥ २॥ इति पश्चमाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ मूत्राशयो धनुर्वक्रों बस्तिरित्यभिधीयत इत्याशयेनाSडहें-वस्तिरिति ॥२॥ इति पञ्चमाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्य सप्तदशः खग्डः ।)

अथ होवाचोद्दालकमारुणि गौतम के त्वमात्मा- नमुपास्स इति पृथिवीभेव भगवो राज-

१ ब. ठ. महेतुत्वा । २ क. ख. ग, घ, ङ, च, ठ. ड. ण. 'त् । बस्ति। ३ ख. ग. घ. ड. ण. झ. ठ त. थ. सते व्ति । ४ ख. ग. व. ङ, ज, झ, उ. त. थ. च वस्ति। ५.ख. ग. घ. ङ ब, ट, ठ, ड. ण. स्य वस्ति। ६ ख. अ. ठ. ढ ण. 'संहारस्था। ७ ख. ग घ. ह. च. ठ. ण.नं वस्ति ८ ख. ग. छ, ञ्रण. 'को वस्ति"। ३ ख. छ, ण. ह। वस्ति"

अष्टादशः खण्ड: १८ ] छान्दोग्योपनिपत्। ३०९ न्निति होवाचैष वै प्रतिष्ठाडत्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्र॥ १॥ अत्स्यनं पश्यसि मियमत्त्यत्नं पश्यति भियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पादौ त्वेतावात्मन इति होवाच पादौ ते व्यम्ला- स्येतां यन्मां नाऽडगमिष्य इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य सप्दशः खण्डः ॥१७॥ अथ होवाचोद्दालकमित्यादि समानम्। पृथिवीमेव भगवो राजन्निति हो- वाच। एष वै पतिष्ठा पादौ दैश्वानरस्य। पादौ ते व्यम्लास्येतां विम्लानावभ- विष्यतीं श्रलथीभूतौ यन्मां नाऽडगमिष्य इति ॥ १॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७॥ प्राचीनशालप्रभतिषु पञ्चसु मौनमातिष्ठमानेष्वनन्तरमित्यथशब्दार्थः ॥१॥२॥ पञ्चमाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ॥ १७ ॥

(अथ पञ्चमाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ।)

तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वा- नरं विद्वाश्सोऽन्नमत्थ यस्तेतमेवं प्रादेशभात्रमाभ्ि- विमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ॥ १ ॥ तान्यथोक्तवैश्वानरदर्शनवतो होवाच। एते यूयं वै खल्वित्यनर्थकौ यूयं पृथगिवापृथक्सन्तमिममेकं वैश्वानरमात्मानं विद्वांसोऽन्नमत्थ परिच्छिन्नात्मवु- द्वैयेत्येतद्धस्तिदर्शन इच जात्यन्धाः। यस्त्वेतमेवं यथोक्तावयवैर्द्यमुर्धादिभि:

१क. 'तां शिथिलीभू । २ ख. न्र. 'द्वयेत्यर्थः । हस्ति' । ३ क. ग. घ. च. ट. ड. ड. दिभिर्वि।

३१० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये-

पृथिवीपादान्तैविशिष्टन कें प्रादेशमात्रें प्रादेशैर्ध्ुमूर्धादिभिः पृथिवीपादान्तैरव्यात्मं मीयते ज्ञायत इति प्रादेशमोत्रम्। सुखादिषु वा करणेष्वत्तृत्वेन मीयत इति प्रादेशमात्रः । घुलोकादिपृथिव्यन्तमदेशपरिमाणो वॉ प्रादेशमात्रः । प्रकर्षेण शास्त्रेणाSSविश्यन्त इति प्रादेशा छुलोकादय एव तावत्परिमाणः प्रादेशमात्रः । शाखान्तरे तु मूर्धादिश्चिबुक्पातिष्ठ इति प्रादेशमात्रं कल्पयन्ति। इह तुन तथाडभिप्रैतः । तस्य ह वा एतस्याऽऽत्मन इत्याद्युपसंहारात्। प्रत्यगात्मतयाS- भिविमीयतेऽहमिति ज्ञायत इत्यभिषिमानस्तमेतमात्मानं वैश्वानर विश्वान्नरान्नयति पुण्य पापानुरूपां गर्ति सर्वात्मैष ईश्वरो वैश्वानरो विश्वो नर एव वी सर्वात्म- त्वात्। विश्वैर्वा नरैः प्रत्यगात्मतया प्रविभज्य नीयत इति वैश्वानरस्तमेव- मुपास्ते यः सोऽदन्रन्नादी सर्वेषु लोकेषु दुलोकादिषु सर्वेषु भतेषु चराचरेषु सर्वेष्वात्मसु शरीरेन्द्रियमनोबद्धिषु तेषु ह्यात्मकल्पनाव्यपदेशः प्राणिनामन्नमत्ति वैश्वानरवित्सर्वात्मा सन्नन्नमत्ति। न रथीडज्ञ: पिण्डमात्राभिमीनः सन्नित्य्थ:।१॥। उद्दालकान्तेपु विद्यार्थिषूपसन्नेष सामस्त्येन वैश्वानरविद्यां वक्तुकामस्तेषां मिथ्याज्ञानमनु- वदति-तानित्यादिना। अनर्थकाविवानर्थकौ निपातौ न त्वनर्थकावेव। तेषां मिथ्याज्ञानित्व प्रसिद्धिस्मारकत्वात्। य्यमित्यन्वयार्थ प्र गुक्तमपि पाठक्रमेण पुनरनूदय पृथगिव विद्वांस इति संबन्धः । यथा जात्यनधा हस्तिदर्शने भिन्नदृष्टयो भवन्ति तथा यूयं वैश्वानरमात्मानमेकमपि सर्वात्मकं सन्त भिन्निव विद्वांस: परिच्छिन्ात्तरूपेणाSS- त्मानं 'बुद्धवन्तः । तथा च मिथ्यादर्शिनो यूयं प्रागेव प्रत्यवायान्मामागतवन्तः साधु कृतवन्त इत्यर्थः । प्रध.नविद्यां वक्तुं पातनिकां कृत्वा तामिदानीमुपदिशति-यस्त्वि- त्यादिना। एतमेवंभृत यस्तूपास्ते स सर्वेष्वन्नमत्तीति संबन्धः । एवंशब्दार्थमाह- यथोक्तेति। एकं समस्तं त्रैलोक्यात्मकमिति यावत्। प्रादेशमात्रमित्येतद्विभजते- भादेशैरिति। यथोक्तैराविदैविकैरवयवैरध्य,त्मं प्रत्यगात्मन्येवायं भीयत इति व्युत्पत्या प्रादेशमात्रस्तमिति यावत्। प्रकारन्तरेण व्याचटे-मुखादिषु पेति। तेषु हि प्रदेशे-

१ ख. ग. व. च. ञ्र. ट, ठ. ण. वं प्रदे०, २ ख. ञ. ड. ढ ण.मात्रो भु ३ क. ख. ग. ञ्. ट. व्वकतृत्वे। ४ ख. व. ञ्. ण. ति प्रदे। ५ठ. वा मदे। ६ ठ ड. ढ. एता। ७ ख. ग. व. ङ ञ्. ण. दिचिब ।८ ख. ञ्. ङ. ढ. ण. 'तिष्ठित इ। ९ ठ. पेतम् । त°। १० ङ. ठ. बिश्व.न°। ११ च. ठ. वा विश्वात्म। १२ ङ ण. त्मकत्व्ना।३ ङ 'थाऽन्यः पि'। ढ. ण. थाऽन्योडज्ञः। १४ च. मानी स।१५ ख. छ. ञ्. ण. ते। प्रदे।

अष्टादश: खण्ड: १८ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३११ ष्वयमत्तत्वेन साक्षितया मीयत इति व्युत्वत्या तथोच्यत इत्यर्थः । विधान्तरेण व्याचे- घलोकादीति। अर्थान्तरमह-प्रकर्षेणेति। आमनन्ति चैनमस्मिन्निति न्यायेन पक्षान्तरमाह-शाखान्तरे त्विति । अस्तु तहिं जाबालश्रुत्यनुसारेण मूर्धानमारभ्या- धरफलकपर्यन्ते देहावयवे संपादितो वैश्वानरः प्रादेशमात्र इति नेत्याह-इह त्विति । सर्वात्मत्वेन वैश्वानरस्योपसंहारदर्शनान्नात्र जावालश्रतिरनुसर्तव्पेत्यर्थः। विशेषगान्तरं व्याचष्टे- पत्यगात्मतयेति। सर्वेश्वरनवं सर्वत्मत्वं सर्वप्रत्यक्षत्वं वा हेतूकृत्य वैश्व,नरशब्दमनेकधा व्याकरोति-बिश्वानित्यादिना। ईश्वरो वैश्वानर इत्यत्र वैश्वानरपदमुभ-त्र संबध्यते। स वैश्वानरविदन्नमदन्सर्वेषु लोकादिषु स्थित्वान्नमत्तीति संबन्धः । कथमत्मशब्देन शरीरदयो ग्रृह्यन्ते तत्राऽऽह -- तेषु हीति । सर्वेषु लोकेष्वित्यादिवाक्यस्य तात्पर्यार्य दर्शयति-वैश्वानरविदिति ॥ १॥ तस्य ह वा एतस्याऽडत्मनो वैश्वानरस्य भू्यै- व सुतेजाश्र्वक्षुर्विश्वरूा: प्राणः पृथगर्त्माडडरमा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पुथिव्येव पादा- वुर एव वेदिलोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हवत्यो मनोऽन्वाहार्थपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८॥ कस्मादेवम्। यस्मात्तस्य ह वै मकृतस्यैवैतस्याऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्यैक सुतेजाश्रक्षुरविश्वरूपः प्राणः पृथग्वत्माऽडत्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयि: प्रथिव्येव पादौ। अथवा विध्यर्थमेतद्वचनमेवमुपास्य इति। अथेदानीं वैश्वान- रविदो भोजनेिहोतं संपिपादयिषन्नाह-एतस्य वैश्वानरस्य भोक्तुरुर एव वेदिराकारसामान्यात् । लोमानि वहिर्वैद्यामिवोरसि लोमान्यास्तीर्णानि न दृश्यन्ते। हृदयं गाहपत्यो हृदयाद्धि मनः मणीतमिवानन्तरी भवत्यतोऽन्वाहा. र्यपचनोऽगिर्मनः । आस्यं मुखमाहवनीय इवाऽडहवनीयो हूयतेऽस्मिन्नन्न- मिति ॥ २ ॥ इति पश्चमाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥ १८ ॥ वैश्वानरोपासकः सर्वात्मा सन्नन्नमतीत्येवं कस्मद्वेतोर्निव्वितमियाशङ्कामनूद्य हेतुप्रदर्श- नपरत्वेनोत्तरत्वेनोत्तंरं व ा क्यमुपा दत्ते -कस्म दित्यादिना वैश्वानरस्य सर्वात्मत्व त्तु १ क. ग. ट.मकर्तृत्े ।२ क, ग, ट, लप।३ ख. व. ङ, ज, झ. ठ. त. थ. · 'लो वस्ति । ४ झ, ट. दा उर: ५ ख. ग. घ, ड, उ. ड. ढ. लो वस्ति । ६क, ट. °नोत्तरं' ।

३१२ आनन्दगिरिकृतटीकासंच लितशांकर भाष्य समेता-[५पश्वमाध्याये- पासकस्यापि तदात्मतया सर्वात्मत्वादसौ सर्वात्मा भूत्वा सर्वेत्रान्नमत्तीति युक्तमित्यर्थः । तस्येत्यादिवाक्यस्य तात्पर्यान्तरमाह-अथ वेति। प्रधानविद्यामुक्त्या तदङ्गपाणाग्निहोत्रं दर्शयितुकामो भूमिकां करोति-अथेति। संपादयितुमिच्छन्नादौ तदङ्गान्यश्वपतिराहे- त्यर्थ: । वेदिरिति स्थण्डिलमात्रं गह्यते । अग्निहोत्रे तावन्भात्रस्योपयुक्तत्वादितरस्य दर्श- पूर्णमासादयङ्गत्वात्। वेद्यामास्तीर्यन्ते ये दर्भा [स्ते ] बहिःशब्देनोच्यन्ते। हृदयस्य गार्हपत्यत्वं मनःप्रणयनहेतुत्वात्, प्रणीतमुत्पन्नमिवेत्यर्थः । आहवनीयसादृश च मुखस्य दर्शयति-आहवनीय इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाव्यायस्वाष्टादशः खण्डः॥ १८ ।

(अथ पञ्चमाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः।)

मामाहुति जहुयात्तां जहुयात्याणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति॥ १॥ तत्तत्रैवं सति यद्दक्तं भोजनकाल आगच्छेद्भोजनार्थ तद्धोमीयं तद्धोतव्य-

यां प्रथमामाहुति जुहुयात्तां करथ जुहुयादित्याह-प्राणाय स्वाहेत्यनेन मन्त्रे- णाऽडहु तिशब्द।दवदानप्रमाणमन्नं प्रक्षिपेदित्यर्थः । तेन प्राणस्तृप्यति ॥ १ ॥ एवं सतीत्युक्तन्यायेनाग्निहोत्रे संपादिते सतीत्यर्थः । संपादितस्याग्निहोत्रवस्य सामा- न्यादग्न्युद्धरणादीनि तदङ्गान्यत्र भवेयुरित्याशङ्कय तद्बुद्धिमात्रस्य वित्रक्षितत्वान्मैवमि- त्याह-अग्निहोत्रेति। इहेति दैश्वानरविदो भोजनमुच्यते। प्रकृतहोमगतावान्तरविब भागमाह-स भोक्तेति। कथमिति मन्त्रो वा द्रव्यपरिमाणं वा फलं वा पृच्छयते तत्र प्रथमं प्रत्याह -- प्राणायेति। यदि द्वितीयस्तत्राSडह-आहुतीति । अव- दानस्य ममाणं परिमाणं कर्मिर्णा प्रमाणं प्रसिद्धं तेन परिमितमिति यावत्। तृतीयश्षे- त्तत्र।Sडह -- तेनेति ॥१॥ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्या- दित्य स्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्त्यां यत्किंच यौश्वाSSदित्यश्र्वाधितिष्ठत- १ ग. व. छ च, ट, ठ. ढ. थै तद्धोमार्थ होमी।

एकविश: खण्ड: २१] छान्दोग्योपनिषद्। ३१३ स्तत्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति पजया पशुभिर- न्नायेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति॥ २ ॥ इति पश्चमाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ॥१९॥ प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुरादित्यो द्यौश्वेत्यादि तृप्यति यच्चान्यद्द्यौ- ्राSडदित्यश्र स्वामित्वेनाधितिष्ठतस्तच्च तृप्यति तस्य तृप्तिमनु स्वयं भुञ्जानस्तृ- व्यत्येवं प्रत्यक्षम्। किं च प्रजादिभिश्च । तेजः शरीरस्था दीप्षिरुज्जवलत्वं मागलभ्यं वा, ब्रह्मवर्चसं छृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजः ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्यैकोनविंशः खण्डः ॥ १९ ॥ भुआनस्य तृप्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणं प्राणादेस्तृप्तौ शास्त्रमिति विभागममिप्रेलाSडह- प्रत्यक्षमितति। मजादिभिश्व भोक्ता तृप्यतीति संबन्धः ॥ २ ॥ इति पञ्चमाष्यायस्यैकोनविंशः खण्डः । १९ ॥

(अथ पश्चमाध्यायस्य विशः खण्डः ।)

अथ यां द्वितीयां जुहुयात्तां जुहुयाद्व्यानाय स्वाहेति व्यानस्तृप्यति ॥१॥ च्याने तृष्यति श्रोत्रं तृप्यति श्रोचे तृप्यि चन्द्रमा- स्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिक्षु तृप्यन्तीषु यत्किंच दिशश्र चन्द्रमाश्र्वाधितिष्ठन्ति तन्तृप्यति तस्यानु तृप्तिं तृप्यति प्रजया पशुभिर- न्नायेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनोति ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य विंशः खण्डः ॥२० ॥

(अथ पश्चमाध्यायस्यैकविशः खण्डः । ) अथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्य- पानस्तृप्यति ॥ १ ॥ १ ख. च, त्र, उ. ड. ण. त्येव प्र० । २ ग, घ. ङ, च. ठ. ढ.रगना दी।

३१४ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशाकर भाष्यसमेता -[५पञमाच्याये- अपाने तृप्यति वाक्तप्यति वाचि तृप्यन्त्यामि- स्तुप्यत्यत्रौ तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्त्यां यत्किच पृथिवी चातिश्ववाधितिष्ठतस्तत्त- प्यति तस्यान तृष्ति तृप्यति प्रजया पशुभभिरन्नादेन तेजसा ब्रह्मवरचसे नेति ॥२॥ इति पश्चमाध्यायस्यैकविंशः खण्डः ॥ २१ ॥

(अथ पश्चमाध्यायस्प द्वाविशः खण्डः ।)

अथ यां चतुर्थी जुहुयात्तां जहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति ॥ १॥ समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्ज- न्यस्तृप्यि पर्जन्ये तुप्यति विद्युत्तुप्पति विद्युति तृप्यन्त्यां यत्किंच विद्युच्च पर्जन्यश्राधितिष्ठतस्त- तृप्यति तस्यानु तृत्ति तुप्यति प्रजया पशुभिरन्ना येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति ॥ २ ॥ इति पश्चमाध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ॥२२॥

(अथ पञ्चमाध्वयस्य त्रयोविश: सण्डः ।)

अथ यां पश्चमों जुहुपात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहेत्यु- दानस्तृप्यति ॥१॥ उदाने तृप्यति त्वक्तृप्यति त्वचि तुप्यन्त्यां वायुस्तृष्यति वायौ तुप्यत्याकाशस्तृप्यत्या- काशे तृप्यति यत्किच वायुश्राऽSकाशश्राि-

१क. ख. ग, व. ङ ज, झ. ञ, ट तति का।

चतुविंश: खण्डः २४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३१५

तिष्ठतस्तत्तृप्पति तस्यानु तृरति तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नादेन तेजसा ब्रह्मवचसनैति॥२॥ इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोविंशः खण्डः ॥२३॥ अय यां द्वितीयां तृतीयां चतुर्थी पञ्चमीमिति समानैस् ॥ १ ॥२ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य विंशः खण्डः ॥ २०॥ 1 १ ॥1 २ ॥1 इतति पञचमाध्यायस्येकविंशः खण्डः ॥ २१॥। ६१ ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य द्वाविंश: खण्डः ॥ २२ ॥ ॥१॥ २॥ इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोविश: खण्ड: । २३॥ ॥ १॥२ ॥ इति पञ्चमाव्यायस्य विश: खण्ड: । २० ॥

इति पञ्चमाथ्यायस्यैकविशः खण्डः ॥ २१ ॥

इति पञ्चमाध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ।।

इति पञ्चमाध्यायस्य त्रयोविशः खण्डः॥२३॥।

(अथ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्निशः सण्डः ।)

स य इदमविद्वानग्निहोनं जहोति यथाऽङ्गारा- नषोह्य भस्मनि जुहुयात्तादक्कततस्यात् ।। १।। स यः कश्विदिदं वैश्वानरदर्शनं यथोत्तमविद्वान्सन्नग्रिहोवं प्रसिद्धं जुहोति यथाऽङ्गारानाहुतियोग्यानपोह्यानाहुतिस्थाने भस्मनि जुहुयात्ताहृक्ततुव्यं तस्य तदगनिहोत्रहवनं स्याद्वैश्वानरविदोडगनिहोतमपेक्ष्येति प्रसिद्ध प्निहोत्रनिन्दया वैश्वा- नरविदोऽग्निहोत्रं स्तूयते ॥ १ ॥

१ च. ठ. नमन्यत्॥ २ ॥२ ञ्, ठ, ड, ढ ण.ते। अत।

३१६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता-[५ पञ्चमाध्याये- प्रसिद्धाग्निहोत्रनिन्दाद्वारेण वैश्वानरविदो यथोक्तमिहोत्रमवश्यकर्तव्यतायै स्तौति- स य: कश्िदित्यादिना ॥ १ ॥ अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥ अतश्वैतद्विशिष्टमग्निहोत्रम्। कथम्। अथ य एतदेवं विद्वानभिहोत्रं जुद्दोति तस्य यथोक्तवैश्वानरविज्ञानवतः सर्वेषु लोकेष्वित्याद्युक्तार्थम्। हुतमन्नमत्तात्य- नयोरेकार्थत्वात् ॥ २ ॥ प्राणाम्निहोत्रस्य वैशिष्ट्ये हेत्वन्तरैमतःशब्दोपात्तं प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति-कथमित्या- दिना। नैयभिकाग्निहोत्रनिन्दाद्वारा प्राणाभ्निहोत्रस्तुत्यनन्तरं विधान्तरेण तस्यैव निरवद्यता कीर्त्यत इत्यथशब्दार्थः । एतदिति वैश्वानरदर्शनमुक्तम्। एवमिति। वैश्वानरस्योक्त सर्वात्मत्वादिप्रकारेणेत्यर्थः । अग्निहोत्रमिति सांपादिकमग्निहोत्रं गह्यते । कथमिदमुक्तार्थ सर्वेषु लोकादिष्वन्नमत्तीति वाक्यं व्याख्यातं तस्य सर्वेंषु लोकादिषु हुतं भवतीत्यन्यादृश- मिदं वाक्यं तत्राऽडह-हुतमिति ॥२॥ तयथेषीकातूलमग्रौ प्रोतं प्रदूयेतैव हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्रिहोत्रं जुहोति ॥३ ॥ किंच तद्यथेषीकायास्तूलमैग्रमत्र प्रोतं प्रक्षिप्तं प्रदूयेत प्रदह्येत क्षिप्रमेवं हास्य विदुषः सर्वात्मभूतस्य सर्वान्नानामत्तः सर्वे निरवशिष्टाः पाप्मानो धर्माधर्माख्या अनेकजन्मसंचिता इह च प्राग्ज्ञानोत्पत्तेर्ज्ञानसहभाविनश् प्रदूयन्ते प्रदह्येरन्वर्त- मानशरीरारम्भकपाष्मवर्जे, लक्ष्यं प्रति मुक्तेषुवत्पट्टत्तफलत्वात्तस्य न दाह: । य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति भुङ्के ॥ ३ ॥ इतश्च वैश्वानरविद्यावतोऽग्रिहोत्रं विशिष्टमिति वक्तुं वैश्वानरविद्यां स्तौति-कि- चेति। तत्र वैश्वानरविद्यामाहात्म्ये दृष्टान्त इति यावत् । इषीकाया मुञ्जामध्यव्ति- तृगस्येत्येतत् । सर्वशब्दात्प्रारब्घकर्मणोऽपि दाहमाशङ्कयाऽऽह-वर्तमानेति।

१ ण. रमिनः । २ ख. छ. ञ. ण.त्कत्वा। ३ ञ. ठ.मग्रौ। ४ स. म. ब. ड. त्र. ट. ड. ढ. न्ते व

चतुर्विशः खण्ड: २४] छान्दोग्योपनिषत्। ३१७

श्वानरविद्याया महाफलत्वे सिद्धे तद्वतोऽमिहोत्रं विशिष्टमिति तत्कर्तुः सर्वदोषास्ना र्शत्व- मित्याशयेनSSह-य एतदिति ॥३॥ तस्मादु हैवंविदयपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छे- दात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुत स्यादिति तदेष श्लोकः ॥। ४ ॥ स यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टानर्हायोच्छिष्टं प्रयच्छेदुच्छिष्टं दद्यात्मति- षिद्धमुच्छिष्टदानं यद्यपि कुर्यादात्मनि हैवास्य चण्डालदेहस्थे वैश्वानरे तद्धुतं स्यान्नाधर्मनिमित्तमिति विद्यामेव स्तौँति। तदेतस्मिन्स्तुत्यर्थे श्रीको मन्त्रोऽ- प्येष भवति ॥४॥ विद्यामेव विद्यास्तुतिद्वाराऽग्िहोत्रमिति यावत्। स्तुत्यर्थेऽग्निहोत्रस्य स्तुतिरूपो योऽर्थ- स्तस्मिन्नित्येतत् ।।४ ।। यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासत एव सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमु- पासत इति ॥ ५॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४॥ इति च्छान्दोग्योपनिषदि पश्चमोऽध्यायः समाप्षः ॥५ ॥ यथेह लोके क्षुधिता बुभुक्षिता बाला मातरं पर्युपासते कदा नो माताऽन्रं पयच्छतीत्येवं सर्वाणि भूतान्यन्नादान्येवंविदोऽ्निहोत्रं भोजनमुपासते कदा त्वसौ भोक्ष्यत इति, जगत्सर्वे विद्वव्भोजनेन तृप्तं भवतीत्यर्थः। द्विरुक्तिरध्याय- परिसमाप्त्यर्था।।५॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुरविशः खण्डः ॥ २४॥ इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचा- र्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्विवरणे पश्चमोऽध्यायः समापरः ॥५॥

३१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिितशांकरभाष्यसमेता- [६ पष्टाव्याये-

मन्त्रस्य तात्पर्यार्थ दर्शयति-जगदिति । विदुषो वैश्वानरात्मनः सर्वात्मत्वादि- त्यर्थः ॥ ५॥ इति पञ्चमाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचा र्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपोदशिष्यभगवदा- नन्दज्ञानकृतायां छान्दोग्योपनिषद्धाष्यटीकाया पञ्चमोऽव्यायः समातः ॥ ५॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य प्रथमः खण्डः । )

हरि: ॐ श्वेतकेतुर्हाSरुणेय आस तश ह पितोवाच श्र्वेत- केतो वस ब्रह्मचर्य न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥ श्वेतकेतुरहाऽSरुणेय आसैत्याद्यध्यायसंबन्धः। सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्जला- नित्युक्तं कथं तस्माज्जगदिद जायते तस्मिन्नेव च लीयतेऽनिति च तेनैवेत्ये- तद्वक्तव्यम्। अनन्तरं चैकस्मिन्भुक्ते विदुषि सर्व जगन्तृरप्तं भवतीत्युक्तं तदेकत्वे सत्यात्मनः सर्वभृतस्थस्योपपद्यते नाऽडत्मभेदे कर्थं च तदेकत्वमिति तदर्थोडयं षष्टोऽध्याय आरभ्यते। पितापुत्राख्यायिका विद्यायाः सारिष्ठत्वप्दर्शनार्थ। श्वेतकेतुरिति नामतो हेत्यैतिह्यार्थः। आरुणेयोरुणस्य पौत्र आस बयूब। तं पुत्रं हाऽडरुणिः पिता योग्यं विद्याभाजनं मन्वानस्तस्योपनयनकालात्ययं च पश्यत्रुवाच हे श्वेतकेतोऽनुरूपं गुरुं कुलस्य नो गत्वा वस ब्रह्मचर्यम्। न चैतुक्तं यदस्मत्कुलीनो है सोम्याननूच्यानधीत्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ब्राह्मणान्वन्धून्व्यपदिशति न स्वयं ब्राह्मणवृत्त इति ॥ १ ॥ वर्तिष्यमाणाव्यायस्यातीतेन संदर्भेण संवन्धं वक्तं प्रतीकं गृहाीतवा तं.प्रतिजानीते- श्वेतकेतुरिति। तमेव प्रकटयन्प्रथमं ततीयेनाव्यायेनास्य संबन्धं कथयति-सर्व- मिति। एतद्वत्तव्यं तदर्थोडयं. पष्ठो:ध्याय आरभ्यत इति संबन्धः। व्यवहितं संबन्ध- मुक्वाडव्यवहितं तमदर्शयति-अनन्तरं चेति। अध्यायतात्पर्यमुकवाऽडख्यायि-

१ ख. त्. वै साम्या ।२ च. ठ. ड. सेत्यध्या।३ गव. ट. नितीत्यु । ४, व. ड. च. ट. इ. 'तृप्यती ।५ क. 'हयार्थम् । आ । ६ ख, ङ ञ्. ठ, ड, हे सौम्या।

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिष्। ३१९

कातात्पर्यमाह-पितेति। पिता प्रतिवक्ता पुत्रश् प्रष्टेयेवंविधेयमाख्यायिका। सा च विद्याया: सारिष्ठवद्योतनर्था। पित हि पुत्राय सारतममेव्ोपदिशतीतर्थः। कुलस्यानुरू- पमित्या दवचनान् कुलाधमस्य गुरुत्वमिति गम्यते। ब्रह्मचर्यमव्ययनार्थमिति शेषः । गतवे- त्यादित चनान्माणवकाधीनमध्यय नमिति सूचितम्। मा.भूदुपनयनमध्ययन चेत्याशङ्कय।SSह- न चैतदयुक्त्तमिति ।। १।। स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विश्शतिवर्षः सर्वान्वे- दानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय त५ है पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु सोम्येद महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः ।२।। तस्यातः प्रेवोंसोऽनुभीयते पितुः। येन स्वयं गुणवान्सन्पुत्र नोप- नेष्यि। स पित्रोक्तः श्वेतकेतुह द्वादशवर्षः रुन्नवेत्याडडचार्य यावचतु- विशविवर्षो वभूत तावत्सर्वान्वेदाश्चतुरोऽप्यधीत्य तदर्थ च बुद्ध्वा महा- मना महद्गम्भीरं मनो यस्यासममात्मानमन्यैर्मैन्यमोंनं मनो यस्य सोडयं महामना अनूचानमान्यनूचानमात्मानं मन्यत इत्येवंशीलो यः सोऽनू- चानमानी स्तब्धोडपणतस्वभाव एयाय ग्ैहम्। तमेवंभूत हाडत्मनोऽननु- रूपशीलं स्तब्धं मानिनं पुत्रं दृष्टूवा पितोवाच सद्धमवतारचिकीर्षया। शवतकेतो यन्न्विदं महामना अनूचानमानी स्तब्यश्चासि कस्तेऽतिशयः प्राप्त उपाध्यायादतापि तमादेशमादिश्यत इत्यादेशः केवलशास्त्राचार्योप- देशगम्यमित्येतव्येन वा परं ब्रह्माऽडदिश्यते स आदेशस्तमप्राक्ष्यः पृष्टवा- नस्याचार्यम् ॥२।। किमिति पिता स्वयमेवोपनीय पुत्रं नाव्यापयति तत्राSSह-तस्येति । अतःशब्द: स्वगृहविषयः । अनुमानं कलपनं तत्र कल्पकमाह-येनेति। अनूचानोऽनुवचनसमर्थः ॥ कर्मव्युत्पत्या करणव्युत्पत्या चाऽडदेशशब्दो व्याख्यातः ॥२ ॥ येनाश्रुत श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति

१ ख. ग. छ. ञ्. ट. ण. तरमे । २ ख. छ. ञ्. ण.०ने वेत्या।३ क. ख. ञ्. न्नु सौम्ये । ४ ग. ढ. मनिस्य । ५ ख. घ. ञ. ठ. ण. 'नोस्य ६ ङ ढ गहान्। ७ ख. व. च ञ्. ढ. ण. त महात्। ८ ख. ङ. ञ. स्तब्धमा । ९ ग ट. ड.च तं स०॥ १ ड ढमात्मा ध्मान। ११ क, ङ तेडसावादे।

३२० आनन्दगिरिक तटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[६ षषाध्याय-

कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ तमादेशं विशिनष्टि येनाऽडदेशेन श्रुतेनाश्रुतमप्यन्यच्छूतं भवत्यमतं मतमतर्कितं तर्कितं भवत्यविज्ञातं विज्ञातमनिश्चितं निश्चितं भवतीति। सर्वानपि वेदानधीत्य सर्वे चान्यद्वेय्यमधिगम्याप्यकृतार्थ एव भवति यावदात्मतत्वं न जानातीत्याख्यायिकातोऽवगम्यते। दतेदद्भुततं श्रुत्वाऽडह कथं न्वेतद- प्रसिद्धमन्यविज्ञीनेनान्यद्विज्ञातं भवतीत्येवं मन्वान: पृच्छति कथं नु केनें प्रकारेण हे भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ किमित्यधीत्य सर्ववेदमधिगततदर्थ च पुत्रमात्मविद्यामधिकृत्य पिता पृच्छति तस्य सर्ववेदाध्ययनादिनैव कृतार्थत्वादित्याशङ्कयाSह-सर्वानपीति। तदेतदद्भुनं श्रुत्वाSS- हेत्युक्तं विवृणोति-कथं न्विति ॥ ३ ॥ यथों सोम्थैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञात स्याद्वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ यर्था स आदेशो भवति तच्छृणु हे सोम्य। यथा लोक एकेन मृत्पि- ण्ेर्न रुचककुम्भादिकारणभूतेन विज्ञातेन सर्वमन्यत्तद्विकारजातं मृन्मयं मृद्धि- कारजातं विज्ञातं स्याते। कथं मृत्पिण्डे कारणे विज्ञाते कार्यमन्यद्विज्ञातं स्यात। नैष दोषः । कारणेनानन्यत्वात्कार्यस्य। यन्मन्यसेऽन्यस्मिन्वि- ज्ञातेऽन्यन्न ज्ञायत इति। सत्यमेवं स्यात्। यद्न्यत्कारणात्कार्य स्यान्न त्वे- चमन्यत्कारणात्कार्यम्। कथं तैहोंदं लोक इदं कारणमयमस्य विकार इति। शृणु। वाचाऽडरम्भणं वागारम्भणं वागालम्बनमित्येतत्। कोडसौ विकारो नामधेयं नामैव नामधेयं स्वार्थे धेयप्रत्ययः । वागालम्बनमात्रं नामैव केवलं न विकारो नाम वस्त्वस्ति परमार्थतो मृत्तिकेत्येव तु मृत्तिकैव सत्यं वस्त्वस्ति ॥ ४ ॥

१ ख. ञ् ठ. ण. ज्ञातेना। २ च. वंलक्षणं वस्तपलक्ष्यत इत्येवं म० । ३ ठ. मन्य- मान: । ४ ख. ञ्र. ण. न नु प° । व, ट. न तु प ।५ ख. घ. ङ, अ था सौम्यै०। ६ ख. ञ. ण. थाऽडदे। ७ ख. ङ ञ्. सौम्य। ८न करक। ९ग, घ. ड, च. ट, ठ. उ. ढ. त् ननु क° । १० ड. ढ. तर्हि लो ।११ ट. लोके का।

प्रथम: खण्ड: १ ] शान्दोग्योपनिषत् ३२१ सृन्मयमित्यस्य व्याख्या मृद्विकारजीतमिति । सधर्था मृत्पिण्डेन विज्ञातेन विज्ञाते स्यात्तथाऽन्यदपि सर्व कारणेन विज्ञातेन तदिकारजात विज्ञात भवतीति योजना। अन्य-

भैवमिति परिहरति-नैप दोष इति। तदेव स्फुठयति-यत्मन्यस इत्यादिना। अन्य स्वाभावे लोकप्रसिद्धिविरोधं शङ्को-कर्थ तहीति। घाचाSडरम्भणमित्यत्र वाचेति तृतीया घष्टचर्थें द्ष्टव्या। नामधेयमित्यस्यार्थ कथयति-नामवति। विकारस्य मिथ्यात्वे ककि पर-

यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्व लोहमयं विज्ञात स्याद्वाचाऽडरम्सणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सुवर्णपण्डेन सर्वमन्यद्विकारजातं कटकमुकुद केयूरादि विज्ञातं स्यात्। वाचाऽडरम्भणमित्याि समानम् ॥५॥

यथा सोम्यैकेन नखनिकन्तनेन सर्व कार्ष्णायसे विज्ञात स्याद्ाचाऽडरमभणं विकारो. नामधेयं रुष्णायसमित्येव सत्यमेव साम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्धचेतदवेदिष्य- न्कथं मे नावक्ष्यत्निति भगवाश्सत्वेव मे तद्ववीत्विति तथा सोम्पेति होवाच॥ ७॥ इति षछ्ठाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥१ ॥ यर्था सोम्पैकेंन नखनिकृन्तनेनोपलक्षितेनँ कृष्णायसपिण्डेनेत्यर्थः। सर्व कार्ष्णायसं कृष्णायसविकारजातं विज्ञातं स्यास्। समानमन्यत्। अनेकदष्टा-

१ ख. व. ऊ ज. झ. ञ्. उ. 'था सौम्यै। २ क. ग. ङ ट. ढ. था च सो। ख. ञ. था सौम्यै घ. था च सौम्यै। ३ ख. घ. झ. अ. था साम्ये १४ ख. घ. ङ. साम्य । " ख. घ. ड. ञ. सौम्पेति। ६ ख. ञ. थी च सोम्यै । च. ए. ट. ण.या घ सोम्ये। ७ ख. ङ. प, . ण. 'न कार्णाय।

३२२ आनन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[६ षषठाव्याये- न्तोपादानं दार्द्टान्तिकानेकमेदानुगमार्थ हृढमतीत्यर्थे च। एवं सोम्य स आदेशो यो मयोक्तो भवतीत्युक्तवतति पितर्याहेतरो न वै नून भगवन्तः पूजा- वन्तो गुरवो मम ये त एतैद्द्भवदुक्तं: वस्तु नावेदिषुर्नः विज्ञातवन्तो नूनम् । यद्यदि ह्यवेदिष्यन्विदितवन्त एतद्वस्तु कथं मे गुणवते भक्तायानुगताय नावक्ष्य- न्नोक्तवन्तस्तेनाइं मन्ये न विदितवन्त इति। अवाच्यमपि गुरोर्न्यग्भवमवादी- त्पुनर्गुरुकुलं प्रति प्रेषणभयात्। अतो भगवांस्त्वेव मे मह्यं तद्वस्तु थेन सर्वज्ञत्वं ज्ञातेन मे स्यात्तड्रवीतु कथयत्वित्युक्तः पितोवाच तथाऽस्तु सोम्येति ।७।।८।। इति षष्ठाध्यायस्यःप्रथमः खण्डः ॥ १॥ एकेनैव दृष्टान्तेन विवक्षितार्थसिद्धौ किमनेकदृष्टान्तोपादानेनेत्याशङ्कयाSSह-अने- केति। न वा इत्यादिप्रतीकमादाय व्याचष्टे-भगवन्त इति । तेषामज्ञाने हेतुमाह- यदित्यादिना। ननु श्वेतकेतुर्गुरूणामज्ञानमाचक्षाणो गुरुद्रोही प्रत्यवायी स्यादित्याश- क्याSSह-अवाच्यमपीति। गुरूणामज्ञानमतःशब्दार्थः ॥६॥७॥ इनि षष्ठाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥

(अथ षष्ठाव्यायस्य द्वितीयः खण्डः )।

सदेवें सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्। त्वैंक आहुरसदेवेदमग्र आसीबेक्कमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत ॥ १॥ सदेव सदित्यस्तितामात्रं वस्तु सूक्ष्म निर्विशेषं सर्वगतमेकं निरञ्ज्नं निरक- यवं विज्ञानं यदवगम्यते सर्वेवेदान्तेम्यः । एवशब्दोऽवधारणार्थः । कि तदरव- ध्रियत इत्याह। इदं जगनामरूपक्रियावद्विकृतमुपलभ्यते यत्तत्सदेवाऽडसीदि- त्यासीच्छब्देन संबध्यते। कदा सदेवेदमासीदित्युच्यते। अग्रे जगतः पागुत्पत्तेः। यद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं लम्यते तद्विज्ञानं प्रतिज्ञातं प्रकटीकर्तु प्रथमं सर्वस्य सन्मात्रत्वं प्रतिजानीते-सदेवेति। सच्छ्दस्य सामान्यविषयत्वं व्युदस्यति- १ ख. ङ ञ्. सौम्ये । २ क, ग. ङ. ट. ण. 'तन्भगव । ३ ख. ङ. ञ्. सौम्येति। ४ ख. ञ. व सौम्ये ५व. ङ. च. ठ. ड. ढ. ण.नं नित्यं नि°। ६ ङ.वधार्यत । ७ स्. छ. ञं. ण. लैभते।

द्वितीय: खण्ढ: २ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३९३

सदितीति। तस्य पृथिव्यादिम्यो विशेषं दर्शयति-सूक्ष्ममिति। आकाशादिम्यो विशेषमाह-निर्विशेषमिति। अन्त्यविशेषव्यावृत्त्यर्थ विशेषमाह-सर्वगतमिति। तस्य ताटस्थ्यं व्यावर्तयति -- एकमिति। प्रत्यगभिन्नस्य तस्य संसारित्वं वारयति- निरञ्जनमिति। निष्क्रियत्वेन तत्कूटस्थत्वमाह-निरवयवमिति। यथोक्ते वस्तुनि प्रमाणमाह-यदवगम्यत इति। कि नेदानीमिदं सदयेनाग्र आसीदिति विशेष्यते। न। कथ तहिं विशेष- णम्। इदानीमपीदं सदेव किंतु नामरूपविशेषणवदिदंशब्दबुद्धिविषयं चेतीदं च भवति। प्रागुत्पत्तेस्त्वग्रे केवलसच्छब्दवुद्धिमात्रगम्यमेवेति सदेवेदमग्र आसी- दित्यवधार्यते। न हि प्रागुत्पत्तेर्नामवद्रूपवद्वेदमिति ग्रहीतुं शक्यं वस्तु सुपुप्त- काल इव। यथा सुषुप्तादुत्थितः सत्त्वमात्रमनगच्छति सुषुप्ते सन्मात्रमेव केवलं वस्त्विति तथा प्रागुत्पत्तेरित्यभिप्रायः । विशेषणानुसारेण शङ्कते-किं नेदानीमिति। वर्तमानदशायामसत्वं जगतो नास्ती- त्याह-नेति। सदा स्वाविशेषे विशेषणं न निर्वहतीति शङ्कत-कथमिति। किं विशेषणसामर्थ्यादिदानीमसखं जगतश्चोद्यते कि वा विशेषणस्यार्थवत्त्वं पृच्छयते तत्राSडदं दूषयति-इदानीमपीति। प्रत्यक्षविरोधान वर्तमानावस्थायां जगदसत्वसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयं प्रत्याह-किंत्विति। यच्चेदं वर्तमानं जगनामरूपविशेषणवदालक्ष्यते तदिदंश व्दस्य तद्बुद्धेश्च विषयभावेन स्थितं भवतीति कृत्वेदमिदभिदानीमित्यपि व्यवहियते तदेव त्वये प्रागुत्पत्ते: सच्छब्दस्तद्बुद्धिश्वेत्येतावन्मान्रगम्यभेव न व्विदशब्दस्य तद्बुद्धेश्च विषयो भवतीत्यम्रे सदेवेदमासीदित्यवधार्यते तस्माद्विशेषणमिदंशब्दबुद्धिव्यावृत्त्यपक्षं प्राक्कालीने जगत्यदिर्द्वमित्यर्थः । अथावर्तमानावस्थायामपि जगतः सत्वे किमिति तत्रेदंशब्दबुद्धी न क्रमेते अत आह-न हीति। यथा सुषुतते काले सदपि वस्तु नेदंशब्दबुद्धयोर्गोचरं तथा प्रगुत्पत्तः सदपि जगन्नामव्त्वेन रूपव्त्वेन चेदमिति न व्यवहतुं शक्यं करणोपसंहारस्यो- भयत्र तुल्यत्वादित्यर्थः । सुषुप्तेऽपि वस्तुनो न स्त्त्वं मानाभावादित्याशङ्कयाSडह-यथेति। नहि तत्र वस्तुनोऽसत्वमुत्थितस्य परामर्शादनुभूतस्यानुभवितुश्ाभावे तदयोगात्। न च तत्र विभक्तं वस्तु दृश्यते सुषुष्यभवप्रसङ्गादतस्तत्र केनलसन्मात्रं वस्विति यथावगम- स्तथा प्रागुत्पत्तेरपि सवं सन्मात्रमुक्तमेवेत्यर्थः ।

१ ख. छ. ञ्. ण. षवि° । २ व. च. विशेष्येत। ३ ग. ट, हाप्येत। ४ ख, ञ्. ण. मित्यादि व्य०। ग. ट.वलं स।

३२४ यथेदमुच्यते लोके पूर्वा्न घटादि सिसृक्षुणा कुलालेन मृह्पण्ड प्रसारित- मुपलभ्य ग्रामान्तरं गत्वा प्रत्यागतोऽपराह्ने ततैव घटशरावाद्यनेकभेदभिन्नं कार्यपुपलभ्य मुदवेदं घटशरावादि केवलं पूर्वाह्न आसीदिति तथेहाप्युच्यते संदेवेदमग्र आसीदिति। एकमेवेति। स्वकार्यपतितमन्यन्न्नांस्तीत्येकमेवेत्युच्यते। अद्वितीयमिति। मृद्यतिरेकेण मृदो यथान्यद्घटाद्याकरेण परिणमयि तृकुलाला- दिनिमित्तकारणं दृष्ट तथा सद्वयंतिरेकेण सतः सहकारिकारण द्वितीयं वस्त्वन्तरं माप्तं प्रतिषिध्यतैऽद्वितीयमिति नास्य द्वितीयं वस्त्वं्तर विद्यत इत्यद्वितीयम्। ननु वैशेषिकपक्षेऽपि सत्सामानाधिकरण्य सर्वस्योषपद्यते। द्रव्यगुणादिषु सच्छ- ब्द बुद्धयनु्ृत्तैः। सद्द्रव्यं सन्गुणः सत्कर्मेत्यादिदर्शनात् । सत्यमेवं स्यादि- दानीं प्रागुत्पत्तेस्तु नैवेदं कार्ये सदेवाSSसीदित्यभ्युपाल्यते वैशेषिकः प्रागुत्पत्ते: कार्यस्यासत््वाभ्युपगमात्। न चैकमैव सदद्वितीयं प्रागुत्पत्तेरिच्छन्ति। तम्मा- द्वैशेपिकपरिकल्पितात्सतोऽन्यत्कारणमिद सदुच्यते मृदादिदृष्टान्तेभ्यः। उक्तमेवार्थ संप्रतिपत्निनोदाहरणान्तरेण समर्थयते-यथेत्यादिना। किमिद सदित्य पेक्षायां तल्क्षणमाह-एकमिति। अवतारिते लक्षणवाक्ये प्रथम विशेषणयोरर्थमाह-' स्वकार्येति। सजातीयस्वगतमेदहीनमित्यर्थः । विशेषणान्तरमादाय व्याकरोति-अद्वि- तीयमितीति। विजातीयभेदशून्यमित्यर्थः।यदुक्तं सत्सामानाधिकरण्यात्सदेव सर्वमिति तत्राSSरम्भवादी शङ्कते-नन्विति। किं कार्यस्य सत्सामानाधिकरण्यं वर्तमानदशारयां परपक्षेऽपि संभवतीत्युच्यते कि वा प्रागवस्थायामपीति विकत्प्याऽडदयमङ्गी करोति- सत्यमिति। द्वितीयं दृषयति -- प्रागुत्पत्तेस्त्विति। लक्षणवाक्य च परपक्षे दुर्योज्य- मित्याह-न चेति। वाक्यद्वयपर्यालोचनया परपक्षासंभवसुपसंहरति-तस्मादिति। ब्याह-मृदादीति। तत्तत्र हैतस्मिन्पागुत्पत्तेर्वस्तुनिरूपण एके वैनाशिका आहुर्वस्तु निरूपय- न्तोडसत्सदभावमातं प्रागुत्पत्तेरिद जगदे कमेवाग्रेऽद्वितीयमासीदिति। सदभावमात्रं दि मागुत्पत्तेस्त त्व कल्पयन्ति बौद्धा:। ुत्त वंदव वस्त्व् ि्छन्त था सचासदिति ग्रह्यमाणं यथाभूतं तद्विपरीत तत्वं भवतीति नैयायिका;। ननु सदभावमातं प्रागुत्पत्तेश्वेद मभिश्नेतं वैनाशिकैः। कर्थ पगुत्पत्तैरिमा सीद सदेक मे- १ क. ग, ट, 'थेहोच" । २ ग. घ, च, ट, ठ, नासीदित्ये। ३ ख. त्, "तं विप"।

द्वितीय: खप्ड: २] छान्दोग्योपनिषत्। ६२५

वाद्वितीयं चेति कालसंबन्धः संख्यासंवन्धोऽद्वितीयत्वं चोच्यते तैः। वाढन के तेर्षां भावाभावमात्रमभ्युपगच्छताम्। असत्त्वमात्राभ्युपगमोऽ्ययुक्त एवाभ्यु पगन्तुरनभ्युपगमानुपपत्तेः । इदानीमभ्युपगन्ताऽभ्युपगम्यते न प्रागुत्पत्तेरिति चेतु। न। ागृत्पत्तेः सदभावस्य प्रमाणाभावात्। मागुत्पन्तेरसदेवेतिकल्पना- नुपपत्ति:। वैशेषिक पक्षासंभवेडपि वैनाशिकपक्षो भविष्यतीति शङ्कते-तत्तत्रोति। असच्छव्दस्य तुच्छव्यावृत्तविषयत्वं वारयति-अभावमात्रमिति । सतोऽन्यदसदिति स्थितेरसद्वादि नाडपि प्रतियोगिभूतं सदास्थितमित्याशङ्कयाऽडह-सदभावमात्रमिति,। तदेव वैधर्म्य- दृष्टान्तेन सफुटयति-यथेति। सदिति यथाभूतमसदिति च ततो विपरीतं गृह्यमाणं सच्चासचेति द्विविधं तत्त्वं भवतीति यथा नैयायिका वदन्ति द्वे तत्वे सदसती भावाभाव :- विति तैरप्यभ्युपगमान्न तथा बौद्धैद्विविधं तत्त्वमिष्टं सदत्यन्ताभावोऽसदित्यभ्युपगमादप्रती- तप्रतियोगिकाभावस्यात्यन्ताभावतया शशविष्ाणं नास्तीत्यांदौ प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । तमिमं वैनाशिकपक्षं शिष्यमुखेन (ण) दूषयति-नन्वित्यादिना। शिष्योक्तमङ्गी करोति- बाढमिति। भावस्य योऽभावस्तन्मात्रमसदित्यभ्युपगच्छतां तेषां पक्षे न युक्तं कालसंब- न्धादयसत इति युक्तमेव त्वयोक्तमित्यर्थः ।कच तन्मते यस्य कस्यचिदसत्त्वमिष्ट सर्वस्य वेति विकल्प्याSडद्यमुपेत्य द्वितीयं दूषयति -- असत्त्दोत । किमभ्युपगन्ता यदा कदा. चिदभ्युपगन्तव्यः कि वा प्रागवस्थायामपीति विकल्प्याऽडद्यमङ्गीकृत्य द्वितीयं दूषपन्ना शङ्कते-इदानीमिति। स कि तदानीमसत्वालाभ्युगम्पते कि वा तदभ्युपगन्तुरभ- वानाऽड़द्य इत्याह-न प्रागुत्पत्तेरिति। न द्वितीयः प्रागुत्परजगदसदियस्याम्युप- गन्ता सप्रलम्युपगम्यते तथा प्रागवस्थायामभ्युपगन्ता समित्यस्याप्यभ्युपगन्तुरिदानीन भ्युपगमसभवान हि प्रागुत्पत्तेस्तत्स्त्वे मानाभावः । विमतः कालो ज्ञातृसत्तावान्कालत्- संमतवदित्य नुमानादित्याह-प्रागुत्पत्तेरित। ननु कथं वस्त्वाकृतेः शब्दार्थत्वेडसदेकमेवाद्वितीय मितिषदार्थदाक्यार्थोपप- च्िस्तदनुपपत्तौ चेदें वाक्यमप्रमाणं पसज्येतेति चेति। नैष दोषः। सङ्गहण- निषृटत्तपरत्वाद्वाक्यस्य। सदित्ययं तावच्छब्दः सदाकृतिवारकः। एकमेवा- द्वितीयमित्येतौ च सच्छव्देन समानाधिकरणौ। तथेदमासीदिति च । तत्र नञ्ञ सद्वाक्ये प्रयुक्त: सद्वाक्यमेवावलम्व्य सदवाक्यार्थविषयां बुद्धिं सदेकमेवा- द्वितीयमिदमासीदित्येवंलक्षणां ततः सद्वाक्यार्थान्निवर्तयत्यश्वारूढ इवाश्वाल- म्बनोऽव्वं तदभिमुखविषयान्तिवर्तयति तद्वत्। न तु पुनः सदभावमेवाभिधत्ते। अतः पुरुषस्य विपरीतग्रहणनिृत्त्यर्थपरमिदमसदेवत्यादि वाक्यं पयुज्यते।

३२६ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितश्ञांकरभाष्यसमेता-[ ६ षष्ठ, व्याये-

दशीयत्वा हि विपरीतग्रहणं ततो निवर्तयितुं शक्यत इत्यर्थवत्वादसदादिवा- क्यस्ये श्रौतत्वं प्रामाण्यं च सिद्धमित्यदोषः । तस्मादसतः सर्वाभावरूपात्स द्विद्यमानमजायत समुत्पन्नम्। अडभावश्छान्दसः ॥ १ ॥ परपक्षं दूषयित्व। वाक्यतात्पर्य दर्शयितुं चोदयति-नन्विति। * अन्यापोहस्य शब्दार्थत्वे सत्यपोह्मवस्तुनस्तदर्थत्वे वा कथमसदिति शब्दस्यार्थसिद्धिराकृतेश्व मीमांसक- प्रक्रियया शब्दार्थतवे सत्येकमद्वितीयमितिपदयोराकृतिवाचकत्वायोगादर्थानुपपत्तिस्तदभावे च पदार्थसंसर्गाद्यात्मना वाक्यार्थस्यानुपपत्तिर्वाक्यार्थस्यानुपपत्तौ च निर्विषयमिदं वाक्यम प्रमाणं स्यादित्यर्थः । सदभिनिवेशनिवृत्त्यर्थमिदं वाक्यं न तु शून्यमेव साक्षादभिधत्ते तन्न वाक्याप्रामाण्यमिति परिहरति-नैष दोष इति। तथाऽपि कथमसदादिशब्दानामगृही- तशक्तित्वे वाक्यार्थोपपत्तिरित्याशङ्कयाSSह-सदित्ययमिति। एकमद्वितीयमिति शब्दद्वयवदिदमासीदिति च शब्दौ सच्छब्देन समानाधिकरणवेवेत्याह -- तथेति

तत्रेति। इवशब्दो यद्वदित्यस्मिन्नर्थे तद्वदिति पृथक्प्रयोगात् । किमिति वाक्यस्य सद भिनिवेशनिवृत्तिपरत्वं सदभावपरत्वमेत्र कि न स्यादित्याशङ्कयाSSह-न त्विति। सद- भावस्यात्यन्ताभावलक्षणस्य तुच्छत्वाच्छब्दशक्तिगोचरत्वासंभवादित्यर्थः। अन्यपरत्वासंभवे सदभिनिवेशनिवृत्तिपरत्वं वाक्यस्य सिद्धमित्युपसंहरति -- अत इति। प्राक्काले पुरुषर सदभिनिवेशनिवृत्तिरत्र विवक्षिता चेत्तर्हि नञ्पदमेव प्रयोक्तव्यं किमित्यसदेवेदमग्र आसी- दिति प्रयुक्तमित्य शङ्कयाऽऽह-दशयित्वा हीति। अथवा सदेवेत्यादिना स्वपक्षमुक्त्व

प्रथमे पक्षे तस्मादित्यादिवाक्यस्यार्थाभावाद्द्वितीयः पक्षो गृहीतस्तत्र कारणस्यास्त्वमुक्तमि- दानी कार्यस्यापि तद्र्शयति -- तस्मादिति। अजायतेति वत्तव्ये कथं श्रत्या जायतेति प्रयुक्तमित्याशङ्कयाSह-अडभाव इति ॥ १ ॥

कुतस्तु खलु सोम्यैवश स्यादिति होवाच कथ-

• अश्वादन्योऽनश्वो धर्मविरुद्धोऽधर्मो ज्ञानाभावोःज्ञानम।

१ क. ग. ङ, ढ. वत्ताऽस । २ व. च. ठ. ड. स्य प्रा० । ३ ग, ट. क्तिकत्वे। ४ ख. ञ्. ण. ति श° ।५ क, ख. छ. ञ्र. ण. गादित्यर्थः । कि० । ६ ग, ट, णार्थेना®। ७ ख. घ, ङ, ञ्र, ट, लु सौभ्यै०।

द्वितीय: खण्ड: २] छान्दोग्योपनिषद्। ३२७

मसतः सज्जायेतेति। सत्त्वेवं सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ॥२ ॥ तदेतद्विपर्रीतग्रहणं महावैनाशिकपक्षं दर्शयित्वा प्रतिषेधति। कुतस्तु प्रमाणा- त्खलु हे सोम्यैवं स्यादसतः सज्जायेतेत्येवं कुतो भवेन्न कुतश्चित्पमाणादेवं संभवतीत्यर्थः । यदपि बीजोपमर्देऽङ्कुरो जायमानो दृष्टोऽभावादेवेति तदप्य- भ्युपगमविरुद्धं तेषाम्। कथम् । ये तावद्वीजावयवा बीजसंस्थानविशिष्टास्तेऽ- क्वरेऽप्यनुवर्तन्त एव न तेषामुपमर्दोडक्करजन्मनि। यत्पुनर्वीजाकारसंस्थानं तद्वीजावयवव्यतिरेकेण वस्तुभूतं न वैनाशिकैरभ्युपगम्यते यद्ङ्कुरजन्मन्युपसटृ- देत। अथ तदस्त्यवयवव्यतिरिक्तं वस्तुभूतं तथा च सत्यभ्युपगमविरोधः । अथ संवृत्याऽभ्युपगतं बीजसंस्थानरूपमुपमृद्यत इति चेत्। केयं संवृतिर्नाम किमसावभाव उत भाव इति। यद्यभावो दृष्टान्ताभावः। अथ भावस्तथाऽपि नाभावादङ्कुरोत्पत्तिर्बीजावयवेभ्यो ह्ङ्कुरोत्पत्ति:। कुतस्तु खल्वित्यादिवाक्यालोचनायामपि द्वितीयः पक्षो ग्राह्य इत्यभिप्रेत्याSडह- तदेतदिति। विमतमभावपुरःसरं कार्यत्वादङ्कुरवदिति प्रमाणं शक्कते-यदपीति। अप्रसिद्धविशेषणत्वं मत्वा परिहरति-तदपीति। बीजोपमर्देनाडकुरोत्पत्तेरिष्टत्वारकथम- प्रसिद्धविशेषणतेति शङ्कते-कथमिति। किमडकुरोत्पत्तौ बीजावयवा उपमृद्यन्ते कि वा बीजकारसंस्थानमिति विकलप्याऽडद्यं प्रत्याह-ये तावदिति। द्वितीयं दूषयति- यत्पुनरिति। तरककिं परमार्थवस्तु कि वा संवृतिसिद्धं नाS्डद्यडभ्युपगमविरोधादित्युक्तं द्वितीयमुत्थापयति-अथ संवृत्येति । संवृर्ति विकल्पयति-केयमिति । आधये भावस्याभावादुत्पत्तौ दृष्टान्ताभावः संवृतेरवस्तुत्वेने च बीजसत्त्वासाधकत्वादित्याह- यदीति। द्वितीयमनूद्य दृषयति-अथेति। तत्त्वं यया संत्रियत आच्छादयते सा स्वृतिलौंकिकी बुद्धिः सा चेद्गावरूपेष्टा तर्हि तया बीजावयवानामड्कुराकारपरिणामसि

अवयवा अप्युपमृद्यन्त इति चेत्। न। तदवयवेषु तुल्यत्वात्। यथा वैनाशिकानां बीजसंस्थानरूपोऽवयवी नास्ति तथाऽवयवा अपीति तेषामप्युपमर्दानुपपत्तिः। बीजावयवानामपि सूक्ष्मावयवास्तदवयवाना- मध्यन्ये सूक्ष्मतरावयवा इत्येवं प्रसङ्गस्यानिवृत्तेः सर्वत्रोपमदानुपपारुः ।

१ ख. ङ ञ्.व सौम्ये। २ ङ, ञ्, ठ. हे सौम्यै। ३ ख. ड. ञ्. ट. ण. 'ज्यते। ४ ख. ग. छ. ट. प. तीयप। ५क ग टति श । ६,ख, छ, ञ् ण. 'न बी।

३२८ सद्बुद्धयनुवृत्तेः सत्त्वानिवृत्तिश्चेति सद्वादिनां सत एव सदुत्पत्तिः सेत्स्यति। न त्वसद्वादिनां दृष्टान्तोऽस्त्यसतः सदुत्पत्तेः। मृत्पिण्डद्घटोत्पत्तिरदृश्यते सद्वादिनां तद्भावे भावात्तदभावे चाभावात्। लौकिकबुद्धिमनाश्रित्य परमतमेवाSडदाय शङ्गते-अवयवा इति। असत्यवयवि- न्युपमर्दायोगवदवयवेष्वपि तदयोगस्य तुल्यत्व/न्नेदं चोद्यमित्युत्तरमाह-न तदवयवेष्विति। तदेव रफुठयति-यथेति। नन्त्रस्मतपक्षे परमावयवी नास्त्यवयवास्तु सम्त्येवेति चेत्त- त्राऽडह-बीजावयवानामपीति। तार्हि तेषामङ्कुरजन्मन्युपमर्दः स्यादिति चेत्तत्राSडह- तद्वयवानामपीति। न चाङ्कुरजन्मन्यवयवपरम्पराविश्रान्तिभूमिरुापद्यते तस्याः शून्यत्वे तदुपमदे सत्कारणवादापातात्। अगन्यत्व्रेऽपि कार्यत्े कादाचित्कद्रव्यस्य साव- पत्तिरेवेति भाषः । असदवादस्याप्रामाणिकत्वमुकवा सद्वादस्य प्रामाणिकरवमाह-सद्बु- दीति। परमते दृष्टान्ताभावमुक्तमनूद्य स्त्रमते, तत्सरवं च समुच्चिनोति-न त्विति। यद्यभावादेव घट उत्पद्येत घटार्थिना मृस्पिण्डो नोपादीयेत। अभावशब्दवु- द्धयनुद्टत्तिश्च घटादौ प्रसज्येत न त्वेतदस्त्यतो नासतः सदुत्पत्तिः। यदप्याहु एव मुद्घटो वाडस्तीति तदपि मृद्बुद्धिविद्यमाना विद्यमानाया एव घटवुद्धे: कार- णमेति नासतः सदुत्पत्तिः। मृद्घटबुद्धयोर्निमित्तनैमित्तिक तयाSSनन्तर्यमात्रं न तु कार्यकारणत्वमिति चेत्। न। बुद्धीनां नैरन्तर्ये गभ्यमाने वैनाशिकाना घहिद्टेस्टन्ताभावात्। अतः कुतस्तु खल साम्यैवं स्यादिति होपाच कर्थ केन प्रकारेणासतः सज्जायेतेति। असतः सदुत्पत्तौ न कश्विदपि दष्टान्तमकारोऽ- स्तीत्यभिप्नायः। एवमसद्वादिपक्षमुन्मथ्योपसंहरति सत्त्वेवं सोम्येदमग्र आसी- दिति स्वपक्षसि्धिम् ।

यद्यस्योपादानं दृष्ट तच्छब्दप्रत्ययौ तत्रानुवर्तेते यथा तथाऽमावश्ेद्वढादेरुादानं त्छ द्दवियौ तत्रानुवृत्ते स्यातां न चानुवर्तेते तस्मादसतः सदुत्पत्तिरयुक्तत्याह-अभा- वेति। भावस्य सतो मृत्पिण्डस्य घठादिकारणत्वमन्तयव्यतिरेकाम्यामुक्तं तत्रान्य- यष्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिमुद्धावयति -- यद्पीति। तस्मिन्नपि पक्षे न मत्पक्षक्षति १ क, ग, ट, मृद्बुद्धिवट°। २ ख ऊ. अ. सौकपैव। ३ ख, ब, ङ, ञ, 'व सौमे।

द्वितीय: खण्ड: २१ छान्दोग्योपनिपत्। ३२९ रित्युत्तरमाह-तदपीति। यदुक्त सद्रपाया बुद्धेःसद्रपां बुद्धें प्रति कारणत्वमिति तदसिद्धमिति शङ्कते-मृद्वटबुद्धयोरिति। सत्त्त्सिद्धौ हि पूर्वभावित्वं कारणत्वं कार्यत्वं चोत्तरभावित्वं युक्तं बुद्धीनां चासत्वादानन्तर्यमात्रेण ववहियते निमित्तनैमित्ति- कत्वमितयर्थः। असतीनामपि बुद्धीनामानन्तर्येण : निमित्तनैमित्ति कत्वमित्येतन्न शर्क्य संभावयितुं दृष्टान्ताभावादित्युत्तरमाह-न बुद्धीनामिति। कुतस्तु खल्वित्यादिवार्क्य व्याख्यातमुपसंहरति-अन इति। पूर्वमसनः सदुत्पत्तौ दृष्टान्ताभाव उक्त इदानीम. न्यदुपसंहृतमिति शङ्गां वारयति-असत इति। स्वपक्षसिद्धिमुपसंहरतीति सबन्धः। ननु सद्वादिनोऽपि सतः सदुत्पद्यत इति नैव दृष्टान्तोडस्ति । घटाद्घटा- न्तरोत्पत्त्यदर्शनात्। सत्यमेवं न सतः सदन्तरमुत्पद्यते कि तर्हि सदेव संस्था- नान्तरेणावतिष्ठते। यथा सर्पः कुण्डली भवति। यथा च मृच्चूर्गपिण्डघटक- पालादिपयेदैः। यद्येवं सदेव सर्वप्रकारावस्थं कथं प्रागत्पत्तेरिदमासीदित्युच्यते। ननु न श्रुतं त्वया सदेवेत्यवधारणमिदशब्दवाच्यस्य कार्यस्य। प्राप्तं तहिं पागुत्पत्तेरसदेवाSडसी न्ने दं श् वा््यमििा न िं ािति सत एवेद शब्दयुद्धिविषयतयाऽवस्थानाद्यथा मृदेव पिण्डघटादिशब्दबुद्धिविषयत्वेनावति- षुते तद्वत् । सिद्धान्तेऽपि दृष्टन्तासद्धिस्तुल्येति शङ्कते-नन्विति। यद्यपि मृद्दो घटोत्पत्ति- र्ृष्टा तथाऽपि न मृदो मृदन्तरं घट द्घटान्तरमुत्पद्यमानमुपलभ्यते तस्नान्न सतः सदन्तरोः त्पत्तिरित्यर्थः । कि सदन्तरस्य सतः सकाशदुत्पत्तिरेव वार्यते किया कारणत्वं सतो निरा- क्रियते तत्राऽडय्यमङ्गी करोति-सत्यमिति। द्वितीयं निराकरोति-के तहीति। तत्रापि दृष्टान्त,मावमाशङ्कयाSSह-यथेति। कुण्डलीभावे कार्यत्वप्रसिद्धिर्नास्तीयाश ङ्गयोदाहरणान्तरमाह-यथा चेति। प्रभदैरवतिष्ठत इति संबन्धः । सत एव सर्व- प्रकारेणावस्थाने प्राक्कालिकं कार्यस्य स्त्ववचनमयुक्तं तस्य सर्वदा सत्त्वाविशेषाद्विति शङ्कते -- यद्येवमिति। प्रागवस्थं हि करणं सन्मात्रत्वं च कार्यस्यवधार्यते तथाच कारणस्यैव सतस्तेन तेनाSSकारेणवस्थानमित्यङ्गीकारेऽपि कार्यस्य प्रक्कलिके सत्वावधार- णमविरुद्धमित्युत्तरमाह-नन्विति। कार्यस्य कारणमात्रत्वं चदवघृतं तर्हि कारण मेवाSडसीन्न कार्य तदसदेवेदानी जातमित्यसत्कार्यवादिमतमायातमिति शङ्कते -- पराप्त- मिति। कारणस्यैव कार्यकूोणावस्थानान्नासत्कार्यवाद/पत्तिरिति दृष्टान्तेन परिहरति- नेत्यादिना। ननु यथा मुद्धस्त्वेवं पिण्डवटाद्यपपि तद्वत्सदबुद्धेरन्यबुद्धिविषयत्वात्कार्यस्य १ क. मृद्बुद्धिवट ।२ग, व. ङ, च, ट, ठ, ड ढ ण. 'प्रकारै.।६०। ४२

३३० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता-[ ६ षष्ठाष्याये- सतोऽन्यद्वस्त्वन्तरं स्यात्कार्यजातं यथाऽश्वाद्गौः। न। पिण्डघटादीनामितरेतरव्य भिचारेऽपि मृत्त्वाव्यभिचारात्। यद्यपि घटः पिण्डंव्यभिचरति पिण्डश्र घटं तथाऽपि पिण्डघटौ मृत्वं न व्यभिचरतस्तस्मान्मृन्मात्रं पिण्डघटौ। व्यभिचरति त्वश्वं गौरश्वो वा गाम्। तस्मान्मृदादि संस्थानमात्रं घटादयः। एवं सत्संस्थान मात्रमिदं सर्वमिति युक्तंपरागुत्त्ते: सद्वेति। वाचारम्भणमात्रत्वाद्विकारसं- स्थानेमात्रस्य। विमतमुपादानाद्गिदते तद्विलक्षणब्रुद्धिविष पत्वाद्यथाऽश्ववु द्धिविलक्षणविष्यो महिषस्ततो रिति चोदयति -- नन्विति। विलक्षणबुद्धिविषयत्वस्य भेदमात्रसाधकत्वे सिद्धसाधनं तीस्विकभेदसाधकत्वे दृष्टान्तासिद्धिरित्यभिप्रेत्याSSह-नेति। किंच कार्यस्य व्यभिचा र्तव्यमित्याह-पिण्डेति। तदेव र्कुटयति-यद्यपीति। मृत्त्मन्तरेण पिण्डघटयोः स्वरूपाभावादिति तच्छव्दार्थः । अवभिचारे मृत्त्त्रमित्यादिद्ृष्टान्तः । अव्यभिचरफल. माह-तस्मादिति। दृष्टान्तगतमर्थ दौर्ध्टन्तिके समर्थयति-एवमिति। पृर्रगेव प्रथमनिस्य कार्यस्य कथं सन्मात्रत्वमित्याशङ्कयाSह-व्राचारम्भणेति। ननु निरवयंवं सन्निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवयं निरञ्ञजनं दिव्यो ह्यमूर्तः सेपन्तरो ाइ्यदि् निरयवस्य सतःकर्थकार पुरुष: स संस्थानमुपपद्यते। नैष दोपः । रज्ज्वाव्वयवेभ्यः सर्पादिसंस्थानवद्बुद्धिप- 10 125 रिकल्पितेभ्यः सदवयवेभ्यो विकारसंस्थानोपपत्तेः वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुतेः । एकमेवाद्वितीयं परमा- र्थत इदंबुद्धिकालेऽपि ॥ २ ॥ कार्यमिध्यात्वं स्फुटीकर्तु चोदयति -- नन्त्रिति । यथा खल्वज्ञातेम्यो रज्ज्वाद्यवय- वेभ्यः सर्पादिसंस्थानमनिर्वाच्यमिष्ठं तथा श्रुतिजनितजगत्कारणत्तबुद्धयनुपपत्या कल्पि- तम्यः सतो मायोपाधिकस्यावयवेभ्यो विकारसंस्थानमुपपद्यने तस्मादयं द्वैतप्रपञ्चो ब्रह्म- विवर्तः संभवतीति परिहरति-नैप दोष इति। ब्रह्मविवर्तो जगदित्यत्र श्रुतिमनुकू- लयति-वाचाSSरम्भणमिति। प्रपञ्चमिथ्यातवे फलितमु संहरति-एकमेवेति ॥ २॥ तदैक्षत बहु स्यां प्जायेयेति तत्तेजोऽसृजत १ क. ङ. ढ. रत्यश्वं। २ ख. व. ङ. च त्र. ठ. ड ढ. ण. नस्य। ३ ख. छ. ञ्. ट. क्षणो म° ।४ क, ग. छ. ट. दार्टनते।

द्वितीय: खण्ड: २ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३३१

तच्तेज ऐक्षत बहु स्वां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत। तस्मायत्र क्वच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते॥ ३ ॥ तत्सदैक्षतेक्षां दर्शनं कृतवत्। अतश् न प्रधानं साख्यपरिकल्पितं जगत्का- रणम्। प्रधानस्याचेतनत्वाभ्युपगमात्। इदं तु सच्चेतनमीक्षितृत्वात्। तत्कथ- भैक्षतेत्याह-बहु प्रभूतं स्यां भवेयं प्रजायेय प्रकर्षेणोत्पचेय । यथा मृद्घटा- द्याकारेण यथा वा रज्ज्वादि सर्पाद्याकारेण बुद्धिपरिकल्पितेन । असदेव तर्हिं सर्वै यद्गृह्यते रज्जुरिव सर्पाद्याकारेण। न। सत एव द्वैतभेदेनान्यथाग्रह्यमाण- त्वान्नासत्त्वं कस्यचितकचिदिति बूमः। यथा सतोऽन्यद्वस्त्वन्तरं परिकल्प्य पुनस्त- स्यैव प्रागुत्पत्ते: प्रध्वंसाच्चोधर्वमसत्वं तुवते तार्किका न तथाऽस्माभि: कदाचि- तकचिदपि सतोऽन्यद भिधानमभिधेयं वा वस्तु परिकल्प्यते। सदेव तु सर्वमाभि: धानमभिषीयते च यदन्यबुद्धया । यथा रज्जुरेव सर्पेबुद्धया सर्प इत्यभिधी यते यथा वा पिण्डघटादि मृदोऽन्यबुद्ध्या पिण्डघटादिशब्देनांभिधीयते लोके रज्जुविवेकदर्शिनां तु सर्पाभिधानबुद्धी निवर्तेते यथा च मृद्िवेकदर्शिनां घटादि- शब्द बुद्धी तद्वत्सद्विवेवदर्शिनामन्यविकारशब्दबुद्धी निवतेते। यतो वाचो निव र्तन्ते। अप्राव्य मनसा सहेति। अनिरुक्तेऽनिलयन इत्यादिश्रुतिभ्यः । अ द्वतीयत्वसमर्थनार्थमुत्तरवाक्यमुत्था्य व्याचष्े-तत्सदिति। सच्छब्दवाच्यं जग- त्कीरण प्रधानमिति केचित्तदप्येतेन निरस्तमित्याह-अतश्रेति। ईक्षापूर्वकारित्वादिति यवत्।चेतनावाभ्युप्गमान्न तस्प्ेक्षापूर्वकं स्रष्टृत्वमिति शेषः । परिणामविवर्तवादावा श्रित्योदाहरणद्वयम्। बहु स्यामिन्यादिश्रुतितापर्यं दक्तुं निरस्तमेव चोद्यमुद्गावयति-असदे- वेति। बहु स्यां प्रजायेयेत्यनेनेदि तुरेव कार्याकारापत्तिवचनेन वैशेषिकादिमतमेतन्निरस्त- मिति श्रुतितात्पर्य दर्शयन्नुत्तरमाह-नेत्यादिना । तदेव प्रपञ्चयति-यथेत्यादिना। प्रतिज्ञातमथ मतदूयानुसारेण दष्टन्ताभ्यां स्पध््यति-यथा रज्जुरिति। अज्ञानान्वय- व्यतिरेकम्यां र्जुसर्पदिरज्ञानमयत्वं च द्वैतामिनिवेशस्य सन्मात्राविवेके सत्येवोत्पत्तेर्वि चरेण तदविदेके चानुत्पत्तेरद्वै तव्यज्ञानमयमेव तक्य तु त्रवं सन्मात्रमधिष्ठानं वाख्बनसातीत मित्यर्थः। तस्य वाखमनसातीतत्वे प्रमाणमाह-यत इति। अन्यदेव तद्विदितादित्यादि वाक्यमादिपदार्थः ।

१ ग. चन शे० । २ ङ. च. ढ. 'त् । कथ। ३ ख. घ. ङ. च. त्र. ठ. ड. ण चिद्ि' । ४ कं. ग. ट. दिर्मृदोऽ।५ ख, ङ. ञ्. ढ. ण. दर्शनात्तु स°।

३३२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलिितशांकर भाध्यसमेता- ६ षष्ठाष्याये- एवमीक्षित्वा तत्तजोऽसजत:तेजः रपृवत्। ननु तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इति श्त्यन्तर आवाशाद्वायुरततस्तृतीयं तेजः श्रतमिह कथ माथन्यन तरमादेव तेजः रृज्यते तत एव चाउडकाशमिति विरुद्धम्। नैष दोष् :: । आकाशवायुसर्गनिन्तरं तत्स त्तजोऽसृजतेतिकल्पनोपपत्ेः । अथ वाऽवि- वक्षित इह सृष्टिक्रमः सत्कार्यमिदं सर्वमतः रुदेकमवाद्वितीयकित्येतद्विवक्षितम्। चष्टेह। तेज इति प्रसिद्धं:लोके दग्ध पक्त प्रकारकं रोहितं चेति। तत्सत्सृष्टं तेज रक्षत तेजोरूपसंस्थितं सदैक्षतेत्यर्थः। बहु स्या मजायेयेति पूर्ववत्। तदपोऽसृ- जत। आपो द्रवाः सि्रि्धाः स्यन्दिन्यः ु कश्रेति प्रसिद्धा लोके। यस्मात्तेजसः कार्यभूता आपस्तस्माद्यत्र क्च देशे काले वा शोचति संतप्यते स्वेदते प्रस्वि- दते वा पुरुपरतेजस एव तत्तदाऽडपोऽि जायन्ते ।। ३ ॥

इृति विरुद्धमिति। अरयां श्रुतौ सतः सकाशादेव प्राथम्पेन तेजः सुज्यमानमुच्यते श्रुत्यन्तरे तु तस्मादेव सतः सकाशादाकाशं प्राथम्येन सृष्टमित्युपदिष्टं तथा च कथमिदं मिथो विरुद्धं सिध्यतीत्यर्थः। तैत्तिरीयकश्रुत्यनुसारेण च्छान्दोग्यश्रुतेर्व्यांख्यानसंभवान् विरो- धोडस्तीति परिहरति-नैप दोष इति। सृष्टिकमस्य विवक्षितत्वमङ्गीकृत्योक्तं तदेव नरूयद्वितीयत्वं तु सतो विवक्षितमिति पक्षान्तरमाश्रित्याऽडह -- अथ वेति। तत्र गमकं द्शयति-मृदाद्षीति। मृदादिकार्य घटादि तद्व्यतिरेकेण नारिति मृदादेत्र तु सत्यमिति- दष्टातेपादान ड्रह्मणः सतस्तेजोबन्नादिकार्यं तदतिरेकेण नास्ति सन्मात्रमेव सत्यमिति दार्ष्टान्तिकेऽपि विवक्षितं प्रतिभातीत्यर्थः। तत्तेजोऽसृजतेत्यादिश्रुतेस्तात्पर्यान्तरमाह- अथवा तरिवृत्करणस्योति। तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीत्यादौ त्रित्करण- स्येष्टत्वात्रयाणमेव भूतानामिह सृष्टिरुच्यते। न चैव्रं पञ्चीकरणमविवक्षितमिति वाच्यं भूतत्रयसृष्टिश्रितौ श्रत्यन्तरसिद्ध/ काशा दिसृष्टे रुप लक्षणवविवृत्करणश्रुत्या पञ्चीकरणोपलक्ष- णातू। तथाच श्रुद्धन्तरसिद्धयोर। काशवा्योस्तेजप्रभृतिष्वन्तर्मावमभिप्रेत्य लघूफायेन सर्वस्य सन्मात्रत्वं मन्तव्यमिति मन्वाना श्रुतिसत्रवृत्करणमेवाSSचक्षाणा तदनुरोघेन त्रयाणामेवा सृष्टिमाहेत्यर्थः । तेजसोऽचतनस्य कथभीक्षितृत्वमित्याशङ्कय वाक्यार्थमाह-तेजोरुपेति। अपां तेजःकार्यत्े ले.कानुभवमनुकूल्यति-यस्मादिति ॥ ३ ॥। १ क. रतत्तती'। २ क, सिद्वं लो । ३ ख. ञ्. ण. 'चन दे० । ४ ग. ट. यश्चु

द्वितीय: खण्ड: २] छन्दोग्योपनिषत्। ३३३

ता आप ऐक्षन्त बह्वयः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्मायन्न क्वच वर्षति तदेव भूयिष्ठमननं भवत्यन्धय एव तदध्यत्नारय जायते ॥ ४॥ इति षछष्ठाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥ २ ॥ ता आप ऐक्षन्त पूर्ववदेवावाकारसंस्थितं सदैक्षतेत्यर्थः । बह्यः प्रभूताः स्याम भवेम प्रजायेमह्युत्पय्ेमहीति। ता अन्नमसजन्त पृथिवीलक्षणम्। पार्थिव हयन्नं यस्मादप्कार्यमन्नं तस्माद्यत्र क च वर्षति देशे तत्तत्रैव भूयिष्ठें प्रभूतमन्नं भवति अतोऽ्य एव तदन्नाद्यमधिजायते। ता अन्नमसृजन्तेति पृथिव्युक्ता पूरवमिह तु दृष्टान्तेऽनं च तदादं चेति विशे्षणाद्व्ीहियवाँ उच्यन्ते। अन्नं च गुरु स्थिर धारणं कृष्णं च रूपतः प्रसिद्धम्। ननु तेजःप्रभृतिष्वीक्षणं न गम्यते हिंसादिमतिषेधाभावात्रा सादि कार्यानुपलम्भाच तत्र कर्थ तत्तेज ऐक्षतेत्यादि। नैप दोपः। ईक्षितृकारणपरिणामत्वात्तेजःप्रभृतीनां सत एवेक्षितुर्नियतक्रमवि- शिष्टकार्योत्पादकत्वाच्च तेजःप्रभृतीक्षत इवेक्षत इत्युच्यते भूतम्। पृथिव्यामन्नशब्दप्रयोगे हेतुमाह-पार्यिवं हीति। अपा कार्यमन्नमित्यत्रापि लोक प्रसिद्धिं दर्शयति-यस्मादिति। ता अनमसृजन्तेत्यन्न द्योऽन्मष्टिरुपदिष्टा दृष्ान्तेऽि ताम्यस्तत्सृह्टिरुपदिश्यते तथा च पौनस्क्यमित्याशङ्कयार्थविशेषं दर्शयति-अन्नमिति। तत्तेज ऐक्षतेत्यादौ यथाश्रुतमर्थ गृहीखा चोदयति-नन्विति। प्राणिषु हिंसाप्रतिषेधव दनुग्रहविधानवच्च तेजःप्रभृतिषु तदभावात्तेष्वीक्षणकार्दृष्टिवदेते तद्दृष्ट्यभावाच्च नैतेव्वी- क्षणं प्रामाणिकं तथा च प्रकृतं प्रमत्तगीतमित्यर्थः। तेपां गौणभीक्षितृत्वमुपेत्य परिहरति नैष दोप इति। ननु सतोऽप्युपचरितमेवेक्षितृत्वम्। न। सदीक्षणस्य केवलशब्दगम्यत्वान्न शक्यमुपचरितं कल्पयितुम्। तेज:प्रगृतीना त्वनुमीर्यते मुख्येक्षणाभाव इति युक्त मुपचरितं कल्पयितुम्। ननु सतोऽपि मृद्त्कारणत्वादचेतनत्वं शक्यम १ घ. च. ङ. 'रिष्ठम [ २ क. ग, ट, 'षं बहुतरम"। 5 क. ग. ट. यत इति। ता। ४ ठ. ढ. षणेन व्रीहि । ५ ख. ङ. ञ्. ढ. ण. वा वा उ°। घ, च, ठ. ड. 'वादुच्यते। ॐ० ६ क, ग, टं च धा ७ ग. घ, च, ट, ठ वेक्षिनित्यु-।८ म, ङ ड ढ ड' यत ईक्ष 1

३३४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशाकरभाष्यसमेता-[६ षष्ठाव्याये= नुमातुम्। अतः प्रधानस्यैवाचेतनस्य सतश्वेतनार्थत्वान्नियतकालक्रमविशिष्ट कार्योत्पादकत्वे।च्वैक्षतेवैक्षतेति शक्यमनुमातुमुपचरितमेवेक्षणम्। दृष्टश् लोकेऽचे- तने चेतनवदुपचारः। यथा कूलं पिपतिपतीति तद्वत्सतोऽपि स्यात्। न। तत्सत्यं स आत्मेति तस्मिन्नात्मोपदेशात्। आत्मोपदेशोऽप्युपचरित इति चेद्यथा ममाऽडत्मा भद्रसेन इति सर्वार्थकारिण्यनात्मन्यात्मोपचारस्तद्वत् । न। सदस्मीति सत्सत्याभिसंधस्य तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशातूँ। सतोऽपि गौणमीक्षणमुपचारप्राये पाठादिति शङ्कते-नन्विति। संनिधेः शब्दस्य बलीयस्वमुपेत्य परिहरति-न सदीक्षणस्येनि । तुल्यं तेजःप्रभृतिष्घपि शब्दगम्य- स्वमीक्षणस्थेति चेन्नेव्याह-तेजःप्रभृनीनां त्विति। विमतमीक्षितं न भवत्यचेतनत्वा ल्कुम्भवदित्यनुमानत्तेजोमुख्ये जगतीक्षणासंभवात्तत्र श्रुतं तदौपचारिकमुचितमिशर्थः । संखि्योSनुमानावष्टम्भैन शङ्कते -- नन्विति। अचेतनस्य कथमीक्षणमित्याशङ्कयाSSह- अत इति। अनुमातुं वल्पयितुमिति यावत्। कथमचेतने चेतनवदुपचारस्तत्राSSह- दृष्ट्रेति। आत्मशब्दावष्टम्भेन परिहरति -- नेत्यादिना । आत्मोपदेशोऽपि प्रधाने गौणो भविष्यतीति शङ्कते-आत्मोपदेशोऽपीति। तामेव शङ्कां दृष्टान्तद्वारा विवृ- णोति -- यथेति। इदं परिहरन्तस्मिन्नात्मोपवेशो गौणो न भवति तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशा- दित्युत्तरमाह-नेत्यादिना। सोडप्युपचार इति चेत्। प्रधानात्माभिसंघस्य मोक्षसामीप्यं वर्तत इति मोक्षोपरेशोऽप्युपचरित एव। यथा लोके ग्रामं गन्तुं प्रस्थितः प्राप्तवानहं ग्राम- मिति बूयात्वरापेक्षया तद्वत्। न । येन विज्ञातेनाविज्ञातं विज्ञातं भवतीत्युप- क्रमात्। सत्येकस्मिन्विज्ञाते सर्व विज्ञातं भवति तदनन्यत्वोत्सर्वस्याद्वितीयव- चनाच। न चान्यद्विज्ञातव्यमवशिष्टं श्रचितं श्रुत्याऽनुमेयं वा लिङ्गतोऽस्ति येन मोक्षोपदेश उपचरितः स्यात्। सर्वस्य च प्रपाठकार्थस्योपचरितत्वपरिक- लपनायां वृथा श्रमः परिकल्पयितुः स्यात्पुरुषार्थेसाधनविज्ञानस्य तर्केणैवाधि- गतत्वात्तस्य। तस्माद्वेदमामाण्यान्न श्रतार्थपरित्यागः । अतश्चेतनावत्कारणं जगत इति सिद्धम् ॥ ४ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ १ ख. ञ. ङ. ढ.ण. 'त्वाच्चेक्षत इवेक्षत इति । २ ङ ति तत्स" । ड. ढ. ति सत्या। ३ क. ड. त् । मोक्षोडप्यु° १४ क. ग. ट, ढ त्वाच्च सर्व। ५ ग. घ. च, ट, ठ कल्पितः स्या°।

तृतीय: खण्ड: ३] छान्दोग्योपनिषत्। ३३५

मोक्षोपदेशोऽप्युपधरितो भविष्यतीति शङ्कते-सोऽपीति। शङ्कामेव विव्ृणोति- मधानात्मति। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशमाश्रित्य परिहरति-न येनेति। उक्तमेव विवृणोति-सत्येकस्मिन्निति। सतोऽन्यस्य ज्ञातव्यस्याप्रामाणिकत्वाच्च सतो ज्ञाने सर्व. ज्ञानोपदेशो युक्तिमानित्याह-न चेति। संप्रति हि प्रधानज्ञाने तद्विकारस्य तदभिन्नस्य ज्ञानं तस्य च पुरुषारथत्वात्तज्ज्ञाने पुरुषाणामपि ज्ञानमुपचर्यते तस्मादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञनो- पदेशान् मोक्षोपदेशमुख्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कय।SSह-सर्वस्य चेति। कथमुपनिषदारम्भो वृथेत्युच्यते पुमर्थसाधनज्ञानार्थत्ादित्याशङ्कयाSSह-पुरुषार्थेति । तस्यानुमानवादिनः सांख्यस्य मते मुक्तिहेतोर्ज्ञानस्य जड,जडयोरैक्यानुपपत्तिरित्यादिना तर्केणैव सिद्धत्वादुपणि- षदारम्भो वृयैवेत्यर्थः । श्रुतर्मुख्यार्थतवे बाधकाभावात्तत्परित्यागायोगादीक्षत्यधिकरणन्यायेन प्रधानवादसिद्धिरिति परमतनिरसनमुपसंहरति-तस्मादिति। प्रधानवादासंभवे परिशे- षायातं स्वमतं निगमयति-अत इति ॥ ४ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य तृतीयः खण्डः । )

तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्या- ण्डजं जीवजमु द्विजमिति॥ १॥ तेषां जीवाविष्टानां खल्वेषां पक्ष्यादीनां भूतानामेषामिति मत्यक्षनिर्देशान्न तु तेज:प्रभृतीनां तेषां त्रिवृत्करणस्य वक्ष्यमाणत्वादसति त्रिवृत्करणे प्रत्यक्षनिर्देश- नुपपत्तिः। देवताशब्दपयोगाच्च तेजःप्रभृति ष्वमारितस्रो देवता इति। तस्मात्तेषां भूतानां पक्षिपशुस्थावरादीनां त्रीण्येव नातिरिक्तानि बीजानि कारणानि भव- न्ति। कानि तानी त्युच्यन्ते। आण्ड जमण्डाज्जातमण्डजमण्डजमेवाSडण्ड जं पक््यादि। पक्षिसर्पादिभ्यो हि पक्षिसपादयो जायमाना दृश्यन्ते। तेन पक्षी पक्षिणां बीज सर्पः सर्पाणा तथाऽन्यदप्यण्डाज्जातं तज्जातीयानां बीजमित्यथ:। महाभूतानामचेतनानां ब्रह्मकार्यतोक्ता संप्रति जीवाविष्टानां भौतिकानामपि परम्पस्या ब्रह्मकार्यतैवेति वत्तुं तान्यनुवदति-तेषामिति। पूर्वाध्याये येषां गत्यागती दर्शिते

१ ख. छ. ञ्. ण. देशवशा। २ ख. छ. ञ्. 'देशा-मुख्य । ३ ख. ञ्. ण. °पत्तेः। दे । ४ घ. च. उ. ड. 'तान्युच्य । ५ क. णां बीजं त"।

३३६- आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[६ षष्ांध्याये= तृतीयं च स्थानमुक्तं तानि तच्छव्देन परामृश्यनते। तेषां प्रसिद्धत्वद्योतनार्थ खल्वित्युक्तम्। भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्तीत्युत्तरत्र संबन्धः। भूतशब्दरय तेजःप्रभृतिषु रूढ़त्वात्ते. षामिह ग्रहणं कि न स्यादित्याशङ्कयाSSह-एपामितीति। भूतानां प्रत्यक्षत्वमेषामिति निर्दिश्यत। संभवति च पक्ष्पादीनां प्रत्यक्षतेति तान्ेवात्र भूतानि विवक्षितानि न तु तेजःप्रभतीनि तेषां प्रत्यक्षावायोगादित्यर्थः। तेजःप्रभतीनां प्रत्यक्षत्व्राय,गादेषामिति निर्दे- शानुपपत समर्थयते-तेपामिति। रषां प्रत्यक्षतया निर्देश,संभवे हेत्वन्तरमाह- देवताशब्दति। देवतानां परोक्षत्वप्रसिद्धरेतेषु च देवतापदप्रयोगानैतेषां प्रत्यक्षत्ी.पत्ति. रित्यर्थः । तस्मान्महाभूतानामत्र भूतशव्देनोपादानायोगादित्यर्थः। आण्ड जं पक्ष्यादीव्ेतत्प्र. व्यक्षेणोपपादयति-पक्षिसर्पादिभ्यो हीति। अन्यदपीति गोधादुच्यते। नन्वण्डाज्जातमण्डजमुच्यतेSतोडणडमेव बीजमिति युक्तं कथमण्डजं वीजसुच्यते। सत्यमेवं स्याद्यदि त्व्रदिच्छातन्त्रा श्रुतिः स्यात्स्वतन्त्रा तु श्रुतिर्यत आहाऽऽणड- जाद्येव वीजं नाण्डादीति। दृश्यते चाण्डजादभावे तज्जातीयसंतत्यभावो नाण्डाद्यभावे। अतोडण्डजादीन्येव बीजान्यण्डजदीनाम्। तथा जीवाज्जातं जातमुन्भिज्जं धाना वोद्धित्ततो जायत इत्युन्भिज्जं स्थावरवीजं स्थावराणां बीजमित्यर्थः । स्वरेदजसंशोकजयोरण्डजोद्विज्जयोरेव यथ।संभवमन्तर्भा र्या ः एवं ह्याधारणं त्रीण्येव बीजानीत्युपपन्नं भवति ॥ १॥ अण्डाज्जतमितिव्यु पत्त्पनुसारेण ण्डभेत बीजं न तण्डजमिति शङ्कते-नन्विति । पौरुषेथी व्युत्पत्तिः श्रुत्या बाध्येति परिहरति-सत्यमित्यादिना।न केवलं श्रुतेरेषा व्यवस्था किंतूपपत्तेश्वेव्याह-दृश्यते चेति। सत्येवाण्डजादौ तज्जातीयमण्डजादि संतत्या जायते तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामण्डजाघ्येवाण्डजजातिकारण,म्। यंदप्पण्डा- दयभावे नाण्डजादि जायते तथाऽप्पण्डादिभावेऽण्डजाद्यभवेडपि त्द्वतीति नान्यः । तस्मादण्डजाद्रीनामण्डजान्येव बीजानि नाप्डादीनीत्र्थः। धानाशब्दो बीजविषयः। ननु स्वेदजं संशोकजमिति बीजद्वयमवशिष्यते तत्किमिति न व्युत्पाद्यते तत्राऽवह-स्वेद- जेति। स्वेर्द्जमुद्धिद्य जायमान दंशमशकादि तदुद्धिज्जे न् तर्म वि त । ् ो का्य य- मानं यूकादि तदण्डजेन्तर्मवति । यद्वा स्वेद्जं यूकदि तदण्डजेऽन्तर्भूतं जातं मशकादि तस्योद्भिञ्जेऽनतर्भावः । तथा

१ ख. च. ञ्. ण. •निन° ।२व. ङ, च. ठ, ड, ढ. 'जमित्युच्य ।३ क. ग. ढ. न्त्रा शु० । ४ क. ग. ट, टोराण्ड । ५ क ख. ग, छ, ञ. ट, ण. नाण्डाद। ६ क. ख. ञ्. ण.दमु।

तृतीय: खण्ड: ३] छान्दोग्योपनिषसू। ३३७

च न तयोरस्ति पृथमव्युत्पादनापेक्षेत्यर्थः। स्वरेदजादेरण्डजादावन्तर्भवस्य प्रापकमाह- एचमिति॥१॥ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनाऽडत्मनानुप्रविश्य नामरूे व्याकरवाणीति।२॥

सेयें प्रकृता सदाख्या तेजोवन्नयोनिर्देवतोक्तैक्षतेक्षितवती यथापूर्व बहु स्या- मित्ति। तदेव बहुभवनं प्रयोजनं नाद्यापि निर्वृत्तमित्यत ईक्षांपुनः कृतवती बहुभ- चनमेव प्रयोजनमुररीकृत्य। कथम्। हन्तेदानीमहमिमा यथोक्तास्तेजआद्यास्तिस्त्रो देवता अनेन जीवेनेति स्वबुद्धिस्थं पूर्वसृष्ट्यनुरभूतमाणधारणमात्मानमेव स्मर- न्त्याहानेन जीवेनाऽडत्मनेति। पाणधारणकत्रात्मनेति वचनात्स्वात्मनोऽव्य- तिरिक्तेन चैतन्यस्वरूपतयाऽविशिष्टेनत्येतहर्शयि। अनुपविश्य तेजोबन्न भूतमात्रासंसर्गेण लब्यविशेषविज्ञाना सती नाम च रूप च नामरूपे व्याकर- वाणि विस्पष्टमाकरवाण्यसौनामाऽयमिदंरूप इति व्याकुर्यामित्यर्थः। जीवाविष्टानां भूतानां सत्कार्यत्वं प्रकरणप्रामाण्यादुक्तमिदानी जीवानां विशिष्टरूपेण ब्रह्मकार्यत्वेपि न स्वरूपेण तत्कार्यत्वं ब्रह्मैत्रोपाधिप्रविष्टं जीवज्यवहारास्पदमिलङ्गीकारा- त्तथा च ब्रह्मण विज्ञाते जीवविज्ञानं सेत्स्यति जीवानां च भोगायतनानि भौतिकानि कार्याणि तेषां नामरूपनिर्माणं वक्तव्यमित्यभिप्रेत्योत्तरग्रन्थमादाय व्याकरोति-सेयमित्या- दिना। यथा बहु स्यामिति पूर्वमीक्षितवती तथा किमिति पुनरैक्षत प्रयोजनाभाचादित्ा शङ्कयाSSह-तदेवेति। इदानीं महाभूतसृष्टेरनन्तरमिति यावत्। ब्रह्मणो मायोपा- धिकस्य कारणत्वान्मायोपाविवशात्पूर्वसृष्टावनुभतत्वं तत्संस्कारस्य बुद्धिस्थत्वं स्मरणं चेत्यादि न विरुद्धमिति द्ष्टव्यम्। आत्मनेतिविशेषणस्य तात्पर्यमाह-प्राणेतति। निर्विकल्प- कचिन्मात्ररूपा देवता मायावशान्महाभूतानि सृष्ट्रवा तेषु यदा प्रविष्टा तदा तदारब्धेषु सूत्रविराट्पभृतिषु समष्टिव्यष्टयातमसु देहेषु प्रविश्य तत्तद्देहाभिमानवती देवैदत्तादिनाम्रा रूपेग च शौक्ल्यादिना संयोज्य पिण्डं व्याकरोतीत्याह-अनुभवविश्येति। ननु न युक्तमिदमसंसारिण्या: सर्वज्ञाया देवताया बुद्धिपुर्वकमनेकशतस- इस्रानर्थाश्रयं देहमनुमविश्य दुःखमनुभविष्यामीति संकल्पनमनुपवेशश्

१ क. च. ण. भूतं प्रा० । २ क, ग, ट, रूत्वेन त्र। ३ ठ, त्तरं ग्र"।४ ख. ञ्. ष. वताहि"। ४३

३३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाव्यसमेता- [६ षष्ठाव्याये-

स्वात कये सति। सत्यमेवं न युक्तं स्यादयदि स्वेनैवाविकतेन रूपेणानुमविशेय दुःखननुभवेयमिति च संकल्पितवती न त्वेवम्। कथ तर्हि। अनेन जीवेनाऽड- त्मनाऽनुप्रविश्यति बचनात्। जीवो हि नाम देवताया आभासमात्रम्। बुद्धयादिभूतमात्रासंसर्गजनित आदर्श इव प्रविष्टः पुरुपमतिविम्बो जलाददिष्विये च सूर्यादीनाम्। अचिन्त्यानन्तश्तिमत्या देवताया बुद्धयादिसंबन्धश्ैतन्यां- भासो देवतास्वरूपविवेकाग्रहणनिमित्तः सुखी दुःी मूढ इत्याद्यनेकविकल्पप- त्ययहेतुः। छायामात्रेण जीरवेरूपेणायुपविष्टत्वादेवता न दैहिक: स्वतः सुख- दुःखादिभिः संबध्यते। यथा पुरुपादित्यादय आदर्शोदकादिषु च्छायामात्रे- ण नुप्ववष्टा आदर्शोदकादिदोपैने संचध्यन्ते तद्वद्देवताऽपि। "सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुरन लिप्यते चाक्षुपैर्व,ह्यदोपैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन वाहः॥ आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः" इति हि काठकें। "धयायतीव लेलायतीर" इति च वाजसनेयके। देवतायाः सर्वज्ञत्वादसंसारिःवात्स्वातन्त्र्याच्च संकल्पप्रवेशावयुक्ताविति शङ्ते- नच्विति। कि साक्षादनुप्रवेशादि विरुव्यते कि वा जवद्वारापीति विकल्प्डडय मङ्गी करोति-सत्यमिति। साक्षादनुप्रवेशादि नास्ति चेत्तर्ह कर्थं तदित्याका- ड्क्षापूर्वकं द्वितीयं दूषपति -- कथमिति। देवताया जीवद्वारेणानुप्रवेशाद्यविरुद्दमिति शेषः । अविरोधमेव साधरितुं जीवस्वरूपमाह-जीवो हीति। अ. भिमु ष्येना हमि. त्यापरोक्षपेण भासत इत्याभास: स्वतोऽपरोक्षश्चित्प्रतिविम्बस्तन्मात्रं जीवो नामेत्यर्थः । तस्य स्वरूपेणानादित्वेऽि विशिष्टरूपण सादित्वं दर्शयति-बद्दयादीति । बुद्धयादिभिर्भूतमात्रादिभिश्चिदात्मनः संसर्गस्तेन जनितस्तत्तन्त्र इति यावत्। ननु चिदत्मा कूटस्थोऽसङ्गोऽद्वितीयश्वेष्यते स कथं बुद्ध्यादिमिर्भूतमात्रादिभिश्च संसृज्यते तत्राSऽह -- अचिन्त्येति। सत्त्तादिप्रकारैरशक्यचिन्तनीयाऽनादिरनिर्वाच्या सम्प ग्ज्ञानमन्तरेण नाशशन्या दण्डायमाना या मायाशक्तिस्तस्या विषयत्वेनाSSश्रयतेन च परा देवताऽवतिष्ठते। तस्पाक्ष स्व्रनिष्ठमय शक्तियशद्बुद्धयादिभैरात्मनः संबन्धः सिध्यतीत्यर्थः । बुद्ध्यादिसंबन्वफउमह-चैतन्येति। तदाभ,सो जीवशब्दवाच्यः सिध्यतीति शेषः । वुद्य,दिभिरतमन; संबन्धे मायाशक्तिरुादानन्तियुक्तं तत्रैत्र निमि- त्तकारणमाह-देवतेनि। आवरणविक्षेपशक्तिसंपन्ना हि मायाशक्तिस्ततोऽविदे,त्थदे- १ ख, व, ङ च. ञ्. उ. ड, ढ, ण. ति सं।२व, ङ. च. ञ्. ठ. ण. व चन्द्रस्°। ३क. ङ न्यावभा। ४ ग च, ट, ठ, ड ढ, 'वस्तरु। "ञ.मित्यपरेक्षेण। ६ ख. ञ. याश'।

तृनयः खण्ड: ३] छान्दोग्योपनिपत्। ३३९

शक:लाद्यनवच्छिन्नदेवतास्व रूपोममितिविशा ग्ररहणम वरणं निमितं कृत्वा बुद्धयादव्यासः सिध्यतीत्यर्थः । बुद्ध्याद्यव्यासस्य कार्यान्तरं दर्शयति-सुखीति। परैव तर्हि देवता संसारिणी स्यादिति चतसत्यमज्ञानद्वारा बुद्धयादिसंबन्धमनुभूय जीवत्वं प्राप्य सैव संसर- तीव्याह-छायामात्रेणेति। परस्था देवतायाः स्वतः संसाराभावं दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथेत्यादिना । तरया ः वोु सं् े श्ु सूर्य इत । उपाधि - द्वारा तस्या संसारित्े च श्रुतिरस्तीत्याह-ध्यायतीति। ननु च्छायामात्रश्रेज्ीवो सृषैत्र प्राप्तस्तथा परलोकेहलोकादि च तस्य। नैप दोपः। सदास्मना सत्यत्वाभ्युपगमात्। सर्व च नामरुपादि सदात्मनैवें सत्यं विकारजातं स्वतस्त्वनृतमेव। वाचाऽडरम्भणं विकारो नामधेयमित्युक्तत्वात्। तथा जीवोऽपीति। यक्षानुरूपो हि वलिरिति न्यायपसिद्धिः। अतः सदात्मना सर्वव्यवहाराणां सर्वविकाराणां च सत्यत्वं सतोऽन्यत्वे चानृतत्वमिति न

ल्पेमात्रा अतत््वनिष्ठा इति शक्यं दक्क्कम् ॥२। प्रतिबिम्बे छायाशब्दप्रयोगन्मिथ्यात्वमिष्टमिति मन्वानः शङ्कते-नन्विति । तनमृषात्वमिष्टमेवेत्याशङ्कयाSSह -- तथेति। जीवस्य मृष त्वे स्वीककते सति तरेहलोक- परलोकौ तद्वेतुर्मोक्षस्द्धेतुश्चेति सव मृषा स्ादित्यरथैः । विशिट्रूदेण मिथ्यातवेडपि स्वरू- पेण सत्यत्व,ज्जीवस्य ब्रह्मास्मीतिज्ञानान्मुक्तिः संभवतीति समाधत्ते-नैष दोप इति। यत्तु परलोकेहलोकादि मृषा स्यादिति तन्राऽडह -- सर्वे चेति। कथं तर्हि तस्य मिथ्या- त्वोक्तिरित्याशङ्कयाऽडह -- स्वत इति। यथा प्रपञ्चो ब्रह्मात्मना सत्योऽपि सवरूपेण मिथ्येत्युक्तं तथा जीवशब्दवाच्योऽपि ब्रह्मात्मना सत्यः स्वूरूपेण मिथ्येति स्वीकर्तव्यमि- व्याह -- तथेति। अथ भोक्ता रुरूपेणापि सत्योडस्तु भग्यप्रपञ्चस्ैव मिथ्यात्वमिष्यता- मित्याशङ्कच SSह -- यक्षानुरूपो हीति। लौकिकन्याय।नुसारेण भोग्यप्रपञ्चस्य मिथ्यातवे भोत्तुरपि विभक्तस्वरूषेण तत्मसिद्धिरतो जीवशब्दवाव्यस्य मिथ्यात्ेऽपि तल क्ष्यस्य सन्मात्रस्य सँत्यत्वमिति व्यवस्थे यर्थः । यच्च तार्किकैरुच्यते प्रपञ्चस्य मिथ्य,ते सौगतमतानुमतिः सत्यत्वे चाद्वैतव्याहतिरिति तदप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह-अत इति। अद्वैतवादे दोषाभावं वैधर्म्यदृष्टान्देन स्पष्टयति -- यथेति ॥ २ ॥

१ ग. ट. दित° । च, 'दिकं च। २ङ, ड. ढ. व स्वभावो यस्य चैतन्यं तस्याSS- भासोऽपि तादृश इति वचनात्त्यं। ३ ग घ, च, ट, ठ, ड, ढ, नुषड्क्ुं। ङतुशक्ितुं श°। ४ ख. घ. ङ च. ञ् ठ. ड. ढ ण. रुद्धा द्ै'। ५ क. ल्पनामा। ६ ख, छ. ञ्. ण. वे: । ७ ख, ङञ्, ण. सत्त्म ।८ ख, छ. ञ्. 'त्वे वाडदै।

३४० तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेंकैकां करवाणीति सेयं देवते- मास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनाSSत्मनाSनुमदिश्य नामरूपे व्याकरोत्॥ ३॥ सैवं तिस्रो देवता अनुपविश्य स्वात्मावस्थे बीजसूते अव्याकृते नामरूपे व्याकरवाणीतीक्षित्वा तासां च तिस्रणां देवतानामेकैकां तरिठ्ठतं तरिट्टतं करवाणि। एकैकस्यास्त्रि्त्करण एकैकस्या: माधान्यं द्योद्वैयोर्गुणभावोडन्यथा हि रज्जवा इवैकमेव त्रिवृत्करणं स्यात्। न तु तिसृणां पृथवपृथवित्रिवृत्करणमिति। एवं हि तेजोवन्नानां पृथङ््नामपत्ययलाभः स्याचेज इदमिमा आपोऽन्नमिदमिति चै।। सति च पृथड्न्नामप्रत्ययलाभे देवतानों सम्यग््यवहारस्य प्रसिद्धि: मयोजनं स्यात्। एवमीक्षित्वा सेयं देवतेमास्तिस्त्रो देवता अनेनैव यथोक्तेनैव जीवेन सूर्यविम्बवदन्तः प्विश्य वैराजं पिण्डं प्रथमं देवादीनां च पिण्डाननुमविश्य यथासंकल्पमेव नामरूपे व्याकरोद सौनामाऽयमिदरूप इति ॥ ३ ॥ व्याकरवाणीत्येतदन्तं वाक्यं व्याख्याय तदनूद्य तासामित्यादि व्याचषे-सैवमित्या- दिना। व्याकरवाणीत्यैक्षतेति संबन्धः। क्थं पुनरिदं त्रिवृत्करणमित्याशङ्क्य प्रथममे- कैकां देवतां द्विधा द्विधा विभज्य पुनरेकैकं भागं द्विधा द्विधा कृत्वा तदितरभागयोनिक्षिप्य त्रिवृत्करणं विवक्षितमित्याह-एकैकस्या इति। गुणप्रधानभावानङ्गीकारे समानपरिमा णसूत्रत्रयनिर्मितरज्जुवधिवृत्करणमेकमेव स्यादित्याह-अन्यथेति। एवकार,थ दर्शयति- न त्विति। गुणप्रधानभावेन त्रिवृत्करणमुपसंहर्तुमितिशब्दः । इतश्र गुणप्रधानभावेन त्रिवृत्करणमेष्टव्यमित्याह-एवं हीति। पृथड्नामप्रत्ययलाभेनापि कि स्यादित्याशङ्कया- SSह-पृथगिति। सेय,मेत्यादि व्याचष्टे-एवमित्यादिना ॥ ३ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोयथा तु खलुं सोम्येमास्तिस्त्रो देवतास्त्रिवृत्रि वृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति॥४ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ १ क. ङ. व. च पृ० । २ ङ, ढ. नां सध्यव। ३ ग, घ. ङ, च, ट, ठ, ड. रप्। ४ ग. च. देवत दी। ५ क, ख, ञ्र ठ, नु। ६ ख, ञ. 'लु सौम्ये!

चतुर्थ: खण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३४१

तासां च देवतानां गुणप्रधानभावेन त्रिवृतं त्रिवृतमेंवैकामकरोत्कृतवती बता। तिष्ठतु तावदेवतादिपिण्डानां नामरूपाभ्या व्याक्कतानां तेजोवन्मपत्वेन त्रिधात्वं यथा तु वहिरिमा: पिण्डेभ्यस्तिस्त्रो देवतास्त्रिवृत्िदेकैका भवति तन्मे मम निगढ़तो विजानीहि विस्पष्टमवधारयोदाहरणतः ॥।४ ।। इति पष्ठाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ संक्षेपेण त्रिवृत्करणं प्रतिज्ञायोदाहरणतः रफुटीकर्तुमारभमोणो देहे त्रिवृत्करणस्याओे स्फुटी कर्तव्यत्व/देहातिरित्तेषु प्रथमं तदुदाहर्तुमुपक्रमते-तिष्ठतु ताचादीति ॥४॥ इति षष्ठाव्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य चतुर्थ: खण्डः )।

यदये रोहित रूपं तेजसस्तदूय यच्छकुं तदपां यत्कष्णं तदत्रस्यापागादघ्येरत्नित्वं वाचाSSरम्भणं विकारो नामधेयं नीणणि रूपाणीत्येव सत्यम्॥ १॥ य तहेवतानां तरिवृत्करणमुक्त सैस्यैवोदाहरणसुच्यते। उदाहरणं नामैकदेश प्रसिद्ध याऽशेपगसिद्ध चर्यमुदाहियत इति। तदेवदाह-यदमेस्तिवृत्कृतस्य रोहिंत रूपं प्रसिद्धं लोके तदत्रिवृत्कृतस्य तेजसो रूपमिति विद्धि। तथा यच्छकं रूपमश्नेरेव तदपामत्रिवृत्कृतानां यत्कृष्णं तस्यैवासे रूपं तद्न्नस्य पृथिव्या अत्रिवृत्कृताया इति विद्धि। तत्रैवं सति रूपत्र यव्यतिरेकेणाशिरिति यनन्यसे त्वं तस्यासेरशनित्वमिदानीमपागादपग-

ग्निशव्दश्वेत्यर्थः । यथा दृश्यमानरक्तोपधानसंयुक्तः स्फटिको गृह्यमाणः पद्मरागोऽयमितिशब्दबुद्धयोः प्रयोजको भवति प्रागुपधानस्फटिकयो- र्विवेकविज्ञानात्तद्विवेकविज्ञाने तु पझरागशब्दबुद्धी निवर्तेते तद्विवेक- विज्ञातुरत्द्वत्। ननु किमत्र बुद्धिशब्दकल्पनया क्रियते भाग्रूप- न्रय विवेके करणाद ग्रिरेवाSडसी तदगेरसित्वं रोहितादि रूपविवेक करणादपागा-

१ क. तु रुलु ब । २ क ख, छ, ञ ण. माणादे ।३ घ. च. ठ. ढ. तस्येहोदा। ङ. तरयैवेहोदा ।४ ख. ञ, ट, कोणधिसं।५व. च.कग्रहणा।

३४२ आनन्दगिरिकृ तटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाष्याये- दिति युक्तं यश तन्त्वपकर्षणे पटाभावः । नैवं बुद्धिशब्दपात्रमेव ह्यथि- र्यत आह वाचाऽSरम्मणमशनिर्नाम विकारो नामधेयं नाममात्रमित्यर्थः। अतोऽग्ि- बुद्धिरपि सृषैच । किं तर्हि तत्र सत्यं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यं नाणुमात्रमपि रूपत्रयव्यतिरेकेण सत्यमस्तीत्यवधारणार्थः ॥ १ ॥ कथमुदाहरणतोSवधारणमित्याशङ्क्य नन्तरवाक्यमवतारयति-यत्तदिति। उदाहरण- शब्दं व्युत्पादयति-उदाहरणं नामेति । तत्रैव श्रुतिमवतार्य व्याचष्टे-तदेतदि- त्यादिना। अन्निकृ:कृतानं रूपमिति विद्धीति संबन्धः । तत्रान्नौ रूपत्रये पूर्वोक्तरीलया पृथक्कृते सतीति यावत्। इदानी विवेकदशायामित्यर्थः । अक्षरार्थमुक्त्वा वाक्यतात्पर्यार्थ. म.ह-प्रागिप। रूपत्रयविवेकात्प्रागवस्थायामसनिशब्दबुद्धी तद्विवेकादूर्ध तन्निवृत्तिरि- स्येतमर्थ दृष्टान्तेन समयते-यथेत्यादिना। अग्निविषये श्रुतं हित्वाSधिककलनायां नास्ति निबन्धनमिति शङ्कते-नन्विति। रोहिनादिरूपत्रयविवेके सत्यग्रेरग्नित्वमपगच्छ. तीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथति। शब्दबुद्धिप्रक्षेपडपि न श्रुतत्यागोडस्तीति परिहरति -- नैवमिति। तत्र प्रमाणत्वेनानन्तरवाक्यमादाय व्याचष्टे-यत इति। अग्नेर्नाममात्र त्वमतःशब्दार्थः ॥ १ ॥ यदादित्यस्य रोहित रूपं तेजसस्दूप यच्छुकुं

वाचाSरम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ २ ॥ यच्चन्द्रमसो रोहित रूपं तेजसस्तदूयं यच्छुकुं तदपां वाचाऽडरमभणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ३ ॥ यद्वियुतो रोहित रूपं तेजसस्तदूप यच्छुककं तदपां यत्कष्णंतदत्नस्यापागाद्वियुतो विद्युत्ं वाचाSडरमभणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्॥४॥

१ त्. °ना वा ना !

चतुर्थे: खण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिपत्। ३४३ तथा यदादित्यस्य यच्चन्द्रमसो यदिद्युत इत्यादि समानम्। नतु यथा तु रूलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्ितिद्वदेकैका भव्ति तन्मे विजानीहीत्युक्त्वा तेजस एव चतुर्भिरप्युदाहरणैरन्यादिमिस्तित्करणं दर्शितं नावन्नयोरुदाहरणं दर्शितं तरिवृत्करणे। नैप दोषः। अबन्नविपयाण्यप्युदाहरणान्येवमेव च द्रष्टव्या- नीति मन्यते श्रुतिः । तेजस उदाहरणमुपलक्षणार्थम्। रूपवत्वात्स्पष्टार्थत्वोपप- च्तेश्च। गन्धरसयोरनुदाहरणं त्रयाणामसंभवात्। न हि गन्धरसौ तेजसि स्तः। स्पर्शशब्दयोरनुदाहरणं विभागेन दर्शयितुमशक्यत्वात्। प्रकमपर्यालेचनायामुदाहरणे न्यूनत्वमस्तीति शङ्कते-नन्विति। यद्व र प.कूरादे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रृपं यच्छकं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्य यच्च त्रीहियवादे रोहितं रूपं तेजसस्तद्रा यच्छकं तदपां यत्कृष्णं तःन्नस्येत्युदाहरणसंभवान्न न्यूनतेते परिहरति- नैप दोप इति। तर्हि तेजोविषयमप्युदाहरणमूहनीयं किमित्युदाहृतमिःय,शङ्कयाSSह -- तेजस इति। यदि क्वचिदपि नोदाहरणमुच्यते नोपलक्षणमेव सिध्येदतस्त्रयणां रूपन- त्वेन यथोक्तरूपविभागस्य तेषु रफुटत्संभवात्तेजसो दृष्टान्तप्रदर्शनमन्नादिविषयोदाहरणो- पलक्षणार्थ तेन नोपेक्षितमित्यर्थः । अबन्नयोरपि त्रिवृत्करणमुपलक्षितं चेत्तहै तत्र रसग- न्धयोरसाधारण्य, त्तयोस्त्रिवृत्करणमुदाहर्तव्यमित्याशङ्कयाSSह-गन्धरसयोरिति । यथा यदबन्नयोर्भीस्वर लोहितं रूपं तेजरतद्रप यच्छुकं तदा यकृष्ण तदन्नस्येति शक्तते रूपं विवेक्तुं न तथाडमुको रसो गन्धो वा तेजसोऽपामग्नेश्रास्तीति ज्ञातुं शक्यमित्यनुदाहरणं तयोरित्यर्थः । ननु त्रिवृत्करणे त्रिष्चपि रूपतद्गन्धरसौ संभावितौ तत्क्थ तयोस्त्रयाणामसं- भवोक्तिस्तत्राSडह -- न हीति। संभावितावपि तौ त्रिषु विवेक्तुमशक्यावित्यनुदाहर ण.यावित्यर्थः । तर्हि सर्वेषु भतेषु संभावितयोः स्पर्शशब्दयोरुदाहरणं कि न स्यादित्या- शङ्कयाSSह-स्पर्शशब्दयोरिति। यथा लोहितादिरूपत्र त्रयाणां विभगेन दर्श- यितुं शक्यं न तथा शब्दत्रयं स्पर्शत्रयं च त्रपाणां विभागेन दर्शयितुं शक्यं नो खल्वे- कत्रोष्णशीतानुष्ण शीतस्पर्शत्रयं दृश्यते नापि मित्यर्थः । यदि सर्व जगचिवत्कृतमित्यग्न्यादिवश्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमग्रे- रग्नित्ववदपागाज्जगतो जगत्वम्। तथाऽनस्याप्यण्शुङ्गत्वादाप इत्येव सत्यं वाचारम्भणमात्रमन्नम्। तथाऽपामपि तेजःशुङ्गत्वाद्वाचारम्भणत्वँ

१ क, ख, घ, ञ्, ण.नु। २ ख. ङ ञ्. लु सौम्ये। ३ ड. ढ.त्वादिस्पष्टा। ४ ख. ञ्. प.नतद १ स. तनापे। ६ क, ख. छ, ञ्. ण. रणयोस्त्रिष्व।

३४४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[६ षछठाध्याये-

तेज इत्येव सत्यम्। तेजसोडपि सच्छङ्गत्वाद्वाचारम्भणत्वं सदित्येव सत्यभि- त्येपोर्डर्यो विवक्षितः। ननु वाय्यन्तरिक्षे त्वत्रिवृत्कृते तेजःभृतिष्वनन्तर्भूतत्वा- दवशिष्येते। एवं गन्धरसशब्दस्पर्शाश्चावशिष्टा इति कथ सेता विज्ञातेन सर्वम- न्यद्विज्ञातं भवेत्तद्विज्ञाने वा प्रकारान्तरं वाच्यम्। नैप दोषः । रूपवद्द्व्ये सर्वस्य दर्शनाद्। कथम्। तेजसि तावद्रूरवति शब्दस्पर्शयोरष्युपलस्भाद्वायवन्त- रिक्षयोस्तत्र स्पर्शशब्दगुणवतोः सद्भावोऽनुमीयते। तथाऽवन्नयो रूपवतो रसग- न्धान्तर्भाव इति। रूवतां त्रयाणां तेजोवनाना त्रिवृत्करणपदर्शनेन सर्वे तद- न्तर्भूतं सद्विकारत्वात्रीण्येव रूपाणि विज्ञातं मन्यते श्रुतिः। न हि मूर्त रूपन- द्द्रव्यं प्रत्याख्याय वाय्याकाशयोस्तद्गुणयोर्गन्धरसयोर्वा ग्रहणमस्ति। अथवा रूपवतामपि त्रिवृत्करणं मदशैनार्थमेव मन्यते श्रुतिः । यथा तु त्रिवृत्कृते त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यं तथा पश्चीकरणेपि समानो न्याय इत्यतः सर्वस्य सद्विकार त्वातसता विज्ञातेन सर्वमिदं विज्ञातं स्यात्सदेमेवाद्वितीयं सत्यमिति सिद्धमेव भवति। तदेकस्मिन्सति विज्ञाते सर्वभिदिं विज्ञातं भवतीि सूक्तम् ।।२।।३।।४।। सवस्य त्रिवृतकृतत्वे फलितिमाह -- यदीति। यथाऽगन्यादि त्रिवृकवृतं तथा सर्वमेव जगददि त्रिवृत्कृतमित्यज्गीऊतं तदार्ऽझ्नेरसित्वज्जयतो जगत्व्रमपगतं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति योजना । तथाऽवि कर्थ सन्मात्रपरिशेषः स्यादित्याशङ्कयाSSह-तथेति। रूपत्रयव्यतिरेकेण जगतोऽभाववत्कृष्णस्यापि रूास्य पृथिवीशब्दितस्य शुक्करूपमात्रजलक्ा यीव।त्तदतिरेकेष्पसत्त्वं पृथिवीवदप मपि कुकरूपमात्राणां लोहितरूपमात्रते जोविकारत्वात्त द्वयतिरेकेण्पाभावस्तस्यापि सत्कार्यत्वात्ततो भेदेनासखं सन्मात्रमेव परीशिष्टभित्येत्िवृत्कर- णप्रकरणे वित्क्षितमित्यर्थः । त्रिवृत्करणपक्षे नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सिध्यति परिशिष्ट- विज्ञेयसद्धावादिति शङ्कते-नन्व्रिति। इतिपदं कथमित्यादिना संबध्यते। गन्धादयश्च शव्दान्ता गुणा गुणिष्वनन्तर्भृताः सन्तीति न सद्विज्ञानेन तदविज्ञानोनपततिरित्याह- गन्धेति। तद्विज्ञाने सद्वज्ञानेन वय्वादिविज्ञानं तत्र प्रकारान्तरं तत्कार्यत्वादतिरिक्तमिति यावत्। अकाशादेस्त्रिष्वेवान्तर्भावसंभवान् परिशिष्टविज्ञेयमस्तीति परिहरति-नैष दोष इति। क्थं तेजोबन्नेषु सर्वस्या 5Sकाशादेर्दर्शन,मययाह-कथमिति। तत्र शब्दस्पर्शयोराकाश- चायोश्च भूतत्रये प्रत्यक्षानुमानाम्यामुपलध्ध दर्शपति-तेजसीति। तेजोग्रहगमबत्तयोरु- परक्षणं तत्रापि स्पर्शधुपलब्धेरविशेद्यत्तु गन्धादि ज्ञेयान्तरमिति तत्राऽडह-तथोति।

१ क. ड. च. सतो विज्ञानेन ।२ क तसतो विज्ञानेन। ३ ख. व, ञ्, ठ. ड, 'देतदेक।

चतुर्थ: खण्ड: ४ ] छन्दोग्योपनिषद्है भूतत्रये स्पर्शाध्न्तर्भाववदिति बावत्। त्रिष्वेवान्तर्भवे फलितिमाह-रूपवतामिति। भूतत्रये रूपवत्याकाशादेरन्तर्भावं व्यत्तिरेकद्वारा समर्थयते -- न हीति। अन्तर्भावोक्ति- प्रयास परिहतु पक्षान्तरमाह -- अथवेति । प्रदर्शनार्थ पञ्चीकरणस्येति शेषः । कर्थ पञ्चीकरणे सन्मात्रपरिशेषः सिध्यतीत्याशङ्कबाSडह-यथेति। यदा पश्चापि भूतानि प्रत्येकं द्वेधा विभज्य पुनरेकेकं भागं चतुर्घा कृत्वा स्व्रभागातिरिक्तेषु पूर्वेषु भगेष्वेककशो निक्षिप्यते तदा पञ्चीकरणं श्रत्युपलक्षितं लभ्यते तत्राषि पञ्चानां भागानां पृथक्वरणे पश्चैव ततन्मान्राण्यवशिष्यन्ते तान्यपि पृथिन्यादीन्यबादिकार्यत्वात्तत्तत्कारणव्यतिरेकेण न सिव्य- न्तीति त्रिवृ:करणचत्पश्चीकरणेऽपि न्यायसाम्यातसर्वस्य सदविकारत्वात्त्वय तिरकेणाभावात्तेन विज्ञातेन तदपि विज्ञातमेत्र स्यात्सन्मात्रं तु परमार्थतत्यं परिशिष्ठं सततीत्यर्थः । उक्तन्य,ये- नैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रुतिरविरुद्वेत्युनसंहरति -- तदेकस्मिन्निति ॥२॥ ३ ॥४॥ एतद्द र्म वै तद्विद्वाश्व आहु: पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽय कश्वनाश्षुतसमतमविज्ञात- मुदाहरिष्यतीति ह्येक्यो विदांचकुः ॥५॥ एतद्विद्वांसो विदितवन्तः पूर्वेऽतिक्रान्ता महाशाला महाश्रोत्रिया आहुई स्म वै किल। किमुक्तवन्त इत्याह-न नोऽस्माकं कुलेडद्ेदानी यथोक्तविज्ञानवर्ता कश्चन कथििदप्यश्रतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यति नोदाहरिष्यति सर्व विज्ञातमे- चास्गत्कुलीनानां सदविज्ञानेवत्वादित्यभिपायः। ते पुनः कर्थं सर्व विज्ञातवन्त इत्याह -- एभ्यस्त्रिभ्यो रोहितादिरुपेभ्यस्त्रिवृवत्कृतेभ्यो विज्ञातेभ्यः सर्वमध्यन्य- च्छिष्टमेवमेवेति विदांचक्कविज्ञातचन्तो यस्मात्तस्मात्सर्वज्ञा एव सदविज्ञानात्त आसुरित्यर्थः । अथवैभ्यो विदांचक्कुरित्यग्न्यादिभ्यो दृष्टान्तेभ्यो विज्ञातेभ्य: सर्वमन्यद्विदाचक्कुरित्येतन् ॥५॥ त्रिवृत्करणपक्षे डप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानश्रुतिरविरुद्धेत्युपवाद्य त्रिवृत्करणमुदाहरणान्तरेण दर्शयितुमारमते-एतदिति। त्रिवृतकरणमिति यावत्। ते पुनरिति त्रिवृत्करणविज्ञानः चन्तो निर्दिश्यन्ते ॥५॥ यदु रोहितमिवासूदिति तेजसस्तदूपमिति तद्विदांच- कुर्यदु शुक्कमिवाभूदित्यपाथ रूपमिति तदिदांचक्रुर्यदु

१ ख. ञ. ण. सर्वेषु। २ क. ग, ट. 'प्यन्ते त"। ३ ख. ञ्र. 'देतदेक० । ४ ङ. पं. रड, ड ढ. ति स" । ५ क, ग, ट, नत्वादि°। ६क, घ. ण. आहुरि। ४४

३४६

कष्णमिवासूकत्यन्नस्य रुपमिति तद्विदांचक्रुः॥ ६॥ यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवताना सम.स इति तद्विदांचक्रुर्यथा खलुँ नु सोम्येमास्तिस्त्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृतचिवृदेकैका भवति तन्ने विजानीहीति॥ ७॥ इति षषाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ कथम्। यदन्यदरषेण संदिह्यमाने कषोतादिरुपे रोहितमिच यद्धद्यमाणम- सूत्तेपां पूर्देषां ब्रह्मविदां तत्तेजसो रूपमिति विदांचक्रुः । तथा यच्छुकमिवाभू- द्वव्यमाणं तदपां रूपं यत्कृष्णभिव गृह्यमाणं तदन्नस्येति विदांचक्रुरेवमेवात्यन्तदु- लेक्ष्यं यदु अप्यविज्ञातमिव विशेपतोडगृह्यमाणमभूत्तदप्येतासामेव तिसणां देव- तोनां समासः समुदाय इति विदांचक्रुः। एवं तावद्वाहं वस्त्वग्न्यादिवद्विज्ञातं तथेदानीं यथा तु खल हे सोम्येमा यथोक्तास्तिस्रो देवताः पुरुषं शिरःपाण्या- दिलक्षणं कार्यकारणसंघात प्राप्य पुरुषेणोपयुज्यमानास्त्रिवृत्चिवृदेकैका भवति तन्ने विजानीहि निगदत इत्युक्त्वाऽडह ॥ ६॥७॥ इति पष्ठाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ वेदनप्रकारमेवाSSकाङूक्षापूर्वकं प्रकटपति -- कथमित्यादिना। अन्यदगन्यादिम्यः सकाशादिति शेषः। यदनेक रूपत्वात्कपे,तादिरूपेण संदिह्मानमेतद्दृश्यते तस्िन्कपोतादि- स्वरूपे यत्किंचिद्रोहितमित रूपं गृह्यमाणं पूर्वेषामासीत्ततेजसो रूपमिति ते विदितवन्त इति योजना। अयन्तदुर्लक्ष नामरूनाम्यां दु्शोनं द्वीपन्तरादागतं पक्ष्यादीत्यर्थः । अगृह्यमाणमिति च्छेरः । यथा नु खल्वित्यादिवाक्यं वृत्तानुवादपूर्वकमवतारयति -- एवं तावदिति। यथा खल्येकैका देवता पुरुषं प्राप्य त्रिवत्िवृद्धवति तथेदानीं तदाव्यात्मिकं त्रिघृ करणमेवमेवरेति जानीहीति संबन्धः । अःध्यामिकं त्रिवृत्करणमिति शेष. ॥६॥७ ।। इति पशाव्यायस्य चतुर्थ: खण्डः । ४ ॥

१ ख. ञ. दज्ञा । २ ख. ञ्. लु सौम्ये'। ३ ख. व. च ण. ने मेचरक। ४ ङ. च. ट. सर्वेषां ।५ व, च, ठ. ड. तानामिन स।६क उ,च, ड, ढ, लु सेो।७ ख, ङ ञ. ठ हे सोभ्ये । म, घ, च, ट, ठ, यकर।

पञ्चन: खप्ड: ५] छन्दोग्योपनिपत् २४७

(अथ षृष्ठ व्यायरय पश्चमः खण्डः)।

अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविडों धातुस्तत्पुरीष अवति यो मध्यमस्तन्माथ्सं योऽणि- ष्स्तन्मनः ॥। १ ॥ अन्नमशितं भुक्तं त्रेधा विषीयते जाठरेंणासिना पच्यमानं त्रिधा विभज्यते। कर्थ, तस्यान्नस्य त्रिधा विधीयमानस्य यः स्थविष्ठः रथूलतमो धातुः स्थूलतमं वस्तु विभक्तस्य स्थलोडशस्तत्पुरीषं भवति। यो मध्यमोडशो धातुरन्नस्य तद्र सादिक्रमेण परिणम्य मांस भवति योऽणिष्ठोषणुतमो घातुः स ऊर्ध्वे हृदय पाप्य सक्ष्मासु हिताख्यासु नाडीप्वनुपरदिश्य वागादिकरणसंघातस्य स्थितिमु- तपाद्यन्मनो भवति मनोरूपेण विपरिणमन्मनस उपचर्य करोति। ततश्रान्नोप- चितत्वान्मनसो भौतिकत्वमेव न वैशेपिकतन्त्रोक्तलक्षणं नित्यं निरवयवं चेति गरृह्यते । यदपि मनोऽस्य दैवं चक्षुरिति वक्ष्यति तदपि न नित्यत्वापेक्षया किं तर्हि हू क्ष्मव्यवहितविप्रव्ट ष्टादि सपेन्द्रिय विपय व्यापकत्वापेक्षया। यच्चान्येन्द्रियवि- पयापेक्षया नित्यत्वं तदप्यापेक्षिकमपैति वक्ष्यामः । सदेकमेवाद्वितीयमिति श्रुतेः ॥ १ ॥ कथ त्रिधा विभज्यमानत्वं कर्थ वा तरय विनियोग इति प्रश्नपूर्तकं विवृणोति-कथ- मित्यादिना। रसादीत्यादिशव्देन रुधिरादि गह्यते। तस्य कर्मफलस्य नाडीचरो भोतिति हिताख्या न.ड्यरतास्विति यावत्। वथमन्नोपयोगात्मर,गेव मनसः सिद्धत्वात्तन्मनो भव- तीत्युच्यते तत्राऽडह-मनोरूपेणेति । मनसोऽन्ोपचितत्वव चनाद्वैशेषिक परिभाव Sपि

यदपीति। केनाभिप्रायेण तर्हि विशेषणमित्यशङ्कयाSडह-किं तहींति। तर्हि चक्षुरादिभ्यो वैलक्षण्य,दरित तदपेक्षया नित्यत्वमित्याशङ्कयाSह-यच्चेति। यद्वा चक्षुरा दिष्वसत्स्वपि मनसः स्त्ोदलम्भात्तदपेक्षया तत्य नित्यत्वमेष्टव्यमित्याशङ्कयाSSह- यच्चेति। आत्मवन्मनसो नित्यत्वं कि न स्यादित्याशङ्कयSSह-सदिति ॥ १॥ आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुरतन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥२॥। तथाSSपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति।

३४८ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशाकिरभाष्यसमेता- [६ षक्ठध्याये- यो मध्यमस्तल्लोहितं भवति। योऽणिछ्ठः स भाणो भवति। वक्ष्यति ह्यापोमयः माणो नपिवतो विच्छेत्स्यत इति ॥ २ ॥ भुक्तस्यान्तर्य त्रैविध्यमुक्वा पीतानामपःमपि त्रैविध्यमाह-तथेति ॥ २ ।। तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि क्वति यो मध्यमः स मज्जा योऽ- णिष्ठः सा वाक् ॥ ३ ॥ तथा तेजोऽशितं तैलघतादि भक्षितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातु. स्तदस्थि भवति। यो मध्यमः स मउ्जाऽस्थ्यन्तर्गतः स्नेहः । योऽणिष्ठः सा बाकू। तैल्घूतादिभक्षेणाद्धि वाग्विशदा भार्षणे समर्था भवतीति प्रसिद्धं लोके॥ ३ ॥ कथं तेजसोऽनन्यादित्यादेरशनमित्याशङ्कय विशिनष्टि-तैलेति। मजजाशब्दार्थमाह- अस्थीति। योऽणिष्ठः सा वागित्युक्तं व्यक्ती करोति-तैलघृतादीति ॥ ३॥ अन्नमय५ हि सोम्य मन आपोमयः भ्ाणस्वेजो- मयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोज्येति होवाच॥ ४॥ इति षष्ाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५॥ यत एदमन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः ननु केवलान्नर्भक्षिण आखुप्रभृतयो वागूग्नः माणस्तेजोमयी वाकू। माणवन्तक्ष तथाऽब्मा- न्रभक्ष्याः सामुद्रा मीनमकरपसृतयो मनस्विनो वागूग्मिनश्च तथाऽस्नेह- पानामपि प्राणवत्वं मनस्वित्वं चानुभेयं यदि सन्ति तत्र कथमन्नम्य हि सोख्य मन इत्यादयुच्यते। नैष दोषः । सर्वस्य त्रिवृत्कृतत्वात्सर्वत्र सर्वोपपत्ते: । न ह्यत्निवृत्कृतमन्नमश्नाति कशिदापो वाऽत्रिवृन्क्वताः पीयन्ते तेजो वाऽनिवृत्कृतमश्नाति कश्विदित्यन्नादानामाखुमभृतीनां वागूग्मित्वं माणवत्वं चेत्याद्यविरुद्धम्। इत्येवं प्रत्यायितः श्वेतकेतुराह-भूय एव पुनरेष मा मां भगवानन्मरयं हि सोक्य मन इत्यादि विज्ञापयतु १ घ. च. ठ. ढ. ण.क्षणे हि वा। २ ख, व. च. ञ्. ठ. ह. ण. षणस। ३ ख. ञ. सौम्य १४ ख. ञ. सम्पेति। ५ स. ङ, ञ् सौम्य । ६ ख. ङ ञ्. भक्षण । घ. इ. भङ्पा आ ।७ ख ङ.न् सौम। ८ ख, ञ. सौम्य।

षछ्ठः खण्ड: ६ ] छान्दोग्योपनिपत्। ३४९

दृष्टान्तेनावगमयतु नाद्यापि ममास्मिन्नथें सम्यङ्निय्रयो जातः । यस्मात्तेजो

मनःप्राणवाच उपचिन्वन्ति स्वजात्यनतिक्रमणेति दुर्दिज्ञेयमित्यभिप्ायोऽतो भूख एवेत्यादयाह। तमेवमुत्तवन्तं तथाऽसतु सोम्येति होवाच पिता शृण्वत्र दष्टान्तं यथैतदुपपद्ते यत्पृच्छसि ॥४॥। इति पष्ठाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥ ५॥ भुक्तस्यान्नरय पीतानामप्यपामशितस्य तैलादेश् येणिष्ठा घातवस्ते मनोवाक्कणा इत्येव यतः सिद्धमतस्तेषामन्नादिमयत्वं युक्तमित्याह-त इति। तेषामन्नादिमयत्वं व्यति- रेकसिद्धिमाश्रित्याSSक्षिपति-नन्विति। अखुप्रमुखानां (णi) रफुटोदपानादनुपलम्भेडपि

इति। सर्वस्थान्देस्त्रिवृतकृतत्वस्योत्तत्वात्तस्य सर्वस्यैव भक्ष्यस्य भूतत्रयात्मत्वसंभवादे- कैकं भक्षयतोऽपि सर्वभक्षकत्वोपपत्तेर्मनआदेरन्नादिमयत्वमविरुद्वमित्यर्थः। उक्कमेव व्यक्ती करोति-न हीत्यादिना। उक्तरीत्या मनआदेरन्नादिमयत् प्रत्यायनद्वारा प्रेनाड्या सन्मा- न्रपरिशेषे प्रत्याित सति श्वेतकेतुश्चोदयतीत्याह-इत्येवमिति। सर्वेषां संनिधाना- विशेषेऽन्नस्य सक्ष्मांशो मन एवोपचिनोति न प्राणमिति निश्चयासिद्धिरित्याह-नाद्या- पीति। पार्थिवमेवोपचिनोतीति विशेषमाशङ्कयाऽऽह-यस्मादिति । एकस्मिल्नुदरे प्रविष्टानामन्नादीनां मिश्रीभृततवान्मनसश्च सर्वभूतगुणव्यञ्ञकत्वेन सर्वभूतारब्धत्वातार्थिवत्वा- सिद्धिनोक्तो विशेष: संभवतीत्र्थः । यशमादेवमभिप्रायः श्वेतकेतोरत इति योजना । मन- आदेरन्नादिमयत्व मुपपादयितुमुत्तरग्रन्थमवतार्यति-तमेवमिति। यत्त्वं मनआदेरन्ना- दिमयत्वं कथमिति पृच्छसि तदिदं यथोपपद्यते तथाऽन्नान्नादिमयत्वे तस्य दृष्टन्तमुच्य- मानं शृण्विति योजना ॥ ४ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥

(अथ पष्ठाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।)

दध्नः सोध्य मध्यमानस्य योऽिमा स ऊर्ध्व: समुदीषति तत्सपिर्भवति ॥ १॥ दश्ः सोम्य मथ्यमानस्य योऽणिमाडणुभावः स ऊर्ध्वः समुदीपति संभू- योर्ध्व नवनीतभावेन गच्छति तत्सिर्भेवति ॥ १॥ १ क. ख. ञ्र. 'न्दबनस्नेह । २ ख. ञ्. ण. 'मेणातिदु । ३ ख. ङ. ञ्. सौम्योति। ४ क. ग. ट, वृत्करणस्यो । ५ ख. छ. ण. प्रणाड्या। ६ ख. ञ. सौम्य। ७ ख, ङ, ञ् सौम्य।

३५० आनन्दगिरिकृतटीका संवलिित शांकर भाव्य समेता - ६ ष्ठ, थ्याये-

मिश्रीभावेऽपि सुक्ष्मभागस्य पृथगेव कार्यकारणते दृष्टन्तमाह-दध्न इति ॥ १ ॥ एवमेव खलु सोम्या्नस्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भवति ॥ २ ॥ यथाडयं दृष्टान्त एवमेव खर्लु सोभ्यान्नस्यौदनादेरश्यमानस्य भज्यमानैस्यो- दर्येणाग्निना वायुसहितेन खजेनेव मथ्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध: समुदीपति तन्मनो भवति मनोवयवैः सह संभूप मन उपचिनोतीत्येतत् ॥ २॥ दृष्टान्तमनूद्य दार्टान्तिकमाह-यथेति। खजो मन्थास्तेन मथ्यमानस्य दन्नो यथाऽ णिमा तथा यथोक्तस्य व्वस्य योऽणिमेति योञम् । कथं तन्मनो भवतीत्युच्यते प्रागफि मनसः सिद्धत्वादित्याशङ्कयाSडह-मनोवयवौरति ॥ २ ॥ अपार साध्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्: रुमुदीषति स प्राणो भ्रवति॥ ३ ॥ तथाऽपां सौम्य पीयमानानां योऽणिमा स ऊर्ध्वः समुदीपति स प्राणो भवतीति ॥ ३॥ ॥ ३ ॥ तेजसः से,म्याश्यमानस्य योऽणिमा स ऊर्ध्वः समु- दीषति सा वाग्भवति॥४ ॥ एवमेव खलु साम्य तेजसोऽश्यमानस्य योडथिमा स ऊर्ध्वः समुदीपति सा वाग्भाति॥४ ॥

अन्नमय५ हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजों- मयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ५॥ इति षष्ठाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेरेजोमयी वागिति युक्तमेव १ ख, ञ, लु सैम्दा। २ ख. ञ. लु स,म्या । ३ क. ख. ग. घ. ङ, ट, ठ. ड. णं. 'नस्पै,द' । ४ ख. ञ. सौम्य। ५ ख, ङ, ञ्. सौभ्य। ६ ख. ञ्. ध. 'सः सै,म्या। ७ ख. घ. ञ. सौम्य। ८ ख. ध, ञ्. सौम्य। ९ ख. त्. सौम्येति। १० ख. ञ्. सौम्य ।

सत्म: खण्ड: ७ ] छान्दोग्योपनिपत्।

मयोक्त मित्य मिप्रायोऽतोऽपेजसोरस्त्वेतत्सर्वमेवम्। मनस्त्वन्नमयमित्यत्र नैका न्तेन मम निश्चयो जातोडतो भूय एव मा भगवान्मनसोऽन्नमयत्वं दृष्टान्तेन विज्ञांपयत्विति। तथा सोभ्येति होवाच पिता ॥५॥ इत्ति पष्ठध्यायस्य पष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ मनआदेरन्नादिमयत्त्रमुपसंहरति-अन्नमयं हीति। अतो भचदभिप्रायादिति यावत्। एतत्सर्वमिति प्राणरयाम्मयत्वं वाचरतेज,मयत्वं चाच्यते। हृदयप्रदेशे प्राणादिसंनिधाना विशेषे कथं मनस एवान्नरसेनोपचय इयेतन्नादयापि समाहितमिति मत्वाSडह-मन-

इति षष्ठाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।)

पोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माऽशी: काममपः पिबाऽडपोमयः प्राणो नपिबतो विच्छे- त्स्यत इति॥ १॥ अन्नस्य भुक्तस्य योऽणिष्ठो धातुः स मनास शक्तिमधात्साऽन्नोपचिता मनसः शक्ति: पोडशधा प्रविभज्य पुरुपस्य कलात्वेन निर्दिदिक्षिता। तया मनस्यन्नोपचितया शक्त्या पोडशधा प्विभक्तया संयुक्तस्तद्वान्कार्यकारणसंघा- तलक्षणो जीवविशिष्टः पुरुषः पोडशकल उच्यते यस्यां सत्यां द्रष्टा श्रता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञाता सर्वक्रियासमर्थः पुरुषो भवतति हीयमानायां च यस्यां सामर्थ्यहानिः। वक्ष्यति चाथान्नस्याऽडयै द्रष्टेत्यादि । सर्वस्य कार्य- कारणस्य सामर्थ्य मनःकृतमेव। मानसेन हि वलेन संपन्ना बलिनो दृश्यन्ते लोके ध्यानाहाराश्च केचिदन्नस्य सर्वात्मकत्वात्। अतोऽ कृतं मानसं वीर्य पोडश वला यस्य पुरुषस्य सोडयं पोडशकल: पुरुष एतच्चेत्पत्यक्षीकर्तुमिच्छसि पश्चदशसंख्याकान्यहानि माऽशीरशनं मा कार्पी: काममिच्छातोऽपः पिव यस्माशन्नपिवतोऽपस्ते प्राणो विच्छेत्स्यते विच्छेदमापत्स्यते यस्मादापोमयोऽ

• उदकपानमकुर्वतः ।

१ ख. ङ. ञ्. सौम्येति। २ ख. ञ. सौम्य। ३ ग. घ. च, ट, ठ. ड. 'र्यकर०। ४ ग. घ. ङ च, ट, ठ, ड. ढ. र्यकर। ५ क,णसंवानस्य।

३५२ आनन्दगिरिट्ट तटीकासवलितशंकरभाष्यसमेता-[६ षष्ठाव्याये- वि्त्रकारः प्राण इत्यवोचाम। न हि कार्य स्वकारणोपष्टम्भमन्तरेणाविभ्रश- मानं स्थातुमुत्सहते ॥ १ ॥ अन्वयव्यतिरेकाम्यां मनसोऽन्नरसोपचितत्वं दर्शयितुमन्नरसजनितां शक्ति कलात्वेन वल्पयति-अन्नस्येत्यादिना। षोडशदिनवच्छेदेन षडशधा कल्पनं द्रष्टव्यम। तथाऽपि पुरुषस्य कथं षोडशकलैत्मत आह-तयेति। तामेव प्रकृतामन्नरसकृतां शक्ति विशिनष्टि-यस्यामिति। तया संयुक्तः पुरुषः षेडशकल इति पूर्वेण संबन्धः । अन्नरसजनितं मानसशक्तिप्रयुक्तं संघतस्य स.म्थ्मित्या वॉक्यं प्रमाणयति-चक्ष्यति चेति। आयो लाभोऽस्यास्तीत्ययी यावदनं प्राप्यात्ता भवति तावदेवास्य द्रष्टेत्यादिव्य- चहारः संभवतीत्यर्थ । उक्तेडयें लोकानुभवमनुकलयति-सर्वस्येति। तदेव स्पष्टयति- मानसेनेति। किच केचिन्मानसेनैव बलेन ध्यानाहारा दृश्यन्ते तच्च ध्यानमन्नपरम्प- रापरिनिष्पन्नमन्नस्यैव देहादिरूपेण परिणतत्वादित्याह-ध्यानेति। एवं पातनिकां कृत्वा षोडशकलशब्दार्थमाह-अत इति। यतोऽन्नकृतं मानसं वीर्यमतस्तदेव षोडशधा विभज्य कला यस्प्ति योजना। एतच्छव्देनान्नकृतं मानसं वीर्य पर मृश्यते। विच्छेत्स्पते विच्छेदमाफतस्यते यस्मात्तस्मादपः पिवेत पूर्वण संबन्धः । अपां पानपरित्यागे प्राणवि च्छेद कारणमाह-यस्मादिति। प्राणस्याम्तयतवेऽपि किमित्यपां पर्रत्यागे तस्योच्छे- दस्तत्राऽडह-न हीति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नाSSशाथ हैनमुपससाद किं व्वीमि भो इत्युचः सोम्य यजूशषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ स हैवं श्रुत्वा मनसोऽन्नमयत्वं प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छन्पश्वदशाहानि नाऽडशा- शनं न कृतवान्। अथ पोडशेऽहनि हैनं पितरमुपससादोपगतवानुपगस्य धोवाच किं व्रवीमि भो इति। इतर आह ऋः सौध्य यजूपि सामान्यधी क्वेति। एवमुक्तः पित्राSडह-न वै मा मामृगादीनि प्रतिभान्ति मम मनसि न दृश्यन्त इत्यर्थों हे भो भगवन्निति ॥ २ ॥ ॥ २ ॥

१ ख. घ, ङ, ङ, ञ्, ठ, ड, ढ. ण. विभ्रत्यमा। २ ग, छ, ट, कलय ।३ क, म. ट. लत्त्म 1 ४ क. ग. ट, वाक्यशेष। ५ ख. न्. सौम्य । ६घ, ङ, ठ, त. 'ति न। ७ ख. ञ. सौम्य।

सप्तम: खण्ड: ७ ] छन्दोग्योपनिपस्। ३५३ त होवाच यथा सौध्य महतोऽ्पाहितस्यैकोड ङ्वगारः खद्योतमात्र: परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेव५ सोम्य ते पोडशानां कलानमिका कलाडतिशिष्टा स्याचयैतर्हि वेदान्ानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति॥ ३ ॥ एवमुक्तवन्तं पिताऽडह शणु तत्र कारणं येने ते तान्यृगादीनि न प्रतिभाँ न्तीति तं होवाच यथा लोके हे सोध्य महतो महत्परिमाणस्याभ्याहितस्योप- चितस्येन्धनैरग्नेरेकोडडङ्गारः खद्योतमात्रः खद्योतपरिमाणः शान्तस्य परिशिष्टोऽ वशिष्टः स्याद्वेत्तेनाङ्गरेण ततोऽपि तत्परिमाणादीपदपि न बहु दहेदेवभेव खलु सोध्य ते तवान्नोपचितानां पोडशाना कलानामेका कलाऽवयवोऽतिशि- ष्टाऽवशिष्टा स्यात्तया त्वं खद्योतमात्राङ्गारतुल्ययैतहींदानी वेदान्नानुभवसि न प्रतिपद्यसे श्रुत्वा च मे मम वाचमयाशेषं विज्ञास्यस्यशान भुङ्क्ष्व तावत् ॥३।। ऋगाद्यप्रतिभानं तत्रेत्युच्यते । ईषदपि न दहेत्कुतो बहु दहेदिति योजना ॥ ३ ॥ स हाऽडशाथ हैनमुपससाद तः ह यत्किंच पमच्छ सर्व५ ह प्रतिपेदे॥ ४ ॥ स ह तथैवाऽडश भुक्तवानथानन्तर हैनं पितरं शुश्रूषुरुपससाद तं होपगतं पुत्रं यत्कचर्गादिषु पमच्छ ग्रन्थरूपमर्थजातं वा पिता स श्वेतकेतुः सर्वे ह तत्प्रतिपेद ऋगाद्यर्थेतो ग्रन्थतक् ।। ४ ॥ । ४ ॥ त५ होवाच यथा सोड्य महतोऽयाहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधायें प्राज्वलये- चेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ तं होवाच पुनः पिता यथा सोभ्य महतोऽभ्याहितस्यत्यादि समानमेकमङ्गारं

१ ख. व. ञ्. सौम्य । २ ख. घ. ञ्. सौम्य। ३ ख. च. ञ्. ठ. ड. ण. न त कगा। ४ ख. च. ञ् ड. ण. भान्ति तं ।५ ख. ङ, ञ्. ड. सौम्य। ६ ख. ड. त्र. सौम्य। ७ क. ख. ग. ञ, ट, ड, ण. होपाग । ८ क, ग, घ, च, ट, ठ, ड. ०र्वे हैत। ९ ख, ञ्. सौम्य। १० ग.य प्रज्व । ११ ख. ङ. ञ्. सौम्य। ४५

३५४ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशञांकर भाष्य समेता-[६ पष्टाध्याये- शान्तस्याये: खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैश्चणैश्रोपसमाधाय माज्बलयेद्वर्घयेत्। तेनेद्वेनाङ्गरेण ततोऽपि पूर्वपरिमाणाद्वडु दहेत्॥५ ॥

एव सोभ्य ते घोडशानां कलानामेका कलाS- तिशिष्टाऽभूत्साSन्नेनोपसमाहिता भाज्वाली तयैताह वेदाननुअवस्यन्नमय५ हि सोध्य मन आपोमयः प्राणस्ेजोमयी वागिति तद्वास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६॥ इति पष्ाध्पायस्य सप्मः खण्डः ॥ ७॥ एवं सौभ्य ते पोडशानामन्नकलानां सामर्थ्यरूपाणामेका कलाऽतिशिष्टा भूदतिशिष्टाSसीत्पश्चदशाहान्यभुक्तवत एकें के नाह्ा ै का कला चन्द्रमस इवापरपक्षे क्षीणा साडतिशिष्टा कला तवान्नेन भुल्तेनोपसमाहिता वर्धितोपचिता माज्वालि दैध्य छान्दसं पज्वलिता वर्धि तेत्यर्थः। प्राज्वालीदिति पाठान्तरं तदाँ तेनोपसमा - हिता स्वयं प्रज्वलितवतीत्यर्थः। तया वर्धितयेतहींदानीं वेदाननुभवस्युपलभसे। एवं व्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यामन्नमयत्व्रं मनसः सिद्धमित्युपसंहरत्यन्नमयं हिसोम्य मन इत्यादि। यशैतन्मनसोऽन्नमयत्वं तव सिद्धं तथाऽडपोमयः प्राणस्तेजो- मथी वागित्येतदपि सिद्धमेवेत्यभिग्नायः। तदेतद्धास्य पितुरुक्तं मनआदीना- मन्नादिमयत्वं विजज्ञौ विज्ञातवाञश्वेतकेतु:। द्विरभ्यासस्त्रिवृत्करणेपकरणेंसमा- प्त्यर्थः ॥ ६ ॥ इति पष्ठाध्यायस्य सप्मः खण्डः ॥७॥ व्यावृत्तिर्व्यतिरेकोऽन्नोपयोगाभावे मनसः सामर्थ्याभावः । अनुव्ृत्तिरन्वयोऽन्नोपयोगे मनसः सामथ्यमिति भेदः। मनसोऽन्मयत्वमुपपादयितुमुपक्रान्तमापोमयः प्राण इत्यादि कथमिहोच्यते तत्राऽडह-यथतदिति। विद्यासमातिमन्तरेण कथं द्विर्वचनमिःयाश क्चाऽडह-द्विरभ्यास इति ॥ ६॥ इति षष्ठाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

१ ख. ञ. सौम्य। २ क. ग. घ, ङ, ज, झ, ठ. त. थ.लीत्तये । ३ ख. ञ. सौम्प । ४ ख. ङ ञ्. सौम्य।५घ, ङ, ड. ढ. र्थः । तथा । ६ ख. ग. ञ्र. ट. छ.लि वा पा ।७ म, ट, उ.दाडमेनो। ८क, ख, ङ त् साग्य। ९ ठ, ढ.ण स्र ।१० क.गपरित।

अष्टमः खण्ड: ८] छन्दोग्योपनिषत्। ३५५

(अथ षषाध्यायस्याष्टमः खण्डः )

उद्दालको हाऽडरुणि: श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वमान्त मे साम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुदः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो अ्रवति स्वमपीतो प्रवति तस्मादेन स्वपितीत्याचक्षते स्वश ह्वपीतो भवति॥ १॥ यरिमन्मनसि जीवेनाऽडत्मनाऽनुपचिष्टा परा देवताऽऽदर्स इव पुरुषः प्रतिषिं- म्वेन जलादिष्चिवें च सूर्यादयः प्रतिबिम्बैः। तन्मनोऽन्मयं तेजोमयाभ्यां वाक्माणाभ्यां संगतमधिगतय्। यन्मयो यत्स्थश्च जीवो मननदर्शनश्रवणादि- व्यवहाराय कल्पते तदुपरमे च स्वं देवतारूपमेव प्रतिपद्यते। तदुक्तं श्रुत्यन्तरे- ध्यायतीव लेलायतीव सधीः स्वमो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमय इत्यादि, स्वम्नेन्त्र शारीरमित्यादि, माणननेव प्राणो नाम भवतीत्यादि च। तस्यास्य मनस्थस्य मनआख्यां गतस्य मनउपशमद्वारे- गेन्द्रियविषयेभ्यो निवस्तस्य यस्यां परस्यां देवतायीं स्वात्मभूतारयां यदवस्थानं तत्पुत्रॉँयाSSचिख्यासुरुहालको ह किलाऽडरुणिः श्वेतकेतुं पुत्रसुचाचोक्तवान्। त्रिव्ृत्करणनिर्णयविषयमवान्तरप्रकरणं परिसम,प्य महाप्रकरणं सदद्वेषनमेवानुवतयन्मनसो लये सुषुत्तौ जीवस्य सत्संपर्त्ति वक्तुं मनउपाधिकत्वमुक्तमनुवदति-यस्मिन्निति । उपाधे: स्वरूपमुक्तं संचारयति-तन्मन इति। उपाव्युपहिते कार्यकरत्वं दर्शयति- यन्मय इति। मनसो भावे जाग्रत्वप्रव्यवहारसिद्धिरित्युक्त्ा तदभावे सुषुतिमवतार- यति -- तदुपरमे चति। आत्मनि मनोवशादेव दर्शनादिव्यवहारो न रवारस्येनेत्यत्र बृहदारण्यकश्षुतिं प्रमाणयति -- तदुक्तमिति। द्वितीये वाक्ये सधीरित्येतदुपयुज्यतें। ततीये तु विज्ञानमयो मनोमय इति च पदद्वयमुपजीवते। एवं भूमिकां कृत्वा समनन्तर- वाक्यमादत्ते-तस्येति। ततुन्नायेत्यत्र तस्यां देवतायां तदवस्थानमिति तच्छब्द्वार्थः।

१ ख. ञ्. सौम्य। २ ख. ञ्. सौम्य। ३ क, व, ङ व स्। ढ. व वासू। ४ ख. घ. ञ. ण बिम्मेन। त०।५ग, घ. च, ट, ठ, ड, ढ. णो भ° । ६ ठ, दा रुदरूदभू। ७ घ. ठ. ण. नाय वाचि।

३५६ स्वम्ान्तं स्वम्नमध्यं स्वम् इति दर्शनशृत्तेः स्वमस्या््ध्य स्वम्ान्तं सुषुप्तमित्येतत् । अथवा स्वम्नान्तं स्वम्नसतत््वमित्यर्थः । तत्राष्यर्था. त्सुपुप्तमेव भवति। रवमपीतो भवतीति वचनात्। न ह्न्यत्र सुषुसात्स्वमपीति जीवस्थेच्छन्ति ब्रह्मविदः। तन्र ह्यादशापनयने पुरुषपतिबिम्ब आदर्शगतो यथा रमेव पुरुषमपीतो भवत्येवं मनआदयुपरमे चैतन्यप्रतिबिम्बरूपेण जीवेनाऽडत्मना मनसि पविष्टा नामरूपव्याकरणाय परा देवता सा स्वमेवाऽडत्मान प्रतिपद्यते जीवरूपतां मनआख्यां हित्वा। अतः सुषुप् एव स्वमान्तशब्दवाच्य इत्यवग- म्यते। यत्र तु सुपः स्वन्ान्पश्यति तत्स्वामं दर्शनं सुखदुःखसंयुक्तमिति पुण्य।- पुण्यकार्यम्। पुण्यापुण्ययोहिं सुरूदुःखारम्भकत्वं प्रसिद्धम् । पुण्यापुण्ययोश्रा- विद्याकामोपष्टम्भेनैव सुखदुःखतदर्शनकार्यारम्भकत्वसुपपद्यते नान्यथेत्यविद्या- कामकर्मभिः संसारहेतुथिः संयुक्त एव स्वम इति न स्वमपीतो भवति। अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्छोकान्हृदयस्य भवति तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा एपं परम आनन्द इत्यादिश्रुतिभ्यः । सुषुस एव स्वं देवतारूपं जीवत्वविनिर्युक्तं दर्शयिष्यामीत्याह। स्वप्नान्त मे मम निग- दतो हे सोस्य विजानीहि विस्पष्टमवधारयेत्यर्थः । तत्रेति द्वितीयपक्षोक्तिः। अर्थादिति। स्वम्नस्य हि कार्यस्य सतत्वं कारणं तच्व सुषुमेव। सुषुप्ताख्यं तमोऽज्ञानं बीजं रप्तप्रबोधयोरित्युभयापगमनात् +। द्वितीय- व्याख्याने सुषुप्तमेवार्थवशात्फलतीत्यर्थः । इतश्र स्वप्नान्तशब्देन साक्षादर्थाद्वा सुघुप्तमे- वोक्तमित्याह-स्वमिति। नन्ववस्थान्तरेऽपि स्वमपीतो भवतीतिवचनमविरुद्धमिति चेन्नेत्याह-नहीति। तत्रापि कथं स्वापः स्यादित्याशङ्कयाऽडह-तन्नेति। स्वपि- तिनामनिर्वचनसामर्थ्यसिद्धमर्थ निगमयति-अत इति। ननु खप्नान्तशब्दो बुद्धान्त- शब्दवदयदा स्वप्मेवान्वाचष्टे तदापि खमपीतो भवतीत्यविरुद्धं सर्वदा जीवस्य सद्रूप- ब्रह्मप्रात्तिरतुल्यत्वादत आह-यत्र त्विति । स्वम्नदर्शनस्य पुण्यापुण्यकार्यतवं प्रकट- यति-पुण्यापुण्ययोहीति। न केवलं पुण्यापुण्याभ्यामेव रवमे संयुज्यते कित्वि- द्यादिभिश्चेति न तत्र स्वाप्ययः संभवतीत्याह-पुण्यापुण्ययोक्चेति। तर्हिं स्वप्रवन्न

• स्वम्शब्दस्य स्वप्रसुषुप्तयोः साधारणत्वत्सुषुते व्यावृत्त्पर्थ दर्रीनवृत्तेरिति विशेषणं सुषुप्ते- रदर्शनवृत्त्तित्वात् । + तत्रोभयोलियात्।

१ ख. व. च. ञ्. ठ. ण. नये पु। २ ख. व. च ञ्र. ण.ष एव परमान। ठ.ष ए प ।३ ङ मान ।४ ख. ङ. ञ. सैम्य।

अष्टनः खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिपत्। ३५७

सुपुप्तेऽपि स्वाप्ययः स्यात्तत्रापि कामकर्मादि संबन्धसंभवादित्याशक्कयाSSह-अनन्वाग- तमिति।

कदा स्वम्ान्तो भवतीत्युच्यते। यत्र यस्मिन्काल एतन्नाम भवति पुरुषस्य स्व्स्यतः । पसिद्ध हि लोके स्वपितीति। गौणं चेदं नामेत्याह । यदा स्व्रपि- तीत्युच्यते पुरुपस्तदा तस्मिन्काले सता सच्छ्दवाच्यया प्रकृतया देवतया संपभ्नो भवति संगत एकीभूता भवति। मनासि मविष्टं मनआदिसंसर्गकृतं जीवरूपं परित्यज्य स्वं सदूय थत्परमार्यसत्यमपीतोऽपिगतो भवति। अतस्त- स्मातत्वपितीत्येनमाचक्षते लौकिकाः। स्वमात्मान हि यस्मादपीतो भवति। गुणनामपंसिद्धितोडपि स्वात्ममािर्गम्यत इत्यभिमायः । कर्थ पुनलौंकिकानां

पुण्या घुण्यनिमि ससुखदुःखाद्यनेकायासालुभवाच्छन्तो भवति ततश्राऽडयस्तानां करणानामनेकव्यापारनिमित्तग्लनानां स्वव्यापारभ्य उपरमो भवति। श्रुतेश्र आर्म्यत्येव वाक्यास्यति चक्षुरित्येवमादि। तथा च गृहीता वाग्गृहीतं चक्षर्ग- हीतं श्रोत्र मृहीतं मन इत्येवमादीनि करणानि माणग्रस्तानि माण एकोऽश्रान्तो देहे कुलाये या जागर्ति तदा जीवः श्रमापनुत्तये स्वं देवतारूपमात्मानं प्रतिप दयते। नान्यत्र स्वरूपावस्थानाच्छमापनोदः स्यादिति युक्ता पसिद्धिलौंकिकाना स्वं ह्वपीतो भवतीति । दृश्यते हि लोके ज्वरादिरोगग्रस्तानां तद्विनिर्मोके सवात्मस्थानां विश्रमणं तद्दिहापि स्यादिति युक्तम् । तद्यथा श्येनो वा सुपणो वा विपरिपत्य श्रान्त इत्यादिश्रुतेश्व ॥ १॥ सति जीवरूपे कथ देवताभावः संभवतीत्याशङ्कयाऽडह-मनसीति। तस्मादित्य- स्यातःशब्दो व्याख्यातस्तेन परामृष्टं हेतुमेव स्पष्टयति-स्वमात्मानमिति । स्वपिति- नामनिर्वचनफलं दर्शयति-गुणेति। सुपुते स्वरूपावस्थानस्य मुख्यस्यासंभवान्मुक्तत्वेनानु- त्थानप्रसङ्गातस्वरूपावस्थानप्रसिद्धेर्निमित्तं वक्तव्यमिति पृच्छतति-कथं पुनरिति । ज्वरादिरोगग्रस्तस्य स्वभावस्थितौ प्रसिद्धः श्रमाभावः सुषुप्त च श्रमापनोदाबस्थानं तथा च तत्र स्वरूपस्थितिप्रसिद्धिरविस्दवययाह-जाग्रदिति।, संगृहीतं समाधानं विवृणोति-

१ ङ. 'सिद्देरपि। २ ख. घ. ङ च. ञ्. ण. 'म्मति वा । ३ ख. व. ञ्र. ट. ण. वक्षु: श्र,म्पति ओन्नमित्ये ।

३५८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाव्याये- जागरिते हीति । करणानामनेकव्यापःरनिमित्ता ग्लानिर्भवतीतत्र मानमाह-शुते- श्रेति। अनुभवसमुच्चयार्थश्चकारः । सुषुप्त्यवस्थायां करणानामुपरतौ प्रमाणमाह- तथा चेति । सुपुप्तौ प्राणस्यापि वागादिवदुपसंहृतत्त्रमाशङ्कयाSSह-करणानीति। अन्यथा मृतिभ्रान्तिः स्यादिति भावः । जीवस्यापि बहिर्व्यापारः स्यादिति चेनैवं करणा- भावादित्याह-तदेति। ननु सुषुत्ते श्रमापनोदमानरं न स्वरूपावस्थानं तत्कुतो लौकिकी प्रसिद्धिरित्याशङ्कयाSडह-नान्यत्रेति। उक्तमर्थ लौकिकदृष्टान्तेन स्पष्टयति-दृश्यते हीति। बृहदारण्यकश्रुत्यालोच नायामपि सुषुष्यवस्थायामवस्थाद्वयजनितश्रमापोहार्थ ब्रह्मनी- डप्राप्तिर्गम्यत इत्याह-तद्यथेति ॥ १ ॥ स यथा शकुनि: सूत्रेण पवद्ों दिशं दिशं पति- त्वाऽन्यत्राऽडयतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एव- मेव खलु साम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वाऽन्य- ताऽडयतनमलब्ध्वा भाणमेवोपश्रयते माणबन्धन हि सोध्य मन इति ॥ २ ॥ तत्रायं दृष्टान्तो यथोक्तडर्यें स यथा शकुनिः पक्षी शकुनिघातकस्य हस्तग- तेन सूत्रेण पवद्धः पाशितो दिशं दिश षन्धनमोक्षार्थी सन्प्रतिदिशं पतित्वाS- न्यत्र बन्वनादायतनमाश्रयं विश्रमणायालब्ध्वाSपाप्य बन्धनमेवोपश्रयते। एव- मेव यथाडयं दृष्टान्तः खलु हे सौभ्य रन्मनस्तत्मकतं पोडशकलमन्नोपचितं मनो निर्धारितं तत्मविष्टस्तत्स्थस्तदुपलक्षितो जीवस्तन्मन इति निर्दिश्यते मञ्चा- क्रोशनवत्। स मनआख्योपाधिजीवोडविद्याकामकरमोपदिष्टां दिशं दिशं सुखदुः- खादिलक्षणां जाग्रत्स्वप्नयोः पतित्वा गत्वाऽनुभूयेत्यर्थः। अन्यत्र सदाख्यात्स्वा- त्मन आयतनं विश्रमणस्थानमलब्ध्वा प्राणमेव प्राणेन सर्वकार्यकरणाश्रयेणो- पलक्षिता प्राण इत्युच्यते सदाख्या परा देवता। प्राणस्य मण पराणशरीरो भारूप इत्यादिश्रुतेः । अतस्तां देवतां प्राणं माणाख्यामेवोपश्चयते । १ ग. ट. पि लर्हि स्व्याप। २ ञ. थ. वोषाश्र ।३ ख, झ, ञ्. सौम्य । ४ ञ. ढ. वोपाश्र। ५ ख. ङ, ञ. सौम्य। ६ञ, ढ.वोप,श्र । ७ ख. ङ, ञ्. ठ. सौम्य। ८ ग, घ. ङ ठ. ड. ढ. त्यतिष्ठस्त° । ९घ. ङ 'क्षितः मा । ठ. क्षित इति प्रा०। १० ङ .. ढ. पराणः । ११ ञ, ठ. वोपाय।

अष्टमः खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिषत्। ३५९

माणो बन्धनं यस्य मनसस्तत्प्राणबन्धनं हि यस्मौत्सोभ्य मनः प्राणोपलक्षित- देवताश्रयं मन इति तदुपलक्षितो जीव इति ॥२॥ तत्रेति सुषुप्यवस्थोच्यते। य्थोक्तोर्ऽर्थों हि जीवस्य ब्रह्मण्यवस्थानं तस्मिन्निति यात्रत्। सशब्दो दृष्टान्तविषयः शकुनिविषयो वा । अप्राप्येति च्छेदः । यथा मञ्चक्रोशनेन मञ्चस्थो देवदत्तो लक्ष्यते तथा तन्मन इति मनसि स्थितो जीवो लक्ष्ी भवतीत्याह- मश्चाक्रोशनवदिति। न केवलं प्रकरणातप्राणशब्देन परा देवता लक्ष्यतेऽन्यत्र प्रयो- गदर्शनाचेत्याह-प्राणस्येति। प्राणशब्देन परदेवतालक्षणायां फलितमाह-अत इति। प्राणमेवोपश्रयते विज्ञानात्मेत्यत्र हेतुमाह -- प्राणबन्धनामिति ॥ २॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैततपुरु- षोडशिशिषति नामाऽडप एव तदशितं नयन्ते तथथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्पैवं तदप आचक्ष- तेडशनायति तत्रैतच्छुङ्गसुत्पतितः सोम्य विजानीहि नेदममूलं अविष्यतीति ॥ ३ ॥ एवं स्वपितिनाममसिद्धिद्वारेण यज्जीवस्य सैत्यस्वरूपं जगतो मूलं तत्युत्रस्य दर्शयित्वाऽडहान्नादिकार्यकारणपरस्परयाऽपि जगतो मूलं सविदर्शयिषुः। अश· नापिपासे अशितुमिच्छाऽशनाँ यालोपेन। पातुमिच्छा पिपासा ते अशनापि पासे अशनापिपासयोः सतत्त्वं विजानीहीत्येतत्। यत्र यस्मिन्काल एतन्नाम पुरुषो भवति। किं तदशिशिपत्यशितुमिच्छतीति। तदा तस्य पुरुषस्य किंनि- मित्तं नाम भवतीत्याह। यत्तत्पुरुषेणाशितमन्नं कठिनं पीता आपो नयन्ते द्रवीकृत्य रसादिभावेन विपरिणमयन्ते तदा भुक्तमन्नं जीर्यति। अर्थ च भव- त्यस्य नामाशिशिपतीति गौणम्। जीरणें ह्यन्नेऽशितुमिच्छति सवी हि जन्तुंः। वृत्तमनूद्यानन्तरवाक्यमुः्थापयति-एवमिति। आहाशनापिप,से सोम्येत्यादीति शेषः । किमभिप्रायः सन्पिता पुत्रं प्रत्येवमाहेत्याकाङ्क्षायामाह-अन्रादीति। अन्ना- दीनि कार्याणि कारणान्यबादीनि तेषां या परम्परा तयाऽपि जगतो यत्सलक्षणं

१ ख. ङ. ञ्. स्मात्सौम्य । २ ञ्. वोपाश्र। ३ ञ. सौम्य। ४ ख. ञ् सौम्य। ५ ज. झ.नीहीति ने । ६ क, ग. ङ ट, ठ, ड, ढ. सत्यं खव०। ७ ख. ञ्. ण. ना सछोपे। ८घ. ङ. च, ट, उ. ढ. थ भ। ९ ख. व, ङ, च, ञ्. ठ, ड. ण. वो ज°। १० ख. ञ. ण. न्तुः । तच्तत्रा । ११ ग. से सौ्ये १२ ख. छ. न. ण. ण त॥

३६० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाध्याये-

मूलं तदर्शयितुमिच्छन्पिता पुत्रं प्रत्यशनेत्यादिकं वाकामाहेत्यर्थः। अशनेत्यक्ष्य सन्नन्तत्वा भावेऽपि कथं तदर्थो व्याख्यायते तत्राऽडह-अशनेति। यकारस्य लोपेनास्मिन्प्रयोगे सन्प्रत्ययः प्रयुक्तस्तथाच तदर्थोक्तिरविरुद्वेत्यर्थः । तत्राशनायापिपासयोः सतखं विज्ञाप- यति -- यत्रेति। सामान्येनोक्तं नाम विशेषतो ज्ञातुं पृच्छति-किं तदिति। यत्कठि- नमनं पुरुषेगाशितं तत्पीता आपो नयन्त इति संबन्धः । तदेति परिणमवस्थोकिः । अथेत्यन्नस्य भुक्तस्य जीर्णत्ानन्तर्यमुच्यते। कथं तदा नाम्नो गौणतं तदाह- जीर्णे हीति। तत्रापामशितनेवृत्वादशनाया इति नाम प्रसिद्धमित्येतस्मिन्नर्थे। यथा गो- नायो गां नयतीति गोनाय इत्युच्यते गोपालः। तथाऽश्वान्चयतीत्यश्वनायोड ज्वपाल इत्युच्यते। पुरुषनायः पुरुषान्नयतीति राजा सेनापतिवां। एवं तत्त- दाऽप आचक्षते लौकिका अशनायेति विसर्जनीयलोपेन। तत्रैवं सत्यन्दी रसा- दिभावेन नीतेनाशितेना स्ेन निष्पादितमिद शरीरं वटकणिकाया मित्र शुङ्गनोड दर उत्पतित उद्धतस्तमिमं शुङ्ध कार्ये शरीराख्यं वटादिशुङ्गवदुत्पतितं हे सोम्य विजानीहि। किं तत्र विज्ञेयमित्युच्यते। शृण्विदं शुङ्गवत्कार्यत्वाच्छरीरं नामूलं मूलरहित भविष्यतीत्युक्त आह श्वेतकेतुः ॥ ३॥ तद्यथेत्यत्र तच्छव्दार्थमाह-तैन्रेति। एतास्मिनर्थे दृष्टान्त उच्यत इति शेषः । अशनायेति कथमणमाख्यानमशनाया इति हि वक्तव्यं तत्राऽडह-विसर्जनीयेति। तत्रेत्पस्य व्याख्यानमेव्रं सतीव्यपामशितनेतृ्वे स्रतीयर्थः । अद्भिः पीताभिरिति शेगः। नन्रेति शरीरनिर्देश: ॥३॥ तस्य क मूल स्पादन्यताआ्देवमेव खलुँ सोम्या- न्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्िः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूल मन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः भ्रजाः सदा- यतनाः सत्पतिष्ठाः ॥४ ॥ यद्ेवं समूलमिदं शरीरं वटादिशुङ्गवत्तस्यास्य शरीरस्य क मूलें

१ ख. छ. ञ्. ण. असनिति। २ क. प्रत्युक्त।३ ख. व. च, ञ्. ड. ढ. ण. °थाऽश्व. नायोऽश्वा। ४ ख. व. ञ. सौम्य। ५ख, छ. ञ्. ण. तत्त्त्रे । ६ ख, ञ्. लु सौम्या । ७ ख. त्, सौम्य। ८ ख. घ. सौम्य ।९ ख. घ. झ, सौम्येमाः ।

अष्टम: खण्डः ८] छान्दोग्योपनिषेत्। ३६१ स्यान्भवेदित्येवं पृष्ट आह पिता। तस्य क मूलं स्यादन्यत्रान्नादन्ं मूलमित्यभि- मायः। कथम्। अशितं ह्यन्नमन्िर्द्ववीकृतं जाउरेणाग्निना पच्यमानं रसभावेन परिणमते। रसाच्छोणित शोणितान्मांसं मासान्मेदो मेदसोडस्थीन्यस्थिम्यो मज्जा मज्ाया: शुक्रम्। तथा योषि्ुक्तं चान्नं रसादिक्रमेणैवं परिणत लोहितं भवति। ताभ्यां शुक्रशोणिताभ्यामन्नकार्याभ्यां संयुक्ताभ्यामन्नैनैवं प्रत्यहं भुज्य- मानेनाSSपूर्यमाणाभ्यां कुड्यमिव्र मृत्पिण्डैः पत्यहमुपचीयमानोऽन्नमूलो देहशुङ्ग: परिनिष्पन्न इत्यर्थः । यश्तु देहशुङ्गस्य मूलमन्नं निर्दिष्टं तदपि देहवद्विनाशो० त्पत्तिमत्त्वात्कस्माचचिन्मूलादुत्पतितं शुङ्ध एवेति कृत्वाSह। यथा देहशुङ्गो नमूल एवमेव खलुँ सोम्यान्नेन शुङ्गेने कार्यभूतेनापो मूलमनस्य शुङ्गस्यान्विच्छ अतिपद्यस्व्र। अपामपि विनाशोत्पत्तिमत्वाच्छुङ्गत्वमेवेति अद्वभिः सोम्य शुङ्गेन कार्येण कारणं तेजो मूलमन्विच्छ। तेजसोडपि विनाशोत्पत्तिपत्वाच्छुङ्गत्व- मिति तेजसा सोम्प शुङ्गेन सन्मूलमेकमेवाद्वितीयं परमार्थसत्यम्। यस्मिन्सर्व मिदं वाचाSSरम्भणं विकारो नामधेयमनतं रज्ज्वामिव सर्पादिविकल्पजातमध्य- स्तमविद्यया तदस्य जगतो मूलमतः सन्मूलाः सत्कारणा हे सोम्येमाः स्थावर- जङ्गनमलक्षणाः सर्वा: मजा न केवलं सन्मूला एवेदानीमपि स्थितिकाले सदा- यतनाः सदाश्रया एव। नहि मृदमनाश्रित्य घटादेः सत्त्वं स्थितिर्वाडस्ति। अतो मृद्धत्सन्मूलत्वात्मजानां सदायतनं यासां ताः सदायतनाः प्रजाः । अन्ते च सत्प्रतिष्ठाः सदेव पतिष्ठा लयः समाप्तिरवसानं परिशेषी यासं ताः सत्म- तिघाः।।४।। अन्नस्य देहमूलत्वमाकाडक्षापूर्वकं व्युत्पादयति -- कथमित्यादिना। तथा पुरुषभुक्ता- न्नवदिति यावत्। तथाऽपि कथं सतो मूलस्य सिद्धिरत आह -- यतत्विति। सतो मूलस्य वास्तवं रूपं दर्शयति -- एकमिति। तस्य सर्वकल्पनाधिष्ठानत्वेन परिणामवादं व्युदस्य- ति-यस्मिन्निति। अध्यासे मूलकारणमाह-अविद्ययेति। प्रजाः सर्वाः सन्मूलाः सदायतनश्चत्युक्तमर्थ दृष्टन्तेन समर्थयते-न हीति। सत्पतिष्ठाः सदायतनाश्चेत्यनयो. रर्थमेदाभावमाशङ्कयाSSह-अन्ते चेति। प्रतिष्ठाशब्दस्य लयवाचित्वादायतनश्दस्य चाSSश्रयविषयत्वान्न पौनरुक्त्यमित्यर्थः । लयशब्दस्य सुषुष्यादिविषयत्वं वारयति- समास्तिरिति। सम्यगाप्ति: समाप्तिरिति प्रप्तिरत्र विवक्षितेति शङ्कां वैरियति :-- अव-

१ क. मज्जातः। ङ, ट. मज़्जाम्यः। २ ठ. शोणितं। ३ ख. ङ. लु सौम्या। ४ ख. ग०. ब, ट. ढ. ण.न तत्कार्य।५ ख. ङ. ञ. सौम्य। ६ ख. ञ्र सैभ्य। ७ ख, ङ ञ् स,म्येमाः ४६

३६२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[ ६ षष्ठाध्याये-

सानमिति । तस्याभावत्वेन तुच्छरूपत्वं निरस्यति-परिशेष इति ॥४ ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तथथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गभुत्पतितश सौम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५॥ अथेदानीम ्शुङ्गद्वारेण सतो मूलस्यानुगमः कार्य इत्याह। यत्र यस्मिन्काल एतन्नाम पिपासति पातुमिच्छतीति पुरुषो भवति। अशिशिषतीतिवदिदमपि गौणमेव नाम भवति। द्रवीकृतस्याशितस्यान्नस्य नेतप आपोSन्नशुङ्ग देहं क्रेद- यन्त्यः शिथिली कुर्युरब्बाहुल्याद्यदि तेजसा न शोष्येन्ते। नितरां च तेजसा शोष्यमाणास्त्रप्सु देहभावेन परिणममानासु पातुमिच्छा पुरुषस्य जायते तदा पुरुषः पिपासति नाम तदेतदाह। तेज एव तत्तदा पीतमवादि शोपयद्देहगतलो- हितपराणभावेन नयते परिणमयति। तद्यथा गोनाय इत्यादि समानमेवं तत्तेज आचष्टे लोक उदन्येत्युदकं नयतीत्यृदन्यम्। उदन्येतीति च्छान्दसं तत्रापि पूर्ववत्। अपामप्येतदेव शरीराख्यं शुङ्गं नान्यदित्येवमादि समानमन्यत् ॥५॥ अन्नाख्यशुद्धद्वारा सतो मूलस्ाधिगनेरनन्तरमित्यथशब्दार्थ: । पिपासतीत्येतन्नाम पुरुषो यस्मिन्काले भवतीति योजना । कथं पिपासतीत्येतन्नाम पुरुषस्य गौणमित्याश क्कयाSSह-द्रवीकृतस्येति। भवत्वपां तेजसा शोष्यमाणतं कि तावतेत्याशङ्कयSS- ह-नितरां चेति। तदा पानेच्छावस्थायामित्यर्थः। तेजतो यदुदकनेतृत्वमुक्तं तत्र श्रुतिमवतार्थ व्यावष्टे-तदेतदाहेति। उदन्यमिति वक्तव्ये कथमुदन्येत्युक्तं तत्राSSह- उदन्येतीति। तत्रापि तेजस्यपीत्येतत् । यथाऽशनायेति च्छादसं तथा तेजस्युदन्येत्यपि च्छान्दसमेवेत्याह-पूर्ववदिति। अन्नद्वारा सतो मूलस्याधिगमवदम्बुद्वाराऽपि तस्याधि- गतिरस्तीत्याह-अपामपीति ॥ ५॥ तस्य क मूलथ स्पादन्यत्रान्योऽद्भिः सोम्य

१ ख. ञ्र. सौम्य। २ ज. झ.नीहीत ने । ३ ख. व. च. ञ्. ठ. ड. ण. कर्तव्य०। ४. ख. ञ्. ण.ष्यत इति। नि° ।१ क, म, ग, ञ्र ट, ण. आामा पु। ६ क, छान्द्स- मिलि । ७ ख. ञ. सै,म्य°।

अष्टत्रः खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिपत्। ३६३

शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतना: सत्प्तिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्त्रो देवताः पुरुष प्राप्य त्रिवृत्निवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्म- नसि संपदते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥६॥ सामर्थ्यात्तेजसोऽप्येतदेव शरीराख्यं शुङ्गम्। अतोऽप्जुङ्गेन देहेनाऽडपो मूलं गम्यते। अद्भिः शुङ्गेन तेजो मूलं गम्यते। तेजसा शुङ्गेन सन्मूलं गम्यते पूर्व- वत्। एवं हि तेजोबन्नमयस्य देद्शुङ्गस्य वाचारम्भणमात्रस्यान्नादिपरम्परया परमार्थसत्यं सन्मूलमभयमसंत्रासं निरायासं सन्मूलमन्विच्छेति पुत्रं गमयि- त्वाऽशिशिपति पिपासतीति नामप्रसिद्धिद्वारेण यदन्यदिहास्मिन्मकरणे तेजो- बन्नानां पुरुषेणोषयुज्यमानानां कार्यकरणसंघातस्य देहशङ्गस्य स्वजात्यसांक- येणोपचयकरत्वं वक्तव्यं मापत तदिहोक्तमेव द्रष्टव्यमिति पूर्वोंक्तं व्यपदिशति। यथा र नु खलु येन प्रकारेणेमास्तेजोबन्नाख्यास्तिस्त्रो देवताः पुरुषं माप्य त्रिट्ट- त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तकत पुरस्तादेव भवत न्मश्वितं त्रेधा विधीयत इत्यादि। तत्रैवोक्तमन्नादीनामशितानां ये मध्यमा घातवस्ते साप्तवातुकं शरीरमुपचिन्व- न्तीत्युक्तम्। मांस भवति लोहितं भवति मज्जा भवत्यस्थि भवति ये त्वणिष्ठा धातवो मनः प्राणं वाचं देहस्यान्तःकरणसंघातमपचिन्वन्तीति चोक्तं तन्मनो भवति स म्राणो भवति सा वाग्भवतीति। तेजःउद्द्वाराडपि सतो मूलस्य प्रतिपत्तिरसतीत्याह-सामर्थ्यादिति। त्रिवृत्करण- वशादिति यावत्। शरीरस्य भूतत्रयकार्यत्वमतःशब्दार्थः । यथा पूर्वमन्नशुङ्गेन देहेनाच्ाख्यं मूलं गम्यत इत्यादि व्याख्यातं तथा तेजःशुङ्गेन देहेन तेजो मूलं गम्यत इत्यादि व्याख्ये- यमित्याह-पूर्ववदिति। वृत्तानुवादपूर्वक यथेत्यादिव।क्यमादत्ते-एवं हीति । उक्तया

१ ख. व. ञ्. सौम्य। २ ख. ञ्र. सौम्येमाः । ३ क. ग. ज. ट. थ. तु। ४ ख ञ्र. लु० सौम्ये०। ५ ङ ञ् सौम्य। ६ व, ङ, च, ठ. ढ. ण. पभुज्य । ७ग. घ, ठ. ड, कार्य- कार ८ क. ग. च, ट, ठ, ड. तु।

६६४ आनन्द गिरिकृ तटीका सवलितशंकिरभाष्य समेता-[६ षषठाव्याये-

रीत्या नामद्वयप्रसिद्धिद्वारेण यथोक्तदेहाख्यशुङ्गस्यान्नादिकारणपरम्परया सदास्यं मूलमुक्त विशेषणं सन्मूलमन्विच्छेत्युपदेशेन श्वेतवेतुं ज्ञापयित्वा व्यवस्थया शरीरमेकैकभूतारब्धमित्या- क्षेपे प्राते य: स्मिन्प्रकरणे तेजःप्रभुतीनामुपयुज्यमानानां स्वस्भावानुसरेण संघातस्योपच यकरत्वं वत्तव्यं प्राप्तं तदिह सर्वशरीरेषु सर्वभूतकार्योपलम्भादूव्यवस्थायां प्रमाणाभावाद्ृश्य- माने संबाते कस्य भृतस्य कियत्कार्यमित्यपेक्षायामन्नमशितमित्यादावुक्तमेव द्रष्टव्यमिति पूर्वोक्तं व्यपदिशतीति योजना । सतो मूलस्य व्यवहारसत्यत्वं वारयति-परमार्थेति। वस्तुतो नाविद्यासंबन्धस्तस्यास्तीत्याह-अभयमिति। अविद्याकार्यसंबन्धोऽपि परमार्थतो न तस्यास्तीत्याह-असंत्रासमिति। उभयसंबन्धाभावे समुतखातनिखिलदुःखत्वेन पर- मानन्दत्वं तस्य सिध्यतीत्याह-निरायासमिति। पूर्वोक्तमेव व्यक्ती करोति-तत्रैवेति। ककि तदन्नमशितमित्याद वुक्तं तत्राSSह-अन्नादीनामिति। साप्तधातुकं त्वगसृड्मांस- मेदोमज्ास्थिए क्राख्याः सप धावस्तेषां संहतिरूपमित्यर्थः । सोडयं माणकरणसंघातो देहे विशीर्णे देहान्तरं जीवाधिष्ठितो येन क्रमेण पूर्वदे हात्मच्युतो गच्छति तदाहास्य हे सोम्य पुरुषस्य पयतो म्रियमाणस्य वाऊमनसि संपद्यते मनस्युपसंहियते । अथ तदाऽडहुर्ज्ञातयो न वदतीति। मन :- पूर्व को हि वार्यापारः । "यह्वै मनसा ध्यायति तद्वाचा वदाति " इतिश्रुतेः। वाच्युपसंहृतायां मनसि मनो मननव्यापारेण केवलेने बर्तते। मनोऽप यदोप- संहियते तदा मनः पाणे संपन्नं भवति सुषुप्काल इव तदा पार्श्वस्था ज्ञातयो न विजानातीत्याहुः। माणश्र तदोर्ध्वोच्छ्वासी स्वात्मन्युपसंहृतवाह्यकरणः संचर्गविद्यारयां दर्शनाद्स्तपादादीन्विक्षिपन्वर्मस्थानानि निकृनतन्निवोत्सर्क्र मेणोपसंहृतस्तेजसि संपद्यते। तदाऽडहुर्ज्ातयो न चलतीति मृतो नेति वा विचिकित्सन्तो देहमालभमाना उष्णं चोपलभमाना देह उष्गो जीवतीति यदा तदप्यौण्यलिङ्गं तेज उपसंहियते। तदा तत्तेजः परस्यां देवतायां पशाम्यति। तेजेबन्नकार्यभृतदेहशुद्धद्वारा सतत्वं बिरूपितमिदानी मरणद्वारेणापि तन्निरुपयि तुमारभते-सोऽयमिति । तदाहेत्यत्र क्रमवद्रमनं तदित्युक्तम्। वा््यापारस्य मनसि लये हेतुमाह-मनःपूर्वको हीति। प्राणसंपत्तिर्मनसस्तदधीनत्वम्। मनोव्यापारनि- वृत्यवस्था तदेत्युच्यते। प्राणश्च तदेत्यविज्ञानावस्था कथ्यते। कर्थं प्राणस्य स्वातम

१ ख. ङ. ञ. स,म्य। २ ख. घ. ञ. ण. न प्रव । ३ ग. घ. ठ. ढ.न्तचन इवो। ४ क. वोत्सजन्क्रमे। ख. ग. व. ट. ड. द. ण. त्सर्जन्कमे।

अष्टमः खण्ड: ८] छान्दोग्योपंनिषत्। ३६५

न्युपसंहृतबाह्यकरणत्वं तदाह-संवर्गविद्यायामिति। तत्र हि म्ाणः संवृड्क्ते वागादी- नीति दृष्टमतो युक्तं तस्य स्वात्मन्युपसंहृतकरणत्वभित्यर्थः। तेजसीति भौतिकमाध्यात्मिकं तेजो गृह्यते। जीवतीत्ाहुरिति संबन्धः । तदैवं क्रमेणोपसंहृते स्वमूलं प्राप्ते च मनसि तत्स्थो जीवोऽपि सुषुप्तकालव- न्निमित्तोपसंहारादुपसंहियमाणः सन्सत्याभिसंधिपूर्वकं चेदुपसंहियते सदेव संपद्यते न पुनर्देहान्तराय सुषुप्तादिवोत्तिष्ठति। यथा लोके सभये देशे वर्तमानः कथचिदिवाभयं देशं पाप्तस्तद्वत्। इतरस्त्वनात्मज्ञस्तस्पादेव मूलात्सुषुप्तादिवो- त्थाय मृत्वा पुनर्देहजालमाविशति यस्मान्मूलादुत्थाय देहमाविशति जीवः ।६॥। सकरणस्य सप्राणस्य च भूतसर्गस्य परस्यां देवतायामुक्तक्रमेणोपसंहारेऽपि जीवस्य किमायातमित्याशङ्कयाSSह-तदेवमिति। तस्यां परस्यां देवतायामुक्तेन क्रमेण तेजस्युप- संह्वते सतीति यावत्। स्वमूलं मनसो मूलं भूतपञ्चकम्। निमित्तोपसंहारादित्यत्र निमिचं मनो विवक्षितम। तत्संपन्नस्य सत्याभिसंधेर्न पुनरुत्थानमित्येतद्दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथोति। अभयं देशं प्राप्तो न पुनः सभयं देशं गन्तुमिच्छतीति शेषः । यस्त्वनृताभिसंधो यथो- कया रीत्या न तक्संपन्नस्तं प्रत्याह-इतरस्त्विति ॥ ६ ॥ स य एषोऽणिभैतदात्स्यमिदश सर्व तत्सत्य५ स आत्मा तत्त्वमस श्रवेतकेतो इति भूय एव मा क्षगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच।।७।। इति षष्ठाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ स यः सदारय एष उक्तोऽणिमाऽणुभावो जगतो मूलमैतदात्म्यमेतत्सदात्मा यस्य सर्वस्य तदेतदात्म तस्य भात ऐतदात्म्यम्। एतेन सदाख्येनाऽSत्मनाSड- त्मवत्सर्वेमिद जगत्। नान्योऽस्त्यस्याऽडत्मा संसारी। "नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ " इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । येन चाऽऽत्मनाSSत्मवत्सैर्वमिद जगत्तदेव सदाख्यं कारणं सत्यं परमार्थसत् । अतः स एवाऽडत्मा जगतः पत्यवस्वरूपं सतत्वं याथात्म्यम्। आत्मशब्दस्य निरुपपदस्य प्रत्यगात्मनि गवादिशब्दवन्निरूढत्वात्। अतस्तत्सत्वमसीति हे श्वेतकेतो इत्येवं मत्यायितः पुत्र आह भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु यद्भबदुक्कं तत्संदिग्धं ममाहन्यहनि १ ख. ङ. च. ण. ते तदा स०। २ व चिदेवा। ३ छ. नीत्या। ४ ख. ङ.ञ. सौम्येति ।५ ख. ग. घ. च. ञ्, ट. ठ ड. ण. 'तसर्व तदे० ।६ च. ठ. °मासे भवसि हे।"

२६६ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[६ षषाध्याये- सर्वा: पजाः सुषुप्ते सत्संपद्यन्त इत्येतद्येन तत्संपद्य न विदुः सत्संपन्ना वयमिति। अतो दृष्टान्तेन मां प्रत्याययत्वित्यर्थः । एवमुक्तस्तथाऽस्तु सोम्येति हावाच पिता ॥ ७॥ इति षष्ठाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ अस्येति षष्ठया सर्वं जगदुक्तम्। असंसारी संसारी वेति च्छेदः। मूलादेर्विंशेषं दर्श- यति-परमार्थेति। कल्पितस्य जगतः स्वरूपं प्रत्यग्भूतमतात्त्विकमिति शङ्कां वारयति- सतत्त्वमिति । त्त्वेन सहितमि सतत्वमित्याशङ्कयाSSह-याथात्म्यमिति । कथमेवमर्थत्वमात्मशब्दस्य लभ्यते तत्राSSह-आत्मशब्दस्येति। सतो भवत्वात्मत्वं मम तु किं स्यादित्याशङ्कयाSSह-अत इति। संदेहारपदमेव विशिनष्टि-अहन्यहनीति। संदेहे हेतुमह-येनेति। तेन संदिग्धमेतदिति पूर्टेण संबन्धः । संदेहव्यावृत्तिस्तर्हि कथमित्यत आह-अत इति। पुत्रस्य प्राप्तसंदेहापोहार्थमुत्तरग्रन्थमुत्थापयति-एवमिति ॥७॥ इति षश्चाव्यायस्याष्टमः खण्डः ॥ ८ ।।

(अथ षष्ठाध्यायस्य नवमः खण्डः।) यथा सोम्य मधु मधुळतो निस्तिष्ठन्ति नानात्य- यानां वृक्षाणाश रसान्समवहारमेकता५ रसं गम- यन्ति॥१॥ यत्पृच्छस्यहन्यहानि सत्संपद्य न विदुः सत्संपन्नाः स्म इति तत्कस्मादित्यत्र शृणु दृष्टान्तम्। यथा लोके हे सौम्य मधुकृतो मधु कुर्वन्तीति मधुकृतो मधु- करमक्षिका मधु निस्तिष्ठन्ति मधु निष्पादयन्ति तत्पराः सन्तः । कथम्। नानात्ययानां नानागतीना नानादिकानां वृक्षाणां रसान्समवहारं समाहेत्यैक- तामेकभावं मधुत्वेन रसान्गमयन्ति मधुत्वमापादयन्ति ॥ १ ॥ यथेत्यादिदृष्टान्तमघतारयति-यत्पृच्छसीति। प्रत्यहं सुषुप्ते सर्वाः प्रजाः सत्सं- पद्य सत्संपन्नाः स्मो वयमिति यन्न विदुस्तदज्ञानं कस्मात्कारणादिति यन्मां पृच्छसि तत्र सुषुप्तादावज्ञाने कारणभृतं दृर्ष्टान्तमुच्यमानं शृणु त्वमिति योजना । यथा स दष्टान्तः स्पष्टो भवति तथोच्यत इत्याह-यथेति। पुनर्मधुपदं क्रियापदेन संब- १ क. ड. ढ. सुषुतौ । २ स. ड अ. सौम्येति। ३ ख. ञ्. सौम् । ४ ख. ङ. ञ सम्ध१५ ख. ग, च, ठ. ड. ण. 'हृत्य समाहत्यै। ६ ख. छ.ञ्. ण. धान्तं शू।

• नवम: खण्ड: ९] छान्दोग्योपनिषत्। ३६७ न्वप्रदर्शनार्थम्। मधुकृतां मधुनिष्पादकत्वमाक्काड्क्षापूर्वकं दर्शयति-कथमित्यादिना। नानागतीनां नानाफलानामित्येतत्। बहूनां रसानां कथमेकतेत्याशङ्कयाऽडह-मधुत्वे- नेति। तदेव स्पष्ठयति-मधुत्वमिति ॥। १॥ ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्व रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोडस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपय न विदुः सति संपद्यामह इति ॥२ ॥ ते रसा यथा मधुत्वेनैकतां गतास्तत्र मधुनि विवेकं न लभन्ते। कथम्, अमुष्याहमाम्रस्य पनसस्ये वा वृक्षस्य रसोडस्मीति। यथा हि लोके बहूनां चेतनावतां समेतानां प्राणिनां विवेकेलाभो भवत्यमुष्याहं पुत्रोडमुष्याहं नप्ाड- स्मीति। ते च लब्धविवेकाः सन्तो न संकीर्यन्ते न तथेहानेकप्रकारवृक्षरसाना- मपि मधुराम्लतिक्तकटुकादीनां मधुत्वनैकतां गतानां मधुरादिभावेन विवेको गुह्यत इत्यभिप्रायः । यथाऽयं दृष्टान्त इत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः पजा अहन्यहनि सति संपद्य सुर्षुप्तकाले मरणपलययोश्च न विदुर्न विजानीयुः सति संपद्यामह इति संपन्ना इति बा ॥ २ ।। ते यथेत्यादि व्याचष्टे-ते रसा इति। उक्तमर्थं वैधर्म्यद्ष्टान्तेन स्पष्टयति- यथा हीत्यादिना। इहेति प्रकृतदृष्टान्तोक्तिः । दृष्टान्तमनूद्य दार्टान्तिकमाह- यथेति ॥ २॥ त इह व्याघरो वा सिश्हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दश्शो वा मराको वा ययद्द- वन्ति तदाभवन्ति॥ ३॥ यस्माच्चैवमात्मनः सद्ूपतामज्ञात्वैव सत्संपद्यन्ते । अतस्त इह लोके यत्कर्मनिमित्तां यां या जाति प्रतिपन्ना आसुरव्याघ्रादीनां व्याघ्रोऽहं सिंहोऽहमित्येवं ते तत्कर्मज्ञानवासनाङ्किताः सन्तः संत्मविष्टा अपि १ ख. त्र. सौम्येमा: । २ ड. ढ. स्य जम्भादेरवा वृ°। ३ ठ. ति चामुष्याहमर्जुनस्य धवस्य वा वृक्षस्य रसोऽस्मीति। य° । क. ग. ड. ढ. ति च।य ।४ च. ठ. तनव"। ५ग. घ. च, ट, ड. ढ. कबोधो भ ।६ क, ग, ट. त्रो न ७ ख, ङ. त्र. सौकयेमाः । दङ़. च. षुप्तिका। ९ ख, ग, व ङ ण. सत्पतिष्ठा।

३६८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षषठाव्ययें तन्भावेनैव पुनराभवन्ति पुनःसत आगत्य व्याघ्रो वा सिंहो वा वको वा वराहो वा कीटो वा पतड़ने वा दँशो वा मशको वा यद्यत्पूर्वमिह लोके भवन्ति बभूवुरित्यर्थः। तदेव पुनरागत्य भवन्ति युगसहस्त्रकोठ्यन्तरिताऽि संसारिणो जन्तोर्या पुरा भाविता वासना सा न नश्यतीत्यर्थः। "यथापज्ञं हि संभवाः " इति श्रुत्यन्तरात् । ३ ।। रसानामचेतनत्वेन विवेकानर्हत्वात्कथं चेतैनावतामेवं दृष्टान्तः स्यादित्याशङ्कयाSSह- यस्माच्चेति। एवं यथोक्तरसदृष्टान्तवशेनेति यावत्। चेतनानामपि सुषुष्यादौ जाड्या- स्कन्दिततया रसतुल्यत्वात्तेषां विवेकानर्हावस्थापत्तिमात्रे प्रकृष्षमुदाहरणमविरुद्धमिति भावः। सता संपन्नानामपि तत्स्यादित्याशङ्कयाSSह-संसारिण इति ॥ ३ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद५ सर्वं तत्सत्य५ स आत्मा तत्त्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्यैति होवाच । ४ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥ ताः मजा यस्मिन्प्रविश्य पुनराविर्भवन्ति। ये त्वितोऽन्ये सत्सत्यात्माभि- संधा यमणुभावं सदात्मानं प्रविश्य नाऽडवर्तन्ते स य एषोऽणिमेत्यादि व्याख्या- तम्। यथा लोके स्वकीये गृहे सुप्त उत्थाय ग्रामान्तरं गतो जानाति स्वगृहा- दागतोऽस्मीत्येवं सत आगतोऽस्मीति च जन्तूना कस्माद्विज्ानं न भवतीति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्वित्युक्तस्तथा सोम्पेति होवाच पिता॥ ४ ॥ इति पष्ठाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥ स य एषोऽणिमेत्याद्यवतारयति-ताः प्रजा इति। इतः सद्विज्ञानरहितेभ्यः सका- शादिति यावत्। यमणुभावमिति तच्छब्दोडध्याहर्तव्यः। प्रश्नान्तरं दृष्टान्तबलादुत्थाप- यति-यथेति। सतोऽहमागतोऽरमीत्युत्थितस्य ज्ञानाभावं दृष्टान्तनोपपादयितुमुत्तग्र्थ- मुत्थापयति -- इत्युक्त इति ॥ ४ ॥ इति षष्ठाष्वायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥

१ ङ. ढ. र्थः। ताः। २ ख. ध. ञ्, भव इ३ ख. छ. ञ्. ण. तनव,। ४ ख. ङ. ञ्. सौम्येति ।५ ख, ञ्. सौम्पेति ।

दक्षम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्। ३६९

(अथ षष्ाध्यायस्य दुशमः खण्डः ।)

इमाः सोम्य नयः पुरस्तात्माच्यः स्यन्दन्ते पश्रा- त्पतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्दमेवापियन्ति स समुद्द एव भ्वेति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयम- हमस्मीति ॥ १॥ शृणु तत्र दष्टान्तं यथा सोम्येमा नद्ो गङ्गाद्याः पुरस्तात्पूर्वी दिशं मरति माच्य: पागश्चनाः स्यन्दन्ते स्रवन्ति । पश्रात्पतीर्चीं दिशं पति सिन्ध्वादाः भतीचीमश्चन्ति गच्छन्तीति पतीच्यस्ताः समुद्रादम्भोनिधेर्जलघरैराक्षिप्ा: पुनर्दृष्टिरूपेण पतिता गङ्गादिनदीरूपिण्य: पुनः समुद्रमम्भोनिधिमेवापियन्ति स समुंद्र एव भवति ता नश्ो यथा तत्र समुद्रे समुद्रात्मनैकता गता न विदुर्न जानन्तीयं गङ्गाऽहमस्मीयं यमुनाऽहमस्मीतीयं महहमस्मीति च ॥ १॥ आगमनावध्यपरिज्ञानं तत्रेत्युक्तम् । १॥ एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिश्हो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा द५शो वा मशको वा यदन्भवन्ति तदाभवन्ति॥२॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिद सर्व तत्सत्यथ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भग- वान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥१० ॥

१ ख. झ. न. साम्य। २ क, ख. ञ्, ट, वन्ति ता। ३ ख. ङ. त्र. सौम्येमा। ४ घ. ट. ठ, न्ति समु ।५ क भद्रा ए। ६ क ख. ञ्र ट, ण. भवन्ति। ७ ख. ञ्र. प. स्मीति ८ ख. ञ्. सौम्येमाः। ९ ख ञ साम्यति । ४७

३७० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितश्ञांकरभाष्यसमेता- [६ षषाध्यायै एवमेव खलु सौम्येमाः सर्वाः प्रजा यस्मात्सति संपद् न विदुस्तस्मात्सत आयम्य न विदुः सत आगच्छामह आगता इति वा। त इह व्याघ्र इत्यादि समानमन्यत्। दट्ट लोके जले वीचीतरङ्गफेनबुद्बुदादय उत्थिता: पुनस्तन्भ्ावं मता विनष्टा इति। जीवास्तु तत्कारणभावं प्रत्यहं गच्छन्तोSपि सुषुपे मरणप- लययोश्र न विनश्यन्तीत्येतत्। भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु दष्टान्तेन । सोम्येति होवाच पिता ॥ २॥ ३॥। इति षष्ठाध्यायस्य दशम: खण्डः ॥ १०॥ प्रश्नान्तरं व्यांचष्टे-दृष्टमिति। विनष्टा इति लोके दृष्टमिति संबन्धः। जीवास्तु प्रत्यहं सुषुष्यवस्थायां मरणपलययोश्च कारणभावं गच्छन्तोऽपि न विनश्यन्तीति यदेतत्त- दिति योजना। जीवविनाशं शङ्कमानस्य प्रतिबोधनार्थमुत्तरं वाक्यमुत्थापयति- तथाति॥२॥ ३॥ B)5hfe इति षष्ठाव्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥ N 9 H 7 (अथ षछाध्यादस्यैवदशः खण्डः।) अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽयाहन्याज्जी- ज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनाऽSत्मनाऽनुप्रभूतः पेपीय- मानो मोदमानस्तिष्ठति ॥१॥ शृणु दृष्टान्तमस्य हे सोम्य महतोऽनेकशाखव दियुक्तस्य वृक्षस्यास्येत्यग्रतः स्थितं वृक्षं दर्शयन्नाह। यदि यः का्दस्य मूलेऽभ्याहन्यात्परश्वादिना सकृद्- घातमात्रेण न शुष्येतीति जीवननेव भवति तदा तस्य रसः स्रेत्। तथा यो जीवेनाSSत्मनाऽनुमभूतोडनु्याप्: पेपीयमानोऽत्यर्थ पिबन्ुदकं भौमाश्च रसान्मू- लैं गृह्न्मोदमानो हर्ष प्ाप्नुवंस्तिष्ठति ॥ १ ।। जीवस्य नाशाभावं वक्तुमादौ दृशन्तमाह-शृण्त्रिति ॥ १॥ इस.की ख. ड.ञ. सौम्नमा: २ ख छ ञ्. सौम्येति। ३ ख.ञ. सौम्य । ४ ख. ङ, ञ सौम्य । ५ व, ङ, च, ठ,ष्पति। ६ ग, व च, ठ, ह, ढ. लैर्मोद।

एकदिश: खण्डः ११] छान्दोग्योपनिषत्। ३७१

अस्य यदेका शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृती- यां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्व: शुष्यति ॥ २ ॥ तस्यास्य यदेकां शाखत्रों रोगग्ररतामाहतां वा जीवो जहात्युपसंहरति शाखाया विप्रसृतमात्मांशम्। अथ सा कुष्यति। वाड्मनःप्राणकरणग्रामानुपविष्टो हि जीष इति तदुपसंहार उपसंहियते। जीवेन च प्राणयुक्तनाशितं पी्त च रसवी गतं जीवेच्छरीरं वृक्ष वर्धयद्रसरूपेण जीवस्य सन्भावे लिङ्ग भवति। अशितपीताभ्यां हि देहे जीवस्तिष्ठुति ते चाशितपीते जीवकर्मानुसारिणी इति। तस्यैकाङ्गवै- कल्यनिमित्तं कर्म यदोपस्थितं भवति तदा जीव एकां शार्खा जहाति शाखाया आत्मानमुपसंहरति। अथ तदा सा शाखा शुष्यति। जीवस्थितिनिमित्तो रसो जीवकर्माक्षिप्तो जीवोपसंहारे न तिष्ठुति। रसापगमे च शखा शोषमुपैति। तथा सर्वं वृक्षमेव यदाडयं जहाति तदा सर्बोऽपि वृक्षः शुष्यतति। वृक्षस्य रसस्र- वणशोषणादिलिङ्गनज्जीववत्त्वं दृश्ठान्तश्रुतेश्र चेतनादन्तः स्थावरा इति बौद्धका- णादमतमचेतना: स्थावरा इत्येतदसारमिति दार्शितं भवति॥ २ ॥ ननु रोगग्रस्तायां वातोपहतायां वा शाखायां प्राणोपसंहारेऽपि कुतो जीवोपसंहारः संभवति तत्राऽडह-वागिति। ननु वृक्षे जीवस्य सद्भवे तत्रोपसंहारानुपसंहारौ वक्तव्यौ तत्र तस्य स्त्व तु कुतस्त्यमत आह-जीवेन चेति। रसरूपेण वर्धयदिति संबन्धः। वृक्षशरीरे जीवस्य सत्तेऽपि किमित्यसौ कदाचित्तदीयामेकां शाखां जहातीत्याशक्कयाSSह- अशितेति। जीवोपसंहॉरेऽपि किमिति शाखा शुष्यति तत्राऽडह-जीवस्थितीति। जीवस्य स्थितिर्निमित्तं यस्येति विग्रहः । तथा शाखायामुक्तमकारेणेति यावत्। यत्तु वैशे- प्िकवैनाशिकाम्यां स्थावराणां निर्जावतेन।चेतनत्वमुक्तं तदेतनिरस्तमित्याह-वृक्षस्येति। आदिशब्दी वृद्धिमोदादिसंग्रहार्थः । स एष वृक्षो जीवेनाऽऽत्मनाऽनुप्रभूत इति दृष्टान्त- श्रुतिः ॥२॥ एवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच जीवा- पेतं वाव किलेईं म्रियते न जीवो त्रि- १ व. च. ठ. ड ढ. खां रुग्ग्रस्ता, २ क, ड, ढ.° ववच्छ। ३ क, ग, ट, 'क्षे च व° ४ उ. णादादिम' । ५ क. ग. ट, हारे कि। ६ ख. ञ्. स,म्य।

३७२

यत इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं नत्सत्य५ सआत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा साम्येति होवाच॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११॥ यथाऽस्मिन्वृक्षद्टष्टान्ते दर्शितं जीवेन युक्तो वृक्षोऽष्को रसपानादियक्तो जीवतीत्युच्यते तदपेतश्र म्रियत इत्युच्यते। एवमेव खल सोम्य विद्धीि होवाच-जीवाषेतं जीववियुक्तं वाव किलेदं शरीरं म्रियते न जीवो ्रियत इति। कार्यशेषे च सुप्तोत्थितस्य ममेदं कार्यशेषमपरिसमाप्तमिति स्मृत्वा समापनदर्श- नात्। जातमात्राणां च जन्तूनां स्तन्याभिला षभयादिदर्शनाच्चातीत जन्मान्तरानु- भूतस्तन(न्य)पानदुःखानुभवस्मृतिर्गम्यते। अग्निहोत्रादीनां च वैदिकानां कर्म- णामर्थेवत्वान्न जीवो म्रियत इति। स य एपोऽणिमेत्यादि समानम्। कर्थ पुनरिदमत्यन्तस्थूलं पृथिव्यादि नामरूपवज्जगद त्यन्त सूक्ष्मात्सद्रूपान्नाम रूपरहि- तात्सतो जायत इत्येतद्दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति। तथा सौम्येति होवाच पिता ॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥ श्रुतिदृष्टान्ते विवक्षितमंशमनूद्य दार्श्टान्तिकमाह-यथेत्यादिना। जीवस्य सुषुक्े नाशाभावे हेत्वन्तस्माह-कार्यशेषे चेति। तस्मिन्सति सुपुप्तो भूत्वा पुनरुत्थितस्य कार्यस्य शेषोऽस्ति यस्मिन्कर्मण तदिदं ममासमाप्तमिति स्मृत्वा तस्य समापनदर्शनान् स्वापे जीवो नश्यतीत्यर्थः । मरणकाले तन्न्नाशाभावे हेत्वन्तरमाह-जातमात्राणामिति। आद्यश्चकार: समुच्चये द्वितीयोऽवधारणे। जीवस्य लयाद व वि ने ातम ह अध्निहोत्रादीनाममिति। इतिशब्दो जीवस्य नित्यत्वोपसंहारार्थः। यदुक्त सन्मूलोंः सोम्ये- व्यादि तत्र चोदयति-कथ पुनरिति। विलक्षणयोन कार्यकारणत्वमिति शङ्कमानं प्रतिबोधयितुमुत्तेरं वाक्यमुपादत्ते-तथेति ॥२॥ इति षष्ठाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११॥

१ ख. ग सौम्पेति। २ ख. ङ. सैम्य । ३ ख. ङ, ग. सौम्येति। ४ ग. 'लाः सौम्ये'। ५ क, ग, ट.त्तसवा।

द्वादश: खण्ड: १२ ] छान्दोग्योपनिषत् । ३७३

(अथ षष्ठाध्यायस्य द्वादशाः खण्डः ।)

न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्वीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्वीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥ १॥ यद्येतत्प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छस्यतोऽस्मान्महतो न्यग्रोधात्फलमेकमाहरेत्युक्तस्तथा चकार स इदं भगव उपहतं फलमिति दर्शितवन्तं प्रत्याह फलं भिन्द्धीति। भिन्नमित्याहेतरः। तमाह पिता किमत्र पश्यसीत्युक्त आहाण्व्योऽ- णुतरा इवेमा धाना बीजानि पश्यामि भगव इति। आसां धानानामेकां धाना- मङ्ग हे वत्स भिन्द्वीत्युक्त आह भिन्ना भगव इति। यदि भिन्ना धाना तस्यां भिन्नायां किं पश्यसीत्युक्त आह न किंचन पश्यामि भगव इति ॥ १ ॥ स्थूलस्य कार्यस्य सूक्ष्ममुख्यकारणत्वमेतदित्युच्यते। अस्य सोम्य महतो वृक्षस्येति प्रकृतं वृक्षं परामृशति-अत इति ॥ १ ॥ त५ होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिन्न एवं महान्यग्रोधर्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति ॥ २ ॥ तं पुत्रं होवाच वटधानायां भिन्नायां यं वटबीजाणिमानं है सोम्यैतं न निभालपसे न पश्यासि। तथाऽप्येतस्य वै किले सोम्यैष महान्यग्रोधो बीज- स्याणिम्नः सूक्ष्मस्यादृश्यमानस्य कार्यभूतः स्थूलशाखास्वैनधफलपलाशर्वास्ति- प्त्युत्पन्नः सन्नत्तिष्ठतीति वोच्छब्दोऽध्याहायोऽतः श्रद्धत्स्व सोम्य सत एवा. िम्नः स्थूलं नामरूपादिमत्कार्य जगदुत्पन्नमिति । यद्यपि न्यायागमाभ्यां १ क. उपाहृतं। २ क. ग. ट. सूक्ष्म मु° । ३ ञ्र. सौम्न । ४ ख. घ. ङ. ञ्. वै सौम्यै० ।५ ख. घ. अ. वै सौम्यै। ६ ख. झ. ठ. हान्न्यग्रो। ७ ख. ञ. सौम्येति। ८ ख. ङ. ञ्. हे सौम्यै। ९ ख. ङ. य. 'ल सौम्यै० । १० ङ. ठ. ण. हान्न्यग्रो ।११ ख. ग. ६. च. ञ. ठ. ड. स्थूल: शा । १२ ट. स्कन्धाड्कुरकुसुमफ ।१३ ख. ङ. ढ. ण. ि चोच्छ°। १४ ख. ङ ञ्. सौम्य। राम शवम

३७४ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकस्भाष्य समेता- [६ षष्ठाव्याये- स्वभावप्रवृत्तस्यासत्यां गुरुतरायां श्रद्धायां दुस्वगमत्वं स्यादित्याह श्रद्धत्स्वेति। श्रद्धायां तु.सत्यां मनसः समाधानं वुभुत्सितेर्यें भवेत्ततश्र तदर्थावगतिः । "अन्यत्रमना अभवम् " इत्यादिश्रतेः ॥२॥ यमेतमणिमानं न पश्यस्पेतस्याणिम्ो बीजस्पेति संबन्धः। तथाडपीत्यत्यन्ताणुत्वाद- - सन्मूला: सोभ्येत्यादिश्रुत्या दृश्यते त्व्रिति न्यायेन च जगतः सत्कार्यतवे सिद्धे श्रद्धामन्तरे- णापि तन्निर्णयसंभवा्किमिति श्वेतकेतुः श्रद्धत्स्वेति पित्रा नियुज्यते तत्राSSह-यद्यपीति। सत्यामपि श्रद्धायां कथं बाह्यविषयासक्तमनसोऽत्यन्तसूक्ष्मेष्वर्थेष्ववगमः स्यादित्याशङ्कयाऽSह- श्रद्धायां त्विति। मनःसमाधानवशाद्बुभु सितस्यार्थस्यावगिरित्यत्र बृहदारण्यकक्षुति संवादयति-अन्यत्रेति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भ्षग- वान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥१२॥ स य इत्याद्युक्तार्थम्। यदि तत्सज्जगतो सूलं कस्मान्नोपलभ्यत इत्येतद्- दृष्टान्तेन मा भगवान्भूय एव विज्ञापयत्विति। तथा सोम्येति होवाच पिता ॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य द्वादशः खष्डः ॥१२॥ प्रत्यक्षतोऽनुपलभ्यमानत्वान्नास्तीति मन्वानः शङ्कते-यदीति। अनुपलभ्यमान- स्यापि सत्त्वमाशङ्कयांSSह-इत्येतदिति। अप्रत्यक्षस्यापि जगन्मूलस्यास्तित्वं प्रतिपाद- यितुमुत्तरग्रंन्थमवतारयति -- तथेति ॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥ (अथ षष्ठाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः।) लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा १ ञ. लाः सौम्ये ।२ ख. ङ. ञ्. सौम्धेति। ३ ख. ङ. त्र. सौम्पेति।

त्रयोदश: खण्डः १३] छान्दोग्योपनिषत्। ३७५

इति स तथा चकार त होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद ॥ १ ॥ विद्यमानमपि वस्तु नोपलभ्यते प्रकारान्तरेण तूपलभ्यत इति गृण्वत्र दृष्टा- न्तम् । यदि चेममर्थ प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छसि पिण्डरूपं लवणमेतद्घटादावुद केऽव- धाय प्रक्षिप्याथ मा मां श्वः प्रातरुपसीदिथा उपगच्छेथा इति । स ह पित्रोक्त- मर्थ प्रत्यक्षीकर्तुमिच्छंस्तथा चकार। तं होवाँच परेदुः प्रातर्यल्लवणं दोषा रात्रा- वुंदकेऽवाधा निक्षिप्तवानस्यङ्ग हे वन्स तदाहरेत्युक्तस्तलर्णमाजिहीर्षुई किलावमृश्योदके न विवेद न विज्ञातवान्यथा तल्लषणं विद्यमानमेव रुदप्सु लीनं संश्िष्टमभूत् ॥। १ । नोपलभ्यते स्वेन प्रकारेणति शेषः। इतीममर्थ प्रत्यक्षीकतु यदीच्छति तर्हि दृक्षान्तमत्र शुण्विति योजना। रात्रेरत्ययानन्तर्थमथशब्दार्थः। जगन्मूलं स्वतोंऽप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षमुर्पा- यानतरेणेति, पित्रोक्तोऽर्थस्तं प्रत्यक्षीचिकीर्पुर्घटादबुदके पिण्डरूपं लवणं रात्रौ प्रक्षिप्य्र तदत्ययानन्तरं प्रातःकाले पितृसमीपं खवेतकेतुर्गतवानित्याह-स हेति। यथा तपपिण्डरूपं लवणं प्रक्षेपातमागभूत्तथा न विज्ञतवानिति संबन्धः । उदके प्रक्षिप्ं लवणं विमृश्यापि ने विज्ञायते चेदसदेव तर्हि तदित्याङ्कयाSह -- विद्यमानमेवेति। किमिति तर्हि चक्षुत्रा स्पर्शेन वा नोपलम्यते तन्राSSह -- अ्सिवति ॥ १॥ यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्य- न्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्नास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्द तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते त होवाचात्र वाब किल सत्सोम्य न निभालय- से5त्रैव किलेति ॥ २ ॥ यथा विलीनं लवणं न वेत्थ तथाऽपि तच्चक्षुषा स्पर्शनेन च पिण्डरूप लव- णमग्रृह्यमाणं विद्यत एवाप्सपलभ्यते चोपायान्तरेणेत्येतत्पुत्रं प्रत्याययितुभिच्छ- १ठ. वाचाप ।२ ख. घ. च, ञ्, ह, ट, ण 'ङ् त'। ३ क. ख. ग.ड, ञ. ट ढ. ण. नमपि स१४ क ग,ट न श ।५ख. ञ ण.नमिति। ६क, ज. प्राययैनद्। ख. प्राश्येत । ग. ङ, झ, ट्, ठ, त. थ. प्राप्स्यैनद १७ ख. न्. सत्सौमय१

३७६ आनन्दगिरिकृ तटी कासंच लितशांकर भाव्यसमेता- [ ६ षषठाव्याये- बाहाङ्गनस्योदकस्यान्तादुपरि गृहीत्वाऽऽचामेत्युक्त्वा पुत्रं तथाकृतवन्तमुवाच कथमितीतर आह लवणं स्वादुत इति। नथा मध्यादुदकस्य गृहीत्वाऽऽचामेति कथमिति लवणमिति। तथाऽन्तादयोदेशाङ्गहीत्वाऽडचामेति कथमिति लवण- मिति। यद्येवमभिपास्य परित्यज्यैतदुदकमाचम्याथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार लवणं परित्यज्य पितृसमीपमाजगामेत्यर्थ इदं वचनं त्रुवस्तल्लक्षणं तस्मिन्नेवोदके यन्मया रात्रौ क्षिप्तं शश्वन्नित्यं संवर्तते विद्यमानमेवे सत्सभ्यग्व- तते। इत्येवमुक्तवन्तं तं होवाच पिता। यथेदं लवणं दर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्व गृहीतं पुनरुदके विलीनं ताभ्यामगृह्यमाणमपि विद्यत एवोपायान्तरेण जिह्वयो- पलभ्यमानत्वात् । एवमेवात्रैवास्मिन्नेव तेजोबन्नादिकाँर्ये शुङ्गे देहे। वाब

मवद्विद्यमानमेवेन्द्रियैनोपलभसे न निभालयसे। यथाऽत्रैवोदके दर्शनस्पर्शना- भ्यामनुपलभ्यमानं लवणं विद्यमानमेव जिद्वयोपलब्धवानसि । एवमेवात्रैव किल विद्यमानं सज्जगन्मूलमुपायान्तरेण लवणाणिमवदुपलप्स्यस इति वाक्य- शेष:॥। २ ।। क्थ तर्हि तस्य विद्यमानत्वमवगतं तत्राSSह-यथेति। वैद्यपि पिण्डरूपं लवणमुदके क्षिप्तमवमृश्यापि चक्षुस्पर्शनाम्यां न त्वं वेत्थ तथाडपि तत्तत्र विद्यत एव यतस्ताभ्यामगृह्य. माणमपि तत्रोपायान्तरेणोपलभ्यत इत्येतमर्थ पुत्रं प्रत्याययितुमुत्तरं वाक्यमित्यर्थः । यथा- शब्दो यद्यपीत्यर्थे। तद्धेत्यादि व्याचष्टे-लवणमिति। संवर्तत इतीदं वचनं ब्रुवन्नाज- गामेति संबन्धः । दृष्ठान्तमनूद्य दार्ष्टान्तिकमाह-इत्येवमुक्तवन्तमित्यादिना। सतो जगन्मूलस्यास्मिन्देहे सत्त्वं त्वया कथमवगतमत आह-वावेति। अत्र वावेत्यादिनाSत्रैव किलेत्यस्य पौनरुक्त्यमाशङ्कयार्थविशेषं दर्शयति-यथाऽयेत्यादिना ॥२॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकतो इति भूय एव मा भग- वान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३॥

१ ख. ङ. ञ्. ण. माश्य प०। २ ख. ञ. ण. व तत्स° ।३ग, व. ङ. च. ट. ठ ड. कार्यशु° ।४ ख. छ. य. ण. यद्पि। ५ ख. ग. सौम्योति।

चतुर्दश: खण्ड: १४ ] ३७:७

स य इत्यादि समानम् । यद्येवं लवणाणिमवदिन्द्रियैरनुपलभ्यमानमपि जग न्मूलं सदुपायान्तरेणोपलब्धुं शक्यते यदुपलम्भात्कृतार्थः स्यामनुपलैम्भाच्चाक्क- तार्थ: स्यामहं तैस्यैवोपलब्धौ क उपाय इत्येतद्भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु ृष्टान्तेन तथा सोस्यति होवाच । ३ ii इति पष्ठाध्यायस्य चयोदशः खण्डः ॥ १३॥ उपायान्तरजिज्ञासया पृच्छति-यद्येवमिति। तर्हि तदेत्यव्याहृतस्य तस्येत्यादिन। संबन्धः। सतो मृलस्योपलम्भेनुपलम्मे वा कि स्यादित्वाशङ्कयाऽSह-यदुपलम्भा- दिति। बुभुत्सितमुपायमुपदर्शयितुमुत्तरग्रन्थमुपादत्ते -तथेति ॥ ३ ।। इति षष्ठाध्यावस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य चटुर्दशः खण्डः । )

यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योडिनद्ाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र भांङ्वो- द्ङ्नवाडधराङवा मत्यडवा प्रध्मायताभिनद्धाक्ष आनीतोऽिनद्दक्षो विसृष्टः ॥ १॥ यथा लोके हे सास्य पुरुषं यं कंचिद्रन्धारेभ्यो जनपदेभ्योडभिनद्धाक्षं बद्ध चक्षुपमानीय द्रव्यहर्ता तस्करस्तममिनद्धाक्षमेव बद्धहस्तमरण्ये ततोऽप्यतिजनेऽ तिगतजनेऽत्यन्तविगतजने देशे विसृजेत्स तत्र दिग्भ्रमोपेतो यथा पाङ्वा प्रागश्चनः प्राङ़मुखो वेत्यर्थः। तथोदङ्वाऽघराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीत शब्दं कुर्याद्वि क्रोशेत्। अभिनद्धाक्षोऽहं गन्धारेभ्यस्तस्करेणाऽडनीतोडभिनद्ाक्ष एव विसृष्ट इति ॥ १ ॥ यथाऽयमुपायः शक्यो ज्ञातुं तथा लोके प्रदृश्यते दृष्टान्त इत्याह-यथेति। तमेव दृष्टान्तं व्याचष्टे-हे साम्योति। यथा दिग्भ्रभोपितो यत्किंचिद्दिगभिमुखो विक्रोशति तथा स तत्र िजने देशे शब्दं कुर्यादिति रंबन्धः । प्रा.डित्यस्यार्थमह -- प्रागश्चन इति। तस्यैव विवक्षितमर्थ कथयति-माड्मुख इति। वक्ष्यमाणप्रकारैरविकल्पार्थों वाशब्दः ॥ १ ॥ १ ख. व. च. ञ. ठ. ड. ढ. लम्भै चाकृ' । २ ङ त्दुप"। क. ठ. तस्योप। २ र. ञ. सौम्पेति। ४ ख. ञ. सौम्य। ५ ञ. डवा प्रष्मा। ६ क, ख, ग. घ. ङ,ञ. ञ, ठ. त. य.हूवा। प्रध्मा। ७ ख ङ,न्. सौम्न ८ ञ. सम्पेति। ९ ख, छ. ञ्र. ण. यो। ४८

३७८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाष्याये- तस्य यथातिनहनं प्रमुच्य प्रबययादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स आमाद्ग्रामं, पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपये- तैवमे वेहाऽSचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्य इति॥२॥ एवं विक्रोशतस्तस्य यथाभिनहनं यथाबन्धनं ममुच्य मुवत्वा कारुणिक: कश्विदेतां दिशमुत्तरतो गन्धारा एतां दिशं त्रजेोति म्ब्रूयात्स एवं कारुणिकेन बन्धनान्मोक्षितो ग्रामाङ्वामान्तरं पृच्छन्पण्डित उपदेशवान्मेधावी परोपदिष्टग्राम- वेशमार्गावधारणसमर्थः सन्गन्धारानेवोपसपद्येत नेतरो मूढमतिर्दे श्ञान्तरदर्शन- तृड्वा। यथाऽयं दृष्टान्तो वर्णितः स्व्विषयेभ्यो गन्धारेभ्यः पुरुपस्तस्करैरभि-

युतमरण्यं प्रवेशितो दुःखार्तो विक्रोशन्वन्धनेभ्यो मुमुक्षुस्तिष्ठृति स कर्थचिदेव कारुणिकेन केनचिन्मोक्षितः स्व्रदेशान्गन्धारानेवाडSपन्नो निर्वृतः सुख्यभूत्। एचमेव सतो जगदात्मस्वरूपात्तेजोबन्नादिमयं देहारण्यं वातपित्तकफरुधिरमेदो.

तस्करैः प्रवेशितोऽहममुष्य पुत्रो ममैते बान्घवाः सुख्यहं दुःखी मूढः पण्डितो धार्मिको बन्धुमाञ्जातो मृतो जीर्णः पापी पुत्रो मे मृतो धनं मे नष्टं हा हतोऽस्मि कथं जीविष्यामि का मे गतिः किं मे त्राणमित्येवमनेकशतसहस्त्रानर्थजालवान्वि- क्रोशन्कर्थाचदेव पुग्यातिशयात्परमकारुणिकं कंचित्सद्रह्मात्मविदं विमुक्तबन्धनं ब्रह्मिष्ठं यदाSSसादयति तेन च ब्रह्मविदा कारुण्याददर्शितसंसारविषयदोषदर्श- नमार्गो विरक्त: संसारविषयेभ्यो नासि त्वं संसार्यमुष्य पुत्रत्वादिधर्मवान्कि तर्हि सद्यतततत्वमसीत्य निद्यामोहपटाभिनहनान्मोक्षित गन्धारपुरुषवच्च स्वं सदा तमानमुपसंपद्य सुखी निर्वृतः स्यादित्येतमेवार्थमाहाऽडचार्यवान्पुरुषो वेदेति तस्यास्यैवमाचार्यवतो सुत्ताविद्याभिनहनस्य तावदेव तावानेव कालश्षिरं क्षेप: १ क. ख. ग. व, च, ञ्, ट, ठ, ड, ढ. 'चिदिव। २ क, ख. ग, व, ङ ञ, ट, ड, त्मनः स°।३ ख. ञ्. ण. हमदाविद्याप ।४ क. ख, ञ्, ढ, ण. त ।५ क, ग. घ. ङ, ट, ठ. ढ, ढ. चिदिव। ३ ठ. शयत्रशात : ७ ख. व, ज ण. 'द्ाविनो"।

चतुर्दशः ख : १४ ] ३७९ सदात्मस्वरूपसंपत्तेरिति वाक्यशेषः। कियान्कालश्विरमित्युच्यते यावन्न विमो- क्ष्ये न विमोक्ष्यत इत्येतत्पुरुषव्यत्ययेन। सामर्थ्यात्। येन कर्मणा शरीरमा- रब्धं तस्योपभोगेन क्षयादेहपातो यावदित्यर्थः । अथ तदैव सत्संपत्स्ये संप० रस्यत इति पूर्ववत्। न हि देहमोक्षस्य तत्संपत्तेश्र कालमेदोऽस्ति येनाथशब्द आनन्तर्यार्थ: स्यात्। यथाबन्धनं बन्धनमनुसृत्येति यात्रत् । पण्डितो मेधावीतिविशेषणद्वयस्य व्यवच्छेयं दर्शयति-नेतर इति। व्याख्यातं दृष्टन्तं सोपस्करमनुवदति-यथेत्यादिना । दार्ष्टान्तिकं व्याचष्टे-एवमिति। आदिशव्देन वाय्ताकाशौ गृह्येते। मयड्विकारार्थः । देहारण्यस्यानेकानर्थसंकटत्वं कथयति -- वातेति। शतोष्णादीत्यादिपदेन रागद्वेष दि द्वंद्व गृहीतं तेनानेकेन द्वंद्वेन जात सुखंदुखं च तदुपेतमिदं देहारण्यमित्येतत्। बन्धादीत्या- दिशब्दी मित्रक्षेत्र दिविषयः । पुण्यापुण्पाद त्यादिपदमविद्याकामवासनासंग्रहार्थम्। देहा- रण्ं प्रविष्टस्य जन्तोर्विक्रोशनप्रकारं सकारणं सूचयति-अहमित्यादिना। तस्य सदा दुःखत्वशङ्कां वारयति-कथंचिदेवेति। आपाततो ब्रह्मवित्वमात्रेण मुक्तबन्धनत्व्रा- सिद्धेर्विशिनष्टि-ब्रह्मिष्ठमिति । यदाऽडसादयति तदा सुखी स्यादित्युत्तरत्र संबन्धः । संसारविषयं दोषदर्शनं तस्य क्षयिष्णुत्वादिज्ञानं तस्य मार्गो विवेक: स यस्याSSचार्येण दर्शितो विद्यातः स दर्शितसंसारविषयदोषदर्शनमार्गः। आचार्येण साधनचतुष्टयसंपन्नस्या- धिकारिणः संसारान्मोक्षितत्व्रप्रकारं दर्शयति -- नासीति। यद्यपि वाक्यार्थज्ञाने वाक्य-

हेतुरुपदेशमात्रादयस्य नावगत्यन्तवाक्यार्थधीस्तस्य प्रमाणाद्यसंभावनानिरसनसमर्थों विचारो मेधाविशव्देन विहितस्तस्य प्रज्ञातिशयवति प्रयोगादिति भावः । पुरुषव्यत्यये हेतुमाह-

दिव्यादिवाक्यार्थ स्पष्टयति -- येनेति। पूर्ववदिति सामथ्यात्पुरुषव्यत्ययं लक्षयति। अथ- शब्दस्य सत्संपत्तेर्देंह मोक्षादानन्तर्यमर्थो भविष्यतीव्याशङ्कयाSडह-न हीति। ननु यथा सद्विज्ञानाननतरमेव देहपातः सत्संपत्तिश्च न भवति कर्मशेषवश्या त्तथाऽमवृत्तफलानि प्ाग्ज्ञानोत्पच्तेर्जन्मान्तरसंचिता न्य प कर्माणि सन्ीति तत्फ- लोपभोगार्थ पतितेऽस्मिञ्शरीरान्तरमारब्धव्यम्। उत्पन्ने च ज्ञाने यावज्जीव विहितानि प्रतिषिद्धानि वा कर्माणि करोत्येवेति तत्फलोपभोगार्थ चावश्यं शरी-

१ ख. ञ्. ण. °यट् विका° । २ क, म. ठ. 'चिदिने । ३ ख. ञ्. विद्यते। ४ ख. ङ. ञ्, ण. प्रयोगस्यानु ।

३८० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकर भाष्यसमेता-[ ६ षषाध्याये- शन्तरमारब्धव्यं ततथ्र कर्माणि ततः शरीरान्तरमिति ज्ञानानर्थक्य कर्मण फलवस्वात्। अथ ज्ञानवतः क्षीयन्ते कर्माणि तदा ज्ञानपाप्तिसमकालमेव ज्ञानस्य सत्सपत्तिहेतुत्वान्मोक्षः स्यादिति शर्रीरपातः स्यात्। तथाचाSडचार्याभाव इत्याचार्यवान्पुरुषो वेदेत्यनुपपत्तिर्ज्ञानान्मोक्षाभावपसङगश्व। देशान्तरप्राप्त्युपा- यज्ञानवदनैकान्तिकफलत्वं वा ज्ञानस्य। न। कर्मणां मरवृत्ताप्रवृत्तफलवत्त्वविशे- पोपपत्तेः । यदुक्तमपवृत्तफलनां कर्मणां घुवफलेवत्वाड्रह्मविदः शरीरे पतिते शरीरान्तरमारव्धव्यमपरवृत्तकर्मफलोपभोगार्थमित्येतदसत्। विदुषस्तस्य तावदेव चिरमिति श्रतेः भामाण्यात्। अथ संपत्स्य इति विदेहमुक्तिमुक्तामाक्षिपति-नन्विति। अप्रकृतफलनीति च्छेदः। उत्पन्ने चेति चकारोऽप्यर्थः। विमतानि कर्माणि व्रह्मज्ञानेन न क्षीयन्ते कर्मवातप्रवृत्तफ- टकर्मतदित्यर्थः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि, ज्ञाना्निः सर्वकर्माणीत्यादिश्रुतिस्मृतिविरोधा- क लात्ययापदिष्टतेति शङ्कते -- अथेति। अतिप्रसङ्गान्न श्रुतिस्मृत्योर्यथाश्रुतार्थतेति परि- हरति -- तदेति। ज्ञानस्याSडनर्थक्यमुक्ा पक्षान्तरमाह-देशान्तरेति। यथा ग्राम- प,प्युपायोऽश्वो रथो वेति ज्ञाने सत्यसत्यन्तराये कस्यचिदेव ग्रामप्राप्तिर्भवति न त्वन्तराय- चतस्तव्ज्ञानेऽपि तत्प्राप्तिर्यथा तथा रमुत्पन्नज्ञानस्याषि कस्यचिदेव भोगेन क्षीणकर्माशयस्य मोक्षो न ज्ञानमात्रादित्यनियतफलत्वमित्यर्थः । कर्मत्वहेतोरप्रयोजकत्वं वदल्नत्तरमाह -- न. कर्मणामिति। संग्रहवाक्यमेव प्रपञ्चयन्नादौ नञर्य स्फुटयति-यदुक्तमितति। तत्र हेतु- साह -- विदुष इति । प्रामाण्याहेहानतरारम्भे तद्विरोधप्ररङ्गादिति शैषः । ननु "पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति" इत्यादिश्रुतेरपि मामाण्यमेव। सत्य- मेवम्। तथाड़पि प्रवृत्तफलानामपद्टत्तफलानां च कर्मणां विशेषोडस्ति । कथम्। यानि प्रवृत्तफलानि कर्माणि यै विद्ूच्छरीरमारब्धं तेपामुपभोगेनैव क्षयः। यथाऽड़ र्धवेगस्य लक्ष्यमुक्तेष्वादेर्वेगक्षयादेव स्थितिर्न तु लक्ष्यवेधसमकालमेव प्रयोजनं नास्तीति तद्वत् । अन्यानि त्वमट्टत्तफलानीह प्रारज्ञानोत्पत्तेरुर्ध्व च कृतानि वा क्रियमाणानि वाडतीतजन्मान्तरकृतानि वाडपृत्तफलानि ज्ञानेन दह्यन्ते प्रायश्चित्ते- नव। "ज्ञानाग्िः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" इति स्मृतेश्र। "क्षीयन्ते १ क. म. ट. त् । अपवृत्तफलानि कर्माणि न ब्रह्मज्ञानेन क्षीयन्ते कर्मत्वात्प्रवृत्तफलकर्म वृदित्युक्तम्। तत्र ज्ञानाभि: सर्वकम,णीतिरमृतिविरोधः। अथ। २ ख, व, ञ् ठ. ण. ते चास्प्र क। ३ घ. ह च. ठ. ड,उत्वपि । ४व. ङ च, ठ्. ढ, ण. 'लत्वाद्न"।

चतुर्दश: खण्ड: १४] छान्दोग्योपनिपद्।

चास्य कर्माणि" इति चाडडथर्दणे। अतो ब्रह्मविदो जीवनादिप्रयोजनाभा- वेऽपि पवृतफलानां वर्षणामवश्यमेव फलोपभोगः स्यादिति मुत्तेषुवत्तस्य तारव- देव चिरमिति युक्तमेवोक्तमिति यथोक्तकदोपचोद नानुपपत्तिः । ज्ञानोत्पत्ते रुधव च ङ्रह्मविदः कर्माभावमचोचाम ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीत्यत्र तच्च स्मर्तुमहेसि ॥ २ ॥ श्रुत्यन्तरमाश्रित्य शङ्कते-नन्त्रिति । तथा चानरव्वकर्मवशाद्विदुषोऽपि देहान्तर- मारब्धव्यमिति शेषः । तत्प्रामाण्यमङ्गी करोति -- सत्यमेवमिति। तर्हि विदुषोऽपि

विशदयति-व.थमित्यादिना । प्रवृत्तफलत्वमेव रफुटयति-यरिति। उक्तमर्थ दृष्टान्तेन रपष्टयति-यथेति। लक्ष्यरय वेधो सेदने तत्समकालमेवेष्वादेरूध्व गतिप्रयोजनं नास्तीति न सिथतिर्रक्ष्यमुद्दिश्य मुक्त्तस्य तस्याऽारव्ववेगस्याप्रतिबन्धेन तदासादितस्य वेगक्षयादेव स्थितिर्दृष्टान्तवद्विद्यार्थे देहे विद्यालभाननतर फलं नास्तीति न कर्माणि निवर्तन्ते किंतु भोगक्षयादेव तस्य लव्घवृत्तित्वादित्यर्थः । प्रदृत्तफलेम्योSप्रवृत्तफलनां कर्मणां विशेषमह-अन्यानि त्विति। न चाप्रवत्तफलानां कर्मणां क्षयोप्रसिद्धस्तथाविघस्यैव पापस्य प्रायश्चितेन प्रक्षयोपयोगा.ित्याह -- प्रायश्चित्तेवेवेति । आरध्धफलतिरिक्तानां कर्मणां ज्नाननिृत्ती श्रुतिस्मृती दर्शयति-ज्ञानासिनिरित्यादिना । प्रवृत्ताप्रवृत्तफलेषु कर्मसु सिद्धे विशेषे फलितमाह-अत इति। जीवनादीत्यादिशब्देन पुत्रकलन्नादि गृह्यते।

स्यादिति संबन्धः । यतश्वाऽडरब्धकर्मणां भोगादेव क्षर्येस्ततस्तस्येत्यादिना यच्चिरत्वं सत्संप- त्तरुक्तं तघ्युक्तमेवेति वृत्वा यथोक्तस्य दोषस्य सदःशरीरपातादिलक्षणस्याSडशङ्कानुपपत्ति रित्युपसंहरति-इतीति। आद्यस्येदिशब्दस्य तस्येत्यनेन संबन्धः। यत्तत्पन्नेऽपि ज्ञाने याक ज्जीवं विहितानि करोत्येवेति तत्राऽडह-ज्ञानोत्पत्तेरिति ॥ २॥ स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदश सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्यमत्ति श्वेतकेतो इति भूय एव मा क्षगवा- न्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३॥ इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

१ क.णां प्रक्ष ।२ ख. छ. ज. लत्द्रष्टत्यक्षेत्रा। ३ क. ग, ट. बन्घेष्वा। ४ क ख. छ. ञ् ण. 'यस्तस्ये५ ख. ङ सस्योति।

३८२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाष्याये- स य इत्याद्युक्तार्थम् । आचार्यवान्विद्वान्येन क्रमेण सत्संपद्यते तं क्रमं दृष्टान्तेन भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति पष्ठाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४॥ ज्ञानस्य नाSडनर्थक्यमविद्यातत्कार्यनिवर्तनेन सत्संपत्ति हेतुत्वान्नाप्यनैकान्तिकफलत्वमन्त- रायाभावादित्युत्तमिदानीमर्चिरादिमार्गपाप्त्या वाडनैवाविद्यानिवृ त्तिमात्रेण: वा रूत्संपत्तिरिति संदिहानः शङ्कते-आचार्यवानिति। संशयानस्य संबोधनार्थमुत्तरं वाक्यमवतारयति- तथेति ॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः)

पुरु५५ सोभ्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्र वाङ्मनसि संपदते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देव- तायां तावज्जानाति॥ १ ॥ पुरुषं हे सोभ्योतोपता पिनं ज्वराद्युपतापचन्तं ज्ञातयो बान्धवाः परिवार्यो- पासते मुमूर्षु जानासि मां तव पितरं पुत्रं भ्रातरं वेति पृच्छन्तस्तस्य मुमूर्पो- र्यावत्न वाङनसि संपद्यते मनः माणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामि- त्येतदुक्तार्थम् ॥ १ ॥ । १ ॥ अथ यदाऽस्य वाङ्मनसि संपद्ते मनः पाणे पाणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥ संसारिणो यो मरणक्रमः स एवायं विदुषोऽपि सत्संपत्तिक्रम इत्ये- तदाह परस्यां देवतार्यां तेजसि संपन्नेऽथ न जानाति। अविद्वास्तु सत उत्थाय पाग्भावितं व्याघ्वादिभावं देवमनुष्यादिभावं वा विशति । १ ख. ङ सौम्येति। २ ख. ञ्. प५ सौग्यो । ३ ख. ङ, ञ्. हे सैम्यो। ४ क. ग. व. ङ, ट, रं चेति । ५ क. घ, च, ठ, ढ, स्तु तत।

पञ्चदश: खण्ड: १५] छान्दोग्योपनिपत्। ३८३ विद्वांस्तु शास्त्राचार्योपदेशजनितज्ञानदीपप्रकाशितं सद्वह्मात्मानं प्रविश्य नाऽडव- रतत इत्येष सत्संपतत्तिक्रमः। अन्ये तु सूर्धन्यया नाड्योत्क्रम्याSSदित्यादिद्वा- रेण रुद्वच्छन्तीत्याहुस्तदसत्। देशकालनिमित्तफलाभिसंधानेन गमनदर्शनात्। न हि सदात्मैकत्वदर्शिनः सत्याभिसंघस्य देशकालनिमित्तफलाद्यनृताभिसंधि- रुपपद्यते। विरोधात्। अविद्याकामकर्मणां च गमननिमित्तानां सद्विज्ञानहुता- शनविप्लुष्टत्वाङ्गमनानुपपत्तिरेव । "पर्याप्कामस्य कृतात्मनस्तिवहैव सर्चे मवि; लीयन्ति कामाः" इत्याद्याथर्वणे। नदीसमुद्रदृष्टान्तश्ुतेश्र ॥ २।। नन्वेष संसारिणो मरणक्रमो नतु विदुयः सत्संपत्तिक्रमस्तयोर्विशेषस्य वक्तव्यत्व्रादत आह-संसारिण इति। करणोपरमे तेजःसहचरितभृतसक्ष्ोपसंहारे च विशेषविज्ञा- नाभावः समान एव विद्वदविदुषोरित्यर्थः। कस्तार्हि तयोर्िशेषस्तत्राSSह-अविद्वानिति। सतस्तरमादज्ञानासदात्मनः सकाशादिति यावत्। एकदेशिमतमु्थाप्य प्रत्याचष्टे-अन्ये त्विति। भवतु विदुषोऽपि तद्भिसंधिपूर्वकं गमनमित्याशङ्कयाडऽह-नहीति। आदि- शब्देन गत्यागती गृह्यते । सद्विज्ञानवतो गमनायोगे हेत्वन्तरमाह -- अविद्येति। विदु- षोडविद्याकामकर्मणामभावे प्रमाणमाह-पर्यासकामस्येति। ननु कामप्रविलय एवात्र श्रूयते नाविद्याकामकर्मनिर्मोकस्तत्राऽडह -- नदी,ते। यथा नदो गङ्गाद्या नामरूपे विहाय समुद्रं प्रविशन्ति तथा विद्वानामरूपे हित्वा परं पुरुषमुपैतीतिदृष्टान्तपूर्विकायाः श्रुतेर्नाम- रूपवीजावस्थाविद्याया लयो गम्यते नचाविद्याकामयोरभावे कर्मोपपत्तिस्तस्मान्न विदुषो गतिपूर्विका सत्संपत्तिरित्यर्थः ॥ २।। स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदश सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भग- वान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥१५॥ स य इत्यादि समानम्। यदि मरिष्यतो मुमुक्षतश्र तुल्या सत्संपत्तिस्तत्र विद्वान्सत्संपन्नो नाऽडवर्तत आवर्तते त्वविद्वानित्यत्र कारणं दृष्टान्तेन भूय एव

१ घ. ठ. ड. दित्यदा ।२ क. ग, छ, ट, ति। तत ।३ ख. ङ. स,म्येति। ४ क. ग. ट. ड, तैऽव° । ड ढ. ते चावि।

३८४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाव्याये- मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सौम्येति होवाच ॥ ३ ॥ इति पछठाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५॥ विमत: सत्संपन्नः पुनरावृत्तिमर्हति सत्संपन्नत्वान्मरणकाले सत्संत्नवद्विमतो वा विशे- षविज्ञानाभावो नाऽऽत्यन्तिको विदुषो विशेषविज्ञानाभावत्वान्मरणकालीनविशेष विज्ञानाभ/- चवदित्यनुमानाद्विद्वदविदुषोरविशेषं मन्वानः शङ्कते-यदीति। तत्र,नृताभिसंधत्वं ताद्- गभिसंधिमत्तिष्ठत्वं धोपाविरित्यनुमानद्वयं दूषयितुमुत्तरं ग्रन्थमुत्थापयति-तथेति ॥ ३॥। इति षषठाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

(अथ षष्ठाध्यायस्य पोडशः सण्डः।)

पुरु:५ सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्तपहाथपीतस्ते- यमकार्षीत्रशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता अवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोडनुताभितंघोड-

दह्यतेऽथ हन्यते ॥१॥ शृणु यथा सान्य पुरुषं चौर्यकर्मणि संदिह्यमानं निग्रहाय परीक्षणाय घोतापि हस्तगृहीतं वद्धहस्तमानयन्ति राजपुरुषाः । किं कृतवानयमिति पृष्टाश्षाऽडहुरपहार्पीद्धनमस्यायम्। ते चाऽडहुः किमपहरणमात्रेण बन्धनमईति। अन्यथा दत्तेऽपि धने बन्धनप्रसङ्गादित्युक्ता: पुनराहुः स्तेयमकार्पीच्चौर्येण धन- पहार्षीदिति। तेष्वेवं वदत्स्वितरोऽपह्ुने नाहं तत्कर्तेति। ते चाऽडहुः संदिह्यमोनं ्तेयमकार्पास्त्वमस्य धनस्येति । तस्मिश्रापह्नुवान आहुः परशुमस्मै तपतेति शोधयत्वात्मानमिति । स यदि तस्य स्तैन्यस्य कर्ता भवति बहिश्वापह्नुते स एवंभूतस्तत एवानृतमन्यथायूतं सन्तमन्यथाSSतमानं कुरुते स व्यवहितं कृत्वा परशुं तप्रं * बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेडपीत्यडभ वः।

१ ख. ड. ञ. सम्योति। २ ख. ङ. सौम्योत। ३ ख. घ. ङ. च. सौम्य ।४ ख. ञ. ड. उ. ण. 'ने ग्रहणसंभवादि"।५ क र. ग. व, च, ञ्ञ, ट, ण, मानः स्ते।

जोडश: खण्ड: १६ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३८५ मोहात्मतिगुह्णाति स दद्यतेऽथ हन्यते राजपुरुषैः स्वकृनानृताभिसंधि- दोषेण ॥ १ ॥ परीक्षणाय परीक्षाद्वारेण रक्षणार्थमिति यावत्। पर्ग्रहणमात्रेण बन्धने प्रतिग्रहीतु रंपि बन्धप्रसङ्गान्न तन्मात्र बन्धनकारणमित्याह-अन्यथोति। तस एत्रानृताभिसंवत्वा- देवेत्यर्थः ॥ १॥ अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्यातिसंधः सत्येनाऽडत्मानमन्तर्धाय परशुं तत्रं प्रतिगृह्नाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते॥२॥ अथ यदि तस्य कर्मणोडकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते सहसत्येन तया स्तैन्याकर्तृतयाऽडत्मानमन्तर्धाय परचुं तप्नं प्रतिगृह्वाति स सत्याभिसंघः सन्न दह्यते सत्यव्यवधानादथ मुच्यते च सृषाभियोक्तभ्यः । तप्तपरश्रुहस्ततल- संयोगस्य तुल्यत्वेऽपि स्तेयकत्रकर्त्रोरनृताभिसंधो दह्यते न तु सत्याभिसंघः ॥२। तत एवेति। स्तैन्यस्य कर्मणोडकर्तृत्व देवेत्यर्थः । दृष्टन्ते विवक्षितमंशमनुवदति- सप्तेति ॥ २ ॥ स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिद५ सर्वं तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विज- ज्ञाविति विजज्ञाविति ॥३॥ इति षष्ठाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ इति छान्दोग्योपनिषदि षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६॥ स यथा सत्याभिसंघस्तप्तपरशुग्रहणकर्मणि सत्यव्यवहितहस्ततलत्वान्ना दाहोत न दह्येतेत्येतदेवं सड्रह्मसत्याभिसंधीतरयोः शरीरपातकाले च तुल्याय।ं सत्संपत्तौ विद्वीन्सत्संपद्य न पुनर्व्याध्रदेवादिदेहग्रहणायाऽSवर्तते। अविद्वास्तु विकारनताभिसंघः पुनर्व्याघ्रादिभावं देवतादिभावं वा यथाकर्म यथाश्रतं प्रतिपदते। यदात्माभिसंध्यनभिसंधिकृते मोक्षबन्धने यच्च मूल जगतो यदा- १ ख. घ, ङ. च, ठ. ण. ते च रा।२ क. ग. घ. ङ च, ट, ड. ढ. ण. स त°। ण. साल दा । ४ ठ. त्यात्माभि । क. संध्येत' । ६ ख. द. च. ञ्. ढ. ड. ण.

४९

२८६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [६ षष्ठाव्याये- यतना यत्पतिष्ठाथ्च सर्वाः मजा:यदात्मकं च सर्व यच्चाजैममृतमभयं शिवम- द्वितीयं तत्सत्यंस आत्मी,तवातस्तत्त्वमसि हे श्वेतकेतो इत्युक्तार्थमसकुद्वाक्यम्। कः पुनरसौ श्वेतकेतुस्त्वंशब्दार्थः । योऽहं श्वेतकेतुरुद्दालकस्य पुत्र इति वेदाSडत्मानमादेशं श्रुत्वा मत्वा विज्ञाय चाश्रुतममतमविज्ञातं विज्ञातुं पितरं पम्रच्छ कथं नु भगवः स आदेशो भवती ते। स एपऽधिकृतः श्रीता मन्ता विज्ञाता तेजोवन्नमयं कार्यकरणसंघातं प्रविष्टा परैव देवता नामरूदव्याकरणा- याऽडदर्श इव पुरुषः सूर्यादिरिव जलदौ प्रतिबिम्वरूपेण स आत्मानं कार्य- करणेभ्यः प्रविभक्तं सद्रूप सर्वात्मान प्ाक् पितुः श्रवणान्न बिजज्ञौ। अथेदानीं पित्रा प्रतिबोधितस्तत्वमसीतिद्टष्टन्रहतुनिश्च तत्पितुरस्य ह किलोक्तं सदेवाह- मस्मीति विजज्ञौ विज्ञातवान्। दविवचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम् । तदनुवादपूर्वक दार्ध्ान्तिकमाह-स यथोति। स य एषोडणिमेत्यादि व्याचष्टे- यदात्मेति। ववं तदसीति त्वमर्थोदेशेन तदर्थभावो विधीयते तत्रद्देश्यस्य शरीरद्दयविशि- ष्टस्य विरोधादशररव्रह्मात्मत्वं विधातुमशक्मिति मन्वानश्वोदयति-कः पुनारीति। त्वंपदेन वाच्यस्य लक्ष्यस्य वा ब्रह्मत्वायोगत्वयोच्यते नाऽडय्योडड्ीकारान द्वितीयः शरीर- द्वयवैशिष्ट्योपलक्षितस्य श्रोतृत्वाद्यव्यासारपदस्य त्वंपदलक्ष्यस्य ब्रह्मत्वविधाने विरोधास्फुर णादिति परिहरति-योऽहमिति, विज्ञाय च वेदेति पूर्वेण सह +ब.धः । तस्य सतः सकाश।दौपाधिको भेदो वस्तुत्रत्वैक्यमिति मंत्वाऽडह-तेजोवन्नमयमिति। त्वंपदार्थ श्वेतकेतुं निर्धार्य तद्धास्पेत्यादि व्याचष्ट-आत्मानमिति। कि पुनरत्र पष्ठे वाक्यप्रमाणेन जनितं फलमात्ननि, कर्तृत्वभोक्तृत्ययोरधि- कृतत्वविज्ञाननिवृत्तिस्तस्य फलं वयमवोचाम। त्वंशब्दवाच्यमर्ष श्रोतुं मन्तुं चाधिकृतत्वमविज्ञातविज्ञानफलार्थम्। प्रक्चैतस्माद्विज्ञानादहमेवं करिष्याम्याग्न होत्रादीनि कर्माण्यहमत्राधिकृतः । एपां च कर्मणां फलमिहामत्र च भोक्ष्ये कृतेपु वा कर्मसु कृतकर्तव्यः स्यामित्येवं वर्तत्वभीक्तृत्वयोरधिकृतोऽ स्मीत्यात्मनि यद्विज्ञानमयूर्त्तस्य यत्सज्जगतो मूलमेकमेवाद्वितीयं तत्त्वमसीत्य- नेन वाक्येन प्रतिबुद्धस्य निवर्तते। विरोधात्। न हेकस्मिन्नद्विनीय आत्मन्ययें-

१ ख. न, ण. जरम ।२ ढ. इत्मादुक ।३ ख. म. छ.ञ्. ण. 'इयश। ४ ञ्र. तत्तस्य । ५ ञ. ठ. ड. ण.गह।

मोडशः खण्ड: १६] छान्दोग्योपनिषत्। ३८७

महमस्कीति दिज्ञाते ममेदमन्यदनेन कर्तव्यमिदं कृत्वाडस्य फलं भोक्ष्य इति वा भेद विज्ञानमुपपद्यते। तस्मात्सत्सत्याद्विती यात्मविज्ञाने विकारानृतजीवात्मविज्ञानं निवर्तत इति युक्तम्। ननु तत्त्वमसीत्यत्र त्वंशब्दवाच्येऽर्थे सद्बुद्धिरादिश्यते यथाSSदित्यमनआदिषु ब्रेह्मादिबुद्धिः । यथा च लोके प्रतिमादिषु विष्ण्वादि- वुद्धिस्तद्वन्नतु सदेव त्वमिति यदि सदेव श्वतकेतुः स्यात्कथमात्मानं न विजा नीयाद्येन तस्मै तत्त्वमसीत्युपदिश्यते। न। आदित्यादिवाक्यवैलक्षण्यात्। आदित्यो ब्रह्मेत्यादावितिशब्दव्यवधानान्न साक्षाद्वह्मत्वं गम्यते। रूपादिम- स्वाच्चाSडदित्यादी नामाकाशमनसध्चिशब्दव्यवधानादेवाब्रह्म त्वमिह तु सत ऐवेह प्रवेश दर्शयित्वा तत्त्वमसीति निरङ्कशं सदात्मभावमुपदिशि। अज्ञानार्थप्रकाशनं मानफलं तस्य स्वप्रकाशे ब्रह्मणि नोपपत्तिरिति मन्वानश्चादयति- किं पुनरिति । अत्राऽडत्मनीति संबन्धः । स्वप्रकाशे प्रकाशातिशयस्य मानकलस्या- संभवे ऽ,व्यस्तव्यावृत्तिस्तत्फलं भविष्यतीत्युत्तरमाह-कतृत्वोति। अश्रतस्य श्रवणाया- मतस्य मननायाविज्ञातस्य विज्ञानफलसिद्धये चाविकृतं यमर्थ त्वंपदवाच्यमवोचाम तस्य स.त्मनि क्रियाकर्तते फलभोक्तृत्वे च यन्किथ्यैवाधिकृतत्वविज्ञानं तन्निवृत्तिर्मानफलमिति योजना। यथोक्तं मानफलमेव प्रपञ्चयति-प्राक्चेति। अहमेग्त्राधिकृतश्वेति चकारंस्य संबन्धः। तस्येत्यज्ञस्येत्यर्थः । विरोधमेत्र स्फोरयति-न हीति। प्रमाणफलमुपसंहरति- तस्मादिति। त्त्त्वमसीति वाक्य मुख्यैकत्वपरमिति स्वपक्षमुक्त्वा परपक्षं शङ्कते- नन्विति। अ,व्यासिकमेकत्वं सामानाधिकरण्यालम्बनमिति स्वपक्षं दृष्टान्तेनोक्वा सिद्धान्तं दृषयति-नत्विति। श्वेतकेतोः सन्मात्रत्वे तदज्ञानायोगादसकृदुपदेशा- सिद्धिरित्यर्थः । किम्यासवाक्यसामान्यादाध्यासिकमैकत्वं सामानाधिकरण्यालम्बनं कि वा मर्यैकत्वे बाधकसद्गावादिति विकल्प्याऽडद्यं दूवयति-नेत्यादिनां। यथा लोके शुक्तिकां रजतमिति प्रत्येतीत्यादावितिशब्दपरं सामानाधिकर्ण्वं न वस्तुनिष्ठे दृष्टं तथाS

निष्ठत्वं गम्यते न तथा तत्त्वमसिवाक्यस्यावस्तुनिष्ठत्वनितिशब्द्परः्वाभावेन सामानाधिकर- ण्यस्य स्वरूपपर्यवसायित्वनिश्चयादित्यर्थः । इह त्विति प्रकारणोक्तिः। इह प्रवेशं दर्शयि- त्वेत्यत्र तेजोबन्नमयं संघातमिहेति व्यपदिशति।

१ ख. ध. ञ्. ण. नैन वि'। २ ट. ब्रह्नु'। ३ ठ. दिश्येत ।न। ४ क. ग. ६. च. ट. ठ. ड. ढ. ण. एव देह। ५ ख. छ. ञ्र. ण. 'रसं। ६ ख, छ.ञ. ण. कत्वं। ७ ख. छ. ञ. ण. ना। लो ८ ख. छ. ञ. ण. पं न°।

३८८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता-[६ षष्टाष्याये- ननु पराक्रमादिगुणः सिंहोऽसिं त्वमितिवतत्वमसीति स्यात्। न। मृदादि- वत्सदेकमवाद्वितीयं सत्यमित्युपदेशात्। न चोपचारविज्ञानात्तस्य तावदेव चिरमति सत्संपत्तिरुपदिश्येत। मृषात्वादुपचारविज्ञानस्य। त्वमिन्द्रो यम इति- बत्। नापि स्तुतिरनुपास्यत्वाच्छेतकेतोः। नापि सचछृतकेतुत्वोपदेशेन स्तूयेत। न दि राजा दासस्त्वभिति सतुत्यः स्यात। नापि सतः सर्वात्मन एकदेशनि- रोधो युक्तस्तत्त्वमसीति देशाधिपतेरिव ग्रामाध्यक्षरत्वमिति। न चान्या गति- रिह सदात्मत्वोषदेशादर्थान्तरभृता संभवति। ननु सदस्मीति बुद्धिमात्रमिह फर्तव्यतया चोदते न त्वज्ञातं सदसीति ज्ञाप्यत इति चेत्। नन्वस्मिन्पक्षेऽप्य- श्रुतं श्रुतं भवतीत्याद्यनुपपत्नम्।न। सदस्मीतिबुद्धिविधे: स्तुत्यर्थत्वात्। नाS- चार्यवानपुरुषो वेद। तस्य तावदेव चिरमित्युपदेशात्। यदि हि सदस्मीति सुद्धिमात्रं कर्तव्यतया विधायते न तु त्वंशब्दवाच्यस्य सद्पत्वमेव तदा नाSS- चार्यवान्वेदेति ज्ञानोपायोपदेशो वाच्य: स्यात्। यथाऽगिहोत्र जुहुयादित्येव- मादि ष्वैर्थ प्राप्तमेवाSडचार्यव त्वमिति तद्वत्। तस्य तावदेव चिरमिति च क्षेपकरणं न युक्तं स्यात्। सदात्मतत्वेडविज्ञातेऽपे सकृद्बुद्धिमात्रकरणे मोक्षपसङ्गात्। न च तत्वमसत्युक्ते नाहं सदितिप्रमाणवाक्यजनिता बुद्धिनिर्वतयितुं शक्या नोत्पन्नेति वा शक्य वक्तुम्। सर्वोपनिषद्वाक्यानां तत्परत्येवोपक्षयात्। यथाऽ-

शक्यते वक्तं तद्व् ।

द्वितीयं शङ्कते-नन्विति। यथा मृदादि कारणभेव घटादि कार्य न पृथगस्ति तथा स्वमिदमाकाशादिकारय सन्मात्रं तत्र सर्वप्रकारमेदरहितनेकरसमवाधितमित्युपदेशदर्शनान् गौणमेकत्वमित्युत्तरमाह-नेत्यादिना। इतश्च नोपचरितमेकत्वमित्याह-न चेति। औपचारिकविज्ञानस्य मृषात्वे दृष्टान्तमाह-त्वमिति। कि च गौणभेकत्वं वदता स्तुत्य- थत्व विधिपरत्वं वा वाक्यस्य वक्तव्यमाद्येऽपि श्वेतकेतोः सतो वा वस्तुनः स्तुतिरिति विक- स्याऽडघ्यं दूषयति-नापीति। उपास्यत्वातसतोऽस्तुतिरिति द्वितीयमाशङ्कय दूषयति- नापि सदिति। इतश्र श्वेतकेतुत्वोपदेशेन सतो न स्तुतिरित्याह-नापि सत इति। श्वेत-

6. ४ १.क. म ट, ड. ढ. 'दिश्यते। मृ°। २ क. ङ ढ. स्तूयते। ३ क म. ट, ठ, ढ. द सीति ।४ ख, ङ, च, ड, द, ण. वान्वेद। ५ ख, ङ. ण. व्वर्थात्प्राप्त° । ६ ञ. 'मयथा

घोडशः खण्ड: १६ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३८९

केतोरनुपास्यत्वेन स्तुत्यसंभवेऽपि वर्तृत्वात्कर्मसु तत्स्तावकत्वं वाक्पस्यायुक्तमित्यशङ्कय कर्मविध्यसंनिधानात्सदात्मत्वमात्रप्रतीतेश्व नैवमित्याह-न चेति । विकल्पान्तरमुद्धाव- यति-ननु सदस्मीतीति। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानवचनविरोधान्न दृष्टिविधिपरत्वमित्यु- त्तरमाह-नन्विति। गौणपक्षेऽपि तुल्यानुपपत्तिरित्यपेरर्थः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञा नश्षुरतेन विरोधोऽस्तीति पूर्ववाद्याह-नेति। नेदभेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं दृष्टिवििस्तुतिः

शानर्थक्यादौपदेशिकज्ञानमात्रेण विष्यनुष्ठानसिद्धेविध्यपक्षितस्य च तेनवाक्षपित्युत्तर- माह-नाऽडचार्यवानिति । तदेव विवृणोति-यदि हीति। आचार्यवत्त्तमिति नोपदिश्यत इति शेषः । इतश्व नेदं वाक्यं दृष्टिविधिपरमेष्टव्यमित्याह-तस्येति। सदात्म-

यथा सकृदनुष्ठितादपि यागा्गवति स्वर्गस्तद्वदिह च चिरमिति क्षेपकरणं.मोक्षस्येति तस्मान्नेदं दृष्टिविधिपरमित्यर्थः। किच विधिवादिना प्रतीयमानेडर्ये वाक्यस्याप्रामाण्यं विप- र्यासक्षेणमनुत्पत्तिलक्षणं वा वाच्य तदुभयं दुर्वचमित्याह-न चेति। तत्त्वमसीत्यधिका- रिणं प्रत्युक्ते सति प्रमाणभूतेन तेन वाक्येन जनिता सुङ्रह्माहमिति या तस्य बुद्धिस्ता निवर्तयितुं नाहं सदिति बलवती बुद्धिरुत्पन्नेति न शक्पते वत्तुं विवेकवतः श्रुतवाक्यस्य तर्थाविधबुद्धयनुत्पादान्नै चाधिकारिणः श्रुतवाक्यस्य सङ्गह्माहमिति बुद्धिर्नोतपन्नेति वत्तुं शक्यमधिकारणः प्रमितिजनको वेद इति न्यायात् । न च भेदप्रत्ययो यथोक्त्ताया बुद्धे- र्वाधकस्तस्य स्वाप्नभेदप्रत्ययवन्किथ्यात्वानुमानादित्यर्थः। इतश्च तत्त्वमसिवाक्यं वस्तुपरमे. वेत्याह-सर्वोपनिषदिति। तत्त्वमसिवाक्यान्नायथार्था बुद्धिर्नापि न भवत्येव बुद्धिरि त्येतमर्थ दृष्टान्तेनाऽडह -- यथेति। येत्तक्तं सदात्मा सन्नात्मानं कर्थ न जानीयादिति। नासौ दोषः । कार्यकर- णसंघातव्यतिरिक्तोऽहं जीवः कर्ता भोक्तेत्यपि स्वभावतः प्राणिनां विज्ञानादर्श- नात्किसु तस्य सर्दत्मविज्ञानम् । कथमेवरं व्यतिरिक्तविज्ञाने सति तेषां कर्तृ- त्वादिविज्ञानं संभवति दृश्यते च। तद्वत्तस्यापि देहादिष्वात्मवुद्धित्वान्न स्यात्स- दात्मविज्ञानम्। तस्माद्विकारानृताधिकृतजीवात्मविज्ञाननिवर्तकमेवेदं वाक्य तत्त्वमसीति सिद्धमिति ॥ ३॥ इति पष्ठाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्विवरणे पष्ठोऽध्यायः संपूर्णः ॥ ६ ॥ पर १ ग. ट, नयमे । २ क. ख. छ.ञ्. क्षणं ।३ क. ग. ट.न वाडघि । ४ क यटुक। ५ञ्. ठ. ड. वैकार। ६ च, 'दात्मावि' । ७ ख, ञ. त्मनो वि०। ८ क. घ, च, उ. ड. ढ. त्नत्वि।

३९० आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये- जीवे भासमानेऽप्यनवभासमानत्वान स्वभावो ब्रह्मेत्युक्तमनूद दूपयति -- यभूक्त- मिति। लोकायतातिरिक्तानां देहादतिरेको जीवस्य स्वाभाविकोऽपि नावभासते तथा ब्रह्मभावोऽपि तस्यानाद्यनिर्वाच्याज्ञानसामर्थ्यादेव नावभासिष्यते। तथाच तस्मिन्भासमा नेडप्यनवभासमानत्वान स्व्रभावो व्रह्मेत्ययुक्तं व्याप्त्यभावादित्याह -- कार्योति। ननु देह- व्यतिरिक्तात्मवादिनामात्मनि भाति देहव्यतिरिक्तोपि भातवेति व्याप्तिसिद्धिरित्याश ङ्कयाSSह -- कथमिति। देहादिसंघातादतिरिक्तोहन्तियेवं व्यतिरिक्तविज्ञाने सति कर्थ तेषां कर्तृत्वादिविज्ञानं संभवति। न हि संघाताभिमौनविगमे तद्युज्पते। न च तन्नास्त्येव दृश्यमानत्वादित्यर्थः । सिद्धे दृष्टान्ते दार्ष्टान्तिकमाह-तद्वदिति। देहाद्व्यतिरिक्तस्य

विज्ञानं न स्यादतस्ततस्वभावस्यापि ब्रह्मभावस्याप्रतिभानमज्ञानकृतमित्यर्थः । वाक्यस्यार्था- नतरपरत्वासंभवे फलितमुपसंहरति-तस्मादिति। महावाक्यस्योक्तया विधयाऽर्थान्तरपर- त्वासंभवाद्विकारेSनृताभिसंधिकृतोडयं जीवात्मेत्येवंरूपं यन्मिथ्याज्ञानं तस्य सनिदानस्य निवतकमेवेदं तत्त्वमसिवाक्यं न त्वभूतप्रादुर्भावफलमित्येवं जीवब्रह्मणोरैक्यं सर्वोपनिषत्सार- भूत स्थितमित्यर्थः ॥ ३ ॥ इति षष्ठाध्यायस्य षोडशः खण्डः ॥ १६ ।।

श्रीशंकरभगवत्कृतच्छानदो्यभाष्यटीकार्यां षष्टोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६॥

(अथ सतमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः । )

ॐँ । अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नार- दस्त होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्यामीति स होवाच॥ १ ॥

पयुक्तः। न सतोऽर्वाग्विकारलक्षणानि तत्वानि निर्दिष्टानीत्यतस्तानि नामादीनि प्राणान्तानि क्रमेण निर्दिश्य तद्द्वारेणापि भूमाख्य निरतिशयं १ क. यदुक्त" । २ क. ख. व ञ् ट, ड, ण. मिरि' । ३ क. ख. ग. छ. ट. ण. मानातिग ४ ख. छ. त्. ण. तो देहा ।५ ख, घ, ङ,ज, त. थ. सनात्कु°। ६ ठ, पूर्व पर। ७ ठ. ख्यं यननिर°।

प्रथम: खण्डः १ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३९१

तत्वं निर्देक्ष्यामीि शाखाचन्द्रेद्शनवदितीमं सप्तमं प्रपाठकमारभते । अनिर्दि ष्टेषु हि सतोऽर्वाक्तत्वेषु सन्मात्रे च निर्दिष्टेऽन्यदप्यविज्ञातं स्यादित्याशङ्का कस्यचित्स्यात्सा का भदिति वा तानि निर्दिदिक्षति। अथवा सोपानारोहण- वत्स्थूलादारभ्य सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं च बुद्धिविषयं ज्ञापयित्वा तदतिरिक्ते स्वारा. ज्येSभिषेक्ष्यामीति नामादीनि निर्दिदिक्षति। अथवा नामाद्युत्तरोत्तरविशिष्टानि तत्त्वान्यतितरां च तेपामुत्कृष्टतमं भमाख्यं तत्त्वमिति तत्स्तुतयर्थ नामादीनां क्रमेणोपन्यासः । आख्यायिका तु परविद्यास्तुत्यर्था। कथम् । नारदो देवर्षिः कृतकर्तव्यः सर्वविद्योऽपि सन्ननात्मज्ञत्वाच्छशोचैव किमु वक्तव्यमन्योऽल्पविज्ज- न्तुरकृतपुण्यातिशयोऽकृतार्थ इति। अथवा नान्यदात्मज्ञानानिरतिशयश्रेयःसा- धनमस्तीत्येतत्पदर्शनार्थ सनत्कुमारनारदाख्यायिकाऽडरभ्यते। येन सवविज्ञान- साधनशक्तिसंपन्नस्यापि नारदस्य देवर्षेः श्रेयो न वभत येनोत्तमाभिजनविद्या- व त्तसाधनशक्तिसंपत्तिनिमित्ताभिमानं हित्वा प्राकृतपुरुषवत्सनत्कुमारमुपससाद श्रेयःसाधनप्राप्तयेऽतः प्रख्यापितं भवाि निरतिशयपाप्तिसाधनत्वमात्मविद्याया इति। अधीह्यधीष्व भगवो रगवननिति किलोपससाद। अधीहि भगव इति मन्त्रः। सनत्कुमारं योगीश्वरं वरैलिए्ठं नारद उपसन्नवान्। तं न्यायत उपसन्नं होवाच यदात्मविषये किंचिद्वेत्थ तेन तत्मख्यापनेन मामुपसीवेदमहं जान इति ततोऽहं भवतो विज्ञानात्ते तुभ्यमूर्ध्वे वक्ष्यामीत्युच्तवति स होवाच नारदः ॥१।। षष्ठसप्तमयोरध्याययोः संबन्धं वक्तुकामः षष्ठे वृत्तं कीर्तयति-परमार्थेति। उत्त- माधिकारिणं प्रत्यबाधिततत्त्वबोधनं प्रधानं तत्परोऽतीतोऽव्यायः स सतो ब्रह्मणः प्रत्यडनिश्चयपरत्वेनैव व्याख्यात इत्यर्थः । अध्यायान्तरभूमिकामारचयति-न सत इति। मध्यममधिकारिणं प्रति परम्परया ब्रह्मात्मत्वमुपदेषुं सतमप्रपाठकप्रवृत्तिरित्यर्थः । नन्वत्रापि ब्रह्मात्मत्वमेवोपदेष्टमिष्टं चेत्किमिति तहि नामादीनि तत्त्वानि निर्दिश्यन्ते तत्राSSह-अनिर्दिष्टेष्विति। वाशब्दः शङ्कानिरासार्थः । यद्वा द्वयोरध्याययोरद्वि तीयब्रह्मात्मविषयत्वाविशेषेऽपि साक्षात्पारमर्यभ्यामपौनरुक्त्यमुक्त संप्रति नामादीना मुत्तरोत्तरभ्यस्त्व विशिष्टानां सन्मात्रविज्ञानेनाविज्ञानादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमयुक्तमि-

१ ठ.स्वं तनिदे। २ ठ.नद्रनिद° । ३ ख, ग. घ. त्र. ट ढ. ण. मादि निर्दि। ४ क. ग. ट. वज्ञा।५क ब्रह्मनिषं। ६क. ख, ङ, च ठ, ण. न्ययनोद। ७ख. ग. घ. ङ. च, ट, ट, ढ, ण, जाने त०।

३९२ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता-७ सप्तमाध्याये-

स्याशङ्कय ब्रह्मविदः सर्वज्ञत्वं स्पष्ठीकर्तुमुत्तरग्रन्थों्तरारम्भ इत्याह-अनिर्दिष्टेष्विति । नामादिसंकीर्तनस्य तात्पर्यान्तरमाह-अथवेति। अधमोऽिकारी नामादीनि ब्रह्मत्वेनो- पास्य तत्फलं च भुक्ता क्रमेण साक्षाद्वह्मभावं प्रापोतीति प्रदर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थ इत्यर्थः । शाखाचन्द्रनिदर्शनन्यायेन मव्यमस्याधिकारिगी ब्रह्मसिद्धिस्वीकाराये मव्यमस्याधिकारिणो ध्यानार्थ वा नामादिसकीर्तनमित्युक्तमिदानीमुत्तममेवाधिकारिणमधिकृत्य भूमस्तुत्यर्थ नामा· दिवचनमिति मतान्तरमाह-अथवा नामाहीति। अध्यायसंबन्धमुक्त्ाSडख्यायि. कासंबन्धमाह-आख्यायिका त्विति। स्तुत्यर्थत्वमेव्र प्रश्नपूर्वकं प्रकठयति- कथमित्यादिना। तथा च परविद्यया कृतार्थत्वात्तस्याः स्तुतिरत्र विव्रक्षितेति शेषः । अतीताध्यायादिष्टसदात्मत्वविज्ञानादन्यदेव देवतोपासनं मोक्षसाधनमित्याशङ्कय तन्निषेधेन सदात्मविज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वं दृढीकर्तुमाख्यायिका प्रवृत्तेति पक्षान्तरमाहि-अथवेति द्वितीय माख्यायिकातात्पर्थ प्रपञ्चयति-येनेत्यादिना। सर्वस्यापि व्वेयस्य यद्विज्ञानं तस्य साधनमुत्पादनं तत्र शक्त्या सपेन्ने वेदवेदाङ्गाभिज्ञत्वं तस्यापीति यावत्। अस्ति हि नारदस्योत्तमाभिजने जन्म। ब्रह्मणो मानसपुत्रत्वादस्ति चोत्तमकमेविद्याSस्ति च वृत्तं सदाचरणमस्ति च श्रर्वेणध्यानादि साधनशक्तीनां धर्माधर्मसाधनस्य षा शरीरस्य शक्ते: संपत्तिश्च जन्मादयो निमित्तमस्याभिमानस्य तं त्यकवेति यावत्। इतिशब्दोऽव्यायाख्या- यिकयो: संबन्धोक्तिसमाप्त्यर्थः । अष्ययनेष ज्ञानं लक्ष्यते। तथा चाधीष्व ज्ञापये. त्यर्थः । मघ्र उपसदनस्येति शेषः। न्यायतः समित्पाणिरित्यादिशास्त्रोक्तविधिवशा- दिति यावत् ॥ १ ॥ ऋग्वेदं भगवोडध्येमि यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेद पित्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां बह्मविद्यां भूतवियां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्या५ सर्पदेव-

ऋग्वेदं भगवोडध्येमि स्मरामि यद्वेत्थेति विज्ञानस्य पृष्टत्वात्। तथा यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थ वेदं वेदशब्दस्य प्रकृतत्वादितिहास- पुराणं पश्चमं वेदं वेदानां भारतपञ्चमानां वेदं व्याकरणमित्यर्थः ।

१ ग छ. टन्थार २ ञ ण. कार्य म। ३ म, ट, च । ४ क ग ट,पनो बे । ५ ख. छ. ण.वणाध्या।

प्रथम: खण्ड: १] छान्दोग्योपनिषत्। ३९३

व्याकरणेन हि पदादिविभागश ऋग्वेदादयो ज्ञायन्ते। पित्रयं श्राद्धकल्पम् । राशि गणितम्। दैवमुत्पातज्ञानम्। निधिं महाकालादिनिधिशास्त्रम्। वाको- वाक्यं तर्केशास्त्रम्। एकायनं नीतिशास्त्रम्। देवविद्यां निरुक्म्। ब्रह्मण ऋग्यजुःसामाख्यस्य विद्या ब्रह्मविद्यां शिक्षाकल्पच्छन्दश्चितेयः। भूतविद्या भूततन्त्रम्। क्षत्रविद्यां धनुर्वेदम्। नक्षत्रविद्यीं ज्यौतिपम्। सर्पदे वजनाव्द्यां स्पविद्यां गारुडं देवजनविर्द्या गन्धयुक्तिनत्यगीतवाद्याशिल्पादिविज्ञानानि । एत्तत्सर्वे हे भगवोऽव्योमि ॥ २ ॥ अध्ययनवाचि पदं स्मरणपरतया कथं व्याख्यातमित्याशङ्कयाऽडह-यद्वेत्थेति । गन्धयुक्ति: कुङ्कुमादिसंपादनम् ॥ २ ॥ सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नाऽडत्मविच्छुत५ ह्वेव मे भगवद्दृशेभयस्तरति शोकमात्मविदिति सऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाच्छोकस्य पारं तार- यत्विि त होवाच यद्ै किंचैतदध्यगीष्ठा नामै- वैतत् ॥ ३ ॥ सोऽहं भगव एतत्सर्वे जानन्नपपि मन्त्रविदेवास्मि शब्दार्थमात्रविज्ञानवाने- चास्मीत्यर्थः। सर्वो हि शब्दोऽभिधानमात्रमभिधानं च सर्व मन्त्रेष्वन्तर्भवति। मन्त्रविदेवास्मि मन्त्रवित्कर्मविदित्यर्थः । मन्त्रेषु कर्माणीति हि वक्ष्यति। नाSSत्मविन्नाSडत्मानं वेि। नन्वात्माऽपि मन्त्रैः प्रकाश्यत एवेति कथ मन्त्र- विच्चेन्नाऽडत्मचित्। न। अभिधानाभिधेयभेदस्य विकारत्वात्। न च विकार आत्मेष्यते। नन्वात्माडप्यात्मशब्देनाभिधीयते।न। "यतो वाचो निवर्तन्ते"। " यत्र नान्यत्पश्यति" इत्यादिश्रुतेः । कर्थ तह्यत्मिवाधस्तात्स आत्मेत्यादि- शब्दा आत्मानं प्रत्याययन्ति। नैष दोषः । देहवति प्रत्यगात्मनि भेदविषये पयुज्यमानः शब्दो देहादीनामात्मत्वे मत्याख्यायमाने यत्परिशिष्टं सद- वाच्यमपि प्रत्याययति। यथा सराजिकारया दश्यमानार्या सेनायां छत्र- ध्वजपताकादिव्यवहितेऽदश्यमानेऽपि, राजन्येष राजा दृश्यत इति भवति शब्दप्रयोगस्तत्र कोडसी राजेति राजविशेषनिरूपणायां दृश्यमाने-

१ क. तयस्ताः । भू । २ क ख, ग, घ, ञ्र ठं, ड, ढ. ण. 'यां ज्योति। ३ क, ग. ङ च, ट, ड. त्माइडम' । ५०

३९४ आनन्दगिरिकृलटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये-

त्सोडहं मन्त्रवित्कर्मविदेवास्मि कर्मकार्ये च सर्व विकार इति विकारजञ एवास्मि नाSडत्मविन्नाSSत्मप्रकृतिस्वरूपज्ञ इत्यर्थः। अत एवोक्तमाचार्यवान्पुरुषो वेदेति। "यतो वाचो निवर्तन्ते" इत्यादिश्रुतिभ्यथ्र। श्रुतमागमज्ञानमस्त्येव हि यस्मान्मे मम भगवद्दृशेभ्यो युष्मत्सदृशेभ्यस्तरत्यतिक्रामति शोकं मनस्ताप- मकतार्थबुद्धितामात्मविदित्यतः । सोऽहमनात्मवित्वाद्धे भगवः शोचास्यकृता र्थबद्धया संतप्ये सर्वर्दा तं मा मां शोकस्य शोकसागरस्य पारमन्तं भगवांस्ता रयत्वात्मज्ञानोडुपेन कृतार्थबुद्धिमापादयत्वभयं गमयत्वित्यर्थः। तमेवमुक्तवन्तं होवाच यद्व किंचैतदध्यगीष्ठा अधीतवानसि। अध्ययनेन तदर्थज्ञानमुपलक्ष्यते ज्ञासवानसीत्येतन्नामैवैतत्। "वाचाSडरम्भणं विकारो नामधेयम् " इति श्रुतेः ॥ ३ ॥ तर्हि सर्वज्ञः स्वतन्त्रस्त्वं कृतकृयोऽसीत्याशङ्कयाSSह-सोऽहमिति। कर्थं मन्त्र- विदित्यस्य कमविदिति व्याख्यानमित्याशङ्कयाsऽह-मन्त्रेष्विति । मन्त्रविदेव नाSड- तमविदित्यत्र विरधं चोदयति-नन्विति। मन्त्रविरवे तत्प्रकाश्यात्मवित्वमपि स्यात्त दभावे मःत्रवित्त्वमपि न युक्क्मित्यर्थः । अभिधानममिधेयमित्येवंरूपस्य भेदस्य विका- रत्वेन मिथ्यात्वादात्मनश्च विकारत्वानङ्गीकारान्मन्रप्रकाश्यत्वाभावान्न विरोध इति परिहरति-नाभिधानेति। आत्मनो विकारत्वाभविS भिधयत्वमेष्टव्यमिति शङ्कते- नन्बिति। श्रुत्यन्तरावष्टम्भेन निराचष्टे-नेत्यादिना। आत्मशव्देनाSSत्मनोडभिधेय- त्वाभावे वाक्यशेषादिविरोध: स्यादित्याशङ्कते -- क्थं तहीति। आत्मशब्देनावाच्य-

दोष इति। विशिष्टे गृहीतशब्दो विशेषणे प्रत्युक्ते यत्सन्मात्रं परिशिष्टं तदवाच्यमपि लक्षणया बोधयतीत्यर्थः। केवलात्मवविषयस्याSSमशव्दस्य तद्दर्शनमन्तरेण विशिष्टात्मद- ष्टिमात्रेग क्थं प्रयोग: कर्थं वा तत्प्रयोगेऽपि ततो विवक्षितात्मधीरित्याशङ्कय दृष्टान्तेन परिहरति-यथेत्यादिना। आत्मनो मुख्यवृत्त्या मन्त्रप्रकाश्यत्वाभावे फलितमाह- तस्मादिति। शब्दार्थज्ञानमात्रेणाडडमित्वं न भवतीतत्यनेनाSडचार्योपदेशजनितज्ञानवत एवाSSत्मवित्त्तमित्युक्तं तत्र प्रमणमाह- अत एवेति। औपदेशिकज्ञानविषयत्वं ताहिं स्व्रीकृतमित्याशङ्कयSSह-यत इति। मा तर्हि तवाSडत्मविद्या भुदित्याशङ्कय शोक- निवृयुपायत्वेन तदपेक्षां सूचयति-श्रुतमिति। आत्मज्ञानोडुपेनाऽडमज्ञानाख्येन १ ख. घ. ञ्. ड, ढ, ण.ने रा।२ ग, ट, ड ढ.वेत् । ३ ख. ग. व, ङ च. ञट. ठ ड. ण. सर्वो, ४ ख ञ्. तिम ५ व. ठ. विदे। ६ ख. ञ. ण. दाजं तं।

प्रथम: खण्ड: १ । छान्दोग्योपनिषत्। ३९५ प्रवनेति यावत्। क्थ मदीयमर्थज्ञानं सर्वं नाममात्रमित्याशङ्कयाSडह-वाचाSड- रम्भणमिति ॥ ३ ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेद: सामवेद आथर्वणश्तुर्थ इतिहासपुराण: पञ्चमो वेदानां वेद: पिञ्यो राशि- दैवो निधिर्याकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविया भूतविद्या क्षत्रविदा नक्षत्रविद्या सर्पवेवजनविद्या

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादि नामैवैतत्। नामोपारस्व ब्रह्मेति ब्रह्म- बुष्ध्या। यथा प्रतिमां विष्णुबुद्ध्योपास्ते तद्दत् ॥। ४ ॥ उक्तमुपपादयति-नाम वा इति। तदुपसंहरति-नामैवेति। केन रूपेणेदं नाम।SSदर्तव्यमित्याशङ्कयाऽह-नामेति। उपास्तिप्रकारं दृष्टान्तेन स्फुटयति- यथोति॥४ ॥ स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावञ्नान्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्ेत्युपास्तेडस्ति भगवो नान्नो भूय इति नान्नो बाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ५॥

इति सप्माध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥१॥ ज यस्तु नाम ब्रह्मेत्यपास्ते तस्य यत्फलं भवति तच्छृणु यावन्नास्नो गतं नाम्नो गोचरं तत्र तस्मिन्नामदिषयेडस्य यथाकामचारः कामचरणं राज इव स्वविपये भवति। यो नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्यपसंहारः। किमस्ति भगवो नान्न भूयोऽधिकतरं यद्रह्मदृष्टयर्हमन्यदित्यमिमायः। सनत्कुमार आह नाम्नो वाब भयोऽस्त्येवेत्युक्त आह यद्यस्ति तन्भे भगवान्ब्रवीत्विति ॥५॥ इति सप्तमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः । १॥

३९६ आनन्दगिरिकृतलकासंवलितशांकरभाव्यसमेता- [७ सतम,ध्याये-

नाम्नि ब्रह्मदृष्टयोपास्यमाने कि स्यादित्याह-स यस्त्विति। यो नामेत्यादिवाक्यस्य पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाSडह-यो नामेति ॥५॥ इति सत्तमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।)

वाग्वाव नान्नो भयसी वाख्वा ऋर्वेद विज्ञापयति यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्य राशि दैवं निधिं वाको- वाक्यमेकायनं देवविद्यां बह्मविय्यां भूतविद्यां क्षत्र- विद्यां नक्षत्रविद्यासर्पदेवजनविद्या दिवं च पृथिवीं च वायुं चाऽडकाशं चापश्व तेजश्र देवाश्थ्र मनु- ष्याश्र पशृश्श् वयाशस च तृणवनस्पतीञ्श्ाप- दान्याकीदपतङ्गपिपीलके धर्म चाधमं च सत्य चानुतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यदै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥ १॥ वाश्वाव। वागितीन्द्रियं जिह्वामूलादिप्वष्टसु स्थानेषु स्थितं वर्णानामभि- व्यञ्जकम्। वैर्णाश्र नामेति नाम्नो वारभूयसीत्युच्यते। कार्याद्धि कारणं भयो दृष्ठ लोके यथा पुत्रात्पिता तद्वत्। कर्थं च वाङ्नाम्नो भूयसीत्याह- ाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयत्ययमुर्वेद इति। तथा यजुर्वेदमित्यादि समानम्। हृदयज्ञ हृदयभियम्। तद्विपरीतमहृदयज्ञम्। यद्यदि वाङ्नाभविष्यद्धर्मादि न

१ ख. झ, ञ, ट, थ. पीलिक। २ क, ख. ढ, वर्णच ।३ क. ख, ग, घ, ङ,च. ञ्र ड. ड. ण.ष्यदा।

तृत्तीय: खण्ड: ३] छान्दोग्योपनिपत्। २९७

व्यज्ञापयिष्य द्वागभावेऽ्व्ययनाभावोऽव्ययनाभवे तदर्थश्रवणाभावस्तच्छवणा- भावे धर्मादि न व्यज्ञापयिष्यन्न विज्ञातमभविष्यदित्यर्थः । तस्माद्वागेवैंतच्छ- व्दोच्चारणेन सर्व विज्ञापयत्यतो भूयसी वाङ्नाप्नस्तस्माद्वाचं ब्रह्मेत्युपास्स्व ।।१॥ वाग्वाव नाम्नो भूयसीत्युक्तं व डून,स्रोरेकत्वाद्व्याप्यव्यापकत्वानुपपत्तरित्याशङ्कय व्याच-

गृह्यन्ते। वागिन्द्रियस्य वर्णेभ्योडभिव्यङ्गयेम्यो भूयस््वेपि नम्रस्तु भूयरतवं कुतस्त्यमि. त्याशक्कयाऽऽह-वैणश्चेति। तयोरव्यङ्गयव्यञ्ञकभावेऽपि कथं व्याप्यव्यापकत्वमित्याश- ङ्मयाSSह-कार्याद्धीति। वाचो नाम्नो भूयरत्वरं प्रश्नपूर्वकं प्रपञ्चयति-कर्थ चेत्या- दिना। इतश्व वाचो भूयसत्वमेष्टव्यमित्याह-यद्यदीति। अन्वयव्पतिरेकाम्यां तस्या भूयस्त्वे सिद्धे फलितमाह-तस्परादिति ॥ १ ॥ स यो वाचं ब्रह्लेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भ्रवति यो वाचं ब्रह्लेत्युपास्तेडस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्त्वीत्विति ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥२॥ समानमन्यत् ॥ २॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥२॥ स यो वाचमित्याद्यन्यदित्युच्यते ॥२॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ।)

मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वाऽडमलके द्वे वा कोले हौ वाडकी मुष्टिरनुभवत्थेवं वाचं च नाम च मनोडनुकवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ

१ क. ग, ट. व्वारण स ।२ क. ख, ण. वर्णश्रेति।

३९८ आनन्दगिरिकृतवीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-७ सप्माध्याये- कुरुते पुत्राश्य पशुश्शेच्छेवेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेये यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि बह्म मन उपास्स्ेति ॥ ३॥ मनो मनस्यनविशिष्टमन्तःकरणं वाचो भूयः । तद्धि मनस्यनव्यापारवद्वारच वक्तव्ये पेरयति। तेन वाङनस्यन्तर्भवति। यच्च यस्मिन्नन्तर्भवति तत्तस्य व्यापकत्वात्ततो यूयो भवति। यथा वै लोके द्वे वाऽडमलके फले द्वे वा कोले बदरफले द्वौ वाइक्षौ विभीतकफले सुष्टिरनुथवति मुष्टिस्ते फले व्यामोति मुष्टी हि ते अन्तर्भवतः । एवं वाचं च नाम चाऽडमलकादिवन्मनोऽनुभवति स यदा पुरुषो यस्मिन्काले मनसाडन्तःकरणेन मनस्यति मनस्यनं विवक्षावुद्धि: करथ मन्त्रानधीयीयोच्चारयेयमित्येवं विवक्षां कृत्वाडथाधीते तथा कर्माणि कुवीयेति चिकीर्षाबुद्धि कृत्वाडथ कुहते पुत्रांथ् पशंश्षेच्छेयेति प्राप्तीच्ां कृत्वा तत्माप्त्यु- पायानष्ठानेनाथेचछते पुत्रादीन्प्राम्नोतीत्यर्थः । तथेमं च लोकममुं चोपायेने- * च्छेयेति तत्माप्त्युपायानुद्ानेनाथेच्छते पाप्मोति। मनो ह्यात्माऽडत्मनः कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सति मनसि नान्यर्थतति मनो ह्यात्मेत्युच्यते। मनो हि लोक: सत्येव हि मनस लोको भवति तत्माप्त्युपायानुष्ठानं चेति मनो हि लोको यस्मात्तस्मान्मनो हिब्रह्म। यत एवं तरमान्मन उपास्स्वेति ॥ १ ॥ मनःशव्दस्य वृत्तिमात्रविषयवं व्यावर्तयति-मन इति। कर्थं तस्य वाचो भूयस्तवं तदाह-तद्धीति। वाचो मनस्यन्तर्भाविऽपि कुतो मनसस्तस्या भूयस्त्वं तत्राSडह- यच्चेति। मनसो वागादेर्व्याप्िं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना। इतश् मनसोडस्ति भूयसत्वमित्याह-यदेति । विवक्षाबुद्धिस्तां करोतीति शेषः । इच्छेयेतीच्छां कृ:वेति ेति। १ ॥ शेषः । तस्याSमत्वमुपपादयति-आत्मन इति । तस्य लोकतवं साधयति-सत्ये-

स यो मनो ब्रह्नेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं त- त्रास्य यथाकामचारो स्षवति यो मनो बह्ेत्यु- पास्तेडस्तिर भगवो मनसो भूय इति मनसो * अत्र यद्यपपि सवें गपलव्यपुस्तकेष्विच्छेयमिति दृश्यते तथाSपि तहेखकममादात्।

चतुर्थः खण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ३९९ वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्त्रवी्दिति ॥ २ । इति सप्तमाध्यायस्य तृतीय: खण्डः ॥ ३॥ स यो मन इत्यादि समानम् ॥२ ॥ इति रसमाध्यायस्य तृतीयः खप्डः ॥३ ॥

इति सप्तमाध्यायस्य तृतीय: खण्डः ॥ ३ ॥

(अथ सतमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः । )

संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै संकल्पय- तेडथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्री- श्यति नाम्नि मन्ता एकं अ्रवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥ संकल्पो वाब मनसो भूयान्। संकल्पोऽपि मनस्यनवदन्तःकरणवृत्तिः कर्त. च्याकर्तव्यविषयविभागेन समर्थनम्। विभागेन हि समर्थिते विषये चिकीर्षाबु द्धिर्मनस्यनानन्तरं भवाति। कथम्। यदा वै संकल्पयते कर्तेष्यादिविषयान्वि- भजत इदें कर्तु युक्तमिति, अथ मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यादि । अथानन्तर वाचमीरयति मन्त्राद्युच्चारणे। तां च वाचसु नाव्नि नौम्नोच्चारणनिमित्तं विवक्षां कृत्वेरयति ना्नि नामसामान्ये मन्ताः शब्दविशेषाः सन्त एकं भव- न्त्यन्तर्भवन्तीत्यर्थः । सामान्ये हि चिशेपोडन्तर्भवति। मन्त्रेषु कर्माण्येकं भवन्ति। मन्तपकाशितानि कर्माणि क्रियन्ते नामन्त्रकमस्ति कर्म। यद्धि मन्त्र. प्रकाशनेन लब्घसत्ताकं सत्कर्म ब्राह्मणेनेदं कर्तव्यमस्मै फलायेति विधीयते। याऽप्युत्पत्तिर्व्राह्मणेषु कर्भणां दृश्यते साऽपि मन्त्रेषु लब्घसत्ताकानामेव कर्मणा स्पष्टीकरणम्। न हि मन्त्रामकाशित कर्म किंचिद्राह्मेण उत्पननं दृश्यते। त्रयी- विहितं कभति प्रसिद्धं लोके । त्रयीशब्दश् ऋग्यजुःसामसमाख्या। मन्न्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्य न्विति चाउडथर्वणे। तरमादयुक्तं मन्त्रेषु कर्माण्येकं भवन्तीति ॥ १ ॥ १ व. ठ. ड. स्पन भ ।२ ख. घ. ञ्. ड. ढ. ण. रं च वा।३ च ठ. नामोच्चा। ४ क, ख. ग, घ, ङ च ञ, ट ढ, ण. कर्मणे । ५ ङ. हणेषूनप।६ ख, घ. ञ्. ड. ढ, ण. °सामाख्या।

४०० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता-७ सप्तमाध्याये-

स्याशङ्कयाऽडह-कर्तव्येति । द्विविधे दिषने विभागेन समर्थिनेऽपि कथं यथौक्तस्य संकल्पस्य मनसो भूयस्वमित्याशङ्कयाSडह-विभागेन हीति । संकल्पस्य कारणावा- न्मनसश्च कार्यत्वादतो भूयरत्वमित्यर्थः। कार्यकारणभावं तयोराकाङ्क्षापूर्वकं व्यक्ती करोति- कथमित्यादिना । मनसः सकाशाद्वाचोऽनन्तरभावित्वे विशेषं दर्शयति-तां चेति । नाम्ि मत्राणामन्तर्भावं समर्थयाते-सामानये हीति। कर्थं मन्त्रेष्नुपल्धकर्मणामन्त- र्भावस्तत्राऽडह-मन्त्रेति। कर्थ कर्म नामघ्रकमस्तीत्युच्यते ब्राह्मणविहितस्यापि कर्मणो

क्भेडपि कल्प्यते मत्रोक्तत्वमियर्थः । एतदेव प्रपञ्चयति-गाऽपीत्यादिना। एकस्यां शाखायां यत्कर्म मश्रेष्वनुपलब्धं तच्छाखान्तरीयमन्त्रप्रकाशितं भविष्यतीत्यत्र हेत्वन्तर माह-त्रयाति। तथाऽपि कथं मन्त्रप्रकाशितत्वं तत्राऽडह-त्रयीशब्दश्चेति। मन्त्रेषु कर्माण्यन्तर्भवन्तीत्वत्र श्रुत्यन्तरातु तिं कथयति-मन्त्रेष्तिति ॥ १ ॥ त्ानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पां- त्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समक्लृपतां यावा- पृथिवी समकल्पेतां वायुश्वाऽडकाशं च समक- ल्प्xन्ताऽऽपश् तेजश्र तेषा संकलृप्त्यै वर्ष संकल्पते वर्षस्य संक्लृप्त्या अन्न संकल्पतेSन्नस्य संकलृप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणानाश संक्लृप्त्यै मन्त्रा: संकल्पन्ते मन्त्राणाश संक्लृप्लै कर्माणि संकल्पन्ते कर्नणा संक्लृप्त्यै लोकः संकल्पो लोकस्य संक्लृप्त्यै सर्व५ संकल्पते स एष संकल्प: संकल्पमुपासत्वेति ॥२॥ तानि ह वा एतानि मनआदीनि संकलैकायनानि संकल्प एकोड-

• यद्यपि पुस्तकेषु समकलन्तामापश्रति दवृः तथाऽपि त्छेवकपमादादिति प्रतिभाति।

१ क. ख. छ, ण. रीयं म । २ ग, व, ज, झ, ट, ठ, थ. लात्मनि।

खतुर्थे: खण्डः ४ ] छन्दोग्योपनिषत्। यने गमनं पलयो येषां तानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकान्युत्पत्तौ सँकल्पे प्रतिष्ठितानि स्थितौ समकलृपतां संकल्प कृतवत्यावित हि दौथ् पृथिवी च द्यावा पृथिवी आ्ाापृथिच्यौ निश्चले लक्ष्येते। तथा समकल्पेतां वायुश्राऽडकाश चैतादपि संकल्पं कृतपन्ताचिव तथासमकल्पन्ताSडपश्रे तेजश्र स्वेन रूपेण निश्चलानि लक्ष्यन्ते। यतस्तेषां द्यावापृथिव्यादीनां संकलृपॅयै संकल्पनिमित्तं वर्प संक- रपते। समर्थी भर्वत। तथा वर्पस्य संक्लृप्त्यै संकल्पनिमित्तमन्नं संकल्पते। वष्टदेननं भवत्यन्नस्य संचलृप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते। अन्ननया हि माणा अन्नोप- ष्टम्भकाः । "अन्नं दाम " इति हि अ्तिः। तेषां संवलृप्त्यै मन्त्राः संक- ल्पन्ते। प्राणवान्हि मतानधीते। नाबलः। मन्त्राणां हि संवलृप्त्यै कर्माण्यग्नि- होत्रादीनि संकल्पन्तेऽनुष्ठीयमानानि मन्त्रप्रकाशशितानि सभैर्थी भवन्ति फलाय। तत्ो लोक: फलं संकल्पत कर्भकर्तसमवायितया समर्थी भवतीत्यर्थः। लोकस्य संवलृप्त्यै सरव जगत्संकल्पते स्वरूपावेकल्याय। एतद्धीर्द सर्व जगद्यत्फलाव- सानं तत्सर्व संकल्पमूलम्। अतो विशिष्टः स एष संकल्पः । अतः संकल्पमु पास्स्वेत्युक्त्वा फलमाह तदुपासकस्य ॥२॥। तथाsपि कथं संकल्पस्य भूयस्त्वमित्याशङ्कयाSSह-तानीति। अयनपर्यायत्वेनोक्त गमनस्य क्रियात्वं व्याव्तर्यति-प्रलय झते। इतश्र संकल्पस्याप्यस्ति महत्त्वमित्याह- समचळृपतामिति। यतो द्यावापृथिव्यादिषु महत्स्वपि संकल्मनुवृत्तिर्व्श्यतेऽतोपि तस्य महत्वं गम्यते न केवलं कारणत्वादेवेत्यर्थः। इतश्र तस्य मह्त्व्रमेष्टव्यमित्य ह -- तेषा- मिनि। वृष्दे्ुलोकादिकार्यत्वात्तदीयसंकल्पस्य तन्निमित्त्वो पचार/ त्ततस्य् भूयरत् सिद्ध्वि र त्यर्थ: । दृष्टितशादनं समर्थी भवतीत्यत्र प्रसिद्धि प्रमाणपति -- वृष्टेहीति। अन्नाधीनं पाणसामथ्यमित्यत्र हेतुमाह -- अब्नमया हीति। आपोमयः प्राण इत्युक्तत्वात्कथमन्न सयत्यमित्याशङ्कच्ाSडह -- अनोपष्टम्भका इति। तत्र वाजसनेयकश्रतिं प्रमाणयि -- अन्नमिि । माणानां मत्राव्ययनकारणत्वं व्युत्पादयति -- म्राणवानिति। ततो मध्प्रकाशितकर्मवशादिति यावत्। कर्मकलवशाब्जगतः सर्वस्थावैकयेऽषि कथं संकल्पस्य

*क. पुस्तके कल्पनामात्र इनि वर्तते। अध्मपपाउ इति प्तिभारि।

१ घ. ठ. ल्पास्नान्यु २ठ. ड. ते ईश्रेग वा सेवलत्ते इनोने सर्वथा संकल: स्तूयते स°ए मध, ङ, च, ट, छ ते स०। ३ व, ठ. 'बली इव । ४ ख. ग. व. ङ च, ञ्र, ट उ.ह. उ.ण. लन्ताम:प' । ५ ख. घ. ङ, च, ञ्. ठ. ह.ण. पत्ै रंवलपेः सं।६ त्र. इ. असमदा®1७ त. मर्थानि भ ग व ङ घ, ट, ठ ड, ढ ते क्त।

४०२ आनन्दगिरि कृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[ ७ सप्तमाध्याये- महत्त्वमित्याशङ्कयाSSह -- एतद्धाि । तन्महत्वे फलितमाह -- अत इति ॥ २ ॥ स यः संकल्पं त्रह्मेत्युपास्ते वैलृप्तान्वै स लोकान्ध्रु- वान्धुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमा- नोडभिसिध्यति यावत्संकल्पस्य गतं तत्रास्य यथा- कामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेडस्ति भगवः संकल्पान्चूय इति संकल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भ्षगवान्व्रवीत्विति ॥ ३ ॥ इति सप्माध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४ ॥ स यः संकल्पं ब्रह्मेति ब्रह्मबद्धयोपास्ते वलृप्तान्वै धात्राऽस्येमे लोकाः फल. स्वयम्। लोकिनो ह्यध्रुवत्वे लोके घुववलृप्तिव्यर्थेति ध्रुवः सन्प्रतिष्ठितानुपकरण- संपन्नानित्यर्थः । पशुपुत्रादिमिः प्रतितिष्ठताति दर्शनात्स्वयं च प्रतिष्ठित सिध्यत्यभिप्राम्नोतीत्यर्थः। यावत्संकल्पस्य गतं संकल्पगोचरस्तत्रास्य यथाका - मचारो भवति आत्मनः संकल्पस्य न तु सर्वेषां संकल्पस्थेति। उत्तरफलविरो- धात्। यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्त इत्यादि पूर्ववत् ॥ ३ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्थ: खण्डः ॥ ४ ॥ आत्मातिरिक्तानां लोकानां कथं नित्यत्वमत अह-अत्यन्तोति। लोकानामेवं ध्रुवत्वमुच्यतां किमिति लोकिनस्तदुच्यते तत्राऽडह-लोकिनो हीति। कथमुपकरण- संपन्नेषु प्रतिष्टितशब्दो भवतीत्याशङ्कयाऽSह-पशुपुत्रादिभिरिति। यावत्संकल्पस्ये- त्यादिश्रतेरविषयसंकोचं दर्शयति-आत्मन इति। संकल्पस्य यावद्रोचरर्तत्रास्य कामचारो भवतीति संबन्धः। जिङ्कुरे संकल्परवदे का हानिरित्याशङ्कयाSS ह-उत्तरेति । यदि संवलमात्रस्य गोचरे संकल्पोपासकस्य कामचारो भवति तर्हि सर्वसंकल्पस्य विचित्रतया सर्वगोचरत्वसंभवाद्यावचित्तस्य गतमित्या- दिना वक्ष्यमाणफलं विरुव्येत न हि रंकल्पोपासनादेव सर्वस्मिन्फले सिद्धे चित्तादु- १ क. व. संकलत्तान।ठ.ले व्यर्था लोकानां प्रवोति।

पञ्चमः खण्डः ५] छान्दोग्योपनिपत्। ४०३

पासनं तत्फलं वा पृथक्वययितुमुचितमतो यावत्संकल्पस्येत्यादिश्रुतेरुक्तः संकोचो युक्त इत्यर्थ: ॥ ३ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ।)

चित्तं वाव संकल्पाद्सूयो यदा वै चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽय मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नान्नीर्यति नाम्नि मन्त्रा एकं भ्रवन्ति मन्त्रे- षु कर्माणि ॥ १ ॥ चित्तं वाव संकल्पाद्भूँयः। वित्तं चेतयितृत्वं प्राप्तकालानुरूपबोधवत्त्वमती- तानागतविषयप्रयोजननिरूपणसामर्थ्य च तत्सकल्पादपि भूयः । कथम्। यदा वै प्राप्तं वस्त्विदमेवं प्राप्तमिति पैतयते तदा दानाय वाडपोहाय वाडथ संकल्प- यतेऽथ मनस्यतीत्यादि पूर्ववत् ॥ १ ॥ चित्तशब्दस्य मनःशब्देन पुनरुक्तिं परिहरति-चित्तं चेतयितृत्वमिति। तस्याSS तमत्वं व्यावर्तयति-प्राप्तेति। इद वस्त्वरेवं प्राप्तमिति प्राप्तकालवस्तुनो वस्त्वनुरोधी चेत- नाख्यो वृत्ति विशेषस्तद्व्त्वं चित्तत्वमित्यर्थ.। अतीतं भोजनं तृप्तिसाधनं दृष्टं भोजनत्वादा- गामिनोऽपि तस्य तदेव प्रयोजनमितिनिरूपणसामध्य चित्तमिति प्रसिद्धमित्याह-अती- तेति। यथोक्तस्य चित्तस्य संकल्पद्भूयस्त्वं प्राप्तमपूर्वत्वं व्युत्पादयति-कथमित्या- दिना। संकल्पप्रकरणं परामृशति-पूर्ववदिति ॥ १॥। तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्ता- त्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माययपि बहु- विदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ ययल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रू-

१ क. ख. छ. ञ्र. ण. चितं यतो । २ क, ख, ग, ङ च. ञ्. ठ. ण. 'द्योडस्ति। चि° । ३ ट. वा हानाय। ४ ञ. 'पोहनाय । ५ छ. ण. िशे । ६ क, ख. छ. ञ्. 'साम°-

४०४ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाव्यसमेता-[७ सतमाध्याके षन्ते चित्तः हेवपामेकायनं चित्तमात्मा चिर्त प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ।।२।। तानि संकल्पादीनि कमेफलान्तानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्तोत्पे- मानि चित्ते प्रतिष्ठ्ितानि चित्तस्थितौनीत्याप पूर्ववद। किंच चित्तस्य माहा- त्म्यम्। यस्माच्चित्तं संकल्पादिमूलं तस्माद्यद्यपि बहुविद्वहुशास्त्रादिपरिज्ञानवॉन्स- ननचित्तो भवाति पाप्तादिचेतयितृत्वसामथ्यविरहितो भवति तें निपुणा लौकिका नायमहित विद्यमानोड्यसत्सम एवेत्येनमाहुः। यच्चार्य किचिच्छास्त्रादि वेद श्रुतवांस्तदप्यस्य वर्थवेति कथयन्ति।: कस्मात्। यद््य विद्वान्स्यादित्थमेवमचित्तो न स्यात्तस्मादस्य श्रुतमष्यश्रुतमेवेत्याहुरित्यर्थः। अथाल्पविदपि यदि चित्तवा- न्भवति तस्मा ऐतस्मै तदुक्तार्थग्रहणायैवोतापि शुश्रूपन्ते श्रोतुमिच्छन्ति। तस्मारच चित्तं ह्येवैपां संकल्पादीनामेकायनमित्यादि पूर्ववत् ॥ २ ॥ यथा संवल्पस्य निमित्तत्वे सति स्तुत्यर्थमधिकरणतवं युक्ते तथा चित्तस्य विभक्तस्य: संकल्पादिषु निमित्तत्वेऽि स्तुत्यर्थमेव तदविकरणत्वमाह-तानीति। इतश् चित्तस्या. स्ति वैशिष्टयमाह-किंचेति। यद्यपि बहुशास्त्रार्थपरिज्ञानवान्सस्तथाऽपि यद्यचित्तो भवतीति योजना। अचित्तस्यासत्समत्वं श्रत्वैय्थ्य चेत्युक्त प्रश्नद्वारा विवृणोति -- कस्मादित्यादिना। श्रुतमर्पात्यपिशव्देन सत्वं गृह्यते / चित्ताभावे श्रुतादेवैयर्थ्योक्त्यह तद्वैशिष्ट्यमादिष्टमिदानी तद्दैरिषये हेत्वन्तरमाह-अथति। चित्तवतोक्तार्थग्रहणाथी श्रोतुमिच्छा लोकरय भवतीत्यत्र हेतुमाह-तम्मादिति ॥२।। स पश्िवितं बह्नेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोका- न्धुवान्धुयः प्रतिष्ठितान्पतिष्टितोऽव्यथमानान- व्यथमानोिसिध्यति यावच्चित्तस्प गतं तत्रा- स्य यथाकामचारो भवति यश्रित्तं बल्ेत्युपा- स्तेडस्ति भगवश्रिवित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भू- भोडस्तीति तन्मे भगवान्त्वीत्विति ।।३।। इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चम: खण्डः ।५॥

१क. ख. च, त्र ण.त्यनानि । २ ग, ट, ड. स्थिती न्यवि। ३ क. घ. च. टo वान्यपि। ४ ग, ङ, च, ट, ड, ढ, वानचि। ५क ढ. एव त. ।.

षष्ठः खण्डः ६] छान्दोग्योपनिषत्। ४०५

चित्तानुपचितान्वुद्धिमद्गुणैः स चित्तोपासको घ्रुवानित्यादि चोक्ता- र्थम् ॥ ३ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥ ॥ ३ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्च: खण्डः ॥ ५॥

(अथ सत्तमाध्यायर्य षष्ठः खण्डः )

ध्यानं वाव चित्तान्जूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव बौर्ध्यायन्ती- वाडडपो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीव देवमनुष्यास्तस्माय इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादाप्शा इवैव ते भव- न्त्यथ येडल्पा: कलहिन: पिशुना उपवा- दिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादाश्शा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति ॥ १॥ स यो ध्यानं बहेत्युपास्ते यावड्यानस्य गतं ततरास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं त्रह्मेत्युपास्तेडस्ति भगवो ध्यानाड्ूय इति ध्यानाद्वाव भूयोडस्तीति तन्मे भग- वान्ज्रवीत्विति॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६॥ ध्यानं वाव चित्तान्रयः । ध्यानं नाम शास्त्रोक्तदेवताद्यालम्बनेष्वचलो भिन्नजातीयैरनन्तरितः प्रत्ययसंतानः । एकाग्रतेति यमाहुः । दृश्यते च ध्यानस्य माहात्म्यं फलतः। कथम्। यथा योगी ध्यायन्निश्चलो भवति ध्यान- फललाभे। एवं ध्यायतीव निश्चला दृश्यते पृथिवी। ध्यायतीवान्तरिक्षमि- त्यादि समानमन्यत्। देवाश्र मनुष्याश्च देवमनुष्या मनुष्या एव वा देवसमा १ ठ. ति च य"।

४०६ देवमनुष्याः शमादिगुणसंपन्ना मनुष्या देवस्वरूपं न जहतीत्यर्थः । यस्मादेवं विशिष्टध्यानंतस्माद्य इह लोके मनुष्याणामेव धनैविदया गुणैरवा महत्तां महत्त्वं प्राप्नुवन्ति धनादिमहत्त्वहेतुं लभन्त इत्यर्थः। ध्यानापादांशा इव ध्यान- स्याडपाद नमापादो व्यानफललाभ इत्येतत्तस्यांशोऽवयवः कला काचिद्धया- नफललाभकलावन्त इैचैवेत्यर्थः। ते भवन्ति निश्चला इव लक्ष्यन्ते न क्षुद्रा इव । अथ ये पुनरल्पाः क्षुद्राः किंचिदपि धनादिमहत्त्वैकदेशमप्राप्तास्ते पूर्वोक्तविप रीता: कलहिनः कलहशीलाः पिुनाः परदोषोद्भासका उपवादिनः परदोषं सामीप्ययुक्तमेव वदितुं :शीलं येषां त उपवादिनश्च भवन्ति। अथ ये महत्त्त्वं प्राप्ता धनादिनिभित्तं तेऽन्यान्म्रति प्रभवन्तीति प्रभवो विद्याचार्यराजेश्वरादयो ध्यानापादांशा इवेत्याय्युक्तार्थम्। अतो दृश्यते व्यानस्य महत्त्वं फलतोऽतो

इति सप्तमाध्यायस्य पष्ठः खण्डः ॥६ ॥ कि तद्यानमित्यपेक्षायामाह-ध्यानं नामेति। अचलत्वं साधयति -- भिन्नजा-

रूपणेन सामर्थ्यादर्शनादेकाग्रतारूपो ध्यानपदार्थश्चेतयितृत्वात्तस्य कारणत्वात्ततो भूयानेवे. त्यभिप्रेत्याSSह -- एकाग्रतेति। इतश्चास्ति तस्य भृयरत्त्रमित्याह-दृश्यते चेति। फलद्वारा तन्माहात्म्यं प्रश्नपूर्वकं दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- कथमित्यादिना। गौरवपरिहा- रार्थं पक्षान्तरमाह -- मनुष्या एचेति। मनुष्याणामेव सतां कुतो देवत्वमित्याशङ्कयाSSह- शमादीति। ध्यानफलं नैश्चल्यं तन्महत्सु पृथिव्यादिषु दृष्टं तथाच तद्वैशिष्टयमित्यर्थः । तत्रैव हेत्वन्तरमाह-यस्मादिति । धनादिभिर्महत्त्वे हेतुमुत्कृष्टं कर्मेति यावत्। ध्यानस्याऽSपादनमनुष्ठानं तेन तत्फललाभो लक्ष्यते तस्यांशो येषामस्ति ते तथा। ध्यान- फललाभकलावत्वमेत्र स्फुटयति -- निश्चला इति। एवकारार्थमाह-नेति। महत्सु पुरुषेषु ध्यानकलानुव्ृत्तिर्द्ष्टेत्यन्तयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह -- अथेति। व्यतिरेकं दर्शीय- त्वाऽन्वयमुपसंहरति -- अथ ये महत्त्वमिति। महत्सु नैश्वल्यदर्शनमतःशब्दार्थः । मह- त्वफलमाह-अत इति ॥१॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

१ ख. ङ ञ्. ड. ण. इत्य । क ग, घ, च, ट, ड. इने । २ग, ङ, च. ट. ठ. दोषस° । ३ क. ण. मीप्ये यु।

सप्तम: खण्ड: ७ ] छान्दोग्योपनिषत्। ४०७

(अथ सप्तमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः । )

विज्ञानं वाव ध्यानाचयो विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजा- नाति यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपु- राणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्य राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविय्यां भूतवियां क्षत्रविद्यां नक्षत्रवियाः सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाऽडकाशं चापश्र्व तेजश्र देवाश् मनुष्याशश्र पशश्श् वयाशस च तुणवनस्पती- क्छापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्म चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्वेति॥१॥ विज्ञानं वाव ध्यानान्ूयः । विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानं तस्य ध्यानका रणत्वाद्धयानाद्भयस्त्वम्। क्थं च तस्य भूयस्त्वमित्याह-विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानात्ययमृग्वेद इति प्रमाणतया यस्याथज्ञानं ध्यानकारणम्। तथा यजुर्वेदमित्यादि। किंच पश्वादीथ्र धर्माधर्मौ शास्त्रसिद्धी। साध्वसाधुनी लोकतः स्मार्ते वाऽटष्टविषयं च सर्वे विज्ञानेनैव विजानातीत्यर्थः। तस्माययुक्तं ध्यानादि ज्ञानस्य भूयस्त्वम् । अतो विज्ञानमुपासस्वेति ॥ १॥ विज्ञानस्योक्तभूयस्त्वं प्रश्नपर्वकं दर्शयति-कथमित्यादिना । यद्यपि प्रनाणतया तज़्ज्ञानं शास्त्रार्थज्ञानपुर्वकं तथाऽपि कर्थं तस्य ततो भूयस्वं तत्राऽडह-यस्येति। इतश्च तस्य ध्यानाद््यस्त्वमित्याह-हिचेति। भूःसत्वफलमाह-अत इति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाव्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावदविज्ञानस्य गतं

१ ख. झ, ञ. ट, ठ. थ. पीलिके १२ ख. ग. घ, ङ, च, ञ्र, ट, उ. ण थं त।३ ख. ब. च. ञ्. उ. ण. दि समानम्। किं। ४ म, छ. उ. ण. कर्थै चेतया

४०८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [७ सप्तमाध्याये-

तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब- वीत्विति ॥ २ ॥ इति सपभाध्यायस्य सपमः खण्डः ॥ ७॥ शृणूपासनफलं विज्ञानवतो विज्ञानं येषु लोकेषु तान्विज्ञनवतो लोकाञ्ज्ञा- नवतश्चाभिसिध्यत्यांभभान्नोति। विज्ञानं शास्त्रार्थविषयं ज्ञानमन्यविषयं नैषु्यं तद्वद्भिर्युक्तालोकान्मान्नोतीत्यर्थः । याबद्विज्ञानस्येत्यादि पूर्ववत् ॥ २। इति ससमाध्यायस्य सप्म: खण्डः॥७॥ ज्ञानविज्ञानशब्दयोरर्थभेदं कथयति-विज्ञानमिति। तथाऽपि लोकानामचेतनाना

इति सप्तमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

(अथ सप्तमाध्यायस्याष्टमः खण्डः । )

बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवता- मेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथो- स्थाता अवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरत्रुप- सत्ता अवत्युपसीदन्दष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता अवति बोद्धा भ्रवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिक्ष तिष्ठति वलेनान्तरिक्षं बलेन योर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्र वयाशस च तुणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपरङ्ग- पिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति॥१॥

१ ख. घ. च. ञ्, उ. ण. भि०.ाम.' ।२ थ. लेनापोडबलेन प०।३ ख. व. ञ्. त. थ,पीलिक। ४ ग. लोकास्तिष्ठन्ति।

अष्टमः खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिषत्। ४33

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वलस्य गत तत्रास्य यथाकामचारो अ्रवति यो बलं बल्ेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाड्डूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ बलं वाव विज्ञानान्भयः। धलमित्यन्नोपयोगजनितं मनसो विज्ञैये प्रतिभा- नसामर्थ्यम्। अनशनाहमादीनि न वै मा प्रतिभान्ति भो इति श्रुतेः । शरीरेऽपि त्देवोत्थानादिसामर्थ्य यस्माद्विज्ञानवतां शतमप्येकः माणी बलवानाकम्पयते यथा हस्ती मत्तो मनुष्याणां शतं समुदितमपि। यस्मादेवमन्नाद्युपयोगनिमित्तं चलं तस्मात्स पुरुषो यदा बली बलेन तद्वान्भवत्यथोत्यातोत्थानस्य कर्तोत्ति- षंश्र गुरूणामाचार्यस्य च परिचरिता परिचरणस्य शुश्रूपायाः कर्ता भवति परिचरत्नपसत्ता तेषां समीपगोऽन्तरङ्ग: प्रियो भवतीत्य्थः। उपसीदंश सापीष्यं गच्छनेकाग्रतयाSSचार्यस्यान्यस्य चोपदेष्ठुर्गुरोर्द्रष्टा भवति। ततस्तदुक्तस्य श्रोता भवति। तत इदमेयिरुक्तमेवमुपपद्यत इत्यपपत्तितो मन्ता भवति मन्वानश् बोद्धा भवत्येवमेवेदमिति। तत एवं निश्चित्य तदुक्तार्थस्य कर्ताऽनुष्ठाता भवति विज्ञा ताऽनुष्ठानफलस्यानुभविता भवतीत्यर्थः । किंच वलस्य माहात्म्यं बलेनवै पृथिवी तिष्ठतीत्याँद्यृज्वर्थम् ॥१॥२॥ इति सपमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥८॥ थोर्क बलशब्दार्थे श्वेतकेतुवाक् प्रमाणयति-अनशनादिति। कथं तहि शरीर- सामध्य बलशब्दप्रयोगस्तत्राऽडह-शरीरेऽपीति । तदेवेत्यन्नोपयोगजनितमेवेत्यर्थः । न केवलं कारणत्वादेव बलं विज्ञानाडूपः किंतु प्रत्यक्षं च तस्य तनो भूयस्वमित्याह- विज्ञानचतामिति। तस्माद्वलस्य विज्ञानाद्गयसत्वनिति शेषः। समुदितमपि कम्पयते तथाऽम्यत्रापि द्रष्टव्यमिति संबन्धः ! यस्मादेवं बलस्य कारणत्वं विज्ञानस्य च कार्यत्वं तस्मात्ततस्तद् भूयसत्वमित्येतस्मिन्नर्थे कार्यकारणभावमेतयोरुपपादयति-यस्मादित्या दिना। इतश्च बलस्य भूयस्त्वमेष्टव्यमित्याह-किचेति ॥१॥२॥ इति सप्तमाव्यायस्याष्टमः खण्डः ॥ ८।।

१ ख. ञ. ण. विज्ञाते। २ व, ङ, च, ट, शैयप्र। ३ ठ. 'त्यादयक्ार्थ । ४ म. ट मेव त०। ५१

४१० आनन्दगिरिकृतर्वकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-७ सतमाव्याये-

(अथ सप्तम,व्यायस्य नवमः खण्डः ।)

अन्नं वाव वलाद्भूयस्तस्मायय्यपि दश रात्रीर्ना- श्रीययधु ह

भवति श्रोता भवति मन्ता भ्रवति बोद्धा भवति कर्ता भवते विज्ञाता अवत्यन्ननुपास्स्वेति ॥ १॥ अन्नं वाव बलाच्ूयः । वलहेतुत्वात् । कैथमन्नस्य बलहेतुत्वभित्युच्यते। यस्माद्वलकारणमन्नं तस्माद्यद्यपि कशिदश शैत्रीर्नाश्रीयात्सोऽन्नोपयोगनिमि- त्तस्य बलस्य हान्या म्रियते न चेन्म्रियते यहु ह जीवेत्। दृश्यन्ते हि मासम- प्यनश्नन्तो जीवन्तः । अर्थेवा स जीवन्नष्यद्रष्टा भवति गुरोरपि तत एवाश्रोते- त्यादि पूर्वविपरीतं सर्व भवति। अथ यदा बहून्यहान्यनशितो दर्शनादिक्रिया- स्वसमर्थः सन्नन्नस्याऽडया। आगमनमायोऽन्नस्य प्राप्तिरित्यर्थः । सा यस्य विद्यते सोऽन्नस्याडयी। आय इत्येतद्वूर्णव्यत्ययेन। अथान्नस्याडडया इत्यपि पाठ एवमेवार्थः। द्रष्टत्यादिकार्यश्रवणात् । दृश्यते ह्यन्नोपयोगे दर्शनादिसा- मर्थ्य न तदपाप्तावताऽन्मपास्स्व्रेति ॥ १ ॥ अथवा यदि सडभुञ्जानोऽपि कर्थपिज्ीवेत्तदा जीवन्नपि सोऽद्रष्वेति संबन्धः । कथम- शनशन्यस्य जीवनमित्याशङ्कयाऽडह-दृश्यन्त इति। अन्नोपयोगाभावरे वलहानिरिति व्यतिरेकमुक्वा तदुपयोगे बलं भवतीत्यन्वेयं व्याचष्टे-अयेति । अथान्नरस्ाडडय इत्यपि पाठोडस्ति तत्रानस्याऽडय इत्येतदेव पदमन्नप्राप्तिपरतया व्याख्येयमेकारभीकारतेन विपरिण- कष्प वर्णव्यत्ययाङ्गीकारादियाह-औय इत्येतदिति। द्रष्टा श्रतेत्यादयन्नकार्यस्य श्रवणा

ङ्कय,न्वयव्यतिरेकी दर्शयति-दृश्यते हीति ॥ १॥ स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नवतो वे स लोकान्ना-

१ क. स्वाउडे द्र । २ ग, ङ, च, ट, ठ, ड. ढ. क्थं ब। ३ ग, ङ, ट. ड ढ. रतं नाश्षी । ४ ख. ग, व, ञ्र, ट, ठ. 'थ च स।५ङ ड. स। ६ ख. त्र. ण. तेडगवन्न। ७ च. ढ. आया इ°।८ च. 'स्याउडा इ'। ९ ग ट.'नवामनपाच' ।१० म. ट. स्वाऽडपा इ०। ११ ग. ट. आपा इ।

दशम: खण्ड: १० ] छान्दोग्योपनिषत्।

नवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गत तत्रास्य यथा- कामचारो भ्रवति योडन्नं वरह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽ- लाद्भूय इत्यन्नाद्वाव भूयोडस्वीति तन्मे भगवान्त्र- दील्ति॥२॥ इति सप्तमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥ फलं चान्नवतः प्रभूतान्नान्वे स लोकान्पानवतः प्रभूतोदकांश्वान्नपानयोनि- त्यसंबन्धालोकानभिसिध्यति। समा्नमन्यत् ॥ २।। इति सप्तमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥ ॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥९॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य दशम: खण्डः । )

आपो वांवान्नाद्भूयस्यस्तस्मायदा सुवृष्टिरन भवति व्याधीपन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिभवत्यानन्दिनः प्र.णा अवन्त्यन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यद्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्या यत्पशवश्र वयाशसि च तृणवनस्पतयः श्ापदान्याकीटातङ्गपिपीलक- माप एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति ॥ १॥ आपो वावान्नान्ूयस्योऽनकारणत्वात्। यस्मादेव तस्माद्यदा यस्मिन्काले सुदृष्टिः सस्यहिता शोभना वृष्टि्न भवति तदा व्याधीयन्ते माणा दुःखिनो भवन्ति। किनिमित्तमित्याहान्नमस्मिन्सवत्सरे नः कनीयोडल्पतरं भविष्यतीति। अथ पुनर्यदा सुवृष्टिर्भवति तदाSडनन्दिनः सुखिनो हृष्टः प्राणाः प्राणिनो भव- न्त्यनं बहु प्रभूतं भविष्यतीति। अप्संभवत्वान्मूर्तस्यान्नस्याऽऽप एवेमा मूर्ता-

१ क. ख. म. ङ ज. ञ्र, ट, त. थ दा अग्न। २ ख, ञ्र, ठ त. थ.धीलिक। ३ ख. ग. त्र. ट, ड ण, वा अभा।

४१२

मूर्तभेदाकारपरिणता इति मूर्ता येयं पृथिची यदन्तरिक्षमित्यादि। आप एवेमा मूर्ता अतोऽप उपास्स्वेति ॥ १ ॥ अपां कारणतेनानाद्भूयस्चमन्वयव्यतिरेकाम्या साधयति-यस्मादित्यादिना। प्रभत्याहुतिपरिणामवादन्तरिक्षांदरेप्संभवत्वमवसेयम्। अपां सर्वमूर्तात्मकत्वसुपसंहरति- इत्यादीति॥१॥ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आमोति सर्वान्कामाश्स्तृ- प्रिमान्भवति याददपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो सवति योडपो ब्रह्मेत्युपास्तेडस्ति भ्षगवोडद्वचो भूय इत्यद्धयो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्त्रवी त्विति ॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥ फर्लं-स योऽपो ब्रह्मे-युपास्त आम्नोति सर्वान्कामान्कास्यान्मूर्तिमतो विपया- नित्यर्थः अप्संभवत्वाच्च तृप्तरे म्वूपासना त्तृप्तिमांश्च भवति। समानमन्यत् ॥२॥ इति सप्तमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

इति सक्षमा ्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥

(अथ सप्तमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ।)

तेजो वावौन्धयो भूयस्तद्वा एतद्वायुमागृह्याSS- काशमक्ितपति तदाऽडहुर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दशयि- त्वाड्यापः सृजते तदेतदूध्वािश्व तिरश्षी- १ व. च. ठ. ड. ढ. मूर्तिमे'। २ क. ख. छ. अ. ण. रम्ययत्व। ३ ग. छ. ट. त्यादा इति । ४ क. ख, घ, ञ्, ण. नि। स स°।५ ख, ङ,ञ्र ढ, ण. रबुपा°। ६ क. ख. ग. इ, ज, ञ्, ट, त, थ, वा अनचो।

एकादश: खण्डः ११ ] छान्दोग्योपनिष्त्। .४१३

भिश्र विद्युद्धिराह्वादाश्ररन्ति तस्मादाहुर्वियोतते स्त- नयति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शय- की त्वाऽथापः सृजते तेज उपासस्वेति ॥ १ ॥ तेजो वावाद्यो भूयः । तेजसोड्कारणत्वात्। कथमष्कारणत्वमित्याह। यस्मादव्योनिस्तेजस्तस्मात्तद्वा एतत्तेजो वायुमागृह्यावष्टभ्य स्वात्मना निश्चली- कृत्य वायुमाकाशमभितपत्याकाशमभिव्याप्नुवत्तपति यदा तदाSडहु लौकिका नि- शोचति संतपति सामान्येन जगन्नितपति देहानतो वर्षिष्यति वा इति.। प्रसिद्धं हि लोके कारणमभ्युद्यतं दृष्टवतः कार्य भविष्यतीति विज्ञानम्। तेज एव तत्ू-

किंचान्यत्तदेततेज एव स्तनयित्तुरूपेण वर्षहेतुर्भवंति। कथम्। ऊर्ध्वाभिश्रो धर्वगाँभिविद्युद्िस्तिरश्चीभिश्च तिर्यग्गताभिश्र सहाऽडहादाः स्तननशब्दाश्चरन्ति। तस्माच्तदर्शनादाहुलौंकिका विद्योतते स्तनयति वर्दिष्यति वा इत्याद्यक्तार्थम्। अतस्तेज उपास्स्वेति ॥ १ ॥ इतिशब्दस्तदाहुरित्यनेन संवध्यते। वैशब्दार्थ दर्शयति -- प्रसिद्धमिति। अप्ेजसो- रक्तं कार्यकारणत्वमुपजीव्य फलितमाह -- तेज एचेति। अप्तेजसोविधान्तरेण कार्य- कारणभवं दर्शयति-किंचान्यदिति। तदेवोपपादयति -- ऊर्ध्वाभिरिति। तेजसो भूयस्त्वफलमाह -- तेज इति ॥ १ ॥ स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्व्री वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततमस्कानभिसिध्यति यावते- जसो गत तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेडस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्जवीत्विति ॥२॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥११॥ हस्य तेजस उपासनफलं-तेजस्वी वै भचति। तेजस्वत एव च लोका-

१ ख. व. उ, च. ञ्. ढ, ण. वा अद्धयो। २ क ख, घ, ञ्ञ ण. मिव्या° ।३ ख. ञ. उ. ण. 'गामिनीभि'।

४१४ आनन्दगिरिकृ तटीकासंवलितशांकरभाव्यसमेता-७ सप्तमाध्याये-

न्भास्वतः प्रकाशव तोऽपहततमस्कान्वाह्याध्यात्मिकाज्ञानादयपनी ततमस्का नभि- सिध्यति। ऋज्वर्थमन्यत् ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥ तमःशब्दार्थमाह -- बाह्येति। बाह्यं तमः शार्हरं प्रसिद्धमाध्यात्मिकमज्ञ नरागादि तदु- भयमपहततमस्कानित्यत्र तमःशब्दितमित्यर्थः । अपहतशब्दार्थमाह-अपनीतेति ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ।)

आकाशो वाब तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्र-

शेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकारो जायत आकाशमभ्ि- जायत आकाशमुपास्वेति । १॥ आकाशो वात तेजसो भयान्। वायुसहितस्य तेजसः कारणत्वाद्वयेस्रो वायुमागृह्येति तेजसा सहोक्तो वायुरिति पृथगिह नोक्तस्तेजसः । कारणं हि लोके कार्याद्ययो दृष्टम्। यथा घटादिभ्यो मृत्तथाऽडकाशो वायुसहितस्य तेजसः कारणमिति ततो भूयान्। कथम्। आकाशे वे सूर्याचन्द्रमसावुमौ तेजोरूपौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्निश् तेजोरूपाण्याकाशेऽन्तः । यच्च यस्यान्तर्वत तदल्पं भूय इतरत्। किंचाSडकाशेनाऽडह्वयति चान्यमन्य आहूतश्चेतर आकाशेन शृणोत्यन्योक्तं च शब्दमन्यः प्रतिशणोत्याकाशे रमते क्रीडत्यन्योन्यं सर्वस्तथा न रमते चाSडकाशे वध्वादिवियोग आकाशे जायते न मूर्तेनावष्टब्धे। तथाSSका- शमभिलक्ष्याङ्कुरादि जायते न प्रतिलोमम्। अत आकाशमुपास्स्व ॥ १ ॥ वायोः सकाशादाकाशो भयानिति वक्तव्ये क्थं तेजसो भूयानित्युक्तमत आह -- वार्युरिति। कारणतवेडपि कथमाकाशस्य वायुसहितात्तेजसो भूयस्वमित्याशङ्कय।SSह -- कारणं हीति। तेजसो वायुसहितादाकाशस्य भूपस्त्वं प्रश्नपूर्वकं प्रकारान्तरेण दर्शयति- कथमित्यादिना। इतश्वाऽडकाशस्यास्ति भूयसवमित्याह-किंचेति। तद्रयसत्वफल- माह -- अत इति ॥ १॥

१ ठ. -दिर्जाय° । २ ग, छ. ठ, युनिति।

म्रयोदशः खण्ड: १३] छान्दोग्योपनिषत्। शी ४१५ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशचतो वै स

यावदाकाशस्य गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं व्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इत्याकाशाद्वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्त्र- वीत्विति॥२ ॥ इति सप्माध्यायस्य द्वादराः खण्डः ॥ १२॥ फलं अण्वाकाशवतो वे विस्तारयुक्तान्स विद्वालीकान्प्रकारतः ।नकाशा काशयोनित्यसंबन्धात्मकाशवतश्च लोकानसंवाधान्संवाधनं संवाधः संवाधोS न्योन्यपीडा तद्रहितानसंचाधानुरुगायवतो विस्तीर्णगतीन्विस्तीर्णप्रचाराल्ीका- नभिसिध्यति। यावदाकाशस्येत्याद्युक्तार्थम् ॥२।। इते सप्तमाध्यायस्य द्वादशाः खण्डः ॥ १२ ॥ कथमाकाशोपासकस्य रिति ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥

(अय सप्तमाध्यायस्य त्रयोदशः ६ण्डः।)

समरो वाँवाSकाशाद्भूयस्तस्माययापे बहव आसीरन्न स्मरन्तो नैव ते कंचन शणयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन्यदा वाब ते समरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्न्थ विजानीरन्मरेण वै पुत्रान्विजानाते स्मरेण पशून्स्मरमुपा- स्स्वेति॥ १ ॥ स थः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्त्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भ्रवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति १ क, विकीर्ण । २ क. ग, ङ,ज, ट, थ, वा आफा'।

४१६ आनन्दगिरिकृतटीकासेव लितशांकरभाष्यसमेता-[७ सुत्तम,ध्याये-

स्मराद्वव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्बवी- त्विति॥ २ ॥ इति सत्माध्यायस्य त्रयोदश: खण्डः ॥ १३॥ स्मरो वावाऽडकाशाद्यूयः। स्मरणं स्मरोऽन्तःकरणधर्मः । स आकाशा द्भूयानिति द्रष्टव्यं लिङ्गव्यत्ययेन। स्मर्तुः स्मरणे हि सत्त्याकाशादि सर्वमर्थ- वत्स्मरणवतो भोग्यत्वात्। असति तु स्मरणे सदप्यसदेव। सत्त्वकार्याभा- चाद्। नापि सत्त्व स्मृत्यभावे शक्यमाकाशादीनामवगन्तुमित्यतः स्मरण स्याSडकाशाद्भूयस्त्वम्। दृश्यते हि लोके स्मरणस्य भूयस्त्वं यस्मात्तस्माध- दपि समदिता वहव एकस्मिन्नासीरन्नपविशेयुस्ते तत्राSडसीना अन्योन्यभा- वितमपि न स्मरन्तव्वेत्स्युनैव ते कंचन शब्दं शणुयुस्तथा न मन्वीरन्मन्तव्यं चेत्स्मरयुस्तदा मन्वीरन्स्मृत्यमीवान्न मन्वरिस्तथा न विजानीरन्। यदा चाव ते स्मरेयुर्मन्तव्यं विज्ञानव्यं ओतव्यं चाथ शणुयुरथ मन्वीरन्नथ विजा- नीरन्। तथा स्मरेण ने मम पुत्रा एत इति पुत्रान्विजानाति स्मरेण पशून्। अतो भूयस्त्वात्स्मरमुपास्स्वेति। उक्तार्थमन्यत् ॥ १ ॥ २ ।। इति सप्तमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ।१३ ।। नपुंसकलिङ्गं श्रुतं पुंलक्गवेन कर्थं व्यारुपातमित्याशङ्कय पुंलिङ्गोपकममाश्रित्याSSह- लिङ्गव्यत्ययनति। कथं पुनः स्मरणस्यांडडकाशाद्भूयस्त्वमित्य शङ्कय।SSह-स्मरणे हीति। अन्वयमुक्बा व्यतिरेकं दर्शयति-असतीति । आकाशादेः स्परणाभविऽपि सत्त्वमङ्गीकृत्य भोग्यत्वाभावादानर्थक्वमुक्तं संप्रत्यस्मरणे स्त्वमेव नास्तीत्याह-नापीति। स्मरणस्य भूयरत्वमनुभवानुसारेण साधयति-दृशयते हीति। हिशब्दार्थो यस्मादित्युक्तः । स्मरणाभावे श्रवणाद्यभावं व्यततिरेकमुक्त्वा तद्गवे तद्भावमन्वयमाह-यदेति। इतश्रास्ति स्मरणस्य भुयसत्वमित्याह-तयेति । तद्रयस्त्वे फलितिमाह-अत इति ॥ १॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३ ॥

(अथ सतमाध्यायस्य चत्तुईशः खण्डः । )

आशा वाव स्मरादभूयस्याशेद्टो वै स्मरो मन्त्रा- नधीते कर्माणि कुरुते पुत्राश्थ पशूःश्ेच्छत

१ क. ग, ङ, च, ड, वा आका। २ ठ. रस्या। ३ ढ. रस्य ।४ क, म. ठ "भावतान।

चतुर्देश: खण्डः १४] छान्दोग्योपनिषत्। इम च लोकमसुं चेच्छत आशामुपास््वेि ॥१ ॥ आशा वाव स्मरां्रसी 1 आशाउपाप्वस्त्वाकाङक्षाउडशा तृष्णा काम इति यामाहु: पर्याये: सा च स्मराद्भूयसी। कथम्। आशया ह्वनतः रुरणस्थय। स्मरति स्मर्तव्यम्। आशाविपयरूवं स्मरन्नसौ स्मरो भवत्यत आशेद्ध आश याऽभिवर्धितः स्मरभूतः स्मरन्नगादीन्मन्त्ानधीतेऽघीत्य च तदर्थ ब्राह्मणेभ्यो विधीश्व श्रुत्वा कमाथि कुरुते तत्फलाशयैव पुत्रांथ पञूंथ कर्मफलभूनानिच्छ- तेडभिवाञ्छत्याशयैव तत्साधनान्यनुतिष्ठुति। इमें च लोकमाशेद्ध एव स्मरल्वो- कसग्रहहेतुभिरिच्छैते। अमुं च लोकमाशेद्धः स्मरंस्तत साधनानुष्ठानेनेच्छतेडत आशरशनाववद्ध स्मरकाशादिनामपर्यन्तं जगच्चक्रीभूतं प्रतिमाणि। अत आशायाः स्मरादपि भूयस्त्वमित्यत आशामुपास्स्व ॥। १॥ आशाया भूयस्त्वमाकाङ्क्षाद्वारा व्युत्पादयति -- कथमित्यादिना ॥ १॥ स य आशां ब्रह्मेत्युपास्त आशयाउस्य सर्वे कामाः समुध्यन्त्यमोवा हास्याऽडशिषो भव- न्ति यादाशाया गतं तत्रास्य यथाकाम- चारो भवति य आशां बह्मेत्युपास्तेऽस्ति अमव आशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोऽस्तीति वन्भे भगवान्ब्वीत्विति ॥२॥ इति सममाध्यापस्य चतुर्दशः खण्डः । १४ ॥ यस्त्वाशा ब्रह्मेत्युपास्ते शृणु सस्य फलम्। आशय् सदोपासितयाऽ स्योपासकस्य सर्वे कामा: समध्यन्ति समृद्धि गच्छन्ति। अमोघा हास्याऽड- हश्तिपः प्रर्थनाः सर्वा भवन्ति यत्त्पार्थितं सर्व तदवश्यं भवतात्यर्थः। यावदा खाया गतमित्यादि पूर्ववत् ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्देशः खण्डः । १४ ॥

इति सखमाध्यायस्य चतुर्देश: खण्डः ॥ १४ ॥

१ क. स. ग. व, ङ. च ञ, ट, ड ढ ण.सी। अश । २ घ. च. ट, ठ. ब्राह्मगे। ढ. बाह्यम । ३ क, ख, ङ ञ्. ड ढ, ण. एनिमं। ४ क, ख, ग ङ, ञ. ट. ठ. O, ·वमु।५ त, च, ठ.ड. द्रः संसत'। ६ क ख. ग,ङ, न ट,छते। आ। ७ क र्. श्र. ट. रसना् 1८ क. गङ,ट, ड, ढ. नाब।

४१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्माध्याये-

(अथ सप्तमाव्यायस्य पश्चद्शः खण्डः)

प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्व समर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्रागः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति पाणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भराता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ॥। १॥ नामोपक्रममाशान्तं कार्यकारणत्वेन निमित्तनैमित्तिकत्वेन चोत्तरोत्तरभूयस्त - याऽवस्थितं स्मृतिनिमित्तसद्भा मा शा र शना पा रैविाशितसर्र् िसमि तन्तुभिर्यस्मिन्पाणे समर्पितम्। येन च सर्वतो व्यापिनाऽन्वर्बहिगतेन सूत्रे मणि गणा इव सूत्रेण ग्रथितं विरधृतं च । स एप प्राणो वा आशाया भूयान्। कथमस्य भूयस्त्वमित्याह द्ृष्टान्तेन समर्थयस्तद्भूयस्त्वम्। यथा वे लोके रथ- चक्रस्यारा रथनाभी समर्पिताः संमोताः संग्रवेशिता इत्येतत्। एवमस्मिल्ि ङ्र-संघातरूपे प्राणे प्रज्ञात्मनि दैहिके मुख्ये यस्मिन्परा देवता नामरूपव्याकर- णायाSडदर्शादौ प्रतिबिम्बवज्जीवेनाSSत्मनाऽनुपरविष्टा। यश् महाराजस्येव सर्वा- धिकारीश्वरस्य। "कस्पिन्न्वहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रति- छ्टित्ते प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत " इति श्रुतेः । यस्तु च्छायेवानुगत ईश्वरम्। तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पितो नाभावरा अर्पिता एचमेवरेता भूतमात्रा: भज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्रा: प्राणेऽर्पिताः। "स एप प्राण एव प्रज्ञात्मा" इति कौपीतकिनाम्। अत एवमम्मिन्नाणे सर्वे यथोक्ततं सम्पितम्। अतः स एष प्राणोऽपरतन्त्रः प्राणेन स्वशकत्यैच याति नान्यकृतं गमनादिक्रियास्वस्य सामर्थ्थमित्यर्थः । सर्व क्रियाकारकफलभेदजातं प्राण एव न प्राणाद्वहिर्भूत- मस्तीति प्रकरणार्थः । प्राणः प्राण ददाति। रद्ददाति तत्स्वात्मभूतमेव। यस्मै ददाति तदपि प्राणायैव। अतः पिश्रद्याखूयोऽपि प्राण एव ॥ १॥

• १ व. ञ. वावाऽऽशा। १ठ. निपद्वं। ३ ख. व, ङ, च. ञ्, ड. ढ. ण. प्रोत्ताः। ४ व. ऊ च. ड. ढ. यर । ख. ञ्, ग, र्पिता ना°।

पञ्चदशः खण्ड: १५] छान्दोग्योपनिपत् । ४१९

प्राणस्य सर्वास्पदत्वेन भयस्त्वं कथयति-नामोपक्रममिति। प्रकृतश्रुतिवशौत्तदुप- क्रमे यस्य जगतोऽस्ति तत्तथा प.ठक्रममेवाऽडश्रित्याSSशा चान्ते यस्यास्ति तज्जगत्त- थेति विग्रहः। कार्यकारणत्ं क्वाित्कसुपादानोपादेयत्वं निभित्तनैमित्ति कत्वमपि क्वाचित्क- मेव। उत्तरोत्तरभूयस्तया पूर्वस्माःपूर्वस्मान्नामादेरुत्तरो त्तरवाग । दिभूयर्त्वेने त त या वात् स्मृति निमित्तः सद्भावो यस्य तत्तथा। आशाख्यै रशनापाशैः सर्वतो विपाशितमित्यत्र दृष्टान्त- माह-विसमिनरेति। बिसशव्दो मृगालविषयः । यथोक्तं जगद्यस्मिन्नर्पितं स एष भूयानिति संबन्धः। सर्वस्य जगतरतर्मन्नर्पितत्वमेव दृष्टान्तद्वारा स्पष्टयति-येन चेति। सर्वतो व्यापिनेत्यस्यैव स्फुर्ट करणमन्तर्वहिर्गतनेति। प्राणस्याSडशायाः सकाशाद्भूयसत्वमा- काड्क्षापूर्वकं समर्थयते-कथमित्यादिना। लिङ्गानां व्यष्टीनं संघातः समुदायस्तद्रूपे समध्यातमनीति यावत्। उपाधितद्वतोरैक्यमभिप्रेय विशिनष्टि-मज्ञात्मनीति। तस्यै- वाध्यात्मम िभूतमधिदैवं चावस्थानं सूचयति-दैहिक इति। प्राणान्तरं व्यावर्तयति- २

मुख्य इति। यथोक्तेडस्मिन्प्राणे सव समर्पितमित्युत्तरत्र संबन्धः । प्रज्ञात्मनीति परमा- त्मोपाघित्वं प्राणरयोक्तं तदुपपादयति-यस्मिन्नितति। तस्मिन्सर्वं समर्पितमिति पूर्ववत्सं- बन्धः। किमिति चक्षुरादिषु विद्यमनेषु मुख्यस्यैव प्राणस्य परमात्मोपाधिकत्वमुपगतमि- त्याशङ्कयाSSह-यश्रेति। प्राणस्थेश्वरं प्रति सर्वाधिकारितवे श्रत्यन्तरं प्रमाणयति- कस्मिन्निति। ईद्वरं प्रति प्राणस्थैवौपाधिकतवे हेवन्तरमाह-यस्त्विति। अत्रापि पूर्ववदन्वयः । मराणश्छायावर्दश्वरमनुगच्छतीत्यत्र श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति-तद्यथेति। भुतमात्रा: शब्दादयः पृथिव्यादयश्च विषयाः प्रज्ञामात्रासु शब्दादिबुद्धिषु तज्जनकेन्द्रियेषु वेत्यर्थः । भवतु तासां प्राणेऽर्पितत्वं तथाडपि कथं प्राणस्य च्छायावदीश्वरं प्रत्यनुगतिस्त- त्राSडह-स एप इति । कैषीतकिनां श्रुतिरिति शेषः । प्राणस्य यथोक्तविशेषणवैशि- ध्यमतःशब्दार्थः । व्याख्यातं भागमनूद्यावशिष्टमंशं व्याकरोति-एवमिति। प्राणः प्र.णन यातीत्यस्यार्थमाह-अत इति। सर्वास्पदत्वादिति यावत्। प्राणः प्राणेन याती- त्यादे: प्राणो ह्यवैतानि सर्वाणि भृतानीत्यन्तस्य तात्पयर्थ संक्षिप्य कथयति-सर्व- मिति। दातुर्देयस्य संप्रदानस्य च प्राणाभिन्नत्वं प्रकटयति-प्राण इति। तदपीति दीरमानमुच्यते। रूस्य संप्रदानस्य च प्राणाभिन्नत्वप्राणायेवेत्युक्तम्। प्राणस्य सर्वात्म- त्मतःशब्दर्थः ॥ १॥ स यदि पितरं वा मातरं वा श्रातरं वा स्व- सारं वाऽडचार्य वा ब्राह्मणं वा किंचिद्भशमिव

१ ग. ट. शानामोप । १ क. ख, छ, ञ्र. ण. 'षिदै°।

४२० आनन्दगिसकृतटीका संवलितिशांकरभ,व्यसमेता- [७ सतमाध्यायें- पत्याह विक्स्वाऽरित्वत्येवैनमाहुः पितृहा कैं त्वमास मातृहा वै त्वमसि ध्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वे त्वमस्याचार्यहा वै तवम्सिति बाह्मणहा वे त्वमसीति॥२॥ कथं पित्रादिशब्दाना प्रसिद्धार्थोत्सर्गेण प्ाणविषयत्वमिति। उच्यते- सति प्राणे पित्रादिषु पित्रादिशब्दपयोगात्तदुत्क्रान्तौ च प्रयोगाभावात्। कर्थ तदित्याह। स यः कश्चित्पित्रादीनामन्यतमं यदि त भशमिव तदननुरूपमिक किचिद्ूचन त्वंकारादियुक्तं प्रत्याह तदैनं पार्श्वस्था आहुर्वियेकिनो घिकत्वाऽस्त धिगस्तु त्वामित्येचम्। पितृहा वै त्वं पितुर्हन्तेत्यादि ॥ २ ॥ प्रसिद्धिर नतिकमणीयेति शङ्कते-कथमिति। अवयव्यतिरेकाम्याँ पित्रदिशब्दान है प्राणविषयत्वान्न प्रसिद्धेरु दड्घनमित्याह-उच्यत इति।अन्वयव्यतिरेकावेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयति-कथमित्यादिना। पित्रादिषु प्राष्पे सति वित्रदिशब्दानां प्रयुञ्मान- त्वमन्यर्था चाप्रयुज्यमानत्ं तदित्युच्यते। त्वंकारादियुक्तमित्यादिपदेन तिरस्कारप्रमेदों मृह्यते। पित्रादिष्वप्रियकादिनं प्रति विवेकिनां घिक्कारवचने हेतुमाह-पितृहोति ॥ २ ॥ अथ ययप्येनानुत्क्रान्तशणाञ्छूलेन समान व्यति- षदहेनैवैनं वयुः पितृहाडसीति न मातृहाइसीति न श्वातृहाऽसीति न स्वसृहाडसीति नाSsचार्यहाSसीति न बाहम गहाऽसीति ।. ३ । अर्थैनानेवोत्कान्तपाणास्त्यक्तदेहनाथान्यद्यपि शूलेन समास समस्य व्यति षंदहेद्व्यत्यस्य संदहदेवमप्यतिक्रूरं कर्म समासव्यत्यासादिपकारेण दहनलक्षण्ह तदेहसंबद्धमेव कुर्षाणं नैवैनं डयुः पितृऐत्यादि ।: तस्माइव्वयव्यतिरेकाध्याम वगम्यत एतत्पित्राद्याख्योऽफि प्राण एवेति॥। ३ ।। सति प्राणे पित्रादिषु पित्रादिशब्दानां प्रयुखमानत्वमित्यन्वयमुक्त्या व्यततिरेकमाह- अथैनानेवेति। समस्य पुञ्जीकृत्य व्यत्यस्थावयवान्विभपेत्यर्थः। बद्यपीत्युपक्रमादे वमपीत्येत त्तथा Sपीत्यस्मिन्नये द्रष्टव्यम् 1 तदेवातिक्रूरं कर्म. विशिनष्टि- र.क. थ. मसे ॥ ॥२ ख. ग. छ, ञ्ञ. ठ. ण. था वाडप ।३क. तिसद." ४ क. तिसंद, । ५ ख, ग,घ ङ, च, ञ् ट, ठ, ढ, ण. सव्याम्ा ॥

पञ्चदश, खण्डः १५] छान्दोग्योपनिपत्। ४२१ समासेति। अवयवविभजनमादिशब्दार्थः। तद्देहंसंबद्धमितेत्र तच्छच्दः करपित्रादिविषयः। यद्यपि त्यक्तमाणेष्वपि देहेषु पित्रादिशब्दो दृष्टस्तथाऽपि नासौ मुरुयः । तद्विषये क्रूरक- मानुष्ठानेऽपि शिष्टगहिष्टेरिति भावः। उक्तान्वयव्यतिरेक,फलमुपसंहरति-तस्मा्दि ति ॥३॥ प्राणो ह्वेवैतानि सर्वाणि क्रवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवें विजान्नतिवादी भवति

बीत॥ ४ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चदश: खण्डः॥ १५॥ तस्मात्माणो ह्वेवैतानि पित्रादीनि सर्वाणि भवति चलानि स्थिराणि च। स वा एप प्राणविदेवं यथोक्तपकारेण पश्यन्फलतोऽनुभवन्ेवं मन्वान उपपत्ति- भिश्िन्तय न्नेवं विजाननृपपत्तिमिः संयोज्यैवमेवति निश्चयं कुर्वन्नित्यर्थः । मननविज्ञानाभ्या हि संभूतः शास्त्रार्थो निश्चितो दृष्टो भवेत्। अत एवं पश्यन्न- तिवादी भवति नामाद्याशान्तमतीत्य वदनशीलो भवतीत्यर्थः। तं चेद्बयुस्त यद्येवमतिवादिनं सर्वदा सवैः शव्दैनामाद्याशान्तमतीत्य वर्तमानं म्ाणमेक वदन्त्येवं पश्यन्तमतिवदनशीलमतिवादिनं ब्रह्मादिसतम्वपर्यन्तस्य हि जगतः प्राण आत्मडहमिति ब्रुवाण रदि द्रूयुरतिवाद्यसीति। बाढमतिवाद्यस्मीति ्रयान्नापहनुकत। कस्माद्वयसावपह्नुपीत। यत्माणं सर्वेश्वरमयमहमस्मीत्यात्म- त्वेनोपगतः ॥ ४ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥१५ ।। प्राणस्तैव पित्रादिसंज्ञक:वे किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-तस्मात्याणो हीति। प्राणस्य भूयत्त्थमित्थं व्युत्पाद्य तद्विज्ञानफलमाह-स वा इति।प्रणविदितिवादी भवतीति संबन्धः। कथं प्राणवित्वमित्यपेक्षायामाह-एवमिति । सर्वात्मतवं द्थोक्तप्रकारः फलतोऽनुभवः स्वरूपत्वेन साक्षां्कारः। तदनुदर्शनेनैत प्राणवित्वे सितयति सति किमिति मननविज्ञाने पृथगुपन्यस्येते तत्राऽडह-मननविज्ञानाभ्यां हीति। उक्तान्वयव्यतिरेकाख्योपपत्तिसहक्कृ ताद्वाक्याद्यत्पाणविषयं ज्ञानं जायते तदत्र विज्ञानं विवक्ष्यते। तत्फलसाक्षात्करणं दर्शन. मिति भेदः । मननविज्ञाने विना दर्शनासंभवोऽतःशब्दार्थः । एवं मननादिद्वारेणेति यावत्। अतिवादिवं व्युत्पादयति-नामादीति। नापहूनुवीतेत्युक्तं व्यक्ती करोति-

४२२ आनन्दगिरिकृतटीकासव लितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये-

कस्मादिति । यद्यस्मादयं विद्वानात्मत्वेन सर्वेश्वरं प्र.णोऽस्मीत्युपगतवांस्तस्मादपह्नवे हेत्वभावादात्मनोऽतिवादित्वं नापह्नुवीतेति(त्यर्थः) ॥४ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५ ॥

(अथ रप्तमाध्यायस्प षोडशः खण्डः । )

एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासि- तव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्य षोडराः खण्डः ॥ १६ ॥ स एप नारदः सर्वातिशयं प्राणं रमात्मानं सर्वात्मानं श्रुत्वा नातः परम. स्तीत्युपरराम। न पूर्ववत्किमस्ति भगवः प्राणाद्भूय इति पमच्छ। यतस्तमेवं विकारानतब्रह्मविज्ञानेन परितुष्टकृतार्थ परमार्थसत्यातिवादिनमात्मानं मन्य- मानं योग्यं शिष्यं मिथ्याग्रहविशेषाद्विपच्यावयन्नाह भगवान्सनत्कुमार:। एप तु वा अतिवदति यमहं वक्ष्यामि न प्राणविदतिवादी परमार्थतः। नामाद्यपेक्ष तु तस्यातिवादित्वम्। यस्तु भूमाख्यं सर्वातिक्रान्तं तत्त्व परमार्थसत्यं वेद सोऽतिवादीत्यत आह-एष तु वा अतिवदति यः सत्येन परमार्थसँत्यविज्ञा- नवत्तयाऽतिवदति। सोडहं त्वां प्रपन्नो भगवन्सत्येनातिवदानि। तथा मां नियुनक्त भगवान्यथाऽहं सत्येनातिवदानीत्यभिपायः। यद्ेवं सत्येनातिवदितु- मिच्छासे सत्यमेव तु तावद्विजिज्ञासितव्यमित्युक्त आह नारदः। तथाडस्तु तर्हिं सत्यं भगवो विजिज्ञासे विशेषेण ज्ञातुमिच्छेयं त्वत्तोहमिति ॥ १॥ इति सप्तनाध्यायस्य पोडशः खण्डः ॥ १६ ॥ अत्र प्राणान्तमुपदेशं श्रु:वा नारदस्य तूष्णींभावे कि कारणमित्याशक्कायामाह- स एप इति। कथं तस्योपरतिरवगतेत्याशङ्कयाऽडह-न पूर्ववदिति।

१ म, घ. ङ, च, ठ. ड. ढ. ण. हज्ञा १२ ख. घ. ञ्. ठ. ण. ·र्थवादी। ना°। ३ ङ ड, ढ.सत्सत्य० । घ. च. ठ. सत्यात्नवि।

सप्दश: खण्ड: १७ ] छान्दोग्योपनिपत्। ४२३

किमिति तर्हि प्राप्तायाभुपेक्षायां स्वयमेचाऽडच्चार्यो व्युत्पादयतीत्याशङ्गय SSह-तमेव- मित्ति। एतस्माज्जायते प्राण इति श्रुत्यन्तरातप्राणस्य विकारत्वेनानृतत्वं वाचाSडरम्भणं िकारो नामधेयमित्युक्तम्। तस्मिन्ननृते प्राणे ब्रह्मणि विज्ञानं तेनेति यावत्। परितुष्टत्वे र्हत्वमित्याह-योग्यमिति । मिथ्याग्रहविशषो नास्ति प्राणात्परमित्यभिमानः । कथं तर्हि प्राणविदोऽतिवादित्वमुक्तं तत्राSSह-नामादीति। करतर्हि परमार्थतोडतिवादी- त्याशङ्कयाऽडह-यस्त्विति। सोऽतिवादीति यतः सनत्कुपारस्याभिप्रायोऽत एवाSड. हेति योजना। ननु नारदस्य नाद्यापि सत्यविज्ञानमुत्पन्नं क्थं सत्येनातिवदानीति पृच्छति तन्राऽडह-तथेति ॥ १॥ इति सप्तमाध्यायस्य षेडराः खण्डः ॥ १६ ॥

(अथ सप्तमाध्याय्स्य सप्तदशः खण्डः।)

यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन्सत्यँ वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजि- ज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्य सप्रदशः खण्डः ॥१७॥ यदा वै सत्यं परमार्थतो विजानातीदं परमार्थतः सत्यमिति, ततोऽवृतं चिकारजातं वाचारम्भण हित्वा सर्वचिकारावस्थं सदेबैंक सत्यमिति तदेवाथ चदति यद्वदति। ननु चिकारोऽपि सत्यमेव। नामरूपे सत्त्यं ताभ्यामयं प्राण- इछनः। "प्राणा वै सत्यं तेषामेप सत्यम् " इति श्रुत्यन्तरात्। सत्त्यमक्तं सत्यत्वं श्रुत्यन्तरे विकारस्य न तु परमार्थपक्षमुक्तं किं तहींन्द्रियविषयत्वापेक्षं सच त्यच्चेति सत्यमित्युक्तं तद्द्वारेण च परमार्थसत्य स्योपलब्धिर्विव्षितेति। माणा वै सत्यं तेषामेप सत्यमिति चोक्तम्। इहापि तदिष्टमेव । इह तु प्राण- विषयात्परमार्थसत्यविज्ञानाभिमानाद्वयत्थाप्य नारद यत्सदेव सत्यं परमार्थतो भूमाख्यं तद्विज्ञापयिष्यामीत्येप विशेषते विवक्षितोडर्यः। नाविजानन्सत्यं

१ ग. ट.मिति ह्युक°।

४२४ आनन्दगिरिक त्तटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता- [७ सप्तमाध्याये-

षदति न तु ते रूपत्रयव्यतिरेकेण परमार्थतः सन्ति। तथा तान्यपि रूपाणि सदपेक्षया नैव सन्तीत्यतो नाविजानन्सत्यं वदति। विजानन्नेव सत्यं वदति। न च तत्सत्यविज्ञानमविजिज्ञासितमपार्थित ज्ञायंत इत्याह-विज्ञानं त्वेव चिजिज्ञासितव्यमिति। यद्येवर विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति। एवं सत्यादीना चोत्तरोत्तराणां करोत्यन्तानां पूर्वपूर्वहेतुत्वं व्यारुयेयम्।। १॥ इति सप्तमाध्यायस्य सप्दवः खण्डः ॥ १७॥ यदा वै विजानातीत्यादिवाक्यं व्याकुर्न्नतरमाह-यदेति। यरि विश्वं सद्रपादनुग ता्गिन्नमसदेव स्याद्यदि त्वभिन्नं सन्मात्रमेत परम,र्थसत्यं सिध्येदि ते परमार्थतः सत्यं यदैव विजानातीत्यर्थः । विज्ञानप्रकारमभिनयति-इदमिति। ततस्तदाSनृनं विकारजातं हित्ा सदेव सत्यमिति कृत्व। यद्दतति तत्तदेव वदतीति योजना। सत्यविज्ञानस्प तद्वदनं प्रति हे तुत्वद्योतनार्थोऽथशन्दः । श्रत्यन्तरवष्टमेन भेदाभेदवादी शङ्कते-नन्विति। किं बृहदारण्यकश्रुत्या विकारस सत्य्रमुक्तमितेतावन्मान्रमुच्यते किंवा परमार्थसत्यत्वमिति विकल्प्याSडघ्यमङ्गी करोति-सत्यमिति। द्वितीयं दूषयति-न त्विति । भेदाभेद-

सत्यत्वं श्रुत्यन्तरेणैवोक्तमित्यर्थः । वर्थं तार्हि प्राणादिषु सत्यत्वमुक्तमित्याशङ्कय,ङ्गीकारं स्फोरयति-किं तहीति। इन्द्रियजनितसद्बुद्धिविषयत्वापेक्षं भूतत्रयं सदित्युच्यते। तद्विषयत्वापेक्षं भृतद्ूयं त्यदिति ववहियते । तथा च भूतपञ्चकं सच्च त्यच्चेति व्युत्पाद्य सत्यमिति यथोक्तं तथा तद्वीजभूतयोरनीमरूपयोस्तदात्मकत्वाच् प्राणानां सत्यत्वं व्यावहा, रिक.मेष्टमित्यर्थः । इतथ ग्राणादिषु मिथ्याभूतेष्वपि सयश्रुतिविरुद्धेत्य, ह-तद्द्ारेणोवि। प्राणादीनां व्यावहारिकसत्यत्वानुवादद्वरिणाध्यारोपापवादन्यायेन परमार्थसत्यस्य ब्रह्मणोडन- गतिर्विवक्षितेति कृत्या तेष्वपि सत्यत्वश्रुतिरविरुद्धेत्यर्थः। यथोक्तोर्डर्यो विवक्षितो बृहदार- णकश्रुतावित्यत्र गमकमाह-प्राणा वा इति। ननु श्रत्यन्तरे विकारस्यापि व्यावहा रिक सत्यत्वमिष्टं प्रकृते तुन तदिष्यते भम्न एव सत्यत्वाङ्गीकारात्तथा च विरोधतादव- स्थ्यमत आह-इहापीति । यदि प्राणस्यापि व्यवहरतः सत्यत्त्रमुपगतं ककि तर्हि: सनत्कुमारस्य विवक्षितभित्याशङ्कयाSSह-इह त्विति। यदा वै विजानात्थ सत्यं चदतीति यद्च्याख्यातं तदन्वयव्रेक म्यां सफुटयन्नाद व्यतिरेकमाह-नाविजानन्निति। परमार्थसत्यमविजानननपि वदत्यगन्यापीनित्याशङ्कयाSडह-यस्विति। तर्हि कथं सदेव

१ क. स. छ ञ. ण. मुच्येत किं।

अष्टादशैकोन विशखण्डौ छान्दोग्योपनिषत्। १८-१९ ] ४२५

परमार्थस्समिति वदतोऽमीष्टसिद्विरित्याशङ्कयाऽडह -- न त्विति। तान्येव तर्हि रूपाणि पृथन्विद्यन्ते नेत्याह -- तथेति। अतोडस्य नास्ति सत्यवादित्वं कितसत्यवादित्व- मेवेत्युपसंहरति -- इत्यत इति। व्यतिरेकं दर्शषित्वाऽन्वयैमन्वाचष्टे-विजानन्ने- चेति। अस्तु तहि सत्यविज्ञानपूर्वकमतिवादित्वमित्याशङ्कयाSडह-न चेति। यद्ेत्र जिज्ञासाद्वारा सत्यविज्ञानं व्यमित्येवमिष्टं चदित्यर्थः । सत्यवदनं प्रति सत्यधिज्ञनस्य

मिति॥ १ ॥ यथा कारणत्वमुक्तं तथा पूर्वस्य पूर्वस्योत्तरमुत्तरं कारणतवेन द्रष्टव्यमित्यतिदिशति -- एव.

इति सप्तमाव्यायस्य रप्रदशः खण्डः ॥ १७॥

(अध सहमाध्यायस्याटाद्श: खण्डः । )

यदा वै मनुतेऽथ विजानाति नामत्त्वा विजा- नाति मत्वैव विजानाति मतिस्त्त्वेव विजिज्ञा- सितव्येति मति भगवो विजिज्ञास इति॥१॥ इति सप्माध्यायस्याट्टादश: सण्डः ॥१८।। रद़ा वै मनुत इति। मतिर्मननें तर्को मन्तव्यविषय आदरः ॥ १ ॥ इति सप्तमाध्यायस्याष्टादशः खण्डः ॥१८ ।। विज्ञानकारणाू्नं भर्ति व्याचष्टे -- मतिरिति ॥ १॥। इति सप्तमाध्यायस्याष्टदशः खण्डः ॥ १८ ॥

(अथ सतमाध्यायस्थैकोनविंशतितमः खण्डः ।)

यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते नाश्रद्दधन्मनुते अ्रद्दधदेव मनुते श्रद्धा स्वेव विजिज्ञासित- व्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति ॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकोनविंशतितमः खण्डः ॥ १९॥ आस्तिक्यवुद्धि: श्रद्धा ॥। १ ॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकोनविंशतितमः खण्डः ॥१९॥ १ ख. "यमाच। ५४

४२६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये- मननहेतुभूतां श्रद्धां व्याकरोति -- औस्तिक्येति ॥ १ ।। इति सप्तमाध्यायस्यैकोनविंशतितमः खण्डः ॥ १९॥

(अथ र्प्माध्यायस्य विशतितमः खण्डः ।) यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्दधाति नानिस्तिष्ठ- ञ्छद्दधाति निस्तिष्ठन्नेव श्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति ॥ १॥ इति सप्तमाध्यायस्य विंशतितमः खण्डः ॥ २० ॥ निष्ठा गुरुशुश्रूपादिस्तत्परत्वं ब्रह्मविज्ञानाय ॥ १ ॥ इति रुपमाध्यायस्य विंशतितमः खण्डः ॥ २०॥ श्रद्धाहेतुं निष्टां व्याचष्टे-निष्ठेति ॥ १॥ इति सप्तमाध्यायस्य विंशतितमः खण्डः ॥ २० ॥

(अथ सत्तमाध्यायस्येकविंशः खण्डः ।) यदा वे करोत्यथ निस्तिष्ठति नाळत्वा निस्ति ष्ठति ऋत्वैव निस्तिष्ठतति कतिस्त्वेव विजिज्ञा- सितव्योति कति भगवो विजिज्ञास इति ॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकविंशः खण्डः ॥ २१।। यदा वै करोति। कृतिरिन्द्रिय संयमश्चित्तैकाग्रतंकरणं च। सत्यां हि तस्या निष्ठादीनि यथोक्तानि भवन्ति विज्ञानावसानानि ॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्यैकविंशः खण्डः ॥ २१॥। निष्ठानिदानं कृर्ति विभजते-कतिरिति। कथं पुनरेतेषमुत्तरमुतरं पूर्वस्प पूर्वस्य क.रणी भवति तत्रSSह -- सत्यां हीति ।। १।। इति रुप्तमा्ध्यायस्यैकविश: खण्डः ॥२१ ॥

१ग. ङ. ट. आदरेति। २ क, व, ङ ताकार ।३ क. ख. ज. ण. निसंभ°। ४ स. छ. ञ्, ण. सरं। ५ ख, छ. ञ्. ण. वस्य का।

द्वाविशत्रयोविंशखण्डौ छान्दोग्योपनिपत्। ४२७ २२ -: ३ ] (अथ सप्माध्यायस्य द्वाविशः खण्डः । )

यदा वै सुखं लभ्षतेऽथ करोति नासुखं लब्धा करोति सुखमेव लब्ध्ा करोति सुखं त्वेव विजि- ज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो वििज्ञास इति॥ १॥ इति सतमाध्यायस्य द्वाविंशः खण्डः ॥ २२ ॥ साडपि कृतिर्यदा सुख लभते सुखं निरतिशर्य वक्ष्यमाणं लब्घव्यं सर्येति मन्यते तदा भवतीत्यथः । यथा दृष्टफलरुखा कृतिस्तथेहापि नासुखं लब्ध्ा करोति। भविष्यदपि फलं लब्ध्वेत्युच्यते। तैदुद्दिश्य प्रवृत्त्युपपत्तेः। अथेदानी कृत्यादिपूत्तरोत्तरेषु सत्सु सत्यं स्वयमेव प्रतिभासत इति न तद्विज्ञानाय पृथ- ग्यत्नः कार्य इति मासं तत इदसुच्यते। सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमित्यादि। सुखं भगवो विजिज्ञास इत्यभिसुरीभृतायाइऽह ॥ १ ॥ इति सक्षमाध्यायस्य द्वाविक: खण्डः ॥ २२ ।। कृतिस्त्हि कुतो भवतीति तत्राSडह-साडपीति। यदा सुखं लभते तदा भवतीति संबन्धः। ननु सुखलाभस्येन्द्रियसंयमादिव्यतिरकेणाभावात्कर्थं सुखलाभाधीना कृतिरित्या- शङ्कयाSSह-सुखमिति। वक्ष्पमाणसुखलब्बवत्वाभिमानादेव यथोक्ता कृतिः सिव्य तीत्यर्थः । सुखं लब्ध्ा करोरीत्ेत्दृष्टन्तेन साधयति-य्थेि। दृष्ट फलं पुत्रपश्वादि तज्जन्यमुखोद्देशपूर्विका लोके कृतिर्दष्टा तथाSडतमन्यपि सुखं लब्धैत्र करोति न तु विना तदुद्देशमित्यथः । नन्विन्द्रियाणां मनसश्च संयमपूर्वकं सुखं भवति तथा च कथं तलन्ध्ा करोतीत्युच्यते तत्राऽडह -- भविष्यदपीति। उत्तरग्रन्थमाकाड्क्षापूर्वकमुत्थापयति -- अथेत्यादिना ॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्य द्वाविशः खण्डः ॥ २२॥

(अथ सप्तमाध्यायस्य त्रयोविंशः खण्डः ।) यो वै भृभा तत्मुखं नाले सुरूमस्ति भूमैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ॥१॥ इति सप्तमाध्यायस्य त्रयोविंश: खण्डः ॥ २३ ॥। १ क. तत्तदु।

४२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत्-[ सप्तनाध्याये- यो वै भूमा महनन्निरतिशयं बह्निति पर्यायास्तत्सुखम्। तसोर्ऽर्वाक्सातिश- यत्वादल्पम्। अतस्तस्मिन्नल्पे सुखं नास्ति। अल्पस्याधिकतृष्णाहेसुत्वात्। तृष्णा च दुःखबीजम्। न हि दुःखबीजं सुखं दृष्ट ज्वराि लोके। तस्माद्युक्ते नाल्पे सुखमस्तीति। अतो भूमैव सुखम्। तृष्णादिदुःखवीजत्वासंभवाढ्- भूम्न: ॥। १ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य त्रयोविशः खण्डः ॥ २३।। भूम्रोडर्वागपि वैषथिकं सुखमस्तीत्याशङ्कयाडह-ततोऽर्वागिति। कथमल्पत्वेऽवि सुखत्वं वार्यते तत्राSडह-अल्पस्येति। दुःखरूपां तृषणां प्रत्यत्स्य सुखस्य हेतुत्वेSवि कथं स्वयं सुख न भवतीत्याशङ्कयाSSह-न हीति। अल्पस्य सुखस्य दुःखान्तर्भावे सिद्धे फलितमाह-अत इति ॥ १ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य त्रयोविशः खण्डः ॥२३॥

(अथ सप्तम,ध्यायस्य चतुर्विर्ञः खण्डः ।)

यत्र नान्यत्पश्यति नाक्यच्छृणोति नान्यद्विजानानि

नाति तदल्पे यो वे भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्म- त्यं स अगवः कस्मिन्प्रतिष्टित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्रीति ॥ १॥ किलक्षणोडसौ भमेत्याह-यत्र यस्मिन्भूम्नि तत्वे नान्यदूद्रष्टव्यमन्येन करणेन द्रष्टाऽन्यो विभक्तो दृश्यात्पश्यति तथा नान्यच्छणोति। नाम रूपयोरेवान्तर्भावाद्विषयभेदस्य तद्ग्राहकयोरेवेह दर्शनश्रवणयोर्ग्रहणमन्येषां चोपलक्षणार्थत्वेन। मननं त्वत्रोक्त द्रष्टव्यं नान्यम्मनुत इति। प्रायशो मननपू- र्वकत्वाद्विज्ञानस्य। तथा नान्यद्विजानाति। एवंलक्षणो यः स भूग। किमत्र प्सिद्धान्यदर्शनाभावो भूमन्युच्त्यते नान्यत्पश्यतीत्यादिना। अथान्यन्न पश्यत्या- स्मानं पश्यतीत्येतत्। किंचातः ।यदन्यदर्शनाद्यमावमात्रमित्युच्यते तद्। द्वैतसंव्य

चतुर्दिश: खण्ड: २४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ४२९

वहारविलक्षणो भूमेत्युक्तं भवति। अथान्यदर्शनविशेषपतिषेधेनाSSत्मान पश्प- तीत्युच्यते तदैकस्मिन्न क्रियाकारकफलभेदोऽभ्युपगतो भेत्। यदेवं को दोष: स्यात्। नन्वयमेव दोप: संसारानिव्ृित्तिः । क्रियाकारकफलमेदो हि संसार इति। आत्मैकत्व एव क्रियाकारकफलभेदः संसारविलक्षण इति चेत्। न। आत्मनो निर्विशेषैकत्वाभ्युपगमे दर्शनादिक्रियाकारकफलभेदाभ्युपगमस्य शब्दमात्रत्वात्। अन्यदर्शनाद्यभावोक्तिपक्षेऽ्रपि यत्रेत्यन्यन्न पश्यतीति च विशे- षणे अनर्थके स्यातामिति चेत्। दृश्यते हि लोके यच शून्ये गृहेऽन्यन्न पश्यती- त्युक्ते स्तम्भादीनात्मानं चे ने न पश्यतीति गम्यते। एवमिहापीति चेतू। न।

द्वितीयं सत्यमिति पष्ठे निर्धारितत्वात्। "अदृश्येऽनात्म्ये" " न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य " "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" इत्यादिश्रतिभ्यः स्त्रात्मनि दर्शनाद्यनुपपत्तिः । यत्रेति विशेषणमनर्थकं पाप्तभिति चेद। न। अविद्याकृतमेदापेक्षत्वात्। यथा संत्यैकत्वाद्वितीयत्ववुद्धि प्रकृतामपेक्ष्य सदे- कमेवाद्वितीयमिति संख्याद्यनर्हमप्युच्यते। एवं सूम्न्येकस्मिन्नेव यत्रेतति विशे- षणम्। अविद्यावस्थायामन्यदर्शनानुवादेन च सूम्नस्तदभार्वेत्वलक्षणस्य त्रिव क्षितत्वान्नान्यत्पश्यतीति विशेषणस्। तस्मात्संसारव्यवहारो भू्नि नास्तीति समुदायार्थः। अथ यत्राविद्याविषयेःन्योऽन्वेनान्यत्पश्यनीति तदल्पमविद्या- कालभावीत्यर्थः । यथा स्व्रम्रदृश्यं वस्तु प्राकू प्रवोधात्तत्कालभावीति तद्वन्। तव एच तन्मर्त्ये विनाशि स्वम्नवस्तुपदेव तद्विपरीतो समा यस्तदमृतम् । तच्छ- कदोऽमृतत्वपरः । स तर्होवंलक्षणो भूमा हे भगवन्कस्िन्प्रतिष्ठित इत्युक्तवन्तं नारदं प्रत्याह सनत्कुमारः । स्वे महिन्नीति स्व्र आत्मीये महिम्निनि माहात्म्ये विभूतौ प्रतिष्ठितो भूमा। यदि प्रतिष्ठामिच्छसि क्वचिद्यदि वा परमार्थमेव पृच्छसि न महिम्त्यपि प्रतिष्टित इँति ब्रूमः । अप्रतिष्टितोइनाश्रितो भूमा कचि- दपीत्यर्थः ॥ १॥ भूम्न: सविशेष वं निर्विशेषत्वं वेति प्रश्नपूर्तकं निविशेषत्वं निर्धार्यति-किमित्या- दिना। नान्यच्छणोति स भूमेति संबन्धः । किमिति स्पर्शनादिष्तपि सतसु दर्शनश्रवण-

१ ख. ग, ञ्, ट, ड, ण. च प ।२ ङ, ढ. ननु प°।३ ख, घ, ञ्र. ण.त्म्येऽ,न- रुक्तेSनिळ्यने न । ४ च. ठ. ड. सत्येक ५ च, ठ. 'वल । ६ क् ग, ट, प्रतिचोंh ५ क्. इतावोचाम। अ्।

आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाव्यसमेता-[७ सप्तम,ध्याये- योरेव निषेध्यत्वेनात्र ग्रहणमियाशङ्कय,SSह-नानेति। अनुक्तानां स्पर्शादीनामुपल- क्षणार्थत्वेनात्र द्वयोर्ग्रहणं स्पर्शनाद्यविषयत्वस्यापि भूस्न भावादित्याह-अन्येषामिति। अत्रेति लक्षणवाक्योक्तिः । तत्र हेतुमाह-प्रायश इति। यस्मिन्नधिकरणे तत्त्तविचार- णायामन्योऽन्यं न पश्यति न शृणोति न मनुते न विजानाति स भूमेति द्रष्टटश्यादिविक- ल्पनिषेधेनाध्यासाधिकरणचोपलक्षितस्य विकलाविषयत्वमेव भूमलक्षणमित्युपसंहरति-एव- मिति। उक्तमेव लक्षणं स्फुटयितुं विमृशति-किमत्रेति। लोकप्रसिद्धदर्शनादिवि- षयत्वाभावमात्रं भूम्नो लक्षणं तन्निषेवेन स्वज्ञेयत्वं वेति विमर्शर्थः । कस्मिन्पक्षे को लाभः को वा दोष इति शिष्यः पृच्छति-किंचात इति। आद्यमनूद्य तत्र लाभं दर्शयति- यदीति। अन्यस्य प्रसिद्धस्य दर्शनादेविषयत्वं भूम्र नास्तीत्येतावन्मानं तस्य लक्षणमि- ससुच्यते चेत्सर्वविकल्पातीतः प्रत्यगात्मा भूमेत्यस्मत्पक्षसिद्धविरित्यर्थः । द्वितीयं पक्षमनूद्य तस्मिन्दोषं सूचयति -- अथेत्यादिना। तमेत दोषं प्रश्नपूर्वकं रफुटर्याति-यद्येवमित्या- दिना। सति क्रियाकारकफलमेदे कथं संसारानिवृत्तिस्तत्राSSह-क्रियेति । सति भेदे क्रियादेः संसारत्वं लोके दष्ट तद्वैलक्षण्यादेकस्मिन्नेव क्रियाकारकभावस्य न संसारतेति चोदयति-आत्मैकत्व इति। एकस्मिन्क्रियादिभेदस्यासंभवं दर्शयन्नत्तरमाह-नाSS त्मन इति। द्वितीयपक्षस्य दुष्टत्वे स्पष्टीकृते प्रथमपक्षस्यापि समानं दुष्टत्वमिति शिष्यः शङ्कते-अन्येति। आद्यपक्षेऽपि न पश्यतीत्येतावतैव दर्शनादैभावलाभाद्यत्रेत्यन्यदिति च विशेषणे व्यर्थे स्पातामित्यर्थः । व्यर्थमेवेदशं वचनमित्याशङ्कय शिष्यः स्वयमेत्र ब्रूते- दृश्यते हीति। लोके हि यत्र शून्ये गृहे नान्यत्पश्यति तद्देवदत्तीयमिति प्रयोगो दृश्यते न च तस्य नैरर्थक्यमिष्टं व्यवहाराङ्गत्वात्। यथाच तरिमन्यथोक्त धनधान्याद्यदर्श- नेडपि स्तम्भादीन्गृहं च न न पश्पतीति श्रतस्य नैरर्थक्यं न गम्यते। किंतु तत्र स्तम्भादीनां तस्प च दर्शनमिष्टं तथा यत्र नान्यत्पश्यतीत्यत्रापि विशेषणवैयथ्ये समाधानं वक्तव्यमित्यर्थः । कि विशेषणार्थवत्त्वानुपपत्या भूम्न्यधिकरणाधिकर्तव्यभावः स्वात्मदर्शनं च वाच्यमित्युच्यते कि वा श्रुतस्य गतिर्वक्तयेति पृच्छयते तत्राSSघं दूषयति-नेत्यादिना । तथा तत्त्वरमसीतिवदित्यर्थः । निर्धारितत्वरादधिकरणाधिकर्त- व्यभेदनुपपत्तिरिति शेषः । यैच्ान्यत्न पश्यतीति विशेषणादात्मनः स्वदर्शनं वाच्य- मिति तत्राऽऽह-अदृश्य इति । द्वितीयमनूद्य गतिमाह-यत्रेत्यादिना । परिहा- रभागं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेति । एकस्मिन्नेत्र भूम्न यत्रेति विशेषणमनर्हमपि प्रयुज्यते प्रसिद्धानुवादेनाधिकरणादिविकत्ाविवपत्वलक्षणस्य भूम्रो लक्षणस्य विव- क्षितत्वादित्याह-एवमिति। यदविद्यावस्थमन्यदर्शनादि तदनुवादेन नान्यतश्पतीति १ क. घला २ क. ख, छ, ञ् ण. 'त्। यथो'।३ क. ख. छ. ञ्. ण. 'ते चेत्तवाडs 1 ४ ग, ट. यत्न्प।

चतुर्विश: खण्ड: २४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ४३१

विशेषणं च भूम्ि न विरुध्यते दर्शनाद्यविषयत्वलक्षणस्य भूम्नो लक्षणस्य विवक्षितत्वादि- स्याह-अविद्येति। लक्षणवाक्यार्थमुपसंहरति -- तस्मादिति। दर्शनादिसकलसां- सारिकव्यवहाराभावोपलक्षितं तत्त्वं भूमेत्यर्थः । अथ यत्रेत्यादिवाक्यं व्याकरोति-अथेति। परिच्छिन्नस्याविद्य कालभावित्वं दृष्टान्तेन विवृणोति -- यथेति। तत एव परिच्छिन्नत्वा. दिति यावत्। कथं तदमृतमिति भूम्रि तच्छन्द्रप्रयोगस्तत्राSडह-तच्छब्द इति। भूम्न: सुखत्ववचनात्तस्य चाऽडश्रयं पृच्छति-स तर्हीति। व्यवहारदृष्ट्या प्रश्नो चस्तु- दृष्टया वेति विकल्प्याऽद्यं प्रत्याह-इत्युक्तवन्तमिति । द्वितीयमन्द्य निराकरोति- यदीति। १ ॥ गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दास- भार्य क्षेत्रण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि त्रवी- मीति होवाचान्यो ह्यन्यरिमन्प्रतिष्ठित इति ॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४ ॥ यदि स्वमाहिष्निरि प्रतिष्ठितो भूमा क्थं दर््यप्रतिष्ठ उच्यते। णु। गोअश्वा- दीह महिमेत्याचक्षते। गावश्राश्वाश्च गोअश्वं द्वंद्वैकवद्भावः। सर्वत्र गवाश्वादि महिमेति प्रसिद्धम् । तदाश्रितस्तत्पतिष्ठश्वैत्रो भवति यथा नाहमेवं स्वतोऽन्यं महिमानमाश्रितो भूमा चैत्रवदिति ब्रवीम्यत्र हेतुत्वेनान्यो ह्वन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति व्यवहितेन संबन्धः । किंत्वेवं ब्रभीमीति होवाच स एवेत्यादि ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्विशः खण्डः ॥ २४।। पूर्वापरविरोधमाशङ्कय परिहरति -- यदीत्यादिना । भूम्रः स्व्रतोऽन्यस्मिन्प्रतिष्ठित- त्वाभावोडत्रे युच्यते तत्रान्यो हीत्यादिवाकस्प हेतुत्वेन हेतुना तेन व्यवहेतेन नाहमेवं न्रत्रीमीत्यस्य संबन्ध इति योजना । कर्थं तर्हि ब्रवीति भवानित्याशङ्कयाSSह- किंतिति ॥२॥ इति सप्तमाध्यायस्य चतुर्विश: खण्डः ॥२४ ॥

१ ख. ञ्. रण्यदा । २ क. ख. ग. घ, ज, ट, ठ, त. 'ति ह ह हो।३ ग. घ. ङ. च, छ, ट, ठ, ड, ढ. 'हिम्प्र०।४ क. ग, ट, ठ. ड, ढ. तिष्ठो भूं। ५ ठ. तिधत इत्यु- न्य । ६ ख, ग, ङ, च, ट, ठ, ड, ढ. ण. दिमीहे।

४३२ आनन्दगिरिकृतव का संवलितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये- (अथ सतमाध्य यस्प पश्चविंशः खण्डः ।)

स एवायरार्स उपरिष्टात्स प्वात्स पुरतात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेद सर्वमित्यथातोऽ- हंकारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुारिष्टादहं पश्ा दहं पुरस्तादईं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेद५ सर्व- मिति ॥ १॥ कस्मात्पुनः कचिन् प्रतिष्ठित इत्युच्यते। यस्मात्स एव भूमाऽघस्तान्न तद््यतिरेकेणान्यद्विद्यते यस्मिन्मतिष्ठितः स्यात्। तथोपरिष्टादित्यादि समानम्। सति यूम्नोऽन्यस्मिन्थूमा हि प्रतिष्ठेतः स्यान्न तु तदस्ति। स एव तु सर्वम्। अतस्तस्मादसी न कचित्पतिष्ठितः । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यधिकरणाधिकर्तव्यता- निर्देशात्स एवाधस्तादिति च परोक्षनिर्देशाद्द्रष्ठुर्जींवादन्यो भूमा स्यादित्या कडुन कम्यचिन्मा भूदित्यथातोऽनन्तरमहंकारादेशोऽहंकारेणाSSदिश्यत इत्यहं- कारादेशः । द्रष्टुरनन्यत्वदर्शनार्थ भूमैव निर्दिश्यतेऽहंकारेणाइमेवाधस्तादि- त्यादिना॥ १ ॥ अवतारितमेव वाक्य प्रश्नपूर्वकमवतार्य व्याचष्टे-कस्मादित्यादिना। उक्तमेवार्थं व्यतिरेकद्वारा विवृणोति-सतीति। अहंकारात्मत्नोपदेशस्पाभिप्रायमाह-यत्रेति। को SसावहंकारेणाSडदिश्यत इत्याशङ्कय प्रयोजनानुवादपूर्वकमाह-द्रष्टुरिति ॥ १॥ अथात आत्मादेश एवाSSरमैवावस्तादात्मोपरिष्टा- दात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेद५ सर्वमिति सवा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानलात्मरतिरात्मकीड आत्ममिथन आश्मा- नन्दः स स्वराड्भवति तस्य सर्वेधु लोकेषु कामचारो भवति। अथ येऽन्यथाडतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्य- १ढ 'नि हि भ्।

पञ्चविश: खण्ड: २५] छान्दोग्योपनिषत्। ४३३ लोका भर्वन्ति तेषा सर्वेषु लेककिष्वकाचारो अचति ॥२ ॥

इति सप्माधसयस्य पश्चविंश: खण्डः ॥ २५ ॥

त्वथानन्तरसात्मादेश आत्मनव केवलेन सत्स्वरूपेण शुद्धेनाSडदिशयते। आत्मैन सर्वतः सर्वमित्येवमक्रमजं सर्वतो व्योसवत्पूर्णमन्यशून्यं पश्यन्स वा एप चिद्धान्मननविज्ञानाभ्यमात्मरतिरात्मन्येव रती रमण यस्य सोऽयमात्मरतिः । तथाऽऽत्मक्रीडः । देहमाचसाधना रतिर्वाह्यसाधना क्रीडा । लोके स्त्रीभि: सखिमिश्व क्रीडतीति दर्शनात्। न तथा विदुपः, किं तर्ह्यात्मविज्ञाननिसित्तमे- चोभयं सवतीत्यर्थः । मिथ्ुनं द्वंह्जनितं सुखं तदपि द्वंद्वनिरयेक्षं यस्य विदुषः । तथाSSत्मनन्द: शब्दादिनिमित्त आनन्दोऽविदुर्वा न तथाऽस्य विदुषः कि सर्ह्यत्मनिमित्तमेव सर्वे सवेदा सर्वप्रकरेण च देहजीवितभोगादिनिमित्तबाह्यवस्तु- निरपेक्ष इत्यर्थ:। स एवंलक्षणो विद्वाञ्जीवक्चेत्र स्वाराज्येऽ्भपिक्त: पतितेऽपि देहे स्वरांडव भवति। यत एवं भवति तत एव तस्य सर्वेपु लोकेष कामचारो सवति। पाणादिषु पूर्वभभ्धिपु तत्रस्येति तावन्भीत्रपरिच्छैन्नकाम ्चवर त्म क् -

सत्तव्निव्वचिरिहोच्यते स स्वराडित्यादिना। अथ पुनर्येऽन्यथाऽत उक्तदर्शनाद- न्यथा वैपरीत्येन यथोक्तमेव वा सस्यङ्न विदुस्ेऽन्यराजानो भवन्ति अन्य: परो राजा स्वामी येषां तेऽन्यराजानस्ते। किंच क्षटालोका: क्षय्यो लोको येपां ते क्षय्यलोकाउ4 भे दर्शनस्याल्पविपयत्वादल्पं च तन्मत्यमित्यचोचाम । तस्मादे द्वैतदर्शिनस्ते क्य्यलोका: स्प(द)शनानुरूप्येणैव भवन्त्यत एव तेषां सर्वेपु लोकेष्त्रकामचहारे भवति ॥ २ ॥ इति सप्तपाध्यायस्य पश्चाविंशः खण्डः ॥२५॥ अहंकारादेशासपृथगात्मदेशस्ष् तातर्थमाह-अहंकारेणेति। उक्तत्मविज्ञानवनः कृतकृत्यतामाह-आत्मैवेति। एकमिति सजातीयमेदराहित्यस्योक्तिः। अन्यशून्यमिति

१ ग, घ, ट्, च, ट, त, ड ढ, वं तस्य। २ ख. ञ्. प. मार्व प०। ३ घ. च. ठ. १उवं क° 1 ४ क, ग.घ. च, ट, ठ, 'चार्नि " ख. ब. प.ससदरा 1६ र व ह च. ञ, ठ, ड, ढ. ण.रूपेयें'।

४३४ आनन्दगिरिकृ तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[७ सप्तमाध्याये- विजातीयभेदशून्यत्वमुच्यते। रतिक्रीडयोरवान्तरभेदं दर्शयति-देहमात्रेति। क्रीडा बाह्य साधनेत्यत्र लोकसमतिमाह -- लोक इति। देहस्य जीविते च भोगत्यागयोश्च निमित्तं बाह्यनस्तु तत्र सर्वत्र निरपेक्षो यदृच्छालभेष्वासङ्गवर्जितो विद्वानित्वाह-देहेति। जीव- : मुक्तिमुक्त्वा विदेहमुक्ति दर्शयति -- स इति। स्वाराज्यं निमित्तीकृत्य फलान्तरमाह-

गत तत्नास्य यथाकामचारो भवतीत्यादिना परिच्छिनं परतन्त्रं च पूर्वभूमिषु फलमुक्तमत्र तु परमानन्दप्राप्तौ तद्य।वृत्तिरुच्यते न तु सोपाधिकं रूपमित्यर्थः। फलप्रदर्शनद्वारेण रतुता विद्यामविद्वन्निन्दाद्वाराऽपि तां स्तौति-अथेत्यादिना। ते क्षय्यलोका भवन्तीति संबन्धः। भेददार्शनां विनाशिफलतवे हेतुमाह -- भेददर्शनस्येति। परिच्छिन्स्य विनाशितवचनं तस्मादिति परामृशति ॥२ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य पञ्चविशः खण्डः ॥२५॥

(अथ सप्तमाध्यःयस्य षड्विंशः खण्डः ।)

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशाऽ्ड- त्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावा- वात्मतोऽन्नम.त्मतो बलम.त्मतो विज्ञानमा- त्मतो ध्यानमात्मतश्व्वित्तमात्मतः संकल्प आत्मतो मन अत्मतो वागात्मतो नामाSS- त्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेद५ सर्विति॥ १॥ तस्य ह वा एतस्येत्यादि स्वाराज्यं प्राप्स्य भकृतस्य विदुप इत्यर्थः ।

सदात्मविज्ञाने तु सतीदानीं स्वात्मत एव संतृत्तौ तथा सर्वोऽप्यन्यो व्यवहार आत्मत एव विदुषः ॥ १ ॥ उत्तविद्यास्तुत्यर्थमेव विदुषः स्रष्ट्त्वमाह -- तस्येति। तथा विदुषः स्रष्टृत्वव्यवहार वदित्यर्थः । क्रीडादिरन्यो अवहारः ॥। ? ॥।

षड्विंश: खण्ड: २३ ] छान्द्रोग्योपनिपत्। ४३५ तंदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखता सर्व ह पश्यः पश्यति सर्वमामोति सर्वश इति स एक्कधा (घैव) अवति त्रिधा भरत पञ्चधा सप्धा नवधा चैव पुनश्वैकादशः स्तृतः शतं च दश चैकश्र् सहस्राणि च विश्शतिराहार- शुद्धौ सत्तशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्पृति- लम्भे सर्वग्रन्थीनां विनमोक्षस्तरमै मृदितकषायाय तमेसस्पारं दर्शयति भगवान्सैनात्कुमारस्त स्कन्द इतशाचक्षते त स्कन्द इत्नाचक्षते ॥ २ ॥ इति सप्तमाध्यायस्य षड़विंशः खण्डः ॥ २६ ॥ इति च्छान्देग्योपनिषदि सप्तमोऽध्यायः समापः ॥७॥ किंच तदेतस्मिन्नर्थ एप श्लोको मन्त्रोऽपि भवति। न पश्यः पश्यतीति पश्यो यथोक्तदर्शी विद्वानित्यर्थः । मृत्युं मरणं रोगं ज्वरादि दुःखर्ता दुःख- भावं चापि न पश्यति। सर्वे ह सर्वमेवें स पशः पश्यत्यात्मानभेव सर्वे ततः सर्वमाझमोति सर्वशः सर्वमरकारैरिति। किंच स विद्वान्पवसृष्टिपभेदादेकधैव भवत्येकधैव च संस्त्रिधादिभेदैरनन्तमेदप्रकारो भवति सृष्टिकाले। पुनः संहा- रकाले मूलमेव स्व्रं पारमार्थिकमेकधाभावं प्रतिपद्यते स्वरतन्त्र एवेति विद्यां फलेन प्ररोचयन्स्तौति। अथेदानी यथोक्ताया विद्यायाः सभ्यगवभासकारणं मुखावभासकारगस्येवाऽडदर्शस्य विशुद्धिकारणं साधनमुपदिश्यते-आहार- शुद्धौ। आहियत इत्याहार: श्दादिविषयविज्ञानं भोक्तुर्भगाया डहियते स् विषयोपलब्धिलक्षणस्य विज्ञानस्य शुद्धिराहारशद्धी रागद्वेषमोहदोैरसंस विषयविज्ञानमित्यर्थः। तस्यामाहारशद्धौ सत्यां तदूतोऽन्तःकरणस्य सत्स्य शुर्द्धिनैर्मल्यं भवति। सत्त्वशुद्धौ च सत्यां यथावगते भूमात्मानि ध्रुवाऽवि- १ ठ. तद्प्येष । २ क्, घ. झ, ञ्र थ मसः पारं । ३ ङ न, ञ्र. ठ. न्सनत्कु"। ४ उ. व प '। १ ख, घ, च, ड, ण. रस्पृष्टं। ६ ग, ङ, ट, ड, ढ. द्धिर्वेमल्यं।

१३६ आनन्दगिरिकृतटी का सवलितशांकर भाव्यसमेता- चछिन्ना रमृतिरविस्मरणं भवति। तस्यां च लब्धायां स्मृतिलम्मे सति सरवें- याँश्रयाणां ग्रन्थीनां विप्रमोक्षो विशेषेण प्रमोक्षणं विनाशो सवतीति। यत एतदुत्तरोत्तरं यथोक्तमाहारशुद्िमूलं तस्मात्सा कार्येत्यर्थः । सर्वे शमसार्थ- मशेषत उकल्वाSडर्यायिकामुपसंहरति अ्रतिः-तस्मै मढितकपायाय वार्क्षा- दिरिव कषायो रागद्वेषादिदोषः सत्त्वस्य रञ्जनारूपत्वात्स ज्ञानवैराम्याभ्यास- रूपक्षारेण क्षालितो मदितो विनाशिती यस्य नारदस्य तस्में योग्याय मृदि- तकपायाय तमसोऽ द्यालक्षण त्पारं परन्र्थतत्त्वं दर्शयति दशितवानित्यथे:ू कोडसौ, भगवान्। उत्पात्तिं मलयं चैक भूतानामागतिं गतिम्। वेति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ।" एवंधर्मा सेनात्कुमारः । तमेव सॅनत्कुमार देवं स्कन्द इत्याचक्षते कथ यन्ति तद्विदः। द्विर्वचनमध्यायपरिसमाप्त्यर्थम् ।।२॥ इति सपमाध्यायस्य पड्विंशः खण्ड: । २६ ।३

चार्ईस्प श्रीशंकरभगवतः कृतौ छान्दोग्योपनिषद्विवरणे सफुमोडध्याय: समाझः॥७॥ न केवलं ब्रह्मणोक्त मेह विद्याफलं किंतु मन्श्रेक्तं चेलयाह-किंचोते। तच्छव्दार्थ: सप्तम्या निर्दिश्यते। सच विद्याफलरूपः।न पश्य इति मन्त्रमादाय व्याचषे- परपतीन्यादिना। सर्वमाप्नतीति पुर्णता परिच्छेदन्मव्यावर्तनेन विवक्षिता न तै द्याफलमपि निर्गुणब्रह्मविदामातीत्याह-किंचेति । त्रिया तेजोबनरूपेण। शब्द- स्पर्शादिरादिशव्दार्थ:। दिद्या तत्फलं तदपेक्षितां स्तुर्ति चामिधायाSSहरशुद्राकि- व्यादेस्तात्पर्यमाह-अथेति। रामद्वेषवियुक्तस्तु विषयानिन्द्रियश्वरत्वित्यादिस्मृतिम थ्रित्याऽडहारशव्ह व्याकरोति-आहियत इतीति । कर्थं तस्याSडहियमाणत्को

१ ख. व. च, ञ्र. ठ. ण. रनुस्म' ।२ ङ. ड. ढ. 'नर्थायासरू। ठ. याश्रिताना । ४ क, ख. ङ ञ् ठ, ड, ढ. ण. सनत्कु ।५ ख. ग. सनात्कृ । ६ म, ट, 'मिदं दि'। ७म, ञ, न कृमी ।

[अ० ८. प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिपत्। ४३७

रशुद्धिफलमाह -- तस्यामिति। अन्तःकरणशुद्धिफलं कथनति -- सच्वेति । स्मृति- लाभफलं दर्शयति-तस्यां चेति। भततीत्याहारशुद्धिरपेक्षितेति शेषः। प्रकृतवाक्य- तात्पर्यमुपसंहर ते -- यत इति। तस्मै मृदितकपायायेत्यादिवाकमततार्य व्याचषे- सर्वमिति। आगति गतिमायव्ययौ। तस्ये वैशिष्ट्यान्तरमाह-तमेवेति ॥ २ । इति सतमाध्यायस्य पड्विंशः खण्डः ॥ २६ ॥

छान्दोव्यभष्यटीकारयां सप्तमोऽध्यायः समातः ॥७।।

(अथाष्टमाव्यायस्य प्रथम: रण्डः ।)

यद्यपि दिग्देशकालादिभेदशन्यं ब्रह्म सदेकमेवाद्वितीयमात्मैवेदं सर्वमिति षष्ठुसप्तमयोर्रिगतं तथाऽपीह मन्दबुद्धीनां दिव्देशादिभेदवद्वस्त्वित्येवं भाविता बुद्धिन रक्यते सहसा परमार्थिपया कर्तुमित्यनधिगम्य च ब्रह्म न पुरुषार्थ- सिद्धिरिति तदधिगमाय हृदयपुण्डरीकदेश उपदेष्टव्यः। यद्पि सत्सभ्यक्पत्ययै- कविषयं निर्गुणं चाउडत्मतत्वं तथाऽपि मन्दवद्धीनां गुणवतत्वस्येष्टत्वात्सत्यका- मादिगुणवतत्वं च वत्तव्यम्। तथा यद्यपि ब्रह्मविदां स्तरयादिविषयेभ्यः स्वयँ- मेवोपरमी सवति तथाऽप्यनेकजन्मविषय सेवाभ्यासजनिता विपयविषया तृष्णा न सहसा निवतयितुं रुक्यत इति ब्रह्मचर्यादिसाधननिशेषो विधातव्यः। तथा यद्यप्यात्मे कत्वविदा गन्तुगमनगन्तव्याभावाद विद्यादि शेपसस्थितिनिमि त्तक्षये गगन इव विद्युदुद्भूत इच वायुर्दमेन्धन इवाश्िः स्वात्मन्येव निवृत्तिस्तथाऽपि गन्तृ- गमनादिवासितबुद्धोनां हःयदेशगुणविशिषव्रह्मोपासकार्ना सूर्धन्यया नाड्या गतिर्वक्तव्येत्यष्टमः प्रपाठक आरभ्यते। दिग्देशगुणगतिफलभेदशून्यं हि पर- मार्थसददयं ब्रह्म मन्दबुद्धीनामसदिव प्तिभाति। सन्मार्गस्थास्तावद्वन्तु ततः शनैः परमार्थसदपि ग्राहयिष्यामीति मन्यते श्रतिः । हरिः ॐ। अथ यदिदमस्मिन्ब्ह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म

द्वाव विजिज्ञासितव्यमिति।१॥

ण. यमुर"। १ क. स्य च ३े०। २ ख. व. ञ. 'ग्देशकालादि' । ३ क. ग. ङ. च. ट. ड. ढ.

४३८ आनन्दगिरिकृतटीका संव लितशांकरभाष्यसमेता-[ ८ अष्टमाध्याये-

अथानन्तरं यददं क्ष्यमाणं दहरमल्पं पुण्डरकि पुण्डरीकसदश वेश्मेव वेश्म द्वारपालादिमत्त्वात्। अस्मिन्व्रह्मपुरे ब्रह्मणः परस्य पुर राज्ञोऽनेकमकृतिमद्यथा पुरं तथेदमनकेन्द्रियमनोबद्धिमिः स्वाम्पर्थकारिभिर्युक्तमिति ब्रह्मपुरम्। पुरे च देइम राजो यथा तथा तस्मिन्ब्रह्मपुरे शरीरे दहरं वेश्म ब्रह्मण उपलब्ध्यधिष्ठान- नित्यर्थः। यथा विष्णोः शालग्रामः । अस्मिन्हि स्वविकारशुङ्ग देहे नामरूप- व्याकरणाय प्रविष्टं सदाख्यं ब्रह्म जीवेनाऽऽत्मनेत्युक्तम्। तस्मादस्मिन्हृदयपु- ण्डरीके वेश्मन्युपसंहृतकरणैर्वाह्यविषयविरै.विशेषतो ब्रह्मचर्यसत्यसाधनाभ्यां युक्तैरवक्ष्यमाणगुणवद्धयायमानैर्व्रह्मोपलभ्यत इति प्रकरणार्थः। दहरोडल्पतरोऽ- रिमन्दहरे वेश्मनि वेश्मनोऽल्पत्वात्तदन्तर्वर्तिनोडल्पतरत्वं वेशमनः । अन्तराकाश आकाशाख्यं ब्रह्म। आकाशो वै नोति हि वक्ष्पति। आकाश इवाशरीरत्वा- त्सक्ष्मैत्वसर्वगतेत्वसामान्याच्च। तस्मिन्ना काशाख्ये यदन्तर्मध्ये तदन्वेष्टव्यम्। तद्वाव तदेव च विशेषेण जिज्ञासितव्यं गुर्वाश्रयश्रवणाद्युपायेरन्विष्य च साक्षा- त्करणीयमित्यर्थः ॥ १॥

पूर्वस्मिन्नव्यायद्वये निर्विशेषमात्मतत्वमनवच्छिन्नं सदानन्दैकतानमावेदितं तथा चोपनि- षदरम्मे चरितार्थे किमवशिष्यते यदर्थमध्यायान्तरमित्याशङ्कयाSSह-यद्यपीति । कर्तु. मिति तदधिगमाय विशिष्टो देश उपदेष्टव्य इति संबन्धः। मन्दबुद्धीनां तर्हि परमार्थवस्तुनो क्रह्माणोSधिगतिरपेक्षितेत्यर्थः। न केवलं मन्दाधिकारिणां ब्रह्माधिगमशेषतवेन हृदयदेशोपदेश एवात्र कर्तव्यः के तु पूर्वत्रानुक्तगुणादयर्थान्तरोषदेशश्च कार्य इत्याह -- यद्यपीति। अव- शिष्टमर्थान्तरमुपदेष्टव्यमन्वाचष्टे-तथेति । मन्दधियां ब्रह्मधीशेषलेन देशविशेषवद्गुणविशेष- वच्च ब्रह्मचर्यादिसाधनविशेषो विधातव्य इति रंबन्धः । शब्दौत्थब्रह्मज्ञानवतां विधिं विनाऽपि विषय ने मुख्यसंभवात्किं विधिनेत्याशङ्कयाSSह-यद्यपि ब्रह्मविदामिति । यथा साधन- विशेषो वत्तव्योऽवशिष्यते तथोपासकानां गतिश्व वक्तव्येत्यवशिष्टमर्थान्तरमाह-तथेति । एकतवदर्शिनां गत्नादिसर्वभेदप्रत्यॅयास्तमयाद विद्याविशेषस्य देहस्थितिनिमित्तस्य क्षये सति

१ क. था हिचि'।२ ख. ञ्. ण. णबुद्दया ध्याय । ३ ठ. क्षमत्वात्सर्व । ४ ठ. तत्वादिसा।१ ख. छ. ञ्र णतृ सर्व'।६ क, ग, ट, 'ब्दोकन्।७ ख. ग, छ, ञ्. ट. म. त्यस्त' ।

पथम: खण्ड: १ ] छान्दोग्योपनिषत्। ४३९

द्यादिशेषस्थितिनिमित्तक्षये स्त्रात्मन्येव निवृत्तिरित्युत्तरेण संबन्धः । स्वात्मनिर्वाणेऽपि कृत व. रूपत्यागेन स्वाभाविकस्वरूपवरथानमियत्र दष्टन्तानाह-गगन इचेति। अनेकोद- हरणोपादानं बुद्धिसौकयार्थम्। उक्तमेवाव्यायतात्पर्य संक्षिष्य दर्शयति-दिग्दशति। दिशा देशेन गुणैर्गत्या फलमेदेन च शुन्यं तदनवच्छिन्नमिति यावत्। तस्य दिगाद्यनव- च्छिन्नत्वे हेतुमाह-अद्वयमिति। तर्हि तेषां भ्रमापोहार्थ परमार्थसदद्वयं ब्रह्म ग्र.ह. यितव्यं किमित्यन्यथोपदिश्यते तन्र SSह-सन्मार्गस्था इति। अध्यायतात्पर्य संक्षेप- विस्तराम्यां दर्शयित्वा श्रुयक्षराणि व्याकरोति-अथेत्यादिना। उत्तमबुद्धीन्प्रति निर्विशेषव्रह्मोपदेशानन्तरं मन्दबुद्धीन्प्रति सविशेषतुपदिश्यते त्रल्नेत्यर्थः। तत्र तावदुपास्या- यतन निर्दिशति-यदिदमिति। हृदयपुण्डरीकस्य वेश्मसादृश्े हेतुमाह-द्वारपा- लादीति। तस्य ह वा एतस्य हृदयस्थ पञ्च देवसुपय इत्यादिश्रुतेरुतहेनुसिद्धिः । तस्याSडश्रयं दर्शयति-अस्मिन्निति। शरीरस्य ब्रह्मपुरःवं दृष्टान्तेन साधयति- राज्ञ इति। तत्रोत्तं वेश्म दृष्टान्तेन स्पष्टयति-पुरे चेति। कथं पुनः सर्वगतस्य निरवयवस्य ब्रह्मणो यथोक्तवेश्मनिष्ठत्वमित्याशङ्कयाSSह-ब्रह्मण इति। ननु संसा- रिण्िो ब्रह्मातिरिक्तस्य र्वकर्मोपार्जितेन शरीरेण स्वामित्वसंबन्धो न ब्रह्मणस्तदसंबन्धिनः कथं तत्रोपलब्धिरत आह-अस्मिन्हीति। ब्रह्मणो जीवात्मना सृष्टे कार्ये जलार्कवत्प्रवेशे हृदय पुण्डरीकस्य ब्रह्मोपलब्ध्यविष्ठानत्वं पूर्वोक्तमविरुद्धमित्याह-त मादिति। अन्तरा- काशस्यात्यलतरत्वे हेतुमह-वेश्मन इति। आकाशशन्दस्य भूताकाशविषयत्वं व्यावर्तयति -- आकाशाख्यमिति। कथं वाक्यशेषेडव्य,काशरव्दो ब्रह्मणि वर्तते तत्राSSह -- अ,काश इचेति। तसिमिन्यदन्तरतदाश्रपेण सहान्वेष्टव्यं तस्मिन्वा स्व्रे महिम्त् यदन्तस्तदाकाशाख्यं ब्रह्म तदन्वेष्टव्यं तरिमन्वा हृदयपुण्डरीकावच्छिन्ने नभसि यदनरा काश।ख्यं ब्रह्म तदन्वेष्टव्यमिति योजना ॥ १ ॥ तं चेदव्रयुर्यदिदमास्मिन्बह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं देश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः कि तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स बूनात् ॥२ ॥ तं चेदेवमुक्तवन्तमाचार्य यदि चयरन्तेवासिनश्चोदयेयुः, कर्थ, यदिद- मीस्मिन्ब्रह्मपुरे परिच्छिन्नेन्तदेहरं पुण्डरीकं वेश्म ततोषप्यन्तरल्पतर

१ ख. छ. ञ. ग. '्थ स°। २ क, ग, ट 'न्धित्वात्कर्थं। ३ क, तराडल्प।

४४० आनन्दगिरिक तटीकासव लितशांकरभाष्यसमेता-८ अष्टमाध्याये-

एवाSडकाशः । पुण्डरीक एव वेश्पनि तावतिक स्यात्। कि ततोऽलपतरे खे यद्द्रवेदित्याहुः। दहरोऽस्मिननन्तराकाशः कि तदत्र विद्ते न किंचन विद्यत इत्यभिपायः। यदि नाम बदरमात्रं किमपि बिद्यते कि तस्यान्वेपणेन निजिज्ञास- नेन चा फलं विजिज्ञासितुः स्यात्। अतो यत्तत्रान्वेष्टव्पं विजिज्ञासितव्यं वा न तेन प्रयोजनमित्यु कबनः स आचार्यो ब्रूयादिति श्रोवेचनम् ॥ २॥ दहरोडस्मिनियादिवाक्यस्य यथाश्रुतमर्थ गृहीत्वा चोद्यमुत्यापयति-तं चेदिति। तदेव चोदमाकाङ्क्ाद्वारा विवृणेति- कथमित्यादिना। भवतु परिच्छिन्ने शरीरे पुण्डरीकाक रस्य हःयस्य,लत्वं तदन्तर्वर्तिनश्ाSडकाशस्य ततोप्यल्पतरतं तथाऽप प्रकते कि स्यादित्याशङ्कयाSSह -- पुण्डरीक एवेति। किशव्दस्य मश्नविषयत्वं व्यावतयति -- न किंचनेति। हृस्यपुण्डरीकानतर्वर्तिनवकाशमुपेयाऽडययं दूषयति -- यदि नामेति। फलानुपलम्भोडतःर्दरः । तमेत्यन्तर त्यकाशोक्तिः । शिष्पाचार्यव्यतिरिक्स्यान्नाप्रस्तु- तत्वात्कस्येदं निय्रोगवचनमित्याशङ्कय।SSह-इति श्रुतेरिति ॥२॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेयोऽन्तर्हृदय आकाश उसे अस्मिन्यावापृथिती अन्तरेव समहिते उभ्राव- निश्र वायुश्व सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि- यच्चास्येहारिति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहित- मिति ॥ ३ ॥ शृणुत। तत्र यद्ब्ूथ पुण्डरीकान्तःखस्याल्त्वात्तत्स्थमल्पतरं स्पादिति। तद्सत्। न हि खं पुण्डरीकवेश्मगैतं पुण्डरीकादल्पतरं मत्वाSवोचं दहरोडस्मि- न्नन्तराकाश इति। किं तर्हि पुण्डरीकमल्पं तदनुविधायि तत्स्थमन्तः- करणं पुण्डरीकाकाशपरिच्छिनं तस्पिन्तिशुद्धे संहृतकरणाना योगिनां स्वच्छ इवोदके प्रतिविम्धरूपादर्श इत च शुद्धे स्वच्छं वरिज्ञानज्योतिःस्वरूपावभासं ताव न्मात्रं ब्रह्मोपलभ्यत इति दहरोडस्मिन्नन्राकाश इत्यवोचामान्त:करणोपाधिनि- मित्तम्। स्वतस्तु यावान्वे प्रसिद्ध: परिमाणतोऽयमाकाशो भौतिकस्तावानेषोड- नतर्हृदय आकाश यासिन्न्वष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चावोचाम । नाप्याकाश-

₹ क. ग. ट. काश प'।

अश्म: खण्ड: ] छान्दोग्योपनिषत्। 7 ४४१

सतुल्यपरिमाणत्वमभिप्रेत्य तावानित्युच्यते। कि तहिं ब्रह्मणोडनुरूपस्य दृष्ट- न्तान्तरस्याभावात्। कर्थे पुनर्नाठडकाशसममेव ब्रह्मेत्यवगम्यते । " येनाSS- चृत खें च िवं महौं च "।" तस्माद्वा एतस्माढात्मन आकाशः संभूतः " "एतस्मित्लु खल्वक्षरे मार्ग्याकाशः " इत्यादिश्रुतिव्यः । किचोभे अस्मिन्य्या- चापृथिवी ब्रह्माकाशे बुद्धचुपाधिविशिष्टेऽन्तरेव समाहिते सम्यगाहिते स्थिते। यथर वा अरा नाभावित्युक्तं हि। तथोभावग्रिश्च चायुश्वेत्यादि समानम्। ययच्चास्याऽडत्मन आत्मीयत्वेन देहवतोडस्ति विद्यत् इह लोके। तथा यच्चाSS त्मीयत्वेन न विद्यते। नष्टें भविष्यच नास्तीत्युच्यते ।न त्वत्यन्तमेवासत् । सस्य हृद्याकरशे समाधानानुपपत्तेः ॥ ३ । किमाचार्यो आयादिय्यपेक्षायां चक्ष्यमाणेऽर्ये शिष्याणों मनःसमाधानमादी प्रार्थयत इल्ाह-गणुतेति । श्रोत्त्यमेत्र दर्शीयतुं शिष्यैरुक्तनुवदति-तत्रत्ति। किम्ा- काशस्य स्वाभावरिकं दहरत्वसुपेत्य चोधते कि वा परोपाधिनिमित्तमिति विकलप्पाडडक दूषपति-तदसदिति। सतक्ष तस्य साभाविक दहरत्वमाश्रित्य चोदं निरवकाशमिति शेषरः। क्थ तहि दहरत्वोक्तिराकाशस्येत्याशङ्कय।SSह-कि तहीति । तस्मिन्बिशा द्वे तावन्मात्रं ब्रह्म यथोक्तविशेषणं योगिनां विषयेभ्यो विमुखीकृतान्तःकरणानामुपलम्यत इति संबन्धः । अन्तःकरणस्य शुद्धवे दष्टान्तमाह-स्वच्छ इचेि। ब्रह्मणस्तस्मिल्लुप- ल्यमानावे प्रतिबिम्बरूपभिवेत्युदाहरणम्। प्रतिपत्तिसौकर्यार्श्रमुद्दाहरणान्तरम्। ब्रह्मणो नैसर्गिकमागन्तुकं च कयवधानं नास्तीत्युपलब्धितिद्यमे विशिनष्टि-स्व्च्छमिति। त्ादृगेव दहरत्वमदाय चोदते चेदनीषाधिकं महत्त्वमुपेत्य समािः संभवतीति कल्पान्तरें निरस्यति-स्व्रत्त्विति। यत्मित्र्पेष्टव्यमाश्रयेण सहेति शेषः । यार्बास्तावानिलि चचनादाकाशेन तुल्यपरिम्ाणत्ं ब्रह्मणोरडमप्रेतें तथाच ज्ययानकाशादित्यादि घिरुद्ध- मित्याश ङ्कयाSSह-नापीति। केनाभिप्रायेण तहि तावानित्युक्तमत आह-किं तहीति। न तस्य प्रतिमाऽस्तीत्याकाशादि येन व्यापतं लोकोडनुभवति तस्मिन्नक्षरे सर्वसृगादि

इतब्ाऽडकायास्य न स्व,साविकं दहरत्वनित्याह-किचति। कार्य हि द्यावाषृथिष्यादि वारणे सम्ाहितं तच्च हैये व्येयमित्यभिप्रेश्य बुद्धुपाधिविश्िष्ट इत्युक्म्। आकाशे छाणापृथिव्यादेः समाहितत्वे भूमविद्यासंवादं दशयति-यथा वेति। न विद्यले सवे

१ स. उ. ञ. ण. 'मागाचे, २ ख. व. ण. हहहरे।

४४२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशञांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

तदस्भिन्समाहितमिति संबन्धः । मास्तिशवदस्यात्यन्तासद्विषयत्वं व्यावर्तयति-नष्ट- मिति॥ ३ ॥ तं चेद्बूयुरस्मिश्श्रेदिहं ब्रह्मपुरे सर्व समाहित सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाऽडमोति प्रध्वभसते वा कि ततोऽतिशिष्यत इति॥४ ॥ तं चेदेवमुक्तवन्तं वूयुः पुनरन्तेवासिनोऽस्मिश्रेद्यथोक्त चेद्यदि ब्रह्मपुरे ब्रह्म पुरोपलक्षितान्तराकाश इत्यर्थः । इदं सवे समाहितं सर्वाणि च भतानि सर्वे च कामाः। कथमाचार्येणानुक्ताः कामा अन्तेवासिमिरुच्यन्ते। नैष दोषः। यच्चास्येहास्ति यच्च नास्तीत्युक्ता एव ह्ाचार्येण कामाः । अपि च सर्वशब्देन चोक्ता एव कामाः। यदा यीस्मन्काल एतच्छरीरं ब्रह्मपुराख्यं जरा वेंलीप- लितादिलक्षणा वयोहानिवेडन्नोति शस्त्रादिना वा वक्णं प्रध्वंसते विस्रंसते विनश्यति किं ततोऽन्यदतिशिष्यते। घटाश्रितक्षीरदधिस्नेहादिवद्घटनाशे देहनाशेऽपि देहाश्रयमुत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वनाशान्नश्यतीत्यभिप्रायः । एवं प्राप्ते नाशे किं तताऽन्यद्यथोक्तादतिशिष्यतेऽवतिष्ठुते न किंचनावतिष्ठुत इत्यभिपायः॥ः४॥ आश्रयनाशादाश्रितनाशः स्यादिति न्यायमाश्रिय शङ्कते-तं चेदिति । यद्यस्मि- न्सर्वं समाहितं ततो देहनाशे किमवशिष्यत इति संबन्धः । शिष्याणामधिकावार्प दोषमा शङ्कते-कथमिति। शङ्गितं दोषं परिहरति-नैष दोष इति। सर्वं तदस्मिन्समा- हितमित्यत्रोक्ेन सर्वशब्देनेति शेषः । शिष्याणामधिकावापं दोषं परिहृत्य प्रकृतं चोदं विवृणोति-यदेत्यादिना। आकाशस् शिष्यमाणत्वमाशङ्कयाSSह-घटेति। ततो यथोक्तान्नाशादिति संबन्ध: ॥। ४ । स बूपान्नास्य य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिता एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको

१ क. ङ. ज. त. थ. दे ज्' । २ ख, व. च ञ् ठ. ण. के हृि। ३ ठ. ण. क्षितेऽन्त° ।५ क ङ, वललिप । ५ क, ख, ग ङ ञ्र ठ, ड. ण. रवी प्राप्नो । ६ व. ङ च. ठ. ढ. तोडति । ए ग, व, ३, च, ट, ठ. ड, ढ ग. ढादिभि।८ ग. त्यत्रत्येव। ९ ग. 'कादि"।

प्रथम: खण्डः १ ] छान्दोग्योपनिपत्। ४४३

विजिघत्सोSपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमन्तमत्निकामा भ्वन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तभेवोपजीवन्ति॥५।। एवमन्तेवासिभिश्चोदितः स आचार्यो ब्रयात्तन्मतिमपनयन्। कथम्। अस्य देहस्य जरयेतद्यथोक्तमन्तराकाशाख्यं ब्रह्म यस्िन्सर्व समाहितं न जीर्याते देहवन्न विक्रियत इत्यर्थः। न चास्थ वधेन शस्त्रादिघातेनैतद्धन्यते यथाऽडकाशं किमु ततोऽपि सूक्ष्मतरमशब्दमस्पर्श ब्रह्म देहन्द्रियादिदोपैन स्पृश्यत इत्यर्थेः। कथ देहेन्द्रियादिदोपैर्न स्पृश्यत इत्येतै्मिन्नवसरे वक्तव्यं माप्तं तत्पकृतव्या- रुड्गे मा भूदिति नोच्यते। इन्द्रचिरोचनाख्यायिकायामुपरिष्टाद्वक्ष्यामो युक्तितः। एतत्सत्यमचितर्थं ब्रह्मपुरं ब्रह्मैव पुरं ब्रह्मपुरं शरीराख्यं तु ब्रह्मपुरं ब्रह्मोपलक्षणार्थत्वात्। तत्वनतमेव। "वाचाऽडरम्भणं विकारो नामधेयम्" इति श्रतेः । तद्विकारेऽनृतेऽप देहशुङ्गे ब्रह्मोपलभ्यत इति ब्रह्मपरमित्युक्तं व्यावहारिवम् । सत्यं तु ब्रह्मपुरमेव ब्रह्म। सर्वव्यवहारास्पदत्वात्। अतोड- स्मिन्पुण्डरीकोपलक्षिते ब्रह्मपुरे सर्वे कामा ये बहिर्भवभ्निः प्रार्थ्यन्ते तेऽस्मिन्नेव स्वात्मनि रुमाहिताः । अतस्तत्माप्त्यपायमेवानुतिष्ठित बाह्यविपयतृष्णां त्यज- तेत्यभिमायः । एष आत्मा भवता स्वरूपम् । कया पुना रीत्या शन्यविषया शिष्यमतिरपनेतव्येति प्रश्नपूर्वकं विवृणोति-कथमि- त्यादिना। देहादिविक्रियया ब्रह्मणो न विक्रि-ISस्तीत्येतत्कैमुतिकन्यायेन साधयति- न चेति। देहादिषु तादाम्येन स्थितं चेद्रह्म दपैरसस्पृष्टमित्ययुक्तमित्याशङ्कय।SSह- कथमिति । प्रक्वेत दहरोपासना तत्र व्यासङ्गो विक्षेपः । यदि देहादिंदोपैरसस्पृष्टत्वं ब्रह्मणो नोच्पते चेदते च किदुपपर्द्नते तर्ि तदविवक्षितमेव स्यादित्याशङ्कयाSSह- इन्द्रेति। नास्पेत्यादिनोऽक्तजर्थे हेतुमाह -- एतदिति । कथं यथोक्तं ब्रह्मणः पुरमवितथं

कथं ति शरीरं ब्रह्मपुरमित्युक्तमत आह -- शरीर।ख्यं स्विति। तदेव स्फुटयतुं शरी. रस्य मिथ्यात्वं सप्रमाणं दर्शयति -- तस्विति। अथ मिथ्याभूत्स्व तस्य कथ ब्रह्मपुरत्-

• ग. तदस्मि° ।२ क, ढ ह्यकामवि । ३ ग. ट. 'स्थितत्वातदोषे 1४ स. घ. छ. ञ्. ट ण. संसृष्। ५ख. छ. ञ. ण. 'कृना द।६ ख. ञ् ण. संसुष्ट ए म. मे मकक८ ख, छ, ञ् ट ण. स्य क।

४४४

मत आह-तद्विकार इति। कि च व्यावहासिकं सत्यमिदं शहीरं तद्युकं तस्यानृत- स्यापि ब्रह्मोपलव्ध्यधिष्ठानरय ब्रह्मपुरत्वमित्याह-व्यावहारिकिमिति। ब्रह्म तु परमार्थ- सत्यमतश्चैतदेव रत्यित्युक्त द्रह्मपुरमित्याह-सत्यं त्विति। ब्रह्मणः सत्यत्वेऽि पुर- ज्वायोगात्कुता ब्रह्मपुरत्वमिःयाशङ्कचाडडह-सर्वव्यवहारति। दहराकाशस्याल्पत्वं विना- शित्वमित्याशङ्कितं दोषं परिहृत्योषास्यत्वसिद्यर्थ पातनिकां करोति-अत इति। अस्मिन्सर्वकामसमा वन फलित मुपा स नमुपदिशतिअतस्तदिति। यथोके दहर काशे कीदृगुपासने कर्तव्यमित्यपेक्षायामहग्रहेणेत्याह-एष इति। शणुल तस्य लक्षणम्। अपहृतपा्मा / अपहृतः पाष्मा धर्माधर्माख्यो यस्य सोडयमपहलपामा। तथा विजरो विगतजरो विमृत्युश्च। लदुक्कं षूर्वमेव न वधे- नास्य हर्न्यत इति। किमर्थ पुनरुच्यते । यद्यपि देहरबन्धिभ्यां जरमृत्युभ्यां न संबध्यते। अन्यथाऽपि संबन्धस्ता्यां स्यादित्याशडूननिवृत्त्यर्थम्। विशोको विगतशोकः शोको नामेष्टादिवियोगनिमित्तो मानसः संतापः । विजिघत्सो विगताशनेच्छः। अपिपासोऽपानेच्छः/ न्वपह्मतपाष्मत्वेन जरादयः शोकान्ताः प्रतिपिद्धा एव भवन्ति। कारणप्रतिषेधात्। धर्माधर्मकार्या हि त इति। जरा- दिप्वतिषेधेन बा धर्माधर्मयोः कार्याभावे विद्यमानयोरध्यसत्समत्वमिति पृथकम- तिषेधोऽनर्थकः स्यान्। सत्यमेवं तथाऽपि धर्मकार्यानन्दव्यतिरेकेण स्वाभावि कानन्दो यथेश्वरे दिज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति श्रतेः।तथाऽधर्मकार्थजनादि व्यतिरेके- णापि जरादिदुःखस्वरूपं स्वाभा्विक स्यादित्याशङ्डयेत । अतो युक्तस्तन्निवृ सये जदीना धर्माधर्माभ्यां पृथक्पतिषेधः । जरादिग्रहणं सर्वदुःखोपलक्ष- णार्थम् / पापनिमित्तानां तु दुःखानामानन्त्यात्प्रत्येकं च तत्प्रतिषेधस्याश्नक्य त्वात्सर्वद्धःखप्रतिषेधार्थ युक्तमेवापहतपाप्मत्ववचनम्। सत्या अवितथाः कामठ यस्य सोइयं सत्यकामः 1 वितथा हि संसारिणां कामाः । ईश्वुरस्य तद्विप- रीताः । तथा कामहेतवः संकत्पा अपि सत्या यस्य स सन्यर्सकर्पः। संकल्पा: कामाश्च शुद्धसत्त्वोपाधिनिमित्ता ईश्वरस्य। चित्रगुवत् । न स्वतो नेति नेतीत्युक्तत्वात्। यथोक्तलक्षण एवाडडत्मा विज्ञेयो गुरुष्य: शासत्रृतश्राऽडत्मसंवेद्यतया च सार्यकामे: ॥ न चेद्विज्ञायते की

१ क. म. ट. 'त्यमुक्तं ।२ क, ख. ग. व, ङ, च, ञ्, ट, ड, ढ. न्यते क°। ३ ठ योमादिनि® ।2क 4. च, ट, ठ, ड, ढ. ण. नन्दमिति। क. म.व. ङ. च. ट. ठ. उ. ढ. व. रस्तृ त । ६ क ग व, ङ, च, ठ ठ, ड. द, ण. रीतः। त।७ख. ञ्. ण. कोइम।

प्रथम: खण्डः १] छान्दोग्योपनिपत्। ४४५

दोषः स्यादिति। शृंणुनात्र दोषं दृष्टान्तेन। यथा ह्येवेह लोके प्रजा अन्वावि- शन्त्यनुवर्तन्ते। यथानुशासनं यथेह प्रजा अन्यं स्वामिन मन्य्मोनाः स्वस्य स्वामिनो यथा यथाऽनुशासनं तथा तथाऽन्वाविशन्ति। किम्। यं यमन्तं प्रत्यन्तं जनपदं क्षेत्रभाग चाभिकारमा अथित्यो भवन्त्यात्मबुद्धयनुरूपं तं तमेव च मत्यन्तादिमुपजीपन्तीति। एप दृष्टान्तोऽस्वातन्क्रयदीषं मति पुण्यफलोप- भोगे ॥ ५ ॥ पुनरुक शङ्कते-तदुक्तमिति। वीं परिहरत-यद्यपीति । अन्यथा देहसं- बन्धं विना रवभावतोऽपीत्यर्थः । निवृत्य्मे पुनरुच्यत इति पूवर्णे संबन्धः। प्रकारन्तरेण पुनरुक्तिं चोदयति -- नन्विति । शोकस्थौनता निचिद्व्यववाय पिवासा येष्वस्ति ते शोकान्तास्तेषां जरादीनामपहतपाष्मत्वेन प्रतिषिद्धववे, हेतुमह-कारणति। क्थ धर्मा धर्मप्रतिषेधे जरादिविकार प्रतिषेधस्तत्राऽडह-धर्मेति। इति पृथक्पतिषेधोऽनर्थकः स्यादिति संबन्ः। जरःदिप्रतिषेधस्यार्थव्त्वमङ्गकृ्य पाष्मप्रतिषवस्य नेरर्थकामिति पक्षान्तरमाह- जराद्षीति। धर्मादेर्जरादेर्वा निषेधादितरनिषेध: सिष्यतीत्यङ्गी करति-सत्यमेवामिति। तहहि किमित्यपहतपाष्मेत्युकवा विज्रो विमृत्युरित्यादयच्यते तन्राSडह-तथाऽपीति। तथ जि दुःखे प्रतिषिद्धे किमिति जरादि प्रतिषिध्यते तत्राSSह-रादति। यत्तु कार्याभावे सतोरपि धर्माधर्मयोरुत्खातदन्तारगवद किंचित्करत्वाद पहतपाधमेति न पृथग्वक्तव्य- मिति तन्नाऽडह-पापनिमित्तानामिति। ईश्वरस्य सत्यकामत्वं साधयति -- वितथा हीति। यथेश्वरस्यावितथाः कामास्तथा संत ल्पाश्वेत्याह-तथेति। अभावरूपाणां धर्मा, णामद्वैताविर्द्यात्मकत्वेन संभावितत्वेऽपि कथं भावरूपा वर्माः सेभवेयुरित्याशक्कयाऽऽह- संकल्पा इति। शुद्धस्त्वं रजस्तमोभ्यामस्पृष्ट त्रिगुणाया मायाया अंशभूते तदेवोपाधि- स्तन्निमित्तं येषां ते तथा। अस्वाभाविकानां संवल्पादीनामीश्वरविशेषणत्ेदृष्ान्तमाह- चित्रगुवदिति। यथा चित्रा गावोडस्वाभाविकाश्वित्रगदेवदत्तस्य विशेषणं तथा ब्रह्म- णोडपि कामादय इत्यर्थः । किमिति कामादयो ब्रह्मण स्वाभाविका न भर्वन्ति वर्मधनि णोरेवोपचारादद्वैतश्रुतेरुपपत्तेरित्याशङ्कयाSSह-न स्त्रत इति। वाक्यान्तरमवतारयितुं पातनिकां करोति-यथोक्तेति। ज्ञानप्रकारं निमित्ताधिकारिप्रैदर्शनपूर्वकं दर्शयति- गुरुभ्य इति। प्रक्नपूर्वके यथा हीत्यादिवाक्पमाह-न चेदिति। यथाकाशात्मापरिज्ञा नमत्रेति परामष्टम्। अक्षरं त्थमर्थ यथा ह्यवेत्यनेन दृष्टान्तेन दर्शयित्वा वाक्यार्थ कथयति-

१ ख. ग, घ, ङ, च ञ् ट, उ. ड. ढ ण शगनतु । २ क, ग.ङ, ढ मनास्तस्य। 3 ख. व. च. ञ्र, ह, ण. वन्ति ए। ४ ग. ट. 'स्यान्ते कि।५ ख. प.दाक० । ६ग. ढ. ति। उक्तज्षा। ७ क, ग, 'प्रवर्तनं तददर्श।

४४६ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [८अष्टमाव्याये- यथा ह्येवेति। अमुमर्थ प्रश्नपूर्तकमन्त्र।चष्टे-किमित्यादिना। उक्तदृष्टान्तेन विवक्षि तमशमन्द्य दृष्टान्तान्तरस्थ तात्पर्थमाह-एष इति ॥ ५॥ तथथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवमुत्र पुर्ण्य- जितो लोक: क्षीयते तथ इहाऽडत्मानमननुविद्य व्रजन्त्येताश्थ् सत्यान्कामारस्तेषा सर्वेषु लोकेष्व- कामचारो भवत्यथ य इहाऽडत्मानमनुविद व्रजन्त्ये- ताथथ् सत्यानकामाशस्तेषा सर्वेषु लोकेषु काम- चारो भवति ॥ ६ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ अथान्यो दृष्टान्तस्तत्क्षयं प्रति तद्यथेहेत्यादिः । तत्तत्र यथेह लोके तासा मेव स्वाम्यनुशासनानुवर्तिनीनां प्रजानां सेवादिंजितो लोकः पराधीनोपभोग: दिपुण्यजितो लोकः पराधीनोपभोगः क्षीयत एवेति। उक्तो दोष एषामिति विषयं दर्शयति-तद्य इत्यादिना। तत्तत्रेहास्मिल्ोके ज्ञानकर्मणोरधिकता योग्या: सन्त आत्मानं यथोक्तलक्षणं शास्त्राचार्योपिष्टमननुविद्य यथोपदेशमतुँ स्वसं- वेद्यतामकत्वा व्रजन्ति देहादस्मात्मयन्ति। य एतांश्र यथोक्तान्सत्यान्सत्यसंक- लपकार्याथ्र स्व्ात्मस्थान्कामानननुविद्य व्रनन्ति तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचा- रोऽस्वतन्त्रता भवति। यथा राजानुशासनानुवर्तिनीनां प्रजानामित्यर्थः। अथ येडन्य इह लोक आत्मानं शास्त्राचार्योपदेशमनुविद्य स्वात्मसंवेद्यतामापाद्य त्रजन्ति यथोक्तांथ् सत्यान्कामांस्तिषां सर्वेषु लोकेष कामचारो भवति राजञ इव सार्वभौमस्येह लोके ॥ ६ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथम: खण्डः ॥ १ ॥ केषामेष दोषो भवतीत्याकाड्क्षायामाह-उक्त इति । कर्मसाध्यस्य पारतन्त्रयं क्षयि- व्णुलं च ज्ञानहीनकर्मसाध्यविषयब्रह्मेपासकानामेष दोषो भवतीति दर्शयत्युत्तरं वाक्यमि- सर्थ: । अविदुषामेवास्वातन्त्रयदोषमुक्वा विदु्षा स्वातन्त्रयफलं कथयति-अथेत्या- दिना ॥ ६ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

१ थ. मचितो। २ थ.ण्यचितो । ३ क. ङ नु स्वात्मसं ।४ ङ. ढ. स्पयान्ति। ५ख. छ. त्र. ण. तनतं दो।

द्विर्ताय: खण्हः २] छान्दोग्योपनिषत्। ४४७

(अथाष्टमाध्यायस्य द्विनीयः खण्डः ।)

स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितुलोकेन संपन्नो महीयते ॥१॥ कथं सर्वेषु लोवेषु कामचारो भवतीति, उच्यते-य आत्मानं यथोक्तल- क्षणं हृदि साक्षात्कृतवान्वक्ष्यमाणव्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्नः संसतत्स्थांश्र सत्या- न्कामान्स त्यक्तदेहो यदि पितृलोककामः पितरो जनयितारस्त एव सुखहेतुत्वेन भोग्यत्वाल्ोका उच्यन्ते तेषु कामो यस्य तैः पितृभिः संबन्धेच्छा यस्य भवति तस्य संकल्पमात्रादेव पितरः समुत्तिष्ठन्त्यात्मसंबन्धितामापघ्यन्ते। विशुद्धसत्त्व- तया सत्यसंकल्पत्वादीश्वरस्येव तेन पितलोकेन भोगेन संपन्नः संपत्तिरिष्टमा- सिस्तया समृद्धो महीयते पूज्यते वर्धते वा महिमानमनुभवाति ॥ १ ॥ NTS अथ यदि मातृलोककामो भवति संकल्पादे- वास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ २ ॥ अथ यदि भ्रातृलोककामो भ्रवति संकल्पादे- वास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यदि स्वसृलोककामो भ्रवति संकल्पादे- वास्थ स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ४ ॥ अथ यदि सखिलोककामो भ्रवति संकल्पादे- वास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५॥ १ ठ. न पितुलोकगतेन भो।

४४८

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवनि संक- ल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्ध- माल्यलोकेन रुंपन्नो महीयतैं ॥ ६ ॥ अथ यय्यन्नपानलोककामो भवति संकल्पादे- वास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकवन स - प्नो महीयते ॥ ७

अथ यदि गीतवादितलोककामो भवति संक- ल्वादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतस्तेन गीत- चादितलोकेन संपन्नो महीयते ॥८ ॥ अथ यदि स्त्रीलोककामो भ्रवति संकल्नादे- वास्य श्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्रीलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ९ ॥ समानमन्यत्। मातरो जनयिडयोऽतीताः सुखहेतुभूताः सामर्थ्यात्। न हि दुःखहेतुभूतासु ग्रभिसूकरादिजन्मनिभित्तासु मातृष विश्ुद्धसत्त्वस्य योगिन इच्छा तत्संबन्धो वा युक्कः ॥२।।३।।४।।५।६।।७।।८।।९।। सुखहेतुभूता इति कुतो विशेषणमित्य,रक्कय।SSह-सामर्थ्यादिति। तदेव स्फुट- यति-नहीति॥ २॥ ३ ॥४॥५॥ ६॥। ७ ॥ ८ । ९ ।। यं यमन्तमक्निकामो भवति यं-कामं कामयते सोडस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥ १०॥ इत्यष्टमाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥ २ ॥

१ क. ख. व, झ. 5, ह, थ. दित्रशो। २ क, ख, व, झ, ठ 'ध दिगे स। ह क, ख. ब, झ, ञ्, ठ, य 'दिन्लो" ।४ क 'मशूक"।

तृतीय: खण्डः ३]॥ छान्दोग्योपनिषत्। ४४९

यं यमन्तं प्रदेशमभिकामो भवति । यं च कार्म कामयते यथोक्तव्यति- रेकेणापि सोऽस्यान्तः प्राप्तुमिष्टः कामश्र संकल्पादेव समुत्तिष्ठत्यस्य। तेनेच्छाविघाततयाऽभिभेत्तार्थपाप्त्या च संपन्नो महीयत इत्युक्तार्थम् ॥ १० ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥२ ॥ तेन ज्ञानमाहात्म्येनेति यावत् ॥!१० । इन्यष्टमान्यायस्य द्वितीय: खण्डः ॥२॥

(अथाष्टमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः । )

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषाश सत्याना सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्पेतः प्रैति न तनिह दर्शनाय लभते॥ १ ॥ यथोक्तात्मध्यानसाधानानुष्ठानं प्रति साधकानामुत्साहजननार्थमनुक्रोश- न्त्याह-कष्टमिदं खलु वर्तते यत्त्स्वात्मस्थाः शक्यमोप्या अपि त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषामात्मस्थानां स्वाश्रयाणामेव सतामनतं बाह्यविपयेषु रूयन्नभोजनाच्छादनादिषु तृष्णा तन्निमिततं च स्वेच्छापचारत्वं मिथ्याज्ञाननि मित्तत्वादनृतमित्युच्यते। तन्निमित्तं सत्यानां कामानामप्रातिरित्यपिधानभिवा- विधानम्। कथमनतापिधाननिमित्तं तेषामलाभ इति, उच्यते-यो यो हि यस्मादस्य जन्तोः पुत्रो भ्राता वेष्ट इतोऽस्मालोकात्मैति प्रगच्छति भ्रियते तमिष्टं पुत्रं भ्रातरं वा स्वहृदयाकाशे विद्यमानमपीह पुनर्दर्शनायेच्छन्नपि न लभते ॥ १ ॥ त इमे सत्याः कामा इत्यादेस्तात्पर्यमाह-यथोक्तेति। आह समनन्तरा श्रुतिरिति शेषः। तमेवानुक्रोशं दर्शयति-कष्टमिति। अनृतमपिधानमिवापिधानं तेषामिति संबन्धः । कि तदनृत तदाह-बाह्येति। कथं तदपिधानमात्मस्थानां कामानामिव्याश- ङ्कयाSSह-तन्निभित्तमिति। उक्तमर्थमाकाडक्षापूर्वकमुत्तरं वाक्यमवतार्योपपादयति- कथमित्यादिना। तं हृदयाकाशे स्वात्मनि सन्तमपि द्रष्टुमिच्छत्नषि यस्मान्न लभते तस्मोदनृतापिधानं निमित्तं कृत्वा तदलाभो भवतीति योजना ॥ १ ॥ १ ख. ञ्. ण. यं यं च का। २ ञ्. तिरिक्ेनापि। ३क. ख. ग, ङ, ञ. ट, ठ. ण. इत्याद्युक्ता ।४ क, घ. ठ. ड. फता अ"। ५ क. ग. ठ स्मात्तद। ५७

४५० आनन्दगिरिकृतटीकासंच लितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

अथ ये चास्पेह जीवा ये च पेता यच्चान्यदिच्छन्न लक्षने सर्व तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यत्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तयथाऽपि हिनण्यनिधिं निहित मक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्देयुरेवमे- चेमा: सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छनत्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥ २ ॥ अथ पुनर्ये चास्य विदुपो जन्तोर्जीवा जीवन्तीह पुत्रा भ्रात्रादयो वा ये च परेता मृता इष्टाः संबन्धिनो यच्चान्यदिह लोके वस्त्रान्नपानादि रत्नादि वा वस्त्विच्छन्न लभते तत्सर्वमत्र हृदयाकाशाख्ये ब्रह्मणि गत्वा यथोक्तेन विधिना विन्दते लभते। अत्रास्मिन्हार्दाकाशे हि यस्मादस्यैते यथोक्ताः सत्याः कामा वर्तन्तेनतापिधानाः। कथमिव तदन्याय्यममित्युच्यते-तत्तत्र यर्था हिरण्यनिधिं हिरण्यमेव पुनर्ग्रहणाय निधातृभिर्निधीयत इति निधिस्तं हिरण्यनिधि निहितं भूमेरधस्तान्निक्षिप्तमक्षेत्रज्ञा निधिशासत्रनिधिक्षेत्र मजानन्तस्ते निधेरुपर्युार संचर न्तोऽपि निधि न विन्देयुः शक्यवेदनमपि एवमेवेमा अविद्यावत्यः सर्वा इमा: पजा यथोक्तं हृदयाकाशाख्यं ब्रह्मलोकं ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकस्तमह- रहः प्रत्यहं गच्छन्त्योऽपि रुपुप्तकाले न विन्दन्ति न लभन्त एपोड्हं ब्रह्मलोक- भावमापन्नोऽस्म्यद्येति। अनृतेन हि यथोक्तेनें हि यस्नात्म्रत्यूढा हनो: स्वरू पादविद्यादिदोपैर्विरपकष्टा इत्यर्थः । अतः कष्टिद वतते जन्तूनां यत्स्वायत्त- मपि ब्रह्म न लभ्यत इत्यभिपायः ॥२॥ इतश्च तेघामलमे निमित्तमनृतापिधानभेवेत्याह-अथ पुनरिति। यथोक्तन विधि- नेत्युपास्तिप्रकारोक्तिः। आत्मस्थानां कामानामनृतापिधानःमुक्तं निगमयति -- अत्रेति। यस्मादविद्वद्भिरलम्पा विद्वद्धिश्व लम्या: स:याः कामा : सर्वाधारे जगन्मूल कारणे ब्रह्मणि रात्मभूते वर्तन्ते तस्मात्ते भवन्त्यनृतापिधानाः । सत्यामविद्यायामनुप- लम्भाद्विदयया तत्प्रशमने चोषलम्भादित्यर्थः । यदुक्तं ब्रह्मण स्वात्मनि कामाः सन्तोडपि नोपलम्यन्त इत्यन्याय्पमिति तत्र दृष्टानं प्रश्नपूर्वकमुत्याप् व्याचष्टे --

१ ग, ङ, ज. झ. ट, ठ. त.मास्त ।२ठ.थाडपिहि।३ क. ख. ग. घ. ङ च ञ्र. ठ. ड, लोकस्त ।४ ट.न य°।५क ग. ताः स्वात्मस्त'।

तृतीय: खण्डः ३ ] छान्दोग्योपनिषत्। ४५१

कथमिवेत्यादिना।तत्र स्वायत्तस्थाप्यप्रात्तौ दृष्टान्ता निर्दिश्यत इति शेषः। दार्थ- न्तिकं व्याकरोति-एवमेवेति। अलाभप्रकारमभिनयति -- एषोऽ्हमिति । तत्र हेतुमाह-अनतेनेति। यथोक्तेन मिथ्याज्ञानशब्दितान,दनिर्वाच्भज्ञानकृतेन तष्णाप भेदेन तन्निमित्तनेच्छापरेचारेणेत्यर्थः । तस्मातप्रजीनां रतमभूतब्रह्मलोकालाभ इति शेषः । स्वरूपादनृतन हृतत्वमेव स्फोरयति-अविद्यादीति। प्रक्ृतमाक्रोशमुपसंहरति- अत इति ॥ २ ॥ स वा एष आत्मा हदि तस्यैतदेव निरुक्त्श हृययमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेति॥ ३॥ से वै य आत्माऽपहतपाप्मेति प्रकृतो वैशव्देन तं स्मारयत्येष विवक्षित आत्मा हृदि हृदयपुण्डरीक आकाशश्देनामिहितः । तस्यतस्य हृदयस्यतदेव निरुक्तं निरवेचनं नान्यत्। हृद्ययमात्मा वर्तत इति यस्मात्तस्माद्ृदयं हृदयना- मनिर्वचनप्रसिद्धचाऽपि स्वहृदय आत्मेत्यवगन्तव्यमित्यभिप्ायः । अहरहवै प्रत्यहमेवंविद्धद्ययमात्मेति जानन्स र्ग लोकं हार्दे ब्रह्मैति प्रतिपद्यते। नन्वनेवं- विदपि सुपुपकाले हार्द ब्रह्म प्रतिपद्यत एव सुपर्सकाले सता सोम्य तदा संपन्न इत्युक्तत्वात्। बाढमेवं तथाऽप्यस्ति विशेषः। यथा जानन्नजानंश्र सर्वों जन्तुः सद्वह्मैव तथाऽपि तत्त्वमसीति प्रतिबोधितो दिद्वान्सदेव नान्योडस्मीति जानन्सदेव भवति। एवमेव विद्वानविद्वांश्च सुपप्ते यद्यपि सत्संपद्यते तथाऽप्येवं- विदेव स्वर्ग लोकमेतीत्युच्यते। देहपातेऽि विद्याफलस्यावश्यंभावित्वादित्येष विशेष: ॥ ३ ॥ अनुकोशद्वारा यथोत्तब्रह्मध्यानानुष्टाने प्रयनस्य कर्तव्यतोक्ता, संप्रति नामादाविव हृदये ब्रह्मदृष्ट्यारोपमात्रमिति शङ्कां वारयितुमनन्तरवाक्यमवतार्य व्याकरोति-स वा इत्यादिना। कथमात्मा यथोक्तो हृदयेऽरतीति गम्यते तत्राSSह-तस्येति। यथोक्ता- चगतिफलमाह-अहरहरिति। एवंविदिति विशेषणममृष्यमाणः शङ्कते-नन्व्रिति। अनेवंविदोऽपि सुषुप्तिकाले ब्रह्मप्रातिमङ्गी करोति-बाढमेवमिति। तहिं किमित्येवं- विदिति विशेषणमिल्याशङ्गयाऽडह-तथाऽपीति । विद्वदविदुषोर्विशेषमेव दृष्टान्तेन साष्टयति-यथेति। त्वं तदसीत्याचार्येण प्रतिबोधितो विद्वान्सदेव भवत्यन्यसत्वविद्वान १ म. छ. ट. प्रकारे २ ख. छ. ञ्. "जानामात्म" ।३ क. ख, छ.ण. तेन!SSहन'। ४ क. ख. ञ्र. ण. स वा एष आ। ५ ङ 'षुप्तिका। ६ क, ङ, ठ, ढ. पुप्तिका। ७ ख, ड. ञ. सौम्य1 ट क, रुषती। ९ ख. छ, ज. ण. 'नेय। १० ख. ग, छ. ञ. ट, ण. त्नक

४५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

स्मीति देहादिकमेव जानन् संदेव भवतीति योजनी। देहपातेऽपीत्यपिशव्देन जीवदवस्था दृष्टान्तिता ॥ ३॥

परं ज्योतिरुपसंगय स्वेन रूपेणाभ्तिनिष्पय्त एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वलेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति। ४ ॥ सुषुप्काले स्वेनाऽडत्मना सता संपन्नः सन्सम्यवप्रसीदतीति जाग्रत्स्वप्नयो- दिपयेन्द्रियसंयोगजातं कालुष्यं जहातीति संप्सादशब्दो यद्यपि सर्वजन्तूनां साधारणस्तथाऽप्येवंवित्स्वर्गे लोकमेतीति प्रकृतत्वादेव संपसाद इति संनिहित- वद्यत्नविशेषात्सोऽथेदं शरीरं हित्वाऽस्माच्छरीरात्ससुत्थाय शरीरात्मभावनां परित्यज्धेत्यर्थः । न त्वासनादिव समुत्थायेतीह युक्तम्। स्वेन रूपेणेति विशे- षणात्। न ह्यन्यत उत्थाय स्वरूपं संपत्तन्यम्। स्वरूपमेव हि तन्न भवति प्रतिपत्तव्यं चेत्स्यात्। परं परमात्मलक्षणं विज्ञप्तिस्वभावं ज्योतिरुपसंपद्य स्वास्थ्य- मुपगम्येत्येतत्। स्वेनाऽडत्मीयेन रूपेणाभिनिष्पद्यते प्रागेतस्या: स्वरूपसंपत्तेर- विद्यया देहमेवापरं रूपमात्मत्वेनोपगत इति तदपेक्षयेदमुच्यते स्वेन रूपेणेति। अशरीरता ह्यात्मनः स्वरूपं यत्स्वं परं ज्योतिःस्वरूपमापद्यते संपसाद एप आत्मेति होवाच। स ब्रूयादिति यः श्रुत्या नियुक्तोऽन्तेवासिभ्यः। किचेतद- मृतमविनाशि भूमा यो वै भूमा तदमृतमित्युक्तम् । अत एवाभयं भूम्नो द्विती- याभावादत एतह्रह्मोते। तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नामाभिधानम्। किं तत्सत्यमिति । सत्यं ह्यवितथं ब्रह्म । तत्सत्यं स आत्मेति ह्युक्तम्। अथ किम- र्थमिदं नाम पुनरुच्यते। तदुपासनविधिस्तुत्यर्थेम् ॥४ ॥ संप्रसादस्य विदुषो यन्मुक्त्यालम्बनं शुद्ध ब्रह्म तत्तादात्म्योपदेशेनोपास्य स्तोतुं संप्र- सादशब्दार्थं कथयति-सुपुप्तेति। सम्यक्प्रसीदतीति संप्रसादो विद्वानिति शेषः स्वाभाविकमेवाSडतमनः स्वासथ्यं कथं सुषुप्ते प्रसीदितीति विशेष्यते तत्राSSह-जाग्र. दिति। जहातीति सुषुनः पुरुषः संप्रसाद इति विशेषव्युत्पत्तिबलेन संप्रसादशब्दः सौषु- पसर्वजीवसाधारणस्तत्कथमेष संप्रसाद इति संनिहितविद्वत्परामर्शस्तत्राSSह-संप्-

२ ग. ट. ष सेंका ।२क, ग, ङ, ट. दि त्समु"। ३ क. ख. व. ङ. च. ञ. ठ. ह. द, ण. ति। तत्सत्पं। ४ ग. ठ. सुप्तीति। ५ ञ, "से संप' । ६ क. ख. 'शेष: न्यु।

तृतीय: खण्ड: ३] छान्दोग्योपनिषत्। ४५३

सादशब्द इति। तस्य सौषुप्तसर्वजीवसाधारणतवेऽपि प्रक्रमवशाद्विद्वानेवैष संप्रसाद इति व्यपदिश्यते । यथा संनिहितोऽर्थो यत्नविशेषदेष इतिशब्दशक्तिवशादुच्यते तथेहापी- व्यर्थ: । एष एवंवितप्रकृतः संप्रसादः स विद्वानिति यावत्। विवेकानन्तर्यमथशब्दार्थः । समुत्थानशब्दस्य मुख्यार्थःवं वारयति-न त्विति। देहाद्युस्थितस्यापि स्वेन रूपेणाभिनि-

ह-प्रागिति। एतच्छन्दः सम्पग्ज्ञानविषयः । अनात्मस्वरूपप्रतिपत्तिम्रन्तिनिवृत्त्त्यपे- क्षया स्वरूपसंपत्तिरुपचरितेत्यर्ः। कि तत्स्वरूपमिति तदाह-अशरारता हीति। यथा मिथ्यारूप्यतादात्म्यनिवृत्तौ स्वाभाविकेनारूप्पात्मना शुक्तिरवतिष्ठते तथा शरीरता दातम्यभ्रान्तिनिवृत्तौ तदभावोपलक्षितं स्वच्छं स्वरूपभेवावस्थितं भवतीत्यर्थः। एष आत्मेति हो वाचत्यन्रैषशब्दार्थमाह-यत्स्वमिति। कोडसावु,क्तकर्तेत्याकाङक्षायामाह-स बूया- दिति। न केवलमात्मत्वमेव प्रकृतस्य जतिषः किंतु रूपान्तरत्वमस्तीत्याह-किंचेति। अविनाशित्वे. हेतुमाह-भूमेति । तथाSपि कथमविनाशित्वं तत्राऽडह-यो वा इति। इतिशब्दो हेतवर्थः । यस्माद्यथोक्तलक्षणं ब्रह्म तस्मात्तदुपासनामर्हतीत्यर्थः। उपास्यस्य ब्रह्मणो नाम निर्दिशति-तस्येति। उक्तस्य पुनरुक्तिरनर्थिकेत्याशङ्कय परिहरति- किमर्थभित्यादिना ॥ ४॥ तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि संतीयमिति तय्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ ययं तेनो- भे यच्छति यदनेनोमें यच्छति यस्मादमहर- हर्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेति ॥ ५॥ इत्यष्टमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ तानि ह वा एतानि ब्रह्मणो नामाक्षराणि त्रीण्येतानि सैतीयमिति सका- रस्तकारो यमिति पे। ईकारस्तकार उच्चारणार्थोडनुबन्धः । ह्रस्वेनैवाक्षरेण पुनःप्रतिनिर्देशात्तेपाड। तत्तत्र यत्सत्सकारस्तदमृतं सद्रह्मामृतवाचकत्वा- दमृत एव सकारस्तकारान्तो निर्दिष्टः। अथ यत्ति तकारस्तन्मत्यम्। अथ यद्यमक्षरं तेनाक्षरेणामृतमर्त्याख्ये पूर्वे उभे अक्षरे यच्छति यमयति नियमयति वशी करोत्यात्मनेत्यर्थः। यद्यस्मादनेन यमित्येतेनीभे यच्छति तस्माघँम्।

१ क. हितार्थो । २ क. ग. ट. थः । य ए०। ३ क. ग, ट. हादुत्थि°। ४ ग. घ. ङ. ज. त. थ. सतिय । ५ङ, ढ. सतिय। ६ क ग. घ, च, ट, ठ, ड, ढ. च । इका। ७ क. ग. घ, ठ, ठ, घम्। आदौ सं०।

४५४ आनन्दगिरिक तटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-८ अष्टमाध्याये- संयते इच ह्वेतेन यमा लक्ष्येते। ब्रह्मनामाक्षरस्यापीदममृतत्वादिधर्मवत्त्वं महा- भाग्यं किमुत नामवत इत्युपास्यत्वाय रतूयते। ब्रह्मनामनिर्वचनेनैव नामवतो वेत्तैवंवित्। अहरहर्वा एवंवित्स्वर्ग लोकमेतीत्युक्तार्थम् ॥ ५॥ इत्यष्टमाध्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ उपास्यस्तुत्यर्थ नामोकत्वा तादर्थेनैव नामाक्षराणि प्रस्तौति-तानीति। तानि कानीत्यपेक्षायामाह-एनानीति। कथं तकार इत्युच्यत ईकारस्यापि तत्र भावा- दित्याशङ्कयाSडहैं-ईकार इति। तत्र हेतुमाह-ह्रस्वेनेति। दीर्घमीकारमुदिश्य हस्वं पुनरनुवदन्नविवक्षितत्वमेव नामाक्षरेषु तस्य सूचयतात्यर्थः। त्रयाणामक्षराणामवान्तरभेदं दर्शयति -- तेषामिति। निर्धारणे षष्ठी। वर्णविभागानन्तर्थमथशब्दार्थः । तकारस्या- क्षरसामान्यान्मर्त्यत्वम्। कथमक्षरे पूर्वे यमित्यक्षरेण प्रयोक्ता नियमयतीत्याकाङक्षायां नियमनस्वाभाव्ेनत्याह-आत्मेति। यमित्यक्षरत्य नियमनस्वाभाव्यमेव साधयति- यद्यस्मादिति। तस्य तत्वभावत्वेऽनुभवमनुकूलयति-संयते इवति। यमा यमित्य- क्षरेणत्यर्थः । तस्य पूर्वाभ्यामुपरिष्टा्धाविःवं तन्नियामकत्वे हेतुरिति त्वाSहॅ-एतेनेति। लक्ष्येते पूरवें अक्षरे इति शेषः । ब्रह्मणः सत्यमिति नाम तस्य यन्निर्वचनं कृतं तस्य प्रयोजनमाह -- ब्रह्मेति। फलवाक्यस्थमेवंवित्पदं व्याकरोति -- एवमिति। व.क्यं तुन व्याख्येयं प्रागेव व्याख्यातत्व्रादित्याह -- अहरिति ॥५॥ इत्यष्टमाव्यायस्य तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

(अथाष्टमाध्यायस्य च्तुर्थः खण्डः)

अथ य आत्मा स सेतुर्विधुतिरेषां लोकाना- मसंभेदाय नैत सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकतं न दुष्कत सर्वे पाप्मानोडतो निवर्तन्तेपहतपाष्मा ह्येष ब्रह्मलोकः ॥ १॥ अथ य आत्मेति। उक्तलक्षणो यः संपसादस्तस्य स्वरूपं वक्ष्यमाणै- रुक्तरनुक्तैश गुणैः पुनः स्तूयते ब्रह्मचर्यसाधनसंबन्धार्थम्। य एष १ ख. ञ् ह्यनेन। २ क, ठ.नेवं ना0।३ क, म, छ, ठ, ण. त इका।४ क. ग. ट. ह इका। ५ ख. छ. ञ्र "ह। अनेने'। ६ ख, व. ड. च. ञ्. ठ. ड. ढ, ण. आत्मोक्त ७ व.एतरं।

चतुर्थ: खण्ड: ४ ] छान्दोग्योपनिषत्। ६५५ यथोक्तलक्षण आत्मा स सेतुरिव सेतुः । विधृतिरविधरणः । अनैन हि सर्व जगद्वूर्णाश्रमादिक्रियाकारकफलादिभेदनियमैः कर्तुरनुरूपं विदधता विधृ- तम्। अधरियमाणं हीश्वरेणेदं विश्वं विनश्येद्यतस्तस्मात्स सेतुर्विधृतिः। किमर्य स सेतुरित्याह-एडं भूरोदीनां लोकानां कर्तृकर्मफलाश्रयाणामसंभेदाया- विदारणायाविनाशायेत्येतत। किविशिष्टथासौ सेतुरित्याह-नैतम्। सेतुमा- त्मानमहोरात्रे सर्वस्य जनिमतः परिच्छेदके सती नैतं तरतः । यथाऽन्ये संसा- रिणः कालेनाहोरात्रादिलक्षणेन परिच्छेद्या न तथाडयं कालपरिच्छेद्य इत्य- भिप्ायः । यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोमिः परिवर्तत इति श्रुत्यन्तरात्। अत एवनं न जरा तरति न प्राम्नोति। तथा न मृत्युन शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सुक्ृ- तदुष्कते धर्माधमौ। प्राप्तिरत्र तरणशब्देनाभिप्रेता नातिक्रमणम्। कारणं ह्यात्मा। न शक्यं हि कारणातिक्रमणं कर्तु कार्येण। अहोरात्रादि च सर्वे सतः कार्यम्। अन्येन ह्यन्यस्य प्राप्तिरतिक्रमणं वा क्रियेत। नतु तेनैव तस्य। न हि घटेन मृत्माप्यतेऽतिक्रम्यते वा यद्यपि पूर्व य आत्माऽपउतपाष्मेत्यादिना पाप्मादिप्तिषेध उक्त एव तथाऽपीहायं विशेषो न तरतीति माप्तिविषयत्वं प्रति षिध्यते। तत्राविशेषेण जराद्यभावमात्रमुक्तम्। अहोरात्राद्या उक्ता अनुक्ताश्रान्ये सर्वे पाप्मान उच्यन्तेऽतोऽस्मादात्मनः सेतोर्निवर्तन्तेऽप्राप्यैवेत्यर्थः । अपहतपाप्मा ह्वेष ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक उक्तः ॥ १ ॥ वाक्यान्तरमादत्ते-अथेति। तस्य तात्पर्यमाह-उक्तलक्षण इति। प्रकारान्त- रेण स्तुतिपारम्भार्थो वाक्यस्थोऽयशब्दः । किमिति स्तुतिरित्यपेक्षायां स्तुये ब्रह्मण्या- धारे ब्रह्मचर्यास्यस्य साधनस्य संबन्धविधानार्थमित्याह-ब्रह्मचर्येति। यथा मृदादि- मयः सेतुर्व्यवस्थहेतुरस्ेदं क्षेत्रमिति तथाऽ्यमपि व्यवस्थ हेतुरित्याह-सेतुरिवेति । सेतुतवं साधयति-विधृतिरिति । विधारकत्वमुपपादयति-अनेनेति। वर्णाश्रमा- दीत्यादिशब्दो वयोवस्थाविषयः । फलादीत्यादिशब्दस्तु तदवान्तरजातीयविषयः । कर्त्रनु- रूपक्रियादिभेदविषयनियमैः सह वर्णादि व्यवस्थापयता परमेश्वरेण सर्वं जगद्विघृतमिति संबन्धः । अन्वयमुखेनोक्तमेव व्यतिरेकमुखेन IS (णIडड) ह -- अध्रिय माणं् हीी त उत्तमेव्रार्थ प्रश्नपूर्वकं विशदयति-किमथमित्यादिना। नैतमिति प्रतीकग्रहण यत्त- द्वयाचष्टे-सेतुमित्यादिना । तदेव वैधर्म्यदृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना ।

१ घ. ङ. च. उ. ड. ढ. तेन । २ ठ ढ. वर्ञनु। ३ ठ. अविध्रि । ४ घ. च. रादिला । ५ ख. ञ्. ड. ढ. ण. नैनं । ६ क, ग, च, ट, ङ ड. नेतु शो। ७ ख. ञ्. ण. मित्यथेति। ८ ग घ.णं तद्या। ९ ख. छ त्. ण.थेति। प० ।

४५६ आनन्दगिरिकृतटी कासंव लितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टमाध्याये- परेमात्मनो न कालपरिच्छेद्यतेत्यत्राऽडयर्वणश्रुतिं प्रमाणपति-यस्मादिति। तरतीति तरतेरतिक्रमणार्थो नाऽडत्मनि संभवतीत्यत्र हेतुमाह-कारणं हीति । कार्यस्य कारणा- तिक्मणं मा भूदहोरात्रदेसत्वात्मातिक्रमणं किं न स्यादित्याशङ्कयाSSह-अहोरात्रादि चेति। तरतेरतिक्रमणार्थत्वमङ्गीकृत्यापि निषेधे हेतुमाह -- अन्येनेति। तरतिवाक्यस्या- पहतपाप्मादिवाक्येन पौनरुक्त्यमाशङ्कय परिहरति -- यद्यपीति। विशेषणानामानन्त्या- त्प्रत्येकं प्रतिषेधवचनासंभवममिन्रेत्याSडह-अहोरात्राद्या हीति। पाप्मकार्याणामातमा- नमप्राप्नैव निवृत्तौ हेतुमाह -- अपहतेति ॥ १॥ तस्माद्वा एत सेतुं तीर्त्वाडन्धः सल्ननन्धो भ्रवति विद्धः सन्नविद्ो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एत सेतुं तीर्त्वाऽपि नक्तमहरेवाभिनिष्य- यते सकद्दिमातो ह्ेवैष ब्रह्मलोक: ॥ २ ॥ यस्माच्च पाप्मकार्यमान्ध्यादि शरीरवतः स्यान्न त्वशरीरस्य तस्माद्वा एतमा- त्मानं सेतं तीर्त्वा माप्यानन्धो भवति देहवत्वे पूर्वमन्धोऽपि सन्। तथा विद्ध: सन्देहवत्त्वे स देहवियोगे सेतुं माप्याविद्धो भवति। तथोपतापी रोगाद्युपताप वान्सन्ननुपतापी भवति। फिंच यस्मादहोरात्रे न स्तः सेतौ तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वा नाप्य नक्तमपि तमोरूपं रात्रिरपि सर्वमहरेवाभिनिष्पद्यते। विज्ञप्त्यात्म- ज्योतिःस्वरूपमहरिवाहः सदैकरूपं विदुपः संपद्यत इत्यर्थः । सकृद्विमातः सदा विभातः सदैकरूपः स्वेन रूपेणैष ब्रह्मलोक: ॥२ ॥ यथोक्तसेतुप्राप्तौ फलितिमाह-यस्मादिति। स्वाभाविकमस्यानर्थत्वमित्याश- ङ्रयाSSह -- देहवत्व इति। िद्वो दुःखादिसंबन्धी। इतश्राऽत्मसेतोरस्ति महाभा- गधेयत्वमित्याह-किंचेति। कथं सर्वमधि तमोरूपमहरेव विदुषः स्यान्हि विद्ययापि चिरुद्धोडर्थ: सि्यतीत्याशङ्कयाSSह-विज्ञप्तीति। तत्र तेतुमाह-सकृदिति। ब्रह्म- लक्षणोडवेद्यो लोक: स्वप्रकाशचिदेकतानो यतोतिष्वतेतस्तद्रपत्ाद्विदुषो यथोक्तरू- पत्वमविरुद्वमित्यर्थ: ॥ २ ॥

तय एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्षेणानुविन्दन्ति

१ ग, ट. रस्याऽडत्म ।२ ढ. तरते। ३ क. ण. 'से दे"।

पञ्चम: खण्डः५ छन्दोग्योपनिषत्। ४५७

त्ेषामवैष बह्मलोकस्तेषा सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥३॥ इत्यष्टमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ तैत्तन्नैवं सत्येतं यथोक्तं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण स्त्रीविषयतृष्णात्यागेन शास्त्रा- चार्योपदेशमनुविन्दन्ति स्वात्मसंवेद्यत्तामापादयन्ति ये तेषामेव ब्रह्मचर्यसाधन- चतां ब्रह्मविदामेष ब्रह्मलोक:, नान्येषां स्त्रीविषयसंपर्कजाततृष्णानां ब्रह्मविदा- मपीत्यर्थः । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भचतीत्युक्तार्थम्। तरमात्परेंममेत- रसाधनं ब्रह्मचर्ये ब्रह्मविदामित्यभिपायः ॥३। इत्यष्टमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥४॥ चिद्याफले यथोक्तरीत्या व्यवस्थिते सत्येतत्फलं विद्यावत्वेन केषां सिध्यतीत्याश ङ्कयाSSह-तत्रेति। ब्रह्मचर्यचतां विद्याद्वारा ब्रह्माख्यो लोकः फलतीव्यर्थः । तेषामेवे- त्येवकारद्योतितमर्थमाह-नान्येषामिति । ब्रह्मविदामपीति वाड्मात्रब्रह्मवित्त्वमुध्यते। तेषां ब्रह्मचर्यवतां ब्रह्मविदामिति यावत् । ब्रह्मचर्यसाधनवतामेव ब्रह्मवित्वेन ब्रह्माख्यो लोको भवतीति स्थिते फलितमाह-तस्मादिति। साधनं ब्रझविद्यायामिति शेषः । ब्रह्मविदामिति भाविनी वृत्तिमाश्रित्योक्तम् ।। ३ ।। इत्यष्टमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥

(अथाष्टमाध्यायस्प पश्चमः खण्डः ।)

य आत्मा सेतुत्वादिगुणैः स्तुतस्तत्माप्तये ज्ञानसहकारिसाघनानन्तर ब्रह्म चर्याख्यं विधातव्यमित्याह। यज्ञादिभिश्च तत्स्तौति कर्तव्यार्थम्- अथ ययज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्गलचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्बह्मचर्येण ह्ेवेष्टाउSत्मानमनुवि- न्द्ते ॥१॥ अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते लोके परमपुरुपार्थसाधनं कथरान शिष्टास्तङ्रह्मच रयमेव। यज्ञस्यापि यत्फलं तड्रह्मचर्यवालभतेडतो यज्ञोऽपि ब्रह्मचर्यमेवेति मति-

१ क. ग. ङ ट, ठ ढ ततैव ।२ ख, व. ङ, च, ञ् ट ण. रमे ।३ क. ग. र त्मा स से ।४ ख. ङ. न. ड. ढ, ते ततो। ५८

आनन्दगिरिकृतटीकासेंवलितशांककरभाष्यसमेता-[८ अष्टनाध्याये-

पत्तव्यम्।कर्य ब्रह्मचर्य यज्ञ इत्याह-ब्रह्मचर्येणैव हि यस्माद्यो ज्ञाता स तं ब्रह्मलोकं यज्ञस्यापि पारम्पर्येण फलभूतं विन्दते लभते तनो यज्ञोऽपि ब्रह्मच- यमेवरेति। यो ज्ञातेत्यक्षरानुवत्तर्यज्ञो ब्रह्मचर्यमेव। अप यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्म- चर्यमेव तत् । कथम्। व्रह्मचर्येणैव साधनेन तमीश्वरमिष्टवा पूजयित्वाऽथवै- षणामात्मविषयां कृत्वा तमात्मानमतुविन्दते। एपणादिष्टमपि ब्रह्मचर्यमेव ।।१।। -7 अथ यथोक्तपरमात्मप्राप्तिसाधने ज्ञाने सहकारित्रह्मचर प्रागेवोक्तं तथाच कृतं ब्रह्मच. र्यविषयेणोत्तरग्रन्थेनेत्याशङ्कय।SSह -- य आत्मति। शमाद्यपेक्षयाऽन्तरशब्दः। उक्त- मषि ब्रह्मचर्य विधातुमनन्तरग्रन्थप्रव्ृत्तिरित्यर्थः । किमिति तर्हि तस्प स्तुतिरित्याशङ्कय तस्या विधिशेषत्वं दर्शयति-यज्ञादिभिश्चेति। श्रतिराहोत्तरं वाक्यमित्युक्तं तदादाय व्याकरोति -- अथेत्यादिना। ब्रह्मचर्यस्ोक्तरीत्या विधिससितत्वे तदीयस्तुतिप्रारम्भार्थोंS- यशब्दः । यज्ञस्य ब्रह्मचर्येऽन्तर्भीवं साधयति -- यज्ञस्यापीति। उक्तमवार्थमाकाङ्क्षा- दवूरा समर्थयते-कथमित्यादिना। पारम्पर्येण चित्तशुद्धिद्वारेणेत्यर्थः। न केवलं फल- द्वारा यज्ञो ब्रह्मचर्येऽन्तर्भवति कितु यकारज्ञकारसंस्पर्शादपीत्याह-यो ज्ञातेति। इष्टस्य ब्रह्म चर्यान्तर्भावमाक डकाद्वारा स्कोरयति-कथमित्यादिना । पूजयितवा तमात्मानमनु- निन्दत इति संबन्धः । रह्मचर्येणाSडमविधैयैषगं निष्पाद्यत इष्टेनापि तदेव संपाधते

अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यभेव तद्रह्मच- र्येण ह्वेव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौन- मित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्धह्मचर्चेण ह्वेवाऽडतमान- मनुविद मनुते ॥ २ ॥

अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्तथा सतः परस्मादाऋत्मन आत्म-ीनस्त्राणं रक्षणं ब्रह्मचर्यसाधनेन विन्दते। अतः सन्ायणशब्दरमपि ब्रह्मचर्यमेव तत्। अथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तह्रह्मचयणैव

• अत्र सकाशादि ते शेष:। जवस्येयर्थः ।

१ ड. ढ. हि साधनेन य' । २ व. ङ च. ट, डते। यो। ३ ग. ट. षयेण यमिष्या १४ क. ग. ट,दृश्यरूपादि । ५ व. ङ, च. ठ. ड. ण. ते तत्स्रा। ६ ठ. ण. रवग हि सा।

(ञ्ञमः ख-डः ५] IH छान्दोग्योपनिपत् ।णनना ४५९

साधनेन युक्तः सन्नात्मानं शास्त्राचार्याभ्यामनुविद्य पश्चान्ननुते ध्यायति। अतो मौनशब्दमपि ब्रह्मचर्यमेव ॥ २ ॥ बहुपजमानकं वैदिकं कर्म सव्ायगम्। तथा यज्ञवदिष्टवच्ेयर्थः। क्थं सत्रायणं ब्रम्म-

अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यद- रण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्तदरश्र् ह वे ण्य- क्रवार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं- मदीय सररदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पू- प्रह्रण: प्रभुविमित हिरण्मयम्॥ ३ ॥ अथ चदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्। यमात्मानं ब्रह्मचर्येणा- नुविन्दते स एष ह्यात्मा ब्रह्मचर्यसाधनवतो न नश्यति तस्मादनाशकायनमपि ब्रह्मचर्यमेव्र। अथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्। अरण्यशब्दयो- रणेवयोर्व्रह्मचर्यवतोऽयनादरण्वायनं ब्रह्मचर्यम् । यो ज्ञानाद्ज्ञ एपणादिष्टं

मित्यादिभिर्नहद्भिः पुरुवार्थसाधनैः स्तुतत्वाङ्गह्मचर्ये परमं ज्ञारनेस्य सहकारिका रंणं साधनमित्यतो ब्रह्मविदा यत्नतो रक्षणीयमित्यथः। तत्तत्र हि ब्रह्मलो- केऽरश्र ह वै प्रसिद्धो ण्यश्चार्णवौ समुद्रौ समुदरोपमे वा सरसी तृतीयस्यां सुव- मन्तरिक्षं चापेक्ष्य तृतिया द्यौस्तस्यां तृतियस्यामितोडस्ाललोकाद्रारभ्य गण्यमा- नायां दिवि। तत्तत्रैव चैरमिराऽन्ं तन्मय ऐरो मण्डस्तेन पूर्णमैरंमदीयं तदुपं- योगिनां मदकरं हर्षोत्पादकं सरः। तत्रैव चाश्वत्थो वृक्षः सोमसवनो नामतः सोमोडमृतं तननिःस्त्रवोडमृतसन इति वा। तत्रैव च ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्यसाधन- रहितैरव्रह्मचर्यसाधनवन्धचोडन्यैन जीयत इत्यपराजिता नाम पूः पुरी ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य। ब्रह्मणा च प्रभुणा विशेषेण मित निर्मितं तच् हिरण्मयं सौंवर्णे

१ क. ग. घ, ङ, झ, ट, उ. त. थ. तद ।२ ङ ट. श्यत्यनशनादनाशकमेवारनं त°। ठ. श्यत्यतोऽनशनाद'। ३ ठ. ढ. नशन्द्म ।४ ग ङ ठ ढ. ये ज्ञा। ५ क, ग. घ. च, ट, ठ. ड. ढ. ण. नस १६ ण. रिसा'। ७ ञ्. ठरगसा।८ ड. उ. ड. तन। ९ ङ. 'पमोगि।

४६०

भभुचिमितं मण्डपमिति वाक्यशेष: ॥ ३।। उपवासपरयणत्वमनाशकायनं तत्कथं ब्रह्म चर्येऽन्तर्भवतीत्याशङ्कयाSS-यमात्मान :-

योरिति। विस्तरेण्णोक्तमर्थ, संक्षिप्याऽडह-यो ज्ञानादित्यादिना। यो ब्रह्मचर्ये- गाऽडल्मनो ज्ञानादात्मानं विन्दते स ब्रह्मलेकं लभते तस्माद्यज्ञो ब्रह्मचर्यमिति योजना। आदिशब्देन स्वस्य परमपुरुषार्थसाधनतं गृह्यते ॥ ३॥ तथ एवैतावरं च ण्यं चार्णवौ बह्मलोके ब्ह्म चर्येणा- नुविन्दन्ति तेषामेवैष बहलोकस्तेषा सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥॥ तत्तत्र ब्रह्मलोक एतावर्णवौ यावरण्याख्यावुक्तौ ब्रह्मचर्येण साधने मानुविन्दन्ति ये तेषामेवैष यो व्याख्यातो ब्रह्मलोकस्तेषां च ब्रह्मचर्य- साधनवतां ब्रह्मविदां सर्वेष लोकेषु कामचारो भवति। नान्येपामब्रह्म- चर्यपराणां बाह्यविषयासक्तबुद्धानां कदाचिदपीत्यर्थः। नव्वत्र त्वमि- न्द्रस्त्वं यमरत्वं वरुण इत्यादिभिर्यथा कश्चित्स्तूयत्ते महाई एवमिष्टा- दिभि: शब्दैन स्त्यादिविषयतृष्णानिवृत्तिमात्रं स्तुत्यह कि तहिं ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वात्तदेवेष्टादिथि: स्तूयत इति केचित्। न। स्त्रयादिवाह्यविषय तृष्णापँहृतचिच्ानां प्रत्यगात्मविवेकविज्ञानानुपपत्तेः ।"पराश्चि खानि व्यतृण-

ज्ञानसहकारिकारणं स्क्यादिविषय तृष्णानिवृत्तिसाधनं विधातव्यमेवेति युक्तैव तत्स्तुतिः। नर्तु च यज्ञादिभि: स्तुतं ब्रह्मचर्येमिति यज्ञादीनां पुरुषार्थसाधनत्वं गस्यते। सत्यं गस्यते। न तिह ब्रह्मलोंकं प्रति यज्ञादीनां साधनत्वमभिप्रेत्य यज्ञादिभित्रह्मचर्य स्तूयते किं तर्हिं तेपां प्रसिद्धं पुरुपार्थसाधनत्वमपेक्ष्य। यथेन्द्रादिभी राजा न तु यत्रेन्द्रादीनां व्यापारस्तत्रेवं राज इति तद्वत्। ब्रह्मचर्यस्य स्तुतत्वात्तद्विषय विधिमुकत्वा तत्सहकृतविद्यासाव्यफलं कथयति -- १ क, ग, ङ, ट, ड. ढ. रन स्रीवि° । २ घ, ङ, च. दिवि°। ३ ख, ग. घ, ङ, च. ञ् ट, ठ, ड, ढ्, ण. 'पह्त । ४ ग. ट, ठ 'नु य। ५क सिद्धपु ६ ग द. व च रा

पञ्चम: खण्डः ५] छन्दोग्योपनिषत्।नेा ४६१

।त्तत्र ही (त्रे)ति । ब्रह्मचर्यस्थात्यल्पसाधनत्वान्मह्ता स्तुतिर्युक्ता तद्रह्चर्येण ज्ञानमुप क्क्ष्य तदेव स्तूयत इति मतमुत्थापयति-नन्वत्रेति। तस्य क्षुद्रसाधनत्वमसिद्धं दुरनुष्ठेय- वात्तद्व्यतिरेकेण ज्ञानासंभवाच्चेत्युत्तरमाह-नेत्यादिना । विषयापहृतचित्तानां नराणां विवेकासंभवे प्रमाणमाह-पराश्ीति। ध्यायतो विषयानित्याद्या स्मृतिरत्र विवक्षिता। ज्रह्मचर्यस्योत्तमसाधनत्वे सिद्धे फलितमह-ज्ञानेति। ब्रह्मलोकप्राप्तिसाधनस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञादिभि: स्तुतत्वाच्तेष.मपि तत्माप्तिसाधनत्वं श्रत्याऽभिप्रेतमिति शङ्कते-नन्विति। कि तेषां पुरुषार्थसाधनत्वं प्रस्तुतश्रुत्या प्रतीतं कि वा ब्रह्मलोकसधनत्वमिति विकल्प्याSS. दमङ्गी करोति-सत्यमिति। न द्वितीयो वाक्यभेदप्रसङ्गादित्याह-न त्विति। कर्थ तर्हिं यज्ञादिभिर्न्रह्मचर्यस्तुतिस्तत्राऽडह-कि तहीति । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति- यथेति। स्वमिन्द्वसत्वं विष्णुरित्यादिना विप्रादिभी राजा स्तूयते तथाऽपि न तस्येन्द्रादि- व्यापारे निरङ्कशं कर्तृत्वमस्तीति यथेष्यते तथा यज्ञादिभिर्न्रह्म चर्यस् स्तुतस्यापि नास्ति तुस्यफलत्वमित्यर्थः । य इमेऽर्णवादयो ब्राह्मलौकिकाः संकल्पजाश् पित्रादयो भोगास्ते किं पार्थिवा आप्याश्च यथेह लोके दृश्यन्ते तद्वदर्णवद्ृक्षपूःस्वर्णमण्डपान्याहोस्विन्मा- नसप्रत्ययमात्राणीति। किंचातः, यदि पार्थिवा आप्याश्च स्थूला: स्युर्हद्याकाशे समाधानानुपपत्तिः । पुराणे च मनोमयानि ब्रह्मलोके शरीरादीनीति वाक्यं विरुध्येत। "अशोकमहिमम् " इत्याद्याश् श्रुतयः । ननु समुद्राः साितः सरांसि वाप्यः कूपा यज्ञा वेदा मन्त्रादयश्च मूर्तिमन्तो ब्रह्माणमुपतिष्ठन्त इतिः मानसत्वे विरुध्येत पुराणस्मृतिः। न। मूर्तिमत्वे प्रसिद्धरूपाणामेव तत्र गमनानु- पपत्तेः । तस्मात्प्रसिद्धमूर्तिव्यतिरेकेण सागरादीनां मूर्त्यन्तरं सागरादिभिरु- पात्तं ब्रह्मलोकगन्तृ कल्पनीयम्। तुल्यायां च कल्पनायां यथापसिद्धा एव मानस्य आकारवेत्यः पुंस्त्रयाद्या सूर्तयो युक्ता: कल्पयितुं मानसदेहानुरूप्यसंब- न्योपपत्तेः। दृष्ट्र हि मानस्य एवाऽडकारवत्यः पुंरुयाद्या मूर्तयः स्वप्ने। ब्रह्मलोकस्थान्पदार्थान्निणेतुं विचारमवतारयन्नादौ तद्विषयमाह-य इम इति। तत्रैके पक्षमुत्थाप्य दृष्टान्सैन तदुत्थितप्रकारमाह-ते किमिति। पक्षान्तरं स्वमष्टान्तवशाददर्श यति-आहोस्विदिति। करिमन्पक्षे को लाभः को वा दोषः, दोषदर्शनान्मानसत्वेन सैक्षम्ये च पुराणानुग्रहसंभवात्ते मानसा एवेल्याह-यदीति। न केवलं तेषां स्थै,ल्पे सत्युभे अस्मिन्तित्यादिश्रुत्या पुराणस्मृत्या च विरोधः कि त्वशोकं संतापवर्जितमहिमं शीतस्पर्शशून्यं ब्रह्मलोकमुपयन्तीत्याद्याश्च श्रुतयो ब्रम्मलोकं निरूपयन्त्यस्तत्रत्यानामर्थानां

१ ग. तत् ।२ क, ग. घ, ङ, च, ट. ठ, ड. द. वत्यो म्"। ३ ग. 'त्थितिम।

४६२ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यरुमेता-[८ अष्टमाध्याये-

स्थैल्ये विरुध्येरन्। रथूलानां पदार्थानां तत्र सच्े शीतस्पर्शादेरवर्जनीयवादित्याह- अशोकमिति। व्र ह्मलौकिकपदार्थानां मानसत्वे पुराणस्मृत्यन्तरविरोधं शङ्कते-नन्विति। किं दश्यमानरूपेण समुद्रादीनां ब्रह्मलोकगमनं स्मृत्यर्थः कि वा स्वरूपान्तरेणेति बिक ल्प्याऽडद्यं दूषयति-न मूर्तिमत्त्व इति । उभयत्रानुपलम्भप्रसङ्गादित्यर्थः । प्रथमपक्षा- ये गे द्वितीयं पक्षं परिशिष्टमाचष्टे-तस्मादिति। अस्तु द्वितीयो विकल्पः का नो हानि- रित्याशङ्क्य ब्रह्मलोके मानसेन देहेन मानसानामेव सागरादीनां मानसरूपेण सह संबन्धो- पनत्तर्मान्स्य एव मूर्तयस्तेषां ब्रह्मलोकस्थाः कल्पधितुं युक्ता इत्याह-तुल्यायां चेति।

दृष्टा हीति। ननु ता अनता एव। त इमे सत्याः कामा इति श्षतिस्तथा सति विरुध्येत। ने। मानसमत्ययस्य सैत्वोपपत्तेः । मानसा हि प्रत्ययाः स्त्रीपुरुषाद्याकारा सवमे दृश्यन्ते। ननु जाग्रद्वासनारूपाः स्त्रम्दृश्या न तु तत्र रुपादेयः स्वमे विद्यन्ते। अत्यल्पमिदमुच्यते। जाग्रदिषया अपि मानसमत्ययाभिनिदटृवत्ता एव सदीक्षामिनिर्वृत्ततेजोबन्नमयत्वाज्जाग्रद्विषयाणाम्। संकल्पमूला हि लोका इति चोक्तम् "समवलृपतां द्यावापृथिती " इयत्र । सर्वश्रुतिषु च प्रत्यगात्मन उत्पत्तिः प्रलयश्च तत्रैव स्थितिश्र "यथा वा अरा नाभौ " इत्यादिनोच्यते। तस्मान्मानसानां बाह्यानां च विषयाणामितरेतरकार्यकारणत्वमिष्यत एव बीजा- दुरवत्। यद्पि बाह्या एन मानसा मानसा एव च बाह्या नानृतत्वं तेपां कदाचिदपपि स्वात्मनि भवति।

स्वप्नतुल्यत्वे मिथ्यात्वप्रसक्तिरिति शङ्कते-नन्विति । प्रङ्गस्पेष्टत्वमाशङ्कय श्रुति- विरोधमःह-त इम इति। ये रमे दृष्टास्ते न सन्ति न तु दृष्टा इति दर्शनं बाध्यते तथा च स्वाप्नसंवेदनस्य सत्यत्वमिष्टं तथैव ब्राह्मलौकिकानां पदार्थानाम्। मानस्य इति दृष्टन्तं विवृणोति-मानसा हीति। जागरिते संविदतिरिक्ताः सन्ति पदार्थास्तद्वासनारू पास्ते रु मे भान्ति न तु संविदात्मेकत्वं तेषामिति शङ्कते-नन्विति। जागरितस्यापि संविद्विवर्तत्वान्न पृथगस्ति सत्त्रमित्युत्तरमाह-अयल्पमिति। भूमविद्यालो चनायामपि जाग्रद्विषयाणां संविद्विवर्तत्वं सेत्स्यतीव्याह -- संकल्पमूला हीति। इतश्च जाग्रद्वष याणां संविद्धिवर्तत्मित्याह-सर्वश्रुतिषु चेति। ननु कुलालो घटं चिकीर्षुर्मैनसि

१ ङ. ढ. न मनतः स। २ ठ. सत्यप्र० ।३ ख. व. च. ञ् सत्यत्योप । ४ ब. च, ट. ड. द्यो नि' ।५ ख. छ. ञ. ण. त्मत्नं।

पञ्चम: खण्डः ५] छान्दोग्योपनिपत्। 000 ४६३ संकस्पितमाकारं वर्हर्निर्मिम ते तत्र संकल्पो बाह्याकारस्य निमित्तं संकल्पश्च पूर्वानुभृतस- जातीयगोचरः पूर्वानुभूतोपि पूर्वतरसंकल्पनिमित्त इति निमित्तनैमित्तिकभावः सर्वस्य संवि- द्विवर्तत्वे कथमुपपद्यते तत्राSSह -- तस्मादिति। यस्मात्सतः सर्वर्येक्षणं पूर्वकल्पीयस दृशगोचरं पूर्वकल्पीयौस्ततः पूर्वतरेक्षणनिमित्ता इति संविदेवेत्थं स्वाविद्यया विवर्तते निर चयवस्य सन्मात्रस्य स्व्ारस्येनेक्षणाद्यनुपपत्तेस्तस्मात्सर्वस्य संविद्विवर्तवेपि निमित्तनैमि चतिकभावोऽयमनिर्वाच्यो न विरुष्यत इत्यर्थः। अथ सच्छ्दवाच्यायाः संविदोऽनिर्वा च्यस्प दनकाले ये विषया बाह्यतया भासन्ते तेषां कदाचिदपि संविद तिरेकेण सत्त्त्वानङ्गी- कासदादयन्ता सत्त्र लक्षणमनृतत्वमापदेत तथा च व्यवहारभङ्गप्रसङ्गस्तत्राSह-यद्यपीति। तथाऽपि नानृतत्वमित्यव्याहारः। अध्यस्तस्यािष्ठानमेव स्वात्मा तस्मिन्न कदाचिदप्यत्य- न्तासतवं तादात््येनैव रफुरणादतो न व्यवहारमङ्गपसंङ्ग इति भावः । ननु रवपे दृष्टः प्रतिबुद्धस्यानता भवन्ति विषयाः। सत्यमेव। जाग्रद्वो- धापेक्षं तु तदनृतत्वं न स्वतः । तथा स्वम्नवोघापेक्ष च जाग्रद्द्दट्टविषयानृतत्वं न स्वतः। विशेषाकारमात्रं तु सर्वेषां मिथ्यामत्ययनिमित्तमिति वाचाSडरम्भणं विकारो नामधेयमनृनं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्। तान्यप्याकारविशेपतोऽ- नृतं स्वतःसन्मात्ररूपतया सत्यम्। प्राक्सदात्मप्रतिबोधात्स्वविषयेऽपि सर्व रूत्यमेव स्वप्नदृश्या इनति न कश्िद्विरोधः। तस्मान्मानसा एव ब्राह्मलौविका अरण्यादयः संकल्पजाश्च पित्रादयः कामाः। बाह्यविषयभोगवदशुद्धिरहितत्वा- च्छुद्धसत्त्रसंकल्पजन्या इति निरतिशयसुखाः सत्याश्चेश्वराणां भवन्तीत्यर्थः। सत्सत्यात्मप्रतिबोधेऽपि रज्जामिव किपताः सर्पादयः सदात्मस्वरूपतामेव प्रतिपद्यन्त इति सदात्मना सत्या एव भवन्ति ।। ४ ।। इत्यष्टमाध्यायस्य पश्चमः खण्डः ॥५॥ कदाचिदपि नानृतत्वमिति वदता प्रतीतिकालतकालान्तरेSपि विषपाणां नासत्वरमित्युक्तं तत्रानुभवविरोधं शङ्कते -- नन्विति। स्वप्रद्ृष्टानां समीहितमेव कालान्तरे मिथ्यावमे त्यङ्गी करोदि-सत्यमिति। तर्हि तेषामसत्त्वमेव स्वीकृतमित्याशङ्कयाSSह --

क्कयाऽSह-तथेति। यदि जाग्रद्वधेनाविषयीकरणमात्रेणासत्वं स्वप्दृष्टानां पदार्थाना- मिषिटं तर्हहि जाग्रदविषयाणामपि रम्नबोधेनाविषयीकरणादसत्त्वप्रसङ्गरतन्न कदाचिदपि

१ ग. ट. या अप ततः। २क, ख. छ, ञ्.ण. 'न्तेऽनश्र क । ग, ट, 'न्ते ततश्व क 1३ ख, ड, ञ, ड, ढ, ण. मेदम् । जा। ४ ठ. 'देक्षया जा।

४६४ आनन्दगिरिकृतर्थकासवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

संविदि विषयाणामत्यन्तासत्त्वमित्यर्थः । कथं तर्हि वाचारम्भणश्रुतिरित्याशङ्कयाSSह- विशेषेति। त्रयाणां रूपाणां सत्यत्वे विशेषाकारमात्रं मिथ्येत्युक्तमयुक्तं तेष्वपि विशे- षाकारस्य स्त्वादित्याशङ्कयाऽडह-तान्यपीति। कथं तर्हि तेषु सत्यपदं प्रयुक्तमि- न्याशङ्कयाऽडह-स्व्रत इति । तर्हि तत्सत्यमित्येततावत्प्रयोक्तव्यं किमिति त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमित्युक्तं तत्राऽऽह-प्रागिति । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । प्रथमपक्षवद् द्वेतीयपक्षे दोषाभावादिति यावत्। यद्ैहिकविषयवद्वाह्मलौकिका अपि विषया विचार्यमाणाः सत्यास्तर्हि कस्तत्र विशेषो येनैतत्परित्यागेन तत्कांमिनां विद्याविधानं तत्राऽडह -- वाहेति। जन्या ब्रह्मलोके विषया इति शेषः। प्रकृतायाः फलश्रुतेरि- त्यध्याहारः। ननु तेषामविद्यादशायामर्थक्रियाकारित्वरूपसत्यत्वसंभवेSपि कुतो विद्यावस्थाय। सत्यत्वमित्याशङ्कयाऽडह-सत्सत्येति। यथा रज्जां कल्पितसर्पादयो रज्जुत्त्वरबोधे तदारतामेचाSSपद्यन्ते विवेचनात्तथा सर्वेडपि विषया विद्यावस्थायामन्वयव्यतिरेकम्यां परिहारायासन्मान्नत्वभेव प्राप्नुचन्तीति तत्सत्यत्वमविरुद्वमित्यर्थः ॥ ४॥ इत्यष्टमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥५॥ 125 31.5.61 (अथाष्टमाध्यायस्य बंछः खण्डः ।) यस्तु हृदयपुण्डरीकगतं यथोक्तगुणविशिष्टं ब्रह्म ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपन्न- स्यक्तवाह्यविपयानृततृष्णः सन्नुवास्ते तस्थेयं मूर्धन्यया, नाड्या गतिर्वक्तव्योति नाडीखण्ड आरभ्यते -- अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गल- स्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्कस्य नीलस्य पीतस्य लोहित स्पेत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्क एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १॥

अथ या एता वक्ष्यमाणा हृदयस्य पुण्डरीकाकारस्य ब्रह्मोपासनस्थानस्य संबन्धिन्यो नाड्यो हृदयमांसपिण्डात्सर्वतो विनिःसता आदित्यमण्डलादिव रश््मयस्ताक्षैता: पिङ्गलस्य वर्णविशेषविशिष्टस्याणिम्रः सूक्ष्मरसस्य रसेन पूर्णा- स्तदाकारा एव तिष्वन्ति वर्तन्त इत्यर्थः। तथा शुक्कस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्य

१ ग. नते तथा । २ ग, ट. काभावप?। ३ म व, ङ च, ट, ठ, ड, ढ, लि ख°

'वष्ठः खण्डः ६] छान्दोग्योपनिषत्।

च रसस्य पूर्णा इति सर्वत्राध्याहार्यम्। सौरेण तेजसा पित्ताख्येन पाका- भिनिर्वृत्तेन कफेनाल्पेन सेंपर्कात्पिङ्गलं भवति सौरं वेजः पित्ताख्यम्। तदेव च वातभूयसत्वान्नीलं भवति। तदेव च कफस यस्वाच्छुक्लस्। कफेन समतायां पीतम्। शोणितवाहुलेन लोहितम्। वैद्यकाद्वा वर्षपविशेषा अन्वेष्टव्याः कर्थं भवन्तीति। श्रुतिस्त्वाहाउडदित्यसबन्धादेव तत्तेजसो नाडीष्वनुगतस्यैते चर्णविशेषा इति। कथम्। असौ वा आदित्यः पिङ्गलो वर्णत एप आदित्यः शुक्कोडप्येप नील एष पीत एष लोहित आदित्य एव ॥ १ ॥ संगुण बिद्याफलस्व्ररूपमित्थमुपपाद तत्पाप्ये गतिर्वक्तव्येति नाडीखण्डमबतारयति- यस्त्विति। यथोक्तो गुणः सत्यकामत्कदिः । ब्रह्मचर्यादीत्यादिशब्दः शमदमादि संग्रहार्थः। मेवाSडदिशब्दार्थ स्पष्ट्यति-त्यक्तेति। अधिकारिणः सफलोपास्तिविध्या- नन्तर्थमथशब्दार्थः। रसेनान्नस्येति शेषः । तदाकारा इति तच्छब्दोऽन्रसविषयः । शुक्ल- स्येत्यादिषष्ठी पूर्ववत् । श्रुतावितिशब्दोऽध्पाहारद्योतनार्थः। कथ पुनरन्नरसत्य पिङ्गला द. विचित्रो वर्णविशेष: सिव्यतीत्याशङ्कयाSह-सौरेणेति। यत्पित्ताख्यं सौरं तेजरतेन पाकोडशितस्य पीतस्य च जायते सेनपभिनिर्वृत्तेनालपेन कफेन संपर्कात्तदेव पित्ताख्ये सौरं तेजो भवति पिङगिलं तेन संपर्काद्रसस्य नाडीनां च जायते पिङ्गलःवभित्यर्थः । तदेव च पित्ताख्यं सारं तेजो यथोक्तपाकामिनिर्वृत्तेन प्रभुतेन वातन रुबन्धात्त्दवस्वाद्गवतति जीलं तेन च संपर्कादन्नरसस्य नाडनां च जायते नैल्यमित्याह-तद्वेति। प्रकृतमेव वपित्तास्यं सौरं तेजो यथोक्तपाकवशादिनिर्ष्टत्तकफस्य र्वसंबन्धिनो भूयरत्याद्वति शुक्रं तेन च संपर्कादन्नरसस्य नाडीनां च शैक्ल्यं भवतीत्याह -- तदेव चेति। उक्तपाका- भिनिर्वृत्तेन कफेन तदभिनिर्वृत्तस्ैव बातस्य समतायां तदेव तेजस्तत्संबन्धि पीतं जायते त्संबन्धाच्चानरसस्थ च नाडीनां च पीतावं भवतात्याह-कफेनेति। यदा तु यथो- क्तपाकाभिनिष्पन्नं शोणितं चहुलं भवति तदा तस्प नाडीनां च लैहित्यं भवतीत्याह -- शोणितेति। पक्षान्तरमाह -- वैद्यकाद्वेति। अन्वेषणप्रकारमाह-कथमिति।नामेरु:व हृदयादघस्तादामाशयमाचक्षते। तद्रतं तेजः सैरं पित्तमित्युच्यते। तच्चानरसंस्य घ,तन्तर सहकारिवशादूर्णविशेषे कारणम्। "अमाशयगतं पित्त रञ्जकं रसरञ्जनात्" इत्यादि- वचनादित्यर्थः । कथे तहि पिङ्गलस्पेत्याद्या श्रतिरित्याशङ्कयाSSह-श्रुतिसत्विति । उक्मर्थमाकाङ्साद्वारा स्कोरयति -- कथमित्यादिना।आदित्यर्य पैङ्गल्पादयो वर्ण- विशेषा: शास्त्रनामाण्यादेव प्रत्येतव्याः ॥ १ ।।

१ व. ड ट. ढ. वत ति। २ ग ठ. 'ते पैङ्गल्यामि'। ५१ श्री राम शैव आश्रम

४६६ आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टमाध्याये

तथथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आस्यो नाडीक्यः प्रतायन्ते तेडमुष्मिञ्ादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ तस्याध्यात्म नाडीि: कर्थ संबन्ध इत्यत्र दृष्टान्तमाह-तत्तत्र यथा लोंके महान्विस्तीर्ण: पस्था महापथ आततो व्याप्त उभौ ग्रामौ गच्छतीमं च संनिहि- तममुं च विप्रकृष्टं दूरस्थमेवं यथा दृष्टान्तो महापथ उभौ ग्रामौ प्रविष्ट एवमेवैता आदित्येस्य रद्मय उभौ लोकॉवमं चाऽडदित्यमण्डलभिमं च पुरुषं गच्छन्त्यभयत्र प्रविष्टाः । यथा महापथः । कथम्। अमुष्मादादित्यमण्ड- लात्प्रतायन्ते संतता भवन्ति। ता अध्यात्ममासु पिङ्गलादिवर्णांस यथोक्तासु नाडीषु सप्ता सताः प्रविष्टा इत्यर्थः। आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते प्रवृत्ताः संता नभूता: सत्यस्तेऽमुष्मिन् । रश््मीनामुभयलिङ्गत्वात्त इत्युच्यन्ते ॥ २ ॥ आदित्यस्य तेजसो नाडध्वनुगतस्य पैङ्गल्यादयो वर्णविशेषा भवन्तीत्युक्तं तदेव प्रश्न- द्वारा दृष्टन्तावष्टम्भेन स्पष्टपति-तस्पेत्यादिना । उभयत्राSडदित्यमण्डले पुरुषे चित्यर्थः । तत्र पूर्वोक्तमेव दृष्टान्तमनुवदति-यथेति। उभौ ग्रामौ महापथो यथा गच्छति तथोभयत्राSSदित्यस्य रश्मयः प्रविष्टा इत्यर्थः। तमेव प्रवेशं प्रश्नद्वारा प्रकटरति- कथमित्यादिना। कथं नाडीनां पिङ्गलादिवर्णत्वमित्याशङ्कय सरण तेजसेत्यादिनोंक्त स्मारयति -- यथोक्तास्त्विति। अमुष्मिन्नादिते सृप्ता इति संबन्धः। कथं स्त्रीलिङ्गेन निर्दिष्टानां रश्मीनां पुंलिङ्गेन निरदेशस्तत्राSSह -- रश्मीनामिति ॥ २ ॥ तयत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वमं न विजा- नात्यासु तदा नाडीषु सप्तो भवति तें न कश्न पाप्मा स्पृशति ते जसा हि तदा संपन्नो भवति॥।३।।

१ ख. ञ्. त्यर' । २ क, स, ञ, ट. ण. 'ध्यत्मना। ३ क. 'था लोके दू'। ख. घ. ञ. ण. थाडयं दृ। ५ ख, ग,ध. च ञ्र, ट, ड, ढ. ण. त्यर°। ख. ग, ब ङ. च. ञ्. ट, ठ, ड, ढ, ण. 'कावादि'। ६ ग. संपभ्ः ।

षष्ठः खण्ड: ६ ] छान्दोग्योपनिपत्। ४६७

तत्तत्रैवं सति यत्र चस्मिन्कौल एतत्स्वपनमयं जीवः सपो भवाति । स्वापस्य द्विप्कारत्वाद्विशेषणं समस्त इति । उपसंहृतसभवरणवृत्तिरित्येतत्। अतो वाह्यविषयसंपर्कजनितकालुष्याभावात्सम्येक् प्सुन्नः संप्रसन्नो भवि। अत एव स्वझं विषयाकाराभासं मानसं स्वम्नपत्ययं न विजानाति नानुभवती- त्यर्थः । यदैवं सुप्तो भवत्यासु सौरतेजःपूर्णासु यथोक्तासु नाडीपु तदा सुप्तः प्रविष्टो नाडीभिर्द्वारभूताभिर्हृदयाकाशं गतो भवतीत्यर्थः । न ह्यन्यत्र सत्संपत्तेः स्वमादर्शनमस्तीति सामर्थ्यान्नाडीष्विति सप्तमी तृतीयर्यां परिणम्यते। तं सता संपन्नं न कश्चने न कश्विदपि धर्माधर्मरूप: पाप्ता स्पृशतीति स्वरूपावस्थितत्वा- त्तदाऽडत्मनः । देहेन्द्रियविशिष्टं हि सुखदुःखकार्यप्रदानेन पाप्मा स्पृर्शतीति नतु सत्संपन्नं स्वरूपावस्थं कश्चिदपि पाप्मा स्पष्टमुत्सहते। अविषयत्वात्। अन्यो ह्यन्यस्य विषयो भवति न त्वन्यत्वं केनचित्कुतथ्विदृपि सत्संपन्नस्य। स्वरूँप- प्रच्यवनं त्वात्मनो जाग्रत्स्वम्ावस्था प्रति गमनं वाह्यविषयप्रतिबोधोSविद्याकामक- रमवीजस्य ब्रह्मविद्याहुताशादाहनिभित्तमित्यवोचाम षछ्ठ एव तदिहापि प्रत्येत- व्यम्। यदैवं सुप्तः सारेण तेजरसा हि नाड्यन्तर्गतेन सर्वतः संपन्नो व्याप्तो भवति। अतो विशेषेण चक्षुरादिनाडीद्वारैर्वा्यविषयभोगायाप्रसृत नि करणा- न्यस्ये तदा भवन्ति। तस्मादयं करणानां निरोधात्स्वात्मन्येवावस्थितः स्वमं न विजानातीति युक्तम् ॥ ३ ॥ नाडीस्वरूपमुक्तवा विज्ञानात्मस्वापाधिकरणतवेन ताः स्तोतुमादौ स्वापं प्रस्तौवि- तत्तत्रेति। सप्तम्यर्थमेव रफुटयति-एवं सतीति। नाडीस्वरूपे पूर्वोक्तरीत्या निरूपिते सतात्यर्थः । एतत्स्वपनमिति क्रियाविशेषणम् । समस्तविशेषणस्यार्थबत्त्वमाह-स्वाप- स्येति। दर्शनवृत्तिवददर्शनवृत्तिश्वेति द्विप्रकारत्वं स्वापस्येष्टम्। तत्र दर्शनवृत्तेः स्वापस्य व्यावृत्त्यर्थ समस्त इति विशेषणम्। तस्य संपिण्डितमर्थमाह-उपसंहृतेति । विशेष- णान्तरमुत्थाप्य व्याकरोति-अत इति। उपसहृतसर्वकरणत्वादिति यावत्। उक्तं विशेषणद्वयमुपजीव्य स्वम्नमित्यादि व्याचष्टे-अत एवेति। नाडीषु प्रविष्टो भवतीति यदुक्तं तदयुक्तं य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मि्शेत इत्यङ्गीकारादित्याशङ्कयाSह -- १ ग. व. ड. च, त, ढ. ण. नालेडयं। २ ग. म्यवसंपन्नो। ३ व. च. ट. ढ. सन्नो । ४ ड च. 2. या दिप। ५ ख, ट, च, ठ. ण.न क°। ६ घ. च. ट. न. शति। ७घ. ङ च. ट, ग. ठ. ड, ढ रूपात्परच्य । ८ ख. ग. ङ, च, अ, ट ढ. ज. सा ना ।९ च, ट, स्प पुरुषस्य त।१० ग. ट.तीत्ययुक्तं।

४६८ आनन्दगिरिकृतटी कासंवलितशांकरभाव्यसमेता-[ ८ अष्टमाच्याये नाडीभिरिति। नाडीष्विति श्रुता सतमी कथं नाडीभिरिति तृतीयया व्याख्यायते तत्नाSह -- न हीि। तदेति सुषुष्त्य वस्थोच्यते। तस्यामवस्थायां कर्माभावे कथं पुनरु

तु कर्माभावादित्यर्थः । अविषयत्वं साधयति-अन्यो हीति। सुषुप्ते स्वरूपावस्थस्य कथं प्रच्यवनित्याशङ्मयाSSह-स्वरूपेति । अविद्याकामकर्मणां बीजमनाद्यज्ञानं तस्य ब्रह्मविद्याख्येनाग्रिना न स्वापे दाहस्तन्विमित्तं सुषुप्तस्य पुनः स्वरूपप्रच्यवनमिति संबन्धः ॥

संपद्य न विदुरित्यादावुदिलमित्याह-इत्यवोचामेति। तजसा हति पाप्मास्पर्शे श्रौतो हेतुस्तं हेतुं व्याचष्टे-यदेति। तद्वयाप्तिकार्यमाह -- अत इति। कार्यकरणसंस्पर्शाभा- बफलं दर्शयति-तस्मादिति॥ ३॥ अथ यत्रैतदब लिमानं नीतो भवति तमतित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्मा- चछरीरादनुत्कान्तो भ्रवति तावज्जानाति ।। ४ ॥ तत्रैवं सत्यथ यत्र यस्मिन्कालेडवलिमानमबलभावं देहस्य रोगादिनिमित्त जरादिनिमित्तं वा कृशीभावमेतन्नयनं नीतः प्रापितो देवदत्तो भवति मुमूर्षर्यदा भवता्यर्थः। तमभितः सर्वतो वेष्टयित्वाऽडसीना ज्ञातय आहुर्जानासि मां तक पुत्र जानासि मां पितरं चत्यादि। स मुयूर्पुर्यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तोडनिर्गतो भवति तावत्पुत्रादीज्ञानाति ॥ ४।। नाडीरेवं स्तुत्वा ताभिरूर्ध्वगमनं प्रदर्शनितुं मरणकालं प्रसञ्चयति-तत्रेति। तस्यै वार्थमाह-एवं सतीति। नडीनामुक्तरीत्या प्राशसये सतीत्यर्थः । ताभिरूर्ध्वगमनप्र- दर्शनप्रारम्भार्थोडथशब्दः। रोगादीत्यादिषद मागन्तुकसर्वनिमित्तसंग्रहार्थम्। जरादीत्यादि- षदं तु नैसर्गिकसर्वनिमित्तद्योतनार्थमिति भेदः । एतन्नयनमिति क्रियाविशेषणम् ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्कामत्यथैतैरेव रश्मि- भिरुध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा भीयते ५ ग ट. दूग्गन। २ क, ग, घ, ङ, ट, वं. ण. पत्यादि। ३ ग. व. ङ, अ. झ .. ट. र. त. थर्र्ध आक्र।

षष्ठः खण्ड: ६] छान्दोग्योपापत्। ४६९

स याव्क्षप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥५॥ अथ यत्र यदैतत्क्रियाविशेषणभित्यस्माच्छरीरादुत्क्रामाति। अथ तदैतैरेव यथोक्ताभी र्मिभिरूरध्वमाक्रमते यथाकर्मजितं (त) लोकं प्रत्यविद्वान्। इतरस्तु विद्वान्यथोक्तसाधनर्सपन्नः स ओमित्योंकारेणाऽडत्मानं व्यायन्यथापूर्व वा हैव, उद्धोध्व वा विद्वांश्चेदितरस्तिर्यङवेत्यभिभायः । मीयते प्रमीयते गच्छतीत्यर्थः। स विद्वानुत्क्रमिष्यन्यावत्क्षिप्येन्मनो यावता कालेन मनसः क्षेपः स्यात्तावता कालेनाSडदित्यं गच्छति पाझोति क्षिप्रं गच्छतीत्यर्थो ने तु तावतैव कालेनेति विवक्षितम्। किमर्थमादित्यं गच्छतीत्युच्यते-एत्द्वै खल प्रसिद्धं ब्रह्मलो- कस्य द्वारं य आदित्यस्तेन द्वारभूतेन ब्रह्मलोकें गच्छति दिद्वान। अती विदुषा प्रपदनं प्रपरचते ब्रह्मलोकमनेन द्वारणेति पपदनम्। निरोधनं निरोधोऽस्मादा- दित्यादविदुषां भवतीति निरोधः । सौरेण तेजसा देह एव निरुद्धा; सन्तो मूधन्यया नाड्या नोत्क्रमन्त एवेत्यर्थः । विष्वड्ड्या इति श्रलोकात् ॥५॥ प्रारब्धकर्मावसानार्थोऽथशब्दः। एतदिति क्रियाविशेषणभेतदुत्क्रमणं यथा स्यात्तथेत्यर्थः। यथोक्ताभिर्नाडीषु प्रसृताभिरादित्यमण्डलादागताभिरिति यावत्। कर्भणा जितं वशीकृतं स्वात्मसंबन्धितामापादितं लोकमनतिक्रम्य तं प्रत्यविद्वान्केवलकर्मवान्गच्छतीत्यर्थः। दहरवि द्यावतो गति दर्शयति-इतरस्त्विति। यथोक्तसाधनं दहरविज्ञानं तेन संपन्नो विशिष्ट इत्यर्थः । स व्यायन्गच्छतीत्युत्तरत्र संबन्धः । यथापूर्व स्वस्थावस्थायामिव मरणावस्थायाम- पीत्यर्थः। वा हेतिनिपातद्वयस्यावधारणरूपमर्थ कथयति-एवेति। उच्छब्दार्थमाह- ऊध्वमिति। वाशब्देन द्योतितं विकल्पं दर्शयति-विद्वांश्वेदिति। यदि विद्वान्प्रभीयते तदोध्वमव गच्छति। यदि त्वविद्व,न्प्रमीयते तदा तिर्यगेव गच्छतीति विभागः। विदुष-

तन्व्यचट्ट-यावतेति। आदित्यप्राप्तौ कि स्यादित्यत आह-अत इति। अविदुषामपि तर्हि प्राप्तानामादित्य ततो निरुद्धानां पुनर्व्रह्मलोकाप्राप्तिरित्याशङ्कयाSडह-सारेणेति। देहे निरुद्धानां मूर्धन्यया नाड्या नोत्क्रमणमविदुषामित्यत्र लिङ्गं दर्शयति-विष्वङ- डिति ॥ ५॥

१ ग. ट. रूध्व आकर् । २ ड. ढ. कर्माजितं। ३ ख. व. ङ. ञ्. ट. ढ. ननु ता। ४ क.दन्ते न्र'।

४७० आनन्दगिरिकृतटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता-[ ८ अष्टमाध्याये-

तदेष श्लोकः। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभ्निनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥६॥ इत्यष्टमाध्यायस्य षठ्ठः खण्डः ॥६॥ तदेतस्मिन्यथोक्तेडर्य एप श्लोको मन्त्रो भवति। शतं चैका चैकोत्तरशतं नाड्यो हृदयस्य मांसपिण्डभूतस्य संबन्धिन्यः प्रधानतो भवन्ति। आनन्त्यादे- हनाडीनाम्। तासामेका मूर्धानमभिनिःसृर्ता विनिर्गता तयोर्ध्वमायन्गच्छन्नमृत- त्वममृतभावमेति विष्वङ्नानागतयस्तिर्यग्विसर्पिण्य ऊर्ध्वंगाश्चान्या नाड्यो भवन्ति संसारगमनद्वारभूर्ता न तमृतत्वाय कि तैर्हयुत्क्रमण एवोत्करान्त्यर्थमेव भवन्तीत्यर्थः । द्विरभ्यासः प्रकरणसमाप्त्यर्थः ॥ ६ ॥ इत्यष्टमाव्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ यथोक्तो्डर्यों नाडीविभागलक्षणः। प्रधानत इति विशेषणतात्पर्यमाह-आनन्त्यादिति। प्रकरणं नाडीविषयं दहरविद्याविषयं वा ॥६ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

(अथाट्टमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।)

"अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एप आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतङ्रह्म" इत्युक्तम् । तत्र कोडसौ संप्रसाद:, कथं वा तस्याधिगमो यथा सोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुंपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिंनिष्पद्यते। येन स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते स किल- क्षण आत्मा। संप्रसादस्य च देहसंबन्धीनि पररूपाणि ततो यदन्यत्कथ स्वरूपमित्येतेऽर्या वक्तव्या इत्यत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते। आरुायिका तु विद्या- ग्रहणसंप्रदोनविधिप्रदर्शनार्था, विद्यास्तुत्यर्था चे राजलेवितं पानीयमितिवत्। विवेकानन्तर्यमथशब्दार्थो -

१ व. ङ च. छ. ञ्. ण. ता नि°। २ ख ङ, ञ्. ठ. ढ. ण. 'ता नामृ0। ३ क. ग. ट. ढ. निरू।४ ग. व. च, ट. 'दायवि। ५ ख. ञ्. ण. वा। ६ ख. छ. त्र. प. दयामु । ७ ख. छ. त्र. ण. 'मुक्ताम ।

सप्तमः खण्ड: ७} छान्दोग्योपनिषत्। ४७१

व्याख्यातः । शरीरात्समुत्थानं तस्मिन्नहंममाभिमानत्यागः । स्वरूपं विशिनाष्टि-एष इति। उत्तिकर्तृत्वमाचार्यस्य दर्शितमेव । प्राणो वा संप्रसादो विज्ञानाहमा वेति संशया- पृच्छति-तत्रेति। प्रकृतं वाक्य सत्तम्यर्थः । तस्य च संप्रसादस्य परमात्मविषयं ज्ञानं केनोपायेन भवतीति प्रश्नान्तरमाह-कथं वेति। कि तस्य परमात्माधिगमेनेत्याश- ङ्कयाSSह-यथेति। तथा तस्याधिगमः कथमिति संबन्धः। अभिनिष्पद्यमानरूपश्चाSड्मा सविशेषो निर्विशेषो वेति प्रश्नान्तर करोति-येनेति। आत्मनो हि सच्चिदानन्दैकताना- दर्थान्तराणि रूपाणि दृश्यमानानि शररिसंबन्धप्रयुक्तानि । तथा च ततः शरीरादुपाधेर्य- दन्यत्तस्य स्वरूपं तत्कथं सर्वप्रमाणाप्रतिपन्नमस्तीति प्रश्नान्तरमाह-संपसादस्य चेति । एतेषां प्रश्नानामुत्तरत्वेनोत्तरग्रन्थमवतारयति-इत्येत इति। प्रजापतेरिन्द्रविरोचनयोश्व संवादरूपा याऽत्राSडख्यायिका दृश्यते सा किमर्थेत्याशङ्कयाSह-आख्यायिका त्विति। शिष्यस्य विद्याया ग्रहणे गुरोस्तस्याः सम्यकप्रदाने च यो विधि: श्रद्धालुत्वादिप्रकारस्तत्प्रद- शनार्थेति यावत्। यद्वा विद्याया ग्रहणं स्त्रीकरणं यत्र संप्रदाने तद्दानपात्रे शिष्ये दृश्यते तस्य विधिर्ब्रह्म वर्यादिस्तत्पदर्शनार्थेत्यर्थः । आख्यायिकायास्तात्पर्यान्तरमाह-विद्येति। प्रजापतिना प्रोक्ता देदरसुरैश्व प्राथितेन्द्रविरोचनम्यां देवासुराधिपतिभ्यामायासेन महता प्रेप्सिता देवराजेन च कर्थचित्प्राप्ता तस्मान्महार्हेयं विद्येति तस्याः स्तुत्यर्थाऽड्यायिके- त्यर्थः । महद्भिरुपासितस्य महार्हत्वे दृष्टन्तमाह -- राजसेवितमिति।

आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपास: सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽ- न्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाशश्र लोकाना- मोति सर्वाश्श्व कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजा- नातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विसृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्य- कामः सत्यसंकल्पः । यस्योपासनायोपलब्ध्यर्थ हृदयपुण्डरीकमभिहितं यस्मि- न्कामा: समाहिताः सत्या अनृतापिधाना यदुपासनसहभावि ब्रह्मचर्य साधन- मुक्तमुपासनफलभूतकामप्रतिपत्तये च मूर्वन्यया नाड्या गतिरभिहिता सोऽन्वे- पृव्य: शास्त्राचार्योपदेशैज्ञातिव्यः स विशेषेण ज्ञातुमंष्टव्यो विजिज्ञासितव्यः स्वसं-

४७२ जानन्दगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टमाध्याये= वैद्यतावापादयितव्यः । कि तस्यान्वेषणादिजिज्ञासनान्च स्यादित्युच्यते-स सर्वोथ लोकानामति सर्वोश् कामान्यस्तमात्मोनं यथोक्तन प्रकारेण शास्त्री- चार्योपदेशेनान्विष्यX विजानाति स्वसंवैद्यतामापदयति तस्यैतत्सर्वलोकका माताप्तिः सर्वात्मता फलं भवतीति ह किल पजापतिरुवाच। अन्वेष्टव्यो विजि- ज्ञासितज्य इति चैप नियमविधिरेव नापूर्वविधि: । एवमन्घेष्ठव्यो विजिज्ञा- सितव्य इत्यर्थः। दृष्टार्थत्वादन्वेषणविजिज्ञासनयोः। दष्टार्थत्वं च दर्शयष्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्यनेनासकृत्। पररुपेण च देहादिधभैंरवग्यमान- स्याऽडनमनः स्वरूपाधिगमे विपरीताधिगमनिव्टत्तिर्दद्टी फलमिति नियमार्थतै- वास्य विधर्युक्ता न त्वग्निहोघादीनामिवापूर्यविधित्वमिह संभवति ॥ १ ॥ यन्मायोपाधि सविशेषं चैतन्यं तदेव निरुपाधि निर्विशेषमिति सविशेषनिर्विशेषयोरभे- दाभिप्रायेण प्रजापतिवाक्यं व्याकर्तुमादत्ते-य आत्मेति। तत्र सोऽन्वेष्टव्य इति वाक्ये सशब्दार्थमाह-यस्येति। उपासनमपि किमर्थमित्यपेक्षायामाह-उपलब्ध्यर्थमिति। तस्यैतत्फलमिति संबन्धः। कर्थ निर्गुणविद्यायाः सर्वलोककामवाष्ति: फलमित्याशङ्कय।SSह- सर्वात्मतेति। परिच्छेदभ्रमव्यावृत्त्या पूर्णस्वरूपणावस्थितिरित्यर्थः । प्रजापतिवाक्यात्प्रती- यमानविधिस्वरूपमाह-अन्नेषृव्य इति । एवकारव्याचत्य दर्शयति-नापूर्वविधि- रिति । शब्ददिब विद्यदये तदुत्पस्थर्थडपूर्वविधिरग्रिहोन्रादिविधिवन्न संभवतीत्य्थः । कथमिह नियमविधिरपि स्यादवघात वधिवठित्याशङ्कयाऽह-एवमिति। मिथ्याज्ञानसे- स्कारप्राबल्पादनात्माभिनिवेशस्य पक्षे परातौ शास्त्राचार्यभ्यामात्मान्वेषणभेव कार्यमिति नियम इत्यर्थः । इतश्व नियमविधिरेत्र नापूर्वविधि रत्याह-दष्टार्थत्वादिति। अन्वेषण- विजिज्ञासनाम्यां ज्ञानसाधनमुक्तं तस्य च विद्याद्वाराSविद्यानि त्तिर्दष्टमेव फलनन्वय्पति रेंकाम्यां तद्वेतुत्वावगमात्तथा च तत्र नापर्वविधेरवकाशोडस्तीत्यर्थः । तयोर्दष्टफलले चाक्पशेषमनुकूलयति-दृष्टार्थत्वं चेति। कथमसकृत्प्रयुक्तेन न पश्पाभीति वर्तमानोप- देशेनान्वेषणादेर्द्ृष्टफलतेत्याशङ्कय देहातिरिक्तात्मवादिनां वाक्नोत्थज्ञानादनुमानाच मनुष्य-

त्तमाह -- इति नियमार्थतति। अपूर्वविधित्वं तद्विषयत्वमिति यावत्। इहेत्यन्वेषणादेरु

x अत्राव्विष्यो माष्यान्मूचेऽरन्विष्येति पाठोऽनुमेयः।

१ व. ङ. च. थोकप0 । २ व, ङ, च, ट, ड, ढः 'धिर्नापू0 । ३ क. ख. छ. ञ. ण. न प० । ४ स. ञ. ण. हमेच फ"।

सतम: खण्डः ७] छीन्दोग्योपनिषद्। ४७३

तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमा- त्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाशश्र् लोकानापोति सर्वाशथ्र कामानितीन्द्रो हैव देवा- नामभिप्रवव्राज विरोचनोडमुराणां तौ हासंवि- दानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाज- गमतु: ॥२॥ तद्धोभय इत्याद्यारयायिकाप्रयोजनमुक्तम् । तद्ध किल प्रजापतेर्वचनसुभये देवासुरा देवाश्रासराश्च देवासुरा अनु परम्पेरागतं स्वकर्णगोचरापन्नमनुबबुधि रेडनुबुद्धवम्तः । ते चैतत्परजापतिवचो बुद्ध्वा किमकर्वन्नित्युच्यते-ते होचु- रुक्तवन्तोऽन्योन्यं देवाः स्वपरिपद्यसुराश्च हन्त यद्यनुमतिर्भवरता प्रजापतिनोक्त तमात्मानमन्विच्छामोऽन्वेषणं कुनो यमात्मानमन्विष्य सर्वोक् लोकान/प्रोति सवा्च कामानित्युक्त्वेन्द्री हैव राजव स्वयं देवानामितरान्देवांश्च मोगपरिच्छद च सर्व स्थापयित्वा शरीरमात्रेणैव प्रजापर्ति प्रत्यभिप्रवत्राज प्रगतर्वास्तिथा विरोचनोऽसुराणाम्। विनयेन गुरवोऽभिगन्तव्या इत्येतदशयति। न्रैलोक्य- राज्याच गुरुतरा विद्येति। यतो देवासुरराजौ महाँहैभोगाहौ सन्तौ तथा गुरु- मभ्युपगतचन्तों। तौ ह किलासंविदानवेवान्योन्यं संविदमकर्वाणौ विद्याफर्ल मत्यन्योन्यमीष्यी दर्शयन्तौ समित्पाणी समिद्ारहस्तौ प्रजापतिसकाशमाजग्म- तुरागतवन्तौ ॥ २ ॥ इदानीमाख्यायिकां व्याख्यातुमाखयिका तु विद्याग्रहणसप्रदानविविप्रदर्शनार्थेत्यादि- नोकतं स्मारयति-तद्धेति। अवतारिताख्यायिकाक्षराणि व्याचष्टे-तद्धेत्यादिना। किमितीन्द्रविरोखनौ विद्यार्थिनावपि परिकर परित्यज्य शरीरमत्रेण प्रजपति प्रगतवन्तौ तत्राSडह-विनयेनेति। तयोरुक्तरूपगतिवशादेत दर्शितमर्थान्तरं कथयति-त्रलो- कयेति। विद्येति दर्शयतीति पूर्वेण संबन्धः । तस्पा गुरुतरतवरे हेतुमाह-यत इति। संविदं नैत्रीम् ॥ २।। तौ ह द्वातिश्शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह

१ व. ङ. ठ. हने। २ ख. ज. ण. स्परयाडडग । ३ ग, व, ङ, च, ट, ड. हे त'। ४ व. ङ च, ड देवाश्र् प०।५ग, ट. स्वरूप ६ व, च, नद्रो हरा।७घ. च. ढ "हाभो १ ट क, ग, न्तौ तौ त ।९ ख, ग, छ. ञ्. ण. 'विवेः प्र"। ६०

४७४

प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति तौ होचतुर्य आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु- विशाको विजिघत्सोऽिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वाःध् लोकानामोति सर्वाशव्व कामान्य- स्तमात्मानमनुविय विजानातीति भगवतो बचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तममिति ॥ ३॥ तौ ह गत्वा द्वानरिशतं वर्षाणि शुश्रूषापरौ भूत्वा ब्रह्मचर्यमूपतुरुषित- वन्तौः। अभिप्रायज्ञः पजापतिस्तावुवाच किमिच्छन्तौ कि प्रयोजनमभि- प्रेत्येच्छन्ताववास्तमुपितवन्तौं रुवामितीत्युक्तौ तौ होचतुः। य आत्मेत्यादि भगवतो वचो वेदयन्ते शिष्टा अतस्तमात्मानं ज्ञातुमिच्छन्ताववयास्तमिति। यद्यपि प्राक्मजापतेः समीपागमनादन्योन्यमीर्ध्यायुक्तावसूतां तथाऽप विद्यापा-

तेनेदं प्ख्यापितमात्मविद्यागौरवम् ॥ ३ ॥। तमाह्मानं ज्ञातुमिच्छन्ताववास्वरेति वत्तव्येड्यवास्तमिति प्रजापतिवधोनुकर्षणमात्र- मिति द्रषव्यम्। अथेन्द्रविरोचनयोर्मिथो वैरिणोः कथमेकत्नावस्थानं चिरमासीित्याश ड्याऽह-यद्पीति। देवासुरजये: स्वमावतो वैरिणोरि विद्यायितेन चिरमेकत्र ब्रह्म चर्यवासेन सूचितमर्थ दर्शयति-तेनेति॥३॥ तौ ह पजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वलेत्यथ योडयँ भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्वायमादर्श कतम एप इत्येष उ एवैंषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच॥ ४ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य सप्तनः खण्डः ॥ ७॥

₹ झ. विष्य २ झ. थ. 'ह भ। ३ ख, ग न्र, ट, ठ. ढ. ण. मित्यवारवेलि। ४ ख. त्. ण. वेवं भू'।

सनमः खण्ड. ७] 1 छान्दोग्योपनिपत्। ४७५

तावेवं तपस्विनौ शुद्धकल्मपौ योग्याुपलक्ष्य प्रजापतिरुवाच ह-य एपड क्षिणि पुरुपो निद्टत्तचक्षुमिर्मृदितकषायैदश्यते योगिभिर्द्रष्ा, एष आत्माSपहत- पाप्मादिगुणो यमवोचं पुराडहं यद्विज्ञानात्सर्वलोककामावािरेतदमृतं भूमाख्य- मत एवाभयमत एव ब्रह्म वृद्धतममिति । अथैतत्पजापतिनोक्तमक्षिण पुतषो दृश्यत इति वचः श्रत्वा छायारूपं पुरुषं जगृहतुः । ग्रृहीत्वा च दृढीकरणाय पजापर्ति पृष्टवन्तौ। अथ योडयं हे भगवोऽप्सु परिख्यायते परि समन्ताज्ज्ञायते यश्चायमादर्श आत्मनः प्रतिचिम्वाकारः परिख्यायते खड्गादौ च कतम एष एवां भगवद्दिरुत्त: िवैक एव सर्वेष्विति। एवं पृष्टः प्रजापतिरुवाच-एप उ एव यश्चक्षुषि द्रष्टा मयोक्त इति। एतन्मनसि कृत्वैषु सर्वैष्वन्तेषु मध्येषु परिख्यायत इति होवाच। शु द्धव ल्मषै मक्षाहितदोषाविति यावत्। पुरुषो द्रष्टेति संबनधः। अस्मदादिभिस्तत्र द्रष्ट। दृष्टो नास्तीत्याशङ्कयाऽऽह-निवृत्तेते। इन्द्रियाणां विषयम्यो वैमुर हेतुमाह- मृदितेति। योगिमि: रुमािनिष्टैरन्तर्दृष्टिभिरिति यावत्। य आत्मेत्यादिवाक्येनास्नैव वाक्यतां दर्शयति-एष इति। भूमविद्यया चास्यैकवाक्यत््रं सूचयति-भूमाखयमिति। इतिशब्दो वाक्यसम,प्त्यर्थः । उक्तऽर्ये वाक्यं पातयति-अथ योऽयमिति। प्श्नथोड- थशब्दः। इतिशब्दः समाप्त्यर्थः । यश्चक्षरुपलक्षितो द्रष्टैत एतर मयोक्ोडपहतपाधैमादि- धर्मवानात्मा युवभ्यां पुनरन्यथा गृहीतमिति निपातेन सूचयल्षक्तवान्प्रजापति- त्याह -- एवमिति। प्रजापतिश्वदेवमुक्तवानक्थ तर्हि तयोैमुख्यं न निवृत्तमित्या- शङ्कयाSSह-एतदिति । यथोक्तवचोरूपं वस्त्रिति यावत्। ननु कथं युक्तं शिष्ययोरविपरीतग्रहणमनुज्ञातुं प्रजापतेनिंगतदोषस्याऽडचा- र्यस्य सतः। सत्यमेवं, नानुज्ञातन्। कथम्। आत्मन्यध्यारोपितपाण्डित्यमहँत्व- बोद्धत्वौ हीन्द्रविरोचनौ तथैव च प्रथिता लोके। तौ यदि प्जापतिना मूढौ य विपरतग्राहिणावित्युक्तौ स्यातां ततस्तयोश्चित्ते दुःखं स्यात्तज्जनिताच्च चित्तावसादातपुनःप्रश्नश्रवणग्रहणावधारणं प्रत्युत्साहविघातः स्यादतो रक्षणीयौ शिष्याविति मन्यते प्रजापतिः । गृह्लीतां तावत्तदुदशरावदृष्टान्तेनापनेव्यामीति १ ख. ञ्. ठ. ण.मित्येत° । २ ख. व, ङ, च. ञ्, ठ. ड. ढ. ण. भव।२ ख. 'पाप्मत्वादि' ।४ च. ङ. ठ ड. ढ. सतो न०।५च, ठ. 'वं तथाउप्यात्म६ क. म्। तथाऽप्यात्म। ७ ख अ हत्यादुद्धनत्वादुद्धनौ ही'। ण. 'हस्त दुद्वृत्तादुद्धे ही'। ङ. हत्नावजो क म, य, ञ्र च ट ठ ड, ढ. श्रितदु

४८६

च। वतु न युक्तमेप उ एवेत्यनृनं वक्न। न चानृतमुक्तम्। कथझ्। आत्म नोक्तोडक्षिपुरुषो मनांस संनिहिततरः शिष्यगृहीताच्छायात्मनः । " सर्वेपा चाभ्यन्तरः सर्वान्तरः" इति श्रुनेः । तमेवावोचदेप उ एवेत्यतो नानृतमुक्त प्जापतिना। तथा च तयोविपरीतग्रहणनिवृत्त्यर्थ ह्याह ॥ ४ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य सप्मः खण्डः ॥ ७॥ यह्जापतिना मनसि निहितं तत्प्रक्ट,कर्तु चेदयति-नन्विति।यष्टशष्यगत विपरीतग्रहगमाचार्येणानुज्ञातुमयुक्तमियङ्गीक्रृय प्रजापतेरभिप्रायमाह-सत्यमेचमिति। कथं त्हहि तयोनिपरीतग्रहणमपनेतव्यमित्याशङ्कयाSडह-गलीतां ताबदिति। ताव द्विपरीतमिति शेषः । चकारेण क्रियापदमनुकृष्यते। यद्यदाचरति श्रेष्ठ इति न्यायेन सर्वेषां मृषावादित्वं स्यादिति शङ्कते-नन्विति। प्राजापत्यमभिप्रायमेव प्रकटयन्नतिप्रसङ्गं परि हतुं तदीयमनृतवादित्वं दूषयति-न चेति। तदेवाSSकाडक्षापर्वक स्फुटयति-कथ- मित्यादिना। शिष्याम्यां गृहीतो योडयमात्मा ततः सकाशादात्मना स्वेनैव प्रजापति- नोक्तो योडस्त्यक्ष्युपलक्षितो द्रष्ट स मनसि प्रजापतेः संनिहिततरोड़तः स एव तेनोक्त इत्यर्थः । इतश्व द्रश प्रजापतेर्भनसि संनिहिततर इय्याह-सर्वेषां चेति। प्रजापतेर्मनसिः द्रष्टः संनिहितत्वऽपि क्थं तस्प न मृषावादित्वमत आह-तमेवेति। इतश् प्रजापतेर्न सृषावादित्वमित्याह-तथा चेति ॥ ४ ॥ इत्यष्टमाव्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥७॥

(अथाटमाध्यायस्पाष्टम: खण्डः ।)

उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथ- स्तन्मे प्बूतमिति तौ होदररावेडवेक्षांचकाते तौ ह प्रजापतिरुवाच कि पश्यथ इति तौ होचतुः सर्रमे- वेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमक्य आ नखवेक्यः प्रतिरूपमिति ॥१॥ उदशराव उदकपूर्ण शरावादावात्मानमवेक्ष्यानन्तरं यत्तत्राऽडत्मान पक्यन्ती न विजानीयस्तन्मे मन प्रवूतमाचक्षीयाथामित्युक्ती तौ ह

१ ख. ज. ञ, 'क्षिण् पु०। २ व, इ. च, 'हीतच्छा" । ३ ग, ट. शिष्य।

अटम: खण्ड: ८] छान्दोग्योपनिपत्। तयैवोदशरावेऽवेक्षांचक्राते अवेक्षणं चक्रतुः । तथा कृतवन्तौं तौ ह प्रजापति- रुवाच किं पश्यथ इति। ननु तन्मे प्रव्रूतमित्युक्ताभ्यामुद्शरावेऽवेक्षणं कृत्वा पजापतये न निवेदितमिदमावाभ्यां न विद्ितमित्यनिवेदिते चाज्ञानहेतौ ह मजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तत्र कोडभिपाय इति। उच्यते-नैव तयोरिद-

येन वक्ष्यति तो ह शान्तहृदयौ प्रवत्रजतुरिति। न ह्यनिश्चितेऽभिशरेतार्थे प्रशान्त हृदयत्वमुपपद्यते। तेन नोचतुरिदमावाभ्यामविदितमिति। विपरीतग्राहिणौ च शिष्यावनुपेक्षणीयाविति स्व्रयमेव पप्रच्छ कि पश्यथ इति, विपरीतनिश्चया पनयाय च वक्ष्यति साध्वलंकृतावित्येवमादि। तौ होचतेंः -- सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्य आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति, यर्थैवाऽडवा है भगवो लोमनखादिमन्तौ स्व एचमेवेद लोमनखादिसहितमावयोः प्रतिरूप- मदशरावे पश्याव इति ॥ १ ॥ आत्मानमुदशरावेडवेक्ष्य तं तत्राऽड़त्मानं पश्यन्तौ तावनम्तरं यदात्मनो न विजानीथो युवां तन्मे प्रब्नतमिति संबन्धः । प्रज.पतिवचनमुपक्रमानुकलं न भवतीति शङ्कते- नन्वििति। उपक्रममतिक्रम्य ज्रुताणस्य प्रजापतेरभिप्रायमाह-उच्यत इति। तत्र प्रथममिन्द्रविरोचनाभ्यामावाभ्याभिदमविदितमिति प्रजापति प्रत्यवचने कारणमाह-नैवति। छायात्मनि च्छायायां तद्वेतौ शरीरे चेन्द्रविरोचनयोर्यथाक्रममात्मधीरियं निश्चिता प्रतृ- तेत्यर्थः। तयोस्तत्राSडत्मप्रत्ययस्प निश्चितत्वे गमकमाह-येनेति। प्रव्रजनेऽपि शान्त- हृदययोस्तयोः सत्यप्रत्ययस्य कर्थं निश्चितत्वनित्याशङ्कयाSSह-न हीति। तेन विपरीत- ्रराहित्वेनेति यावत् । उक्तमगहीत्वा विपरीतं गृहीतवन्तौ तारि प्रजापतिनोपेक्षणीयौ कुबु· द्वित्वादित्याशङ्कय प्राजापत्यमभिप्रायमाह-विपरीतग्राहिणौ चेति। कथमिंदं प्रजापते- दभिमतमित्यविगतमत आह-विपरीतेति। प्राजापत्ये प्रश्ने देवासुरराजयोरविरीतम्र- हणमनुवदति-तौ हेति ॥ १॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकतौ सुवसनौ परिष्कतौ भूत्वोदशरावेडवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकतौ सुवसनौ परिष्ठतौ भूत्वोदशरा-

१ व. च. न्तो च। तौ। २ ख. ञ. 'त्यचिने । ३ व. च, ड, ग. 'वित्यादि) ४ कृ ग व ङ च, ट, ठ, ड. ढ, ग. 'तु: । यथ'।

आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टवाध्याये-

वेऽवेक्षांचक्रते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तौ ह पुनः प्रजापतरुवाच च्छायात्मनिश्चयापनयाय, साध्बलंकृतौ यश स्त्रगृहे सुबसनौ महार्हवस्त्रपरिधानी परिष्कृतौ छिन्नलोमनखौ च भूतोदशरावे पुनरीक्षयामिति। इह च नाऽडदिदेश रदज्ञात तन्मे ब्रूतमिति। कर्थ पुनरनेन साध्वलंकारादि कृत्वोदशराविऽवेक्षणेन तयोश्छायातय्रऽपनीतः स्यात्। साध्वलंकारतुवसनादीनामार्गेन्तुकानां छायाकरत्वमुदशरावे यथा शरीरस- वैद्धानामेवं शरीरस्यापि च्छायाकरत्वं पूर्व वभूवरेति गभ्यते। शरीरवदेशाना च लोमनखादीना नित्यत्वेनाभिमेतानामखण्डिताना छायाकरत्वं पूर्वरहलीत्। छिन्नेषु च नैव लोमनखादिच्छाया दृश्यतेडतो लोमनखादिवच्छरीरस्याप्याग- मापायित्वं सिद्धमित्युदशरावादौ दृश्यमानस्य तन्निमित्तस्य च देहस्यनात्मत्वं सिद्धम्। उदशरावादौ छायाकरत्वाददेहसंबद्धालंकारादिवत। न केवलमेताव- देतेन यावत्कििदा मोयत्व भिमतं सुखदुःखरागद्वेपमोहादि च कादाचित्कत्वा- नखलोमादिवदनत्मति प्रत्येतव्यम् : एवमशेषमिथ्याग्रहापनयनिमित्ते साध्- लंकारादिद्टष्टान्ते प्रजापतिनोक्ते श्रत्वा तथा कृतवतोरपि च्छायात्मविपरीतग्र नापजगाम यस्मात्तस्मातसवदोपेणैव केनचित्मतिबद्धविवेकविज्ञानाविन्द्रविरोच नावभतामिति गम्यते। तो पूर्ववदेव दृढनिश्च्यौ पप्रच्छ कि ५शयथ इति ॥२॥ तदपनयनप्रकारं सूचयति-तो ह पुनरिनि। छायायां तद्ेतौ च देहे तयोरा तमनिश्वयो यस्तस्य निरासायेति यावत्। इह पेति पर्यायोकिः । नाSडदिदेश तत्प्रयो- जनाभावादित्र्थः। उक्तोदहरणेन च्छायायां देहे चन्द्रविरोचनयोरामप्रत्ययो नापनीतो भवतीति शङ्गते-कथमिति। छायायस्तत्कारणस चाऽडगन्तुकत्व,दनतमत्व- मत्र विवक्षितमित्युत्तरमाह-साध्वलंकारेति। पूर्वमुद कादिसंबन्ध, वस्थायामिति यावत् व्यमिचरित्वाच्च मिति। उपपत्तिम्यां सिद्धमर्थं निगमयति-उत्युदशरावादाचिति। न केवलं छायातत्कारणयोरेवानात्मत्वं कि तुक्तन्यायेनाहंकार,दीनां तद्र्माणा चाडत्मीयत्वं

₹ क. ग, व, च, ट, ठ, ड. ढ. ण राववे'। २ स. ग घ. च. ठ. ड ढ ण.ग. न्तनां ।३ क ग,ढ,ट, ड, ाना ।X च, डति निग° ।५ ग, च तेषु नै। ध. ड. ठ. ड. ढ 'त। एते ।७ . म. ञ्र ट, ठ, ड, ण. 'दि का।८ क. योखना। ९ ख. ञ. प.ह्नतामाह।

अष्टनः खण्डः ८] छान्दोग्योपनिपत्। ४७९ प्रत्युक्तमिति प्रसङ्गादतिदिशति-न वेवलमिति। आत्मववाभिमैतमहंकारादीति शेषः मोहादावात्मीरत्वाभिमतमिलव्याहार्यम्।एतेनंति सूचितमेव हेतुं दर्शयति-कादा

विपरीत ग्रहणस्यापगतत्वात्तिसुत्तरण प्रजापतिवा:य। त्याशङ्कयाउडह- एवमिति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकतौ सुवसनौ परिष्कता स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकतौ सुवसनौ परिष्कतावित्येष आत्मेति होवाचैतदसृतमभय मेतद्वह्लेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवत्रजतुः ॥ ३ ॥ तो तथैव प्रतिपन्नौ यर्थवेदममिति पूर्ववद्यथा साध्बलंकारादिवििष्टावावा स्व एव्मषरमीं छायातमानाविति सुतरां विपरीतनिश्चयौ बभूवतुः। यस्याडत्मनो लक्षणं य आत्माऽपहतपाष्मेत्टुकत्वा पुनस्तद्विशेपमन्विष्यमाणयोर्य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति साक्षादात्मनि निर्दिष्टे ताद्विपरीतग्रहापनयायोदशरावसाध्वलं- कारदृष्टान्तेप्यमिहित आत्मस्वरूपवोधाद्विपरीतग्रहो नापगतः। अतः स्वदोषेण

निधायैप आत्मति होवाचेतदमृनमभयनेतद्रह्मेति प्रजापतिः पूर्ववत्। न तु तद- भिमेतमात्मानम् । य आत्मेत्याद्यात्मलक्षणश्रवणेनाक्षिपुरुपश्रुत्या चोदशरा- घुपपश्या च संरकृत तावत्। मद्ूचनं सर्वे पुनः पुनः स्मरतोः प्रतिबन्धक्ष- याच्च स्वयमेवाऽडत्मचिपये विवेको भविष्यतीति मन्वानः पुनर्व्रह्मचर्यादेशे च

पतिः। तौ हेन्द्रविरोचनी शान्तहृदयौ तुष्टहृदयौ कृतार्थबुद्धी इत्यर्थः। न तु शम एव, शमश्चेत्तपोर्जातो विपरीतग्रहा विगतोऽभविष्यत्नवत्र नतुर्गतवन्तौ । ३ ॥। तथैवरेत्यस्य व्यासह्ँयानं पूर्ववदिति। यथैवेदमितति प्रतीकग्रहणं तक्व्ाचष्टे -- यथेति। शवां स्व इतीदमुदाहरणं यरववति संबन्धः। अक्षि क्यादुदशराववाक्यसाव्र्ल

१ ख. ञ्, ण. मताहं'। २ ग. ढ़. हस्या', ३ क, म, व. ङ, च, ट, ठ. ण 'रावे सा2 ४ ट. ड. कयनि । ८ ट. र्हर्पः कृना । ६ व च, ट, ग, होडपग। ७ म. ट, व्याख्या।

६८०

फारवाक्याव्च च्छायातद्वेव्वीरन्यतरत्यैवाऽडतमत्वमभ्यासादिति भ्रनातिशयः सुतरामित्युक्तः । - दिति। एकशब्देन तयोरभिप्रेतमेधाSऽतमानं छायाख्यं देहारं च परामृश्य प्रजापतिरनु- मोदितवानित्याशङ्कयाऽडह-न त्विति। तौ ह शन्तहृदयावित्यान्वाक्यस्य तात्पर्य- माह-य आत्मेत्यादीति। संस्कृतौ तावद्भवतामिति शेषः । संस्कृतयोरपि तयोरात्म- विषये क्थ विवेको भविष्यतीत्याशङ्कयाऽह-मद्चनमिति। उपेक्षायां कारगान्तर- माह-पुनरिति । किभेति शान्तहृदयत्वं तुष्टहृदय:वेन व्याखायते हृदयगतः शम एत कि न विवक्ष्यते तत्राSऽह -- न त्विति ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानपलक्याSडत्मा- नमननुविय बजतो यतर एतदुपनिषदो भवि- व्यन्ति देवा वाडसुरा वा ते पराक्षविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराअगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं शोवाचाऽडत्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरत्नुभी लोकाववाप्जोतीमं चायुं चेति। ४॥ एवं तयोर्गतयोरिन्द्रविरोचनयो राज्ोभोंगासक्तयोर्यथोक्तविस्मरणं स्वादि त्याशडडय्याप्रत्यक्षं प्रत्यक्षवचनेनें च चित्तदुःखं परिजिहीर्पुस्तौ दूर गच्छन्ताव

मत्वोवाच प्रजापतिः । अनुपलभ्य यथोक्तलक्षणमात्मानमननुव्यिद्या स्वात्मम त्यक्षं चाकृत्वा विपरीतनिश्रयी च भूतेन्द्रविरोचनावेती व्रजतो गच्छेयाताम्। अतो यतरे देवा वाडसुरा वा कि विशेपितेनैतद्पनिपद आभ्या या बृहीताSS न्मविद्या सेयसुपनिषद्येषां देवानामसुरणां वा त एतदुपनिषद एवंविजाना एतन्निश्रया भविष्यन्तीत्यर्थः। ते कि, पराभविष्यन्ति शयोमागोत्पराभूता वहिर्भूता विनष्टा भविष्यन्तीत्यथेः । स्वगृ्ह गच्छतोः कुरामुरराजयोर्योसुर- राजः स ह शान्तहृदय एव सन्विरोच सोऽसुराख्जगाम। गत्वा च तेम्योड सुरेभ्यः शरीरात्मवुद्धिर्योपनिपत्तामेतायुपनिषदं प्रोशचोक्तवान्। देह-

१ ख. ञ्. ण ख्पातं ह। २ ख, त्र ट, ण. 'शङ्क्य मत्यक्ष । ३ ठ. ढ. ने । ४ क. न तयोश्वित्त' । ५ रु. ञ 'गौ भू'।

अष्टम: खण्डः ८३ छान्दोग्योपनिषद्। ४८१

माचमेवाउडत्मा पित्रोक्त इति। तस्मादात्मैन देह इह लोके महय्यः पूजनी- यस्तथा परिचर्यः परिचरणीयस्तथाऽऽत्मानमेवेह लोके देहें महयन्परिचरंश्रोभ लोकाचवास्नोतीमं चामुं च । इहलोकपरलोकयोरेव सर्वे लोकाः कामा्चान्तर्भ- चन्तीति राज्ञोऽभिशयः॥४॥

एवं तयोररिति। ग्रजापतिरवाचेति संबन्धः।तर्हि किमिति लावोहूय नोक्तवानितयाश- क्याSऽह-प्रत्यक्षव्रचननेति । कतृर्वेन संबन्धार्थ्रमुक्तमेत्र पुनरनुवदति-प्रजाप- पतरिति। किमसाचू चिवानित्यपेक्षायामाह-अनुपलभ्येति। यथोक्तं प्रजापलिवाक्य

तथोत्तत्वरेऽपि किमस्माभिस्तत्र कर्तव्यमियाकाक्कयाSऽह-तस्मादिति। तथा पूजनी- यत्ववदिति यावत। कथेत्युक्तप्रकारोकि: ।. तथाऽपि म्रार्थिता सर्वलोककामावाल्निरसिद्धे-

तस्मादप्ययेहाददानमश्रद्दवानसयजमानमाहुरासुरो वतेत्यसुराणा ह्वेषोपनिषत्मेतस्य शरीरं शिक्षया चसने नालकरिणेति सस्कुर्न्त्येतेन ह्मुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥ इस्मष्टमाध्यायस्याष्टम: खण्डः ॥८॥ तस्मासतसंमदायोडद्याध्यनुवर्तत इतीह लोकेडददरनं दानमकुताणमविभाय शौलमश्रदधानं सत्कार्येषु श्रद्धारहितं यथाशक्त्ययजमानमयजनस्त्रभावमाहु- रासुरः खल्बयं यत एवंस्व्रभावो वतेति विद्यमाना आहु: शरिट्वाः । असु- राणां हि यस्मादश्रह्धानतादिलक्षणैपोपनिषत्। तयोषनिषदा संस्कृताः सन्तः प्रेतस्य शरीरं कृणपें भिक्षया गन्धमाल्यान्नादिलक्षणया वसनेन वस्त्रा-

तेन कुणपसंस्करेणामुं पेत्य प्रतिपचव्यं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ।। इत्यष्टमाध्यायस्याष्टम: खण्डः॥८।

१ क. ख. छ. ञ. पह। राज्ञारि २ ख. छ. ञ्. ण. चाचाडडहय।३ ख ञ्. ड्द्यापीहा। ४ स. न्. तेनामुं। ५ ख, त, डूड । ६ ख, घ, ञ उ, ड, ढ. ण. दानमवि"4 १ ख. च, त्र, ढ. सुर आसुरः । ८ ख, ग, घ, ङ, च, ज, ट, ढ, ण.ताल । ९ क र प ह, च, ट, उ, ड ढ. कागटिकरमन ध'। ६ ९

853 आनन्दगिरिकतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[ ८ अष्टमाध्याये- विरोचनसंप्रदायस्याविच्छिन्नत्वं दर्शयति-तस्मादिति। देहात्मवादस्याSSसुरत्वादिति यावत्। तत्संप्रदायस्तेषां विरोचनप्रभतीनामसुराणां संप्रदायो देहात्मत्वोपरेशः । किमि- त्यात्मत्वादिरहितमासुरमाह्ुरित्यपेक्षायामह-असुराणां हीति। प्रकृतोपनिषःकार्य कथ- यति-तयेति ॥५॥ इत्यष्टमाव्यायस्याष्टमः खण्डः ।८।

(अथाष्टमाध्यायस्प नवमः खण्डः । )

अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्ध्य ददर्श यथैव खल्व- यमस्मि्छरीरे साध्वलंकते साध्वलंकतो भवति सुबसने सुवसनः परिष्ठते परिष्कृत एवमेवायम- स्मिन्नन्घेऽन्धो भवति सत्रामे स्रामः परिवृक्णे परि- वृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति ॥३॥ अथ ह किलेन्द्रोऽपाप्यैव देवान्दैव्याऽक्रौर्यादिसंपदा युक्तत्वाद्गरोर्व चनं पुनः पुनः स्र्नेव गच्छन्ेतद्वक्ष्यमाणं भयं स्वात्मग्रहणनिमित्तं ददर्श दृष्टवान्। उदशरावद्दष्टान्तेन प्जापतिना यदर्थो न्याय उक्तस्त- देकदेशो मघवतः प्रत्यभाद्बुद्धौ। येन च्छायात्मग्रहणे दोपं ददर्श। कथम्। यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते छायात्माऽि साध्वलकृतो भवति सुबसने च सुवसनः परिष्कृते परिष्कतो यथा नखेलोमादिदेहावयवापगमे छायात्माऽपि परिष्कृतो भवति नखैलोमादिरहितो भवति। एवमेवायं छाया. त्माऽप्यस्मिञ्छरीरे नखलोमादिभिर्देहावयवत्वस्य तुल्यत्वादन्धे चक्षुषोऽपग मेडन्धो भवति स्रामे स्रामः। सामः किलैकनेत्रस्तस्यान्धत्वेन गतत्वात्। चक्षुर्नासिका वा यस्य सदा स्रवति स स्राम। परिवृक्णश्छिन्नहस्तश्छिन्नपादो वा। सत्रामे परिद्ृकगे वा देहे छायान्माऽपि तथा भवति। तथास्य देहस्य नाशमन्वेष नश्यति ॥ १ ॥ एवं विरोचनगतं विशेषं दर्शयित्व देवराजगामिनं विशेषमाह-अथेत्यादिना। द्वयोस्तुल्येऽपि प्राजापन्यवाक्यश्रवणे देवराजस्पैव कर्थ पथि तदनुमधानं वृत्तमित्याश- १ ग ट. ने सु १ ९ क, ग, ट, उ, सरेमा। ३ क, ग, ट, खरोमा।

नवमः खण्ड: ९. ] छान्दोग्योपनिषत्। ४८३

ङ्यSह-दैनपति । स्मरणफलमाह-स्मरन्नेवेति। प्रजापतिवचनं स्मरतोऽपि कथमिन्द्रस्य च्छायात्मग्रहणे दोषदर्शनमित्याशङ्कयाSSह-उदशरावेि। यदर्थो देहा- देरनात्मत्वज्ञापनायेति यावत्। कादाचित्कत्वव्यभिचारित्वादिर्न्यायः । तदेकदेशो व्यभि- चारिणोडना मत्वम्। न्यायैकदेशृष्टिफलमाचष्टे -येनेति। दोपदर्शनमेवSSकाड्क्षाद्वारा रफोरय.त-कथमित्यादिना। उदहृते वाक्ये विवक्षितमर्थ कथयति-यथेति। परिष्कृतो भवतीत्येतद्व्याचष्टे-नखेति । एत्रमेव देहस्य नखाद्यपगने छाय,त्मनोडप तदपगमवदित्यर्थ: । शरीरेस्मिन्नन्वे सति च्छायात्माऽ्यन्धो भवतीति संबन्धः । किमिति

चक्षरादीनां तुल्पत्वाद्दहावयवत्वस्य देहे नखाद्यमावरे छायायामपि तदभावाम्युपगमाद्देहवे चक्षु- रादभावेऽपि च्छायायां तदभावो युक्त इत्यर्थः । स्रामशब्दस्पापुनरुक्तमर्थ कथयति- स्राम: किलेति । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-स्राम इति। पारतन्त्र्यादनात्मत्वं छायाया दर्शयित्वा तनैव हेत्वन्तरमाह-तथेति ॥ १ ॥ नाहमत्र भोग्यं पश्याभीति स सभित्पाणि: पुनरेयाय तश ह प्रजापतिरुवाच मघान्यच्छा- न्तहृदय: प्राव्राजी: सार्थ विरोचनेन किमिच्छ- न्पुनरागम इति स होवाच यथेव खल्वयं भगवोऽस्मिक्छरीरे साध्वलंकते साध्वलंकतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कते परिष्कृत एव मेवाय म्मिन्नन्धेडन्धो भवति स्त्नामे स्ामः परिवृक्ष्णे परिवृक्णोडस्पैव शरीरस्य नाशम- न्येष नश्वति नाहमत्र भग्यं पश्याभीति ॥ २ ॥ अतो नाहमत्रास्मिश्छायात्मदर्शने देहात्मदर्शने वा भोग्यं फलं पश्याभीत्येवं दोपं देहच्छायात्मदर्शनेऽध्यवस्य स समित्पाणिब्रह्मचर्य दस्तुं पुनरेयाय। तं ह पजापतिरुवाच-मघवन्यच्छान्तहृदयः प्रात्राजीः प्रगतवानसि विरोचनेन सार्ध किमिच्छन्पुनरागम इति। विजानन्नपि पुनः पमच्छेन्द्राभिप्ायानिव्यक्तये यद्वेत्थ तेन मोपसीदेति यद्वत्। तथा च स्वाभिपायं प्रकटमकरोद्थैव खल्चय- मित्यादि, एचमेवेति चान्वमोदत प्रजापतिः।

४८४ आनन्दगिस्कृतटी कारुवलतशांकरभाष्यसमेता- [ ८ अष्टमाव्याये-

विनाशित्वादियुक्तिदर्शनफलमुयसंहरति-अत इति । दोषं दृष्ट्ा यथोक्तरीत्या कि कृतवानित्यपेक्षायामाह-इत्येवमिति । सर्वज्ञो हि प्रजापतिरिन्द्राभिपार्य जाननेत किमर्थ प्राकृतवत्पृच्छतीत्ाशङ्गवाऽह-विजानन्पीति। आचार्यस्य ज्ञानवतोऽफि शिष्यं प्रत्यभिप्रायविशेषेण ज्ञातुं प्रश्नोपपत्तौ दृशन्तमाह-यद्धेत्थेति। तथाच प्रजापति- प्रश्नानुरोधेनेति यावत्। इन्द्रविषयः स्वशब्दः । ननु तुल्येऽक्षिपुरुपश्रवणे देहच्छायाभिन्द्रो ग्रहीदात्मति देहमेव तु विरोचन, स्तत्किनिमित्तम्। तत्र मैन्यते। यंथेन्द्रस्योदशरावादिप्रजापतिवचनं स्मरतो देवानप्ाप्तम्यैवाऽSचार्योककबुद्धया छायात्मग्रहण तत्र दोपदर्शनं चाभूत्। न तथा विरोचनस्यक तर्हि देह एवाऽत्मदर्शन नापि ततर दोषदर्शन बभूब।

तमदेहयोग्रहणम्। इन्द्रोऽपदोपत्वाद्दृश्यत इतिश्रुत्यर्थमेव श्रद्दधानतया जग्राहे- तरश्छार्यानिमित्तं देहं हित्वा श्रत्यर्थ लक्षणया जग्राह प्रजापतिनोक्त्तोड्यमिति दोषभूगस्त्वात्। यथा किल नीलानीलयोरदर्शे दश्यमानयो्वाससोर्यनील तन्महाहमिति च्छायानिमित्तं वास एवोच्यते न च्छाया तद्ददिति विरोचना- भिप्ायः। स्वचित्तगुणदोपवशादेव हि शब्दार्थावधारणं तुल्येऽपि श्रवणे ख्यापितं दाम्यत दत्त दयध्वमिति दकारमात्रश्रवणच्छृत्यन्तरे। निमित्तान्यकि तद्नुगुणान्येव सहकारीणि भवन्ति ॥ २ ।। शिष्ययो: श्रवणसम्येऽपि प्रतिपत्तिवैषम्ये निमित्तं पृच्छति-नन्विति। आचार्यमतो- यन्यासद्वारा परिहरति-तत्रेति। तत्र प्रतिपत्तिविशेषे दृष्टान्तेन निमित्तविशेषं दर्शयति- यथेति। आचार्योक्तर्बुद्धया ता:पर्येण प्रजापतिना छायात्मैयोंक्त इति भ्रनत्येत्यर्थः । विरो- चनस्थेन्द्रवच्ायात्मग्रहणमाचार्योक्तबुद्ध्या नाभूदित्याह-न तथेति। कथं तर्हि तस्याऽSतमदर्शनमित्याशङ्कयाSडह-देह एनोति। आचार्येणाऽडत्मा देह एवोक्त इति बुद्धया तत्रैत विरोचनस्याऽडज्ञानमासीदित्यर्थः। इन्द्रस्य च्छायत्मग्रहणे देवानप्राप्तस्यैव मार्गमव्ये दोषदर्शनवद्वितोचनस्यासुरानप्राप्तस्याध्वनि देहाव्मदर्शने दोषद- र्शनं च न प्रवृत्तमित्याह-नापीति। दष्टान्तमुक्त्वा दार्ध्ान्तिकमाह-तद्रदेवेति। विद्याग्रहणापयिकस्य सामर्थ्यस्य प्रतिबन्धभूतो यो सगादिदोघस्तदल्पत्वापेक्षमि- नद्रस्य च्छायायामार्मग्रहणमित्युक्तं व्यक्ती करोति-इन्द्र इति। यथोक्त-

१ ङ. चं. ठ. ड. ढ. मन्यन्ते। २ क, ठ, ड, एव त्वात्म।३ क. म, ट.यात्मनि° ४ ख. छ. त्. ण. बुद्धिता' ५ क, छ, ट,त्मत्वज्ा । ६ म, ट, त्त्वग्"।

नवम: खण्ड: ९] छान्दोग्योपनिपत्। ४८५

दोपभूयत्त्वापेक्षं गृह्णतो विरोचनस्याभिप्रायं दृष्टान्तेन दर्शयति-यथेत्यादिना। उक्त- मर्थ बृहदारण्यकश्रुत्यवष्टम्भेन स्पष्टयति-स्वचिर्तेति। देवान्मनुष्यानसुरांश्च प्रजापतिना दकारोपदेशे साधारण्येन कृते तेषां तदीयश्रतणे तुल्येऽपि तदर्थनिशेषावधारणं स्वचित्तगु- णदोपवश।देव बृहद्वारण्नके ख्यापितं तथेहापीत्र्थः । तत्र वा कथं तुल्येऽपि श्रवणेऽर्थ- विशेषवुद्धिस्तत्राSडह-दाम्यतेति। अदान्ता हि वयं स्वभावतस्तेन दाम्यतेत्यस्मान्प्रति पितोक्तवानिति देवानां मतिराविरासीत्। स्वभावतो लुब्धा व्यं तेन दत्तेत्यस्मान्प्रत्युक्तवा- न्वितेति मनुष्याणां बुद्धिरासीत्। सुकररा हि वयं स्वभावतस्तेन दयध्वमित्यस्मान्प्रति प्रजा- पैतिरूचियानित्यसुराणां प्रतिपत्तिर्बभूत। तदेवं दकारमात्रश्रवणादात्मचित्तानुरोधेन विचित्रा तेषां मनीषा प्रवृत्ता तथेनद्रविरोचनयोरपि भविष्यतीत्र्थः। अथेन्द्रविरोचनयोर्युक्तिदर्शना- विशेषादर्थप्रतिपत्तेरप्यविशेषः स्यादिति चेन्नेत्याह-निमित्तान्यपीति। युक्तिदर्शनान्यपि स्वचित्तगुणदोषाल्पत्वब हुत्वापेक्षाण्यतस्तयोस्तदपेक्षं प्रतिपत्तिवैषम्यमविरुद्धभित्यर्थः ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्या- ख्यास्यामि वसापराणि द्वाविश्शतं वर्षाणीति स हापराणि द्वान्रिश्शतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच॥ ३ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९॥ एवमेपैष मघवन्सम्यक्त्वयाऽवगतं न च्छायात्मेत्यवाच प्रजापतिर्यो मयोक्त आत्मा प्रकृत एतमेवाऽऽत्मानं तु ते भूयः पूर्व व्याख्यातमप्यनुव्याख्यास्यामि। यस्मात्सकृद्वयाख्यातं दोपरहितानामवधारणविर्षेय प्राप्तमपि नाग्रहीरतः केन- चिद्दोषेण प्रतिबद्धग्रहणसामर्थ्यस्त्वमतस्तत्क्षपणाय वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षा- णीत्युक्त्वा तथोषितवते क्षपितदोषाय तस्मै होवाच ॥ ३ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ इन्द्राभिप्रायं बुद्ध्वा प्रजापतिरनुमोदितवानित्युक्तमिदानीमनुमोदनवाक्यं व्याकरोति- एवमेवेति। इन्द्राभिप्रायविषय एषशब्दः। अनुव्याख्यास्याभीत्युक्तं श्रत्वा श्रोतुकाममुपगत- भिन्द्रं प्रत्याह-यस्मादिति ॥ ३ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥ ९ ॥ -

१ क, ट, करा। ग. छ. शूर। २ क, ख, छ, ञ्र, ण. 'पतिः सुचितवा। ३ ख. ञ्. ण. आनमैत । ४ क, ग, ङ ट, ठ, ड, ढ.षयप्रा।

४८६ आनन्दगिरिकृतटीका संचलितशांकरभाष्यसमेता-[ ८ अष्टमाव्याये- (अथाष्टमध्यायस्य दशमः खण्डः ।)

य एष स्वभे महीयमानश्रवरत्येय आत्मेति होवाचै- तदमृतमभयमेतङ्ह्ेति स ह शान्तहृदय: प्रवब्राज स हाप्ाप्यैव देवानेतव्वर्ष ददर्श तय्यपीदश शरीर- मन्धं भवत्यनन्धः सभ्षवति यदि स्राममस्रामो नैवे- षोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥१ ॥ य आत्माऽपहृतपाप्मादिलक्षणो य एपोडक्षिणीत्यादिना व्याख्यात एष सः । कोडसौ। यः रवन्ने महीयमानः र्यादिभिः पूज्यमानश्चरत्यनेकविधान्स्व- पभोगाननुभवतीत्यर्थः । एप आत्मेति होवाचेत्यादि समानम् । स हैवमुक्त इन्द्रः शान्तहृदयः पवव्राज । स हाप्राप्यैव देवान्पूर्ववदस्मिन्नप्यात्मानि भयं ददर्श। कथम्। तदिदं शरीरं यद्यप्यन्धं भवति स्वम्ात्मा योऽनन्धः स भवति। यदि स्राममिदं शरीरमस्रामथ्च स भवति नैवैष स्वप्नात्माऽस्य देहस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ पूर्ववच्छायात्मदर्शनवदित्यर्थः । अस्मिन्नप्यात्मनीति स्वमदृशीत्यर्थः। छायात्मनः शरी- रानुविधारित्ववन्न स्वप्नटशस्तदनुविधायित्वं तथाच कर्थं पूर्ववद्दोषदर्शनभित्याशङ्कय परि- हरति-कथमित्यादिना ॥ १॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण सत्रामो व्न्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवापियवेत्तेव अवत्यपि रोदि- तीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ स समिताणि: पुनरेयाय तश ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदय: प्राव्राजी: किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तययपीदं भगवः शरीरमन्धं भव- त्यनन्धः स भ्षवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो

दशम, खण्डः १० ] छान्दोग्योपनिपत्। ४८७

व्न्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवायियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघव- न्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वातिश्शतं वर्षाणीति स हापराणि इ।त्रिश्शतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥

इत्यष्टमाध्यायस्य दशमः खण्डः॥ १०॥ नाप्यस्य वधेनस हन्यते छायात्मवन्न चास्य स्रान्येण स्राम: स्वम्नात्मा भवति। यदध्यायादावागममात्रेणोपन्यस्तं नास्य जरयैतज्जीर्यतीत्यादि तदिह न्याये- नोपपादयित्तमुपन्यस्तम्। न तावदयं छायात्मवद्देहदोपयुक्तः किंतु अन्ति त्वे- वैनम्। एवशब्द इचार्थे। घन्तीवैनं केचनेति द्रष्टव्यम्। न तु धनन्त्येवोति। उत्तरेषु सर्वेष्विवशब्ददर्शनात। नास्य वधेन हन्यत इति विशेषणाद्न्नन्ति त्वे- वेति चेन्नैवम्। जापति प्रमाणीकुर्वतोऽनृतवादित्वापादनानुपपत्तेः । एतदमृत- मित्येतत्पजापैतिवचनं कथ मृपा कुर्यादिन्द्रस्तं प्रमाणीकुर्चन्। स्त्र. म्येण चक्षरादिगतानवरतस, लिलगलनविषयत्वेने ते यावत्।हदोषेणाSडत्मनो न दोषो भवतीति प्रागेवोक्तं तत्किमर्थमिह पुनरुच्यतेऽत आह-रदध्यायादाविति। न्यायोड- न्वयव्यतिरेकाख्यः । एतद्देहाभिमाने हि सत्येव देहधर्मेण संयुज्यत इ द्रष्टा रवमे त्वेतद्दे- हाभिमानाभावान्न तेन संसज्यत इत्याह-तदिहेति। स्वमद्रष्टा चेद्देह्दोषेण न युज्यत कथं तरहि तस्मिन्दोषदर्शनमित्याशङ्कयाऽऽह-न तावदिति। किमित्येवकारो यथा- श्रुतो न व्याख्यायते तत्राऽाह-न त्विति। इतिशब्दो द्रश्व्यमित्यनेन रबध्यते । देहस्य वधेन नावं हन्यत इति विशेषणातवतो वधः रम्दशो नियमतो विवक्षितः कस्म- देवशब्दो न यथाश्रत एवेति शङ्कते-नास्येति। किमयं प्रजापतिमाप्तमनाप्तं वा मन्यते यद्यनातं बुध्यते न तार्हि तं प्रत्युपगतिरिन्द्रस्य विद्याग्रहणार्थ संभव्रतीति मः्वाऽडह -- नैवमिति। विकल्पान्तरं प्रत्याह-प्रजापतिमिति। न स्वतो हननं स्वप्नदशो विवक्षि तमिन्द्रस्येति शेषः । उक्तमेव स्कोरयति-एतदिति । ननु च्छायापुरुषे मजापतिनोक्तेऽस्य शरीरस्य नाशमन्वेप नश्यतीति

१ व. च. ठ. ण. पतर्वेच।

४८८ आनन्दगिरिक तटीकासंव लितशांकरभाष्यसमेता- ८ अष्टमाध्याये- दोपमेभ्येदधात्तथेहापि स्यात्। नैवस्। कस्मात्। य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति न च्छायात्मा प्रजापतिनोक्त इति सन्यते मघवान। कथम्। अपहत- पाप्मादिलक्षणे पृष्टे यदि चछायात्मा प्रजापतिनोक्त इति मन्यते तदा कथं परजा- पति भमाणीकृत्य पुनः श्रवणाय समित्पाणिर्गच्छेत्। जगान च। तस्मान्न च्छायात्मा प्जापतिनोक्त इति मन्यते। तथा च व्याख्यातं द्रष्टाऽक्षिणि दृश्यत इति। तथा विच्छादयन्तीव विद्राचयन्तीव तथा च पुत्रादिमरणनिमित्तमप्रिय- वेत्तेव भवति। अपि च स्वयमपि रोदितीव। नन्वप्रियं वेतत्येव कथं वेत्तेव्रेति । उच्यतें-नामृताभयत्ववचनानुपपत्तः। ध्यायतीवेति च श्रुत्यन्तरात्। ननु प्रत्यक्षविरोध इति चेत्। न। शरीरात्मत्वप्रत्यक्षवद्धान्तिसंभवात्। तिष्ठृतु ताव- दपियवेत्तेव न वेति। नाहमत्र भोग्यं पश्यानि। स्वमात्मज्ञानेऽपीषं फलं नोप- लभ इत्यभिमायः। एवमेवैप तवाभिप्रायेणेति वाक्यशेषः। आत्मनोऽमृता- भयगुणवत्त्वस्याभिप्रेतत्वात् । द्विरुक्तमपि न्यायतो मया यथावन्नावधारयति। तस्मोत्पूर्ववदस्याद्यापि प्रतिबन्धकारणमस्तीति मन्वानस्तैतक्षपणाय वसापराणि द्वात्रिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमित्यादिदेश प्रजापतिः । तथोषितवते क्षपितकल्म- षायाडडह ॥ २।। ३ ।। ४ ।। इत्यष्टमाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥ १० ॥ दृष्टान्तेन शङ्कते-नन्त्रिति। दृष्न्तं विघटपति-नैवमिति। तद्विघटनप्रकार प्रश्नपूर्वकं प्रकटपति-कस्मादित्यादिना। एनदेवाडडकङक्षापूर्वकं प्रपञ्चयति- कथमित्यादिना। अथेन्द्रो दृश्यत इति श्रुत्यर्थ गृहीत्ा छायात्मानमेव गृहीतवानि- त्युक्तं कथमिदानीमन्यथोच्यते तत्राऽडह -- तथेति। यथेदं वाक्यमक्ष्युपलक्षितद्रष्टपरं तथा प्रागेत व्याख्यातं न तु स्वप्रदष्टर च्छायात्मनीव स्पता विनाशदृष्टिरित्यर्थः। यथा तदुपगम्प स्वप्नद्रष्टारं घ्रन्ताव तथेति यातत्। इवशब्दमाक्षिपति-नन्व्रिति। वेत्ततवं विकारश्वेदमृतत्वं न स्थान्मृदादिवद्विनाशित्वप्रसङ्गात्तस्नादिवशब्द, युक्त इत्युत्तरमाह -- उच्यत इति। अहं वेद्मीतितिक्रियाश्रयत्त्रप्रत्यक्षविरोवादिवशब्दो न युक्त इति शङ्कते- नन्विति। अध्यासादपि प्रत्यक्षोपपत्तेर्न विकारित्वं सिध्यतीति परिहरति-नेत्यादिना। नाहमित्यादि वाक्यमवतारयति-तिष्ठत्विति। न वेत्पपियवेत्तव भवतीत्यर्थः । इष् सर्व- लोककामावाप्तिलक्षणं विधेये ब्रह्मभावेनाऽडव्याँसिकमप्पप्रियवेत्तत्वादिकमस्ति तत्पुनर्हद्देशेऽ व्यागतमतस्वदभिप्रायेणाप्रियवेत्तेत्र स्त्रम्द्रष्टा न तु मदभि्रायेणेति विशिनष्ि -- तवेति। १ क. म, ट, ड. ढ. नद'। २ व. च. ठ. 'भ्यवा। ३ ङ तेऽमृ'। ४ ख. व. ञ. तीव लेलायतीवे । ५ ग,ङ,ट, ड ढ. रमाद। ६ ख. त्र. स्तत्क्षेप। ७ न. प्रात्मिक°।

एकादस: खण्ड: ११] छन्दोग्योपनिपत् सै तन्न हेतुमाह-आत्मन इति । वसापराणीत्यादिवाक्यतात्पर्यमाह-द्विरुक्त्तमपीवि । तथा प्रजापतिवाक्यानुसारेणेति यावत् ॥२३४। इत्यष्टमाध्यायस्य दक्मः खबडः ॥१० ॥

( अथाष्टमाव्यायस्थैकादशः खण्डः ।)

सयत्रतत्सुप्तः समस्तः संपसन्नः स्वयं न विजा- जात्येष आत्मेति होवाचैतदमुतमभयमेतद्वहेवि स ह शान्तहृदय: प्रववराज स हामाप्यैव देवा- जेतन्जषं ददर्श नाह खल्दयमेव संप्रत्त्यातमानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्या- मीति॥ ९ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तः ह प्रजापतिरुवाच मधवन्यच्छान्तहृदय: प्रावाजी: किमिच्छन्पु- नरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवK संपत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाह- मत्र भोग्यं पश्यामीति॥ २ ॥ पूर्ववदेतं त्वेच त इत्याद्युकत्वा तद्यत्रैतत्सुप्न इत्यादि व्याख्यातं वाक्यस्। अक्षिणि यो द्रष्टा रवस्े च महीयमानश्चरति स एप सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वझँ न विजानात्येप आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्रह्मेति स्वाभिप्ेतमेव। मधवांस्ततरापि दोषें ददर्श। कथम्। नाह नैव सुषुप्तस्थोप्यात्मा खल्वयं संमति सम्यगिदानीं चाऽडत्मानें जानाति नैवं जानाति । कथम् । अयमहमस्मीति नो एवेमानि यूतानि चेति। यथा जाग्रति स्वप्ने वा। अतो विनाशमेव विनाशमिवरेति पूर्ववद्द्रष्टव्यम्। अपीतोऽपि गतो भवति, विनष्ट इव भवतीत्यभिपायः ज्ञाने हि सति ज्ञातुः - १ ख. ग, व, ङ, ज, ञ्, ट, ठ, त. विमेवेच्छ। २ क, थ. मिने-छ ६२

४९० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

सन्भावोऽवगव्यते नासति ज्ञाने। न च सुषुप्स्य ज्ञानं दृश्यतेऽतो विनष्ट इचे- त्यभिप्रायः। न तु विनाशमेवाऽडत्मनो मन्यतेऽमुँताभयवचनस्य प्रामाण्यमि- च्छन॥ १ ॥ २ ।। यथा पूर्वमेतं त्वेव त इत्याद्युक्वा य एष स्त्रमे महीयमान इत्याद्युक्तं तथेहाप्येतं त्वेवे- त्युक्त्वा तद्यत्रैतदिर्त्योह विशिष्टाधिकारिणे प्रजापतिरिति योजना । व्याख्यातस्यैव वाक्य- स्यार्थ संक्षिप्य दर्शयति-अक्षिणीति। तत्रापि सुषुप्तदर्शनेऽपीत्यर्थः। तदेव दोषदर्शनं प्रश्नद्वारा स्फोरयति-कथमित्यादिना। स्वात्मानं न जानातीत्युक्तमेवाSSकाडक्षाद्वारे- णाभिनयति-कथमिति। तत्र वैधर्म्पदृष्टन्तमाह-यथेति । स्वपरविवेकाभावे दोष- माह-अत इति। ध्नन्ति त्ववेत्यत्रोक्तं लक्षयति-पूर्ववदिति। कुतो ज्ञानाभावमात्रेण विनष्टत्वमित्याशङ्कयोक्तमभिप्रायं स्पष्टयति-ज्ञाने हीति। एवकारो यथाश्रुत एव कि न स्यादित्याशङ्कयाSडह-न त्विति ॥१॥२॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनु- व्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशत संपेदुरेतत्तयदाहुर करात ह वै वर्षाणि मघवान्यजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच॥ ३ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्यैकदशः खण्डः ॥ ११॥ पूर्ववदेवमेवेत्युक्त्वा यो मयोक्तस्त्रिभिः पर्यायैस्तमेवैतं नो एवान्यत्रै- तस्मादात्मनोऽन्यं कंचन किं तर्ह्ेतमेव व्याख्यास्यामि। स्वल्पस्तु दोष- स्तवावशिष्टस्तत्क्षपणाय वसापरा्यन्यानि पञ्च वर्षाणीत्युक्तः स तथा चकार। तस्मै मदितकषायादिदोपाय स्थानत्रयदोपसंबन्धरहितमात्मनः स्वरूपमपहतपाप्मत्वादिलक्षणं मघवते तस्मै होवाच। तान्येकशतं वर्षाणि संपेदु: संपन्नानि वभवुः । यदाहलोंके शिष्टा एकशत ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासेति। तदेतद्द्वात्रिशतमित्यादिना दशितमित्याख्यायिकातोऽपसृत्य श्रत्योच्यते। एवं किलैतदिन्द्रत्वा-

१ क. ग, ङ, ट, ड, ढ. वो ग। २ क, ग, ट. पस्थस्प। ३ ख. अ. 'मृतममय- मिंतिध ।१ ख. छ. त. ण. त्यायाह। ५ क, ग, ठवं तु कि।

द्वांदशः खण्ड़: १२] छान्दोग्योपनिषद्। ४९१

दपि गुरुतरमिन्द्रेणापि महता यत्नेनेकोत्तरवर्षशतकृतायासेन प्राप्तमात्मज्ञानमतो नातः परं पुरुषार्थान्तरमस्तीत्यात्मज्ञानं स्तौति ॥ ३ ॥। इत्यष्टमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥ ११॥ पूर्ववद्धह्मचर्यादेशाभावे हेतुमाह-स्वल्पस्त्विति। आख्यायिकातोऽपसन्य श्रुतिर-

इत्यष्टमाध्यायस्येकादशः खण्डः ॥ ११ ॥

(अथाष्टमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ।)

मघवन्मत्य वा इद५ शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृ-

पियाप्निया्यां ने वै सशरीरस्य सतः प्रियाभिय- योरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाभिये स्पृशतः ॥ १ ॥ मघवन्मर्त्य वै मरणधर्मीदं शरीरम्। यन्मन्यसेऽक्ष्याधारादिलक्षणः संपसा- दलक्षण आत्मा मयोक्तो विनाशमेवापीतो भवतीति। शृणु तत्र कारणम् यदिदं शरीरं वै यत्पश्यसि तदेतन्मर्त्य विनासि। तच्चाऽडत्तं मृत्युना ग्रस्त सततमेव। कदाचिदेव म्रियत इति मत्यमित्युक्त न तथा संत्रासो भवति यथा ग्रस्तमेव सदा न्याप्तमेव मृत्युनेत्युक्त इति वैराग्यार्थ विशेष इत्युच्यत आत्तं मृत्युनेति। कथं नाम देहाँभिमानतो विरत्तः सन्निवर्तत इति। शरीरैमित्यत्र सहेन्द्रियमनोभिरुच्यते। तच्छरीरमस्य संप्रसादस्य त्रिस्थानतया गम्यमान- स्यामृतस्य मरणादिदेहेन्द्रियमनोधर्मवर्जितस्थेत्येतत्। अमृतस्येत्यनेनैवाशरी- रत्वे सिद्धे पुनरशरीरस्येति वचनं वाय्वादिवत्सावयवत्वमूर्तिमत्त्वे मा भूतामि- त्यात्मनः । आत्मनो भोगाधिष्ठानम्। आत्मनो वा सत इक्षितुस्तेजोबन्नादि- क्रमेणोत्पन्नमधिष्ठानम्। जीवरूपेण प्रविश्य सदेवाधितिष्ठत्यस्मित्निति वाs- घिष्ठानम् । कार्यकारणपरिवेष्टितौ विश्वतैजसवुक्तौ कारणमात्रबद्धश्च प्राज्ञो व्याख्यातः संप्रत्य १ क, ग, ट्. एं त्विति । २ ख. घ. ज. थ न ह वै। ३ क. स्तं संत। ४ ख. व. च. ञ्. उ. हात्माभि 1५म. ङ ट. ट. ड. ढ. 'रमप्पत्र'।

४९२ अ.नन्दगिरिकृ तटीकासव लितशांकिर भाव्यसमेता-८ अष्टमाव्याये- शरीरं तुरीयमुपदेष्ठुं सशरीरतां निन्दति-मघवन्निति । शरीरवदात्मनोऽपि विनाशित्व- अवस्थाविशेष दर्शितमित्याश्रङ्कबाऽऽह-यन्मन्यस इति। सशरीसे विशेषविज्ञानवान्भ- वत्यशरीरस्य तु विशेषविज्ञानाभावाद्विनाशम्रमो न पुनरसौ वस्तुतो विनश्यति स्वेन रूफे णाभिनिष्पद्यत इति संप्रसादस्याविनाशित्वचनादित्यिप्रेत्य कारणमेव स्पष्टयन्नक्षराण व्याचष्टे-यदिदमित्यादिना। ननु मर्त्यमित्येतावतैव मृत्युव्याप्ततवे शरीरस्य सिद्धे किमित्यात्तं मृत्युनति पुनरुच्यते तत्राSह-कदाचि देवेति। वैरावयाथी विश्ञेषवचनमि त्युक्तं यत्तदेव वैरम्यं किमर्थमित्याशङ्कयाऽह-कथमिति। निवर्तने विशेषवचनं कलवदिति शेष:। तदस्येत्यत्र तच्छब्द्वार्थमाह-शररमित्यत्रेति। मघवन्नित्यादिवाक्य सप्तम्पर्थ:। त्रिस्थानतया जाग्रस्वम्रसुषुप्त, ख्यस्थानत्रयसंब ववित्येनेति यावत्। अमृतत्वं षडूमिवर्जितत्म्। अशरीरत्वं स्वाभाविकसावयवत्वादिराहित्यम्। आत्मनोSविष्ठानभित्यत्र भोभेत्यपेक्षित पूरणं कृतम्ँ। भोक्तमोगायतनं शरीरमिति विशेषणार्थमुक्त्वा तस्यैवार्थानतर- माह-आत्मनो वेति। अधिष्ठानं जनयितुस्तम्योषलब्धेरधिकरणमिति यावत्। अि- यस्येदमीदृशं नित्यमेव मृत्युग्रस्त धर्माधर्मजनितत्वात्यिरियामियवदधिष्ठानं शर्रीरमेवें चाहमित्य विवेकात्मभावः सवरीसत्वमत एव सशरीरः सन्नात्तो ग्रस्तः प्रियाभियाभ्याम्। प्रसिद्धमेतत्। तस्य च ने वै सशरीरस्य सतः प्रियापिय- नस्यापहृतिर्विनाश उच्छेदः संततिरूपयोर्नास्तीति। त पुनर्देहाभिमानादशरी- रस्वरूपविज्ञानेन निवतिताविवेकज्ञानमशरीर सन्त पियापिये न स्पृशतः। रपृशिः परत्येक संवध्यत इति पियं न स्पृशत्यभिय न स्पृशतीति वाक्यदवय भवति। न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकः सह संभापेतेति यद्धत्। धर्माधर्मकार्ये हि ते अशसीरता तु स्वरूपमिति तत्र धर्माधर्मयोरसंभवात्तत्कार्यभावो दूरत एवे- त्यतो न प्रियापिये स्पृशतः । उत्तरवाक्यस्थं सशरीस्शव्दं व्याचष्टे-वस्येति। ईदश मर्त्यत्वादिविशेषणवदित्यर्थः। नद्यथोक्तं शरीरमिष्ठितमनेनेति व्युत्पच्या तदघिष्ठितः स तद्रूपः पुरुष इत्यर्थः । १ ख. छ. ञ. ण. रीरत्वमु २ ग. छ. रणम्। मो ३ क. स्. ञ. ण. म्। मो ३ ४ म ट व वाउइ। ५क कादात्न। ६ ख. व ञ. ढ. ण. न ह वै। ७ठ. क विह्ञा ।८ क. हिता हते यतोडश। व. ण. हिताहिते अ। ९ क, ख, छ ञ् 'छठितसादृश्यः पु।

द्वादश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिपत्। ४९३ तस्यैव संपिप्डितमर्थमाह -- तद्वानिति । उक्तेडर्ये विशेषणं पातयति-सशरीर इति। अशरीरस्य कथं सशरीरत्वमित्याशङ्कयाऽऽह-अशरीरेति । अविवेकतः सशरीरो भव- तीति पूर्वेण संबन्धः । यतः सशरीरोऽत एव प्रियापियाम्यामात्तो वे पुरुत्र इति योजना। वैशब्दार्थमाह-प्रसिद्धमिति। एतच्छव्द्रार्थमेवोत्तरवाक्यव्यास्यानेन स्फोरयति-सश- रीरस्येति। तौ ममेति मन्यमानस्य सतः स्वस्य तयोः संततिरूपयोरपहतिर्नास्तीति संबन्धः । प्रियाप्रिययोः स्वारस्येन विनाशोऽस्ति क्षणिकत्वादित्यशङ्कय संततिरूपयोरित्यु- क्तम् । इतिशब्दो वाक्यसमाप्त्यर्थः । अजस्य देहसंबन्वद्वारा संसारित्वमुक्त्वा तस्यैव विद्यावतो देहनिवृत्तिद्वारेण मुक्तिं दर्शयति-तं पुनरिति। मुक्ते पुंसि प्रियाप्रिययोर्भि- लितयोरस्पर्शेडव्येकैकस्य स्पर्श: स्यादित्याशङ्कयाऽSह-स्पाशिरिति। प्रत्येकं संबन्धम- मिनयति-प्रियमिति। समस्ततया श्तस्यानेकस्य प्रत्येकं क्रियासंबन्धे दृष्टान्तमाह- नेति। प्रियाभिययोर्मुक्तात्मन्यसंस्पर्श पातनिकापूर्वकं कैमुतिकन्यायेन दर्शयति-धर्मा- धर्मेति। तत्रेत्यशरीरताख्यं स्वरूपमुच्यते। ननु यदि प्रियमप्यशरीरं न स्पृशतीति यन्मघवतोक्त सुषुतस्थो विनाशमे- वापीतो भवतीति तदेवेहाप्यापन्नम् । नैष दोषः। धर्माधर्मकार्ययोः शरीरसंव- न्धिनोः प्रियाप्रिययोः प्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात्। अशरीरं न प्रियाप्िये स्पृशत इति। आगमापायिनोर्हिं स्पर्शशब्दो दृष्टो यथा शीतस्पर्श उष्णस्पर्श इति न त्वग्रेरुष्णप्रकाशयोः स्वभावभूतयोरग्निना स्पश इति भवति तथाऽयेः सवितु- र्वोष्णपकाशवत्स्वरूपभतस्याऽडनन्दस्य प्रियस्यापि नेह प्रतिषेधः "विज्ञानमॉ- नन्दं ब्रह्म " "आनन्दो ब्रह्म " इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि भूमैव सुखामे- त्युक्तत्वात्। प्रियास्पशाभावं श्रुत्वा मोक्षस्यापुमर्थत्वं शङ्कते-नन्विति। इहापीति मुक्तो गृह्यते। स्वाभाविकप्रियाप्रतिषेधान्नापुमर्थत्वरं मुक्तेरित्युत्तरमाह-नैष दोष इति। प्रतिषेधमेवाभिन- यति-अशरीरमिति। कादाचित्कयोरेव प्रियाप्रिययोरेष निषेध इत्यत्र नियामक- माह-आगमापायिनोरिति। कादाचित्के स्पर्शशब्दवन्न स्व्रात्मन्येतच्छब्दोडस्तीत्याह- न त्विति। आतनि तर्हिं कादाचित्कमेव प्रियमिति तन्मात्रप्रतिषेधात्तदवस्थमपुमर्थत्व- मित्याशङ्कयाSSह -- सवितुरिति । भूमविद्यालोचनायामपि सुखमात्रस्याSडत्मनि न प्रति- षेधोडस्तीत्याह-इहापीति। १ ख. ग ट. अज्ञस्य। क स. छ. ञ्र. ण. 'रीराख्यं । ३ ट. ण. शति। ४ क. इत्यादि्भतिः आ2, ग. घ, ङ, च, ट. ढ. इत्यादिश्रुत्या। आ°। ५ क. ग. च. ट. ठ. ड. 'नब्दुमान । ६ ग. नियममा'।

४९४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टमाव्याये-

ननु भूम्न: प्रियस्यैकत्वेऽसंवेद्यत्वात्स्वरूपेण वा नित्यसंवेद्यत्वान्निर्विशेपतेति नेन्द्रस्य तदिष्टम्। "नाह खल्वयं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवे- मानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामि" इत्युक्तत्वात्। तद्धीन्द्रस्येष्टं यद्दूतानि चाऽडत्मानं च जानाति न चाप्रियं किंच्धित्ति स सर्वोश्र लोकानन्नति सर्वोक् कामान्येन ज्ञानेन । सत्यमेतदिष्टमिन्द्रस्येमानि भूतानि मत्तोऽन्यानि लोकाः कामाथ् सरवें मत्तोऽन्येडहमेषां स्वामीति। न त्वेतदि- न्द्रस्य हितम् । हित चेन्द्रस्य प्रज.पतिना वत्तव्यस्। व्योमवदशरीरात्मतया सर्वभूतलोककामात्मत्वोपगमेन या प्राप्तिस्तुद्धितभिन्द्राय वक्तव्यमिति प्रजापति- नाडभिप्रेतम्। न तु राजो राज्याप्तिवदन्यत्वेन । तत्रैवं सति कं केन विजानी- यादात्मैकत्व इमानि भूतान्ययमहमस्भीति। तथाऽपि विषयविवैयिभावेन भेदाभावात्तदवस्थमपुरुषार्थत्वमिति शङ्कते-नन्विति। भेदो न पुमर्थत्वोपयोगी X के वलव्यतिरेकाभावातसुखसाक्षात्कारस्तु पुरुषार्थः स चामेदेऽपि विदयन इत्याशङ्कयाSSह-स्व्ररूपेणेति। आत्मनि विशेषज्ञानराहित्यभिन्द्रस्य नेष्टमित्यत्र हेतुमाह-नाहेति। कि तहीनद्रस्येष्टमिस्याशङ्कयाSSह-तद्धीति। येन ज्ञानेनाSS- मोति तदिष्टमिन्द्रस्पेति पूर्वेण संबन्धः । किमिदं विशेषनिज्ञानभिन्द्रस्येष्टमित्युच्यते किंवा हितमिति विवक्ष्यते तत्राSडद्यमङ्गी करोति-सत्यमिति । द्वितीयं दूषयति -- न त्विति। द्वितीयाद्वै भय भवतीत्यादिश्रुतेरित्यर्थः । तथाऽपीष्टमेवेन्द्राय प्रजापतिनोपदेष्टव्य- मित्याशङ्कयाSSह-हितं चेति। कि तर्हि तस्य हितमिति चेत्तदाह-व्योमवदिति । हितं वत्तव्यमिति संबन्ध:। हितमेव न स्विष्टमिति स्थिते फलेतमाह-तत्रेति। नन्वस्मिन्पक्षे "स्त्रीभिर्वा यानैर्वा" "स यदि पितलोककामः " "स एकधा भवति" इत्याद्यैश्वर्यश्रुतयोऽनुपपन्नः। न। सर्वात्मनः सर्वफलसंबन्धोपप त्तेरविरोधात्। मृद इव सवेघटकरककुण्डाद्यापिः। ननु सर्वात्मत्वे दुःखसंब न्धोऽपि स्यादिति चेन्न । दुःखस्याप्यात्मत्वोपगमादविरोधः। आत्मन्यविद्याक ल्पनानिमित्तानि दुःखानि रज्ज्वामित्र सर्पादिकल्पनीनिमित्तानि। सा चाविदा शरीरात्मैकत्वस्वरूपदर्शनेन दुःखनिभित्तोच्छिन्नेति दुःखसंबन्धाशङ्का न संभ-

x यत्र भेदो नास्ति तत्र पुमर्थत्वमपि नास्तीति केवलव्यतिरेकाभावादित्यर्थः ।

१ ख. ङ. त्र. ड. ढ. ण. लोकाश्। २ ङ ढ. याऽडति'। ठ. ड. याऽवाप्ि। ३ क ख. छ. ञ्. ण. षयीभा ।४ क ख. छ, ञ्र, ण. 'ति व।५व. फादीनि क। ६ म ढ. ना। सा 1

द्वादश: खण्ड :. १२] छान्दोग्योपिषत्। ४९५

वति। शुद्ध सत्त्वसंकल्पनिमित्तानीं तु कामनामीश्वरदेहसंबन्धः सर्वभूतेषु मानसाना पर एव सर्वसत्वोपाधिद्वारण भक्तिति सर्वाविद्याकृतसंव्यवहाराणां पर एवाडड- त्माऽडस्पदं नान्योऽस्तीति वेदान्तसिद्धान्तः । सर्वेषां भृतानां लोकानां कामानां चाऽडत्मा रुचिदानन्दमात्रं तद्रूपत्वं चन्मुक्तसष्यते कथं तर्हि तरयैश्वर्यश्रतयो निर्वहन्तीति चोदयति-नन्विति। सगुणविद्यावतां यदैश्वर्य तन्निर्गुणविद्यास्तुत्यर्थ संकीर्त्यते। ब्रह्मीभूतस्य मुक्तस्य सगुणवविद्याया अपि प्रत्यग्भूतत्वा- र्फलस्य तत्रोपचरितुं युत्तत्वादिति परिहरति-नेत्यादिना। सर्वात्मत्वे निन्दाडपि प्रामोतीति शङ्कते-नन्विति। दुःखस्य दुःखत्वाभाववत्तस्थाऽडत्मा विद्वानपि न दुःरी भविष्यतीति समाधत्ते-न दुःखस्येति। तहि दुःिनामात्मा मुक्त इति दुखी स्यात्त- त्राऽडह-आत्मनीति। न तावदात्मनः स्वभावतो दुःशित्वं नित्वाविद्यकं सा च मुक्तस्य दग्धेति दुःखित्वाप्रसक्तिरित्यर्थः । तर्हि विद्यया दग्धायामविद्यायां तदध्यारोपि- तभैश्वर्यमपीश्वरस्य सगुणविद्याफलभूतं दग्धमेत्रेति कथं स्तुत्यर्थमिह तदुपदेशसिद्धिरित्याश- ङ्कयाSह-शुद्धेति । शुद्धं सत्तं रजस्तमोभ्यार्मेसपृष्टं तस्मान्मायैकदेशाज्ाताः संकल्पा निमित्तानि येषां कामानामैश्वर्यभेदानां ते तथोक्तास्तेषां सर्वेषु भूतेषु विषयेषु मनोमत्रिणेश्वराभिध्यानरूपेण सिद्धानामीश्वराख्येन (ण) स्वावेनामिसंबन्धो माया- वस्थायां सिध्यतीत्यर्थः। ननु जीवानामेवाविद्यातत्कार्यसंबन्धो नेश्वरस्येति चेन्नेव्याह- पर एवेति। य एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति च्छायापुरुष एव प्रजापतिनोक्तः । स्वम्न- सुषुप्तयोश्चान्य एव। न परोऽपहतर्पाष्मत्वादिलक्षणो विरोधादिति केचिन्मन्यन्ते। छायाद्यालमनां चोपदेशे प्रयोजनमाचक्षते। आदावेवोच्यमाने किल दुविज्ञेय-

मा भूदिति। यथा किल द्वितीयायां सूक्ष्म चन्द्रं दिदशयिषुर्द्टक्षं कंचित्मत्य- क्षमादौ दर्शयति पश्यामुमेप चन्द्र इति, ततोऽन्यं ततोऽ्यन्यं गिरिमूर्यानं च चन्द्रसमीपस्थमेप चन्द्र इति, ततोऽसी चन्द्रं पश्यि, एवमेतद् एपोऽक्षिणीत्या- द्युक्तं प्रजापतिना त्रिभिः पर्यायैन पर इति। चतुर्थे तु पर्याये देहात्मर्त्या- त्समृत्थायाशरीरतामापन्नो ज्योतिःस्वरूपस्। यस्मिन्वुत्तमपुरुपे् ुयादिभिर्ज- क्षत्क्रीडन्रममाणो भवति स उत्तमः पुरुषः पर उक्त इति चाऽडहुः।

१ घ. च, ठ. ण.नां का। २ ग, ट विदं सा। ३ ख. छ. ञ्. ण ति दश्वत्वाःप्र। ४ ग. ट.मनभिभूनं त।५ ख, छ. ञ्र, ण. 'रस्य चे। ६ ख. ङ. च. ञ्. ठ. ड. ढ. ण. पाप्मादि। ७ ख, 5.मना चो।८ ख. व च, ज, ड, ण. चन्द्रमसं। ९ क.ग टत्तमधु।

४९६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

चततुष्वपि पर्यायेषु त्वमर्थानुवादेन तस्य तदर्थत्वं विधेयमिति स्वाभिप्रायेण प्रजापतिवाक्यं व्याख्यातं संप्रति स्वदध्यमतमुत्यापयति -- य एप इति। प्रथमपर्यायस्य च्छायात्मविषय- स्ववद्द्वितीयतृतीयपर्या ययोरपि विज्ञानात्मविषयत्वमित्याह-स्वम्नति। अन्य एव परस्मादुक्त इति संबन्धः। चतुर्थपर्यायवत्पर्यायत्रयेऽपि परमात्मैव कस्मान्नोच्यते तत्राSडह-न पर इति। अपहतपाष्मत्वादेरवस्थावस्त्रस्य च मिथो विरोधो हेत्वर्थः। नन्वन्तिमे पर्याये पर स्योपदेशो युज्यते तज्ज्ञानस्य मुत्तिफ उत्वात्किमिति पूर्ररेपु पर्यायेषु च्छायादयो निर्दिश्यन्ते तत्फलाभावादत आह-छायाद्यार्त्मना चेति। तत्र प्रथमं छार्यात्मोपदेशस्य प्रयोजन-

तस्यापि सृक्ष्मस्य श्रवणेऽपि श्रोतुरनात्मनिष्ठस्य किल व्यामोहः स्यात्स मा भूदिति पृथ. कछायात्मोपदेशः कृत इति संघन्धः । स्वप्नसुषुप्तयोर्विज्ञानात्मोपदेशस् प्रयोजनं दर्शयन्नक- मर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयति-यथेत्यादिना । इतिशब्दस्तिड संबध्यते। पर्यायान्तरस्य तात्पर्थमाह-चतुर्थे स्विति । मरणधर्मकाद्देहात्पृथग्भृत्वा ज्योतिःस्वरूपमशरीरत्वं प्राप्तो यद्यपि चतुर्थे पर्याये कथ्यते तथाडपि कथमसौ परमात्मा स्यादित्याशङ्कयाऽडह- यस्मिन्निति। स संप्रसादो यो विद्वान्कर्तृतवेन विवक्षितः । सत्यं, रमणीया तावदियं व्याख्या श्रीतुम्। नत्वर्थोडस्य ग्रन्थस्यैवं संभवति। कथम्। अक्षिणि पुरुषो दृश्यत इत्युपन्यस्य शिष्याभ्यां छायात्मनि गृहीते तयोस्तद्विपरीतग्रहणं मत्वा तद्पनयायोदशरावोपन्यासः कि पश्यथ इति च प्रश्नः साध्वलंकारोपदेशश्चानर्थकः स्यात्। यदि च्छायात्मैव प्रजापतिनाऽक्षिणि दृश्यत इत्युपदिष्टः। किंच यदि स्वयमुपदिष्टे इति ग्रह गस्याप्यपनयकारणं वक्तव्यं स्यात्। स्वप्नसुषुप्तात्मग्रहणयोरपि तदपनर्वकारणं च स्वयं ब्रूयात्। न चोक्तं[तेन] तेन मन्यामहे नाक्षिणि च्छायात्मा प्रजापतिनोपदिष्टः । कि चान्यदक्षिणि द्रुष्टा चेद्दृश्यत इत्युपदिष्टः स्यात्तत इंदं युक्तम्। एतं त्वेव त इत्युक्त्वा स्वप्नेडपि द्रष्टुरेवोपदेशः । किमिदं व्याख्यानं शब्दानुसारे किवार्थानुसारीति िकल््ाSडय्यमङ्गी करोति- सतत्यमिति। द्वितीयं द्षपति-न त्विति। असंभवमेवाSडकाडक्षाद्वारा रफुटयति- कथमित्यादिना। यद्याधे पर्याये छायात्मोपदिश्येत तहीन्द्रविरोचनयोः सम्यग्दार्श

१ ख. छ. र. 'तना चे। २ क, ग, ट, 'यात्मनोप। ३ व, ङ, ठ. ण. ओतुः। ४ क. दि वा तेन स्प' ।५ व. ठ. पप्र'। ६ ग ट, 'हस्या।७क. यनवा। ८ क. 'यनका'। १ङ. ड. ढ. णं त्रू'। १ व. ङ. ण. 'मे द्र'। ११ क, ख, छ, ञ्, ण. 'दिश्यते तही ;

दाईश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिषल्। ४९७

त्वाद्विपरीत्महापोहार्थ प्रजापतेरायासो चृधा स्यात्। रेन नेदं व्याख्यानमर्थानुसारीत्यर्थः। इतश्र नाऽडद्य पर्याये छायात्मोपदेशोऽस्तीत्याइ-किंचेति। प्रजापततिनोपदिष्ठस्ाषि च्छायात्मनो ग्रहणे न मुव्यतीन्याशङ्कय हेतवन्तरं सपश्यति-यदीतति। तेन चछायात्म अ्हणापनयकारणावचनेनेति यावत्। तेव प्रजापतिनेत्येकस्तच्छच्दा योज्यः । इतश् प्रथमे दर्याये दशटुरेयोषदेशो न च्छायापुरुषस्येत्याह-किंचान्यिति। एतच्छ्दरेव संनिहिता- चलम्बिना छायरमानमनुकृष्य सवे द्रष्टुरुपदेशः(शे) प्रजापतेभृषावादित्वं प्रसज्येल तथा च अथमेऽपि पर्याये द्वष्टैवोपदिष्ट इत्यर्थः॥ रवसे न द्रष्टोपदिष्ट इति पेन्न। अपि रोदितीवाभियचेत्तेवेत्युपदेशात् । न च द्ष्टुरन्य: कश्ित्स्वे महायमानश्वराति। अन्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरिति न्यायतः अ्रत्यन्तरे सिद्धत्वात्। यद्यपि स्वभे सधीर्भवति तथाऽपि न घीः स्वमभोगोप- लब्धि पति करणत्वं भजने। कि ताहं पटचित्रव्चाग्रद्वासनाथ्रया दृश्यैव धीर्भवतीति न दष्टः स्वयंज्योतिष्ट्रवाधः स्यात्। किंचान्यत्। जाग्रत्स्वा्योर्भ- तानि चाऽडत्मानं च जानातीमानि सूतान्ययमहमस्मीति। प्राप्ती सत्यां प्रतिषेधी युक्तः स्यान्नाह खल्वयमित्यादि। तथा चेतनस्यैवाचिद्यानिमित्तयोः सशरीरत्वे सति स्ियापिययोरपहतिर्नास्त्रीत्युक्त्वा तस्यैवाशरीरस्य सतो विद्यायां सत्या सशरीरत्वे पाप्तयोे: श्वतिषेधो युक्तोऽशरीरं वाब सन्तं न ियामिये स्पृशत इति। एकश्षाऽत्मा स्वप्बुद्धान्तयोर्महामत्स्यवदरुङ्ग: संचरतीति श्रुत्यन्तरे पसिद्धम् । स्वप्रवस्थाविशिष्ठस्य स्थानान्तरे चाध्यतवान्न तत्र द्रष्टुरूपदेशोडस्तीति शङ्कते-स्वभ्न इति। अनुभवानुसरेणोत्तरमाह- नेत्यादिना। किंच प्रकाशकारणानामुपरमे यः प्रकाशः स नैसर्रिक इति न्वायेन प्रतीच: स्वयं्योतिष्टं वृहदारण्यके स्वमावस्थामाश्रित्योक्तं सतश् तन्न द्रष्टरुपदेशः सिध्यतीत्याह-न चेति। सर्यादीनामुपरमे यः प्रकाशो द्ृशयमानः स नैसर्िक इत्ययुक्तं स्वमेऽप्यन्तःकरणस्य सत्त्वादित्याशङ्कय।Sऽह-यद्यपीति। करण- व्वाावे हेतुं पृच्छति-किं तर्हीति। नीलपीतादिजाग्रद,सनाभिविक्तमाना साक्षिणो वेद्यतामापद्यते। तथाच घटचवत्रवदविचित्रघासनामयचेतसः साक्षिगम्पत्ान्न स्वमोपलब्धौ करणं भवतीति तद्द्रष्टः स्वयंज्योतिहं न्यायसिद्वमित्याह-पटेति। मासङ्गेकें हित्या दष्टबोपदिए्ट: स्वप्ावस्थायामित्यत्र हत्वन्तरमाह -किचोति। तथाच जाश्रदवस्थायामिव स्वमेऽपि द्ष्टैवोपदिष्ट इति शेषः। इतश् द्रष्टुरेवोपदेशः स्वम्रदशायाभित्याह-प्राश्ताविति।

१ ग. ट. मापाद् ३२र. ख, छ, ञ. श पटे चि°! ६२

आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

न केवलमुक्तसौपुप्तो निषेधो निषध्यम्राप्तिसापेक्षत्वाद्वस्थाद्वये द्रष्टरुपदेशमाकाङ्क्षति किंतु तुरीयगतो निषेधोऽपि निषध्यमाकाडक्षन्वस्थाद्वये द्रष्टरुपदेशमाकाड्क्षतीत्या ह-तथेति। निषेधस्य प्राप्तिसापेक्षत्वात्प्रकृतस्यैव द्रष्टुरविद्यानिदाने सशरीरत्वे तन्निमित्तयोः स्थानद्वयग- तयोर्न प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति न ह वे सशरीरस्येत्यादिनोक्तं सशरीरत्वे प्राप्तयोः प्रियाप्रिययास्तस्यैवावस्थात्रयातीतस्य सत्यां विद्यायामशरीरमित्यादिना प्रतिषेधो युक्त इति योजना। रमे द्रष्टुरुपदेशे हेत्वन्तरमाह-एकश्रेति। यच्चोक्ततं संप्रसाद: शरीरात्समुत्थाय यस्मिन्रूयादिभी रममाणो भवति सोऽन्यः संपसादादधिकरणनिर्दिष्ट उत्तमः पुरुष इति। तदप्यसत्। चतुर्थेऽपि पर्याय एतं त्वेव त इति वचनात्। यदि ततोऽन्योऽभिप्रेतः स्यात्पूर्ववदेतं त्वेव त इति न ब्रयान्मृषा प्रजापतिः । किंचान्यत्तेजोवन्नादीनां स्ष्टः सतः स्ववि- कारदेहशुङ्गे प्रवेशं दर्शयित्वा प्रविष्य एनस्तत्त्वमसीत्यपदेशो मृषा प्रसज्येत। तस्मिस्त्वं रुयादिभी रन्ता भविष्यसीति युक्त उपदेशोऽभविष्यद्यदि संपरसादा- दन्य उत्तमः पुरुषो भवेत्। तथा भूम्न्यहमेवेत्य/दिश्याSऽत्मैवेदं सर्वमिति नोप- समहरिष्यद्यदि भमा जीवादन्योऽभविष्यत्। " नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्या- दिश्चत्यन्तराच्च। सर्वश्रतिषु च परस्मिन्नात्मशब्दप्रयोगो नाभविष्यत्प्रत्यगात्मा चेत्सर्वजन्तूनां परें आत्मा न भवेत्तस्मादेक एवाउडत्मा प्रकरणी सिद्ध: । चतुर्थपर्यायस्य सौषुप्तादर्थानतरविपयत्वमुक्तमनुभाष्य दूषपति-यच्चोक्तमित्यादिना । तदेव व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति-यदीति। अधिकरणाधेयभावेन भेदः सत्यो नास्तीत्यत्र हेत्वन्तरमाह-किंचान्यदिति। जीवपरयोनैदस्य षष्ठप्रपाठकविरोधवत्सप्तमप्रपाठकिरो- धोडपि स्यादित्याह-तथेति। बृहदारण्यकश्रुत्यालोचनायामपि जीवेश्वरभेदो न संभवती- त्याह-नान्य इति। इतश्च जीवपरयोभेदो नास्तीत्याह-सर्वश्रुतिष्त्रिति। श्रौतमर्थ- मुपसंहरति-तस्मादिति। न चाऽडत्मनः संसारित्वम्। अविद्याध्यस्तत्वादात्मनि संसारस्य । न हि रज्जुशुक्तिकागगनादिपु सर्रजतमलादीनि मिथ्याज्ञानाध्यस्तानि तेषां भवन्तीति। एतेन सशरीरस्य प्रियापिययोरपहतिर्नास्ताति व्या- ख्यातम्। यच्च स्थितमपियवेत्तवरेति नामियवेत्तैवेति सिद्धम् । एवं च सि सर्वपर्यायेष्वेतदमृतमभयमेतह्र्मेति प्रजापतेवेचनम् । यदि वा

१ व. च. ठ. ड. ढ. स्मिंश्र स्श°। २ ख. ङ, ञ. ढ, ण. नान्यदनो। ३ ख ञ्. उ.ढ. ण.दष्ठित्या । ४ ख. ञ.रत्मा। "टु, ढ. 'रणसि'। ६ ण. नान्यदिति / ७ व. ब. उ. द. ण.स्तीत्ेकुणारूता"।

द्वादशः खण्ड: १२ ] छान्दोग्योपनिपत्। ४९९

प्रजापतिच्छद्यरूपायाः श्रुतेवचनं सत्यमेव भवेत्। न च तत्कुत्कबुद्धया मृषा कर्तु युक्तम्। ततो गुरुतरस्य प्रमाणान्तरस्यानुनपत्तेः । ननु प्रत्यक्ष जरादिरहितो

दुपपत्ते: । जीणोऽहं जातोऽहमायुष्मान्गोरः कृष्णो मृत इत्यादिम्रत्यक्षानुभववत्त-

आत्मैक्ये परस्यैव संसारित्वं सर्वदेहेषु स्यादिति चन्नेत्याह-न चेति। आरोपि- तसंसारित्वं वस्तुतो नाडतमन्यस्तीत्येतद्दृष्टान्तेन स्पष्टयति -- न हीति। मिथ्या च तदज्ञानं चेति मिथ्याज्ञानं तेनाध्यस्तान्यविद्यमानायेव विद्यमानवत्प्तीतिमापादितानीति यावत्। न ह वै सशरीरस्येत्यादि वदता वास्तवत्वं शरीरसंबन्धस्य विवक्षितमिति शङ्कामुक्तन्यायातिदेशेन निरस्यति-एतनेति। आत्मनि संसारस्य प्रसक्तिनेति यावत्। यावदव्यासभावित्वं प्रियाप्रिययोरपहत्यभावो न वास्तवत्व शरीरसंबन्धस्पैव प्रियाप्रियम्लस्य दुर्निरूपत्वादित्यर्थः । स्वप्रद्रष्टा खल्वप्रियवेत्तेव भवति न त्वप्रियवेत्तैवेति यत्पूर्वत्र स्थितं तसिद्धम्। लाभान्तरमाह-एवं चेति। प्रजापतेर्वचनं सत्यं भवेदिति संबन्धः । अपौ- रुषेय्यां श्रुतौ कुतः प्रजापतेर्वचनं सावकाशमित्याशङ्कयाSह-यदि वेति। सुखादयः साश्रया गुणत्वाद्रूपादिवदित्यनुमानात्तदाश्रयः परिशेषादात्मा भविष्यतीति वैशषिकादितर्क- विरोधादसत्य- श्रुतर्वचनमित्याशङ्गय SSह-न चेति। सुखादीनामुपाधिधर्मतवेन सिद्ध- साव्यत्वान्नास्ति श्रौतवचसो बाधकमित्यर्थः । प्रत्यक्षमिति शङ्कते-नन्विति। तस्याSS- भासत्वान्न बाधकत्वमिति पिहरति-नेत्यादिना। सर्वमप्येतत्सत्यमिति चेदस्त्येवैतदेवं दुरचगमं येन देवराजोऽप्युदशरावादि- दर शिताविनाशयकक्तिरपि मुमोहैवात्र विनाशमेवापीतो भवतीति। तथा विरोचनो महापाज्ञः प्राजापत्योऽप देहमात्रात्मदर्शनो बभुव। तथेन्द्रस्याSडत्मविनाशभ- यसागर एव वैनाशिका न्यमज्जन। तथा सांख्या द्रष्टारं देहादिव्यतिरिक्त्तरम- वगम्यापि त्यक्तागमप्रभाणत्वान्मृत्युविषय एवान्यत्वदर्शने तस्थुः । तैथाऽन्ये काणाढ़ादिदर्शना: कपायरक्तमिव क्षारादिभिवस्त्रं नवनिरात्मगुणर्युक्तमात्मद्रव्यं विशोधयितुं प्र्ठत्ताः। तथान्ये कर्रिणो ाह्यविषयार्हृतचेतसो वेदप्रमाणा अपि परमार्थसत्यमात्मेकत्वं दिनाशमिवेन्द्रन्मन्यमाना घटीयन्त्रवदारोहाव रोहमकारैर-

१ क. ग, ट, कृशे। २ग, ट, तत्तु रिद्वि । छ. तच्व सिद्ध । २ ठ 'त्मात्मानम"। ४ ड. ड. ढ. त्लेऽ्ये ५ङ, च, ठ. ड ढ, 'श् क" । ६ क ग, ट. ढ. 'पहत।

आनन्दगिरिकृ तटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-, अष्टमाव्याये-

निशं बम्ब्रमति।किमन्ये क्षुद्रजन्तवो विवेकहीना: स्वभा्वत एव बहिविषयापहृत- चैलसः तस्मादिदं त्यक्तसवबाह्ौपणैरनन्यशरणः परमहसपिताजकरें त्याश् मिभिवैदार्न्तेविज्ञानपरेरेव वेदनीयं पूज्यतमैः पाजापत्य चेमे सपदायमनुसर- द्भ्िरूधनिबद्ध प्रकरणदतष्टयेन। तथाऽनुशासत्यद्याप त एव नान्य इति ॥ १ ॥ दृष्टनतोऽसि संप्रतिषत्नो न भवतीति शङकते-सवमिति। जसदेः सत्यवचनं त्वदी- यमेवमरत्येकेत्यङ्गी करोति-अस्त्येवेति। अङ्गीकारे हेतुमाह-दुस्वमममिति। अविकारिष्पः प्रमितिजनको वेद इति न्यारयोत्ता दृशानामनधिकारिणां दुजनमात्मतच्तम्। अतोस्त्येव जरादिसत्यत्ववचनं न तावला वस्तुक्षतिरित्यर्थः । दुरवगमत्वे लिङ्गमाह- येनेति। अत्रेत्यात्मतत्त्वोक्तिः । तस्य दुर्ज्ञानते लिङ्गान्तरमाह-तथेति। वैनाशि- कम्रान्तिसयात्मनो दुर्ज्ञानतवं ममयतीत्याह-तथेन्द्रस्येलि । सांख्यभ्रान्तिरपि दुज्ञनत्व मात्मनो ज्ञापयतीत्याह-तथा सांख्या इति। तार्किकभ्रान्तिरफि तम्य दुर्ग्हत्वे भमिके- व्याह-तथाऽन्य इति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्मवर्भभावना नवाडइमगुणाः।. मीमांसकम्ान्तिस्तस्य दुर्ग्रहत्वे गैमिकेत्याह-तथाऽन्य इति। यदा षरीक्षकाप्पमपी- दश्ी श्रान्तिरात्मनो दुरवममत्वं ममयति तदा विचारविधुसणां लौकिकानां भ्रान्तिस्तत्र ध्रमाष्पयितव्येत्याह-किमन्य इति। अन्ये बम्भ्रमतीति कि वत्तव्यमिति संबन्धः । यदि लौकिकानां परीक्षकाणां चेदमात्मतत्वं दुर्ज्ञानं प्रतिज्ञायते केषां तहींदं सुज्ञानमित्या

अनन्यशरणरिति। तेषां कुटी चैरादिमावं व्यासेधति-परमहंसेति ।. कमनिष्ठाना- माश्रमानतीत्य नैष्कम्प्राधान्येन वर्तमानत्वं दर्शयति-अत्याश्रमिभिरिति / अनन्य- शरष्पैहित्युक्तं व्यनक्ति-वेदान्तेति। पूज्यतमैरिति नित्यानुवादः । तेष्व्रमात्मवेदनोपाय प्राककनमुपदिशति-प्राजापत्यं चेति। स्थानत्रयं तुरीयं चेत्येतद्विषयं प्रकरणचतुष्टयम॥

क्यव्याख्यानोपसंहारार्थमितिपढ. म्।।१।। अशरीरो वायुरध्रं विद्ुत्स्तनयित्तुरशरीराण्येतानि तयथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरु- पसंपद स्वेन रूपेणा भिनिष्पदन्ते । २।।

१७ ठ. शं संसारचक्रे । २ क, म, ट पहत । ३ व. ठ. रन्त्याश्र। ४ क. ग. ट. न्तज्ञा। ५ ख. ञ. यात्वादू ६क, ए, छ. ञ् गमकमित्या ७ क त गमकित्या ८ ग. ञ. ढ° चकादि ।

द्वादश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिषत्। ५०१

तत्राशरीरस्य संप्रसादस्याविद्यया श्रीरेणाविशेषतां सशरीरताभेव संप्रा- सस्य शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपण यथाऽभिनिष्पत्तिस्तथा वक्तव्येति दृष्टान्त उच्यते-अशरीरो वायुरविद्यमानं शिरःपाप्यादिमच्छरीरमस्थेत्यशरीरः । किं चाभ्रं विद्यत्स्तनयित्नुित्येतानि चाशरीराणि। तत्तत्रैवं सति वर्षादिपयोजना- वसाने यथा। अमुष्मादिि भूमिष्ठा श्रुतिर्द्ुलोकसंवन्धिनमाकाशदेशं व्यप- दिशति। एतानि यथोक्तान्याकाशसमानरूपतामापन्नानि स्वेन वायतादिरुपे- णागह्यमाणान्याकाशाख्यतां गतानि यथा संप्रसादोऽवविद्यावस्थायां शरीरात्म- भावमेवापन्नः, तानि च तथाभतान्यमुष्मद्द्युलोकसंवन्धिन आकाशदेशात्समु- च्िष्ठन्ति वैर्षणादिपयोजनाभिनिर्वृत्तये। कथम्। शञिशिरापाये सावित्रं परं ज्योिः मकृष्टं ग्रैष्मकसुपसंपद्य सावित्रमभितापं माप्येत्यर्थः । आदित्याभितापेन पृथग्भावमापािताः सन्तः स्वेन स्वेन रूपेण पुरोवातादिवायुरूपेण स्तिमितभावं हित्वाडभ्रमपि भूमिपर्वतहरत्यादि रूपेण विद्युदपि रवेन ज्योतिरलतादिचपल रूपेण स्तनयित्मुरपि रनं गर्जिताशनिरपेणेत्येवं प्रावृडागमे स्वेन स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यन्ते ॥ २ ।। सशरीरस्य बन्धो मुत्तिरशरीरस्येति स्थिते किमर्थमशरीरो वायुरित्यादिवाक्यमित्याश- इ्डयाडडह-तत्रेत्यादिना। कथ वायोरशरीरतवं तदाह-अविद्यमानमिि। एवं सति वाय्वादीनामशरीरत्वे सतीति यावत्। आकाशस्य सर्वत्रैकरूपत्वादमुष्मादिति कुतो व्यप- देशसिद्धिरित्याशङ्कयाsडह-अमुष्मादितीति। यथोक्तान्यशरीराण वाय्वादीनि तेषामाका- शत्वापत्तौ दृष्टान्तमाह-यथेति। तथा वा्ादीनि स्वेन रूपेणागृह्यमाणत्वदशायामाका- शाख्यतां गतानीति संबन्धः । तानि च वाय्त्ादीनि तथाभृतान्याकाशात्मत्वं प्राप्तानीत्ये तत्। वर्षािफलनिष्पत्त्यर्थ वाय्बादीनामाकाशदेशातसमुतथानमुक्त्तमाकाड्क्षाद्वारेण स्फुट- यतति-कथमित्यादिना। खेन स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्त इति संबन्धः । तत्र वायोरम्नस्य विद्युतः स्तनयित्नोश्च स्वेन रूपेणामिनिष्पत्तिप्रकारं विवृणोति-पुरोवातादीति । स्तिमितभावं हित्वा वायुरिति शेषः ॥ २ ॥ एवमेवैष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं

१ ट. ड. वर्षादि° । २ क. 'दिना वा° । ३ क, घ. ठ. 'पि प० ।४ ग. घ. ङ, च. ट. उ. ढ. ताच ।५ ग, ट.तादिनेति।

५०२ आनन्दगिरिकृतटीका संवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाच्याये-

ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रुपेणाभिनिष्पयते स उत्तैम- पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्कीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजन स्मरन्निद५ शरीर५ स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिक्छ- रीरे प्राणो युक्तः॥ ३ ॥ यथाडयं दृष्टान्तो वाय्वादीनामाकाशादिसाम्यगमनवदविद्यया संसारावस्था- यों शरीरसाम्यमापन्नोऽहममुष्य पुत्रो जातो जीणो मरिष्य इत्येवंप्रकार प्रजापति- नेव मघवान्यथोक्तेन क्रमेण नासि त्वं ेहेन्द्रियादिधर्मा तत्त्वमसीति प्रतिबो घितः सन्स एष संपसादो जीवोडस्माच्छरीरादाकाशादिव वाय्वादयः समु- त्थाय देहादिवैलक्षण्यमात्मनो रूपमवगम्य देहात्मभावनां हित्वेत्येतत्। स्वेन रूपेण सदात्मनैवाभिनिष्पद्यत इति व्याख्यातं पुरस्तात्। दृष्टानतमनुद्य दार्श्ान्तिकमाह -- यथेति। वाय्वादीनामित्यस्य पुरस्तात्तथेत्यध्याहर्त- व्यम्। तत्राSSदिशव्देनाभ्रविद्युत्स्तनयित्नवो गृह्यन्ते। आकाशादीत्यादिपदमभ्रादिकारण- संग्रहार्थम्। शरीरसाम्यभेव विशिनष्टि -- अहममिति । प्रतिबोधने दृष्टान्तमाह -- प्रजा- पतिनेति। यथोक्तेन क्रमेण पर्यायचतुष्टयोपदिष्टप्रकारेणेति यावत्। मघवान्प्रतिबोधित इति संबन्धः । दार्ष्टान्तिके प्रतिबोधनप्रकारं दर्शयति-नासीति । शरीराद्विदुषः समु- स्थाने दृष्टान्तमाह -- आकाशादिवेति। समुत्थानं विभजते-देहादीति। पुनरुकि परिहरति -- इति व्याख्यातमिति। स येन स्वेन रूपेण संप्रसादोऽभिनिष्पद्ते पक्प्तिबोधात्तद्भ्रान्तिनिभि- त्तात्स्पों भवति यथा रज्जुः पश्चात्कृतपकाशा रज्ज्वात्मना स्वेन रुपेणा- भिनिष्पद्यते। एवं च स उत्तमपुरुष उत्तमश्रासौ पुरुषश्वेत्युत्तर्मपुरुपः स एवोत्तमैपुरुषोऽक्षिस्वमपुरुषी व्यक्तवव्यक सुपुप्तः समस्तः संपसन्ो शरीरथ्च स्वेन रूपेणेति। एपामेष स्वेन रूपेणावस्थितः क्षराक्षरौ व्याक- ताव्याकृतावपेक्ष्योत्तमैंपुरुषः कृतनिर्वचनो ह्वयं गीतासु स संप्रसाद: स्वेन

१ क. 'त्तम: पूरु त. त्तमपु। व. ङ ज्ञ. ञ् 'त्तमः पु०।२क. ग, ङ, ड. ढ. यां स श ।३ ख. ञ्. ण. व प्रजा । ४ ख, ग, व, च, ञ् ट, ड. तिनैव। ५ क. ग. व. ङ. च, ट, ठ. ड. ढ. न । अत ए । ६ क. मपरु"। "क. सौ पूरु'।८ क. म०रू। ९ ट. रुष उत्तमः पुरुषाद्वोत्त ।२० क.मपूरु । ११ क. ञ्. ढ.क्ताव्य।१२ क. ग. ट, 'मेव स्वे । १३ ट. रौ व्यक्ताव्यक्ती व्या°। १४ क, ठ.मपूरु।

द्वादश: खण्ड: १२] छान्दोग्योपनिपत्। ५०३

रूपेण तत्र स्वात्मनि स्वस्थतया सर्वात्मभूतः पर्येति कचिदिन्द्राधात्मना जक्षद्धरन्भक्षयन्वा भक्ष्यानुच्चावचानीप्सितान्कचिन्मनोमोत्रैः संकल्पादेव रुमुत्थितैरव्राह्मलौंकिकैवा क्रीडन्रुयादिमी रममाणश्च मनसैव नोपजन स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपगमेन जायत इत्युपजनमात्मभावेन वाऽडत्मसामीप्येन जायत इत्युपजनमिदं शरीरं तन्न सकरन्। तत्समरणे हि दुःखमेव स्यात्। दुःखात्मकत्वात्तस्य । उत्तरवाक्यस्थं सशब्दं व्याचष्टे -- स येनेति । स उत्तमपुरुष इति संबन्धः । संप्र- सादस्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पत्ति दृष्टान्तेन रपष्टयति-प्रागित्यादिना। उत्तदष्टान्तानु- सरेणाविद्यादशायां शरीरात्मत्वमापन्नो जीवो विद्यय प्रकाशितब्रह्मसतत्त्रः स्वेन रूपेणाभि- निष्पन्नो भवतीति दार्ष्टान्तिकमाह-एवं चेति। पुरुषस्योत्तमविशेषणं पुरुषान्तरव्यव- च्छेदार्थमित्यभिप्रेत्य पुरुषमेदं दर्शयति-अक्षीति। इत चत्वारः पुरुषा इति शेषः । तत्र पूर्वेषां त्रयाणां व्यवच्छेद्यत्वं तुरायस्य तूत्तमपुरुषचमित्याह-एषामिति। यथो- क्ोत्तमपुरुषे भगवत्संमति संगिरते-कृतेति। "द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरश्वाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥ उत्तमः पुरुषत्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुत्रोत्तमः ॥" इति हि स भगवान्चिवान्। स तत्रेत्यादि व्याचटे-स संप्रसाद इति। क्वचि- दिति स्वर्गलोकोक्तिः । क्वचिन्मनोमीत्रैरित्यत्र क्वचिदिति ब्रह्मलोको गह्यते। नोपजनमिति प्रतीकं गृहीखा व्याकरोति-स्त्रीपुंसयोरिति। तन्न स्मरन्पर्येतीति संबन्धः । यथो- क्तदेहस्मृतौ काऽनुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽडह-तत्स्मरणे हीति। नन्वनुभूतं चेन्न स्मरेदसर्वज्ञत्वं मुक्तस्य। नैष दोषः । येन मिथ्याज्ञाना- दिना जनितं तैच्च मिथ्याज्ञानादि विद्ययोच्छेदितमतस्तन्नानुभूतभेवेति न तद- स्मरणे सर्वज्ञत्वहानिः। न ह्युन्मत्तेन ग्रहगृहीतेन वा यदनुभूनं तदुन्मादाद्यपग- मेऽपि स्मर्तव्यं स्यात्तथेहापि संसारिभिरविद्यादोपवन्भियदनुभूयते तत्सर्वात्मानम-

१ ठ. ह. ण. 'या रुवत्मतया स०। २ग, व, ङ च, ट, ठ. ड. ण. मात्रेण सं। ३ क, ट. नं स्मर-स्त्री। ४ क. मत्ववि'। क, ख. त्र क्षरोन, ६ ख छ, त्र. ण. ति स। उ था. मतेणेत्य।८ ख, ग. ञ् ढ. तनमिध्या।

५०४

शरीरं न स्पृशति। अविद्यानिमित्ताभावात्। ये तूच्छिन्नदपैमृदितकपायर्मा- नसा: सत्या: कामा अनृतापिधाना अनुभूयन्ते विद्याभिव्यङ्गयत्वात्त एव मुक्तेन सर्वात्मभूतेन संवध्यन्त इत्यात्मज्ञानस्तुतये निर्दिश्यन्तेऽतः साध्वेतद्विशि- नष्टि-य एते ब्रह्मलोक इति। यत्र कचन भवन्तौऽपि ब्रह्मण्येब हि ते लोके भवन्तीति सर्वात्त्मत्वाङ्कह्मण उच्यन्ते। विदुषो मुक्तस्यानुभूतदेहास्मरणे दूषणमाशङ्कते-नन्विति। असर्वज्ञत्वदोष निरा- करोति-नेष दोष इति। अनुभूतार्थस्मृतौ हि सर्वज्ञ इति। न च शरीरणद्यनुभूतं तस्या- विद्याकामकर्ममूलस्पाज्ञानमात्रत्वात्तस्य च सकार्थस्य ज्ञानोदयमात्रिरणे नष्टत्वात्प्रागपि शरीरा- देरनुभवविपरीतवतित्वानुपपत्तेरित्यर्थः। शरीरादि पूर्व सम्यग्ज्ञानेनाविषयीकृतमपि सद्भ्रा- न्स्याऽनूभृतमेवेति विदुषामपि स्मर्तष्यमिति चेन्नेत्याह-न हीति। मुक्ते पुरुषे शरीरादयो न संबध्यन्ते चेत्कथं तर्हि तत्र कामाः संबध्येरन्नित्याशङ्कषाऽऽह-ये त्विति। किमिति सवैरेते कामा नानुभुयेरन्नित्याशङ्कयाSSह-अनृतापिधाना इति। इतश्च विदुनामेव त्तदभिव्यक्तिरित्याह-विद्येति। किमिति निर्गुणविद्याप्रकरणे विदुषि सत्यकामसंबन्ववचनं तत्राSSह-इत्यात्मज्ञानेति। आत्मविद्यास्तुत्यर्थ विदुषि कामसंबन्धवचनम्। मनसैतान्का- मान्पश्यन्नित्वत्र विशेषश्रवणमपि युक्तमित्याह-अत इति। इन्द्रियादिषु भवतां कामाना कुतो ब्रह्मलोकभावित्व मित्याशङ्कय।SSह-यत्रेति । ननु कथमेकः सन्नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाँति स भूमा कामांथ्र ब्राह्मलौकिकान्पश्यनरमत इति च विरुद्धम्। यथैको यस्मिन्नेव क्षणे पश्यति स तस्मिन्नेव क्षणे न पश्यति चेति। नैप दोषः। श्रुत्यन्तरे परिहृतत्वात्। द्रष्टुर्दृष्टेरविपरिलोपात्पश्यन्नेव भवति। द्रष्टरन्यत्वेन कामानामभावान्न पश्यति चेति। यदपि रुपुपे तहुक्तं मुक्तस्यापि स्वेकत्वात्समानो द्वितीयाभावः । केन कं.पश्येदिति चोक्तमेव। मनसैतान्कामानित्यादिवाक्यं स्तुत्यर्थमपि प्रधानवाक्यविरुद्धत्वात्याउपमिति शङ्कते- नन्विति। वाक्ययोर्मिथो विरोधे दृष्टान्तमाह-यथेति। यद्वै तन्न पश्यति पशन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टु्ट्ष्टे्विपरिलोपो विद्यतेSविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽ न्यद्विभक्तं यत्पश्येदिति बृहदरण्यकश्रुतिमाश्रित्य विरोधं धुनीते-नैष दोष इति। अथ यथोक्तं वाक्य सुषुप्तमविकृत्य प्रवृत्तं क्थं मुक्तविषयतयोदाह्वनमत आह- १ ख. म, ब, च, ञ्र ट, ठ. ढ. ण. ये तु चिछि। २ ध, ठ. ड. उच्यते। ३ ग. ट. ममलस्ना। ४ म. ट. गधस्तत्वा । ५ ग. परि६ ख. छ.ञ्. ण. कृतं स"।७ ख. म. घ. ङ च, ञ्, ट ठ, ण. ननीति। ८ ग, ड, च, ड, ड. ति भम्नः को। ९ व, ड. ति वि।

द्वादशा: खण्ड: १२ ] छान्दोग्योपनिषत्। ५०५

यद्यपाति। सुततस्य मोक्षदृष्टान्तत्वात्तद्वतस्य च दार्ष्टान्तिकेऽनुगमादयदुक्तं सुपुत्ते तत्सं चन्धो मुक्ते सिध्यतीत्र्थः । किंच मुक्तमेघाधिकृत्य यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यादि तत्रैवो- कमित्याह-केनेति। अशरीरस्वरूपोऽपहृतपाप्मादिलक्षणः सैन्कथमेष पुरुषोऽक्षिणि दृश्यत इत्युक्तः प्रजापतिना। तत्र तथाऽसावक्षिणि साक्षाद्दृश्यते तद्वक्तव्यमितीद- मारभ्यते। तत्र को हेतुरक्षिणि दर्शन इत्याह-स दृष्टान्तो यथा पयोग्यः प्रयो- ग्यपरो वा सशब्दः। प्रयुज्यत इति प्रयोग्योडश्ो वलीचर्दोवा। यथा लोक आच- रत्यनेनेत्याचरणो रथोऽनो दा तस्मिन्नाचरणे युक्तस्तदाकर्षणाय, एवमस्मि- ञछरीरे रथस्थानीये प्राणः पञ्चवृत्तिरिन्द्रियमनोबुद्धिसंयुक्तः शज्ञात्मा विज्ञान- क्रियाशक्तिदवयसंमूर्छितात्मा युक्त: स्वकर्मफलोपभोगनिमिच्ं नियुक्तः । कस्मि- न्न्वहमु [त्क्रान्त उ] त्क्रान्तो भविष्यामि क्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठास्यामीति। ईश्वरेण राजेव सर्वाधिकारी दर्शनश्रवणचेष्टाव्यापारेऽधिकृतः । तस्यैव तु मात्रै- कदेशश्चक्षरिन्द्रियं रूपोपलब्धिद्वारभूतम् ॥ ३ ॥ फलार्थवादस्याक्षिवाक्यस्य च मिथो विरोधं शङ्कते-अशरीरेति । दृश्यत इत्यस्य षदस्य चाक्षुषदर्शने रूढवादशरीरस्य तदयोग्यत्वादशरीरात्मोक्तिर्दश्यत इतिश्रुतिविरुद्धे- त्यर्थः । आत्मत्वामृतत्वादिब्रह्मविषयानेकश्रतिलिङ्गविरोध,द्दृश्यत इत्येकस्याः श्रुतेर्ज्ञा-

संति चक्षुषो दर्शने को हेतुरित्यपेक्षायां लिङ्गहेतुकं तावद्दर्शनं संभवतीति मत्वा दृष्टान्त- माह श्रुतिः । स दृष्टान्तो यथा भवति तथोच्यत इत्याह-तन्नेति। तमेत दृष्टान्तम- नुद्य व्याचटे-यथेत्यादिना। अध्याहारराहित्यसिद्धयर्थं पक्षान्तरमाह-प्रयोग्येति। एवमित्यनेन द्वितीयो यथाशब्दः संबध्यते। शरीरस्य रथस्थानीयत्वं शरीरं रथमेव त्वििति श्रृत्यन्तरान्मन्तव्यमे। अस्मिन्युक्तः स रथस्थानीय ईश्वरेण स्वकर्मफलोपभोगनिमित्तं भणो रथित्वेन नियुक्त इति संवन्धः। घ्राणप्राणं व्यावर्तयति-पञ्चवृत्तिरिति। "बुद्धि तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुः " इतिश्रत्यन्तरमाश्रित्याSह-इन्द्रियेति। आत्मानं रथिनं विद्धीतिश्रुतिविरुद्वँ प्राणस्य

१ क. सुषुप्त। २ क, घ. ङ, च, ञ्, ड, ढ. स कथ ।३ क, ख. छ. ञ्र. ण. षया- वान्तरविरो ।४ क न्तरं वा।५ क, ख, ञ्र, 'म्। तस्मिन्तुक्तशरीर ई'। ६ ख. छ. ञ. ट. ण.ति नि°।७क ख. ञ्. ण. तस्य तदुप। श्री शाम शैव आश्रम

५०६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [८ अष्टमाव्याये-

त्मसतानेशरीरद्वयविशिष्टलेन स्फुरितं स्वरूपं दर्शयति-विज्ञानेति। ईश्वरस्य यथोक्तप्रा- णोपाविद्वारा भोक्तत्वादिसंसारित्वमित्यत्र श्रुत्यन्तरं प्रमाणयति-कस्मिन्निति । प्रतिष्ठा- स्यामीतीक्षित्वा स प्राणमसृजतेत्यादिश्रुतिरिति शेषः । तथाच यथा राज्ञा सर्वाधिकारित्वेन सेनाव्यक्ष: संधिविग्रहादौ नियु्पते तथेश्वरेण सर्वचष्टान्तराविकृतः रूकीयदर्शनादिव्या- पारनिमित्तं निदुक्तो भवतीत्याह-राजेति। प्राणः स्वविलक्षणेन चेतनेन नियुज्यते

यार्थः। चक्षुरादिचेष्टा चेतननिमित्ता चेष्टात्वाद्रथादिचेष्टावदित्यनुमानान्तरं सूचयति- तस्यैवेति। प्रकृतपाणविषयस्तच्द््दः । मात्रेत्येतस्य व्याख्यानमेकदेश इति। प्राणसं- वादे चक्षुरादीनां प्राणपारतन्त्रयप्रतीतेस्तदेकदेशतवं तेषामिति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्वाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माऽभिव्याहाराय वागथ यो वेदेद५ शृणवा- नीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् । ४ ॥ अथ यत्र कृष्णतारोपलक्षितमाकाशं देहच्छिद्रमनुविपण्णम्नुपक्तमनुगतं तत्र स प्रकृतोऽशरीर आरत्मां चाक्षुषश्चक्षुषि भव इति चाक्षुपस्तस्य दर्शनाय रूपोपलब्धये चक्षुः करणं यस्य तद्देहादिभिः संहतत्वात्परस्य द्रष्टुश्यें सोश्त्र चक्षपि दर्शनेन लिङ्गेनन दृश्यते परोऽशरीरोऽसंहतः । अक्षिणि दृश्यत इति प्रजापतिनोक्तं सर्वेन्द्रिय द्वारोपलक्षणार्थम्। सर्वविषयोपलब्धा हि स एवोति। स्फटोपलब्धिहेतुतपा स्वक्षिणीति विशेषवचनं सर्वश्रुतिषु। अहमदर्शमिति तत्सत्यं भवतीति च श्ुंतेः । अथापि योऽस्मिन्देहे वेद कथमिद सुगन्धि दुर्गन्धि वा जिघ्राणीत्यस्य गन्वं विजानीयानिति स आत्मा तस्य गन्धाय गन्धविज्ञानाय घ्राणम्। अथ यो वदेदं वचनमभिव्याहराणीति वदिष्यामीति स

१ क. ख. छ. ञ् ण. 'नद । २ग, ट. 'कारी से। 3 क. ग. ब, ङ झ, ञ्. ट, ठ. त. थ. गणनी । ४ ढ. ण. 'नुविष' ।५ क, ग, ट, ठ. त्मा चक्षुषि भवतीति चा' । क, चड. ढ. त्मा चक्षुर भशते चा'।६क, ख, ग, व, ट च, ञ्ञ ट, ड. ण. रर्व सो । ठ. स्थ. सो० । ७ ख. त्. ढ. ग.त्वाचासि ।उ. त्वादक्षि । स. ञ्. ठ. ति श्रु। ९ व० ड. इ. श्रत:।

द्वादश: खण्ड: १२ ] छान्दोग्योपनिपत्। ५०७

आत्माऽभिव्यवहरणक्रियासिद्धये करणं वागिन्द्रियम्। अथ यो वेदेदं शृण- वानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् ।। ४ ॥ शरीराद्व्यतिरिक्तमात्मानं संभाव्य तस्यौपाविकं द्रष्टत्वमाचष्टे-अथोति। अतिरिक्ता- त्मसंभावनानन्तर्यमथशब्दार्थः । यत्र तत्रेतिसप्तमीम्यां रुसारदशोच्यते। अनुगतं चक्षुरिति संबन्धः। दर्शनाय चक्षुरित्यस्यार्थ समर्थयते-यरपतति। यस्य परस्य द्रष्टाथे करणं चक्षुरिष्टं से परश्चक्षुषे लिङ्गेन दश्यत इति संबन्धः । पारथ्ये चक्षषो हेतुमाह-देहा- दिभिरित। यत्संहनं तत्स्वविलक्षणशेषं दृष्टं यथा शयनासनादि तथा तदपि चक्षुरदेहा- दिभि: संहतत्वाद्यस्त विलक्षणस्य शेघभृतं सोडत्र दर्शनेन लिक्गेन दृश्यते। विमत साश्रयं धर्मत्याद्रपादिवदित्यनुमानादित्यर्थः। दृश्यत इत्यस्थानिरुद्वार्थमुक्वाऽक्षिणीत्यस्य विवक्षि- तमर्थमाह-अक्षिणीति। दथाडक्षिद्वारा रूपोपलव्ध परस्तथा तत्तदिन्द्रियद्वारा' तत्त- द्विषयोपलब्धा पर एवेति कृत्वा युक्तमिदमुपलक्षणमिति साधयति-सर्वविषयेति। सर्वेन्द्रियैरुपलब्धत्वमविशिष्टं देत्कथं तर्हि सर्वास्वपि श्रुतिषु चक्षुष्वास्योपदिश्यते तत्राSSह -- रफटेि। चक्षुषः रफुटोपलब्धौ हेतुत्वे श्रुति संवादयति-अहमिति। यत्रादर्शमिति चक्षुपः प्रत्ययस्तद्वस्तु सत्यं रफुटोपलम्भादिति द्योविवदमानयोर्द्ृष्टमित्यर्थः । य एषोऽक्षिणीत्यत्र सर्पेन्द्रियद्वारोपलब्धा विवक्षित इत्युक्तं व्यक्ती करोति -- अथापीति। चक्षुपि रफुटोपलम्भेडपीति यावत्। योडस्मिन्देहे येन केनापीन्द्रियेण ये कंचिद्विषयं वेद स आत्मेति रुंबनधः। उक्तमेवार्थमाकाड्क्षाद्वारा रफोरयति-कथमित्यादिना। जिघ्र- णीति यो वेदेत्युक्तमेव संक्षिपति -- अस्येति । ४ ।। अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षः स वा एष एतेन दैवन चक्षषा मन- सैतान्कामान्पश्यनमते य एते ब्रहमलोके ॥५॥ अथ यो वेदेदं मन्वानीति मननव्यापारमिन्द्रियासंस्पृष्टं केवलं मन्वानीति वेद स आत्मा मननाय मनः । यो वेद स आत्मेत्येवं सर्वत्र प्रयोगाद्वदनमस्य स्वरूपमित्यव गम्यते। यथा यः पुरस्तात्प्रकाशयति स आदित्यो यो दक्षिणतो यः पश्चाद् उत्तरती य ऊर्ध्व प्रकाशयति स आदित्य इत्युक्त मकाशस्वरूप: स इति गम्यते। दर्शनादिक्रियानिर्वृ्त्त्यर्थानि तु चक्षरादिकरणानि। इदं

१ क, ट, ठ. ड. ण. शण्वानी' । २ क, ख, छ, ञ् ए. 'रर्थक । ३ क. ख. छ. ण. स यश् ।४ क. ख. छ. ण. 'क्षुषा लि। ५ ख. 5. ध. 'देवोपास्यो। ६ ट वाऽड- त्मोप७क, ग, ट, ड, रपयुक्तं के।य, च, ठ. ण.रपृत के। ङढ. 'सुंयुक्त के ८ क. ग व, ङ च, ट, ड. ढ. 'त्मा। यो।

५०८ अ:नन्दगिरि कृतटी का संवलितशांकरभाप्य समेता- [८ अष्टमाध्याये- चास्याऽडत्मनः सामर्थ्यादवगम्यते। आत्मनः सत्तामात्र एव ज्ञानकर्तृत्वं न तु व्यापृततया। यथा सवितुः रुत्तामात्र एव प्रकाशनकर्तृत्वं न तु व्यापृततयेति तद्वत। मनोऽस्याडत्मनो दैवमप्राकृतमितरेन्द्रियैरसाधारणं चक्षश्रष्टे पश्यत्य- नेनेति चक्षः । वर्तमानकालविषर्याणि चेन्द्रियाण्यतोऽदैवानि तानि। मनस्तु

चेति दैवं चक्षरुच्यते। स व मुक्तः स्वरूपापन्नोऽविद्याकृतदेहेन्द्रियमनोवियुक्तः सवात्मभावमाषन्नः सन्नेष व्योमवद्विशुद्धः सर्वेश्वरो मनउपाधि: सन्नेतेनैवे्वरेण मनसैतान्कामान्सवितृमकाशवन्नित्यमततेन दर्शनेन पश्यन्रमते। कान्कामानिति विशिनष्टि-य एते ब्रह्मणि लोके हिरण्यनिधियद्धव्ध्यिपयासङ्गनृतेनापिहिताः संकल्पमात्रलभ्यास्तानित्यर्थ: ॥५॥ इन्द्रिपैघ्र णादिभिरसंस्पृष्ट तत्तद्द्वारेणानिष्पन्नमिति यावत्। केवलं मनोमात्रजनितमि- त्येतन्मन्वानि संपादयानीत्यर्थः । यो वेदेत्यत्र प्रत्ययार्थभूतं कर्तृत्वं सापेक्षत्वान्मिथ्या प्रकृत्यर्थ (र्थ) रूपं तु सविन्मात्रमनपेक्षतया सत्यमात्मस्वरूपमित्याह-यो वेदेति। आत्मा संवेदनस्वभावश्चेत्तत्संसर्गा देव विषय सिद्धि संभव।च्चक्षरादिवैय्थ्य स्यादित्याशङ्कय।डडह- दर्शनादीति। अन्तःकरणवृत्तिर्दर्शनादिक्रिया। सा चाऽडतमने: संविदेकरसस्थासङ्गो- दासीनस्य विषयसंसर्गभ्रमहेतुस्तन्निष्पत्वर्थानि चक्षरादीनि भवन्ति सार्थकानीव्यर्थः । तेषामुक्तरीत्या सार्थकत्वे गमकमाह-इदं चेति। करणानामुक्तं सार्थकत्वं प्रकृतस्य संविन्मात्रस्यासङ्गत्वादेव स्वतो विषयसंबन्धानुपपत्त्या तत्संबन्धभ्रान्तिकारणान्तःकरणवृ- त्तिविशेषापेक्षया निर्धारितमित्यर्थः । आत्मनः संविन्मात्रस्वभावत्वे कर्थ कतत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाSडह -- आत्मन इति। य एषोडक्षिणीत्याि वाक्य प्रपश्चितं संप्रति स तत्रेत्यादि फलवाक्यं प्रपञ्चयेतुभिन्द्रियान्तरेभ्यो मनसो वैलक्षण्यं दर्शयति-मनोऽस्येति। तस्य चक्षष्टेपि कुतो देवत्वमित्याशङ्कयाऽडह -- वर्तमानेति। आगन्तुकदोषराहित्यं मुदितदोपत्वम्। सर्वेश्वरो व्यज्यते यस्मिन्विशुद्धे मनसि तन्मनः सर्वेश्वरं तदुपाधिरस्येति तथोक्तः । ईश्वरेण तदभिव्यञ्जकेनेत्येतत्। अविद्यादिप्रतिबन्धकस्याभावान्मनसा नित्यं प्रततं दर्शनं नित्याभिव्यत्तास्वरूपं चैतन्यं तेन पश्यन्निति योजना ॥५॥ तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मान्तेषा५

१ ख. ग. व. ङ, च, ञ्, ट, ड, ढति। च°।२ व. च, ट, याण्येवन्द्रि। ३ ग. ट. संपृक्तं त° । ३ ख. ग. छ. ञ्. ट. ण.थः। वे०। ५ ख, ञ्. ण. नः सचचिदे"। ६ ग. 'स्यासँटोगोड़ा।७ ग, छ. 'सीने वि ८ ख, ञ् त्यर्थीनि। ९ क, ग. ट, 'तृव्य।

न्रयोदश: खण्ड: १३] छान्दोग्योपनिषत्। ५०९

सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वाश्श्र लोकानामोति सर्वाशथ कामान्यस्तमात्मा- नमनुविद विजानापीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजाप- तिरुवाच ॥ ६॥ इत्यष्टमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२।। यस्मादेप इन्द्राय प्रजापतिनोक्त आत्मा तस्मात्ततः श्रुत्वा तमात्मानमंद्य- त्वेऽपि देवा उपासते । तदुपासनाच्च तेषां सर्वे च लोका आत्ताः प्राप्ताः सर्वे च कामाः। यदर्थ हीन्द्र एकशतं वर्पाणि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तत्फलं प्रामं देवैरित्यभिप्नायः।तदुक्त देवानां महाभग्यित्वान्न त्विदानी मनुष्याणभल्पजीवि- तत्वान्मन्दतरप्रज्ञत्वाच्च संभवतीति प्राप्त इदमुच्यते-स सर्वोश्च लोकानाप्रोति सर्वोक् कामानिदानींतनोऽपि। कोडसौ। इन्द्रादिवद्यस्तमात्मानमनुविद्य विजाना- तीति ह सामान्येन किल प्रजापतिरुवाच। अतः सर्वेषामात्मज्ञानं तत्फलप्रा- पतिश्च तुल्यैव भवतीत्यर्थः । द्विर्वचनं प्रकरणसमाप्त्यर्थम् ॥ ६॥ इत्यष्टमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥ १२ ॥ तं वा एतमित्यादि व्याचष्टे-यस्मादिति। पदार्थमुक्या वाक्यार्थमाह-यदर्थ

यथोक्त फलं तच्छब्दार्थः । प्रकरणं निर्विशेषत्रह्मात्मैकत्वज्ञानविषयम् ॥ ६॥ इत्यष्टमाध्यायस्य द्वादराः खण्डः ॥ १२ ॥

(अथाष्टमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ।)

श्यामाच्छबलं प्रपये शबलाच्छचामं प्रपयेश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्भुखात्म्मुच्य धूत्वा शरीरमकतं कतात्मा ब्ह्मलोकमभिसंभवामी- त्यतिसंभवामीति ॥ १॥ इत्यष्टमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

१ ख. ञ. ण.मद्यापि। २ ख. ङ ञ. 'भाग्यान। ट. साधिद्रा नत्वि । ३ क. मत्यल ।

५१० आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाध्याये-

इयामाच्छबलं प्रपद्य इत्यादिमन्त्राम्रायः पावनो जपार्थश् ध्यानार्थो वा। शयामो गम्भीरो वर्णः श्याम इव श्यामो हार्द ब्रह्मात्यन्तदुरदगाह्यत्वात्तद्धार्द ब्रह्म ज्ञत्वा ध्यानेन तस्माच्छ्यामाच्छबलं शवल इव शवलोऽरण्यादयनेककाम- मिश्रत्वाङ्गह्मलोकस्य शावल्यं ते ब्रह्मलोकें शबलं प्रपच्े मनसा शरीरपाताद्वोध्य गच्छेयख्। यस्मादहं शवलाड्र्ह्मलोकान्नामरूपव्याकरणाय श्यामं प्रपद्ये हैदिभावं प्रपन्नोऽस्भीत्यभिप्रायः। अतस्तमेव प्रकृतिस्वरूपमात्मानं शबलंप्रपद्य इत्यर्थः । कथं शवलं ब्रह्मलोकं प्रपद्य इत्युच्यते-अश्व इव स्वानि लोमानि विधूय कम्पनेन श्रमं पास्वादि च रोमतोऽपनीय यथा निर्मलो भर्वेत्येवं हार्दब्रह्मज्ञानेन विधूय पापं धर्माधर्मार्यं चन्द्र इवे च राहुग्रस्तस्तस्माद्राहोर्मुखात्प्रमुच्य भार्स्वरी भवति यथेवं धूत्वा प्रहाय शरीरं सर्वानर्थाश्रयमिहैव व्यानेन कृतात्मा कृतकृत्य: सन्नकृतं नित्यं ब्रह्मलोकमभिसंभवामीति। द्विर्वचनं मन्त्रैसमाप्त्यर्थम् ॥ १॥ इत्यष्टमाध्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥१३॥। दहरप्रकरणं विद्याप्रकरण उपास्यस्तुत्यर्थं प्रसङ्गादुक्तं तैप्रकरणपरिसमाप्यर्थ प्रकृताया दहरविद्यायाः शेषभूत जपविधानार्थमारमते-श्यामादिति। अत्यनतदुरवगाह्याे।द्या- नहीनानामिति शेषः । कथं जीवतो ब्रह्मलोकप्रापिरित्याशङ्कयाऽडह-मनसेति। न. तर्हि मुख्या तत्प्राप्तिरित्याशङ्कयाSSह-शरीरेति। विपरीतपाठं हेतुत्वेनेति व्याचटे- यस्मादिति। हेतुः प्रतिज्ञया लोज्यते -- अत इति। दृष्टान्तमाकाड्क्षापूर्वकमवतार्य, व्याचषट-कथमित्यादिना। शरीरस्य त्याउ्या्वे हेतुमाह-सर्वानर्थेि । इतिशब्दो धै्यानसमाष्यर्थो दहरोडस्मिन्नन्तराकाश इति ॥ १ ॥ इत्यष्टमाव्यायस्य त्रयोदशः खण्डः ॥ १३ ॥

(अथाष्टमाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः)

आकाशो वै नाम नामरुपयोनिर्वहिता ते यद- न्तरा तहूह तदमृत सआत्माप्रजापतेः सभा

१ ख. व. ञ. ड. ढ. ण. र्थश्ाऽडव्या ।२ठ.ण. जित्वा ।३ क. हार्द ब्रह्मभा। ध. च. हाद भा । ४ क. ण, पांश्वादि ।५क. ग,घ, ङ, च, ञ् ट, ड. ढ.वतीत्ये। ६ ठ हजपेन। ७ग. ङ. ट. ठ. ड. ढ. 'व रा'। ६ ठ. स्वरनरो। ९ङति तथै। १० क. ट. न्तपरिस । ११ ग. ट. राव । १२ग ट तत्परि। १३ क. ग. छ. ट. ण. त्यन्तं द' । १४ क. त्वाज्ज्ञान'। १५ग, ट, आतुर्ध्यान।

चनुर्दश: खण्ड: १४ ] छान्दोग्योपनिषद्। ५११

वेश्म प्रपये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशा यशोऽहमनुपापत्सि स हाहं यशसां यश: श्येतमदत्कमदत्कै श्येतं लिन्दु माडभिगां लिन्दु माऽभिगाम् ॥१॥

इत्यष्टमाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ आकाशो वा इत्यादि ब्रह्मणो लक्षणनिर्देशार्थमाध्यानाय। आकाशो वै नाम श्रुतिषु प्रसिद्ध आत्मा। आकाश इवाशरीरत्वात्सूक्ष्मत्वाच्च। स चाऽडकाशो नामरूपयो: स्वात्मस्थयोर्जगद्वीजैभूतयोः सलिलस्येव फेर्नेस्थानीययोनिर्वहिता निर्वोढा व्याकर्ता। ते नामरूपे यदन्तरा यस्य ब्रह्मणोऽन्तरा मध्ये वतेते, तयोवां नामरूपयोरन्तरा मध्ये यन्नामरूपाभ्यामरपृष्ट यदित्येरतत्तड्रह्म नामरूप- विलक्षणं नामरूपाभ्यामस्पृष्टं तथाऽपि तयोनिवोट्वंलक्षण ब्रह्मेत्यर्थ:। इदमेंवे मैत्रेयीव्रारह्मणेनोक्तं चिन्मात्रानुगमात्सर्वत्र चित्स्व रूपतैवेति गभ्यैत एकवाक्यैता। कथं तदवगम्यत इत्याह-स आत्मा। आत्मा हि नाम सर्वजन्तूनां प्रत्यक्चेतनः स्वसंवेदः प्रसिद्धस्तेनैव स्वरूपेणोक्वीयाशरीरो व्योमवत्सर्वगत आत्मा ब्रह्मे- त्यवगन्तव्यम् । तच्ाऽडत्मा ब्रह्मामृतममरणधर्मा। अत ऊध्च मन्त्रः। प्रजापति- श्रतुर्कु खस्तस्य सभां वेश्म प्रभुविमितं वेश्म प्रपदये गच्छेयम्। किंच यशोडहं यशो नामाऽडत्माडहं भवामि ब्राह्मणानाम्। ब्राह्मणा एव हि विशेपतस्तमुपासते तत- स्तेषां यशो भैवाममि। तथा राझीं विशा चै। तेडप्यधिकृता एवेति तेषामध्यात्मा भवामि। तद्यशोऽहमनुप्रापत्स्यनुपराप्तुमिच्छामि। स हाहं यशसामात्मनां देहे- न्द्रियमनोबुद्धिलक्षणानामात्मा। किमर्थमहमेवं प्रपद्य इति, उच्यते-श्येतं वर्णतः पक्कबदरसैमं रोहितम्। तथाऽदत्कं दन्तरहितमप्यदत्कं भक्षयित् स्त्रीव्यञ्जन

१ क. शः श्वेत° १२ क. त्क तं। ३ ख. ग, अ. ट, ड. ढ. जयोः। ५ क. ग. घ, ङ च, ट, ठ, ड. ढ. ण. नसस्था। ५ क. 'दि तद्ब'।६ग,ङ, ट, ठ. ढ. तदूत। ७ङ. ड. ढ. व क्थं। ८क. ह्मणोक्तं। ९ण.णे व्णतं चि। १०ण. तैव ग। ११ उ. म्यते तक्ष्कवाकयत्वादिहापि क्थं। १२ क. 'क्ातयाऽडनमा। क। १३ क. ते अन'। १४ ङ ड. ढ. भवति। १५ ट. ण. ज्ञां यशो वि° । १६ ठ. ण. च यशस्तेऽ्प। १७ क. ण. मानां यशसामा।१८ क. ग, ङ च. श्वेतं। १९ ण.समरो ।२० ख. व. च. ञ. लोहितं। २१ग. ट हितं स्त्रीचिह्नं योनिशन्दितं किलिक्षणं तथा।

५१२ आनन्दगिरिकृतटी का सवलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टमाच्याये- तत्सेविनां तेजोबलवीर्यविज्ञानधर्माणामपहन्तृ विनाशयित्रित्येतत्। यदेवंलक्षण इयेतं लिन्दु पिच्छलं तन्माडभिगां माडभिगच्छेयस्। द्विर्वचनमत्यन्तानर्थहेतु- त्वमदर्शनार्थम् ।। १॥ इत्यष्टमाध्यायस्य चतुर्दशः खण्डः ॥ १४ ॥ लक्षणनिदेशस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयति-आध्यानायेति। सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति। आकाशो ह्वेवैम्यो आयानित्याद्याः श्रुतयः । आकाशशव्देनाऽडतमनः श्रतिषु प्रसिद्धत्वे हेतुमाह -- आकाश इवेति। ते व्यदन्तरेत्यत्र ते इति पदं प्रथमाद्विवचनान्तं गृहत्वा व्याख्याय द्वितीयाद्विवचनान्तं षष्ठय- र्थमादाय व्याचष्टे -- तयोवेति। यदन्तरेति समस्तें पदं पूर्वत्र व्याख्यातमधुना तु व्यस्तं व्याकृतं तदेव व्याकरणं संक्षिपति -- नामरूपाभ्यामिति। ताभ्यामरपृष्ट चेत्कथं तन्नि- र्वाहकमित्याशङ्क्याSSह-नामरूपाभ्यामस्पृष्टमिति । मायावशादिति शेषः । आत्म- त्वेडपि कथं करतलामलकवड्वह्मणोऽपरोक्षत्वमत आह-आत्मा हीति। तेन स्वसं- दैद्य:वेनेति याबत्। कुतो देहद्वयोपहितस्पाSडतमनः स्व्सवेद्यत्ं त्राह-अशरीर इति। परिच्छिन्स्याशरीरत्वमयुक्तमित्याशङ्कयाSSह-व्योमवदितति। व्रह्मैव प्रत्यक्षभूतमिति कथ- मवगतमित्याशङ्कयाSडह-आत्मेति। अनात्मत्वं चेदब्रह्मत्वप्रसङ्गात्प्रत्यग्भुतं ब्रह्म वक्तव्य- मित्यर्थः। उनस्यस्वरूपं दर्शयित्वा तदुपासकस्य प्रार्थनामन्त्रमुत्थाप्य व्याकरोति -- अत ऊध्वमिति। प्रथमतो ब्राह्मगग्रहणे हेतुमाह-ब्राह्मणा एवेति। विशेष्य निर्दिशति- स्त्रीव्यञ्जनमिति। योनिशब्दितं प्रजननेन्द्रियमित्यर्थः । कर्थं तद्धक्षयित भवेत्तदाह- तत्सेविनामिति। तदभिगमनं नाम गर्भवासस्तस्यातिश्येनानर्थहेतुत्वं ज्ञापयितुं द्विर्वचन- मित्यर्थः ॥ १ ॥ इत्यष्टमाव्यायस्य चतुर्दशः खडः ।। १४ ।।

(अथाष्टनाध्यायस्य पश्चद्शः खुण्डः।)

तद्दवतदवला प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्भनवे मनुः प्रजाभ्य आचार्यकुलाद्वेदमवीत्य यथावि- धानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटम्बे शुचौ देरे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान्वि- १ ग. ङ च, श्वेतं। २ ख, ब, ङ, च, ट, ण, बिच्छिलं। ३ क. ख. छ. ञ्. ण. "बेदू. नत्वे। ४ क. ख. ग. ञ्र, ट, ण. विसेषं।

धञ्चदश: खण्डः १५] छान्दोग्योपनिपत्। ५१२

दयदात्मनि सर्वेन्द्वियाणि संपतिष्ठाप्याहिश्तनसेर्वेभू- तान्यन्यत्र तीर्थेश्यः स खल्वेवं दर्ततयन्यावदयुषं ब्रह्मलोकमभ्तिसंपय्यते न च पुनरावर्तते न च पुन- रावर्तते ॥ १ ॥ इत्यष्टमाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५॥ इति च्छान्दोग्योपनिषयष्टमोऽध्यायः समापः ॥८।। ॐआप्यायन्तु ममाङ्गानि वाकयाणश्रक्षुः श्रीच- भथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व क्रह्मौपनिषः माहं बह्म निराकुरी का मा बह निगकरीदनि- राकरणमस्त्वनिराकरणं मेडस्तु तदात्मनि निरो य उपनिषत्सु धर्मास्ति मयि सन्तु ते मनि सन्तु। ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः ।

अरन्थेनाष्टाध्यायीलक्षणेन सह ब्रह्मा हिरण्यगर्भ: परकश्रो वा तदूद्वारेण प्रजा- पतये वश्यपायोवाच। असौवपि मनवे रुपुत्राय। मनुः पजाभ्य इत्येयं

षादध्यायत्रये प्रकाशितत्मविद्या रुफलाऽवगम्यती तथा पैर्मणी न कथ- नार्थ इति प्रप्त तदानक्यप्राप्तिपरिजिही पयेदं कर्मणो विद्वद्विरनुष्टीयमानस्व विशिष्टफलव त्वेनार्थवत्वमुच्य ते-आचार्यवुला द्ववमधीत्य रुहार्थतोध्यय नं कृत्वा यथाविधानं यथारमृत्युत्तेनियमर्युक्त सननित्यर्थ। सर्वस्याप विधेः रदृत्युक्त- स्योपकुर्वाणकं मति कर्तव्यत्वे गुरुशुश्पायाः माधान्यप्रदर्शनार्थमाह-गुरोः कर्म यत्कर्तव्यें तत्कृत्वा वमशन्यो योतिशिष्टः कालस्तैन कालेन वेद-

• इय शन्तिरु निषदारम्भपि शोया।

१ थ. "नसर्वाभ्' । २ क. ग, ग, ङ्, च, ट, ठ ड. ण. 'घ्यायल। ३ ख घ. ङ. ब. त्र. स न्र। ४ ख. च. 5. ठ. ण. रोऽपि। ५ क्र. ग घ. ड. ट. उ. ड ढ. कमण। कग ड. ढ. भविन्न च. ट.दि ७ क कश्रुयु।

आनन्दगिरिकृतटीकासंतलितशांकरभाष्यसमेता-[८ अष्टनाव्याये-

मधीत्येत्यर्थः। एवं हि नियमवताऽ्धीतो वेद: कर्मज्ञानफलप्राप्तये भवति नान्यथे- त्यभिपायः। अभिसमावृत्य धर्मजिज्ञासां समापयित्वा गुरुकुलानन्निवृत्य न्यायतो दारानाहृत्य कुटुम्वे स्थित्वा गार्हस्थ्ये विहिते कर्मणि तिष्ठन्नित्यर्थः । तत्रापि गार्ईस्थ्यविहितानां कर्मणां स्वाध्यायस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थमुच्यते-शुचौ विवि- क्तेडमेध्यादिरहिते देशे यथावदासीनः स्वाध्यायमधीयानो नैत्यकमधिक च यथाशक्ति ऋगाद्यभ्यासं च कुर्वन्धार्मिकान्पुत्राज्शिष्यांश धर्मयुक्तान्विदधद्धा- मिकत्वेन तान्नियमयन्नात्मनि सवहृदये हार्दे ब्रह्मणि सर्नेन्द्रियाणि संपरतिष्ठा प्योपसहैत्येन्द्रियग्रहणात्कर्माणि च संन्यस्याहिसन्हिसा परपीडामकुर्वन्सर्वभू तानि स्थावरजङ्गमाननि भूतान्यपीडयन्नित्यर्थः । मिक्षानिमित्तँमटनादिरनाडपि परपीडा स्यादित्यत आह-अन्यत्र तीर्येभ्यः । तीर्थ नाम शास्त्रानुज्ञाविषयस्त- तोऽन्यत्रेत्यर्थः । सर्वाश्रभिणां चैतत्समानम्। तीर्येभ्योऽन्यत्राहिंसैवेत्यन्ये वर्ण युन्ति। कुद्म्ब एवैतत्सर्व कुर्वन्स खल्वधिकृतो यावदायुषं यावज्जीवमेवं यथो- केन प्रकारेणैव वर्तयन्ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते देहान्ते। न च पुनरावर्तते शरी- रग्रहणाय। पुनरावृटत्ते: प्राप्तायाः प्रतिषेध्ात्। अचिरादिना मार्गेण कार्यब्रह्म- लोकमभिसंपद्य यावद्रह्मलोकस्थितिस्तावत्तत्रैव तिष्ठति प्राक्ततो नाSडवर्तत इत्यर्थः । द्विरभ्यास उपनिषद्वियापरिसमाप्त्यर्थः ॥१॥

इत्यष्टमाध्यायस्य पश्चदशः खण्डः ॥ ६५॥

इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरित्राजकाचा- रयस्य श्रीशंकरभगवतः कृता छान्दोग्योपनिषद्धाष्येड- ष्टमोऽ्व्यायः समाप्ः ॥८॥

१ ग. ट. ण.तो यो वे । २ ख. ज. 'थेत्यमिस । ३ क. नो वित्यनैमित्तिक कर्माधि° ।४ ग. ङ. ठ. ड. ढ. शकति । ख. व. च. ञ्. ण. यथाशक्तित ।५क. ठ. ण. हृत्य सर्वेन्द्रि'। ६ ख. ञ्.न्सन्सर्व । ७ ठ. त्तपर्येट ८ ग, ङ, ट, ढ.ना प। ९ र. घ. ञ्. ठ. ढ. ण. पिपी'। १० च. न्यत्र हिं। ११ ख. ञ्. ढ. क्तनैव प्र० । १२ क. ख. ग. ङ. ञ. ट, ठ, ड, ढ, ण.णैवं। १३ ग, ट. धाद्धार्मिकान्। अ° ।१४ ठ. 'तो मुच्यते ना Sवर्जते पुनःतस्माच्वाऽडगमनमारककयते गमनाद्तो नाऽडवर्तत इत्युच्यते। दविर।

पञ्चदश: खण्ड: १५ ] छान्दोग्योपनिषत्। ५१५

सोपकरणमुपकरणैः शमादिभिः सहितमिति यावत् । तद्वारेण हिरण्यगर्भद्वारेणेयर्थः । विद्याप्रकरणं समाप्याविद्वदनुष्ठितस्य कर्मणः साफल्यमविद्वत्संतोषार्थ कथयति-यथेत्या- दिना। इहेति प्रकृतोपनिषदुक्तिः । प्राङ्मुखत्वपवित्रपाणित्वादयो नियमाः । मिक्षाश- नस्ानाचमनादिविधिः । किमित्येष नियमोऽध्ययने कथ्यते तत्राSSह-एवं हीति। तत्रापीति सप्तम्या यथोक्तोऽधिकारी गृहीतः । एत्त्सैवं स्वयं कुर्वन्त्रह्मलोकमभिसंपद्यत इति संबन्धः । एवं वर्तयन्नित्यस्य व्याख्यानमेवं यथोक्तेन प्रकारेण कुर्तनिति। अप्राप्तप्र- तिषेधाशङ्कां वारयति-पुनरावृत्तेरिति। चन्द्रलोकादिवद्गह्मलोकादपि प्रात्ता पुनरावृ त्तिस्तस्या न चेत्यादिना प्रतिषेधान्नाप्राप्तप्रतिषेधप्रसक्तिरित्यर्थः । अपुनरावृत्तिवाक्यस्था- न्यक्षराणि व्याकरोति-अरचिरादिनेति। प्रागिति महाप्रलयात्पूर्वकालोक्तिः । ततो ब्रह्मलोकादित्यर्थः । १ ।। इत्यष्टमाव्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥ १५॥ वियदादिजगज्जातं जातमज्ञानतो यतः । तदस्मि नामरूपादिविरहि ब्रह्म निर्मयम् ॥ १ ॥ नमस्त्रय्पन्तसंदोहसरसीरुहभानये। गुरवे परपक्षौधव्वान्तध्वंसपटायसे ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजका चार्यश्रीमच्छुद्वानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीभग- वदानन्दज्ञानकृतारयां छान्दोग्यभाष्यटीकायामष्ट- मोऽव्याय:॥८।।

१ ग. ट,माप्य नि°। २ ग, टं, रवै कु°।

समाप्तेयमाननदगिरिकृतटी का संवलितशांकरभाष्य- समेता छान्दोग्योपनिषत्।

अथ च्छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्र्कम-

णिका प्रारभ्यते।

-: +*+ ;-

खण्डविभागादयपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि।

अ. अथ खलवाशी:० १ ३८

अग्निर्हिकारो वायुः २२० १ अथ खल्घेतयर्चा २७

अग्निष्टे पादं वक्तेति ... ४ १ अथ जुहीति नम आदित्याय २ २४ १४

अजा हिकारोऽवय :.. .२१ ८ १ अथ जुहोति नमोऽगये .... २ २४ ५

मतो यान्यन्यानि १ ३ अथ जुहोति नभी वायवे २ २४ ९

सत्र यजमान तस्मै रुद्रा: २२४ १० अथ तत ऊर्ध्व: .. ३ ११ १

अत्र यजमान:० तस्ने वसनः २ २४ ६ अथ प्रतिसप्याञ्ञली २ ६

अत्स्यन्नं पश्यसि प्रियं० वैश्व- अथ य आत्मा स रुतु :- ८ ४

नरमुनास्ते पादी. ५ १७ २ अथ य इमे ग्र्पराभे ५१०३

अतस्यनं ५श्यसि० वेश्वानरमु- अथ य एतदैवं विद्वानग्रिहोत्रं ५ २४ २

पास्ते प्राणर्वेष .... ५ १४ २ अथ य एतदेवं विद्वान्साम .... १ ७७

अन्स्यनं पश्यसि० वेश्वानरमु- अथ एषोऽन्तरक्षिणि .p. १ ७५

पास्ते बस्तिस्वेष ५ १६ : अथ य एष संप्रसादः ८ ३ ४ सवत्स्यनं० मूर्धा त्वेष ५ १२ २ अथ यच्चतुर्थममृतं ३ ९१ लस्यनं० वेश्वानरमुपास्ते संदे- अथ यत्तदजायत ३ १९ ३

हस्वष .......... ५ १५ २अथ यत्तपो दानं ३ १७ ४

अथ खलु य उद्गी१: स प्रण- अथ यत्तनीयममृतं ३ ८१ वो० स उद्गीथ इति हो- अथ यत्पञ्चम .. .. ३ १० १

तृषदनातू १ ५ अथ यत्प्रथमास्तमिते .. २ ९८ अध खलु य उद्गीथ इत्यल। अथ यत्प्रथमोदिते २ ९३

वा आदित्य: १ ५१ अथ यत्रैततपुरुषरो ८५

अथ खलु व्यानं १ ३ ३अथ यत्रैतदबलिमानं ८ ६ ४

अथ खलुद्रीयाक्षराणि ... १ ३ ६ अथ यन्रतदस्माच्छर रात् ... ८६५

अथ खल्वमुमादित्यं, .. ९. १ अथ पत्रैताकाशमनुविषण्णं ८ १२ ४

अथ सल्वात्मसमितं २१०१ अथ मत्र पाकृते .... ४ १६ ४

छान्दोग्योपनिषद्धिभागानां वर्णानुक्रमणिका।

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। ऊथ यत्संप्रति मध्यंदिने ... २ ९५/ २ २२ oC अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ८ ५३ सथ यद्विनीयमपृतं .. अथ यदतः परो ३ १३ ७ अथ यद्धसति .. ... ३ १७ ३ अथ यद नाशकायनमित्याचक्षते ८५२ अथ या एता हृदयस्य नाड्य: ८६ १ अंथ यदवोच भुबः प्राधये ... ३१५ ६ अथ यानि चतुश्चत्वारिशशदवर्षाण३ ६३ अथ यदवोचं भू: प्रपद्ये ३ ११५ अथ यान्यष्टाचत्वारियशदर्वण ३ १६ ५ अथ यदवोचं स्व्र: प्रपद्ये ३ १५ ७ अथ यां चतुर्थी जुहुयात् ... ५ .२ १ अथ यदश्नाति ३ १७२ अथ यां तृतीयां जुहुयाचां .. ५२१ १ अथ यदाऽस्य वाङ्गनसे ६१५ २ अथ यां द्विती्यां जुहुयात्तां ... ५ २० १ अथ यदि गन्वम ल्यलोककाम: ८२६ अथ यां पञ्चनी ...... ५ २३ १ अथ यदि गीतवादितलोककाम: ८ २ ८ अथ ये चास्येह जीवा: ८३२ अथ यदि तस्पाकर्ता .. ६ १६० अथ येऽस्य दक्षिणाः .. ३ २१ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे ८ १ १ अथ येऽस्य प्रत्यञ्ञः ... ३ ३ १ अथ यदि भ्र, तृलोककामः ८ २३ अथ येऽस्यो:ञ्ञ: ३ ४ १ अथ यदि महज्जिगभिषेत् .. २४ ५१ अथ यदि मातृलोककाम: ५ अथ येडस्योर्प्वा:

अथ यदि यजुष्टः ८ २२ अथ यो वेदेदं मन्वानीति ८१२५ ४ १७५ ३ १३ २ अथ यदि सखिलोककामः अथ योऽस्य दक्षिणः

< २५ अथ योऽस्य प्रत्यङ् ३ १३ ३ अथ यदि सामतः .... अथ यदि स्त्रीलोककामः ४ १७ ६ अथ योडस्थोदड् .. ३१३ ४

अथ यदि स्वसृलोककामः ८ २ ९ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः ... ३ १३ ५ अथ सप्तविधस्य २ ८१ V अथ यदि चैवास्मिन् २

... ४ १५ अथ संगववेलायां २ अथ यदू्ध्व मध्यंदिनात् २. ७ अथ ह चक्षु: १' २४ अथ यदेतदक्ष्णः ... २ ६ अथ ह प्राण उचिक्रमिषन् ५ ११२ अथ यदेतदादित्यस्य .... १ ७ ४ अथ ह प्राणा अहर श्रेयसि ५ १ अथ ह मनः 5 अथ यदेवैतदादित्यस्य ६ १ २६ ... १ कथ यद्न्नपानलोककामः ६ अथ ह य एतानेवं. ५ १०१० अथ यद्यप्येनानुक्क्रान्तमाणान् ७.१५.३ अथ ह वाचं, ... ८ २ अथ ह एवायं १ २७ अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते २ ३ ५ १ अथ ह शौनकं च कापेयं ४ ३५

छन्दोग्योपनिषद्विभागानां वणोनुत्रमणिका। ३

खण्ड विभागादयपदानि अध्यायादीनि। ण्डविभागाद्यपदानि अध्यायादीनि।

अथ ह श्रोत्रं १ २५ अधीहि भगव इति होप-

भथ ह हरसा ४ १ २ ससाद .. ७ १ १

अथ हाग्रयः ४ १० ४ अनिरुत्तस्त्रयोदशः .... ... १ १३ ३

९ १ अन्तरिक्षमेव ... १ २

सध हैनमन्वाहार्य० ४ १२ १ अन्तरिक्षोदरः कोशः ३ १५ १

अथ हैनमाहवनीयः 8 १३ १ अन्नमयर हि सोम्य मनः .. ६ ५ ४

अथ हैनमुद्गाता १ ११ ६ ६ ६५

अथ हैनमृषभः ४ ५ १ अन्नमशितं त्रेधा िधीयते ६ ५१

अध हैनं गार्हपत्यः ११ १ अन्नमिति होवाच १ ११ ९.

अथ हैनं प्रतिहर्ता १ ११ ८ अनं वाच बल द्भूय: ९४

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद. १ ११ अन्यतरामेव वर्तनी .... ४ १६ ३

अथ हैनं यजमान :... १ ११ १ अपाने तृप्यति ५ २१ २ अथ हैनं वागुवाच .... ५११३ अंपां का गतिः 3 ८५ भय हैनर श्रोत्रमुवाच ५१ १४ अपां सोम्य पीयमानानां ६ ६३ अथ होवाच जनं .... ५१ अभिमन्थति स हिंकार: २१२१ अथ होवाच बुडिलं ५ १६ १ २१५१ अथ होवाच सत्ययज्ञं अभ्राणि संप्ृवन्ते .. ५१३ १ ५१० ६ अथ होवाचेन्द्रदयुनन अभ्रं भूत्ा मेघो भवति

अथ होवाचोद्दालकं. ५१४ १ अमृतत्वं देवेभ्यः .. २ २२२ १ १३ १ मथात आत्मादेश एव ..... ५१७ १ अयं वाब लोको हाउकार:

अधातः शौवः ७२५ २ अयं वाव स योऽयमन्तः ..

अथाधिदैवतं १ १२ १ पुरुष आकाशो ... ... २ १२८ ३ १ अयं वाव स योऽयमन्तर्ह- अथाध्यात्मं प्राणो वाब ३ ३ 5 दय आकाशः ...... ३ १ ९ ३ १ ३ अथाध्यात्मं य एवायं १ ५ ३ अरिष्टं कोशं प्रपदे ... ६ ८३ अथाष्योत्मं वागेव .... ७ १ अशनापिपासे मे सोम्य ... ८ ३ अथानु किमनुशिष्टः ५ ३ अशरीरो वायुरभ्ं

१ ८असौ वा आदित्यः ... ३ १ अानेनैव 6o.

२ २ २ असौ चाव लोको गौतमाभ्नि: ५ अथाSडवृत्तेषु धौहिकार: अथैतयोः पथोः ८ अस्य यदेकां शाखां .... .... ५ ११ .... १ ९१ अधोताप्याहुः ... २ १ ३ अस्य लोकस्य का गतिः

४ छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णा तुकमणिका।

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि । अ्स्य सोम्य महतः ... ... ६११ १ उपकोसलो ह वै .... ४१० १ आ. उपमन्त्रयते स २१३ ₹ आकाशो वाब तेजसः ७१२ १ आकाशो वै नाम ८१४ १ ऋग्वदं भगबोऽध्येमि ७१२ आगाता ह वे १२ १४ ऋतुषु पञ्चविधं २५१ आत्मानमन्त ... १ ३ १२ ए. आपयिता १ १ ७ एकविशत्याSSदित्यं ... २१०५ आदित्प्रत्नस्य रेतसः ३ रतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह a ३ १६ ७ आदित्य इति होवाच १ ११ ७ एतद्ध स्म वै तद्विद्वापस ४५ आदित्य ऊकार: १ आदित्यमथ वैश्वदेवं १२ २एतमु एवाह० पुत्रमुवाच २२४.१३ आदित्यो ब्रह्म प्राणारततव १ ५ ४ आदिरिति द्व्यक्षरं ३ १९ १ एतमु एवाह० पुत्रमुवाच २१० २ आपः पीतास्त्रेधा रश्मीपसत्वं १ ५ २ ६ ५ २ रतमृग्वेदरमभ्यतपY आपो वावानाद्य० ३ १ ७ १० आमोति हाSडदित्यस्य एतेषां मे देहीति ११० ३ २१० ६ आशा वाव स्मराद्य० एतर संयद्वाम ४ १५ २ ७ १४ १ एवमेव खलु सोम्य ६ ११ ३ इ. इति तु पञ्चम्या० ... एवमेव खलु सोम्यान्नस्य ६ ६२ ५ ९१ इदमिति ह प्रतिजज्ञे एवमेव खलु सौम्येमा: ६१०२ ४ १४ ३ एवमेव प्रतिहर्ता इद्र वाव तज़्ज़्येष्ठाय ११०११ ३ ११ ५ एव भेवैष मघत्रन्निति ... भूयोड- इमा: सोम्य नद्य: ... ६ १०१ नुव्याख्यास्यामि नो एवान्य- इय मेवर्गग्नि: साम , .. १ ६१ त्रेतस्माद्वसापरणि ... एवमेवैष मघ० भूयोऽनुष्या- ८११३ ड. उदशर,व आत्मानमवेक्ष्य ख्यास्यामि वसापराण उदाने तृप्यति ८८१ ८९३ उद्ी म इति त्र्यक्षरं ... ५ २३ २ एवमेवैष संप्रसाद: ८१२३ २१० ३ एव मेवौद्रातारं उद्गृह्नति त ननेधनं ११०१० उदालको हाऽडरुण: २ ३ २ एवमेषां लोकाना ४ १७ ८ उद्यम्हिंकार उदितः .. ६ ८१ एवं चक्षाडश्मार्न १२८ .. २१४ १ एवं सोम्य ते

छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्कमणिका। ५

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि।

एष उ एव भामनीरेष ४ १५ ४ चक्षुर्होच्चक्राम ... १

एष उ एव वामनीरेष ४ १५ ३ चित्त वाब संकल्पाद्यः ७ ५ १

एष तु वा अतिवदति यः ७ १६ १ ज.

एष म आत्मा .. ३ १४ ३ जानश्रतिर्ह पौत्रायणः ४

एष वे यजमानस्य २ २४ १५ त.

एष्र ह वा उदक्प्रवणः ४.१७ ३ एष ह वै यज्ञो योडयं त इमे सत्या: कामा ३ V ४ १६ १ एषां भूतानां ६ १ त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा १ २ त एनदेव रूपमभि० ३ २

... ३ ७ 2

ओमित्येतदक्षरमुद्गीथ्रमुपासीत ? 11 १ ... ३

भमित्येतदक्ष० १ ४ ३ २ :9 ओं३मदा३ मों३ १२ ५ ३ १० २ ..

ओं समस्तस्य खलु २ १ १ तत्रोद्वातन् १ १- ८

तथाऽमुष्मिल्ल के १ ९ ४

औपमन्यव कं ५ १२ १ तथेति ह समुपविविशुः १ ८ २

क. तदुताप्याहुः २ १ २.

१ ५ कतमा कनमर्कू १ १ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण: ४ ४

२ तदु ह० षट्शतानि ४ २ १

कल्पन्ते हास्मा ऋतवः ... २ ४ ३ ७ कल्पन्ते हास्भै लोका: तदु ह शौनक: कापेयः .... २ २ ३ ३ १८ २ का साम्नो गतिरिति १ ८ तदेतन्मिथुनम् १ १ ६ कुतस्तु खलु सोम्यैव .... ६ २ कं ते काममागायानीति तदेष ल्लोकः । शतं चैका च १ ७ ९ ८ ६ क तहि यजमानस्य लोक इति २ २४ २ हृदयस्य तदेष क्लोको न पश्यो ७२६ २

ग. गायत्री वा इद५ सर्व भूतं ३ १२ तदेष श्लेको यदा ५ २ ८

१ तदेष ल्लोको यानि २ २१ ३

गोअश्रवमिह महिमा ... ७२४ २ तदक्षत बहु स्यां ६ २ ३

च. तद्ैतत्सत्यकामो ५ २ ३

चक्षुरेव ब्रह्मणः १ ... .... ३ १८ तद्वै द्वह्मा प्रजापतय आचार्य:८ १५

.. ... १' ३ ११ 20 चक्षुरेवर्गात्मा ,,० तचत .... ७

६ छान्दोग्योपनिषद्धिभागानां वर्णानुक्रमणिका। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागद्यपदानि। अध्यायादीनि। तद्दैत्द्वोर ३१७ ६ तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति ३ १७ ५ .... तद्दोभये देवासुरा ... ८ ७ २ तस्मादु हैवंविद्यद्यपि ५२४ oC तद्य इत्थं विदु: ५ १० १ तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्खा .. ८ ४ २ तद्य इह रमणीयचरणा: ५ १० ७ तस्मिन्निमानि २ २ तद्य एवैतं ब्रह्म .. ८ ४ ३ त.स्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवा अन्नं ५ ७ तद्य एवैतावरं च ण्यं ८ ५ ४ तस्मि ० रेतो ५ ८२० तद्यत्प्रथमममृतं ३ ६ १ तस्मि०श्रद्धां २ तद्यत्रतत्सुप्तः समस्त:० तस्न्नेतस्मिन्ग्रौ देवा वर्ष ५ ६ विजानात्यासु .. ८ ६ ३ तस्मि सोमं ५ ५ २ तद्यत्रेतत्सुप्तः समस्त:० तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वा .... ५ १० विजानात्येष ८११ १ तस्मे श्वा श्वेतः १ १२ २ तद्यथा महापथ आततः. ८ ६ २ तस्य क्व मूलए स्यादन्यत्रान्नादेव- तद्यथा लवणेन ४ १७ ७ मघ. ६ ८ तद्यथषीका ५ २४ ३ तस्य० द्योऽद्धिः ६ ८ तद्यथेह कर्मजितो लोक: ८ १ ६ तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम ३ १५ २ तद्यद्गक् प्रथम० ५ १९ १ तस्य यथा कप्यासं .. १ ६ तद्यदक्तो रिष्येद् :. ४ १७ ४ तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य ६ १४ २ तद्द्रजतं ३ १९ २ तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता ३ १ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं 3 १ ८तस्यक्वे साम च ... १ ६ ८ तद्व्यक्षरत्तदादि० कृष्णं ३ ३ ३ तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य ३ १३ १ तद्व्यक्ष० परं कृष्णं ३ ४ ३ तस्य ह वा एतस्याऽडत्मनो ५ १८ २ तद्व्यक्ष० मध्ये क्षोभत ३ ५ ३ तस्य ह वा एतस्थैव ७ २६ १. तद्व्य० रोहितं ३ १ ४ तस्या ह मुखमुपोद्गह्वलुवाच ४ २ ५ तद्व्य० शुकं २ ३ तं चेदेतस्मिष्वयसि० प्राणा तमग्निरम्युवाद ... ... ४ ६ २ आदित्या: ३ १६ ६ तमु ह पर: प्रत्युवाच कम्घरे ४ १ ३ तं० प्राणा रुद्राः ३ १६ तमु ह पर: प्रत्युवाचाह हारेत्वा ४ २ ३ तं० प्राणा वसवः ३ १६ .. तयोरन्यतरां मनसा तस्मा आदित्याश्च. .. ४ १६ ८ १ १ २ ... २ २४ तस्मा उ ह ददुस्ते ४ ३ ८ तं जायोवाच १ १० तरमादप्यद्येहाददान० ८ ८ ५तंमद्गुरुपनिपत्याभ्युवाद् ४ ८ २.

छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्रमणिका। ७

खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। तं वा एतं देवा ... ८१२ तेजो वावाङ्यो भूयस्तद्वा ७११ तर हए समुपनिपत्याभ्युबाद ४ ७ २ तेजोडशितं त्रेधा ... ६ ५ ३ तर ह चिरं वसेत्या० ... ५३ ७ तेन तर हबको ... .. १ २१३ तह प्रवाहणो १ ८ ८ तेन तपह बह० १ २११ त५ हाम्युवाद रैक्केदं ४ २ ४ तेन तर हाऽडयास्य १ २ १२ त५ ह शिलकः १ ८ ६ तेनेयं त्रयी .... १ १ त५ हाङ़गिरा १ २ १० तेनोभौ कुरुतः १ १ १० त५ हैतमतिधन्वा ... १ ९ ३ तेभ्यो ह प्राप्तेम्यः ५ ११ ५ 08 5 5 तY होवाच किगोत्रो नु .. ४ ४ ते यथा तत्र न विवेकं ६ ९. २ तरहोवाच नैतदब्राह्म० ... ४ ४ ५ते वा एते गुह्या आदेशा ३ ५ २ त५ होवाच यथा सोम्यस्यैक०६ ७ ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरसः ३ ४ २ तर होवाच यथा सोम्यस्यैको ६ ७ ३ ते वा एते ब्रह्मपुरुषा: ... ३ १३ ६ त५ होाच ये वे सोम्यैतमणि- ते वा एते रसानार रसा वेदा३ ५ ४ मानं ... ६ १२ २ ३ N ता आप ऐक्षन्त ... ६ २ तेषां खल्वेषां ६ ... ४ १ २ २ तानि वा एतानि यजशष्येतं ३ २ २ ते ह नासिक्यं

७ तानि० सामान्येतं ते ह प्राणा: प्रजापति १ .... ३ ३ २ ते ह यथैवेदं १ १२ ४ तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्ष- ते ह संपादयांचक्रुरुद्दलकः ५११ २ 1 राणि ८ ३ ५ते होचुरुपकोसलैषा ४ १४ २ तानि० चित्तैकायनानि ७ ५ २ते होचुर्येन ५ ११ ६ तानि० संकल पैकायनानि ७ ४ २तो वा एतौ द्वौ संवगौ. ३ ४ तानु तत्र मृत्युर्यथा १ तौ ह द्वात्रिशशातं वर्षाणि ८ ७ ३ ... ४ ३ तान्यभ्यतपत्तेभ्यो .. २ २३ ३ तौ ह प्रजापतिरुवाच य रषोट ७ ४ 4 तान्होवाच प्रातर्वः ५ १२ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलं- तान्होवाचाश्ववपतिवै ५ ११ ४ कृता २ ... तान्होवाचेहैव १ १२ ३ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच ८ ८ ४ तान्होवाचैते ५ १८ १ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगव: ८' ३ तावानस्य महिमा, १२ ६ त्रयी विद्या हिंकारस्रय० २ २१

4 तासां त्रिवृतं ६ ३ नयो धर्मस्कन्धाः .. .. २ २३ १ AC

तेजस: सोम्य।श्यमानस्य, ६ ४ त्रयो होद्रीथे ... ... १८३

छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुकमणिका। V

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। द. प. दभ्नः सोम्य मथ्यमानस्य .... ६ ६ पञ्च मा राजन्यबन्धुः ५ ३ ७ दुग्वेडस्मै वाग्दोहं० भवति परोवरीयो हास्य २ २ 9 य एतदेवं २ ;र्जन्यो वाब गौतमाग्नि: ५ ५ १ V दुग्घेडस्मै० भवति य एता- पशुपु पञ्चविधं २ ६ १ मेव Y ... १ १३ ४ पुरा तृतीयसवनस्य २ २४ ११ देवा वै मृत्यो १ ४ २ पुरा प्रातरनुाकस्य २ २४ ३ ढेवासुराह .... १ २ १पुरा मार्व्यदिनस्य . २ २४ ७ दैरेवर्गादित्यः १ ६ पुरु+५ सोम्योत हस्तगृहतं ६ १६ १ n४ दौरेवोदन्त० १ ३ पुरुषए सोम्योतोपतापिनं ६ १५ १

ध. पुरुषो वाब गौतमाग्नि: ... ५ ७ १ ध्यानं वाव चित्तादूयो ... ७ ६ १ पुरुषो वाव यज्ञ :. ३ १६ १

न. पृथिवी वाव गौतमाि :... ५ ६ १

नक्षत्राण्येव २ १७ १ पृथिवी हिंकारोऽन्तरिक्षं ... १ .... ६ ४ न वधेनास्य० भोग्यं पश्या- २

भीति ८१० २ न वधेनास्य० भोग्यं पश्या- तप्यमानानां .. ४१७ १

मीत्येवमेवैष ... प्रवृत्तोऽश्वतरीरथो. .. ५ १३ २ ... ८१० ४ न वै तत्र न निम्लोच ... ३ ११ प्रस्तोतर्या ... २ ... १ १० ९.

न वै नूनं भगवन्तः ५ ११ १ ६ प्राचीनशाल औपमन्यवः १ ७ न वै वाचो न चक्षुशषि १५ प्राण इति होवाच १. ११ ५ 5 १ १ १० प्राण एव ब्रह्मणः ३ १८ ४ ... न ह वा अस्मै ५ १९ ... ३. ११ ३ प्राणे तुप्यति २

न हाप्सु प्रैत्यप्सु० २ ४ २ प्राणेषु पञ्चविधं २ ७ २

नान्यस्नै कक्मैचन ३. ११ ६ प्राणो वा आशाया भूयान्यथा७ १५. १

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेद: ७ १ प्राणो ह्यवैतानि सर्वाणि ४ ७ १५ ४

नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ८ ९ २ प्राप हाऽडचार्यकुलं ४ ९

निधनमिति त्रक्षरं नैवैतेन सुरभे .. २१० ४ ब.

१ २ ९ बलं वाब विज्ञानाद्गन ७ ८ १ न्यग्रोघफलमत आहरेतीदं ६ १२ १ ब्रह्मणश्च ते पाद ... ... ४ ५ २

छान्दोरयोपनिषद्विभागानां वर्णानुकमणिका।

खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि।

ब्रह्मण: सोम्य ते पादं- यच्चन्द्रमसो रोहितं ६ ४ यत्र नान्यत्पश्यति ३ तस्मै होवाच पृथिव ७२४

ब्रह्म : कला ६ यथा कृताय १ ४ .... ४ ३ ६

ब्रह्मण: सोम्य ते पादं यथा कृताय विजिताय ४ १

त्र० तस्मे होपराच यथा विलीनमेत्राङ्गास्या-

प्राण० कला ४ ८ 3 न्तात् ६ १३ यथा सम्प पुरुष २

ब्रह्मण: सोभ्य ते० तस्म ६ १४

होवाचाग्नि: ... ४ ७ ३ यथा सोम्य मधु मधुकतो ६ ९ १

ब्रह्मवादिनो वदन्ति २ २४ १ यथा सोम्नैकेन नखनि-

ब्रह्मविदिव वै सोम्य ९ 2 कृन्तनेन यथा सोम्यैरन मृतििण्डेन ६ १ ६

भ. ६

भगव इति ह प्रतिशुश्राच ४ १३ २ यथा सोम्पैकेन लोहम-

भवन्ति हास्य पशवः २ ६ २ णिना ... ६्र ... १ ५

भगव, ५रत्वेव ११ ३ यथेह क्षुधिता बाला .. ५ २४ ५

म. यदसे रोहितं रूपं ६ ४ १

मघदन्मत्य वा इदं शरीरं ८१२ १ यंदादित्यस्प रोहितं रूपं ६ ४ २

मटचीहतेषु १ १० १ यदाप उच्छुष्यन्ति ४ २

मद्गुष्ट पादं ४ ८ १ यदा वा ऋुच :... १ ४ ४

मनो ब्रह्मेत्युपासीत ३ १८ १ यदा वै करोत्यथ निस्ति-

मनोमयः प्राणशरीरो ३ १४ २ ष्ठति ७ २१ १

मनो वाब वाचो भूयो ७ ३ १ यंदा वे निस्तिष्ठत्यथ ७.२०

मनो होचक्राम ५ १ ११ यंदा वै मनुतेऽथ विजा

मनो हिकारो २ ११ १ नाति ७ १८

मानवो ब्रह्मेवैक: ४ १७ १० यदा वे विजानात्यथ संत्यं

मासेम्यः पितृलोकं ५ १० ४ वदति ७१७ १

मासिभ्यः संवत्सरं ५ १० २यदा वै श्रद्दधात्यथ मनुते ७ १९ १

य. यदा वे सुख लभतेऽय

य आत्माड्पहतप.प्मा ८ १ करोति ७ २२ १

य एष स्वमे महीयमानः ८१० १यदुदिति स उद्ीथ २ २ यदु रोहितमित्रा भूदिति ४ 2 य एषोड़क्षिणि पुरुषो दश्यते ४ १५ ६ ६

१० छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुकमणिका।

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। यद्विज्ञ, तमिवा भृदित्येता- दैरा० ... २२४ सामेन ६ ४ ७ लो३ कद्वारमपावाणू त्वा .... यद्विद्युतो रोहितं रूप .. ६ ४ ४ वयरस्वारा० ... २ २४ १२ यद्वै तत्पुरुषे शरीरं ... ३ १२ लोम हिंकारसत्वक्पस्ताव: २१९ १ यद्वै तद्वहेतीदं व. ... ३ १२ ७ यस्तद्वेद स वेद वसन्तो हिंकार: २ १६ १ २ २१ ४ यस्यामृचि तामृचं १ वसिष्ठय स्वाहा ५ ३ ९ वागेव ब्रह्मणः २ १८ ३ यं चमन्तमभिकामो भवति ८ २ १० १ ५ या वाक्सर्क्तस्मात् वागेवर्क्प्रणः २ ... १ ३ ४ वाग्वाव नाम्नो भुयसी ७ २ यावान्वा अयमाकाशः ८ १ ३ ४ या वे सा गायत्रीयं वायुर्वाव संवर्ग: ३ १ ३ १२ २ या वै सा पृथ्वीयं विनर्दि साम्नः २२ १ ३ १२ ३ विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूय: १ 6 यां दिशमभिष्टोष्यन् ... १ ३ ११ येन च्छन्दसा ... १ वृष्टी पञ्चविधं सामोपा- .. ३ १० सीत २ ३ १ येनाश्रुत५ श्रुतं ... .... ६ ३ यो वै भूभा तत्सुखं वित्थ यथाडसौ लोको न ३ ३ ... ७ २३ १ ३ योषा वाव गौतमाग्रि: वित्थ यदितः २ ... ५ ८ १ ५२० २ यो ह वा आयतनं व्याने तृप्यति ५ १ ५ यो ह वै ज्येष्ठं च १ श. ५ १ श्यामाच्छबलं प्रपद्ये १ .o यो ह वै प्रतिष्ठां ८१३ ५ १ ३ 80 यो ह वै वसिष्ठं श्रत५ ह्येत मे भगव० ३ .. e ५ १ यो ह वै संपदं वेद श्रोत्रमेव ब्रह्मणः ३ १८ ६ ५ १ ४ श्रोत्रमेव उर्न: २ ७ ३ र. श्रोत्रं होच्चक्राम २ १० 2 रेकेमानि षट्शतानि ... 8 २ २ ६ १ ल. बेतकेतुर्हाSSरुणेयः पञ्चा- लवणमेतदुदके १३ लानार १ ... ३ लोकेषु पञ्चविधं साम ... ...

२ २ १ ष. लो३कद्वारमo तवा षोडशकल: सोम्य ७ १ वयपरा० २ २४ ४ स. 4O लेो३कद्वारम .... ० त्वा वर्यं स एतां त्रयी विद्यां ...: ४ १७ ३

छन्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्रमणिका। ११

खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। खण्ड विभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। स एतास्तिस्रो देवताः ... 0 ४ १७ २ पादं ब्रह्मण: ४ ६ 8 स एवाधस्तात्सः २५ १स य एतमेवं विद्वानादित्यं ३ १९ ४ ... 6 स एष परोवरीयान् स य एतमेव विद्वानुपास्ते ४ ११ ... १ ९ २ स एष ये चैतस्मात् ६ ४ १२ २ ... ७ स एर रसाना .... १ १ ३ ४ १३ २ "१ स जातो यावदायुषं ५ ९ २ स य एचमेतत्साम .. .. २ २१ २

सत्यकामो ह जाबाल: ४ ४ १ स य एवभेतद्रायत्रं २ ११ २ सदेव सोम्येदमग्रे .... २ १ स य एवमेतद्बृहदादित्ये २ १४ २

स ब्रूयान्नास्य ८ १ ५ स य एवमेतद्यज्ञा: २ १९ २

समान उ एवायं १ ३ २ स य एवमेत्द्रथं० २ १२ २ समाने तृप्यति ५ २२ २ स य एवमेत्द्राजनं २२० २ स य आकाशं ७ १२ २ स य एवमेतद्वेराजमृतुषु २१६ २ स य आशां २ २ .... ७ १४ स य एवमेतद्वैरूपं २१५ स य इदमविद्वान् ५ २४ १ स य एवमेतद्वामदेव्यं २ १३ २ स य एतदेवमृतं वेद मरुतां ३ ९ ३ स य एवमता रवत्यः २ १८ २ स य एतदेवममृतं वेद स य एवमेताः शक्कर्यो २१७ २ रुद्राणां ७ ७ ... ३ स य एषोडणिमा .. ६ ८. .. स य एतदेवममृतं वेद वसूनां३ ६ २ ६ ४ स य एतदेवममृतं वेद- १० ३ साध्यानां १० ३ ६. ३ .... ३ स य एषोऽणिमैतदात्म्य १२ स य रतदेवममृतं वेदाSS- ६: १३ ३ दित्वानां ३ ३ .... ६ १४ ३ स य एतदेवं विद्वानक्षरं ... १ ५ ६ १५ ३ स य एतदेवं विद्वान्साधु २ १ ४ स यथा तत्र ६ १६ ३ स य एतमेवं विद्वाशश्वतुष्कलं स यथा शकुनिः ६ ८ २ पादं ब्रह्मण: ४ ८ ४ स यथोभयपात् ४. १६ .... ५ स य एतदेवं विद्वाश्श्वतुष्कलं- स यदवोचं प्राणं ३ १५ ec पादं ब्रह्मण: प्रकाशवान् ४ ५ स यदशिशिषति ३ ६७ १ स य एतमेवं विद्वाशश्वतुष्कलं- स यदि पितरं ७ १५ २ .पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् ४ ७ ४स यदि पितृलोककामो भवति ८ २ १ स य एतमेवं विद्वाशश्तुष्कलं- स यश्चित्तं .... .. ७ ५ ३

१२ छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्रमणिका।

खण्डविभागाद्यपदानि। अध्यायादीनि। र खण्डविभागादपदानि। अध्यायादीनि। स यस्तेजो ... ७ ११ २स ह गौनभो ५ ३ ६ स यः संकल्पं ७ ४ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य ६ २ स य: सरं ७ १३ २ स ह पञ्चदशाहानि' ६ २ 6 स यावदादित्य उत्तरत. ३ १० ४ स ह प्रातः संजिहान १ ० ६ स यावदादित्यः पश्च.त् ... ३ ९ ४ स ह व्याविनाऽनशितुं १० स यावदादित्यः पुरस्तात्० स ह शिलकः १ ८ द्विस्तावत् ३ ७ स ह संपाक्यांचकार ११ tu "' "' " वसनां ३ ६ ४ स ह हारिद्रुमतं ४ ४ स यावदादित्यो दक्षिणतः ३ ८ ४स हाडडशाय हैनं ६ ७ स यो ध्यानं ७ ६ स हेम्य कुल्माषा न् १ १० स यो नाम १ ५ ५ २ १ पोडनं स होवाच कि मेडन्नं ७ २ स होवाच कि मे वासः ५ २ २ योऽपो १० २ स होवाच भगवन्तं ११ २ स यो बलं ७ 6 २ स होवाच महात्मनः ४ ३ ६ स यो मनो .. ७ ३ २ स होवाच विजानाम्यहं .. ४ १० ५ स यो वाचं २ २ संक:पो वाव मनसः ४ स यो विज्ञानं ७ ७ २ सा हैनमुवाच .. ४ २ oc सर्वकर्मा सर्वकाम: १४ ४ सेयं देवतैक्षत सर्वं खल्विदं ब्रह्म ६ ३ २ १४ १ ... सर्वास्वप्सु ... ... २ १ सेषा चतुष्पदा .. ३ १० ४ ४ सवें स्वरा इन्द्रस्याऽडत्मान: २२२ ३ ४ १ सर्वे स्वरा घोषवन्तो २ २२ ५ सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि ७ १ से वा एष आत्मा .... ३ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां S .... ८. ३ स समित्पाणि: पुनशयाय. ८ १० समरो वावाऽड़काशातू. ७ १३

१ ... ... ८ ११ २ ह. -1 स ह क्षत्ताऽन्विष्य ४ १ .... 6 स ह खादित्वाइतिशेषन् ११ ५ हरसस्े पादं वक्तति ४ ७ ६ समाप्तेयं छान्दोग्योपनिषद्विभागानां वर्णानुक्मणिका। चोड पाश्रम