1. Chandra Loka Jayadeva Paurnamasi Kathbhatiya Sanskrit Hindi Vyakhya Nanda Kishore Sharma Chowkambha 1960
Page 1
Barcode : 99999990077475 Title - Chandralok Author - Srijaydev Language - sanskrit Pages - 335 Publication Year - 1960 Barcode EAN.UCC-13
9 999999 007747
Page 2
DUE DATE 3LP GOVT. COLLEGE, LIBRARY KOTA (Raj.) Students can retain library books only for two weeks at the most.
BORROWER'S No. DUE DTATE SIGNATURE
Page 3
हरिदार संस्कृत-ग्रन्थमाला ५७
चन्द्रालोक: पौर्णमासी 'कथाभट्टीया'संस्कृत-हिन्दीव्याख्योपेतः
व्यास्याकार .- कथाभट्टः श्रीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यः जयपुरराजकीयसहकुतकालेजमाहित्य प्रधानाध्यापक।
चीखम्वा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी
सं. २०१६ ] मूत्यं ३-०० [ई० १९६०
Page 4
प्रकाशक-चौखम्वा संस्कृत सोरीज, आन, वाराणसी नुदक-विद्याविलास ग्रेस, चाराणसी चतुर्थ संस्करण, संचत् २०१६
सर्वऽ्विकारा: प्रकाशकाधीना: The Chowkhamba Sanskrit Series Office. P. O. Box 8, Varanasi. ( India ) 1960
Page 5
DEDICATION
( (ITH PERMISSION )
TO RAJADHIRAJ SARI HARISINGHJI SAHIB, General Minister, Govnment of Mewar, Udaipur ( Ez-Home Minister, overnment of Jaipur ) The illustrious Lord of Achre ( Jaipur ) the famous Head of the Balbhadrot scion of the mot glorious Kachhawa clan that is the direct des endant of the Great Shri Ram Chandrajt the most Luminious Lummary of the solar Race who is on mother's side, the ornament of the Champawat Rathoras who is glorified with the white ffag ( obtamed by his heroic ance- stor as token of his faithful and devoted Service to his mighty master the Maharaja Man Singh 1st the Great ) who 1s a peerless patron of Sanskrit learning and a protector of the Sanatan Dharma, highty remarkable for his Liberality, Justice, Affable demeanour and kind heartedness etc ete.
This Book
'CHANDRALOKA' ( The light of the moon ) The great authority on Sanskrit Rhetoric by the great Savant Jayadeva- with the Sanskrit commentary the PAURNAMASI ( The full Moon ) and the Hindi Translation, the 'KATHABHATTI', Is most respectfully dedicated by The Kathabhatta Pandit NAND KISHORE SHARMA Namawal-Sahtyacharya-Research Scholar Great Grand Son of the Raj Guru Kathabhatta Pandit Shri Chotti Lalji Namawal of Jaipur
The Champawatj's Temple, Jaipur City The Author.
Page 6
जयपुरराजकीय संस्कृत कालेजभूत्वूर्वाध्यक्षाणां श्रीमतां
श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेदमहाभागानाम्
जयपुरराजगुरुथी कथाभट्टवंशजन श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण विरचिता चन्द्रालोकस्य संस्कृतभापामयी टीका पौर्णमासी, हिन्दीभापामयी च कथाभट्टीया नया विलोकिता। अलक्वारशास्त्रे प्रविविन्ूणां छात्राणं कृते परममुपयोगमावहति चन्द्रालोकाभिधो ग्रन्थोऽयमिति नात्र स्तोकोऽपि सन्देहः। तत एव चास्य पटन- पाठने प्रायेण सर्वत्रैव सुप्रचलिते। इयं च व्याख्या छात्राणां विशेपेणोपकारिकेति मदीयो विश्वासः। सरलतया ग्रन्थार्थचिवरणम्, सडक्षिप्योक्तानां विपयाणं ग्रन्था- न्तरसाहाय्येन नातिविस्तृतं प्रपूरणम्, उदाहरगोपु समन्वयप्रदर्शनं चेत्यायया विशे- पता अप्रन्नावलोक्यन्ते। सर्वतोऽधिका विशेषेणोल्लेखनीया चैयं हविशेपता, यदिह गुणालद्वारव्यअ्ञनालक्षणाभिवादीनां क्रमिकविकासे तिहास: सप्रमाणं तत्तत्ाकरसे सड्न्ेपेण निर्दिष्टः। अरस्मिन्नितिहासप्रवाने काले अ्रन्थानां टीकानां चैंवंविधानां सुमहत्यावश्यकता वर्तत इति नात्र कस्यापि देशकालविटुपो विवादावसरः, तदस्मि- न्मार्गे प्रथमं पदमुपन्यस्यतो ग्रन्थकृतः प्रतिभापरिंश्रमी श्लाव्यी मन्महे। परि- पाटीयमन्यैंरपि टीकाकृद्भिरनुस्ियेतेत्याशास्यते। हिन्दीभापाविवरणं चापि मन्द- मतीनां छात्राणामाधिक्येनोपकारमाधास्यति। अह्मनयोष्टीकयोः सर्चत्र प्रचारमभि- चाञ्छामि, अ्रनेनेवोत्साहेन ग्रन्थनिर्माण-सम्पादननिवद्दपरिकर: मुरभारतीमनवर- तमर्चतु नवयुचको ग्रन्यकृदिति हृदयेनाभिलप्यति-
पौप शु० २ सं० १९९२ वि० जयपुरे। गिरिधरशर्मा चतुर्वेदा
Page 7
आरम्भमाफणभू
टृने काव्य प्रकाशादिवत्कृस्नवपयप्रतिपादकतया प्रधानतम काशिक्जयपुरादिरान कायमाहित्यपराक्षायु पाठ्य वेनाध्ययनाध्यापनादिप्रचुर प्रचारोऽसावभिनवया पौर्ण मासीसमाख्यया मस्कृतव्या्यया क्यामहीयाख्यया च हिन्दीभापाब्यारयया विभूष्य विदुपा छानाणा च निकट उपहियत इत्यस्ति नो भूयानानन्दावसर । प्रय्यो तनभटाचार्यविनिमित शरदागभाख्य वालभट्टापरनामधेयव द्यनायपायगुण्डेरचितम पर रभाभिधान चेति व्यार्यानद्वयमद्यावधि सुद्रित नो नेनविषयम्। एतयो प्रथम शरदायमास्य सर्वत प्राचीनमतिसकक्षिप्त च, द्वितीय ग्रौढ्ध विस्तृत चेति हिन्दी भाषाविभूषितमभिनव तदत्रायोनितम्। जयदेवः। (१)पीयूषवर्यापर नामपेयोऽसौ क विरने कदिनसाध्यसन विद्याप्रवीणान याशिकान्म हा वात्सुमिनाया जन्म लेभ इति चन्द्रालोक्प्रन्यात्प्रतीयते(२): मातापिनोनमिसा दृश्यात्यसन्नराघव निर्माताऽ्ययमेव बाधकप्रमाणाभावान्निश्ीयते। अय कौण्डिन्य- गोत्रसमुत्पन्नो विदर्भदशान्तवर्ततिकुण्डिनपुरनिवासीत्यपि झ्ञायते(३)। गीतगोविन्दकारो जयदेवस्तु भोजदेवरामादेवीपुन इत्यस्ति द्वयो पार्यस्ये साधक प्रमाणम(४)। स्फुटीभवति चास्य क्वेने व्यन्यायनपुण्यमपि प्रसन्नराघवनाठ- कान्। यथा- (१) 'वन्द्रालोकमय सवय वितनुते पीयूपवर्ष कृती' (चन्द्रा १ म० २) 'जयदेवस्यैव पीयूषवप इति नामान्तरम' दति गागाभइविर चितरा फागमटीकायाम्। (२) 'महादेव सत्रममुखमग्वि्द्यकचतुर। सुमित्रा तन्नकिप्रणिदितिमतिर्यस्य पितरी (चन्द्रा० १ म० १६) (३) 'कवीन्द्र कौण्डिन्य स तव जयदेव श्रवणयो- रयासीदातिथ्य न किमिह महादेवतनय'। 'लक्षमणस्येव यस्यास्थ सुमित्राकुततिजन्मन । रामचन्द्रपदाम्भोजे भ्रमद्भृङ्गायते मन'॥ (प्रसननरा० १।१४- (१) 'थरीभोजदेवम्रमवस्य रामादेवी सुतश्रीजयदेवकस्य। पराशराद्रिप्रिय वर्गकण्ठे श्रीगीत गोविन्द कविश्वमस्तु'। (गीट
Page 8
[ २ ]
'येपां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती तेपां कर्कशतर्कवकवचनोद्गारेSपि किं हीयते। ये: कान्ताकुचमण्डले कररुहाः सानन्दमारोपिता- स्तैः कि मत्तकरीन्द्रकुम्भशिखरे नारोपणीयाः शराः' ॥ इति। अ्रस्य कवेनैंयायिकतामेवावलोक्य केचन पक्षधरापरनामधेयोऽयमेव महा- नैयायिको जयदेव इति संशेरते यत्तदसज्वतमिति समयनिर्णयावसरे व्यक्तीभविप्यति। जयदेवस्य समयः। अ्रनेन विदुपा(१)काव्यलक्षणावसरे श्रीमम्मटाचार्यमतं खण्डितम्। लक्षणानिरूप- णप्रस्तावे च काव्यप्रकाशोक्ता लक्षणायाः पड भेदा अपि प्रदर्शिता इति सिद्धथत्यस्यै-
सर्वस्वे विकल्पविचिन्नालक्वारयोये लक्षणो स्वीकृते त एवात्र परिष्कृत्य प्रतिपादिते। यथा-'तुल्यवलचिरोधो विकल्पः', 'स्वविपरीतफलनिप्पतये प्रयत्नो विचित्रम्' इत्यलक्कारसर्वस्वे, 'विकल्पस्तुल्यवलयोविरोधथ्ातुरीयुतः' (१७० पृ०) 'विचित्नं चेत्प्नयत्न: स्याद्विपरीतफलप्रदः' (१६० पृ०), इति चन्द्रालोके च। एतेनास्य
केण पश्चाविकसप्रतिः, जयदेवेन तु शतमलवारा: स्वीकता इत्यलक्वाराणां(२) विकासकमेणाप्यस्य मम्मटरुय्यकाम्यां पश्ाद्धावित्वं निक्षीयते।
(१) 'अन्गीकरोति यः कार्व्यं शब्दार्थावनलदकृती। असी न मन्यते कस्मादनुप्णमनलं कृती' ॥ (चन्द्रा० १८) (२) अलद्वाराणामिदं वर्गीकरणम्- अलद्धारा :- १-साहश्यमूला:,-विरोधमूला:, ३-शृङ्धलाबन्धा:, ४-तर्क- न्यायमूला:, ५-वाक्यन्यायमूला:, ६-लोकन्यायमूला:, ७-गृढार्थप्रतीतिमूलाक्ष। तत्र सादृश्यमूला :- भेदाभेदसुख्याः, अभेदसुख्याः, गम्योपम्याध्याश्षेति त्रिविधा:। तत्र भेदाभेदसुख्या :- उपमा, उपमेयोपमा, अनन्वयः, स्मृतिमांक्ेति। अभेदमुख्या नामारोपमूला अध्यवसायमूलाक्षेत्ि ह्वो भेदी। रूपकम्, परिणामः, सन्देहो, भ्रान्ति- मानू, उल्लेखः, अपहुतिश्चेत्यारोपमूलाः। अध्यवसायमूलावुत्येक्षातिशयोकी। गम्योपम्याश्रयाश्चेमे-तुल्ययोगिता, दीपकं, प्रतिवस्तूपमा, दष्टान्तः, निदर्शना, व्यतिरेक:, सहोकि:, चिनोकि:, समासोक्ति:, परिकरः, श्लेप:, अप्रस्तुतम्रशंसा, अर्था- न्तरन्यास: पर्यायोक्तम्, व्याजस्तुतिः, आक्षेपश्चेति। विरोध:, विभावना, विशे-
Page 9
NY L
अलद्वारशेखरनिर्माता केशवमिश्र थोडशशताब्दीसमुपहिवित आमीन्। एतेन स्वग्रन्थे यस्योन्कल्भूपसमाधितस्य(१) जयनेवस्य निर्देशो विहित, स एव चन्दा लोकक्ताउन्यो वेनि न निक्चय : परन्तु तेनूव कविना स्वप्रन्थे प्रसन्नराघवनाटक्य कदला स्दली'(२) इया दे पद्य समुद्धतमिति जयदेवस्य केशवकवे पूर्वोपस्थिते र्विज्ञायते। चन्द्रालोक्स् सर्वत म्राचीना शरदागमाम्या व्वारया प्रय्योतनभह्टाचायण विरचिता। श्रमौ शरदामकारो रीवानरेशवघेलावशशिरोमणिश्रीवीरभद्रदेवसमा थित आसीदिति व्याख्याप्रारम्भत स्पटम: वीरमद्रानेन च कामसूनाशयमव लम्व्य कन्दर्पचूडामणिसमाग्य श्लोकनिवद्ो ग्रन्थो १५७७ ई० वर्षे(२) विर- चित इति चन्द्रालेक्स्यास्मात्याचीनता। साहित्यदर्पणकारस्य विश्वनायकवि रानस्य समयध्रतुर्दशशताव्द्रीयैतिदासिकान सिद्धान्त । साहित्यद्परो च पूर्वो सम्य 'कदले कदल' इमि द्लोक्स्य चतुर्थपरिच्छेवे समुद्ररोन चतुर्दरा शताब्दीनूर्चभाविता जय चस्व समायाति। शार्वरपद्धति १३६३ ई० वर्षे सङ्क लिता। एतस्या(४) प्रसन्नराघवनाटकस्(x) बहूनि पद्यानि सगृहातानीति सूदम पाकि, अत्यन्तातिशयोत्ति, असद्गति, विपम, सम, विचिन, अधिक, अन्यो न्य, विशेष, व्याघातक्चेत्ि द्वादश विरोधमूला । कारणमाला, एकावली, मारा दापक, उदार, सारो वा चति शुङ्धलाबन्धा। काव्यलिज्ानुमानी तर्कन्यायमूली। यथासङ््य, पर्याय, परितृत्ति, परिसस्या, अर्थापति, विकल्प, समुच्चय, समाधि श्रेति वाकयन्यायमूला । प्रयनीक, प्रतीप, मीनिति, सामान्य, तद्गुण, अतद् गु, उत्तरक्षेति लोकन्यायमूला । सूकष्म, व्याजोति, वनोकि स्वभावोकि, भाविक, उदात्त, रसव प्रेयऊर्जस्विन, भावोदय, भानसन्धि, भावशबलता चैनि गूढार्थप्रतीतिमूला । सस्लेपमूली ससप्टिमद्वरी ंति। (१) 'ये केऽप्युरस्टभूपते तन सभासग्भारिता पण्ठिता । पत धनयदेवपण्डितकविस्तन्मूध्नि विन्यस्यति॥ (काश्या नलद्वारशेखरे १८ पृष्टे) () 'कदली कदली करभ करम करिराजकर करिरानर। भुवनत्नितयेऽपि विभर्ति तुखामिदमूरयुग न चमूस्दश'॥ इति। (३) द्वरलोचनहरलोचनरसशशिभित्रिश्ुते समये। फाल्गुनशुक्तप्रतिपदि पूर्णा अ्रन्ध स्मरसमेर ।I (बन्दर्प० ७२४९) (४) १६४, ३५२०, ३६२६, ३६३१ सङ्ग्यामु। (५) १ नङ ९,३३, १२ न० २२,।७न० ५९, ६०।
Page 10
[ ४ ] पर्यालोचने १३६३ ई० वर्पेभ्यः पूर्वतनो जयदेवस्य सत्ताकाल: स्थिरीक्रियते कि च सार्मवरपद्ते: पूर्वचर्ती १६३० ई० वर्षें स्थितः शिक्षभूपालो रसार्णवसुधा करस्य २५८, २७७ पृष्टयोः प्रसन्नराधवनाटकं नामतोऽग्रहीदिति निश्रीयते त्रयो- दशशताव्दी जंयदेवस्य सत्ताकालोपशोभिता। इत्यमस्य कवे: समये निश्चिते पक्षधरापराख्यो जयदेवोऽयमेेति यत् केपा व्वित्कथनं तद् भ्रान्तिविलसितम्। महानयायिक: पक्षधरमिश्री मिथिलायां पन्तदश- शताव्द्यामासीदिति निश्रयेन महत् समयव्यवधानमनयो: । जयदेवस्य प्रसन्नराघवनाटकम्। प्रसन्नराघवाख्यं नाटकं चन्द्रालोकश्रेत्यस्य कवेद्वां ग्रन्थी। प्रसन्नराघवना- टकं रामायणकथाधारेण निर्मितम्। अ्त्र सप्ताक्का:, २९२ इलोकाथ्। प्राथमि-
चर्णनानि चमत्कारीणि। गद्गायमुनामरयूणां नदीनां संवादैवालिनुप्रीचयोः कथा चर्णिता। हंसमुखेन रामचन्द्रस्य हेममृगानुसरणं प्रदर्शितम्। गोदावरीसागरयोः संवादर्जानकीहरणम्, जटायुमृत्युः जानक्याथ ऋप्यमूकगिरी भूषणत्यागादयः कथांशा: प्रतिपािताः । पऐ्टेषके रामविलापः, सप्तमे च युद्धकाण्डक्था चर्णिता। अस्य नाटकस्य भापाऽत्यन्तं मनोरमा। महात्मनो गोस्वामितुलसीदासस्य रामा- यशेस्मिन्नाटके च बहुत्र साम्यं दृश्यते। यथा नाटके- 'चन्द्रहास हर मे परितापं रामचन्द्रविरहानलजातम्। त्वं हि कान्तिजितमीक्तिकचूर्ण धारया वहसि शीतलमम्भः' ॥ इति। तुलसीकृतरामायरोऽपि तर्थव- 'चन्द्रहास हरू मम परितापं, रघुपति विरह अनल सज्ञातम्। (६३३) श़ीत निशा तचत्ररसिवर धारा, कह सीता हरु मम दुख भारा ॥ दति। यया चा प्रसन्नराघवे- उदरकभृतिमिच्छद्धिः सद्विः सलु न दृययते। चतुर्थीचन्द्रलेग्वेच परत्ीभालपटटिका' ॥ इति। तर्थंच तुलसीकृतरामायरोऽपि- 'सो पर नारि लिलार गोसाईं, तजहु चीथ चन्दा की नाई'। इति। जयदेवस्य चन्द्रालोक: चन्द्रस्यालोक इवालोक प्रकाश: काव्योपयोगिविपयाणां यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या-
Page 11
[x r
चन्द्रालोकशव्दी निप्पाद्यते। अन काव्यप्रमशादिवत्सवजपविपया छल द्वारध्वन्यादय सनिवेशिता। अन दश मयूखा, २६४ इ्लोसथअयमे मचूग्े-काव्यलक्षण रूढयोगिकादय शब्दस्य भेदा, वाक्य खण्डवाकयादीनि दशितानि। द्वितीये-शब्दार्थवाक्यादिदोपास्तत्परिहाराश्च िखिता। तृतीय- अभरसहत्यादीनि काव्यज्ञापकानि लक्षणानि रिखितानि। चतुर्थे-श्लेपादयो गुणा। पव्चमे-शब्दालद्कारा शतमर्थालद्वाराश्च। पठ्ठे-रसादयो रीतयो उृत्तयक्ष प्रदर्शिता । सप्तमे-ध्वनिभेदा सन्ति। अष्टमे-गुणीभूतव्यद्गथाना, नवमे-लक्ष णाया। दशमे-चाभिधाया वर्णनमस्ति। एतेपु निम्नलिग्वितविषया काव्यप्रकाशा- दिन्योऽधिका। यया प्रथमे मयूखे-स्ढयगिकादिशब्दाना नव भेदा। तृतीयऽ- क्षरसहत्यादीनि नाव्यज्ञापवलक्षणानि, सक्षमे वक्तृस्यूतस्वाहुरितादयो व्यहघ भेदा, नवमे तटस्थगतार्थगतत्वादयो लक्षणामेदा (२७१ पृष्टे), दशमे चा भिघाया पड्भेरेपु वस्तुयोगनिर्देशाख्यो द्वो भेदौ चेति। किं च काव्यप्रवाशा दहर बहुन मतभेदोऽपि दृश्यते। यथापलद्वारप्रकरणे-'स्वरूपस्यातिरोघानैऽपि भेदस्य तिरोधान मीलितम्, भेदस्य तिरोधानऽपि द्वयो साम्यकारणाद् व्यावने चास्कुरण सामान्यमिति चन्द्रालोकाशय। काव्यप्रकाशाशयस्तु-'स्वह्पस्य तिरोघाने सत्यपि भेदस्यातिरोधान मीलितम्, स्वरूपप्रतीतावपि साम्यवशाद् भेदतिरोधान सामान्यम्, इत्यादि।
एप चन्द्रालोको ग्रन्यशविरन्तनादेव कालादध्ययनाध्यापनादिपु लब्घप्रतुर प्रचार प्रारम्भिशिक्षाप्रतिष्टित आसीदिति मन्महे। अत एव महाविदुपा सुप्रमि
प्रन्थो निरमायि। कि बहुना आयोधपुराधाशेन १६८३-१७३५ ई० वरचेंपु चर्तमानेन प्रयमन यशवन्तसिंहमहारानेन हिन्दाभापाया छन्दोनिवद्धो (१) भापा भूपणास्योऽउद्धारप्रन्थोऽपि चद्रालोमअ्रयणेव प्रणीत इति व्यक्तम्। उदाहर मर्य वानिचित्पद्यानि समुद््िय ते। यथा चन्द्रालोके- 'पर्यस्तापह्वतिर्यन्न धर्ममान निषिध्यते। नाय सुधाशु कि तर्हि सुधाशु पेयसीमुखम्'॥ इति।
(१) भूमिकाटिप्पण्यादिपरिप्कृतोऽय ग्रन्थ प्ियसुहृदा श्रीव्रजरत्नदान वी० ए० एल० एल० थी० महोदयेन १९३३ ई० वर्षे प्रकाशित ।
Page 12
[ ६ ]
तधैव भाषाभूपणेऽपि- (५1२५) 'पर्यस्त जु गुन एक को ओ्रर विषे आरोप। होइं सुधाकर नाहि यह वदन सुधाधर शप' इति। यथा वा चन्द्रालोके- (५२६) 'म्रान्तापह्वतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिर्णये। शरीरं त सोत्कम्पं ज्वर: किं न सखि स्मरः' ॥ इति। तथैव भापाभूपणेऽपि- ध्रान्त अपहनुति वचन सों भ्रम जव परको जाड़। ताप करतहै, ज्वर नहीं, सखी मदन तप त्राई'। इति। यथा वा चन्द्रालोके- 'कैतवापह्नुतिर्व्यक्ते व्याजायैनिहचे पदः। (५२८)
निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्ताटकपातकेतवान्' ॥ इति। तर्थैव भापाभूपणेऽपि- 'केतचपहृति एक को मिसु करि वरने श्र्ान। तीछन तीय-कटाछ-मिस वरपत मनमथ वान॥ इति। यथा वा चन्द्रालोके- ( 41995 )
त्वयि दातरि राजेन्द्र ! वाचका: कल्पशाखिनः' दति। तर्थेव भापाभूपणेडपि- 'अलकार अरत्युक्ति यह वर्नत त्र्प्रतिशय रूप। जाचक तेरे दानते भए कन्पतरु भूप' ॥ इति। चन्द्रालोकस्य प्राचीनाष्टीका: । त्त्राष्टी प्राचीनाष्टीकाः समुपलभ्यन्ते। तामु प्रथमा प्रदयोतनभट्टाचार्यविनि- मिता सर्वतः प्राचीना शरदागनाख्या चन्द्रालोकप्काशापरनाम्नापि व्यवहियते। यथोक्तम्- 'करियते तस्य निदेशाचन्द्रालोकप्रकाशोऽयम्। शरदागम इति विदितो भट्टाचार्येण यत्नेन' ॥ इति। शरदागम-निर्माता पद्मनाभमिश्रः प्रद्योतनभटटाचार्यापराभिवो वलभद्रसनुर्मि-
व। वीरभद्रदेवनिदेशादेव च शरदागमाख्या व्याख्या चिरचिताऽनेन। शरदागम- व्याख्याने तावन- 'अस्य स्थितितो नगरी भवतोऽयोध्या भवत्यख्िला।
Page 13
[ ']
इति रघुवशादधिको जयति बघेलाभिधो वस'॥ देवयतेरिव शक्तिर्यत्य जये भूमृता प्रथिता। श्रीवीरभद्रदेवस्तन धराखण्डलो जात॥ दशरथतो रघुपतिरिव तस्मादिह वीरभानुभूपाल। श्रवद्धधर्मसेतुर्जगति समुद्े समुद्भूत ॥' इत्यादि चौरभद्देव स्तुत। प्रशस्तपादभाध्यटीकया सेनुनाम्न्यामपि कवि नाडयं भूप सविशेषं स्तुतः। अ्रनेन वीरभद्रदेवेनापि कन्दर्पचूडामणि अ्रन्यो १६३३ विक्मवत्सरे निर्मित। श्रय महाराजो रामचन्द्रभूपपुन आपरासीत्। पितुरेक्वर्षा- नन्तरमेवाय १६५० विक्रमव सरे स्वर्लोक जगामेति श्रूयते। शरदागमव्यास्या १६४० वर्षे निर्मितेत्यपि झ्ञायते। पद्मनाभस्य ज्येष्टो म्राता विधुनाय, कनिष्टो माता च गोवर्वन आसात्। गोवर्नेन केशवमिश्रकृततर्कभाषाया, अन्नम्भट्टकृत- तर्कसप्रहस्य च व्या्र्या विरचिना। पममनाभनिर्मिता ग्रन्था इमे- न्याये-(१) चिन्तामणिपरीक्षा (मगेशस्य तत्वचिन्तामगेशीक) वैशेषिके (२) कमादरहस्यम (स्वकृतराद्ान्तमुक्ताहारास्यप्रन्यटीक) (३) वर्धमानेन्दु (वर्धमानस्य दरन्यकिरिणावलीप्रकाशव्याख्या) (४ ) वैशेषिक्सेतु (प्रशस्तपादभाध्यटीक्) " (५)-किरणावलीभास्कर (६) - न्यायकन्दलीटीक्क वेदान्ते (७) खण्डनखण्डसायटीक धर्मशास्त्रे (८)-प्रायशवितप्रकाश साहित्ये (९)-वीरभद्देवचम्पू (१४७६ ई० वर्षे) (१०)-शरदागम (चन्द्रालोकप्रकाश) इति । इयं शरदागमटीका १९२९ ई० वर्षे जयकृष्णदासगुप्तमहोदयेन काशीत प्रकाशिता अप्पयदीक्षितस्य कुवलयानन्द । असौ ग्रन्थक्षन्द्रालोकालद्वारप्रकरणस्य व्याख्यारप एव। उक्त चानेव- 'येपा चन्द्रालोके दश्यन्ते लक्ष्यलक्षणश्लोका। प्रायस्त एव तेषामितरेषा त्वभिनवा विरच्यन्ते । इति। 'चन्द्रालोको विजयता शारदागमसम्भद ।
Page 14
[ =]
रम्यः कुवलयानन्दो यत्प्रसादादभूदयम्'॥ इति च। अत्र चन्द्रालोको ग्रन्थः, चन्द्रस्य प्रकाशथ। शरदागमाख्या व्याख्या, शर तालागमनं च। वुचलयानन्दो ग्रन्थ, कुवलयत्य कुमुदस्य चानन्द, इति श्लेपः । अत्र कुवलयानन्दे पञ्वविशत्यधिकशतमलक्वाराः । त्रस्मिन ग्रन्धे नव टीकाः प्राप्यन्ते। तास्वेका रामचन्द्रात्मजतत्सदुपा्यवैद्यनाथेनालव्वारचन्द्रिका निर्मिता। यथोक्तम्-असौ कुवलयानन्दश्न्द्रालोकोत्थितोऽपि सन्। प्रतिष्टां लभते नव विनाSलद्वारचन्द्रिकाम्' इति॥ अस्य वैंद्यनाथस्य सत्ताकाल: १६८३-१७११ ई० वर्पान्तोऽवसीयते। श्रनेन काव्यप्रकाशोदाहरणचन्द्रिका १६८३ ई० वर्षे निर्मिता। प्रभानाम्नी शास्त्रदीपि- काटीका च १७११ ई० वर्षे रचिता। चन्द्रालोकव्याग्याकार: 'पायगुण्डे' इत्युपा- र्यतया महादेवपुत्रतया चास्माद् भिन्नः। प्रयं तु रामचन्द्रपुत्रो विट्ठलपीत्रस्तत्स- दुपाख्यक्ष। एतत्कृता त्रन्था इमे-अ्रमिहोत्रमन्त्रार्थचन्द्रिका, अलद्कारचन्द्रिका (कुवलयानन्दटीका), कादम्वरीटीका विपमपदवृत्तिः, कालमाधवकारिकाटीका, काव्यप्रकाशोदाहरणचन्द्रिका, काव्यप्रदीपप्रभा. चतुराप्चिनोदः, दर्शपीर्णमासम- न्तार्थचन्द्रिका, न्यायविन्दुः (मीमांसासृत्रटीका), न्यायमालिका (मीमांसा- न्रन्थः), पाखण्डखण्डनम्, पिष्टपशुनिर्णयः, वौधायनदर्शपूर्णमासव्याख्या, विपम- श्लोकव्या्या, शास्त्रीपिकाटीका प्रभा, सीतारामविहारटीका, चातुर्मास्यप्रयोगो वेदान्तकल्पतरुश्चेति। इयमलक्वारचन्द्रिका, कुचलयानन्दटीका वम्बईनगरे ग्रका- शिता। आशाघरकृता वुचलयानन्दकारिकाव्याख्या दीपिकापि मुद्रिता। नागेश- भदटकृता-अलक्वारमुधा, विपमपदव्याख्या चाद्यावधि न मुद्रिता। गद्गाधरवाजपे- थिनो रसिकरअनीटीका च हालास्यनायशास्त्रिणा श्रीरम्स्थयन्त्रालयतः प्रका शिता। भीमसेनेन विटुपा वुवलयानन्दखण्डनाख्यो त्रन्थो निर्मितः। अ्रसावमु- टित एव। एप कुवलयानन्दकारोऽप्पयदीक्षितश्ततुरधिकशतत्रन्यान, जग्रन्ध। तेपु वृत्तियार्तिकम्, चित्रमीमांसा, कुवलयानन्दश्चेत्यलद्वारशास्रप्रन्यन्रयम्। १५२०- १५.९३ ई० वर्पान्तोऽस्य जीवनकाल इृति सीतारामजोशी एम. ए. महोदयमतम्। १.५४-१६२६ ई० वर्णान्तोऽस्य जीवनकाल इति वक्वभापामये संस्कृतसाहित्य- स्पतिहासे निर्दिष्टम्। विश्वेश्वरभट्टकृता राकागमाख्या व्याख्या। अयं विश्वेश्वरो गागाभट्टापराख्यो निर्णयसिन्धुकारस्य कनलाकरभदस्य जेष्र-
Page 15
[ &]
आातुर्दिवाकरस्य पुत्र । अरय दिनकर शान्तिसाराद्यनेकप्रन्यनिर्माता। अ्ररनेन गागा भट्टनैव १ ७४ ई० चर्षे महाराष्ट्रराजशिवराज(१)महोदयस्य राज्याभिषेक छृत । १९२०-१६८५ ई० वर्षावधिको मागाभृस्य जीवनवाल। राकागमस्यैव सुधेतिना मान्तरम्। व्यारयेय १९३८ ई० वर्षे मुद्धिता। अस्य विदुपो प्रन्था इमे आपस्तम्ब पद्धति, आशौचदीपिका, कायस्थदीपक [१६७७ ई० वषें], जतिविवेक, तुलदा-
वर्षकृत्यन्रतशूद्श्राद्वसस्काराण विवेचनम्] निरूपशुबन्धप्रयोग, पिण्डपितृयज्ञ प्रयोग, प्रयोगसार, भाषचिन्तामणि (जैमिनीयसूनटीका), सुज्ञानदुर्गेदय, समयनय (१६८१ ई० वर्ष शम्भुराजकृते कृत), सापिण्डविचार, मोमासा कुगुमाजलि, शिचार्मोदय, श्लोक्वार्तिकटीका चेति।
विश्वेश्वरकृता वाजचन्द्रचन्द्रिका ।
इय व्यारया तेनैव गागाभटटापराख्येन विश्वेश्वरविदुपा वानचन्द्रभूपनाम्ना विरचिता। इय व्यास्या जयपुरनरेशपुस्तकालये विद्यते। इयमप्यमुदिता। इय रामागमास्यव्याम्याकारेण निमिता।
पायगुण्डोपास्यवैद्यनाथकृता रमाप्या व्याख्या।
त्रय टीकाकारो महादेवाद् वेण्या समुत्पन्न। मिताक्षराव्यवहाराध्यायटी काया त्वस्य मातुनामोमा प्राप्यते। अय कुवलयानन्दव्याख्यालद्वारचन्द्रिकाक- तुर्चधनाथाद् भिन्न। अलद्वारचन्द्रिवातारो वैद्यनायो रामचन्द्रपुनस्तत्सदुपा व्यक्ष। यथा-
विदुपा वैद्यनाथेन कृताऽलश्षसवन्द्रिका'॥ इति। 'इति श्रीमत्पद्वाक्यप्रमाणश्ञतन्सद्रामभट्टा मजवैदनायकृतालक्वारचन्द्रिकारया- कुबलयानन्दटीका सम्पूर्णा इति च।
(१) शिवाजीमह्दाराजस्य १६२७-१६८० ई० वर्षान्तो जीवनकाल।
Page 16
[ १० ]
चन्द्रालोकटीकायां तु 'पायगुण्टे' इत्युपाख्या स्पट निर्दिशा। यथा- 'नत्वा गुरुं वंद्यनाथः पायगुण्डेति कीर्तितः । व्याग्यां रमाख्यां तनुते चन्द्रालोके विलासिनीम्' हुति। परयं पायगुण्डेवैद्यनाथो महावैयाकरणनागेशशिप्यः। एतेन नागेशकृतवया- करणसिद्धान्तमध्यमञ्जूपायाः कलाख्या टीका १८१२ वि० वर्ष (१७५६ ई० वर्ष) निर्मिता। एतद्ग्रन्था इमे-अर्थसडग्रहः (व्याकरणग्रन्थः), छाया (महाभाप्यप्रदीपोद्योतप्रथमाहििकटीका), परिभापेन्टुशेखरटीका (कला-कुकिका च). परिभापेन्टुशेखरसंग्रहः, भकतितरहविणी, भूपणटीका, रप्रत्याहारखण्डनम्, वृद्धशव्दरत्नशेखरः, वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूपाटीका कला-नाम्नी, शब्दकां- स्नुभटीका ग्रभा, लघुशव्दरत्नटीका भावप्रकाशाख्या (मुद्निता), लघुशच्देन्दुशे- खरटीका चिदस्थिमाला, सर्वमललाटीका, मिताक्षराव्यवहाराध्यायटीका वालंभटी, पराशरस्मृतिटीका, भरद्वाजस्मृतिटीका, चन्द्रालोकटीका चेति। त्रयं बैंद्यनाथो- वालंभट्टनाम्नापि व्यपदिश्यते। अ्रस्य धर्मपत्नी लक्षमीरासीत। श्रत एव मिताक्ष- राव्यवहाराध्यायटीका लक्षमीनाम्नापि कथ्यते। इयं चन्द्रालोकव्याख्याSनेकवारं मुद्रिता। विरुपाक्षकता शारदशर्वरी व्याख्या- इयं व्याख्याऽज्ञातसमया, अ्रमुद्िता च। चन्द्रालोकदीपिका, निगूटार्थर्दीपिका चेति डे. व्यास्येऽज्ञातकर्तृकेऽज्ञातनाम्न्यावमुद्िते चेत्यनयोर्विपये न किमपि वक्तुं पारयामः । एता श्रष्टी प्राचीनाषटीकाः ।
पीर्णमासी।
इयं व्यागया विदुपां छात्राणां च सन्तोपायोपनिवद्धा। अ्रत्यां विपयस्व कमिकाविर्भावः, मृलानुक्तोदाहरणन्यासः, लक्षणं तत्समन्वयः, अ्रपेक्षितविपयस- मासव्यासी, भापायाः सारत्यं सौष्टवं चोल्लसति। चन्द्रालोकस्यान्र पूर्णतास्ती- त्वन्चर्या पीर्णमासीसंज्ञा। रघुनाथभद्टस्य कालतत्त्वविवेचने (६४२ पृष्टे) पीर्ण- मासीशब्दस्येयं व्युत्पत्तिः। प्रदर्शिता-'पूर्णथासी माक्ष चन्द्रमा इति पूर्णमाः पूर्णमासः पूर्णचन्द्रस्येयं पीर्णमासी। 'अन्न 'तस्येदम्' इति सत्रेणाणप्रत्ययः । 'माः स्मृतश्न्द्रकालयोः' इति विश्वप्रकाशकोशान्मासश्चन्द्रवाचकता। श्रथवा
Page 17
[ ११ ]
'पूर्णो माथन्द्रो वर्ततेऽस्याम्' इति व्युत्पत्या 'तदस्मिन् वर्तत' इति वार्तिरेनाग परयये 'टिडढाणन ०' इति सूनेण च डीपकृते पौर्णमामाशब्दनिष्पत्ति प्रस्तुतव्या स्यावोधकोडय शब्दोडन लाक्षणिक। यथा पौर्णमास्या तिया चन्द्रस्य पूर्णता तया स्या व्यास्याया (पौर्णमास्याम्) चन्द्रालोकस्यार्थबोधने पूर्णता वतने।
कथाभट्टीया हिन्दीभापाटीका।
इय व्याख्या हिन्दीभापानुरागिणा कृतेऽनायोनिता। टाककारस्य प्रपितामह एत्रिदितो जयपुरमहारानश्रीरामसिंहदवगुरु श्राछोनेलालपराभिध श्रीरगीविन्द महानुभावो महाभारतपुराणक्थापायूपवपतया क्याभट्टपदवाममलइदृत आरमा दिति तत्परमपविनस्मृत्यर्थ टीकया अ्रस्या क्थाभट्टीयति नाम निर्धारितम्।
थ्रीहरगोविन्दमहोद्य ।
अस्य महानुभावस्य पितामहो जगनाथम होदयो नामावालोपनामक्दाधिमथविद्र कुल प्रसूतो जोधपुरान्त्ग तपोकरणग्रामाधीशस्य गुरु पुरोहितश्ासीनत्। पोकरणस्वामि ठाकुरश्रीदेवीसिंहस्य पुत्र शबल्सिंहस्यानुन श्रीश्याममिंहदेव वेनापि हेतुना पोकरण परित्यज्य पूर्व भरतपुरे ततो जयपुरे चायासात्।एतेनैव टावुरश्यामसिह महोदयेन जयपुराधीशश्रीपृथ्वीसिंहमहाराजत १८३ विकमवर्षे मीनगटाधिपय समधिगतम्। अनेनैव ठावुरश्यामसिंहमहोदचेन सारथ पोकरणती जगन्नायमहोदयो जयपुरे समागत्य त सरक्षकत्वे न्यवसत्। जगन्नावस्य ज्यपपुनो जयकृष्णस्तस्मा सुम्पादेव्या १८६६ वैनमेऽन्दे आध्विनकृष्णामीदिने रविवारोपलक्षिते मदाल- दमीपूनातिरया चरिननायक श्रीहरगोविन्दमहानुभावोऽननि। अ्न महानुभावोड ्पीयस्येव वयसि महाविद्वानदवितीयकथााचरश्वासीन्। अ्रत एवानेन जयपुर नरेशश्रीजगस्सिहमहाराइये चाम्पावताश्रीचन्द्रकुमारिकाये श्रामद्भागवतक्या १८९३ वक्रमे चर्षे श्राविता । अनया वोटसावदाग्य स्वग्रामे सभूमिक कूपो भागवन क्याया उपहारीकृत। वानडोलीप्रामस्य वूनग्रामस्य वैवेक कूप मभूमिकमिन रज्षी चरिननायकाय व्यतरत्। इय महाराज्ञी चान्पावती पोकरणाधीशश्रासवाद- मिट्पोनी शीसालिमसिंहपुनी चासीत। अस्या जन्म १८४७ वि० वर्षे विवाहथ ९८६२ वत्सरे जयपुरवर्तिनि गीजगटाधीशेन सह बमूब। २ च०
Page 18
[ १२ ]
इयं पोकरणावीशगीजगढावीशचांपावतवंशपरम्परा- रावभगचान्दास: (भीनमालाधिपः)
ठाकुरमहासिंह: (जोधपुरान्तर्वर्त्तिपोकरणवीशः)
ठाकुरदेवीसिंह:
ठा० शवलसिंह: ठा० श्यामसिंह: (जयपुरान्तर्वर्ति- नीजगढाधिप: ) - ठा० सवार्टसिंह: ठा० उम्मेदसिंह: .- 1 टा० सालिमसिंह: ठा० भारतसिंह: 1 ठा० चिभृतिसिंह: 1 ठा० जुलारसिंह: 1 टा० गुमानसिंह: ठा० कानसिंह:
ठा० मङ्गलसिंह: (सी० आ्रई० ई०) छ० श्रीमान कुशलुसिंहमहोदयः 1
ठा० श्रीमान चैनसिंह:, एम० ए० 1
एल० एल० वी०, रायवहाटुरमहोदयः
कुमारो भवानीसिंह: । कुमारो मान्धातासिंह:।
भंवरविक्रमसिंहः । भ्रमरसाहिव: कथापीयूपाप्लुता महाराजीयं चाम्पावती जयपुरे रम्यं ।श्रीकृष्णमन्दिरं निर्मा- प्यास्में चरित्रनायकाय १८९४ वत्सरे प्रदाय वैकुण्टे एव बैकुण्ठोपासनायें १८९५ वत्सरे जगाम। श्सौ श्रीहरगोविन्दमहोदयश्वास्मिन्मन्दिरेऽनवरतमहा(१) भारतकथानिरतो वभूव। राजमाता चन्द्रावतीमहोद्यापि चन्दलार्हनामकस्वग्रा- मस्य सभूमिककृपमस्में दद कथासंतुष्ट। माणिक्यचन्द्रशेषठटिना १९०३ वि० वर्ष
(१) मेदपाटान्तर्गंत बनेडानिवासिघनश्यामवित्रेण १८९६ विक्रमवर्ष श्रीचाम्पा- वतीमन्दिर एवेदं महाभारतपुस्तकं लिखितम्।
Page 19
[ १३ ]
पुराणघाटोद्याने, लालामोतीलालेन च १९२४ वि० वर्षे जयपुरद्वारनिकते मह्दा भारतकयायामुद्यानभूमि सादरमपिंता। कि बहुना, क्यासन्तुष्टन श्रीजयपुरपुरन्द- रेणाप्यसौ महानुभावो जैतपुरा-गोकुलपुरा-लसाडिया-रामनिवास-मूण्डोतीआामे सत्कृतश्रामरशिविकाभ्युत्यानादिसमलडकृतो रानगुरुत्वेनाभिमतय्। विद्याविला सिनीलालितो रानसभाप्रमुखपणितोडय महानुभावध्वाम्पावती (१) मन्दिरेऽस्मिन्न षादशवार मह्ामारत श्रोतृभ्य श्रावयाबभूव। पुनपोत्नादिसमन्वितोऽनेकमणिभू सम्पत्तिशाली निरामयोऽय महानुभावो द्वासप्ततितमे वर्षे श्रावणकृष्णनवम्या १९३७ विक्कमवत्सरे स्वर्गसुखमनुभवन्- अत्यन्तगुणमेघावी चतुर्ण्णोमेन भाननम्। अत्यायुरनपत्यो वा दरिद्रो वा रुपान्वित ।।' इति कस्यापि कचे सूक मोघ चके। अस्य महोदयस्य राजगुरुकथाभटटत्व दा बन श्रीनारायण शिवनारायणारयास्त्रयो विद्योतमाना सूनव श्सन्। साम्प्रतमे तेपा पुनपौनादयश्वास्मि मन्दिरे विद्योतन्तेतमाम्। उपसद्दार । पुस्तरमिद गीर्वाणवाणाप्रगाप्रणयिभ्यो जयपुरान्तर्वत्यचरोलपुराधीशेभ्य श्रामद्धयो जयपुरमन्निमण्डलान्तर्वर्तिभ्यो राजधरीहरिसिंहमहोदयेभ्य समुपहतम्। तैथ सानुराग स्वीकृतमिति शुभाशीर्वादस्तान् सयोनये। का शिकरा नकीयसस्कृतपाठशालाध्यक्षेम्य्रो महामहोपाध्यायश्रीगोपीनायकविराज एम्० ए० महोदयेभ्य, जयपुररानकीयसस्कृतपाठालयान्न्यन्तेम्यो महामहोपाध्याय श्रीगिरिधरशर्मचतुर्वेद्मह्दाशयेभ्य् गुरुवरेभ्य मदीया दादिको श्रद्ा समुल्लसतु।
प्रवरश्रीजयकृष्णदासह रिदासगुप्तमहोदयाम्या गीर्वाणवाणीसमाराघकाभ्यामपि धन्यवादा प्रदीयन्ते। विद्दरेभ्योऽमरभारतीसेवकेभ्य सति दोपसम्भवे- 'मत्येरसर्वविदुरविहिते क नाम अ्रन्थेऽरिति दोरविरहृश्षिरचिन्तनेSप' इत्यादिन्यायेन क्षमामभ्यर्ध्यानेन अन्नेन कमप्युपकारमाशास्ते- श्रीचाम्पावतीमन्दिरम्, जयपुरम् कथामट्टो-
१९९३ वि चत्सरे नन्दकिशोरशर्मा (१) एतन्मन्दिरव्ययाय जैतपुरामामो नियत। २ च० भृ०
Page 20
तृतीय संस्करण के प्रकाशन पर निवेदन 'चन्द्रालोक' की पीर्णमासी तथा कथामट्टाया संस्कृत तथा हिन्दी टीकाकार स्वर्गीय कथा मट्ट पंढित श्री नन्दकिशोर शर्मा की असमय में मृन्यु दोजाने से विद्त्समाज एवं उनके मात्मीय जनों को जो क्षति पहुंची है उसकी पूर्ति ोना सदज नदीं ै लेकिन उनकी अमरकीति साहित्य सुरमि अइनिश जीवित और जागृत दै। आज पौर्णमासी और कथामट्टीया संस्कृत- दिन्दी टीकाओं से समलंकृत चन्द्रालोक का तृतीय संस्करण प्रकाशित हो रहा है जिससे स्व० श्री पं० नन्दकिशोरजी शर्मा विदत्समाज में जीवित से भी खढ़े दोरऐ ऐं। इस प्रकाशन से निःसन्देह उनकी दिवंगत आत्मा को भी अवश्यमेव शान्ति व प्रसम्नता दो रदी दोगी। मैं इस प्रकाशन में अपनी और से कुछ घटाने वढ़ाने में इसके गौरव को कुद कम करना ही मानता हूँ। इसकी प्रतिष्ठा एवं गौरव तो इसके यथावत् प्रकाशन में दी ऐै जो वास्तव में स्वयं सर्वोगपूर्ण है। पर, यदाँ स्व० श्री पं० नन्दकिशोरभी शर्मा के जीवन परिचय पर कुद्ध प्रकाश टाल देना असक्षत एवं अरुचिकर न होगा। ये मेरे सरोदर अनुज भाता थे। (१) जाति और आनुवंशिक परिचय :- वत्स गोत समुत्पन 'नामावाल' अवटक में दाधीच वंशावतंस शरी० पं० दरगोविन्दजी उपनाम छोटेलालजी हमारे पूज्य प्रपितामद एक मदा प्रसिद्ध एवं सुविद्वान् तथा सुमतिष्ठित पुरुप हुए थे। उन्होंने अपने प्रगाढपाष्टित्य और कथाकला नैपुण्य से जयपुर महाराजा थी जगतसिंह की महारानी श्रीचन्दकुँवर वाई को श्रीमद्धागवतादि महापुराणों को कथा सुनाकर संतुष्ट किया और इनके द्वारा राज्य के विभिन्न गावो में कुंआ, भूमि आदि स्थावर जंगम सम्प- तियों को उपहार में प्राप्त किया और इन दी श्री चाँपावती चन्द्रकुंअर वाई ने जयपुर नगर के जीदरी बाजार में मगवान् श्रीकृष्ण का एक विशाल मन्दिर वनवाया और विक्रम संवत् १८९४ में हमारे प्रपितामह को सदपं दान कर दिया जो अदयावधि एम लोगों एी के अधीनस्थ है। इनके द्वारा महामारतादि कथाओं के श्रवण से संतुष्ट मदाराजापिराज जयपुर; सर सवाद रामसिंद वहादुर ने जैतपुरा, गोकुलपुरा, लसाटिया, मूँटोती, रामनिवास आदि गावों को आजीविका रूप में दिया और पालकी-चँवर तथा अभ्युस्थान (ताजोम) से सम्मानित तथा 'राजगुरु कथामट्ट' की उच्यतम पदवी से अलंकृत किया और राजसभा के प्रधान पण्टित एवं राज्य प्रासाद पुस्तकालय के अध्यक्ष पद पर नियुक्त किया। आपने अपने जीवन को परिचिन्तन और पुराणेतिषासादि की कथाओं को थषण कराने में दी लोन किया। यहोँ तक कि आपने अपने जीवन काल में इस दी मन्दिर में मदाभारत का सठारह बार ओ्ताओं को ललित कथा सुनाकर पारायण किया और पुत्र पौत्रादिकों को अनेक सम्पत्ति व उत्कृष्ट प्रतिष्ठा सम्पन्न छोटकर विक्रम संघत १९३७ मे७२ वर्ष की अवस्था में इस असार संसार से गोलोक यात्रा की। इनके श्री पं० वृन्दावनजी, श्रीनारायणजी उप नाम एलजी तथा शिवनारायणजी नामक तीन पुत्र थे। (२) जन्मकाल और वाल्यावस्था :- श्रद्धेय श्री पं० श्रीनारायण जी हमारे पिताम थे। इनके कथामटट श्री पं० जयचन्द्रजी
Page 21
[ २ ]
नामान्तर प० फोसीलालजी तथा कथामटट श्री प०विजयचन्द्रजी नाम के दो पुत्र थे। कथामट्ट श्री प० जयचन्द्रजी हमारे पूज्य पिता थे। जो भत्त्यन्त सरल स्त्रमाव तथा विद्वान् पुरुष थे। इनका सम्बन्ध जयपुर दी में सुप्रसिद्ध ऐतिहासिक व्यासवसज श्रीप० किशनलालजो व्यास की सुपुत्ो श्रीमती गोविन्दवाई के साथ हुआ जिनसे इम दोनों ही माइयों का जन्म अपने नाना के यहाँ हुआ। स्व० कथामटट श्री प० नन्दकिशोरजी शर्मा का जन्म विक्रम स० १९६१ के पीष कृष्णा १ भृगुवार को हुआ। इनका बात्यक्ाल अत्यन्त शील चातुरी सम्पन्नः प्रतिभापूर्ण और सादा तथा विद्यानुरागी रहा। (३) विवाह और परिवार परिचय :- स्व० सो प० नन्दकिशोरजी शर्मा का विवाह फास्शुन कृष्ण ९, सरत् १९७१ में शाहपुर (मेवाड) राज्य के प्रतिष्विन राजगुस्वश्य श्री प० मझरचजी साहिव की सुपुती स्ररीमती शारदा देवी के साथ सम्पन्न हुआ। श्रीमती शारदा देवी पतित्र नबमं पारायणा दव एक विदुषी महिला हैं जो अपना जीवन ईश वदना में बिता रहो हैं। इनके औरस सन्तान जीविन न रहने के कारण ये अपनी सन्तानसुख से कुछ वचित से ही रहे। अन्ततो गत्वा सब इनको अपना जीवन कुछ ही काल में नि सन्वान ही समाप्त हो जाने की आझ का उत्पन्न हो गई तब इन्होंने मेरे चतुर्थ पुत्र कुवर महेशचन्द्र शर्मा को वैदिक एव लौकिक विवि से फाल्गुन कृष्णा ५, रविवार, सदस २००४ के दिन दचक पुत्रत्वेन स्वीकृन करके पुत्र चान् हुए, यह सरकार इनहोंने अत्यत ही आानन्द व उत्साह के साथ सम्पन्न किया था। (४) विदयोपाजन और पद प्रतिष्ठ। - यो तो ये बाल्यकाल से हो विद्या तरिय व सस्कन साहित्यानुरागी थे। इनकी प्रारम्भिक शिक्षा घर से ही आरम्भ हुई थी, तदनन्तर स्थानीय महाराज सस्कृत कालेज में अध्ययन आारम्म किया जहाँ से सन् १९१९ ई० में प्रवेशिका तथा सन् १९२३ ई० में उपाध्याय और सन् १९२५ ई० में शासत्री आदि परीक्षाए प्रथम श्ेणी से वत्तीर्ण को एव सन् १९२७ ई० में एक कालेज से ही 'साहित्याचार्य' की सर्वोच्च उपाधि द्विवीय श्रेणी से प्राप्त की। सस्कृत में साहित्य के नैपुण्य के अतिरिक ससकन के विभिन्न अन्य अङ्गों के साथ २ हिन्दी, अग्रजी, बगाली, गुजरानी और हिंगल भाषाओों के भी अच्छे जाता थे। इविशास ने इूनहैं विशेष रुचि थी। प्राचीन लिपियों का ज्ञान काफी बढा चढा था। सन् १९२८ ई० में 'जयपुर-सरकार' ने इनको छात्र-वृत्ति देकर रिसर्चं-स्कॉतर नियुक्त करके काशी 'गवर्नमेण् सस्कृत कालेव बनारस' में अन्वेषण तथा पुस्तकालय-वाडु शिक्षग के लिए महष मेजा। जरहाँ निरन्तर छै वष तक रहकर सम्कत साहित्य के सुरक्षिन भण्डार राज कीय पुस्तकालय 'सरस्वती भवन' में 'गवर्नेमेण्ट सस्कृत कालेज बनारस' के परितिपल नथा चू० पी० सस्कून अध्ययन कार्य के सुपरिन्टेण्डेण्ट स० म० श्री प० गोपीनाथ कविराज एम० प० को निरीक्षकता में सस्कून साहित्य तथा धर्म-शाखों का विशेष अध्ययन और अन्वेषण कार्य सम्पूर्ण किया। सन् १९३३ ई० में जर ये बनारम से अपना कार्य मम्पन्न
Page 22
[ ३ ]
करके जयपुर लौटे तो आाते हो इनको स्थानीय 'महाराज सं'ृन कालेज' में अ्ध्यापक-पद पर एक साथ पूरी ग्रेट देकर आसीन कर दिया जहाँ अपनी योग्यना व प्रतिमा के प्रभाव मे यथानीय उक्त कामेज में साहित्य-विभाग के प्रधान प्रोफेसर नियुक कर दिये गये। इन मे पढ़कर अ्नेक विद्यार्थियों ने शाग्नी, आनार्यं परीक्षाएं उत्तीर्ण की जिनमे जोधपुर के श्रीमती द्वारिकादत्त साहित्याचार्य ए्वं जयपुर संसकृत कालेज के अध्यापक गमगीपाल छासतरी इनके विशेष कृता-पाध गहे है। आप जयपुर के राजकीय प्रधान-प्साद-पुस्नकाकय (व्हेम-लब्डरेगी) में भी अन्वे पण कार्य के लिए नियुक् थे तथा जयपुर राज्य की मोजमन्दिरसथ पक्टिन सभा (वर्गममा) के सदस्य मी थे। आपको 'मारतपर्म महामण्डल काशो' ने वैदान्त-भृषण' की पदवी से अवंकृत किया था। आप 'हिन्दू-विश्वविदालय' कायी की पाठ्पनिर्धारक समिति के सदसय तथा परीक्षक एवं 'गवर्नमेण्ट संरकन कालेन' दनारस के मी परीक्षक थे। आपका विदतम- नान एवं आहण समाज तथा रवजाति में पूर्ण सम्मान या तथा धार्मिक ववं सामाजिक संस्वाओरों मे पूर्ण सम्मानित थे। यहाँ तक कि वडे दढ़े जयपुर, जोधपुर, उदयपुर, दोटा, अन्टवर, शाहपुर, रतव्दाम आदि राजा महाराजाओ्ो से पृर्ण सुम्मान प्राप्त थे। (") साहित्यसेवा और ग्रन्थ नृगन :- स० पण्टिन नन्टकिशोरनी शर्मा अनेर दैशिक सामाजिक और साहित्यिक संग्थाश्री में सेवाकार्ये करके एक अत्युक्तम साहित्य-संवो प्रमाणित हुए। इन्होंने पुरावत्व विषय में भी अचुा प्ञान प्राप्त किया। विपि-मान में भी जादी आदि निषियों का अत्युत्तम मान था। 'मोहन मोदटो' में प्राप्त मिनालेसों को नथा अशोक और मुप्कालीन किषियों एवं पुरातद विषयों में नद्तम योग्यता सम्पादन की थी। उदरी भारत के सुहम्मद काठनक के राज्येनि- दास में भी पूर्ण परिजान और कप रवते थे। अपने जीवन के धव्प काल ही में इन्होंने शनेक गद्यपचात्मक वैदिक, लौकिक, नवीन आय ग्रन्थ रसों का थन्येषण, परिशोधन, संस्करण, सपलन एवं सम्पादन किया जो विहानों एवं साहित्य सेवियों मे पृर्ण अमिमन है। इनका संकिसि दिन्दर्शन निम्न प्रकार से - (१) आनन्ददन्दर चम्पू (मित्र-मिशहृत) सं० १०३१ ६० (२) नन्टचम्पू-सदीक (स्वरचचत मवयोयिनी टिप्पणी सहिन ) सं० १९३२ (३) संग्कृत कवि-परिचय-मारती (स्वरचिन) सुं० २९३२ ६० (४) व पंचरित प्रथमोष्छयाम (ग्वरचिन उयशी नया कथासट्टीया टीका वय सदिन) सुं० १०३४ व १०४० :० (१) चन्द्रालोड़ (स्वरचिष् पोर्णमासी तथा कपामट्टीया टीका दय सहित) सं०१९३५
(६) कावतत्व विवेचन, प्रथम भाग (रसुनाथ मह इन) (७) कनवत्व विवेवन, द्विनीय माग (रसुनाथ भट्ट हृत) सं. ६९३२
Page 23
[ ४]
(८) कालतश्तर विवेनन, तृनीय माग (रघुनाथ भट्ट कृत) (९) नर्सिंइपसाद का प्रायश्चित्तसार (दलपति राज कृत) स० १५३४ ई० ( १०) कीति प्रकाश (विष्णु सर्मा बाजपेयी कृत तथा स्वरचित हिन्दी टोका सहित)
(११) खण्डेळा का इतिदास (स्वरचित) स० १५४२ ई०
(१२) जीवन-परिचय स्व० राजगुरुयमुनादत्तजी षट ग्रासी (सरचित) स० १९४६ई० इनमें से अनेक ग्रथ सू० पी० गर्वनमेण्ट के द्वारा प्रकाशिन हैं और अनेक चौख़म्बा ससकृत सीरीज आफिस बनारस द्वारा प्रकाशित है जिनके इम पूर्ण कृतत हैं। इन ग्रथों के अतिरिक स्व० कथाभट्ट श्री प0 ननदकिशोरजी अपने जीवन के अन्निम दिनों में 'कुवलया नन्द' की टोका लिखर हे ये जो सहसा उनके देदान्त हो जाने से वे इसे पूर्ण न कर सके। इनके गयेषणात्मक लेस अने प्रमुख पत्र पत्रिकाओं में छपते रहे हैं। (६) महानिर्वाण :- मून सन् १९४७ से ये जीवन समाप्त करनेवाले राजरोग क्षय से आक्रानत ऐ्ो गये जिससे निवृत् पाने के लिए आयुर्वेदिक एव पाश्चात्य चिकित्सकों से उपचार साधन करवाए गये पर सारे प्रयल्ञ निष्फल हुए और-अन्ततोगत्वा फादगुन कृष्ण १० सवत् २००४ शुकरवार को सवयकाळ ५। बजे ये अपने परिवार से सदा के िए वियुक्त दो गये। इनके निधन पर उस स्वर्गात्मा के लिए विभिन्न प्रकार की शोक श्रद्धाञ्जलियां समर्पिन की नई तथा मृतात्मा की सङ्गति के लिए प्रभु से प्रार्थनाए की गई। अनेक पत्रपत्रिकाओों ने दनके निधन पर शोक भकट किया औैर इनके जीवन चरित्रपर प्रकाश डाला। असिलमारत- वरषीय दाधीच (दाहिमा) ब्राह्मण जाति का प्रमुख 'दापीच' पत्र का नाम इसके लिए गयहीं विशेष उ्खनीय है। इसके सपादक वविभूषण श्री प० रामचन्द्र गासी दापाच ने स्वगीय प०श्री नन्दकिशेरजी वर्मा के जीवन-परिचय पर उक्त पत्र द्वारा मच्छा प्रकाश डाला है। जिसकी सहायता से यहां े कुछ शब्द िखने में मुझे सरलता मिली कै जिसके हिए में उक्त शास्त्री जो का पूर्ण कृतश हूँ। साथ हो मैं बादू जयकृष्णदासजी गुप्त प्धान चोखम्वा सस्कृत सीरोज आफिस बनारस का पूर्ण कृतश हूँ जिन्होंने उपर्युक्त जीवन- परिचम को इस सस्करण में प्रकाशित कर स्व० कथाभट्ट श्री प० नन्दकिशोर शर्मा के जीवन परिचय को साहित्य सेवियों के सामने लाने में सहायता दी है।
शी चापावतबी का मन्दिर, साहित्यभूषण
जोहरी बाजार, जयपुर कथाभट्ट श्री नन्दकुमारशर्मा साहित्याचार्य
द्रीपमालिका सबद २००७ एसिस्टेण्ट प्रोफेसर साहित्य विभाग, महाराजा संस्कृतकालेज, जयपुर
Page 24
अथ ग्रन्थविषयप्रदर्शनम्
चिषयः पृष्टम् चिपयः पष्टम् प्रथममयूसे अ्रन्तुचितार्थम
मङ्गलाचरणादि १-६ निरर्थकम् २८
काव्यवीजम् अ्वाचकम् २९ V
काव्यलक्षम् त्रिविधाश्लीलम् ३०
काव्यप्रकाशमतखण्डनम् संदिग्धम् 37
शव्दलक्षणम् अ्रप्रतीतम्
शब्दभेदा: शिथिलम् ३३
रुढमेदा: १२ प्राम्यम्
योगिकमेदा: १३ नेयार्थम्
योगस्टमेदा: क्लिषम् ३५.
शव्दभेदचित्रम् (टीकायाम्) १७ श्रविमृष्टविधेयांशः
पदवाक्यलक्षरो १८ चिरुद्धमतिफृतम् ३६
खण्डवाक्यम् प्रन्यसमतम्
वाक्यफदम्वकम् १९ प्रतिकलाक्षरम्
प्रन्यकारपरिचय: २१ उपद्दतलुप्तविसगें ३८
सन्नयागनिरूपणम् (टी०) कुसन्धिचिसन्धो द्वितीयमयूखे हतवृत्तम् ४०
दोपलक्षणम् न्यृनाधिके श्रुतिकटदोप: २४ कथितम् 11 च्युतसंस्कृतिदोपः विकृतम् श्रप्रयुक्तम् २५ पतत्पकपम् अ्रसमर्थम् २६ समाप्तपुनरात्तम् निद्तार्यम् अर्धान्तरपदापेक्षि
Page 25
विषय पृष्ठम् विषय पृष्ठम् अभवन्मतयोग ४४ चतुर्थमयूखे अस्यानस्यसमासम् ४६ श्लेषगुणनिरपणम् ७६
सङ्कीणम् प्रसाद
भमप्रर्मम् ४८ समता अक्म ८२ अरमतार्योन्तरम् समाधि ५० प्रपुष्टार्थ माधुयम् ५१ ८३
कर व्याहत सौकुभार्यम् दुष्कमप्राम्यससिग्धा उदारता अनोचित्यम् विरुद्धम् कथनम् ८६
सामान्यपरितत्ति भूपणनिरूपणम् ८७ 71
विशेषपरिृत्ति पञ्चममयूखे सहचरा चारुविरुद्धा न्योन्य सद्गती ९०
दोपाश्रया ६२ लेकानुप्रास ९४
त्रिविध दौपाङ्शनिरूपणम् ६३ ६1 तृत्यनुप्रास तृतीयमयूखे लाटानुपा अक्षरसहति ्फुटानुप्रास शोमा अर्थानुप्रास्त १७
अभिमान पुनरुक्त प्रतीकाश हेतु 11 सम्कम्
प्रतिषेध चिनम् निवचम् ७२ खुङ्गबन्धचिनम् (टी.) १०१
मिथ्याध्यवसाय ठपमा १0२
सिद्धि ७३ अ्नन्वय १०६
युक्ति उपमेयोपमा कार्यम् ७४ प्रतीपोपमा १०७
लक्षणोपसहार ७५ एलितोपमा
Page 26
[ ३]
चिषय: पृष्टम् विषयः पृष्टम्
स्तचकोपमा 90८ भेदकान्तिशयोकि: ५२८
संपूर्णोपमा रूपकातिशयोकति: १२९
रूपकम् १.९ ब्रीढोकिति: मोपाधिरूपकम् ११० सम्भाषना १३०
सादृश्य रूपकम् १११ प्रहर्पणम् प्राभासरूपकम् विपादनम् रुपितरूपकम् तुल्ययोगिता परिणाम: दीपकम् १३२
उन्नेसः ११८ आधृत्तिदीपकम् १३३
अपहृतिः ११५ प्रतिवस्तृपमा १३%
पर्यस्तापछुतिः ११६ दटान्त: १३४
भ्रान्तापछुतिः निदर्शना १३६
व्यतिरेक: १३७
केतवापछुतिः सहोफिति: १३८
उत्प्रेक्षा ११८ चिनोति: १३९
गूढोत्प्रेक्षा ११९ समासोकि:
१२० खण्टश्लेप: १४२
मीलितम् १२१ भग्गश्लेप: सामान्यम् अथश्ठंप:
उन्मीलितम् १२३ अप्रस्तुतप्रशंसा अ्र्प्नुमानम् " अर्थान्तरन्यासः १९ अर्थापांत्तः " विकस्वर: १५.० काव्यलितमं १२% पर्यायोक्ति: १५१ परिकर: व्याजस्तुतिः परिकरादर: आ्षेप: प्रकमातिशयोकति: गृढाक्षेपः १५.४ अत्यन्तातिशयोकि: १२७ विरोध: चपलातिशयोक्ति: सम्बन्धातिशयोकि: विरोधाभास: १५.%. १२८ असम्भव: १ .. ६
Page 27
[" ]
विषय विभावना पृष्टम् विषय पष्टम् १५७ अतद्गुणम् १७७ विशेषोकि १५८ अनुगुणम् प्सङ्गति प्वज्ञा विपमम् प्रश्नोत्तरम् 956 समम् पिद्दितम् विचिनम् व्याजोकि अधिकम् चकोकि १८० अन्योन्यम् स्वभावोकि १८१ विशेष भाविकम् व्याघात १६२ भाविकच्छवि कारणमाला उदात्तम् एकावळी १६३ श्रत्युक्ति १८३
मालादीपकम् १४ केषाचिन्मते रसवदादय सार १६५ सप्तालद्वारा १८३-१८८
उदारसार १९६ शुद्धयादीना चतुण्णमल यथासंख्यम् कारान्तरत्वनिरास १८९ १९१ पर्याय १६७ मलोपमादीनामप्यतिशा- परिवरत्ति योकयन्तर्भावकथनम् १९१-१९३ परिसख्या १६८ षष्टमयूखे विकल्प १७० विमावादीना कारणत्वादि
समुच्चय: 19 रसस्वरूप कयनम् समाधि १७१ दार प्रत्यनीकम् १७२ दास्य २०९
प्रतीप १७३ करुण
उस्मास १७४ रोद्र -११
तद्गुण १७५ चीर २१२ पूर्वरूपम् १७६ भयानक प्रकारान्तरेण पूर्वरूपम् बीभत्स २१३
Page 28
[ ५ ]
विषय: पृष्ठम् विपय: पृष्टम्
श्रद्भतः २१४ नवममयूखे शान्त: "> लक्षणास्वरूपम् २६३ भावस्वरूपम् २१६-२१७ २६९-२७२ व्यभिचारिभावाः लक्षणाभेदप्रभेहाः २१८-२१९ लक्षणाभेदचित्रम् २७४ रसाभासभावाभासादय: ११९-२२१ मतान्तरेण लक्षणायाक्ातु- रीतय: २२१-२२३ र्विध्यकथनम् २७५ २२४-२२६ वृत्तीनामुदाहरणानि २२७-२२७ उदादरणम् १७८ सप्तममयूखे तटस्थनिष्टमफुटस्फुट प्रयोजनोदा- भारत्या व्यजनालक्षणा- हरणम् शक्तिभेदेन त्रविंध्य- लक्षकस्थास्फुट प्रयोजनाया
कथनम् १२८ टदाहरणम् ," व्यजनास्वरूपम् २३२ लच्यम्थास्फुट प्रयोजनाया ध्वनेरेकप्र्ाशन्देदकथनम् २२५-२४७ उदादरणम् " व्यप्नथस्य विभागान्तरनि• लक्षणा प्रयोजकसम्बन्घा: २८९-१८३ रूपणम् २,९-२५२ काव्यप्रकाशमतेन लक्षणाया अष्टममयूखे पट्भेदा: २८१-२८४
२५. लक्षणभदान्तराणि २८७-२८९ गुणीभूतव्यप्लयस्य त्रंविध्यम् २५६ लक्षणाया: पदादिनिष्ठता २८१-२९०. दशममयूखे अपराज्म् २५७ अभिघालक्षणम् २९१-१% वाच्यसिद्ध यक्मम् २५.८ अ्रभिधायाः पट्विधत्वम् २९६ अ्रस्फुटम् २५.९ पड्मेदोदाहरणागि ३०० संदिग्धप्राधान्यम् " निर्देशवाचकशब्दोदाहरणम् तुत्यप्राधान्यम् २६० निर्देशवाच कशच्ढे श्रमुन्दरम् " योगादिनिरास: काक्काक्षिप्तम् २६१ प्रन्थसमाप्ति: ३०२
Page 29
अथ कारिकानुक्रमणििका
लोका पृष्ठानि ोका पृष्ठानि (अ) अ्रमतार्थान्तर मुख्ये ५० अक्मातिशयोकिस्तत १२६ अमृत सुक्तमित्यादौ अगूढ कलयेदर्यान्तर २५६ अय प्रमत्तमधुप 939 अज्ञीकरोति य काव्य २२६ अर्थापत्ति स्वय सिद्धयेत १२३ अतध्यमरोपगितु ११५ अर्थान्तरपदापेनि ४३
१८३ अरज्ञकार परिकर १२५ अत्यन्तातिशयोक्तिस्तन् १२७ अल्कार प्रधानेषु १९३ अद्ुतो विस्मयस्थायी २१४ अलकारेघु तथ्येघु अधिक वोध्यमाधा १६० अल्पाक्षरा विचिनार्थ अनुभावै कटाक्षाये २०७ त्रवज्ञा वण्यते 1७७ अनुमान च कार्यादे १२३ अचिमृष्टविधेयाश अनेकस्यार्थस्य युग्मस्य शरविवशितवाच्यस्य २३५ अनोचित्य कीर्ति अव्यक्तयोगनिर्योग १२
अ्रन्यासतिसत इति व्यक्ता २७५ अश्लील त्रिविध ३०
अन्योन्य नाम यन १६१ असभवोडर्यनिष्पसो १५६ : अपरस्य रसादे २५७ अधुन्दर यदि ३६० अपराधीन इत्यादि ३६ अस्फुट चार्थनिष्ठ २७२ अपुष्टार्यो विशेष्ये x1 अस्फुट स्तनयोरन अप्रयुक्त दैवतादि २५ (आ) अप्रस्तुतप्रशसा स्याव १४६ आच्ेपस्तु प्रयुकस्थ अभवन्मतयोग स्यात् ४४ आख्याते भिन्नदेशत्वे अभिमानो विचारश्वेत् ७० आतुर्यमासप्म च २१० आलम्बनोद्दीपनातमा
Page 30
[ २ ]
श्ोका: श्लोका: पृष्ठानि आरवृत्तवर्णसंपूर्ण पृष्टानि ९६ कमलैः कमलावासैः १४८
आ्रवृत्तवर्णस्तवकं ९८ कष्टः स्पष्टाववोधार्थ ५२
आवृत्ते दीपकपदे १३३ कक्षित् साधारण: २४९ (इ) कस्याप्यतिशयस्योक्ते: १९२ इत्यादि लक्षणं ७५
डत्येवं वोद्वचि काकुस्थं प्रणतो २६१ १५१ कामिनीव भवत् १०० इवादिकपदाभावे ११९ २७९
उच्िर्व्याजस्तुति (उ ) कार्यकारणभावात्सा कार्याये: प्रस्तुतरक्त १५१ ९५२ उचचैरस्यति कार्य फलोपलम्भ: १ उत्प्रेक्षोजीयते काव्यवित्प्रवरः ११८ १००
उत्साहाख्यस्थायिभाव: २१२ काव्ये नाटषे च कार्ये च २०१
१८२ कैतवापह्ुतिः ११७
उदारता तु वैदगध्यम् कोधस्थायी रसो २१२
उदारसारश्चेद् १६६ क्लिषमर्थो यदीयोऽर्थः २५
उपमाने तु लीलादि १0७ क्षीरनीरधिराकाशः १५
उपमानोपमेयत्वे १०६ (ख )
उपमा यत्र सादृश्य खण्डश्लेप: पदानां १०२ १४२
उपमेयोपमानादी (ग) ९७ उपादानार्पणद्वारे २८५ गलद्वद्यान्तरोद्भेदं २००
उल्लस त्तनुतां गुम्फ: कारणमाला १६२ ८ उल्लासाय गूढाक्षेपो विधौ १५४
१७८ १६३ गोणं सारोपमुद्दिषम् २८४ एकं मे चुम्बनं ( प ) ५.५ गोर्नीस: पाचको ३०० (ओो) (च ) पजः स्या्प्रीढिः चत्वारो वस्त्वलंकारं २४०
कथितं पुनरुका वाक (क) ८४ चपलातिशयोकि: १२७ ४१ १३५
Page 31
[ a ]
श्लोका: पषानि। इलरोका पृष्ठानि (छ) द्िस्त सहचराचार 45 १1७ द्वो विवक्षितवाच्यस्य २३७ (ज) (ध) जयन्ति याशिकश्री ३४७ धत्ते नभस्तल भास्वान् ११
जात्या गुग्ोन २९६ धर्म कचित् पुरस्कृतय २१२
(त) धूमवत्वादिति
तथा वाच्यस्य सिद्धयह २५८ (न)
तथा सहेतुरतया २८९ न योगादेरयतन
तद्गुण स्वगुणस्यागात् १७५ नाना प्रमेदा नियता २५२
तन्मिश्रोऽ्न्योन्य १४
६५ निरर्थक तुहीस्यादि २८
तिलकाद्यमिव स्रीणाम् निष्क स्यानिवचन ७२
२६० निर्दोष लक्षणचती
त पूर्वाचार्यसूर्योकि नर्वेदग्ला निशकाख्या २ १ १
प्रासधेव वितरकध् २११ निर्वदस्यायिक २१४
निधा शब्दार्थ २३८ नेयाथ लकणात्यन्त
(द) न्यस्तेय पश्य कन्दर्प ५७
दधार गौरी हृदये न्यून त्वत्खड्गसभूत ६५ १६४ ( प) दीपकेकावली योगातू पतस्प्रकर्ष होनानु १३१ पदे तदशे वाक्याशे दुष्कम भाम्यसदिग्धा ५४ परिणामोडनयोरयस्मिन् देशात्मविप्रकृष्टस्य १८२ परिवृत्तिविनमयो १६७ दोषमापलित स्वान्ते ६ ३ परिसख्या निषिध्य दोपे गुणत्व तनुते ६४ पर्यस्तापह्वतिर्यन ११६ १३६ पर्यायक्षेद ने कन्न १६७ द्वाप्रिशदुदाद शैक २४७ पर्यायेण द्वयोस्तच्चेत १०६
द्विपा सम्पदमाच्छिय्य ४५ पाचालिकी च लाटो २२२
Page 32
[ ४]
श्लोका: पृष्ठानि श्लोका: पृष्ठानि
पिहितं परतृतान्त १६९ भेदकातिशयोकि: १२८
पीयूपवर्षप्रभवं १०२ भ्रान्तापह्वतिरन्यस्य ११६
पुनरुत्तप्रतीकाशं १८ (म) पुनः स्वगुणसंप्राप्ति: १७६ मधुरायां समाक्रान्ता २२४ पृथककथितसादृश्यं १११ महादेवः सत्रप्रमुख १९,६६;७६,८९, प्रतिभव ्रुताभ्यास ८
प्रतिपेध: प्रसिद्धानां ७१ माधुय पुनरुक्तस्य ८३
भ्रतीपमुपमानस्य १७३ मालापरम्परा १९१
प्रत्यनीकं वलवतः १७२ मियः पथग्वाकय ४६ प्रदीपं वर्धयेत्तत्र २०७ मीलितं बहुसादश्यात् १२१ प्रवन्धे चेति पोढा २४७ मुखं चंद्रथियं ६४ प्रश्नोत्तरं क्रमेणो कतौ १७८ मुख्यार्थस्याविवक्षायां २६३ प्रस्तुताप्रस्तुतानां च १३२ मौकिकं चेल्लतां सूते १३० प्राकसिद्धस्वगुणो १७७ (य ) प्रोटोकिस्तदश कस्य १२९ वत्रोपमानचित्रेण
(च) बथासंख्यं द्विधार्याः १६६
बहुभिचहुधो ११४ १७६
त्रह्माण्डं त्वद्यश, ४७ यद्व्यज्यमानं २५४ (भ) यस्मादन्तः स्थितः ८o . भग्शलेप: पदम्तोम: १४५. यस्मिन्तुपहृतो लुप्तो ३८ भग्नप्रकरुममारब्य ४८ यस्मिन्विशेपसामान्य. १५.० भवेच्छ्ृतिकटचर्ण: युक्तार्थानां तां च विना १८ अवेदयोन्तरन्यासो १४९ युक्तिर्विशेपसिद्धि: ७३ मावस्य शान्तिरूदय: २२० युक्त्यास्वाद्यलसद् भावानामुदयः संधि: १८७ ये पोडशाया द्विगुणः २४७ भाविकं भूतभाव्यर्थ १८१ भूनादिका लभेदेन (र ) २५१ रतिर्देवादिचिपया ५७० २०७
Page 33
इलोका पृष्ट नि श्लोका पृष्ठानि रसभावतदाभास १८४ रसाद्यनुचिते वणे ३७
रूप कातिशयोक्ति १२९ व्याक्त एव क्चिद् रेफाकरन्ता वर्ग्य व्यतिरेको विशेष १३७ (ल) व्यनकत्यनुचितार्यं यत् २७
लभकस्थ स्फुट २७५ व्याजोकि शकमानस्य १७5
लक्षणीयस्वशब्दस्य २६९ बीडा चपलता हर्ष २१८
लच््यलभकवैशिष्टय २८७ (श )
लटानुप्रासम् शब्दार्थयो प्रसिद्धया वा ९० ( व ) शब्दार्थोमयभूरेक DYY
वक्तु कविनिबद्धस्य २४१ शब्दे पदाथ वाक्यार्थे १११ वक्तृस्यूत बोधयितु २४९ शब्दे पदार्थे वाक्यार्थे २८९
चकोकि श्लेप १८० शिथिल शयने ३३
२३९ शुद्धतन्मूलसभिन्न १३ वाक्ययोरर्थसामा ये १३४ शुद्ध सारोपसुदिष्ट २८५ वाक्यार्थयी सहशमो १३६ शुद्धिरेकपधान म विकल्पस्तुल्यबलयो १७० ऋद्गारे च प्रसादे च ८६ चिख्यातस्योपमानस्य १०७ शोभा रयातोऽपि ६६ विचिन्र लभणो न्यासो श्लेपादिभू विचिन चेतप्रयक्ष १६० श्लेषो विघटमानार्य ७६ विनोकिश्चेत् विना १३९ शोकस्याधें तदर्षे ९६ विभक्यु पत्तये (स) विभावना विनापि १५७ सद्तान्यगुणा १७७ विरोधोडनुपपत्तिक्षेत्र १२४ ममताल्पसमासत्व विशेष रयातमाचार सममोचित्य तोऽमेक विलेषोसि रनुत्पत्ति १५८ समानधर्मयुकसाध्या ११० विषम यद्यनौचि यातू १५९ समाधिकार्यसौर्क्यम् १७१
Page 34
[ ६ ]
श्लोका: पृष्ठानि श्लोका: पषानि समाधिरर्थमहिमा ८२ संभावना यदित्थं १३० समाप्तपुनरातं ४३ सांमुख्यं विदधानाया २२९ समासोकिति: परिस्फूर्ति: १४० स्थायी जुगुप्सा ₹ 93
सरोजनेत्र पुत्रस्य ६१ स्फुटार फुट प्रभेदेन २७१ सर्वसाधारणप्रेम २१९ स्याच्चेतोविशता येन २२ सर्वेपां च प्रतिद्वन्द्वं १९१ स्यात्काव्य लिएं १२४ सर्वरुर्ध्व: सकारस्य २२५ १२० सहस्रपत्रमित्रं ते स्यात्संपूर्णोपमा 90८ सहन्ति हन्त कान्तारे २६ ११२ सहोकि: सदभावः १३८ स्याद् व्यर्थमिह संदिग्घं ३१ २८१ स्याद् व्याघातोऽयथा १६२ साभिप्राये विशेष्ये तु १२६ स्यान्मिध्याध्यवसाय: ७२ सामान्यपरिवृति: ५.८ स्वभावोकि: स्वभावस्य १८१ सामान्यं यदि सादृश्यात् १२२ सरो नाम पदोत्कर्ष: स्वरव्यअनसंदोह ९३ १६५ सिद्धि: रयातेपु चेपाम ७३ (ह)
मुपं प्रवोधोऽमर्पध् ११८ ४० सौकुमार्यमपारूप्य ८५ हासस्थायी रसो दास्यो २०९ संकुचन्ति सरोजानि १३२ देतुस्त्यपत्वा वहन् ७० संदिग्धं यदि संदेहो ेतोः कुतोऽपि १२३ संबन्धातिशयोकि: १२८ दंहो चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः
Page 35
चन्द्रालोक: 'पोर्णमासी' 'कथाभट्टीया' व्याख्याद्वयोपेतः -
प्रथमो मयूखः उच्चैरस्यति मन्दतामरसतां जागत्कलङ्वैरव- ध्वंसं हस्तयते च था सुमनसामुहासिनां मानसे। दुष्टोदयन्मदनाशनार्चिरमंला लोकत्रयीदर्शिका सा नेत्रन्नितयीव खण्डपरशोर्वागदेवता दीव्यतु।।१॥
पौर्णमासी सर्वाणि शासाणि समाकलय्य न्यस्तानि येनोदर एव सस्मात्। हम्बोदरखे अयितामिधान त घीनिधानं गणनायमीदे॥१
वीणागुणकणनचज्षलपा णिपद्मां वाग्हेवता शविकलादतमौलिमीढे । २ ॥
चन्द्रालोकस्य विद्यन्ते व्यास्या बहुविचा हमा:। भरदागमव्यास्येका प्रदयोतनविनिर्मिता ॥ ३।
अप्पययदीवितट्टतो व्याक्यारूपो विराजते ॥४॥ गागामटेन रचिता व्यास्या राकागमाभिधा। तेनैवान्या कृता टीका वाजचन्दर्य चन्दिरिका ॥५॥ वैद्यनाथेन रचिता रमा व्यास्याभिचीयते। विरुपायेण रचिता टीका शारदशवरी॥ ६।।
Page 36
२ चन्द्रालोक: [प्रथमो
कृता केनापि विदुषा चन्द्रालोकस्य दीपिका। व्याख्यास्ति विदिता लोके निगूढार्थस्य दीपिका ॥ ७॥ पता व्याख्या मया प्रोक्ता अन्याश्ापि भवन्तु वा। तथापि क्रियते व्याख्या पौर्णमासीति कीर्तिता॥८॥ पूर्णों माश्चन्दमा यत्र पूर्णमाः शब्द उच्यते। पूर्णमास इयं सा स्यात् पौर्णमासीति संजिता॥९॥ अथ तत्र भवान् कर्कशतर्कव क्रव चनोद्वारवांस्तार्किकशिरोमणिरपि, कोमलकाव्य-
ननराघवाख्यनाटकविर चयिता, सुमित्रामहादेवयाजिकतनयः, श्रीमान् पीयूपवर्पाप रनामधेयः श्रीजयदेवनामा विद्वान्, सकलकाव्यविपयप्रतिपाद्फत्य लक्षणग्रन्थस्या वश्यकतारयां चन्द्रालोकनाम्ना तादशं समीहितं ग्रन्थरत्नं विरचयिष्यंस्तदादौ शिष्ट सदाचाररक्षणाय शिप्यशिक्षणाय च मा्लमाचरन् वाग्देवतास्वरूपस्य व्र्यम्बकनेन्र त्रयोपमानताप्रदर्शनेन तत्मरकर्पमुद्धोपयति 'उघ्:' इति पद्येन।-
कथाभट्टीया प्रारब्ध प्रन्थ की निर्विघ्नता से समाप्ति होने के लिये उसके प्रारम्भ में शिष्टा- चार से प्राप्त मझ्लाचरण अ्ररवश्य करना चाहिए। शास्त्रों में वह महल आशीर्न- मस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्यादि वचनों के अनुसार आ्रशीर्वादात्मक, नमस्कारात्मक और वस्तुनिर्देशात्मक रूप तीन प्रकार से विभाजित किया गया है। श्रीहर्परचित प्रियदशिका नाटिका में आ्ररशीर्वादात्मक, भवभूति के महावीर- चरित नाटक में नमस्कारात्मक, शर सारवि के किरातार्जुनीय काव्य में चस्तु- निर्देशात्मक माल देखना चाहिए। इस नियम के अ्नुसार ही प्रकृत ग्रन्थ चन्द्रालोक में आशीर्वादात्मक मालाचरण किया गया है। तर्कशास्त्र के कर्कश वचनों में निपुण भी आ्लक्वारिक भापा की सरस सरल सृक्ति में प्रगल्म, ईशवीय तेरहवीं शताब्दी में वर्तमान, प्रसन्नराघय नाटक का निर्माता, सुमित्रा और महादेव अग्निहोत्री का पुत्र, पीयूपर्पापरनामघेय, श्रीमान् जयदेव कवि अपने ग्रन्थ चन्द्रालोक के प्रारम्भ में वाग्देवी की प्रशंसो करता हुआ्प्रा विदजनों को आशीर्वाद देता है।
Page 37
मयूख ] संस्कृत-हिन्दी व्यार्याद्वयोपेत । ३
सा वर्णनीया पूर्ववाक्यवर्मिता वाूपा देवता चाण्देवता सरस्वती खण्डो गदासु रवधे भम परशु कुठारो यस्य यद्वा खण्डयति विनाशयति खण्डातादश परशुर्यस्य स खण्ट्परशु शङ्करस्तसय।ग्रयोऽवयवा यस्था सात्रितयी नेवार्णा नयनाना वितयी नेत्रन्नितयी सूयंचन्द्रासिरूपा नेवनयी। इय तदत्।दीव्यतु द्योतता मोदता रमताथा। भक्तवदन इति शेष। दिवु धाते कर्तरि लोट। एतमपधानवाक्यम्। अन्यानि वा कयानि पदानि च वारदेवताया नेनतितव्पाश्ाङ्ानि। यथा चारदेवीपस्षे या वाग्देवी। मन्दता मूढताम्। अरसता नारसताम। रलयोरैक्याद्लसतामालस्य वा। उच्चैरु 6वं दूर इति यावत। अस्यनि पसिपति। असु प्षेपणे इति घातो कर्तरि लटू। तथा चया सुमनसा विदुपाम्। शब्दोडय काकापि पामेनोभयत्र समदयते।जाग्रता विद माना ये कलक् दोपास्तैस्तादश । 'हेतौ' इश्यनेन दवेखर्थे तृतीया। रवाना शब्दाना ्वस विनाश इस्तपते हस्तेनातिक्रामति दूरीकरोतीति भाव । अग्र हस्तरव्दास् 'प्रातिपदिकाद्वार्वर्थे बहुलमिष्ट्वच्' हत्यमिकारोक्षेन 'तेनातिक्रामति' इति गण सूत्रेण गिष्य्यय । 'शिचश्न' हत्यनेनारमनेपटम्। उत्परस्यमानदोषमिया वक्त मनुरसोढाना पण्डितानां निर्दाषवचनतासुखाद्य व्यारयाने नवर्तयत इति भाव। केचित्त करपि पुरुपनवध्वसो विनाशोयस्य स तम्। भागुस्मतेन चथ्वसशब्देडकार लोप । तथा नामद् विद्यमान कलो मन्दगम्मीर शब्दो यस्य तादृश पुरुष हस्तयते इर्तेन सपृशति हस्तगत वाकु्ते। पुन कीइशी सुमनसा विदुषा मानसेन्त करणे। उक्लासिनी उस्लसनशीला। दुष्टानां नीवानासुधन्तुद्भवन्यो मदो गर्वस्तस्य नाशन दूरीकार कमर्चिस्तेजो यस्या सा। यद्ा दुषश्रासतायुद्य मद्केति व्यास्येयम्। अमला निर्मला लोकाना भुवनाना जयी लोकपयी त्रिलोकी तस्या दर्शिका प्रदर्शयित्री। नयम्धकनेनत्रयीपसे च मन्दानि निष्पभाणि च तानि तामरसानि कमलानि च
उच्चै इति-भगवान् शह्कर की नेतनयी के समान गुणवाली सरस्वती प्डित जनों के मुख में विलास करै। उस सरस्वती और नेननयी की विशेषता इस प्रकार है। सरस्वती के पश्र में-नो सरस्वती मूर्खता, शलस्य और नीरसता को दूर करती है। तथा सदोपवचन होने की आशडा से उत्पन्न हुडे मूकता का विनाश करती है। पण्ठित जनों के थन्त करण को प्रफुक्षित बनाती है। उत्पन्न हुए दुष्ट गर्वे का नाश करनेवाली है कारति जिसकी ऐसी तथा तीनें लोकों को दिख लानेवाली निर्मल सरस्वती विद्वानों के सुख में विलास करै। शकर की नेन नयी के पक्ष में-शद्कर के तीनों नेत्र सूर्य, चन्द्र तथा चहिस्वरूप माने गये हैं।
Page 38
चन्द्रालोक: [प्रथमो
हं हो चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्धयध्वं रसानू रे रे स्वैरिणि निर्विचारकविते मास्मत्प्रकाशीभच। तथोकतानि तेपां भावस्तत्ता तां निप्पभकमलत्वमिति यावत्। उपैरुर्ध्वम्। अस्यति प्रत्िपति। कमलानां संकोचं दूरीकुरुत इति भावः। सूर्यरूपरवात्। सुमनसांपुप्पाणां मध्ये के जले रवः शब्दो यस्य स ताद्ृशो हंसस्तस्य प्रियं कैरवं कुमुदं रात्रिविकासि कमर मिति चावत्। तत्य ध्वंसो विनाशस्तन्। जाअत्यः स्फुसन्तयः कला चस्मिन्क मणि यथा भवति तथा। क्रियाविशेषणमेतत्। हस्तयते हस्तेन दूरीकरोति। एतेन चन्द्रमयावं सूचितं तस्य तद्विकासकतवात्। पुनर्याच तुमनसा देवानां मानसेडन्त :- करणे। उल्लापिनी उल्लसनशीला। पृतेन सूर्यचन्द्राशिरूपत्वं सूचितम्। ुष्टो नीचो यो मदनः कामस्तस्याशनं भक्षणमचिर्ज्वाला यस्याः सा तारशी। पतेन वह्निनयत्वं सूचितम्। तस्य मदनदाहकत्वात्। अमला निर्मला। लोकन्रयीदर्शिका भूभुवः- स्वारूपलोकत्नयप्रदर्शयित्री। एतादृशी खण्ठपरशोनेत्रत्नितयीव सा वाग्देवता दीव्यतु रमतां विद्वजनवदन इति शेपः। अत्र श्लेपानुप्नाणितः पूर्णोपमालद्वारः। वाग्देवता विपयिणी रति्व्यद्न्या। शार्दृलचिक्रीटितं वृत्तम् ॥ :॥ स्वग्रन्थप्रकर्प वर्णयते-हं हो इत्यादिना। इमित्यनुनये। 'हं रोपभापणेऽनुनयेऽ पि च' इति हेमः। हो दति सम्योधने। 'हो हौ तु भवेत्सम्वुद्धयाह्मानयोर्मता' द्वि विश्वप्रकाशः। हे चिन्मयानि चित्प्रचुराणि यानि चित्तानि मनांसि तान्येव चन्द्रमणय- इनमें सूर्यश्वरूप नेत्र कमलों के मुकुलीभावरूप मन्दता को दूर करता है। शर्थात् कमलों को खिला देता है। दूसरा चन्द्ररूप नेत्र रात्रि में खिलनेवाले कैरव (कमल विशेष) की कलाओं को जगा देता है अर्थात् विकसित करता है। तृतीय चह्िरुप नेत्र तथा उत्पन्न होने वाले कामदेव का विनाश करता है। भगवान शक्कर ने इसी वहिरप नेत्र से कामदेव को जलाया था यह पीराणिक कथा है। देवताथ्रों के अन्तःकरण को उल्लसित करने वाली, त्रैलोक्य का दर्शन कराने वाली, ऐसी निर्मल शहर की नेन्नन्यी भकजनों के मानस में कोटा करें। यहां रलेपा- लक्वर से शव्दसाम्य सिद्ध होता है। उस शव्दसाम्य से पूर्णोपमालद्वार यहां वर्त- मान है ॥१ ॥ • अव कवि अपने प्रंथ का उत्कर्ष वतलाता है- हे चन्द्रकान्त मणियों के समान स्वच्छ औरर जञानशील विद्ानो! श्राप ऋप्ारादि रसों की वृद्धि करें। तथा हे विचारशन्य कविते! तुम स्वेच्छाचारिणी
Page 39
मयूख ] सस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेत ।
उल्लासाय विचारवीचिमिघयालङ्वारवारांनिधे श्रन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुप्त पीयूषवर्ष कती॥२॥
श्रन्द्वकान्तशिलामणय यद्वा चिन्मया ज्ञानरूपाश्चित्तान्येव चेतास्येव चन्द्रमणय श्रन्द्रकान्तमणय । तर्सम्नुद्धौ। रस्यन्ते आस्वाद्यन्त इ त रसास्तान् शद्गारादीन् सवर्धयध्य वृद्धि प्रापयध्यम्। रे रे इति नी चसम्बोधनद्योतनार्थम्। हे स्वैरिणि। साहित्यशास्त्रोयमर्यादारहिते इति यावत्। निगतो विचार औचित्यविवेको यस्था सा ताहशी चासी कविता च तरसरबुदी। अस्मत प्रकाश प्रभव इृति यावत्। यस्या सास्मत्मकाशा, न अस्मममक्ताशा, अनस्मत्पकाशा, अनस्मतपरकाशा अर्म समकाशा सम्पथस्व तथा भवेष्मरमप्रकाशीभव। अग्र लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम्। ताइशी मा भवेत्यर्थ । अस्मामिनिर्धिचाररुविता न विधीयत इति माव। यतोडय कृती साहित्यशास्त्रपतिपादनकुशल 1 पीयूषाणि सुधा चर्पतीति पीयूषवर्ष पीसूप वर्षापरनामधेयो जयदेव । अन्यन चन्द्रो था। 'पीथूपममृत सुधा' इत्यमर। चन्द्रस्यालोक प्रकाश इवालोको यस्य तदश ग्रन्थम्। चन्द्रालोक चन्द्रिका वा। विचारो भावना एव वीचीनां तरझ्षरणा निचय समूहो मस्य ताहशो योडलक्कार पव निधि समुद्रस्तस्य 'तापुरुपे कृति' इति बहुलप्रहणातष्टया भलुक। उल्लासाय प्रसा राय स्वय वितनुते रघयति। यथा पीयूषवर्षे चन्द्रालोके प्रसते सति चन्द्रकान्तम णय स्रवन्ति। कृष्णा मिसारिकार्णा चगमन रुध्यते। समुदस्य वेलतिकमणेनोक्ासो जायते तयैव लयदैवेन चन्द्राकोकाएयेडलप्वारग्रन्थे निर्मिते शद्वारादिरसमयकविता प्रकाशो भविष्यतीति अन्थकर्तुशाशय। 'वित्तान्येव चन्द्रमणय' हत्यत्र रूपकम्। विवारे वीचिनिचयारोपोडलद्वारे वारानिधेशरोप प्रति कारणमिति परम्परित रूपकम्। दपोस्तिळतण्टुलन्यायेन समृश्टिरलद्वार । शार्ूलविकीडित वृत्तम् ॥२ ॥
अर्यात् आलद्गारिकमार्ग का ्रतिकम करनेवाली हो इसलिय हमारे समीप मत आाश्नो। क्योंकि-पीयूषचर्घापरनामघेय जयदेव नामक विद्वान् विचेकरूपी तरत समुदाय से सुशोभित अलङ्कारसमुद को उक्लासित करने के लिये चन्द्रालोक नामक आलद्वारिक मयका निर्माण करता है। चन्द्रमा के पक्ष में यह अर्थ निकलता है-चन्द्रमा की चाँदनी (चन्द्रिका) के फेळ जाने पर चन्द्रकात मणियों से जल्साव होता है। कृष्णामिसारिका नायिकाओं का गमन रुद्ध हो जाता है। समुद्र वेला का अतिनम करने को उमड़ १ कर आाता है। अर्थात् आनन्दित होता है । २॥
Page 40
६ चन्द्रालोक: [प्रथमो
युक्त्यास्वाद्यलसद्रसकवसतिः साहित्य सारस्वत क्षीराम्भोधिरगावतामुपद्धत्सेव्य: समाश्रीयताम्। श्रीरस्मादुपदेशकौशलमयं पीयूपमम्मजग-
अथ सामान्यतोडल क्वारशास्त्रप्रयोजनकथनद्वारात्र पण्टितपरवृत्तयर्थ मृते युस्त्येति। हे ुधाः पण्डिताः। अगाघतां गम्भीरार्थतासुपदधत् विश्रत्। युक्तिभिरुपायैरास्वाद्या ववर्वणीया लसन्तःशोभमाना: प्रिया इति यावद् ये रसाः शक्षाराद्यस्तेपा मेकेफाकिनी वस्षतिर्निवासस्थानम्। यद्वा युक्त्वेति तृतीयान्तमास्वाद्येति ल्ययन्तमिति छयं समा श्रयणक्रियायामन्वेति। यद्ा युक्तिक्रात्वाघलसद्रसश्च तयोरेका चसतिस्तादशं वा सरस्वत्या इदं सारस्वतं वाखयं शाख्तं वा साहित्यं च तच्छासतरं च साहित्यश्ञास्त्रम लद्वारशास्त्रं तदेव प्ीराम्भोधि: पीरसागरः। यहा साहित्यमलद्वरशात्त्रं तद्रपाया सरस्वती तद्रपं यत् पीरं चन्द्रालोकास्यग्रन्थरूपं तदेवाम्भोभि:सागर: समाश्रीयतामू। साहित्यशान्तान्यतमग्रन्थक्न्द्वालो कसतागरः समाधीय तामिनि भावमअ्स्माद्प्रन्थरूपा त्सागरात श्रीर्लचमी: सनाश्रीयताम्। राजादीनां स्तुत्येति भावः । अन्यछ अस्माद् अ्न्धात्। उपदेश: परस्य वोधनं बलविद्या या तत्र यत्कीशलं चानय तत्परचुरं पीयृप- ममृतं समाश्रीयताम्। तथा चात्माद् ग्रन्थात्। जगति संसारे जाम्रद चिकसितं भासुरं दीप्यमानं पद्मानां कमलानां केसरवर्कअ्तप्कचट् यशः कीर्तिरेव शीतांशुधन्द्रः। यद्वा जगदेव जाग्रन्वासुरपयं तत्य केसरं तद्दत्प्रसूनसादश्याद् यशस्तद्रपःशीतांशुः। जाग्र नासषुरेति पद्मयशःशीतांशूनां तन्त्रेण विशेषणं ज्ञेयम्। समाश्रीयताम्। साहित्यमेव क्षीराम्भोधिरिति रूपक्म्। क्षीराम्भोधिपद्े-अगाधतां निन्न्ता विभ्रत। स्वाप्ुरसँक-
कवि अलद्वारशास्त्र के उत्कर्प-कथन से प्रस्तुत अलकारत्रन्थ की उपादेयता वतलाता है- हे चिद्वजनो! आरप गंभीर भावार्थ को धारण करने चाले प्रमाणों वा युकिकियों से आ्स्वाद (भावना) के योग्य मनोहर ऋ्द्धारादि रनों का एक श्रद्वितीय (सुख्य) निवासस्थान, साहित्यशासरूपी क्षीरसागर का आ्राश्रय लेवें। अ्र्थात. साहित्यशाब् के अन्यतम ग्रन्थ चन्द्रालोक का अध्यवन करें और इस ग्रन्थरुपी सागर के आश्य से राजा-महाराजाओं की स्तुति करके धनोपार्जन करें। तथा परोपदेश में जो चातुर्य तदूप अ्रमृत को अ्रपनावैं। संसार में व्याप्त होनेवाली तथा देदीप्यमान पम्मकेसर के समान मनोरम कीरतिरूपी चन्द्रमा को भी एस ग्रन्थ के
Page 41
मं मयूख ] सस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेत. । 19
तं पूर्वाचार्यसूर्योक्तिज्योतिस्तोमोदमं स्तुम"। यं प्रस्तूय प्रकाशन्ते मद्गुणास्त्रसरेणव ।।४।
चसतिर्जलाधार समाश्रीयताम्। अरमारसमुद्ात्। थ्रीलंदमी पीयूपममृत शीतांशु वन्द्श्चेत्यादि चतुर्दश रलानि समाश्रीयन्ताम्। रै॥ नघुना स्वाभिमान परित्यजति तमित्यादिना। चय त पूर्वे प्राज्जो य आचार्या प्रन्धकारा मम्मटादय एव सूर्यास्तेपामुक्तय काव्यम्रकाशादी प्रतिपादित विपया एव ज्योतीपि प्रकाशास्तेषा स्तोमस्य समूहस्योह्गम प्रसार त रतुम प्रणमाम ।त क य प्रस्तूय सश्रिश्य मद्गुणा मम गुगा एव त्रसरेणव पट्परमाणव। प्रसरेणु निर्वचन यथा मनुर्मृतौ- जालान्तरगते मानौ यरसूदम दश्यते रज। प्रथम तम्प्रमामाना नसरेणु प्रचसते' ॥ (८अ० १२२ श्रो.) इति। 'जालान्तरगते भानो सूकषम यद टशयते रज। तस्य पष्ठतमो भाग परमाणु स उच्यते॥ इृति घ नैयायिकाना परमाणुपरिभाषा। प्रकाशन्ते प्रदीप्यन्ते। यया सूर्योदये सनि त्रसरेणदो गवापादिमार्गेण तरिकर णेषु प्रकाशन्ते, तथैव मम गुणा अ्षपि पूर्वा
अरध्ययन से प्राप्त करें। क्षीरसागर के सम्बध में इसका अर्थ इस प्रकार है- अगाध सुस्वादुजल के आधारभूत तथा लद्तमी, अमृत, चन्द्रमादि चौदह रनों के उत्पादक क्षीरसागर का आश्रय लेना चाहिए। ३ ॥ अय कवि प्राचान आचार्यो के प्रति अपनी कृतज्ञता प्रदर्शित करता है- मैं सूर्य के समान प्रकाशमान प्राचीन आचार्य मम्मनादिकों की उस उकिरूपी ज्योति को प्रणाम करता हू कि जिसके आश्रय से मेरे वैदुष्यादि गुण नसरेषुओं (छे परमाणुओं के समुदायों) के समान ससार में प्रकाशित होते है। गवाक्ष- मार्ग से निकलनेवाली सूर्यकिरणों में जो रज कण दिखनई देते हैं, उनको मनुस्मृति (८(१३२) में त्रसरेशु बतलाया है। ये नसरेशु जिस प्रकार सूर्योदय होने पर ही प्रकाशित होते हैं। उसी प्रकार मेरा वेदुष्य भी प्राचीन प्रन्थों के आधार से ही प्रकाशित हो रहा है। यहा रूपकालद्वार है।। ४ ॥
Page 42
चन्द्रालोक: [ग्रथमो IS
नाशङ्कनीयमेतेपां मतमेतेन दृष्यते। किं तु चश्जुर्मृगाक्षीणां कज्जलेनेव भूप्यते ॥५॥। प्रतिभव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति। हेतुमृदम्वुसंबद्धा वीजमाला लतामिव ॥ ६ ॥
अनेन ग्रन्थेन पूर्वाचार्यमतदूपणमाशक्षमानान् प्रत्याह नाशक्नीयेति-एतेन चन्द्रालोकाख्यग्रन्थेन। एतेपां पूर्षाचार्याणां मतं सिद्धान्तः । दूप्यते दूपितं कियते। इति नाशक्वनीयं न संशचितव्यम्।किन्तु परन्तुमृग हवाक्षिणी नेत्े यासां तास्तारसां मृगाक्षीणां चजलाक्षीणां रमणीनां चष्टे चच्यतेऽनेन वा चघुर्नेत्रम्। 'चच्षिङ व्यक्तायां वाचि'हति धातोः 'चफ्ेः िघ्' (उ० ३।११९) दति सूतेणोसि: प्रत्ययः। कज्जलेनेवाअनेनेव। भूप्यतेऽलएफ्ियते। यथा मृगाप्षीणां चदुः कजलेन भृप्यते तथा कज्जलसमेन मद्चनेन पूर्वेपां मतमिति भावः॥५॥ काव्योत्पादनकारणमाह-प्रतिभेति। श्रुतं शास्त्रम, अभ्यासः काव्यज्ञशिचया पुनः पुनरनुशीलनात्मक। ताभ्यां सहिता युक्का प्रतिभेय नवनवोन्मेपशालिनी प्रज्ञेव। 'प्रज्ञा नवनवोन्मेपशालिनी प्रतिभा मता' इति रुद् केशात्। कवितां कवित्वं प्रति। मृत् मृत्तिका, अम्यु जलं घ ताभ्यां संवद्धा संगता वीजमाला बीजपक्ि:। लतां प्रतीव वक्लीं प्रतीद हेतुर्निमित्तम्। श्ुताभ्यासप्रतिभेति समुदितास्त्रय एव पदार्था दृण्टचक्रादिन्यायेन काव्यं प्रति हेतुः। यथोकं काव्यप्रकाशे- 'शक्तिर्निपुणता लोकशान्त्रकाव्याधवेघ्णात्। काव्यज्ञशिचयाभ्यास दति हेतुस्तदुन्दवे'॥ इति।
कवि चन्द्रालोक से होनेवाली प्राचीन आचार्यों के सिद्धान्त पर श्रान्ेप को शक्का को निरस्त करता है- इस चन्द्रालोक नामक ग्रन्थ से प्राचीन आचार्यों के सिद्धान्त का खण्डन किया जाता है, यह सन्देह किसी को नहीं होना चाहिए। किन्तु नृगनयनी रमणियों के स्व्रतः सुन्दर नेत्र भी जिस तरह दोपभूत कज्जल से भी शोभित ही होते हैं। उस्ी प्रकार दूपित भी मेरे ध्रन्थ से प्राचीन आचार्यों का मत भूपित दी होवेगा।l ५ ॥ कवि कचिता के कारण वतलाता है-शात्ज्ञान और शास्त्र के मनन से अ्रनुगत कल्पनाशील प्रतिभा ही कवितोत्पादन में निमित होती है। जिस प्रकार
Page 43
मयूख: ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः ।
निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषणा।
काव्यनिर्माणसामर्थ्यमेव प्रतिभा, सा व सदनोत्पाद्या चेति रुदटेण काव्याल-
मनसि सदा सुसमाधिनि चिस्फुरणमनेकघाभिधेयस्य। अक्टिष्टानि व पदानि विभान्ति यस्यामसौ शदः।। प्रनिभेत्यपररुदिता सहजोतपाद्या च सा दिा भवति। पुंमा सहजातत्वादनयोस्तु ज्यायसी सहजा॥ स्वस्थासी सरकारे परमपर मृगयसे यतो हेतुम्। - उत्पाधा दि कथचिद् ग्युस्पत्या जन्यते परया॥
युक्तापुक्तविचेको वयुत्पत्तिरिय समासेन।। विस्तरतस्तु किमन्यत्तत इद वार्य्यं न वाचक लोके। न भ्वति यतकाव्याद्गं सर्वज्ञरवं सतोऽ्येपा॥ अधिगतसकलनेय: सुकवेः सुजनस्य सनिधी निसतम्। नछदिनमग्यस्येदभियुक्त शधिमान् काव्यम'र्षा इति॥ ६॥ काव्यलक्षण व्याचष्टे-निर्दोपेत्यादिना। निर्गता दोषा: श्रुतिक्ट्वाद्य, पदपद्ा
काव्यरीतिसहिता। गुणाः श्लेष प्रसादादयस्तै्भूंषण भूष्यमाणा: 'राजभोनना. शा- रय:' इतिवाकर्मणि ब्युट्। अलङ्गारा. शब्दाथंगता अ्नुपासोपमादयः। रसाः शम्ग- राद्य:1तैः सदितेति सालश्वररसा।अनेका वहुविधा वृत्तयो यस्यासा। वृत्तिस्त्रिधा। नाट्योपयुक्का प्रथमा। एपा केशिकीसास्वस्यार भटीभारतीनार्ना चतुर्विया। द्वितीया
मृत्तिका और जल से युक बीज हो व्ृक्षोत्पादन में कारण देखा जाता है। ६ ॥ वाव्य का लक्षण बतलाया जाता है- पद, पदाश, वाक्य, वाक्यार्थ रसगतादि काव्य के दोषों से शून्य, धक्षर- संहत्यादिलक्षणो से युक, पात्ालो, लाटी, गौठी, वैदर्भीनामक काव्य की रीतियो से भूपित, शब्दार्थगत अनुप्रासोपमादि अलद्धारों से चमत्कृत तथा नादकोष- कयु केशवमादि मधुरादि, तथा अमिमादि शब्दावृत्तियों से सम्बद वाक्य को
Page 44
१० चन्द्रालोक: [प्रथमो
अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलंकृती। असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती ॥८॥
मधुरादयः पष्ठमयूख्ोक्ताः पक्ष। तृतीया शव्दशक्तिरूपा। सा चाभिधालक्षणाव्यअ्ष नाभेदात् त्रिघा। पतादशी वाकू ठक्तविशेपणविशिष्टा वाणी काव्यं कविकर्म तस्थ नामास्यां भजतीति काव्यनामभाक काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं भवति। एतेन निर्दी पाद्युक्तधर्मविशिष्टशव्दृत्वं काव्यत्वमिति काव्यलक्षणं सम्पन्नम्। तव काव्यं शव्दनि- षमित्यप्यस्याभिप्नेतम्। काव्यप्रकाशमपहाय प्रायः सर्वेडप्यालक्वारिकाः काव्यस्थ शब्दनिष्ठतामेवोररी कुर्वते। काव्यप्रकाशकारस्तु तस्य व्यासज्यवृर्या शब्दार्थोभय- निष्टनां स्वीकुरुते। शव्दनिष्ठताव्ादिनां त्वयमाशयः-'भौत्पत्तिकस्तु शव्दस्यार्थेन संम्वन्धः' हृत्यादिमीमांसासूत्रेण शब्दार्थयो: स्वाभाविकसम्बन्धे निश्चिते कृते शब्द ग्रहणेडर्थः स्वय मेवापतति। अर्थशून्ये शब्दे तु प्रयोगाहतेव नास्तीति काव्यस्य शव्द निष्टतेवोचितेत्यलं विस्तरेण ॥७॥। 'निरलद्धारी शब्दार्थों काव्यम्' इनि काव्यप्रकाशकारमतं दूपयति-अक्गीकरो- तीत्यनेन। यः कोऽपि। काव्यप्रकाशकार इति भावः। अनलङूकृती अलद्टार शून्यौ। शब्दश्ञ, अर्थश्रेति शब्दार्थो वाच्ययाचकी। काव्यं कविकर्म। अङ्गीकरोति स्वीक- रोति। अमी कृती दुशलः पण्ठित इति यावत्। अनलमग्निम्। अनुप्णमुप्णता-
काव्य कहते हैं। मम्मटाचार्य कृत काव्यप्रकाश को छोड़ कर प्रायः सब ही आल- करिक प्रन्थों ने काव्य को शब्दनिष्ट (शव्दगत) माना है। काव्यप्रकाश ने व्यासज्यवृत्ति (शब्द और अर्थ में व्याप्ति) से काव्य को शब्दार्थोभयगत माना हैं। शव्दनिष्ठवालों का कथन है कि 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः' इस मीमांसासूत्र से शब्द और शर्थ का स्वाभाविक अ्र्प्रचिनाभाव सम्बन्ध के निक्ित रहने पर शव्दनिष्ठ काव्य को मानने से उसकी अर्थनिष्ठता स्वयं ही था जाती, है। फिर अर्थ का घ्रहण करना अनुचित ही है। अर्थशून्य शब्द में तो प्रयोग योग्यता ही नहीं है। अतः काव्य को शव्दनिष्ठ ही समकना चाहिए॥ ७॥ अलद्धारशून्य भी शव्दार्थ काव्य कहे जा सकते हैं, इस काव्यप्रकाशकार के मत को दूपित वतलाया जाता है- - जो अलद्वारशून्य भी शब्दार्थ में काव्यत्व स्वीकार करते हैं, वे चतुर मनुष्य अ्र्ग्ति में भी अ्र््रनुष्णता को स्वीकार करैं। जिस प्रकार अ्रग्नि में अ्नुष्णता का रहना अस्वाभाविक है, ठीक उसी प्रकार अलद्धार रहित शब्दार्थों में
Page 45
मसूख ] सस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेत। ११
विभक्त्युस्पत्तये योग्य शास्त्रीय: शब्द इृष्यते। रूढयोगिकतन्मिश्ै ममेदै स पुनस्त्रिय॥९॥ रहित शौतमिति यादत्। करमाद्रेतो कथ न। मन्यते मनुते। वथाग्नेरतुप्णता उस्वामात्रिकी तथवालक्कााशून्ययो शब्दार्थयो काव्यतवस्वीकारोऽवि। तम्मादुल- द्ारादियुक्तमेव काव्यम्। काव्यप्रकाशे 'तददपो सब्दारथी समुणावनलद्ट्टती पुन फ्वावि' इति काव्यलत्तणमुकत्वा 'क्रापीत्यनेन तदाह यत्सवंत्र सालक्वारी, कमित सकुगलद्धार विरहैऽपि न काव्यत्वहानि' इत्युक्तम्। एतदश्यानभिमतम्। अन निदर्शनालक्वार ।।८। 'निर्दोपादिविशेषणविशिष चाक वाक्यम' इति काव्यलप्तणे विशेष्यभूता वाच उषयति विभत्तीत्यादिना। चिमकीना सुप्िङवनताना विभामानामुरचये योयो योग्यतामापस । 'विभनिश्न' इति पागिनीयसूत्रेग सुपा सिडों घ बिमक्तिसक्ञा भवनीति यस्माच्छव्दात् सुप्रिडप्रत्यया क्तु शकपन्ते स घासुभातिपद्िकान्यतर- प्रकृतिभाग इत्यर्थ। शासत्रीय शास्रसम्बन्धी। एतेन भेरीशव्दादी नाय्याहि। य स शब्द पदमिष्यत 'सुक्षिडन्त पदम्' इति पागिनीयसूनानुसारि पदलचयमित्यर्य। पुनरिति वाक्यालक्चारे। स शब्दो रूढो यौगिको योगरूढ इति प्रभेदेखिषा भवति। तत्र केवए समुदायशकत्या अथबोधरल रूढखवम। यथा ढित्यादि। केवलावयव शकत्या अर्थयोधकन्व यौगिकत्वम। यथा पाचकादि। समुदायावयवोभयशकत्या अर्थबोधकतव योगरूढरवम्। यथा पक्कजादि। रसगझ्भाघर कारेरेत एव शब्दा केवल
काव्यन्व स्वकार भी अनुचित वा अर्रस्वाभाविक है। अद्र अलद्धारादि युक्त शब्द हो काव्य कहे जाने योग्य हैं। यहां निदरशना अल्द्धार है॥ ८॥ निर्दोषतादि गुणों से युक्त शन्द को ही काव्य कहा गया है। अत यहा शब्द का स्वरूप बतलाया जाता है- शास्त्र से सम्बन्ध रखने वाले तथा सुबन्त (प्रथमादि), तिब्न्त (प्रयम पुरुमादि) आदि विमकि के रूप को धारण करने की योग्यतावाले वर्ण समुदाय को शब्द कहते हैं। दम शब्द के रूढ, यौगिक और योगस्ट ये तीन भेद माने गय हैं। केवल ससुदायशक्ति से अर्थज्ञान करानेवाले दित्मादि शब्द स्ट कहे जाते है, केवल प्रकृति ग्रम्यय के योग से अथवोधक पाचकादि शब्द यौगिक नाम से विस्यात हैं। समुदायशक्ति और अवयवशकि (प्रकृति पत्ययादि) से अरयंबोधक पद्टजादि शब्द योगरूद होते हैं।। ९॥
Page 46
१२ चन्द्रालोक: [ प्रथमो
अव्यक्तयोगनिर्योग योगाभासैस्त्रिवाSSदिमः । ते च वृक्षादिभूवादिमण्डपाद्या यथाकमम् ॥ १० ॥
रूढशव्दस्य भेदत्रयमाह-आदी भव आदिमो रूढाव्य:शब्द :- अव्यक्तयोग।खये निर्योगार्येन योगाभासार्येन चप्रकारेण त्रिधा भवति।ते चाव्यकयोगाटयः शब्द यथाकमं क्रममनतिक्रम्य क्रमेणेति भावः। वृक्ष आदिर्येणां ते वृश्तादयः, भूवी आदी चेपां ते भूवाद्य:, मण्डप आधो येपां ते मण्पाद्याः, वृष्षादयक्ष भूवादयश्च मण्ड. पाद्याश्चेति दृक्षादिभूवादिमण्डपाथाः, शव्दा ज्ञातव्या:। अयमाशय :- वृक्षादयो- व्यक्तयोगशव्दाः, भूवादयो निर्योगशव्दा:, मण्डपाधा योगाभासशव्दा: सन्तीति। अत्र विद्यमानावचवार्थत्वे तदस्फुटतया समुदायश्षक्त्यार्थबोधकत्वनव्यक्क्योगत्वम्। लक्षणसंगतिरिध्थम-यथा वृक्तादिशव्दे 'दृश्वत्यातपमिति वृक्षः' इति योगस्य सर्वेऽपि तदस्फुटतया न प्रतीति: किन्तु सर्वत्र समुदायशवत्या (रूत्चा) वृक्षत्व. जातिमात्रप्रतीतिरिति। सवयवार्थाभावो निर्योगत्वम्। यथा पत्तार्थकेऽपि भृधातौ व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो न विदते। किन्तु रूद्या भूप्रभृतिवाचकतैंव। एवमेव 'वा गतिगन्धनयोः' हृत्यस्मिन्धातावपि। न च भूधातोः सुबन्ततिडन्तत्वाभावात्म्रयो- गाहतेव नेति कथमयं शव्द्रोऽत्ोदाहरणरवेन निर्दिष् इति वाच्यम्। भूप्रभृति धातूनामनुरुरणशब्दश्वात्। अनुकरणशव्दाश्च साहश्यसम्बन्धिनः सादृश्ेतशक्ति लक्षणान्यतरसम्वन्धिनश्चेति द्विविधाः । सणित्यादयः शव्दाः सादृश्यानुकर्तारः प्रयोगानर्हा:। सादस्येतरशक्तिसम्बन्धिनक्चैते भूवाग्रभृतिधातुशव्दास्तु प्रयो- गार्हा एव। अत एव-'पघो वः' इति पाणिनिसूते पच्धातोः पष्टीविभक्तिप्योगः सद्च्छते। ततोडयं भूवादिधातुशव्दो निर्योगरुढेरुदाहरणम्। बत्त शरदागमक्- अव्यक्तयोग, निर्योग, और योगाभास से सढ शब्द के तीन भेद हैं। वृक्षादि, भूवादि, और मण्टपादि शब्द क्रम से उनके उदाहरण हैं। त्रवयवार्थ (यौगि- कार्थ) के अस्फुट होने के कारण जहां समुदायशक्ति से श्र्थ का बोध हो, वह अव्यक्तयोग शब्द होता है। जैसे 'वृश्वत त्र्ातपनिति वृक्षः' जो आ्ररातप को हटावे वह वृक्ष है। यहां आरतपनिवारण रूप यौगिकार्थ की प्रतीति सर्चत्र नहीं होती अपित सामान्यरूप से वृक्षत्वजाति का ही बोध होता है। जहां श्रव्यवार्थ की प्रतीति न हो वह निर्योग शब्द है। यथा भू श्ादि धातुओं का यौगिक अर्थ नहीं होता, किन्तु समुदाय शक्ति से भू आदि धातुतों का ही बोध होता है। यौनिक अर्थ का तात्पर्य विषयीभूत अर्थ से सम्बन्ध न होने को योगाभास कहते हैं। यथा 'मण्डं पिवतीति मण्डपः' जो चावलों के मांढ का पान करे वह मण्टप होता है।
Page 47
मयूख 1 सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १३
मुद्धतमूलसंभिन्न प्रभेदैयाँगिकस्त्रिया।
ता 'भूवाद्योधातव' इति पाणिनिसूत्रस्थ ममुदित भूवाद्दय इति पद लपपरवेन स्वी- कृत्य निर्योगरवमत्र स्फुटीकृतम्। यथा 'भूरादिर्येपा ते'इति योगे म्वादय इति रूप स्थात्। 'भूवाऽडदिर्येपा ते' इति योगश्च धातुपु तदादिस्वाभावादसम्बद पव स्थात्। तरमाद भूवाद्य इति पद निरयोगरूढेरुदाहरणमिति। तब्न। 'भूवादयो धातव 'इस्यत्र योगस्वीकारात्। तथा च मौढमनोरमायामुकम्-भूध्ष वाश्चति द्वन्द्व। आादिशबदयो व्यंवस्थापकारवाचिनोरेकशेष । भूवी आादी येपामिति बहुमीहि। भूप्रभृतयो चास क्षा । सादृश्य च क्रियावाचक वेनेत्यमिपनस्याद-क्रियावाचिन इति। पूव 'भूग दय* इति सूतरस्थ समुदित पद न निर्योगलच्य किन्तु भूवाप्रमृतिघातवो निर्योग रुदेरु- दाहरणानीति जेयम्। तातपर्यविपयीभूतार्थाऽनन्वितयोगर योगाभाससरम्। यथा मण्डपशब्दे 'मण्ड पिवतीति' योगार्थी गुहरूपेडर्यें नान्वेति। ततोडय शब्दो योगाभास॥९५॥ यौगिकशब्इस्यापि भेदतयमाह-यौगिकशब्ट्रोडपि शुद्र शुद्धयोगिक, तन्नूलो यौगिकमूलयौगिक, समिस् समिपयोगिकश्ेति त्रिया नवति। अन्तिश् रपुर र्कान्तिथ कौन्तेयक्षेति भ्रान्तिस्फुरकान्तिकौन्तेया, ते आदयो येपा ते ताडशा, भ्रान्तिस्फुरकान्तिकौन्तेयादय स्वरूपाणि येर्षा सन्तीति तधोका, ते शब्दा वि जेया। हत्यमन्न लक्षणसगति -प्रत्न प्रकते प्रत्यययोगेनार्थप्रत्यायकाव तच्छुदयौ गिकत्वम्। यथा आन्तिशब्दो गतिभ्रमोभयवाचकभ्रमुधातोनिष्पभोऽषि न तदर्थ वाघक किन्तु 'खिया किन् दुरयनेन किन्पश्यये सत्येष तदर्थवाचको भवति। केवलाया प्रकृतेरपयोगात। इति भ्रान्तिश्ब्दो शुद्धयोगिक। यद्योगिकयो
यह योगिकार्थ मण्डप शब्द से गृददरूपार्थ के बोध में सहायक नहीं होता। श्रत यह शब्द योगाभाम है।। १० ॥ शुद्धयौगिक यौगिकमुलयोगिक और सम्मिन्यौगिक से तीन यौगिक शब्द ये भेद है। भ्रान्ति, स्फुरत्कान्ति और कौन्तेय ये तीनों शब्द क्म से उनके उदा दरण है। जहा प्रकृति-प्रत्यय के योग से अर्थ का बोध हो उसे शुद्धयौगिक कहते हैं। नैसे गति और भ्रम वाचक भ्रमु धातु से सत्रीलित्व में किन प्रत्यय करने पर उत्पन्न हुआ भ्रान्ति शब्द गमन वा भ्रम अर्थ का बोधक होने के कारण शुद्धयौगिक शब्द है। दो शुद्धयोगिक शब्दों का समास करने से जहा अर्थ का चोध होता है उसे यौगिकमूलयौगिक शब्द कहते हैं। यथा-'रकुर- रकान्ति' शब्द में स्फुरत औौर कान्ति इन दो शुद्धयौगिक शब्दों के समास से
Page 48
१४ चन्द्रालोक: [प्रथमो
तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्यविशेषपरिवर्तनात्। समासेनार्थप्रत्यायकरवं यौगिकमूलयौगिकत्वम्। यथा स्फुरत्कान्तिपदे स्फुरच्छव्दः स्फुरधातुसतमुरपन्नशतृपत्यययोगेन स्वार्थावबोधकः, कान्तिशव्द्श्व किन्न्ततंया स्वा. थंपरिचायक:। पती शुद्धयीगिकशब्दी समासेन स्वसम्वन्धिनोऽर्थस्य प्रत्यायका विति स्फुररकान्तिपदं यौगिकमूलयौगिकम्। यौगिकायौगिकयोः सम्यन्धेनार्थबोध कत्वं संभिप्नयौगिकत्वम्। यथा फौन्तेयशव्दो यौगिकायौगिकसम्बन्धेनार्थबोधक:। राजादिवाधकाकुन्तिशब्दात् 'वृक्षेरकौसलाजादान्न्यछ' इत्यनेन कुन्तेरपत्यं न्त्री कुन्तीत्यर्थके व्यड्ि प्रश्यपे कृते सति ततस्तत्र 'घियामवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च' इत्यनेन वन्नकि स्वतिनियां ीपि कृते कुन्तीशव्द्ो यौगिको भवति। 'कुन्त्या अपर्यं पुमान् कौन्तेयोऽजुनः' इति 'स्रोभ्यो ढक्' इत्यनेन तद्वितेन निप्पन्ः कीन्तेयशव्द्ोर्ऽर्जन वाचकोऽयौगिको भवति। कुन्त्याः पुत्रान्तराणामपि सच्ास। एव यौगिकायोगि कयो: सम्पन्धेन कौन्तेयशब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वात् संभिन्नयौगिकतवं संमिश्नितयौगि- कत्वमिति यावत् ॥११ ॥ योगरूदस्यापि त्रविध्यमाह-तन्मिश्रेति। अन्योन्यं मिथो यत् सामान्यविशेषयोरयो गारूढयो: परिवर्त्तनं विनिमयस्तस्मातकारणात् तन्मिश्रो योगरुढोऽपि त्रिविधो भवति। अर्थ का बोध होता है। स्फुर धातु से शत प्रत्यय करने पर स्फुरत् शब्द, औरर कमु धातु से सत्रीलित में किन प्रत्यय करने पर कान्ति शब्द शुद्धयौगिक शब्द चनते हैं। जहां यौगिक और श्षयोगिक शव्द के सम्चन्ध से अर्थ का बोध हो वह शब्द संभिन्नयौगिक होता है। यथा कुन्ति नामक राजा की पुत्री क़ुन्ती यह यौगिक शब्द है। यहां व्याकरण से व्यक् प्रत्यंय होता है और उसका लोप भी हो जाता है। पुनः उसी कुन्ति शब्द से त्त्रीत्व के कारण दीप् प्रत्यय करके कुन्ती शब्द यौगिक बनाया जाता है। 'कुन्त्या अपत्यं पुमान कोन्तेयोऽर्जुनः' कुन्ती का पुत्र कौन्तेय (अर्जुन) होता है, इस अर्थ में टकू प्रत्यय करके कोन्तेय शब्द बनाया जाता है। कौन्तेय पद से कुन्ती के अन्य पुत्रों का ग्रहण न कर्के केवल अर्जुन के ही ग्रहण करने पर कौन्तेय शब्द प्योगिक हो जाता है। श्रतः कौन्तेय शव्द यौगिक और अ्रयोगिक शब्द के सम्वन्ध से शर्जुन का बोधक होता है, इसलिये यह संभिप्नयौगिक शब्द है॥ ११॥ परस्पर में सामान्य (यौगिक) और विशेष (रूढ़) धर्मों के परिवर्तन के कारण अर्थात् सामान्यार्थ को छोड़ के विशिष्टार्थ के बोध से, विशिष्टार्थ को छोड़ के सामान्यार्थ के योध से तथा एक ही जगह सामान्य और विशेपरूप दोनों
Page 49
मयूख.
नीरधि: पङ्कजं सौध सागरो भूषदः शशी ।१२॥ क्षीरनीरघिराकाशपङ्कजं तेन सिध्यति।
यथा सामान्यार्थस्थाने विशेषार्थबोधकत्व विशेषार्थस्थानेसामान्यारयंबोधकश्व सामा- न्य विशेषोभथार्थबोधकत्वं चेति न्ैविध्यम्। यत्तु शरदागमकद् योगरूढस्यैकमेव भेद स्वीकुरुते तस मनोरमम्। भेदसभवात्। त्रिविधभेद प्रसङ्गान्तर्गतरवाच। यथा सामा- न्यार्थस्थाने विशेपार्थाश्रयणोदाहरणानि नीरधिषद् नीराणि दधातीति सराप्रभृति- सामान्यार्थ विहाय समुदरूप विशेषार्थ वोकयति। एवमेव पङ्कसपद् पङ्टजनिरपम, सोधपद सुभासग्यन्धिपदार्यान्तररुपमू, सागरपद सगरसम्वन्धिपदार्यान्तररूपम, भूरुदपद भूमातरवरूपम्, अशिपद अशधरादिपुरुषार्थरूप च सामान्यार्थं विहाय क्रमेण कमलाव गृहत्व समुदृत्व वृत्तत्व-चन्द्रत्वरूपान् विज्ञेपार्थान्योघयन्तीति सामा न्यार्थस्थाने विशेपार्थाश्रयणोदाहरणानि विज्ञेयानि ॥ १२॥ योग रूदभेदत्रयस्वीकारस्य फलमाह-हीरेति। तेनो कभेदवयेण तीरनीरधिपद सा- मान्यार्थस्याने विशेपार्थाश्रयणेन, आकाशपङ्कज चन्द्र इश्यादिपद् व त्रिशेषार्थस्थाने सामान्यार्थाश्रयणेन, सिद्धधति निष्पदयते यथा सीरनीरषिरित्यत्र नीरधिपदस्य सामा-
प्रकार के अर्थषोध से योगरढ के भी तीन भेद होते हैं। नीरधि, पङ्कज, सौध, सागर, भूरइ, और शशी ये शब्द सामान्यार्थ (यौगिकार्य) को त्यागकर विशे पार्थ (स्दार्थ) के बोधक हैं। यया 'नीराणि दधातीति नीरधि' जल को धारण करनेवाले का नाम नीरधि (जलाधार) है। इस यौगिक अर्थ (सामान्यार्थ) को छोड़ कर नीरधि शब्द समुदरूपी विशेषार्थ (रढार्य) का ही बोध कराता है। इसी प्रकार पढ्ढज शब्द कर्दम से उत्पपनरूपार्य को, सौधपद सुधा (सफेदी करने का साधन कली) सम्बन्धिरपार्थ को, सागरपद सगर राजा से सम्बन्ध रखनेवाजे पदार्थरूपार्थ को, भूरइपद भूमि से उत्पन्न पदार्थरूपी सामान्यार्थ को, और शशी पद शशकवाले पुरुषरूपार्थ को छोड़कर नम से कमलत्व, गृहत्व, समुदत्व, व्रृक्षत्व, चन्द्रत्वरूप विशेषार्थ का घोध कराते हैं। अत. ये सब शब्द सामान्यार्थ को छोड़ के विशेषार्थ के बोधक योगरद शब्द के उदाहरण हैं॥ १२ ॥ योगरद के तीन भेद मानने से क्षीरनीरधि और आकाशपद्डज शब्द मिद्ध होते हैं। क्योंकि क्षीरनीरघि पद सामान्यार्थस्थान में विशेषार्थ के बोध से तथा आकाशपङ्कजपद विशेषार्थ को त्याग करके सामान्यार्थ का वोधक होने से
Page 50
१६ चन्द्रालोक: [प्रथमो
न्यार्थस्य (नीराधिष्ठानर्वरुपस्य) स्वीकारे पीरपदस्य वैयर्थ्यं स्थात्। तचात्र नीर घिपदस्य समुद्ररूपविशेषार्थस्य स्वीकारेणव निरस्यत इति। लतः, ीरमीरघिपदं सा मान्यार्थस्थाने विशेषार्थाश्रयणभेदत्वीकारेण सिद्धयति। एवमेव कलधौतसौधम्,क्षी. रसागरः, सुरभूरुहः, निप्कलकः, शमीर्यादिशव्देप्व पि सामान्यार्थे विशेषाश्रयणं विज्ञे- यम्। अधुना तु विशेपार्थस्थाने सामान्यार्थाश्रयणोदाहरणमाह-आकाशपक्वजमिति। आकाशपङ्जपदे पङ्नपदस्य कमलत्वरूपं विशेपार्थं विहाय पढ्जनित्वरूपः सामान्या र्थो बुद्धयते। ननुभाकाशस्थे चन्द्रे भूसग्यद्धप्वजनित्वं कथमुच्यत इति चेन्न। यद्यपि समुद्दोक्पन्नस्य चन्द्रत्य नाकाशप्रभवत्वम्। तथापि तत्सम्बद्वमात्रेण तथा प्रयोगः । समुदपक्कजनित्वं च समुदोरपन्ने चन्द्रे कल्पनीयम्। यदा वियद्गङ्गावर्णनीयपभ्नाशयेनायं प्रयोग: समाधेयः।एवमाकाशपङ्जपद विशेपार्थ सामान्यार्थाश्यणोदाहरणम्। एवमेव च 'नीरधि: कृपः' इत्यतापि विज्ञेयम्। सामान्य विशेषोभयार्थाश्रयणोदाह्रणं तु 'नीर- घितया कृप: समुद्र इच राजते' इति। अत नीरधिपदस्य कूपपक्षे जलाधिष्ठानत्वरूप- सामान्यार्थाश्रयणम्। समुद्रपचे व समुद्ररूपविशेषार्थाश्रयणमिति विज्ञेयम्।
सिद्ध होता है। जैसे क्षीरनीरधि पद में नीरधिपद से जलाधाररूप सामान्यार्थे का बोध होने से नीरधि शब्द के साथ लगे हुए क्षीर शब्द में व्यर्थता आ जाती है अतः नीरधि शब्द यहाँ समुद्ररूप विशेपार्थ का ही बोधक है। इसी प्रकार कल- धौतसौध, क्षीरसागर, मुरभूरुह, निष्कलळ शशी ये शब्द भी सामान्यार्थ के त्याग से विशेपार्थ के आश्रय के उदाहरण हैं। विशेषार्थ का त्याग करके सामान्यार्थ के :आश्रय का आ्रकाशपा्जपद उदाहरण है। आकाशपक्कज पद में पक्ज शब्द कमल- रूप रुढार्य को छोड़ कर के यहाँ पक् में उत्पत्तिरुपी यौगिक अर्थ (सामान्यार्य) का ग्राहक है। ततः आ्रकाशपद से सहोचरित पह्जशब्द आकाशरूपी पद्व में उत्पन्न पद्मरप अर्थात् चन्द्रमारप श्रर्थ का बोध कराता है। क्योंकि चन्द्रमा को आ्रकाश- गझ्ा का कमल बनाने के अमिप्राय से यह वर्णन किया गया है। श्राकाशगद्गा में कर्दम का सम्बन्ध संभव भी मालूम पढ़ रहा है। इस ग्रकार आ्रकाशपक्कजपद विशेपार्थ को त्याग कर के सामान्यार्थ के आशरय का उदाहरण है। इसी तरह 'नीरवि: कूपः' यहाँ नीरधि पढ विशेपार्थ को त्याग कर के सामान्यार्थ (जला- घार) के आधय का उदाहरण है। 'नीरघितया कूपः समुद्र इव राजते' यह सामान्यविशेपोभयविघ अर्थ के बोध का उदाहरण है। क्योंकि कूप पक्ष में जला- धाररूप सामान्यार्थ तथा समुद्र पक्ष में समुद्ररूप विशेपार्थ का बोध होता है। इस
Page 51
मयूल ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत । १७
एव चात्र शब्दस्य नव मेदा: सजाता। तथा चैद शब्दमेदोपभेदवर्गीकरणम्- चाब्द
रुढ योगिक, योगरूदभ्
अव्यक्तयोग, निर्योग, योगाभासख्व।
युद्योगिक, यौगिकमूळयौगिक, समिन्नयोगिकश्र
सामान्यार्ये विशेषारथदोधक, विशेषाये सामान्यायंबोधक., सामान्यविरोपोभय
१५१० व्पें वर्तमानेन जगदीशतर्कालट्वरेण शब्दरातििप्रकाशिकार्या शब्दुस्य नव मेदा प्रकारान्तरेण प्रतिपाहिता। ते यथा-नैमित्तिकी पारिभाषिकी औपाधिकी चेनि रच्चपरनाम्न्या सज्ञायास्रयो मेदा। तदुदाहरणानि व क्रमनोगगोचैव्नदि आकानहिर्यादि मृतदूवादीनि। मता तरे घ गोगवयादि चैव्नादि आकाशपशुम मृतीनि विज्ेयानि। सामासिक, तवितान्त, कृदन्तान्तक्षेति यौगिकशनदस्य त्यो भेदा 1 पुरुपसिंदाद्ि पाराशर्यादि पाचकादीनि तदुदाहरमनि। योगरूढस्यापि सामासिक, तद्वितान्त, वृदन्तान्तक्षेति प्यो भेदा। कृष्णसर्पादि-वासुदेवादि पद् जादीनि तदुदाहरणानि। मतान्तरे व लोदितशाक्यादिमारय कारिय पादिशब्दा सामासिक्कन द्वितान्त योष्टाइरणानि विलेयानि।
प्रकार शब्द के नो भेद हुये। वे धब सस्कृतट का में लिखे गये हैं। १५९० ई० में वर्तमान जगदीशतर्कालद्वारमदोदय ने शब्दशकिपकाशिका में प्ररातर से शब्द के नौ भेद माने हैं। वे सब सस्कृतटीका में लिख दिये गये हैं। वे सब वहा ही देखने चाहिये। २ च० लो
Page 52
१८ चन्द्रालोक: [प्रथमं
विभक्त्यन्तं पदं वाक्यं तद्वयूद्दोऽर्थसमाप्तितः ॥१३॥ ... युक्तार्थानां तां च विना खण्डवाक्यं स इप्यते। वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् ॥ १४॥
अथोत्तरार्धेन पदादि लक्षयति-विभकत्यन्तमिति। विभकि: सुप्िदरूपा, अन्ते यस्य तत् विभकत्यन्तं सुबन्तं तिडन्तं वा पदं भवति। 'विभक्तिश्व' दति पाणिनीय सूत्रेण सुपां तिअं व विभक्तिसंज्ञा भवतीति विभक्त्यन्तं पदसुच्यते। यथाह पाणि निः-'सुप्तिडन्तं पदम्' (५।४।१४) इति 'से विभवत्यन्ताः पदम्' इति गौतमश्व
यावत्। निराकाङ्क इति यावत्। अत्र 'प्रतियोगे पज्म्यास्तसिः' (५४४४) दति सूत्रान्तवंर्तिना 'आधादिभ्य उपसंख्यानम्' इति वार्तिकेन 'नदौ आदितः' इतिवद सप्त्यास्तसिप्रा्ययः। यद्वा 'इतराभ्योपि दृशयन्ते' इति सूत्रेण सपम्यास्तसि्र त्ययः। तेपां पदानां व्यूहः समूहो वाक्यम्। यथाह न्यायभाप्यकारो वारस्यायन :- 'पद्समूहो वाक्यमि'ति रमाव्याख्यायामुक्कम् ॥१३॥ खण्डवाक्यं व्याचष्टे-युक्केति। युक: सम्बद्धोरडर्यी येपां तानि तेपां युकार्थानां सम्यद्वार्थानां साकाङ्कानामिति यावत्। पदानाम्। स व्यूह्ः। तामर्थसमासि बिना। खण्टवाक्यमिप्यते। यथा यो स्ती वर्तते तमत्रानयेत्यादि: । एवं घ साकाङ्कार्थ- बोधकपद्ष्यूहः खण्ठवाक्यमिति फलितम्। उकलक्षणापचादमाह-वाक्यमिति। पद्व्यूह्द एव वाक्यं स्यादिति न नियम्यते, कचित्स्थले एकमपि पदं सुवन्त-तिदन्त. रुपम्। वाक्यं खण्टवाक्यं च भवति ॥१४ ॥
अव ग्रन्थकार पद का लक्षण वतलाता है-जिस शब्द के अ्रन्त में सुवन्त- रूप (प्रथमा आदि) अरथवा तिरन्तरूप (प्रथमपुरुष प्रभृति) व्याकरणशास्त्रोक्त चिभक्ति संयुक्क हो उसे पद कहते हैं और विशिष्ट एक पदार्थ का बोव करानेवाले निराकाह्क्षपदों के समूह को वाक्य कहते हैं॥ १३॥ परस्पर अर्थ का सम्बन्ध रखनेवाले साफाट्क्ष पद के समूह को एक अर्थ के बोधक न होने के कारण सण्वाक्य कहते हैं। किसी जगह एक भी पद वाक्य तथा खण्डवाक्य के रूप को घारण करता है॥ १४ ॥ हे
Page 53
मयूब ] १६
धूमधत्त्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं यया।
महादेव सनममुखमसनिद्येकचतुर:
कमेगोदाहरति-धूमेति। यथा भूमो इत्रासतीति धूमनान् पर्वतो धूमवतो भावो धूमनस्व तस्मात् धूमतत्तादिति पद वाक्योदाहरण सवति। अग्र केवल पज्ञमगेर विमवत्यन्तरवादेकपदखवम्। हेखवाका द्वानिवर्तकचे सति निराकाद्धायंस्माततिसावादद वाक्यरव घ। यथा, देवेश्यामन्त्रण देवेति सवोधन पद मण्डाकय भवति। अन् सशोधन प्रयमकविमवत्यन्तत्वा देकपदश्वम्। देवेतिस वोघनपदस्य करियासाका हुख नार्थ ममासेर मावात् सष्ड वावपत्व च। पुकश्रासावर्यश्चेकार्थस्तत्र विश्रान्तानिसमाप्तानि एकार्थतास्पयंकाणीति यावत्। तारशानि वाकयानि। वाक्याना कदम्बक समूहो चाकयकदम्वक वाक्यसमूह। तदाहु-एकार्थनात्पर्यको वाक्यसमूद्द प्रबन्धो महावाक्य वोस्यत इति भाव। समासमिभ्वरतरसति तत्कृतिकविभव्यन्तमिनवे
एव चात्र नवविध शब्द, पदम, वावपम, खण्डवाक्यम्, महावाक्य चेति बाग विचार कमशो मिरुपित ॥ t५/ अघ कविग्रंन्धस्य प्रथममयू ससमाप्तिमाह-महादेवेति। यस्य सुकवेर्जयदेवस्य। सम्राण्यद सघातरूपा हीना यागा प्रमुखानि प्रधानानि येपा ताशा ये मसा यमास्तेपां या विद्या औौतस्मातकर्मकाण्प्ञ्वन तस्यामेकचतुर परमनिपुश। अयमाशय-
यथा 'घूमनत्वात्' 'धूमवाला होने से' यद शब्द पश्चमी विभश्न्यन्त होने के कारण एक पद है। तथा हेतु (कारण) की आकाइक्षा का निवतक होता हुआ निराकाडश एक अर्थ का बोधक है। अत वाक्य कहा जा सकता है। यया या सम्बोधन विभ्ति का 'देव' यह शब्द प्रथमा (सवोधन) होने के कारण किया की अपेक्षा करता हुआ एक अर्थ का बोधक नहीं है अ्त यह एक पद खग्डवाश्य कहा जा सकता है। वर्णनीय एक अर्थ के अनुगामी जो अनेक वाक्य वे वाक्यकदम्बक वा महावाक्य कहे जाते हैं। जैसे रघुवशादि प्रबन्धों में जो अनेक वाक्य एक ही वर्णनीय वृत्तान्त में विधान्त होते हैं, वे सब महावाक्य कहे जाते है।। १ ॥ - नौ प्रकार के भेदों से युक्त शब्द, पद, वाक्य, सन्ढवाकय और महावाक्यादि
Page 54
२० चन्द्रालोफ: [प्रथमो
सुमित्रा तन्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। अनेनासावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥१६ ॥
वाची। तादशाहःसंघातरूपाश्र सत्राहीना यागाः। श्रौतसूत्रेपु सोमयागादय एकाहा उच्यन्ते । द्वुधहप्रभृतिद्वादशाह्रपर्यन्ता यागा अहीना दश्युच्यन्ते। तत ऊर्ध्वमनेकदि नसाध्यानि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि सत्राणि भवन्ति। त्रयोदशनाहादि शताहपर्यन्तं रात्रिसत्राणीत्युच्यन्ते। ततश्र संवत्सरसाध्यं सर्पसन्नादि, त्रिसंवत्सरसाध्यं तापश्विता ख्यम्, पञसंवत्सरसाध्यं महातापश्चित्तसतम्, द्वादशसंवत्सर साध्यं महासग्रम्, पटुन्रिंश त्संवत्सरसाध्य शाक्त्यानामयनसंज्ञं सत्म्, शतसंवत्सरसाध्यं साध्यानामयनसंजञस नम, सहस्रसंवत्सर साध्यं विश्वसृजामयनसंन सतम्, ततः सारस्वतसव्राणि त्ीणि,ततः तुरायणं नाम सत्रं चेत्यादि श्रौतसूत्रेपु विस्तारः। महादेवो महादेवास्यः पिता। तत्य महादेवाख्यस्य पत्युर्या भक्ति: सेवा तत प्रकर्पेण निहिता स्थापिता मतिर्ुद्धिर्यया सा तादृशी पतिव्रता सुमित्राख्या माता। माता प पिता च पितरौ जननीजनकी स्तः। 'पिता मात्रा' इति सूबेणेकशेपः। अनेन सुकविश्चासी जयदेवश्चेति तथोकेन जयदेवा- र्यविदुपा रचिते विनिमिते चन्द्रालोके चन्द्रालोकाख्येडलङ्वारग्रन्थे। चन्द्रस्यालोक इच आलोको यस्मिन्स तस्मिन्। नसी विरचित आदौ भव आद: प्रथमः। मयूखः किरणः । मिमीतें इति मयूखः। 'माङ्माने शब्दे च' इति घातोः 'माड-
वाणी का निरूपण करके अन्यकार अपना परिचय देता हुआ मयूख को समाप्त करता है- सत्र (यागविशेप) प्रधान यक्षविद्या (कर्मकाण्ड) का प्रधान ज्ञाता श्र्म्नि- होत्री महादेव जिसका पिता है तथा पति की भक्ति में सदा तत्पर रहनेवाली सुमित्रा जिसकी माता है, टस सुकवि जयदेव से निमिंत चन्द्रालोक नामक प्रन्थ का यह प्रथम मयूस विद्वानों को चिरकालतक आनन्दित करे। यहां इस चन्द्रालोक- नामक ग्रन्थ का मयूख (किरण) नाम से किया हुआ विभाग कचि की प्रोटि को वतलाता है। अ्हन शब्द से वेद में श्ह्ोरात्र (रात्रि दिन) का बोध होता है। इस अहोरात्र में किये जाने वाले सोमयागादि वेद में एकाह याग कद्दे जाते हैं। इसके आागे यह (द्विदेनिक) प्रभृति द्वादशाह तक के याग श्रद्दीन कहे जाते हैं। इसके वाद अ्रनेक दिन-साध्य अर्थात् सहलसंवत्सर पर्यन्त के याग सत्र शब्द से विख्यात हैं। यथा त्रयोदशाह से लेकर शताह (सौ दिन) तक के याग रात्रि-
Page 55
मयूस ] संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः। २१
इति चन्द्रालोकालङ्कारे याग्विचारो नाम प्रथमो मयख:।
ऊग्नो मय् स' (उणा०ण२५) इश्यनेनोसपत्पये मयादेशे व मयूखशब्दः सिद्ध्यति। चन्द्रालोकास्य प्रन्थस्य मयूखनाक्षा विषय विभागोऽवर्थक इति वित्ेयम्। सुमनस पण्डितान् देवाश्। चिर चिरकालम्। सुखयतु सुखीकरोतु॥१६॥ अथ मन्थकार. प्रथममयूससमास्ति कथयति दृतीत्या दिना। इतिशब्दः परिसमासौ। चन्द्रालोकालद्वार इति अन्थनामवर्णनीययो: कथनम्। चाचः शब्दस्य विचारो वाग्विचार: शम्दविवेक इति प्रथममयूखे वर्ण्यमान वस्तूकम्। नामेत्यलद्कारे प्रथमो मयूखः समास इति शेष। एवमुपरिष्टादपि द्रष्टव्यम्।
वेदान्तभूपणोपा धिविभू पितेन भूतपूर्वकाशिकगवर्नमेण्टससकृतपुस्तकालयीयप्र- भूत पूर्व वाराणसेय हिन्दू विध्वविद्यालयीयपास्यनिर्धा रकसमितिजुपा जयपुरराजकीयसरकृत कालेनसाहित्यमहाध्यापकेन कथामटश्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण निर्मिताया पौर्णमासी समास्यायाकन्द्वालोकष्याखयाया: प्रथमे मयूखे पर्यवसानम्॥ १॥
सत्र के नाम से कहे जाते है। एव वर्षपर्यन्त किये जाने वाले याग सर्पसनादि है। नेवार्षिक याग तापधित्त सम नाम से, पाँच वर्ष तक किये जाने वाले महातापश्ित्त सन शब्द से, द्वादश वार्षिक को महासन, छत्तीस वर्ष में पूर्ण होनेवाले को शाकत्यानामयनसन, सौ वर्ष में समाप होनेवाले याग को साध्यानामयनसन्र और हजारवर्षे के याग को विश्वसटनामयनसभ कहते हैं। इसके बाद तीन सारस्वतसन और तुरायणनाम सन किये जाते हैं। सनों का विशेष निरूपण कात्यायनादि श्रीतसूत्रों में देखना चाहिये ॥ १६॥ क्थाभट् नन्दकिशोरशर्मसाहि याचार्यकृत कथाभट्टीयनामक हविन्दीव्यारया में चन्द्रालोक वा प्रथम मयूख समाप्त हुआ।
Page 56
द्वितीयो मयूख: अथ दोपा:। स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽर्थे च कृतीन्मेषं दोषमुद्धोपयन्ति तम् ॥ १॥ अथ 'निर्दोपा लक्षणवती' इत्यादिकाव्यलक्षणे प्रथमं दोपाभावत्वं निरूपितम्। दोपाभावश्र सत्येव दोपज्ञाने जञायेतेत्यादौ दोपान् वक्तुं प्रतिजानीते-अथेत्यादिना। काव्यस्य शब्दार्थों शरीरम, रस आत्मा, गुणा:शौर्यादिस्थानीया, अलक्वाराः कटक. कुण्डलादिस्थानीया, रीतयोऽवयवसंस्थानवत्, दोपा: काणत्वादिवत् सन्तीति काव्य- प्रकाशादी स्पष्टम्। अन्राप्येतत्समानमेव, किन्तु गुणा अत्र शब्दार्थयोरेव धर्मा:, स्वी. क्रियन्ते तत्र त्वात्मभूतस्य रसत्येतीयान् भेदः। तव्रादी दोपसामान्यलक्षणमाह- स्यादित्यादिना। चंतोऽन्तःकरणं विशता प्रविशता येन चेतःप्रविष्टेन काव्यस्य रमणी यतो द्देश्यप्रत्याय कत्वलक्षणा सुन्दरता रतेन नाशेन सहिता सचता सपतिबन्धा स्यात्। यत्सत्तयोद्देश्यप्रतीति विघातो भ्वेव्स दोप इति तात्पर्यम्। शब्दे वाचके अर्थ वाच्ये च कृतो विहित उन्मेपः प्रादुर्भावो येन स तम्। शव्दार्थोभयनिष्टमिति याचत्। तं रमणीयताविंघातकं दोपं काव्यदूपणम्। उद्वोपयन्ति कथयन्ति। सुध। इति शेप:। स चाय दोषो द्विविधो निस्योऽनित्यश्ष। तत्र प्रकारान्तरेणापि समाधा तुमशक्यो नित्यः। यथा व्युतसंस्कृत्यादिः। एतद्विपरीतस्त्वन्यः। यथा ग्राभ्यत्वादि:
काव्य के स्वरूप का निरूपण करते हुए प्रन्यकार ने पहिले यह चतलाया कि काव्य में दोप नहीं होने चाहिए। इसलिये यहाँ सर्वप्रथम दोपों का ही विवेचन किया जाता है। जिस प्रकार काणत्वादि दोषों से रहित पुरुष शौर्यादि गुणों से, कटक-कुण्डलादि आभूपणों से और शरीर के संघटन से शोभित रदता है। उसी प्रकार काव्यप्रकाश में काव्यरूपी पुरुप के शव्दार्थ को शरीर, रस को आ्रात्मा, माधुर्यादि गुणों को शौर्यादिक के समान गुण, अनुप्रासोपमादि अलद्वारों को कटक-कुण्डलादि के समान अलद्धार, रीतियों को शरारसंधिया और श्रुति कंटु प्रभृति दोपों को काणत्वादि के समान दोप वतलाया गया है। श्रव दोष के सामान्य लक्षण का प्रतिपादन किया जाता है-जिसके रदने से काव्य की मुन्दरता का विनाश हो उसे दोप कहते हैं। वह दोप शव्द और शर्थ दोनों में रदता है। वह दोप नित्य और अनित्य भेद से दो प्रकार का है। जो स्थलविशेष में गुण रूप को वारण करँ वह अनित्य दोप कहलाता है। जैसे ग्राम्य दोप हास्यरस में गुण बन जाता है अ्रतः वह अनित्य दोप है.। जो सव जगह सर्वदा दोप ही माना जारव वह नित्य दोप है। च्युतसंस्कृति प्रभृति नित्य दोप माने गये हैं।
Page 57
मयूख 1 २३
सस्य हास्यरसोहेशे गुणस्वात्। पतच् मन्थकर्शा दोपाछ्ुशप्रतिपादनावसर उकम्।
-अर्थवृत्ति-रसवृत्तितया सप्तधा। श्रुतिकरवाद्य पदडोपा पर्दाशदोषा वाक्यदोपा- - श्र। द्िष्टर्वादय समासगता पददोपा ।निर्थकरवाद्य पदमात्रवृत्तय। प्रतिकूला 5परवादयो वाक्यमात्रगता। अ्रपुष्टार्थत्वादयोऽथंदोषा, रसशबद्रोकयादयो रसद्ो -या। पुने घ रसदोषा क्षत्र न प्रतिपादिता । इमे शबददोष इमे चार्यदोपा दरयम्र हरकि नियामकमिति चेद्दव्दपरिवृत्तिसहत्वामदश्य गुद्दाण, तथा दि यश्य शब्दुरयो पादान एव यो दोपो वर्तते सतुशब्दगतो दोष 1 शब्दपरिवतनेऽपि यो दोषो न नि चतते सोड्थगतो दोषो विज्षेय। श्रुतिकटुपदोपान एव श्रुतिकद्दोपसत्ता, श्रुतिकट्ठ पदानुपादाने तु न तरसत्तेति श्रुतिकददोष शरदगामी। अपुशयत्वाद्यर्थंदोपेपुस तद यंवाचकपदान्तरेपि स दोपोन निवतत इति तेषामर्थदोपता स्व्रीक्रियते। क्म्र अन्धे श्रुतिकट् वादि अन्यसगतान्ता विशतिदोषा पदगता । मतिकूलायरादि भमतार्था न्तरान्ता भष्टादश दोपा वाक्यगता। अपुष्टार्यादि विरुद्ान्योन्यसगत्यन्ताश्षतुर्दश दोपा अर्थमात्रगामिन हत्यत्र सक्षेप । व देश्यप्रतीतिप्रतिबन्ध कताव च्छेदकरव दोपसा मान्यटसणम्। उद्देश्याप्तीतिश्न कापि रसविधयिणी कापि चार्थगोचरा। रसवति काय्ये व साविलम्धिता रसापक पंशून्या घ यत्र स्यापत् दोषामाव 1 नीरसे च काव्ये साडविलग्बिता, अर्थचमरकारिणी घ यम्र भवेषत्र न दोष । एतदुभयविरुदृत्व एव
ये दोनों प्रकार के दोष पद, पदाश, वाक्य, वार्क्याश, शर्य, प्रबन्ध और रख इन सातों स्थानों में रहते हैं। श्रुविकद्ध प्रमृति दोप से लेकर अन्यसगत दोप पयन्न बीद् दोप पदगत, प्रतिकूलक्षरादि दोप से अमतार्थान्तर दोष तक अट्ठा रह वाक्यदोष, अपुषर्यादि दोष से विरुद्धान्योन्यसगति दोष तैक चौदद दोप अर्थगत इस भ्रन्य में बताये गय हैं। जो दोष शब्द के रहने पर रहे और उस शब्द के न रहने पर न रहै वह दोप शब्दनिष्ठ (शब्द में रहनेवाला) माना 1 जाता है। और जो दोप शब्द के न रहने पर भी रहै उसे अथगत (शर्ध में रहने वाला) दोष कहते हैं। जो प्रधान विषय के ज्ञान में बाघा डाले उसे दोप कहते हैं। यह दोप का परिष्कृत लक्षण माना है। जहा सरस काव्य में रस की प्रताात शीघ्र हो और चमत्कार से युक को वहा दोष नहीं होता और जहा नीरस काव्य में अ्रथ की प्रतीति शीम्र हो और चमत्कार से युक्त दो वहां भी दोर नहीं होता । क्यों कि दूपित सरस काव्य में कहीं रस को प्रतीति ही नहीं होती तो कहीं
Page 58
२४ चन्द्रालोक: भवेच्छरतिकटुर्वर्ण: श्रवणोद्वेजने पट्ट:। संचिद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥२॥
दोपत्वम्। यतो दोपयुक्तेपु काव्येपु कचिद्रसत्याप्रतीतिरेव, फचित्म्रतीयमानस्य रस स्यापकर्ष:, कचिस् विलम्यः। एवं नीरसकाव्येपु दूपितेपु क्चिदर्धत्य मुख्यभूतस्या प्रतीतिरेव, कचित्तस्याचमत्कारिता, फचित्तत्य विलम्बेन प्रतीतिः। हत्थ रसप्रधानेपु लर्थप्रधानेपु च काव्येपु दूपितेपु सत्सूददेश्यप्रतीतिविघातकता व्यकेव। साघ विघात कता केपांचित्साछात, केपाज्जिथ दोपाणं परम्परयेति यथायथसूलम्।।१॥ अथ पददोपेपु श्रुतिकटं दोपमाह-भवेदित्यादिना। श्रवणयो: कर्गचोरुद्वेजने खेदोहपादने पट्ट: समर्धो वर्ण: शब्द: श्रुतिकटदोपो भवेत् स्थात। श्रुष्यो: कट्टः श्रुति कटुर्दुःश्रद इति भावः। परुपदर्णतया श्रवणसेदोह्पादकत्वं श्रुतिकटुत्वमिति तल्लप णमू। उदाहृग्णं तु 'भवेच्छृति' इतीदं पदमेव ज्ञेयस्। चकार-छकार-रकारवर्णसं योगस्य परुपवर्णतया दुःश्रवतया च श्रवणखेदोहपादकत्वात्। चत् पदं व्याकरण वरुद्वं पाणिनीयादिव्याकरणासिद्वं तत् प्युतसंस्कृतिदोषं संविद्धते जानन्ति। अत्र 'वेतेवि भापा' इत्यनेन चैकल्पिको रुढागमः । च्युता संस्कृतिर्व्याकरणसंस्कारो चस्मिस्तत पदं च्युतसंस्कृति। व्याकरणासिद्धत्वं ्युतसंस्कृतित्वमिति तल्लरणम, 'तंविद्धते इति पदं चोदाहरणम्। सम्पूर्वकाद विद्धातोः 'विदिपच्छ्वित्वरतीनामुपसंख्यानन्
विलम्ब से प्रतीति होती है और कहीं उस प्रतीति में चमत्कार नहीं रहता। इसी प्रकार नीरस काव्य में दोप होने पर कहीं अर्थ की प्रतीति हो नदीं होती तो कहीं उस प्रतीति में चमत्कार नहीं रहता अथवा कहीं उस अर्थ की ठीक २ प्रतीति में चिलम्ब हो जाता है। इस प्कार रसप्रधान काव्य में तथा अर्थप्रधान (नीरस) काव्य में दोष होने से उकत कारणों के अनुसार मुख्य विपय के ज्ञान में वाधा हो जाना हो दोष कहा जाता है, यह दोष का स्पष्टीकरण हुआ॥ १॥ अव पददोषों में पहिले श्रुतिकद्दोप का निरूपण किया जाता है-कानों को कठोर प्रतीत होने वाले चर्ण को श्रुतिकट्दोप कहते हैं। जैसे इसी क्लोक में 'भवेच्छति' यहां पर चकार, छकार' रकार के मिलजाने से कानों में कटुशब्द की प्रतीति होती है; अतः यहां श्रुतिकददोप है। जो पद व्याकरणशास्त्र से सिद्ध न होता हो चहाँ च्ुतसंस्कृति दोष होता है। यथा इसी श्लोक में 'संचिद्रते' यह पद व्याफरण से अ्शुद्ध है, क्योंकि परस्मैपदी विद् धातु के सम् टपसर्ग लगाने पर 'विदिप्रच्छित्वरतीनामुपसंख्यानम्' इस वार्तिक से जो आत्मनेपद का
Page 59
मयूख ] संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेत: । २५
अ्म्र युक्त दैवतादिशन्दे पुंद्िद्गतादिकम्।
इति वार्तिकेनात्मनेपद विधानेपि 'समो गम्यृद्ध्रिम्याम्' इस्यनेनाकर्मकश्व पव तद् भवति नान्यथा। क्षत्रतु सकमकोऽय धातु, अतोडन व्याकरणलस्षणद्दीनस्वारच्युत- सस्कृतित्व विज्ञेयम्॥ २॥ अव्रयुक्तत्वमाह-अप्रेस्यादिना। दैवत आदिरयस्य स दैवतादि, स चासौ शन्द-
सातरवेऽपि कव्यानादृतत्वमप्रयुक्तखवम्। तथा विधक विसमयातिकमणप्योजनानुस धानव्याकुळतया विल्म्बेनार्थप्रस्यायकत्वमत्र दूषकताबीजम्। यथा टैवतशब्दस्य पुज्ञिद्गतापि कोशादी 'दैवतानि पुसि वा' इस्यादिना प्रतिपादिता तथापि काव्ये देव तशब्दे नपुसकलि्द्रतैव प्रयुज्यते कविमिरिति तश्य पुत्ि्वे प्रयोगत्व काव्याना दृततयाऽप्रयुक्तवम। यथा या 'भाति पद्म सरोवरे' इत्यम्र पद्मशब्ध 'वा पुसि पद्म म्' इति कोपप्रामाण्यापुलिक्गे प्रसिद्धोऽपि काव्येडसी पुन्निङ्वतयाऽत्वीकृत मन् पुल्िक्कताप्रयोगभाग दोपतमापयते। काव्ये पदमशब्दो नपुसकलिक्क पत्र प्रयुन्य त इति नपुसक लिद्गतापरितयागेऽत्र पद्मशब्दो दुष्टो थमकादिप्रयोजनसखे दुष्टता
विधान है वह 'समो गम्यच्छिभ्याम्' इस सून से संविद् धातु के अकर्मक होने पर ही होता है, अन्यथा नहीं। यहाँ 'सविद्रते' का प्रयोग सकर्मर है, अतः वह व्याकरण से श्रशुद्ध होने के कारण च्युतसस्कृति कहा जाता है॥२॥ अप्रयुक्त दोप का विवेचन किया जाता है- देवत आदिशब्द का पुलित् में प्रयोग करना अ्प्रयुक्त दोष होता है। अ्रमर- कोष में 'देवतानि पुति वा' इस कथन से देवत शब्द को पुक्षिन्न भी बतलाया है। किन्तु काव्य में दैवतशब्द का नुसक लिन्ग में ही प्रयोग किया जाता है। अत काव्य में देवतशब्द का कोप के कथनानुसार पुल्िद्न में यदि कोई प्रयोग करैं तो वह अप्रयुक्त दोष होता है। इसी तरह 'वा पुसि पद्मम्' इस कोष के कथन से पद्म शब्द को पुक्ि्न करना भी दोप है। क्योंकि कविसम्प्रदाय पद्म शब्द का नपुसकलित में ही प्रयोग करता आया है। तात्पर्य यह हुआ कि काप और व्याकरणादि शास्त्रों से बतलाये गये दो प्रकार के लिक्ों में से जिस लिन्न का काव्य में प्रयोग आता हो उसी लिन्न के प्रयोग से अप्रयुक्त दोप नहीं
Page 60
२६ चन्द्रालोक: [ द्वितीयो
असमर्थ तु हन्त्यादेः प्रयोगो गमनादिपु॥ ३॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्त: कुटिलकुन्तलः। निहतार्थ लोहितादौ शोणितादि प्रयोगतः ॥४॥
इत्यनवप्म् । अममर्थत्वसाह-असमेति। इन्त्यादेः 'हन-हिंलागत्योः' इत्यादिधा- तोगमनादिपु गमनक्िकियादिपु प्रयोगोऽसमर्थाख्यदोपो भवति। विवच्वितार्थपरि- पटितत्वे सत्यपि तदर्थप्रतिपादनाशकतत्वमसमर्थत्वम्। यथा 'स हन्ति हन्त का न्तारे' हत्यत्य 'स कान्तारे वने हन्ति गच्छति' इत्यर्थः। अत्र 'इन-हिंसा गत्योः' इत्यनेन हन्धातुर्गमनार्थे परिपठितोऽपि गमनरूपार्थबोधनेऽ्ञकत हत्यस्या- लमर्थदोपता। पद्धतिजघनजसादिपु रामनार्थत्वाद्धन्तेर्गमनार्थे पाठ इति रहत्यम्। हन्धातुर्हननार्थबोधशक्तो गमनार्थे त्वशक इत्यसमर्धता। अर्थानुपस्थितिर्दृपक ताबीजम्॥ ३॥ असमर्धदोपोदाहरणमाह-स इन्तीत्यादिना। कुटिला वक्रा: कुन्तला: केशा यस्व स तादृशः । सोऽनुभून: कान्तः प्रियः कान्तारे वने हन्ति गच्छति इति हन्त खेदे। अत्र हन्धातुगमनार्थे पठितोऽपिन गमनार्थघोधनतामर्हति। हन्धातोर्गमनार्थ वाचकता पदतिजक्लाजघना दिप्वेव वर्तते नान्यत्रेति शक्तिनियमात् हन्ातोर्गमनार्थ प्रयोगोऽसमर्थदोपभागू भवति। निहृतार्थत्वमाह-निहतेति। गगार्धवाचके लोहि तादिशब्दे वाच्चे शोणितादिशब्दप्रयोगात् निहतार्थदोपो भवति। विरलप्रयोगतया-
होता, अन्थथा दोप होता है। असमर्थदोप वतलाते है-हन आदि धातुओं का गमनार्थ में प्रयोग करना अ्र्रसमर्थ दोष है। तथापि दन धातु के व्याकरण में हिंसा और गति ये दोनों अर्थ बतलाये गये हैं तथापि हन धातु का हिंसा में ही प्रयोग किया जाता है। अ .: दन धातु का गति में प्रयोग करना असमर्य दोप है। अर्ात् हन धातु गति अर्थ के बोधन में असमर्थ है व्याकरण में जो हन धातु का गति अर्थ भी चतलाया गया है, वह अर्थ-पद्धति, जघन, जद्गा आंदि शब्छों में ही होता है अन्य साधारण स्थान में नहीं। हन धातु का गमनरप अथ में प्रयोग करने से अर्थज्ञान का न होना ही दोप होने में कारण है॥ ३ ॥ असमर्थ दोप का उदाहरण यह है-कुटिलकेशधारी प्रियतम गहन चन में जाता है, यह चड़े दुःख की बात है। यहां हन्ति शव्द का चनगमन रूप अर्थ में प्रयोग किया है। अतः यह असमर्य दोप का उदाहरण है। अब निदतार्थ दोप को
Page 61
7 मयूख ]
व्यनकत्यनुचितार्य यत् पदमाहुस्तदेव तत्। इयमद्भुतशारय ग्रकेलिकौतुरवावरी ॥५।।
इमिभूतोऽर्थोडभिधेयो यस्मिन्स तादशो दोष इति यावव। रागे वाब्ये लोहितादि शब्दमपहाय रुधिरार्थवा चक्शोणितादिपद्मयोगे निहतार्थदोपसत्ता । यतो हि शोणितपदस्य रुघिरे परसिद्वार्थता रागे 'वमसिद्धार्थतेति दोप। उमयार्थशब्दृत्व सत्यप्रसिद्धार्थप्रयोक्तृत्व निह्तार्थत्वम्। अममर्ये रर्थानुपस्थितिरत्र द्वितीयाथरय विर्लप्रयोगतया विलम्बेनाथवाघ इत्यनयोरभेंद्द । ४ ॥ अनुचितार्थ वमाद-यनकीति। यर्पद सुबन्ततिडन्तरूपम्।अनुचितश्रासावर्थ श्चेत्यनुचिनार्थसतमयाग्यार्थम्। वधनकि प्रकटयति। तदनुचिताथबोधक पद सदेवा
भवनि।अत् पदान्तरानपेतमनुचितार्थत्वम, विरुमममतिव्ृद्ोपे तु पदान्तरसापेद़ तथे स्यनयोरभेद्। अनुचितार्योदाहरणमाह-दयमिति। इय कामिनी। अन्दुतोऽद्सुतरम एत शासत्री वृक्षस्तस्यामे केलि कीडा तसथा कीतूहल यसया सा, सा चासी वानरी च
घनि बतलाता है-लालरग के वाचक लोहित शब्द को छोड कर उसकी जगह लालरग के बोधन में अप्रसिद्ध शोणित शब्द का प्रयोग निहतार्थ दोष होता है। अर्थात् किमी शब्द का अप्रसिद्ध अर्थ में प्रयोग करना ही निदतार्थ दोष होता है। प्रसिद्ध अर्थ से अप्रसिद्ध अ्ररथ जहाँ रुद् हो जावे वह निदतार्थ होना है। शोणितशक रुधिर अर्थथ में प्रसिद्ध है और लालरंग के अर्य में अप्रसिद्ध है। शत शोणितशब्द का राग रूप अर्य में प्रयोग करना निहृतार्थ दोष है। अ्रसमर्य दोष में अर्थ का ज्ञापन ही नहीं होता, यहा तो विलस्य से अर्थबोध होता है, यह दोनों दोपों में भेद जानना चाहिए।। ४ ।। अनुचितार्थ दोप कहते हैं-जो पद अनुचित अर्थ का बोध करावे, उसे अनुचितार्य दोष कहते है। वर्णनीय श्रथ में जो होनता बतलावै, वह अनुचितार्थ दोष होता है। यह दोष कहीं वाच्य अर्य में दोप को, कहों अर्य को अनुपादकता को और कहीं अधम अर्थ का समर्थन करता है। अनुचितार्थ दोप अन्य पद की सहायता के बिना ही होता है। विरुद्धमतिकृत् दोष में दूसरे पदों की भी सहायता होतो है यह इन दोषों का भेद है। अनुचितार्थ का उदाहरण यह है-इयमिति।
Page 62
चन्द्रालोक: [द्वितीयो
निरर्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्। अर्थे विददित्यादौ दघदाद्यमवाचकम् ॥ ६॥
तादशी वरतते। इयं कामिन्यद्भुतकेलिकत्रीति भावः। अत्र कामिन्यां केलिकौतुका च्तिशयप्रनिपिपादयिपया कृता वानरीतवारोपस्तस्यां वैरुप्यं बोधयतीत्यनुनितार्थ स्वमत्र भवति ॥५॥ निसर्थकत्वमाह-निग्थकमिति। पुश्यतीति पूर्णमेवैकं सुख्यं प्रयोजनं यस्मिम्न त्तादशं पादासरभरणमात्रफलक्रम्। तु-हि.इत्यादि यस्मिस्तत् पदं तुहीत्यादि। आदि- पढेन चादिग्रहणम। निरगतोऽर्थः प्रथोजनं यस्मात्तन्निरर्थकं नाम दूपणं भवति। यत्र शरोके पादाप्षरपृर्तीच्छया तृहीत्यादिपदानि विनिवेश्यन्ते। तम्र तानि तुहीत्यादीनि पदानि निर्थकत्वदोपभाजि भवन्ति। पादाप्र संख्याभरणमात्रफलकत्वं निरर्थ कृत्व म्। यथा 'मु मानं हि मानिनि'अत्र दिपदं निरर्थकम् 'तस्यारथस्याविवरस्षितर्वात्। निरर्थकपदयुक्ते वच्तमि सहदयानां वैमुख्यम्, प्रयोजनानुसन्धानव्यग्रता वात्र दूष कताबीजम्। अत्र तुहीत्यादि लच्यम्। अवामकावमाह-अर्थ इति। विदधदित्यादी कुर्व दित्यादावर्थेडभिधेये यद दधद् आदं यस्मिस्तत् पदं दघदाद्यम् प्रयुज्यते तदा उवानकदोपो भति। यदुपसर्गसम्बन्धेन यो धातुर्यादिशार्थबोधकः, तदुपसर्गादि वि नैव तादृशार्थबोधकतया तत्य घातो: प्रयोगेऽताचकदोपः। विचच्ितार्थदोतकोप-
यह रमणी अद्भुतरसरूपीवृक्ष की शाखतराओों पर कीड़ा करनेवाली बानरी है। अर्थात् जिस प्रकार वानरी वृक्ष की शाखाओं पर श्द्भुत कीढ़ा करती रहती है, उसी प्रकार यह ग्मणो भी अ्रनेक प्रकार की सुरतकीठा से प्रेम करती है। वहां चानरी पद अ्रनुचितार्थ का चोधक है। कवि ने केलि-प्रियता बतलाने के लिये स्त्री में वानरी का आरोप किया था; किन्तु इस आरोप से कामिनी में वानरी के समान कुरपता का बोध होता है। श्तः इस पद में अनुचितार्थ दोप है॥। ५ ॥ निरर्थक दोष यह है-जहां पादपूर्ति की इच्छा से तु हि न् इत्यादि पद रम दिये जावे वहां निरर्थक दोप होता है। जिन शब्दों का अर्थ में उपयोग न ही, उन्हें निश्थक पृद कहते हैं। यथा 'मुख् मानं हि मानिनि' हें मानचनी ! तुम अपने अ्रदकवार को छोड़ दो। इस स्थान पर हि-पद का कोई अर्थ नहीं होता त्रतः यह निरर्थक दोप है। विद्वानों को निरर्थक वचन सुनने में उपेक्षा होती है यह दोप होने का निमित्त है। श्वाचक का स्वरप यह है-वि उपसर्ग-सहित वा-धान का 'करना' अर्थ हो जाता है। जहां वि उपसर्गरहित धा-धातु का करने अर्थ में
Page 63
मयूख ] सस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेत ।
घत्ते नभस्तल भास्वानरुणं तरुणै करे। एकाक्षरं विना भूम्रूक्ष्मादिकं खतलादिवत् ॥७॥।
यथा 'दुधाज् धारणपोषणयो' इति धातुव्युंपसर्गसहित एव करणार्ये चतते। नान्यथा। यदि घाधातो करणार्ये प्रयोग इष्यते तदा व्युपसर्गंसदितस्यैव तस्य प्रयोग ('विधत्त' दश्यादि) करणीय। चि उपसगरहितस्य तुन। तस्य धारणा यंकरवात्। यदि धारणार्थकस्य वि-उपसगरहितस्य घाघातो करणाथ प्रयोग स्यात्तदाऽवाचकदोपो मवति ॥ ६॥ अवाचकोदाहरणमाह-धत्त इति। भास सनयस्येति मारवान् सूर्य। तरुणै दैदीप्यमानै करे किरणे । नमस्तलमाकानम्। भरुण रकतधत्त करने। विपूर्वक एव धाधातु करणार्थे वत्तते। अ्रम्र सु केवल घाघातुरेत करणार्ये प्रयुक्त।स घ यु पसर्गरहिततया करणार्थावाचक इत्यम्रावाचकदोपता। यथा अधिके वाच्ये न्यूनप्र योगस्थावाचकर्व तथैव न्यूने वाच्येऽधिकप्रयोगस्याप्यवाचकखवमुद्त मित्य तिप्रसङ्ग स्यादित्याह पुकापमिति। एकमद्वितीयमसर यरिमस्तव्। भूम्रूद्मा आदयोयस्मि इनस् भूम्रचमादिक पद विनापहाय खतलादिना नुव्य सतलादियत् नमस्तलादिदुल तादि पदमप्यवाचकमू। अ्षयमाशय एकाचराणों भूम्रम्मादिशब्दानामम्रे क्रमेणतल युग तलादिशब दारना प्रयोगे सतिनावा चकर्वम्। किन्तु खदगुनमक्षादिशब्द्ानामप्रेतला
प्रयोग किया नावे उसे अवाचक दोप कहते हैं। अर्यात् जिस उपसर्ग के साहचर्य से जिस धातु का नो अर्थ हो उस उपसर्ग के बिना ही उसी अर्थ में उसी धातु के प्रयोग को अवाचक दोष जानना चाहिए॥। ६।। अ्रवाचक का उदाहरण देखिए-सूर्य अपनी नवीन किरणों से नमस्तल (श्रा काश) को सल बनाता है यहाँ वि उपसर्ग रहित धाघातु का बनाने या करने के अर्थ में ग्रयोग किया है अत श्रवाचक दोप है। यदि यहाँ घाघातु का प्रयोग विउपसर्ग से युक होता तो यह दोष नहीं होता। अधिक अर्थ के बोधन में मून शब्द का प्रयोग करना तथा यून अर्थ के बोधन में अधिक चर्णों का प्रयोग य दोनों ही अवाचकदोप के स्थान हैं। इनमें पहिला उदाहरण बतला दिया गया। दूमरा उदाहरण यह है-एक अभर वाले भू भ्रू, दमा आदि शब्दों को छोडकर सतल (आकाश) आदि शब्दों के समान नम आकाश, हु आदि शब्दों के साय
Page 64
२० चन्द्रालोक: [द्वितीयो
अन्छीलं घिविधं वीडाजगुप्साऽमङ्गलात्मना। दिप्रयोगेऽवाचकतैव। न्यूने वाच्येधिकप्रयोगात्। अत्रकाक्षरेपु तलादिप्रयोगे सुन्द रताविघातो दूपकताबीजम्। यथा भूभ्रूच्मादिशव्देपु तलयुगतलादिप्रयोगे न रम. णीयतात्निघात इत्यवाचकदोपता। सद्गुनभभादिपु तललतातलादिप्रयोगे न रमणी- यताविनाश इत्यस्त्यत्ावाचकत्वम्। एवं 'घत्ते' इस्यादिपूर्वोक्तोदाहरणे नभस्तलपदेड . प्यवाचकदोपतवं जेयम्। 'धत्ते' 'नभस्तलम्' इत्यनयोः पूर्वत्र विवक्षितार्थानुपस्थि तिरुत्तरत्र च सुन्दरताविघातेन वैमुख्यापादनं च दूपकतायीजम्। अप्रयुक्तनिहता- र्थावाचकदोपाणामसमर्थ पवान्तर्भावेऽपि प्राचीनसंप्रदायानुरोधाद भेद इति काव्य- प्काशादय: ॥।७। त्रिधा मिन्नमश्ीलमाह-अश्रीलमिति। सभ्यवशीकरणम्पत्तिः धीः।तां श्रियं लाति गृद्ातीति श्रील:। 'आतोऽनुपसर्गे कः' हत्यनेन कप्रत्ययः। कपिलादित्वाह्े फस्य लत्वम्। न श्रीलोऽल्ोलः। असभ्यार्थान्तरव्यअ्ञकत्वमश्रीलख्वम्। वीडा लज्ा, जुगुप्सा घृणा, अमङ्लमशुभं चात्मा स्वरूपं यस्य तेन। अर्थाद् बीढाजनकतया, जुगु प्साजनकतया, अमङ्गलातङ्कजन कतया चाश्रीलस्य भेदत्रयम्। उदाहरणमाह- तल आदि का प्रयोग करना भी अ्रवाचक दोप है। तात्पर्य यह हुआ कि एक अक्षरवाले भू, भ्रू, दमा प्रमृति शब्दों के आगे क्रम से तल (भूतल), युग (त्रू- युग), तल (दमातल) शब्दों के प्रयोग में अररवाचक दोप नहीं होता श्रर खर, हु, नभ आदि शब्दों के साथ तल (खतलआकाश) आदि शब्द के प्रयोग में अरवाचक दोप होता है। किस शब्द के साथ तल भादि प्रत्ययों का प्रयोग होता है और किस शब्द के साथ नहीं होता, यह कवियों के प्रयोग से जानना चाहिए। इस प्रकार 'धत्ते नभस्तलम्' यह श्लोक दोनों प्रकार के अवाचक दोप का उदा- हरण है। पहिले भेद में विवक्षित अर्थ की प्रतीति नहीं होती और दूमरे भेद में सुन्दरता का नाश होता है। यह दोनों में हेतु है। यद्यपि अप्रयुक्त, निहतार्थ और श्रवाचक इन तीनों दोपों का अन्तर्भाव असमर्य दोष में हो जाता है तथापि प्राचीन संप्रदाय के अर्परनुसार ये तीनों दोप अलग २ वतलाये गये हैं॥७॥ अश्लोल दोप का स्वरूप कहा जाता है-जो पद शसभ्य अर्थ का भी बोधक होचे, वह अश्लील दोप होता है। शोभायुक्त न होना अश्लील शब्द का अर्थ माना गया है। वह अ्लील म्रीटाजनक, जुगुप्साजनक और श्रमद्लज्ञनक होने के कारण तीन प्रकार का होता है। इन तीनों के क्रम से उदाहरण देखिए-
Page 65
मयूब ] सस्कृत हिन्दीव्यारयाद्वयोपेत । ३₹
आह्वादसाधनं वायु कान्तानाशे भवेत् कथम् ॥।८ ।। स्थादू द्वयर्थमिह सदिग्वं नद्या यान्ति पतत्निण।
साहादेति। कान्तानाशे रमणीवियोगे । वायु पवन। शाह्वादस्यानदस्य साधन निमित्त कथ स्याद् भवेद। अर्थारकान्ताविरहे मन्दपवनोऽपि नानन्दजनक इनि भाव। श्त्राह्मादसाधनपदेन पुरुपलि्द्धप्रतीत्या मोडाजनक्वम्, वायुपदेनापान- वायुपरतीरया जुगुप्साजनकश्वम् कान्तानाशपदेन च कान्तासरणरूपाथज्ञानेन व्राम झलजनकश्व मित्यत्र त्रिविधाक्लीटता। अक्षीलाथप्रतीत्या श्रोतुवैंमुख्यंदूपकताबीजम्। येपां पुन शिवलित्-सुभगा-मगिनी प्क्षाण्डादिशव्दाना लोके नाहीलतया पती तिस्तेयामुपादाने न दोष। यत्रामिधया विरुद्वार्थमतीतिस्तत्र विरुद्धमतिक्कृदच काश। पत्र च व्यअ्ञनया विरुद्धार्थपतीतिस्तव्राश्तीकावकाश इत्यनयोर्भेद । हास्ये शोके च गुणसा परामोतीत्यनित्योडय दोप ।। ८।। सदिग्घमाह-स्यादिति। इद काय्ये द्वावरयां यहिंमस्तद् द्वुपर्थम। एताइश पद सदिग्घास्य दूषण रयात्। द्वयर्थमित्युपलत्षणम्। तेनानेकार्थकपदोपादानेऽपि सदि
काता के नाश होने पर यह मद वायु आहराद का साधन (कारण) कैसे होथे। अर्थात् स्त्रीवियोग में मन्द २ वायु सुखजनक नहीं हाता किन्तु सताप- दायक होता है। यहाँ आ्रह्लादसाधन पद में साधन शब्द से पुल्लित् (उपस्य) की प्रतीति होती है, अत व्रीदाजनक (लज्ाननक) अल्लील है। वायु पद से अपानवायु की प्रतीति होती है, अत जुगुप्सा (घृणा) जनक अश्लील है। 'कान्तानाश' पद से कान्ता के लोकान्तरित होने की (मरने की) प्रतीति होती है, अत श्रमङ्लजनक अश्तील है। शिवतिन, सुभगा, भगिना, मझाण्ड आदि शब्दों से लाक में अशलील अर्थ को प्रतीति नहीं भानी जाती, अरत उफ पदों के प्रयोग में दोष न होता। अश्लील अर्थ होने के करण श्रोता उस अरय के सुनने में विमुख हो जाता है यह दुषकता में कारण है। जहाँ अभिघावृत्ति से द्वितीय अर्थ की प्रतीति होते वहाँ निरुद्धमतिकृत् दोष होता है और जहाँ न्यश्तना से अर्थातर का वोध होचे वहाँ अश्लोल दोष माना जाता है, यह दोनों दोपों का भेद है। अश्लील दोष हास्य और शोक में गुण हो जाता है अत यह अनित्य दोष है॥८ ।। सन्दिग्ध दोप का निरूपण किया जाता है दो या अ्रनेक अर्य के बोधक
Page 66
३२ चन्द्रालोकः [ द्वितीयो
स्यादप्रतीतं शास्त्रैकगम्यं वीताऽनुमादिवत् ॥।९।। ग्घाख्यो दोप: स्यादेव। संपूर्वकाद दिह-उपचये धातोर्भावे क्पत्ययः। अनेककोट्य- वलम्वितार्थवोधकतवं सन्दिग्धत्वम्। उदाहरणमाह-नद्यामिति। पतन्तमघोगददन्तं त्रायत इति पतथपप्: तदेपामस्तीति पतत्त्रिणः पक्षिणः। नधां सरिति यान्ति गच्छ न्ति। अत्र 'नद्याम्' इति पदं 'नदीदेशे गच्छुन्ति' 'दां स्वरगं न गच्छन्ति' हत्यर्थ दयप्रतिपादकमित्यत्र संदिग्धदोपत्वम्। नद्यामिति पदं सरित्पक्े सप्तम्यन्तम्, स्व० ्गार्थकपच्ते द्वितीयान्तमिति कोटिट्यात्मकज्ञाने सति संदिग्घदोपः। उद्देश्यनिश्चया. भावोऽत दूपकतावीजम्। अग्रतीतत्वरमाह-स्यादिति। वीता चासावनुमा व वीतानु मा वीतानुमानं तह्त्। शास्त्रेण सांस्ययोगा दिशास्त्रेणेक च तद् गग्यं ज्ेयं व शाञ्तै- कगम्यं सांख्यादिशास्त्रपरिभापितं पदमप्रतीत दूपण भवति। कोपाधप्रसिद्धरवे सति शास्त्रपारिभाषिकत्वमप्नतीतत्वम्।वीतानुमानं च सांख्यतत्वकीमुद्यां न्यायवार्तिक- तात्पर्यटीकायां च श्रीवाचस्पतिमिध्रण स्फुटीकृतम्। यथा सांख्यतर्वकामुद्यामाह- लिङ् लिद्विपूर्वकमनुमानम्। त्ठ द्विविध वीतमवीतं च। अन्वयमुखेन प्रचर्तमानं वि. धायकं वीतम् । व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तनानं निषेधकमवीतम्। इदमेव शेपवदुच्यते। चीतं च द्विधा पूर्वचत् सामान्यतो इष्ट चेति। दृष्टस्वलक्षणसामान्यविषयं पूर्ववत्। सदिग्ध दोष कहते हैं। जैसे 'नयां यान्ति पतत्त्रिणः' पक्षी नदी में जाते हैं। यहाँ पर 'नयाम्' पद के 'स्वर्ग में नहीं' तथा 'नदी पर' ये दो शर्थ होते हैं। इनमें कौन-सा अर्थ सुख्य समझा जावे यह यहां सन्देह होता है और सन्देद से सुखय अर्थ का बोध नहीं होता, इसलिये 'नद्ाम्' पद में सन्दिग्ध दोप है। नदी के अर्थ में 'नद्याम्' पद सप्तमी विभक्ति का है और स्वर्ग के शर्थ में वह हो पढ़ द्वितीया चिभक्ति का है। उद्देश्य का निर्णय न होना ही दूपकता में कारण है। त्ररप्रतीति दोप का निरूपण यह है-चीतानुमान आदि शब्दों की तरह केवल सांख्यादिशात्त्रों में प्रसिद्ध शब्दों के प्रयोग में अ्रप्रतीत दोप होता है। श्रर्यांत् कोशादि प्रन्थों में अर््रप्रसिद्ध तथा सांख्यादि शास्त्रों में प्रसिद्ध शब्द के प्रयोग में अप्रतींत दोप जानना चाहिए। जहां हेतु से कार्य का ज्ञान हो उसे अनुमान कइते हैं। सांख्यशास्त्र में वह अ्रप्रनुमान वीत और श्र्प्रवीत भेद से दो प्रकार का है । । 'यत्र धूमस्तन्र चहिः' जहां धूम है वहां वहि है इस अन्वयव्याप्ति से जह्दां अ्रनुमान हो उसे वीतानुमान कहते हैं। जहां व्यतिरेक व्याप्ति से कार्य के निषेध की प्रतीति हो उसे श्रवीतानुमान कहते हैं। चीतानुमान के पूर्ववत् श्रौर सामा- न्यतोदष् ये दो भेद हैं। श्रवीतानुमान का शेपचन् यह एक ही प्रकार है।
Page 67
मयूख ] संस्कृत-हिन्दी-व्याखयाद्वयोपेतः। ३३
शिथिलं शयने लिल्ये मच्चितं ते शशिथियि। मस्तपिष्टरुटीलोषटगल्लादि आ्म्यमुच्यते ॥१० ॥
यथा धूमाद्वह्वितवसामान्यविशेष' पर्वतेऽनुमोयते, तक्ष्य वद्विरवसामान्य विशेपस्यस्व- लक्षणं वहिविशेषो दष्टे रसवरयाम्। भदवएस्वलच्णसामान्यविषय सामान्यतो रर्ष वीतमपरम्। यथेन्द्रियविषयमनुमानमिति अ्षनतीतोदाहरण यथा-'यागेन दुलिताश य.'। श्रग्नाशयशब्दो वासनाथको योगशास्त्र एव मसिदो नान्यन। तच्छ्राखानमिन्न
शिथिलखवमाह-शिथिलमिति। पदाना शिथिळबन्धरव शिथिलरवम्। यया- यशिन अ्रयतीति शशिथि तस्मिन् शशिध्रियि तरसदो। ते तब। शयने पल्यङ्ग। मच्ित मे मनः। लिकयेऽलीयत । अत्र पदाना बन्चने शिविलावमिरयत्र शिथिलदो प.। आ्रग्यसवमाह-मरतेति। वाही का विचमरकारजनकश्य माम्यावम्। ग्रामादौ प्र सिद्धं वा आग्यम्। मस्तः पिष्ट कटी लोष्ट गस्श्रादियंत्य तद् पद महतपिष्टरटो लोषगझ्वादि। ग्रामे भव ग्राम्यमुच्यते। अयमाशय :- मरतादय: शब्दा मत्तचूर्णाद्न- नितम्बमृस्पिण्ड रपोलपदेवु आाग्या:। पद तावध्निविध मवति। प्राम्य नागरमुपना गरं चेति। विदुग्धमातपयोज्य नागरम्। ग्राम्थकस्तातिकरान्तमन्रास्नापरभावमुनना
अप्रतीत का उदाहरण यह है-'योगेन दलिताशय' योगकिया से अपनो विषय बासना को दलित कर दिया है। यहाँ पर आशय शब्द का विषयवासना रूप अरये कोश व्याकरणादि में प्रसिद्ध नहीं है केवल योगशासत्र में ही प्रसिद्ध है। अत यहाँ अप्रतीत दोष है॥९ ॥ शिथिल दोष का विवेचन यह है-जहाँ पदों के श्रवग में शिथिलतासी मालुम पड़े वहाँ शिथिल दोप होता है। इस दोष का उदाहरण 'शयने' यह शरोक है-चन्द्रमा के सदश स्वच्छ वा सुन्दर तेरी शख्या मेरे मन को अच्छी लगती है। यहाँ पदों के भ्रवण में शिथिलता प्रतीत होती है अत यहाँ तक् दोष वर्तमान है। पराम्यदोष यह है-ग्रामीणों की आ्रनन्द देनेवाले मस्त, पिट्, कटी, लोष और गल्लादि शब्दों के प्रयोग में प्राम्य दोष होता है। भ्राम्य, नागर, *उपनागर ये तीन पद के भेद हैं। जो पद श्राम में प्रसिद्ध हो वा श्रमीणों को आानन्ददायक हो उसे आाम्य पद कहते हैं। जो नगर में प्रसिद्ध हो अथवा नाग- रिक जनों को आनन्दकारी हो उसे नागरशब्द कहते हैं और जो शब्द न प्राम्य ३ च० लो०
Page 68
३४ चन्द्रालोक [द्वितीयो
नेयार्थ लक्षणात्यन्तप्रसरादमनोह्दरम् । हिमांशोर्द्दारविक्कार जागरे यामिका: कराः ॥ ११ ॥
गरम्। वाही का दिचमाकारजनकतवं ग्राम्यम्। अयमनित्यदोपः। तेन विदूपकादौ वक्तरि न दोपत्वम्। हास्ये चास्य गुणत्वम्॥ १० ॥ नेयार्थत्वमाह-नेयार्थमिति। लक्षणाया लक्षणावृत्या अत्यन्तप्रसरादाधिक्याद्य. दमनोहरत्वमसुन्दरत्वं तक्षेयार्थम्। नेयः स्वकल्पनयान्यथा प्राप्योडर्योडभिधेयो य. स्मिस्तत् पदं नेयार्थम्। अयमाशयः-सति मुख्यार्थवाधे सति घ रुढिप्रयोजनान्य- तरहेतौ लक्षणावकाशो भवति। यम्र तु रुढिप्रयोजनान्यतरहेतुं विनैव लक्षणा क्रियते तत्र नेयार्थदोप: प्रथमः। द्वितीयश्व लछ्तणाप्रयोगाधिक्ये सति भवति। उदाहरण- माह-हिमांशोरिति। हारेण कामिनीमुक्तहारेण यो धिफारस्तेन चन्द्रस्य जागरो जागरणं तत्मिन्। यामिका हिमांशोश्वन्द्रस्य कराः किरणाःसन्ति। चन्द्रकिरणेभ्योड प्यधिका कामिनीमुक्तहारशोभासीदिति भावः। अत्र धिक्कारयामिकादिपदेपु लक्ष- णाया आधिवयं स्फुटमेव। लक्षणायां च रुढिप्रयोजनान्यतर हेतुसन्भावोऽपि नास्तीति नेयार्थदोप:। रुढिप्रयोजनान्यतर हेतुशून्यलक्षणात्वं नेयार्थत्वम्। शब्दवृत्यभाचेना र्थानुपस्थितिर्दृपकताबीजम् ॥११॥ हो तथा न नागर हो उसे उपनागर शब्द माना है। विदूषक की उत्ति में तथा हास्यरस में यह दोप गुण माना जाता है अपरतः यह अनित्य दोप है॥। १० ॥ नेयार्थ दोप वतलाया जाता है-लक्षणावृत्ति की अधिकता से जहाँ सुन्दरता का विनाश होवे वहाँ नेयार्थ दोप होता है। अपनी कल्पना से अर्थ की खींचतान को नेयार्थ कहते हैं। तात्पर्य यह हुआ कि-प्रधान अर्थ में वाधा आने पर रूढि औौर प्रयोजनरूप निमित्त से प्रधान अर्थ से सम्बन् रखने वाले दूसरे शर्थ की प्रतीति को लक्षणा कहते हैं। जहाँ रूढि और प्रयोजनरूपनिमित्त के बिना ही लाक्षणिक शब्द का प्रयोग हो वहाँ प्रथम नेयार्थ दोप होता है। लाक्षणिक शव्दो की अ्धिकता में नेयार्थ का दूसरा भेद है। 'हिमांशोः' शोक नेयार्थ का उदाहरण है-चन्द्रमा के किरण मुकाहार की स्वच्छता से तिरस्कार को प्राप्त चन्द्रमा के जगरण (चौकसी) में पहरा देने का कार्य करते हैं। अर्यात् कामिनी के मुक्ताहार की शोभा चन्द्रमा की किरणों से भी अधिक है। यहाँ द्वार, धिकार, यामिक आादि पदों में रूढि प्रयोजन हेतु के बिना लक्षणा की गई है अ्रतः यहाँ नेयार्थ दोप है। ११॥
Page 69
मयूस: ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेव:। ३४
हरिप्रियापितृवधू पवाद्दप्रतिमं वचः ॥१२॥ अविमृष्टविधेयांशः समासपिहिते विधौ। विशन्ति विशिख प्रायाः कठाक्षा: कामिनां हृदि।। १३॥
किष्टखमाह-क्विश्टमिति। यदीयोऽधों वाच्योऽर्यः। अर्थश्रेण्या निश्रेरणि पर भरासृस्छृति गच्छति तत् किष्टम। अर्थपरम्परया स्वतपतातर्यार्यकप्यायकतवं किशखम्। यथोदाहरति-हरीति। हरेः प्रिया लद्मीस्तस्याः पिता समुद्रर्तरय वधूगंक्का तरयाः प्रवाहप्तिमं प्रवाहतुल्य गङ्गापवाहतुक्ष्य से तब वचो वचनमरति। गझ्मापन्राइसदशं ते वच इति वत्तर्ये इरिप्रियेति विस्तरस उच्तम्।अन्र समरतपदः गतो दोप। कन्न विलम्बेनार्थंप्रस्थाय करवं दूधकताधीजम् ॥ १२॥ अ्विमृष्टविधेयांशत्वमाह-अविमृष्टेति। विधौ विधेये समासेनेतरपदसम्पद्धेन पिहित आच्छादिते सति। न विमृष्टप्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यस्मिन्सोऽवि- मृष्टविधेयांशो दोपः। हुतरविशेषगखवेन निर्दिष्टविधेय कत्वमविमृष्टविधेयां सस्वम्। उदाहरति-विशन्तीति। विशिसमाया वाणतुत्याः कटावतिशयितावचिणी यम् सा, कटमसति व्यामोतीति वा कटास ते कामिनां हृदि मानसे विशन्ति प्रविशन्ति। कटाला वाणवत्मविशन्तीति माक:। अ्त् कटाप्मुद्दिश्य विशिस्वस्पवेशो विधेय:। विशिस शब्दश्व कटापविशेष गखेनोपात. मायवशब्देन समस्वद्र न प्रवेशनक्रियाया
किष्ट दोष यह है-जहाँ निरन्तर अर्थ को परम्परा होवे वहाँ क्विष्ट दोष माना है। बहुत सी अर्य-परम्परा से जहाँ बहुत कम तात्पर्य निकले नहाँ उक दोष का अवकाश है। 'हरिप्रिया०' पद इसका उदाइरण है-हरिप्रिया लद्षमी के पिता समुद की बधू गद्गा के प्रवाह के सदश तेरा दाक्य है। गगा के समान निरमल आपको चाणो है। इस ोड़े से अर्य के लिये 'इरिप्रिया' इस बहुत यड़े पद के प्रयोग में क्विष्ट दोप है। वितम्ब से अर्थ की प्रतीति होना ही दूपकना में निमित है।। १२ ॥ श्रविमृष्टविधेयांश का निरपग किया जाता है-इूपरे पद के साथ समास करने से जहाँ प्रमान पद की प्रतीति स्फुट न हो वहाँ उक दोष होता है। यथा बाण के समान कान्ताओं के कटाक्ष कामी पुरुषों के हृदय में प्रविष्ट होते हैं। कठाक्ष याण के समान प्रवेश करते हैं अर्थात् तीचग हैं यह यहाँ कृदि का अभिशेत
Page 70
३६ चन्द्रालोक: [ द्वितीयो
अपराधीन इत्यादि विरुद्धमतिहन्मतम्।
तदेव दूपणम्। 'अनुवाध्यमनुवरवैव न विधेयसुदीरयेत' इति नियमात्। विधेयानु पपत्तिर्दृपकताबीजम्॥ १३॥ विरुद्वमतिकृत्वमाह-अपरेति। वर्णनाविषयार्थविरुद्वप्रतिपादकत्वं विरुद्वमति- दवत्वम्। वथा-अपराधीनशव्द: पराधीनाभावे वर्णितोऽप्यपरस्यान्यस्याधीनोऽपरा- धीन इति पष्टवा विरुद्वां प्रतिफूलां मर्ति करोतीति दोपोडयम्। संदिग्धेतुन विरुद्वार्थ प्रतीतिरिति भेदः। विल्द्वार्थश्रवणेन श्रोतुर्वमुख्यमिह दूपकतायीजम्॥ अन्यसंगतत्व. माह-अन्येति। अभिमतार्थस्यान्य विशेषणत्वप्रत्यायकत्वमन्यसंगतत्वम्। उदाहर- ति-उत्तुद्रेति। उत्तक्चुन्नती ह्ारशोभिनी मुकाहारसुन्दरी च तौ पयोधरी स्तः। अत्रोत्तङ्रपदार्थस्य पयोधरपदेन संबन्धोडभिमतःसच समासे सति ह्वारपदेन सम्बद्द:
अर्थ है। इस अर्थ की प्रतीति विशिखशब्द का प्रायस् शब्द के साथ समास करने से और उसी को कटाक्ष का विशेषण बना देने से स्पप्टरूप से नहीं हो रही है। अतः यहाँ अरविमृष्टविधेयांश दोप है। द्देश्य और विधेय के पौर्वापर्य न रहने पर भी यही दोष होता है। प्रधान वस्तु की प्रतीति न होना ही दूपकता में कारण है॥। १३ ।। चिरुद्धमतिकृत् दोष का न्वरूप यह है-वर्णित विपय के विरुद्ध प्रतीति करानेवाला दोप विरुद्धमतिकृत होता है। जैसे वह किसी के अधीन नहीं है अपि तु स्वाधीन ही है इस अरर्थ को वतलाने के लिये कवि ने 'अपराधीन' शर्थात परावीन नहीं इस पद का प्रयोग किया। यहाँ पर 'अपराधीन' पद से अपर याने श्रन्य के त्रधीन (परतन्त्र ) इस विरुद्ध अ्र्थ की प्रतीति दोती है। श्रतः यहाँ उक्त दोप है। सन्दिग्धदूपण में विरोधी अर्थय की प्रतीति नहीं होती इसलिये यह दोष ससे भिन्न माना गया है। विरोधी अर्थ के भ्रवण से श्रोता को वद् रुचिकर नहीं होता यह दोप होने में कारण है। अन्यससत दोप यद् है-अभि- प्रेतपद का किसी अन्य के साथ सम्बन्वज्ञान हो वहाँ अन्यसप्गत दोष होता है। 'टत्तुम दारशोभिपयोधरी' यह इसका उदाहरण है। उस कामिनी के हार से शोभित टजत पयोघर हैं। यहाँ उत्तुमपद का पयोधर पद[के साथ सम्बन्ध कवि को
Page 71
· मयूम्बः ] सस्कृत-हिन्दी व्याखयाद्वयोपेवः।
रसादयनुचिते वर्णे प्रतिकूलाक्षरं विद्ुः। न मामङ्द जानासि रावणं रणदारुणम् ।। १५।।
प्रतीयत इत्यवान्यसंगतस्वम्। समाससनेहेन बोधविलम्यो दूधकताबीजम्। रिल. ष्टाविसृष्टविधेयांशविरुद मतिकृदसगतदोपश्रवारः समासमात्रणाः। अन्यसगतरत काव्य प्रकाश्ादिमतेऽविमृष्ट विधेयांशान्तर्गतम्।।१४॥ एवं विंशतिपद् दोषानुकवा वाक्यदोपेपु पतिकूलासरत्वमाठ-रसाघ्येति। बणेड परे रसादीनां भद्वारादिरसाना मनुचितेऽनह सति प्रतिफूलानि विपरीतानि अपराणि चर्णा यस्मिस्तस् प्रतिकू लाघर दूधगं विदुर्जानन्ति। शद्गारादीमधुराप्रसादवती रचना, वीरादाबोजस्यिनी रचना अन्थेधु प्रतिपादिता। सति घ तद्वैपरीस्ये प्रतिकूषचरदोप इति भाव: रसाननुगुणवर्णवं परतिकूलासरस्वम्। उदाहरति-न मामिति। हेअलद खालिपुत्ररणे सगरे दारुण कर्कशं मां रातग दशानन खव न जानासि नावगच्छसितत यव घ सवमौदव्य प्रसटयसीति शेपः।अन्न प्रतिपाधे वीररसे वीररसोनिता परुपवर्ण
क्भिप्रेत है किन्तु समास में उत्तुन्नपद और पयोघरपद के मध्य में ह्वारशोभिपद रखने से उत्तुत् पद का हार के साथ सम्बन्ध हो जाना है। अत यद अन्यसह्त का उदाइरण है। समास करने से असली ज्ञान में सन्देह का होना ही दोपत्व के प्रति कारण है। इस दोप की काव्यप्रकाश में अविमृष्टविधेयोश के अन्वर्गत माना है। क्िष्ट, अविमृष्टविधेयाश, चिरुद्धमतिकृत् और असंगत से चारो दोप केवल समास के कारण ही होते हैं।। 1४ ।। इस प्रकार बीस पद दोषों का निरूपण करके वाक्यदोषों में प्रथम प्रति- कूलक्षर दोप बतलाया जाता है-जारादि रसों के विरोधी अक्षरों के होनेपर प्रतिकूलाक्षरदोष होता है। मग्ाररस में कोमल, मधुर और प्रसादवाले अक्षर होने चाहिए और चौररस में ओजस्वी, विकट, सयुक और कर्कश अक्षर होना जरूरी है। यह प्रन्थों में बतलाया गया है। इस कयन से विपरीत अक्षर होनेपर अर्यात् शदर में मधुर तथा कोमल अक्षर न हों और ओजस्वी अर्थात् कर्कश अक्षर हों तथा वीररस में विकद वर्ण न हों किन्तु मधुर, कोमल हो तो प्रतिकूलाक्षर दोय होता है। हे अमद । रण में भयंकर मुझ रावण को नहीं जानता है। इसी लिये तू इतनी वद्धतता प्रकट करता है। यहां वीररस के वर्णन में उस के अनुकूल शोजस्वी, विरट अक्षर नहीं है किन्तु शव्ञारोचित कोमल अपरों का विन्यास किया गया है
Page 72
३८ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
यस्मिन्नुपहतो लुप्तो विसर्ग इहद तत्तथा। कुसंधि: पटवागच्छ विसंधिर्नृपती इमौ ॥ १६॥
वती रचना नास्ति। अपि तु शद्गारोचिता कोमला रचनातस्वीकृतेति प्रतिकूलाप्र दोप:। प्रतिपाधरसाप्रतीतिर्दृपकतावीजम् । मधुरादिपज्रचना एव वृत्तयः। ताश्राग्रे पष्टे मथूखे २३-२६ श्लोकेपु दष्टव्याः ॥। १५ ।। उपहृतविसर्गत्वलुप्तविसर्गतवे आाह-यस्मिन्निति। यस्मिन्काव्ये। 'उपहत उप. घातं प्राप्त उत्वं प्राप्त इति यावत, लप्तश् लोपं प्राप्तथ्र विसर्गो विसर्जनीयः 'अ:" हत्यचः परो बिन्दुद्वयरूपो वर्णो यस्मिस्तत् पदम्। हए दोपकथने तथा तेनैव प्रकारेण तद् दूपण मुपहृत्तविसगं लुप्टविसगं चाहुयुघाः।अयमाशयो यत्रानवर तमुपहृत विसर्गता लुप्तविसर्गता च स्यात्तत्र तन्नामानावेव दोपी भवत दति। इदमेवानयोरुदाहरणम्। 'उपह्तो लुप्तो विसर्गः' इति वाक्यमुपहृतविसर्गोदाहरणम्। 'हशिघ' इति सूत्रेणो कारादेशात्। 'विसर्ग दह तत्तथा' इति वाक्यं च लुप्तविसर्गोदाहरणम्। 'भोभगो अघोअपूर्वस्य योऽशि' द्ति सूत्रेण रो: स्थाने यकारादेशे 'लोपः शाकल्यस्य' ृत्य नेन च तक्लोपे (यकारलोपे) लुप्तविसर्गत्वात्। अत्राकार प्रश्लेपादिनाऽन्यार्थ प्रत्या- यकता दूपकताधीजम् ॥ कुसन्धितव विसन्घित्वे आाह-कुसन्धिरिति। सन्धिवैरुप्यं
अतः प्रतिकूलाक्षर दोप है। वर्णनीय रस का ज्ञान न होना ही दूपकता का कारण है। मधुरा, म्रौढा, परुपा, ललिता और भद्रा ये पांच प्रकार की रसानुकूल रचनाएँ प्रसिद्ध हैं॥ १५ ॥ उपहृतविसर्ग और लुप्तविसर्ग ये दोनों दोप वतलाये जाते हैं-जहां विसर्ग को उकार होके उसके स्थान में शरकार हो जाव और जहां विसर्ग का लोप हो जावे वहां कम से उपदृतविसर्ग और लुप्तविसर्ग ये दो दोप होते हैं। अर्थात् विसर्ग को जहां शकार हो जाता है वहां उपहृतविसर्ग और ज़हां विसर्ग का लोप हो जाव वहां लुप्तविसर्ग दोप होता है। तात्पर्य यह है कि जहां विसर्गों को उकार अधिक हो अथवा उनका लोप अधिक हो वहां ये दोनों दोप होते हैं! 'उपहतो लुपो विसर्गः' यहां दोनों जगह विसगों को 'हशि च' इस सूत्र से रु को उकार आदेश हुआ है अ्तः यह उपदृतविसर्ग का उदाहरण है। 'विसर्ग इद् तत्तया' यहां विसर्ग का लोप हो गया इसलिये लुप्तविसर्ग दोप है। इन दोनों दोपों में क्रंम से श्रकार तथा एकार आदि की मिलावट हो सकती है अतः ये ही दोप के निमित हैं।। कुसन्धि और विसन्धि ये दोनों दोप ये हैं-जहां सन्घिद्वारा अश्लीलता और किटता
Page 73
मयूग ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. । ३६
कुसन्धिशम। वैरुप्य चाक्ोदतया किष्टस्वेन च भवति। यथा है पटो हे दष ! स्मन्रागस्तेति पदे 'पटवागच्छ' इति सन्धावश्ीळलवेन कुसन्धित्वम्। क्िष्टतवेन व यत्र कुसन्धित्व तदुदाहरण यथान्यत् 'उ्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्वव- स्थिति। नाम्रजु युज्यते गन्तु शिरो नमय तन्मनाक' इश्यादि ज्ञेयम्। सं्ध्यभावो विसन्धित्वम्। स घ द्वेधा शास्त्रीय ऐच्छ्रिकश्र। 'सदितैकपदे नित्या, निर्या धातूपसर्गयो। नित्या समासे वाकये तु सा विवसानपेवते हत्यादिनोक्त शास्त्रीयो विसन्धि। अयमपि मकृतिभावोत्पन्न 'पूर्त्रत्रासिद्धम्' हशयनेनासिदहेतुकश्चेति दविया। 'सृपती हमौ' इत्यत्र 'ईदूदेद्द्विवचन अगृद्यम' हत्यनेन प्रगृद्यसज्ञारया सत्या 'प्लुतमगृद्या अ्चति नित्यम्' इत्यनेन प्रकृतिभावे विसन्धिस्वम्। असिद्धह्वेतुरुविसन्धेरदादरण यथा-'तत उदित उदारहारहारि' हत्यादि। प्रम्न 'होप शाकल्यस्य' ह्त्यनेन यकारलोपे सत्यपि 'आरहुण' इश्यनेन शुणसम्भावनार्या 'पूर्वत्रासिद्धम्' हूस्यनेन गुण प्रति यकारलोपस्वासिद्ववाज्र गुपा देश। तेनानासिद्ध हेतको विसन्धि। ऐच्छ्रिको विसन्धिय्व सकृदेव दोष । शास्त्रीप- श्रासककृसकरणे दोप इति ज्षेयम्। यन्धनशरैथिल्यमन दूपकताबीजम्॥ १६॥
होवे वहा कुसन्धि दोप होता है। जैसे हे पटो आगच्छ' (ओ चतुर। यहा आवो) इस वाक्य की 'पटवागच्छ' ऐसी सधि करने में अश्लीलता क्विश्ता आ गई है अरत यदा कुसन्धि दोष है। जहा रुधि न को जाचे वढा विसन्धि दोष होता है। जहा अपनी इच्छा मे सन्धि न की जावे वढ़ा सवया दोप है और जहा शास्त के आज्ञानुसार सन्धि का अभाव हो और वह अधिक स्थानोंपर हो पहा भी दोप माना जाता है। व्याकरणशास्त्र में दो प्रकार से सन्धि का निषेध लिखा है। एक तो प्रमृह्य की प्लुतसज्ञा होने पर प्रकृतिमाव का होना, दूसरा 'पूर्वनासिद्धम्' इस सून से 'तत उदित' इत्यादि स्थानों पर गुण आदि का निषेध। उक शास्त्रीय सन्धि के अभाव की अधिकता पर विसधि दोष होता है। उदाहरण देखिए- 'नृपती इमौ' (ये दोनों राजा हैं) यहा पर 'इदूदेद्द्विवचन प्रगुह्म्' इस व्याकरण के सूत्र से प्रगह्सज्ञा हुई और पाछे 'प्लुतप्रगथ्ा अचि नित्यम्' इस सूत्र से सन्धि का निषेध हुआ, ऐसे विसन्धि के अधिक प्रयोग होने पर विसन्धि दोष होता है। ऐसे प्रयोगों से रचना में शिथिलता होती है और वह दूपकता का कारण है॥। १६ ॥
Page 74
चन्द्रालोक: [द्वितीयो
हतवृत्तमनुक्तोऽपि च्छन्दोदोषश्चकास्ति चेत्। विशाललोचने ! पश्याम्वरं तायातरद्ितम्॥१७॥ न्यूनं त्वत्खड्गसंभूतयशःपुप्पं नभस्तटम्।
छतवृत्तत्वं व्याघष्टे-इतवृत्तमिति। चेद् यदि। अनुक्तोडकथितोऽपि। इन्दोदोपो वृत्तदोप:। चकास्ति भासते तदा हतं वृत्त छुन्दो यस्मत्तद् एतवृत्तम्। छन्दोलपष- णानुसरणेऽप्यश्रव्यतयाऽश्राव्यद्छन्दोवत्वं हतवृत्तत्वम्। उदाहरणं व्याचषे-विशा लेति। विशाले महती लोघने यत्या: सा तत्सम्वुद्धी े विशाललोचने! ताराभिनं छत्रैस्तरदितं सक्ञाततरक्मम्घरमाकाशं पश्य विलोकय। अनुष्टुन्वृत्ते प्रतिपादमष्टा वछ्राणि भवन्ति। अम्र च तृतीयपादाष्टमापरस्य चतुर्थपादाद्यक्षरेण सन्घी चिहिते छन्दोलक्षणानुसर णेडपि यतिभद्गजन्या काचिदश्राव्यता जायत इति इतवृत्तत्वमत्र । रसाननुगुणेऽप्राप्तगुरुभावान्तलघुनि च वृत्तेऽपि हतवृत्त्वं भवति। अन्नाश्ाध्यतया शरोतुर्चमुख्यं दूपकतावीजम् ॥ १७॥ न्यूनत्यमाह-न्यूनमिति। न्यूनयतीति न्यूनो दोपः। निपूर्वकात् 'ऊन परिछा णे' इति धातोः पचाधच्प्रत्ययः।अपेक्षितपदानुपादानतवंन्यूनत्वम्। उदाहरणमाह
दृतवृत्त का स्वरूप यह है-जहां श्रवणमात्र से ही छन्द का दोप मालूम पढ़े वदां हतवृत्त दोप होता है। छन्दोलक्षण के अनुकूल रचना होने पर भी जद्दां अथ्राव्यता हो शमरादिरस के शनुकूल दन्द न हो तथा पादान्त में गुरु अक्षर न दों तो हृतवृत्त दोप माना जाता है। जैसे-'विशाललोचने' उदाहरण में देखिए- हे विशाल नेत्र वाली प्रिये ! तुम तारागणोंसे युक्त आ्र्प्राकाश को देखो, कैसा मनोदर दिखाई देता है। यहां प्रत्येक पाद में आ्र्प्रा श्र्रक्षर होते हैं। कवि ने यहां तृतीयचरण के अष्टम अक्षर को चतुर्थ चरण के ग्रथम अक्षर से मिला दिया। अतः यहां छन्दोलक्षण के ठीक २ मिल जाने पर भी यतिभम के कारण छन्द सुनने के समय विरसता की प्रतीति होती है इसलिये यहां दृतवत दोप है। तात्पर्य यह हुआ कि पाद के श्रन्त में यति (विराम) होनी चाहिए वह संधि हो जाने के कारण नहीं होती अतः उक्त दोप यहां है। 'जिहा जाने छन्दरस' इस युक्ति के अनुधार छन्द में अधाव्यता दोने के कारण ऐसे काव्य की उपादेयता न होना ही दोप में हेतु है।। न्यूनदोप बतलाया जाता है-अपेक्षित पद के न होने पर न्यून दोप होता - है। उदादरण देसैं-तेरे खड्गसे उत्पन्न कीर्तिरूपी पुप्प से व्याप्त यह आकाश है।
Page 75
मयूख ४१
अधिकं भवत शनून् दशत्यसिलताफणी ।। १८॥ कथितं पुनरका वालू श्यामान्जश्यामलोचना।
सवदिति। स्वरखड्गेन तवासिना सम्गूत समुतच यश एव कीर्तिरेव पुप्प प्रसून यर्रिंमस्तत् ताइश नमस्तटमाकाशमरिति। आकारेऽपि तव कीतिव्य्तिति भाव। अ्त् यशसि पुप्पारोपे कृते खड्गेऽपि दतारवारोप सावश्यक आसीत। सघन विद्धित इू यत्र न्यूनशशम्। अधिकरव्रमाह- अधिकेति। अनपेकषित पदोपादानरवमधिकरवम्। उदाहरणमाह-मयत इति। असिलता सडगवस्षी। सैव फणी सर्पो मवत शगनु वैरिण दशति मधयति। तव सड्गेन शत्रवो हन्यन्त इति भाव । अम्र 'असषिफणी' इत्येच वक्तव्यसुचित पुनर सिशव्दे लतारोपोऽधिक्क। अनपेदितराद्। ततोऽयाघिक दूपगभ्। न्यू नाधिकप दम योजनानुसधानव्यप्रत्मो देश्यन्ञाने विलन्ब व दूपकतावीजमू। कथितरवमाह-कमितमिति । पुनरुका पुनर्भापिता वाक वघन कथित दूपण भवति। यत्र पीनरुकतय भवेत्तत्र कयिनदोष। पुनरुकवावरव कथितरवम्। उदाहरण माइ-इपामेति। श्याम व तद् मब्न छ श्यामाब्ज तद्वद् श्यामे नीले लोचने नयने
अर्थात् आप्रक्ाश तक तेरी कीर्ति व्याम हो रही है। यहा यश में पुष्प का आरोप तो किया, किन्तु खडग में लता का आरोप नहीं हिया यह न्यूनता है। जय खड्ग को लता बनाचें तो उससे यशरूपी पुष्प का उत्पनन होना सुन्दर मालूम पद सकता है, अन्यथा नहीं। अ्त यहा न्यून दोप है। अधिक दोष यह है-जहा अनावश्यक पद की सत्ता हो चहा अधिक दोष माना जाता है। उदाहरण देखिए-सड्गलतारूपी सर्प आपके शतु राजाओं का भक्षण करता है। अर्थात् आपके खड्ग से शत्रु मारे गये। यहा खडग में सर्प का आरोप ही अच्छा था, किन्तु कवि ने खडग में पहले रता का आरोप किया पुन उसी में सप का आरोग किया। खड्ग में लता के आरोर से कोई आवश्यक विशेष शर्य की प्रतीति नहीं होती, अत यहां सड्ग में रता का आरोर करना अधिक नामक दोप होता है। न्यूनाविक पदों के कारण अर्थज्ञान में विलम्ब का होना हो दोष होने में कारण माना गया है।। १८ ॥ कथित दोष का निरूपण किया जाता है-जहां शब्द की पुनरकि हो हां दथित दोप होता है। जैसे 'श्यामाब्जश्यामलोचना' नील कमल के समान नीले नेत्रवालीसी-यहां श्यामपद उसी अर्थ में दो बार आया है अत यदा कथित दोष है।
Page 76
४२ चन्द्रालोक: [द्वितोयो
विकृतं दूरविकृतैरैयरु: कुअराः पुरम्॥१९ ॥ पतत्प्रकर्ष हीनाऽनुपासादित्वे यथोत्तरम्। गम्भीरारम्भदम्भोलिपाणिरेष समागतः ॥ २०।। चस्या: सा। तादशी.कामिनीयमरिति। अत्र श्यामपदं पुनरकम्। पुनरुकपदेन श्रोतु. वैरस्यापत्तिर्दूपकताबीजम्। विकृतत्वमाह-विक्कृतमिति। दूरविक्कृतर्महतो धातुप्रत्य- वादिविकाराद् विकृतित्वंभवति। अनेकप्रत्ययादि निप्पन्नशब्दव्त्वं,विकृतत्वम्। यथा- कौ जायत इति कुञः। पृपोदरादित्वात्तिद्वन्। कुक्षो हनुरस्यास्तीति कुज्रः। ते कुक्षरा इस्तिनः पुरं नगरम्। ऐयर प्रापुः। अत्र 'ऐयरः' पदमनेकप्रत्ययादिनिप्पद् मिति विकृतत्वम्। जौहोत्यादिकात् 'ऋ-गतौ' इस्यस्माद्वातोलडि अढागमे, तौ, शपः श्रौ, द्वित्वे, उर्दृत्ये, हलादिशेपे, 'अर्तिपिप्त्योश्च'त्वभ्यासत्येच्े, 'अभ्यासस्य' इत्यनेनेयडि जाते, 'सिजभ्यस्ते'ति जुसि 'जुसि चे'ति गुणे, 'आटक्वे'ति वृद्धी च ऐयरुरिति रूपं निप्पदयते। अत्र पटित्यर्थाबोधकत्वं दूपकतावीजन् ॥ ५९॥
भावः। हीना रहिता अनुमासादयोऽलद्वारा चस्मिस्तत् तस्य भावस्तस्मिन्। तथोके सति पतन् हसन् प्रकरपो रचनातिशयो चत्मिस्तद् वाक्यं पतत्म्रकर्पम्। प्रारम्मे स्वी कृतस्यानुप्ासस्य यमकस्य वाऽन्ते त्याग: पतत्मकपत्वम्। प्रक्रान्तानुप्रालादित्यागतवं पतत्प्रकर्पत्वम्। उदाहरति-गभभीरेति। दम्भोिवज्रं पाणी चस्व स दम्भोलिपाणिः पुनरुक पद के होने से उसके सुनने में उपेक्षा होना ही दूषकता में निमित्त है। विकृतदोष यह है-व्याकरण के अ्रनेक सूत्रों द्वारा अ्नेक प्रकृति-प्रत्यय से बने हुए शब्द के प्रयोग में विकृत दोष होता है। 'कुजरा पुरनयरुः' हाथी पुर में पहुंच गये 'ऐयरुः' पद में विकृत दोप है। यह जद्दोत्यादि गर्ण के 'ऋ-गतौ' वातु के लङ् (अनद्यतनभूत) का ग्रयोग है। क्रम से लङ्, अडागम, कि, शप्, रलु, द्वित्व, उरत्, श अभ्यासको इत्त्व, इयट्, जुस्, गुण और वृद्धि आदि अनेक सूत्र तथा प्रत्ययों द्वारा ऋधातु का ऐयरः रूप वना है। अतः यहां विकृत दोप है। अर्थज्ञान में विलम्ब होना दूषकता में कारण है॥।१९ ॥ पतत्प्रकर्ष का स्वरूप देखिए-पूर्व भाग में किए हुए अनुप्रास वा यमक का उत्तर भाग में अ्रभाव हो वहां पतत्प्रकर्प दोप होता है। सारांश यह हुआ कि किसी अ्रंश के प्रारम्भ से अन्त तक एक साथ ही अनुप्रासादि की रचना होनी चाहिए। 'गम्भीरेति' यह न्ोकार्ध इसका उंदाहरण है। ये गम्भीर उद्योगवाले इन्द आ्रागये।,
Page 77
मयूख ] संस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः । 83
समातपुनरातं स्थादेप पीयूपभाजनम्। नेव्रानन्दी तुषारांशुरुद्ेत्यम्ुघिवान्धवः ।२१॥ अर्धान्तरपदापेक्षिकीडानृत्येपु सस्मितम्।
गग्भीर आरम्म उपकमो यस्य तादशश्रासी दम्मोटिपाशिय। सैव इन्द्र समागतः समायात। अनोपकान्तरय भकारानुपासस्य 'पाणिरेप समागत.' इस्पस्मिनथले स्याग इति पतरम्कर्षंता। कनेरशकयुन्नयनेन शतुवरस्य दूयकताबीज्रम्॥२०॥ समासपुनरात्तत्वमाह-समाप्तेति। समाप्त जनित विवचितान्वययोघ च तत् पुनरात्त तदन्व पितया पुनरुपात्त चेति समापपुनरात्तम्। करयाकार कान्वयसमा सा्ब्बारि पुनर्विशेपानाधायकतदन्वयिप दाभिधानत्व समापपुनरात्तत्वम्।उदाइरति-एष इति पीयूषभाजनममृतस्थानम। नेनानन्दी नयनाहादक। अग्बुधियान्धव सागरस्ेही। एप सुपा्राशुक्न्द्र। उदेति उदयते। अतादेतीति क्रियान्तेन वाक्याथें समासेपि पुनस्तदुन्व य्यम्युघिषान्धवपदमुपाचम्। पतच्च पद न काञ्वन विशेषता प्रकटयतीति समापपुनरात्तरव दूपणम् । यदीद्रमम्युधिषान्धवपद विशेधार्थप्रबोधक स्यासदा न दोप। निराकाङ्भत्वमेव दूपकताबीजम्। अनिरयदोघोऽयम्। वाक्यान्तरारम्भे तदमावात् ॥ २१ ॥ अर्धान्तर पदापेपिस्वमाह-सर्षेति। अन्यदर्धमर्धानतरम, तस्मिन यद् पद तद पेवत इर्पर्धान्तरपदापेषि प्रथमादर्घम्। यत्र श्ठोकपूर्वमागादि स्वोत्तरभागाद्यन्त. इस श्लोकार्घ में भकार का अनुप्रास प्रयम पाद में किया गया किन्तु द्वितोय चरण में उस अनुप्रास को नहीं किया। अत यहा उक्तदोष है। २० ॥ समाप्पुनरास्त दोप देखिए-वाक्य के समाप्त होने के याद पुन उसी वाक्य से सम्बन्ध रखने वाले अनावश्यक पद का प्रयोग हो वहा समपपुनरात दोध होता है । 'एष' इत्यादि श्लोक इसका उदाहरण है। अमृत का स्थान, नेत्रों को भ्ानन्द देनेवाला, समुद्र का बन्धु यह चन्द्रमा उदित होता है। यहा इस सस्कृत श्लोक मे उद्देति किया तक वाक्य समास हो जाता है। पुन कवि ने विशेष बात को नहीं प्रकट करने वाले 'आसुधिवान्धव" पद का प्रयोग किया है। अरत" समाप्तपुनरात्त दोप है। यदि दूसरे वाक्य का ही प्रारम्भ किया जावे तो यह दोष नहीं होता ।। २१ ॥ अर्धान्तरपदापेक्षी दोष का यह लक्षण है। जहा श्लोक के पूर्वार्ष का अपने दहरार्ध के पदों से तथा उत्तरार्घ का अपने पूर्वोर्ध के पदों से सम्बन्ध हो वदां अर्घा
Page 78
४४ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
मोघारम्मं स्तुमः शम्भुमर्धरम्भोरुविग्रहम् ॥ २२।। अभवन्मतयोग: स्यान् चेदभिमतोऽन्वयः।
गतपदमपेक्षते तदर्धान्तर पदापेक्षित्वं दोपः। द्वितीयान्याद्यधपतितपद साकाङ्कप्रथमा- न्यादयर्धत्वमर्धान्तरपदापेक्षित्वम्। यथोदाहरति-अर्धेति। अत्र सम्पूर्णपद्यमुदाह' रणन्, अर्धान्तरपदापेक्षीति पदंतु लक्षणमुक्तं तन्त्रेण। अर्घो रम्भोर्वा: पार्वत्या विभछ: शरीरं चस्व स तम्। अधनारीश्वरमिति यावत। अन्यदर्षमर्धान्तरं तस्य पार्वत्यष- भागस्व यत्पद्ं चरणमपेक्षन्त इत्यर्धान्तरपदापेक्षीणि यानि क्रीढाया: केल्या नृत्यानि नर्तनानि तेपु। मोधो निप्फल आरम्भ: समारम्भो चस्य स तम्। नृत्ये शिवचरणो स्थाने मानादिना पार्वतीचरणानुत्धानात्। सस्मितं मन्दहाससहितम्। शम्भुं शिवं
काढ्दम्। तथा पूर्वार्धगतं सस्मितपदमुत्तरार्धगतमोघारम्भपद्साकाङसमित्यत्रार्धा- न्तरपदापेत्षित्वम्। सटित्यन्वयानुपपत्तिर्दृपकतावीजम् ॥ २२॥ अभवन्मतयोगत्वमाह-अभवद्विति। चेदू चदि। अभिमतो विवन्षितोऽन्चयः पदसम्बन्धो न स्यात्तदाऽभवन्मतयोनो दोप:। न भवतीत्यभवनू अविधमानो मत इष्टो योग: सम्बन्धो थस्मिन् सोऽभवन्मतयोगो दोपः। अभिमततात्पर्यविपया
दिधेयांशे सत्यप्यन्वये उद्देश्यतानवगम दृत्यनयोर्भेदः। अभदन्मतयोगतं प क्वचिद्वि मक्तिभेदनियन्धनं क्वचिन्न्यूनतादिनिबन्धनं कवचिदाक्ादछ्ाचिरह निबन्धनं
न्तरपदापेक्षी दोष होता है। 'अर्वान्तिर' का यह पूरा स्लोक ही उदाहरण है-मन्द मुसकराहट करते हुए अर्धनारीश्वर भगवान शह्कर की द्दम स्तुति फरते हैं कि जिनका तृत्य पार्वती की सहायता के विना निप्फल हो रहा है। भाव यह हुआ कि अर्धनारीख्वर शद्कर के नृत्य करने पर मानवती पार्वती नृत्य में योग नहीं देती अतः उनका नृत्य निप्फल हो जाता है। यहां संस्कृत स्लोक के पूर्व भाग का 'अर्धान्तरपदा' इत्यादि पद उत्तरार्धगत शर्वरम्भोरुविप्रह पद के ब्रिना तथा पूर्वभाग का सस्मित पद उत्तर भाग के मोघारम्भपद के विना प्रसम्बद-सा मातुम बढ़ता है। अतः यहां दोष है। अर्थ के बोध में विलम्ब का होना ही दृपकता में निमित्त है॥ २२ ॥ अभवन्मतयोग दोप का स्वर्प बतलाया जाता है-जहां पदों का सम्वन्ध (अन्वय) कवि के अभिप्रेत न हो वहां अभवन्मतयोग दोप होता है। इस दोप में
Page 79
(६ मयूख 1 सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेठ। येन चद्दोऽम्नुधिर्यस्य रामस्यानुचरा वयम्॥।२३॥ द्विपां संपद्माच्छिय य शत्रून् समपूरयद्।
मावनिबन्धन कचिद् व्युर्पतिविरोध निबन्धन च सवति । तग्राद्यमुदाहरति-येनेति। येन रामेण अरयुधि सागर बद् सेतुब धने नियमित। यश्य रामस्य वयमनुचरा सेनका रम। अत्र येनेति पदश्य रामस्येरयनेन पदेन सहान्वयोडभिमत स चमिन
मिति न्यायेनो देश्यतयाSप्रधानाना यदर्याना परस्परमन्वयो न घन्त इत्यत्र दोषता। यदि घ 'स एप रावण दन्तसुदन' हत्यन वाक्यार्थपूर्ति स्यासदा न दोपता। प्रधाने (विशेष्ये) सर्वविशेषगान्वयाद। अर्थान्तर वोधऋत्व दूपकतायीजम् ॥२३॥ अस्यानस्थसमासतवमाइ-द्विपामिति। अरथानेऽनहरयाने तिएतीश्यस्थानस्थ समासो यस्मिन्सो3स्यानरथसमासस्तसय भावरतरवम्। इदम् विदननानां विदुषा मनोरम प्रिय नाहिति। अस्यानस्थसमासो दोप इति भाव। अनभिमतस्थानस्यित- समासर्वमिति यावद्। उदाहरणमाह-यो राजा दिया शत्रूणां समदमाचिषिद्य
अन्वय नहीं होना और अविमृष्ठविधेयाश में अन्वय होने पर भौ वद्देश्य की प्रतीति नहीं होती यह इन दोनों दोषों में भेद है। 'येन यद्' यह श्लोकाघ उक दोप का ठदाहरण है-यन अम्नुधिबद्ध' निसने सागर में सेतुव धन किया तथा 'यस्य रामस्य वयमनुचरा' जिस रामचद्र के दम सैवक है। यहाँ ये दो वाक्य हैं। इन में पहिले वाक्य में स्थित यन' पद का दूसरे वाक्य क 'रामस्य' पद के साथ अवय होना चाहिए। कितु इन पदों का अन्वय विभक्ति के मिन्न होने के कारण नहीं हो सकता। क्योंकि 'विशेषणों का विशोष्य के साय सम्बन्ध होना चाहिए' इस नियम के अनुसार यहा विशेषणभून यत् शब्दों का विभक्तिभेद के कारण विशध्यभूत राम शब्द के साथ सम्बध नहीं होता अत यहा उक्त दोप है। उफ वाक्यों के बाद यदि 'एप स रावण हन्तुमुद्यत"' वह यह राम रावण को मारने के लिय तैयार है यह वाक्य होना वो वाक्यपूर्त होती और दोत नहीं होता। यहा अन्य अर्थ की प्रतीति होना ही दोप हिोने में निमित है॥ अस्थानस्थपमास दोष लिखा जाता है-अनुचित स्थान में नहा समास किया जावे वहा अस्थानस्थसमास दोष होता है। 'द्वियाम्' इत्यादि ललोकु इसका रदाहरण है। जिम् सना ने रमृतों को समपा्त्त को लेकर शतुओों को ही दे दिया
Page 80
४६ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
अस्थानस्थसमासं न विद्वजनमनोरमम् ॥२४॥ मिथः पृथग्वाक्यपदैः संकीर्ण यत्तदेव तत्।
बलाद् गृहीत्वा शत्रून् चैरिणः समपूरयदभरत्। तद् विद्वजनमनोरमं सुधीजनरुचिकरं नास्ति। शत्रुभ्य:सम्पदमाहृत्य शत्रुभ्य: एवादादिति विद्वन्मनोरमं नास्तीति भाव:। अत्र शत्रुणां सम्पत्तिहरणप्रसङ्गे शौर्यव्यक्षको वीररसानुगुणो दीर्घसमास उचितोपि न कृत: तथा वीरानभिव्यक्जककव्युक्की दीर्घसमास: कृत हृत्यस्थानस्थसमासता। अस्थानस्थसमासो द्विविध :- अस्थाने दीर्घसमासत्यागो दीर्घसमासकरणं चेति। इदं उक्षणमस्थानस्थपदस्यापि संग्राहकम्। उदाहरणं विवद्मेव। यथा न विद्जनेत्यत्र नकारस्थितिरन्ते समुचिता सा च न कृतेति दोपः। नकारस्यादावुपादाने सति न विद्ध दिति पदेनाविद्व दिश्यर्थान्तरवोधो जायतेऽन भिमत इस्यस्थानस्थपदताप्पन्न ोष्या न घ प्रतिकूलासरेऽन्तर्भाव इति वाच्यम्, तत्र वर्णानां रसाननुगुणत्वमत्र तु वर्णसमू हरूपसमासस्येति भेदातू। न च पतत्प्रकर्पेऽन्तर्भाव दति वाच्यम्। तन्न प्रथमोपात्तस्य प्रकर्पस्याग्रे त्यागोऽ तुतद्वैपरीत्यमिति जेयम्। सहदयवें सुयं दूपकताीजम्॥२॥ संकीर्णत्वमाह-मिथ इति। वाक्यानि च पदानि चेति वाक्यपदानि, पृथग वाक्य-
यह चात विद्वानों को रुचिकर नहीं होती। यहां शत्ुओों से जय प्राप्त, करने के वर्णन में वीररस के अनुकूल दीघ समास करना उचित था सो यहां नहीं किया तथा कवि की उक्ति में वीररस केन होने पर भी वीररस का प्रकाशक लम्बा समास किया। अतः उक दोष को यहां अवकाश मिलता है। उचित स्थान में दीर्घ समास न करना और अनुचित स्थान में दीर्घ समास करना ये दो भेद अस्थान- स्थसमास के हैं। यहां अस्थानस्थसमास दोप से अस्थानस्यपद का भी प्रहण होता है। 'न विद्वज्नमनोरमम्' इसका उदाहरण है। क्यों कि यहां निषेधवाचक नकार अ्न्त में होना चाहिए। प्रारम्भ में नेकार के रख देने से यहां नकार के साथ भी समास मालुम पढ़ जाता है और उससे मूर्ख (न विद्वान) की प्रतोति होती है अतः यहां अस्थानस्थपद दोप जानना चाहिए। प्रतिकूलाक्षर में रस के विरोधी श्रक्षर होते हैं। यहां वर्णसमूहरूप समास रस का विरोधी है। प्रारम्म में गृहीत अ्रनुप्रासादिक के त्याग में पतःप्रकर्ष होता है औरर यहां प्रारम्भ में भी उकक रचना का त्याग किया जा सकता है। अतः यह दोघ उक दोनों दोरों से भिनन है। टक्त दोपवाले काव्य से सहदय उदासीन रहते हैं यह दोप होने में बोज है॥२४॥ संकीर्णदोप का स्वरूप देखिए-जहां पद और वाक्य किसी दूसरे वाश्य में
Page 81
मयूख ] सस्टृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेव ।
वक्त्रेण भ्राजते रानि कान्ता चन्द्रेण राजते ॥। २५॥। ब्रह्माण्डं त्वधश पूरगर्मित भूमिभूषण। आाकर्णय पय पूर्णसुवर्णक्लशायते ॥ २६॥
पदानि पृथ्वाक्थपदानि तै।अग्र पृथकवमुमयविशेषगम्। यदि पदमन्यवाकये ससुपात्त तदा पदपृथवत्वम। तथा चान्यवावय वाकयान्तरे समुपान्त तदा स वाकय. पृयव वम्। एव च पृथा्वाश्यपदेमियो यतसक्कीणरव व्याहतत्व तदा तदेव सङ्कीणमेव दूषण भवति। इद ध दूपण द्विविधम्-यदा वाश्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरेऽनु प्रविशन्ति तदैकूम, यदा वाक्यान्तरस्य चाक्यान्तरे प्रवेशस्तदा द्वितीयम्। अन्य वाक्यपदान्यवाजयप्रवेश करव सङ्कीनंत्वम्। तत्र पदसक्कीणोदाहरणमाह-वक्त्रेणेति। रात्रिरनिशा चन्द्रेण चन्द्रमसा भराजते शोमते। कान्ता रमणी च वकतेण मुखेन राजते धोतते। अन्र राध्यन्वितचन्द्रस्य कान्तार्थप्रतिपादके वाकय उपादानम्, कान्तान्वि तस्य वत्त्रपदस्य रात्यरथंबोधके वाकये चोपादानमिति पदसक्गीणीवम् । २५। वाक्यस्ीणो दाहरणमाह-म्रह्माण्डमिति। भूमेमूंघण भूमिभूपणम् वासम्बुद्धी हे भूमिभूषण राजन्। रदयरा पूरैस्तव की र्तिनिव दैर्गर्मित व्यास म्रह्माण्ड ने लक्य पयसा नारेण पूर्ो भृतो य: सुवर्णश्य ह्वेस्न कलशो घट सहवा चरति। जपूर्णसुवर्णकल स वत्तव कीरर्या व्याप ब्हमाण्ट शोभते। तव कीर्ति सवत्र व्याप्तति भाव। इति रमाकणय शृणु। अत्र 'स्वमाकर्णय' इति वाकय राझो यशोवर्णनार्थके म्रझ्माण्डमि
सम्मिरित हो जाने वहा सद्ीर्ण दोष है। जदा कोई पद किसी दूसरे वाक्य में प्रविष्ट हो वहा पदसद्गोर्ण, जहा एक ाक्य किसी दूमरे वाक्य में सनिविष्ट हो वहा वाक्यसक्टाणं दोष दोता है। पदसङ्कीणें का यह उदाहरण है-जैसे रानि चद्रमा से शोमित होती है उसी प्रकार कामिनी अपने सुन्दर मुख से शोमित होती है। यहां रानिपद से सम्बद्ध चन्द्रमा पद का दूसरे (कान्ता के) वाक्य में और कान्तापद से सम्बन्ध रखनेवाने मुसपद का दूसरे (चन्द्रमा के) वाक्य में सनिवेश किया है। अत यहा पदसद्गीरणं दोप है॥ २५ ॥ 'नझमाण्डम्' इत्यादि र्ो वाक्यसङ्कीर्ण का उदाहरण है-तेरी कीति से व्याप्त यह म्रह्माण्ड जल (या दूध) से पूर्ण सुर्णकलश के समान मालुम पढता है। यह तुम सुनो। अर्थाद् आपको कौति नझाण्ड में व्याप हो रही है। इसके मूळ श्रोक में 'त्वमाकर्णय' तुम सुनो यह वाक्य राना के यश वर्णन करनेवाले
Page 82
४८- चन्द्रालाक: [द्वितीचे
भग्नप्रक्रममारव्घशब्द निर्वाहहीनता। अक्रमः कृष्ण पूज्यन्ते त्वामनाराध्य देवताः ॥२७॥ त्यादिवाक्येऽनुपविष्टमिति वा्यसक्कीणतात्र। प्रतीतिचिलम्बो दूपकतावीजमू। न चास्य किएत्वदोपेऽन्तर्भाव दृति वाच्यन्। छिष्तवं होकवाक्ये सत्येय भवति। इंदं रवनेकवाक्यत्व एव भवतीति भेदलाभात् ॥ २६॥ मअप्रक्रमत्वमाह-भग्नेति। यत्रारब्ध उद्देश्यस्थाने समुपात्तो यः शव्दस्तरय निर्वाह प्रतिनिर्देश्यस्थाने तच्दव्द्त्यवोपादाने हीनता न्यूनता उद्देश्यस्थानस्थित शब्दातिरिक्तेति यात्; स्यात तन्न भझ्नपक्रमं दूषणं भवति। मझो विनष्ट: प्रक्रमः प्रस्तावो यस्मस्तद् भझप्रकमं दूपणम्। आारव्घधात्वाद्यनुपादानत्वं भमप्क्रमत्वमू। अयमाशय :- यत्र वाक्ये पकस्मिन् विधेये उद्देश्यतया यो घात्वादि: समुपात्तः पुन- स्तत्रैव विधेयान्तरे तदनुपादानं भग्नप्रक्रमम्। तदेतत् प्रकृति-प्रत्यय-सर्वनाम-पर्याय
मुदाहरति-अक्रमेति हे, कृप्ण ! त्वां भवन्तं कृप्णम्। अनाराध्यासम्पृज्य देवता अन्ये देवा:। पूज्यन्ते सेव्यन्त इत्येपोडक्रमः अनीचित्यमिति भावः। प्रथमं तव
वाक्य के अन्तर्गत है। श्रतः यहां वाक्यसकवीर्णता है। शर्थज्ञान में विलम्ब का होना ही इस दोप में निमित्त है। किष दोप तो एक वाक्य में होता है और यह दोष अरनेक वाक्य होने पर ही होता है यह इन दोनों दोपों में भेद जानना चाहिए॥ २६ ॥ भग्नप्रक्रम दोप का प्रतिपादन किया जाता है-प्रारम्भ (उद्देश्य) में जिस क्रम से जिस शब्द का प्रयोग किया गया हो, अन्त में (पुननिर्देश) भी टसरी (पूर्व प्रयुकत) शब्द को प्रयोग में लाना चाहिये। जां अ्रन्त में उसी शब्द का प्रयोग न किया हो वहां भग्नप्रक्रम दोपहोता है, पहिले से चले हुए क्रम के विनाश को भमनप्रक्रम कहते हैं। सारांश यह हुआ कि वाक्य में एक वात वतलाने के लिये जिस धातु-प्रत्यय आदि का प्रयोग किया गया है उसी बाल के पुनर्निर्देश में यदि उसी पूर्वप्रयुक्त धातु-प्रत्यय आ्ररादि का प्रयोग न किया जावे तो भग्नप्रकम दोघ होता है। प्रकृति, प्रत्यय, सर्वनाम, पर्याय, उपसर्ग, वचन, कारक और क्रम आदि के भेद से भन्नप्रक्रम के आठ भेद होने हैं। यहां प्रन्थकार ने 'श्क्मः' यह श्ोकार्ध प्रकृति (धातु) के भेद से भग्नप्रक्रम का उदादरण दिया है-हे कृष्ण! आपको पूजा के चिना ही अन्य देवताओं की पूजा की जाती है। यह उचित है। क्योंफि
Page 83
: मयूख ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत. 1/। CAXA, पूजोचिता तदनन्तर च तेपामितयौचित्य तथा च न क्रियत इस्यययममकेदे श्यस्थाने राघधानु समुपात्त पुनश्च तस्यैव प्रतिनिर्दश्यरथाने र(धातुमफ्हाय पुर्ज- घातोरुणदान विहित कविनेति घातुभे देन भग्नपकमत्वमन्र दूपणम्। यदि ववामना राध्य देवता' इश्यस्य स्थाने 'र्वामसम्पूज्य देवता' इति पाठ स्यातदा ने दौप
प्रतिव चनयो रुद्देश्यप् ति निर्देश्यभावत्व वर्तते। उददेश्य प्राक्प्रत्यायित एव प्रतिनिर्देश्य पुन प्रम्याय्यो य स इति तद्विमह। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावश्र त्निधा भवति यथा- एकविधेयार्थमुद्िष्टस्य विधेयान्तरे प्रतिनिर्देश इस्येक। एकोटेश्येन विद्ितस्योदवेश्या नतरे विधेयतया प्रतिनिर्देश इत्यपर । एकोदेश्येन विहितस्य विधेयान्तरेउद्देश्यतया प्रतिनिर्देश इति तृतीयो भेद। उदाहरणानि स्वाकर प्रन्थेपु दश्यानि। प्रकृत्यादीना भिवतया विलम्बेनार्थपस्यायऋत्व दूयकतावीजम्। अक्रम कप्णेरयत्र तन्त्रेणाक्रम दोपोऽपि प्रतिपादित । अनुचित कमख्वमकमखम्।अनोचित्य च लोकशाखादिविर
पहिले आपकी पना होना और पोछे अ्न्य देवताओं की पुना होना उचित होता है। यहाँ पूना के वर्णन में पहिले तो 'ल्वामनाराध्य' इस जगह पूजार्थक राघ धानुका प्रयोग किया और फिर उसी पूजा के वर्णन में पूज धातुका प्रयोग किया अत यहाँ भग्नप्रकम दोष है। यदि 'त्वामनाराध्य' के स्थानपर 'त्वामसपूजय' यह पाठ होता तो दाप नहीं होता। कथितपददोप में उद्देश्य और प्रतिनिर्देश्य भाव नहीं होता और यहाँ वचन और प्रतिवचन में उद्देश्य तथा प्रतिनिर्देश्यभाव रहता है अरत ये दोनों दोप मिन्न २ हैं। पहिले जिसकी प्रतीति करादी गई है उसो को पुन वतलानेको उद्देश्य प्रतिनिर्देश्य भाव कहते हैं। यह तीन प्रकारका होता है। जहाँ किसी विधेयमें उद्देस्य से अन्वित पदार्थ को दूसरे विधेय में उद्देश्यसे अन्वित करनेके निय पुन गहण कर वह प्रथम भेद है। उद्देर्यसे विहित किसी एक पदार्थ का पुन दूसरे वद्देश्य के लिये विधान किया जावे वह दूसरा भेड है और जहाँ किमी एक के उद्श्यसे विहित पदार्थ किसी दूसरे विधेयका उद्देश्य हो वहा तीसरा भेद होता है। धातु प्रत्यय आदि के मिन्न होने के कारण विलम्ब से अर्थ को प्रतीति दोना ही दोष होने में हेतु माना है। 'अकम कृष्ण "' इस उदाहरण के शलोकमें अकमदोपभी भी सूचना दी गई है। जदा लोक वा शास्त्र के विरुद्ध क्रम से वर्णन किया जाये वहा अरुम दोष होता है। पहिले कृष्ण की पूजा पुन अन्य ४ च० लो
Page 84
चन्द्रालाक: :द्वितीयो
अमतार्थान्तरं सुख्येऽसुख्येनार्थे विरोधकृत्। त्यक्तहारमुरः कृत्वा शोकेनालिद्गिताऽङ्गना ॥ २८ ॥
दोपादानेन भवति। पूर्व कृष्णपूजा ततो देवपूजेति शास्त्रसिद्धम्। अत्र तु तदिस्द् पूर्व देवपूजा ततः कृष्णपूजा वणितेत्यक्रमत्वंम्। अथवा क्रमदोपोडस्थानस्थपददोपेड न्तर्गत इति ज्ञेयम्। प्रकाशोंककं प्रसिद्धिहतमप्रयुक्तान्तर्गंतम् ।।२७।। अमतार्थान्तरत्वं व्याचष्े-अमतेति। मुख्ये प्रधाने प्रकृते वा अथ। अमुख्ये प्रकृतविरद्वेनाप्रकृतेनर्थन। यद् विरोधं करोतीति विरोधकृद् विरुद्धें वाकयं तद्मंत र्थान्तरं दूपणम्। अमतं प्रकृतचिरुद्धमर्थान्तरं परार्थो यत्र तद्वाक्यममतार्थान्त
व्याच्टे-तयक्केति। त्यक्हार मपसारितमुक्ताहारमुरो चपःस्थलं कृावा विधाय अङ्गना कामिनी। शोकेन एुःखेन नालिद्गिताडलिश्।शोकव्याकुला बभूवेति भाव: अत्र प्रकृतकरुणरसविरोधी भक्गाररसोव्यज्यतेऽशोकेनेति पदच्छेदेन। तथा हिअशो केन शोकर हितेन। नायकेन व्यकतहारमपसारितहारमुरो वसास्थलं कृत्या विधाय अङ्गना कामिनी । आालिदिताSSस्लिष्। सुरतसमये भूपणानि व्यवधानमापादयन्ती ति हारादिभूपणान्यपहाय कामिनी नायकेनालिद्धितेति भावः। अत्र चर्ण्यमाने करुण तसेऽप्रकृतशद्गारसप्रतीतिदिर्द्वा जायतं दृव्यमतार्थान्तरत्वम्। अत्र प्रकृतस्य करुण
देवताश्रोंकी पूजा करना शास्त्रसिद्ध है। यहां इस शास्त्र के विरुद्ध प्रथम देवपूजन और पीछ्े कृष्णपूजन का निर्देश किया है अ्रतः यहां श्रक्रम दोप है। इस दोपका अ्रस्थानस्थपद दोप में अ्न्तर्भाव भी हो सकता है। काव्यप्रकाश का प्सिद्धिहृत दोप अ्रप्रयुक्त दोप के अन्तर्गत मानना चाहिए॥ २७॥ अमतार्थान्तरदोप का यह स्वरूप है-जहां वर्णनीय रस का श्ररवर्णनीर (श्रप्रकृत) रस के साथ विरोध हो वहां श्रमतार्थान्तर दोप होता है। दूसरा श्रथ कविके शभिप्रेत नहीं दोना यह अमतार्ान्तर शब्द का यीगिक शर्थ है। 'त्यत्ता हार०' यह इसका उदाहरण है-सनीने मोतियों के हार आदि श्भूपणों को उतार दिया और वह शोकव्याकुल होगई। यह कर्णरस का वर्णन है। यहां पर 'अशोकेन' ऐसा पदच्छेद करने से करुण के विरोधी न्मररस की प्रतीति इस प्रकार होती है-शोकरदित (आनन्दित) नायकने मुकतादार को हटा के दृट़ आलिद्न किया। सम्भोग के समय आभूषणों की अ्रपेक्षा नहीं रहती श्रतः
Page 85
सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत ।
अपुषार्थो विशेष्ये चैन विशोषो विशेषणात्। विशन्ति हृदयं कान्ताकटाक्षा सज्ञनत्विष । २९।।
रसस्य विरोधी शृद्धारस्तत्यव्यजको द्वितीयोऽर्य। साटशार्थोपस्थिया प्रकृतकरण रसापकर्षकतैवास्य दूषकताबीजम्। निस्थाय दोप । पषु वाक्यदोपेपु न्यूनपद कयित पद अभवन्मनयोग अविमृष्टविधेयाश नस्थानस्थपदा काव्याकाव्यसाधारणा॥।२८।। एवमष्टादश वाक्यदोपानभिधाय चाच्येप्वर्थदोपेष्वपुष्टार्थरवमाद-नपुष्टति।चेद् यदि। विशेष्ये विशेषणात् विशेषणोपादानात्। कश्षिद्विशेषो न स्यात्तदा। अपुष्टार्थ- 1दोष। अपुष्टोर्यो यरिंमरतदपुष्टाय दूयगम्। सुख्यानुपकारकविशेयणोपादानत्वमपु- ष्टार्थरवम्। यम्र शब्दपरिवर्तनेऽप्यर्थे दूपकता स्थात्तदार्थगता दोपा इत्यर्थान्त्रयव्यनिरे कतयाऽत्रार्थदोपा नेया। उदाहरति-विशन्तीति। सज्जनस्य त्ड् दव लिड् यपा ते सज्जनस्विप स्रक्षनसमानकान्तय कान्ताकटास्षा रमणीकराछा। हृदय विशन्ति प्रविशन्ति। अन सक्षनत्विप इति विशेपणेन विशे्यस्य कान्ताकटाघपदस्य न कशरि द हृदय प्रवेशानुकूलोऽतिशय आघीयत हत्य पुष्टथत्वमत्र। तदनुपादानेपि हृदयप्रवेशे वाघाभावात्। यदि तोघगताप्रतिपादक किमपि विशेषण 'परसवनिमा' इस्यादि स्थात्तदा न दोप। हृदया दिप्वेशे तीचमताया एवानुकूल्यात। न चास्याधिकपद्बेड न्तर्भाव इति वाच्यम्। तत्र हि-पदान्वयसमकालमेव्यधिकपद्ता प्रतीयते, अघ्र
सुक्ताहार का हटा देना उचित है। यह करणरस के विरोधी श्गाररस की प्रतीति कविको अभिमत नहीं है अत अ्मतार्थान्तर दोष है। विराधी रस के ज्न से प्रकृतरस के बोध में न्यूनता रह जाती है यह दोप होने का कारण है। यह नित्य दोप है। न्यूनपद, कथितपद, अभवन्मतयोग, अविमृश्ठविधेयाश, अ्रस्थानस्थपद ये पाच दोष सम्पूर्ण सस्कृत भापामें होते हैं॥ २८ ॥ अट्ठारह वाक्यदोपों का निरूपण करके प्रथदोपों में अपुष्टार्य दोप का निर पण करते हैं-जहा विशेषणों से वण्यमान (विशेष्य) म कोई विशेपता न वतलई जाये वहा अपुष्टार्थ दोप होता है। 'विशात०' यह इसका उदाहूरण है। खननके समान कान्तिवाले कामिनीके कगक्ष हृदयमें प्रविष्ट होने हैं। यहा 'खज्जनत्विप' इस विशेषण से कटाक्ष में किसी विशेपताकी प्रतीति नही होती अत अपुष्टार्थदीष है। यदि कटाक्षोमें तीदणता का प्रतिपादक 'शरसननिभा"' बाणके सन्श इत्यादि कोई विरोषण होता तो 'कदाक्ष हृदयमें घुसते हैं' इस अर्थ की
Page 86
५२ चन्द्रालोक: [ द्वितीयो
कष्टः स्पषटाववोधार्थमक्षमो वाच्यसन्निभः । व्याहतश्रेद्विरोधः स्यान्मिथः पूर्वापरार्थयोः ॥ ३० ॥ तवन्वयोत्तरं व्यर्थता विज्ञायत इत्यनयोर्मेदः। अपुष्टार्थकपदस्य वैशिष्टयप्रतिपाद नानुसन्धानेऽर्थप्रतीतिविलन्बो दूपकताबीजम् ॥२९॥ कष्टत्वं व्याचष्टे-कष्टेति। यत्र वाचि वचने न सत् सम्यद विभाति भासते ताह शोडविद्यमानकल्पः। अर्थः पदार्थः। स्पष्टश्वासावचयोघश्र स्पष्टवबोघस्तदर्य स्फुटम तीत्यर्थम्। न समत इत्यक्षमोऽसमर्थः स्थासदा कष्टत्वदोप। भवति। सफुटयोधाभा वेनाविद्यमान इब स्थित इति भावः।स्पष्टववोधाकमत्वं कष्टत्वम्। 'वाच्यसनिभः इन्युदाहरणम्। अत्र वांच्यसदड़ इति दवाक प्रतीतेः 'वाचि न सत् निभाति' द्ृत्ये पोर्डयों महता कष्टेन विभाति। ततोऽय कष्टत्वम्। छिएदोपस्तु शाव्दः। सम्यवत्र तीतिचिरहो दूपकतावीजम्। व्याहतत्वमाह-व्याहत इति। चेद यदि पूर्वः प्रथमः, अपरोऽन्यश्रेति पूर्वापरौ, पूर्वापरीतावर्थी चेति पूर्वापरार्थी तयो: प्रथमान्ययोरर्थयोर्मिथः परस्परं विरोधो व्याघातः स्यात्तदा व्याहतदोप:। पूर्वापरार्थविरुद्वत्वं व्याहतत्वम्।
पुष्टि होती। अधिकपद दोप में पदों के अन्वय के साथ ही अधिक पद की प्रतीति होती है और यहां पदान्वय के अनन्तर चिशेपण की व्यर्थता मालुम होती है, यह इन दोनोंमें भेद जानना चाहिये। यहां विलम्ब से अर्थ की प्रतीति होती है यह दोप होने में बीज है।। २६ ।। कषटत्वदोप का स्वरूप यह है- जो अर्थ शब्दों में रहता हुआभी न रद्ते हुए के समान हो और उक कारण से ही स्फुट अर्थ की प्रतीति न कराता हो चह कषार्थ कहलाता है। 'वाच्यसनिभः' वाचि, श्रसत्, निमः अर्थात्, वाणी में न रहने वाला। यह कषार्य का दाहरण है।. यहां पर उक्तपद का वाच्य (श्रर्थ) के सदश यह अर्थ शीघ्र प्रतीत होता है तथा 'वाणी में न रहनेवाला' यह श्रभीष शरर्थ बड़े कष्ट से जाना जाता है। अतः कषत्वदोप है। क्विषत्व शब्दगत होता है और यह अर्थगत होता है। अच्छी तरह अर्थज्ञान का न होना दूपकता का कारण है। व्याहतदोप का स्वमूप देखिए-जहां पूर्व तथा उतर कथन में विरोध हो वहां व्याहत दोप होता है। संस्कृत भाषा में इसे 'चदतो व्याघातः' भी कह देते हैं। पहले किसी का उत्कर्ष वा तपकर्ष बतला दिया जाये और पीछे उसीका अपकर्ष वा उत्कर्ष चतलाने पर व्याहत दोप होता है। अपर्यात पहिले उत्कर्ष
Page 87
मयुख ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत । ५३
सहसपनमिनं ते वर्नं केनोपमीयते।
'उसकर्षो चापकर्षो वा प्राग् यरवैव निगधते। तस्यैचार्थस्तदम्यरचेद् व्याहतोऽर्थस्तदा भवेत्'॥ इति न्यायेन स्तुतिरूपार्थस्य निन्दने निन्दारूपार्थस्य वा स्तुतौ द्विविधो व्याहतदोष ॥ ३० ॥ तम्राध्यमुदाहषरति-सहस्रेति। सहस्पत्रमित्र कमलतुल्य ते तव वक्त मुस केन वस्तुना। उपमीयते समानीकरियते। अत्र पूर्व कमलोपमा मदशर्यापि पुनस्तदुपमा निषेधो दर्शित द्दश्यत्र मियो विरोध इति व्याहतता। कमलसादृश्येन पूर्व मुखस्यो ₹कर्ष, पुनरतोपमाभावप्रदर्शतेन कमलसादृश्यमेवापकर्पधोतकमिनि प्रथम व्याहत- दोपोदाहरणम्। द्वितीयमुद्दाहरग तु- 'गोस्तनीमधुपीयूषमस्तु लोकमनोमुदे। मदनोन्मत्तचार्वद्गीवचो मधु मुदे मम'॥ अत्र पूर्व मधुन्युपेक्षारूपा निन्दा पुनरुतरत् घ मधुन एनोसकर्पार्थमारोप । हेयो
बतलाके उमी का पुन अपकर्ष बतनाया जाने यह एक प्रकार का व्याृत हुआ। इसी प्रकार पहले अपकर्ष बतलाके पुन उसी का टत्कर्प जहा दिलाया जाये वहा व्याहत का दूसरा भेद जानना चाहिए।। ३० ॥ प्रथम व्याहत दोष का 'सहसर्नमिन' यह उदाहरण है-कमलके समान तेरे सुससे किमकी उपमा लगाई जाचे अर्ान् किसी की उपमा तेरे मुखसे नहीं लगाई जा सक्ती। यहा पहिले तो मुख को कमलके सदश वतल दिया और फिर यह कह दिया कि किसो की उपमा तेर मुखसे नहीं लगाई जा सकती। अ्त व्याहत दोष है। कमलके साहश्यसे मुखमें उककर्ष बतलके फिर अन्य उपमान के अभावसे कमलके सदश ही तेरा मुग् है अन्य किसी उत्कृष्ट चस्तुके मदश तेरा मुख नहीं इस अपकर्ष की प्रतीति होती है अत यह व्याहत दोष का प्रथम भेद है। इसके दूसरे भेद का 'गोस्तनी मघु' इत्यादि स्लोक उदाहरण है-अगुर, सहद, अ्रमृत, आदि वस्तुएँ समारमे मनुप्या को आनादित करती रहैं किन्तु मेर को दर्षित करनेवाला तो मदनोन्मत्त कमिनी का वाक्यरूपी मधु ही है। यहा पूर्वार्घमें मधु की उपेक्षा बतलाके उसकी निन्दा की और फिर उत्तरार्घमें उसी मछु पद का वाक्यमें तत्कर्ष बतलानेके लिये आरोप किया अत यहा निन्दा करके सतुर्ति की गई है यह दूसरा व्याहत का भेद है। परस्परमें अर्थ का विरोध होना
Page 88
४.४ चन्द्रालोक: द्विर
कुतस्तत्रोपमा यत्र पुनरुक्त: सुधाकरः॥३१॥ दुष्क्मग्राम्यसंदिग्धास्त्रयो दोपा: कमादमी। पाेयत्वविरोधो दपकतावीजम्। नित्योडयं दोप:। अत्र पुनरुकपद तन्त्रेण वह लच्यान्तर्गतं च । अर्थप्रतीतत्वपि पुनस्तत्प्रतिपाढ्कत्वं पुनरुक्तत्वम् कउदाहर ति- कुत इति। तन्नोपमा सादश्यं कृतः कस्मात। चत्र तुधाकरश्रन्द्ः पुनरुक्तो व्यर्थः। अत्र कुत इति पदेनोपमाभावप्रदर्शनेन चन्द्रवैययर्थ्ये सिद्वेऽपि पुनः 'पुनरुक्त सुधा करः' इति वाक्योपाढाने पुनरकता। यह्ा 'वक्त्रं केनोपमीयते' इत्यस्यावृत्तिः। वेन 'वक्त्रं केनोपमीयते', 'कुतस्तत्रोपमा' इति वाक्यहवयं पुनरुक्तम्। न चास्यापुष्टत्वदो पेडन्तर्भावः। शव्देन प्रतिपन्नत्वे सति पुनस्तेनेव प्रतिपादने पुनरुकख्म्। अर्थेन प्रतिपन्नस्य प्रतिपादने त्वपुष्टत्वम्। कथितपद्दोपे तु पुनस्तम्यव पदस्योपादानं भवति। परिवृत्तिसहत्वात्पुनरुक्तत्यार्थदोपता। अनित्योडयं दोप:, भीतादी गुण हदात्। पौनस्वत्यं दूपकतावीजम् ॥३१॥ दुप्कमग्राम्यसन्दिग्धाख्यान् दोपान् व्याचष्टे-दुष्क्रमेति। क्रमास्कमशः। अम
ही दोपमें निमित्त है। यह दोप नित्य माना गया है। पुनरुक्त दोप का स्वरूप यह है-एक बार अथके ज्ञान होने पर भी पुनः उसी अर्थ का जहां प्रतिपादन किया जावे वहां पुनरुक दोप होता है। 'कुतस्तत्रो०' इत्यादि र्लोकार्ध इखका ददाहरण है-वहां उपमा नहीं लगाई जासकती कि जहां पर चन्द्रमा भी पुनरुक (्यर्थ) हो जाता है। यहां पहिले उपमा का अ्रभाव वतला दिया तो भी 'चन्द्रमा पुनरुक (व्यर्थ है' यह कहा गया। अनः यह पुनरुक दोप है। अ्थवा 'वक्त्रं केनोपमीयते, कुत स्तन्रोपमा यत्र' मुखसे किसकी उपमा लगावें, उस सुख की उपमा कदासे मिले ये दोनों शब्द दो बार आगये हैं। अतः पुनरुसके उदाहरण है। यहां शब्दसे ए वार अर्थ का ज्ञान हो चुका हो और फिर भी शब्दसे उसी अर्थ का प्रतिपादन है तो पुनरुक दोप होता है और अपुषटार्थमें विशेषण पुनरता नहीं होता किन्तु व्य होता है। कथितपढ दोपमें एक ही पद की दो वार आधृत्ति होती है था पुनरक्तमें अर्थ की आ्रव्ृत्ति होती है। भीठ पुरुप की उचिमें यह दोप गुण होजात है अतः यह अनित्य दोप है। पुनवता शर्थ का होना दोप का बीज है॥। ३१।। दुप्कम-ग्राम्य सन्दिग्ध दोपों का स्वरूप देखिए- जहां लोक और शात्रके विरुद्वकमसे वर्णन किया जावे वहां दुप्कम
Page 89
( मसूख ] सस्कृत हिन्दीव्यारयाद्वयोपेत'।
त्वषक: कृष्ण ! गच्छेयं नरकं स्वर्गमेव वा ।। ३२।। एकं मे चुम्बनं देहि तव दास्यामि कञ्चकम्। त्रूत कि सेव्यतां चन्द्रमुखीचन्द्रकिरीटयोः॥ ३३॥
दुष्कमतवम्। अविदग्धप्रतिपादनविषयत्य आाम्यरवमू। वकतातपर्यविपये निश्चया भावस्त्र सन्दिग्यतवम्। एषु दुप्कमत्वमुद्ताहरति-वदिति। हे कृष्ण! सन्रकरतव सेवकाउह नरक गच्छेय र्वरग नाक वा गच्छय वजेयमिति सम्भावना। कृष्णमक्तस्प पूर्व रवर्गगमनसर्भावना समुचिता ततक्ष नरकगमनरूपा। अत्रतु पूर्व नरक गमनरूपा समुपान्तेति दुष्कमारयोऽय दोष 1 स्वर्गस्य माड् निदेशे तु नाय दोप। नित्योऽय दोप। सहृदयोद्वेगो दूषकताबीजम् ॥ ३२॥ माग्योदाहरणमाइ-पकुमिति। है मिये। मह्म्। पुक बुग्वन देहि। अहूं तब ते कजुक स्तनावरक वख दास्यामि वितरिध्यामि अत्र।स्पष्टमव सुम्बनयाचनं ग्राम्थ ननप्रयोज्यमिति प्राम्यदोष । तयोक्म्- स आम्योर्ऽर्यो रिरसादि पामरयंत्र कथ्यते। वैदग््यवक्रिमबल दित्वेच वनितादिपु' इति॥ धनितथोडय दोष। सहृदयवैमुस्य दूपरतावीजम्। सन्दिग्धमुदाहरति-बसेनि।
दोप होता है। ग्रामीण मनुष्योंके प्रयोगमें अ्रम्यशोष होता है। वहनेवाले पुरुष के भाता्थमें मन्देह होना ही मन्दिग्य दोप होता है। 'सद्धक्क' यह रलोकार्थ दुष्स्म का उदाहरण है-हे कृष्ण' मैं आ्र्प्रापकरा सेवक हूँ। में नरकमें जाऊँ या स्व्गमें जाऊँ। यहों पर पयम नरक का नाम लिया और पीछ रुवर्ग का नाम लिया। यह दम लोक वा शाघ्र के विरुद्ध है। कृष्णके सेवक को पहिले स्वुगम जाने की और पाछे नरकमें जाने की इच्छा प्रकट करनी चाहिए। इसके विरुद्ध प्रयोग करना दुप्क्म दोप माना है। सदृदयोंका उद्देग होना दूषकतामें कारण है। यह दोप नित्य है॥ ३२ ॥ प्राम्यका उदाहरण देखियेहे परिये। मुमे तुम एक बार ुम्बन करा दो ने तुम्ह कबकी देदेगा। यहाँ प्ामोण मनुष्यने चातुर्य के बिना ही सपरूनसे वढ़ दिया कि मुझे चुम्वन देदो। अत ग्राम्यदोप है। यह अनित्य दोप है। ऐसे काव्य के सुनने में सहदयों को उदासीनता होती है यह दोष में बीज है। 'व्रूत कि सेत्य
Page 90
५६ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
अनौचित्यं कीर्तिलतां तरङ्गयति यः सदा। प्रसिद्धया विद्यया वापि विरुद्धं द्विविवं मतम्॥३४॥ चन्द्र इव मुखं यस्या: सा चन्द्रमुखी, कामिनी च, चन्द्रः किरीटे मीली यस्य चन्द्र किरीटश्चन्द्रशेखरः शिवश्र तौ तयोर्मध्ये किं सेव्यतामाश्रीयतामिति यूयं वरृत कथयत। अन्न प्रकरणाद्यभावे शान्तश्द्गारर सान्यतरसन्देहाद् वक्तुस्तात्पर्य सन्देहः। यत्र सन्देह एव वक्तुस्तात्पयं तत्र न दोपः। उद्देश्यनिश्चयाभावो दूपकतावीजम्॥ २३॥
कीतीति। यः सदा कीर्तिलतां यशोवल्लीम्। तरङ्म्यति तरद्गितां करोति। अत्र लता- निष्टतरङ्गवर्णनमनुचितम्। तरङ्गसम्बन्धः समुद्सरित्प्रभृतिपु योग्यः। नान्यत्र।
तम्। अत् विरुद्वपदत्यावृत्ति: कार्या। तेन यत् प्रसिद्धया, विद्यया शास्त्रेणापि वा विरुद्वं प्रतिकूल तद्विरुद्वं प्रसि्िविर्द्वं विद्याविरुद्वं चेति द्विविधं ज्ञेयम्। प्रसिद्धिवि रुद्वमपि लोकप्रसिद्धिविरुद्वं कविप्रसिद्धिविरुद्वं चेति द्विविधम्। विद्याविरुदं च विद्याभेदादनेकधा। विरुद्वार्थश्रवणेन सहृदयचैमुख्यं दूपकताबीजम् ॥३४॥ ताम्' यह सन्दिग्ध दोप का उदाहरण है। चन्द्रमुखी (कान्ता) औ्रर चन्द्रशेखर (शिव) इन दोनों में किसकी सेवा की जाव यह आ्रप कहिए। यहाँ प्रकरण के चिना वक्ता शभ्वाररसका ्रेमी है वा शान्तरस का यह निधय नहीं होता। अपि तु सन्देह ही बना रहता है अतः यह सन्दिग्व दोप है। जहाँ सन्देह का ही प्रतिपादन हो वहाँ यह दोप नहीं होता॥ ३३॥ अ्रनौचित्यदोप का यह स्वरूप है-जहाँ अ्र्रयोग्य के साथ किसी वस्तु का सम्बन्ध वतलाया जावें वहाँ अपरनोचित्यदोष होता है। 'कीर्तिलताम्' यह स्लोकांश इसका उदाहरण है-जो सदा कीतिरूपी लता को तरमयुक्त बनाता है अरर्थात् पस्मवित करता है। यहाँ लता में तरत् का सम्बन्ध वतलाना प्रनुचित है। तरहों का सम्बन्ध समुद्र वा नदियों में दिखलाना चाहिए। विरुद्ध दोपका लक्षण यह है-जहाँ प्रसिद्धि वा विद्या के प्रतिकूल वर्णन किया जावे वहाँ कमसे प्रसिद्धिविरुद्ध औरर विद्याविरुद्ध ये दो दोप होते हैं। लोकप्रसिद्धिविरुद्व वा कवि- प्रसिद्धिविरुद्व ये दो भेद प्रसिद्धिविरुद्द के हैं। अ्रनेक विद्याथों के भेद से विद्या- विरुद्ध के बहुत भेद होते हैं। विरुद्व अर्थ के श्रवण में उपेक्षा का होना दोप होने में कारण है।। ३४ ॥
Page 91
मयूख ] सस्कृत हिन्दीवयाख्याद्वयोपेत ।
न्यस्तेयं पश्य कन्दर्पप्रतापघवलद्युतिः। केतकी शेखरे शम्भोघत्ते चन्द्रकलातुलाम्॥३५॥
प्रसिद्धिविरद्र मुदाहरति-न्यस्ते हति। इय कन्दपस्य कामस्य य मतापस्तस्य धवला ख्रेता घुति। न्यस्ता स्थापितेति स्व पश्य। अत्र मतापस्य रकवणरूपा कविप्सिद्धि मपहाय श्वेतो वर्ण प्रतापस्य प्रतिपादित इति कविसमयविर्द्मेतत्। तथोक्त केश व मिश्रेणाल क्वारशे सरे- 'असतोऽपि निवन्धेन सतामप्यनिव-घनात्। नियमस्य पुरस्कारात्सप्रदायस्तिधा कबे। इर्यादि अधिक तु साहित्यदर्पणीयससमपरिच्छेदे, अलद्वारशेखरस्य पजजदशतमे मरीचौ प दष्टव्यम्। विद्यानिरुद्ध मुदाहरति-केतकीति। शम्भो शिवरम शेखरे सुकुटे न्यस्ता केतकी केतकवृचसण्डम्। चन्द्रकळातुलां शशिकलासान्यम्। धस्ते दधाति। केतकी पुष्प शम्भो पूजाया वर्जितमित्यन्र तद्वर्णन पुराणादिविद्याविरुद्म्। ययोक सनाङ् मारसहितान्तर्गते कार्तिकमाहारक्ये- 'ऋणु केतक ते पुष्पैनैरी मामरचयिष्यति। लक्मीसन्ततिहीनोऽसौ रौरव नरक बजेत्'॥ (२ अ० २६ शो०) इति। एक्दा स्वोत्कर्पार्थ विवदमानी विष्णुत्रह्माणी विवादनिर्णयाय यदा शिवसमीप गतौ तदा शिवेन कथिती यद् म्रह्मोपरि भागे, विष्णुश्च निस्नमागे गरवा मम लिद्ध-
'न्यस्तेयम्"' यह श्लोकार्ध प्रसिद्धिविरुद्ध का उदाहरण है-कामदेवके प्रताप की धवल कान्ति को आप देखिए। यहाँ प्रतापके रक्क नरण को छोडके श्वेत वर्ण का वर्णन करना कविप्रसिद्धिविरुद्ध दोष है। क्योंकि कवियों ने प्रताप का रह् लाल माना है। साहित्यदर्पण के सत्म परिच्छेद में तथा केशवमिश्ररचित अल- द्वारशेखर के पन्द्रद्वें मरीचि में कवियों के सनेत को देखना चाहिए। 'केतकी शेखरे०' यह विद्याविरुद्ध का उदाहरण है भगवान शह्कर के मस्तक पर केतकी का पुष्प चन्द्रमाकी कला के समान शोभित हो रहा है। केतकी का पुष्प शङ्कर की पूजा में पुराण मे वर्जित है अत यहाँ पुराणविद्याविरुद्ध दोष है। सनकुमार- सहिता के अन्तत कार्तिकमाहात्म्यके तीसरे अ्ध्याय में यह कथा है। एक दिन आपसमें कौन बडा है इस फगडे को निपटाने के लिये ब्रझ्मा और विष्णु ये दोनों भगवान् शङ्कर के निकट पहुँचे। तब शङ्कर ने इन से कहा कि म्झ्या उपरिभाग में
Page 92
५= चन्द्रालोक: [ द्वितीयो
सामान्यपरिवृत्ति: स्यात् कण्डलच्छविविग्रहा। परिमाणं च जञात्वा समायातु। यश्च लिद्गदैध्यं ज्ञासयति स एव युवयो: श्रेष्टो भवि. प्यतीति। ततो ब्रह्मोपरिगता, विष्णुश् निम्नभागे (पाताले) गतः। अथ विप्णुः
तु सहत्त्रवर्पानन्तरमागत्योवाच मया ते लिद्गसमाप्तिरधिगतेति। अत्न साक्षिणौ कामधेनुकेतकवृक्ी स्तः। शिवश्र ब्रह्मणा साच्षिन्यां चोकमसत्यं ज्ञात्वा 'महा केरपि न पूज्य:, गोमुखे सदा विष्टा पतिप्यति, केतको मम पूजावर्जितः' इति तेभ्यः शापं विष्णये च कार्तिके विशेषपूर्जा ददाविति पौराणिकी कथाव्रानुसन्धेया। अन्न विरु द्वार्थप्रतीत्या सहृद्यवैमुख्यं दूपकताीज्ञम्। काव्यप्रकाशोक्तानवी कृत दोपस्तु कथि- तपदान्तर्गत इति पृथङ् नोकः॥३५॥
विशेपार्थप्रतिपादनत्वमिति यावत्। उदाहरति-कुण्डलेति। इयं कामिनी कुण्टलस्य कर्णभूपणस्य कनकत्येति भावः । दविः कान्तिस्तत्समो विग्रहः शरीरं यस्या: सा और विष्णु अरप्रवोभाग में जाकर मेरे इस लिग् के अन्तिम भाग को देख त्रराचैं। जो लिस् का अप्रन्तिम भाग देख लेगा वही दोनों में बद़ा है। ततः ब्रह्मा उपरि भाग में औौर विष्णु नित्न भाग में गये। इसके बाद विष्णु पांच सौ वर्ष के अ्रंन- न्तर वापिस लौंटे और वोले कि मुझे आप के लित् का अ्रन्त नहीं मिला। न्रम्मा एक हजार वर्ष के अनन्तर वापिस आाये और अ्सत्य कहने लंगे कि मैंने आपके लिह् का अन्त देख लिया। इसके साक्षी कामधेनु और केतक वृक्ष है। भगवान् शिवने व्रम्मा के व साक्षियों के वाक्य को असत्य जानकर ब्रममा की पूजा नहीं होनी चाहिए, कामधेतु के सुन् में विष्टा रहेगी, केतक मेरी पूजा में चर्जित रहेगा, यह शाप इन तीनों को दे दिया और विष्णु के वाक्य को सत्य जानकर दनकी कार्तिक-माघ नें विशेष पूजा हो यह चिणु को चर दिया। विश्द्वार्थ के ज्ञान से ऐसे काव्य का बनादर होता है, यह दोप में कारण है। काव्यपकाश में कहे गये श्रनवीकृत दोप को कथितपद के अन्तर्गत मानना चाहिये ॥ ३५ ॥ सामान्यपरिवृतति दोप का लक्षण यह है-सामान्य अर्थ का बोधक और विशेष अर्थ का बोधक ये दो प्रकार के शब्द होते हैं। इनमें से सामान्य श्रर्थ (साधारण अर्थ) के बोधक पदकी आवश्यकता में विशेष अर्थ के बोधक पद का
Page 93
मयूस सस्कृतहिन्दी या्याइ्वयोपेत ।
विशेषपरिवृत्ति स्याद्वनिता मम चेतसि ॥३६॥
मम चेतसि विद्यत इति शेप। अत्र कमककान्तिसमशरीरेति वचच्ये सामान्यकन कार्थघोधक पद परित्यजष विशेषदुण्डलपद्ोपादान कृतमिति सामान्यपरिवृत्तित्व- मत्र। परिवर्ततन परिवृत्ति सामान्यस्य परितृत्तियंत्र स सामान्यपरिवृत्तिर्दोप ।
मान्यार्थबोधकपदोपादानत्व विशेषपरिवृत्तिस्वम। उदाहरति-वनितेनि। पनिता खी मम मे चेतसि मानसे विद्यने। अम् वनितापदेन सर्वासा वनिताना ग्रहणे सर्वामा प वप्रभाख न सघटत इत्यय्र वलभावनितानामग्रहणसुचितिमिति बनिना
वृत्तिर्दोष। निवस्ितार्थानिर्वाहकत्व दूषकताथीजम् ॥३६॥
विरुद्वान्योन्यसगतिक्चेति सथोत्ती द्वो दोपो स्तो मवत 1 सहचरण सहचर 1 अचा रथासी सह पर्श्रेति सहचराचारु।अत्र पूर्वप्रयांगाहंस्याचारुपदस्य परप्रयोग। 'रा-
जहा प्रयोग किया गया हो वहा सामान्यपरिउत्तिदोष हाता है। सामान्यपद का परिवर्तन करना इसका यौगिक अर्थ है। 'कुण्डलच्छावविप्रद्दा' इसका उद्ाहरण है। सवर्ण के कुण्डल की कान्तिके समान शरीर वाली कानता है। सुवर्ग के समान शरीर वाली इस वर्णन के लिय सुवर्णवाचक सामान्य पद की आ्वरय- कना थी। इस सानान्य मुवर्ण पद को छोड के कवि ने विशेष श्रर्य के बोधक दुण्डल्पद का प्रयोग किया अत यहा सामान्यपरिवृत्ति दोप है। विशेष-परिवृत्ि दोय यह है-विशेषार्थ वोक पद की आवश्यकतामें जहा सामान्य श्रर्थ क वाधक पद का प्रयोग किया जाये वहा विशेषपरितृति दोप नानना चाहिय। 'वनिता मम चेतसि' स्री मेरे हृदय में है, यह इसका उदाहरण है। यहा अपनी प्रियतमा स्विशेष का नाम लेना चाहिए या सो नहीं लिया अत दोप है। स्ोचारक वनिता पद से सब कियों का बोध होता है। और सब छिया प्रिय नहीं हो सकतीं। अरत स्त्रीविशेष का नाम लना उचित था। ऐसे दोष से अपने मानार्थ का प्रति पादन अच्छी तरह से नहीं होता यह दोप का बीन है।। ३६ ॥ सइचराचार और विरुद्धान्योन्यसजति ये दोष देखिए-वहा दो वस्तुओं के
Page 94
६० चन्द्रालोक: [द्वितीयो
ध्वाङ्का: सन्तश्र तनयं स्वं परञ्च न जानते ॥ ३७॥।
दन्तादिपु परम्' इति पाणिनोयानुशासनात्। यद्वा सहचरेपु समभिव्याहतेपु, पचार न रग्यम्। अचारुत्वं,चोत्कृष्टध्वापकष्टत्वाभ्यां भर्वति। एवं समभिव्याहृतारम्यार्थकत्वं सहचराचारत्वम्। अन्यश्चान्यश्चेत्यन्योन्यौ तयोः संगतिरन्योन्यसंगतिः। विरुद्वा चासावन्योन्य संगतिश्चेति विरुद्वान्यीन्यसंगतिः । विवष्वितार्थयिरुद्संगतित्वं विरु द्वान्योन्यसंगतित्वम्। सहचराचारुत्वमुदाहरति-ध्वाङ्का इति।दोपोडयं द्विया जाय- ते। उत्कृष्टैः सह निकृष्टस्य, निकृष्टैः सहोत्कृष्टस्य च साहचर्यात् अत्ेदमुभयोढाहर णम्। ध्वाङ्गा: काका: सन्तः सजनाक्च स्वं परं च तनयं पुत्रं न जानते। स्वपरेपुभेढ. दृष्टिशून्या भवन्तीति भावः। 'शुनि चैव शवपाके च पण्टिताः समदर्शिनः', 'उदार- चरितानां तु वसुधैव कुटुम्वकम्'हत्यादि न्यायेन सजना: स्वपरभेदशून्याः। काका श्वाज्ञानेन कोकिटपुत्रमेव स्वपुत्नं ज्ञात्वा तत्पालनं कुर्वन्ति। पक्षोत्पत्पनन्तरं प कोकिलपुत्राः स्वजाती संमिलन्ति। अत एव च परभृत इति कोकिलाख्याप्रघलिता। सत्र काकसज्नयोः साहचर्य न रम्यमिति सहचराचारुत्वदोपः। सह चरितानांप्रायः एकरूपतया सर्वेपासुपादेयत्वं हेयतवं वा प्रतीयते। तथा सति काकां दिपरित्यागेनात्र सज्जनानामपि परित्यागो भवेत्, यहा सजनोपाढेयतया काकाचरणस्यापि समुपा-
साहचर्य में सुन्दरता की प्रतीति न हो वहां सहचराचार दोप होता है। और जहां विरु्द्ध दो पदार्थों का एक जगह समावेश किया जावे वहां विरुद्धान्योन्यसङति दोप माना है। 'ध्वाड्क्षा: सन्तक्' यह सहचराचारु का उदाहरण है-कौवे और सज्जन अपनी वा पराई सन्तान में भेदभाव नहीं रखते। दोनों को बरावर दृष्टि से देखते हैं। तात्पर्य यह हुआ कि सज्न लोग सम्पूर्ण संसार को ही अपना कुटम्य मानते हैं। वे किसी से राग-द्वेप नहीं करते। और कीचे अपनी मूर्खता के कारण कोकिल की सन्तान को अपनी ही सन्तान मानकर उसका पालन करते हैं। पीछे वह कोकिल की सन्तान बढ़ी होने पर अपने वर्ग (कोकिलसमूह) में जाकर शामिल हो जाती है। अत एव कोकिल को संस्कृत भापा में परमृत (दूसरे से पालित) भी कहते हैं। यहां कीवे और सजनों का साहचर्य श्रच्छा नहीं मालुम पढ़ता। अतः दोप है। क्योंकि' साथ रहने वालों का प्रायः (एकमा) स्वभाव होता है। इसी कारण बुरे के साथ शच्छे आदमी के वणन में वुरेपन की और अच्छे आदमी के साथ बुरे आदमी के वर्णन में अच्छेपन की प्रतीति हो जाती है। यहां काक के साथ सज्नों का वर्णन करने से काक के समान
Page 95
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । ६१
सरोजनेत्र पुत्नस्य मुखेन्दुमघलोरुय। पालयिप्यति ते गोनमसी नरपुरन्दर ॥। ३८ ॥। देवतेति तद दयमप्यचारु। एतदेव च दूषकनबीजम्। अत दविविध एव सइचरा घार वदोषो जय । नि योऽय दोष ॥३७॥ विरुदा योन्यसगतित्वमुदाहरति-सरोजनेत्रेति। सरसि जात सगेजम्। 'सक्ष न्या जनेडं'इति डप्रत्यय। सरोजवन्नेत्रे नयने यस्य स तत्सम्बुद्धी हे सरोजनेन्न कमल्नयन। पुत्रस्य तनयस्य। मुखे दुं मुखच दमनलोकय पश्य। असौ नरपु रदरो नरे द्ररते पुत्र। ते गोत्र कुछ पालिभ्यति र्प्यति। सति प दे कमल सकच्ित भवतीत्यत्र सरोजनेत्र-मुखे दुपदयो सगतिर्विरुद्धा। तथा पुर दरस्य गोत्न पालकश्वमपि विरुदम। तस्य गोग्रभेदकरवात्। अत पुत्रे पुर दरारोप सुतरा विरुद्व इति ज्ञयम्। अयमेव दोप काव्यप्रकाक्षादो प्रकाशित विरुद्धनास्ना व्यवहियने। विरु दार्थप्रकाशन दूपकतापीज्म्। नित्योऽय दोष। न च विरुद्धमतिकृद्दोपेऽन्तर्भाव। प्रथमप्नतीतेन विवधितार्थेनैव विरुद्वार्थज्ञानमत्र भवति। अथ वा-अथनिव धनात्र विरुद्वार्थप्रतीति। उफ्तदोपे तु तथा नेति ततो भेद। काव्यप्रकाशोक विध्ययुक्त रवानुवादायुक्तवरूपदोषह्य रवविसृष्टविधेर्याशभग्न प्रक्रमदोषयो कमशोड तर्गत मिति नान परृथग्दर्शितम । पवमन्येपामपि यथायथम तर्भावो योध्य ।३८।।
सन्जनों में भी दुष्टता की प्रतीति हो सकती है। अ्थवा सज्जनों के समान कौवे के आचरण में भी उपादेयता आनाती है। अत दोप है॥ ३७॥ विरुद्धा यो यसप्गति का उदाहरण दखए-हे कमल के समान नेन वाले पुरुष । तुम अपने पुन के मुखरूपो चद्रमा को देखो। मनुष्यों में इद्र के सद्श यह तुम्हारा पुन तुम्हारे कुल का पालन करेगा। यहाँ सरोननेन (कमलनेन) और मुखे दु पदका तथा पुर दर और गोधपालन पद का एक वाक्यम वणन आरपस में विरुद्ध हो जाता है। क्योंकि चद्रमा के उदित होने पर कमल सङ्कु चित होते हैं और पुर दर (इ द्र) गोन का पालन नहीं करता अपितु गोन (पर्वतों के पथ) का भेदक माना गया है। अत यहाँ विरुद्धा यो यसक्गति दोप है। विरु द्धमनिकृत दोप पदनिष्ठ होता है और उसमें कविके अीष्ट अ्र्थ से ही विर्द् अर्थका मान हो जाता है। प्रकृतदोष अपर्थगत है और इसमें वाक्यार्थ के अनन्तर विरद्ध अर्थ की प्रतीति होती है। काव्यप्रकाशका विध्ययुत्तादोष अ्विमृष्टविधेयाश के और अनुवादायुक्त वदोप भग्नप्रकमदोप के अतर्गत मानना चाहिए॥ ३८॥
Page 96
चन्द्रालोक: [द्वितीयो
पदे तदंशे वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकद्म्बके। यथानुसारमभ्यूहेदोपान् शब्दार्थसंभवान॥ ३९॥
इत्थं दोपानुक्त्वा तदाश्रयान् कथयन्नुपसंहरति-पद दति। श्रव्दुश्रार्थश्र शब्दार्थीं ताभ्यां संभवो येपां ते तानू शव्दार्थगतान् दोपान् यथानुसारं लक्षणानुकूलम्। पढे सुप्तिइन्तरूपे, तदंशे पदांशे प्रकृतिप्रत्ययादी, वाक्यांशे समासे खण्ठवाक्ये च, वाक्ये महावाक्ये, वाक्यानां कदम्बके समूहे प्रबन्धे व। अभ्यूद्देद् विचारयेत्। जानीयादि त्यर्थः। 'अनुर्तमप्यृद्ृति पण्ढितो जनः' इतिवदत्र परत्मंपदम्। अयमाशयो यत् शब्दनिष्ठा दोपा: पदादिगतत्वेन पव्चधा, अर्थदोपसतवेकविध एव। काव्यमैकाशाड़ौत्व. धंदोपो रमदोपश्रेति द्विविधोऽर्दोपः। अलद्वरादिदोपास्तुकभ्यो दोपेभ्यो न भिन्ना इति तेऽ् न परिगणिताः । व्यक्तिविचेके महिमभट्टेन द्वितीय विमर्शे, नद् यथा-'वि. धेयाविमर्शः, प्रक्मभेद:, क्रमभेद:, पौनरुकत्यम्, वाच्यातचनंच' इति पज्चघ दोपाः संगृहीताः। चिरश्जीवभट्टाचार्यकृते काव्यडाकिनीअ्रन्ये दोषा पूव प्रतिपादिता दृत्यधिकं तत्रैंव दृश्यम्। प्रस्तुतग्रन्थे प्रतिपादितानां दोपाणं तिवय संकलना-श्रुतिफटुखम, च्युतसंस्कृतित्वम, अप्रयुक्कतत्वम, असमर्थत्वम्, निह्तार्थत्वम्, अनुचितार्थश्वम्,
इस प्रकार कवि दोपों का चर्णन करके अव उनके आधयों (रहने की जगहों) को बतलाता है-शब्द और शर्थ में रहने वाले दोप क्रम से पद, पदांश, चाक्यांश, महावाक्य और वाक्यसमूद (प्रबन्ध) में वर्त्तमान रहते हैं। सा- रांश यह हुवा कि-शव्दनिष्ठ दोप पद, पदांश, वार्क्याश, महावाक्य और वार्क्य- समृह (प्रबन्ध) इन पार्चों स्थानों में रहते हैं। श्रर अरथदोप केवल पर्थमें ही रहते हैं। काव्यप्रकाशादिग्रन्थों में अरथदोप अर्थ और रस इन दो आ्र्प्राथ्रयों (स्थानों) में रहते हैं। वामनादि आचार्योंने काव्यालक्वारादि प्रन्थों में शलक्वार के दोप भी बतलाये हैं। किन्तु वे अलक्वारदोप उत्त दोपोंमें ही श्रन्तर्गत हो जाते है अतः यहां पृथक रूपसे उनका स्वरूप नहीं बतलाया गया है। महिमभटटने अपने ग्रन्थ व्यक्तविवेक के द्वितीय विमर्श में विधेयाविमर्श, प्रक्मभेद, क्रमभेद, पीनसुकत्य और वाच्यावचन ये पांच ही दोप बतलाये हैं। काव्यटाकिनी प्रन्थमें चिरंजीय भहाचार्यने केवल दोपोंका ही विवेचन किया है अतः दोपों का अ्रधिक विवेचन वहां ही देखना चाहिए। प्रस्तुत ग्रन्थ में तो दोपों का संकलन इस प्रकार है-ध्रुतिकट्ट, ध्युतसंस्कृति, अम्रयुक्त, असमर्थ, निदतार्थ, अ्रनुचितार्थ,
Page 97
ह मयूख] संस्टृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत. । ६३
दोषमापतितं स्वान्ते प्रसरन्तं विश्वह्वलम्। निरर्थकर्नम्, भवाचकरनम, वीटाजनकाश्लीकरम, जुगुप्साजनकाइलीलत्वम्,जम- इलजन काश्लीए वम, सदिग्घखम्, अपतीतल्व्रम, शिथिललम्, आम्यत्वम्, नेयार्ध रम्, हिष्टत्वम्, अत्िनृष्टविधेयांशस्म्, विरुश्मतिवृसम्, अ्रन्यस्गतखवम, हुत्येते विंशतिदापा, एपुशुतिकदुत्व त्रिविधाशलीएत्वानुचितार्थतवादयस्तरयो दोपा पदशोषा, वाक्यदोपाश्च। निरथकरवावाचकत्वक्किष्टर्वादय पदमात्रगा., किटर्वविरद्मसिक्ट- वाविमृष्टविधेयाशस्वाद्यस्य समामगता एव पददोपा। श्ुतिकदुश्वादयो यथा- यथ पदाशवृत्तयोक्षीति जयम्। अथ तेऽप्टादश वाक्यमात्रगा-प्रतिकलापराम्, उपहृतविसर्गत्वम्, लुसविमर्गःवम, कुसन्धिरवम्, विसन्धिशम, इृतवृत्तरवम, न्यूनत्वम्, अधिकत्वम्, कथितत्त्रम्, विक्ृतरवम्, पता्भकर्पश्वम्, समाप्पुनरा्त स्वम्, नर्धान्तरपदापेक्षित्वम, अमवम्मतयोगत्वम, अस्यानश्थममासग्वम्, सकी- गंत्म्, भगनप्रकमखवम्, अ्रमतार्थान्तरत्वमिति। एते चतुदंश दोपा अर्थमात्रगता- अपुष्टार्थत्वम्, कशत्वम्, व्याहत्तत्वम, पुनरतरवम, दुष्कम्वम्, आम्यखम्, म. न्दिग्धावम्, अनीचित्यम, प्रसिद्विविरुदम, विद्याविरुदम, सामान्यपरितृत्तित्वम्, विशेषपरितृत्तित्वम्, सहचराचारतवम, विरुद्वान्योन्यस्गतिस्वमिति॥३९।। उकदोपापवादक दोपाककुश व्याचप्टे-दोपमिति। य स्वान्ते मानसे।आपतित
निर्थक, अवाचक, वीडाजनक-अरलाल, जुगुप्साननक-अरलील, श्रमङ्ल- जनक-अर्लोल, सन्दिग्, अप्रतीत, शिथिल, माम्ब, नेयार्थ, द्विट, अरविभृष्ट- विधेयाश, विरुद्धमतिकन् और अ्रन्यमद्गत, ये बीस पद्गत दोष हैं। इनमें श्रुति कटु, तोन प्रकार का अश्लील और अनुचितार्थ ये दोष वक्य में भी होते हैं। विल्ट, विरुद्धमतिकृत् और अविमृष्टविधेयाश ये तोनों समास होने पर ही पद दोष होते हैं। श्रुतिकटु आदिदोष ययास्रमव पदाश में भी होते हैं। प्रतिकूलभर, उपहृतविमर्ग, लुप्षचिसर्ग, कुसन्वि, वरिसन्धि, द्वतवृत्त, न्यून, अधिक्र, कषित, विकृत, पतत्त्रकर्ष, समापपुनरात, अर्धान्तरपदापेक्षी, अ्रभवन्मतयोग, अस्थान स्यसमास, सङ्ीर्ण, भग्नप्रकम, अ्रमतार्थान्तर ये अट्ठारद्द वाक्यदोप हैं। अ्रपु- षार्थ, वशृत्व, व्याहत, पुनरुक, दुष्क्म, ग्राम्य, सदिग्ध, अनोचित्य, असिद्विनिरुद्ध, विद्याविरुद्ध, सामान्यपरिव्ृतति, विशेपपरिवृत्ति, सहचराचाद, विरुद्वान्योन्यसक्ति ये चौदह दोघ अर्थगत है॥ ३९ ॥ अन शेपाइश का निरूपण किया जता है-जो निरन्तर विचार में आाये
Page 98
६४ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
निवारयति यस्त्रेधा दोपाङ्कुशमुशन्ति तम्॥ ४० ॥ दोपे गुणत्वं तनुते दोपत्वं वा निरस्यति। भवन्तमथ वा दोपं नयत्यत्याज्यतामसौ ॥ ४१॥ मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतश्मश्रुकराह्करः। अत्र हास्यरसोद्देशे ग्राम्यत्वं गुणतां गतम् ॥ ४२॥
ज्ञातमपि। विश्वङ्लमप्रतिबन्धम्। यथा तथा। प्रसरन्तं विकसन्तम्। त्रेधा निवा. रयति दूरीकरोति। तं दोपाणामछ्लशं निवारकं दोपाकुशमुशन्ति-वाल्छन्ति। युधा इति शेपः। 'वश कान्तौ' इति घातोः कर्तरि लटि बहुवचनम्। येन दोपा गुणा निर्दोपाश्च भवन्ति स दोपाछ्यशो भेदतरयवानित्यर्थः ॥। ४० ॥ दोपाकुशभेदत्रयमाह-दोष इति। असी दोपाहशः। दोपे ग्राम्थादिषोपे सति। गुणत्वं गुणतासुपादेयतामिति यावत्। तनुते कुरुते। वा दोपतवं विद्याविरद्वादित्वं हेयतां निरस्यति निवारयति। अथवा भवन्तं वर्तमानं निररर्थकत्वादिदोपम्।अत्या· ज्यतामुपादेयताम्। नयति प्रापयति। दोपे गुणत्वमित्येको भेदः। दोपे निर्दोपत्व मिति द्वितीयो भेद:। दोपे उपादेयतेति तृतीयो भेद्ष: ॥४१ ॥ तत्र प्रथममुदाहरति-मुखमिति। श्वेतश्मश्ुण्येव कपोलचियु कश्वेतकेशा एव क. राुरा: किरणप्ररोहास्ते:। मुखं वृद्धवदनम्। चन्द्रश्रियं चन्द्रशोभां घत्ते विभति। अत्र व्वेतरमध्रुपदे आ्राम्यत्वदोष:। सच हास्यरसत्यो द्देवे प्रतिपादने स्षति गुणतामनुकूलतां
हुवे दोपों को तीन प्रकार से निवारण करे वह दोपाकुश होता है। दोपों का पद्दुश (निवारक ) यह इसका यौगिक अर्थ है ॥ ४० ॥ दोपाकवश के तीन भेद ये है-दोप को गुण वना देना, दोप को निर्दोष (दोपरहित) कर देना और दोप का प्राह् होना ये दोपाकुश के तीन भेद होते हैं। प्राम्यादिदोप हास्यरस में गुण वन जाते हैं, विद्याविरुद्धादिदोष कवियों के सक्त से दोपरहित (निर्दोष) होते हैं, और-निरर्थकादिदोप श्लेवादि अलक्वारों में ग्राह्य होते हैं॥ ४१ ॥ प्राम्यदोंप हास्य रस में गुण वन जाता है इसका उदाहरण 'मुसं चन्द्र०' यह स्लोक है। श्वेत डाट़ी-मृह्यों के वाल रूपी किरणों से यह मुख चन्द्रमा के समान शोभित होता है। श्वेत टाटी मूदों के वालों को चन्द्रमा की किरणों के समान वतलाना प्रामीण मनुष्यों की कल्पना है। अतः यहाँ ग्राम्यदोप हैं। दा- स्यरस की पुष्टि प्राम्पदोष द्वारा अ्रधिक होती हैं इसलिये उक्त प्राम्यदोप यहाँ
Page 99
भयूख 1 सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । ६४
तध दुग्धान्धिसंभूते. कर्थ जाता कलढ्विता। कनीनां समयाद्विद्याचिरुद्धोऽदोपतां गतः ।४३॥ द्वार गोरी हृदये देवं हिमकराद्कितम्।
गत प्राप्त। माम्यपदानामेव हास्पर सव्यअ्ञजकतेनि जेयम् । ४२ ॥ द्वितीयमुदाह्रति-नवेति। हे चन्द्र। दुग्धश्यारवुधि नीरसागर स पुव सम्भूतिरत्पत्तिस्थान यस्य स तस्य वीरसागरोतलस्य तव कलङ्गिना कलक्गिश्व कथ केन भकारेण जातोरपज्ना। अत्र विद्याविरुद्धदोष कवीना समयात् सकेतात्। अदो पता निदोपता गत माप। अय भाव, चीरसागरसमुत्पपशन्दो निष्कल्ट्क, अ्षत्रि नेन्रजातस्तु सक्लङ्ट इति पुराणपसिद्धि। कविसम्प्रदाये तु द्वयारैकय कलक्गित्व घ। एव प्रथमचन्द्रे कलद्वित्ववर्णन पुराणविद्याविरुदवमपि कविसमयानुकूत्यान् दोपता भजति। न च गुण्तां प्राप्जोति। वचि याभावात्। अतोजन विद्याविरद्वो न दोषो न गुण इति जेयम्। ४३॥ तृतीय मुदाहरति-दधारेति।गौरी गौराह्ी पार्वती घ। हृदये स्वान्ते। मकरो मी. नस्ते नाङ्गित चिद्धितम्। तथा हिमकाश्रनद्रस्तेनाद्गित चन्द्रशेखरम्। देव काम शिव च।
हास्यरस के अनुकूल होने के कारण गुण बन जाता है।। ४२। विद्याविरुद्ध दोष कवियों के सकेतित वर्णन में दोषाभाव को प्राप्त होता है इसका उदाहरण 'तच दुम्बाब्धि' यह छोक है। हे चन्द्र ! क्षीर सागर से उत्पन्न होने पर भी तेरे में क्लट्ट कहां से आ गया। क्योंकि क्षीरसागर से उत्पन्न चन्द्रमा निष्कलङ्ध है औ्र अ्पनिऋषि के नेन से उत्पन्न ही चन्द्रमा में कलह्क है यह पुराणप्रसिद्ध है। उक्त पुराणप्रसिद्धि के विरुद्ध वर्णन करना विद्यानिरुद्धदोप होता है। वविसम्प्रदाय में तो दोनों प्रकार से उत्पन्न चन्द्रमा एक ही माना जाता है और उममें क्लट्ड भी माना जाता है। अत उक्त वर्णन पुराणविरुद्ध होता हुआ भी कतिसमयानुसार दोप नहीं होता। और विशेष विचिनता न होने के वारण यह गुण भी नहीं हो सकता। इसलिये यहाँ यह दोष दोपाभान को प्राप्त होता है ॥। ४३॥ 'दधार गौरी' यह श्लोकार्य दोशहुश के तृतीय भेद का उदाहरण है, यहाँ श्लेपालद्कार से पार्वती तथा कान्ताके पक्षमें दो अरर्थनिकलने हैं-पार्वती ने हिम कर (चन्द्रमा) से युक्त देव शिव का मन में ध्यान किया। तथा गौरो (दामिनी) ने ५ घ० लो०
Page 100
६६ चन्द्रालोक: [द्वितीयो
अत्र श्लेषोदयान्नैव त्याज्यं हीति निरर्थकम्॥४४॥ महादेव: सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुर: सुमित्रा तन्क्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरी।
दधार दधौ। अत्र वाक्ये छेपस्यालक्करस्योदयादुरपत्तेः। कामपक्े हीति निरर्थकपदं न त्या्यम्। तद्विना श्लेपानुदयात्। कामपके हिमकराद्विनपदस्थाने मकराद्कितपद मादायार्थनिर्वाहो भवतीति तब् हीतिपदे निरर्थकदोप। किन्तु तस्य श्लेपनिर्वादक त्वेन न त्याज्यता। एपा हि दिक प्रदर्शिता। विस्तरस्तु काव्यप्रकाशादी दृश्यः। तस्यैव शव्दस्यानुकरणे प्रायः सर्वेपामेत दोपाणं निरदपिता जायते। ये दोपाश्चाऽनि त्या: कुत्रापि गुणाः, कापि निर्दोपाः, कचिच्चोपादेया भवन्ति। त इमे सन्ति यथा-धु. तिकटुश्वम्, अप्रयुक्तत्म्, निद्दतार्थत्वम, निरर्थकत्वम, त्रिविधाश्लीसत्वम, सन्दि उघ्त्वम, अप्रतीतत्वस्, ग्राम्यत्वम्, न्यूनत्वमू, अधिकत्वम, कथितत्वम, पतत्मक पंत्वम्, सक्कीर्णत्वम, समाप्तपुनरात्तत्वम, कष्टत्वम, प्रसिद्धिविरुद्धत्वम, विद्याचिर द्वत्वम्, दत्यादि। रसदोपाणामपि गुणत्वं निर्दोपत्वमुपादेयता च भवतीति रम दोपप्रतिपादकग्रन्थादी द्रष्ट्व्यम। दृत्यं दोपा: प्रनिपादिता हृत्यनवदम् ॥।४४ ॥। अधुना द्वितीयमयूखसमासि व्याचटटे-महदादेवेति। महादेवः सत्रेति प्रथम
मकर याने मछली से चिद्ित कामदेव को अपने मनमें विचारा। यहां कामदेव के पक्ष में हिमकराद्वितपद में से हि पद को हटाके मकर (मीन) से शद्वित यह श्रर्थ करने पर हि पदमें निरर्थक दोप तो यद्यपि आर जाता है किन्तु इस निरर्थक दोष के बिना यहाँ श्लेपालद्वार की स्थिति नहीं रह सकता अतः उक्तदोप वहां अत्याज्य (मास) है। यह दोपों के निवारण करने की कुछ रीति वतला दी गई है। इसका विस्तार काव्यप्रकाश, साहित्यदर्पणादि ग्रन्थों में देखना चाहिये। किसी की उत्ति के अनुकरण करने पर (ठीक २ वैंसे ही कहने पर) दोप नहीं होते यह भी जानना चाहिये। दोपाङ्श से जो दोप अनित्य माने गये हैं वे निम्नलिखित हैं- प्रुतिकट्, अप्रयुक्त, निहृतार्थ, निरर्थक, शश्लील के तीनों भेद, सन्दिग्ध, श्रप्रतीत, आाम्य, न्यून, अधिक, कथित, पतत्व्रकर्ष, संकीर्ण, समाप्तपुनरात्त, कष्ट, प्रसिद्धि- विरुद्ध, चिद्याविरद्वादि। रस दोपों में भी श्नित्य दोप होते हैं। यह दोपों का वर्णन समाप्त हुआ ॥४४॥ 'महादेवः सन्न०' यह प्रथम मथूस का सोलहचां श्लोक है। इसी ट्लोक के
Page 101
मयूख] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः। ६७
द्वितीयस्तेनासी सुकविजयदेवेन रचिते। चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूख सुमनसः ॥ ४५॥ इति चन्द्रालोकालद्वारे दोपनिरुपणो नाम द्वितीयो मयूखः।
तृतीयो मयूख: मध लक्षणानि। अल्पाक्षरा विचित्रार्थख्यातिरक्षरसंद्तिः।
मथू खपोडशश्लोक एवानापि ज्ञेय। तस्य तृतीयपारदाश 'द्वितीयस्तेनासौ' इवि परिवर्तनीय। द्वितीयो मयूसश्चन्द्वालोके सुमनस सुखयत्विति भाव॥। १५॥
वे दान्तभूपणोपाधिविभू पितेन भूत पूर्वक शिकगवर्न मेण्टसस्कृतपुस्तकालयीय भूनपूर्ववाराणसेय हिन्दू विश्वविद्यालयीय
साहित्य महाध्यापकेन कथाभट्टननदकिशोरशर्मेणा साहित्या चार्येण निर्मिताया पौर्णमासीसमा यायाश्रद्वालोकव्याख्याया द्वितीये मयूखे पर्थवसानम् ॥ २ ॥
'निर्दोपा लक्षणवती' इस्यादिकाव्यकक्षणानुसृतया प्रथम दोषानिरुप्य लक्षणानि निर्द्शति-अथेरयादिना। छदयते काव्यस्वरूपमेभिरिति लक्षणानि।यथा सामुद्िक
तुतीयपाद की जगह 'द्वितीयस्तेनासी सुरविजयदेवेन रचिते' यह परिवर्तन करके द्वितीय मयूखकी समाप्ति करनी चाहिए ॥ ४५॥ कथाभट्टनन्दकिशोरशर्मसाहित्याचार्यकृत कयामटटीयनामक हिन्दी व्याख्यामें चन्द्रालोक का द्वितीय ममूख समाप्त हुआ।
मन्थकार इस तृतीय मयूख में वाव्य के लक्षण (चिद्ध) बतलाता है-जिन से काव्यका स्वरूप जाना जावे ने लक्षण कहे जाते हैं। जैसे सामुद्रिकादिशास्र में
Page 102
चन्द्रालोक: [तृतीयो
उपाकान्तेननुगतः शूरः शौरिरयं पुनः ॥१॥
शास्त्रो कैसर्ध्व रेखादितिह्वैर्मनु्ये नृपत्वं प्रत्याय्यते तथेवैभिरक्षरसंहत्यादिभि: काव्यलक्षणः काव्यत्वमिति काव्यत्व प्रश्यायक्त्वं लक्षणत्वमिति तत्स्वरूपं ज्ञातव्यम्। चद्यपि भूयांसि काव्यलक्षगानि तथापि दिकुप्रदर्शनायात्र कानिचिननिदिश्यन्ते। क्षादावचर संह तिमाह-अन्पेति। अल्पानि सूतसदशानि शक्षराणि चर्णा चस्यां ला स्तोकवर्णेति यावत। सुबलकणं घ वैयाकरणेरिदमुक्तम्- 'अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्वियवतो मुखम्। लस्तोभमनबद्यं च सूतं सूभविदो बिटुः॥ विचित्रश्ासावर्यश्र चिचित्रार्थस्तत्य स्यातिः प्रकाशनम्। अघराणा चर्णाना संहति: संवो वत्यां सा। यत्रापावराण वहर्थप्रत्यायकता स्यात्तवाक्षरसंहतिर्भव तीति भावः। वहुर्थयोधकात्पाक्षरशव्दृत्वमक्षरसंहृतित्वम्। उदाहर ति उपेति।उपा वाणासुरपुत्री तस्या: कान्तेनानिरुद्वेनानुगतोऽनुयातः। अयंशूरस्य यादवविशेषस्या पत्वं पुमान् शौरिः कष्णः । वृष्णित्वेऽपि वाह्ादित्वात् (४१९६) इजू प्रत्यय:। पुनः शूर एव वीर एत, यादवविशेष एव वा। अत्र शूरपदे चीस्यादवार्थकतया एलेप:। उपापरिणये वाणासुरविजेतायं कृप्णो महान् वीर इति भावः। अत्रोपाकान्तेनानुगत इति विदेपणेनोपापरिणयवृत्त भगवतः कुप्णस्य पौरुपं च स्मारितमित्यत्पाचरै
कहे गये ऊवरेखाप्रनृति चिछ्ों को देखकर निश्रय किया जाता है कि यह मनुष्य राजा है, वैसे ही काव्यके शक्षरसंहृति आादि लक्षणों से काव्य के स्वरूप का निश्रय किया जाता है। काव्यके लक्षण (झापक चिह्न) बहुत होते हैं। उनमें से यहाँ कतिपय लक्षणों का उल्लेख किया जाता है। अक्षरसंहतिलक्षणका स्वरूप देखिए-जहाँ थोड़े शब्दों से बहुत से चमत्कारी अर्थ की प्रतीति हो वहाँ प्रक्षरसंदति लक्षण होता है। 'उपाकान्त' यह ोकार्ध इसका उदादरण है। उपा के पति अनिष्द्वसे अ्रनुगत शूर (यादव विशेष) के वंशज भी भगवान् कृष्ण शूर (यादव विशेप और 'ेपालदार से दीर) ही हैं। यहाँ शूरपदके चीर और यादव ये दोनों अर्थ हैं। अर्थान रपा और अनिरुद्दके विवाह में वाणासुरको जीतनेगले भगवान कृप्ण बड़े पराकमी है। उपाकान्त (अ्रनिरुद्ध) से अनुगत इस विशेषण से भगवान, श्रीकृष्णकृत वाणासुरदमन का पराक्म स्मृतिपय में आ्रा जाता है। अ्रतः यहाँ थोड़े शक्षरों से बहुत बढ़ी चमत्कारिणी भगवान कृष्णकी कथा का स्मरण आने से श्रक्षरसंहृति लक्षण है। वलिराजा का
Page 103
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । ६६
शोभा रयातोऽपि यद्दोथो गुणकीर्त्या निषिध्यते। मुधा निन्दन्ति संसारं कंसारियन पूज्यते। २॥
बंदर्थप्रत्यायकतवादम्रापरसहनि का वलवणम्। बलिपुत्रो याणासुर शोगितपुरे राज्य चकार। तस्य पुत्रीमुर्यो कृप्णपोन्ोऽनिर्द्व रवयसुपयमे। तैन वाणासुरश्री कृष्णयोर्महद् युद्ध वभूव। बाणासुरभत्तवसीभूतो भगवान् श्रीमद्गरोकपि तग्नागत श्रीकृप्पेन पराजितक्र। ज्वररोगसमुस्त्तिरपि प्रथम तरमस्ेव युद्ध जाता। श्रीकृप्णश्ञ विजयी सभूवेति महतीय कथा भागवतदुशमर्कधे ६२-६२ अध्याययोदरया। इय समासोकिमिदति कश्षित्॥:॥ शोभालदणमाह-शोभेनि। स्थातोऽपि त्रिदितोऽपि। यस्य दोष, यहोप। गुणाना कीर्त्या कथनन निषिध्यते निवार्यते सा शोमा। गुणप्दर्शनेन प्रमिद्धदोष निवारकत्व शोभात्वम्। उद्दाहरण व्याचष्टे-सुधेति। यत्र ससारे कमारि सर्वपाप प्रपाशको मगवान् कृष्ण पूज्यत सकियते त ससार जना सुधा व्पर्थमेव निन्दुन्ति। कृष्णपूजाश्रय ससारो न निद्दनीय इति भाव। बहुविधदोपारपदस्य ससारस्य श्रीकृष्णपुज नरूपगुण कीर्तनेन स होपापाकणास्तन सोभा टव्गम् ।। रय ।
पुन बागासुर गोणितपुरमे राज्य करता था। इस बागासुर की अ्र्प्रनुमति के विना ही इसकी पुनी उप्या के साथ भगवान् धीकृष्ण के पौन अनिरुद्ध ने विवाह कर लिया। इस कारण बाणासुर और भगवान् श्रीकृष्णका आपसमें बहुत बडा युद्ध हुआ और इम युद्ध में बाणासुर की तरफ से आाय हुय भगवान शद्टर पर भी श्रीकृष्ण ने विजय प्राप्त की। सर्वप्रथम प्वररोपकी उपत्ति भी इसी युद्ध में हुई। ऋृष्ण की इस युद्धमें विनय हुई। यह बहुत त्म्यी वथा श्रोमस्भारवत के दशमस्क धर्मे के ६२-६३ अध्यायों में देखनी चाहिए। इस अक्षरसहति को भोई समासोकि भी कहते हैं। १॥ शोभालक्षणका स्वरूप यह है- नहा दोपयुक्त भी पदार्थ को किसी एक गुण के सम्बन्ध से निर्दोप बतलाया नावे वहाँ शोभा रण्ण माना गया है। 'मुघानिर्दात' यह इसका उदाहरण है। नहों कसारि भगवान् श्रीकृष्ण की पूना की जाती है उम् ससार को व्यर्थ ही निदा की ज ती है। अर्यात् श्रीकृष्ण का पूजा का स्थान ससार निदनोय नहा हो सकता। यहाँ दु खमय ससार को श्रीकृष्ण पूनारपी गुण के कथन से निर्दोष चतलाया। अत शोभा लमण जानना चाहिये ॥ २ ॥
Page 104
७० चन्द्रालोक: [तृतोयो
अभिमानो विचार श्चेदूहितार्थनिषेधकृत् 1 इन्दुर्यदि करथं तीव्रः सूर्यो यदि क्थं निशि ॥३॥ हेतुस्त्यकत्वा वहन् पक्षान् युक्त्यैकस्यावधारणम्। नेन्दुर्नार्कोऽयमौर्वानि: सागरादुत्थितो दहन् ।।४ ।।
अभिमानमाह-अभीति। चेद यदि। ऊहितस्तर्कितश्रासावर्थश्रेत्यृहितार्थस्तस्य निपेधं प्रतिपेधं करोतीति तथोकः। विचारो विवेचनं स्यात्तदाभितः सर्वतो मानो मिमानो भवति। कल्पितार्थप्रतिपेधकहेतूपन्यासकत्वमभिमानत्वम्। उपपत्या कल्पितार्थनिपेध इति यावत्। उदाहरणं व्याचष्टे-इन्दुरिति। काचिद विरहिणी रात्री सन्तापजनकं चन्द्रं विलोक्य मनसि चिन्तयते। यदि असाविन्दुश्चन्द्रस्तदा तीव्र स्तीकण: कर्थ प्रतीयते। तीच्णत्वान्नायं चन्द्रः। यदि तीवत्वादयं सूर्यः संभाव्येत तदा स निशि रात्री कर्थं भासते। अतः सूर्योऽपि नास्ति। अत्र विययोगिन्या चन्द्रखवेन तर्कितश्रन्द्रः, पुनः स संतापकतया निषिद्धा, ततश्र सूर्यत्वेनोहितो रात्रिसत्तया प्रति. पिद् इति तत्या विचारः कल्पितार्थप्रतिपेधकस्तेनात्राभिमानलक्षणं जेयम् ॥३॥ हेतुलकणमाह-हेतुरिति। युकत्योपपत्या बहुननेकानू पक्षान् सिद्धान्तानू त्यवावा विहाय युक्त्योपपत्यैकस्य सिद्धान्तस्यावधारणं निश्चयो हेतुः। युक्त्येति पदं मध्य मणिन्यायेन देहलीदीपन्यायेन वोभयत्र संवदम्। अन्यपक्षनिराकरणपुरःसरेकपचा वधारणत्वं हेतुत्वम्। उदाहरणं नेन्दुरिति। विरहिणी सन्तापजनकं चन्द्रं विलोक्य चिन्तयति। अयं सागरादुत्थितः समुद्धोत्पन्नः। इन्दुश्चनद्वों नास्ति। न चायं दहन् अभिमान का स्वरूप यह है-विचार में शाई हुई कल्पना का युक्तिपूर्वक खण्डन करना अभिमान कहा जाता है। 'इन्दुर्यदि' यह इसका उदाहरण है। कोई वियोगिनी रात्रि में संताप के देनेवाले चन्द्रमाको देखकर अपने मनमें विचार करती है। यह तापजनक है इसलिये चन्द्रमा इसे नहीं कह सकते। यदि तापक होने के कारण ही इसे सूर्य कहैं तो यह रात्रि में कैसे प्रकाशमान है। यहाँ पहिले विरहिणी ने संतापक होने के कारण चन्द्रमा में सूर्य वुद्धि की, पुनः रात्रिमें प्रका- शित होने से सूर्यपने का भी खण्हन कर दिया। अ्तः अभिमान लक्षण जानना चाहिए ॥३॥ हेतु का स्वरूप यह है-युत्ति से अ्नेक मतों की कल्पना करके पुनः युक्ति से दी एक सिद्धान्त के निक्य करने को हेतु कहते हैं। 'नेन्दुनार्कों' यह इसका उदाहरण है। वियोगिनी कामिनी संतापकारक चन्द्रमा को देखकर विचार
Page 105
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत ।
प्रतिपेध प्रसिद्धाना कारणानामनादर । न युद्धेन म्रुवो स्पन्देनैव वीरा निपातिता ।५॥।
जवलन् अकं सूय । अपितु और्वापिवेंडवानिरेव। यतोडय सागरादुत्यितो दद्श्। समुद्रोर्पसोऽपि चन्द्रो ज्वलन् न भवति। सूर्यक्ष ज्वलति किन्तु सागराश्रोत्पन्न, अत तु धर्मदूय वर्तत इति वदवाग्निरेव। अत्र चन्द्रसूर्यार्थत्यागेन वडवाग्निनिर्णय अतो हतुलक्णम्। अन्येषा मते त्वयमपह् नुतिभेद्द ।४।। प्रतिपेधमाह-प्रतिपेध इति। प्रसिद्धानों विदिताना कारणाना हेतूनाम् अना दरेऽमहणम् । परसिद्धकारणापाकरणेना मसिद्ध कार गादरत्व प्रतिपेघत्वम्। उदाहरण न युद्धेनेति। कामिनया वीर युद्देन न निपातिता अपि तु भ्रुवो रप देनैव चालने नेव ते पातिता। यद्वा कोऽपि वीरो युद्धेन न, किन्तु भ्रुककुटिचालनमात्रेणैव भटानू निपातितवानू। विजये प्रसिद्ध युद्धमेत्र निमित्तम्। तदनाध्रमणेनामसिदमुइ्कटिस्प न्दन विजये निमित्तमाहतमिति प्रतिषेध । हेरपहसुतिभेद छति कश्षिन् ॥५॥
करती है। यह सागर से उत्पन्न हुआ चन्द्रमा नहीं है तथा ताप करता हुआ (नलना हुआ) सूय भी नहीं है कितु वाउवाग्नि है। क्यों कि यह (चद्रमा) सागर से उत्पभ्न हुआ है और मुफ सतप् भी कर रहा है। य दोनों धर्म इसमें वर्त्तमान हैं। चन्द्रमा समुइसे उत्पन्न हुआ है कि तु वह शीतल होता है। सूर्य उतप् करता है किन्नु वद समुद्र से उत्पन्न नहीं हुआ। उक दोनों धर्म चन्द्रमा तथा सूर्य में नहीं मिलते अत यह दश्यमान (चद्रमा) पदार्थ वाद वाग्नि है। यहाँ चदमा तथा सूर्यरूपी अपने दोनों मतों का त्याग करके एक तोसरे ही सिद्धात (वाडवाग्नि) का निश्चय करने से हेतु लक्षण माना है। इसे को काड विद्ञान् अपहनुति अरकार कह देते हैं ॥४ ॥ प्रतिषेध का स्वरूप देखिए-जहाँ किसा कार्य की सिद्धि में प्रसिद्ध कारणों का अनादर करके अप्रसिद्ध कारण से कार्य सिद्धिका वर्णन किया नावै वहाँ प्रतिषेध माना जाता है। 'न युद्वेन' इसका उदाहरण है। कामिनी ने युद्व से नहीं अपि तु भ्रुटुटि के चालन (कटाम) से ही बीरों को गिरा दिया। विजयरूप कार्य की सिद्धि में युद्ध ही उपयुक्त साधन माना नाता है। यहाँ उस युद्ध का अनादर करके केवल कामिनी के कगाक्षमान से वीरनिपातनरप कार्य की सिर्ति वतलई अत प्रतिषेध है। इसे वोई देत्वपहन्तुति भी कह देते हैं॥ ५॥
Page 106
७२ चन्द्रालोक [तृतीयो
निरुक्तं स्यान्निर्वचनं नाम्नः सत्यं तथाऽनृतम्। ईदृशैश्चरितै राजव सत्यं दोपाकरो भवान् ॥ ६ ॥ स्थान्मिध्याध्यवसायश्चेदसती साध्यसाधने।
निरुक्तमाह-निरुक्तमिति। सत्यं तथानृतं मिथ्या यत्र नाम्नः संज्ञाशव्दस्य निर्वचनं व्युत्पत्यर्थप्रकाशनं स्यात्तदा निरक्तं मवति। सत्यासत्यतया नाम्नो निर्व- चनत्वं निरुकतत्वम्। यत्र नामनिर्वचनं व्याकरणसाध्यं तत्र सत्यम्। व्याकरण. साध्यं च मिथ्या। उदा:्वरणं व्याचट्टे-ईदशैरिति। हे राजन् ! भवान् ईद्शैनिर्म. लैरनुचितैर्वा चरितैराचरणैः। सत्यं दोपाकरश्रनद्धः दोपास्पद इति वा। अत्र चन्द्र पक्षे दोपाकरो रात्रिकर इति, राजपन्े दोषाणामाकर इति च सत्यं नामनिर्वचनम्। व्याकरणसिद्धर्वात्। अत्र कृज इति टः। राजत इनि राजा। 'राज दीसौ' द्ृत्यस्य रूपम्। 'राजा प्रकृतिरञ्जनात्' इति न्यायेन तदसाध्यत्वान्मिथ्यानिर्वचनम्। अतोऽत निरुकतम्। यत्रान्वर्थ नामनिर्वचनं तत्र सत्यम्, निरर्थकं नामनिर्वचनं च मिथ्येति तत्वम् ॥ ६॥ मिध्याध्यवसायत्वमाह-स्यादिति। साध्यं साधनं च साध्यसाधने। असती मिथ्याभृते स्यातां तदा मिध्याध्यवसायः स्यात्। साध्यसाधनमिथ्यात्वं मिथ्या
निरक का यह लक्षण है-जहाँ सत्य तथा मिथ्या रूप से पदों का व्युत्प- पत्त्यर्थ बतलाया जार्च वहाँ निरुक्त होता है। व्याकरण से व्युन्पति होने पर सत्य निरुक्त होता है और व्याकरण के अलावा किसी श्रन्य युक्ति से व्युत्पत्त्यर्थ चतलाने को मिध्यानिरुक्त कहते हैं। '्ट्द्शैश्चरितः' इन देनों का उदाहरण है। कोई कवि प्रकारान्तरसे किसी राजा का वर्णन करता हुआ कहता है कि हे राजन ! ऐसे (निर्मन तथा अनुचित) आ्र्ाचरणों से आ्ररप सघे ही दोपाकर (चन्द्रमा और दोषों के स्थान) हैं। यहाँ दोशकर शब्द की चन्द्रमा के पक्ष में दोश याने रात्रि को करने वाला और राजा के पक्ष में दोषों का स्थान ये दोनों व्युत्पत्तियां व्याकरण से होती हैं अतः सत्य निरुक है। 'राजा प्रकृतिरजञनान'। जो प्रज्ञा को प्रसन्न रखे वह राजा होता है यह राजा शब्दकी व्युत्पत्ति प्रजाको प्रसन्न न करने के कारण व्याकरण से सिद्ध नहीं होती अतः उक्त राजन शब्द का निर्वचन यहां मिथ्या निरक है॥ ६ ॥ मिध्याध्यवसाय का स्वरूप देखिए-जहाँ कार्य और कारण की मिथ्या- कल्पना करके कार्यसिद्धिका वर्णन किश जावे वहाँ मिथ्याध्यवसाय जानना
Page 107
मयूख ] संस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः।
चन्द्रांशुसूतग्रथितां नभःपुष्पस्जं वद्द॥।७ ॥ सिद्धि: ख्यातेपु चेननाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये। युवामेेह विस्याती त्वं वलैर्जलधिर्जलैः ॥८॥
ध्यवसायश्वम्। उदाहरण चन्देति। चन्द्रस्यांशत एव सूमाणि तैर्प्रथिता निर्मिताम्। नभ पुष्पाणामाकाशकुसुमाना स्ज माला वद धारय। अम्र चन्द्रकिरणसून्रमथन साधनम् । आकाशपुष्पमाछा कार्यम। पते द अषपि मिथ्याभूने। तेनात्र मिथ्याध्यव सायो लक्षणम् ॥।७ ।। सिद्धिमाह-सिद्विरिति। यदि रपातेषु पसिद्वेषु तुक्यतोत्तये सादश्य पतिपाद नाथ। नाम कीतयते कथ्यते तदा सिद्धि। तुन्यताप्रर्यायकममिद्धपदार्थसाहचर्यम दर्शनतवं सिद्धित्वम्। उदाहूरनि-युवामिति। है राजन्1 इछ लोके खव बलै, जलधि: सागरो जलैनी रै। युचामेव विख्याती पसिद्वौ। अ्षत्र प्रसिद्धिप्रतिपादनायागाघ नीरपूर भृनतया प्रसिद्वेन जलघिना सह राजो वर्णन कृतमिति सिदधिलेपगम्। यद्यपि राज्षो नामधेयकीर्तनावश्यकतात्र तथापि स्वमितिपदेन तस्या निर्वाह: कार्य: । हय तुल्पयोगितान्तर्गतेति केचित् ॥८ ॥ युद्िमाइ-युचिरिति। यदा अन्योरडर्थोडर्धान्तरम्। विचिन्नं च तद् अर्थान्तर चाहिए। 'चन्द्राशुसूतरग्रथिताम्' इसका उदाहरण दखिए। चन्द्रमाक्ी किरणरूप सून (डोरे) में युथी हुई आ्माशरूपी पुष्पों की माला को आप धारण करें। चन्द्रमा के किरणरूपी मून (ढोरे) कारण है और आवाशरूपी पुष्पों की माला बार्य है। ये दोनों वार्यकारण ही स्वाभाविक नहीं हैं अपि तु कत्पनात्मक (मिथ्याभूत) हैं अरत यह मिध्याध्यवसाय का उदाहरण है।।७।। सिद्धि का स्वरप देखिये-उत्कर्य बतलाने के लिये गुणों से विख्यात पदार्थ के साथ जहा किसी का वर्णन किया जाचे बड़ा सिद्धि होती है। इसका उदाहरण 'युवामेवेह० यह रलोकार्घ है। हे राजन् ! इस ससार में आप बल से और समुद्र जल से एव आप दोनों ही विरयात हैं। यहा उत्कर्ष बतलाने के लिये अगाध व अनन्त जन की पूर्णता से प्रसिद्ध समुद्र के साथ राजा के बल का वर्णन किया गया है। अत सिद्धि माना जाता है। इसे कोई तुल्ययोगिता के भ्न्तर्गत मान लेते हैं।- युक्कि का लक्षण यह है। उत्कृष्ट धर्म के सम्बन्ध से उपमान में उपमेय को
Page 108
७४ चन्द्रालोक: ।तृतीयो
नवस्त्वं नीरद: कोऽपि स्वर्णर्वर्पसि यन्मुद्कः ॥ ९॥
असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवाम् ॥१०॥ चेति विचित्रार्थान्तरं तस्यान्वयः सम्वन्घस्तस्मात् चमत्कृतार्थसम्बन्धात्। विशेष सिद्धिर्विशेपतापादानं स्यात्तदा युक्तिर्भवति। चमत्काराधायकविचित्रार्थसम्वन्धेन विशेपार्थसाधनं युक्तित्वम्। उत्कृष्टधर्मसम्वन्धेनोपमानापेक्षयोपमेये विशेषतासाघनं तत्वमिति यावत्। उदाहरति-नव इति। हे राजन् ! त्वं कोऽपि नवो नूननः। नीरदो मेघोऽसि। यत् त्वं मुहुः स्वर्णेः सुवर्णेः सुजलैःमह। जलं वर्पमि। सुवर्णदाने सक्त्पजलमपि चितीर्यंते हृति जलवर्पावर्णनमपि समुचितम्। अग्रोपमेये वर्णनीये नृपे सुवर्णवृष्टिप्रतिपादनेन प्रसिद्धनीरदापेक्षया नवनीरदरूपविशेषधर्मसिद्धिरित्यत्र युक्तिर्लक्षणभ्। इयं व्यतिरेकालद्वरान्तरगंतेति कश्चित ॥ ९॥ कार्यमाह-कार्यमिति। चेद यदि। अन्यदीयव्यापारात कार्यात्। अथया अन्यदीयवस्तुतः स्वरसतः। स्वत इति यावत। अन्यन्न फलोपलम्भः फलप्राप्ति: स्यात्तदा कार्य लक्षण भवति। स्वाभाविकास्वाभा विकान्यतर कार्यजन्यफलोपलम्भरवं कार्यत्वम। दयोरु्ाहरणं व्याचष्टे-असाविति। असी दृश्यमानः। शीतांशुश्रनद्:। सुध्रुवां कान्तानां मानच्छेदाय माननिरसनाय। उदेति-उद्गच्छति। अत्चन्द्ोद्य·
अपेक्षा किसी चमत्कारी अर्थ की सिद्धि होने पर युक्ति होती है। 'नवस्त्वं नीरदः कोडपि' यह इसका उदाहरण है। हे राजन् ! आ्रप कोई श्रद्भत मेघ हैं कि जो वार १ सुदर्ण की वृष्टि करते हैं। दान करने के समय संकल्प का जल भी दिया जाता है अतः सुवर्ण के साथ जल वर्पा का वर्णन भी राजा में घटता है। यहां उपमेयभूत राजा में सुवर्ण-वृष्टि का वर्णन करके प्रसिद्ध मेघों से राजा में श्रद्भत मेघरूपी विशेपता का साधन किया। प्तः युक्ि लक्षण मानना चाहिये। इसे कोई विद्वान व्यतिरेकालंकार कह देते हैं॥ ९ ॥ कार्य का स्वरूप यह है-एक पदार्थ के कार्य से श्रथवा उसकी स्वाभाविक- चेश से जहां दूमरी जगह फल की सिद्धि हो वहां कार्य माना गया है। 'असा- ुदेति' इसका उदाहरण है। कामिनियों का मान भा करने वाला यह चन्द्रमा रदित होता है। यहां चन्द्रमा के उदयरूपी कार्य से कामिनी का मानभग्ग चतलाना एक पदार्थ (चन्द्रमा) के कार्य से दूसरी जगह (कामिनी में) फल (मानभग्व) की प्राप्तिरूप प्रथम भेद का उदाहरण है। तथा मानभग्व से नायक का
Page 109
· मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याव्याद्वयोपेत ।
इत्यादि लक्षणं भूरि काव्यमाहुमंहर्षयः। स्वर्णभ्राजिष्णुभालत्वप्रभृतीय महीभुज ॥११॥
रूपध्यापारेणान्यय कामि्न्या मानच्छेदवणनमिति व्यपारेण मानच्देदफ्ल प्रथमो भेद । मानच्छे हेन नायककार्यसिद्विरिति स्वत फलपाव्तिर्द्वितीयो भेद। इद परिणामालक्कारान्तगतमिति केचित् ॥ 1०॥ उपसहरति-इस्यादीति। महीभुजो राज। स्वर्णवरसुवर्णवद् आ्ररजिष्णुरदेदीष्य मानश्रामी माछो ललाटक्ेति तथोक। तस्य भावस्तत्व ताप्रभृतीव काअ्वनतेजरि्वि बलागसादीब। हस्यादि पूर्वोक कार्य्यस्य लक्षण चिह्व भूरि बहु मह्पम बहु कथ यन्ति। यथा मातनाठ्यशासे १६ अध्याये विभूषणम, अघरसगति,शोभा, अमिमा न, गुणकीतंनम, मोस्साहनम, उदाहरणम, निरत्तम, गुणानुवाद, अनिशय, हेनु, सारुप्यम, मिथ्याध्यवसाय, सिद्रि, पदोज्चय, आकन्द, मनोरथ, आध्यानम्, बाद, प्रतिपेध, पृच्छा, दणद्म्, निर्मासनम्, सशय, आशी, प्रियम, कपटम्, वमा, प्राप्ति, पश्चात्तपनम्, अर्थानुवृत्ति, उपवृति, युक्ति,कार्यमू, नीति, परिदेवन चेति टष्णानि पटुनिशदुक्त्तानि। ( :- 89 झोका) यथानेकानि रानविद्वाति भवन्ति तथैव काव्यलसणानपषि भूर्यासि वतन्ते। म्यास्वन्र परिगणनाभावात् स्तोकान्येव दर्शितानीति विज्ञेयम्। लत्तणसङ्कलनेयम्- असरसहति, शोमा, अभिमानम्, हेतु, पतिषेघ, निरुकम, मिथ्याध्यवसाय, सिद्धि, युत्ति, कार्य चेति दश लक्षणानि॥१॥
कार्य अपने आप हो बन नाता है। इस स्वाभाविक (मानच्छेदरूप) कार्य से नायक का कार्य बन जाना दूमरे भेद का उदाहरण है। इसे कोई कोई परिणा- मालकार के अन्तर्गत मानते हैं॥१०॥ कचि लक्षणों के वर्णन का उपसदार करता है। सुवर्ण के समान देदीप्यमान लल्गट का होना आदि अनेक चिह्न जिस प्रकार चकवर्ती राजाके बोधक होते हैं, उसी प्रकार काव्यमर्मझ महर्पियों ने काव्य के भी अ्रनेर चिह्न (लक्षण) बतलाये हैं। सस्कृत टीका में भरत नाव्यशास्त्रोक्त छत्तीस लक्षणों के नाम लिसे गये हैं। अक्षरसदति, शोभा, अभिमान, हेतु, प्रतिषेध, निरुक्त, मिथ्याध्यवसाय, सिद्धि, युक्ति और कार्य ये दस लक्षण यहाँ बतलये गये हैं॥। ११ ॥
Page 110
चन्द्रालोक: [चतुर्यो
महादेवः सत्रप्रमुखमखरविद्यैकचतुरः सुमित्रा तन्द्क्तिम णिहितमतिर्यस्य पितरौ। तृतीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः।। १२॥ इति चन्द्रालोकालङ्कारे लक्षणनिरुपणो नाम तृतीयो मयूखः ।
चतुर्थो सचूखः सथ गुणा :- श्लेघो विधटमानार्थघटमानत्ववर्णनम्। तृतीयमयूखसमाप्ति माह-महादेव इति। संत्रेति प्रथममयूखोक्त: पोडश श्ोक एवात्रापि ज्ञेयः। तन्न तृतीयपादांशः 'तृतीयस्तेनासौ' इत्यनेन परिवर्तनीयः। अन्यत्पूर्ववत् ॥ ६२ ॥।
न्तनूपगोपाधिविभू पितेन भूतपूर्वका शिकगवर्नमेण्टसंस्कृस पुस्तकालयी यप्रततरवा न्वेषण परायणेन भूतपूर्ववाराणसेय हिन्दूविश्व विद्यालयीयपाव्य निर्धार कसमिति जुपा जयपुररजकीयसंस्कृत काले जसा हित्यम हाध्यापकेन कथाभद्दश्री नन्द किशोरशर्मणा साहित्याचार्येण निमितायाः पीर्णमासीसमाख्याया शन्दालीकव्याख्यायास्तृतीये मयूखे पर्यवसानम् ॥ ३ ॥
काव्यलक्षणे निर्दिष्टानां युगानां स्वरपं वकसुपक्रमते-अरवेस्यादिना। गुण्य- न्त इति गुणाः। यथा शरीरे शौर्यदयो गुणा नात्मधर्मास्तषैय काच्ये सात्मभून कवि तृतीय मयूख की समाप्ति बतलाता है-'महादेवः सत्रप्रमुख०' इत्यादि प्रथम मचूख के तोलहर्चे ्लोक के तृतीय पादमें 'तृतीयस्तेनासी' इस परिवर्तनसे तृतीय मयूसकरी समाप्ति कर लेनी चाहिए ॥ १२ ॥ कयाभट्टनन्द किशोरशर्मसाहित्याचार्यकृत क्थाभटटीया नामक हिन्दी व्यास्यामे चन्द्रालीक का तृतीय मयूख समाह् हुआा।
कवि कव्दमें बतलाये हुए गुणों का निरूपण करता है जैसे मनुष्यके शौर्यादिक गुण आल्ननिष्ट माने जाते हैं वैसे ही काव्यमें माधुर्यादिक गुप
Page 111
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयापेत ।
स्यादिनो रसस्य धर्मा गुणा शब्दार्थयो परम्परया वर्त्तन्त इति परिष्कृत पन्था । वामनाद्यस्तु गुणाना शब्दार्थनिष्ठतामवदन्। तख्वाधुना न स्वीक्रियते। गुणसामा न्यलक्षण तु- 'ये रसस्याद्िनो धर्मा शौर्यादय इवार्मन । उत्कपंहृतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा' ॥ इसि काव्यप्रकारी दर्शितम्। रसवृत्तितवे सत्यु:्कर्पहेतुत्व गुणध्म् भरतमुनीनो । नान्यशास्त्रे दश गुणा प्रतिपाद्दिता - 'श्लेप प्रसाद समता समाधिर्माउुर्यमोज पदसौकुमार्यमू। नर्थश्य च व्यत्तिरदारता च कान्तिश्च काव्यार्थगुणा दशते। ( १६ अ ९२ शलोक )। एव भामहदण्डिवामनरुटटादिभिरवि। भोजरानेन सरस्वतीकण्ठा भरणे तु चनु विंशतिगुणा उक्ता। तेपु दश नाटयशाखोका पव। दतरे खते-उदातता, ओर्जि स्यम्, प्रेय, सुशब्दता, सौच्यम्, गाम्भीयम, विस्तर, सन्षेप सम्मितत्वम्, भाविकम्, गति, रीति, उचि, औ्रौदि इति। पते गुणा शब्दार्थयोरेव धर्मा ।
अह्ीभून आत्मस्थानापन, शद्गारादि रसों के धर्म माने गये हैं। ये माधुर्यादि गुण रस के साक्षात् धर्म हैं और परम्परया (शब्दार्थद्वारा रसव्यनक होने के कारण) शब्दार्थ के धर्म काव्यप्रकाशादि में माने गये हैं। वामनादि आराचार्यों ने तो गुणों को साक्षात् शब्द और अर्थ के धर्म माने हैं। यह मत इस समय नहीं माना जाता। काव्यप्राशमें गुण का लक्षण यह माना गया है। जैसे शौ्ये दया आदि गुण शरीर के धर्म नहीं होते किन्तु आत्माके ही धर्म होते हैं। वैसे ही उत्कर्य के कारण अरप्रविनाभाव (श्रवश्य) सम्बन्धसे रहनेवाले माधुर्यादिक गुण होते हैं। भरत सुनि ने नाट्यशास्त्रमें निम्नलिखित दश गुण माने हैं-रलेप, प्रसाद, समता, समधि, माधुर्य, शज, सौकुमार्य अर्थव्यक्ति, उदारता और कान्ति (१ अ० १२ शोक)। इन्हीं दश गुणों को मम्मट, दण्डी, वामन, रुदट आदि आचार्यों ने अपने २ अन्थोंमें स्थान दिया है। महारान भोन ने अपने म्रन्थ सरस्वतीकण्ठाभरणमें चौबीस गुण लिसे हैं। इनमें दश गुण ऊपर लिखे और चौदह य है-उदात्तता, और्जित्य, प्रेय, सुशब्दता, सौच्म्य, गाम्मीर्य, विस्तर, संक्षेप, समितत्व, भाविक, गति, रीति, उक्ति और प्रौढि। ये चौबीस गुण
Page 112
चन्द्रालोक: चतुथो תב
काव्यप्रकाशादिभी रसधर्मा गुणा उक्ताः, ते च माधुर्यम्, ओजः, प्रसाद इति त्रय एव स्वीकृता न पुनर्दश चतुर्विशतिर्वा। एपां व्यञ्िका रचना रचनापवादश् द्शितः। एतदेव च सतमधुना सक्कियते। उत्त्ेपु दशगुणेपु भोजराजोक्तगुणनामन्तर्भावः। दृशगुणेपु केपासिय्य माधुयोजःप्रसादेप्वन्तर्भावः केचिच दोपाभावरूपाः। यथा- श्लेप:, समाधि:, औदार्यम्, प्रसाद:, भोजश्रैते ओजसि; माधुर्यं माधुर्य; अर्थव्य- क्ति: प्रसादे चान्तर्गता:, ग्राम्यदोपाभावः कान्तिः, श्रुतिकटुदोपाभावः सुकुमारता, समता घ क्वाषि दोष:, कवापि चास्या उत्गुणान्तर्भावः। अर्थगुणेपु-ओोजःप्रसा.
भावरूपा:। अर्थव्यक्ति: स्वभावोकिरलद्वारे, कान्तिश्र रसध्वनिगुणीभृतव्यङ्गयादाव न्तर्गती, श्लेपसमाधी वैचिध्यमात्रद्योतकी समता च दोपाभावरूपा। रसगग्गाधरे तु 'आात्मनो निर्गुणत्वात्तत्र गुणानां स्थितिर्नुचिते'ि भोकम्। तन्न, वेदान्तेऽवि शब्द और अर्थ के ही धर्म माने गये हैं। काव्यप्रकाशादिक त्रथों में जो गुण रसके धर्म माने गये हैं वे माधुर्य, श्रज, प्रसाद, ये तीन ही हैं? न तो दश हैं और न चौवीस। इन तीनों गुणों के प्रकाशक शब्द वा अर्थ का विन्यास औ्रौर कहीं कहीं उसका अपवाद भी बतलाया है। यह ही सिद्धान्त आजकल माना जा रहा है। भोजराज के चौबीस गुण का नाव्यशासर्के दश गुणों में अ्रन्तर्भाव हो जाता है। नाव्यशास्त्र के दश गुणों में से कतिपय गुण माधुर्य, श्ोज, प्रासाद इन तीन गुणों के श्रनतर्गत होते हैं और कतिपय दोपाभावरूप ददी माने गये हैं। शव्दगुणों में से श्लेप, समाधि, श्रदार्य, प्रसाद, और ओज ये पाँच गुण श्रोज गुण में; माधुर्य माधुर्य में; अर्थव्यक्ति प्रसादमें अ्रं्तर्गत हो जाते हैं। कान्ति गुण प्राम्यदोप का श्रभावरुप है ्रतिकट्दरोपका प्रभाव मुकुमारता है और समता तो कहीं कहीं दोप ही वन जाती है। अर्थगुणों में से प्रोज, प्रसाद, माधुर्य, सौकुमार्य, रदारता गुण कमसे अ्पुष्टार्थ, श्रधिक पद, अनवीकृत, अ्महलजनक, अश्हील और ग्राम्यदोपों के अ्र्परभावमात्र हैं। अर्थव्यक्ति का स्वभावोकि अलद्वार में और कान्तिका रस, ध्वनि, गुणीभूतव्य- अय में अन्तर्भाव हो जाता है। श्लेप और समाधि वचित्रयमात्रद्योतक तथा समता गुण दोपाभावरूप माने गये हैं। रसगंगाधरकार पण्टितराज जगनाथने काव्यप्रकाशपर यह आ्र््रक्षेप किया है कि आ्रात्मा निर्गुण माना गया है श्रतः आतमा में गुणों की सत्ता वतलाना अनुचित है। यह पण्टितराजका कहना अनुचित है। क्योंकि वेदान्त में भी व्यावहारिक आ्रत्माको सगुण ही माना है।
Page 113
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत ।
स तु शाब्द सजातीयै शब्दैर्बन्ध सुखावह॥।१॥
व्यावहारिकस्यात्मन सगुणावाद्। अत एव न्याये वैशेषिक चात्मनो गुणा इच्छा द्वेषाद्य स्वीनियन्ते। गुणाना रसघर्मत्वामावस्वीकारे च शुणालङ्कारयोभेंदको हेतु रवि नावशिष्यते। द्वयारेव का्योरकर्याधायकवात्। तेन गुणा रसधर्मा एव। अस्मिन्यनधे5पि 'अमी दश गुणा काव्ये पुसि शौर्यादयो यथा' (४ मयू· १० लो०) हत्यमेन शौर्यादीनामात्मध्मतेवर गुणाना रसधर्मतापि सूचिता। अधिक तु 'गुणा नो रसघसरवम्' इत्यारय मदीयनिबन्धे दृष्टव्यम्। निबन्धोडय काशीप्रकाशितसु ममातार्ये मासिकपने १९५९ ई. वर्षीय जोलाई-अगस्तमासे सुदित। अस्मिन् अन्थे स्वष्टी गुगा प्रतिपादिताह्तेपु प्रथम लेषमाह-श्लेष इति (७६ पृष्वे)। विघदमानस्यासभविनोऽर्यस्याभिधेयस्य घटमानर्य भावो घटमानत्व सभ विस्व तस्य वर्णन प्रतिपादनमर्थश्लेष। असभविनोऽर्थस्य युकत्या सभवित्वप्रतिपा दनमघश्टेय 1 सजातीयै समानाकारै शब्दै पढ़ै सुखावह्ध्रमरकारी बन्ध' पदर घना तु स शब्दर्लेप इति भाव। सजातीयशब्द्जन्यसुसतावह्बन्वरव शब्टस्लेप रवम्। बहुनां पदानामेकुपदवलासन वा शब्दश्लेपरवम्॥ ३॥
इसी लिये न्याय और वैशेषिक शास्त्रमें इच्छा, राग, द्वष प्रमृति गुण आत्मनिष्ठ माने हैं। यदि गुणों को रसका धर्म न मानकर शब्द अर्थेगत ही मान लें तो गुण और अलद्धार में कोई भेद नहीं रह जाता। क्योंकि काव्य के उत्कर्षको बतलाने चाले अलद्ार भी शब्द-अर्थ के ही धर्म माने जाते हैं। अत गुण रसके ही धर्म हैं। अ्रयकार भी इसी मयूखके दसवें श्लोक में 'अभी इश गुणा काब्ये पुष्चि शौर्यादयो यथा' इससे गुणों को रसघर्म मानना चाहिए यह सूचना करे गा। इस विधयका विशेष आलोचन काशी से प्रकाशित सुप्रभात मासिकपन (जोलाई-अरगस्त १९२९ ई० ) मैं देखना चाहिए। यह गुणप्रकरणका सामान्य निरूपण हुआ है। इम ग्र थमें आठ गुण बतलाये हैं उनमें से अ्रथम श्लेषका निरूपण किया जाता है। श्रेप दो प्रकार का है एक शब्दल्ेप और दूसरा अर्थश्लेष। जहाँ असभत अर्थ को युक्ति से सभव बतलाया जावे वहाँ अर्थश्लेप होता है। और जहाँ सधि के कारण वा सनातीय पदों के कारण बहुत से पद एक पद के सदश दीखते रहैं वहाँ शब्दश्लेप होता है ॥१ ॥
Page 114
50 चन्द्रालोक: चतुर्षी
उल्लसत्तनुतां नीतेऽनन्ते पुलककण्टकैः । भीतया मानवत्यैव थ्रियाऽड्लिष्ट हरि स्तुमः॥२॥ यस्मादन्तःस्थितः सर्वः स्वयमर्थीडवभासते। सलिलस्येव सूक्तस्य स प्रसाद इति स्मृतः ॥३॥
शब्दार्थश्लेपयोरदाहरणमाह-उन्नसदिति। अनन्ते शेपाव्यसप सर्पराजे। पुलका लक्षमीरोमाआा एव कण्टकासतें: । उन्नमन्ती प्रकटीभृता चामी तनुता च कृशता चेति ताम। नीते प्रापिते सति। भीतया पुलककण्टकवेधभयेन भीर्बा। मानवत्येव मानं प्रापितवेव। थ्रिया लच्या। जाश्रिष्टमालिद्वितम्। हरि विप्णुम्। वयं सतुमः। रोमाजकण्टकेविंद्ाच्छ्ेपनागान्भोता लकषमीर्मानवर्येव एरिमालिलि क्वेति भावः। मानवतीकृतालित्नममंभवि, तस्य पुलककण्टकविद्वशोपाहटि्जन्यभी तियुकश्या संभवित्ववर्णनमित्यतोडय्रार्थश्लेपः। नीतेऽनन्ते, ध्रियाहिष्टमित्यादिवर्णा नां साजात्यादेकपदवद्धानाह्वा शब्दश्लेप: स्फुट एव ॥ २ ॥ प्रसादमाह-यत्मादिति। यस्माद यत्मातकारणान। सूफत्य काध्यस्यान्त :- स्थितोऽन्नर्गतः सर्वः सकलोरडर्थः सव्िलन्यान्तःस्थितः सर्वोडर्यः पदार्थ दव स्वय मेवावभासते प्रकाशते स प्रसाद दृति प्रमादाख्यगुणः र्मृनः कितः प्राचीनैरिति शेपः। यथा स्वच्छजलेऽन्तर्गतं वस्तु वहिर्टश्यते तवैच कवेरभिमतार्थस्य स्वयमेव
शब्द और अर्थ श्लेप का उदाहरण यह है-कामकोटा को इच्छा से उत्पन्न हुए लक्ष्मी के रोमाववरपी कण्टकों से शेपनाग (भगचान, विष्णु की राध्या) विद्व हुआ। इस अपराध के कारण दरी हुई मानवती लक्ष्मी से शालि- द्वित विष्ण की द्म स्तुति करते हैं। अर्थात रोमाघर्वी कण्टकों से विद्व शेषनाग के भय से करकर मानवती ही लद्षमी ने चिर्णु का आल्किन किया। मानवती नायिका का आालिद्वन असम्भव है। उसे शेपनाग के भय से सम्भव बतलाया अत. यहां अर्थश्लेप है। 'नीतेऽनन्ते, थ्रियाश्लिषम्' इत्यादिक पद समानता से वा सन्धि के कारण एक पद सदश मालुम पढ़ते हैं। अ्तः सह शव्दश्लेप का उढ़ाहरण है॥ २ ॥ प्रसाद गुण का स्वरूप यह है। जैसे स्वच्छ जल के अन्दर पड़ी हुई वस्तु स्वयमेव याह्र से दिखाई देती है उसी प्रकार काव्य में प्रतिपाद् अपपर्य बिना फटि- नता वा प्रयास के जहां सरलता से जाना जावे वहाँ प्रसाद गुण होता है।
Page 115
मयूख ] संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः =१
समतात्पसमासत्वं वर्णाद्यैस्तुत्यताSथवा। श्यामला कोमला वाला रमणं शरणं गता।।४॥
प्रकाशन प्रसाद इति भाव। काव्यप्रकाशादिरसघर्मतावादिना मते-भर्थो रस तद्वमासकत्व प्रसादर्वम्। शब्दार्थनिष्ठता खौपचारिकी प्रसादस्य। शब्दार्थयो- रसव्य अ्ञकर्वात्। काव्यप्रकाशे प्रसादलक्षण स्वेतत्-
व्यामोत्यन्यत्प्रसादोऽसी सवंत्र विदितस्थिति'॥(८उ० ७०) सर्वरससाधारणत्व वास्योक्त काव्यप्रकाशटी का सारबोघिनीकार - समर्पकत्व काव्यस्य यत सर्वरसान् प्रति। स पसादो गुणो ज्ञेय सर्वसाधारणक्रिय॥ अय भाव-यदा विकासाख्यचित्तवृत्तिसमुस्पादक् प्रसादो वीररौद्रादिपु चित्त उयाप्नोति तदा शुष्केन्धनाग्निवत्, यदा च शृद्गारकरुणादिषु चित्तं व्याप्नोति तदा स्वच्छजलवसस जेय इति। उदाहरण वेतदेव पद्यम्। पद्यप्रतिपाद्यार्थस्य स्पुटतया
समतामाद-समतेति। अल्श्रासी समासश्रेस्य्पसमासस्तस्य भावसतरव्रम्। दीर्घसमासाभाव समता। अथवा-चर्णाधेर्वर्णादिसर्यासामान्येन पदादि तुश्यता वा समत्ा। उभयोरुदाहरण व्याचटे-श्यामलेति। श्यामा यौवनमध्यस्था सैव
गुणों को रसधर्म बतलानेवालों के मतमें जो रसोंका प्रकाश हो उसे प्रसाद कहते हैं। काव्यप्रवाश में प्रसाद का लक्षण यह बहलया गया है-जैसे वाष्ठ में श्रप्ि सब जगह व्याप्त हो जाती है। और स्वच्छ जल जैसे निर्मल वस्र में सब जगह व्याप हो जाता है उसी प्रकार जो चित्तमें सब जगह व्याप्त होता है वह प्रसाद गुण है। (८ उल्ला ७०)। यह प्रसाद गुण सब रसों में रहता है। चित्त को विकसित करनेवाला प्रसाद गुण वीर रौद्रादिक रसों में शुष्क काछ्ठ में व्याप्त होनेवाली अत्नि के समान और शद्गार करुणादिक रसों में स्वच्छ वस्त्र में प्रसत होनेवाले निर्मल जल के समान माना गया है। इस शलोक का अर्थ स्पष्ट प्रतीत होने से प्रसाद गुणका उदाहरण 'यस्यान्त स्थित' यह शोक ही है॥ ३ ॥ समता गुण का स्वरूप यह है-जहोँ छोटे-छोटे समास हो अथना पदों के अक्षरों की सख्या समान हो वहॉ समता होती है। इसका उदाहरण यह है कि सुकुमारात्ी युवती पति के निकट प्राप्त हुई। यहाँ समास नहीं है। अत प्रथम ६ च० लो०
Page 116
म२ चन्द्रालोक: [चनुें
समाधिरर्थमहिमा लसद्वनरसात्मना स्वादन्तर्विशता येन गात्रमक्करितं सताम् ॥५॥
स्यामला। कोमला सुकुमाराह्टी वाला नवोढा। शरणं रक्षकं रमणं पति गता प्राप्ता। कामपीडिता मानं परित्यज्य तं प्रामोतीति भावः। अत्र दीर्वसमासाभावातमयम लक्षणसमन्वयः । र्यामला, कोमला, रमणम्, शरणम्, इति पदचतुष्टये व्यक्षरत्वेन; वाला, गतेति पददये दधघरखवेन पदतुल्यता। श्यामलेति प्रथमपादे आकारवर्ग. साम्येन, रमणमिति द्वितीयपाढे अकारवर्णसार्येन च सुल्यता। ननु प्रथमलक्षणत्य
घुर्यसौकुमार्योपपसा पाज्ाली' इति वामन आह। तथा चैप श्रोकोऽपि- 'अस्लिष्टा्लथभावां तु पुराणच्छायया रितान्। मधुरां सुकुमारं च पाज़ालीं कवयो घिदुः'॥ इति। तन्न। पाज्जालयां सर्वेप्वेव पादेपु समासाभावे तदुपस्थितिः। अत्न त्वेकपादेऽपि समासाभावे समतानिर्वाह इति हयोभेंदलाभात। द्वितीयं लक्षणं च नानुग्रापेति मरसक्म्। अनुपासे केवलस्वरसाभ्यस्याप्रयोजकत्वात्॥४ ॥ समाधिमाह-समाघिरिति। लसनू प्रकाशमानो घनो निविडश्चासौ रमश्षेति लसदनरसः स एवात्मा स्वरूपं यस्य स तेन। रसव्यक्षकेनेति भावः।अन्तविंशता चेतो विशता बेनार्थेन सतां सहदयानां गावं शरीरम्। अकुरितं रोमाद्ितं स्यातू सोऽर्थमहिमाऽर्थचमरकारः समाधिः। 'अर्थदृष्टिः समाधिः' द्त्याह वामनः समा घिलकणभ्। रसव्य अ्षकचमरकृतार्थतवं समाघित्वम्। अत्र रसपदं धवन्यलङ्गाराद्ीना
लक्षण के अनुसार समता है। य्यामला, कोमला, रमण, शरण, इन चारों पदोंमें तीन-तीन अक्षरों से, वाला, गता, इन दोनों पद़ों में दो-दो अक्षरों से समानता है अतः दूसरे लक्षण के अनुमार भी यहाँ समता है। श्य यहाँ यह सन्देह होता है कि पाजाली रीति में भी समास नहीं होता। अतः प्रथम लक्षण पानाली रीति में चला जाता है और दूसरा लक्षण अनुपरास में जाता है। इसका उत्तर यह है कि पाश्चाली रीति में सब पादों में समास नहीं होता और यहाँ तो एक पाद में भी समास न होने पर ही समता हो जाती है। दूसरा लक्षण अनुग्रास में नहीं जाता। क्यों कि अनुप्राम में केवल स्वर की ममानता नहीं होती और यहाँ स्वरमान्य होने से भी समता हो जाती है।। ४ । समाधि यह है-जिस चमत्कारी अर्थ के श्रवण से सहृदयों का
Page 117
मयूख] संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः। ६३
माधुर्ये पुनरुकस्य वैचिन्यं चारतावह्म् । वयस्य पश्य पश्यास्याद्चज्चलं लोचनाञ्चलम् ॥६॥
मुपलचगम्। तेनाय भावो यद येनार्थेन सहृद्याना चसरकार स्वात्सोरऽ्यं समाधि। उदाहरण स्दमेव पद्यम्। चेन प्रवेशनरोमाज्ितगात्रादिचमाकृतार्थ=्यक्षकत्वात्।५।। माधुर्यमाह-माघुर्येमिति। पुनरुक्तस्य पुनरकपदश्य चाहनावद्द रमणीयता जनक द्रुतिजनकमिति यावत्। वैचिन्य विचित्रता श्यातदा माघुर्य भव्ति। रम- भोपतास नित विचित्रताजन रुपुनरूकत पदतन माधुयंम्। यद्ा पुन शन्दस्तु पदार्थे। तेन माधु्य तु उक्तस्य कथितस्य पदस्य चारुतावह चित्तन्वीभावजनक वैचिन्य मिति। अ्रत्र पूर्वोडर्धों ग्रन्थकृदभिमत। 'चित्तद्वीभावमयो हादो माधुर्यमुच्यते' इति साहित्यदर्पणे माघुर्यलत्षणमुक्तम्। काव्यप्रकाशे तु दवीभावजनकाहादो मातु यंमिश्युक्तम्। शृद्गारादिरसे चिततद्बीभावो माधुर्यमि यर्थ। इद सम्भोगे करुणे ि मलम्भे शान्ते च क्रमशोऽधिकम। मस्य व्यक्षिका रचना चेयमुक्का- 'मूति वर्मान्त्यवर्णेन युक्ताष्टठढढान्विता । रणौ!लघू च तब्यकौ वर्णा कारणता गता ॥। अवृत्तिरतपवृत्तिर्वा मधुरा रचना तथा' । (साहित्यद० ८।३)। उदाहरति-वयस्येति। हे चयस्य सखे ! अस्या कामिन्या। चज्ल चपलम्। लोचनाअल नेत्रप्रान्तम्। पश्य पश्य विलोकय विलोकय। अत पश्य पश्येति पुनरुकपदश्य चारुताप्रतीतिर्भवति। वैचि यजनितचमस्कारदर्शन एव पुनरुकपद
हृदय रसाप्लुत हो जाने, उस अर्थ के चमत्कार को समाधि कहते हैं। चमतृत अर्थ होने के कारण इसी श्रोक को उदाहरण समझना चाहिए ॥। ५ ॥ माधुर्य का स्वरूप यह हैं-जहाँ पुनरुतपद से भी चमतकारी अर्थ को प्रतीति होषे वहाँ माधुर्य होता है। इसका उदाहरण यह है-हे सखे। इस युवती के चखल कटाक को देखिए देखिए। यहाँ देखिए देथिए इस पुनरुकि से विचिनता 'वा अत्यन्त चश्नलता की प्रतीति होती है। क्योंकि विचिन्न वस्तु के देखने में शीघ्रता के कारण दोतीन बार उसी शब्द का प्रयोग किया जाता है। साहित्य दर्पण में चित्त को विघलनेवाले आह्ाद को साधुर्य लिा है। यह माधुर्य कम से समभोग भहार, ककषणरस, विप्रलम्भ्न्वार और शान्त रसमें अधिक होता है। जहाँ चर्ग का प्रभम और पश्चम (र और क, न और च आदि) वर्ण का सयोग हो: ट,
Page 118
चन्द्रालोक: [चहु्गी
ओज: स्थात्मरोदिरर्थन्य संक्षेपो वाडतिसूयसः । रिुं हन्वा यश: कृन्या घढलि: कोशमाघिशन्। ।।
पयोगाद्। वर्गान्त्ववगजनितदण्डदर हिती अच्वरणप्रयोगो सायुर्वर चानुकूल पवा।। ओजोगुणनाह-ओज दृति। अ्थंत्य म्रौहितनाथवस्वाध्वरूपेण वर्णनवू। अथगत ओलो गुणोवा अतिभूषलो सहातोड्यंत्य लहेपः संकोच: शब्द झोजोुन 'ओोजशितत्व विनतात्कयं दोतत्वसुच्यते। वरबीनत्लनौदेसु क्रमेणाविक्यनत््य '॥ (८परि० ४)। इति साहित्यदर्पणे क्जोलसणलुव्वास्य व्यस्िका रचनैव प्रतिपाधिता-
उपयंधी दयोवां सरेफी दटडहेः लह । गकारक्ष पकार्थ तन्य व्यसकता गताः। तथा समासी बहुला घटनीडत्यगालिनी। (८ पहि०ि ५-६)। उदाहरति-रिसुनिति। चवदसिस्तव रकः। विम्धुं गयुं हत्या। बशः बीकि हृत्ा कोगसाविशत् मविविद। अत करणामूतम्य विपुरतमवर्तृत्वाताअवस्य सूा
ह उ, द दे चार शरकर न हों, लबु रकार, बकार हो तथा समास बिल्कुल न ह और हों भी तो छोटे-होे समाल हों वह रचना सावुर्य गण क प्रकाशिका है॥। त्रोज गुण यह है-किसी कार्य के अनावोर को श्यामार बतला देना श्रीटि होती है और उरे ही अथगत शज भी कहते हैं। बहुत लम्बी चौडी बात के सुंतपक स्वल अस्ों में कहने को शब्दगत श्रोज कहते हैं। जिस अय के भनसे निन क प्रकारमय विन्तार हो पर्थोट चिस में एक तके (असीम) शर्ग कं प्नीति हो उसे शोज कहते हैं। रह साहिन्यद्पण में श्रोजक लक्षण बतलाया औौर इसकी प्रभासिक रचता यह बरताई है। वर्ग के परथमे और तृतीय श्रम्नों के डर्म वरग के अन्तिम अर्प् उपन वा नीचे वा दोने जगह से सपर हो और रेफ मं उनमें सामिक ह्ो, ड इड ह श्र नी होे, शकर पभार और लन्दे २ समासों है वुल ववत रचना रोती हो तो वह शजोगुण की प्रयाशिका हे यह गुण कम से वर, बीमन्, रोवससों में अविक रहता है। इस गुण क उदाहरण देसिए-हे राजन् : आपका कटर शत्ु को मारकर औोर आपषी कोर्ति को फैलाकर पुनः कोर (न्यान) में प्रविष्ठ हो गया। राहु के नारण में राजा तो कर्ता है और ऱ करण है। खडग नारण में कर्ता नहीं है तो भी उसे शहुमारण का यहाँ कर्ता छद
Page 119
मसूख]
स क्थाशोपनां बाव सनलिज्ञय मर्मम् ।।८।। उदारता तु वैदगव्वनग्राम्यत्वान् पृथटमना। रिपुइननकर्सृ वाधयरपेन वर्नाइयंगनमोन। रिपुइननादिमहनडयस्य सचे
सौकुमर्य व्यासरे-मनुमायमिति। पर्यापरय श्दन्तरस्य परिवर्तनद्व् विनि मयादु हेतो। अपरम्य पम्पव नाव मै कन र्येन। अनकल दरी गोर नन र्योयवाचिर दमयोग मौकुनार्यनिति नाव। वमटजनकारनीट वानावउय युग इति काध्यमकाशादय। उद्ददरनि-प कयेते। म पुर्य । नरमवनमिन्। अत्र समापान्तरच्। समानिद चारितत्य कथापिना वार्तानत्रयदेयवन्। यातो गन। असौ प्विश्य नत इनि साव। अब्र-'अमौ पविशय मृन' इग्पमस्लडन कस्पार्यस्य पर्यायपदान्तरवनमिनि सैकमार्यम। पूर्वोकन ने तु सषण्यमद्ल पनोते पारप्यम् । पारुप्यमत्र नवर््इन किस््मङनरूपन्। अपरे नु 'अभ्री प्रविरय
उद्दारतामाह-वदारननि। निदग्वस्य मात्रो वैदगय विदुग्यतय दनम। उदारता। मा प न साम्पद यामावरूप लवि तवगराग्यवाद आामयदपानातत्। रया। अन कर्ता के अनवार को नो उमका आधार पदल देने से अर्थ उ श्रन होता है। शत्रु का मारण, अवंद्य विल्तार आदि बरुत विम्तुत अर्य को मंहेर से कहने के करा चहा शद्दात श्ोनगु मी जनन चहिये ॥७ ॥ सैतुनर्य का स्वष्प नेविये-अमडलजनक अछोल पद को इय के उदा दमी अर्थ का बेषक अन्य शब्द रख दिना बये वढा सौदुमार्न चनना चाहिन। इमच यह उददादरण है- चह मनुष् अभि का अत्इन करके क्यारेपता का प्रा्म हो गया। अर्योत् अत्ति मे पठकर मर गया। यहा उस फ्रमइल्ननक व्'न का दूसरे शब्दों से वर्न किा रे अन सौकुमार्न है।८ ।। उद्दारता गुम यह है-चानुर्य से को बान कहा जाने उसे ददारता नते हैं। अब यहा सन्देह होता है कि जो दाप चाबुर्य से नहीं कल ववेग वहा पब्य दोप होग। और प्राम्यदोष का दोषपकरण में िह्नन कर दिया गना है। अत अम्यदोष का जहा अ्भव होा वहा हो उदारता उ हो दवेग। सिर यहा बदारता का लक्षा अपा कयो जिस जन्ण है। इमस टनर या है कि प्रम्य दोपाभाव में उद्दारता नहीं होती। इसका स्पन अता ही है। ऐैसे कि टदाहर में
Page 120
=६ चन्द्रालोक: [चनुषो
मानं सुश्च पिये किचिलोचनान्तमुदश्चय ॥९॥ नद्गारे न प्रसादे व कान्त्यर्थव्यक्तिसंग्रह्ः। अमी दश गुणाः काव्ये पुंसि शौर्याइयो यथा ॥ १० ॥।
पृथग मिसा मता। 'मानं सुज०' हत्युदादरणम्। हे मिये! मानं सुख् त्यज। किव्विदीपत्। लोचनान्तं नेवान्तमुद्न्वयोन्मीलय। विलोकयेतुक्तावपि ग्राग्थदो पाभावः उदारता तु न। सा न लोचनान्तमित्युक्तवेवेति नोदारता प्रान्यदोपा भावरुपा। वाननस्तु 'अ्षविकटर्वसुदारता'। पदानां नृत्यत्प्राय्त्वं चाविकटरव्। सचिवट्व चीजस्यन्तर्गतं काव्यप्रकाशादिमते। व्यस््यार्थप्रत्वायकरवसुदारतेति दण्डी त्यायषे॥ ९॥। वामनोफदशनुगान्तर्गतयो: कान्त्यर्थव्यत्तिगुणयोः वचिदन्तर्भारवं दशयति- पद्ारे पेति। कान्तिद्वार्थव्यकिव्ेति कान्त्वर्थव्यकी तयोः संग्रहः कमेग शद्गे मदारसे प्रसादे प्रसावनुणे व भवति। मदरे कान्ति: प्रसादे वार्थव्यकिरन्तर्गतैवषि भाव:। ननु वाननेग दीसरसत्वं कान्तिरिति व्याहृत्य प्रेवान्सायमपाकृतः सशपर्प पादानतः कन्तया' इत्याशुदाहतन्। तत्रेष्यीरुक्यानुभावस्य दीक्षेव्गनं न त् भगरदीपिरिति वेद। सनुभाववर्णनत्व नक्ररसवर्गनाभिस्तरवात्। प्रसादार्य व्यवायोरमेदन्तु स्फुट एय। गुगसंख्यासुपसंहरति-अनीति। पुंसि पुरुपे नम शौयदयो गुगा वर्तन्ते तथैव काच्ये। सभी पृर्योंका गुणाः केषप्रसादादयो दर्ग: वर्तम्ते। दर गुणा इति वाननाचार्यमतेन स्वाभिमतालवष्टावेषैने-श्लेप:, प्रमाद:
देसिएे। ददारता का वह ददाहरण है-हे पिये। अब अने मान (अदार! के होडो और जग नेत्र-रान्त को सोतो। मेरी तरत देले इस पात को ने5्र- शन्त को खोलो इस नामुरब से करने के क़र वहां ददारता है। मेरी तरफ देवी ऐस कपने पर प्रमदोसभाय तो होता है मिन्तु ददारता नहीं होती। उदाऱता ते है पिये: नान को छेए और नेवशन्त को सोत इस अर्प के कपन से ह।
नाननाचार्न के शन्ति औीर अर्पवकि गुणो का अम्तर्माच बतलाया नता है- भहररस में कान्ति गुग का और प्रसाद गुगमें अर्पलकि का अन्तर्भाष हो जता है। जैसे पुरुर में सौनदिक गुर वर्नमान रहते हैं वैसे ही सव्य में स्लेर प्रमाशा दिक दरा कुप रहते हैं। वामनाचार्गके गससे दरा गुणोंका निर्वेश किया गया है। प्रन्यकार के मत से तो रलेव प्रमाद समता, समापि नापुर्, त्रोज सौडुमार्वे
Page 121
मयूख ] सस्कृत हिन्दीव्या खयाद्वयोपेत:। 59
तिलकाद्यमिच स्त्रीणां विदुग्धहृदयङ्गमम्। व्यतिरिक्तमलङ्कारं प्रकृतेभृषणं गिराम् ।। १६।। विचिन्नलक्षणो न्यासो निर्धाह् मौढिरौचिती।
समता, समाधि, माधुर्यम, भोज, सौकुमार्यम्, उदारतेति। सरस्वतीकष्टाभर जोचतुविशतिगुणानामत्रेवान्तर्मावात्। नतु माधुर्यलाटानुप्रासयो साकर्यमिति चेन। भाधुर्ये5रतिशय मात्रविवस्याया सरवात्। लागनुमासे तु पुनरुळपद्दयोर्मिद्ा भिम्नायरवाय। पत्रमश्टवेव गुणा अ्रन्यकटदभिमता इति भाव । यथा शौर्यकातरत्ा दय पुरुपधर्मास्तयेव श्लेषादयो गुणा काव्यधर्मा इति भाव ॥३॥ ॥1
स्त्रीणा महृते शरीराद् व्यतिरिक भिन्न विदुग्धानां चतुराणा हृदयङ्रम हृद्यदारक निलकाघ तिलका विभूषण मचति तयेव गिरां वाचा प्रकृते काव्याद व्यनिरिक भिन्न विद्ग्ध्रहृदयद्गममलक्गारमनुप्नाम्तोपमादि भूषगमरितिवि। तथा च तिलकाघलक्वार शरीरापेदया व्यतिरिक् सनू शररशोभाजनको न स शरीर्धमंततथानुपालोपमाद योउटद्वारा का्यापेदया मिख्ा सम्त काव्यशोभाजनका न तु काव्यधर्मा इति भाव । एव च काव्यधसरव गुगरव कान्योरकर्पाचायकत्व चालकारतवमियनयो भैंद । काव्यप्रकाशादौ तु रस्षघर्मत्व गुणत्व काव्यधर्मरवमलद्वारत्वमिति।।११ ॥। गुणाधित््यशङ्का निवारयति-विचित्रेति। वामनेन दश गुगा उका, भोनेन सरस्वतीकण्ठा भरणे तु चतुविशतिगुणा प्रतिपादिता ।वमन्येऽपि गुणा न्यासाइयो मवितुमर्दो न वेतिशङ्कायामाह-न्यास, निर्वाह, मौदि, भचिती, शाखान्तररह
और उदारता ये आठ ही है। सरस्वतीकष्टाभरण में कहे गये चौबीस गुणों का इन्हीं गुणों में अन्तर्माव हो जाता है। निस्र प्रकार शौर्यादिक पुरुष के धर्म हैं वैसे ही ऋषादिक गुण काव्य के धर्म माने गये हैं।। १० ॥ गुण और अलकारों में भेद वतलया जाता है-जैले तिलकाड़िक अलद्वार स्रियों के शरीर से मिन्न होते हुए शरीर की शोमा को बढाते है, वैसे ही अनुप्ास, टपमादिक अलद्ार काव्य से भिन्न होते हुए काव्य के भूषण माने गय हैं। आशय यह हुआ कि गुण काव्य के धर्म होते हैं और अलद्ार काव्य के उत्कर्षाघायक होते हैं। यह इन दोनों में भेद हुआ। अाव्यप्रकाश में तो रस के धर्म गुण और शब्दार्थ के धर्म अलद्धार माने गये हैं॥। १९॥ न्यास आदिक और भी गुण होते हैं या नहीं यह सन्देद निवारण किया
Page 122
मयूख] संस्कृत हिन्दी व्यार याद्वयोपेव.।
महादेव: सत्नपमुखमस्रविद्यैकचतुर: सुमित्रा तह्क्घिणिहितमतिर्यस्य पितरो। चतुर्थस्तेनासो सुकनिजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूस सुमनस ॥।१३॥ इति चन्द्रालोकलद्वारे गुणनिरूपणो नाम चतुथॉ मयूख॥ रइस्योक्ियया 'उ्यायृष्टबदम्वटकामुख'इत्यादौ सगीतशाससिद्धस्याङ्गुलिविन्यास विशेपस्य सटकामुखेत्यनेनोपादानाव।'शद्वारी गिरिजानने'इस्यादौ तुनवानारसाना सम्रह। इय मया दिकु प्रदर्शिता। केचित्त 'इमानि नूपणान्तरागी'ति प्राह ॥ १२६ चतुरथमयूससमासि प्राह-महादेव इति। महादेव सतप्रमुखेति प्रयममयूमोन' योडवरेक एवात्रापि समासी झेय । किन्तु तस्य तृनीयपादाश 'चतुर्षस्तेनामौ' दरयनेन परिवर्तनीय । अन्यस्पूर्ववत् ॥। १३॥ इति श्रीजयपुर महारानमौज्ञमन्दिरस्थपण्टितसमासम्येन राजगुरुथाभट्टवरोन वेदा
तत्वान्वेपणपरायणेन भूत पूर्व वाराण सेय हिन्दू विश्व विद्यालयीयपाट्य निर्धारक समितिज्ञुपा जयपुरराजकीयसकृनकालेजसाहित्यमहाध्यापकरेन कया महध्रीनन्दकिशोरशमेथा साहित्याच्ार्येण निर्मिताया पौगमासी समास्यायाक्न्द्वालोङ्यास्यायाश्वतुरमे मयूसे पर्यवसानम् ॥1१1
शब्द और अर्थ की प्रामति के लिये शब्द और अर्थ का ही पावेती परमेशवर के साथ उपमानोपमेय भाव बनलना उचित है। 'ज्याकृष्टवद्सगकानुम"' यह शोक शाव्ान्तररहस्योकि का ठदाहरण है। यहा अड्गुलियों से बाना बनाने के दर्न का मगीतशास्त के प्रसिद्ध शब्द 'सटकामुख' पद से प्रतिपादन किया है। यह सगीतशास्त के रहस्य का कथन है। 'शृद्ारी गिरिजानने' इस म्ाक् में नौ प्रकार के रसों का सम्रह किया गया है। अत वहा सम्रह जानना चाहिए।। १२। 'महादेव सन० इस प्रथम मचूस के सोलहवें इलोक के तृतीय पाद में 'चतुथस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते यह परिवर्तन करके चतुर्य मनूख की समाप्ति करनी चाहिए।। १३ ॥ कयामद् नन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यकृत कथामहीया नामक्र हिन्दी क्यारया में चन्द्रालेक का चतुर्य मयूख समाप्त हुआ।
Page 123
पञ्चमो मचूख: अथालक्वारा:। शब्दार्थयो: प्रसिद्धया वा कवे: म्रौढिवशेन वा। काव्यलक्षणे प्रतिनिर्दिष्टानलद्धारान् व्याचष्टे-अथेत्यादिना। अल्डूक्ियतेऽने नेति करणप्रधानव्युत्पत्याऽ्लन्व्वार शब्द: शरीरसुपमाधाय कत्वेन हारादीनामिव काव्य शोभासंपाद करवेनानुमनासोपमादीनामलक्कराणं वाचका। अलकतिरलरणं वाडल कार इति भावपधानोऽयक्ारशव्दस्तु साहित्यशास्त्रापर पर्यायः। यथा शरीरे हारादय संयोगसम्वन्धेन, आत्मनि शौर्यादयःसमवायसम्वन्धेन वर्तन्ते तथैव काव्ये शब्दार्थ- शरीरेऽनुप्रासोपमादयः संयोगवृत्या माधुर्यादयो रसे समवायवृत्या वर्तन्त हत्यनयोर्भे दोऽवधेयः पूर्वस्मिन्समयेऽलक्कार प्राधान्यमासीत्। अलंकारमतप्रवर्तकैरभामहोन्न्टवा- मनर्द्टादिभि: काव्यालक्करनान्ना ग्रन्था निर्मिताः। पतेपां ग्रन्थेपु रसविचारः स्वर्प एव प्रतिभाति। म्रतीयमानस्यार्थस्याप्रस्तुतप्रशंसासमासोकयाक्षेपादयलक्का रेप्वन्तर्भावो दश्यते पर्यायोक्तिवक्रोवत्यतिशयोवत्यादिपु च। तत आनन्दवर्धना
अव काव्य के लक्षण में निर्दिष्ट अलकवारों का निरपण किया जाता है 'अलंक्रियतेऽननेत्यलद्वारः' जिससे भूषित किया जाचे वह अलकवार है। इस करणप्रधान व्युत्पत्ति से अलक्कार शब्द पुरुप के शरीर की शोभा करनेवाले हारादिक को तरह काव्य की शोभा करनेवाले अनुप्रास और उपमादि अलदवार का बोधक है। 'अलक्करणमलक्वारः' जो भूपण रूप हो वह अलक्वार है। इस भावप्रधान अलक्वार शब्द की व्युत्पत्ति से अलद्वार शब्द साहित्यशास्त्र का चाचक है। जसे शरीर में हार-कुण्टलादिक संयोग सम्बन्ध से और शीर्यप्रभृति गुण आात्मा में समाय सम्चन्ध से वर्तमान रहते हैं, वैसे ही काव्य के शब्द-पर्थरपी शरीर में अनुग्रास और उपमादि अलद्वार संयोग सम्बन्ध से और आर््ात्मभूत रस में माधुर्यादिक गुण समवाय सम्बन्ध से रहते हैं यह गुण और अलक्वार का भेद जानना चाहिए। प्रारम्भिक समय में अलह्वारों का ही ग्राधान्य था। भामह, उद्धट, चामन और रुट्रट आदि आलद्वारिकों ने अपने-अपने साहित्यिक अ्रन्थों का नाम काव्यालक्वार ही रखा था। इनके ग्रन्थों में रस का विवेचन बहुत कम पाया जाता है। इन लोगों ने प्रतीयमान अर्थ का अ्रप्रस्तुतप्रशंसा, समासोकि औौर आन्तेप आदि अलदारों में तथा पर्यायोकि, वक्रोक्ति, श्रतिशयोक्ि श्रादि में
Page 124
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्या ख्याद्वयोपेत । ६१
घार्यर्वनिरुद्धावित।ध्वन्यालोके चास्य विवेचन वृतम्। प्राधान्येनोपमैवलक्कर।
'उपमैका शैलूपी समाप्ता चित्रभूमिका भेदान्। रक्षयति काउयरज्गे नृत्यन्ती तद्विदा चेत। उपमेयोपमा-नन्वय-प्रतीप स्मरण-रूपक-सदेह-भ्रान्तिमद्-अपहुत्युत्मेव।S- तिशयोकि-वृन्ययोगिता दीपक प्रतिवस्तूपमा-दष्टान्त निदर्शना व्यतिरेक सद्ोकि समासोकि श्लेप-अप्रस्तुतप्रशसेसयादयोऽलद्वारा उपमाभूमिका मेदादेवो:पक्षा ।मर- तनास्यशास्त्रे-उपमादीपकरुपकयमकेति चस्वारोडलद्वारा, दृण्दिना काव्यादर्श पञ्व्तिशद्लङ्गारा, भामहेनैकोनपरवारिशत, उद्भटेन चरवारिशत, वामनेन त्रय सििशत्, रुदटेन दिपश्वाशत्, मम्मटेन काव्यप्रकाशे सप्तपष्टि (पपु पट शब्दा लप्वारा), अलक्कारसर्वर्वे पकाशीति (पषु पट् शब्दालङ्गारा ), अस्मिन् ग्रन्थे (चन्द्रालोके) शतमलद्वारा, कुवलयान-देव चतुर्विशत्यधिकशतमलक्गारा प्रद शिता इति। अथालङ्टारसामा-यलच्ण व्याचष्टे-शब्दरार्थोरिति। कवेरालक्वारि
अन्तर्माव माना है। इनके अनन्तर आनन्दवर्धनाचार्य ने ध्वन्यालोक में श्रर अभिनवगुप्तपादाचार्य ने लोचन (ध्वन्यालोकनीका) में ध्वनि एव रस का स्फुट विचेचन किया है। अर्थालक्वारों में केवल एक उपमालक्वार ही सब में प्रधान है। वही अनेक वाचोयुक्ति के कारण अ्रनेक रूपों को धारण करता है। अप्पध्यदी- क्षित ने अपनी चित्रमीमासा में लिसा है कि निस प्रकार नाटक मैं एक ही नटी अरनेक रूप धारण करके आनन्दित करती है, उसी प्रकार एक दी उपमालद्वार के अ्रनेक भेद सह्दयों को आनन्दित करते हैं। उपमेयोपमा, अनन्वय, प्रतीप, स्मरण, रूपक सन्देह, भ्रात्तिमान्, अपहुति उत्पेक्षा, अतिशयोति, तुल्ययोगिता, दीपक प्रतिवस्तूष्मा, दृष्टान्त, निदर्शना, व्यतिरेक, सहोकि, समासोकि, रलप, अप्रस्तुनपरशसा आदि अलद्कार उपमा के ही रूपान्तर हैं। भरत के नाख्यशाख में उपमा, दोपक, रुपक, यमक, ये चार हो अलद्वार लिखे हैं। दण्डीने काव्या दर्श में पैतीस भामहने एक कम चालीस, उद्धग्ने चालीस वामनने तैंतोम, रुदटने वावन, मम्मटने काव्यप्रकाश में सडसठ, अलङ्कारसर्वस्व में एक्यासी, इस चन्द्रालोक ग्रथ में सौ अल्द्वार और बुवलयानन्द में एक सौ चौबीस अलद्वार माने गये हैं। अव अलद्वार का सामान्य लक्षण देखिए-जैसे उचित स्थान में पहिने गये हार-कुण्डलादिक पुरुषों के अलद्कार होते हैं उसी तरह कवियों की
Page 125
१२ चन्द्रालोक: [ पघ्मो
हारादिवद्लङ्गारः सन्निवेशो मनोहरः ॥ १॥
कस्य प्रसिद्धवा वा म्रोडिवशेन प्रौढिकल्पनया वा शव्दार्थयोर्मनोहरश्वमत्कारजनक सन्निवेशो विन्यासो हारादिवत् पुरुपस्य हारादिभूपणवदलक्कारो भवति। अल. डक्रििय तेऽनेनेत्यलद्दारः। शव्दानामर्थानां च यः कविप्रसिद्धया वा तस्य म्रठिक रप नया मनोहरः सन्निवेशः स क्रमशः शव्दगतोर्ऽर्थगतश्चालद्वारो ज्ञेय इति भाव:। सन्निवेशपदोपादानेन काव्यरूप एवायमलद्वारो न तु हारादिवरपुंसः पृथम्भृतः। अनुपासादे: शब्द एवान्तर्भावात्, उपमादेश्वारथे। हारादिवदिति दष्टान्तस्तु रम- णीयतामात्रे न तु सवाे। गुणानां मनोहरसन्निवेशरूपत्वेऽि नालक्वारत्वम्। तेपां तच्वेनाप्रसिद्धेरिति कक्षित्। वस्तुतस्तु हारादिवदित्यनेनालव्वाराणां काच्यात्पृथ रभाव: सूचितः। तेन गुणालक्करभेदोऽपि संघटते। अत्र प्राचीनकविप्रसिद्धाः, अन्ये च मदीयप्रोढिकल्पिता अप्यलद्वारा: सन्तीति प्रौढिपदेन सूचितम्। अलक् राणां शब्दार्थगतत्वनिश्चयस्त्वन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन वोधः । समानार्थक शब्दपरिवर्तनेऽपि योडलद्वारो वर्तते सोऽर्थनिष्ठः। अन्यथा तु शा्द: स दति शब्दा
न्तीभूत चमत्कृतिजनकशव्द्रार्थान्यतरस निवेशत्वमलक्वारत्वम्। काव्यप्रकाशे तवल कारलक्षण मिदम्- 'उपकुर्चन्ति तं सन्तमक्गद्वारेण जातुचित। दारादिवदलक्वारास्तेऽनुप्रासोपमादयः' (८ उल्लासे ६७)॥
प्रसिद्धि से वा उनकी ग्रीटकल्पना से सुन्दर शब्द और अर्थ की रचना को अलं- कार कह देते हैं। तात्पर्य यह हुआ कि प्राचीन कवियों की तथा मेरी कल्पना के दो प्रकार के अलंकार यहां बताये जाते हैं। यहां कोई यह कहते हैं कि अलंकार लक्षण में 'संनिवेश' पद का ग्रहण है। इससे यद जाना जाता है कि जेसे हार आादि भूपण मनुष्य से अलग है वसे अलंकार काव्य से भिन्न नहीं हैं। दार का द्ष्टान्त तो केरल सुन्दरता के लिये दिया गया है। इसको श्रन्य थालं- कारिक नहीं मानते। वे कहते हैं कि हारादिक के दशान्त से काव्य से भिन्न अलंकार की सृचना दी गई है। इस सिद्धान्त से गुण और अलंकारों का भेद . भी बन जाता है। पर्यायवाचक दूसरे शब्द का प्रयोग करने में भी जो अलंकार चर्तमान रहता है, वह अलंकार अर्यनिष्ठ माना गया है। और जो पर्यायवाचक शव्दान्तर के प्रयोग से नहीं रहे वह अलंकार शव्दनिष्ट माना गया है। यह
Page 126
मयूख ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत ।
स्वरव्यअ्ञनसंदोहव्यूदा मन्दोहदोहदा।
एव च काव्यप्रकाशमतेन रसोपकारकरवे सति तदबृत्तिर्वम्, तथाखे सति रसानियतस्थितिकत्वम, अ्रनियमेन रसोपकारकश्वमिति लक्षणत्रितय फलितम्।
त्योत्तमिति तद उ्वारयायते। तथा व तक्नषणम्-रसवदादिभिनव्यङ्गयभिन्नवे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विपयितासम्वन्धावच्छिन्ना चमकतिज्ञनकताव्चेद कता तदवच्छेदके वमलक्कार ख्वमिति। अनुपरासादि विशिषशब्दज्ञानमुपमादिविशिष्टार्थ ज्ञान चमाकतिजनकमू। तेन तयोक्षमस्टतिजनकता वतते पत। तदवच्छेदकता (विशेष णता)चानुप्रासोपमादिविशिष्ट शब्दार्थयोवतते। तत्र चातुप्रासोपमादयो!विशेबणीभूता
तावच्छेदकताया अनच्छेदक। चमरकृतिजनकतावच्छेदकता व शब्दार्थान्वतरनिष्ठ चिपयतासम्बन्घावचि्छिता वतते। तेन शब्दार्थान्य तरनिष्ठा विषयतासम्बन्धावचिन् ना या चमाकृतिजन कतावच्छेदकता तदवच्छेदकरवमलङ्गारसमिति लक्षणम्। ननु ध्वनिविशिष्टार्थत्ञानेनापि चमरकारोदयाद् ्वनिविशिष्टार्थज्ञाने चमत कृतिजनकता
सरिवृत्तये च '्यङ्गचभिवतवे सति' इति सत्यन्त विशेण देयम्। पतेन वनौ व्यह्गधार्थस्य सरत्रालालद्कारस्वम् । एव सत्यपि रसव प्रेयऊजरिवसमादितेपु धतु वंटङ्गारेपु व्यङ्गपार्थसव्वावालालङ्वारख स्यादेतेन लव्णेन मन्यते व तव्रालद्वारावं सवैरिति चेत्तदा रसवदादिभिन्न्यङ्गचभिन्नववे सतीति विशेषणविशिष्ट सत्यनसविशे पणोपादान कर्तध्यम् । तेन चोतालचणे न कोपि दोप इस्यलङ्कारलछणनिरूपणम्। अथ शब्दालक्कारेपु प्रथम छेकानुपासमाह-स्वरेति। अनु-अनुगत प्रकर्षेणा
शब्द और अर्थ के अलकारों का लक्षण है। काव्यप्रकाश में अलक्कार का लक्षण यह बतलाया है कि जो अनियम से शब्दार्थ के द्वारा रस के परिपोषक हैं वे अनुप्रासोपमादिक हार-कुण्डलादिक की तरह काव्य में अलसर होते हैं। इस लक्षण का आशय यह हुआ कि जो रस के उपकारक हो और इसमें न रहैं, अथवा रस के उपकारक हो और इसमें नियम से न रहे, तथा अनियम से रस के उपकारक हो वे अलकार होते हैं। कुवलयानद को टीका अलकारचद्रिका में अलकार का लक्षण परिष्कृत किया गया है वह वहा ही देखना चाहिये।। १॥ यहा पहिले शब्दानद्वारों का वर्णन किया जाता है-सामान आ्रकार (सदृश)
Page 127
चन्द्रालोक: [पश्वमो
गौर्जगज्ाग्दुत्सेका छेकानुप्रासभासुरा॥२॥
सनमनुप्रासः। 'अनुप्रासः शब्दसाग्यं वैषग्येऽपि स्वरत्य यत्' (साहित्य द० ६० परि० ३), 'वर्णसाम्यमनुप्रासः' (काव्यप्र० ९उ० १०४) हृत्यनुपासलक्षणम्। सोडयमनुप्रासो वर्णगतः शब्दगतश्चेति ह्विधा। निरर्थकवर्णानुपनासः प्रथमः। द्विनी यस्तु सार्थकवर्णानुपासस्वरूपः। तत्र प्रथमोऽपि छ्ेकवृत्तिगतत्ेन द्विविधः। अत्र पूर्व छेकानुप्नासमाह। स्वरा: व्यक्षनानि च तेपां सन्दोहः साम्यं स्तोमो वा तत्य व्यूह आवृत्तिर्यस्यां सा। मन्दः सकृत् य ऊहो ज्ञानं तत्य दोहदा जनयित्री। जगति लोके जाग्रत् प्रकाशमान उत्सेक: प्रकर्पो यस्या: तादृशी। गौर्वाणी। छेका विद् ग्घास्तेपां योऽनुप्रासस्तेन भासुरा शोभमाना भवति। यद्वा 'छेकसितिपु विद्ग्धेपु गृहासत्तमृगाण्डजे' इति चवर्गादी रभसकोशेन छेका आलयस्थाः पक्षिणस्तेपाम नुप्रासेन द्विर्भापितेन भासुरा। एपां पक्षिणां द्विर्भापितं भवतीति व्यवहारसादृश्येन छेकानुप्राससंज्ञा।अयं भाव :- स्वरस्तोमाना व्यज्ञनस्तोमानामुभयेपां च यत्र सकृत् साम्यं तत्र छेकानुप्रास: अत एव काव्यप्रकाशे 'सोडनेकस्य सकृत्पूर्वः अनेकस्य व्यक्जनस्य सकृत्साम्यंछेकानुपास हृत्युक्तम्। वृत्यनुप्रासे त्वेकस्यापि व्यज्ञन स्यासकृद्ावृत्तिर्भवति। साहित्य दर्पणे तु 'छेको व्यज्ञनसंघस्य सकृत्साम्यमनेकधा' इति छेकानुप्रासलक्षणमुक्तम्। उदाहरणं त्विदमेव पद्यम्। अत्र स्वरव्यज्ञनमि त्यत्र-अकाररूपस्वरस्तोमावृत्ते:, दोहव्यूहदेत्यत्र व्यज्ञनावृत्तेः, दोहदोहेत्यत्रोभया
वाले वर्णों के विन्यास को अनुप्रास कहते हैं। वह अनुप्रास वर्णगत औौर शब्दगत के भेद से दो प्रकार का है। जहाँ अ्रनुप्रास के वर्णों को एकत्रित करने से कोई अर्थ न निकले वहां वर्णगत अनुप्रास होता है। जहां अनुप्रास के चर्णो का अर्थ होता हो वहां श्दगत अनुप्रास होता है जैसे लाटानुप्रास में 'जितं जितम्' इन दोनों वर्णों का भिन्न आशय होता है। वर्णानुप्रास के छेकानुप्रास और वृत्यनुग्रास ये दो भेद हैं। छेकानुणस का स्वरूप यह है-जदां अ्रनेक नवर अथवा अ्रनेक व्यअ्न की एक वार आवृत्ति की जावे वहां छेकानुप्रास होता है। छेक (चतुर) पुरुषों के प्रिय अनुप्रास को छेकानुप्रास कहते हैं। वृत्यनुप्नाम में तो एक ही व्यश्न की अ्र्नेक वार आप्रवृत्ति होती है। अ्रतः ये दोनों अलद्वार आ्पस में भिन्न हैं। उदाहरण के लिये यह ही श्ोक देखिये। 'स्वरव्यज्ञनम्' यहां पर श्काररूप स्वर की आ्र्प्रवृत्ति है 'दोहव्यूद्दा' यहां व्यज्जनों की श्रावृत्ति है। 'दोहदोदा' यहां स्वर और व्यअ्न इन दोनों की आमृत्ति है। अ्रतः
Page 128
मयूख ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत ।
आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्यनुप्ासवद्दूच।
लाटानुप्रासभृभिन्नाभिप्नाया पुनरुकता।
वृत्तेश्च सत्वाच्छ्रेकानुमास ॥२ ॥ वृचयनुपरास व्याचष्टे-आवृत्तेत्यादि। आवृत्तश्वासी वर्णश्चावृत्तवर्णरतेन सम्पूर्ण सम्पूरित बचो वचन वृत्यनुपासवद् भवति। वृत्तमाहितोऽवसानपर्यन्त वर्तनम्। तदस्यास्त्रीति वृत्ती तस्यानुप्रास सोऽध्यामसतीति वृत्यनुप्नासवद्। अथवा रसानु गुणा वर्णरचना वृत्ति। तदनुकूळखवेन प्रकर्षेण न्यस्तनाद् वृध्यनुप्रास। रसानुगुगा वृत्तयक्चाग्रे पष्टमयूखीय २२-२८ शोकेषु दष्टव्या । पता एव वृत्तय काव्यप्रकाशा
नद्श्ेत्यमन्दानन्दस्तस्थ सन्दोह स्तोमस्तस्य स्वच्छन्द स्वतन्त्र सामग्रयन्तरनिरपेद्ष च तदास्पदस्य स्थितेमनदिर गृहमरित। वृत्यनुमासवचनममन्दानन्दमन्दिरमिति भाव। पुतेनैकरयापि व्यक्षनश्यासकृदावृत्तिवृत्यनुमास इति फलितम्। उदाहरण रिविद्मेव पद्मम् । एकस्य चकाररूपव्यक्षनर्याम्रासकृदावृत्त सच्वात्। 'पुकस्या व्यसकृपर (१०उ० १०७) इति काव्यप्रकाशे वृत्यनुमासो लढ्षित। एकत्य उयअ्ञनस्यादि। असकृदनेकवारमावतंन वृत्यनुप्रास इति भाव ॥३। शब्द्गत लाटानुप्ास व्याचटे-लाटेति। मिननोऽनयोडमिप्रायोडर्थाशयो यस्या सेहशी या पुनरुकतैकार्थकद्विर्मापितम्। सा लाटस्य भू स्थानम्। लाटजन प्वियतवादेष लाटानुप्रास। भिननाभिप्नायकपुनरुक्तत्व लाटानुपासत्वम्। 'शब्दार्थं यो पौनरुवस्य भेदे तात्पर्यमात्रत' इति साहित्यदर्पणे लाटानुप्रासी लच्ित ।
यहा छेकानुपाम है।। २॥ वृत्त्यनुप्रास का स्वरूप देखिए-जहा एक वर्ण का वा श्रनेक वर्णों की अ्रनेक बार आवृत्ति होवे वहा वृत्त्यनुपास होता है। रसानुकूल उपनागरिका आदि वृत्ति के अनुप्रास को वृत्त्यनुप्रास कहते हैं। 'अरम दान दस दोहा०' यह शोकार्ध इसका उदाहरण है। यहा एक व्यअ्ञन दवार प्र्पनेक बार आाया है त्र्प्रत सृत्यनुप्रास है॥ ३ ॥ लाटानुप्रास का स्वरूप यह दै-यह अनुप्रास शब्दगत होता है। जहां पुन रुफपद् भिन्न अभिप्राय के प्रकाशक होवें वहा लाटानुप्रास होता है। यह लाट देश के मनुष्यों को अधिक्न अच्छा लगता है इसीलिये इसका लाटानुप्रास-
Page 129
६६ चन्द्रालोक: [पचमो
यत्र स्यान पुनः शत्रोर्गजितं तज्तं जितम् ॥४॥ श्लोकस्यार्वे तदर्वे वा वर्णावृत्तिर्यदि ध्रुवा। तदा मता मतिमतां स्फुटानुपासता सताम् ॥५॥
काव्यप्रकाशे तु पदानाम्, पदस्य, एकसमासे, मिन्नसमासे, समासासमासयोश्र नाम्न: सारुप्यात् पख्वधा लाटानुपरास उक्कतः। उदाहरणं व्याचष्टे-यत्रनेति। यत्र यस्मिन्स्थले शत्रोवेंरिण: पुनर्गजितं हुद्धारशब्दो न स्यात्तजितं जयनं जितं सफल मित्यर्थः। अत्र 'जिवं जितम्' इति पुनरुकतपे द्वितीयजितपदस्य सफलतारूरपाभि
सफुटानुप्रासं व्याचष्टे-कोकस्येति। श्रोकस्यार्ध श्रोकपूर्वार्धं उत्तरार्धे वा। तदर्ध पाढे वा। यदि वर्णावृत्तिरवर्गसाभ्यम। ध्रुवा नियता तदा मतिमतां सह. दयानां स्फुटानुपासता सफुटानुप्रासत्वम्। मता स्वीकृता। यो वर्णः श्रोकपूर्वार्धा. वसाने स एवोत्तरार्धावसाने इत्येको भेदः। चतुर्पु पादान्तेप्वेको वर्ण ह्स्यपरो भेद इति तु शरदागमकृत। वस्तुतस्तु श्रोकार्ध वर्णावृत्तिर्द्वेधा-आादितोऽन्तपर्यन्ता प्रथमा, पादावसाने स एत वर्ण इति द्वितीया। श्लोकार्घधि पाढे तु सैकविधेव। टदाहरणं रिविदमेव पद्यम्। अत्र तकारमकारयोरवृत्तिरादितोऽन्तपर्यन्ता नियतेति प्रथमभेदोदाहरणम्। श्लोकपूर्वधि वेव्यस्थ तथा क्लोकोत्तरार्धे तामित्यस्य वर्णस्य घावृत्ते:सत्वाद् द्वितीयभेदोदाहरणम्। प्रथमपाढे अर्ध, अर्धे, इति रकारयुक्तधकारा
नाम है। अ्र्परनेक पदों का, एक पदका, एक समास में, अलग-अलग समासों में, समास वा असमास में यह अनुप्रास पांच प्रकार का होता है। 'यत्र स्यान०' यह इसका उदाहरण है। जहां शत्रु की फिर आरवाज न आार्वं वह विजय ह्वी विजय है अर्थात सफल है। यहां 'जितं जितम् इन पुनरुक्त पदों में दूसरे पद का सफलतारूप भिन्न तात्पर्य है-अतः यहां लाटानुप्रास है॥४॥ स्फुटानुप्रास यह है-यदि श्लोक के पूर्वार्ध वा उत्तरार्ध में श्रथवा प्रत्येक पाद में चर्णों की आवृत्ति होवें उसे बुद्धिमान पुरुप स्फुटानुप्रास कहते हैं। श्लोकार्थ वर्णावृत्ति दो प्रकार से होती है एक तो आदि से अ्रन्त पर्यन्त वणों की आयवृत्ति तथा चरण के अन्त में उसी वर्ण का रहना दूसरी आवृत्ति मानी गई है। उदाहरण इस इलोक में देखिए। ्लोक में उत्तर भाग में आादि मे श्रन्त तक तकार, मकार की आधृत्ति प्रथम भेद का उदाहरण है। पूर्वार्ध के अ्रन्त में वा शब्द का तथा उत्तरार्घ के अन्त में 'ताम् पद का साम्य दूसरे
Page 130
[ मयूख.] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः।
उपमेयोपमानादावर्थानुप्रास इष्यते। चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्ववन्दनम् ॥ ६ ॥ बृतथा पादे स्फुटानुप्रासतोक्तेति लक्णसङतिः। अय दपगोक्तश्षुत्यनुपरासभेद इति केषित् ॥ ५॥ अर्थानुप्रासं व्याचष्टे-उपमेयेति। 'वर्णावृत्तियंदि धवा तदा' इति पूर्वतोऽनु- वतते। उपमेयोपमानादी वर्ष्यावण्यादी। यदि वर्गावृत्तिध्रुवा नियता तदार्थानुप्रा सोडलद्वार दप्यते। आदिपदेन रूपकादिग्रहणम्। उपमेयोपमानादी वर्णसाग्ये र्यानुप्रास इति भाव: 1 उदाहरण व्याचष्टे-चन्दनेति। मोविन्दृस्य प्रमोश्चरणयो- ईनदवस्य पादयुगलस्ष्य वंदन नति खलु निश्रयेन चन्दनमिवारिति। तापशमक साद्, शैत्यापादकरवाथ्त। कत्र गोविन्दपद सम्योधनमपि सम्मवति। अ्षत्र वन्दन
उपमेयोपमानाद्यर्थसाननिध्येनाव् चारुताप्रतीते कथमत्र शब्दालङ्कारत्वमिति वेव्र।
प्रतीति: स्यान्तदास्यार्थालङ्कारतवं रयात्। तथाघन। तेनार्थालद्वारत्वमपिनेति रकु- टम्। अथवा पर्याय शब्दपरिवर्तनेऽपि योडलप्ार: स्यात्स एवार्थालद्कार:।अन्यथा स मशब्दगत.।अम्न तुसदर्थशोधकशब्द्ान्तर परिवतने वर्णावृ त्तेरभावान्ास्यर्थानुनासते ति शब्दालङ्गारतैवास्य स्फुटा।न च छेकानुप्रासेऽन्तर्माका। तब सानिध्यकृताया रम. भेद का उदाहरण है। प्रत्येक पाद में आवृत्ति का एक ही भेद होता है। जैसे यहाँ 'अर्घे' 'अधे' की आतृत्ि है। इसे कोई साहित्यदर्पण के श्रुत्यनुप्रास का भेद कह देते हैं।। ५ ॥ अर्थानुप्रास यह है-यदि उपमान और उपमेय में वर्णसाम्य हो वहा अर्था- नुप्रास होता है। 'चन्दनं सलु गोविन्द' यह इसका उदाहरण है। गोविन्द के चरणद्न्द्व का वन्दन (नमस्कार) चन्दन के समान शान्तिप्रद है। यहाँ वन्दन पद उपमेय और चन्दन पद उपमान है। इन उपमान और उपमेय दोनों में नकार तथा दकार वर्ण की आवृत्ति होने से अर्थानुप्रास है। अब यहाँ यह सन्देह होता है कि जब उपमान और उपमेयरूप अर्थ के ज्ञान से यहाँ अर्थानुप्रास होता है तो यह अलंकार शब्दगत क्यों माना जाने किन्तु यह तो अथगत होना चाहिए। इसका उत्तर यह है कि यदा अर्थज्ञान के अनन्तर टपमानोपमेयभाव का बोध नहीं होता किन्तु अर्यज्ञान से पूर्व ही समानचर्ण वाले पदों के ज्ञान से उसका बोध हो जाता है। अत यह शब्दालद्वार माना गया है। अथवा उसा अर्थ के बोधक दूसरे पद के रख देने से भी जहा अलद्गारता नष्ट नहीं होवे वदा ७ घ० लो०
Page 131
चन्द्रांलोक: [पन्नमो
पुनरुक्तपतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम्। अंशुकान्तं शशी कुर्वन्नम्वरान्तमुपैत्यसी॥७॥ आवृत्तवर्णस्तवकं स्तवकन्दाङ्गुरं कवे:। णोयताया: सरवात्। अत्र तु चन्दनवन्दनपदयोर्व्यवधानस्य सरवात्। न चेदं लक्षणं
घरुताप्रतीतिरिति सर्वमवदातम् ॥ ६॥ पुनरुक्तप्रतीकाशं व्याचष्टे-पुनरिति। पुनरुक्तोरड्थीं यस्मिस्तत् पुनरुकार्थवाक्यम्। पुनरुक्तार्थन सन्निभं सदशं यद्वाक्यं तत्पुनरुत्तम्पतीकाशम्। प्रतिकाशत इति प्रती काशः। 'इक: काशे' (६३१२३) इत्यनेन दीर्घः। पुनरुक्तवत्प्रतीकाशः पुनरुत्तप. तीका शोऽलद्वारः। आपाततो यत्रार्थः पीनरुकत्येन भासते तन्नायमलद्वार इति भाव: अयमेवालद्वारः काव्यप्रकाशादी पुनरुकवदाभासपदेनोच्यते। अय शब्दार्थोभयाल क्ारोऽपि। शब्दपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्याम्। भिन्नार्थकत्वे सति भिन्नाकार शव्दगत पुनरुक्तवदाभासनत्वं पुनरुक्तप्रतीकाशर्वम्। उदाहरणं व्याघट्टे-अशुकान्तमिति। उसी दृश्यमान: शश्षी चन्द्रः। अंशुभि: क्विरण: कान्तं सुन्दरम्। कुर्वन् विद्धत्। अग्वरान्तमाकाशान्तसुपेति गच्छति। अत्र 'अंशुकान्तमम्वरान्तम्' इति हयोः पदयो वंसनाकाशरूपार्थभेदेऽवि केव लवसन रूपैकार्थवेन पुनरुकतया भानावक्षणसङ्गतिः॥ यमकं व्याचष्टे-आवृत्तति। माधुयं वचसि वचने येषां ते माधुर्यवचसः । धुर्या धुरीणाश्र ते माधुर्यव चसश्चेति घुर्यमाधुर्यवचसः प्रथमा: मुख्याः पूर्वकवयः। कवेः ही अर्थालंकारता मानी जाती है और जहां उसी अर्थ के बोधक दूसरे पद के रख देने से अलंकारता नष्ट हो जावें वहां शव्दगत अलकार माना है। प्रकृतस्थल में तो चन्दनवन्दन पदों के परिवर्तन कर देने से अर्थानुप्रामता नहीं रहती श्रतः यह अलद्वार शव्दगत ही मानना चाहिए। लेकानुप्रास में वर्णों की आरवृत्ति में व्यवधान नहीं रहता। और यहां तो वन्दन और चन्दन पद दूर ? रखे गये हैं। स्फुटानुप्रास में नियत वर्णसाम्य से चारता की प्रतीति होती है और यहां तो चाहता की प्रतीति में अर्थ की भी सहायता रहती है ॥ ६ ॥ पुनरक्तप्रतीकाश यह है-जहां पुनरक्त अर्थ के सदश पढ़ होवें वदां पुन रुत्तप्रतीकाश अलद्वार होता है। काव्यप्रकाशादि में इसे पुनरुकतवदाभास कहते हैं-और इसे शब्दार्थोभयगत माना है। 'अंशुकान्तम्०' यह इसका उदाहरण है। अपनी किरणों से सुन्दरता को फैलाता हुआ चन्द्रमा आकाश में उदित होता है। अंशुक और अ्रपरम्बर पद वसस्पी पुनरुतत श्रर्थ के प्रकाशक-मे मालुम हो रहे हैं अतः यहां पुनरुकतप्रतीकाश है। अम्बर शब्द यदां श्रहाश- चाचक है।। ७ । यमक का स्वरूप देखिए-मधुर भाषण करनेवाले प्राचीन विद्वानों ने कवि
Page 132
मयूख ] सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. ।
यमकं प्रथमा घुर्यमाधुर्यवचसो विदु ॥८।। स्तव स्तुतिस्तद्गपो य कन्दो बीज तथ्य वा य कन्द आारम्भस्तरयापुर मादुर्मान तथोक्तम्। भावृत्त पुनरुतो वर्णाना स्तवक समूहोयत्र तत् तथोक्म्। यमकम रङ्गार विदु कथयन्ति। यमी ह्वो समज्ाती तो तस्पकृति यमकम्। 'हचे प्रतिक्वतौ' (५३९६) इति पाणिनिसूनेण कनूप्रत्यय। अथवा यग्यते इति यमकम् । मिस्रा पेंवर्णसमूद्दावृत्तित्व यमकत्वम्। अनुपरासे वर्णावृत्ते स्थाननियमो नारित। अ्न तु वर्णावृत्ते स्थाननिय मोऽतीति दयोर्भेंद । कचिदवूर्णभेदेपि श्षुतिसाग्येन यमकभवति। तदुकम्-'यमकादौ भवेदैकय डलयो रलयोर्बबो। शपयोनेणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयो। सबिन्दुकाविर्दुकयो स्याइभेदमकल्पनम्'।इति। यमक हि एकस्मिन् द्वयोश्चतुर्षु वा पादेपु प्रयोक्त्य, न तुपादत्रये। 'यमक तु विघातव्य न कदाचिदपि त्रिपात्' इति निषेधात्। उदाहरण स्विदमेव पद्यम्। 'स्त बक स्तवक माधुर्य माधुर्य' इति पादन्तवर्णावृत्ते सचवात्। यमकमेदा अनेके काव्यप्रकाशादाुक्ता। तथा हि-मुख-सदश-आवृति-गर्भ-सन्दष्ट-पुच्छ-पक्ि- परिवृत्ति-युम्मक समुट्रक महायमकान्येकादश भेदा। पादभागवृत्तियमकेपु द्विखरण्डी कृतेषु पादेषु विशति, निखण्डीकृतेपु त्रिशत्, चतु खण्हीवृत्तेपु च चटवारिशद्येदा। स्थानपरिवर्तने च-अ्रन्तादियमक-आथयन्तयमक-एतक्समुचचय मध्यादियमक आदि मध्ययमक उभयसमुख्चय जम्त्यमध्य मध्यान्तिक अन्त्यमध्यममध्यान्तसमुचचयादयो की प्रशसा करनेवाले अनेव वर्णों की आवृत्ति के समूह को यमकालद्वार बत लाया है। यम शब्द का अर्थ जाने का है। नो जोड़े के समान हो उसे यमक कहते हैं। अनुप्रास में वर्षो की आत्ति का कोई स्थान का नियम नहीं है। यहा तो स्थान का नियम है। यह इन दोनों का भेद जानना चाहिए। अथरों के मिन्न होने पर भी सदृश श्रचण हने के कारण यमक हो जाता है। जैसा कहा भी है डकार और लकर र क् व व श-प नण सविसर्ग अविसिर्ग वि-दुमद्दित और वि दुरहित इन वर्णों की सत्ता में यमक माना गया है। समक केवल तोन पाद में ही नहीं रहना चाहिए। यमक का उदाहरण यह ही श्लोक है 'स्तबन स्तबरु' 'माबुर्य, माधुर्य' इम वर्णावृत्ति के पाद के अर"त में रहने से यहा पादा "तयमक है। काव्यप्रताशादि प्र थों में समकके अनेक भेद लिखे हैं। यथा-मुख, सदश, आनृत्ति, गर्भ सदष्ट, पुच्छ पडकि, परिवृत्ति युश्मक, समुद्गक, मही यमक से एकादश भेद यमक के हैं। इ्लेक के प्रत्यक चरण के दो २ खण्द काने पर यमक के बीस भेद, तान २ खण्ड करने पर तीस भेद, चार २ खण्ड करने पर चालीस भेद होते हैं। स्थानपरिवर्तन करने पर अन्तादियमक, आद्यन्तयपर और इन दोनों की एक जगहू स्थिति, मध्यादियमक, आदिमध्ययमक, उभयसमु
Page 133
चन्द्रालोक: [पववमो
काव्यवित्प्रवरैश्चितं खड्गवन्वादि लक्ष्यते। तेप्चाद्यमुच्यते श्लोकद्यी सज्जनरकिका ॥ ९॥ कामिनीव भवत्खड्गलेखा चारुकरालिका। काश्मीरसेका रकादी शत्रुकण्ठान्तिका्रिता ॥१०॥ घहवो भेदा:। एतेपां लक्षणोदाहरणानि काव्यादर्शसषरस्वतीकण्ठाभरणकाव्यप्रका शादिपु टश्यानि ॥८ ।। चिव्रालकारमाह-काव्यविदिति। काव्यवित्मचरैः काव्यज्ञश्ेष्ठैः। चिंत्रं विचिन्नं खहग इव बन्धो रचना यस्मिन्स खड्गबन्ध: स आदिर्यत्य तत्। आदिपदेन पम्म पंधादिग्रहणन्। तादशी रचना चित्रालक्वारो लचयने। यत्र खढगादिसंनिवेशविशे पेण न्यस्ता वर्णाः खद्गाधाकारं प्रकटयन्ति तत चित्रालक्वारः। खड्गबन्धादिविल स्षणरचनातवं चित्रालकवारत्म्। शव्दपरिवृत्यसहत्वादस्य शव्दालक्कारत्वम्। तेपु खढगबन्धादिपु। सज्जनरजजिका सहद्यमनोचिनोदिनी। श्लोकहया दो स्लोको खडगदन्घात्मको। आययं खड्गवन्धास्यं काव्यसुच्यते। इमावेव हो श्लोकी खड्ग. बन्धसन्निवेशविशिष्टी लद्यभृताविति भावः ॥९॥ खद्गवन्धान्त्गतं द्विनीय श्लोकमाह-कामिनीति। हे राजन्! शत्रो: कामि नीच कान्तेव। भवतः खट्गलेखाऽसिः। सज्जनरज्जिका सहृदयमनोनुरजजिनी। अस्ति। तत्र कामिनीपच़े तावत-चारु सुन्दरं करालिकं हस्तललाटं यस्याः सा ता दशी। काश्मीरस्य कुकुमस्य सेको यस्या सा। तथा रक्तमकें यस्या: सा रकाली रकवर्णा। अथवा काश्मीरसेकेनारक्र्ेति यावत्। कत्रो: कण्ठान्तिकं समीपमाध्रिता चैरिसमीपस्थेति यावत्। खड्गपचे चारुश्नासी करालिका घ तीचणा चेति चारकरा- लिका। शतुकुण्ठान्तिकाश्रिता वैरिकण्ठनिकटदेशमाध्रिता सती। काश्मीरसेकचत कुकमलेपवद्रुधिरेणारक्तमङ्गं यस्या: सा तादशी अर्ति। क्लोकटयीव कामिनी खट्गलेखा न सज्जनर ज्जिकास्तीति भावः ॥ १०॥ कचय, अन्त्यमध्य, मध्यान्तिक, अ्रन्तमध्यम, मध्यान्तममुच्चय आ्रदि यमक के शनेक भेद होते हैं। इनका स्वरूप काव्यादर्श, सरत्वतीकण्ठाभरण, काव्यप्रका शादि ग्रन्थों में देखना चाहिए ॥ ८ ॥। चित्रालंकर का स्वरप यह है-काव्य के मर्मवेदियों ने खड्गवन्ध, पद्मबन्ध आादि को चिन्नालंकार बतलाया है। उन खड्गवन्धादि चित्रालद्वार के काव्यों में ने सज्नों के मनोरअनार्थ दो स्लोकों का खद्गवन्ध बतलाया जाता है अरर्थात इसी मयृख के नवम शर दशम ये दोनों श्लोक मिलकर खड्गवन्धके रूप को धारण कर लेते हैं॥ ९ ॥ 'कामिनीव०' यह खट्गबन्ध का द्वितीय श्लोक है। शत्रुकामिनी के नमान आपकी खट्गलता सज्जनों के मन को प्रसन्न करनेवाली है। कामिनी के
Page 134
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः । ९०१
पञ्चममयूखीयनवमदशमक्ोकयो खड्गबन्धचित्रमिदम्।
ता प्रि
शनुक्ण्ठान्ति का रक्ताङ्गी
इमी
ेखा चारक्रटि का मिनीव भनरसज़
दया
र
स
यी
क
च्य न्धा
दि
घ
दय
Page 135
१०२ चन्द्रालोक: [पमो
उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुलसति छ्योः। हृदये खेलतोरुच्चैस्तन्वल्गीस्तनयोरिव ।११॥ अर्थालक्वारेप्वनेकालद्वारव्यापितया प्रथमसुपमां व्याचष्टे-उपमेति। यत्र वा क्ये। हदये वपास्थले। खेलतो: स्फुरतोः। टच्ैस्न्नतयोः। तनु अङ्गं यस्याः सा तस्या: स्तनयो: कुचयोरिय द्वयोरुपमानोपमेययोसाहश्यस्य साधर््यस्य लचमीः शोभा समुल्लसति प्रकाशते। तत्रोपमालक्वारा उपमीयत हत्युपमा। उपमातेर्भावे 'आातृः श्रोपसग' (३३१०६) दत्यनेनाउप्रत्ययः। उपमेयसुपमानं साधारणो धर्म उपमा वाचसश्रेति चतुष्णां पदार्थानां सव्नावे पूर्णोपमा भवति। तत्र वर्ण्यमानमुपमेयमुपमातुं योग्यम्। उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम्। द्योरनुगतो धर्म: माधारणो धर्मः। साधर्भ्यंवो धकंवस्तु तह्वाचकः पदार्थः। यत्र वर्ण्यमान: पदार्थ उत्कृष्टगुणवत्पदार्थन सहोपमीयते तत्रोपमालक्वरः। उदाहरणमपीदमेव पद्यम्।त्र द्वयोरितीदं पदसुपमेयम। स्तन्योरि ति पदं चोपमानम्। साहय्यलच्मीरिति साधारणघर्म:। इवपदसुपमावाचकम्। तेना त द्वयोरुपमानोपमेययोः स्तनयोरिय सादय्यप्रतीते: पूर्णोपमालद्वारः उत्तेपु चतुर्पु
पक्ष में यह अर्थ है-मुन्दर हाथ पैरवाली, कुक्गम लगाने से लाल शरीरवाली कामिनी शत्रुकण्ठ का आलिव्वन करती है। खट्ग के पक्ष में यह अर्थ होता है- सुन्दर और तीचण, बुक्कम के रंग के समान रुधिर से लाल चर्णवाली खट्गलता शतुओों के गले में पढ़ रही है। खड्गबन्ध का चित्र पृ० १०१ पर दिया गया है।। अव अर्थालक्गारों में सर्वप्रथम उपमा का निरूपण किया जाता है-कामिनी के वक्षःस्थल में स्कुरण करते हुए दोनों स्तनों के समान जहां उपमान औरर उप- मेय की समान शोभा प्रकाशित होवे वहाँ उपमालंकार जानना चाहिए। उप पूर्वक माछ धातु से भाव में अरद प्रत्यय करने पर उपमा शब्द बनता है। उप- मान, उपमेय, साधारण धर्म और उपमावाचक इन चार पदार्थों के रहने पर पूर्णोपमा अलंकार होता है। उपमा के योग्य पदार्थ को उपमेय कहते हैं। जिससे उपमा दी जावें उसे उपमान कहते हैं। उपमान और उपमेय इन दोनों में रहने वाले पदार्थ को साधारण वर्म कहते हैं। इच, यथा, आदि शब्द साधारण धर्म के वाचक होते हैं। उदाहरण के लिये 'उपमा यत् साधय्य' यह ही श्लोक देखिए। इस कलोक में 'द्वयोः' पद उपमेय है, 'स्तनयोः' पद रपमान है, 'सादृश्यलदमी:' यह पद साधारण धर्म है और इचपद उपमावाचक है। उपमान और उपमेय कामिनी के दोनों स्तनों की तरह हैं। अतः यहां पूर्णीपमालंकार है।
Page 136
मयूख ] संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः। १०३
पदार्थेपु मध्ये कशयाप्येकस्यापि लोपे लुप्तापमा भवति।तथा चोपमाभेदा साहित्यद- पणे परिगणिता । तथा हि-पूर्णोपमा औस्यार्थीभेदेन दविधा। तेऽपि वाक्यसभासत- द्वितगतर्वेन पड़विधे। एव पूर्णोप माया पडू भेदा।धर्मलुसोपमा चतद्वितगतश्रौती- मन्तरोकभेदै. पञ्चधा। पुनरपि सा धर्मलुपा कर्मविदितक्यचि, आधारविहित क्यचि, कर्मविदितणमुलि, कतृंतिहितणमुलि, बयङ्ि, पञ्धा भवति। उपमानलोपे वाकय समासगतत्वेन ही भेही। चाचकलोपे समासे किपि व द्वौ भेदौ। धर्मोपमानलोपे समासवाक्यगततया द्वौ भेहौ। धर्मवाचकलोपे च किपि समासे च द्ौ भेदौ। उप मेयलोपे क्यच एको भेद धर्मोपमेयलुसैका। धर्मवाचकोपमानलुप्ता चैका समा सगा। एव सङकलने लुस्तोपमाया एकविशतिभेदा। पूर्णायाश्च पटू।सर्वे च सप्तविश- तिभेदा उपमाया। काव्यप्रकाशे लुस्षोपमाया एकोनविशतिभेदा।ते चोक्तभेदेप्वन्त- गंता। कुवलयाननदेतु वाचकोपमानलोपे एको भेदोऽधिक स्वीकृत। तदुदाहरण घ 'काक्तालीयम्' हश्यत्र समासारथोपमा। काकागमनमिव तालपतनमिवेति काकताल मिति काकतालमागमसटशरतन्वीसमागम इति समासार्थोपमा। काकतालमिव
ऊपर के चारों पदार्थों में से किसी ए का भी लोप होने पर लुसोषमा कही जाती है साहित्य दर्पण में उपमा के सत्ताईस भेद बतलाये हैं। श्रौती औरर आर्थी य दो पूर्णोपमा के भेद हैं। ये दोनों भेद वाक्य, समास और तद्धित में रहने के कारण पूर्णोपमा के छ भेद हुए। धर्मलुमोगमा तद्धित की श्रौती को छोडकर पूर्णापमा के समान पाच प्रकार की होती है। पुन कर्म के क्यच् प्रत्यय में, आधार के क्यच् प्रत्यय में, कर्म के णमुल प्रत्यय में, कर्ता के णमुल प्रत्यय में और कयच् प्रत्यय में धर्मलुप्तोपमा पाच प्रकार की होती है। वाक्य और समास में उपमानलुप्ता के दो भेद हैं। समास और किप प्रत्यय में वाचकलुप्ा के दो भेद हैं। समास और वाक्य में धर्मोपमानलुप्ता के दो भेद हैं। धर्मवावकलुप्ता क्विपू प्रत्यय और समास में दो प्रकार की होती है। उपमेय का लोप होने पर एक भेद होता है। एक भेद धर्मोपमेय के लोप होने पर होता है। धर्म, वाचक और उपमान का लोप होने पर समास् में एक भेद लुप्तोपमा का होता है। इस प्रकार लुप्षोपमा के इककीस भेद होते हैं और पूर्णापमा के छै भेद मिलकर चुल सताईस भेद उपमा के होते हैं। काव्यप्रकाश के उपमा के पच्चीस भेद इन्हीं भेदों के अन्तर्गत हो जाते हैं। बुवलयानन्द में वाचकोपमानलुप्ताका एक भेद और माना है। 'काकतालम्' यहा वाचकपद तथा तालफल का आस्वादनरूपी उप- मान का लोप होने से यह उसका उदाहरण है। काव्यादर्श में दण्डी ने धर्मो
Page 137
१०४ चन्द्रालोक: [पव्मो
काकतालीयमिति तु प्रत्ययार्थोपमा। काव्यादशे दण्डिना धर्मोपमा-वस्तूपमा-विपर्या सोपमा-अन्योन्योपमादयो द्वात्रिशह्दा उपमाया उकाः। ते च तत्रैव नयपरिच्छेदे १४-५० श्रलो केपु विलो कनीयाः। दण्डिना नत्रतोपमावाचकपदानीमानि संगृह्षीतानि।
प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनीकविरोधिनः। सदक्सदशसंवादिसजातीयानुवादिनः।
कल्पदेशीय देश्यादिप्रख्य प्रतिनिधी अपि। सवर्णतुलिती शब्दी ये चान्यूनार्थवादिनः।। समासश्च बहुचीहिः शशाछबदनादिपु। स्पर्धते जयति द्वेष्टि दुसत प्रतिगर्जत॥ आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति। विडम्वयति मन्घते हसतीर्प्यत्यसूयति॥ तस्य सुप्णाति सौभाग्यं तत्य कान्ति विलुम्पति। तेन सा्ध विगृद्लाति तुलां तेनाधिरोहति। तरपदव्या पदं घत्ते तस्य कर्षा विगाहते। तमन्वेत्यनुवध्नाति तच्छीलं तन्निपेघति। तस्य चानुकरोतीति शव्दा: सादृश्यसूचकाः । उपमायामिमे प्रोक्ता: कवीनां बुद्धिसीख्यदाः ॥ (२ परि० ५७-६५ शो०) पमा; चस्तूपमा; विपर्यासोपमा; और अन्योन्योपमा आदि उपमा के वत्तीस भेद माने हैं (देखिए द्वितीय परिच्छेद के १८-८० तक के म्हांक) दण्टी ने अपने प्रन्थ में टपमाचाचक पदों का यह संभ्रह किया है। इच, चत, वा, यथा, समान, निभ, संनिभ, तुल्य, संकाश, नीकाश, प्रकाश, प्रतिरूपक, प्रतिपक्ष, प्रतिद्वन्द्वी, प्रत्यनीक, चिरोधी, सदक, सदृश, संवादी, सजातीय, अ्रनुवादी, प्रतिविम्ब, प्रति- च्छेद, सरप, सम, संमित, लक्षण, सदृक्ष, सपक्ष, टपमित, टपना, कल्प, देश्य, देशीय, प्र्य, प्रतिनिधि, सवर्ण, तुलित, और अन्थून अर्थ के बोधक पद, शशाक चदना आदि पदों में बहुव्रीहि समास तथा स्पधते (स्पर्धा करता है), जयति, (विजय करता है), द्वषि (द्वेप करता है), दरधति (द्रोह करता है), प्रतिगरजत (प्रतिगर्जन करता है), आ्रक्ोशति (निन्दा करता है), श्रवजानाति (पृणा करता है), कदर्थयति (कष्ट देता है), निन्दति (निन्दा करता है), चिटम्व- यति (अनुकरण करता है), संधत्त (संधि करता है), हसति (हंसता है), इस्चंति (ईर्ष्या करता है), असूयति (राद करता है), उसकों शोभा का हरण करता है, उसकी कान्ति छोन लेता है, उससे मगट़ा करता है, उसके साथ तुला पर चढ़ता है, उसके मार्ग में पैर रचता है, उसकी श्रेणी में रहदता है, अन्वेति, अ्र्परनुवध्नाति (अरनुगमन करता है), उसका निषेध करता है और अनुकरण आ्रादि श्रनेक शब्द उपना के बोधक होते हैं। (काव्यादर्श २ परि० ४७-६५ श्रहो०)।
Page 138
मयूख: ] संस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः । १०५
एपूपमावाचकेषु पदेध्वियशबदोऽपि तद्राचकरवेन सगृहीत:। अय चोतेचाद्ोत. कोऽपीति तन्ेदनिरसनाय चक्वर्तिनोक्तम्- 'यदायसुपमानाशी लोकत सिद्धिमृच्छ्ति। तदोपमैव येनेवशव्द साध्ग्यसूचक:॥ यदा पुनर्य लोकादसिद्ध कविकल्पितः। तदोरप्षत यनेवशब्दसम्भावनापरःइति इथमुपमैवोकिवैचिन्येणाने कालद्वारतां भजति। यथोक विनमीमासायाम्- 'तदिद चित्र विश्व ब्रह्मज्ञानादिवोपमाज्ञानाव। ज्ञात भवतीत्यादी निरूप्यते निखिलभेदसहिता सा'। इति। उपमाया अनेकालक्कारव्यापिताऽलक्कारलक्षणप्रस्तावे 1०२ पृष्ठे प्रदर्शिता । रुद्टभट्टेनार्थालङ्काराणां प्राधान्येन वास्तवम, औपयम्, अतिशयः, र्लेपश्चेति चरवारो भेदा ठक्ता। तेषु चास्तवस्य सहोकिसमुच्चयादितयोविशस्यल द्वारभेद्ा:। उपमोप्रेस्ादय एकविशस्यलद्वारा औपम्यभेदा। पूर्वविशेष विभावनादयो द्वादशाल द्वारा क्रतिशयभेदाः। वक्रोक्तिव्याजोवत्यादयो दश भेदा, श्लेपस्येति रुदटीयकाव्या उङ्कारे विलोकनीसम्। रुदटेन र्वमन्थे प्रायोऽनकेषा वर्ण्यपदार्थानासुपमानात्यपि सगृहीतानि तानि च तत्रैव हश्यानि। रूपकादौ साम्यस्य व्यज्ञनया प्रतीति:, व्यति रेकालक्कारे च वैधर्म्यसयापि कथनम, उपमेयोपमालद्टारे वाक्यह्वयम्, अनन्वये चेक् इव शब्द उपमावाचक और उत्प्रेक्षावाचक भी होता है। जब इवशब्द लोफ में प्रसिद्ध साधर्म्य का बोधक होते तब यह उपमावाचक हाता है। लोक में अप्रसिद्ध तथा कवि की बुद्धि से कल्पित साधर्म्य का बोधक इवपद उतप्रेक्षा- दयातक होता है। यह काव्यप्रकाश की चक्रवर्ती रचित टीका में स्पष्ट कर दिया गया है। यह उपमालद्वार ही वाणी की चातुरी से अ्नेक अनद्वारों के रूप को धारण कर लेता है। यह इसी मयूख के प्रथम छ्ोक की टोक में स्पष्ट कर दिया गया है। रुद्रट ने अपने काव्यालद्वार नामक ग्रन्थ में अरथालद्कारों का निम्नलिखित चार पदार्थों में अन्तर्भार किया है-वास्तव, औषम्य, अतिशय, श्रेप, ये चार पदार्थ हैं। इनमें सदोकि, समुचय आदि तेईस अलक्कार वास्तव के भेद हैं। उपमा, उत्ग्रेक्षा आदि इकोस अलक्कार औपम्य के भेद हैं। पूर्व, विशेष, विभावना आदि बारह अलद्वार अतिशय के भेद हैं। वकोक्ति, व्याजोकि आदि दश अलक्वार श्लेप के भेद माने गये हैं। स्टरट ने अपने ग्रन्थ में उपमान पदार्थ का भी सभह किया है और लिखा है कि नेत्र का सादृश्य इन इन पदार्थों से बतलाना चाहिए। रूपक अलद्कार में साम्य का प्रतीति व्यसना से होती है और उपमा अलक्कार में साम्य की प्रतीति श्रभिषा से ही हो जाती है। अतः य दोनों आ्ररापस में भिन्न है: इसी प्रकार व्यतिरेक में वैधर्म्य को भी प्रतीति का होना, उपमेयोपमालद्वार में
Page 139
१०६ चन्द्रालोक [ पश्चमो
उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जागृतः । इन्टुरिन्दुरिवेत्यादौ भवेदेवमनन्वयः ।१२॥' पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। रयेव साभ्यवचन मित्येतेभ्य उपमाया भेदोऽवसेयः। उपमाच शब्दमात्रस्य साम्येडपि भवतीति श्लेपप्रकरणे किज्ञिदुदाहरिप्यामः। दृत्थं च-अन्यनिरूपितमन्यनिष्ठच मत्काराधायकं वाच्यं सादृश्य मुपमालद्वारत्वम् ॥ ११॥ अनन्वयं लक्षयति-उपमानेति। यत्र यस्मिन् स्थले। पकस्येव वर्ण्यमानस्य पदस्य। इन्दुशन्द्र: इन्दुरिि चन्द्र इवेत्यादिस्थले। उपमानं चोपमेयं चोपमानोप. मेये तयोर्भावावुपमानोपमेयत्वे जागृतः स्फुटं स्तः। एवमित्थम्। न विद्यतेऽन्वय उपमानान्तरेण सभ्बन्धो यत्र सोऽनन्वयः भवेत्स्यात्। यत्रेकस्यैवोपमानत्वसुपमेय- तवं प स्यात्तम्ानन्वय दति भावः। उपमानतावच्छेद को पमेय तावच्छेद कसाधारण धर्मावच्छेद्कैक्य विशिष्टापन्नैकोयमिनि त्ानय इति तत्तम्। अयं पूर्णो लुप्तश्रे ति द्विविधः। उदाहरति-इन्दुरिति। अवैकत्यैवेन्दोरुपमेयतवसुपमानत्वमस्तीत्य नन्वयोडलक्करः। सदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदार्येवैकस्य वर्तुन उपमानोपमेयतवे क्रियेते। यथा- 'गगनं गननाकार सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव' ॥ हति॥१२॥ उपमेयोपमां व्याचष्टे-पर्यायेणेति। चेद यदि। द्वयोर्भिन्नयोः। पदार्थयोः। पर्यायेण क्रमेग। वाक्यभेन्नेति यावत्। तद् उपमानत्वमुपमेयावं च स्यात्तदोप दो वाक्यों का होना, अ्नन्वय में एक ही पदार्थ का सादृश्य होना आदि उपमा से भिन्न होने में कारण है। केवल शव्दमात्र के साम्य होने पर भी उपमा होती है। इसका उदाहरण क्लेपप्रकरण में वतावेंगे॥ ११ ॥ अनन्वय का लक्षण यह है-जहाँ एक ही पदार्थ को उपमान वा उपमेय बनाया जावे वहाँ अनन्चय अलद्वार होता है। जैसे चन्द्रमा चन्द्रमा के ही समान है अर्थात् इसके समान और कोई पदार्थ नहीं है, यह तात्पर्य हुआ। यथा वा- आ्काश आकाश ही के समान, सागर सागर ही के समान, राम औरर रावण का युद्ध राम और रावण के ही युद्ध के समान है। इस अनन्वय के भी पूर्ण औरर लुप रूप से दो भेद होते हैं॥। १२ ॥ उपमेयोपमा यह है-जहाँ प्रथम वाक्य के उपमेय या उपमान को दूसरे वाक्य में क्रम से उपमान वा उपमेय बना दिया जावे वहाँ उपमेयोपमा अलद्ठार
Page 140
मयूख] सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. । धर्मोडर्थ इव पूर्णधरीसर्थो धर्म इव त्वयि ॥१३॥ विख्यातस्योपमानस्य यत्र स्यादुषमेयता। इन्दुमुसमिवेत्यादौ स्यात्प्रतीपोपमा तदा ।१४ ॥ उपमाने तु लीलादिपदाळ्ये ललितोपमा। मेयोपमाइयोडलद्वारो मत । उपमेयेनोपमोपमेयोपमा अर्थाप्प्रथमवाक्ये यदुपमेय तदेव द्वितीयवाकये उपमान स्पातत्रायमलद्वार। अनन्वये द्वितीयसदशवस्तुव्यन रछेद। अ्रत् तु तृतीयसदशवस्तुव्यवच्छेद। अस्यापयुपमावत्पूर्णादिभेदा उय्या। उदाइरति-धर्म इति। हे राजन्। रवयि भवति। धर्म श्रुतिस्मृतिविहितो धम। अर्थ इच पूर्णा श्री शोभा यस्थ स तादशोडरित। अंक्ष धर्म इत पूर्णध्रीररिति। धर्मार्थवुभावपि रयि पूर्णाविति भाव। अत्र प्रथमवाक्ये उपमेय ध्मपदार्थ, स एव द्वितीयस्मिन् वाक्ये तमेव साधारणधर्ममादायोपमानता लेभ इस्युपमेयेनोप मेयोपमालङ्कार ॥१३॥ प्रतीयोपमां व्याचष्े-विर्यातरयेति। यम् विस्यातस्य व्रसिदस्य। उपमान स्योपमानतया विदितर्य उपमेयता स्थात् तम्न इन्दुश्न्द्रो मुखमिदेत्यादौ प्रतीपो पमा स्थात्। प्रतीपा चासायुपमा चेति प्रतीपोपमा। विषयातस्येति पदोपाह्ानेड
प्रतीपोपमार्वम्। 'इन्दुमुखमिच' लक््यम। इन्दुपद मुखस्योपमानतया प्रसिद्ध सवंत्र। तदेवाश्रोपमेयमिति लछ्णसङ्गति ॥१४॥ लठितोपमां लक्षयति-उपमान इति। उपमाने लोका दिपदाढय सति तु लीलादि
होता है। तात्पर्य यह हुआ कि प्रथम वाक्य का उपमेय दूसरे वाक्य में उपमान बना दिया जावे तो यह अलद्कार होता है। हे राजन्। आप में धर्म अर्थ के समान सपूर्ण है और अ्रथ धर्म के सदश सपूर्ण है। अर्थात् धर्म और अर्थ ये दोनों आप में सपूर्ण रूप से वर्तमान है। यहा प्रथम वाक्य के उपमेय धर्मपद को द्वितीय वाक्य में उपमान बना देने से उक्त अलह्ार है॥ ९३ ॥ प्रतीपोपमा का लक्षण देखिए-विग्व्यात उपमान को उपमेय बनाने पर प्रतीपोपमा अलद्धार होता है। 'इन्दुर्मुखमित्र' चन्द्रमा सुख के समान है। चन्द्रमा उपमान रूप से सबन प्रसिद्ध है। उसी को यहा उपमेय बना देने से प्रतीषोपमा अलद्कार हुआ है॥ १४ ॥ लनितोपमा यह है-उपमान के साथ लीकदि पद के रहने पर ललितोपमा
Page 141
चन्द्रालोक: [पश्चमो
त्वन्नेत्रयुगतं धत्ते लीलां नीलाम्वुजन्मनोः॥ ६५॥ अनेकस्थार्थयुग्मस्य सादृश्यं स्तवकोपसा। थ्रितोऽस्मि चरणी विष्णोर्भृङ्कस्नामरसं यथा ॥१६॥। स्वात्तंपृणोपसा यत्र ह्वयोरपि विवेयता। पम्मानीव चिनिद्वाणि नेव्राण्यासन्नहर्सुखे॥१॥ पढ़ालंकृते सति। ललिता वासायुपमा चेति ललितोपमालववारः। ठदाहरति-वढिति। त्वन्नेत्रयोर्युगलं त्वदीयनयनद्वन्दम्। अन्युनो जन्म ययोम्तेऽ्म्युजन्मनी नीले च ते रुजन्मनी चेति नीलाम्तुजन्मनी तथोः। लीलों चिलासं धतत दधानि। कामिनीनयने नीलकमललीले स्व इति भावः । अत्रोपमाने नीलकमलपढ़े लोटापदालंकृते सवि दलितोपमालक्षणसन्नतिः पतेन नेत्रयुगले नीलोत्पलगतलीला पदार्ारोपो भवत्ति।। स्तवकोपमां व्याषे-अनेकेति। यत्र अनेकस्यार्थयुग्मत्वार्थयुगदस्य साटश्यं साध्न्यं तत्न स्तवकेनोपमा स्तबकोपमा । अनेकयोहपमानोपमेयथो: साधर्म्ये स्तव कोपमेवि भावः। उदाहरति-त्रित इति। ऋमः पटपदः। तामरस कमलं चथा तथाहं विप्णोश्वरणी भिनोडस्मि। अरत्ास्मत्पदस्य सम्सुपमानम्। चरणयोश् तान रसम्। पुते उपमानोपमेयहूये आदायात्रोपमेति स्तबकोपमा। अनेके उपमानो पमेययुगले यत्र स्तस्तताचमलद्वार इति मावः ॥१६॥ सम्पूर्णोंपसां व्याहरति-स्यादिति। यत्र द्ुयोहुपमानोपमेययोरपि विधेयता वर्ण्यमानता स्वात्तत्र सम्पूर्णा चासावुपमा चेति सम्पूर्ोपमा।इयोरुपमानोपनेवचो संध्ये चत्रकस्य विधेयता वाच्यना स्वात्तत्र मेति रमाव्याव्याकृत्। उद्दाह्षरति-पत्रा नीति। हसुंखे प्रातःकालेडहणोदयवेलायानू। पध्मानीच कमलानीच नेत्राणि नयनानि होती है। उदाहरण 'त्वन्नेत्रयुगलम्"' तेरे नेत्रदवन्द् नीले कमल की लोला को धारण करते हैं। यहां नीलकमल उपमान है और उसके नाथ लीलापद का नी प्रहण किया गया है। इससे नीलकमल की लोला (विलास) कामिनों के नेत्र में भी प्रतीत होती है॥। १४. ।। स्तवकोपमा का यह स्वरूप है-जहां अनेक उपनानोपमेयद्वन्द का साहश्य हो वहां स्तवकोपना होती है। 'थितोडस्नि०' यह दसका ददाहरण है। जडे नमर कमल का आधय करता है बैसे ही मैं नगवान विष्णु के चरणों का आ्धय करता हूँ। यहां में पद (तहंपद) का उपनान वृद्ध है और चरण का तामरस उनमान है। इस उपमानोपनेय दन्द से ही यहां उपमा होती है धतः स्तवकोयमा है॥ १६ ॥ संपूर्णोपना का लक्षण यह है-जहां उपनान और अनेय चे दोनों वर्णन के
Page 142
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १०६
यनोपमानचिनेण सर्वथाप्युपरज्यते। उपमेयमयी भित्तिस्तन रूपकमिष्यते।। १८॥ विनिद्वाणि निद्वारहितानि। विकसितानीति याबत्। आसन् चभूदु। प्रात- काववर्णने क्मलाना विकास, नेत्राणामुननिद्त्वमिति ह्यमपि पस्तुनमेव तनाप सम्पूर्णोपमा ॥ ३७ ॥ अथाभेदप्रधानेषु रूपक लचयति-पत्रेति। रूपयस्युपमानोपमेययोर मेदारोपेणै कर्ता नयतीति रूपकम्। कुवलयानन्दव्यास्यायामाशाघरभट्टासतु 'र्पवतकरोतीति रूपयतीति वा रूपको लक्षणाविशेष । रुपयुक्त करोतीतयर्थ। सोडस्मिन्ररतीति रूपकमर द्वार' इत्याहु। उपमानोपमेययोरभेदारोपश्चातिसाम्यद्योतनाय कियते। यत्र यस्मिनसथले। उपमानमेत्र चित्रमुपमानचित्र तेन। उपमेयरूपेयुपमेथी मित्ति सरवथा मर्वतोमुखी । उपरज्यते उपरक्ता भवत। आहारयनिश्वचयबिपयीकरियत इति मान। तत्र रथले रूपकमलङ्कार इप्यते। यत्रोपमानोपमेययोरभेदारोपस्तन्न रूपकमि त्यर्थ। उपमेये उपमानारोपो रूपकम्। उपमानरूपेणोपमेयस्य रक्षन वा रूपकम्। अपहनी निह्धवो भवति नात्र 1परिणामे चोपमानसुपमेयरूपेग करियार्थान्वयि भवती नि भेद । उदामरण रिवदमेव। उपमानमेव चित्रमिति समासे उपमाने चित्रारोपात, उपमेयमय्येव भित्तिरित्यसमासे उपमेये मित्तितादा ग्यारोपाख।उपमान चिताभिन्न सस्पतीयत इति तथोभें डयभेदारोपादूपकम्। काव्यप्रकाशे दर्पणे च रूपकस्थाष्टी योग्य प्रस्तुत रहैं वहा सपूर्णोपमा होती है। 'पम्मानीव विनिद्ाणि' यह इमका उदाहरण है। प्रात काल में पद्मों के समान मनुष्यों के नेत भी निद्रारहित हो गये अर्थात् खुल गये। प्रात काल के वर्णन में कमलों का विकास और नेत्रों का खुलना इन दोनों ही का वर्णन प्रस्तुत रहता है। अत यहा सपूर्णोयमा अलङ्कार है॥१७॥ रूपक का लभण यह है-जहा उपमान और उपमेय में एकता का आरोप किया जाने वहा रुपक होता है। अयत सादृश्य दिखलने के लिये उन दोनों में एक्ता (अमेद) का आरोप किया जाता है। जहा उपमेयर्पी भित्ति उपमान र्पी चिन से रग दी जावे वहा रूपक होता है। अर्थात् जहा उपमेय में उपमान का आरोप करके अभेदा चय हो वहा रूपक होता है। अपह्नति में निषेधपूर्वक आरोप किया जाता है। परिणम में उपमान उपमेय से अभिन होकर करिया में उपयोगी होता है। अत इन दोनों से रूपक अलह्कार भिन्न ही है। उदाहरण के लिय यही श्लोक देलिए। 'उपमानचिन्रेण' यहा उपमान में चिन का आरोप और 'उपमेयमयी भित्ति' यहा उपमेय में भित्ति का आरीप करने से इन दोनों में अभेद का बोध होता है। अत रूपक अलद्कार है। वाव्यप्रकाश व साहित्यदर्प-
Page 143
११० चन्द्रालोक: [ पश्चमो
समानधर्मयुक् साध्यारोपात्सोपाधिरूपकम्। भेदा इमे-साङ्ग निरह परम्परितं चेति त्रिविधं रूपकम्। तत् साद्ं समस्तवस्तु विषयम्, एकदेशविवर्ति चेति द्विविधम्। केवलं मालारूपं चेति निरङ्वस्यापि हवूँ। भेदौ। परम्परितं तु िष्टाष्िष्तया केवलमालारूपाभ्यां च चतुर्विधमिति सर्वसङ्कल नेऽष्टी भेदा:। कुवलयानन्दे चेमे रपकस्यान्ये पड् भेदा :- अभेदरूपकं ताद्ृप्यरूपक चेति प्रथमं हो भेदौ। प्रसिद्धविपयिण आधिक्यवर्णनेन, न्यूनत्ववर्णनेन, अनुभय- वर्णनेन द्विविधरूपकस्य पढ् भेदाः। सरस्वतीकण्ठाभरणे च रूपकरुपकमपीति सर्वे मिलित्वा पञ्दश रूपकभेदाः। अस्मिन् ग्रन्थे तु सोपाधिरूपकं, सादृश्यरूपक, आाभासरूपकं, रूपितरूपकं चेति चत्वारो भेदाः ॥१८ ॥ सोपाधिरूपकं व्याचष्टे-समानेति। समानश्चासी धर्मश्रेति समानधर्मः। युज्य तेडनेनेति युक्। अत्र 'स्ियां क्िन्' (३३९४) इति सूत्रान्तर्वर्त्तिना 'सम्पदा दिभ्यः क्विप्' इति वार्तिकेन भावे क्विप प्रत्ययः। समानधर्मस्य युक तेन सदश- धर्मयोगेनेत्यर्थः। साध्यः सायितं योग्य: प्रकृतारोपः प्रधानारोपस्तस्मात् सोपाधि रूपकं भवति। उपाधिना लहितं सोपाधि तादृदशं च तद् रूपकं चेति सोपाधिरुप कमू। अयमाशय :- यत्रारोपविपयवाचकपदान्ते (उपमेयान्ते) आरोप्यमाणवाच कपदस्य (उपमानस्य) प्रयोगस्तत्र रूपकमू। यत्र च दयोरुपमानोपमेययो : साधारण धर्मापादानमन्ते उपमानवाचकपद्प्रयोगस्तत्र सोपाधिरूपकमिति।अथवा यत्रापकृ तारोपः प्रकृतारोपनिर्वाहकस्तव्रेदमिति। साहित्यदर्पणादाविव परम्परितरूपकनान्नो णादिक में रूपक के ये आठ भेद है। साद्त ( साचयव), निरद्व (निरवय ) औ्रौरर परम्परित ये रूपक के तीन भेद हैं। इनमें साद के समस्त-वस्तुविषय श्रर एकदेश-विवर्ति ये दो भंद हैं। केवल निरह्ध व मालारूय निरस्न ये दो भेद निरम्ध के हैं। श्ेपमूलक, श्लेपरहित, केवलरूप और मालारूप भेद से परम्परितरुपक चार प्रकार का है। एवं कुल आाठ भेद होते हैं। कुचलयाननद में इसके छः भेट माने हैं। वे ये हैं-आ्र्राधिक्याभेदरूपक, न्यूनाभेदरूपक, अ्र्प्रनुभयाभेदरूपक, अधिकतादृप्यरूपक, न्यूनताद्रप्यरूपक औ्रप्रौर अनुभयताद्ृप्यरक। सरस्वतीकण्टा. भरण में रुपकरपक भी माना है। इस प्रकार वे सब मिलकर रूपक के पन्द्रह भेद होते हैं। इस अ्रन्थ में तो सोपाधिरुपक, सादृश्यरूपक, आर्रभासरूपक और रूपितरूपक ये चार भेद माने गये हैं। १८ ॥ सोपाधिरपक का स्वरूप यह है-समान धर्म के उपादान से जहां आरोप- सिद्धि होवे वहां सोपाधिरूपक होता है। आशय यह हुआ कि जहां एक आरोप प्रधान आरोप के प्रति कारण हो, वह सोपाधिस्पक है। साहित्यदर्पणादि भन्थों में
Page 144
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः। १११
पृथकथितसादृश्यं दृश्यं सादृश्यरूपकम्। उलसत्पश्चशाखरस्ते राजते भुजभूरुहः ॥ २० ॥ उयते। तत्र चास्येद लक्षणम्-'यत्र कस्यचिदारोप परारोपणकारणम्' इति। उदा हरण व्यावष्े-उत्सिक्तेति। उस्सिक्ता उन्ता उन्मत्ताक्ष, ये तषिनिभृन पर्वता एव वितिवृतो राजानसतेपा लचपभूताये पत्षा एव पक्षा सहायका, तेपा छेदने पुरन्दर इन्द एव राजासते। यथेन्द्र पर्वतपत्षच्छेदने समर्धतथैवाय प्रमत्तनृरसहायकमेदेन
राजनि पुरन्दरखारोप सिद्धो भवतीति सोपाधिरूपकम्। उपमानोपमेयसाधारण धर्मोत्तर पुरन्दरारोप इति सोपाधिरूपकम। यद्वा पितिसृत पर्वता एव राजान इति पर्वतेषु राजत्वारोप, पक्षा पत्र पक्षा सहाया इति पक्षेतु सहायकर्वारोपश्च राजनि प्रकृते पुरन्दरश्वारोप प्रति निमित्तमिति लक्षणसगति ॥ १९॥ सादश्यरूपक व्याचष्ट-प्रथगिति पृथक पृथक पदेन कथितमुकक सादश्य साग्य यर्मिस्तत् तादशम्। दश्य दर्शनाह र्यमिति भाव, साहश्यरूपक भवति। सदृशयो- भाव सादश्य तव् तत् रूपक चेति सादृश्य रूपत म्। य त्रारोप्यधर्माणशब्दतो ग्रहण तबी दम। इदमेव च समस्तवस्तुविषय सावयव (साङ्म) रूपकसुच्यते दर्पणादौ। उदाहरण व्याचष्ट-उन्मसदिति। हे राजन।उससन्तय शोभमाना पक्षपञ्चसख्यका शाखत्रा अहगुलिरूपा यस्मिन्स। ते भुज कर एव भूरहो वृछो राजते शोभते। अग्न भुजे तरु इसे परम्परितरूपक वहा है। इसका रदाहरण यह है-उनत पर्वतरूपी राजाओों के पक्ष (पस) रूपी सहायक पुरषों के छेदन करने में यह राजा इन्द्र है। अर्ात् जैसे पर्वतों के पक्ष काटने में इन्द्र समर्थ है वैसे ही यह राजा उमत्त राजाओं के सहायक पुरुषों को दण्ड देने में समर्थ है। उत्सिक (ऊचे और उन्मत) रूप सारार्णधम रु कारण राना में इन्द्र का आरोग सिद्ध होता है। अथवा यहों क्षिातभृत् के पर्वत व राना, और पथपद के पख व सहायक ये दो दो अर्थ हैं। अत यहाँ सोपाधिर पक है। १९ ॥ साहश्यरूपक यह है-जहाँ उपमान और उपमेय इन दोनों का अलग र पढों से सादश्य बतलाया गया हो वहाँ साहश्यरू पक होता है। उदाहरण यह है-पॉच अङ्भलिर्पी शाखाओं से युक्त आपका यह हाथरूपी वृक्ष शोभित है। यहाँ भुना में वृक्ष का आरोप किया है। तत वृक्षशाखाओं की समता के लिये हाथ की
Page 145
११२ चन्द्रालोक: [प्वमो
अङ्गयष्टिधतुर्वल्लीत्यादि रूपितरूपकम् ॥ २१ ॥ परिणामोऽनयोर्थस्मिन्नभेद: पर्यवस्यति।
त्वारोप: कृतस्तस्यान्ुलिपु पज्चशास्त्वारोपेण सादश्यं पृथगुकतमिति सादृश्यरुपकम० आभासरूपकं लक्षयति-स्यादिति। अङ्गं शरीरमेव यष्टिरित्येवंविधमाभास रूपकं भवति। अव्रास्केयष्टित्वारोपो न सुन्दर इत्यत्र रूपकस्याभासमात्रत्वम्। केव लं लम्वायमानव्वममानधर्ममादायारोपो विहितः। रुपितरूपकं व्याच् -अक्षेति। अङ्गमेव यष्टिः, धनुरेव वल्नी, अङ्गयष्टिरेव धनुर्वन्नीत्यादिरूपितरूपकं भवति। रूपिते नारोपेण रुपक रुपितरूपकमू। अक्गे यष्टित्वारोपेण धनुपि वल्लीत्वारोपेण चाक््यष्टयां धनुर्वक्नीत्वारोपो रूपितरूपकमिति लक्षणसमन्वयः। रूपक तावद्द्विया रुपकानतर र्साहप्णु तदसहिप्णु च। अङ्गयष्टिधनुवस्नीत्यादि प्रथमम्। अङ्गधनुर्वक्नीत्यादि कथने भिन्नलिद्धत्वेनारम्यत्वापत्तेः। कुचकलशकोकयुगलमित्यत्र रूपक्ान्तरासहिप्णुः द्वि- तीयो भेदः। एकरूपकस्यैव रम्यत्वात्। एवं च सोपाधिरूपकादीनि रूपकान्तरास हिप्णुभेदान्तर्गतानि, इदं तु रूपकान्तरसहिप््विति भेदः ॥ २१॥
अभेद ऐक्यम्। पर्यवस्यति क्रियासग्बन्धे भवति तत्र परिणामालद्वारः। ननुरुपके डप्युप मानोपमेययोर भेदो भवतीति। नास्त्यनयोभेंद: अत पव च काव्यप्रकाशे परिणा पमुलियों में शाखाओं का आरोप किया। अतः सादृश्यरूपक हुआप्र। इसे दी सावयव (सात्न) रूपक कहते हैं॥ २० ॥ आभासरूपक का स्वरूप यह है। जहाँ शरीर में यष्टि आादि का आ्ररोप (अव्वरुपी यष्टि) किया जावे वहाँ आ्रभासरूपक होता है। श्रद्ग में यषि के आरोप से कोई सुन्दरता की प्रतीति नहीं होती, केवल लम्बेपन को देख कर यषि का आरोप कर दिया गया है। अ्रतः ऐसी जगह रूपक का आ्र्प्राभास (छाया) मात्र प्रतीत होता है। इ्सीलिये इसे आभासरूपक कहते हैं। रूपितरपक का स्वरूप यह है-आरोपित पदों का जहाँ आररोप किया जाे यह रूपितरूपक होता है। जैसे 'अ््वयष्टिधतुर्वक्षी' पद में पहिले त्रप्र में यषि का और्प्रर धनुः में चक्ी का आरोष किया और फिर इन दोनों (अ्प्गयष्टि पद में घनुर्वक्षी) का आरोप किया अतः यहाँ रुपितरूपक है॥ २१॥ परिणाम का लक्षण यह है-उपमान और उपमेय की एकता (श्ररोप) का जहाँ कियापद में साथ उपयोग होवें वहाँ परिणाम अलद्वार होता है। श्रव यहाँ
Page 146
[पडमो संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । ११३
रुद्टारो न स्वीकृत इति पेल। रूपके हि उपमानोपमेययोरभेदो भवति न तूपमा- ्य पकृत कियायामन्वयो भवति। यथा 'मुखचन्द्र पश्यामि' हत्यत्र दर्शनक्रियायां नदस्य कोऽप्युपयोगो नारत। नायकश्चन्द्वाभिन्न मुखमेव पश्यति। 'मयूरव्यस- 72 मद्यक्च' इति सूनेण च रूपके समासः। परिणामे तु 'विशेषण विशेष्येण बहुलम्' प हत्यनेन विशेषणसमासः । मयूरव्यस्षकसमासः पूर्वपद्प्रधानोऽपि भवति। बथोक लघुशब्देन्दुशेखरे (उपमितमित्यादिसूत्रे २१५६)-'भाष्याब्धि: क्वातिगम्भीरः इर्यादौ सामान्यधर्मपयोगवत्तया लिङ्गभेदवत्तया व नोपमितसमास, किन्तु मयूर- व्यस का दित्वा देत्स्सिदम्। स च राजान्तरमित्यादौ पूर्वपद्प्रधानेऽपि हष्टः। परवध्ञि- ङतापि तत्पाठेनेव 1 एवं च 'भाष्याबधि:' इरयादो रूपकमेव। भैरवमिश्रकृतायामे तट्टीकार्या चन्द्रकलायामप्युक्तम्-आध्याब्धिरिष्यत्र पूर्वरपदार्थप्रधानसमासनिर्देशः
यह शङ्का होती है कि जब रूपक में भी उपमान और उपमेय की एकता ही होती है तो इन दोनों में भेद क्या रहा। भेद न होने के कारण ही काव्यप्रकाश में यह अलक्वार पृथक नहीं माना। इसका उत्तर यह है कि रूपक में उपमान और उप मेय में अभेद जरूर होता है किन्तु उपमान का प्रधान किया के साथ कोई उप- योग नहीं होता। यथा 'मुखचन्द्र पश्यामि' यहां नायिका के मुख को देखकर नायक कहता है कि मुखरूपी चन्द्रमा को मैं देख रहा हूँ। यहा उपमानभूत चन्द्रमा का दर्शनरूप क्रिया में कोई उपयोग नहीं। क्योंकि नायक चन्द्रमा को नहीं देखता है। अपि तु चन्द्रमा और मुख को एक मानता हुआ मुख को ही देखता है। रूपक में मयूरव्यसकसमास और परिणाम में विशेषणसमास होता है। मयूर्यंसकसमास उत्तरपदप्रधान तथा पूर्वपदप्रधान इन दोनों ही रूप में माना जाता है। जैसा कि लघुशब्देन्दुशेखर में लिखा गया है कि 'माष्याब्धि क्वातिगम्भोर-' इस स्थल में सामान्यधर्म का उपादान होने से तथा भाष्य व अब्धि पद में समानलिक्वता नहीं होने से उपमितसमास नहीं हो सकता। किन्तु पूर्वपदप्रधान मयूरव्यंसकसमास है। क्योंकि 'राजान्तरम्' इत्यादि स्थलों में भो मयूरव्यसकसमासकी पूर्वपदप्रधानता प्राप्त होती है। अत. यहा रूपक ही है। पूर्वपदार्थप्रधानसमास (मयूरव्यसकादि) करने से अरब्धि के श्रतिगाम्मीर्यादि धर्मो की प्रतीति महाभाष्य में भी होती है। साराश यह हुवा कि पूर्व व उत्तर पदार्थ प्रधान मयूरव्यसकसमास रूपक में होता है। केवल उत्तरपदार्थप्रधान विशेषण समास परिणाम में होता है। क्योंकि-परिणाम में उत्तरपदार्य का ही प्राधान्य = प० सो०
Page 147
११४ चन्द्रालोक: [पव्मो
कान्तेन पृष्टा रहसि मौनमेवोत्तरं ददौ ॥ २२ ॥ वहुभिवहुधोलेखादेकस्योलेखिता मना। पूर्वप दार्थऽतिगम्भीरत्वा दिविशेषणान्वयाद स्वीकियते। एवं सामान्यधर्मप्रयोगे नयूः रध्यंस्कादिसमासे रूपकमेव। अन्नायं सार :- पूर्वपदार्थमधान नत्तरपदार्थप्रधानघ मथूरव्यंसकसमासो रूपकोपयोगी। केवलो त्तरपदार्थप्रधानो विशेषणसमासश्ष परिणा मोपयोगी। परिणामे उत्तरपदार्थन्येव प्राधान्यात् ।अत पूव परिणामे उपमानसुपमेय तादात्म्यापरं सदेव प्रस्तुतारथीपयोगि भवति। उपमेयाभेद उपमानोपर्यो गयति यावत्। रूपके तूपमानाभेद उपमेयोपयोगचेत्यनयोभेदष।। यथा कुबलयानन्दे परिण मोदाहरणे 'प्रसननेन दगव्जेन वीप्षते मदिरेक्षणा' इत्यन्र दशि अव्जत्वारोप:।विशेष समासेन चोत्तर पदमाधान्ये मत्यव्जस्य वीक्षणयोग्यता नास्तीति विषय्यच्जपद घिप यात्मतया (दगुरुपेण) वीक्षण क्ियायामुपयुक्त भवति।न चात्र पूवपदमाधान्यद्योत उपमितसमासः प्रसन्नतारूपसामान्यधमपयोगात्।रूपके तु केवलमभेदे तात्पर्यम्। अत्र त्वभेदोत्तरं क्रियान्वयोऽपीति चित्रमोमांसायामुक्त्तम्- 'विपय्याकारमारोप्य विपयस्थगनं यथा। रूपकत्वं तदा तन्न रज्ञनेन समन्वयः॥ यदा तु विपयो रुपात्त्वस्मादमच्युतो भचेत। टपयुवत्यैतदाकार: परिणामस्तदा मतः परिणाममुदाहरति-कान्तेति। रहस्येकान्ते। कान्तेन मियेण। पृष्टा जिन्ञामि हति।
ता का चिन्नायिकोत्तरं प्रत्युत्तरं मौनमेव शव्दराहित्यमेव दृदी। अत्रोत्तरे मौनत्वारोर मौनं च दानक्रियायां नान्वेतीति तस्योत्तापदाभिन्नतर्येव दानकरियायामन्वय:। अतोऽन परिणामालद्वारः॥२२॥ उल्लेखं व्याचऐे-बहुभिरिति। एकत्य वस्तुनः। बहुभिरनेकेंः। घहुषाऽनेकथा। रहता है अतएन परिणाम अलक्ार में उपमान और उपमेय को अ्भिन कर के उपमेय द्वारा उपमान का क्रिया के माथ उपयोग भी किया जाता है। जैने क़ुवलयानन्द के उदाहरण 'प्ससनेन दगव्जेन चीक्षते मदिरेक्षणा' (निर्मन नेत्ररूपी कमल से वह कामिनी देख रही है) मैं परिणाम है। क्योंकि नेत्र नें कमल का आरोप किया है। कपल देख नहीं सकता अतः कमल नेत्ररूपी उप मेय द्वारा दर्शनक्िया का उपयोगी होता है। उपमान और उपमेय के अ्रभेद मात्र में रूपक का तात्पर्य रहता है। इगमें तो अभेद के अनन्तर टपमान का किया के साथ सम्बन्ध भी रदता है। यह सब दोनों में भेद़ है। परिणाम का उदाहरण यह है-किसी नायिका ने एकान्त में अपने प्रियतम को मौनहपी टनर दिया। यहां उत्तर शब्द में मौन का आरोप किया है। मौन दी नहीं जाती, अ्रतः उसका उत्तरपद के साथ प्रभेदभाव करके दानक्रिया में उपयोग करने ने परिणाम है॥ २२॥ उल्लेख का लक्षण यह है-एक वस्तु का अ्रनेक आ्प्रादमी भिन्न-भिन्न रीति मे
Page 148
नयूख ] संस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. ११५ स्त्रीभि' काम प्रियेश्न्द्र काल शत्रुभिरैक्षि स.।।२३।। अतथ्यमारोपयितुं तथ्यापास्निरपह्नतिः। नायं सुधांशु किं तर्हि व्योभगङ्गासरोब्हम्॥ २४ ॥ उल्लेखा निर्देशात्। उल्लेखि तोतलेखालड् कृति। मतेषा। जयमलद्कारो दविया। नने कैेकघोक्लेख एक। एकेनानेकधोल्लेखे चापर। उदाहरति-स्रीभिरिति। स रवर्यों राजा । स्त्रीभि कामिनीभि + कामो मदन । सौन्दर्यात्। 19यैर्धनधवैश्रनद्व- शी। शह्लादकत्वात्। शजुभिररिमि। कालो मृत्यु। भयङ्करखातू। ऐचि विल्ो
्लेखाप्रथम उल्लेसालद्वार। आरोपनिमित्ता-युत्तान्येव। एकेन बहुघोललेसे द्वितीयभेदे) तु 'गुरुवचस्यरजुनोऽय कीर्ता भीष्म शरासने' इरयुदाहरण जेयम्।२३॥
श्यमान पदार्थ सुरधाशुश्चदो न। तहि किमहित। व्योमगड्गाया आकाशगह्ाया रेरह कमलमरिति। अम्न चन्द्रेतप्यसरोरुहरवारोपाय तथ्यस्य चन्द्रश्य निपेध त । भन्नातव्यज्ञान पव वार्वयज्ञानविश्रान्ति। तेन कविकलपतवस्तुनिषेधेउप्य मलद्कारो भवति ॥२४ ॥ ्रोन करें, वढा उल्लेख अलहार का प्रथम भेद होता है। दूमरा भेद वहां ता है कि जहा एक मनुष्य द्वारा ही भिन्न भिन्न रीति से वर्णन किया जाबे। थम भेद का 'स्तीभि' यह शरोकार्ध उदाहरण है। कामिनियों ने सुन्दरता के रण कामदेवरुप, बन्धुओ्ं ने आनन्ददायक दोने के कारण चन्द्ररूप और शत्ुओ्रं भयदायक होने से मृत्युव्य उस राना को देखा। यहा एक राना का अ्रनेक हदमियों द्वारा मिन रूप से वर्णन किया है। अत उल्लेखालद्कार है॥ २३॥ अपह्वात का स्वरूप यह है-असत्य वस्तु का आरोप करने के लिए जदा त्य चस्तु का निषेध किया जावे वरा अपहृति होनी है। रूपक में निषेधपूर्वक परोप नहीं होता अत यह उससे भिन है। उदाहरण यह है-चन्द्रमा को देख र कोई नायक कहता है कि यह चन्द्रमा नहीं है, किन्तु आकाशगङ्गा का मए है। यहां चदमा का निषेध करके उसे कमल बतगया, इसलिये अपनुति लिदार है। २४ ॥
Page 149
११६ चन्द्रालोक: [पथ्मों
पर्यस्तापहुतियत्र धर्ममान्रं निषिध्यते। नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशु: प्रेयसीमुखम्॥ २५॥ भ्रान्तापह्नुतिरन्यस्य शङ््या तथ्यनिरणये। शरीरं तच सोत्कम्पं ज्वर: कि न सखि स्मरः ॥२६॥ पर्यस्तापह्वति प्रदर्शयति-पर्यसतेति। यत्र वाक्ये। धर्ममात्रं निपिध्यते निह्य· ते। तन्न पर्यस्तापहुतिरलद्वारः। धर्मिणि वर्तमाने सत्येव केवलधर्मस्यैव निपेधे सा। तथ्यवस्तुधर्मस्यातथ्यधमिण्यारोपाय तन्निपेधे सेत्यर्थः। उदाहरति-नाः मिति। अमं सुर्धाशुश्नद्रो न। करिन्तु प्रेयसीमुखं कान्तामुखं सुधांशुश्रन्द्रोइस्ति अत्र सुधांशी सुर्धाशुर्वधर्मनिपेध: प्रेयसीमुखे सुधाशुख्धर्मारोपार्थ इति धर्ममा निपेधे धर्मिसन्नावे सति च पर्यस्तापह्नुतिः॥ २५॥ आ्रान्तापहुतिमाह-्रान्तेति। अन्यत्य वस्त्वन्तरस्य शङ्कया सन्देहदेन तथ्यर सत्यस्य निणये निश्चये सति आ्रन्तापह्नुतिरलक्वारः। भ्रान्तं भ्रमः। भावे फ आ्रन्तस्यापहनुतिः। वस्तुनि वस्त्वन्तरत्रमे सति तश्निवारणं भ्रान्तापहतिः। वस न्तरभ्रान्तिनिवारकत्वं भ्रान्तापहतित्वम्। उदाहरति-शरीरमिति। काचिरस्र नायिकाया: सोरकम्पं शरीरमुपलभ्य वृते-तव ते शरीरं वपुः सोत्कम्पं सवेपधु अतस्ते ज्वरो ज्वराख्यो रोगोडस्ति किमू। सा नायिकोत्तरं बूते। हे सखि ज्व नास्ति किन्तु स्मर: कामोडस्ति। कामकृतस्तापोऽस्तीति भावः।अत्र सख्या ना काशरीरे सोतकम्पतामुपलभ्य ज्वरः सन्दिग्घ: नायिका च प्रत्युत्तरेण ज्वरत्र निवारितवतीति भ्रान्तापह्रुतिरलक्वारः। दण्डीमां त्त्वाख्यानोपमामाह॥२६॥ पर्यस्तापहृति का लक्षण यह है-धर्मी के रहते हुए भी केवल उसके धर्ममा के निपेध करने पर पर्यस्तापह्वति होती है। 'नायम्' इत्यादि श्ोक इसका उद हरण है। यह चन्द्रमा नहीं है, किन्तु कामिनी का मुख़ ही चन्द्रमा है। सुधां: (चन्द्र) में सुधांशुपने का निपेध करके कामिनी के मुख में सुधांशुत्व का आारो किया गया, अ्तः यहां पर्यस्तापद्वुति है॥२५ ॥ ध्रान्तापहुति का लक्षण यह है-एक पदार्थ में दूसरे पदार्थ के संदेद व निवारण करना उक थलहार का रूप है। 'शरीरम०' यह उदाहरण। कोई सप नायिका के शरोर में कम्प को देखकर उससे पूछती है कि तेरा शरीर कांप रह है सो तेरे को ज्वर रोग तो नहीं है? इसकी उत्तर यह दिया कि हे सखि। ज्य नहीं है। मेरे को तो कामामि से कम्प हो रहा है। यहां ज्वर का संदेह मिटाने बे लिए सखी को नायिका ने असली वात कह दी। अतः यहां भ्रान्तापदुति है। दण्डं इसे तत्त्वाद्यानोपमा कहता है॥ २६॥
Page 150
मयूख: 1 संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः। ११७
छेकापह्ुतिरन्यस्य शाङ्या तथ्यनिह्वचे। प्रजल्पन्मत्पदे लगः कान्तः किं न हि नूपुरः॥२७॥ कैतवापहुतिव्यक्ते व्याजाघैर्निह्चे पदैः। निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्ताडक्पातर्कैतवात्॥ २८॥ छेकापहुति व्याचष्टे-छेकेति। अन्यस्थ पुरुपान्तरस्य। शङ्कया भीश्येति यावल्। नध्यस्य सत्यस्य निह्ववे निराकरणे सति। छेकापहुतिरलङ्कारः। छेका विद्ग्धासत रकर्तृकाप ह्वतिः। पर मीति हेतुकश्वतथ्यगोपनतवं छेकाप हुतिस्वम्। उदाहरति-का चित्नायिका रवनमैसर्खीं प्रति स्वरहस्यं चते। प्रजलपन् चाटकिं कथयन् स मपडे मजरणे लमः पतित इति। एवं वृत्तान्तं काचिदन्या थ्ुरा पृच्छृति । कान्तः पतितः किमू। तरया भयेन सा स्वरहस्यगोपनाय प्रतिभूते। कान्तो न द्वि किन्तु नूपुरो मनीर: पादकटक इत्ति यावत्। मतदे कमः। अन्नान्यभीश्या स्वकान्तपादपतन- वृत्तान्तनिह्नवः। लयमाशय :- नायिकया नमसर्खीं प्रति 'प्रजतपन्मरपदे लमः इति स्वनायकवृत्ते निगद्यमाने सति तदाकर्ण्य कान्तः किमिति शङ्मानामन्यां प्रति नूपर इति कथयिर्वा निह्नवः कृत इति छ्ेकापहवतिः।२७॥। कैतवापहु्ति ध्याचष्टे-कैतवेति। व्याजादैः केपट मिषच्छलदिभिः। पदैः शब्दैः। निह्नवे वस्तुगोपने व्यकके व्यज्ञनया प्रतीते। कैतवापहुतिः। उदाहरति-स्मरना राचा: कामबाणा:। कान्ताना रमणीना इक्पाता केटाव्षारतेर्या कैतवाद व्याजात्। निर्यान्ति निःसरन्ति। अब्रासत्यबोधकेन कैतवपदैन नेमे कान्ताकटाथा: किन्तु रमरबाण:सन्तीति कान्ताकटास निह्धवो व्यज्यत इति केतवापहुतिरलद्कारः। कुवल छेकापद्वति का रूप देखिए-विरोधी पुरुप की शङ्का से सत्य बात के गोपन में छेकापहुति होती है। 'प्रजल्पन्' यह इसका उदाहरण है। कोई नायिका अपनी नर्मसखी को कहती है कि रात में ख़ुशामद की बातें करता हुआ वह मेरे मैरो में गिर गया। इस बात को किसी अन्य स्री ने भी सुना और वह योली कि क्या प्रियतम तुम्हारे पैरों में गिरे? तब उसने उत्तर दिया कि प्रियतम नहीं गिरे मेरी नेवरी (पादवलय) गिर पड़ी। यहाँ अन्य सखी के भय से नायिका ने अपने पति के वृत्तान्त को छिपा लिया। अतः यहाँ छेकापहुति है॥२७॥ केतवापह्वति का स्वरूप देखिए-कैतव, छल आदि पदों में जहाँ वस्तु का गोपन प्रतीत हो वहाँ केतवावहृति होती है 'निर्यान्ति' इसका उदाहरण है। रमणियों के कटाक्ष के मिप से ये कामदेव के बाण निकल रहे हैं। अर्थात् ये कटाक्ष नहीं हैं किन्तु काम के बाण हैं। यहाँ कैतवपद से कटाक्ष का गोपन किया
Page 151
११८ चन्द्रालाफ: 1 पचमा
उत्प्रेक्षोन्नीयते यत्र हेत्वादिर्निह्ुति बिना। त्वन्मुखश्रीकृते जूनं पझ्मैवैरायते शशी ॥ २९॥ नन्दे हेत्वपहननिर्वाप त्वीकृता। सा चात् लक्षणकथनप्रस्तावे तृतीयमयूखीयचतुर्.
ना निपेधं बिना। हेत्वादि:। आदिना फलस्वरपयोर्ग्रहणम्। उन्नीयते उत्कटको सन्देहविपयीक्रियते तत्रोतमेक्षा। उत् ऊर्ध्व गता पेष्ा बुद्धिर्यस्यां सोगेक्षा। रनस्योत्कटकोटिकज्ञानतादाक्येन सम्भावनसुत्ेक्षेति भावः। निह्वं विनेत्यने पह्नुतिव्यवचछेदः। हयमुत्येक्षा पूर्व द्विषा-अगूढा गृढ़ा च। इवादिपदाभावे हा। तत्सत्तार्याँ चागूटा। पुनश् हेमुफलस्वरुपैहिविघापीयं पढूविधा। अगृढो छामुदाहरति-तवदिति। शशी पन्द्रः। खन्मुखश्रीहृते त्वदीयवदनशोभागाप्ये। पी: कमलैदेंरायते वैरं करोति। अत्न 'शब्दवरकलहाभ्रक्ण्वमेवभ्यः करणे' हश्यनेन रोत्यर्थे क्यडपत्ययः। अत्र चन्द्रपम्मयोः स्वाभाविके वैरे सिद्धे कान्तामुखलचमी भस्याफल्स्यापि फलत्वेनो तेक्षणातरलोहोक्षा। चन्द्रे पममपक्कोच्कारणेन वैरक्तृ दिात््योत्प्रेक्षा स्वरूपोलेद॥ २९ ॥ या है। शतः केतवापहुति है। कुलयानन्द में ह्वेत्वपद्ति भी मानी है। यहाँ उसको तृतीय मयूख ने चतुर्थ श्रोक हेतुलक्षण के श्रन्तर्गत माना है॥ २८॥ उत्प्रेक्षा का लक्षण यह है-जहोँ निषेध के चिना ही कारण, फल और स्तु इन तीनों में उम श्रेणी का सन्देह किया जावे, वहाँ उत्प्रेक्षा होती है। परर्थात. उपमेय (वर्णनीय) का श्रत्युक्ति से चर्णन किया जाना उत्प्रेक्षा होती है। इच, यथा, वा आदि पदों की सत्ता में श्रगूढ (वाच्या) उत्प्रेक्षा होती है। और इव, यथा आदि पदों के न होने पर गूढा (प्रतीयमाना) उत्प्रेक्षा होती है। हेतु, फल और वस्तुगत दोनों ही उत्प्रेक्षा होती है अतः उसके छः भेद हुए। अ्रगूदोत्प्रेक्षा का उदाहरण यह है-चन्द्रमा तेरे मुख की शोभा को प्राप्त करने के लिये ही कमलों से वैर करता है। चन्द्रमा और पद्म का वैंर स्वाभाविक है फेर भी उसको कान्तामुख की शोभाप्राप्तिरषी कारण के लिये वतलाया। त्रतः वहाँ हेत प्रेक्षा है। कान्तामुख की शोभा को पाना चन्द्रमा के बैर का फल नहीं है तो भी टसे फल बतला देना फलोत्प्रेक्षा होती है। चन्द्रमा के उदय होने पर पद्मसंकोच होता है। उस संकोच से ही वैरकर्त्तास्वरूप चन्द्रमा के वतलाने से वस्तून्प्रेक्षा है॥ १९ ॥
Page 152
मयूख ] सस्कृन हिन्दीव्यारयाद्वयोपेव । ११६
इजादिकपदाभावे गुढोत्प्रेक्षां प्रचक्षते । त्वत्कीतिविभ्रमध्रान्ता विवेश स्वर्गनिन्नगाम्॥३० ।। गूढोखेदां वरते-इरेति। इशडिकपदानाममावे सति यत्र निद्वर्ति बिना हेखा दिस्नीयते तब्न गूढो प्रेषा (प्रतीयमाना) भवति। इवादिपदानि दण्डिना काव्या दरें दविनीयपरिच्छेदे -३४ श्र के दर्शितानीमानि- 'मन्ये शङ्के धुव प्रायो नूनमि येवमादिभि"। उत्पेषा व्यड्यते शब्देरिवशव्डीऽपि तादश। इनि। उदाइरति-रवदिनि। विग्मश्रान्ता सर्वलोक्रमणध्रमयुच्छा। रवत्कीर्तिस्तव यद। स्वर्गनिसण मन्दाकिनीम्। विवेश प्रानिशद्। यथा अ्रमणश्रान्त पुरु स्ानेन श्रम दूरीकर्ते। तथव श्रान्तेव्र कार्तिरपि स्नानाय मन्दाकिनीं विवेश। अत्रो स्प्रेक्षाघोतकमिवादिपद नास्तीति गूटोधेप्षा। सफलसुननअ्रमणधान्त की तेंगंद्गा दगा इनसमुसमेदितम। असननपि कोते भ्रम अ्महतुेनोसेचित इति हेतू मेषा 1 कीतौं प्रवेश वतृतायाक्या येत्षणारसवरूपोलेषा । गग्गावगाह्नस्यापलस्यापि फलसैनो स्प्ेष्षणारलोखेवा। इवपडोपादाने उपमापि अवतीनि तयोर्भेंद उपमानिरूपणे (10 पृष्ठे) प्रदर्शित। उत्प्रेचाया साहित्यदर्पगे इमे मेदा'-चाच्या प्रतीथमा गूतोतपेक्षा का स्वरूप यह है-जहा इन, यथा आदि पदों क न होने पर हनु फल स्वरूपगत ठच द्ने का सम्मावना की जावे वहा गूरोलेक्षा होती है। दण्ही ने काव्यादर्श के दूसरे परिच्छेद के २३४ वें छोक में मन्य (मानता हूँ), शढ्क (शद्का करता हूँ) ध्रुचम्, प्राय, नूनम् और इवादि शब्द टप्रेक्षा के वाचक वतलाये हैं। 'त्वत्कार्ति' यह इसका उदाहरण है। ह राजन्। तुम्हारो कति सर्व लोकों में घूमने के कारण श्रान्त होकर आकाशगज्ञा में सान करन के लियि प्रवेश करती है। अर्थात् सर्वत्र आप की कीर्ति फैल चुकी। जैसे भ्रमग से पता हुआ पुरष स्नान से अपनी यकावट दूर करता है नैसे ही चतुर्दर भुवन में भ्रमण के कारण थकी हुई हो मानों कीति गद्ञा में सननान करती है। यहाँ उत्परथा का चाचक इब आदि कोई पद नहीं है अत गूढो प्रेथा है। कीति को श्रम नहीं हो सकता तो भी श्रम को म्न्ान का हेतु चतलाया। अत हेतूप्रेक्षा हुई। कीर्ति में प्रवेशकर्धीत्वरूप की उत्पेक्षा की अत स्वस्पोत्प्रेक्षा है। गम्ा में स्नान करना कीति का उद्देश्य बनाना फलोद्ेशा है। इस पद की सत्ता में उप माभी हो जाती है अत इन दोनों का भेद उपमाप्रकरण के १०४ पृष्ठ में लिखा जा चुद है। साहित्यदर्पण में उत्प्रेक्षा के ये अट्ठासी भेद माने है-वाच्या उत्प्रेक्षा के
Page 153
१२० चन्द्रालोक: [ पन्नमो
स्थात्स्मृतिभ्रान्ति संदेहैस्तदेवालंकृतित्रयम्। नेति प्रथमं सा द्विविधा। तत्र वाथ्या जातिगुणक्रियाद्व्यगतर्वेन चतुर्धा। पुनर्भा वाभावाभिमानाभ्यामष्टधा। एते भेदा निमित्तस्य गुणकियारूपत्वेन पोडशसंख्याः। तन्नापि जातिगुणक्रियाणां द्वादशभेदा: स्वरूपफलहेतुगतख्वेन पटव्रिशत्। द्रव्यस्य केवलं स्वरूपोष्पेक्षणमेव भवतीति द्रव्यस्य चरवार इति मिलितवा चर्वारिशत् ४०। तन्नापि स्वरूपोतप्रेक्षायाः पोदश भेदा निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां दान्रिशत ३२ द्वादशभि: फलोस्प्रेक्षाभिः, द्वादश भिर्हेतूमेक्षाभिश्व सह पट्पश्ाशत् भेदा:३२+६२+ ९२=५६। प्रतीय मानायास्तु पोढश भेदा:। फलहे तुगतत्वेन द्वान्रिशत्। सर्वसङ्भलने ५६+३२=८८ भेदा उत्पेक्षायाः। सापह्ववोतनेक्षा, श्रलेप हेतुगा, उपक्रमोत्पेक्षा वे्यपि भेदा अवगन्या: ॥। ३०॥ स्मृतिभ्रान्तिसंदेशनलक्व्रान् व्याचष्े-स्यादिति। स्मृतिश्व भ्रान्तिश्र संदेह- श्चेति तैस्तदेव स्मृतिभ्रान्तिसंदेहाख्य मलङ् कृतित्रयमलन्वारत्रयं स्यातू। यत्र स्मृतिः, भ्रान्तिः, संदेहश्र तत्र तदाख्य एवालक्कारः। चमत्काराधायकसदशवस्तुद्दर्शनजन्य सदशवसत्वन्तरानुभवः स्मृतिः। चमरकाराधायकसा दृश्यमू लक्रातपव निष्टत र्वज्ञानं छप्पन और प्रतीयमाना के वत्तीस भेद होते हैं। जाति, गुण, क्रिया और द्रव्यगत होने से वाच्या चार प्रकार की हुई। पुनः यह भाव वा श्रभाव रूप से आाठ प्रकार की होती है इन आठों भेदों के निमित्त गुण, किया रूप होते हैं। अ्तः सोलह भेद हुए। इनमें भी जाति, गुण और क्रियाओं के वारह भेद स्वरूप, फल, हेतु में रहने से छत्तीस प्रकार के हुए। द्रव्य में स्वरूपोत्प्रेक्षा ही होती है इसलिये द्रव्य के चार भेद मिलाने से चालीस भेद वाच्योत्प्रेक्षा के हुए। इनमें से स्वरूपोत्ग्रेक्षा के सोलह भेद निमित के उपादान वा अनुपादान के कारण वत्तीस भेद हो जाते हैं। ये वत्तीस स्वरूपोत्प्रेक्षा के तथा फलोत्प्रेक्षा के चारह और हेतूतप्रेक्षा के द्वादश सब मिल कर वाच्योत्प्रेक्षा के छप्पन भेद हुए। प्रतीयमानोस्प्रेक्षा के सोलह भेद फल वा हेतु गत होने के कारण वत्तीस भेढ हुए। इस प्रकार छप्पन वा वत्तीस दोनों भेद मिलकर ( ५६ + ३२= ८८) उत्प्रेक्षा के अट्ठासी भेद हुए। सापह्ववोत्प्रेक्षा, श्ेपहेतुगा और उपक्रमोत्प्रेक्षा आदि भी उत्प्रेक्षा के भेद माने गये हैं॥ ३० ॥ स्मृति, ध्रान्ति औप्रौर सन्देह इन तीनों अलद्वारों का स्वरूप यह है-चम- रकारी सदश वस्तु के देखने से जहाँ पूर्वपरिचित वस्तु का स्मरण हो वहाँ स्मृति मानू अलद्वार होता है। भ्रम होने पर भ्रान्तिमान औौर सन्देह होने पर सन्देह
Page 154
मयूख1 सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत:। १२१
पङ्कजं पश्यतस्तस्य मुखं मे गाहते मन ॥३१॥ अयं प्रमत्तमधुपस्तवन्मुखं वेद पङ्कजम्। पङ्कजं वा सुधांशुर्वेत्यर्मार्कं तुननिर्णय।।३२॥ मोलितं वहुसादश्याद्वेदवच्ेन्न लक्ष्यते। भ्रान्ति। चमतकाराधायकसादश्यज्ञानफल क पस द् या व लग्यिज्ञान सन्देह 1 क्मेगोडा दरणप्रस्तावे स्मृतिमदल क्वार मुदाहरति-पङ्कजमिति।पट्टज कमर पश्यतो विलोकयतो मे मम मनश्वित तस्या परिचिताया का मिन्या मुख वदन गाहते अवशति। समर- तीर्यर्थ। नम्र म्रियामुखसटमकमलदर्शनेन प्नियामुखस्मृते स्मृतिमद्लङ्ार ॥।३S।। भ्रान्तिमद्लक्कारोदाहरण व्याचष्ट-अयमिति। लयमसौ पमत्तो मधुपो मृद्ग- रश्व-मुख व्वदीयवदन पङ्कल कमल वेद जानाति। अत्र वदनक्मलयो साहश्या रकान्तामुखे भृद्गाना कमलभ्रम। प्रमत्तता व आ्रान्तिवीजम्। अनद्धपे चने कमल पतीतिरिति भाव।सदेहालद्वारमुदाहरति-पङ्गननमिति। हद कान्तावदन पड्न वा सुधाशुरिनि नास्त्यस्माक निर्गय इति। अग्र कान्तावदने पक्कज सुधायुर्वेति कोटिद्वियाचलस्थिरज्ञानारसदेहालद्वार । भय सदेहालङ्कार, शुद्धो निश्नयगर्मो निश्चयान्त्श्वति विधान्यय। ३२ ॥ मीछित व्यासष्े-मीलितमिति। बहु च तत् सादृश्य चेति बहुसाटश्य तस्मा अलक्वार होता है। साप (श्ुक्तिका) में चादी का ज्ञान होना भ्रमजान होता है। यह पुरष खडा है वा स्थाणु (ठूठ) है। इस प्रकार के ज्ञान को सन्दैद कहते हैं। स्ृतिमान अतदवार का उदाहरण यह है-कमल को देखकर मेरा मन कामिनी के सुख को याद करता है। यहाँ प्रिया के मुख के सदश क्मल को देखने से अपनी प्रिया के मुख की स्मृति होतो है। अ्रत स्मृतिमान् अलद्वार है॥ ३१ ॥ भ्रान्तिमान धलद्वार का उदाहरण देखिए-ह प्रिये। यह मस्त भ्रमर तेरे मुख को ही कमल जानता है। यहाँ मुख और कमल के सादृश्य के कारण भ्रमरों को मुख में कमल की भ्रान्ति होती है। प्रमत्तता इसमें हेतु है। अ्रत भ्रान्तिमान् पसदार है। सन्देह अलद्धार का उदाहरण यह है-यह कान्तामुख क्मल है या चन्द्रमा है, हम यह निशय नहीं कर सकते। यहां कान्तामुख में कमल और चन्द्रमा का सन्देह होने से सन्देह अलद्कार है। शुद्धसन्देद्व, निश्चयगर्भसन्देद्द, निश्चयान्तसन्देह ये तीन सन्देह के भेद हैं॥ ३२ ।। मीलित का स्वरूप यह है-सदश वस्तु की अधिकता के कारण जहां तप
Page 155
१२२ चन्द्रालोक: [पश्चमो
रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ ३३॥ सामान्यं यदि सादश्यान्व्ेद एव न लक्ष्यते। पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम्॥ ३४ ॥
दतिसाम्यादू हेतोः। चेद् यदि। भेदोऽ्यास्तीति भेदवद उपमानं न लघयते न दृश्यते। तदा मीलितमलक्वारः। सदशवस्तुन आधिक्येनोपमानं यत्र पृथङ न प्रती
वर्णनं मीलितामनि भावः। उदाहरति-रस इति। सहजारणे स्वाभाविकरके कान्ता चरणे कान्तापादे लाक्षाया अवककस्य रस्ो नालप्षि न हषटः। अत्र स्वाभाविकस्या रुणिन्नो लाक्षारस उपमानं तव्वातिसादश्यान्त प्रतीयते ॥ ३३ ।। सामान्यं लक्षयति-सामान्यमिति। यदि चेत्। सादश्यात्साम्याद हेतोः। भेद एकताइभाव एव न रचयते तेदा सामान्यालद्वारः। सादृश्यमूलकोपमानभेदाज्ञान पूर्वकोपमेयज्ञानवर्णनं सामाव्यालक्वारः। उदाहरति-पप्नेति। पद्माकरप्रविष्टार्ना कसलाकर स्थितानां सुध्रुवां कामिनीनां सुखं वदनम्। पद्ममुखसादृश्याद् हेतोः। नार्लक्षि न दषः। अत्र कमलक्तामिनीसुखसादृश्यात् दयोरभेदो न प्रतीषते। मीठि तालद्वारे उपमानस्वरूपाज्ञानम्। अत्र तु निवतकहेतुज्ञानाभावकृताभेदज्ञानमिति भेदः। मीलितालद्वारे एकनावरस्य भिन्नस्वरूपानवभासरूपं मीलनं क्रियते, अत्र तु भेदज्ञानेऽपि व्याव्तकधमों नोपलचयत दृत्यनयोर्भेक्षः ॥३४॥
मान की प्रतीति भिन्नरूप से नहीं होवे वहां मीलित अलद्वार होता है। 'रसो नालक्षि०' यह इसका उदाहरण है। अत्यन्त लाल कामिनी के चरणों में लाक्षारस (अलता) की प्रतीति नहीं होती। चरणों की रक्तिमा उपमेय है। उसके उपमान लाक्षारस की रकतिमा का ज्ञान प्रत्यन्त सादस्य के कारण नहीं होता। अतः मीलित अलद्वार है॥ ३३ ॥ सामान्य का स्वरूप यह है-जहां सादृश्य के कारण भेद की प्रतीति नहीं होवे वहां सामान्य अलदवार है। कमलों के मध्य में प्रविष्ट कामिनियों का सुख नहीं पहिचाना गया। यहां कमल और मुख इन दोनों के सादृश्य के कारण दोनों में भेद नहीं मालूम पड़ा अतः सामान्य अलद्वार है। मीलित अलद्वार में एकता के कारण उपमान के स्वरप की प्रतीति नहीं होती। यहां तो दोनों वस्तु भिन् भिन्न हैं तथापि अभेद को मिटाने का कोई उपाथ नहीं है। यह इन दोनों का भेद जानना चाहिए॥ ३४ ॥
Page 156
मसूख] सस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेत.। १२३
हेतो: कुतोऽपि वैशिष्टचात्स्फूर्तिरम्मीलितं मतम्। लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुखानि व॥ ३५॥ अनुमानं च कार्यादे: कारणाद्यवधारणम्। अस्ति किचिद्यद्नया मां विलोक्य स्मिनं मनारु॥ ३६ ॥। अर्थापत्ति स्वयं सिध्येत्पदार्थान्तरवर्णनम्। उन्मीरिवं व्याचष्टे-हेतोरिति। वृतोऽपि करमादपि हेतो. कारणस्य वैशिषट्या दाधिक्यात्। विशेपतमेति यावत्। स्कूर्तिभॅदजानम्। उपमानोपमैपयीरिति भाव:। तन्मीलित मतमुन्मीलिताप्योउलक्कारः। साहश्यादभेदाध्यच साये माप्ति कहमादृपि हैतोमेंदज्ञाने सति मोलितविरोध्युन्मीलितालद्वार। उपमानोपमेयाभेद- निष्टवैशिष्टधजन्य मेदनानत्व तत्वमिति यावत्। उदाहरति-उप्षितानीति। उडिवे रदय प्राप्ते चन्े पझमानि कमछानि मुखानि कान्तावदनानि पचितानि दष्टानि। चन्द्रोइये कमलसक्कोचे सतीमानि मुसानीमानि कमलानीति भेदोऽगस दृ्त्युन्मी- टिताइयोऽडद्ार । ३५॥ अनुमान उघपति-अनुमानमिति। कार्यादे्निमित्ताष् 1 कारणाद्ीनामवधारण ज्ञानमनुमानम्। यत्र कार्येण कारणप्त्ीतिस्तम्रानुमानालङ्वार। उदाहरति-अस्ती ति। यद् यतो भा नायक विठोक्य दष्टवा मनाणीपत् स्मित मन्दहासो विहित:। अत किश्वित किमपि। असिति। अत्र स्मितोद्यरूपकार्येण नायिकान्तरपो मात्रो निमित्तमनुमीयत इत्यनुमानालङ्कार. ॥ ३६॥ अर्थापरति व्याचष्टे-वर्थापत्तिरिति। नन्यः पदार्थ इति पदार्थान्तर तस्य वर्णन उनमीर्ति का स्वरूप यह है-अत्यन्त सदश उपमान और उपमेय में कसी कारणवश भेद की प्रतीति हो जावे तो तन्मीतित अलङ्कार होता है। 'लक्षितानि' यह इसका उदाहरण है। चन्द्रमा के उदित होने पर सुख और कमल इन दोनों का भेद मालूम हो गया। चन्द्रमा के उहिति होने पर कमल सकुचित हो गये। इससे यह कमल है और यह सुख है, यह भेदतान हो गया। अ्रत यहाँ उन्मीलित अलद्धार है॥३५ ॥ अनुमान का स्वरूप देखिए-जहों कार्य से कारण का अनुमान किया नावे वहाँ अनुमान अलद्दार होता है। उदाहरण यह है-यह नायिका मुझे देखकर मन्दहास किया इमलिए वुछ न कुछ वान है। यहा मन्दहासरूपी कार्य से नायिका के अन्तर्गत किसी कारण की प्रतीति होती है। अत अनुमान अलद्दार है॥ ३६॥ अर्थापति का लक्षण देखिए-जा एक पदार्थ के वर्णन से दूसरे पदार्थ की
Page 157
१२४ चन्द्रालोक: [ पववमो
स जितस्त्वन्मुखेनेन्टुः का वार्ता सरसीरुहाम्॥ ३७ ॥ स्यात्काव्यलिङ्गं वागर्थो नूतनार्थसमर्पक:। जितोऽसि मन्दकन्दर्प मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥३८॥ यन्न स्वयं सिद्धधेत् तव्नार्थस्य पदार्थान्तरस्यापत्तिवर्थापत्तिरलक्वारः। एकपदार्थसिदवया यत्नापरपदार्थसिद्धिरर्थाद भवति तवायमलक्वारः। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते इति कथने, देवदत्तस्य रात्रिमोजनं सिद्धयति तथैव काव्येऽपि चमाकृता ... र्थस्य सिद्धिररथापत्तिः। यथा वा दण्डापूपन्याये दण्डाकर्पणे तद्वलम्बिनामपृपाना माकर्पणं स्वयं भवति तथैव काव्येकसुत्यन्यायेनार्थसिद्वावयमलक्वारः। उदाहरति- स इति। स इन्दुश्चन्द्रः। तवन्मुखेन तव वदनेन जितः। तर्हि सरसीरहां कमलानां जये तु का वार्ता का कथा। इन्दुजये कमलविजयः स्वयंसिद्ध इति भावः। अत्र वद नेनोकृष्टे चन्द्रजये कृते सति तत्वर्तृक: कमलजयः स्वयंसिद्वः। कमलजेतुश्रन्दवस्य पराजयवर्णनात्। अतोऽन्नार्थापत्तिरलक्कारः ॥३७ ॥। काव्यलिद्गं व्यावष्टे-स्यादिति। यत्र नूतनस्य नवस्यार्थस्य समर्पको बोधको वाचः पदवाक्यरूपस्य अर्थ: स्यात्तत्र काव्यलिक्रालद्वारः स्थात्। समर्थनसापेक्षस्या र्थंस्य यत्र पदद्वारा वाक्वद्वारा वा समर्थनं तव्रायमलद्कारः। एवं पदार्थहेतुकतया वाक्यार्थहेतुकतया च काव्यलिद्रस्य हो भेदौ। उदाहरति-जित दृति। मन्दश्ासी कन्दर्पश्रेति मन्दकन्दर्पस्तत्सम्बोधने हे मन्दकन्दर्प मूढकाम!। मचिते मन्मनमि।
सिद्धि होवें वहां अर्थापति अलद्वार होता है। देवदत्त दिन में भोजन नहीं करता किन्तु मोटा जरूर है। इस वाक्य से जैसे देवदत्त के रात्रि-भोजन की प्रतीति होती है अ्थवा दण्डापूप-न्याय से दण्ड को लेने पर अधूप स्वयं ही आजाते हैं, वैसे ही काव्य में कमुत्यन्याय से अर्थात्तर की सिद्धि होने पर यह अलंकार होता है। उदाहरण यह है-हे प्रिये ! वह चन्द्रमा ही जब तेरे मुख से पराजित हो गया तो अव कमलों के विजय में कौनसी वात है। अर्थात वे तो पराजित हो ही चुके। क्योंकि कमलों को पराजित करनेवाले चन्द्रमा को जीत लेने से कमल के ऊपर विजय प्राप्त करना स्वयं ही सिद्ध हो गया। यहां चन्द्रविजय के वर्णन से कमल- विजयकप दूसरे पदार्थ की सिद्धि होती है। अतः अर्थापतति अलद्धार है॥ २७॥ काव्यलित यह है-जहां नवीनअर्थ का बोधक पद वा वाक्य हो वहां काव्य लिद्ग होता है1 समर्थन के योग्य वाक्यार्थ का जहां पदद्वारा वा वाक्यद्वारा समर्थन किया जाव, वहां उक्त अलद्वार होता है। इस प्रकार पदार्थहेतुक औ्रर वाक्यार्थ- हेतुक ये दो भेद काव्यलिद् के होते हैं। उदाहरण यह है-हे मूर्ख कामदेव ! तुम
Page 158
मयूख ] सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेत । १२५
अलङ्कार परिकर साभिन्राये विशेषणे। सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु घ शिव ॥। ३९ ।। श्रीणि लोचनानि नयनानि सस्य स त्निलोचन शङ्कर। अहित। अतसतव जितोऽसि विजितोऽसि। मम मनसि त्रिलोपनोउस्तीति वाक्येन कन्दर्प दाहकशप्कर तृतीयनेवररूप नूवनार्थज्ञानात् काव्यलिङ्गम। यद्वा मन्मथजयोडतिकठिन इति कामविजेतु शक्करस्य हदि वर्तमानर्ववर्णनेन तस्य समर्थनात् काव्यलिङ्ग मलङ्कारो वाक्यार्थहेतुक ॥३८। परिकर निरुपयति-अलद्गार इति। विशेषणे भेदके। अभिप्रायेण सदित साभिप्राय तस्मिन् सति, परिकरेति प्रकृतार्थमुपकरोतीति परिकर साभिप्रामशब्द। सोडस्यास्तीति परिकर। मश्वर्थीयोऽचूप्रत्यय। भूपणार्थामावाल सुट्। विशेषणे प्रकृताशयोपयोगिनि सति परिकरालङ्कार इति भाव। अम्र दि व्यङ्गयार्थसरवेऽपि न ध्वनित्वव्यपदेश । व्यङ्गवार्थस्य वाच्यपरिकरत्वात्। उदाहरति-सुधाश्चिति। सुधोशुना शीतरश्मिना चन्द्रेण कलित कृत उत्तसो भूपण येन स शिव शङ्कर । वो युष्माक ताप सन्ताप हरतु दूरीकरोत। अत्र सुधाशुकलितोत्तस इति विशेषणेन शिवे तापनिवारकता चन्द्रसम्बन्धिशैश्यपतिपादनद्वारा सूचितेति विशेषणस्य सामिप्रायता। अत परिकरालक्कार ॥३९॥ नहीं जानते कि मेरे हृदय में तीन नैन वाले भगवान् शह्कर विराजमान है। इसी लिए मेंने तुम्हारे पर विजय प्राप्त की है। यहा 'मेरे हृदय में निनेत्न शङ्कर हैं' इस वाक्य से वामदेव के दाइक शह्कर के तीसरे अमिमय नेश्ररूपी नवीन अर्थ की प्रतीति होती है, अत उक्त अलद्वार है अयवा मन्मथ का विजय करना अ्ति कठिन कार्य है। अत उसके जोतने का उसी के विजेता शह्र की भक्ति द्वारा समर्थन किया अत वाक्यार्थ हेतुक काव्यलि्ग जानना चाहिये॥ ३८ ॥ परिकर का लकषण यह है जहा विशेषण का प्रयोग किसी अभिप्रायवश किया गया हो वहा परिकर अलद्वार होता है। परिकरोतीति परिकर सोऽस्यास्तीति परिवरप्रस्तुत अर्थ के पोपक शब्दवाला अद्धार परिकर होता है इस अलङ्कार में व्यह्यार्थ वर्तमान रहता है तो भी हम उसे ध्वनि नहीं कह सकते। क्योंकि वह वाच्य अथ का उपस्कारक बन बैठता है। यदि वह वाच्यका पोषक नहीं होवे तो उसे ध्वनि कह सकते हैं। परिकर का उदाहरण यह है। भगचान च द्रशेखर आापके स ताप को दूर करैं। यहां पर 'सुधाशुकलितोत्तस' अर्यात् 'चन्द्रशेखर' इस विशेषण का प्रयोग भगवान् शङ्गरमें ताप मिगनेकी शक्ति को बतलाने के अ्रभिप्राय से किया गया है। अत सामिप्राय विशेषण होने से यहां परिकर अलद्कार है।३९॥
Page 159
चन्द्रालोक: [पन्वमो
सामिश्रये विशेष्ये तु भवेत्परिकराक्कुरः । चतुणो पुनुपार्थानां दाता देवधनुर्भुजः॥४० ॥ अकसातिशयोचिववेद् युग रत्कार्यकारणे। आलिरन्ति सभं देव ज्यां शराध पराध ते ॥४१ । पविकराफत निरुपचति-सानिप्राय हृति। विशेष् वर्णनीये साभिमाये सति परिकराहरोउकद्वारो भवनि। ठडाहरति-चत्वारो मुजा वस् स देवो विष्युः। नमुर्गां पुमुपार्योता धर्मार्थकामनोक्षाणो दाता प्रदातास्ति। चमुर्मिसुजैधतुर्णा पुव पार्थानां युगपद्टाने लौकर्यमिति चनुमुनविवेष्यपदस्य प्रकृतानयोपयोगिता, तेनात्र
प्रथमामकमा निववोविमाह-अकमेति। अतिनयिता प्रसिद्िमतिक्ान्ता टकि नतिनयोकि। चत्रोपमानह्ादोपनेवन्य निगरर्ण भवति तव्ातिशयीक। यथा
अध्यवसायो नान विषविणा विषयनिगरणेन ह्योरमेदपतिपत्तिः। चत्र कार्यकारणे युगपदंककालमेव प्तस्तवाकमातिशयोकित कार्यकारणाधिकरणकैकका लावच्छिसाव मक्रमा तिशयोकिस्म। उदाहरति-आलिद्वन्तीति। है देव हे राजन्! ते तब जरा वाणाः। पराक्ष त्रवश् उर्या मौत्ी भुवं च। सनं युगपदेवालिद्गन्ति समाश्रयन्ति। गतपत्रच्छेदनदत् शरारोपणभतयमर्णकार्चकारणयोः समयः सूच्मत्वाज नावत दति परिकरादूर का निरूपण यह हैं-जहां विशेष्यवाचक पद का प्रयोग किसी अभिग्राय मे किया गया हो, वहां टक्त अरलद्वार होता है उदाहरण यह्द हैं- भववान चनुर्भधुन (चार भुजावाले विष्णु) चारों पदार्थों (वर्म, अर्थ, काम, नोक्ष) के हेने वाले हैं। यदां चनुर्भुज पद विवेष्य है। इस पद के रखने में कवि का अमिशय यह है कि तारों हाथों से कारो पदार्थ एक ही समन में दिये जा सकते हैं। अरतः विशोष्य के अमिप्ाय सहित होनेसे परिकरादर अलह्गार है ॥४०॥ पक्मातिरयोति यह है-नोकप्रसिद्धि मे ऊपर की दत्त को प्रतायोति कहते हैं। उपमान द्वारा उपमेय के निगग्ण (निगल जाने) को नामान्य प्रतिश- नोकि कहा है। जैसा कि रुपकानिश रोनि (६ श्रो०) में लिना जानेगा। जहां कार्य और कारण एक ही समय में हो जावे, वहां अक्मानिशयोंक होनी है। इसका उदाहरण है-हे गजन! आपके बाग और शब्ु ये दोनों एक ही बाल में उ्या (बनुप की डोरी औौर भूमि) का आथव लेते हैं। अर्थान घरापने गण चढ़ाया और शब्ु भूमि पर गिर पडे ये दोनों कार्य एक ही काल में
Page 160
मयूख] सस्कतहिन्दी यापयाद्वयोपेत। १२७
अग्रे मानी गत पश्चादनुनीता प्रियेण सा।।४२।। चपलातिशयोकिस्तु कार्ये ह्वैतुप्रसकिजे। यामीति प्रियपृष्टाया चलयोऽभचटूर्मिरा॥ ४३॥ माव। अत्र शरारोपण कारण कार्य व शश्ुमारणरूपम्। एतयार्यगिपदयवर्भनेना
अत्यन्तातिरायोकि व्यानष्ट-वव्वनतेति। तयो कार्यकारणयो पूर्व चापर घेति तापूर्वापरे तथोर्भवस्तरपौर्वपयं तत्य व्यतिक्मतिलङकने। अत्यन्तातिर
उद्दाइरति-अग्रे इनि। कामिन्या मानोडयरे पूर्वमेत्र गत। पश्चाच्च सा वियेग पत्या। सुरतार्थमनुनीता । अनुनयो मानापनोद्नस्य कारणम्। मानापनोदन कार्य नु कार णातपूर्वमेव जातमिति कार्यकारणयो पौर्दापर्याभावप्रतिपाहनादनारय मवातिशयोनि ॥४२॥ चपलातिशयोरकिव्यचष्े-चप्लेति। हेनी कारणस्थ पमक्ति मसद्ग। तजन्ये कार्य सति चपलातिशयोकिरमंबति। कारणकथ नमानेज कार्योक्षपतिश्वपलाविशयोकि। श्रह्द यामि गद्छामि प्रताममिति प्रियेण पृषटया कामिन्या उर्मिकाङ्कुलीयक होते हैं आपके बाणों से शनु मर रहे हैं। यहा वाण चढाना कारण है और शन्मरण कार्य है। दोनों का एक समय में ही होना बतलने से अ्ररमा- तिशयोकि अलद्कार है॥४१। अत्यन्तातिशयोकि यह है-पहिले कारण होता है और फिर कार्य होता है। इस नियमके विपरीत वर्णनमें टक्त अल्कार द्वाता है। उदाहूरण यह है-कामिनी का अभिमान पहिले ही मिट गया और फिर उसको प्रिय ने मनाया। अभि मान दूर करने के लिये पहिले उसको मनाना चाहिये था सो नहीं किया। अर्थान् मान इट जाने के बाद कान्ताको मनाने का वर्णन किया अत यहा अ्रथन्ताति रयोकि झलक्वार है।। ४२ ॥ चपलातिशयोकि यह है-कारण के कयनमान से कार्य के होने पर यह अरदार हो जाता है। उदाहरण यह है-किसी नायक ने अपनी काता को कहा कि मैं विदेश जा रहा हूँ। इस कथनमान से उस करान्ता की अूरी हाथ का कढ्ण बन गई। अर्यान् वह वियोगदुख से इतनी दुर्बल हो गई कि अगुलि की चीज हाय में आने लगा। यहा। यग प्रवासगमनरूप कारण के कयनमान से
Page 161
११८ चन्द्रालोक: [पश्यमो
सम्बन्धातिशयोक्ति: स्यात्तदभावेऽपि तद्वचः। पश्य सौधाग्रसंसक्तं विभाति विधुमण्डलम् ॥। ४४ ॥।
सहो अन्यैव लावण्यलीला वालाकुचस्थले॥ ४५॥ वलयः करभूपणमभवत्। प्रियप्रवासगमनध्रवणमात्रेण वियोगदुःखतत्तायाः का न्वाया: अङ्गुलिभूपणं का्श्यात् करभूपणमभूदिति प्रवासकथनमात्रेण कारणेन दीर्वल्यकार्योत्पत्तिरिति चपलातिशयोक्किरत्र। एतास्तिस्रोतिशयोक्तयः कार्यशेवय प्रत्यायनार्थाः ।।४३ ।। सम्बन्धातिशयोकि लक्ष्यति-सम्बन्धेति। तदभावेऽपि तदयोगेऽपि तद्वचः तद्योग: सम्बन्धातिशयोकिः। असन्वन्धे सम्बन्धकल्पनं सम्यन्घातिशयोकिः। विधुमण्डलं चन्द्रस्य मण्डलं सौधाओे हर््याग्रे संसकतं सम्मद्ध विभाति शोभत इति तवं पश्य विलोकय। सौधाग्रस्थान्रंकपत्ववर्णने कविना चन्द्रमण्डलस्य सौधासग्य न्घेऽपि तत्सम्बन्धो वर्णित इत्यत्र सम्बन्धातिशयोकि:॥४४ ॥। भेदकातिशयोकि व्याचष्टे-भेदकेति। यत्रैकस्यैव पदार्थस्यान्यता भिन्नता उच्यते तत्र भेदकातिशयोकिः। अभेदे भेदकथनं भेदकातिशयोकिः। उदाहरति- नहो इति। वालाकुचस्थलेऽन्यैवापरव लोकप्रसिद्वेतरैवेति यावत्। लावण्यलीला सौन्दर्यशोभास्ति। अहो आश्चये। अध्र लोकप्रसिद्धलावण्याभेदेऽपि बालाकुचला वण्यस्य भेदकथनाद् भेदकातिशयोकि:। 'भोत्' दति सूत्रेण 'अहो अन्यैव' हत्यन्र
कृशतारूप कार्य की उत्पत्ति का वर्णन चपलातिशयोकि है। उक्त तीनों अलद्वार कार्य की शोघ्रता को वताने वाले हैं॥ ४३॥ सम्बन्धातिशयोकति यह है-किसी एक चस्तु का सम्बन्ध न होने पर भी उसके साथ सम्बन्ध वतला देने पर उक्त अलद्वार होता है। उदाहरण यह है- महल की छत पर उदित हुए चन्द्रमा को देखिये। यहां पर महल की टच्चता के वर्णन में कवि ने चन्द्रमा का महल के साथ स्पर्शसम्बन्ध न होने पर भी उसका महल से सम्बन्ध वतलाया इसलिये उक्त श्रहक्वार है।। ४८ ॥। भेदकातिशयोकि देखिये-एक ही पदार्थ को भिन्न रूप से बतला देने पर यह अलद्वार होता है अपर्थात् श्र््रभेद में भेद वतला देने पर उत्त अलद्वार होता है। उदाहरण यह है-वाला के स्तनों की शोभा और ही प्रकार की है अर्थथात् अलौकिक है। वाला के स्तनों की शोभा अलौकिक शोभा से भिन्न नहीं है तथापि उसे लौकिक से भिन्न वतलाया गया है। अतः यहां भेदकातिशयोकि है॥ ४५॥
Page 162
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १२६
रूपकातिशयोकिश्ेदृप्य रुपकमध्यगम्। पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वाननि सरन्ति शिता शरा ।४६। मोढोकिस्तदशकस्य तच्छक्तत्वावकल्पनम्। कलिन्दजातीररुद्दा श्यामला सरलद्ुमा ॥ ४७॥। रूपकातिशयोकि उचयति-रूपकेति। चेद यदि रूप्य विषय उपमेयमिति यावत्। रूपकमध्यग विपयिमध्यग स्यासदा रूपकातिशयोकि। यन्न विर्पायणैव कायकारणमावकथन तन रूपकातिशयोकि। उदाहरति-पश्येति।शितास्तापमा दवरा बाणा। नीलोससट्रनद्वात् नीलकमळयुगलात निसरन्ति निर्यानति। कटापा का मिनी नेय्रालतिर्या-तीति भाव। अश्र नेव्रकटाप्षरुपविपययोर्नीलकमलशर विर्पयरव रूपेज कार्यकार णभावकथमादु रूपकवाचिनीछोरपलतरपदाम्यामेव रूप्यवाचनेश्रक टासप्रतीते रूपकातिशयोकि । रूप्यरय रूपकान्त पातिरवात्। अत्र सर्वे रूपकभेदा दष्व्या। वृवळयानन्दे तु सापद्ववातिशयोत्ि, असम्बन्धातिशयोकिश्चेति दवौ भेदावधिकौ मतौ॥ ६॥
तत्र सामर्थ्यवर्णनम्। म्रौढोकिरलङ्गार । उदाहरण व्यापष्टे-कलिन्देति। किन्द- जाया यमुनायास्तारे तटे रोहन्तीति ताहशा सरबदुमा सरलाय्यवृच्षा श्यामदा नीला सन्ति। कालिन्दीतीर नातरवादेषा नैक्यमिति भाव। अम्र यमुनातटोर्पन्ते
रूपकातिशयोक्ति यह है-उपमेय (रुप्य) उपमान (रूपक) के अन्तर्गत होवे तो रुपकातिशयोकि होती है। उपमेय के निगरण से जहा उपमान द्वारा ही कार्य कारणभाव कथन हो वहाँ यह अलद्वार होता है। उदाहरण यह है- नीलो पल के युगल से तीक्षण बाण निकल रहे हैं। भावार्थ यह हुआ कि कान्ता के नेतों से जो कटाम निकल रहे है वे वाणों के समान तोच हैं। यहाँ नेत्र और कनाक्ष उपमेय (रुप्य) हैं। यह दोनों कमल और बाणरूपी उपमान (रूपक) के अन्त पाती हैं, अत उतत अतह्ार है। रूपक के अन्य भेदों से इसके भी भेद बन जाते हैं-कुवलयानन्द में सापदवातिशयोकि और असम्बन्भातिश- योकि भी मानी गई है।। ४६ ॥ घरोटो के यह है-किसी एक कार्य के अयोग्य पदार्थ को उसके योग्य कह देने को प्रौढोफि कहते हैं। उदाहरण यह है-कालि दी (यमुना) के तीर पर होने से सरल नामक वृक्ष नीले हैं। यमुना के तोर में नीले वृधों की उत्पन्न करने की च० लो०
Page 163
१३० चन्द्रालोक: । पच्चमा
सम्भावना यदीत्थं स्यादित्यूद्ोऽन्यप्रसिद्धये।
मौकिकं चेलतां सृते तत्पुप्पैस्ते समं यशः। वाञ्छिताद्विकप्राप्तिरयत्नेन प्रहर्षणम् ॥४९॥ योवत्यन्तर्गत इति काव्यप्रकाश: ।।४७॥। सम्भावनालद्वार व्याचष्-सम्भावनेति। अन्यस्यापरस्य प्रसिद्धे यदीस्मेवं स्यात् तदान्यकार्यं स्यादित्यूहस्तर्को यत्र तत्र सम्भावनालंकृतिः। यदीत्थं स्यात्त दैवं स्यादित्यादितर कचोधकपद्त्वं सम्भावनात्वम्। उदाहरति-सिक्तमिति। स्फटि कस्य कुम्भ: त्फटिकमणिकलशस्तस्यान्तःस्थितिरन्तरवस्थानं तथा श्वेतीकृतैः सि० तीकृतः। ववेतंरिति भावः। जलैनीरः। सिक्तमभिपिकं मौकिकं मुक्का चेद यदि लतां वल्लीं सूते समुत्पादयति। तत्पुप्पेस्तरकुसुमैः समं सदशं ते यशः कीर्ति रस्ति। हे राजन्निति शेपः। कवयो यशोवण सितं गन्यन्ते। तेन श्वैत्यातिशयप्रति- पादनायोक्तम्-'यदि स्फटिककुम्भान्तःश्वेतजलैमोंसिकलतापुप्पाणि भवेयुः तदा तैः सितपुप्पेः समं ते यशः स्यात्' इति। अतोऽत सम्भावनालद्वारः॥४८-४८३॥ प्रहर्पणालक्वारमाह-वान्धितेति। अयत्नेन यत्नं विना वाल्द्रितादभीप्सिता दधिकस्य प्राष्तिर्लाभ: प्रहर्पगालह्वारः। अनायासजन्याभीप्सितार्थविपय काधिकमा प्ियोधकपटसमुदाय: म्रहर्पणालद्वारः॥ ४९॥
सामर्थ्य नहीं। तथापि उसको नीले वृक्षों का उत्पादक वतलाया। श्रतः यहां उत्त अलक्वार है।। ४७ ।। सम्भावना अलद्वार यह है-किसी एक कार्य की सिद्धि के लिए 'यदि ऐसा हो तो ऐसा दो' ऐसी कल्पना की जावें तो सम्भावना अलद्वार होता है। 'सित्तम्०' यह पूर्ण श्लोक इसका उदाहरण है। स्फटिक मणि के कलश में रखने से सफेद जल से सींचा गया मौकिक यदि श्वेत लता को पंदा करें और --- - उसमें श्चेत पुप्प आरवें तो हे राजन् 1 वे श्रांपके यश के बरार होवे। श्र्र्रथात् आपके यश के समान श्वेत संसार में कोई अन्य पदार्थ है ही नहीं। फविलोग यश का रंग श्वेत वतलाते हैं। यहां इसका साम्य वतलाने के लिये कवि ने कल्पना की कि श्वेत जल से मोती को सींचा जावे और फिर श्वेत रंग की बोल पैदा होवें पुनः टस लता के श्वेत पुप्प होषे तो आपके यश की तुलना होषें। अतः उक अलंकार हैं॥४८-४८ ३॥ प्रहर्षण अलद्वार यह है-परिध्रम के बिना वाञ्छित शर्थ से अ्रधिक की प्राप्ति होने पर ग्रहर्पण अलद्धार होता है॥ ४९ ।
Page 164
मनूस 1 सस्कृत हहन्दा व्याख्यादयोपेत। १२१
इप्यमाणविरुद्धार्थसम्प्रातिस्तु विधादनम् ॥।५०॥ दीपमुद्दयोतयेद्यानत्तावनिर्वाण एव स। नियादिभिरनेरुस्य तुल्यता तुल्ययोगिता। ५१॥ महयंगमुदाइरति-दीपमिति। यावत् यावत् कालम। दीप प्रदीपम्। पुरुष उद्योतयेस्पका शयेत् तावरकाल रवि सूर्य। अम्युदित प्रकाशमित। अग्र दीपप क शेचछो पुरुपस्य दोपपकाशाविकसूयंत्र काशलाभवर्गनेन वाञ्दिताद्धिक्मासे प्रह पंगालद्कार। विपादनालक्वार सक्षयति-इप्यमाणेति। हप्यतेऽसाविध्यमाण पद्ा थंसतरमात् विरद्वार्थस्यासमीहितस्य सम्पास्तित्त् विवादनमलङ्कार। समीहिताद्वि
विपादनालङ्टारमुद्दाहरति-दीपमिति। यावरपुरूपो दीप प्रदीप मुदोतयेदुद्वोपये तावस दीप । निर्वाग एूव गत पुव। अ्न्न दी पोद् ध्योत कस्य दीप निर्वाण रूपविर द्वार्थमा सेर्विषादनालद्गार। तुक्ययोगिता व्याचष्े-कियादिभिरिति। तुक्या योगितान्वयो यस्या सा तुल्ययोगिता। अनेकस्य पस्तुतसयाप्स्तुतस्य वा किषदिभि क्रियया गुणेन वा तल्यता साम्य तुक्ययोगितारद्वार। प्रम्तुतमस्तुतयो अप्नस्तुताप्रस्तुन योबो करियया गुणेन वा तौल्ये मकष्ययोगितालङ्कार। दीप के तु प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्ेक प्रहर्षणका उदाहरण यह है-पुरुम दोपक जलना चाहता हो या कि सूर्य का प्रकाश पैलगया। यहाँ दीपर के प्रकाश की चाहनेवाले पुरुष ने दीपक से अधिक सूर्य के प्रकाश को प्राप्त किया। अत प्रदर्पण अदद्वार है। विवादन अलद्वार कहते हैं॥। ५० ॥। विपादन का उदाहरण देखिए-पुरुष दीपक की वर्तिका (वत्ती) को अधिर प्रकाश के लिय ऊँची करना चाहता हो था कि दीपक शान्त हो गया। यहाँ वाञ्छित बात के विरुद्ध कार्य होने से विपादन अलक्धार है। तुल्योगिता का लभण यह है-जिसका वर्णन किया जावे उसे प्रस्तुत कहते हैं और इसके विरुद्ध पदार्थ को अप्रस्तुत कहते हैं। जहाँ अनेक प्रस्तुत पदार्थों का वा अ्रनेक अप्स्तुत पदार्यों का एक किया के या गुण के साथ तुल्यता ( समानता) की जावे महा तुन्ययोगिता हाती है। दीपक में प्रस्तुत और अप्रस्तुत इन दोनों का एक धर्म के साथ सम्बध होता है। यहां तो प्रस्तुत का प्रस्तुत के साथ और अप्रस्तुत का अश्स्तुत के साथ साम्य होता है, यह इन दोनों में भेद जानना चाहिये। इस प्रकार प्रस्तुत तुल्ययोगिता और अप्रस्तुततुश्ययोगिता ये दो तुल्ययोगिता के भेद
Page 165
चन्द्रालोक: [पध्चमो
सक्कचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवद्नाति च।
प्रस्तुताप्रस्तुतानां च तुल्यत्वे दीपकं मतम्। धर्मसस्वन्धो भवति सघ नत्रेति भेद:।एवं वप्रस्तुततृत्ययोगिता, अमस्तुततुल्य योगितेति द्विविधा तुत्ययोगिता। सरस्वतीकृण्ठाभरणे तु हिताहित चिपय कसमान वृत्तिकत्वं तुल्ययोगितात्वसुक्तम्। काव्यादर्से चोटकृष्टगुणवज्नसह श्रत्त्य प्रत्तिपादकां तुल्योगितात्वसुक्तमिति ततेव कुवलयानन्दे चोदाहरणानि हश्यानि॥५१॥ प्रस्तुततुश्ययोगितामुदाहरति-सक्चन्तीति। प्राच्या भवः प्राचीनः स चासा चचलश्रेति प्राचीनाचल उदयाचलः, तत्य चूढानरं शिखरं चुन्वतीति तादश विन्बं मण्डलं चत्य तत्मिन् सुधाकरे चन्द्रे सति सरोजानि कमलानि स्वमीरयन्तीति स्वैरिण्यो व्यभिचाविण्यस्तासां वदनानि मुखानि च संकुचन्ति निमीलन्ति। स्वे र जीनां चन्द्रप्रकाशे गामनाभावात् सक्षेच हति भावः। अत्र चन्द्रोदये वर्णनीये प्रस्तु-
दीपकं लक्यति-प्रस्तुतेति। प्रस्तुता वर्णनीया अप्रस्तुता अवर्णनीवाक्चेति प्रम्प ताप्रस्तुतानां प्रकृताप्नकृतानां पदार्थानां गुणेन कियया चतुक्यत्वे साभ्ये दीपकं मत. मिष््नू। प्रकृतधर्म: प्रसद्गादपकृतमपि दीपयति प्रकाशयतीति दीपकमू। यद्वा दीप होते हैं। सरस्वतीकण्ठाभरण में तो शत्ु और मिन्र में श्लेपमर्यादा से एकता वतलाने को तुल्ययोगिता कहा है। अधिक गुणवान पुरुषों के सदृश बतलाने पर तुल्ययोगिता होती है यह काव्यादर्श में कहा है। इनके उदाहरण कृवलयानन्द में भी देखिए॥। ५१ ॥ प्रस्तुततुल्ययोगिता का उदाहरण यह है-चन्द्रमा के पूर्व दिशा में उदित होने पर कमल और स्वच्छन्द स्रियों के मुख संकुचित हो गये। चन्द्रोदय होने पर कमल तो संकुचित होते ही है, उजाला होने के कारण अरन्धकार में जाने वाली व्यभिचारिणी स्तिियों का भी जाना-आाना रुक जाता है अतः उनके भी मुख सदूचित हो गये। यहां चन्द्रोदय के वर्णन करने में कमलसक्वीच और स्वैरिणीमुखों का उदासीनता ये दोनों ही वर्णनीय (प्रस्तुत) है और इन दोनों की संकोचरूप एक क्रिया के साथ तुल्यता बतलाई गई है। तः यहां तुल्ययोगिता अलद्वार है॥५२॥ दीपक अलद्दार का स्वरूप यह है-जहां प्राकरिक और प्र्प्ाकरणिक पढ़ार्थो का किया वा गुण से साम्य बतलाया जाव यहां दीपक अलद्वार होता है। प्रकृत पदार्थ के घर्म जहां अपकृत पदार्थ को भी प्रकाशित करे यहां दीपक होता है।
Page 166
मयूख ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः ।
मेधां वुधः सुधामिन्दुर्विभर्ति वसुधां भवान् ॥ ५३ ॥ आवृत्ते दीपरुपदे भवेदावृत्तिदीपकम्।
इच दीपकम्। 'संज्ञायाँ कन्' इतीवार्थ कन्प्रश्ययः। यथा पासादार्थमारोपितो दीपो
प्रस्तुनाप्स्तुतनिष्ठसाधारणधमंकथनत्व दीपकत्वम्। उदाहरति-मेघामिति। बुधः पण्डितो मेर्घां मतिम्। इन्दुश्रनद्रः सुधां पीयूषम्। भवान् नृप । वर्णनीय इति भाव:। वसुर्धा वसुन्धराम्। विभर्ति घच्ते। अत्र राजा प्रस्तुतः, वर्णनीयश्वात्। सुध इन्दुश्षाप्रकृती, वर्णनाविषयरवाद्। धारणरूपक्रिया हि दीपवन्मध्ये स्थिता प्रकृता. प्रकृतपदार्थदवयसग्नद्वेति दीपकालक्ारा। तु्ययोगितारयां प्रस्तुसप्स्तुतयोरप्रस्तुता प्रस्तुतयोर्वा धर्मक्य भवति, अततु प्रस्तुतामस्तुतयोरिति भेद:।५३॥ आातृतिदीपक प्याचट्टे-आवृत्त इति।दोपकस्थानीये पदेश्ये उभयरुपे वाऽतृते पौन:पुन्ये सत्यावृत्तिद्वीपकं भवति। पद्यते ज्ञायतेरर्यो येनेति कर्मव्युत्पश्या पद् शन्देनार्थस्यापि ग्रहण भवति। पतेन पदावृत्तिदीपकमर्यावृत्तिदीपरकं पदार्थोभया चृत्तिदीपकं चेति प्रयो भेदा दीपकालङ्कारस्य भवन्ति । यथोक द्ण्डिना- अर्थावृत्ति: पदावृत्तिरुमयावृत्तिरि्यपि। दीपकस्थानमेवेष्सलट्टारत्रयं यथा।। इति। (२ परि० १ क्रो०)
अथवा जैसे अपने गृहमें रखे हुए दीपक से बाहर भी प्रकाश हो जाता है, उसी प्रकार यह अलद्वार अप्रकृत अर्थको भी प्रकाशित करता है। अ्त एव इसकी दीपक संज्ञा मानी गई है। 'संझाया कन्' इस सूझ् से यहां कन प्रत्यय हुआ है। उशाहरण यह है-विद्वान् पुरुष वुद्धि को तथा चन्द्रमा अमृत को जिस तरह धारण करता है, उसी तरह हे राजन्। आप पृथ्वी को धारण करते हैं। यहा राजा का चर्ण्न प्रस्तुत है। दुध और चन्द्रमा का वर्णन अप्रस्तुत है। धारण रूप क्रिया दीपक के समान प्रकृत वा अ्रप्रकृत इन दोनों पदार्थों से सम्बन्ध रखती है अ्र्पत दोपक अलद्कार है। तुल्ययोगिता में अनेक प्रस्तुतों का या अ्र्प्रनेक श्र्रप्रस्तुतों का समान क्रिया से सम्बन्ध रहता है और यशा एक प्रस्तुत और दूसरे अभस्तुत का कियादिसाम्य बतलाया जाता है। अत ये दोनों अलद्कार मिन्न है।। ५३ । आतृत्तिदीपक यह है-जहां दीपक पद (गुण वा क्रियावाचक) वा अर् की आपृत्ति की गई हो वहां आवृत्तिदीपक हता है। पदावृतिदीपक, अर्ावृति- दीघक और पदार्थोभयावृत्तिदीपक ये आवृत्तिदोपक के तीन भेद होते हैं। उदा-
Page 167
चन्द्रालाक [ प्चमो दीप्त्यान्निर्भाति भातीन्टुः कान्त्या भाति रविस्त्विषा॥५४।। वाक्ययोरर्थसामान्ये प्रतिवम्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूर्य: शूरध्ापेन रांजते ॥५५॥ त्रिविधं दीपकमुदाहरति-दीप्त्येति। अगिर्वहिः। दीपया प्रकाशेन भाति शो भते। इन्दुश्वन्द्रः कान्यया भाति। रविः सूर्यश्च त्विया भाति। अत्र भातीति पदस्य तदर्थस्य चावृत्तिर्बिद्यते। पदार्थावृत्तिरुपत्वादुभयावृत्तिरपि। तेनाव्ावृत्तिदीपकमल कारः। अत्राग्निः प्रस्तुनः। चन्द्रसूर्यो चाप्रस्तुती। एतयोरेकक्रियाधर्मसम्बन्धे दीप. कम्। काव्यप्नकाशे तु मालादीपकमपि स्वीकृतस्। यदा पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमु. त्तरमुपक्रियते तदा मालादीपकं भवतीति ॥५४ ॥ प्रतिवस्तूपमां लक्षयति-वाक्ययोरिति। वाक्ययोर्द्वयोरर्थयोः सामान्ये सादृय्ये प्रतिचस्तूपमालंकृनिर्मता। प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा साधारणो धर्मी यस्यां सा प्रतिवस्तूपमा। उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये व साधारणधर्मस्य पृथकपदेनोक्ताविय· मिति भावः। वस्तुग्रतिवस्तुभावापन्नयोर्वाक्ययोर्यत्रपम्यं गम्यं भवति तन्नेयमिति यावत्। एकस्यार्थस्य शब्दद्दयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवत्तुभावः। वाक्यदवयनिष्ठसाधार णधर्मार्थत्वं प्रतिवस्तूपमात्वम्। उदाहरति-तापेनेति। सूर्यस्तापेन तेजसा भ्राजते शोभते। शूशश्र चापेन धनुषा राजते शोभते। अर्थसाभ्ये वाक्यद्वयनिष्ठशोभन हरण देखिए-अ्रग्नि ज्वाला से, चन्द्रमा और सूर्य कान्ति से शोभित होता है। 'भाति' (शोभित होता है) किया की वा इसके अर्थ की आवृत्ति की गई है, अतः आवृत्तिदोपक अलक्कार है। यहां अ्र्प्रग्निवर्णन प्रस्तृत है। चन्द्र औरर सूर्यं का वर्णन थ्रप्रस्तुत है। इन सबका एक किया के साथ सम्बन्ध होने से दीपरु हो जाता है। काव्यप्रकाश में मालादीपक भी माना है। पूर्व-पूर्व के पदार्थों से जहां आगे (उत्तर) के पदार्थों का सम्बन्ध हो, वहाँ मालादीपक माना गया है।। ५४॥ प्रतियस्तूपमा का स्वरूप यह है-उपमान और उपमेय वाक्यों का समान धर्थ होने पर प्रतिवस्तूपमा होती है। प्रतिवस्तु (प्रत्येकवाक्यार्थ) में साधारण धर्म की सत्ता होना इस अलद्वार का यौगिक अर्थ है। अर्थात् दोनों वाक्यों में साधारण धर्म का पृथक १ पदों से प्रयोग होना चाहिये। एक श्रपरथथ को दो प्रकार के शब्दों से कहने पर वस्तु-प्रतिवस्तुभाव होता है और यह इस अलकवार में प्रधान रहता है। दोनों वाक्यों का सादृश्य यहां श्रर्थ से जाना जाता है। 'ता- पेन०' इसका उदाहरण है। सूर्य अपने तेज से और वीर अपने धनुपसे शोभित
Page 168
मयूस ] सस्कृत हिन्दी व्याखयाद्वयोपेत।
चेद्विम्नप्रतिविम्धत्वं दष्टान्तस्तदलड्कृतिः। स्थान्मल्लपतिमल्लत्वे संग्रामोद्दामहुंकृतिः॥५६॥ धमंबोधकपदुश्य भिन्नपद्ोपादानातमरतिवस्तूपमा। साम्य च गम्यम्॥। ५२॥ रष्टान्त लच्ष्यति-चेदिति । चेद यदि वाक्यार्थयोर्विम्बश्च अतिविम्बश्रेति विम्शप्नतिबिग्धी सयोर्भावो विम्वप्रतिविम्वरनम् । 'वी गतिव्याततिप्रजनकान्त्य- सनखादनेपु' इति धातो 'उत्वादयश्च' (४९५) इस्यीणादिकाटसूदादु वस्षु- मागमद्ठस्व्वर्वे विम्वशब्दसिद्धि । यथा दर्पणे बिम्ववस्पतिधिम्वो दश्यते तथेवेकवा- क्यवद्परवाक्य यम्र तत्तदा दष्टान्तोऽलडकृतिर्दष्ान्तालद्वारो भनति। यथा मझ- प्रतिमज्जर्वे सर्येव सम्रामे युधि उद्दाग्नयुश्कटा हुङ्कतिगं्जना स्थात्तथेव विश्बमति- बिश्वत्व एव दष्टान्तालङ्कारो भवति। दृष्टोउन्तो निश्चय यस्मिन्स रष्टान्तः।
योस्युपमानोपमेवधमयो परस्परसाइश्याद्िलयो पृथगुपादान विम्वप्रतिबिम्ब- भाव इश्युक्तमप्पय्यदीमित । 'अस्य चालङ्टरत्य प्रतिवस्तूपमया भेदकमेतदेव यत्तस्यां धर्मो न प्रतिबिग्वितो भरवति। किन्तु शुद्धसामान्यातमनैव स्थित।६६ त प्रतिबिम्वितो जायते'इत्याहू रसगङ्गाघरकासा। न चात्रोपमा यथेवादिसब्दा- भावात्। नाप्यर्थान्तरन्यास।सामान्यविशेषभावाभावात्।न च्व निदुशना। तन साधारणधर्मानुपन्यासात् वाक्यार्थेयो सापेहतवाच्य। अ्म्न सु साधारणघर्मस्या व्युपादान वाक्यार्थयो स्वस्वार्थे निरपेष्दख्व च। उदाहरणमप्येतदेव पद्यम्। मह- होता है। यहा दोनों वाक्यों का समान अर्थ है। शोभनरूप सामान्य धर्म 'माजते, राजते' शब्दों द्वारा पृथक २ किया गया है अत प्रतिवस्तूपमा अलद्कार है ।।/५1] दृशत का लक्षण यह है-उपमान और उपमेय वाक्यों के विम्ब प्रतिबिम्ब- भाव को टष्टान्त अलद्कार कदा है, जैसे दर्पण में पुरुष का प्रतिबिम्ब दीखता है, वैसे ही एक वाक्य के समान दूसरा वाक्य होने पर दष्टान्त होता है। यथा दो योद्धाओं के होने पर ही सग्राम में गर्जना होती है, वैसे हो बिम्ब प्रतिबिम्बभाव होने पर अलद्गार हो जाता है। आपस में मिन्न भी सादश्य के कारण अभिन्न से प्रनीत होने वाले उपमान और उपमेय के साधारण धर्मों के पृथरु १ प्रयोग को बिम्ब प्रतिबिम्बभाव कहते हैं। यहा साधारणधर्म का पृथक २ पदों से प्रयोग नहीं होता, किन्तु बिम्बनप्रतिबिम्ब भाव हो रहता है। अद प्रतिवस्तूप्मा नहीं हो सक्ती। यथा, इव आदि शब्दों के न रहने से यहा उपमा नहीं हो सकती। सामान्यविशेपभाव नहीं होने से अर्थान्तरन्यास भी नहीं है। निदरशन में साधारणघर्मका प्रयोग नहीं होता और दोनों वाक्यार्थ आपसमें सम्बद्ध रहते हैं।
Page 169
१३६ चन्द्रालोक: {पन्मो
दष्टान्तश्चेज्धचन्मूर्तिस्तन्मृष्टा दैवदुर्लिंपि:। जाता चेत्माकू प्रभा भानोस्तर्हि याता विभावरी ॥ ५७॥ वाक्यार्थयो: सटशयोरैक्यारोपो निदर्शना। प्रतिमलर्वे यथा संग्रामोहामहुंकुतिस्तथैव निम्चप्रतिविम्वत्वे दृष्टान्तालंकृतिरि
दृष्टान्तालद्वारः॥ ५६॥
भगवन्तं प्रति भक्तोक्तिः । हे भगवन् ! चेद् यदि भवन्मूर्तिरन्तहृंदये दृष्टा चिलो- किता तत्तदा देवस्य दुर्लिपिर्टुर्भाग्यलिपिः। मृष्टा नष्टा। तव दर्शनेन दुर्भागयं नश्यतीति. भावः। प्राक प्राच्यां चेदू यदि भानो: सुर्यस्य। प्रभा दीप्िर्जातोषप नना। तहिं विभावरी रात्रिर्याता गता। सति सूर्यप्रकाशे रात्रिर्नश्यतीति भावः। अन्न विम्वप्रतिविम्वभावाद दष्टान्तालह्वारः। नात्र प्रतिवस्तृपमावरसाधारणधर्मस्य भिन्नपदोपादानम्। किन्तु साधारणधर्मन्य विम्नप्रतिविम्वभावत्वमिति दष्टान्तः। निदर्शनां व्याचष्टे-वाक्यार्थयोरिति। सदशयोः समानयोर्वक्यार्थयोरेंक्यारोप एकतारोपो निदर्शनाहशेऽलद्वारः। निश्चित्य दर्शन सादृश्यप्रकटनं निर्द्शना। दृशे. पर्यन्तात् स्नियां भावे युच्प्रत्ययः। अनुपपद्यमानो वाक्यार्धयो: सम्बन्धो यत्रौपम्प- बोधकः सन् पर्यवस्यति तत्र निदर्शना। साधारणधर्मानुपन्यासाट्वाक्थार्थयो: सापे अतः यहां निदर्शना भी नहीं हो सकती। दषान्त का उदाहरण इसी छोक में देखिये। मल्ल-प्रतिमल्लत्व और विम्वप्रतिविम्वत्व दष्टान्त और हुंकृति शब्द का आरपस में विम्ब-प्रतिबिम्बभाव होने से दषान्त अलक्वार होता है॥ ५६ ॥ दष्टान्त का द्वितीय उदाहरण यह है-पहिले के उदाहरण में दृष्ान्त औ्रर हुंकृति शब्दों का लिद्रभेद होने से चिम्ब-प्रतिविम्ब भाव स्पष्ट नहीं प्रतीत होता अतः यह दूमरा उदादरण दिया गया है-किसी भक्त का कथन है कि हे भगवन्! ्र्रन्त:करण में आर्प्रापकी मूर्ति के साक्षात्कार से सब दुष्कृत नष्ट हो जाते हैं। जैमे पूर्व दिशा में सूर्य की कान्ति फैलने से रात्रि का विनाश हो जाता है। यहां उपमान और उपमेय वाक्यों का बिम्ब-प्रतिविम्बभाव होने से दषान्त होता है॥४७॥ निदर्शना का स्वरूप यह है-विभिन्न दो वाक्यों में सादृश्य के कारण एकता के आरोप को निदर्शना कहते हैं। निश्यरूप से सादृश्य प्रकट करना निदर्शना का यौगिक अर्थ है। दोनों वाक्यों के साकादक्ष होने से तथा अधारण धर्म का प्रयोग न होने से दश्न्त अलद्वार में इसका अन्तर्भाव नहीं होता।
Page 170
मयूख 1 सस्कृत हन्दी व्याख्याद्वयापेत. । १३७
या दातु· सौम्यता सेथं सुधांशोरकलड्कता॥५८॥ व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययो सर्वाञ् न हष्टान्तेऽन्तर्माच। उदाइरति-या दातुरिति। या दातुवंदान्यस्य सौ- ्यता सेय सुर्धाशोश्नद्वश्याकलडतृता कलडशून्यता। क्षत दाृपुरुपसौं्थर- शयोपमेयवाक यार्थस्य चन्द्रश्याकलपृरवरयोपमानवावयस्य व यत्तवदृव्दाम्या मैक्या रोपापिदर्शनालद्वार । इय निदर्शना सदर्था, असदर्पति द्विविधा। पुनश्च वाषयगा, अनेकवाक्यगा, पदार्थगा, मालारूपेति मिलिरवाउट्टया। उदाहरणान्यन्यत्र दश्या नि। पदार्थंत्रृत्तिनिदर्शना स्वन्न ललितोपमा (५म० १५ छो०) उनतर्भूना। किञ्निस्किया विशिष्टस्य कशयचित् स्वकिययैव यथार्थी योध्यते तत्रापरा निद्शना मता। यथा- 'उद्यप्ेव सविता पद्मष्वर्षयति श्रियम्। विभावयन्समृदीना फळ सुहृदनुमह' इति। अन सविता स्वोदयसमय एव पद्मेपु लद्चमीमादधान रवया पसलदयाधान. क्रियया परानमति समृदीना फल सुहृदनुमह पचेति शेयस्करमर्थ बोधयतीत्यपरा
उपतिरेक निरूपयति-वप्रतिरेक इति। चेदू यदि। उपमानोपमेययो प्रकताम कृतयो । विशेषो वलवृण्य स्यात्तदा व्यतिरेकोडलद्वारो भवति। ध्यतिरेकशव्द्रो भावधनन्त। उपमानापेदयोपमेवस्याधिकये नयूनतवे वा व्यतिरेक इति भाव। उदाहरण यह है-जैसे दाक्षा की सौम्यता है, वैसे ही चन्द्रमा में निष्कलक्कता है। यहाँ दोनों वाक्यों में यत्-तत् शब्दों से एकता बतलायी गई है। अत नि दर्शना अलद्वार है। सदर्था और असदर्या ये दो भेद निदर्शना के हैं। पुन वाकयगा, अनेकवाकयगा, पदार्थगा, मालारपा ये चार २ भेद और होते हैं। पदार्थगा निदर्शनाको यहाँ (५ म० १५ शोक) ललितोपमा कहा है। किसी किया से ही जहाँ अन्य अर्थका ज्ञान हो उसे भी वुवल्यानन्द में निदर्शना कहा है। पुरुष की सम्पत्ति का उपभोग बन्धुजन करैं, इस बातको प्रकट करता हुआ सूर्य उदय होते हो पत्ों की शोभा बढाता है। यहाँ सूर्य की उदयरूप किया द्वारा वन्धुजनों के उपभोगाई सम्पत्ि को बतला देने से निदर्शना है॥४८॥ व्यतिरेक का लक्षण यह है-जहो उपमान की अपेक्षा उपमेय में अधिकता या न्यूनता बतलाई जावे, वहा व्यतिरेक अलद्कार होता है। 'शेका' इत्यादि शोक इसका उदाहरण है। सजन पर्वत के समान उनत (बडे व ऊँचे) हैं,
Page 171
६३= चन्द्रालोक: [परमो
शैला इशेन्नताः सन्तः किं तु प्रकृतिकोमलाः ॥५९॥ सहोकि: सहभावश्ेद्वासते जनरख्ञनः । उदाहरति-शैला इति। सन्तः सजनाः। शेला इव पर्वता इब। उसता टरकर्ष माप्ताः, ऊच्च गताक्ष किन्तु प्रकृतया स्वभावेन कोमलाः सुकुमारा: सन्ति। वत शैलसजनयोः औसत्यसान्येऽपि सजनाना कोमलतेनाधिक्ष्यप्रतिपादनादु व्यति रेको भवति। व्यतिरेकभेदाः साहित्यदर्पणे यथा-उपमेयस्याधिक्ये उपमानस्य न्यूनस्े चोके एको भेद:। आविक्यनिमित्तमाधत्य, न्यूनरवनिमित्तमावस्य, टम योक्षानुक्तो व्रय इति पूर्वमहिताश्वरवारो भेदाः। पते च प्रत्येकं साभ्ये शाब्दे स्षार्यें महित्ते चेति दादशा। रलेपालेपान्यां पतु विशतिभेदा उपमेयस्योपमानादाघिनये टक्ताः। पुनरुपमेयत्योपमानान््यूनतायामपि चतु विशतिभेदा भवन्तीति सर्वसक्धलने नषवावारिंशुद् भेदा भवन्ति ॥ ५९॥ सहोकि प्रदर्शयति-सहोकिरिति। चेद यदि। जनरख्षनो लोकमनोहारी। सह भाव: साहित्यं भासते प्रकाशते तदा सहोक्तिरलक्वारः। सहभावस्योक्ति: सहो. किः। 'सह युक्तेऽपवाने' (३१९) इति पाणिनिसृत्रेण चत्र सहार्थे तृतीया भवति तन्नायमलक्वारो भवति न तु 'शाशिना व निशा निशया च शशी' इर्यादी 'हेतौ' (२३२३) इति पाणिनीयसूद्रेग द्वेत्वर्थतृनीयास्थले। अयमाशय :- चथा 'पुत्रेण सहागतः पिता' इत्यत्र तृतीयान्तस्य विशेषणतया गुणरम, प्रद. किन्तु पर्वत की तरह कठिन नहीं हैं। शर्ात् सज्न कोमल स्वभाव के होते हैं। यहाँ सजनरूप उपनेय में पर्वतरूप उपमान से कोमलता अधिक यतलाई गई है, अतः व्यतिरेक अलद्धार है। साहित्यदर्पण में व्यतिरेक के भदतालीस भेद लिसे हैं। उपमेय की अरधिकता औ्रौर उपमान की न्यूनता में एक भेद होता है। एक भेद यह और आविक्यमात्र की न्यूनत्वमात् की और इन दोनों की अ्र्द्ुक्ति के तीन भेद मित कर कुल चार भेढ हुए। इनमें साहर्य कहीं तो शब्द द्वारा, कहीं खर्थ द्वारा और कहीं आपेक्ष से जाना जाता है अतः बारह भेंद हुए। ये बारह भेढ श्रेष वा श्ेपभाव के कारण चौबीस भेद हो जाते हैं। ये चौबीस भेड़ उपमेय की उपमान से अधिकता के कारण होते हैं। इसी प्रकार उसमान से उपमेय की न्यूनता के चौबीस भेद होते हैं। इस प्रकार कुल अद्टतालीस भेद होते हैं॥ ५९॥ सहोकि का स्वरूप यह है- मनोहररप से जदां दो पदार्थों का सद्दमाव (साय) बतलाया जायें वहां सदाकि होती है। 'मह्युकतेऽप्रयाने' इस पाणि- नींय सूत्र से 'पुत्रेण सहागतः पिता' पुत्र के खाथ पिता आया इत्यादि वाक्यों में
Page 172
मयूख] सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १३६
दिगन्तमगमदयस्य कीर्ति प्रत्यर्थिमि सह ॥ ६० ॥ चिनोक्तिश्चेद्विना किश्चित्पस्तुतं दीनमुच्यते। विद्या ह्द्यापि सावदा बिना विनयसंपदम् ॥ ६१॥ गन्तस्य विशेष्य तया प्रधानत्व ततथैककालिकुक्रियाद्यन्वय, तददलक्वारस्थलेऽपि पप्रधानभावावच्छिन्नयो शब्दार्थमर्यादयाएकधर्मसम्बनधो विज्ञेय। हुचरव चाल हरसामान्यलक्षण पाप्तमन्नारत्येवेति 'पुनेण सहागत पिता' इत्यत् नालङ्वारपस- । उदाहरति-दिगन्तमिति। सस्य राज् कीर्ति प्रत्य्थिभि सदद वैरिभि उह दिगन्तमगमजगाम। पत्वो मयात्पलायिता दिगन्त यावत्। तेनास्य की्ति- पि 'अयमीहशो सली' इत्यादिका दिगन्त पेति भाव। अब्र कीर्तिशब्डस्य सथमान्वतया प्राधान्यम्, तृतीयान्ततया प्रश्यर्थिपदस्य गुणश्म्। एतयोरेककालि कदिग-तगमनरूप क्रियान्वयितया सहभावात् सहोकि । सहशब्दप्रयोगाभावऽवि हार्थवितसार्या सद्ोकिर्भंवरति॥ ६ ॥ विनोचिमाह-बिनोकिरिति। चेदू यदि पिविद्विनान्तरेण प्रस्तुत प्रकृत दीन सूनमुच्यते तदा विनोकि । विनाभावस्य (विनाशव्दाथस्य) उत्तिरविनोकि। नन्नाषि विनाशनद्दार्थ एव विवचितस्तेन नञुनिर् विभन्तरणऋततेरदवित विकलेश्य।दि योगेऽ्ययमेवालद्वारी भवति। अत एूव 'निरर्थक जन्म गव नलिन्या यया न ए तुहिनाशुबिम्वम' हत्यार विनोिरेव। विद्येत्युदाहरणम्-हृद्यापि मनोहरापि जा विय्या विनयसम्पद विनय बिना। सवधा निन्या। 'विद्या दद्दाति विनयम्' नहा तृतीया होती है वहा यह अलकार होता है। किन्तु जही सह अर्थ के शब्द का प्रयोग चमरकार से पूर्ण हो वहा ही सदोकि होती है। अतएव उक्त वार्य ( पुनेष सहागत पिता) में चमत्वार न होने से ही यह अलकार नही है। 'दिगन्तमू०' इसका उदाहरण है। राजा की वीति शनुओं के साथ चारों दिशा ओं के अन्त तक पहुँच गई। अर्थात् शत्रुओं के दिगन्त तक भाग जाने से राजा की कीति भी व्याप् हो गई। यहां शनु और कीर्ति का साथ २ दिगन्त गमन के वर्णन से सद्ोक्ति अलकार होता है। ६० ॥ विनोकि या लक्षण यह है-जहा वर्णनीय पदार्थ में किसी वस्तु के विना न्यूनता की प्रतीति होवे वहा विनोकि अलवार होता है। इस अलकार में विना- येक शब्द की भी सत्ता होती है। अतए्न 'जिसने चन्द्रविम्ब नहीं देखा उस फमुदिनी का जन्म व्यर्थ दो गया' इस स्थान पर विनाशब्द के न रहने पर भो विनोकि दे। 'विद्या हुदा' यह उदाहरण है। सुन्दर भी विद्या विनय के चिना
Page 173
१४० चन्द्रालोक: [पथ्मो
समासोक्ति: परिस्फर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत्। अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्वति चन्द्रमाः ॥ ६२ ॥ इत्युक्क््वात्। अत्र वर्णनीयाया विद्याया चिनयं विना हीनत्वप्रतिपादनाद् विनोि:। एयं फचिद्विनाशव्देन शोभनत्वप्रतिपादनेऽपि भवति। यथा 'बिना खलैर्विभा र्येपा राजेन्द्र भवतः सभा' इति कुवलयानन्दे ॥ ६१ ॥ समासोकि निरुप्यति-समासोकिरिति। चेदु यदि प्रस्तुते प्रकृते। अग्नस्तुन स्थापकृतस्य परिस्फृर्तिः प्रतीतिस्तदा समासोकिरलद्वारो भवति। समासेन संभ पेणोक्तिरित्यन्वर्थयं संज्ञा। प्रस्तुतवृत्तान्ते यत्र कार्यसाग्येन, लिङ्गसाम्येन, विशेषण साम्येनाप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः क्रियते तत्र समामोकिः। उदाहरति-अयमिति। रक्ो रक्तवर्ण: अयमसी। चन्द्रमा: शशी। ऐन्द्रीमुखं प्राचीमुखं चुम्यति स्पृशति। उद्देतीति भावः। इति त्वं पश्य विलोकय। अत्र चन्द्रगतपुंस्तवेन, ऐन्द्रीगतस्रीरचेन रकत्व का मुकत्वरूप ल्रिष्ट विशेषणम हिन्नाऽप्रस्तुतनायकवृत्तान्तः प्रतीयते। कश्रिनाय कोडनुरकतः सन् परकामिनीमुखं चुम्यतीत्यप्रस्तुतव्यवहार प्रतीतिः प्रस्तुतवर्णनेन परि स्फुरतीति समासोक्तिः। अयं साररांश :- अस्मिन्नलक्वारे हि प्रस्तुतार्थामिधास्यया वृत्या प्रतीयते। विशेपणकार्यलिम्वादिसाम्येन चाप्रस्तुतवृत्तान्तोऽपि व्यक्षनया बो. निन्दित हा है। यहां विद्या में विनय के विना न्यूनता बतलाने से विनोकि श- द्वार है। बिना शब्द से सुन्दग्ता बतलाने पर भी विनोकि होती है। जैसे कुच- लयानन्द में कद्ा है कि हे राजन ! दुषों से रहित यह आपकी सभा शोभित हो रही है। इत्यादि ॥ ६१ ॥ समासोकि यह है-प्रस्तुत वृत्तान्त से अरप्रस्तुत वृत्त की प्रतीति होने पर यह अलंकार माना गया है। समास (संक्षेप) से कहना इसका यौगिक श्र्थ है। जहां भावार्थ यह हुआ कि कार्य, लिग् और विशेषण के साम्य से प्रस्तुत वर्णन में किसी दूसरे (श्रप्रस्तुत) का वर्णन मालूम पड़े वहां यह अरलंकार होता है। 'अ्रयम्०' इत्यादि स्लोक इसका उदाहरण है। यह रक्तवर्ण (लाल) चन्द्र मा पूर्व दिशा के मुख का चुम्बन करता है अर्थात पूर्व में उदित होता है यह तुम देखो। यहां प्रस्तुत चन्द्रोदय के वर्णन से किसी नायक-नायिका के व्यवदार की प्रतीति होती है। चन्द्र शब्द की पुँछिदता और ऐन्द्री शब्द की सत्रीलिषता तथा रक्त शब्द के कामुक वा लालवर्णरूपी दो अर्थ इसमें कारण होते हैं। कामुक पुरुप प्रेम से पर-नायिका के मुख को चूमता है इस अप्रस्तुतव्यवद्दार की प्रतीति दे समासोकि है। सारांश यह हुआ कि इस अलंकार में प्रस्तुत अर्थ की प्रतीति
Page 174
मयूख ] सस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेत'। १४१
नुपपभरवात्। एव चात्र व्यम्रयार्थसप्वेऽपि न र्वनित्व्यपदेश व्यङ्थार्थरय साध्या इरवात्। अतोऽपरादरूप गुणीभूनव्यक्रममेवेदम। कुक्लयानन्देऽपि प्रशतुतेऽप्रातुत व्यवदार समारोपश्रारताहैतुरियुकतम्। सर्पयेव प्रस्तुतानन्वयिनोऽथस्थ कविसरम्म तो चरखायोगात्। रसगङ्गाघरे तु दयोरभेदाशमात्रप्रतीति स्वरीकृता। यथोततम् 'मम वभेदाशमात्र इति स्फुट एव विशेष। तम्मादप्रटृतामिन्नतया व्यवसित प्रकृतव्य बहार स्वविशेष्ये तद्विशोष्यामिन्नतयावस्थिते भासते, तव्रापकृतार्थ उपरकारकतया गुण इति प्रकार एव रमणीय'इति। रूपके दि प्रकृतस्य रूपमप्कृतार्थ आच्छा शयनि। अम्नतु स प्रकृतार्थमुपरकरोति। नच श्लेपे उपमाध्वनी चान्तर्भाच। तयो वेशेष्यस्यापि शिलष्टरवात्। न चात्ाप्रस्तुतपर्शसा। तत्र प्रस्सुतार्थस्य गम्यमान- जात्। अथ्र समासोकिमेदा-कार्यसाभ्ये, लिद्गसाभ्ये, छिएविशेषणसाभ्ये, अक्षिष्टवि रोषज साभ्ये, च समासोकिरिति चतुर्घा। उपमागर्भा, रूपकगर्भा, उभयगर्भेति औपम्ये त्रयो भेदा । लौकिके लौकिश्व्यवहारस्थारोप, लौकिके शास्त्रीयव्यवद्ारस्यारोप, अभिधा नामकी शक्ति से होती है। विशेषण, कार्य वा लिन्नकी समानता के कारण अप्रस्तुत वृत्तान्त की प्रतीति व्यक्षना शक्ति द्वारा हो जाती है। अत प्रस्तुत अर् में अ वस्तुत अर्थे का आरोप इसलिये किया जाता है कि चन्द्रमा ने चुम्बन किया रह प्रस्तुत अर्थ टीक ठीक समझ में नहीं आाता। इस प्रकार इस अलङ्कार में व्य मनाबोष्य अथे हाने पर भी म्वनि नहीं मानी जाती। क्योंकि व्यहथार्थ वाच्य अर्थ का सहायक बनने में अपनी प्रधानता को सो बैठता है और अपरामगुणी भूनव्य्नय कहलाता है। कुवलयानन्द में भी लिखा है कि प्रस्तुत में अप्रप्रस्तुत- वयवद्ार के आरोप से चारता आजाती है। क्योंकि बिल्कुल असम्बद्ध अर्थ कवि के काव्य से नहीं जाना जाता है। रसगन्ञाघर में लिखा है कि प्रकृत और अप्रकृत अ्र्थथ अभिन्न रूप से रहते हैं। उनमें प्रकृत अर्य प्रधान और अप्रकृत अर्थ गौण माना जाता है। रूपक में अप्रकृत अर्थ की प्रधानता रहती है अत रूपक में इसका अतर्माव नहीं होता। शलेपऔर उपमाध्वनि में विशेष्य भी छिष्ट रदता है। अग्रस्तुतप्रशसा में प्रस्तुत अरथे की व्यज्जना से प्रतीति होती है। अत यह अनद्धार भिन्न हो माना गया है। समासोकि के कार्यसाम्य, लिवसाभ्य, िष्वशेषण- साम्य तथा अश्िष्टविशेषणसाभ्य से चार भेद होते हैं। विशेषणसाम्य में उप- मागर्मा, रूपकगर्मा, उभयगर्भा ये तीन भेद होते हैं ।1 लौकिक में लौकिक व्यवहार 1 का आरोप, लौकिक में शाखतीय व्यवहार का आरोप, शात्ीय में शासत्रीय व्यवहार का
Page 175
१४२ चन्द्रालोक: [पवमो
खण्डश्लेष: पदानां चेदेकैकं पृथगर्थता। शास्त्रीये शास्त्रीयव्यवहारस्यारोप, शास्तरीये लौकिकव्यच हारस्यारोप:, इति पुनश्र ह्वारो भेदाः। लौकिकवस्त्वपि रसादिभेदादनेकविधम, शास्त्रीयमपि तर्कायुर्वेदादिभे दादनेकविघमिति साहित्यदर्पणर सगक्गाधरादि मन्थेपु बहुविधा समासो किर्दस्या।६२। खण्टश्रेपालद्वारं व्याचष्टे-सण्टेति। खण्टश्लेपो हि पदश्लेपस्यान्यतरो भेद:। शलेपसामान्यलक्षणं तु कुवलयानन्दे- 'नानार्थसंश्यश्लेपो वर्ण्यावर्ण्योभयाश्रितः । सर्वदो माधवः पायाव्स योऽगं गामदीघरत्'॥ इत्युक्तम्। नानार्थकशव्दजन्यानेकार्थाभिधानत्वं श्लेपस्वम्। यथा सकलप्रदो माधवः पा. यात्। योडगं पर्वतं गोवर्धनाख्यं गां भूमि च दधावित्येकोडर्घः । सर्वदा सदा, उमा घबः शिव: पायात् यो गङ्गं दधाविति द्वितीयोऽर्थः । द्विविधत्याप्यर्थस्थात्र प्रतीति र मिधास्यया वृ्त्येव भवति। स्तोतव्यत्वेन द्वयोः प्राकरणिकत्वात्। स च श्लेपो द्विविधः शव्दगतोर्ऽर्यगतश्चेति। तत्र शव्दगतो वर्णपदलत्वभापाविभक्तितिमकृति ग्रन्ययवचनभेदादष्टधा। सभक्ा, भभट, उभयरुपक्चेति पुनः स त्रिविधः ॥त्रिविधो डप्ययं प्रकृतानेकविषयः, अप्रकृतानेकविपयः, प्रकृताप्रकृतानेकविपयश्चेति त्रिविध:। अत्र पथमे द्वितीये च भेदे विशेप्यस्य श्िष्टतायां कामचार:। तृतीयभेदे तुविशेषण
आरोप और शास्त्रीय में लौकिकव्यवदार का आरोप ये फिर चार भेट होते हैं। लौकिक और शास्त्रीय व्यवहार के अनेक भेद होते हैं। अ्तः समासोकि के अ्रनेक भेढ साहित्यदर्पण, रस्षगज्गाधरादिक ग्रन्थों में लिखे गये हैं ॥ ६२ ॥ खण्डश्षेपका लक्षण यह है-खण्डश्लेप रलेप अलक्कार का एक भेद नाना गया है। श्लेप का लक्षण कुवलयानन्द में यह बतलाया है-अनेक अर्थ के बोधक पढों से जहाँ दो या तीन तरह के अर्थ का बोध हो वहाँ श्लेप होता है। 'सुर्ददो माघवः' इसका उदाहरण है। सब प्रकार के सुखों का दाता माधव (विष्णु) तुम्दारी रक्षा करें कि जिसने गोवर्धन पर्वत तथा पृथ्वी को (कुर्माचतार मे समय में) धारण किया था। दूसरा अर्थ यह है कि सदा उमाधव (शिव) तुम्हारी रक्षा करें कि जिसने गंगा को धारण किया था। यहाँ एक वाक्य के दो धर्थ होने से स्लेपालज्वर है। यहाँ दोनों त्ररथों का बोध श्रभिधा शक्ति से ही होता है। श्लेप के दो भेद हैं। एक शब्दय्लेप और दूसरा अर्थयलेप। वर्ण, पद, लिग्, भापा, विभकि, प्रकृति, प्रत्यय और वचन के भेदसे शब्दसलेप आठ प्रकार का है। सभा, श्रभम और सभगाभत भेदसे वे आाठों भेद तीन-तीन प्रकार के हैं। पुनः प्रहतानेक
Page 176
संस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत:। १४३
उच्छलन्जूरिकीलाल: शुश्धुभे वाहिनीपतिः॥ ६३॥ वाचकरयैव पदस्य श्विदत्व न विशेष्यवाचकपदस्यापि। तथाखे तु शन्दशकिमूल वनेरुच्छेद एव स्थाद्। रेपमेदानामुदाह रणानि अन्यान्तरे दश्यानि। पादश्लेपरय सण्टरलेपो भङ्श्लेपक्षेति दौ भेदी। तयो खण्डरलेपलप्पमिदम्-चेद यदि। १कैक प्रति मश्येकचाक्यार्थ प्रत्ति। पदाना समस्तपदावयवारना शब्दानों पृथगर्थता भिल्ार्थकता तहि खण्डश्लेप। पदसम्बन्धिखण्ठे स्लेपस्थ वर्तमानखेनास्य खण्ड
खण्डश्लेप इति रमाध्पाख्याकृदाह। उदाहरति-उच्छुलदिति। वद्कलन्ति निर्ग छन्ति भूरीणि बहनि कीलालानि रुधिराणि जदानि च यस्मित्स तथोक।दाहि नोपति सनापति सरिस्पतिश्। शथमे रेजे। उच्छलद्दरिकीछाल इति समस्त पदे कीलालरूपपद्खण्डस्य जलरुविरार्थ द्वयप्रतिपादकतया, वाहिनीपतिसमस्तपदे चाहिनीरूपपदखण्डस्य सेनानदीरूपार्थट्रय प्रतिपादकतया व पढाना पथरार्थतात्रेति खण्टश्लेप। श्लेपालद्वारविपये तावदय विवार प्रस्तुतो ग्रन्थानतरेधु। तथा हि-
विषय अप्रकृतानेकविषय और प्रकृताप्रकृतानेकविषय ये तीन भेद और होते है। इन तीनों भेदों में से प्रथम और द्वितीय में विशेष्य सिष्ट हो या न हो यह अ्रपनी इच्छापर निर्भेर है। तृतीय भेद में विशेष्य्िष्ट (श्रनेक अर्थवाला) नहीं होता है। क्योंकि विशेष्य को लिद्ट बनाकर ल्ेप मानने से शब्दशत्ति- मूलक ध्वनि को मौका नहीं मिलता। इन भेदों का उदाहरण अन्यन देखना चाहिये। इस ग्रथ के मत से सण्उश्ेप और भगश्लेष ये दो भेद पदश्लेप के है। इनमें खण्डश्लेप यह है-जहां समास् वाले पद के किसी एक पदखण्ड का अ्रनेक अर्थ किया जावे वहा खण्डश्लेप होता है। पदखण्ड में रहने से इसवा नाम खण्ड- श्लेप है। 'उच्छत्त्'' इत्यादि श्लोक इसका उद्दाहरण है। रुधिर के प्रवाह से सेनापति और जल के प्रवाह से समुद् शोमित हुआ। यह 'उच्छलूरिकी लाल' इस मद के कीलालरूप पद्खण्ड से रुधिर व जल्रूप दो अर्थे की तथा 'वाहिनीपति' पद के नाहिनीरूप पदखण्ड से सेना और नदी रूप दो अर्थ की प्रतीति होती है सत खण्डश्लेष है। रलेप अलकार के विषय में प्राचीन प्रन्थ साहित्यदर्पणादि में निम्न लिखित विचार प्राप्त होता है। जैसे लाक्षा और काष्ठ आपस में मिलने पर एक से प्रतीत होते हैं और भिन करने पर दो दीख पडते हैं, वैसे ही शब्दों के मह् होने पर समाश्लेष होता है और वह शब्दगत है।
Page 177
१४४ चन्द्रालोक: [पथमो
येनाभम्गश्लेपोऽर्यनिष्ठः। सभद्गाभङ्गरूप उभयगत इतिपाश्ः। इदं चान्येपामन भिमतम्। शव्दपरिवृत्यसहः शाब्दः। शब्दपरिवृत्तिसह्थ्वार्थ इति नियमात्। ननु श्लेपालद्वारस्य विविक्ो विपयो नोपलभ्यसे। यथा कुतरापि समासोकि:, छ्िष्रूप कम्, विरोधाभासः, पुनरुक्तवदाभास:, तुक्ययोगिता, दीपकम्, उपमा चेति। एतेपु समासोकि-छिएरूपक-विरोधाभास-पुनरुक्तवदाभासादिपु श्लेपस्य प्राधान्यं न समच्छते। तेन तुल्ययोगितादीपकोपमादिपु श्लेपप्राधान्यं स्त्रीकार्यम्। तुक्ययो गितादीरन श्लेपचिविक्तविपयस्थापि सम्भवात्। श्लेपस्यचोफालक्वार सकीर्णतवा भावात्। उच्यते। श्लेपस्याप्यसक्कीर्णविपयः 'सर्वदो माधवः पायात्स योडगं गाम- दीधरत्' इत्यादिपूपलभ्यते। तेनोफालङ्ारेपूक्कानामलक्वाराणामेव प्राधान्यम्।
अभग्ञश्लेष अर्थगत होता है। एक शाखा में जिस तरह दो फल लगे रहते हैं वैसे ही एक पद के दो अर्थ होने पर अभमरलेप होता है। यह उद्भटभट्ट का मत माननीय नहीं है। शव्दगत और अरथगत श्लेप की व्यवस्था यह है कि पर्याय शब्द के पलटने पर जहां श्लेप नहीं रहँ वह शब्दरलेप है। पर्याय शब्द के परि वर्तन करने पर भी र्लेप की सत्ता हो तो वह अर्थश्लेप है। एक शद्का यह हैं कि श्लेप के स्थल में और और (दूसरे) अलद्वार रहते हैं। जैसे-समामोकि, श्विषटरूपक, विरोधाभास, पुनरुक्तवदाभास, तुल्ययोगिता,दीपक, उपमा आदि थ्ल- द्वार स्लेप के स्थान में भी रहते हैं। ऐसे स्थल में किस अलद्वार को मुख्य माना जावें? यह विचार करने पर चित यह जाना जाता है कि प्रथम चार अलद्वारों में तो स्लेप की प्रधानता हो ही नहीं सकती। अ्रतः अवशिष्ट तुल्ययोगिता, दीपक, उपमा आदि स्थलों में श्लेप की प्रधानता होनी चाहिए। क्योंकि श्लेप को तो प्रधान होने का और कहीं अवसर ही प्राप्त नहीं होता, और उपमादिक को अन्यत्न प्रधानता का अवसर प्राप्त हो जाता है। इसका उत्तर यह है कि श्लेप को भी अ्रन्यत्र 'सर्वदो माधवः' इत्यादि स्थल में प्रधानता प्राप्त होती है। इस स्थल में श्लेप के अलावा और कोई अरद्वार नहीं हैं। श्तः उक अलद्वारों के उदाहरणों में यदि श्लेष भी हो तो वह गौणरूप से माना जा सकता है। यद्यपि अनुप्रासादिक शब्दालव्वारों की अर्थालक्वारों के साथ संकीर्णता नहीं मानी जाती है। तथापि कलेप में तो शब्दालक्वारता होने पर भी संकीर्णता मानी जाती है। क्योंकि रलेष में अर्य का ध्यान अवस्य ही पढ़ता है। जहां अर्थ का ध्यान
Page 178
मयूख ] संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । १४५
भङ्गश्लेष: पदस्तोमस्यैव चेत्पृथगर्थता। अजरामरता कस्य नायोध्येव पुरी प्रिया॥ ६४ ॥ अर्थेश्लेपोडर्थमात्रस्य यद्यनेकार्थसंथयः। तु शब्दनिष्ठत्वेऽप्यस््यङ्गाक्विमाय इृश्यवधेयम्। कुवलयानन्दकार: प्रकृताप्कृतश्ले पोदाहरणे शन्दशच्तिमूळा वर्नि न स्वीकुरुते। किन्तु तन्न गूढश्लेप इति वदति। तल रम्यम् 1 शब्दशक्तिमूलरुध्यनेरुच्छेदापत । तम्न हि प्राकरणिकेनार्थेनापकृताये निय नविनिते पुनस्तस्थ प्रतीतिर्व्यअनयाभवति। तत्राप्रस्तुतपत्ीतिरसम्ब्रद्मा मा भवत्विति इयोर्थयोरुपमानोपमेयभाव कतप्यते। पप एवोपमाध्ज्वनिरित्यवदातम् ।। ६३। पदश्लेपस्य द्वितीय भेदमाह-भङ्वेति। चेद् यदि। पदस्तोमस्यैच पदसमुदाय स्यैय। पथगर्थता भिसार्थकता तदा भङ्गश्लेप । उदाहरति-अज्ञरेति। अयोध्या
भद्गश्लेषः। भङ्गश्लेपो जतुकाष्टन्यायेन अवति। यथा काष्ठजतुनी मिलिते एकरूपे हरयेते। भेदे सति च प्थकत्वमापचेते तथेव मिलिते पदे एकरूपे स्त, भेदेस्षति पृथक पृथग भवत । ६ू४ ।। अर्थक्षेप व्याचष्-अर्थेति। यदि चेत्। अर्थमान्नस्य चास्यार्थमात्रस्य।अनेका. नहीं हो, वैसे शब्दालकारों का अर्थालकार के साथ सकीर्णता नहीं होती। दुव- लयानन्दकार प्रकृताप्रकृतश्लेय के उदाहरण में शब्दशक्ति-मूलध्वनि नहीं मानते, किन्तु वहा गूढश्लेप मानते हैं यह अनुचित है। क्योंकि इम ध्वनि को वहीं अन्यन सवकाश ही नहीं मिलेगा और इसका उच्छेद हो आवेगा अत ऐसे स्थल में प्रधान अर्थ की प्रतीति अभिधा से और अप्रधान अर्थ की प्रतीति व्यज्ञना से होती है। अप्रस्तुत अर्थ में शप्रासदिकता न आवे इसलिये इन दोनों अथों का उपमानोपमे । भाव मानकर यहा उपमाध्वनि मानी जाती है ॥ ६३ ॥ पदश्लेष के द्वितीय भेद भह्गश्लेष का यह लक्षण है-जहा पदसमूदद के अ्नेक अपपर्य दोवे, वहो पदश्लेप होता है। 'अजरामरता' इत्यादि करोक इसका उदाहरण है-अमोच्यापुरी की तरह अजरता और अमरता किसको प्रिय नहीं है? अर्थात् सबको प्रिय है। अयोध्यापुरी के पक्ष में 'अजरामरता' पद का अज (रघु का पुन) और रामचन्द्र में अरनुरक यह अर्थ होता है। यहा 'अजरामरता' रूपी पद्समूह के दो अर्थ पदभत्न करके किये गये हैं। अत भज्श्लेप है ॥६४ ॥ अप अथरलेप का निरूपण किया जाता है-जहा केवल अर्थ का ही अनेक
Page 179
१४६ चन्द्रालोक: [पन्वमो
कुटिला: श्यामला दीर्घा: कटाक्षा: कुन्तलाश्च ते ॥ ६५॥ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुतानुगा। र्थानामनेकपदार्थानां संध्योऽन्वयः स्यात्तदार्थश्लेपो ज्ञेयः। पर्यायशव्दपरिवर्तनेऽवि य दि अनेकार्थकता न विनश्येत्तदार्थश्लेपः। शव्दश्लेपे तु पर्यायशद्दपरिवर्तनं न
पिये! ते तव कटाक्षा: कुन्तलाश्च केशाध्। कुटिला: श्यामला दीर्घाश्र सन्ति। अत्र हटिलत्वा दिपदार्था: कटाछपक्े कुन्तलपच्े च विभिन्ना दति विशेष्ययोभिननपदोपात्त त्वेऽपि विशेषणार्थानामनेरूपदार्थकसंश्रयादर्थश्लेपः। अत्र कुटिलपदस्थाने वक्रादि
चान्य दित्यर्थमाम्रत्यानेकार्थकता विज्ञेया। उदाहरणान्तरं चेदम्- 'तनोकेनोप्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम। नहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च'। अन्नस्तोकपदस्थाने स्वल्पपदोपादानेऽपि न श्लेप्वखण्ठन मिव्यर्थश्लेपो विज्ेय:। अप्रस्तुतप्रशंसां निरूपयति-अप्नस्तुतेति। सा अप्स्तुतप्नशंसाख्यालस्कृतिरयत्रैंपा पदार्थों (वस्तुथ) के साथ सम्बन्ध वतलाया जाव वहाँ अर्थश्लेप होता है। भावार्थ यह हुआ कि पर्यायवाचक (समान शर्थ वाले) शब्दों के परिवर्तन में भी जहां अर्थभेद बना रद्दै वहां अर्थर्लेप माना जाता है। शच्दश्लेप में तो शब्दों का परिवर्तन नहीं होता। 'कुटिलाः' यह पर्थश्लेप का उदाहरण है। हे प्रिये ! तेरे कटाक्ष और केश ये दोनों ही कुटिल, व्याम और लम्बे हैं। कटाक्ष के कुटिलता आदि धर्म और केशों के कुटिलता आदि धर्म भिन्न प्रकार के होते हैं। अर्थात् कटाक्षों की फुटिलता और ही प्रकार की होती है और केशों की कुटिलता दूसरी ही तरह की होती है। यहां कुटिलतारूप थर्थ का कटाक्ष औ्रौर केशरूप अनेक पदार्थ के साथ सम्बन्ध होने से अर्थश्लेप होता है। यहां कुटि- लादि पद के स्थान में वक्ादि पद के रखने पर भी श्ेप का विनाश नहीं होता अतः अर्थश्लप है। 'स्तोकेन' श्ोक इसका दूसरा उदाहरण है-तुला (तराजू) और दुर्जन पुरुप इन दोनों की प्रकृति समान होती है। वे दोनों थोड़े कार्य से ही ऊँचे वा नीचे हो जाते हैं। यहां 'स्तोक'पद के स्थान में 'स्वल्प' पद रख देने पर भी व्लेप नहीं मिटता। तुला और खल इन दोनों पक्षों में स्तोक (थोढ़ा) शब्द का भिनन २ अर्थ है।। ६५ ।। अप्रस्तुत प्रशंसा का स्वरूप यह है-अप्रासतक्विक वर्णन से जहां प्रासहिक
Page 180
मयूख 1 सस्कृतहिन्दी व्यास्याइ्वयोपेव । १५७
कार्यगरण सामान्यविशेपादेरसी मता ॥। ६६ ॥ मस्तुत पृस्तयानुगामिनी सयाय्। सपरतुतवृत्तान्तवर्णन यम मरतुतवृत्तान्तप्रतीति पर्यवसायि तत्रापस्तुतपमदासेति भाव । अप्रस्तुनस्य म्शसा वगनमप्रस्तुतप्रशसा। सन्नाप्रस्तुतमर्तीतिरसिघया, व्यजनया व प्रस्तुनपतीति। क्षमरस्तुतवर्णमेन प्रसतु वावगमश्र भरतुताम्रस्तुनमो: सम्बन्धे सरयेव भवनाति सम्पन्धसाह-कार्देति। कार्ये च कारण व सामा्य व विशेषेनि कार्यकारणयामान्यविशेषा । से आादी यस्प स तमोकााम्वन्धासू। अमावयतुनमदस्षा पजजपा मता। वायप्रतीतिरूपा, कारगमती विस्पा, समन्षपतीनिरूपा, विशेषप्तामिरूथा, आदिशष्दाघ सालप निधनेनि पत मेदा। कुवल्यानन्दे तू सहोप्पर्थादिक सन्बन्धान्तरमवि स्त्रोट तम्। उदाहरण सु तर्वब दश्यम। अ्षत् प्रस्तुनर्य व्यन्नथर्नेडवि न रजनि। वाच्यो पर्कारय म्वात्। इतोडपें कुवद्धयानन्दे प्रस्तुताङ्कु रालद्गारो पषित। यथा- प्रस्तुतेन प्रस्तुरस्य वातन पदताप्ट। कि मृद्ग सत्या मालत्या केतक्या कण्टकेइया ।' दछ दि प्रियलमेन साकमुदाने विहरन्ती काविद मृद पतयेवाहति वाच्य र्थे स्यापि प्रातुनखम्। अनेन प्रस्तुनेन वार्यार्थेन ुलवस्वा सौन्दर्यादिगुगलालिन्या सखेऽवि वैश्याया समागमनेन किमित्युपालम्मरूपप्रस्तुनार्थमती तिरिति प्रस्तुतापुरा उृतरा बोध कराया जये, वहा अमस्तुतप्रशसा होती है। इस अन्हार में अप्रस्तुत सर्थ को पतीति अभिधानामक शत्ति से और प्रस्तुत अर्य की प्रतीति व्यचना इं्ि से होती है। कार्य, कारण, सामान्य विश्ेष और सा्प्य सम्बनध के द्वारा अग्रस्तुत से प्रस्तुत अर्थ की प्तीति होती है। प्रस्तुत अर्थ की प्रताति व्यभना से होती है तथापि वह व्यज्ञय नहीं कहलाता। वह तो वाच्य अरये (अप्रस्तुत) का पोपक बनकर अपनी प्रधानता सो चैठता है। कुवलयानन्द में प्रस्तुताहुर अलदार भी माना है। लिसा है कि जहा प्रस्तुत अर्थ से प्रस्तुत भर्थ की प्रतोति होवे वद प्रसतुतापुर होता है। उदाहरण इसका यह है-कोई नायिदा उदयान (वगीचा) में विहार करती हुई मृग से कहती है कि दे ्रमर । मालती पुष्प को छौड कर त्ुम ककपणे केतवी के पास कर्यो जाते हो? अर्थात् तुभ कैतकी के पास मत जाथी। यग इस प्रस्तुत वृत्त से 'कुशन वचू के रटने पर भी है नायक ' तुम वेश्यागमन क्यों करते हैं।' इस प्रस्तुत अर्थ की प्रतीति होती है अत प्रस्नुताहुर अरद्वार है। भाव यह हुआ कि नायक और नृष्त इन क्षोनों की वद्यान में वपस्थिति होने से दोनों हो अर्य प्रस्तुत हैं। इस सम्बन्ध में
Page 181
१४८ चन्द्रालोक: [पश्चमो
कमलैः कमलावासै: किं कि नासादि सुन्दरम्। अप्य्तुधेः परं पारं प्रयान्ति व्यवसायिनः ॥ ६७॥ लहारः। वत्र रसगङ्गाघरकारा आहु :- अत्राप्यप्रस्तुतप्रशंसेव। किविदुक्तिवैचिन्येण तत्कलपनेडलक्लरानन्त्यात्। किं चात्र मृहवृत्तत्वाप्रस्तुतत्वमेव। सुख्यतात्पर्य दिपयीभूनार्थातिरिकवात्। मृमादे: सत्तामात्रेण प्रकृतत्वेऽपि नायकाययुपालम्भे एव तात्पर्वाढिति ॥ ६६॥ उदाहरति-कमलैरिति। कमलावासैर्लचमीसथानेः शोभास्थानेवा कमलैः पमैः किं कि सुन्दरं रम्वं नामादि न प्राप्तम्। अपि तु सवं सुन्दरं वस्तु प्राप्तमित्यर्थः। अनाप्रस्तुतकमलक्यावर्णनेन प्रस्तुतधनिकविशेष प्रतीतिरिति सामान्येन विशेप प्रतीतिरूपा प्रस्तुतप्रशंसा। सामान्यप्रतीतिरूपासुदाहरति-अपीति। व्यवसायिन उद्योगिनः। धम्युधेः लागरस्यापि परं पारं परतीरं दीपान्तरमिति यावद्। प्रयान्ति गच्हुन्ति। अ्त्राम्तुधिपारगमनकथानकेनाप्रस्तुतविशेपेण व्यवसायिनां न किमपि
पल्षा प्रस्तुतमशंसोक्तेत। किन्तु यत्र तुक्यात्तव्यप्रतीतित्तत् विशेपणछिश, विश्ये० व्यश्िश, सादय्यसूला, वैध्यमूलेति चत्वारो भेदाः। पुनरियमप्रस्तुतप्रशंसा रसगनावर में लिखा है कि इस प्रकार के थोड़े ही चैचित्र्य में यदि अ्रन्नक्वार मानना शुरू किया जावें तो इनकी संख्या श्रनन्त हो सकती है। श्रतः यह अलदार अ्रप्रस्तुतप्रशंसा के ही अ्रन्त्गत है। कवि का तात्पर्य नायक के प्रति उपातम्भ प्रगट करने में है, भृद् के वर्णन में नहीं। श्रतः भृद्त का वर्णन यहां प्रस्तुत भी नहीं हो सकता ॥। ६६ ॥ प्रप्रस्तुतप्रशंसा का उदाहरण देखिए-कमलों ने लक्षमी के निवासस्थान होने के कारण कौनसा सौन्दर्य प्रप्त नहीं किया, किन्तु सब कुछ प्राप्त कर लिया। इस सामान्य रीति के वर्णन से किसी प्रस्नुत वनिक विशेष की कथा का बोध होता है कि लक्ष्मी होने के कारण धनिकों ने संसार का सब कुछ प्राप्त कर लिया। अतः यहां सामान्य से विशेष श्रर्थ के बोध में अप्रस्तुतप्रशंसा है। विशेष से सामान्य की प्रतीति का उदाहरण यह है-उद्योगी पुरुष समुद्र के भी पार पहुँच जाते हैं। यहां समुद्रगमनरूप विशेष वृत्त के वर्णन से 'टद्योगी पुरुष के लिये कोई कार्य कठिन नहीं है' इस सामान्य अर्य की प्रतीति होने से अ्रप्रस्तुत- प्रशंसा है। पांच प्रकार की प्रप्रस्तुतप्रशंसा में सारूप्य सम्बन्यवाली श्रप्रस्तुत. प्रशंसा के विशेषण्लिष्टा, विशेष्य्टिष्टा, साहश्यमूला, वैधम्यमूला ये चार भेद
Page 182
धनूमानन्चिमनरदू डुष्करं कि महातमनाम् ॥६८।। वाच्यार्थस्यामस्तुतम्य सम्भन्ासम्मवोभयरूपतया ग्रिव्धिति दर्पणे विस्तर। अग्र न पूर्व भागे सटेपेग द्विनीयमागे साहश्यमान्रेण प्रस्तृतप्रतीनिरिति विलेषस्॥ ६७ ।। अर्थान्तरन्यास प्रदरभपति-मवेदिति। अनुपत्त सम्बद प तदयांन्तर नेनि अनुपकार्यान्तर सस्यामिधा कथन यय स्यानवर्थान्तरन्यास। अन्योडयॉडर्यान्तर ना्य न्यासो न्यसनमर्थान्तरन्यास। मुख्यार्थसम्बद्मर्यान्तर यत्र म्यात्तवायमक् शरः। न चाश्राप्रस्तुनप्रदासामन्देह। इयोरप्यययोर्वच्यरात्। सामान्य विशेषो वा सामान्येन विशेषण वा समर्थ्यते तथ तवारमान्तिरन्यास इनि दर्पशादावुक्म्। मनु काव्यलि्वेउपि समर्थन भवतीति कथमलश्रान्तरर्वीकार इनि चेव्। समर्थ्य. समर्थकयो सामान्य विशेषसम्बन्धेरर्यान्तरन्यासस्तदितर सम्बन्धे प काव्यलिद्वमिति
इति विभागमाहु यत्र सामान्यविदपरूपायान्तरण पूर्वार्थसमर्थन तमायमलद्कार इति मात्र 1र दाइरति-हन्मानिनि। इनूमान मक्ञनासूनु । अनं्धि सागरमतरत् उह्मयहे। यसो महारमर्ना महापुरुपाणा करि दुष्कर दुलभ मवति। अपि त किमष दु्कर नैस्यर्थ।अत्र सामान्य विशेषमावसग्वदमर्याग्तरमभिहितमित्यर्थान्तरन्यास" महारमसम्बन्धिसर्व कार्यसुकरताप्रतिपादनेन सामान्येन हनूमलतुंकसमुन्तररूप विशेपार्थस्य समर्थनात् । एपोउष्टघा साहित्यद पगादी । यथा-विदोषेण साम'न्यसम होते हैं। अप्रम्नुतप्रशसा के सब भेद श्रम्नम्तुतअर्य के सम्भन, अमम्भव दा एम्म वामम्भव रूप मे तीन प्रकार के होने हैं, यह साहित्यदर्पण में स्फुट । यदा तो पूर्वाध में श्लेप से उन्तरभाग में साहश्य मे प्रस्तुत अ्रर्थ का बोध दोता है॥ ६७ । अर्थोन्तरन्यास यह है-मुख्य श्रर्थ के समर्थन के लिए जहां दूनरे वाकयार्थ की सत्ता हो वहा अर्यान्तरन्यास होता है। यदपि एक वाक्य का दूमरे वाकय मे समर्थन कान्यविद् अलद्वार में भी पाया जाता है तथापि वहा सामान्य, वविशेपादि कोर्ई सम्बन्ध नहीं रहता। अत यह अरद्वार उससे भिन्न माना गया है। एक दूमरा कारण और भी है कि जहा समर्यन के योग्य पदार्थ का हो सम- र्यन हो तो यह अनद्वार होता है अन्यया कान्यलिद होना है। 'इनूम नू"' यह कोक इसका ददाहरण है। इनुमान् जी समुद्र को राध गये सो ठक ही है। कयों कि महात्माओं के निए कौनपा कार्य कठिन है। समुद्ोल्द्नसप कार्य का समर्थन 'महामाओों के लिए कोई कार्य कहिन नहीं इस वाक्य द्वारा किया गया है अत अर्थान्तिरन्यास है। यहा सामान्य श्रर्य से विशेष अर्ये का
Page 183
चन्द्रालाक: पशमो
यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषाः स चिकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्वर्शः क्ष्मावरा इव ॥ ६९ ॥ र्थंनरूप:, सामान्येन विशेषसमर्थनरूपः, कारणेन कार्यसमर्थनरूपः, कार्येण कारण समर्थनरुपः। पुनश्वायं साधर्भ्यवैंधम्याभ्यां द्विघेति अष्टावस्य भेदाः ॥ ६८॥ चिकस्वरं निरुपयति-यरिमननिति। यस्मिन्याक्ये विशेपश्र सामान्यं घ विशेष श्रेति विशेपसामान्यविशेषा अर्थाः त्यु:स विकस्वरोडलद्वारो भवति। गत्यर्थकातू विपूर्वकात् 'कस गतौ' (भ्वा प. से.) धातोः 'स्वेशभास०' (३२१७५) इति पाणिनीयसूत्रेण वरत्प्रत्यये विकसतीति वित्रदे विकस्वरशवद: सिद्ध्यति। विशेषार्थ समर्थनाय सामान्यार्थे विन्यस्तेऽप्यपरितोपातपुनविशेपार्थन्यासे विकस्वरालद्वारः।
पूर्वोत्तराभ्यां विशेपाभ्यां सफुटीकरणाद्विकत्वरालद्वार इति रमाव्या स्याहृत्। उदा हरति-स न हति। परेराकान्तः स वीरो न जिग्ये न जितः। यतो महान्तो महा- मानः। दुर्धर्पा दुरभिभवा भवन्ति। चमाघरा: पर्वता हच। यथा पर्वता दुधर्पास्तिया महान्तोऽपीति भावः। महापुरुपत्वादेव पर्वताद्वत्स नि ति सर्ववा्या रायाः। अत पूर्वविशेपार्थस्य, ततो 'महान्तो दुर्घर्याः' दृति सामान्यार्थस्य, पुनश्र 'घमा धरा हच' इति विशेषार्थस्य च न्यसनाहिकर्वगलद्वारोऽरित ॥६९, ।। समर्थन किया गया है। साहित्यदर्पण में इसके आ्रट भेद हैं-सामान्यसे विशेष का समर्थन, विशेषसे सामान्य का समर्थन, कारण से कार्य का, कार्य से कारण का समर्थन। ये चार भेद साधर्म्य-वैधर्म्य भेदसे आठ प्रकारके होते हैं॥ ६८ ॥ विकस्वर का निरपण यह है-जहाँ विशेष, सामान्य औ्रर विशेष अर्थ की उपस्थिति हो वहाँ चिकस्वर अलद्वार होता है। आशय यह कि जहाँ किसी एक विशेष श्रर्थ का समर्थन सामान्य औरर विशेष अ्रर्थ द्वारा किया जावे वहाँ यह अलहवार होता है। विपूर्वक 'कस् गतौ' धातु से वरचप्रत्यय करनेपर विकरवर शव्द बनता है। मध्य में रहनेवाले सामान्य अर्थ का देनों तरफ के विशेष अरथों द्वारा विकास होने से इस अलद्वार का नाम विकम्र रखा गया है। 'स न जिग्ये' यह इसका उदाहरण है। उस वीर को कोई नहीं जीत सका सो ठीक है। क्योंकि प्रभावशाली मनुष्यी का पराजय नहीं होता। जैसे कि पर्वत का लांना कटिन हो जाता है। यहां 'उसको कोई नहीं जीत सका' इस विशेष अर्थ का सामान्य (मद्दान्तो दुर्घर्षाः) श्रौर विरोप (दमाधरा इच) अ्रर्थों द्वारा समर्थन करने से चिकस्वर अलद्धार है। ६९ ।।
Page 184
मयूस: ] संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । १५१
कार्यादै: प्रस्तुतैरुके पर्यायोकि परचक्ते। तृणान्यङ्गरयामास विपक्षनृपसझसु ॥। s०॥ पर्यायोकि व्याचष्टे-कार्याधचैरिति। प्रस्तुतैः प्रकर्षेण वर्णितैःकार्यायेः प्रस्तुते कार- जादौ। उककेडमििते सति। युधा: भर्यायो किमलद्कारं पधमते वदनति। पर्यायः प्रक्ा- रः। 'पर्यायसमु प्रकारे स्याब्रिर्माणेडवसरे कमे' इति विश्वः। तेन पर्यायेण प्रकारेणो नि: पर्यायोकि। व्यहचार्थस्य प्रकासन्तरेण (व्यङ्षचत्ववोधनभिन्नन्नकारेण) यम्र प्रतीतिस्तत्र पर्यायोकतिः। अत पवोकत 'पर्यायोक तु गम्यस्थ वचो भग्गयन्तराध्रयम्' इति कुवलयाननहे। उदाहर ति-तृणानीति। है राजन्! भवान् विपसनृपार्णा पघुनरा- धियानां सम्नसु गृहेषु। तृगानि घासान्। अ्रङ्करयामासोरपादयामास। अ्त्र विपयनृ- पमवने तृणोत्पादककार्यनणनेन विपसनृपभारणरूपकारण प्रतीयत इति पर्यापोकि। शून्यगृहेप्वेव तृगान्युप्पध्यन्न इृति भाव. । नन्वग्र व्पत्यर्येव वाच्यतेति सिद्धान्तः।
कुसुमादिरू पार्ण रकत्वादिना वाच्यरतेपि तन्तदैनासय रूपेग प्रश्थ पर्वमेव न वाच्य रम्।अ्रत एकस्यैव वाच्यरवं व्यप्गमतव व प्रकारमेदेनारहति।येन प्रकारेण च व्यम््य स् भव्ति तन्विव्वमकारेण व्यव्रयस्पैवाभिधानमिति निष्कर्ष:। यथा 'गति शुक्ले पर्यायो क का लक्षण यह है-प्रस्तुत कार्य द्वारा प्रस्तुत कारण की प्रतीति को पर्यायोकि कहते हैं। सारार्य यह है कि जदा व्यज्ञय अर्य की बोधिका रीति के अलावा किसी दूमरे प्रकार से व्यज्ञय अर्थ का ज्ञान कराया जावे वहां यह अनद्कार होता है। पर्याय (प्रकार) से कथन को पर्यायोक कहते हैं। 'तृणानि' यह उदाहरण है-हे राजन्। आापने शनु राजाओं के महलों में घास उगा दिया। अर्यात् शनुओं के महलों को शून्य कर दिया। यहा शनुके महलों में घास के वर्णनरूप कार्यसे शनुमारणरूप कारणकी प्रतीति होती है अतः पर्यायोकि अलद्धार है। अव सहा यह सन्देह होता है कि इस अलद्वारमें व्यङ्थ अर्थ ही वाच्च बनता है यह सिद्धान्त मानने योग्य है या नहीं। क्योंकि व्याय वाच्य का रूप नहीं धारण कर सकता। इसका उत्तर यह है कि जिस प्रकार आळता, कुसुम्भ, दाडिम, गुट्ुहल के पुष्पों में एकता (तालरंग) का वर्णन वाच्य हो सकता है, तयापि ठन सबकी रकता का भेद सो प्रत्यक्ष से हो मालूम पढ़ता है। इसी प्रकार एक दो अरथ प्रकार- भेद से माच्य और व्यक्षय के रूप को धारण कर सकता है। भाव यह हुआ कि जिस प्रकार से व्या्थार्य चनता है उस प्रकार से भिन्न शेली द्वारा व्यज्य अरय मो वाच्य हो सकता है। जैसे श्वेत वर्ण को चलती हुई गो को देखने से मनुष्य को
Page 185
१५२ चन्द्रालोक: [प्वमो
उक्ति्व्याजस्तुतिर्निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः। कस्ते विवेको नयसि स्वर्ग पातकिनोऽपि यत् ।७१॥ चलति दृष्टे' 'गौ: शुरश्चलति' इति भेदसंसर्गसम्बद्ध ज्ञानं जायते, न तु यथा ं तथा। यतोऽभेदेनासंसर्गेण दृष्ट वस्तु भेदसंसर्गाभ्यां ज्ञानविपयीकियते। तथैव यथा व्यङ्गयं न तथोच्यत दृश्यभिसन्घिः। रसगङ्गाघरकारस्तु 'व्य्षयोपलक्षितमुकक पर्या योकम्' इति निष्टृष्टलक्षणमाह। अयमलन्टारः-कारणेन कार्यप्रतीतिरुपः, कार्येण कारणप्रतीतिरूपः, साहचर्यसम्बन्धेन प्रतीतिरुपश्चेति त्रिविधः। कुवलयानन्दे पर्या. योकस्य लक्षणान्तरमपि निर्दिष्टम्। यधा- 'पर्यायोकतं तदप्या हुर्यद्व्याजेनेष्टसाधनम्। यामि चूतलतां दषुं युवाभ्यामास्यतामिह'।। इति॥७०॥ व्याजस्तुर्ति निरुपयति-उकिरिति। निन्दा गर्ईणा स्तुतिः प्रशंसा चेति ताभ्यां स्तुतिश्च निन्दा चेति स्तुनिनिन्दे तयोरुक्ति: कथनं यत्र तत व्याजस्तुतिरलक्षारः। यत्र निन्दया स्तुतिर्वोध्यते तन्र व्याजेन छुलेन स्तुतिरिति, स्तुत्या निन्दास्ाने व्याजरूपा स्तुतिरिति चार्थो घोध्यः। निन्दया स्तुतिबोधने उदाहरति-कसत हति। हे गङ्े! अयं ते को विचेको विचारः। यत पातकिनोऽपि स्वर्ग नाक नयसि प्राप यसि। अत्र पापानपि पुरुषान् स्वग नयसि स्वमिति ते विवेको नास्तीति गङ्गानि श्वेत गौ जा रही है यह भेदविशिष ज्ञान होता है। जिस रूप से गी को देखा है, वंसा ज्ञान नहीं होता। क्योंकि देखने में तो गौ, श्वेतवर्ण, चलन किया इन सबको अभिन्नरूप से देखा है और ज्ञान के समय उन तीनों का भेद रूप से ज्ञान होता है। इसी प्रकार व्यप्नय अर्थ की शेली के अलावा दूसरी शैली से कथन करने पर इस अलद्वार में भी व्यक्ञथ ही वाच्य हो जाता है। कारण से, कार्य से श्रर साह्चर्य सम्बन्ध से इस थलद्वार में प्रतीति होती है अतः इसके तीन भेद होते हैं। कुवलयानन्द में इस अलद्वार का दूसरा लक्षण यद किया है-किसी छल मे अपना कार्य वनाना भी पर्यायोकि होती है। उदाहरण यह है-कोई नायिका नायक और नायिका को मिलाकर कहती है कि मैं बगीचा देखने जा रही हूँ, आप यहां चैटिए। यहां पर संयोजिका नायिका वगीचा देखने के छल से दोनों को मिलाकर चली गई इसलिये पर्यायोकत हुआ॥ ७० ॥ व्याजस्तुति का स्वरूप देखिए-निन्दा से प्रशंसा के बोध में और प्रशंमा द्वारा निन्दा की प्रतीति में व्याजस्तुति होती है। निन्दा से स्नुति के बोध का ढढ़ा- हरण 'कस्ते चिचेकः है। हे गंगे। यह तेरा क्या विचार है कि तू पापी पुरुषों को भी स्वर्ग में पहुँचा देती है? यहां पापियों को भी तू स्वर्ग में पहुँचा देती है
Page 186
मंसूख: 1 संस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । १५३
आक्षेपस्तु प्रयुक्तस्य प्रतिपेधो विचारणात्। चन्द्र संदर्शयात्मानमथवास्ति भियामुखम् ॥७२॥ नदाध्याजेन तम्माहाम्यरूपा गङ्गास्तुतिर्योष्यत इति व्याज्ञस्तुतिः। यस्यैव निन्दा तस्यैव स्तुतिरिति समानविषय वैंधा व्याजरतुतिर्भवितुमहतीति रसगङ्गाधरे। कुबल यानन्देतु भिन्नविषयापि वैधर्म्येणापि स्वीकृतेति विजञेयम्॥ ७१॥ आस्षेपालद्वारं प्रदुर्शयति-आप्षेप इति। प्रयुक्तस्योपमानखवेन कृतप्रयोगस्य वस्तुनो विचारणाद् विवेकात्। प्रतिपेधो निषेध:। आ्रत्षेप अलद्वारो भवति।
प्रतिपादनमास्षेप इति माव:ा उदाहरति-चन्द्रेति। है चन्द्र! त्वमात्मानं स्वरूपं संदर्शय प्रदशय अथवा कि तब दर्शनेन यत: वियामुख कामिनीवदनमरयेव। स्वया यस्कार्य सम्पायते नतोऽप्यधिकं कार्य मामिनीवदनेन भविष्यति। अतस्तव दर्शनं वयर्थमिति मावः। अयोपमानख्वेन संमतश्य चन्द्रस्य प्रियामुखास्तित्वविचारेणानर्थ क्यकथनाझक्षणसङ्गतिः।एप चतुविध: साहित्यदर्पणे। वष्यमाणविषये सामान्यतः सूचितस्य निषेध:, अंशोकावंशान्तरस्य निषेषश्च, उक्तविपये वस्तुस्वरूपस्य निपेधा वस्तुकथनस्य निषेधक्षेति। अटङ्कारसर्वस्वेऽपि बहनो भेदा उक्ता:। से घ तत्रैव इस निन्दा से गझ्ता के अलौकिक माहात्म्य की प्रतीति होती है, अतः व्याजस्तुति है। जिसकी निन्दा हो उसी की स्तुति जानी जाती है अतः समानविपया ही व्या. जस्तुति होती है, यह रसगङ्ाघरकार मानते हैं। कुवलयानन्द में तो भिन्नविपया और वैधर्म्य से भी व्याजस्तुति मानी गई है॥। ७१ ॥ आक्षेप का लक्षण यह है-पहिले उपमान का प्रयोग किया जावे और फिर किसी विचार से उसका निषेध हो तो आक्षेप अलद्वार होता है। तात्पर्य यह हुआ कि उपमानसम्बन्धी कायों के उपमेय द्वारा निष्पन्न होने पर उपमान में व्यर्थता बतलाने को आक्षेप कहते हैं। 'चन्द्र ! संदर्शय' इसका उदाहरण है। हे चन्द्र। तुम दर्शन दो, अ्रथवा तुम्हारे दर्शन की आवश्यकता नहीं क्योंकि हमारे पास प्रियामुख है ही। चन्द्रदर्शन के आनन्द से अधिक आ्नन्द प्रिया सुखदर्शन से प्राप्त हो जाता है अतः चन्द्रदर्शन व्यर्य है। यहां पहिले तो चन्द्र दर्शन की प्रार्थना की। पुनः प्रियामुख का विचार करके उसका निषेध कर दिया। अतः भज्ेप अलद्वार है। साहित्यदर्पण में चत््यमाण वस्तु का निषेध, वच्यमाण वस्तु में अंशमात्र का निषेध, उफ विषय में वस्तुस्वरूप का निषेध, और
Page 187
१५४ चन्द्रालोक: [ पश्चमो
गृढाक्षेपो विधो व्यक्ते निषेधे चास्फुटे सति। हर सीतां सुखं, किंतु चिन्तयान्तकढीकनम्॥ ७३॥
दृश्याः। कुवलयानन्दे निषेधाभासरूपो विध्याभासरुपश्चाप्यान्षेप उकः। यथा- 'निपेधाभालमाक्षेपं ुधाः केवन मन्वते। नाहं दूती तनोस्तापस्तत्या: कालानलोपमः ॥ आन्ेपोडन्यो विधी व्यक्ते निषेधे च तिरोहिते। गच्छ गच्छसि चेत्कान्त तत्रंव स्याज्जनिर्मम'॥ दृति॥७२॥ गूहाप्षेपं निरपयति-गूढेति। कु्ल्यानन्दे यो हि चिध्याभासरूप आक्षेप उस: स एवायमत्र गृढास्षेपः। विधो विधाने व्यक्े स्फुटे निपेधे प्रतिपेधे चास्फुटेडनमिच्य के सति गूढाक्षेप अलद्वारो भवति। विधिव्य कीकर णेन निपेधा फुटत्वं गृढाक्षेपर्चम्। उदाहरति-हरेति। मारीचोफिरियम्। है रावण! त्वं सुखं यथा तथा सीतां जानकीं हर नय। किन्तु अन्तकस्य यमस्य ढौकनं गमनं चिन्तय विचारय। 'दौकृ गतौ'। सीताहरणेन त्वं यमलोकं प्राप्त्यसीनि भावः। अत्र सीतां हरेति विधि: स्फुट:, किन्तिवत्यादिना मृत्युभयप्रदर्शनवर्णनेनः निषेधश्रास्फुट दनि लक्षणसङ्गतिः॥७३।। विरोधमाचष्टे-विरोध इति।चेदू यदि गुणश्लत्वादिः द्रव्यं किया चेत्यादयो येपु तेपु पदार्थेपु। आदिना जातिवाचकपदार्थग्रहणम्। अनुपपत्तिरे काधिकरणतयाSमंभ चत्व प्रतिपादनम्। विरोधोडलद्ारः नमुख एव प्रतीयमानो सषटिति जाया नाि वस्तुकथन का निषेध, ये चार भेद माने हैं। कुचलयानन्द में निपेधाभास और विध्याभास भी आ्रक्षेप के भेद माने हैं। अलद्धारसर्वस्व में इस अलद्धार के बहुत भेद माने है वे वहां ही देखने चाहिए।। ७२॥। गूढाच्षेप यह है-'कुचलयानन्द में इस अलद्वार को विध्याभास नाम से चतलाया है।' जहां निपेध को प्रतीति अ्रस्फुट रूप से होषे और विि ग्रस्फुट रूप से प्रतीत हो वहां गूढाच्षेप होता है। 'हर सीताम्' यह श्रोकार्ध उदाहरण है। मारीच कहता है कि हे रावग! तुम सीताहरण सुखसे करो, किन्तु यमराजके निकट पहुँचनेको विचार लेना अर्थात् सीताहरण से नृत्युको प्राप्त हो जाओ्ोंगे। यहां सीता- हरणकी प्रतीति स्फुट है और उसका निपेध अस्फुट है अतः गूढाक्षेप अलद्वार है॥७ ३॥ विरोध अलद्वार यह है-गुण, द्रव्य, करिया और जातिवाचक पदार्थो का आपसमें विरोध होने को विरोध थलद्वार कहते हैं। जहाँ शर्थ के सुनते ही विरोधकी प्रतीति हो औ्रर फिर विचार करने पर वह विरोध नहीं रहे तो यह अलद्वार होता
Page 188
मयूस: J १५५
अमन्दचन्दनस्यन्द: स्वच्छन्दं दन्ददीति माम्॥७४।
शोधतुद्धिनिरस्कृतो विरोध इति रसगन्नधरे। उदादवरति-अमन्देमि। विरहिण्या उ किरियम्।अमन्दश्षासी चन्दनरयन्दक्वेति वहलवन्दनद्रयः स्वष्छन्दं यथा तथा मां दन्दहीति-अतिशयेन दहनि। इद यडसुगन्तम्। अग्र चन्दुनरय दाहकतापतिपादनेन विरोध:। अ्रमन्दुता गुण', चन्दनर्वं ज्ञाति, चन्दनो दैग्यम, स्पन्दर्न किया वेनि चतुण्गों ददनक्ियाविरोधे उदादरणम्। साहित्यदूर्पणे वारय दुध भेदा ठकाः।तथा हि-जातेजतयादिचतुर्भिविरोधे चरवार गुगस्य गुगेन, कियया, दग्येण व विरोधे वय, क्रियाया: कियया दव्येण व विरोधे दो, दव्यस्य च द्रव्येण विरोध एक इनि मंकलने दश भेदा:। किया चाथ न वैयाकरणानामित शुद्धा भावना।नावि नैयामि कानामित स्पन्दरूपा। किन्तु तत्तदवातुवाच्या विशिषटव्यापाररपेति नेयम्। स्षत्रो दाहरणे चन्दनस्य दाहकताप्रतिपाइनेन पूर्व विरोधप्तीयते ततो विरदविण्य वरथाजा नात तन्निवृत्तिः। विभावनाविदोषावत्यो: कार्यकारणभावो वर्तते,क्षग्रतु नेनि भेद:। विरोधाभास निरूषयति-केगदीति । चेदू यदि। छेपादिना भवतीति केग· दिजन्यो य दि विरोध: परस्ामनुप्पतित्वदा विरोधाभासता मता। श्रपदेमुकविरोधे विरोधाभासतेति मान: । शा ईषद्रामत इत्यामास: विरोध श्रासाचामासर्त्नेत है। 'अ्रमन्दचन्दन' इसका उदाहरण है। कोई वियोगिनी नायिका कहती है कि यह चन्दन का लेप भी मुझे अधिक तपाता है। यहां चन्दन से ताप को मुनने ही विरोध की प्रतीति होती है और फिर विरदिणी की अवस्या के विचार मे विरोय का निरास हो जाता है। क्योंकि वियोगिनी को चन्दन, माला, चन्द्र आदि शीतल भी पदार्थ तक्त मालूम पड़ते है। यहां अमन्द शब्द गुणवाचक, चन्दनंन्व जातिवाचक, चन्दन द्रव्यवाचक और स्यन्दन क्रियावाचक शब्दों का ददनरूप किया से विरोध है। साहित्यदर्पण में इम्र अरुद्वार के इस भेद बतलाये है-जातिका जति, गुण, द्रव्य और किया के साथ विरोध होने पर चार भेद; गुण का गुण, किया, द्रव्य से विरोध में तीन भेढ; किया का किया और द्रव्य से विरोध में दो भेद और द्रव्य का द्रव्य से विरोध होने पर एक भेद; सब मिलाकर दस भेद होते है। विभावना और विशेषेकि अनद्दार में कार्य-कारणभाव रहता है। यहां नदीं रहता यह परस्पर भेद जानिये।। ७४ ॥। चिरोयाभास का स्वरप देखिए-लेपादि अलद्वार के कारण जहां विरोध की प्रतोति हो, वहाँ विरोधाभास अलदवार समझमा चाहिए। विरोध की मलक दोना
Page 189
१५६ चन्द्रालोक: [ पञ्वमो
अप्यन्वकारिणाडनेन जगदेतत्प्काश्यते॥ ८५॥ असंभवोऽर्थनिप्पत्ताच संभाव्यत्ववर्णनम्। को घेद गोपशिशुक: शैलमुत्पाटयिप्यति॥ ७द।। विरोधाभासः। प्राचीनग्रन्थेपु विरोधो विरोधाभासक्षाभिन्न एव। वास्तवविरोधपरि- हारमूलश्लेपादिजन्य विरोधज्ञानत्वं विरोधाभासत्वम्। उढाहरति-लपीति। लन्घ करोतीत्यन्घकारी तेनापि। लनेन शिवेन। एतदिदं जगत्। प्रकाशयते दीप्यते। क्षत्र चोडन्धकारी स एव प्रकाशक इति विरोध; परिहारस्तु श्लेपमूलक:, चथा अन्धकत्यासुरस्थारिणा वैरिणा शिवेन जगदिदं प्रकाश्यत इति ॥७५॥ असम्भवं व्याचष्टे-असम्भव इति। अर्थस्य पदार्थस्य निप्पत्तावुत्पत्ती। असम्भा
प्रतिपाद्नमसम्भवत्वम्। उदाहरति-को वेदेति। गोपशिशुको गोपयालकः । कृष्ण इति यावत्। शैलं गोवर्धनाख्यम्। उत्पाटयिप्यत्युद्धरिप्यति। इति क: पुरुषो बेढ जानाति। न कोडपि वेदेति भावः। गोपशिशुक हत्यत निन्दायां स्वार्थे वा कन्प्र. त्ययः। 'भगवता कृप्णेन गोवर्धनास्यो गिरिरद्ष्टन इति भृतार्थस्योत्पत्ते: गोपवाल स्थात्पनयसः पर्वतोद्धरणरूपं महत् कार्य न कोऽपि मनुते' इत्यादिनाऽसम्भाव्यर
विरोधाभास का यौगिक अर्थ है। प्राचीन ग्रन्थों में विरोध और विरोधाभास ये दोनों एक ही माने गये हैं। 'अप्यन्वकारिणा' यह इसका उदाहरण है। अन्धकार को फैलाने वाले शिव इस संसार को प्रकाशित करते हैं। यहां शिव को अ्रन्ध- कारकर्ता और प्रकाशक भी वतलाया, अतः विरोधाभास है। श्रेप अरलद्टार से यह विरोध नहीं रहता। 'अ्न्थकारिणा' पद का अन्थकासुर का बैरी यह शर्थ समझ लेने पर विरोध नहीं रहता। समक में आ जाता है कि अन्धकासुर के चैरी भगवान शहर से जगत् प्रकाशित है। भगवान् शहर में वास्तविक प्रकाशकता वतलाने के लिये श्लेप अलद्वार से यह विरोध की फलकमात्र दिखलाई गई है॥ ७५ ॥। असंभवालद्वार यह है-कार्यसिद्धि होजाने पर जहां सन्देह प्रकट किया जावे, वहां असम्भव अलद्वार होता है। 'को वेद' यह शोकार्ध इसका उदाहरण है। यद कौन जानता था कि एक गोपाल वालक(कृष्ण) गोवर्धननामक पर्वत को उठालेगा। कृष्ण ने पर्वत टाया तय लोगों ने सन्देह किया कि यह गोपवालक इस कार्य को कर लेगा ऐसा हमें विवास नहीं था। ऐसे वर्णन से यहां असम्भव अलद्वार है॥७६॥
Page 190
मयूख] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत: । १५७
चिभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत्। पश्य लाक्षारसासिक रक्तं त्वचरणद्वयम् ॥ ७७॥। विभावनों लपयति-विभावनेति। चेदू यदि कारण बिना कार्यनन्म फलोरप- चि । तदा विभावनालद्वारो भवति। सति कारणे निमित्ते कार्य भवतीति नियम। अत्र तु तद्वैपरीर्यम्। विमाव्यते विद्यार्यते हेतुरस्यामिति विभावना। साहुलकादधि करणे युध्मावय। पश्येश्युदादरणम्। लापारसेनालक्केनासिसमदिस १वघरण इय तव पादयुष्म रक रत्तवर्ण पश्य विलोकय। चरणयुगलस्य रपतोरपादने लापा रस कारणमू। अततु तद्धिनैव रकता प्रदशितति विभावना। वेदेउपि विभावना दश्यते 'अपाणिवादी जबनो ग्रहीता' (श्वेताश्वतरोप= ३१५) इत्यादिपु मन्त्रेपु। इूयमुक्तनिमित्ता, अनुत्तनिमित्तेति द्विविधा साहितयदर्पणादौ। बृपळयानन्दादी तु पट् प्रकाश विभावनाया उत्ता। यथा -रसगद्गाघरे 'कारण बिना कार्योपपतिरेका तिमावना। कारणानामसमग्रखवे दितीया। सत्यपि प्रतिबन्ध के कार्योरपत्तिरतृ तीया। अकारणारकार्योस्पत्तिश्वतर्थी। विरुद्वारकार्यजन्म पक्चमी। कार्यारकारणजन्म पष्टी इति। एते भेदा: 'कारण बिना कार्योर्पत्ति' इति भेद पुनान्तर्गता। सामान्यलक्षण
अभेदाध्यवसानमिति रसगङ्गाघरकार। ७७।।
विमावना का स्वरप यह हे-कारण के बिना कार्ये की उत्पत्ति होने को विभावना अलद्धार कहते हैं। विभावनापद का अर्थ यह होता है कारण का विचार। 'पश्य लाक्षा० यद इस का उदाहरण है। लाक्षारस (अलता) के बिना ही अपने दोनों चरणों को लाल देखी। पैर अरता लगाने पर ही बाल हो सकते हे यहाँ बिना उसके भी पेरों को लाल बतलाया। अत कारण के बिना ही रचता (लालवर्ण) रूप कार्य की उत्पत्ति होने से विभावना की लक्षणसगति होती है। यह अलद्ार 'अपाणिपादी जवन' (श्वेताशवतरीप० ३।१९) इत्यादिक वैदिक स्थलों में भी प्राप्त होता है। इसके उक्तनिमिसा, अनुक्तनिमित्ता मे भेद साहिय दर्पण में बतलाये गये हैं। रसगद्गाघरमें इसके छे भेद चतला कर उन सबका प्रथम भेद में ही अन्तर्भाव किया है। कारण के विना कार्योत्पति होना प्रथम भेद है। सम्पूर्ण कारण के न होने पर दूसरा भेद होता है। प्रतिबन्धक होने पर भी कार्य की उत्पत्ति होवे तो तृतीय भेद, पपरकारण से कार्य का होना चतुर्थ भेद, विरुद्ध कारण से कार्योपत्ि में पश्मभेद, कार्ये से कारण के जन्म में पह्च भेद होता है।। ७७।
Page 191
१५= चन्द्रालोक: [पव्वमो
विशेपोक्तिरनत्पत्ति: कार्यस्य सति कारणे। नमन्तमपि धीमन्तं न लङ्गयति कशन ॥ ७८ ।। आख्याते भिन्नदेशत्वे कार्यहेत्वोरसंगतिः । त्वन्धक्तानां नमत्यह्गं भङ्गमेति भवक्म: ॥ ७९॥ विशेपोर्कि प्रदर्शपति-चिदोपोक्तिरिति। कारणे हेनी सति कार्यस्य फलस्या नुधत्तिरतुद्धवो चिशेपोफ्तिर्कवरः।कारणेसति कार्यमवश्यं भवतीति लोके नियमः। अत्र तु तहैपरीत्यम। नमन्तमपीत्युदाहरणमू। नमन्तमपि धीमन्तं मनिमन्त कश्चन कोडपि न लक्यति नाभिभवति। अत्र नमनरुपकारणे सत्यपि लद्नरपकार्याभाच उक्त्कः। निम्नं वत्तु लद्वयितुं शक्यम्। तथापि लह्नाभावः। विरोधपरिद्दारस्त्वत् सजनानां स्वाभाविकनमतया न तु निग्नत्वार्थकप्तिपादनेन। इयमपि द्विविधा उच्तनिमित्ततया ॥७८ ॥ असदृति घते-आख्यात दति। कार्य घ हेतुश्षेति कार्यहेतू तयो: कार्यहेत्वोः। भिन्ननेशत्वे भिन्नावस्थानतवे। आख्याते कथिते सति। प्सङ्गतिरलक्करः। यत्र कागणं तत्रैध कार्यमत्र तु तह्वपरीत्यम्। कार्यकारणविभिन्नाधिकरणस्वमसङ्गनिर्वम्।उद़ा हरति-तवद्िति। हे भगवन् ! त्वव्नकाना तब लेवकानाम। अनं शरीरं ननति निम्नं भवति। भवकम: संसारदुःसं भह्गं विनाशमेति याति। अत्र नमनरूपं कारणं भकाङ्गनिएं भङ्गरूपं कार्य च भवकमनिष्ठमिति कार्यकारणयोवैयधिकरणया दमकनिः। ईशनत्या संसारदुःपनिवृत्तिरिति विरोधपरिहारः। यत्र कार्यहेत्वोर्भिंन्न दैशत्वं न विरुद्धं तत्र नायमतय्वर द्ृव्यभिधाय कुवतयानन्देऽ्येपि भेदा अभिहिताः। एते च रसगस्माघरकारानभिमताः। भेदाश्चेंते- 'अन्यन्न करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्व सा। अन्यत्कर्तुप्रवृत्तस्य तहिरद्वकृतिस्तथा।। विशोपोक्ति का स्वरूप देखिए-कारण के रहने पर भी कार्य के न होने पर विशेपोक्ति अलक्वार होता है। 'नमन्तमपिं"' यह इसका उदाहरण है। बुद्धि- मान पुरुप को नम्र होने पर भी कोई नहीं लांधता। यहां नम्र (नीचा) होना रुपी कारण होने पर भी उल्लदनरपी कार्य की अनुत्पत्ति बतलाई। नीची चर्तु को दर एक आदमी दवा सकता है। तो भी यहां ल्हून का अभाव वतलाया। भाार्थ यह हुआ की नम्रता के कारणे पुरुप सजन कहलाता हैं। इसके भी टचनिमिना, अ्रनुक्तनिमित्ता ये दो भेढ होते हैं॥ ७८ ॥ अ्सद्गति यह है-कार्य और कारण की भिन्नदेश में अवस्थिति होने को असंगति कहा गया है। 'त्वद्धक्तानाम्' इसका उदाहरण है। हे भगवन! भको ! का शरीर तो कुकता(नमस्कार करता) है और सांसारिक दुःखका विनाश होता है।
Page 192
मयूख ] संस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत: ।
कातितीवविषा: सर्पा: घासी चन्दनभूषढः॥ ८० ।।
भपारिज्ञानां वसुर्धा चिकीपंन्यो तथा कृथा:।
विपमं व्याचषे-विपसमिति। यदि। अनोचित्पादननुरुपसवातूा अनेकेर्षा पढ़ा- र्यानामन्वयस्य सम्बन्घस्य कल्पनंवणन विषमालकुार:। अननुरूपानेकवस्तुसम्बन्व1 कल्पनरवं विषसत्वम्। उदाइरति-कातीति। प्रतितीयं तीद्ष विप गालं येर्षा तेडतितीवविषा सर्पा: फमिन: के कुत्र। असी जीतल सुगम्धश् चन्दनभूरुद्दश्म्दन सृक्षश्र क, अनयो: सम्बन्धोउनुचित इति मात्र। श्रम्र चन्दनसपथोर्मियोऽननुरूपयो: सम्बन्धेऽनीचित्य प्रदर्शितमिति विपमालद्वारण। अय चतुर्षा साहित्यदर्पणे-हेतु. कार्य योगुभविरोधे कियाविरोधे सेति दूो। आरब्घस्य कार्यस्य सानर्थे वैक्ये घिरु पयोघटने चेति हो। विरपपटनादसंकमेदस्य लक्षणमुदाहरणं व म्रव्यकर्ता रवयमे वामिहितम्। अन्येपां भेदाना लक्षणोदाइरणे कुवदयानन्दे- 'विरुपकायं स्योसपत्तिरपर वरिपमं सतमू।वीति पसूते धवको श्यामा तय कप्णका। 4 अनिष्टस्थाप्य तासिश्व सविष्ार्थसमुदमाय्। मदयानयाहिमक्र्पा दष्टासुस्तेन मित: ॥ इति॥ ४०॥ समं निरूपयति-सममिति। औघित्य तोनुरूपवाद्। अनेकवस्तूना पदार्थानी सम्दन्धस्यान्वयस्य वर्णन वल्पन सममलक्षारत सचित पदार्यदय सम्व्घरवं समरवम् पर्थात् परमेश्वर के नमरकार से संसार का दुख दूर हो जाता है। यदा नमस्कार- रूप कारण भक्त के शरीर में रहता है और भग्त (विनार) रूप कार्य संसार के दुख में बतलाया है। अतः कार्य और कारण भिल्न देश में होने से असपति है ॥७s॥ विषम का निरूषण यह है-अनुचितरूप से दो पदार्थोके सम्बन्ध की पल्पना कों विषम असद्ार कहा है। 'कातितीनविया सर्पा" इसका उदाहरण है। तोवर दिनर को धारण करने वाले सर्प वहा और शीतल चन्दन के क्ष कहा? अर्थन चन्दन और सर्प का सम्बन्ध अनुचित है। यहा सौनो का पयोग्य सम्बन्ध होने मे विषम अलद्धार माना गया है। साहित्यदर्पण में इसके से चार भेद बतलाये हैं- कर्य और कारण में गुण का विरोध, और कियातरोष,प्रारम्भ किये हुए कार्य में :धन्ये होना और अयोग्य सम्बन्य। कुवलयानन्द योग्य दो पदायोंके सम्बन्घवर्णन है मैं इनके लक्ण देसिए ॥ ८o। सम अवदार का निर्वेचन यह है-परसुपर
Page 193
१६० चन्द्रालोक: [पथ्वमो
अ्षनुरूपं कृतं सझ हारेण कुचमण्डलम् ॥ ८१ ॥ चिचित्रं चेत्ययतः स्याद्विपरीतफलप्रद्दः । नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादृपि लव्घुं समुन्नतिम् ॥८२॥ अधिकं वोध्यमावारादावेयाविकवर्णनम्। यया व्यातं जगत्तस्यां घाचि मान्ति न ते गुणाः ।। ८३।। अन्न विषमालक्वारप्रतिदवन्द्विभेदा उद्या इति कुकलयानन्दकृत्। टदाहरति-अनुरूप मिति। हारेण मुक्ताहारेण। कुचमण्डलं स्तनमण्डलमनुरूपमुचितं सभ सदनं कृतं तिहितम, अन्र ह्ारकुचयोमिथाशोभाजनकतयानुरूपसम्बन्धव्णनेन समालकारः। विचित्रं निरुपयति-विचित्रमिति। चेद यदि। चिपरीतं प्रतिकूलं फलं प्रददा- नीति विपरीतफलप्रदो विरुद्वफलदः प्रयक्षः उद्योगः स्यात्तदा विचित्रालक्वारः। स्वेष्ट फलविरोधिक्रियाध्रयरवं विचित्रत्वम्। उदाहरणमाह-नमन्तीति। सन्तः सज्नाः। त्ेलोक्यादपि त्रिभुवनादपि। समुन्नतिमुत्कृष्टतां लब्चुं पातुं नमन्ति नम्रा भवन्ति। अत्र नमनरूपम्रयलो विपरीतफलदायाति विचिन्नाछह्वारः॥८२।। अधिकं लक्षयति-अधिकमिति। आधाराद्धिकरणादाधेयस्थ निधेयपदार्थम्या घिकं वर्णनमधिकं वोध्यं ज्ेयम्। आघार पृथुतावर्णनपुरःसराधेयपदार्थाधिक्यवर्ण नत्यमधिकत्वम्। पृथुलेऽप्याधारे आधेयाधिकयेन तत्नावस्थानाहत्वमिति यावत। उदाहरति-ययेति। यया वाचा जगद् व्यापं तस्यां वाचि वचने हे भगवनू ! ते गुणा न मान्ति। वचोऽतीतास्ते गुणा इति भावः। अत्र गुणाधारभृताया वाचो जगदवधापकतयाधिक्यवर्णनं पुनश्र सुणानामधियानां तस्मन्पृथुलेऽप्याधारे वाग्रुपे को सम अलद्धार कहा जाता है। 'अनुरुपम्' कोकार्थ इसका उदाहरण है। मोतियों के हार ने अपने योग्य ही कामिनी के सुन्दर स्तनमण्डल को अपना घर बनाया है। यहां हार और कुच परस्पर शोभित होते हैं। अतः योग्य सम्बन्ध के चर्णन से सम अलद्धार है॥ ८१ ॥ विचिन्न का निरूपण यह है-विपरीत फलको देने चाले उद्योग के वर्णन में विचिन्न अलद्वार माना गवा है। 'नमन्ति सन्तः' उदाहरण हैं। सज्नन मनुप्य तीनों लोकों से भी उतत (ऊँचे) होने को नम्र होते हैं। यहां नमनर्पी रद्योग से उन्ति रूप विपरीत फल की प्राप्ति का वर्णन किया गया है। अतः विचिन्न अलक्वार है। अरधिक अलद्वार यह है-आधार से आधेय की श्र्प्रधिकताके वर्णन में अ्रधिक् अलद्वार होता है। 'यया व्योस' इसका उदाहरण है। जिस वाणी से सम्पूर्ण संसार व्याप हो रहा है। हे भगन। उस विशाल वाणीमें भी आपके गुण नहीं समाते। शर्थात् वाणी से आपके गुण कहे नहीं जा सकते। यहां चाणीरूपी
Page 194
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १६१
अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकार परस्परम्। नियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया ॥।८४॥ विशेष रयातमाघारं विनाप्याधेथवर्णनम्। गतेऽपि सूयें दीपस्थास्तम्छिन्दन्ति तत्करा ।। ८५।।
स्थानाभावरव प्रतिपादनमित्याधिश्यालद्वर । ग्रन्थान्तरे आधाराघिरये आधेया विक्ये वास्य हो भेदौ॥। ८३॥ सन्योग्य व्याचष्टे-अम्योन्यमिति। यत्र वाक्ये परस्परं मिथ उपकार स्यास भान्योन्यालशर। परस्परोपकारकथनत्वमन्योन्यय्म्। ब्रियामा राधि। झशिना चन्देण ाति शोभते। शश चन्द्रश्च प्रियामया राध्या भाति शोभते। अ्त्र त्रिया माशशिनोर्मिय शोभाजनकर्वेनोपकार कत्वाद्न्योन्यालप्वारखम्॥। ८४म विशेष मदशयति-विशेष हति। रवात प्रसिद्माधार विनाधिकरण विनापि साधेय वर्णन विशेषोऽलद्वार । आधार विनापि तदाधेयवणन विशेष इति भाव । उदाहरति-गते5पीति। सूर्ये गतेऽपि दीपस्था प्रदीपस्थितास्तरकरा सूर्यकिरणास्त मोड़घकार हिन्दन्ति निवाायनति। अम्ष सूयंकिरणाघार सूर्य विनापिसीकरणवर्ण नादिरोपोडळप्पार। आधार विनाधेयवर्णनम्, एकाधेयस्थानेकधारता किित् सुर्वत पुष्षस्याशकयनिर्माणमिति प्रयोभेदा विशेषस्य साहित्यदूर्पणेऽमिहदिता ॥८५० आाधार की अपेा भगवान के गुणरूपी आधेय की अधिकता बतलाने से भविक् अलद्कार होता है। आषाराधिक्य औरर आ्धेयाधिक्य ये दो भेद इस के माने गये है।।८ ३। अ्न्योन्य यह होता है-जिस वाक्य में एक पदार्थ को किमी दूसरे पदार्थका उपकारक वतलाया जावे वहाँ अन्योन्य अलद्वार होता है। इसका 'त्रियामा शशिना' उदाइरण है। राम्रि चन्द्रमा से शोमित होती है और चन्द्रमा राघि से शोभित रना है। यहाँ चन्द्रमा और रात्रि आपस में शोभाजनक होने से परस्पर उपकारक होते है। अत अन्योन्य अलद्वार है॥। ८४ ।। विशेष अलद्वार यह है-आधार के बिना हो आघेय के वर्णन में विशेष अलक्वार होता है। 'गतेपि सूय' यह इसका उदादरण है। सूर्य के भर्त होने पर भी दीपक में स्थित सूर्य की किरणें अन्घकार को नष्ट करती हैं। यहाँ सूर्य के बिना मी सूर्य की किरणों को सत्ता वतकाने से विशेष अलंकार होता है। आधार के विना आधेमवर्णन, एक आपेय के अनेक आधार, किसी कार्य में अप्मर्यता का होना, ये तीन भेद साहित्यदर्पण में बतलाये गये हैं। ८५॥
Page 195
१६२ चन्द्रालोक: पथ्चमा स्याद्वयाघातोऽयथाकारि वस्त्वन्यक्रियमुच्यते। यैर्जगत्पीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुघः ॥८६॥ गुम्फ: कारणमाला स्यादथाप्राक्पान्तकारणैः । व्याघातं व्याघष्टे-स्यादिति। चेत्। अन्या किया यस्य तत् तादृशं वस्तु। अयथाकारि विरुद्दक्कियसुच्यते तदा व्यावातोऽलद्वार: स्यात्। एकेन कर्त्रा येनोपा येन यद्वस्तु कृतं ततो द्वितीयेन कर्त्रा तेनैवोपायेन तद्दस्तु पूर्वक्रियाविरोधि निप्पाद्यते चेतदा व्याघात इति भावः। उदाहरति-यैरिति। यैः कुसुमैजगत् संसारः ग्रीयते प्रसन्नं भवति कुसुमायुध: पुप्पायुध: कामस्तैरेव जगत् हन्ति मारयति। लोक प्रीतिकरत्वं कुसुमानां प्रसिरम्। पुनस्तेपामेव पूर्वक्रियाविरोधिमारणक्रियाकारि रवमुक्तं कामस्य कुसुमायुधर्वात्। अतो व्यावातोऽघरालक्वारः। 'सौकर्यण विरुद्वापि क्रिया कार्यविरोधिनी। दया चेद्वाल इति मय्यपरित्याज्य एव ते'॥ इति कुवलयानन्दे व्याघातलक्षणान्तरमुक्तं नेयम् ॥ ८६॥ कारणमालां लक्षयति-गुम्फ इति। भराक् घप्रान्तं च प्राकप्रान्ते तेऽनतिक्रग्येति यथाम्राक्म्रान्तं, यथाप्राक्प्ान्तं यानि कारणानि तैर्ययाप्राक्म्रान्तकारण:। यथाप्रा छारणैर्यथाप्रान्तकारणश्चेति भावः। परं परं प्रति पूर्वपूर्वस्य कारणैः, पूर्व पूर्व प्रति परपरस्य कारणेश्र गुम्फो रचनाविशेपः कारणमालालद्वारो भर्वत। कारणानां माला कारणमाला। यद्यप्यत्र कार्याणामपि माला विदते तथापि कविसंरम्भ: कारण व्याघात यह है-एक पदार्थ से जो कार्य किया जाता है, दूसरा मनुष्य उसी पदार्थ से पूर्वविरुद्ध कार्य को उत्पन्न करें तो व्याघात अलंकार हो जाता है। 'चंर्जगत्०' इसका उदाहरण है। जिन पुप्पों से संसार प्रसनन होता है, टन्हीं पुष्पों से कामदेध संसार को टुखी करता है। अर्यात विरद्ावस्था में पुष्प सन्ता पक होता है। यहाँ संसार को प्रसन्न करनेवाले पुप्परूप पदार्थ को भी कामदेव के द्वारा दुःखप्रद वतलाने से एक ही वस्तु चिरुद्व क्रियाकारी हुई। अतः व्याघात whe कारणमाला का लक्षण यह है-कम से पूर्व-पूर्व के पद आगे के पढ़ों के प्रति कारण हो और उत्तर के (आने के) पढ पूर्व के पदों के प्रति कारण हो तो कारण माला होती है। भावार्थ यह् हुआ कि पूर्व २ के पद कारण और उत्तर-उत्तर के पढ कार्य हों तो प्रथमकारणमाला, पूर्व २ के पद कार्यशर उत्तर २ के पद कारण हों ो दूसरी कारणमाला होती है। कारणों की माला पर ही कवि का ध्यान होने से कारण
Page 196
मचूख ] संस्कृत-हिन्दी व्यार्याद्वयोपेतः । १६२
नयेन थरीः थ्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः।। ८७।। गृहीतमुक्तरीत्यर्थश्रेणिरेकावली मता। ावरगन एवेस्युचितममिधानम्। पूर्व पूर्व कारण पर पर कार्यमित्येका, पूव पूर्व र्यं पर पर कारणमिति द्वितीया कारणमाला। तत्र प्रथभामुदाहरति-नयेनेति। यिन नोत्या थीलंपमी। प्रिया लच्या स्यागो दान त्यागेन व विपुषटमधिक यक: श्रेतिर्भनवि। अ्न्न पूर्व नयश्रीरयागा कारणानि, पर श्रीशयागयरशासि तेपो कार्या- ऐिनि पथमा कारणमाला। द्वितीया यया कुवलयानन- 'भनन्ति नरका पापातपाप दारिद्यमम्मवम्। दारिट चमप्रदानेन तरमाहानपरो भवेव्ः ॥ दति। अम्र पूर्व नरकपापदारिद्याणि कार्याणि ततश्न ते्यां कारणानि पापदारिद्चार वनानि समुपातानीति द्वितीया कारणमाला।। ८9 । एकावर्ली प्रदर्शयति-गृहीतेति। गृहोता स्थापिता च मुळा च रपका चेति रहीतमुक्ता, सा चासी रीतिविशेप्य विशेषगध्वप्रतिपादनसैली तथा निवदा याडर्यार्न दार्यानां श्रेणि पक्किस्तया। एकावली मता। एकावली हारभेद"। 'एकावक्येवय पका' इत्यमरकोशात्। एका चासाववली चेति कर्मघारय ।एकपट्टिका एकलतिका वेत् (एकसरा वेतू) एकावलीत्युच्यत इति तदर्य। तथा घ तस्साइरया दलक्वारे
लक्षमा से दान और दान से विपुल यश हता है। यहां पूर्व के पद-नीनि, लदमी और दान मम से लक्ष्मी, दान और यश के कारण हैं। लक््मी, दान, बरा उनके कहर्य है। अत प्रयमहारणमाल है। दूसरी कारणमाल का सदाहरण बुवल- घानन्द में 'भवन्ति नरका 'यह है। पाप से नरक मिलना है, दारिदय से पाप पेशा होता है, दान नहीं देने पर दारिद्रय हाता है अत दान करना चाहिये। यहा उउत्तरमद पाप, दारिदय, अमदान क्रम से नरक, पाप और दारिद्रय के कारय बतलाये गय है। अर्यान् पाप से नरक मिलता है। यहा पापरुप तत्तरपद नरऊ- रूप पूर्वरद का कारण है। अन द्वितीय कारणमाता है।। ८७ ।। एकवनी का लक्षण यह है-पूर्वपदो को विशेषण या विश्ेष् बनाव या विरोषण वा विशेष्यपन से टटावे तो एकवली अलङ्कार होता है। एकावलो मोक्षी और होरों के द्वार को कहते है। उसी दवार के सदश इस अलद्ार में माळा रूप से विशेषण विशेष्यमाव की स्थापना वा त्याग किया जाता है। मन लक्षणाशक्ति सै
Page 197
१६४ चन्द्रालोक: [पथ्मो नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कर्णो दोर्मूलदोलिनी।। ८८ ॥ दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकसुच्यते। स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः ॥। ८९।। स्यात्तत्रेकावली। एवं चास्याश्चरवारो भेदा :- पूर्व प्रति परस्य विशेषणत्वेन स्थापने, अपोहने चेति द्वो भेदौ। पूर्व प्रति परस्य विशेष्यत्वेन स्थापनेऽपोहने च द्वा भेदौ। पूर्व पूर्व प्रति परपरस्य विशेषणत्वस्थापनेऽपोहने चोदाहरति-नेत्र इति। तस्य राजः। नेत्रे नयने। कर्णयोः ओघ्नयोरन्तः कर्णान्तस्तयोविंश्रानते स्थिते स्तः। कर्णीं च दोमृ उयोरभुजमूलयोदोलिनं ययोरस्तीति दोरमूलदोलिनां स्कन्धावलम्घिनी स्तः। अत्र पूर्व नेत्रयोविशेषणरवेन कर्णयोर्ग्रहणं पुनश्वाओ्े तयोः कर्णयोर्विशेपणरवेन त्यागो विशेष्य व्वेन ग्रहणं चेत्येकावली। अन्यभेदानामुदाहरणान्यन्यन्र दश्यानि॥८८॥ मालादीपकमुच्यते-दीपकेति। दीपकश्चैकावली चेति दीपककावल्यी तयोर्योंग ए्क्षत्र समावेशस्तस्मात्। मालदीपकमुच्यते कथ्यते। दीपकस्यैकावल्याश्चकत्र समावेशे मालादीपकमिति भावः।अयमलक्वारो हि काव्यप्रकाशादिभिर्दीपकप्रकरणेड भिहितं हृत्यभिहितं प्राक् १३४ पृष्टे। उदाहरति-समरेणेति। नायकं प्रति दृतीवच. नम्। स्मरेण कामेन तस्या नायिकाया हृदये मनसि स्थितिरवस्थिति: कृता विहिता। -- तेन नायिकाहृदयेन त्वयि नायके स्थिति: कृता विहिता। अत्र स्थितिपदं हृदये एकावली पद अलक्वार का बोधक होता है। इस अलक्वार के चार भेद होते हैं- पूर्च पदों के प्रति त्तर पदों को विशेपणपन से स्थापित करें या त्याग करे तो दो भेद होते हैं। तथा पूर्व पदों के प्रति उत्तर पदों को विशेप्यता से स्थापित करे या त्याग करें तो दो भेद और होते हैं। पूर्व पद के प्रति उत्तर पद़ को विशेषण बनाने ा त्याग करने का उदाहरण 'नेत्रे कर्णान्त०' यह शोकार्ष है। उस राजा के नेन्र कर्ण पर्यन्त लम्बे हैं और कर्ण स्कन्ध प्रदेश तक लम्बे हैं। यहां कर्णान्त इस उत्तर पद को नंत्ररूप पूर्व पद का विशेषण बनाया है और आ्रागे 'कर्णान्त' इस पद को भी विशेषण नहीं रक्खा किन्तु विशेष्य बना लिया। श्तः पूर्व पद़ के प्रति उत्तर पढ की विशेपणपन से स्थापना वा अ्रपोहन करने से एकावली अल्नक्वार है॥८८। मालादीपक का स्वरूप देखिए-दीपक और एकावली का एकत समावेश होने को मालादीपक कहते हैं। काव्यप्रकाश में यह अलद्धार दीपक अलद्वार के प्रकरण में कहा है। 'स्मरेण हृदये तस्याः' यह इसका उदाहरण है। कामदेव ने उस नायिका के हृदय में अपना निवास किया और उस नायिका के हृकय ने हे नायक! तेरे में निवास किया है। अर्थात नायिका तेरे बिना कामपीरित हो
Page 198
मबूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत। १६५
सारो नाम पदोत्कर्ष, सारताया यथोत्तरम्। सारं सारस्वतं तत काव्यं तत्र शिवस्तव ॥ ९०।। नाथके घोमयन सम्बद्मिति दीपरम्। पूर्व हदयस्य मदनाधारतया ग्रहणम्।वतय नाय कश्याधारख्ववर्गनेन हृदयाधारस्वस्याग हुस्ये कावली।दीपर्के का व्रक्योरेकत्न समाये शान्मालादीपक्म् । ८९॥ सार निसपयति-सार इति।सारताया ठरहृष्टताया।यथीतरमुस्तरसुत्तरमिनि
वह्ीपु' इत्यमर कोशाद्ष्यव सितोर कर्पा चस्तू कर्षो वा। सारोडल्गार । नामेतिरकयें। लाधपगुणोरकर्परूपोम्ाध्य गुणोतकपरूप उमयरूपो वेति त्रिविध। रसगदाघरे पुन रयमे कविषयोइने क विषयश्चाप्युक्त । तम् छाध्यगुगोरकपरुपमुदाहरति-सारमिनि। अत्र ससारे सारस्वत वाव्यय सारम्। तवापि शास्तेवि। कार्व्य कविकर्म ववि तादि। सार श्रेष्ठम्। तत काव्येऽपि शिवस्तव शिवसतुतिरप काव्य सारमरिनाअरय् वाड्मयकाम्य शिवस्तुवीना यधोत्तर सारताया मतिपाद्नाव सारालद्वार ।अन्यान्यु दाहरणानि अन्थान्तरयु हशयानि । अथमलक्वारो वेदे5पि यया-
पुरुपाध्रापर किंचित्ला काषा सा परा गति ॥ इति॥
रही है। यह नायक के प्रति दूनी का माक्य है। यहां एक स्यितिपद हृदय और नाथक इन दोनों से सम्बध रखता है, अत दीपक अल्कार है। महिले तो काम- देव के निवासस्यानरूप में नायिकाहृदय का भ्रहण किया। और फिर नायक को आघार बनाकर नायिका के हृदयरुपी आधार को छोड दिया। अत महण वा त्याग से एकावली अलकार हुआ। इन दोनों अलकारों का एक स्थान पर समानेन होने से मागदीपक है।। ८९ ।। सार अलकार यह है-अनेक उत्तम सारभून वम्तुओं में भी तारतम्य विचार करके एक को ग्रन्यत उत्कष्ट बतलाने पर सार अलकार होता है। माध्यगुणो सरपे अष्ठाध्यगुणोन्कर्ष, उमयरुष, एकविषयक अ्नेकविषयक ये इस अ्रल्कार के भेद होते हैं। छाध्यगुणोत कर्षे का वदाहरण 'सारम्०' यह रोकाघ है। इस ससार में विद्या सर्वश्रेष्ठ है, विद्या में भी काव्य श्रेष्ठ है, काव्यों में भी शिवस्तुति के कान्य सरवोत्तम हैं। यहा अनेक उत्तम वस्तुओं में भी शिवस्तुति को ही सर्वोत्तम बतलाया। शत सार अलकार है। 'महत परमव्यचम्' इस बैदिक वाक्य में भी सार अर कार है। अलद्वारसर्वेस्व में इसका नाम उदार अलकार कहा गया है।। ९० ॥ -.
Page 199
१६६ चन्द्रालोक: [पथमो
उदारसारश्रेन्भ्ाति भिन्नोडभिन्नतया गुणः । मधुरं मधु पीयू्षं तस्मात्तस्मात्कवेर्वचः ॥९१॥ यथासंख्यं द्विधार्थाश्चेत्कमादेकैकमन्विताः। शत्रुं मित्रं द्विपत्पक्षं जय रक्षय मख्जय ॥ ९२॥ उदारसारं व्याघष्टे-उदारेति। चेद यदि। यथोत्तर मुत्ृष्टतया कथ्यमानो भिसो डपि गुणः अभिश्वतर्यंकतया भाति प्रतीयते तदोदारसारोऽलकरः।उदाहरति मधुरः मिति। अम्न संसारे मधु पौदं मधुरमिष्टमू। तस्मान्मधुनो मधुरं पीयृपममृतमरिति। तस्मातपीयूषात् मधुरं कवेरवचः काव्यमस्ति। संसारे सर्वतोधिकं माधुयं काव्ये वर्त्तत इति भावा। अत्र श्रेष्टतयाकथ्यमानं काव्यमाधुर्यं श्रोत्रग्ाहयं सध्वादिमाधुर्य च रसनाय्रासमिति विभिन्नोऽपि माधुर्यगुणः शब्दमहिम्नाडभिन्नव्पतिपादित इत्युदा रसारोडलक्वारः॥ ९१॥ यथासंस्यं निरूपयति-यथेति। चेद् यदि। द्विघा: करियाकारकरूपाः। अर्थाः पदार्थाः। कमातू उमशः। एकेकं प्रत्येकमन्विताः सम्वद्धास्तदा सं्यामनतिक्रम्येति यथासंख्यमलदारः। कारकाणां क्रियाणां वा क्रमिकाणं क्रमेण कारकेपु क्रियासु वाऽन्वयो यथासंपयमिति भावः। यथासंख्य रूपं पाणिनिनापि 'यथासं्यमनुदेशः समानाम्' हत्युकम्। उदाहरति-नञ्मिति। हे राजन्!तवं शतुं वैरिणं, जय, मित्रं सुहदं रअ्यानुरकं कुरु, द्विपतपसं भजय भग्नं कुरु। अग्र पूर्व कर्मकारकार्धा उक्ता उदारसार यह है-भिन्न भी उत्कृष्ट गुण जहां अभिन्नरूप से वतलाया जाव तो उदारसार अलंफार माना जाता है। 'मधुरं मधु पीयूपम्' इसका उदादरण है। इस संसार में शहद मिष्ट होता है। शहद से भी श्धिक मिष श्रमृत है। इस अ्र्रमृत से भी त्रधिक मिष्ट कवि का वचन (काव्य) होता है। काव्य का माधुर्य श्रोत्रप्राष है और त्रमृत का माधुर्य रसना (जिह्वा) से जाना जाता है। श्रतः ये दोनों माधुर्य भिपन हैं, तो भी इन सब को अभिन्नरूप से यहां वतलाया। अ्तः उदारसार अलंकार है॥ ९१॥ यथासंख्य अलंकार का लक्षण देखिए-जहां कारक वा कियाओं का क्रम से कारक वा कियाओं के साथ सम्बन्ध किया जावे तो यथासंख्य अलंकार होता है। 'शत्रुं मित्रम्' यह इस का उदादरण है। हे राजन ! तुम शत्रुथों को जीतो, मित्रों को प्रसप्न करो और शत्ुपक्ष के पुरुषों को भम्नकरो। यहां पहिलेशत्रु-मित्र- ह्विपत्पक्ष, ये कर्मकारक बतलाये और वाद में इन की जय-रसन-भसन ये कियाचे बतलाई और इन का क्रम से एक शब्द के साथ एक करिया का सम्बन्ध किया।
Page 200
मयूख ] सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेदः। १६७
पर्यायश्चेद्नेकत्र स्यादेकस्य समन्वय। पझं मुकत्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा ॥ ९३॥ परिवृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोरमिथ। रततश्व क्रमशस्तेपां क्रियार्था उक्ता पतेपा यथासदय क्रमशोऽन्वयातलस्तणसगति । वामनाचार्येणाय क्रमनाम्नोकत ।। ९२।। पर्याय परदशयति-पर्याय इति। चैद्यदि। कमादित्यनुपज्यते। एकस्य पदार्थ स्यानेकनानेकसथळेपु समन्वय सम्बन्ध स्यात्तदा पर्यायोऽलङ्कारो मदति। 'पर्यायो वसरे कमे' हत्यमर। 'परावतुपात्यय हण' (३३३द) इति पाणिनिसूनेण धञू।
पर्यायस्य ह्ो भेदौ। कुक्लयानन्दे तु सकोच्चपर्यायो विकासपर्षायश्चेत्य पि पर्यायभे दायुक्तो। उदाहरति-पभमिति। कामिनीवदनस्य कान्तामुखस्योपमा साहश्यम्। पद्म कमल मुपत्वा विहाय चन्द पशिन गता प्राप्ता। दिने कान्तामुखसादृश्य पझ्मे आसास, रात्री तु सति कमलसकोचे ततू चन्द्रे पासम्। दिने पझ्मे राजी व चन्द्रे सुखसादशयमरतीति भाव।क्षत्र कामिनीवदनोपमाया मुकस्या पझ्मे चन्द्रे पानेक त्राधारखवेन वर्णनाल्लत्तणसगति ॥९३॥ परिवृर्त्ति व्यापषे-परिवृत्तिरिति। न्यून चाभ्यधिक चेति न्यूनाभ्यधिके तयो मिथ परस्पर विनिमय परिवर्तन परिवृत्तिरठक्गार। किश्िद् दतवा कस्पचिदादान अत यह यथासख्य अलकार है। वामनाचार्य ने इस अलकार की क्रम नाम से लिखा है॥ १२॥ पर्याय अलरकार का निर्ववन यह है-एक पदार्थ का ग्रम से अ्रनैक पदार्थों के साथ सम्बन्ध होने पर पर्याय अलकार होता है। यहा पर्याय का अर्थ कम माना गया है। एक पदार्थ का अ्र्पनेक आाभ्य होना और अ्रप्रनेक चस्तुओं का एक आश्रय होना ये पर्याय के दो भेद होते हैं। कुवलयानन्द में सद्ोचपर्याय और विकासपर्याय ये दो भेद और माने गये हैं। 'पम्न मुक्त्वा गता यद इसका उदाहरण है। न्वामिनी के मुख का सादृश्य रानि में पत्र को छोडकर चन्दमा में प्राप्त हो गया। अर्यात् दिनमें मुख का सादृश्य पद्म में रहता है, किन्तु रानि में कमल के सङ्कचित हो जाने पर वह चन्द्रमा में पहुच जाता है। दिन में पद्म में, रानि में चन्द्रमा में सुख्यसादश्य रहता है। यहा एक ही मुखसान्शय का पत्र और चद्र इन दो स्थानों के साथ सम्बन्ध बतलाने से लक्षणसप्गति होती है॥ ९३॥ परिवृति अलकार यह है-सम, न्यून वा अधिक पदार्य द्वारा आपस में
Page 201
१६= चन्द्रालोक: [ पश्चमो
जयाहैकं शरं मुक्त्वा कटाक्षान् शत्रुयोपिताम् ॥९४।।
परिवृत्िः। इदसुपलक्षणं तेन समेन समस्यापि परिवृत्तिर्भवति। न्यूनत्वादि प संख्यवा स्वरूपेण च भवति। उदाहरति-जग्राहेति। नृपः एकं शरं वाणं सुकत्वा त्यवस्वा यायुयोपितां वैरिनारीणां कटाक्षानेत्रप्रान्तान्। जमाह त्वीघकार। शतु चोपितः पतिह्न्तारं भवन्तं पश्यन्तीति भावः। अत्ैकशतव्यागेन शृजयतदीयन्ी कटाक्षवाहुल्यत्वीकारत्परिवृत्तिः । अत्र व संख्या कृताधिक्वलाभवर्णनम्। रसगक्ग धरे चेमे भेदा :- 'सा च तावद् द्विविधा-समपरिवृत्तिविषमपरिवृत्तिश्चेति। मम. परिवृत्तिरपि द्विविधा-उर्तमैरत्तमार्ना न्यृनर्न्यृनानां चेति। विपमपरिवृत्तिरपि तथा-टत्तमैन्यूनाना न्यूनेरपमाना चेति।' अत्र विनिमयः कविकल्पित एव माज्यो न तु वास्तवः। यम्र वास्तवस्तत्र नायमलहरः। चघा-'क्रीणन्ति प्रविकनवलोचना समन्तान्मुक्क्ाभिर्वदरीफलानि यत्र वालाः इत्यादो॥ ९४॥ परिसंख्यां लकयति-परिसंस्येति। पकत्र स्थले एकं वस्तु निपिध्य प्रतिपिष्य। अन्यस्मिन्त्यले तर्त्यव वस्तुनो नियन्त्रणं नियसम परिसंस्याल्वारः। एकन्येव वस्तुन एकत निपेघोऽपरत्र च शब्दमाम्येनाभिसस्य तत्वच वस्तुनः सद्भाव- कथनमिति भावः। परिशव्दोऽन वर्जनार्थक: । 'परेवर्जने' (८19५) दति पा णिनिसूत्रात। संख्या बुदधिः। चत्सांख्यः प्राप्यते स्थानं तद्योगैदवि गम्यते' परिवर्तन (लेन-देन) करने पर परिवृत्ति अलदवार होता है। 'अग्राह्कं शरं मुकन्चा' यह इसका उदाहरण है। राजा ने शत्रुओं पर एक वाण चलाकर शत्रुन्तियों के कढाक्षों को प्रहण किया। भावार्थ यद्द हुआ कि शत्रुओं को मारने से इनकी छियां राजा को देखने लगीं कि यह हमारे पति को मारने चाला है। यहाँ राजा ने एक वाण के बदले शन्नुजय और उनकी तियों के अ्नेक कटाक्षों को प्रहण किया प्रतः परिवृत्ति अलक्वार है। एक वाण के बदले अधिकसंख्यक पढ़ार्थों के प्रहण ने यहाँ संख्या की अधिकता से परिवृत्ति है। रसगह्ाघर में इसके ये भेद माने गचे हैं-समपरिवृत्ति और विपमपरिवृत्ति ये दो भेद हैं। पुनः समपरिवृत्ति के दो भह होते हैं-ढत्तम वस्तु के परिवर्तन में उत्तम चस्तु लेना और न्यून से न्यून का प्रहण करना। उत्तम से न्यून के प्रहण में और न्यून से उत्तम वस्तु के लेने में विपनपरिवृत्ति के भी दो भेद होते हैं॥ ९४॥ परिसंख्या का लक्षण यह है-किसी वस्तु का एक स्थान पर अभाव बतला कर दूसरे स्थान पर उसी वस्तु की नियमित सत्ता (उपस्थिति) वतनाने पर परि- संख्या होती है। परि(शब्द का अर्थ त्याग और संख्या पद का अर्थ दुद्धि नाना
Page 202
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत 1 १६६
स्नेहक्षय. प्रदीपेपु स्वान्तेपु न नतभ्रुवाम् ॥९५॥ इति भगवद्गीताचचनात्। एव वर्जनयुद्धि परिसस्येति नाम्नो निर्वचनम्। पूर्व मी्मासार्यां परिसखयास्वरूपमिदम्- 'पञ्ञ पञ्चनखा मच्या घर्मत परिकीर्तिता । गोधा कूर्म शश खद्गी शत्यकश्चेति ते रमृता॥ इति देवलोक्त वाक्य न पञनसभचणविधायकम् । पञ्नसरभनणस्य रागत प्रासर्वास्। ततश्चेद वाक्यमपअ्जनसभक्षणनिवृत्तिपरमिति परिससथाविधिरयम्। उमयोक्ष युगपरमासतावितरव्यावृत्तिपरो विधि परिसरयाविधिरिति लच्गाव्। पत् नखानामपि भव्षणनिवृत्तिस्तु महाफला। मीर्मासाप्रदर्शितेय परिसदया नालद्वार। अलङ्टारसामान्यलप्षणोघ चमरकार स्थाभावाद्। 'स्नेहचय प्रदीपेपु' इस्युदाहरणम्। रजन्या स्नेहसवयस्तैलच्वय प्रदीपेषु दीपेषु आसीत्। कित नतभुर्व कामिनीना स्वान्तेयु हृदयेपु स्नेहपयोऽनुरामाभावो नासीत्। अ्रत्न स्नेहपदस्थ श्लेपमहिम्नाड भेदस्वीकार । स्नेहस्प दीपेषु निषेध कामिनीमन सुध तस्यावस्थानमिति लप गसगति । अस्यालङ्कारस्थ चर्वारो भेदा रसगज्गाधरे-शुद्धा, प्रश्नपूर्विका, शाब्दी, आार्थी चेति॥ ९५॥ गया है। इस पर इन दोनों के मिलने पर परिसख्या पद का स्यागदुद्वि अर्थ होता है। पूर्वमीमासा में परिसख्या का स्वरूप यह है-'प पञ्नसा भच्या' (पांच नस्तर के जन्तु का ही माख खाना चाहिए और का नहीं) यह देवल का वाक्य परिसख्याविधि है। इस वाक्य से पञ्चनख जन्तु के भक्षण का विधान नहीं है। क्योंकि मांसभक्षण तो अपनी इच्छा ही से मनुष्य कर लेता है फिर इसके विधान की क्या आवश्यकता थी १ अत यह चाक्य पञ्चनखत्र से भिन्न नन्तु के मास्ममण का निषेध करता है। यदि मनुध्य पचनसभक्षण को भी त्याग देवे तो अत्यन्त पुण्य वा प्रशसा की बात है। यही पूर्वमीमासा की परिसरया काव्य में चमत्कारक रीति से कहने पर अलक्कार हो जाती है। 'हनेहृक्षय प्रदीपेपु' इसका उदाद्वरण है। राति में स्नेक्षय कामिनियों के अन्त करण में नहीं हुश कितु दोपदों में अवश्य स्नेहृक्षय (तैल का न होना) हुआ। स्नेहपद के शलेष से अनुराग और तैल ये दो अर्थ होते हैं। इन दोनों में अभेद युद्धि करके यह अलद्कार यहा किया गया है। यहां स्नेहरूप वस्तु का दीपक में अभाव चतलाकर उसी की सत्ता कामिनियों कै अ्रन्त करण में बतलाई अत परिसख्या होती है। शुद्धा, प्रश्नपूर्विका, शाब्दी और थार्थी ये चार भेद रसगआाधर में लिखे गये हैं।। ९५ ।।
Page 203
चन्द्रालोक: [पन्नमो
विकल्पस्तुल्यवलयोर्विरोधश्चातुरीयुतः। कान्ताचित्तेऽधरे वापि कुरु त्वं वीतरागिताम् ॥९६।। भूय सामेकसंबन्धभाजां गुम्फः समुच्चय: । विकल्पं व्याचष्टे-विकल्प इति। तुल्यवलयो: समानयलयोद्वयोक्षातुरीयुतक्रा तु्येंण विहितः । विरोधो युगपतक्रथनं विकलपोऽलक्वारः। युगपरकर्तुमशक्ययो: दयोः कार्ययोर्युगपत्कथनं विकवपालक्वारः। उदाहरति-कान्तेति। खव्ठितानायिकोकि:। कान्ताया मम चित्तेऽन्तःकरणे। अधरे स्वाधरे वा। त्वं वीतरागितामनुरागशून्यतां रकनाशून्यत्वं च कुरु विधेहि। मय्यनुरागाभावं स्वाधरेन्यनायिकाकर्तृकर क्तवर्णा भावं च कुर्वित्यर्थः । अत्र कार्यद्वयस्य कान्तानुरागस्य निज्ञाधर निष्ठरकवर्णताया निषेधस्य च युगपदशक्यरवेऽपि शक्यत्ववर्णनेन लक्षणसद्गतिः। अयं समुच्चयस्य प्रतिपक्षभृतो व्यतिरेक इयोपमायाः। अत्र च विकत्प्यमानयोरपम्यल्वारताबी जस्। तदादायेव चमरकारस्योत्लासात्। अन्यथा तु विकर्पतामात्रम्। यथा 'जीवनं मरणं वास्तु नैव धर्म त्यजाम्यहम्' इत्यादी। अत्रजीवनमरणयोनीपम्यस्य प्रतीति.। तस्मादृत्र न विकल्पालक्वारता ॥ ९६॥ समुच्चयं प्रदर्शयति-भूयसामिति। एक संबन्धं भजन्तीति तथोक्ास्तेपां भूयसां वह नामनेकगुणानामनेफ्वक्रियाणामनेककार कार्णा वा गुम्फो रचना समुचयोडलद्ारः। युगपतपदार्थानामन्वयः समुघय इति भावः। प्रस्तुतकार्यस्य साधक एकस्मिन् स्थिते चिकल्प अलंकार यह है-एक समय में न होनेवाले दो पदार्थों को अपने चातुर्य से एकसमय में वतला देने पर विकल्प होता है। 'कान्ताचित्ते' इसका उदाहरण है। खण्डिता नायिका का कथन है कि हे रसिकमहोदय। आप मेरे चित्त में और अपने औरष्ठ पर वीतरागिता (श्नुरागाभाव और रक्कता का अ्र्प्रभाव) की करें। अर्थात् मेरे से प्रेम न करके आप अन्य नायिका से चुम्धन द्वारा अपने श्ष्ठ की रकता को दूर कराइये। कान्तानुराग और श्रोष्ट की रकताका एक काल में निरास असम्भव है तथापि उनको सम्भवरून से बतलाया, अतः विकल्प है। जिस प्रकार व्यतिरेक अलद्दार उपमा का प्रतिपक्षी है उसी प्रकार यह अलंकार समुच्य का प्रति- पक्षी है। दोनों पदार्थों में सादृस्य की प्रतीति होना ही इस अलंकार का ग्राण है। अन्यथा यह विकल्प अलंकार के रूप को धारण नहीं कर सकता है॥ ९६॥ समुच्चय का स्वरूप देखिए-एक सम्चन्य (कार्य) में श्ननेक गुण, अ्रनेक किया वा अ्नेक कारकों का योग बतलाने पर समुचय अलंकार होता है। काव्य प्रकाश में लिखा है कि जहां किसी कार्य के सिद्ध करने में एक साधक हेतु हो
Page 204
मयूख: ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः । १७१
नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विप: ॥। २७।। समाधि: कार्यसौकर्य कारणान्तरसंनिधे:। यत् साधकाम्तराणि सम्मदन्ति तन्नापर: समुच्य इति काव्यप्रकाशादौ। काव्यलिस्े हि हेतुरवमात्रं विवधितं मवति। समाध्यलद्वारे चैकेन हेतुना कार्ये निष्पघमाने आगन्तुके नापरेण कार्यर्य सौकर्यकरण भवति। अन्र तु बहना कार्यकारणपमार्ण साहित्यं विवचितमिति परस्पर भेक:। उदाहरति-नश्यन्तीति। हे राजन् ! तब दिप शत्रवः नश्यन्ति राज्यच्युता सवन्ति। पश्यन्ति विलोकयन्ति। पश्चाञ्त अ्रश्य न्ति ब्रष्टा भवनति। अव्वानेकक्रियार्णं नाशदुर्शनअंशरूपाणमेकश्षपुरूपपदार्थसम् न्धक्थनेन उक्षणसंगतिः। अस्यालट्घारस्य पडू भेद: साहित्यदर्पणे-सद्योगे, क्षमद्योगे, सद्सद्योगे, गुणयोर्योंगपद्ये, क्रिययोंगथे, गुणक्िययोक्षयगये । एपामुददाहरणानि तव्नैव हश्यानि। ९७॥। समार्धि व्याचष्े-समाधिरिति। अभ्यर्कारणमिति कारणान्तरं तस्य योगतो हेरवम्तरसम्वन्धाद् यदि कार्यसौकर्य कार्यसमुरादनसार्य स्यात्तदा समाधिरठ कार.।सम्यक आधिराधानमुतादन समाधिरित्यन्वर्थेय सज्ञा कार्या पध्यनुभूलका रणसर्वेऽपि काकताली यन्यायेन कारणान्तरसत्तया शीघ्र कार्यसमुरादने समाधि रिति भाव:। यस्रैकमेव कारण पधानतया विवसितमपर व सहकारितया तत्रायम लक्कारः।उभयो कारणयो: प्राधान्ये विवविते तु समुचय। अत एवाम काकताली यन्यायेन योग, समुख्षये तु खलेकपोतिकान्यायेन समकषतया कारणान्तरयोग तो भी वहाँ अन्य साधक हेतु उपस्थित होवे तो समुचय दोता है। काव्यलिज् में पद वा वाश्य केवल हेतुरूप से रहता है। समाधि अलद्कार में एक कारण से भी कार्य सिद्ध हो सकता है तथापि अनेक कारणों द्वारा वहा कार्य की सिद्धि में सरलता घतला दी जाती है। यहा तो कार्य को करने वाले अनेक कारणों के समूद की आवश्यकता रहती है। यह इन सब में भेद जानना चाहिए। 'नश्यन्ति पश्चात्' यह उदाहरण है। हे राजन् ! आपके शत्रु राज्यच्युत होते हैं और पीछे राज्य को देखते हैं और भ्रष्ट हो जाते हैं। यहा 'नश्यन्ति, पश्यन्ति, भ्रश्यन्ति' इन अ्नेक कियाओं का शत्रुविनाशरूप एक कार्य में सम्बन्ध बतलाया गया अत समुच्चय है। साहित्य दर्पण में इसके छा भेद बतलाये हैं-सद्योग, असद्- योग, सदसद्योग, गुणयोगपद्य, कियायोगपद और भुणकियोभययोगपद ।।९७।। समाधि का निर्वचन यह है-कार्य को सिद्धि के अनुकूल एक कारण के होने पर भी जहा काकतालीयन्याय से अन्य कारण द्वारा कार्यसिद्धि में शोघ्रता या सरलता हो तो समाधि होती है। समुच्चय में खलेकपोतिकान्याय से सब कारणों
Page 205
१७२. चन्द्रालोक: [ पञ्वमो
उत्कण्ठितां च कलयन् जगामास्तं च भानुमान् ॥ ९८ ।। प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराकमः।
इत्यनयोर्भेदः। उदाहरति-उत्कण्ठितामिति। उत्कण्ठितां प्रियाभिसरणे उत्सुकतां कलयन् जानन् भानुमान् सूर्यः। अस्तं जगाम। अन्न प्रियाभिसरणे उत्कण्ठव पुप्कलं कारणं पुनरपि दैवादापतता सूर्यास्तमयोदितेनान्धकारेण तत्र प्रियाभिसरणे सौकर्यमात्रं कृतमिति लक्षणसंगतिः ॥९८ ॥ प्रत्यनीकं निरूपयति-प्रत्यनीकमिमि। घलवतो ववयुक्तस्य शर्त्रोवेंरिणः। पक्षे सहायके पराक्रमो वलप्रयोगः प्रत्यनीकमलद्वारः। घलवच्छुत्ुपराजयाक्षमस्य पुनसतदीयशत्ुसहायकतिरस्फारवर्णने प्रत्यनीकालद्वारः। अत्र प्रतिशब्द: प्रतिनि- ध्यर्थक:। 'प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादी प्रयोगतः' इत्यमरः । 'प्रतिः प्रति. निधिप्रतिदानयोः' (१४।९) इति पाणिनिश्च। अनीकं सैन्यम्। 'अनीको डस्त्री रणे सैन्ये' इति मेदिनी। अनीकात प्रतीति विभ्रहे 'अव्ययं विभ्०' (२६६) इति पाणिनिसूत्रेणाव्ययीभावः। अथवा 'सुपा' (२१४) इति सूत्रेण 'भूतपूर्वः' दृत्यत्रेव सुप्सुपासमासः। तथा घ प्रत्यनीकशव्देन सैन्यप्रतिनि- धिरुच्यते, तत्साम्या प्रकृतार्थे लक्षणया प्रयोगः। 'लोके हि प्रतिपद्स्य तिरस्का रायानीकं प्रयुज्यते। तद्शकती प्रतिपक्षसम्वधिनः कस्यचित्तिरस्कार: करियते। स
ति। उत्पलाभ्यां कमलाभ्यां जत्रे जयनशीले ये नेत्रे नयने तयोरनुगावनुयायिनी की प्रधानता रहती है और यहां एक कारण की प्रधानता औरों की काकतालीय- न्याय से सहकारितामात्र रहती है। 'उत्कण्ठितां च कलयन्' इसका उदाहरण है। अभिसारिका की उत्कण्ठा को जानता हुआ सूर्य अस्ताचल को चला गया। भाव यह हुआ कि अन्धकार होने से शीघ्र ही अभिसारिका प्रिय के पास पहुँच जायगी। यहां प्रिय के घर जाने में उत्कण्ठा ही प्रवल कारण था तथापि सूर्यास्त मे उत्पन्न हुए अन्धकार द्वारा प्रियगहगमन में सरलता हो गई अतः समाधि है ॥९८॥ प्रत्यनीक का निरूपण यह है-चलवान शत्रु के पराजय करने में असमर्थ पुरुष जहां उसके सहायकवर्ग का पराभव कर तो प्रत्यनीक अलद्वार होता है। प्रति शव्द का अर्थ प्रतिनिधि और अनीक का अ्रर्थ सेना होता है। इन दोनों शब्दों को मिलाने से मेना का प्रतिनिधि यह अर्थ हुआ। अ्तः यह शब्द अर्थसाम्य- सम्बन्ध से लक्षणा शक्ति द्वारा अलद्वार का बोधक हो जाता है। 'जैत्रनेत्रानुगी' इसका उदाहरण है। पद्मों ने अपने शत्र नेत्रों के पीछे रहने वाले कर्णों को दवा
Page 206
मयूख ] १७३
प्रतीपमुपमानस्य हवीनत्वमुपमेयत । दषं चेद्वदनं तस्या कि पद्मेन किमिन्दुना ॥। १०० ।।
क्णं। अध कृतौ तिरस्कृती। अवतसतयातदुपरिस्थितरवादधस्तारकृती चेति
परश्यनीकमू ॥ १९॥ प्रतीप वर्णयति-प्रतीपमिति। उपमेयत उपमेयातू। उपमानस्य हौनाव न्यून ता प्रतीपमलद्गार। उपमेयादुपमानस्य दीनत्ववर्णनेऽयमलङ्गार इति माव । प्रति गध्छनयापो यस्मिन्षिति मतीप निम्नोस्नतस्थल तत्साइश्यादलह्वारे लप्षणा। 'ऋ कपू०' इत्या दिनाउप पत्यय। 'द्वधन्तरुपसर्गेम्योऽप ईत्' इतीदादेश। उदादरति- सष्टमिति। चेदू यदि। तस्या रमण्या वदनमानन रष्ट तदा पद्मेन कमलेन किम्। इन्दुना चन्द्रेण प कि प्रयोजनम। पत्रचन्द्री निष्फलाविति भाव। अत्र उपमे यान्मुखादुपमानस्य पम्रचन्द्ररूपस्य किमिति काछा कार्याए्षमकथनेन हीनस्प्रती- रया सक्षणसगति । कुवलयानन्दे प्रतीपस्य पञ्च भेदा-उपमानसयोपमेयखे, निष्फलत्वे, प्रकारन्तरेण निष्फलरवे, अनुर्पतौ, कैमर्थ्ये चेति। रसगन्नाधरे चैते भेदा निराकता। तथा दि-आदयासत्रयोऽपयुपमायामेवान्तर्गता । चतुर्थ के्षाचिदा
दिया। अर्थात् नायिका ने कर्णों के ऊपर कमल शोभार्थ लगा लिये। यहा नेनों के पराभव करने में अपरसमर्थ पद्मों ने नेनों के साथ रहनेवाले कर्णों (कानों) को दबा दिया, इस वर्णन से प्र यनोक अलकार है॥। १९॥ प्रतीप का वर्णन किया जाता है-उपमेय से उपमान की हीनता बतलाने में प्रतीप अलकार होता है। जह़ा पर प्रवाहरूप से जाता हुआ जल सामने टककर खाकर वापस लौट आवे उस निम्नोत्त ( ऊँचे नीचे) स्थल को प्रतीप कहते हैं। समान अर्थ होने से लक्षणाशक्ति द्वारा यह पद अलकार का भी वाचक हो जाता है। 'दृष चेददन तस्या यह इस का उदाहरण है। उस नायिका के भुस को देख लेने -पर चन्द्रमा और पम्म किसी काम के नहीं मालूम पडते। अर्थात् निस्तेज मालूम पडते हैं। यह मुखरूपी उपमेय से चन्द्र और पद्मरूपी उपमान में होनता चतलाई गई अत प्रतीप अलद्वार है। कुवलयानन्द में इस के पाच भेद बतलये हैं- उस्मान को उपमेय बनाना, उपमान में निष्फ्लता, अन्य प्रकार से उसमें निष्फ लता, उपमान का अभाव और किशब्द के प्रयोग से उपमान की निष्फलता। रसगगाधर में प्रथम तीन भेदों को उपमा में, चौथे भेद को आपेक्ष में और
Page 207
१७४ चन्द्रालोक: [पव्मो
उल्लासोऽन्यमहिम्ना चेद्दोषो ह्यन्यत्र वर्ण्यंते। तद्भाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सजनम् ॥ १०१ ॥ क्षेपरूपः। पञ्चमत्त्वनुक्तवैधर््ये व्यतिरेकेऽन्तर्गत इति। विशेषस्तत्रैव हमयः॥१००॥ उल्लासं व्याचप्टे-उल्लास्ष इति। चेदू यदि। अन्यमहिग्नाऽन्यगुणेन। अन्यश्र न्यम्मिन् स्थले दोपो वर्ण्यते कथ्यते तदोल्लासः। इदमुप लक्षणमन्यगुणेनान्यदोपवर्ण. नम्। तेनास्य चरवारो भेदा :- अन्यगुणेनान्यगुणवर्णनमेका, अन्यगुणेनान्यदोपवर्णनं दिनीयः, अन्यदोपेणान्यदोपवर्णनं तृतीयः, अन्यदोपेणान्यगुणवर्णनं चतुर्थः, इति। तत्र द्वितीयसुदाहरति-तदभाग्येति। यद् धनं सज्जनं सत्पुरुपं नाश्रयति न प्राप्तो ति, तद् धनस्यैव वित्तस्यैवाभाग्यं दौर्भाग्यं वर्तते। अत्र सजनमहिमगुणेन धनस्य तदनाश्रयदोपवर्णनमिति लक्षणसंगतिः। भेदान्तराणामुदाहरणानि कुवलयानन्दे प्रतिपादितानि। तथा च प्रथमभेदोदाहरणमिदम्-'अपि मां पावयेत्साध्वी स्नात्वेती छरति जाह्वी' अत्र पतिव्तागुणेन गङ्गागुणवर्णनम्। तृतीयोदाहरणं यथा- 'काठिन्यं कुचयो: सप्टुं वाब्छन्त्यः पादपद्मयोः। निन्दन्ति व विघातारं त्वह्ाटीप्वरियोपितः ॥इति॥ अत्र पलायनपरिपन्थिपादमार्दवदोपेण धातुनिन्द्यत्वदोपो वर्णितः। चतुर्थभेदो- पॉचवें भेद को अनुक्तवधर्म्यरूप व्यतिरेक के अन्तर्गत माना है॥ १०० ॥ उल्लास अलक्वार का चर्णन किया जाता है-किसी एक पदार्थ के गुण वा दोप आदि के वर्णन से दूसरे पदार्थ में गुण वा दोप की प्रतीति होने को उल्लास कहते हैं। इसके चार भेद होते हैं। एक के गुणवर्णन से दूसरे में गुण की प्रतीति होने पर एक भेद, गुण से दोप की प्रतीति में दूसरा भेद, दोप से दोप के चर्णन में तृतीय भेद, दोप से गुण के वर्णन में चतुर्थ भेद होता है। 'तद्भाग्यं' यद् श्ोकार्ध दूसरे भेद का उदाहरण है। यदि सम्पत्ति सत्पुरुपों के उपभोग में नहीं श्राती है तो इसमें सम्पत्ति का ही मन्द भाग्य जानना चाहिए। यहां सज्जनों के गुण से वन में 'सज्जनों के उपभोग में न आना' यह दोप वतलाया। अ्तः उसनाम अलद्वार है। अन्य भेदों के उदाहरण कुवलयानन्द में दिये गये हैं। प्रथम भेट का उदाहरण देखिए-गद्ा चाहती है कि पतित्रता स्त्री के स्नान से मैं कृतार्थता को प्राप्त करं। यहां पतिव्रता के गुण से गंगा के गुण का वर्णन है। तृतीय भद का टदाहरण देखिए-हे राजन! आपके शत्रथों की स्रिियाँ भागने में श्ररसमर्थ होती हुई ब्रह्मा की निन्दा करती हैं कि ब्हा ने हमारे स्तनों की कठिनता हमारे चरणों में क्यों नहीं रख दी। यहां चरणों के कोमलतारूपी दोप से व्रह्मा
Page 208
मयूख] सस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेव:।
तद्गुण स्वगुणत्यागादन्यत स्वगुणोद्य.। पद्मरागारणं नासामौकिकं तेडघराभितम्॥१०२॥
दाहरण यथा-'टामोऽयमेव भूपालसेवकाना न चेदूध' इत्यत्र राज क्रौयंदोपेग सेवकाना वधाभावो गुणो वर्णित इति॥ १०1 ॥ तद्गुण निरूपयति-तद्गुण इति।सवस्य गुणस्तत्य स्यागाद्।अन्यतोऽन्य समात्। स्वस्मिन् गुणोदयो रूपादिगुणप्राप्ति । तद्गुणोऽलद्टार तस्याप्रकृतस्य गुणो यम्र स । स्व्रगुणयागपूर्वकान्यदीयगुणग्रहण तद्गुण इति भाव।गुणमहण थ जपाइसुमादिवद् भर्वत। गुणदा=दोडत्र रूपवचन 'गुणोऽप्रधाने रूपादी मौघयो सूत्र धृकोदरे' इति कोशवघनात्। उम्तासे तु गुणान्तरस्य पावनरवादिगुणस्याधान भवति। न नीलर कादिशुणस्येति भेद 1 मीलिते घर्मिगोऽि तिरस्कार। सामान्ये चापरित्य क निजगुणस्यापृथवप्रतिभास, इछ तु गुणमात्रस्येव तिरस्कारी धर्मिगश्व पृयगवभास इति भेद । भ्रान्तिमति स्मर्यमाणस्यारोप।अम्नतु गृह्यमाणस्यैति भेद। उदाहरति-पदमेति। आधाराष्रित रफवर्णाघरौएससक ते नासा मौकिक पममराग- चद्रकम णिवदरण रक्तमरिति। अ्म्र नासा मौचिकस्य ख्वेतमुणस्यागेनाचरगुणरकता म्रहणवर्णनेन लषणसगति ॥। १०२ ।। के दौप का वर्णन है। चतुर्य भेद का उदाहरण यह है-राजा ने अपने सेवकों का चध नहीं किया यही बहुत लाभ है। यहा राजा के कूरतारूपी दोष से बध न होना रूप गुण का वर्णन है।। १०९ ॥ तद्गुण का स्वरूप यह है कि अपने गुण (नील पीत आदि रह) का त्याग करके नहा अन्य के गुण का प्रहण हो वहा तद्गुण अलकार होता है। 'पममरागा०' यइ उदाहरण है। हे कान्ते ' तेरा नासामौकिक अ्धरोष्ठ के सम्बन्ध से नल्माण के रूप को धारण करता है। यहाँ मोती ने अपने श्वेत गुण को छोड कर नायिका के अधर की रचता को अ्हण किया अत तद्गुण है। उलास अल्कार में पावनत्वादि गुण का प्रहण किया गया है, नील, पीन आदि गुण का भ्रइण नहीं किया, यह परस्पर का भेद है। माहित अलद्कर में धर्मी का भी स्वरूप नहीं मालूम पडता, सामान्य में त्याग के बिना भी अपने गुण का भिन्ष रूप से ज्ञान नहीं होता। यहा तो गु्मान का त्याग और धर्मी का ज्ञान होता है अत आपस में भेद जानिए। यह अलद्वार भ्रान्तिमान अलद्वार के अन्त्गत भी नहीं हो सकता क्योंकि श्रान्तिमान् में समरण की हुई वस्तु का आरोप होता है यहा नहीं ॥ १०२॥
Page 209
१७६ चन्द्रालोक: [पञ्वमो
पुनः स्वगुणसम्पाप्तिर्विज्ञेया पूर्वरुपता। हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शेषस्त्वद्यशसा सितः ॥ १०३॥ यद्वस्तुनोऽन्यथारूपं तथा स्यात्पूर्वरूपता। दीपे निर्वापिते ह्वासीत्काश्चीरत्नैरहर्महः॥१०४॥ पूर्वरूपतां लक्षयति-पुनरिति। पुनरन्यगुणसम्वन्धानन्तरमवि। स्वगुणस्य संगाप्तिर्लाभ: पूर्वरूपतालद्वारः। अन्यगुणसम्बन्धनिरसनपूर्वकं पुनः स्वुणलाभ- कथनत्वं पूर्वरूपत्वम्। उदाहरति-हरेति। हरस्य नीलकण्ठस्य क्ण्ठाशुभिर्नील किरणैर्लिप्तोऽपि नीलवर्णमाप्तोऽपीति भावः। शेपः शोपाहिः। ह राजन् ! त्वद्यशसा त्वर्कीतर्या सितः श्वेतवर्ण पुवास्ति। अत्र श्वेतवर्णस्य शेपाहेरहरकण्टकिरणजन्यनी रत्चनिरसनपुरःसरं पुनः श्वेतपुणमाप्तिकथनात्पूर्वरूपता॥ १०३॥ प्रकारान्तरेण पूर्वरूपतां कथयति-यदिति।पुनरित्यत्यानुवृत्ति। वस्तुनः पदा र्थस्थ यदन्यथारूपसुच्छिन्न रूपं चस्तु पुनस्तद्रृपं तथा पूर्ववदेव स्यात्तदा पूर्वरूपता जेया। वस्तुनाशकथनपूर्वकव स्त्वन्तरजन्पतस्कार्यकथ नर्वं पूर्वरूपत्वम्।उदाहरति- दीप इति। दीपे निर्वापिते शान्ति नीतेऽपि। काज्ीरतने रशनास्थमणिकान्तिभि:। नहर्महो दिनसम्बन्धि तेजः प्रकाश इति यावद्। आसीत्। अन्न दीपविनाशकथनेऽपि काझीहीरकैर्दीपकप्रकाशकथनातपूर्वरूपता। पूर्वत्र तु न गुणोच्छेद: कि रवन्यभावः। अत्र तूच्छेद पवेति द्वयोर्भेदः॥ १०४॥ पूर्वरूपता का लक्षण देखिए-अपने पर आ्रई हुई दूसरे को कान्ति को दूर करके पुनः अपना गुण प्रकट करने को पूर्वरूपता कहते हैं। 'हरकण्टांशु"' इसका उदाहरण है। सवेतवर्ण शेपनाग नीलकण्ठ (शिव) के नीले कण्ठ में लिपट जाने के कारण नील चर्ण को प्राप्त हो चुका तथापि हे राजन् ! वह आपकी कीर्ति से पुनः अपने श्वेत वर्ण को प्राप्त करता है। कवियों ने कोर्ति का रह रचेत ही माना है। राजा की कीर्ति सब स्थानों पर व्याप्त है यह इसका भावार्थ समकना चाहिए। यहां नालवर्ण को दूर कर के पुनः शेपनाग में सितवर्णता (सफेदी) वतलाने से लक्षण समन्वय समकिये॥ १०२ ॥ पूर्वरूपता का दूसरा लक्षण यह है-किसी वस्तु के नष्ट हो जाने पर भी उस वस्तु का कार्य नष नहीं हो तो दूसरी पूर्वस्पता होती है। दीपक को शान्त करने पर भी कान्ता के काश्वीरत्नों से प्रकाश बना ही रहा। दीपक के शान्त होने से अन्धकार होना चाहिए। किन्तु मणियों द्वारा प्रकाश की सप्ता वतलाने से पूर्वरुपता है। प्रथम लक्षण में गुण का सरवथा विनाश नहीं था अ्रतः आ्पस में भेद है॥१०४॥
Page 210
मयूख] सस्कृताहन्दाव्याख्याद्वयापत ।
विशन्नपि रवेर्मध्यं शीत एव सदा शशी। १०५॥।
कर्णोत्पलानि दघते कटाक्षेरपि नीलताम् ॥१०६ ॥ अचज्षा वर्ण्यते वस्तु गुणदोपाक्षमं यदि।
अतहुण निरुपयति-सगतेति। सगत रवसबद्वो योऽन्यस्य पदार्थस्य गुणरत स्थानक्वीकार मम्रदणमतह्वेणमलश्रमाहु। अन्यगुणसम्व"धेपि तद्णाप्रहणमतहगु जम्। वदाहरति-विशनिति ।रवे सुर्यस्य मध्य विशन् प्रविशननपिशशी चन्द्र सदा शीत शीतक पव। पन्दश्य सुर्यसनिदितगमनमेकराशिस्ये चन्दे भवति।अन्न सूर्य सरबन्धेन चन्द्रश्य तापजनकताम्रहण सुचित पथापि तदनह्ीकार वर्णनेन लप्षणसगति अनुगुण प्रदशयति-प्रागिति। परसनिधे परसामीप्यात्। म्राक्सिदस्य पूर्व स्थितस्यैव रवगुणस्योखर्य आ्धिक्यमनुगुगोडलद्कार । मकसिद्धि स्वगुणोकर्षोड नुशुण परसनिधे'इति पाठ मखा कचित्माविमदविमतक्वारमाहु। उदादरति- क्णेति। नीलानि कर्णों पलानि कटापेरपि नीलता नीलत्वोर्कर्ष दधते धारयतिति। क्रम्र कर्णावतस्षीकृत नौलकमलाना कटासेर सिनीलतापादनात््राक सिद्रवगुणोत्कर्प
अवज्ञा व्याचष्टे-पवज्ञेति। यदि गुणदोपयोरचममयोग्य वर्तु वर्ण्यते तदाडन जारद्वार। अन्यगुण दोपाम्यामन्यम गुणदोषों न स्याताँ तदावज्ञतिभाव । अयम
अतद्गुण का निरूपण यह है-दूसरे का सम्वन्ध होने पर भी उसके गुण का महण न करना अतद्गुण होता है। 'विशभपि' श्लोकार्ध इसका उदाहरण है। सूर्य के मध्य में प्रविष्ट होता हुआ भी चद्रमा शीतल ही रहता है। यदा सूर्य के साथ चन्द्रमा का सम्बन्ध होने पर भी चन्द्रमा में उप्णता न होने से अतद्गुण होता है।। १०५ ॥ अ्रनुगुण का रूप देखिए-दूसरे के सम्बन्धसे अपने गुण की वृद्धिको अ्नुगुण कहते हैं। 'वर्णो पलानि' इसका उदादरण है। कर्णा में लगाये हुए नीलवर्ण के कमल कटाषों से अधिक नोलेपन को प्राप्त करते हैं। यहा नीले कमलों में कगक्षों के कारण अधिक नीलता वतलने से अनुगुण अलद्वार है॥ १०६ ॥ अवझ्ा का वर्णन यह है-किसी एक के गुण वा दोप से दूसरे को हानि वा नाम न प्राप्त दो सके तो अवजा समझना चाहिए। यह अलद्वार उल्लास का
Page 211
म्लायन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः॥१०७॥ प्रश्नोत्तरं क्रमेणोक्तौ स्यूतमुत्तरमुत्तरम्। यन्नाऽसी वेतसी पान्थ तत्रासौसुतरा सरित्॥ १०८ ॥ लक्वारः उल्लासालद्वारविपर्ययरूपः। उदाहरति-ग्लायन्तीति। यदि पम्मानि कम लानि चन्द्रं दृष्टा क्लायन्ति संकुचन्ति। तदाऽमृतद्यतेश्नन्द्रस्य का हानि: का क्षतिः स ्वमृतदुतिरेवास्ति। अत्र क्लायन्तीति पममदोपेण चन्द्रस्य दोपालाभवर्णनाद वन्रालतणसङ्गतिः ॥ १०७॥ प्रक्नोत्तरं निरुपयति-प्रक्नेति। यत्र तयोः प्रश्नोत्तरयोरुकी.कथने क्रमेण क्रमशः उत्तरसुत्तरं यावत्। अग्रे इति भावः। उत्तरं प्रतिवचनं स्यूतं संलं तत्र प्रश्नोत्तरम लक्वारः। ग्रन्थान्तरेऽयमुत्तरालद्वारनाम्ना व्यपदिश्यते। अतः केचित् 'प्रक्षोप्तरकमे णोकों' इति पाठमद्गीकुर्वनति। यथा-प्रक्षोत्तरयोः क्रमेणोक्ी यत्र स्यृतं संलन्नमुत्तरं प्रतिवचनमस्ति तत्रोत्तरमलद्वार इति। रसगद्गाधरे चास्येमे भेदा :- उन्नेयप्रश्नरुपः
प्रायरवेन निरभिप्रायर्वेन च चतुर्विध इस्यष्टधा। उन्नेयप्रश्नरूपं भेदमुदाहरति-यत्रे ति। हे पान्थ पथिक! यत्रासी वेतसी वानीरवृक्षस्तत्र सरिननदीसुतरा सुखेन तरितुं योग्या। सरित्तरणमार्ग पृर्छन्तं पान्थं प्रति 'यत्रासी वेतसी' इृत्युत्तरमिति स्पष्टार्थः। विरोधी है। 'म्लायन्ति' यह क्रोकार्थ इसका उदाहरण है। कमल यदि चन्द्रमा को देखकर म्लान (संकुचित) होते हैं तो इससे चन्द्रमा की कोई हानि नहीं। वह तो अमृतद्ुति नाम से ही विख्यात रहेगा। यहाँ पद्मों के संकोचरूपी दोष से चन्द्रमा की कोई हानि नहीं वतलाई गई, अतः लक्षणसमन्वय होता है॥ १०७॥ प्रश्नोत्तर अलंकार यह है-प्रश्नोत्तररूप वाक्य में जहां गुप्त प्रश्न का उत्तर दिया जावे वहां प्रश्नोत्तर अलंकार होता है। दूसरे प्रन्थों में इस अलंकार का नाम उत्तर रक्खा गया है। उनके मत में 'प्रश्नोत्तरक्रमेणोकौ' यह पाठ मानना चाहिए। रसगंगाघर में इसके आठ भेद माने गये हैं-उन्नेयप्ररन, निवद्धप्रश्न ये दो भेद हैं। ये दोनों भेद प्रश्न वा प्रश्नोत्तर के निरभिप्नाय वा साभिप्राय के कारण आठ भेद होते हैं। यथा-साभिप्रायोलेयप्रश्न, निरभिन्ना योप्नेयप्रश्न, साभिप्रायनिवद्धग्रश्न, निरभिप्रायनिवद्धप्रश्न, सामिप्रायोनेय- प्रश्नोत्तर, निरभिप्रायोन्नेयप्रश्नोत्तर, साभिप्रायनिवद्धप्रश्नोत्तर, निरभिप्नायनियद्ध- प्रश्नोत्तर। 'यत्रासी वेतसी' यह न्नेयप्रश्न का उदाहरण है। नदी की अगाधता को पूछने वाले पान्य को कामिनी ने उत्तर दिया कि हे पान्य !
Page 212
मयूख ] सस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । १७६ पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुरन्यस्य चेष्टितम्। पिये यृद्दागते प्रात. कान्ता तत्यमकल्पयत्। १०१॥ व्याजोक्ति: शङ्गमानस्य छद्मना वस्तुगोपनम्। अत्र पान्यस्य सरित्तरणमार्गपश्न उन्नीयते। अनेदमाकृनम्-कामुक पान्य सक्केत स्थल पच्छ। तदुत्तरे वेतसीलतामण्डपसकेतस्थर कामयमाना कामिनी कथित वतीर्यङ्गीकाररूपसुत्तर जेयम्। अज्रा-यव्यपोहे तात्पर्याभावापरिस्या त भे
प्रश्न प्रत्यजनकर्वात् ।१०८ । पिहित लक्तयति-पिहितमिति। परस्यान्यस्य वृत्तान्तत्य वृत्ततय जाता वदिता तस्यान्यस्य चेष्वित परकीयवृत्तज्ञानानुगुणक्रिया पिहितमलङ्गार। गुप्तपर कीयवृत्तज्ञानानुगुणक्रिया पिदितमिति माव। उदाह्वरति-प्रिय इति। प्रात मात काले परिये स्वामिनि गृहागते गेहमायाते सति कान्ता रमणी तत्प शव्याम ह कतपयत् कव्पितवती। सव रात्ावन्यन्न जागरणेन श्रनतोसि, अधुना स्वपिीति भाव। अत नियस्य सपरनीससरग ुष्यमाना कान्ता रानिजागरणज्ञानानुकूला वेष्टां चक्ारेति लमणसमन्वय ॥ १०९॥ व्याजोकि प्दर्शयति-व्याजेति। शङ्त्मानस्य शुप्तवृत्त वितर्कयत पुरुषाय। घूचना व्याजेन वस्तुगोपन वृत्तगोपन व्याजोकि। ब्याजोक्तिरियन्वर्थय सज्ञा। जहाँ यह वेत का कुझ है वहा यह नदी गहरी नहीं है, वहा तुम इसे पार कर सकते दो। यहा पान्य ने नदी की गहराई पूछी यह प्रतीत होता है। गुप्तप्रश्न यह है कि कामुक पान्थ ने सकैतत्यल पूछा और कामिनी ने उत्तर में लतामण्डप को यतनाकर कामकेलि को स्वीकृति दो। परिसख्या में वस्तु का एक स्थल में निषेध भी किया जाता है, यहा नहीं। अनुमान में साध्य और साधन इन दोनों की स्थिति रहती है, यहा नहीं ॥ १०८॥ पिहित का स्वरूप यह है-दूसरे के गुप्त आचरण को चेशद्वारा प्रक्ट करने पर पिहित अलद्दार होता है। 'प्रिये गहागते' यह उदाहरण है। प्रात काल में पति के गह आ जाने पर कान्ता ने शप्या बिछा दी। मावार्य यह हुआ कि आपने मेरी सपन्री के घर में रात्रि भर जागरण किया है अत ध्रान्त हो गये हैं। अब शयन कीजिये। यहां नायक की गुप चेष्टा को कामिनी ने राख्या बिछा के प्रकट कर दिया। अत पिहिति अलह्ार है॥। १०९ ॥ व्याजोक्ि का निर्वचन यह है-गुप वृत्त की राढ्डा को किसी छल से निशृत
Page 213
सरित्र पश्य गृहारामपरागैरस्मि घूसरा॥ ११०॥ वकोक्ति: श्लेयकाकुम्यां वाच्यार्थान्तरकल्पनम्। मुश्च मानं ढिनं मातं मन्द नन्दी हरान्तिके॥ १११॥ के नापि कारणेन गुपतवृतं वक्टमानं प्रति यत्र व्याजेन वृत्तगोपनं तत्रायमलद्वार हति भाव: उदाइरति-सखीति। हे सम्नि! अहं गृहारामपरागैव्द्यानधूलिभि:घूसर मन्दिनासमीनि त्वं पश्य विलोकय। चौर्यरतलस्धूलिधूसरा नान्मीति भाव:। अघ् चोयरतमू उप्टलसधूर्ि शहमानां सर्वी प्रति नायिकया गृहारामशोधपराणधूसराह मन्मीति छसना चौर्यरतगोपनं क्नमिति व्याजोकि। सपहनी निह्नवकारिणो
युनि-लोकोि-छेकोच्यलद्वारा दर्शिनाः॥ ११०॥ चक्रोकि लचवति-वक्रोकिरिति। सलेषक्र काकुश्ेति ताभ्यां श्लेषकाकुम्यां यत वाच्यार्थान्तरस्य कर्पनं तत्र बकरोक्ति:। अन्याभिग्नायेणोक्तंवाक्यमन्यार्थकतवा श्रेषे काका वा योउ्यते तदा बकोकिरिति भावः। टदाहरति-मुन्नेति। कामुकः कान्ता सुवाच-हे मिये! हिनं प्राप्त दिनोदयो जातः । अतो मानं सुन् त्यजेति। कान्ता न शव्द्रश्षेपेण नन्दिनं प्रात्तं मा सुद्जेष्यर्थान्तरं संयोजोत्तरवती-मन्द मूढ! नन्दी वृपभः। हरान्तिके शिवनिकटे अस्ति। यदि सोष्त्र भवेत्तदा न सुक्ेयमिति। तम्पा त्राभावात्कर्यं तें मुनेयमिति भावः। अत्र समदश्लेपेणर्यान्तरकल्पनाद वक्रोकि: कर देने पर ब्याजोकि होती है। 'सखि ! पर्च' यह शोकार्ध इसका उदाहरण है। हे सन्वि! मैं अपने बगीचे की धूल से मलिन हो रही हूँ, यह तू देख, शर्यथात् मैं गुद सम्मोग में धूलि मे मलिन नहीं हुई हू। किन्तु बगीचे की सफाई के कारण मेरी देह पर धूलि लग गई है। यहां नायिका ने सखी को संमोगधूलि की शद्ट्रा की मिटा दिया अतः व्यानोकि है। इसके आगे कुवलयानन्द में-गूढोकि, वित्ृतोदि, युक्ति, लोकोकि और छेकोकि अलदार बतलाये गये हैं।। ११० ॥ वऴोकि यह है-जहां श्रेप वा दाकु (उत्तिविशेष) के कारण अ्न्य अभिश्नय के वाक्य का दूसरा अ्भिप्राय समझा जावे वहां बकोकि होती है। 'मुन मानम्' वह लोकार्घ ्लेपवकोसि का उदाहरण है। कामुक कान्ता से कहता है कि है प्रिये ! प्रातःकाल हो गया, श्रव तो मान को छोड़कर कृपा करो। कान्ता ने इस वाक्य का रलेप के बल से 'नन्दिकेश्वर या गये इसे मत छोड़ो' यह अर्थ समफकर उत्तर दिया कि हे मूर्ख। नन्दिकेश्वर तो शिव के निक्ट हैं। यदि नन्दी यहाँ होवे तो उसे मैं पकडूं। यहां दलेप से एक वाकय का
Page 214
मयूख] सस्टृतहिन्दी व्यास्याद्वयोपेत"। स्वभानोक्ति स्वमावस्य जात्यादिपु च वर्णनम्। सुरदस्तरह्वासषि स्तन्धकणरदीक्ष्यते मानिकं भूतमाव्यर्थसाक्षादर्शनवर्णनम्। ।। ११२॥
सटेपमूला । का कुचक्रोकिर्यया- 'काले कोफिलिवाचाले सहकारमनोरमे। वृनागस परित्यागात्तस्याश्चेनो न दूयते'॥ इत्यन न दूयते, अपि स दूयत पवति काका चक्ोकि। अयमलकार शब्दनिष्ट हति द्पगादी। आचार्ययुन्तको चक्रोफिजीवितम थे सर्वेपामलश्वण वक कय रट्कारे समावेश चक्रे। 'वकोफि काम्पजीवितम्' दत्यपि च तन तनैवोकम्। वक् केज्ावित ग्रन्थस्य तृतीयोन्मपे वाश्यवैचित्यवकता दषव्या।। १11।। सवभावोति निरुपयति-स्वभानोकिरिति। वात्यादियु हर्णरवादियु सतसु सस्व्रमावस्य करियारूपादे वर्णन तत् ख्वमानोकि। स्वमावस्य रवाचरणस्य, पत्ति र्वमाछोकि। प्राकृतिकवर्णनमन्नालद्दारे भवताति नेयम्। उदाहरति-कुर रिति। उत्तरद् तरह्रायमाणे अविणी यश्या असी तत्पमुदौ ह उत्तरद्गादि।स्नब्बी नशक्ी कर्णी येपा ते तैनिथलकर्ण कुरहमृंग। उदाघयते उद्दीघपते। मृगा कौतुक तब्धकर्णा सन्त पुत्र पश्यन्तीति स्तब्धक्गर मृगजातित् वमाववणनमिति सलग दवि। एव क्ियास्वमाववर्णनमपि सेयम्॥ ११२॥ माविक दर्शयति-माविकमिनि। भूदा अतीता भाविन लनागताय सेडर्या दार्यास्तेपा साारकारस्य वर्णन भाविकमलङ्गार। मात्र कबराशयो यत्रास्नीति नन्य अभिप्राय समफकर उत्तर दिया गया है अत कृ्यवचोकि है। काकुकक्रोन्दि 7 उदाहरण यह है कवि 'वस्न्त के समय में निरपरीघ मुझ नायिका के त्याग से या वह नायक दुम्नी नहीं होगा, अपि तु दुखा होगा ही'। आवार्म कुन्तकने कोचिजावित अ्रन्य में बकोकि अलद्वार को ही मधान माना है। इसके तृताय मन में वाकयवैचिन्यवकता देखनी चाहिए॥। १११ ॥ -- स्वभावाकि का लक्षण यह है-किसी पदाथ की स्वामाविक किया वा रूरके नमें स्वमावोकि होतो है। 'कुरगे यह इसका उद्दाहरण है। ह चबलाक्षि। तन खडे करके हिरण देखते हैं। कान सडे करक देखना मृगों का स्वमात है। दत स्वाभाविक वर्णन से यहा स्वभानोति है।। ११२ ॥ भाविक अलद्कार का निरूपण यह है-भून और मवी पदारथों को वन्यभ्पस्य से बतलाने पर भादिक अलहार होता है। कवि की भवना
Page 215
१८२ चन्द्रालोक: [प्वमो
अलं विलोकयाद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरामुराः ॥११३॥ देशात्मविम्रकृष्टस्य दर्शनं भाविकच्छविः । त्वं चसन हृदये तस्या: साक्षात्पश्चेपुरीक्ष्यसे॥ ११४॥ उद्दात्तमृद्धिध्चरितं न्लाध्यं चान्योपलक्षणम्। भाविकम। अतीतानागतयोर्वत्तमानत्वे भाविकत्वम्। उदाहरति-अलमिति। नत्र स्थले। सुरासुरा देवासुरा। अ्द्यापि साम्प्रतमपि। युध्यन्ते युद्धं कुर्बन्ति। खमलं पर्चाप्तम्। विलोकय पश्य। रणभूमिभीपणतादर्शनायातीतयुद्धस्य वर्तमानतया वर्णनम्। अत्रातीतदेवासुरसंग्रामस्य सापाद्दर्शनवर्णनाद् भाविकम्। न च प्रसाद- गुणेऽन्तर्भावः। भूतभाविपदार्थप्रत्यच्ततायाः प्रसादाहेतुःवात्। न चान्नुनो रनः। अत्र वित्मयम्याभाात्। न चातिशयोकिः। अध्यवसायाभावात्। न च त्रान्ति मानू। भृतभाविनोर्भूनभावितर्येव प्रकाशनात् ॥११३॥ भाविकच्छवि व्याचष्टे-देशेति। देशेनात्मना वा विप्रकृष्टस्य दूरस्वत्य वस्तुनो दर्शनं चत्र चर्ण्यते तत्र भाविकच्छविरलक्गरः। दूरस्थस्याप्चर्थस्य सान्निध्यवर्णनेऽय- मलकरः। भाविकस्य छविरित छवियत्र स भाविकच्छुविः। टढाहरति-सवमिति। अत्र नायकं प्रति दूतीचाक्यम्। त्वं तस्या नायिकाया हदये मनसि वसन् साद्ा त्पन्नेपुः कामः। ईचयसे दश्यसे। अत्र विप्रक्कृष्टाया नायिकाया हृदये नायकस्य कामामिन्नत्वेन दर्शनाद् भाविकच्छविः ॥११४॥ उदात्तं निरुपयति-उदात्तमिति। इलाव्या प्रशस्या ऋद्ि: सम्पत्तिरदात्तम। भाविपद का अर्थ है। 'अलं विलोकय' उदाहरण है। इस रणभूमि में देव औ्रर अ्रसुर आरजञ भी युद्ध करते हैं, आप देखिये। रणभूमि की भीपणता बतलाने के लिये व्यतीत देवासुरसंग्राम को वर्तमान वतलाया है। यहां श्रतीत के वर्णन से भाविक अलद्वार है। ग्रसादगुण में भूत, भावी पदार्थ नहीं होते। श्रद्भुतरम में विस्मयजनक वर्णन होता है। अ्तिशयोकि में विषयका निगरण होता है। ध्रान्ति मान में भून, भावी पदार्थों की प्रतीति भृत भावीरूप से ही होती है। अतः यह भिन्न ही अलद्वार माना गया है॥। ११३ ॥ भाविकच्छवि का लक्षण यह है-दूर में स्थित पदार्थ को निकट वतलाने पर भाविकच्छवि अतद्वार होता है। 'त्वं वसन' यह इसका उदाहरण है। दृती नायक। से कहती है कि तुम उस नायिका के हदय में निवास करने से साक्षात कामदेव से मालूम पढ़ते हो। यहां दूर-स्थित नायिका के हृदय में नायक का निवास वतला कर ठसे कानदेव का रूप बतलाया, अ्रतः भाविकच्छवि अलद्वार है॥ ११८॥ ददाक्त का निरूपण यह है-सम्पत्ति की अरधिकता के वर्णन में तथा दत्तम
Page 216
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः। १६३
सानौ यस्याभवदुद्धं तद् धूर्जटिकिरिीटिनो:। ११५॥
त्वथि दातरि राजेन्द्र याचका कल्पशाखिन ॥ ११६।।
भाध्य चरित चान्यस्यापरस्योपळष्रणमङ्ग यत्र स्यासत्राप्युदात्तम्। उरकर्पेणादीयते रघ्ते समेश्युद्ात्तम्। 'निष्टा' (३२१०२ ) इग्यनेन पाणिनिसूनेण कर्मणि कप्र. यय। 'अच उपसरगात' (७४७) इति सूत्रेण च तादेश। सम्पदाभिवयवर्णन- कमुदात्तम्। महता घरितरयान्याङ्गत्व चापरमुदात्तम्। अ द्वितीय मुदाहरति- गनाविति। यश्य हिमाछयस्य सानी शिखरे। धूर्भारभूता जटिजंटा वस्य सधूजंटि शेवर । 'जट कट सघाते' (म्वा.प से) इति धातो 'सारवंधातुम्य' (उणा- १८) इतीनूपग्यय । 'जटिर्जटा' इति द्विरूपकोश । किरीटी मर्जुन। तयो- तद् महाभारतप्रसिद्ध युद्ध सगरोऽभवत्। सोडय हिमालयो वतेते। अम्र रुदपार्थे तिर्युदस्य हिमालयाङ्गश्वेन वणने तस्थाद्गिन उत्कर्ष प्रतीयते इति द्वितीयमुद्दात्तम्। रमृद्वेरदाहरणमन्यम्र हश्यम्॥ ११५॥ आरयुक्ि वर्णयति-अत्युतिरिति। अभ्मत विस्मयजनकमू। अत्र आश्षर्या्थेड ययम्। सस्य भवनम्। 'अदि भुवो दुतच्' (उणा ५1१) इश्यनेन द्ुतच पश्यय। रद्मुद प तदतथ्य घासत्य च तत्तादश शौयादार्यादीना वर्णनमत्युत्तिरलप्वार। होकाती तशौर्यादिवर्णनमश्युत्तिरिति भाव। उदाहरति-खवयीति। हे राजेन्द्र। वषि दातरि वदान्ये सति कल्पशाखिनोऽपि कत्पवृक्षा अ्षपि याचका जाता, अथवा
गुरु्षों के चरित्र के अद्गरूप से वर्णन में उदात्त अलद्कार होता है। उत्कर्षरप से किसी पदार्थ का प्रहण करना उदात्तपद का यौगिक शर्थ है। उत्तम पुरुपों के चरित्ननर्णन में 'सानौ यस्य' यह श्रोकार्ध उदाहरण है। जिस हिमालय के एक शिखर पर शहर तथा अर्जुन का युद्ध हुआ था, यह यह हिमालय है। यहा कविने प्रस्तुत हिमालय के घर्णन में अर्ु्न और शह्र के बुद्ध की अद्गरूव से पतला कर हिमालय के उत्कर्ष को ग्रस्फुट किया। अत लक्षणसमन्तय होता है। सम्पतिवर्णन का उदाहरण अन्यन देखिए ॥। ११५॥ आयुक्ति का वर्णन किया जाता है-अद्भत तथा असत्य शौये वा श्दार्य आदिके वर्णन में अ्रत्युक्ति होती है। 'त्वयि दातरि' यह क्रोक इसवा उदा हरण है। हे राजेन्द्र। आपके दान से याथकवर्ग मी कत्पवृक्ष बन गये। भाव यह हुआ कि जो याचना करते थे वे भी आज धनिक होकर कल्पवृक्ष के समान
Page 217
१=४ चन्द्रालोक: [पनमो
• रसभावतदाभासभावशान्तिनिबन्वनाः । याचका अपि कल्पवृक्षा दातारो जाताः। अत्र राजो वदान्यत्वे 'याचका अि कल्पवृष्षसदृशदातारो जाताः' इति राजो मिथ्यौदार्योकि। याचकानां कल्पवृक्ष त्वसमवदान्यत्वाभावातू। शौर्यात्युक्तिरन्यत्र दृश्या। एवमलद्वारा निरुपिताः।१५६। अथ रसवदाद्यलक्वरानाह-रसेति। अलद्वार प्राधान्ययुगे हि प्रतीयमानार्धप्रतति पादका रसादयो रसवदाद्यलद्वरतया स्वीकृताः । रसप्राधान्ययुगे रसवददाद दी न शव्दार्थनिष्टोपकारजननद्वारा रसोपकारकर्वाभावाल वास्तविक्यलद्धवरता। किन्ू
न्तर्गताः । पषां क्रमविकासश्चैवम्। यथा भामहकृते काव्यालकारे- 'प्रेयो रसचदूर्जस्वि पर्यायोकं समाहितम्। द्विप्रकारमुदात्तं च भेदेः छिष्टमपि त्रिधा। इति। दण्टिन: काव्यादर्शे च- 'प्रेयः पनियतराख्यानं रसवद रसपेशलम्। ऊर्जस्वि रुढाहक्करयुक्तोत्कर्प च तत् तथम्' (२प० २७५) ॥ इति दान देने लग गये। राजा के दान से याचक भी कल्पपृक्ष के समान धनिक हो गये, यह राजा के दानका वर्णन असत्य तथा विचित्र है। क्योंकि कल्पवृक्ष के समान राजा भी नहीं हो सकते, अन्य की तो कथा ही क्या? यहां राजा के श्रदार्य की अत्युत्ति है। शीर्यात्युत्ति को अ्न्यत्र देखिए। इस प्रन्थकारके मतहे यह अलद्वार निरपण हुशरा॥ ११६॥ रसवदादि अलद्वारी का निरूपण किया जाता है-अलद्वार की म्धानता के समय में प्रतीयमान रस शदि की प्रतीति रसवदादि अलद्वार के रूप में मानी जाती थी। अब रस की प्रधानता के समय में रसवदादि में अलद्वार शब्द का प्रयोग गोणरूप से ही माना जाता है। क्योंकि जो रस अलदवारों से भूपित होता है वह स्वयं अलद्वाररूप नहीं हो सकता। काव्यप्रकाश में इसी लिये रसवत् आदि को गुणीभूनव्यद्न के श्रन्तर्गत माना है। ध्वन्यालोकमें तो रस की प्रधानता होने के कारण रसवन् आदि स्थल में मुख्य अलक्वारता ही मानी गई है, यह आरागे स्पष्ट होगा। रसवशादिक का क्रमविकास इस प्रकार है- रसवत., प्रेय, ऊर्जस्वी और समाहित ये चार अलद्वार भामह के काध्यालद्वार में माने गये हैं। दण्डी ने काव्यादर्श में इन शब्दों का यह अर्थ किया है-रस से उत्पन्न आ्नन्द-कारक कथन को रसचन्, श्रत्यन्त प्रिय कथन को प्रेय और अदं-
Page 218
मयूख ] संस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत:। १८५
रसचत्प्रेयऊर्जस्वत्समाहितमयाभिधा: ।२१७।। पत पवालद्वारा उत्तटभट्टीय काण्यालक्कारपतुर्थवगेऽपि स्वीकृता। ध्त्रनपालोके व'यत्र तु प्राधान्येनार्योन्तरस्य वात्यार्थीमावे रसादिमिश्राहवनिष्पत्ति: क्रियते स रसादेरलङ्गारताया विषय'इस्युक्षम्। यथा- 'प्रधानेऽन्यत्र वाश्यार्ये पम्राङ्ममु रसाद्यः। काव्ये तस्मिललद्गारो रसादिरिति मे मति ॥ रसभावादिताष्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अटडहृतीनों सर्वासामटफ्कारत्साधनम्'॥ (२ उघो०५-६) इति। एवेन ध्वनिकारमते रसवदादिष्बलद्कारखप्रयोगो न भाक इति सिद्ध्यति। फाव्य प्रकाशे तु 'अन्यन्न सु मधाने वारपार्ये यशाद्भूसो रसादिस्तम्र गुणीभूतव्य्ये रसवरम्रेयऊर्जस्विसमाहितादयोऽटद्वारा, इस्यमिधार्यषो भावोद्यभावसन्धि भावशसलतादीर्ना च गुणीभूतन्य्रक्रपेउन्तर्मावः स्वीकृतः। रव्यकेवालक्कारसर्वसचे रसवदादिपतुरलप्गारेभ्य: पार्थकयेन 'भावोदयो भावसन्धिर्मावशषलता च पृथगल- रारा' इश्यादिना म्रयोडलक्कारा अ्षधिका स्वीकृता। ततश्ाघर्तनेश्रन्द्ालोकसादि रयदर्पण कुवलयानन्दकारैश्रैते सपाप्यलद्गारा अमिमता। रसा शङ्गाराद्यक्त,भावाक्व, तयोराभासाक्व रसाभासा भावाभासाक्ष, भावशान्तिक्षेति रसमावतदाभासभाव शान्तथ, पता निबन्धनानि हेतवी येषा ते तथोता:। रसवतपेयऊर्मस्वरसमाहित
येपा ते तथोका अलद्वारा भवन्ति।अयमाशय-सन्नैको रसो रसान्तराय मावस्य याङ् भवति तन्न रसवदलङ्कार। रसोउरतीति रसवत्। उदाहरण यथा महाभारते- 'अय स रशनोसकर्पी पीनस्तनविमर्दन । कार युक्त वर्णन को ऊर्जस्वी कहते हैं। ये अलद्धार उद्भटमहीय काव्यालद्वार के चतुर्थ वर्ग में भी माने गये हैं। ध्वन्यालोक में तो रपष्ट लिखा है कि जहा रस आदि पदार्थ अन्य वाक्यार्थ के अद्ग (उत्कर्षक) हो जावे तो वहा के अ्रप्नधान होने के कारण अलक्वार माने जाते हैं (२ उ० ५-६)। वाव्यप्रकाश में इन को गुणीभूतव्यक्षय के अन्तर्गत माना है। राजानक रुव्यक ने अलद्गारमवरव में रसवत्, प्रेय, ऊजस्वी, समाहित, इन चार के अलावा भावोदय, भावमंधि, भावशबलता मे तीन अलद्कार और माने हैं। चन्द्रालोक, साहित्यदर्पण और धुवलयानन्द में ये सातों हो अलद्वार लिखे गये हैं। रसवदादि का स्वरूप यह है-जहां एक रस किसी दूसरे रस वा भाव का अप्ग बन जाये यहा रसबन् अलक्वार होता है। 'अयं स रशनोत्कर्षी' यह महामारत का छोक इसका
Page 219
१८६ चन्द्रालोक: [पथ्वमो
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः' ॥ इति। अत्र भूरिश्रिवसरिछितं हस्तं विलोक्य तद्वधूना विलाप इति करुणरसः। सच पीनस्तनविमर्दनत्वादिस्मरणेद्दीपितेन विप्रलम्भशद्गारेण परिपुष्यत इति नद्गारः करुणस्याङ्गम्। तेन चात्र रसवदलक्वारः। रसादीनां स्वरूपं पष्टे मयूखे निरुपयि ्यते। यत्र भावोऽपरस्याङं तन्र प्रेयोडलद्वारः। प्रकृष्टननियत्वात्प्रेय इति संज्ञा।
देवतागुरुराजादिविपयिणी रतिश्च भाव उच्यते। उदाहरणं यथा- 'कदा वाराणस्याममरतटिनीशेघसि बसन् वसान: कौपीनं शिरसि निद्धानोडज्लिपुटम्। अये गौरीनाथ ! त्रिपुरहर ! शम्मो! त्रिनयन! प्रसीदेव्याक्रोशन्निमिपमिव नेप्यामि दिवसान्'॥ इति। अत्र कदा वाराणस्यां दिवसानू नेप्यामीति चिन्ताक्यो व्यभिचारिभाव:।शान्त- रसस्याङ्गमिति प्रेयोऽलद्वारः। यत्र रसाभासो भावाभासश्चापरस्याङ्ग तत्रोर्जस्वदल कारः। ऊर्जो घलं तदतरास्तीत्यूर्जस्वत्। यत्र रसो भावश्वानीचित्येन प्रवृत्तो भवति तत्र रसाभासो भावाभासक्च भवति। ऊर्जस्वदुदाहरणं यथा- 'वनेऽखिलकलासकाः परिहृत्य निजस्नि्यः। रद्वैरिवनितावृन्दे पुलिन्दा: कुर्वते रतिम्'॥इति।
उदाहरण है। मृत भूरिश्रवा की पत्नी अपने पति के हाथ को देखकर विलाप करती है कि यह हाथ मेरे साथ कामकेलि में अप्रसर था। यहां शद्गार रस का वर्णन करुण रस का अद्ध है। अतः रसवत् अलक्वार है। रसों का चर्णन प्ठमयूख में किया जावेगा। जहां एक भाव किसी दूसरे पदार्थ का श्रंग हो वहां प्रेय थल- कार होता है। प्रियशब्द से ईयसुन प्रत्यय होने पर प्रेय बनता है। निर्वेदादिक तैंतीस संचारी भाव तथा देवता, गुरु और राजविषयक रति को भावध्वनि कहते हैं। 'कदा वाराणस्याममर' यह प्रेय अलद्वार का उदाहरण है। मैं कब गंगातट पर काशी में ध्यानलीन होऊंगा यह चिन्ता नामक भाव की ध्वनि यदां शान्तरस का अ्रंग है अप्रतः प्रेय अलक्धार है। जहां रसाभास और भावाभास किसी श्रन्य के शंग होकर अग्रधान हो तो ऊर्जस्वत अलदार होता है। श्ररतु- चित रूप से रस सौर भाव के वर्णनमें रसाभास और भावाभास होते हैं 'वनेऽखि- लकलासक्ताः यह ऊर्जस्वत् का उदाहरण है। यहां पर स्त्री के साथ संभोग के
Page 220
सस्कृत /हन्दीव्यास्याद्वयोपेत । १८७
मावानामुदय सन्धि शनलत्वमिति त्रय'। रदठङ्कार। भावस्य प्रशाम्द्वरया मावशा्ति। पनरमा पराइलने समाहित मटङ्टार। अम्न नपुमके मात्रे क । पनस्योदाहरणमिदम्- 'लविस्लकर वालकमपनमुंक्गीतर्ननगर्जनैमुंहु। दुबदो तव वैरिणां मद स गत कापि तेषणे चमात्'। इनि। दे राजन् तव चैरिणा मदस्तव दर्दनादेव शान्त इति मदाव्यभावस्य प्रशा निति। सा मदाक््यमावशान्ती राजस्तुनाबद्रमूतेनि समादितमठद्कार। पर्रमेते चरवारोऽटक्कारा सोदाहरणा निरुपिता॥१७॥ भाशेदयादीसीनलश्टरान् व्याचष्टे-मात्रानामिति। भावानामुदय उद्ट्रमावर्या मावोदय। दवयोर्विस्दयोर्भावयो सन्धि परस्परस्पर्धा मावसन्धि। अनेकर्षा मावाना शवलाव मिश्नस्व मावशवलना। पृतेपा पराहसवे तदाक््या पुवालप्जारा। मावोद्यस्य पराङ्गश्वे भानोदय, भावसन्धे मावसन्घि, मात्रशवलतायाक् परादवे मावश वलतेति प्रयोडलक्वारा इति भेयम्। भावोदय उदादियते- मधुपानपवत्तारते सुहृद्धि सह वैरिण । धुरा कुतोपि रवनाम लेमिरे विप्मा दशाम्। हे राजन् खम्राम सुर्वाते रतवखस्ता इति प्रासास्यमावोदयो रानस्तुप्ावद्त मिति मावोइयोइडप्टर। मावसन्धेददाहरण यथा - चर्णन से शगाराभास है और यह राजा की स्नुतिम्पी माव का पोपक है अत कर्नम्वन् अलद्वार है। जहा निर्वेदादि भावों में से किसी भाव की शान्ति किमी अन्य की पोषक हो तो समाहित थमदार होता है। 'अदिरलकरवात"' यह इसका उदाहरण है। ह रानन। आरपके दर्शनमान से ही शतुओं का मद (गर्व) शान्त हो गया। यहा मदरूपी माव की शान्ति राना की स्तुनि की पोपक होने से समाहित अलद्दार होता है। इस प्रकार चारों अनद्धारों का निरूपण हुआ ।११ भावोदय, भावसवि और भावशवलता का निरूपण यह है-दा भाव को उन्पत्ति दूसरे की पोपक होकर अग बने तो मद्य अलद्धार होता है। विरुद्ध दो भावों का एक साथ प्दुर्भाव हो और वह प्रधान वातयार्य का पापक हो तो भावसधि अलद्वार होता है। अ्नेक मावो के मिथग को मावश वलता कहते हैं। और भावशवलता के गुणीमात को भावशवलता अलद्ार कहा है। 'मधुपानप्रवृत्तास्ते' यह मावोदय का उदाकरण है। यहा राजा के नाम को सुनते ही शत्रुगण भयमीत हो गये। यह ग्रास नामक माव का उदय राजा को
Page 221
चन्द्रालोक: [ पन्वमो
अलङ्कारानिमान् सप्त केचिदाहुर्मनीपिण: ॥ ११८॥।
सलज्ा चान्तिके सख्याः पातु नः पार्वती सदा' । दति। अत्रौत्सुक्यलज्ाख्यभावयोः सन्धिः पार्वतीविषयकरतिभावाङ्गमिति भावस- न्धिरलद्वारः। भावशवलतोदाहियते- क्वाकार्य, शशलकमण: क्व घ कुलं, भूयोऽपि दश्येत सा, दोपाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो, कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वच्यन्त्यपकल्मपा: कृतधिय:, स्वप्ेऽपि सा दुर्लभा, चेतः स्वास्थ्यसुपैहि, कः खलु युवा धन्योऽघरं पास्यति'॥ हति। अत्र वितर्कारसुक्यमतिस्मरणशक्टादैन्यष्ट तिचिन्तानां भावानां मिश्रणादु भाव- शबलता। सा च विप्रलन्भष्टक्गारस्यासमिति भावशवलतालङकृतिः। एते त्रयः पूर्वे च रसवदाद्यश्रत्वारो मिथो मिलित्वा सप्ताळद्वराः । केचिन्मनीपिण इमान् पूर्वाक्तान् सपालक्वरानाहु: कथयन्ति। अन्र केचिदाहुरिमानलश्रान्, न चेंते ममाभिमता इति भावः। रसादिरलल्लार्यो न त्वलक्वारः। तस्य व्यङ्गवभूतत्य रसादेः शब्दार्थ- द्वारान्योपकारकत्वासहत्वालालद्वारता युक्क। प्राचीना चार्यरक्ोडलद्वार ता प्रयोगो गौणरूपेण स्वीकार्यः। ध्वनिकार मते तु यथाकरथंचिद्दसोपकारकत्वमलक्कारश्वम्। तेन रसादीनामपि रसोपकारकत्वे वर्तमाने रसवदादिपु युक्तमलद्कारत्वम्। काव्य- स्तुति का पोपक होने से अ्ञ है अतः भावोदय अलद्वार है। 'जन्मान्तरीण- रमणस्याम्०' यह भावसन्धि का उदाह्दरण है। सलज्ा पार्वती अपने पूर्व जन्म के पति भगवान् शदर के आलिसन के लिये उत्कण्ठित थी। इस चर्णन मे उत्कण्ठा और लज्जारूपी दो भावों का साथ ही उदय है और वह पार्वती की स्तुतिर्पी रतिभावपोपक हुआा है अतः भावसन्धि अलद्वार है। 'क्वाकार्य शश- लक्ष्मण: क्व च कुलम्' यह भावशवलता का उदाहरण है। यहां वितर्क, श्रत्सुक्य, मति, स्मरण, शक्ञा, दैन्य, धृति और चिन्ता नामक भावों का संमिध्रण होने से भावशचलता है और यह भावशवलता चिप्रलम्भ ऋज्ञार रस का परिपोपक होने से अलकार के रूप को धारण करती है। इस प्रकार रसचत्, प्रेय; कर्जस्वत, समाहित, भावोदय, भावसन्धि और भावशवलता नामक इन सात अलंकारों को कोई-कोई ही विद्वान् मानते हैं, अ्रन्थकार नहीं मानता, क्योंकि रस स्वयं प्रधान- रूप से रहता है। चह अप्धान होके किसी का अलद्वार नहीं हो सकता। ग्राची नाचार्यों ने इनको अलद्वार वतलाया सो अव इस उत्तिको गौण मानना चाहिए।
Page 222
ममूस- ] संस्कृत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः । शुद्धिरेकप्रवानत्वं तथा संसृष्टिसंकरी। एतेघामेव विन्यासान्नालद्वारान्तराण्यमी।। ११९।। प्रकाशे त्वेर्षा नालद्वारता किन्तु गुणीभूतव्यङ्गयान्त पातितेत्यनेकमतानि विविरय मन्थकार: केवरिद्िति पदेनालक्कारतामुदाजदार। प्रत्यसमनुमानमुपमानं शब्दोडर्या- पत्तिरनुपलब्धि सम्भव ऐतिसमित्य्टी प्रमाणालद्वारा कुवलपानन्दे भदुर्शिताः। एपु प्रमाणेषु प्रथममेक चार्याका, दय वेशेयिका, त्रय (शब्हेन) सांख्या: पातज्ञ- "लाक्ष चतुष्क नैयायिका, पञक प्राभाकरा, पट्क भाटा वेदान्तिनक्ष, सर्वमेतिद्यान्त पौराणिकाश् सन्यनते ॥ ११८॥ शुद्धयादीनां चतुफ मिलक्कारान्तरस् निराककुरुते-शुद्धिरिति। शुद्धि, पुक्पधा नश्वम, ससृष्टि, त्रिविध सकाश्रेयमी अलक्कारा एतेपो पूर्वोकानामलशराणामेव विन्यामात् स्थापनापालङ्वारान्तराणि सन्ति।शुद्धचादयो दि पूर्वोक्तारक्वारेप्वेवान्त- भृता न सु तेग्य पृथम्भूताः। विन्यासमेदे स्वरूपभेदानुदयाद्। सवरूपभेहैहि रसा नामपि विन्यासमेने रसान्तरख्ापत्ते: । यतरैक पवालक्वारस्तत्र शुद्धिः। द्वयोरलट्टार- योर्यत्रैकोडल द्वारो ऽन्योपपाद कस्त प्रेकप्रधानत्म्, तिलतण्ड्ुलन्यायेन यत्र परसपरापे पाविर हेण शब्दार्थालद्दाराणां स्थितिस्तत्र संघषटि।'शब्दालक्वराणामर्यालद्दाराणामु ध्वनिकार के मत से इनमें वास्तविक अलद्ारता है और काव्यप्रकाश में इनको गुणोभूतव्यक्ञय के अन्तर्गत माना है। इन सब मतो को देखकर प्रन्यकार ने अपने ग्रन्थ में केवल इनका दिन्दर्शन करा दिया। फ्वलयानन्द में प्रत्या्, अनुमान, उपमान, शब्द, अर्थापति, अनुपलब्धि, सम्भव और ऐतिहा ये भाठ प्रमाणालद्ठार और माने हैं। इनमें चावाक केवल प्रत्यक्षको, वैशेषिक प्रत्यक्ष और अनुमान को, साख्य और पातजल प्रत्यक्ष, अनुमान और शब्द को, नैयायिक प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और सब्द को, झाभाकर मीमांसक पाच प्रमाणों को, मटमत के मीमासक तथा वेदान्ती लोग छ प्रमाणों को तथा पौराणिक लोग आठों प्रमाणों को मानते हैं॥। १९८ ॥ शुद्धि आदि में अलझारत्व का निरास किया जाता है-शुद्धि, एकप्रधा- नल्व,संसृषटि और सड्र ये अलद्धार उकत अद्वारों के ही विन्यासविशेष (रचनाप्रकार) से बन जाते हैं अरतः उनसे मिन्न इनको नहीं मानना चाहिये। जहा एक हो अलकवार हो वहा शुद्धि होती है। दो अलद्वारों में से जहाँ एक की प्रधानता हो तो वहा एकप्रधानता होती है। तिळ और चावल के न्याय की तरह जहा शब्द व अर्थ के अलंकार आपस में निरपेक्ष रूप से रहे वहाँ संसृषि
Page 223
१६० चन्द्रालोक: Lपम्वमा
भयेपां च परस्परानपेक्षया स्थित्या त्रिविधेपा। अथालक्कासंसृष्टेरदाहरणमिदम्- 'लिम्पतीव तमोद्गानि वर्पतीवाक्ञनं नभः । असापुरुपसेवेव दष्टिर्निष्फलतांगता' इति।
नीरक्षीरन्यायेन यत्रालद्वाराणं स्थितिस्तम्र सक्वरः। अलक्धराणामङ्गाक्गिमावतवेड झाद्निभावसक्करः, एकाश्रयस्थितावे कवा चकानुप्रवेशसप्करः, सन्दिग्घत्वे व संदेहसकर इति तयो भेदा: साहित्यदर्पणे। समप्राधान्यस्रः, सव्करसकरश्रत्यधिकं कुवलया- नन्दे। अक्षाद्विभावसक्करोदाहरणं यथा- 'अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्ततपुरःसरः। अहो देवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः' दति। वत्र सन्ध्यादिवसपदा्भ्यां नायकनायिकाप्नतीते: समासोकि। इयं च अनुरागे सत्यपि न समागम दति विशेषोकेरस्मित्यक्गाह्मिभावसकरः। 'मुखचन्द्रं पश्यामि' हत्यत्र किं मुखं चन्द्र हवत्युपमा, उत चन्द्र एवेति रूपकमिति सन्देह्ः। साघक होती है। तिल और चावलों को मिलाने पर भी उनका तादात्म्य रूप से मिलन नहीं होता। वे पुनः अलग २ किये जा सकते हैं। इसीको तिलतण्ड्लन्याय कहते हैं। 'लिम्पतीव तमोऽ्जानि' यह अर्ालकवारों की संसृष्टि का उदाहरण है। यहां अन्धकार का वर्णन है कि आररकाश मानों कजल को बरसाता है। इस अ्रन्धकार में नेत्र दुर्जन की सेवा की तरह निप्फल हो गये। यहां उत्प्रेक्षा और टपमा की परस्पर निरक्षेप स्थिति होने से संसृष्टि अलकवार है। नीरक्षीरन्याय से अलह्वारों की एक स्थान में स्थिति को संकर कहते हैं। दूध और जल को मिलाने पर वह पुनः अलग-अलग नहीं हो सकता, इसको नीरक्षीर-न्याय कहते हैं। इसी प्रकार अलद्धारों की स्थिति हो तो सद्र हो जाता है। प्रम्ञाष्िभाव सक्कर, एकवाचकानु प्रवेश, संदेहसक्कर ये तीन भेद साहित्यदर्पण में लिखे गये हैं। इनसे अ्रधिक समप्राधान्यसंकर औरर सक्वरसकर कुवलयानन्द में लिखे हैं। 'अ्रतुरागवती सन्ध्या' यह अप्गाद्निभाव सकवर का उदाहरण है। यहां सन्ध्या और दिवसपर्टों से नायिका और नायक की प्रतीति होने से समासोकि होती है। यह समासोकि, अनुराग होने पर भी आपस में सम्मिलन नहीं होता इस फारण के होने पर भी कार्याभावरूपी विशेयोकि की परिपोषक होने से अ् वन जाती है, अतः श्रम्ा- दविभाव सद्वर है। 'मुख चन्द्रं पश्यामि' यह संदेहसंकर का उदाहरण है। नुख चन्द्रमा के समान है यह उपमा है, अथवा मुखरूपी चन्द्रमा यह रूपक है, यहां इन दोनों अठंकारों के सन्देह से सन्देहसंकर अलंकार है। अन्य मेदों के
Page 224
मयूख: J सस्कृतहिन्दीव्याख्याद्वयोपेतः। १६१ सर्वेपां च प्रतिद्वन्द्पतिच्छन्द्भिदाभृताम् । उपाधि: कचिदु्धिन्नःस्यादन्यत्रापि सम्भवात्॥ १२०॥ माला परम्परा चैपां भूयसामनुकूलके। मनुष्ये भवतः क्ापि ह्यलङ्काराङ्गतां गते ॥ १२१॥ बाधकपमाणाभावात्। एवमन्येपामुदाहरणान्यन्यन्न दशयानि ॥।९।। दूपणान्तरमाह-सर्वेपामिति। प्रतिद्वन्द्वो विरोधितया न्यूनता, प्रतिच्छन्द आधिक्यं ताम्यां मिर्द्ा भेद विभ्रतीति तेयां न्यूनाधिक्यभेदवताम्। यद्ा प्रतिद्वन्दू विसद्शं प्रतिष्छन्दः सद्श ता्म्या भिदानां सर्वेपामलद्वाराणामुद्ित: कथित उपाधि: प्रकार: कचिद्न्यत्राप्युक्तशुद्धादिस्लेप सम्भा् स्याद भवेतू। अय माशय :- सर्वेपामलक्काराणं न्यूनाधिकरूपतया विसटशरूपाणि भवन्ति।तान्यपि शुद्धयादीनामलक्कारखस्व्रीकारे उलङ्गारान्तराणि रयुः। एव घालङ्कारपरिगणनमेव न र्यात्। साहश्य रूपकारपृथक थितसाहश्यरूपकस्याविक्यम्। इवादिपदाभावे,लुसोप- माया न्यूनखम्। अत्र रूपकोपमातोऽभेदादेते साहश्यरूप करादयोडङ्वारा यधा न रूपकोपमादितो मिस्रास्तथेव शुद्धधादयोऽपि नालङ्वारान्तराजीति भाव: 0 १२०॥ मालोपमारणनोपमादी नामपि नालङ्कारान्तरत्वमिति व्याघष्टे-मालेति। भूयसा बहूनामुक्तानामेवामुपमादीनामलङ्गाराणा माला मालाकारेण विन्यास', परम्परा रशनाद्याकारेण विन्यासश्र। अठक्षाराह्तामलक्टारोपकारकतवं गते पासे। अनुकूलके चमरकारजनके। स्वार्ये क। मनुष्ये हव कापि काव्ये भवतः रतः। मनुष्ये यथा- उदाहरण अन्यन्र देखना चाहिए।। ११९ ।। शुद्धि आदि को अलद्वार मानने में और भी दूपण दिखाया जाता है-शुद्धि आदि में पूर्व अलङ्कारों की अपेक्षा कहीं अधिकता और कहीं न्यूनता का भेद होने के कारण यदि अलङ्कारत्व माना जावे तो यह न्यूनता (प्रतिद्न्द्व) और अधिकता (प्रतिच्छन्द) की उपाधि तो प्राय सब ही अलङ्वारों में आ जाती है। ऐसी अवस्था में न्यूनाधिक रूप से अलह्ारों की गणना अनन्त हो सकती है। अत शुद्धि संसृष्टि आदि अलद्वार उक अलद्वारों से मिन्न नहीं हो सकते। सादश्यरूपक से पृथककथित साध्ययरूपक में अधिकता है। पूरणोपमा से लुप्तोपमा में न्यूनता है। इस प्रकार यथा ये दोनों अलद्कार रूपक और उपमा से भिन्न नहीं हैं; मैसे ही शुद्धि, संसृष्टि आदि भी अलङ्कारान्तर नहीं हो सकते॥ १२०॥ मालोपमा और रशनोपमा भी मिस्न अलद्कार नहीं हैं। मनुष्य के शरीर में जैसे मालारूप से वा शृहलारूप से आभूषणों का विन्यास शोभा करता है। वैसे ही
Page 225
१६२ चन्द्रालोक: [पस्चमो
शब्दे पदार्थे वाक्यार्थे वाक्यार्थस्तवके तथा। पते भवन्ति विन्यासाः स्वभावातिशयात्मकाः ॥१२२॥ कस्याप्यतिशयस्योक्तेरित्यन्वर्थविचारणात् । लक्कराणां माला परम्परा घ शोभाजनके भवतस्तथा काव्ये कवाप्यलक्वाराणा माला परम्परा च शोभाजनके र्तः । एवं च मालोपमारशनोपमादीनां रशनारूरपकमाला. रुपकादीनां च नालक्कारान्तरत्वमिति भावः ॥ १२१॥ 'अतिशयोकितो न भिन्ना इमेऽलद्धाराः' इति मतं दूपयितुमुपन्यस्यति-शव्दे, इत्यादिपद्यट्दयेन। शब्दे शब्दालद्वारा अनुप्रासयमकादयः। पदार्थ उपमारु्पकाद योऽर्याडलक्वाराः। वाक्यारथे दृष्टन्तादयः। तथा वाक्यार्थस्तबके निद्शनादयः। एते विन्यासा रचनाविशेपाः। स्वभावादतिशयोक्तिस्वभावादतिशयात्मका अतिशयो क्ित्व्ररूपा एव सन्तीति केचन मन्यन्ते ॥ १२२ ॥ सर्वेपामदक्वाराणामतिशयोक्तिसारूप्यं प्रदर्शयति-कस्येति। अमी अनुप्रासोप- मादयोऽलद्वरा सर्वे प्रायेण कस्यापि कस्यचिदृपि अतिशयस्याधिक्यस्योक्केः कथनात्। अन्वर्थ सार्थकंविचारणं विचारस्तस्मात् सर्वत्रालद्वारेपुक्षतिशयकथनरु पयोगिकार्थकसन्वावात्। अतिशयोकतितो वक्रोकितो न मिन्ना: सम्ति। अतिशयो- क्िर्वक्रोक्तिरिति पर्याय इति बोध्यम्। सर्वेऽलद्वारा अतिशंयोक्तिरूपा पुवेति भावः। अत एव काव्यप्रकाशे दशमोल्लासे विशेपालक्वारप्रस्तावेऽभिहितम्-'सर्व. काव्य नें भी मालोपमा, रशनोपमा, मालारूपक और रशनारूपक अलंकार केवल शोभा करते हैं। ये उपमा और रूपकादि से भिन्न अलंकार नहीं हो सकते॥१२१॥ श्रतिशयोक्ति के अन्तर्गत ही सब अलंकार हैं। इस मत का निराकरण करने के लिये पहिले इसका स्वरूप वतलाया जाता है। किसी विद्वान् का मत है कि शब्द के अलंकार अनुग्रास और यमक आदि, अर्थगत उपमा, रूपकादि, वाक्यार्थगत दृषान्त आदि, अ्नेकवाक्यार्थगत निदर्शनादि ये सब रचनाएँ (विन्यासविशेष) श्रतिशयोक्ति के रूप से भिन्न नहीं है।। १२२ ।। सव अलद्वारों में अतिशयोक्ति का स्वरूप वतलाया जाता है-अ्रनुप्राम् और उपमादिक सब अलद्वारों में किसी न किसी प्रकार से अतिशय (चक्रता) का कयन होता है अतः ये सव अलकार श्तिशयोकि के श्रन्तर्गत हैं। श्रति- शयोकिति का ही दूसरा नाम वक्रोकि है। काव्यप्रकाश में भी विशेष अलद्धार के प्रकरण में लिखा है कि सब अलद्धारों में श्रतिशयोक्ति ही ग्राणरूप से रद्दती है। इसीलिये प्राचीन आचार्यों ने लिखा है कि वकोकि (अतिशयोकि) की
Page 226
मयूस ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । १६३ प्रायेणामी हलंकारा भिन्ना नातिशयोकित.।। १२३।। अलंक्ारप्रधानेपु दधानेप्नपि साम्यताम्। वेलक्षण्यं प्रतिव्यक्ति प्रतिभाति मुखेच्िद ॥। १२४॥। अलंकारेपु तथ्येपु यद्यनास्था मनीपिणाम्। तदर्वाचीनभेदेपु नाम्नां नाम्नाय इप्यताम्॥ १२५।
मत एचोक्तम्- 'सैपा सवंत् चक्रोकिरनयार्डर्यो विभाव्यते। यत्नोऽस्या कविना कार्य कोडलङ्कारोऽनया िना’॥ इति ॥१२३॥ अ्तिशयोकिमत दूषयति-अलङ्गारेति।साग्यता समता सम एव साम्य स्वार्ये, साभ्यस्य माव सान्यता ताम । अन्रैक प्रश्यय्न्दोऽनुराधात् स्वार्म। तुल्यता- मिति पाठे सु न काप्यनुपपत्ति। दधानेपु दुधासु। अ्लङ्गारा उपमाद्दय प्रधानानि यत्र तेपु वाकयेपु। व्यक्ताविति प्रतिव्यक्ति प्रतिशरीरमित्यर्थ । मुखेष्विव वैलसण्य विलसणता भेदो वा प्रतिभाति शोमते । रश्यते इत्यर्थ । यथा सुखत्वेन समानेष्व- पि मुखेयु प्रतिसुख विददस्नणता रसयते तथातिशयोकिखिेन समानेष्वव्युपमाघ्यलक्ष रेशु प्रातिस्विकभेदोऽसत्येवेति भाव। तेनैतेडल्कारा अतिशयोकितो भिन्ना। अप- छापानहर्वात्॥ १२४॥ स्व्रकविपतालक्कारेष्वल द्वाराव स्थापयति-अलक्काग्विति। यदि तथ्येपु सत्येपु इण्डलादिपु। अलक्कारेपु भूषणेपु मनीपिणां धीमतामनास्थानादरस्तत्तदा भर्वा घीनभेदपु नवीनसकलक विकस्पितेपूपमा दिपु। नाम्नोपमादिनाग्ना। भाम्नाया पाटो नेप्यता न क्रियताम। यदा नवीनशैल्या निर्मितेपु सुवर्गाल द्वारेप्वलद्कार ताप्रयोजकधर्म रचना में ही विशेष कर कवियों को प्रयक्ष करना चाहिए। इसके बिना और कोई अलकार ही नहीं है।। १२३ ।। अतिशयोकिवादी का खण्डन किया जाता है-जैसे मनुष्यों के मुसों में नासिका, नेन आदि के कारण एकता (समता) होने पर भी प्रतिमनुष्य के मुखमें विलक्षणता (भेइ) प्राप्त होती है। उसी प्रकार उपमादि अलकारों में वक्ता रूप से समानता होने पर भी परस्पर भेद अवश्य है अत ये सब अलकार अतिशयोकि से भिनन है॥। १२४॥ प्राचीन अलकारों से भिन्न स्वकत्पित अलकारों का स्थापन किया जाता है-जिस प्रकार नवीन परिपाटी से निर्मित सुवर्ण के आभूषण मनोहरता के
Page 227
१६४ चन्द्रालोक: [ पबमो
महादेव: सत्रप्रमुखमखविद्यकचतुर: सुमित्रा तन्ह्क्तिपणिहितमतिर्यस्य पितरी। चतुर्थः सैकोडयं सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥१२६॥ इति चन्द्रालोंकालक्कारे पश्चमो मयूखः।
सत्वेऽपि नालद्वारता स्वीक्रियने तदा पूर्वाचार्यालिग्वितेप्वेनद प्रन्थमात्रककिपतेप्वपि नालक्वारता भवतु। तत्र चालंकारतास्ति। तेन तन्न सत्वेऽत्रापि भवा्चेव। तथा चैनदुग्रन्थमात्ोन्वावितेष्वप्यलद्धाग्नात्वेवेत्याशयः। विष्णुध्मोत्तरे तु मार्कण्डेवेन वत्रं राजानं प्रनि स्वस्पतरा अलद्वारा उक्ता:, सत्र तु वहवस्तथाप्पलप्जरत्व्रव्यवहा- रोsस्त्येवेति भावः॥१२५.॥ लथ पद्ममयृखसमापति व्याचष्टे-महादेव इति। महादेव: सत्रेति प्रथममयूः खोक: पोडशश्लोक एवात्रापि समाती जेयः। किन्तु तस्य तृतीयपाद: 'सतुर्थः से कोडयं सुकविजयदेवेन रचित' इति पटनीयः। एकेन सहितः सेकोऽयं चतुर्थः पक्रम इत्यर्थः । अन्यत्पूर्ववत् ॥ १२६ ॥
वेदान्तभूपणोपाधिविभू पितेन भूनपूर्वकाशि कगवर्नमेण्टसंस्कृतपुस्त कालयी य प्रव्र ्र त्र्वान्वेपणपरायणेन भूनपूर्ववाराणसेय हिन्दूविश्वविद्यालयीयपाट्वनि्धारक समितिज्जुपा जयपुरराजकीयसंस्कृत कालेजसाहित्यम हाध्यापकेन कथाभट्ट श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्या घार्यण निर्मिताया: पीर्णमासीसमाखया याश्रन्द्रालोकव्यार्याया: पक्चममयूखे पर्यवसानम् ॥५॥
कारण धारण किये जाते हैं। उसी प्रकार प्राचीनाचायों से अधिक वतलाये गये इस प्रन्थ के नवीन अलद्वारों में भी अलङ्गारत्व मानना चाहिए। मार्कण्डेय मुनिने विष्णुवर्मोत्तरपुराण में दञ्रनामक राजा को थोड़े ही अलद्वर वतलाये हैं और प्रस्तुत प्रन्थ में अ्धिक चतलाये गये हैं तथापि टक्त नियम के अ्नुसार इननें भी अलंकारता मानना टचित है॥ १३५.॥ 'महादेवः सत्र' इस प्रथम मवूख के सोलहवें श्लोक के तृतीय पाढ में 'वतुर्थः नैकोडयं मुकविजयदेवेन रचिते' यह परिवर्तन करके पथ्म मयूख की समाप्ति की जाती है॥ १२६ ॥ कथामद्र्धीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्य कृत कथामटीयानामक हिन्दी व्याख्या में चन्द्रालोक का पदम मयूस समाप् हुआ।
Page 228
पष्ठो मयूखः अय रसा आलम्बनोहीपनात्मा विभाव कारणं द्विधा। काव्यलप्षणो देशकमेणावश्यकस्य रीति निरूपणस्य रसानुबन्धितया पूर्व रसा सिरूपयितु पतिजानीत-अथ रसषा इति। अ्रमिघायन्त इति शेप । रस्यते आरदा दतेडमाविति रस। 'अकर्तरि य कारक सज्ञायाम् इस्पनेन कमणि षमुपत्यय। रसवब्द्री हि मायो वेदे सोमरसजलादिवाचको चर्तते। 'रसो वै स, रस होवाय टब्घा आनन्दी भवति' इति तैतिरीयोपनिषदि (श७) व रसशब्द आानन्दा पंको लम्यते। यदयपि भरतमुनिप्रजीते नाट्पशास्त्रे प्रथम रसनिरूपण पश्यामस्न गपि वारमीकिरामायणे करुगरसपतीत्या प्रतीयते तावदु रस विर्भावस्य भरतमुनि सेउपि प्राचीनता। भरतमुनिना नाट्यशाखे 'नाम्पउष्टी रसा' हृत्यमिधायाि तेपासुरपत्तिहेतवश्चरवारो रसा' इति चनु्ष्णां शङ्गाररौ्वीरबीमत्सानामेव प्रा गन्य प्रदर्शितम्। यथा- मुद्तारादि भवेदास्योरैदाच करुणो रस। वीराचैवल्ुतोहपतिर्यी मतसाथ्व भयानक शृद्ारानुहृ विर्या तु स हास्यस्तु प्रकीतित। गैद्रस्वैव च यरकर्म सोदभुत परिकीतित। दीमासद्र्शन यध् क्षेय स तु मयानक'॥ हति। नाटयशाखे रसस्य परिपूर्ण निरूपणमुपलम्यते। अस्मादुनन्तरमठङ्कारागा 'निर्दोपा लक्षणवती' इत्यादि काव्यलक्षण के क्रम से पहिल रीति का वर्णन घरना आवश्यक है किन्तु यह रातिवर्णन रसनिरूपण की अपेक्षा रखता है भत ति के पूर्व रस का निरूपण किया जाता है। निरन्तर अ्रनेक बार के आ्रस्वा- दन को रस कहते हैं। वेद में रस शब्द से सोमरस, जल आादि की प्रतानि होती है। तैत्तिरीय उपनिषद् में रस शब्द का आ्नद अर्थ बतलाया है। यद्पि भरतमुनि के नाव्यशास्त्र में सर्वप्रथम रख निरूपण प्राप्त होता है तथापि वात्माकि मुनि के रामायण में करुण रस को प्रचुर प्रतीति होने से जाना जाता है कि भरतमुनि से पूर्व ही रस का आननिर्मान हो चुका था। भरतमुनिने नाव्यशाख में आठ रस बतल के लिसा है कि तार, रौद्, वीर और भयानक य चार ही रस प्रधान हैं। इन्ही के आश्षय से अन्य रखों की स्थिति होती है। लिखा है कि शद्वार से हास्य रस, रोद्र से करुण रस, बीर से अद्भुत रस और बमत्स रस से भयानक रस की उत्पत्ति होती है। इस प्रकार नाव्यशाखतर में रस अ्रकरण का परिपूर्ण
Page 229
१६६ चन्द्रालोक: [पष्टो
प्राधान्यं वभूव। अत एव सामह-भटटोन्वट-वामन-रुदटादिभिर्ग्रन्धकारैः स्वभ्रन्थ नामानि काव्यालव्वारतया प्रख्यापितानि। भामहेन भट्टोन्हटेन व रसादीनां रसव. दादयलद्वारतया परिस्थिति: स्वीक्कता। दण्टिना काव्यादर्शे तु- 'नधुरं रसवद्ाचि वस्तुन्यपि र्लस्थितिः। घेन माधन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुब्रताः' इध्यादिनाय्करितमपि रसप्नकरणं न पक्लितं न च पुप्पितं कृतम्। किन्तय लक्ाराणामेव सप्रपद् निरूपण कृतस्। वामनेन काव्यालकारे 'काव्यं आ्राहाम रख्रात्' हत्यादिना दशितनलद्कारराज्यम्। रसविचारस्तु स्वल्पोउपि न विछितः। समासोकत्यादिप्वलद्वरेपु ध्वन्यमानार्थस्वान्तर्भावः कृतः। रुदटकृते काव्यालकारे तु 'तर्सात्ततकर्तव्यं यत्नेन महीयस्षा रसैर्वुक्तम्'। 'रसनाद्सत्वं वैतेषां मधुरादी नामिदोक्तमाचार्ये:।'यदहारः पुंनार्जोरन्योन्यं रकयो रतिन्ककतिः द्ृत्यादि रस निरपणं सामान्येन विहितम्। ततश्चानन्दवर्धनाचार्येण ध्वन्यालोके श्ीअभिनवगुप्त- पादाचार्येण व धन्वालोकलोचने रसम्नाधान्यं प्रवर्तितम्। स्फीतरूपेग च रसो विवचितः। अत पवाभिनवगुसतपादा ध्वनिप्रस्थापनाचार्यतेनोच्यन्ते। सरस्वती कण्ठाभरणे तु मोजराजेन रसः स्थूलरीत्या निर्दिष्टः। यथा- 'इसोडमिमानोऽहद्वार: मदर इति गीयते। चोऽर्थस्तस्यान्वयास्काव्यं कमनीयत्वमश्नुते।' 'विभावत्यानुभावत्य साध्चिकव्यमिननारिणोः।
वर्णन प्राप्त होता है। नाव्यशाञ्त के अनन्तर अलदवारों का प्राधान्य प्रचलित हुआ। इस समय भामह, भटोन्ट, वामन और रुट्रट आदि प्रन्थकारों ने अपने? प्रन्थ काव्यालक्कार नाम से प्रथित किये। भामहं और भटोद्ट ने रसवदादि अलंकारों में ही रस की ग्रतीति मान ली। दण्डी ने काव्यादर्श में 'मधुर रसव- दाचि' इसे श्रोक से रंस का केवल इशारा मात्र किया और अलकारों का सविशेष निरूपण किया। वामन ने काव्यालदार में अलंकार होने के कारण काव्य उपादेय है इस कथन से अलंकारों की प्रधानता वतलाई तथा रस का स्वनप भी विचार नहीं किया और ध्वन्यमान अर्थ का सनासोकि आदि में अन्त- भांव किया। रुद्रट के काव्यालंकार में रस का निरपण सानान्य रूपसे प्राप्त है। इनके अनन्तर युगपरिघर्तन हुआ, श्रानन्दवर्धनाचार्य ने ध्वन्यालोक में तथा इसकी टीका (लोचन) में अ्रभिनयगुप्तपाद ने रसप्राधान्य का स्थापन किया और स्फात रूप से रस का विवेचन किया। इसीलिये शभिनवगप्तपाद को ध्वनिस्थापक चतलाया जाता है। सरस्वतीकण्ठाभरण में भोगराज ने रस का स्थूल रूप से विवेचन किया है। लिसा है कि विभाव, अरनुभाव, समारी भाव के संयोग से
Page 230
मसूख ] सस्कत हिन्दीव्याख्याद्वयोपेत ।
सथोगे तस्य निष्पत्तिमात्र निष्पत्तिरिप्यते।
दीपनातिशवैश्वार्य प्रकष पुष्टिरिष्यते। इस्यादि। मद्रमकाशे सोडरपन शृगाररसपतिपाद्का महान् प्रन्थो निर्मित इनि प्रच छित रसन्राधान्यम्। पव क्रमविकास सवि काव्यप्रक्वाशादी रस काव्यस्यात्मलन स्त्रीहृन। अटशराश्ट्र रसपरिपोपकत्नन निक्चिना, अत एवछ कनापि-'भरिति चेद्रसमग्पत्तिरटक्ठारा वृथा हत। नास्ति चद्रसमम्पततिरतप्वारा वृवैत हि'। इति। एव कच्यप्रका: साहित्यदर्पणरसगव्वाधरादिसुदय प्रम्वेयु रसनाधान्य र्वीकृन्य चविरूपण विम्तरशो विदितम्। नाटक शदार-दासय-करगनौद्-वार-भयानक- वीमास-अद्भुतास्या भष्टो रसा, काव्ये तु शा तोपि नवमो रस। रद्ररालद्वारे च प्रेयान् दशमो रस स्वीकृन । साहित्यदूर्पणे व वत्मलास्यो दशमो रम कयित । मानुदत्तेन रसतर्वियया वारसल्य-लोल्य-भक्ति-कापण्यास्या अवि रमा कषिता । रूपगोस्वामिना-ढम्वलनीलमणिप्रन्थे मक्तिरस उज्जवलरमवेन स्वान । पूव रससङ्वयाऽनवस्थायामपि काव्ये नाग्ये व नवैव रसा अन्ये व मक्यादयो भावा ए्वेति रमगगाघरे निर्घीत्म्। एप रसक्मविकास। प्रकृतमनुसराम।
रस की उत्पत्ति होती है। मगरप्रकाश में महाराज भोजने वैवल ऋह्ार रम का अधिक विस्तार से निरूपण किया है। इस प्रकार रस का प्राधान्य प्रत्तत हुआ। क यप्रचाश में रसको ही कच्यको आमा माना है और अलकारों को रम का परिपोपक बनलाया है। इस समय से अल्कारों क प्रधानता का विनास हो गया तथा कविग्न कदने लो कि काव्य में रम है तो अलकरों की अरेश नहीं, और यदि रम नहीं है तो अलकार व्यर्थ ही है। क्योंकि वे रम क बिन किमके परिपोपक हॉ। एव काव्यप्रकाश, साहित्यदपण, रसगयाघर आाद सुम्न पयों में रस का प्रधान रूप से विस्तारपूर्वक निष्पण किया रया है। नाक में ऋहार, हास्य करुण, रौद, वीर मयानक दीमन और अ्दुसुन व अठ रस होने हैं। कान्य में शान्तरससहित नौ रस माने गय है। दण्ट ने प्रयान् नानक दशम रम भी माना है। साहित्यदर्पण में वसत को दशम रम बनलता है। मानुदत्त न रसतरिणी में मात्मव्य, लौल्य, मदि और कार्पण्य को ा रस कहा है। रूप गोस्वामा ने उज्ज्वटनीतमणि में मटिरस को उज्जनरस (प्रमान रस) कहा है। इमर प्रकार रप्ों की भेदगणन में परस्पर विमति होने पर मा आालकारिक मद से गसगगाघर में निर्णय किया गया है कि क्ान्य या नाव्य में नौ प्रकार का रस मानना रचित है। भचि आदि को नावध्वनि ही कहना
Page 231
चन्द्रालोक: [ पष्टो
त्रिभावादिपरिपुष् एव स्थायिभावो रस इति प्रतिपादयिष्यन् ग्रन्थकार: पूर्वं विभा· वादीन् व्यासट्े-आलग्बनेति (१९५ पृष्टे)। लोके यत्कारणमभिधीयते तदेव काव्ये नाट्ये विभावपदेनोचयते। रत्यादीन् विभावयन्ति आत्वाद्योग्यान् जनयन्ति ते विभावाः। सोडयं विभाव आलव्वन टहीपनश्चात्मा स्वरूपं यस्य स तादृश: सन्. दिघा नवति। चथाग्निपुराणे- 'विभाव्यते हि रत्वादियंत्र येन विभाव्यते। िभावी नाम स द्ेघाऽडलम्वनोहीपनात्मकः॥ दति। आलम्यनोहीपनतया हिविधो विभावो रसमात्रे कारणमित्याशयः। आलम्वन- विभावो नायिकाद्यः। अवमपि विपयालर्वन आश्रयालग्यनक्षेति हिघा। यं विषयमालसय रसो हि प्रवर्तते स विषयालम्वनो शामादिः। यं चाश्रयमालमय रसः प्रवरतते से आध्रयालन्वनो नायिकादि:। ये च रससुद्दीपयन्ति ते चन्द्रचन्दना. दय उददीपनविभावाः। एप टह्टीपनविभावश्रतुर्धा। यथोक्तम्- 'आलम्यनगुणाश्रैत तच्चेष्टा तदलंकृतिः। तटस्थरचेति विज्ञेयश्चतुष्कोहीपनक्रमः' इति। अन्नालन्वनंरसस्य समवायिकारणं नायिका नायकरचेति।तद्गुणा रुपलावण्या दयः। तन्घेष्ा भावहावादि:। तद्लंकृतिर्भृषणादिः। तटस्थोद्दीपन विभावाश्र चन्द्र
चाहिए, यह रसविकास का इतिहास है। विभावादिक से परिपुष् स्थायी भाव रस होता है अतः प्रन्यकार प्रथम श्लोकसे विभावादिक का निरूपण करता है। लोकमें जो रत्यादि के कारण (उत्पादक) होते हैं, वे ही काव्य वा नाटक में विभाव कहे जाते हैं। रत्यादि को आ्रस्वादयोग्य वनाना ही विभाव पद का यौणिक श्रर्य है। यह विभाव आ्लम्बन और टद्दीपनविभाव के भेद से दो प्रकार का है। अ्रग्निपुराणमें भी विभाव के दो ही भेढ़ लिखे गये हैं। विपयालम्बन और आ्रधया- लन्बन; ये दो भेद थालम्बन-विभाव के हैं। जहीं विपय के आ्रलम्बन मे रस की प्रतीति होवहाँ विपयालम्बन होता है। जैसे रामादि। नार्यिका आदि आ्श्रय के आलम्घन से रस होने पर आधयालम्बन होता है। रस के जो उद्दीपक (बढ़ाने- वाले) होते हैं; वे चन्द्रमा, चन्दनादि दद्दीपनविभाव कहे जाते हैं। श्रालम्बन के गुण, आलम्बन की चेषा, आलम्बन के अलंकार और तटस्य ये उद्दीपन विभाव के चार भेद है। नायक व नाविकार्पी आ्लम्बन रस का समवानिकारण माना गया है। इसके गुण, रूप, लावण्य आदि उद्दीपन होते हैं। इसकी चेषा, भाद, हाव, कदाक्ष आदि और अलंकार उद्दीपन-माव हैं। वमन्त, उद्यान आहि
Page 232
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. ।
कार्योडनुभावो भावश्च सहवायो व्यभिचार्यपि॥ १॥ चन्दनवसन्तादय 1 लोके यरकार्यमुध्यते नदेव काव्ये नाटये चानुभावपदेन व्यप दिश्यते। अतु पश्चात् स्थाययुद्धोधानन्तर रत्यादीन् स्थायिनोऽनुभावयन्ति भास्ता दयन्ति तेऽनुमावा कार्यरूपा कटामभुजसेपादय। यथोक् साहित्यदूर्पणे- उद्बुद्ध कारण स्वे स्वैरबहिर्भाच अकाशयन्। लोके य कार्यरूप सोऽनुभाव काव्यनाट्ययो॥इति। अयमपि स्वाभाविकत्वीपाधिक वाभ्या द्विधा। तम्न पूर्वधर्माक्रानता सा्वििका उच्यन्ते, परधर्माक्रान्ताक्षानुभावा। तैदुक्तम्- 'ते स्तम्मरवेदरोमाख्ा स्वरमङ्गोऽय वेपधु । यैव्ण्यंमशु मलय इत्यष्टी सात्विका स्मृता ॥' इति। तथा-'स्मित गीत कटाकक् भुजपेपश्र ुकृति। तनुमोटनजुम्भादिश्चानुभाव प्रकीच्यते॥ इति च। लोके यर्सद्कारिकारण ततकाव्ये नाश्ये च वयमिचारिभावपद्ेनीच्यते। ये विशेषेण अ्षमित सर्वत स्थायिन शरीरे वारयन्ति सचारयन्ति ते व्यभिघारिमाचा निर्वेदादय । यथोकम्- 'विशेषादाभि सुख्येन चरन्तो व्यमिचारिण।
रसगगाधरे चोफम्- स्थायिनयुन्मग्ननिर्मग्ना कल्कोला इव वारिधो॥। इति। 'रत्याद्य स्थायिभावा स्युभूंयिष्टविभावजा । स्तोकैविभावैरश्पप्नास्त पूव व्यभिचारिण' । इति। तटस्थोहीपन विभाव हैं। लोक म जो रत्यादि के कार्य हैं, चे हो काव्य व नाट्य में अनुभाव नामसे विस्यात हैं। अनु का अर्थ है पश्चात् अर्थात् जो स्थायी (रत्यादि) के बोध के अप्रनन्तर स्थायी रत्यादि का आर्पस्वादन करावे, वे कटाक्ष, हस्तचालन आदि अनुभाव कहे जाते हैं। स्वाभाविक और औषाधिक भेद से यह भी दो प्रकार का है। स्तम्भ स्वेद, रोमाश्व, स्वरभङ्ग, कम्प, वैदर्ण्य, अ्रश्रु मलय य आरट सात्विकभाव स्वाभाविक अनुभाव के भेद हैं। औपाधिक अरनुभाव के भेद स्मित, गीत, कदाथ भुजक्षेप हुकार आलस्य, जुम्भा आदि होते हैं। रत्यादिक का सहकारी कारण काव्यनाट्य में व्यमिचारी (सचारी) भाव होता है। जो विशेपरूप से शरीर में चारों और रत्यादिक को फलावे, वह व्यभिचारी भाव है। इसके निर्वेदादिक भेद आगे लिखे जायेंगे। रसगगाधर में लिखा है कि जो अधिक विभाव (कारण) से परिपुष्ट हो वे स्थायी भाव होते हैं और जो अल्प विभावों से पोपित होवे वे व्यभिचारी भाव होते हैं।
Page 233
२०० चन्द्रालोक: [ पष्टो
गलद्वेद्यान्तरोद्भेदं हृदयेप्वजडात्मनाम्। एवं विभावानुभावव्यमिच्चारिभावाना स्वरूपं प्रदर्शितम्। पते च प्रतिरसं भिन्ना भवन्ति। एतैरेव परिपुष्टः स्थायी भावो रसतां लभते ॥१॥ रससामान्यलक्षणं व्याचष्टे-गलदिति श्लोकद्येन। स्थायिभाव एव रसः स्मृतः। तिष्टतीति स्थायी तादृशो रत्यादिर्भावः स्थायिभावः। तत्र आ प्रबन्धं स्थिरत्वाद- मीपां रत्यादीनां भावानांस्थायित्वम्। न च चित्तवृत्तिरुपाणमेपामाशु चिनाश्षिश्वेन कर्थ स्थायित्वमिति वाच्यम् वासनारूपाणाममीपां मुहुर्मुहुरमिव्यकेरव स्थिर पदा- र्थत्वात्। यद्वा-सज्ञातीयेविजातीयैवां भावैरनुपमर्द्यत्वं स्थायितवम्। चथोकम्- 'सजातीयैविजातीचैर तिरस्कृत मूर्तिमान्। याबदसं वर्तमानःस्थायिभाव उदाहृतः॥ 'विर्दैर विरुद्वैर्वा भावविच्छियते न यः। आत्मभीवं नयत्याशुस स्थायी लवणाकरः। चिरं चित्तेऽवतिष्टन्ते संघध्यन्तेनुवन्धिभिः। रसत्वं वे प्रपदन्ते प्रसिद्वा: स्थायिनोऽत ते ॥'इति घ। किं च भूयिष्टविभावजत्वं स्थायित्वम्। तेन हासकोघादीनां ऋट्गारादी व्यभि- चारित्वमेव। भगवद्धक्तिरसायने स्थायिस्वरूपं स्फुटीकृत्य विषेचितम्। तथाहि- चित्तं स्वभावात्कठिनात्सकं,भवति जतुवत्। तथ्व कामक्रोधभयस्नेहादिमिस्तापकैर्द्र वत्वं प्राप्नोति। यथोकं तत्रेव-
तापकाश्चित्तजतुनस्तच्छ्रान्ती कठिनं तु तत् ॥'(६५) यदा तस्मिन द्ुते चित्ते कान्तादिरुपो यो वस्त्वाकारो विनित्िप्यते तदा चितं तदाकारं भवति। हृद चितं द्वतायां प्रविष्टं सत् पुनः काठिन्यदर्शा प्राप्तं वन्तु पुन- यह विभाव, अनुभाव, व्यमिचारी भावों का स्वरूप है। ये सब प्रत्येक रस के प्रति भिन्न २ होते हैं। इन सब से परिपुष स्थायी भाव ही रस के स्वरूप को धारण करता है ।। १ ॥। रस का लक्षण यह है-स्थायी भाव ही रस हो जाता है। स्थिररुप से रहनेवाले पदार्थ को स्थायी कहते है। रत्याटिक भाव वासनारूप से स्थिर रहते हैं अतः स्थायी कहे जाते हैं। अथवा सजातीय और विजातीय भावों के ज्षान से जिन के ज्ञान का अभिभव नहो, उन्हें स्थायी भाव कहते हैं। मधुसृदनसरस्वती के भगवद्धक्तिरसायन में स्थायीभाव का निरूपण इस प्रंकार किया गया है-प्रत्येक मनुष्य का चित्त लाक्षा (लाख) के समान कठिन होता है। वह चिन काम, क्रोध, भय, स्नेह, हर्प, शोकादि तापक द्रव्यों से दवीभाव (रसरूपता) को प्राप्त होता है। जैसे कि अ्षत्ति के ताप से लाक्षा पिघल जाती है, धैसे ही चित्त
Page 234
मयूख ] सस्कृत-हिन्दी व्यास्याद्वयोपेव ।
मिलन्मलय जालेप इवाहाई विकासयन् ॥२॥ काव्ये नाटये च कार्ये च विभावाद्यैर्विभावितः। दुंती सत्यामपि न ुखति। ततो वासनारूपतया स्थितो रत्यादिशय स्थायिभावप देनोच्यते। साङ्गयमतेन च स्थायिभावरूपमिदम्-तमोरज सध्वगुगा मोहदुसमु- खरूपा मश्त । प्रकृति मर्व कार्य च त्रिगुगरूपम्। सायगुणस्य सुसरुपर्वारमध्ो देके सति मानसे यदा सुसाकार प्रविष्टो सवति तदास स्यायित्न प्रतिपद्य रक्षो मर्वत। यथा सूारयां सुवणे दवीभूत सद् भूषाकार भवति तथेव दुत चित्त राया- वाकाराकारित जायते। एव वाझयवरतुनो विनाशेऽपि मनोमयो रत्यदिर्वासनारूरपेग विष्टतीति स स्थायी माव उच्यते। उछ च- 'वाह्य पिण्डश्य नाशेऽपि तिष्टत्येव मनौमय । अत स्थायीति विद्वद्विरयमेव निरूपित ।' इति (भकिरसा० १, २६) कथभूत स्थायी रसो भवतीत्य पैदाया माह-काव्य इनि। काव्ये नाटवेश्य काव्ये काये नाटय चिनप्रेष्णे च विभावा यैर्विभावानुभावसचारिभि। विमावितोऽमिव्यक।'मतिचु' द्विपूजार्थेग्यक्च' हत्यनेनान कतरि क। यथा दुग्ध दधिरूपेण विपरिणमते तथा प्रात्त्त नीवामनावासितो रत्यादिभावो रसतया विपरिणमत इति भाव। आाहताद्यमाना चर्म्यमाणैवेका तनु शवरीर यस्यस ताटय। आरवादनदशायामेव रव्यादिमावो रसो न रवास्वादित आस्वादनीयो वा। अजडा रसादिपरिशीत नाम्यासिन आत्मानो येया भी तापक पदारथो से पिघलता है। इस द्रवीभूत चित्त में जो वस्तु मिल जाती है, वह फिर कभी उससे अलग नहीं होती। अर्यात् चित्त के कठिन होने पर भी वद्द वस्तु उसमें वासनारूप से मिली रहती है। इसीलिये द्रवीभूत चित्त में स्थित रत्यादि स्थिर रहने से स्थायीभाव कह जते हैं। सांस्यमत में प्रकृति वा इसके सब कार्य तीनों गुणों से व्याप्त हैं। सत्त्व रज, तम ये तीनों गुण क्रम से सुख, दुस और मोदस्प हैं। इनमें से सुखमय सत्त्वगुण की अधिक्ता हने पर मन में जब कुख का आकार प्रविष्ट दोता है, तब वही स्थिरता को म्ाप्त कर के रस बन जाता है। जैसे द्रवाभूत सुवर्ण अपने पान में फेल जाता है, उमी प्रकार रत्यादिक द्रवीभूत चित्त में व्याप हो जाते हैं। इस प्रकार वाह वस्तु के 1
नाश होने पर भी रत्यादिक चित्त में वासना रूप से स्थिर रह्दते हैं अत य स्थायिभाव कहे जाते हैं (भकिर० १, २६)। यद स्थायिभाव काव्य, नाटक वा नाटकचित्र (सिनेमा) में विभावादिक से व्यकत होने पर रस कहलता है। आस्वादन स्वरूप यह स्यायिभाव सहृदयपुरुपों के हृदय में चन्दन के आलेप के
Page 235
२०२ चन्द्रालोक: [पष्टो
आस्वाद्यमानैकतनुः स्थायिभावो रसः स्मृतः॥३॥ तेपां प्राक्तनीदानीन्तनीवासनावासितानाम्।एतेन जरन्मीमांसका दीना न रसानुभव इत्युक्तं भवति। हृदयेपु मनःसु। मलयजस्य चन्दनस्यालेपो मलयजालेप:, मिलंश्रासी मलयजालेपश्चेति तथोकः। तादगिव। वेदितुं योग्यं वेध्यम्, अन्यद्वेधमिति वेधा न्तरं नस्योन्वेदो यस्मिन् कर्मणि यथा तथा। ज्ञानान्तरशून्यमित्यर्थः। आह्लादमा नन्दं विकासयन् प्रकाशयन् स्थायी भावो रत्यादिः।रमः स्मृतः कथितः कविभिः। प्राक्तनीवासनावासितानां हदयेपु विभावादिपरिपुष्टो रत्यादि: पौनःपुन्येनानुशी्य मानः सन् रसतां लभत इति भावः । यथोक्तम्-'विभावानुभावध्यभिचारिसंयोगा- दसनिप्पत्तिः दति भरतमुनिना। रसषविपये रसगद्गाघरे एकादश पक्षा अभिहिताः। यथाहि-विभाव्यमानो विभाव एव रस दृत्येकः । अनुभावएव रस इति द्वितीयः। व्यभिचार्येव रस इति तृतीयः । त्रिपु यश्रमत्कारी स एव रस इति चतुर्थः । त्रयः समुदिता रस इति पक्षमः। विभावादिपरिपुष्टो रत्यादि: स्थायी भावो रसस्तन्न भट्ट लोल्लटमतमिति पष्टः। श्रीशछ् नैयायिकमतमिति सपः भनामत मित्यमः अभिनवगुप्तपादसिद्धान्त हति नवमः । आत्मचतन्यप्रकाशितः शुक्ती रजतभ्रान्तिरि- वानिर्वचनीयो रत्यादि: स्थायिभावो रस इति नध्यालक्कारिकमतमिति दशमः। भ्रम-
समान आहाद को प्रकट करता हुआ उन (सहृदयों) को रस के एकाप्रम्ञान में लीन करके रस की पूर्ण दशा को प्राप्त करता है। सार यह है कि रत्यादिक की वासना से युक्त (सहृदय) पुरुषों के हृदय में विभावादिक से परिपुत्र रत्यादिक स्थायी भाव चारम्बार निरन्तर भावना करने पर रस होते हैं। भरतमुनि ने भी यही लिखा है, यह इस ग्रन्थ के मत से रस का निरूवण हुआ। रस- गज्गाघर में रस के विपय में एकादश मतों का निर्देश है। जैसे-१-विभाव ही भावना के बल से होता है यह प्रथम मत है। २-अनुभाव ही रम है। ३-व्भिचारीभाव ही रस होता है। ४-विभावादिक तीनों में जो चमत्कारी हो, वही रस है। ५-तीनों का समुदाय रस होता है। इन पांचों मतों के अनन्तर यह पता चला कि विभावादिक से परिपुष रत्यादिक स्थायी भाव रस होते हैं। इस सिद्धान्त के अनुसार भटलोलट के मत से भरतमुनि के रससूत्र की व्याख्या पषठ मत मानी जाती है। नैयायिक श्रीशंकुक्त के मत से भरतसृत्र की व्याख्या सप्तम मत होता है। अ्रष्म मत में भट्टनायक की व्याग्या है। इनमें श्री अरभिनव गुप्तपाद की व्याख्या नवम मत है और सिद्धान्तपक्ष भी है। आत्मचैतन्य से प्रकाशित और ध्रान्ति से उत्पन्न रति आदि से आ्नन्द का
Page 236
मयूस ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्या द्वयोपेकष:। २०३
रूपोऽयं रस इति नव्यपराल्ट्वारिकमत्मित्ये का दश: पक्ष:। एतु मीमांसकभटटलोझलटमत- भरतसूम्रव्यास्येयम्-ललना दिभिरालम्बनविभावै. स्थायी रायादिको जनिता, उद्या- नादिभिरुद्दीपन विभावैरुद्दीपित, क्टापभुजचेपादिभितनुभावैः प्रतीतियोग्यः कृत, उतकण्डादिमि: सज्चारिमि परिपोषिती रसता लभते। सोऽ्य रत्यादिभावोऽनुकार्ये दुष्यन्ताद्दावेव रस। अरय भाव'-यथा सर्पाभावेऽवि सर्पतयाऽबलोकिताद् दासोऽपि भयमुखदयते तथा शकुन्तलादिविपयिणी दुष्यन्तादिरतिर विद्यमानापि नटेशभिनय- नैपुण्येन स्थितेव प्रतीयमाना सामाजिकहृदये रसपद्वीमधिरोद्दति। रसो दुष्यन्ते मवति नटे च मामाजिकसहृदया नाव्यनैपुण्येन दुष्यन्तारोपं कुर्बत इति सोयमारोप एव चमरकार हेतुः। पतन् रुचिरम्। सामाजिकेधु रसानुदये चमरकारानुदयात्। नच तद्गतर तिज्ञानमेव चमरकार कम। लौकिकमक्गारादिदर्शनेनापि चमरकारप्रसद्गात्। कि पन केवल साधारकारश्चमरकार कोऽपिस्वमुभनपुष्ट आरोपस्तथाभवतीति चेक्। चन्द-
अनुभव होना नव्य आलकारिकों का दशम मत है। रस केवल भ्रमरूप है यह ग्यारहवाँ मत है। इनमें मीमासक भट्ट लोलट के मत से भरत मुनि के सूत् की यह व्याख्या है-ललना आदिक आलम्बनविभावों से उत्पन्न, उद्यान आदि उद्दीपनविभावों से उद्दीपित, क्टाक्ष प्रभृति अनुभावों से आस्वाद के योग्य किये गये तथा उत्कण्ठा आदिक सचारी भावों से परिपुष्ट रत्यादिक स्थायी भाव रस होते हैं। भावार्थ यह हुआ कि सर्प के न होने पर भी सर्परूप से प्रतीत रह्सी से भी जैसे भय होता है वैसे ही दुष्यन्त का शकुन्तलाविषयक प्रेम वास्तव रूप में अविद्मान भी नर्तक की निपुणता से व वास्तवरूप से प्रतोत होता हुआ सामाजिक (दर्शक) के हृदय में रसता को प्राप्त होता है। रस तो अ्रनुका (दुष्यन्तादि) में होता है और सामाजिक नट की निपुणता से उस (नट) में दुष्यन्तादि का आरोप कर लेते हैं। यह आरोप ही चमत्कारक दोनेसे रस है। इस मत में दोष यह आा जाता है कि वास्तविक रम तो दुष्यन्त आदि में है औ्रप्रौर उसी का आरोप नर्तक में कर लेने से नर्तक में आरोपित रस है। सामाजिक के हृदय में आरोपित वा वास्तविक में किसा प्रकार का रस नहीं है। ऐसी अवस्था में सामाजिक को ज्ञानमान से आनन्द नहीं हो सकता। केवल शब्द के द्वारा रस के ज्ञानमान से ही आ्नन्द की उत्पत्ति मानी जावे तो लौकिक महार के दर्शन से भो चमरकार होना चाहिए, सो होता नहीं। अनुभवयुक्त दर्शन से आानन्द की उत्पत्ति मानने पर चन्दन के आलेपमान से सुख नहीं होना चाहिए और सुख होता है अवश्य। ऐसी परिस्थिति में इस मत को दूषित मान कर
Page 237
२०४ चन्द्रालोकं: [ पष्टो
नालेपादावनुभवं विनापिसुखोदयात्।अथातो नयायिकश्रीशककाद्षीनामियं व्याख्या अनुमाप्यानुमापकभावसम्बन्धावसस्य निप्पत्तिरतुमितिरिति तदर्थः। लोफे हि चरवारि
लौकिकज्ञा नेभ्यो विलक्षणेन चित्रतुर गज्ञानवद् दुप्यन्तरुपेण ज्ानो नट: पक्ष: शककुन्त- लाविषयकरतिमान् तत्तद्विभावादिमत्वादित्यनुमानेन नटे स्थाविभावानुमानं सामा- जिकानां जायते। अत्र नटेविद्यमानमपि विभावादितयं नटशिताकौशलेन प्रत्यक्षमिव प्रतीयते। एवमनुकर्तरि नटे विद्यमानतया प्रतीतस्य स्थायिनोऽनुमानं सामाजिका- नामू। तदेव च रस इति फलितिम्। प्रत्यक्षज्ञानमेव चमतकारक नानुमानम्। अन्यथा सुसस्मरणमात्रेण सुस्न्नानुभवापत्तेरिति मनस्यरुचि निधाय सांग्यमतावलम्यिना भट्ट नायकेनेत्थं भरतसूत्रं व्याख्यायते-विभावादिभि: संयोगाद भोज्यभोजकभावसम्य न्घाटसस्य निष्पत्तिर्भुक्तिरित्यर्थः। तथाहि शब्दात्मनः काव्यस्य त्यो व्यापाराः। यदाहु :- 'अभिधा भावना चैव तन्दरोगीकतिरेव च' इति। अग्नाभिधा निरन्तरसा न्तरार्थगतत्वेन द्विघेति लक्षणाऽप्यत्रान्तर्भूता। काव्यश्रवणेनाभिनयेन च प्रथममर्था-
नैयायिक शी शक्षक आचार्य ने भरतसृत्र की व्याख्या इस प्रकार की है कि अनुमाप्य-अनुमापक सम्बन्ध से विभावादि द्वारा रस का अनुमान किया जाता है। इस मत का सारांश यह है-सम्यगज्ञान, मिथ्याज्ञान, संशयज्ञान और सादृश्य ज्ञान ये चार ज्ञान लोकमें प्रसिद्ध हैं। इन चारों ज्वानों के शतिरित्त एक ज्ञान औ्रर भी होता है। जैसे कि घोड़े का चित्र देन कर 'यह घोड़ा है' ऐसा जान। इसी ज़ान के द्वारा सामाजिक लोग नट को दुष्यन्त आदि समझ लेते हैं और फिर इस नट (डुप्यन्त) मैं विर्भावादिक होने के कारण शकुन्तलाविषयक रति का अनुमान कर लेते हैं। जहाँ-जहाँ चिभावादिक हैं वहाँ वहाँ रति रहती है। यह इस थ्नुमान की व्याप्ति होती है। मुन्दर काव्य के अनुसन्धान के बल से तथा पूर्णशिक्षित नट की कार्यपट्टता से श्विद्यमान भी विभावादिक स्वाभाविक तौर से प्रतीत हो जाते हैं। वस, इस प्रकार अनुकर्ता नट में रस होता है। सामाजिक रस का श्रनुमान कर लेते हैं। इस शनुमान का नाम ही रस है। इस मत में यह दोप आता है कि प्रत्यक्ष ज्ञान के द्वारा ही चमत्कार होता, है, आनुमानिक ज्ञान से नहीं। त्रनुमान ज्ञान से ही सुख् की प्रतीति होने लगगी तो सुख के स्मरण मात्र से सुख का अनुभव् होना चाहिए इत्यादि। इस दोप को मान कर सांख्यमतावलम्बी भट- नायक ने भरतमुनि के रससूत्र की व्याख्या दूसरे प्रकारसे की है। उस मत का सार यह है-अभिधा, भावना और भोगीकरण ये काव्य में तीन कियायें होती है।
Page 238
संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः। २०५
नुभवो जायतेडमिधया। ततो भावनया साधारणीकरणेन विभावादय: साधारण्येन प्रतीयन्ते। पुनश्च भोगीद़तिव्यापारेण स्तगुणाधिकयेन रजस्तमस्य मिमवपुरस्सर सामाजिक आत्मचतन्यप्रकाशितं सामान्यतः प्रतीत रत्यािसधायिनमारवाद्यति। व्य रत्यादिरेव रस। एवं नारोपस्यावश्यकता न चानुमानर्येति सारा मग्रालड्डा- रिक्ता अभिनवगुप्तपादा आाहु-उप्तणाप्रयोजनबोधदर्वेन, एकग्रामिधानियन्प्रणेडप रायबोधकतया वसुबोद्व्यादिवेशिषट्यसहकारेण तत्तदर्यावगमकतया व व्यज्ना स्व्रीकारावश्यकता भवन्मतेउवि। व्यअ्षनास्वीकारे सति भावकरचभोजकतवव्यापार दयकलपन निरर्थकं भवति। व्यक्षनयैवोभयकार्यसिद्वेः1 तेन विभावानिमि सम व्यङ्गयव्थसषकभावरूपार्सम्वन्धादसस्य निष्पत्तिर भिन्यक्तिरिति भरतसूशर्थः। लोके नाविका दिभिरालम्बनकारणै: स्थायिनोऽनुमाने काव्ये तैरेव कारणरनादिपरिद्यरेण विभावनश्व रूपव्यापारात् साधारण्येन प्रतीतै विभावा दिभिर भिग्यक, माकनीवासना- वासिता नियतप्रमातृगतोऽषि भावनाजनितसाधारण्येन विगलितनिपतमुष्यन्तरवा इनमें अभिधा द्वारा काव्य का अथ समझा जाता है। भावना से उस काव्य के अर्थ का अनुसन्धान किया जाता है कि जिससे काव्य में चर्णित विभावादिक इमारे साधारण रसास्वादन में अनुकूल हो जाते हैं। तृतीय किया भोगीकरण से हम आत्मचतन्य से प्रकाशित एवं साधारण रूप में उपस्थित रति आाददि भावों का अनुभन्न करते हैं। यह अनुव ही रस है। इस प्रकार कार्य वन जाने पर न आरोप की आवश्यकता रहती है और न अनुमान कौ। इस मत में भी दोष आा जाता है। क्योंकि व्यअ्ञनाशकति तो इस मत में भी माननी ही पडेगी। विना व्यअना के लक्षणा के प्रयोजन का बोध नहीं हो सकता तथा छिष्ट पदों में एक अर्थ के बोध से अभिधा के विरुद्व हो जाने पर पुन दूमरे अर्थ का बोन नहीं हो सकता। अतः व्यज्ना की आवश्यकता होती है। व्यखना के स्वीकार कर लेने पर फिर भावना और भोगीकरण रूप दो व्यापारों को मानने की कोई आवश्यकता नहीं। ब्यअ्नना द्वारा ही सब कार्य सिद्ध हो जावेगा इत्यादि - दोप को देख दर आलक्वारिक अभिनवगुप्तपाद ने भरतमुनि के रससून की व्यारया दूसरे प्रकार से की है। वह यह कि विभावादिक रस के व्यझ्क हैं और रक व्यज्षथ है। अतः विभावादि द्वारा स्थायीभाव की अभिव्याक्त होती है। यह रत्यादिक की व्यक्ति प्राचीनवासना से युक्त सहृदय पुरुषों के हृदय में साधा- रणरूप से प्रतीत हुए विभावादिक्क से मिश्ित, तथा शर्बत की तरह भास्वादाह, अलौकिक आहादमय, परबह्मके साक्षार्कार के समान, रसरूपता को प्रात्त होती है।
Page 239
२०६ चन्द्रालोक: [पष्टो
दिविशेपज्ञानेन, उत्पनवेद्यानतर शून्यत्वेन तेनैय ममाना स्वाकार हवाभिनो पि गोच दीकृतो विभावादिसमृद्दाल्वनात्मका, म्रपानकरसन्यायेन वर्व्यमाण:, आरवादनच. वणानयः, लोकोत्तराहादक:, मलास्वादनलचिय:, सामा जिकरस्वाद्यमानी रत्यादिरेव रसः। अयं ना :- काव्यनट्यो कचिभावादीनामनुशीलना मिस्नास्वादमभाषेणातमचे तन्यावरणमज्ञानं निराक्रयत। ततश् वालनारपेण स्थिता रत्यादय आत्मचतन्येन प्रकाशने। एवमात्नवैतन्योपहितानां सामाजिकहदये चालनारूपेण विद्यमानाना रत्यादीनाननुभयो रस हति। पण्डितराजनवलाथमते त्येतावान भेड़ो यत-मलावद मस्य तत्युपहितस्वात्मचैतन्यस्यानुनवी रस हति। अ्ञत्र मते आनन्दनयामर्चंतन्य स्यानुभवे प्राधान्वं तत्यादेगौणता। पूर्वोकालकवारिमते धानुभावे रत्यादिमाधा्यं वैतन्यस्य गौणत्वमिति लाः। दृदनेवालकरशान्त्रे रस्वरूपम्। मामास्वादमहोड रोडयं रसः-न ज्ञाप्य:, न कार्यः, न नित्या न भावी, न वर्तमाना, न निर्थिकल्पक ज्ञानघेद:, न सविकल्पकज्ञानवैद्य:, न पत्यका न परोका, नोरायया न वाच्य: किन्तव लौकिक, स्वमकाश:, अवण्टश्ेति सर्वे मफुटं माहित्यदर्पण (३ परि दे०-२८)। कि व संयुता एव विभावादयो नसः । बत्र केवलं विभावाधन्यतमवर्णनं तत्रेतवाघेये नस सारांश यह हुआ कि विभावादिक के आस्वादन के प्रभाव से ही हमारे आत्मर्चंतन्य का आ्र्वरण (अद्दान) दूर हो जाता है। इसीसे स आत्मचैतन्य के द्वारा चासनारप मे स्थित रति आदि का प्रकाश होता है। इस प्रकार साना- जिक के हृदय में आत्मानन्दसहित चासनारूपसे विद्यमान रति रदि का अनुमष रस होता है। पण्टितराज जगनाथ ने एस वात को नानकर नेघल यह भेढ़ किया कि जब रवास्वादन में आात्मानन्द और रति का साथ है तो फिर आत्मा- नन्द को गौण और पति आदिको प्रधान मानना वचित नहीं किन्तु यह मानना चाहिये कि रति आदि की प्रतीति गौणरूप से और आत्मानन्द की प्रदीति प्रधान रूप के होती है। हाँ, इतना अवश्य है कि यह आनन्द रति आदि से परिचवक होकर प्रतीत होता है, सनाधि की तरह अपरि्छित रूप में नहीं, यह अलद्वारशास के मत से रस का निस्मन हुआ। यह रसमान बहकान के समान ह्ान्य नहीं, कार्य नहीं, नित्य नहीं, अनित्य नहीं, न मार्दी, न वर्तमान, न निर्षि- कल्पवदान से बैद्य, न सविकल्पकवन के वेद्, न प्रत्यक, न परोक्ष, न उत्पायय औौर न वाच्छ है। किन्तु अलौकिक, सवप्रसाश और अखण्डस्प है, यह सब साहित्यदर्पण नें विस्तार से लिखा गया है। कि च, रस के बोष में विभाव, अनुलाव और सवारी इन सबकी आवस्यकता होती है। यदि कहीं-कहीं इन सबका
Page 240
मयूस ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । २०७
रत्याप्यस्थायिभावात्मा वल्लभादिविभावित ।। आलस्येर्ष्याजुगुप्साभ्यो विना संचारिभिर्युत ॥ ४। अनुभावै कटाक्षादैरुन्मादाद्यैर्यथाक्रमम्। सम्मोगो विप्रलम्भत्च शृङ्गारो द्विविधो मत ॥५॥ इति सिद्धान्त । एव वेदानतोक्तपक्षाकरणप्रक्रियावदन्ापि पज्ञानामालम्बनोदीपना नुभावसचारिस्धायिभावाना पञ्ोकरणपक्रिया भवतीति ज्ञेयम् ॥। २- ३॥ नवसु रसेपु प्रथम शद्धारमाह-रत्यास्येति पद्यदयन। स्थायिभावा नवरसार्ना नवैव । तेपु रतिरास्या यस्य तादशो रत्वारयः स्थायिभाव आतमा स्वरूप यस्य स तथोक। रतिस्थायिभावातमक इति यावत्। 'रतिर्मनोडनुकूलेडथेंमनस प्रवणायि सम्' इति रतिलचण दूर्पणेभिहितिम् । वक्षमादिविभावित -नालम्बनविभाव कान्ता कान्तश्च। उद्दोपन विभावश्-दनादय।द्विविधेरतविभावैर्युक्क ।यथाक्रमकटा पारधैने त्रवित्तेपादे। आदिना सात्विकसग्र। अनुभावै कार्यरूपै। आलस्वर्प्या जुगुप्साभ्य पुतेभ्य सारिभावेभ्यो बिना। उन्मादादयै सचारिभिश्च युकत। आदिना हर्पादिसग्रह। सचारिभावासत्तयसिशप्तेपु त्रिवज त्रिंशदन् व्यभिच्वारिण इतिभाव। पुर्षा नामानि वच्यन्ते। पतादश शङ्गारो वति। स च सम्भोगो विपळम्भक्षति द्विविधो मत।कविभिविति शेष। णाति परमदश्ताप्रापणेन हिनस्ति कामुकानिति शृद्ध मन्मथोन्द । 'शृ हिंसायाम्' 'शृणतेहस्वश्र' इत्युणादिसूत्रेण गुन्नुडइस्वा। शृद्गमृद्छ्ति प्मोतीति शद्गार । कर्मण्यण। श्यामवर्णो विष्णुद्वतोऽय शद्गार। परोढामननुरागिर्णी चेश्या विनान्यनायिका, धीरोदात्तादिनायकश्चालम्बनविभाव। प्रयोग न हो तो अन्यका आन्तेप कर लिया जाता है, यह सिद्धान्त है। इस सिद्धात के अनुसार वेदा तदर्शन के पधीकरण की तरह यहाँ भी पाँच भावो अर्थात् आळम्बन वद्दीपन अनुभाव सचारीभाव और स्थायी का पञ्चीकरण होता है।२-३।। रस के नौ भेद होते हैं। उनमें प्रथम शगार का निरूपण यह है-भगार रस में रति स्थायी भाव होता है और ललना आदिक आलबन विभाव होत हैं। चद्रमा उद्यान आदि उद्दीपन विभाव हैं। कटाक्ष प्रमृति अनुभाव और आलस्य ईर्ष्या और जुगुप्सा के विना उन्माद, हर्ष प्रमृति व्यभिचारी मावों से यद शद्ार रसयुक्त होता है। सभोग और विप्रलम्भ स मदर के दा भेद होते हैं। कामचेश की उत्पत्ति ऋरहर का यौगिक अर्थ है। शहार का श्याम घर्ण माना गया है। विष्णु इसका देवता है। परोकष तथा प्रेमशूय वेश्या के विना मरन्य सब नायिकायें और धीरोदातादि नायक इस रस में आलबन
Page 241
२०८ चन्द्रालोक: [ पष्टो
नायकनायिकाभेदा: शक्कारसहायकास्तघ्वेष्टाक्षेत्यादि सर्वं सतर द्रि्यां ष्ट्यन् । पूर्वराग-मान-प्रवास करुणभेदेर्विप्रलम्भभतुर्धा। पूर्वरागोऽपि नीली-कुसुम्भ-मसिष्ठा- रागभेदेन त्रिधा। अत्र कामदशा दशेमा :-
उन्मादोऽध व्याधिर्जडता मृतिरिति दशान कामदशाः॥ इति। प्रणयेर्प्यासमुन्नवो मानोऽपि द्विधा। प्रवासो भावी, भवन्, भृतश्चेति त्रिधा। अत्रेना: कामदशा :- उङ्गेप्वसौएवं ताप: पाण्दुता कृशताऽरुचिः।
मृतिश्चेति क्रमाज्जेया दश रमरदशा इह ॥।' दति। करुण विप्रलम्भास्यश्चैकरूप एव। विप्रलम्भो वियोगश्षेत्यनर्थान्तरम्। यथा-'उत्तिष्ट दृति? यामो यामो यातस्तथापि नायातः। याऽतः परमपि जीवेजीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥ इति। सम्भोगत्वरूपमिदम्- 'दर्शनस्पर्शनादीनि निपेवेते चिलासिनौ। यन्नानुर क्ावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः' ॥ दति ॥ विभाव माने गये हैं। नायक व नायिकाओं के भेद रसतरंगिणी में देखना चाहिये। पूर्वराग, मान, प्रवास और करुण ये चिप्रलम्भ के चार भेद होते हैं। नीली, कुसुम्भ और मकिष्ठा के भेद से पूर्वराग भी तीन प्रकार का होता है। इस पूर्वराग में अभिलाप, चिन्ता, स्मृति, गुणकथन, उद्देग, संप्रलाप, उन्माद, व्याधि, जटता और मृति ये दश दशायें होती हैं। ग्रणय से वा ईर्प्या से जन्य होने के कारण मान के भी दो भेद होते हैं। भावी, भवन, भृत ये तीन भेद प्रवास के होते हैं। प्रवास में दश कामदशायें निम्नलिखित है-यथा अंगों की अनुन्दरता, ताप, पाण्डता, कृशता, शरुचि, पधृति, अनालम्न, टन्माद, मूच्छेना और मृति। कर्णविप्रलम्भ शद्वार तो एक ही प्रकार का होता है। विप्रलम्भ औप्रर वियोग ये दोनों पद समानार्थक हैं। 'उत्ति्ट दूति यामः' यह लोक नायक और नायिका के संयोग न होने से विप्रलन्भ का उदाहरण है। परम्पर अत्यन्त अ्रनुरत्त कामिनी और कामुक के मिथः दर्शन च स्पर्शन प्रनृति चेषटाओं के सेवन में संभोग शद्गार होता है। विप्रलम्भ के पश्चात् संभोग होता है। इस कारण पूर्वराग आदि चारो विप्रलम्भों के अरनन्तर दोने से
Page 242
मसूस 1 सस्कृत हिन्दी व्यारयाद्वयोपेत. । हासस्थायी रसो हास्यो विभावाद्यैर्य थाद्रमम्। वैरुप्यफुल्गण्डत्वावहित्थादयै समन्वित ॥६॥ अयमपि चनुर्धा। पथा-
श्रस्योदाहरणमिदम्- 'नयनायलाचमर्श या न कढाचितपुरा सेहै। आलिद्विताऽपि जोष तसथो सा गन्तुकेन दयितेन'॥ इति ॥४-५॥ हास्यस्वरूप व्याचर्े-हासति। वैरुप्य च फुसगण्डान चावहिरया चेति वे रूप्य पुह्गण्डतवाच हिव्यास्त आद्या येवा तैस्तादशैविभावायैयाक्कम समन्धितो युन हास स्थायी यश्य स हासयो रस स्मृत। नायकनायिकाघेरालग्यन विमावै, वैरुप्यादिमिरद्दीपनविभावे, पु्वगण्डवादिभिरनुभावै, अवहिरथाचये सचारिमि समन्वितो हासस्थायिभावो हास्यरसता लभते। हासस्वरूप यथा साहित्यदूर्पणे- *वायादिवैकृतक्वेतोविकासो हाम हप्यते इति। हास्यरसस्य श्वेतो वर्ण ममयो देवश् 1 अस्य पड़ु भेदा साहित्यदर्पणे- ज्येपटानां स्मितहसिते मध्याना विदसितानद्दसिते च।
दारयस्योदाहरण यथा- नीघानामपहसषित तथातिइसित तद्ेप पडभेद'॥ इति। *गुरोर्गिर पञ्च दिनान्यधीत्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रय च। अमी समाधाय च तुर्कवादान्समागता कुक्टुटमिश्रपादा इति॥ लटक मेलके हास्यपरिपुष्टि प्रदर्शनीया॥ ६॥ यह भी चार प्रकार का होता है-'नयनाञ्लवमशम्०' यह र्लोक परस्पर प्रेमपूर्वक आलिङ्वन के वर्णन से सभोग शृद्ार का उदाहरण है ॥ ४-५॥ हास्य का स्वरूप यह है-हास्य रस में हाम स्थायी माव होता है। नायक और नायिका आल्म्बनविभाव है। विस्पपुरुष आदि का दर्शन दद्दोपनविभाव तथा गाल फुलाना आदि अनुभाव एव अवहित्या आदि मचारी भाव होते हैं। दासन रस का श्वेत वर्ण तथा प्रमथ (शिव के गण) इसके देवता हेते हैं। इसके छे भेद होते हैं-उत्तम पुरुषों का हाम स्मित व हसित होता है, मध्यम पुर्पों का हाम विदसित व अवहसित एव नीचों का हाम अपहसित व अतिहसित होता है। 'गुरोगिर पत्र' यह दास्य का उदाहरण है। मीमासाशास्त्र को पाच दिन तक, वेदान्त शाख को तीन दिन तक पढकर और यायरात् का आघ्राण
Page 243
२१० चन्द्रालोक: [पष्टो
अभीष्टविप्रयोगाश्रुपातग्लान्यादिभि: क्रमात्। विभावाद्ैर्युंतः शोक: स्थायी स्यात् करुणो रसः।।७।। करुणं व्याचष्टे-अभीष्टेति। क्रमात्क्रमशः अभीष्ृस्य न्नियत्य विप्रयोगो वियो- गध्ष अशुपातः् ग्लानिश्चादी चेपा ते तैस्तथोकतेविभावाचैनाय कादिभिर्युक्त शोक स्थायी चस्य स ताहन: करणो रसः स्यात्। अन्न नायको नायिका चालन्वनम्। लभीष्टविप्रयोगादिरद्दीपनम्। अध्रुपाताद्योऽनुभावाः। ग्लान्यादयो व्यभिचारिणः। शोकुश् स्थायी भावः। शोच्यतेऽनेनेति शोक:। 'इष्टनाशा दिभिश्वेतो वैकव्यं शोक शबदभाक' इति साहित्य दर्पणे। अयं कपोतवर्णो यमदैवतश्च। करुणविप्रलम्भे लोका न्तरगमनेन वियोगे सत्यपि पुनःसंयोगेच्छया रतिर्न विनश्यति। यधोत्तररामच्चरिते। क्वत्र तु शोक एव स्थायी भावो भवतीति भेद: । इदं च कर्णोदाहरणम्- 'चिपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं क मनोहरं वपुः। अनयोर्घंटनाविधे: स्फुंटं ननु खन्वेन शिरीपकर्तनम् ॥'इति। अस्य परिपोपो रामायणे महाभारतीयस्त्रीपर्वणिच चिलोकनीयः। ननुरस लान न्दरूप:, भवति च दद्गारादिनानन्दः, रत्यादिस्यायिभावत्वात्। अन्र करुणरसस् तु शोकस्थायितया कथं सुखजनकतेति चेव। अन्न करुणादी यत्सुखं जायंते तत्र सह दया: पमाणम्। अत एव च करुणरसप्रतिपादके रामायणादौ सहृदया: प्रवर्तन्ते करके ये महाविद्वान् कुक्कुट मिध्र आये हैं। लटकमेलकनामक रूपकप्रन्य में हास्य की त्रधिकता देखिए ।। ६ ॥ करुण रस का स्वरप देखिए-करुण रस में शोक स्थायी भाव होता है। प्रियवस्तु के नाश होने से चित्त की विक्लवता को शोक कहते हैं। नायक, नायिका आ्रलम्बन विभाव होते हैं। प्रियवियोग आदि वद्दीपन होते हैं। अ्र्प्रनुभाव अ्रश्ु- पातादिक हैं। ग्लानिप्रमृति संचारी भाव है। इस रस का चर्ण कपोत के समान है। इसका स्वामी यमराज है। करुणविप्रलम्भ शद्गार में पुनः संयोग की इच्छा से रति स्थायी भाव होता है और यहां शोक स्थायी भाव है अतः आपस में ये भिन्न हैं। 'विपिने क्व जटानिवन्धनम्' इस श्लोक में शोक का वर्णन होने से करुण रस है। करुण रस की अधिकता रामायण वा महाभारत के त्त्रीपर्च में देखिए। अब यहां यह प्रश्न उपस्थित होता है कि द्गारादिक रस में रति स्थायी रहते हैं अतः उससे तो आनन्द अवश्य होना चाहिये। किन्तु करुणरत में शोक स्थिर रूप से रहता है अतः इससे आ्नन्दानुभव कैसे होता है? इसका ढत्तर यह है कि करुण रस से भी सुख होता है। शत एव मनुष्य रामायण आदि की
Page 244
मनूस 1 सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । ११
कोनस्थायो रसो रौद्रो विभावादै समन्वित. ।
यानि शोकहूर्प कारणानि, सैरेव शोकहर्पादयो भवतीति लोके नियमो न काव्ये।अन रलौकिरविभावनर वादिव्यापारेण शाकादिम्योऽनि सुरते दन्तवातादिम्य ह सुममतीति। अशध्रपातासत्वानन्दाद्। यथा भगवद्गुगध्रवणे मकानामधुपाता मवन्ति। यदि चेदन्यथा तदा तादशि कमगि लोकानां प्रृत्िन स्यात्। एव करुगा दानाभपि सुसननकतेति सिद्ञान्त।।७॥ रौद्र व्याचप्ट-क्रोधेति। यथाक्रम क्रमश । मारसर्यादिर्विभावाच्यै समन्विन। सनाद्यशव्तृस्य प्रत्येकमन्वय 'दन्द्ान्त श्रथमाण पद प्र'येक सम्बष्यते' इति निय मातू। तेन मात्सर्यैरट्टीपनविभावै इस्तनिप्पेपादिभिर्नुभावै, समोदिभि सचारिमावै, शत्रुनायकनायिका दिमिरालम्बनविभावैश्व सहित क्रोध स्थायी यश्य तादश। रकवर्गो रदाघितेवत्यो रौट्रो रसो अवति। 'प्रतिक्लपु तैषण्यस्यावनोध क्रोध इप्पते'इति क घरवरुपम्। कोध दातिश्र मु्टि हारादिना जायते । यथोत्तम्-
रौदरसोदाहरण यथा- 'नबोद्द लित योवनापुरदसवंगवंज्वरे मदीयगुरुकार्मुक गलितसाध्वस वृश्षति। अय पततु निरदय द लितदतमूमृद्र लस्सलद्ध घिरधसमरो मम पररवधो नैरव॥इति॥ पुपा राममद्द् पति पाशुरामसयोकि। श्रम्न मदोदता रचना सौदस्य परमौन स्विता परिपुष्णाति। शघुरूपालम्वनैक्येपि क्रोधो साहरूपस्थायिभावभेदेन रौद शोकपूर्ण कथा सुनने में प्रवृत्त होते हैं। शोक, हर्ष के कारणों से शोक, हर्ष हो होते हैं यह लैकिक नियम है। काव्य में तो शोक आदि के कारण से भी आ्ान द ही होता है। नैसे कि सम्भोग में दन्तक्षत आदि से भी सुख होता है। भगवद्धकि के आानन्द से ही भक्त लोगों को अभ्नपात भी होना है। इसी प्रकार करण से सुम ही होता है। ७।। रोद् का निरूपण यह है-रौद् रस में मोघ स्थायी भाव होता है। नायक व नायिका आारम्वनविभाव है। मात्सर्य आदि उद्दीपन विभाव और मुष्टि प्रद्दार आदि अनुभाव होने हैं। रौद्र रस का रुद् देवता है। रक्त (गल) इसका धर्ग है।'नशोच्छ लेतयोवन इस श्लोक में शिवधनुष के भग से वृद् परशुराम के क्रोध को ग्रतीति होती है अत रोड़ रस है। रोद्र और बीर में शनुरुन एक दी आल्म्बन है तथापि क्रोष व उत्साह रूप स्थायी भाव के भेद से रौद्र और
Page 245
२१२ चन्द्रालोक: [पट्टो
उत्साहाख्यस्थायिभाव: प्रभावादिविभावभूः। वीरोडनुभावैः स्थैर्याद्यैभविर्गर्वादिभियुतः ।९॥ व्यात्रादिभिर्विभावैस्तु वेपिताद्यनुभावमृत् भावर्मोहादिभिर्युक्क्तो सयस्थायी भयानकः ॥ १०॥
वीरं वते-उत्साहेति। प्रभावादिभ्यो विमावेभ्यो भवतीति तादशः प्रभावा दिभिरुदीपन विभाव:, स्थैर्याद्ये: स्थिर त्वादिभिरतुभावः, गर्वादिभिर्त्यभिचारि भिर्युतः, उत्साह एवाख्या यस्य स तादया उत्साहान्य एत स्थायिभावो यस्य स तथोक्तो महेन्द्रदेवतो हेमवर्णो वीररसो भवति। नायकोडवालम्बनविभाय:। 'कार्यारम्भेपु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते' इत्युत्साहस्वरपं साहित्यदर्पणे। अस्य संचारिणो प्तिमतिगर्वस्मृतितर्करोमाक्ाः सन्ति। अयं दानवीर, धर्मवीरः, युद्धवीरः, दया वीरक्षेति चतुर्धा। एवं सत्यक्षमापाण्ठित्य वलवीराद्योऽपि भेदा भवितुमर्ददन्ति। धर्मवीरोदाहरणे यथा युिष्टिरोकि :- 'राज्यं च वसु देहश् ार्या आ्रातृसुताश्र ये। यच्च लोके ममायत्तं तद् धर्माय सदोदतम् ॥'दृति ॥ अत्र युधिष्टरस्य धर्मारथं सर्वत्यागोत्सादः प्रतीयते दति धर्मचीरः। अन्येपासु- दाहरणान्यन्यन्न दृश्यानि॥९॥ भयानकं निरूपयति-व्यात्रेति। नाय का दिभिरालम्यनविभार्व: व्यावादिभिसही पनविभावेः, मोहादिभि: संचारिभावश्च युक्को वेपितादीन् कम्पितादीन् अनुभावान् विभर्तीति तादृशो भयं स्थायी यस्य स तथोको भूताधिद्वतः स्तीनीचप्रकृति: कृष्ण वीर में भेद होता है ।। ८ ।। वीर रस का विवेचन यह है-इन्द्र इसका देवता है। सुवर्ण के समान इसका चर्ण है। उत्साह स्थायी भाव है। नायकादि आ्रालम्बन विभाव; प्रभाव, चल, मद आदि टहीपन; स्थैर्य आदि अ्र्नुभाव और्रर गर्व प्रनृति संचारी भाव हैं। दानवीर, धर्मवीर, युद्धवीर, दयावीर आदि और सत्य, क्षमा, पाष्टित्य एवं वलवीर आदि वीर रस के भेद हैं। 'राज्यं च वनु देहक' यह धर्मवीर का उदाहरण है। यहां धर्मार्थ राज्य व धन आदि के त्याग से युविष्टिर के उत्साह 1
की प्रतीति होने से धर्मवीर है। दानवीर आ्रादि के उदाहदरण अ्र्न्यत्र देखिए।।९।। भयानक रस का निरूपण यह है-भूत पिचाश इसके देवता हैं। कृष्ण इसका वर्ण है। स्री, नीच मनुष्य व वाल आदि आालम्चन हैं। च्याघ्र आ्रादि
Page 246
मयूख ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः। २१३
स्थायी जुगुप्सा वीभत्सो विभावावैर्यथातमम्। अनिष्टेक्षणनिष्ठीतमोहाद्या संमता कमात्॥ ११॥ वर्गो भवानकरसो भवति। 'रीदशवम्या तु जनित चित्तवैकउब्यद् भयम' इति भय- रसगम्। अत्र जुगुप्सावेगसमोहस व्रामम्लानिदीन नाथ कायरमारसभ्रान्तिम यु प्रमृतिव्य मिचारिभावा। वालकालबनमयानकोदाहरण यथा- 'घोरमम्मोधरध्जान निशम्य मजवालका। मातुरके निलीयन्ते सकम्पविकृतर्वरा'॥ इति। अब्र वालाना मेघधवनितो भयमुस्यलम् । मेवध्वनिसद्दीपन, कम्पोडनुभाव, आवेगादयो व्यमिचारिण, भय व स्थायी भाव इति भयानकरसप्रतीति 0 १०0 वीमत्सरसमाह-स्थायीति। यथाकम क्रममनतिक्य। विभावद्यर्युक। यस्य स्थायी भावो जुगुप्साहित स नीळवर्णो मदाकालदैवतो बीभतसो रस कय्पते। अत
निष्टोदो चान्तिरतुभान : मोहाया सचारिगा सन्ति। 'दपेक्षणदिभिगर्श जुगुप्सा विश्मयोङ्ववा' इति जुगुप्सानिवचनम्। 'गुप गोपनकुत्सनयो' इति धातोर्निन्दार्या 'गुप्िज्किन्निय सन्' इति सम्प्र पये ततश् 'अ प्रत्ययात' दुत्यनेन खियामप्रत्यये। पुनश्च टापकृते झुगुप्सापद् सिद्धम । एव वध बन्धने चित्तविकारे प' इति घातोः 'मान्बघ दान्' दरयादिना सन्पत्यथे 'अ प्रत्ययात्' अ्नेन अप्रस्यये वीमत्सासयन्रेति दीभरस । 'अर्श आदिम्योडच्' इश्यनेनाचू प्रत्यय । घीमरसो यथा-'नसेविदारितान्म्नार्ण वाना यूयसोजितम्। आजनेष्यनुरिम्पन्ति हष्ट वेतालयोपिन:।' इति। अत्र शया आालावनमू। अन्विदारणाययुद्दीपनम्। आचिता रोमाज्वनेप्निमीलना दयोऽनुभावा। आवेगादय सचारिण । एमि: परिपुष्ठा जुगुप्सा बीभरसो रस ।।1१॥ टद्दीपन विभाव हैं। कम्पन आदि अनुभाव व मोह आदि सच्वारी भाव है। भय इसमें स्थायी माव है। 'घोरमम्भोधरध्वानम्' यह भयानत का उदाहरण है। मे घध्वनि द्वारा बालकों के भय की प्रतीति होने से इसमें मयानक रम होता ई॥१॥॥ बीभत्स रस यह है-यह नीले वर्ण का है। महाकाल इसके देवता हैं। जुगुप्सा स्थायी भाव है। दुगन्न, मास आदि आलम्बन हैं। दुर्गन्धित वस्तु में कीडे पड़ना आदि उद्दीपन होते हैं। उद्वमन प्रभृति अनुभाव होते हैं। मोह आ्रदि सुखारी भाव है। 'नखैरविदारितान्नाणाम्' यह बीभत्स रस का उदाहरण है। यहा भृत मनुध्यों के रुधिर वर्णन से जुगुप्सा (धृगा) की प्रतीति होती है अ्रतः बीभ स रस है।। १९ ।!
Page 247
२१४ चन्द्रालोक: [पपो . अद्भुनो विस्मयस्थायी मायादिकविभावभूः । रोमाञ्चाद्यनुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिक: ॥१२॥ निर्वेदस्थायिक: शान्तः सत्सङ्गाद्विविभावभृः । क्षमादिकानुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिक: ॥१३॥ अद्भुतं लक्षयति-अद्भुत इति। मायादिका ये विभावास्तेभ्यो भवतीति तादृशः। रोमाव्वादयोडनुभावा यत्य स तथोक्तः। स्तम्मादयो व्यभिच्वारिणो यस्य तथाविधः। विस्मयः स्थायी यत्य सोडयं पीतवर्णों गन्घर्वदेवतोऽद्भुतरसो भवति। अन्नालौकिकं वस्त्वालम्चनम्। गुणमहिमोद्वीपनम्। नेत्रविकासादयोऽनुभावाः। तितर्कादयो व्यभिचारिणो जायन्ते। 'विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहतः' इनि वित्मयस्वरूपमुन्तम्। अद्सुतो यथा- 'सराचर जगजालसदनं वदनं तव। गलदग नगाम्भीयं वीदयास्मि हृत चेतनाइति भगवतः श्रीकृष्णस्य वदनमालोकितवत्या यशोदाया इयमुक्ति। अत्र वदनमा लग्यनम्। अन्तर्गतचराचरदर्शनमुद्दीपनम्। हृतचेतनागम्यं रोमाज्वादि चानुभाव:। मासादयो व्यभिचारिण:। एभिः परिपुष्टो यशोदाविस्मयोऽदभुतरस्तो भवति सामा जिकानां हृदयेपु॥ १२ ॥ शान्तं निरूपयति-निरवेदेति। सत्सक्गादिभ्यो विभावेभ्यो भव्तीति सत्सक्वादि विभावभू: सज्जनविद्वत्संगमाय्यद्दीपनविभादजन्यः। पमादिकोडनुभावो यस्य सः। स्नम्भा दिर्व्यभिचारी भावो यस्य तथोक्त। निर्वेद: संसारदुःखानुभवः स्थायी यक्ष्य स तादश: शन्तिरसो भवति। साहित्यदर्पणे शान्तरस्य स्थायी भावः शन उक्त।
अद्भुत रस यह है-इसके देवता गन्धर्व हैं। पीत इसका चर्ण है। विर्मय (आ्श्र्य) इसमें स्थायी भाव होता है। माया (इन्द्रजाल) आदि उद्दीपन, अलोकिंक वस्तु आलम्बन, रोमात्व और नेत्रविकास आदि अ्र्प्रनुभाव औ्रौर स्तम्भ· चितर्कप्रवृति व्यभिनारी भाव होते हैं। 'चराचरजगज्जाल०' यह सलोक इसका तदाहूरण है। यहां श्रीकृष्ण भगवान के मुख में चराचर संसार को देखने से यशोदा के विस्मय की प्रतीति होती है अतः शद्भुत रस है। इसनें भगवान् का मुख त्रालम्वन, चराचर का दर्शन उद्दीपन, रोमाज्वादि अ्नुभाव, त्रासादिक व्यभिचारी भाव है॥ १२ ॥ शान्त का निरुपण करते हैं-शान्तरस में सज्जनसंगति आदि उद्दीपनविभाव, क्षमा आदि अ्नुभाव, स्तम्मप्रमृति व्यभिचारी भाव और निर्वेद स्थायी भाव होता है। साहित्यदर्पण में शम को शान्त रस का स्थायी भाव वतलाया है।
Page 248
मयूम्ब] सस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः ।
तमष्ण चेद्म 'शमो निरीहावस्थायाम् स्वात्मविध्रामनसुसम्' इति। उत्तमप्ककति: श्रीनारायणदैवरय कुन्दवर्णोडय रेस । सासारिकवस्तुवैरयय परमात्मस्वरूप वान्ना सावनम्। पुण्याश्रमतीर्यादिरदीपनम्। रोमाञ्चाइयो नुमावा । हर्पादयो वयमिचा- रिमिश्। महामारवे चास्य पुष्टि। प्रवृत्तिनिवृत्तिक्चेति ससारे दे सरणी। तत्र प्रवृत्ति मागोचलग्विरतो मते वतारमाधान्य निवृत्तमार्गगारना मते व शान्तप्ाधान्यम्। शान्त विनाष्टी रसा ना्य, कव्ये च तस्सहिता नवति कपाचिम्मते। रसगदाघरे तु- 'अष्टावेत रसा नाट्ेप्विति के चिदचूचुदन। तदचारु यत कम्रिन रस रवदते नट"॥। इति सद्गीतरल्ाकरमामाण्याच्ाट्यपि नचैव रसषा इति प्रतिपादितम्। योश्य निवेद स्थायी तस्य लघ्षणमपि तत्रेव 'नित्यानित्य वस्तुविचारजन्मा विषयविरागा कथो निर्वेद स्थायी, गृहकलहादिजस्तु व्यमिचारी' इति शान्तोदाहरण भतृंदूरि वैराग्यवतके- 'अह्ो वा हारे वा वलवति रिपी वा सुहृदि या मणो वा लोष वा खुसुमशयने वा पदि वा। तृशे वा खेगे वा मम समदशी यान्ति दिवसा कवित्युण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपत. ॥ इति ॥ इस रम का दुन्द के पुष्प के समान रह है और श्ीनारायण इसके देवता हैं। उत्तम प्रकृति के पुरपों में इसका उदय होता है। सासारिक वस्तुओं में वैराग्य और परमामा का स्वरूपचिन्तन आदि इसमें आल्म्बन, पुष्य तीर्थ आथम आदि उद्ीपन, हर्पादिक व्यमिचारी और रोमाश्ादिक अनुभाव होते हैं। महा- भारत के शान्तिपर्व में इनका प्रचुर वर्णन प्राप्त होता है, ससार में प्रतृत्ति और निवृत्ति ये दो भार्ग हैं। इनमें प्रदृनि मार्गवाले शृद्गार को प्रधान और ससार से निवृनि चाइनेवाले शान्त रस को प्रधान करते हैं। नाटक में शान्त के बिना आठ रस और काव्य में नो रस्ष यह किमी र विद्वान् का मत है। रमागाघर में तो 'अशवेव' इस समीनरलाकर के छोक के आमार पर नाटक में भो नो ही रस माने हैं। और शान्त रस के स्थायी भाव निर्वेद का स्वर्प यह चनलाया है-नित्य व अनित्य के विचार से समार की वस्तुओं पर वैराग्य होन को निर्वेद कहते हैं। गृदध के कल्हादि से संसषार की विरत्ि से जो निर्वेद हो वह व्यमिचारो भाव माना गया है। 'अहो वा द्वारे वा' यह भतृदरि के वैराग्यशतक का श्रोक शान्त रस का उदाहरण है। इस छोक में सासारिक उत्तम व अधम वस्तुओ पर समान दृष्टि बतलाकर कविने पवित्र तीर्थ में परमात्मचिन्तन का वर्णन
Page 249
२१६ चन्द्रालोक: [ पष्टो
रतिर्देवादिविषया सन्ति च व्यभिचारिण:। नवानामेतेपां मध्ये वीरशृङ्गारयोः, नद्गारहास्ययोः, वीराकुतयोः, वीररीद्रयोः, शरृद्गाराब्टुनयोक्र परस्परमविरोधः। शद्गारवोभतसयो शद्गारकरुणयो, चीरभयान कयो:, शान्तरीटयोः, शान्तशद्गारयोक्च मियो विरोध:। रसपोषाय चिरुद्धयोरेकय्र समावेशो न कार्यः। रसदोपाश्च त्याज्याः। गुणास्तदनुकूला रचना चोपादेयाः। रस शब्दोकति: स्थायिशब्दोक्ति, व्यभिचारिशब्द्रोकति, प्रतिकूलवि भावादिग्रहअनुभाव- कष्टाक्षेप:, विभावकष्टाक्षेप:, अक्काण्डमथनम्, अकाण्डच्छेद:, पुनःपुनर्दीप्षि, अक्षयन- नुसन्धानन, अनङ्गाभिधानम्, अक्गतिविस्तृतिः, प्रकृतिविपर्ययः, अर्थानीचित्यं चेति चतुदश रसदोपाः। माधुर्यमोजः प्रसादश्ेति त्रयो गुणाः। पतेपु माधुर्यं क्रमशः सम्भोंगे करुणे विप्रलस्भे शान्ते चाधिकं निष्ठति। मधुरा रचना चात्र व्यक्षिका। ओजो वीरवीभत्सरीन्वेपु क्रमेणाधिकं तिष्टति। ओजस्विनी रचना घ व्यसिका। प्रसाद: समस्तरसेपु समस्तास्षु रचनासु च निवसति। एवं रसाः प्रतिपादिताः॥१३। भावानिरुपयति-रतिरिति। विभावानुभावाभ्यामभिव्यक्ता देवादिविपया रतिर्नि किया है। इन नव रसों में वोर और द्ार का पार और हास्य का, वीर तथा अद्भुत का, वीर का रोद्र के साथ और मह्ार का शद्भत के साथ आ्रपप में विरोध नहीं होता। अर्थात ये रस एक श्ोक में भी वतलाये जा सकते हैं। भरझार का वीभत्स और करुण के साथ, चीर और भयानक का, शान्त श्रर रीद्र का तथा शान्त व दददार का आपस में विरोध होता है। रसकी पुष्ि के लिये विरुद्व रसों का एकत् सामचेश नहीं करना चाहिए। रस में दोप भी नहीं होने चाहिए। गुण तथा रसानुकूल रचना होनी चाहिए। रसशब्दोकित, स्थायि- शव्दोकि, व्यमिचारिशब्द का कथन, प्रतिकृलविभावादिक का कथन, अ्रनुभाव तथा विभाव का कठिनता से आ्रवेप, अ्र््रकाण्डमथन, अ्परसमय में विनाश, पुन :- पुनर्दीप्ति, श्रद्वी का अ्रनतुसन्धान, अ्रनम रसका कथन, श्रा रय का स्र्धिक विस्तार, प्रकतिविपर्यय और अ्ररथानीचिन्य ये चौदह रसदोप हैं। माधुर्य, श्र्ोज औरर प्रसाद ये तीन गुण हैं। इनमें माधुर्यगुण कमसे संभोग, करुण, विमलम्भ और शान्त में अर्प्रधिकता से रहता है। मधुर रचना, इसके उपयोगी होती है। श्रजञोगुण नें ओजस्विनी रचना होती है। यह गुण क्रमसे वीर वीभत्स व रौद्र रस में अधक रद्दता है। प्रसाद गुण सब रसों में और सब तरह की चर्णरचनाओं में रहता है यह रसों का निरूपण हुशा॥१३॥ अव भावों का निरूपण लीजिए-देव-नृष आदि की स्तुति तथा तैंतीस
Page 250
सस्कहन्दा न्वाख्या्यापत।
वेद्यमाना निगधयन्ते भावा साहित्यवेदिभि ॥। १४।।
वेदादिश्व भाव उध्ये। देवादिविषया रनिर्वच्यमाणा निर्वेदादयश्र य स्यमिचारि भावा सति ते वैद्यमाना व्यज्यमाना स त साहित्य व दिभिरा ट्वारिकर्मावा निगद्य ते ऋथ्प ते। यद्यपि रसवर्जितो भायो न वत मावहीनक्व रसोन भवताति नारिति विवित्तस्थान आवस्य तथापि रानानुगतविवाहमवृत्तमृ यवतपाधान्यनाभिव्यक्ा देवादिविषया रति सज्चारिणो रसरूपतामनापय्यमानाक्चस्थायिनो भावा भावुरध् वाच्या म्वन्ति। देवराजादिस्त्ुत्यादिवणन देवादिविषया रतिज्ञेया॥ १8 ॥ न्रयसिंशननिरवेददाहीनाह-निरवेदेति। निर्वेदो ग्लानि शङ्ा चेति निर्वेदग्लानि दका। ता आस्या यर्पा त तथोका ।निर्वेदो यथा- 'तत्वज्ञानापदीर्ध्यादेनिर्वेद स्वावमाननम्। दे यचि ताश्ुनि श्वासवैवर्ण्योद्यसितादिकृत् ॥दृदति॥ यथा-'सरकुम्भवालुकार अविधानरचनाथिना। दष्निणावतशद्वोऽय ह त चूर्णङतो मया'॥ अत्र तत्वज्ञानाननिर्वेद। आधिष्याधिज यवलद्धानिप्रमवो वैवर्ण्यशिधिलाइ्स्न हगभ्रमणादिहतुदु खविशेषो कलानि। मम किमनिष्ट भविष्यतीत्याकारश्चितवृत्तिघि शेप शङ्ा। परो कर्यासहिष्णु जमसूया। मदा मदयादिजय। श्रम सुरतादिमनित
व्यभिचारिभावों को प्रतीति खना से होने तो मातरष्वनि के नाम स कही नाती है। नहां रस होता है वहा भाव भी होता है और जदा भाव है वहा रख ह। इसल्यि रस की सत्ता में भावष्वनि का प्रनाय केसा ह। इसका उत्तर यह है कि विनाह म दुन्ह बने हुए दीनान बगरह क पीछ चलने हुए राजा क नरद रस की अपेशा भाव की प्रधानता होने के कारण काव्य म भावध्वान कही नती है। देवता वा राता आदि की स्तुत म दव नृप आदि को रति की प्रताात करनी चाहिए ॥ १४ ।। तैनीस व्यभिचारी भाव य है-सच्चे ज्ञान से पशात्त प करना निरवेंद होता है। मानसिक कष्ट से उतपन्न हुई निवलना के दुख को ग्लानि कहते है। कया होगा ? यह विचार शट्ा है। परोकय को न सहना अमूया होनी है। मद आदि वे नशे को मद कहते हैं। सम्भोग आदि स उत्पन्न हुई थकावर को श्रम कदा है। कार्य करने में प्रवृत्ति न होना आत्तस्य होता है। दीनता को दैय
Page 251
२१८ चन्द्रालोक: [पष्टो
आलस्वं चैघ दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥१५॥ वीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गवी विघाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ १६॥
मतिर्ध्याविस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ १७॥ खेदः। आलस्यं क्रियानुन्मुख्त्वम्। दैन्यं दीनता। चिन्ता ध्यानम्। मोहः अज्ञानम्. स्मृतिः संस्कारजन्यं ज्ञानम्। ध्निर्धेर्यम् ॥१५ ॥ न्यभिचारिभावानेवाह-वीहेति। वीढा लजा। चपलता चाअल्यम्। इष प्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्पः। अनर्थातिशयजनिता चित्तस्य सम्भ्रमाख्या वृत्ति. रावेगः। कार्याविधेको जढता। तथा रूपधनविद्याप्रयुक्ता परावहेलना गर्वः । राजा- पराधाटिजन्योऽनुतापो विपादः।अधुनैवास्य लाभोभवश्वितीच्छ्रा औत्सुक्यम्। चेतः- सम्मीलनं निद्वा। ग्रहाद्यावेशनादिजन्यो मनोविपेदवात्मको रोगविशेषोऽपस्मारः। तानेवाह-सुसमिति। निद्वाविभावोत्यज्ञानं सुप्तम्। निद्धानाशोत्तरं जायमानो
त्तिविशेपोडमर्पः। आकारगोपनाय भावविशेषोऽवहित्थम्। अधिनेपादिजन्या किमस्य करोमीत्याकारा चित्तवृत्तिरुप्रता। शास्त्रादिविचारजन्यमर्थनिर्धारणं मतिः। रोग कहते हैं। किसी प्रकार का विचार करना चिन्ता है। सत्य ज्ञान न होना मोह है। पूर्वे अ्रनुभून पदार्थ के स्मरण कोस्मृति कहते हैं। धैंर्य रखना धृति नाम से प्रसिद्ध हैं॥ १५.।। और व्यभिचारी भाव ये हैं-किसी कार्य से नम्र मुख करना न्रीटा (लज्ना) होती है। चपलता का अर्थ चशवलता है। अभीष पदार्थ की प्राप्ति के आ्नन्द को हर्प कहा है। किसी अनर्थ के कारण चित्त की घवराहट को आ्ेग कहते हैं। कार्य में मूढ़ता को जढता कहा है। रूप, धन और विद्या के कारण दूसरे की अ्वक़ा करना गर्व होता है। राजा आदि के अरपराध से जो पश्चात्ताप होता है वह विपाद है। इस्री समय यह कार्य होषें इस चिनवृत्ति को औत्सुक्य कहते हैं। निद्रा चित की सम्मोलनावस्था है। पिशाच आदि के आ्वेश से उत्पन्न मन के विन्ेप को अ्नपस्मार कहते हैं, यह मिर्गी रोग के नाम से प्रसिद्ध है॥ १६ ॥ व्यभिचारी भाव और देखिए-शयनावस्था मुप्नाम से प्रसिद्ध है। जागरण प्रवोध कहा जाता है। क्रोध को श्र्रमर्य कहते हैं। अपनी श्रकृति के गीपन को अररवहित्या कहते हैं। इसने मेरा तिरस्कार किया अव मैं इससे क्या वदला लूँ
Page 252
मथूख ] सस्कृत-हिन्दी-व्यारयाइ्वयोपेत । २१६
नासश्चैव वितर्कश्च विशेया व्यमिचारिण. । घ्रयस्त्रिशदिमे भावा समास्यातास्तु नामत ।। १८ ।। सर्घ साधारणप्रेमप्रथयादिस्वरूपया। अनोचित्या रसाभासा मावाभासाय् कीर्तिता ।। १९।।
विरहादिप्रभवो मनस्तापो व्याधि। तथोन्मादो विपलम्भादिजन्मान्यरिमतन्याब -भासाशमक । रोगादिजन्या मूच्छारुपा मरणपामवसथा मरणमू॥ १७।
पेपखास कम्पादिकारक हति। सन्देहाधनन्नर जायमान ऊड्टो वितर्क। नामन" ममास्याता कथिता। इमे त्रथसिंगद व्यभिचारिणो भावा विञेया। पने व्यमि चारिभावा रससहकारिण। यदा वैतेण राजानुगत विव्याह प्रवृत्तमृत्यत्रत् पाषान्ये नामिन्यफिस्तदा व साहित्यिकैर्मावध्वनिरुच्यते। प्रयसि्िंशदिमे सक्वारिभावा स्था- पिन सास्विका देवादिविषयिणी रतिश्र प्राधान्येनामिव्यत्ता मातप्वनितयोच्यन्ते। रसाभासभावामासान््याचप्टे-सर्वेति। प्रमा च मथयक्ष मेमप्रथ्रयौ सर्वेपो साधारणों प मेमप्रशयौ च सर्वभाधारणमेममथ्रयौ तावादी स्वरप यस्या सा तया। अनौचित्या रसामासा भावाभालाक् कीर्तिता कयिता । एकस्या नायिकाया अने- कनाय कनिषय कस्नेहवर्णने रसोउपि रसामासो सवति। एवमेकस्थानेकदेवतादिवि पयकनत्यादिवर्णने भावोऽपि भावाभासी अवति। रसवदाभासततेऽसी रसामास, अनुचितवणने रसामास इति भाव । यह विचार उपता है। शाख््रीय आज्ा से किमी कार्य के निशय को मति कनते हैं। रोग वा वियोग के कारण मनका सन्ताप व्यावि है। विप्रल्म्भ (वियोग) आदि सै अन्य वस्तु में अन्य के ज्ञान (शुक्ति में रजन के ज्ञान) को उन्माद कदा है। रोग के कारण मूर्च्छा होना व मरणासन होना मरण का स्वरप है।। १७॥ अवशिष्ट व्यभिचारी भाव यह है-किमी उत्पात के कारण कम्प व भन को नास कहते हैं। सन्देह के अनन्तर उत्पन् हुई तर्कना को चितर्क कहते हैं। यह तर्क निश्वय का ट पादक माना गया है। य व तैंतीम व्यनिचारी (सचारी) माव स्थायिभाव, सास्विकमाच और देव नृप आादि की रति (प्रेम) प्रधान रूप से ध्वनित होने पर भावध्वनि होती है॥। १८ ॥ रसाभाम आदि का स्वर्प देखिए-एक नायिका का अनेक पुरुषों के साथ रति होने से अनोचिय के कारण रसाभास और एक पुरु्य को अनेक देवना आदि में मक्ति अर्नोचित्य के कारण मावाभाष होता है। तात्पर्य यह हुआ कि
Page 253
२२० चन्द्रालोक: [ पष्टो
भावस्य शान्तिरुद्य: सन्धिः शवलता तथा। यथोक्म्-'अनीचित्याहते नान्यदसभक्गस्य कारणम्। प्रसिद्वीचित्य निवन्धस्तु रसस्थोपनिपतपरा।। इति॥ साहित्य दर्पणे रसाभामभावा भास निमित्तानि निगदिनानि- 'उपनायकसंस्थायां सुनिगुरुपनीगतार्या च। बहुनायकविपयायां रतौ तथानुभयनिष्टायाम्॥ ्रतिनाय कनिष्ठत्वे त दवद्धमपात्रतिर्यगादिगते।शपगारेSनौचित्यं रैदेगुर्यादिगत कोपे। शान्ते च हीननिष्ट गुर्वाद्यालमबने हास्ये। बह्वधाय्यव्साहेऽघमपातते ता बीरे॥ उत्तमपात्रगता्वे भयानके जेयमेवमन्यत्र।'हति॥ 'भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषय स्यात' ॥ इति च॥ नृद्गाराभासोदाहरण ग्रथा- 'मधु द्विरेफ: कुसुमेकपात्रे पपी पिर्या स्वामनुवर्तमानः। मृह्षेण च स्पर्शनिमीलितारछी मृगीमकण्ठूयत कृष्णसारः॥ हृवि॥ अत्न तिर्यग्विपय कर तिवर्णनाच्छद्ाराभासः। अन्यान्यन्यत्रोदाहरणानि जेयानि। भावशानत्यादीनिरूपपति-भावेति। भाव्स्य व्यभिचारिभावादे:शान्तिविनाशः भावशान्तिः। भावत्योदयः उदगमो भावोदयः। भावदयस्य क्रमेण कथनं भाव सन्धिः। तथा बहनां भावानां कथनं भावशाबलता। एता अपि भावशान्त्यादयः
अनुचित वर्णन में रमाभास भावाभास होते हैं। श्वरनीचित्य के कारण साहित्य दर्पण में ये तलाये हैं-उपपति का प्रेम, सुनि व ग़ुरुपली के साथ रति, स्त्री का अ्रनेक पुर्षों से प्रेम, स्त्रीं और पुरूष में आ््रापस में ग्रेम का न होना, स्त्री का पति- चिरोधी पुरुप से प्रेम; नीच, पशु व पक्षियों की रति का वर्णन करना ह्वार रस में अनुचित होता है। गुरु आ्ादि के क्रोध का वर्णन रौद्र रस में अर्नुचित है। नींच पुरूप में शान्त रस का वताना, गुरु आदि से हास्य करना, शथमपात्र में बीरता और ब्राह्मण के वध में उत्साहे, उत्तम पुरुष में भयानक रस बताना आरदि अ्रनुचित होते हैं। वश्यादिक में लज्जा बताना अ्रनुचित होने से भावामास होता है। 'मधु द्विरेफ: कुसमैंकपाचे' यह कलोक त्रमर के सम्भोग वर्णन से '्याराभास का उदाहरण है और उदाहरण अ्रन्गन्न देखिये ॥ १९॥ भावशान्त्यादि का स्वरूप यह देखिए-व्यभिचारि भाय के विनाश को भावशान्ति औ्ररीर उम्पत्ति को भावोदय कहते हैं। दो भाषों के वर्शन में भावसन्धि होती है तथा अनेक भावों की ध्वनि में भावशवलता होती है। जिस प्रकार
Page 254
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । २२१
काव्यस्य काश्चनस्येव कुड्कुमं कान्तिसंपदे॥। २०॥ काव्यस्य कविकर्मण। काखनस्य सुवणस्य ङुममित्र केसरमिच कान्तिसमपदे शोभापापयै। भवन्तीनि शेप। भावशान्तिरुदाहियते- 'मुज्सि नाद्यापि रुप भामिनि सुदिरालिरुदियाय। हति तनबया पतिवचनेरपायि नयनाब्जकोणशोणरुचि'। इति॥ अत्र नेतरकताविनाशवर्णनेन रोषविनाशभावध्वनि। भावोदयो यथा- 'वीच्य वससि विपइकामिनीद्दारलपम दवितस्य भामिनी। जसदेशवल्यीटट ता पणादाचकर्च निजबाहुबह्वरीम्'॥ इति॥ अत्र प्ियासदेशकलयीकृतनिजबाहुलतकर्पणेन रोपादयभावस्थोदयो व्यङ्षथ्।
यीवनोद्गूमनितानतशद्विता शीलशोयंवल कान्तिलोभिता। सक्कचन्ति विकसनति राघवे जानकीनयननीरजश्रिय॥इति॥ क्षत्न नयनसङ्कोचविकासाम्यां चीडौरसुक्ययो सन्धिष्यंयते। भावशबलतामुदाहरति- 'पश्येरकशचिचचल चपल रे का रवराह कुमारी हस्तालम्ब चितर छह हा व्युस्कम क्ासि यासि। इूथ पृथ्वीपरिवृद्ध भवद्विद्विषोऽण्यवृत्त क या कक्ित् फलकिसलयान्याददानाभिघते। इति॥
ज्ान्यादिषु भावनामेव प्राधान्य ने तु शावादीनाम्। भावचर्वणायामेव घमरका सुवर्ण में बुङ्कम से शोभा बढ जाती है, वैसे ही इन भावशा त्यादिक की ध्वनि से काव्य की सुपमा बढती है। 'मुचसि नाद्यापि रूप' यह भावशान्ति का उद्ा- हरण है। यहा नेनों की रकता मिट जाने से अमर्परूपभाव की शाति व्यहय रूप से जानी जाती है। वौच्य वक्षसि विपक्ष' यह भावोदय का उदादरण है। नायिका ने पति के वम स्थन में सपल्नी के हार का चिह्न देखकर आरातिश्वन बर्रना छोड दिया। यहां इस वर्णन से अ्रमर्ष (रोष) नामक भाव की उ पत्ति जानी नाती है। 'योवनोदमनिता तशङिता' यह भावसन्च का उदाहरण है। यहा नेनों के सकोच और विकास से मीडा और औतसुक्य भाव की प्नतीति होने से भावसधि होती है। 'पश्येत्कश्चिचल चपल र यह भावशबलता का उदाहरण है। यहा शङ्का अ्रसूया, धृति, स्मृति, श्रम, दैन्य प्रबोध और शरत्सुक्य भावों की प्रतीति से भावशवलता की ध्वनि होती है। इन भावशान्त्या
Page 255
२२२ चन्द्रालोक: [पष्टो
आतुर्यमासप्मं च यथेषैरष्टमादिभिः । समासः स्यात्पदैर्न स्यात्समास: सर्वथापि च ॥२१॥ पाञ्चालिकी च लाटीया गौडीया च यथारसम्। वैदभी च यथासंस्यं चतस्रो रीतयः स्मृताः॥२२॥ रोदयात्। एने बसभावरसादयोऽलचयक्रमव्यङथाः। पद-वर्ण-रचना वाक्य प्रबन्ध पदांशध्चनयक्ष व्यक्षकाः॥ २० ।
माधान्यं स्वीचके 'रीतिरात्मा काव्यस्य'। 'विशिष्टा पदरचना रीतिः' दृति काव्या लद्धारसून्नेऽन प्रमाणभूते। वैंदर्भी-गौडी-पाजालीनि तिस्न्नो रीतयो वामनमते। रुदटमते लाटी रीतिरधिका। महाराजभोजस्य शृद्गारप्रकाशे-अवन्तीमागधीसहिताः पूर्वोका रीतयः घट्संख्याः। अत्रग्रन्थे चतस्त्नः। आतुर्यमाचतुर्थ यथा तथा पढ़ः समासः स्यात्तदा पाज्ालिकी रीतिः। अव्ाख्वधी। क्रियाविशेषणं चेदस्। आससमं घ यथा तथा पढ़ैः समास: स्यात्तदा लाटीया लाटदेशम्रिया रीतिः। अष्मादिभिर्यथेष्ट: पदः समासो यदा तदा गौडदेशप्रिया गौडीया रीतिः। सर्वथापि समासोयदा न स्यात्तदा वैदर्भी रीतिर्विदर्भदेशमिया। अयमाशयः-द्वितिचतुप्पदानां समासे पालाली पञ्ञ- पट्सप्तपदानां समासे लाटीया, अष्टमादियधेष्टपदसमासे गौठीया, सर्वया समासामावे वैदर्भी रीतिरिति ग्थासंख्यं चवस्रो रीतयः स्मृताः कथिताः। पाय्ालदेशे भवा पाक्ा लिकी। लाटदेशे भवा लाटीया, गौउदेशे भवा गौडीया, विदभंदेशे भवा वैदर्भीति रीतयः प्रसिद्धाः। रसमनतिक्रभ्येति यथासंरीतयो भवन्ति। शद्वारे वैदर्भी रैद्रवी रयोगोटीया, अन्यत्र पाज्ालीलाटीये रीती स्तः। रीतिलप्तणं साहित्य दर्पणे-'पदमं' दिक ध्यनियों में शान्त्यादिक की प्रधानता नहीं होती; किन्तु भावों की चर्वणा में ही प्रधानता होती है। ये रस, भाव, रसाभास और भावामास आदि सब अलक्ष्यकमव्यनय कहे जाते हैं। पद, वर्ण, रचना, वाक्यप्रवन्ध और पर्दकदेश उक्त ध्वनियों के व्यंजक होते हैं॥ २० ॥ अव काव्यलक्षण में उक्त रीतिका निरूपण दो कोकों से किया जाता है- चामन आचार्य ने रीतिको ही काव्य की आ्र्त्मा माना है तथा पैंदर्भी, गौटी और पांचाली ये तीन रीतियां भी मानी हैं। रुद्रट ने लाटी रीति श्धिक मानी है। महाराज भोज ने शंगारप्रकाश में श्र्रवन्ती व मागधी सहित छे रीतियां मानी है। इस अ्रन्थ में चार रीतियां मानी गई हैं। दो, तीन, चार पदों तक के समास करने पर पाश्ाली; पांच है, सात पदों तक के समाप् में लाटीया; श्ठ
Page 256
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्यासयाद्वयोपेत। २३
वग्ना रीतिरह्वसस्याविदोपनत्' इत्युककम। रीयते गुणाना विशेषो ज्ायतेऽनयेति रीति। परीङ्ृतौ' इति घातो खिया किन्। यदपि रैनवीरयोगोंडीया रीतिभंवति तथापि युत्रापि वक्तुरचिग्याद्वारेऽपि वैदर्भी रौतिर्भँवति। यथा-'मो लकेश्वर! दीयता जनकजा राम स्वय याचते इत्यादी वीरे रसैऽपि वक्तु श्रीरामस्यानुद्दन- तथा वै दर्मीरीत्यनुकूला सुकुमाररचना। का ध्यप्रकाशे तूपनागरि का परुपाकोमलास्या धृतय पव वैदर्भीगोडीपालाकयारपा रीतय इरयुकम। पाञालिकीमुदाहरति- 'मदननृपतियात्राकार विज्ञापनाय स्फुरति नटधिमन्य ताम्रपात्रीच भानु। श्रयमपि पुरहृतप्रयसीमूर्ष्नि पूर्णं कलश इव सुघाशु साधुसलालसीति'। इति॥ जन प्रथमपादे चनुप्पदानां समासे पाचाली रीति। 'अयमुदयति सुदाभज्जन पत्मिनीना- सुद्दय गिरि्वि नाली वाल मन्दारपुष्यम्।
कृपितकपिकपोलकोडताम्रस्तमांसि' ॥ह्य्यत्र लाटीया ।। पञ्चपपदाना समाससन्नाबादू। गौडोया यधा वेणीसहारे- 'चश्द्भुजम्रमित चण्डगदाभिघातसव्चूर्णितोर्युगलस्य सुयोधनस्थ। स्त्यानावनदूघनशोणितश्ञोगपाणिस्तसयिप्यति कचास्तव दवि भीम॥हति॥ अत्र समासवाहुक्यादू गौढी रीति। वैदर्भी यथा नैषधे- 'निवशत यदि शुकशिसा पदे सृजति सा कियतीमित न व्यवाम्। मृदुतनोर्वितनोत कध न तामवनिभृत्त निविश्य हृद्धि स्थित'॥हनि॥ वा इनसे अधिक पदों के समास में गौडीया और विल्दुल समाम न करने पर वैदर्भी रीति मानी जाति है। भिन्न २ देशों के उच्चारण के कारण रीतिया प्रसिद्ध हुई है। पदयोजना को रीति कहते हैं। 'रीयतेऽनयेति राति' निसमें गुणों की विशेपता जानी जावे यह रोति पद का यौगिक अर्थ है। यद्यपि चीर और रोद में गोडीया रोति होती है तथापि चक्ताके स्वमाव के कारण वीर रस म भो मैदर्भी रीति आ जाती है। 'मो लकेश्वर दीयता जनकजा' यदा शान्तशील श्रीरामचन्द्र की उक्ति होने से सुकुमाररचना से वीर में भी वैदर्भी रोति है। काव्यप्रकाश में उपनागरिका, परुषा और कोमला इन तीनों वृत्तियों के ही वैदर्भी गौडी और पाशाली ये नामान्तर वतलाय है। 'मदननृपतियात्राकाल वेज्ञा- पनाय' -यहा प्रथमपाद में चार पदों का पदम पद के साथ समास होने से पावाली रीति है। अयमुद्यति मुद्राभज्न'यहा पाच, छ पदों का समास होने से लटीया रोति है। 'चस द्भुजग्रमितचण्ड' इस वेणीसदार के श्लेक में
Page 257
चन्द्रालाक: L पष्टा
मधुरायां समाकान्ता वर्गस्था: पश्चमैर्निजैः। लकारषच लसंयुक्तो हस्वव्यवहिती रणौ॥। २३॥ अवाल्पममासा द्वेदर्भीरीतिः।अस्यामद्पसमासःसमासाभावो वा भवति।।२१-२२।। अथ काव्यलप्षणोक्तवृत्तीनिरूपयिप्यन्वादी मधुरां वृत्ति व्वाचप्टे-मधुराया मिति। विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचनविन्यासक्रमो रीतिः, वेपदिन्यासक्रमश् प्रवृच्तिरिति काव्यमीमांसारयां (प्रथमाधिकरणे तृनीयाध्याये) लक्षणानि प्रव्या पितानि। तदुकं चिप्णुपुराणे- 'वेपभापानुकरणात् नथाचारप्रवर्तनात्। संक्षेपेण समाख्याता वृत्तिरीतिम्रवृत्तयः ॥ हनि॥ तेन कैशिकीमात्वतयारभटीभारतीति नाटकवृत्तीनामेव मधुराम्ीटा परपाललिता भद्ाखया दृति केचित्। मधुरादिवृत्तीनां चिलासविन्यामक्मरूपत्वात्। अत एव काध्यलक्षणविवरणावसरे (९ पृष्ठे) नाटकवृत्तीनामप्युल्लेखो चिहितोऽस्माभिः। निजैनिजवर्गस्थः पक्चमैर्वणैर्डकारादिभि: समाक्ान्ता युक्ा वर्गस्थाः कवर्गादिचर्ग- स्थिताश्षरवारे वर्णाः करगघादयो मधुरायां भवन्ति।पुनश्व एसंयुक्तो लकारसहितो रकारः। तथा हस्वव्यवहिती हस्वाक्षरान्तरिती रणी रेफणकारी च मधुरायां स्तः। साहित्यदर्पणे त्वयं विशेषो यदस्यां वृत्ती टठडढा वर्णा न भवन्तीति। 'अङ्गभद्गोप्न सल्लीला तरुणीस्मरतोत्णम्' इन्युदाहरणमग्रे वंदयते ॥ २३ ॥ लम्बे समास होने से गौडीया रीति है। 'निविशते यदि शुकशिचा' इस नैपध के प्में अत्पसमास होने से वंदर्भी रीति है। वंदर्भी में समासाभाव वा अल्प- समास होता है॥ २१-२२॥ काव्यलक्षणमें वर्णित प्रत्तियों के निरूपण में प्रथम मधुरावृत्ति देखिए- विलासविन्यास के क्रम को वृत्ति, चचनविन्यास के क्रम को रीति एवं चेपविन्यास की परिपाटी को प्रवृत्ि विष्णुपृराण व काव्यमीमांसा में लिखा है। वृत्तियों का न्वन्प विलासविन्यासरूप होने से कैशिकी, सात्वती, आरभटी और भारती एन नाटकवृत्तियों ही का नामान्तर मधुरा, प्रौटा, परुमा, ललिता व भद्रा वृत्तिरयाँ हैं। इसीलिए काव्यलक्षण के विवेचन (९ पृष्ठ) में कैशिकी आादि नाटकवृत्तियों का भी उल्लेख किया गया है। वर्ग के चार अक्षर (क, ख, ग, घ आदि) अपने पांचचें सानुनासिक (ट, ज, ण, न, म) वर्णों से संयुत्ता हो और लकार का लकार के साथ संयोग हो तथा रेफ, णकार और हरवाक्षरों से युक् हो तो मधुरा वृत्ति होती है। दर्पण के मतानुसार इस वृत्तिमें ट टट ट वर्ण नहीं होने चाहिय। 'अ्गमहोलनसल्ीला' यह एसका उदाहरण आगे लिखा गया है॥१३॥
Page 258
मयूख] सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । २२५
रेफाकान्ता वर्ग्ययणाष्टवर्गात्पञ्चमाहते। कपाक्ान्तस्तवर्ग स्यात्मरोढाया च कमूर्घता ।। २४॥ सर्वरूर्ध्व सकारस्य सर्व रेफस्य सर्वथा। रहोर्द्वेवा तु संयोग परुधायां शपौ स्वत ।। २५।। प्रौदा वृत्ति व्याचष्टे-रेफेनि। टवर्गात् पञ्मात् डक्ारादिपक्ञमापराठ, 'ऋते विना टवगं पञमापराणि पवर्जयिस्वत्यर्थ। प्रौढार्यो वृत्तीवर्गे भवा वर्ग्याश् करगघादयो वर्गश्च यणी यकारणकारी चैति तथोक्ता वग्ययणा वर्णा । रेफाक्रान्ता रकारसयुक्का मवन्ति तथा तवर्गश्व कपाम्या ककारपकाराभ्यामाकान्तो व्यासो भवति। तवगश्र न रेफाक्रान्तोऽपि तु कपाक्रान्त एवेति भाव। कि च मौढा वृत्ति ककारस्य मूघनि वकारे यस्या सा तादशी वति। सय सार-टवर्ग वर्ग्यपज्जमान्तराणि तवर्गव स्यरत्वा वर्ग्या यणी व रेफयुक्ा, तवगेंश्र कपाक्रान्त कमूर्म्न घ तकार मौढाया स्यादिति। 'तर्ककुर्कश पूर्णो किशरासोर कटधिया वृथा' इश्युदाहरणममे चर्यते ॥२४ परुश वृत्ति व्याचट्टे-सवरिति। सकारस्योध्वैंरपरि स्थितै सवेनिखिलवर्ण से- I तथा रेफस्य रकारस्य सर्वव्णे सर्वयोपयंधोभावेन सयोग।रहो रेफहकार योर्द्वे गेप्यधोभावेन सयोग। दापी शकार्पकारी स्वत स्वतन्त्रावसयुक्त्ती परूपार्या त। साहित्यदर्पणे परुपारचनास्वरुपमिदम्- वर्गस्याद्यतृतीयाम्यां युक्को वर्जा तद्तिमौ। उपयंधो हयोवो सरेफी टठडढे सह॥ कारश् पकारथ तस्य व्यअ्ञकता गता। तथा समासो बहुलो घटनौद् यशालिनीप्रइति अस्योदाहरणम्-'वीप्सोतसपन् सुखा प्रार्द पही जहे कृशस्तृपम्' इश्यमे वच्यते ॥२५ः घ्रोढा उृत्ति का स्वरप यह है-प्रढावृत्ति में ट ठडद तथा वर्ग के पद्म प्रक्षर (उ म ण, न, म) को छोड कर चर्ग के क ख ग घ आदि वर्ण तथा यकार पकार रेफ से युक्त होते हैं और तवर्ग ककार व पकार से ही उयुक्त होता है तथा ककार के ऊपर तकार का सयोग होता है। 'तर्ककर्कश [र्गोकि' यह उदाहरण आग बताया जायगा ॥। २४॥ परुषा इृत्ति का निरूपण यह है-सकार के ऊपर ककारादि सब अभरों का पयोग हो रकार का ऊपर और नीचे दोनों तरह से सब वर्णों के साथ योग हो तथा रेफ औरहकार का ऊपर और नीचे दोनो तरहसे सम्बध हो एव शकार व पकार असयुक्त हो तो परुपा वृत्ति होती है। साहित्यदर्पण में लिखा है कि वर्ग का प्रथम व तृतीय अभर द्वितीय व चतुर्य से युक्त हो तथा ऊपर नोच रेफ का योग हो, टठडढ वर्ण हो और शकार पकार हो तो शोजो यनक (परुषा) रचना होनी है 'वीप्सोत्स्पन्' यह इसका उदाहरण बतलाया जायगा ॥। २६॥ १x च० लो
Page 259
२२६ चन्द्रालोक: [ पष्टो
लकारोडन्यैरसंयुक्तो लघवो घमधा रसौ। ललितायां तथा शेषा भद्रायामिति वृत्तयः ॥ २६॥ अङ्गभग्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम्। तर्ककर्कशपूर्णोक्तिपाप्तोत्कटधियां हृथा ॥२७॥ ललितां वृत्ति व्याचष्टे-लकार इति। अन्यैर्लभिन्नैवर्णेरसंयुक्तो लकारः। अन्ये- रिति कथनाव्वकारस्य लकारे संयोगोऽपेप्ित द्ति भावः। धमधा घकार-मकार- धकारा रसी रकारसकारी च ललितायां लघवोऽसंयुक्ता भवन्तीति भावः। 'लना रभसं धत्ते घना' हत्युदाहरणमग्रे वचयते। भद्वां वृर्त्ति व्याचष्टे-तथेति। तथा शेपा वर्णा उत्तचतुरवृंत्यवशिष्टाः पकारादयोऽन्येवर्णः संयुक्ता असंयुक्ता वा भद्रायां स्युः। भदोदाहरणं 'टोपे महीयसि' इति पादखण्टे वचयते। इत्येताः पञ्वृत्तयोऽत्र विन्यासविशेषष्यङ्गया भवन्तीति भावः ॥ २६॥ मधुरा प्रौढावृत्योरुदाहरणं बूते-अक्गभ्गेति। तर्केण नव्यन्यायशास्त्रेण कर्कशाः कठिना: पूर्णाश्र व्याप्ताश्र या उक्तयस्ताभि: प्राप्ता लच्धा उत्कटा चिकटा धीर्मति यैस्ते तेपां तर्ककर्कशबुद्दीना तार्किकाणं कृत इति भाव: । स्मरतोरणं कामतोरणरूपा । अग्गभट्गेन भावहावादयङ्गविक्षेपेणोल्लसन्ति लीला विलासो यस्याः सा तादृशी तरुणी वृथा न सुखाय। सा हि साहित्यपरिशीलनर सिकानामेव सुखदेति भावः। अय डका राधःस्थी गकारी लकारसंयुक्ति लकारी रेफणकारी च हस्वाक्षरान्तरितावित्यद्गभन्गेति पूर्वार्धे मधुरा वृत्तिः। तर्ककर्कशेत्युत्तराधे वकारयकारणकारा रेफाक्रान्ता: । तकारः ललितावृत्ति का स्वरूप देखिए-लकार का लकार के साथ संयोग हो और अन्य सव अक्षरों के साथ संयोग न हो, धकार, मकार, धकार, रकार और सकार लघुरूप से आये हो तो ललिता वृत्ति होती है। 'ललना रभसं धत्ते घना' यह इसका उदाहरण आगे लिखा जाएगा। अरय भद्रा वृत्ति को देखिए-उच वृत्तियों के अक्षरों से अवशिष्ट श्क्षर संयुक्त वा अ्रसंयुक्त रूप से भद्रा वृत्ति में रहते हैं। 'टोपे महीयसि' यह इसका उदाहरण होगा। यह इन धृत्तियों का व्यक्चक अ्र्प्रक्षरविन्यास वतलाया गया है॥ न३॥ अव मधुरा और प्रोटा वृत्ति का उदाहरण देखिए-अ्ों के विच्ेप से कामचेषाओं (विलास) को अ्रभिव्यक्त करनेवाली कामदेव की विजयवह्मरीरूप तरुणरमणी नव्यन्याय की कर्कश उत्तिवाले जरननैयायिकों के लिये व्यर्थ है। वह तो रसिकपुरुषों के लिये ही सुखदायक है। यहां पूर्वार्द् में सकार के नीचे दो गकारों का संयोग है। दो लकारों का लकार से संयोग है। रेफ और णकार हस्वाक्षरों से युक्त है अतः मधुरा वृत्ति है। टत्तरार्ध में ककार, वकार श्र््रौर
Page 260
मचूख ] सस्कृत हिन्दी च्याख्याद्वयोपेत ।
वीप्सोत्सर्पन्मुसाम्राई वहीं जहे वृशस्तृषम्। ललना रभस धत्ते घनाटोप महीयसि॥२८॥
ककारपकाराम्या सयुक्छ।क हत्यम्र च ककारत्य मूधति तकार इति भ्रौठा वृत्ति । रीसाना समासव्यन्धग्व वृत्तीनां च वर्णानुपूवव्यङ्रयत्वमित्यनयोर्भेंद । काव्यप्रकारे रवनयोन को5पि भैद दश्युक्त रीतिनिरूपणप्रस्तान २२३ पृष्ठ । २७।। परुपालळितामद्रावृत्तीनामुदाहरणानि मृते-वीप्सति। अतिरायेन महानिति मह्दीयोहतरिमिन् महीयकि। घनाटोपे मेघविस्तारे सति वृश्षो बर्ही मयूर। चीप्सया वारवारमुस्सर्पधयन्मुखाम् वदनाम तदार्द यस्मिन् कर्मणि यथा तथा नृध पियासा जहेऽत्यपत्। ललना तु कामिनी तु रमस मुद 'रभक्षो वेगहपयो' इति विश्व। घते दधाति। वर्षा काले मयूर नृत्यन्ति रमण्यक्च रमत इति भाव। अत्र वीप्सोसर्प दिति पूर्वाद्ध सकारोष्वस्थो पकारतकारी, पकारगकारदवारक्ष रेफरयोपयंघस्था यिन, रकारइकारी प मिय उपयधोमाधापती, शकारपकारी चासयुक्ताविनि परुपा वृत्ति। 'ललना रमस धत्ते घना' दश्यत्रासयुक्तो लकार रेफ-मकार-सक्ार-घकार- घकाराश् लवबोऽसयक्ता इति ललिता यृति ।' 'टोपे महीयसि' इत्यत्र सर्वेरषा वर्णानामसयुक्तत्वाद् भद्रा वृत्ति। २८ ।। अथ पष्टमयूमसमासति व्याचष्टे-महादवेव इति। महादैव सत्ेति प्रयममयूखोक णकार रेफ से व्याप है। ककार और पकार से तकार युक है। 'क' यहा ककार के ऊपर तकार का योग है अत मरौढा पत्ति है। रीतियों के व्यनक समाम होते हैं और वृत्तियों के व्यमक वर्णरचनायें होती हैं, यह रीति व बनि में भेढ है॥२७।। परूषा, ललिता और भद्रा वृत्ति के उदाहरथ देखिए-मेघों के हा गने पर दुर्बल मयूरों ने बार-चार अपनी चाँच ऊची करके वर्षा की विन्दुओं से पिपासा शान्त की और कामिनियों ने हर्प मनाया। सहा 'वोप्सी सर्पत्' इस पूर्वार्ध में सकार के ऊपर पकार व तकार है और पकार दकार, मकार य सब रेफ के ऊपर नौचे स्थित हैं। रकार व हकार का रकार के साय ऊपर वे नीचे दोनों भागों में सयोग है। शकार व वकार असयुक्त हैं अत परुषावृत्ति है। 'तलना रभम घत्ते घना' यहा लकार असयुक्त है। रेफ, भकार, सकार, धकार और घकार लघु और असयुक्त है, इसलिये ललितात्ृत्ति है।'टोे महीयद्ि' यहा अपयुक्त वर्ण होने से भद्राहत्ति है।। २८॥ 'महादेव सन०' इस प्रथम ममूख के सोलइवें स्लोकके उत्तरार्ध में
Page 261
चन्द्रालोक: [सप्तमो
सुमित्रा तन्टक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। मयूखस्तेनासी सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति ऋतुसंख्य: सुखयतु॥ २९॥ इति चन्द्रालोकालक्वारे पष्टो मयूखः।
सप्तमो मयूखः वृत्तिभेदैस्तिभिर्युक्ता स्रोतोभिरिच जालवी। भारती भाति गम्भीरा कुटिला सरला क्चित् ॥१ ॥ पोडशश्लोफ पवान्रापि समाती न्ेयः। किन्तवेतस्योत्तरभागः 'मयूखस्तेनासी सुक- विजयदेवेन रचिते, चिरं चन्द्रालोके महति ऋतुसं्यः सुखयतुः हति परिवर्त्य पठ- नीयः। हिमशिशित्वसन्तग्रीप्मवर्पाशरदः पडतवा। तेनतुसंख्यः पट्संख्य दति भावः। महति ऋतुसंख्य हृत्यत्र 'अस्यकः' दृत्यनेन प्रकृति भावः। अन्यरपूर्ववत् ॥२९॥
वेदान्तभूपणोपाधि चिभ पितेन भूतपूर्वका शिगवर्नमेणटसंस्कृतपुस्तकाळयीय पततत्वान्वेपणपरायणेन भृतपूर्ववाराणसेय हिन्दूविश्वविद्यालयीयपाटव निर्धारक-समितिजुपा जयपुरराजकीयसंस्कृत का लेजसा हित्यमह्दाध्या- पकेन कथाभट्ट-श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण निर्मि
पष्टमयूखे पर्यवसानम् ॥६॥
मिर्ध्य अ्ञनालक्षणाश क्तिरूपैः वृत्तीनां भेदैवृतिविदेषेः। वर्तते शब्दार्थे प्रवर्ततेऽनयेति वृष्षिः। घाहुलकात्करणे किन्प्रत्ययः। रश्यते हान्यतरापि करणे किन। यथा-अन्तः- करणवाचिदुद्धिशब्दे। युका संबदा भारती चाणी। त्रिभि: तोतोमि: प्रवादर्युक्का 'मयूखस्तेनासीं सुकविजयदेवेन रचिते, चिरं चन्द्रालोके महति पतुसंख्यः सुखयतु' यह परिवर्त्तन करके पष्ठ मयूबकी समाप्ति की जाती है॥ २९॥ कयाभट्ट श्रीनन्दकिशोरशर्मा सादित्याचार्य की कथाभटटीया नामक हिन्दी व्याख्या में चन्द्रालोकका पष्ट मयूख समाप्त हुआ।
मधुरादि वृत्तिका निरूपण करके अव व्यक्तनादि वृत्तिका निरूपण किया जाता है-व्यप्ना, लक्षणा और अभिया इन वृत्तियों के तीन भेदों से युक भारती (वाणी) तीन प्रवाहीं से युकत गंगा की तरह कहीं गम्भीर, कहीं फुटिल
Page 262
मयूख ] संस्कृत-हिन्दी-व्याखयाद्वयोपेतः ।
सांमुख्यं विदवानाया: स्फुटमर्थान्तरे गिर:ः। बाहवी गङ्गेव। कचिद् गम्भीरा्यन्वचार्ययारूपा। कुटिला उत्पायवोधरूपा। सरठा वाच्याथदोघरूपा। भाति शोभते। ग्ापने गम्भीराउगाघा, कुटिला वक्रा, सरला चेति प्रसिद्म। तास्पर्यास्या वृत्तिर मिदितान्वयवादिभिरेव स्वीकृता नान्यै- रिति तिस्न एव शब्द्रवृत्तयः । साहित्यदर्पणे वृत्तिस्थाने शतिशब्द: प्रयुच्ः। आशा घरमटेन गङ्गायमुनासरस्वनीरूपा तिस्रो वृत्तय हृत्युक्तम्। यथा-
निर्वाह्वनय सनयत्र यत्तदेषा त्रिवेणिका' इति ॥ १॥ निरुपितरमस्य व्यक्षनाबोध्यतया व्युस्क्रमेग निर्देशक्मेग यादौ व्यक्षनां निरूपयति-सांमुख्यमिति। व्यअ्षनावोष्योरड्यो वयक्वो ध्वनिश्चेत्यनर्थान्तरम्। स्वनिशब्दश्व वन्यतेऽनयेति व्युरपरया व्यक्जनावाचक, ध्वन्यतेऽसाविति व्युशपया रसादिवा चक, धवननीति ग्युस्पत्या शब्दार्थममुदायवाचक, र्वननं E्वनिरिति बधु- रपच्या व्यद्र पार्थप्रतीतिवाचकश्चेनि नेयम्। मोयमालङ्कारिकस्द्राितो ध्वनिषदार्ध: प्राचीनवैयाकरणै: स्फोटशव्ड्रेऽन्तर्माचित: प्रतीयते। वैयाकरणै पटादिवर्जेतुध्वनित्व तो कहीं सरल रूपसे शोमित होती है। अर्धान् वायी व्यज्नावृत्ति से व्यहचार्थ बोध में गम्भीर, लक्षणा से लद्यायशन में बुटिल तथा अभिघा से वान्यार्थ के बोध में सरल प्रतीत होती है। गंगाजल भी कहीं गद्दरा वा कहीं टेढा वा कही सीधा प्रवाहित होना है। शब्द की जिस शक्ति द्वारा थर्थ की प्रतीति हो उसे वृत्ति कहते हैं। साहित्यदर्पण में इन तीनों को शचिपद से कडा है। अमिदि- तान्वयवादी मीमासकों ने एक तात्पर्याख्या पृति और मानी है। किन्तु आलं- कारिक इस वृत्ति (तात्पर्यारया) को नहीं मानते अत तीन ही वृत्तिया प्रधान है। आशाधरमट्टने न्रिवेणिकानाम अन्थ में इन तीनों वृत्तियों को गंगा, यमुना और सरस्वती का रूप माना है॥। १ ॥ रस का निरूपण किया जा चुका। इस बम की प्रतीति व्यक्षना से होनी है अत पहले व्यञ्जना वृत्ति का निरूपण किया जाता है-व्यज्जनावृत्ति से बोध्य अय व्यक्षय वा ध्वनि के नाम से कहा जाता है।्वनि शब्द 'ध्वन्यतेऽनया' जिम के द्वारा ध्वनि हो इस व्युत्पत्ति से व्यसना का वाचक है, 'धन्यतेऽ्सौ' जो ध्वनित हो इस व्युत्पत्ि से रस का बोषक, 'धवनतीति' जो ध्वनित करे इस् व्युसपति से शब्दार्थ का वाचक, 'ध्वननं ध्वनि"' इम विभट से व्यङ्गयार्थ के बोध का वाचक और '्वन्यतेऽस्मन्' जिस में ध्वनि हो इस व्युत्पति से काव्य का
Page 263
२३० चन्द्रालोक: । सप्तमो
व्यवहारो विहितः। पटादिचर्णः स्फोटरूपो नित्यः शव्दोऽभिव्यज्यते तेन घण्टानुरण नन्यायेन नित्यस्य स्फोटशच्दस्यापि ध्वनिसंज्ञेति भर्तृहर्यादयो चैयाकरणाः। तथोकं वाक्यपदीये- 'यः संयोग वियोगाभ्यां करणैरुपजन्यते। स स्फोट: शब्दजा: शब्दा ध्वनयोऽन्यैरुदाहताः'॥ दति। (प्रथमकाण्टे १०३ श्रो०)। द्त्येप प्रकारोऽव्यकशव्दानामेव । व्यकशव्दानां कृते तुनादशब्दवाच्या स्फोटा- स्फोटाभिव्यञ्जका वर्णा ध्वनिशव्दव्यवहार्याः। यथा वाक्यपदीये- प्रत्ययेर नुपास्येयंत्रहणानुगुणैस्तथा। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते'॥ इति (प्रथमकाण्टे ८४)। स्फोटवादश्र वैयाकरणानां प्राचीनतमः। अत एव पाणिनिसूत्रे 'अवङ स्फोटाय नस्य' (६१।१२३) हत्यत्र स्फोटायनसुनेर्मतसुलिखितं वर्तते। 'स्फोटोऽयनं परायणं यस्य स स्फोटायन: स्फोटप्रतिपादनपरो वैयाकरणाचार्यः' इति काशिकाव्याख्याता हरदत्ताचार्य जह रम। महाभाप्यकारः पतञ्जलिनवमाहिके तपरसूत्रव्याग्याने 'एवं तहिं स्फोट: शब्दः । ध्वनि: शव्दगुणः' इति स्फोटं नामतोऽग्रहीत। वाक्य पदीये तु स्फोटस्य विस्तरशो वर्णनम्। एवं वर्णा व्यञ्ञका व्यक््यश्च स्फोट इृति वाक्यपदीये व्यक्ञवावृत्तिसूचनामात्रमू। अत एव भततुहरिणा निपातानां घोतकत्वं वाचक है। आलंकारिकों से उद्धावित इस ध्वनि पदार्थ को प्राचीन वैयाकरणों ने स्फोट शब्द के अन्तर्गत माना है। घट पट आदि वर्णों में चैयाकरणों ने ध्वनिशब्दका व्यवहार किया है। घट पट आदि चर्णों से स्फोटरूपी नित्यशब्द की अभिव्यक्ति होती है अतः घण्टा के गकार शब्द की तरह नित्य स्फोट शब्द की भी ध्वनि संज्ञा भर्तृद्दरि आदि वैयाकरणों के मत से होती है। वाक्य- पदीय के प्रथमकाण्ड में लिखा है कि कण्ठ और तालु के संयोग शर वियोग से जो शब्द निकलता है, वह स्फोट शब्द है। इस स्फोट शब्द से जो शब्द उत्पन्न होते हैं वे ध्वनिशब्द से उदाहत होते हैं यह प्रकार श्रव्यक्त शब्दों के लिये है। व्यक्तशब्दों में तो नादशब्द मे व्यवहत व स्फोट के व्यज्नक चर्ण ध्वनिशब्द से वाक्यपदीय में कह गये हैं। वयाकरणों में स्फोटवाद अत्यन्त प्राचीन है। पाणिनिसूत्र में 'अ्रवट स्फोटायनस्य' में स्फोटवादी वैयाकरण का निर्देश है। महाभाध्यकार पतप्जलिने तपरतूत्र के व्याख्यान में स्फोट शब्द का नाम लिया है। वाक्यपदीय में स्फोटका विस्तार से वर्णन किया है। इस प्रकार वर्ण व्यक्षक और स्फोटशच्द व्यह्नय है यह व्यअ्ञनावृत्ति की सूचना प्राप्त होती
Page 264
मयूख: ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः। २३१
स्व्रीहृतम्। यया- 'निपाता चोतका: केचित्पृयमर्यामिधायिनः। भागमा इत केऽपि रयुः संभूयार्थस्य वाचकाः॥ इति। (वावयप० २ काण्डे १९४)
पनि: स्थापित । ठक घ-'मथमे दि विद्वांसो वैयाकरणा: । व्याकरणमूलखवारसर्य. विद्यानाम्। ते प श्रयमाणेपु ्वनिरिति व्यवहरन्ति। तर्थेवान्येस्तन्मतानुसा रिमि: सूरिमि:। काव्यतरव्रार्थदर्शिभिर्वाच्यवाचकुसमिध्र: शब्दारमा काव्यमिति व्यपदेशो व्यक्ञकत्वसाम्यात रवनिरितयुक' इति (घन्या १-१६)। अयमाशय :- निकार मतेन वाच्य विशेषवपु प्रत्यायनास्म्रतीयमान इति, वसवलक्काररसादिष्यक्ष- कादू व्यङ्ञ्व इति, सफोटात्मकव्यप्वयध्वननाद व्वनिरिति व्वतहास:। अभिनवगुप्त. पादेन प लोघननास्नी ध्वन्यालोकदोका निर्मिता। इसथ प्वनिरयापने सति मदिम- भटेन व्यकिवियेके धवनेरनुमानेऽन्तर्भावो विदितः। ततो मम्मटभटेन काव्यप्काशी। धयनेरनुमानान्तर्मावं निराकृश्य व्यक्षना वृत्ति रठोकृता। पव साहित्यदर्पणेऽपि पतस्मिन्समये व्याकरणे शाब्दयोनकप्रकार दर्शका अ्रन्था वाक्यपदीर्यं विहाय नासन्। ततो भट्टोजिदीसितेन ताइशो अन्यो उयाकरणे शब्दकौहतुम: कारिकावली निर्मिता। ततः कौण्डभट्टेन कारिकावलीसमाध्रयेग शान्दबोधप्दर्शको मूपणारयो ग्रन्थो निर्मितः। पुनश्र महवैयाकरणनागेशमटेन शाब्द्बोघप्रकाशिका बृहन्मज्जुधा-
है। इसीलिये भर्नृहरि ने निपातों को दयोतक माना है। इस व्याकरणशासतर से सूचित ध्वनि का आनन्दवर्धनाचार्य ने ध्वन्यालोकनामक प्रन्थ में स्थापन किया है। अभिनवगुप्तपाद ने इस प्रन्थ (ध्वन्यालोक) को लोचन नामक टीका बनाई और व्वनि का स्थापन किया। इस प्रकार व्वनि के स्थापन होने पर महिमा भट्ट ने व्यक्तिविचेक नामक अ्रन्थ में व्वनि का अनुमान में अन्तर्माव किया । पीछे काव्यप्रकाश में मम्मटाचार्य ने व्यच्तिविवेक के मत का निवारण करके ध्वनि- मत को पुनः दंढ बनाया। इस प्रकार साहित्यदर्पण में भी ध्वनि का स्थापन हुआ है। इस ध्वनि के स्थापन के समय में व्याकरणशास्तर में वाकयपीदय को छोड़कर शब्दबोधप्रकार के प्रदर्शक अन्य प्रन्थ नहीं थे। इसलिये मह्ोजिदीक्षित ने अट्टाध्यायी के व्यास्यारूप शब्दकौस्तुममन्थ में किसी प्रसप्न से तथा कारिकावलीमें शब्दबोध का पकार बतलाया और कोण्डमट ने कारिकावली के आश्रय से भूपग- नामक पन्थ निर्मित किया। तसः नागेशभट्ट ने बैयाकरणमझ्नपा में शब्दबोष वा
Page 265
२३२ चन्द्रालोक: [सप्तमो
कटाक्ष इच लोलाक्ष्या व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥२॥ लघुमन्जूपा परमलघुमन्जूपा घरचिता। तत्र व्यक्षनावृत्तिर्नामतोऽपि स्वीकता।
संमतिरुकता। यथा 'अत एव निपातानां द्योतकत्वं स्फोटस्य व्यक्षयता च हर्या- दिभिरुक्ता। वैयाकरणानामप्येततत्वीकार आवश्यकः' इति लघुमज्जपायां कथि- तम्। अयं व्यक्षनावृत्तेराविर्भावः। अन्ेदं विज्ञेयम्-नैयायिका व्यङ्गयार्थबोधमनु· मानेन कुर्वन्ति। तेपां शाव्दयोधग्रन्थाः शव्दशक्तिप्काशिकान्युत्पत्तिवादशक्ति वादादयः। भटमतानुयायिनो मीमांसका दीर्घदीर्घव्यापाररुपयाभिघयेव व्यन्नया- थें जानन्ति। अभिहितान्वयवादिनो मीमांमका दशरूपकटीकाकार आचार्य- धनिकुक्ष संसर्गयोधिकया तात्पर्यास्यवृत्यैव व्यङ्गयबोधमुररीकुर्वते। भट्टनाय कादयः सांख्या निरन्तरार्थबोधनसान्तरार्थयोधनरूपतयाभिधयैव वृत्या व्यक्षनाकार्य प्रचालयन्ति। एतानि मतानि निराकृत्य वैयाकरणैरालक्टारिकैश्व व्यङ्यार्थवोधाय व्यज्ञनावृत्तिराहता। व्यक्षनास्वरूपमाह ग्रन्थकार :- स्फुटं स्पष्टमर्थान्तरे वाच्च लचयार्थमिन्ने सांमुख्यं प्रतीतिम्। वाच्यलद्तयार्थभिन्नार्थप्रतीतिविपयतामिति यावत्। विपयत्वं सत्तम्यर्थः । विदधानाया गिरः कुर्वतो शव्दस्य। पुंसि सांमु- र्यमभिलापं कुर्वन्त्या लोलाच्याश्चज्जलाचया: कटाप हव नेत्रविक्षेप इति। व्यक्ष- नैवात्मा स्वरूपं यस्य तादृशो व्यापारो भवति। यथा कामिनी कटाक्षेण पुंसे-
शब्द की शरकियां अप्रभिधा, लक्षणा, व्यक्षना व स्फोट का विस्तार से निरुपण किया और व्यज्ञनावृत्ति का स्पष्टरूप से निर्देश किया। यह व्यञ्ञनावृत्ति की उत्पत्ति का क्रम है। यहां यह सारांश है कि नैयायिक ध्वनि का अ्रनुमान में अन्तर्भाव करते हैं। इनके शाव्दघोध के अ्रन्य शव्दशक्तिप्रकाशिका, व्युत्पत्तिवाद, शक्तिवाद आदि प्रधान हैं। भट्टमत के अनुगामी मीमांसक अ्रत्यन्त दीर्घव्यापार चाली अरभिधा से ही व्यज्ञ्य अर्थ का बोध कर लेते हैं। अ्भिहितान्वयवादी मीमांसक और दशरूपक ग्रन्थ के टीकाकार आ्र््राचार्य धनिक संसर्ग (श्रपस में पदों का सम्बन्ध) की वोधिका तात्पर्याख्या वृत्ति से ही व्यद्यबोध को मानते हैं। भद्ट नायक आदि सांख्यशास्त्र के विद्वान् अ्भिधा के अध्यवहित और व्यवहित ये दो भेद करके व्यस्ना के कार्य को चलाते हैं। इन सब मतों का निराकरण करके वैयाकरण व आलंकारिकों ने व्यक्ञय वोध के लिये व्यज्ञनावृत्ति को स्वीकार किया है। ग्रन्थकार ने व्यज्षना का यह स्वरूप वतलाया है-पुरुप की श्रमि- लापा करने वाली, चमलाक्षी के कटाक्ष की तरह वाच्य और लक््य अर्य से
Page 266
मयूखः1 २३३
उर्यान्तरं प्रकाशयति तथैवार्थान्तरप्रकाशिका वृत्तिष्यंअ्ञना नाम। यधोक त्रिवेणि कायामाशाघर मट्टेन-'शाक्यलचयातिरिक्तार्थमोधिकावृत्तिर्ष्यज्ञना' इति। 'सुखया ंवाघप्र६ निरपेष बोधजनको मुख्यार्थसबद्रास वद्स्ताधारण प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषय करो वक्म्रा दिवैशिष्टयज्ञानप्रतिभाययद्वुद्र सरकारविशेयो ग्यज्जना' इति व्यअ्जनास्वरूप
रनपलापार्ईा। सा घ प्रतीति्वर्यक्जनयेव। तत्र सकेतामावान्नाभिघा। अभिधा दि 'गझ्ापवाहे घोप' इतीममर्थ प्रबोध्ध बिरता भवति। 'शब्द्वुदिकर्म्णा विरम्य वयापाराभाव इति न्यायात्। ससर्गयोधमात्रे चीणा व तारपर्यास्या वृत्तिरपि नाश्ोपयोगिनी। न चाय लक्षणा । सुख्यार्यवाधामावात्। लक्यार्थबोधानन्तर व्य.
तात् 1 तस्मादश् शैरमपावनत्वप्रतीतिष्यअ्षनर्येय। सा ध व्यक्ञना अमिधामूला
मिन्न अर्थ की प्रतीति को करानेवाले वाणी के व्यापार को व्यजना कहते है। जैसे कामिनी के कटाक्ष से एक मनोगत भाव की भी प्रतीति होती है। बैसे ही अर्थान्तर की प्रकाशिका व्यमना वृत्ति होती है। आशाधर भट्ट ने निवेणिका में लिखा है कि वाच्य व लक्ष्य अर्थ से भिन्न अर्थ की प्रतीति करावे वह व्यअना है। लक्षणा के समान मुगयार्थ बाधकी अपेक्षा न रखनेवाले, मुख्यार्थ से सम्बन्ध वा असम्बन्ध में समान, प्रसिद्ध वा अमसिद्ध अर्थ का बोधक, वत्ता आदि की विशेपता से उत्पक्न सस्कारविशेष को वैयाकरणमञ्जूया में व्यज्षना कहा है। 'गगायां घोष' गगा के जल मे गाव है इस वाक्य से गगा के निक्ट होन से इस भ्राम में शैत्य वा पावनत्व की प्रतीति होती है। यह प्रतीति म्यज्ञना के बिना नहीं हो सकती। अभिया वृत्ति 'गगा के प्रवाह में जल है' इस अर्थका बोध कराके विराम को प्राप्त करती है। पुन यह वृत्ति अभ्य अर्थ का बोध नहीं करा सकती। एक बार में एक ही कार्य हो सकता है इस न्याय से पदों का आपस में सम्बन्ध बतलाने वाली तास्पर्याख्या वृत्ति भी ससर्गे के बोधमान से विराम को प्राप्त होती है। शतलता व पवित्रता के बोध में लक्षण भी कुण्ठित ही है। क्यों कि 'गगा के तीर पर प्राम है' इस लक्यार्थ का ज्षान कराके वह व्यम्नथार्थ के घोध में असमर्थ हो जाती है। यहा सुस्यार्य का बाघ भी नहीं है। शैस्य व पावनत्वरूप अर्य को ही यदि लक्ष्यार्य मान लें तो पुनः लक्षणा का प्रयोजन दूसरा मानना पेगा अत' यहा तक वाक्य में शैत्य व पावनत्व की प्रतीति व्यज्ञना से ही होती है। अमिधामूला, लक्षणामूता और व्यजनामूरा
Page 267
२३४ चन्द्रालोक: [सप्तमो
लक्षणामूला, व्यक्षनामूलेति त्रिविधा। तत्राभिधामूलालक्षणमुक्त काव्यप्रकाशे- 'अनेकार्थस्य शव्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।
अनेकार्थकशव्दस्य संयोग प्रकरणादिभिरेकार्थे नियममते सति ययान्यार्थप्रतीतिः साभिधामूला व्यक्षना। यथा- 'मातर्गृहोपकरणमद्य खत्ु नास्तीति साधितं ख्वया। तन्द्ण किं करणीयमेवमेव न वासरः स्थायी' ॥ इति। अत्र यथाश्रुतेनामिधेयार्थेनैव कामिनीरूपव क्तृवैशिष्टयात् स्वैरविह्यारथिनी नायि कैपेति सामाजिकरव्यज्षनया बुदयते। लक्षणामूलव्य ज्ञनालक्षणं यथा साहित्यदर्पणे- 'लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्त प्रयोजनम्। यया प्रत्याय्यते सा स्याद् व्यक्षना लक्षणाश्रया'। इति॥ यथा वृत्या लक्षणाप्रयोजनं प्रत्याय्यते सा वृत्तिर्व्यज्ञना लक्षणामूला। यथा- 'साधयन्ती सखि सुभगं पणे दूनासि मत्कृते। सन्द्रावस्नेहकरणीयसदशकं तावद्विरिचितं त्वय।' हति। अन्रापकारिण्यामुपकारप्नतिपादनाद् वाधावतारान्मुख्यार्थः श्रोत्रा प्रत्येतुं न शक्यते इति मत्प्रियरमणेन शत्रुत्वाचरणं त्वया विरनितमिति लक्ष्यते। तेन कामु कविपयसापराधत्तप्रकाशनं व्यङ्गयं प्रतीयते। व्यङ्गधेन व्यङ्षपार्थप्रतीती तृतीया- व्यस्षना। यथा- 'पश्य निश्चलनिप्पन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शङ्गशुक्तिरिव ॥' इति। ये तीन व्यंजना के भेद, माने गये हैं। अ्नेक अर्थवाले शब्दका एक अर्थ प्रकरण वा साह्चर्य आदि कारणों से नियमित हो जावे और फिर अन्य अर्थ की प्रतीति जिसके द्वारा हो वह अभिधामूला व्यंजना होती है। 'मातर्गृहोपकरणम्"' यह इसका उदाहरण है। यहां कामिनीर्प वक्ता की विशेपता से 'यह कामिनी स्वेच्छाविहार में उत्सुक है' इस व्यक् तर्थ की प्रतीति होती है। लक्षणा के प्रयोजन का जिस वृत्ति द्वारा ज्ञान होता है वह वृत्ति लक्षणामूला व्यज्ञना है। 'साधयन्ती सखित सुभगम्' यह इसका उदाहरण है। यहां अपकार करने- वाली को उपकार करनेवाली वतलाया श्तः यह मुख्य शर्थ वाधित होता है। ततः 'मेरे पति के साथ रमण करके तैने मेरे साथ शत्रुता का व्यवद्ार किया' यह लक्ष्यार्थ प्रतीत होता है। इस लक्ष्यार्थ में 'अ्रमुक अपराधी है' यह प्रयोजन व्यझना से जाना जाता है। व्यव्तय से व्यप्न्थ अर्थ की प्रतीति में व्यजनामूला व्यअ्षना होती है। 'पश्य निशलनिप्पन्दा' यह इसका उदाहरण है। यहां
Page 268
मयूस 1 सस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः। २३५
अविचक्षितवाच्यस्य द्वो भेदौ वाच्यमेव चेतू। अन्न बलाकानिष्पन्दुखवेनाशवरतत्व प्रतीयतै। तेन जनरहितर्वं व्यह्ग्यम्। ततश्र सव्ेतस्यानमेतदिति र्यङ्गयेन व्यङ्ञयप्रतीतिर्जञायते। मध्यमाया लचणामूलाया वय अनाया य्यङ्गचश्य गूढस्वागूढरवमेदेन ही भेदौ। तत्र गूढव्यद्गधरव 'साधयन्ती सखि सुभगम्' (२६८ पृ०) हत्यत्र नेयम्। अपकारिणी परयुपकारप्रतिपाद्ना
श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यमिज्ञा विदग्धचरितानाम्। उपदिशाति कामिनीना यौवनमद एव लवितानि ।'इति। अन्न 'उपदिशति' इत्यस्य 'विष्करोति' इति रषयार्थ। अविषकारा तिशयश्च व्यम्योऽभिधेयवसफुट प्रतीयते। एतद् व्यज्ञनानिरूपणम् ॥२॥। वयश्ञनां निरूप्य ्व्रनिभेदकपनव्याजेन उक्णामूकन्यजनाभेदौ व्याचष्टे-अवि-
चस्काध्यमधममिति काव्यश्य क्रयो भेदा । तत्र 1वनेरमिघामूललषणामूल वेन हौ भेदौ। लक्षणामूलो5विव सितवाच्यघ्व निरमिघामूलश्व निवसितवाच्यध्वनि। अि- ववितमनुपयुत्तमन्वयायोग्य वा वाच्य चाच्यार्थो यस्मिन्स. । लक्षणा मूलख्ादघ् वरुपक्षी के निर्भय बैठने से 'यह स्थान निर्जन है' इस न्यक्षय की प्रतीति दोती है। पुन उक्त व्यङ्ञथ से निर्जन होने के कारण 'यह सकेतस्थान है' इस वयङ्वय को प्रतीति होती है। लक्षणामूल् व्यक्षना के गूदव्यह्षय और प्रगृद्व्यङ्ञय के कारण दो भेद हैं। 'साधयन्ती ससि सुभगम्' यद् गूदव्यग्य का उदाहरण है। क्योंकि अपकार करने वाली को उपकारिणी बताने का आशय सर्वसाधारण से ज्ञेय नहीं होता। 'श्रीपरिचयाजडा अपि' यह अदव्यक्ञय का उदाहरण है। योवनावस्था कामिनी को अनेक प्रकार की चेष्टासी का उपदेश देती है। यहा उपदेश पद का अर्थ आविष्कार है। और आविष्कार की अधिकता व्यङ्थ है। यह व्यव्थ स्फुटर्प से मालूम हो जाता है, अत यहा अमूढव्यद्वथ है। यह व्यक्षना का निरूपण है॥।२ ॥ व्यचना का निरूषण करके लक्षणामूलर्शन (रक्षणामूलव्य्ना) के भेद चतलाये जाते हैं-ध्वनि को उत्तम काव्य, गुणीभूतव्यम्य को मध्यम काव्य और अल्हार प्रधान काव्य को अधम काव्य कहते है। अभिधामूलक या लक्षणा मूलक के भेद से ध्वनि के दो भेद होते हैं। लक्षणामूलक ध्वनि अविवश्षितवाच्य- ध्वनि होती है और अमिघामूलक ध्वनि विवक्षितवाच्यत्वनि है। वाच्य अर्े का
Page 269
२३६ चन्द्रालोक: [सप्तमो
अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥३॥ चाच्यार्थोSविवन्षितो वाधितस्वरूपो भवति। चेद् यदि वाच्यमभिधेयार्थ एवार्थान्तरे लचय रूपेऽ्र्धान्तरे संक्मितं परिणतं वाथवात्यन्तं तिरत्कृतं निराकृतं तदार्थान्तरसं
भचतः। एतावेव भेदावजहलक्षणाजहस्वक्षणमूलावुच्येते। यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो सुख्योऽर्थ: स्वविशेपरूपेऽर्थान्तरे परिणमति तत्र मुख्यार्थत्य स्वविशेपरूपार्थान्तर- संक्रमितत्वादर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वम्। यथा- 'तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयर्गृसन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि'॥ इति। अत्र द्वितीय: कमलशब्दः पीनरुकत्यभिया सामान्यकमलरूपे सुख्यार्थे वाधितः सन् सुगन्धत्वादि विशिष्टकमळरूपमर्थ चोषयति। सुगन्धत्वातिशयक्ष व्यङ्षयः। यतर पुनर्वाच्यार्थः स्वार्थ सर्वथा परित्यजलर्थान्तरे परिणमति तत्र सुख्यार्थस्यात्य- न्ततिरस्कृत त्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम्। यथावादमीकीयरामायणे-
अत्र दर्पणस्याचेतनतयान्घत्वासंभवादन्धशब्दी सुख्यार्धे वाधिते सत्यमकाश रूपं लचयार्थं योधयति। अ्प्रकाशातिकषयश्च व्यङ्नचः। अन्घरवाप्रकाशत्वयोः सामा अरन्वय में उपयोग न होना शविवक्षितवाच्य का यौगिक अर्थ है। इस भेद में लक्षणा की प्रधानता के कारण मुग्य अर्थ वाधित हो जाता है। अ्रविवक्षितवाच्य के अर्थान्तरसंक्मितवाच्य व अ्रत्यन्ततिरस्कृतवाच्य ये दो भेद होते हैं। ये दोनों भेद अजहल्लक्षणा चा जद्दस्नक्षणामूलक माने जाते हैं। जहां वाच्य अर्थ अपने सामान्य अर्थ को छोढ़कर लक्ष्यरूप अपने विशेष अर्य में संक्रमित होवे वह अर्थान्तरसंक्- मितवाच्यध्यनि है। 'तदा जायन्ते गुणा' यह इसका उदाहरण है। यहां दूसुरा कमल शब्द पुनरुक्ति के कारण सामान्य कमलरूप मुख्यार्थ में वाधित होकर सुग- न्धादि सहित कमलरूप अर्थ का बोधक होता है। सुगन्धि की अ्रधिक प्रतीति व्यङ्ञथ है। जहां वाच्य अर्थ अपपने अरथ को छोड़कर अर्थान्तर (लक्ष्यरूप) में परिणत हो वहां मुख्य अर्थ का अ्त्यन्त अ्र्प्रभाव होने से अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य ध्वनि होती है। 'रविसंकातसीभाग्य०' यह श्लोक इसका उदाहरण है। यहां 'दर्पण अ्रन्धा है' इस वाक्य में अन्ध शब्द नेत्रददीन प्राणी का बोधक होता है। इसलिये वह दर्पण के साथ अ्संबद्ध होकर मुख्यार्य में बाधा डालता है औौर अपने सास थर्थ (नेत्रहीन) का त्याग करके अनकाश (मलिनता) रूप
Page 270
मसूख 1 संस्कृत-हिन्दी-व्याखयाद्वयोपेतः। २३७ द्वौ विदयक्षितवाच्यस्य लक्ष्यालक्ष्यकमात्मकौ। वत्वारिशद्युतैकेन मेदाः षट् चानयो कमात्॥४ ॥
विनसितवाच्यर्य वनेर्भेदुकथनेनाभिधासूला व्यक्षनां कथयति-दाविति। विवषितं वाच्यतावच्छ्ेद्करूपेणान्वययोधविपये वाच्य वाच्योरऽर्योयस्मिन्स ताटशः। प्रन्थान्तरे विवसितान्यपरवाच्य इति नामोकमू। विवचितमन्यपर व्यक्रयोपसर्ज- नीभूतं घ वाच्य यश्र सः । हि अम्न वाष्योडर्य. स्वरूपं प्रकाशयप्रेव व्वङ्ञचार्थर्य प्रकाशकः। यथा प्रदीपो घटस्य। वित्र सितवा ध्यस्य सचयं जायमानमलदय मजायमान पेति उदयालच्यो, उच्पालक्यो कमौ यथोस्तौ, तादशावारमानौययोस्ती। विवचि- तवाच्यर्य लच्यक्मव्यङ्गयोऽलवयक्रमव्यप्रवश्रेति दो भेदी रतः। अनयोक् सलपय-
चरवारिद्यतैकस्तेन भेदेनोपलठिता: पडू मेदा भवन्ति। अत्रोपलच्षणे तृतीया। लषय- कमव्यप्वस्यैकचरवारशद्ल्यक््य्य पहिति भावः। यथा श्दगकेदों भेहौ, अर्थश केदददा भेदा, सकलनेन व चतुदश। तेपां पद्वाक्यगतर्वेन द्वेगुण्येना- पार्विशतिः।अर्थशत्तिमूलत्य घवनेःप्रबन्धगता द्वादश भेदा:। शब्द्रार्थो मयशक्केरेकः। एवमेरुचरवारिंभद्भेदा लच्यक्रमव्यङयस्य। अल््यक्मव्यङ्यश्य तु पदादिभेदेन पड लक्षय अर्य का बोध कराता है। मालिन्य के अधिक्य का ज्ञान यहा व्यज्ञय है। यहा अन्ध शब्द अपने मुख्यार्य को छोड़ देता है। अरत अत्यन्ततिरसकृतवाच्य- ध्वनि है। अन्धत्व व श्रप्काशत्व (मलिनता) का सामान्य विशेषभाव न होने से यहा अर्धान्तरसकमितवाच्य को अवकाश नहीं मिलता ॥ ३ ॥ विवक्षितवाच्यध्वनि (अमिधामलध्वनि) के भेदों का विवरण यह है- वाच्य अर्थ व्यह्ञयवोध के समय अपने स्वरूप का मी प्रकाशक हो तो वह विद- क्षितवाच्यध्वनि है। अन्य अन्थों में इसका नाम विवसितान्यपरवाच्य है। जैसे दीपक अपना स्वरूप प्रकाशित करता हुआ अन्य पदार्थ का बोधक होता है, वैसे हो वाच्यार्ये अपने स्वरूप का परिचय कराके व्याार्य का बोधक हो जाता हैं। इसके संलक्यकमव्यक्रय व असंलक्ष्यकमव्यक्चय ये दो भेद हैं। सलदय- नमभ्यप्षय के इकतालीस भेद होते हैं। शब्दशक्ति के दो, अर्थशक्ति के बारह, इन दोनों के पदनिष्ट व वाक्यनिष्ठता से अट्टाईस भेद होते है। इनमें अर्शक्ति के प्रबन्धगत बारह भेद और सब्दार्योभयशक्ति का एक भेद मिलाने से कुल इक- तालीस भेद हुए। असंळदयकमव्यक्ञय के पद, पदांश, वर्ण, रचना, वाक्य और
Page 271
२३८ चन्द्रालोक: [ सप्तमो
त्रिधा शब्दार्थतद्युग्मशक्तिजन्मा स्फुटकमातू।
भेदा जायन्ते। एते सर्वे वद्यन्ते ॥४ ॥
अत हेतौ पज्ञमी। शव्दश्ार्थश्रतयोर्युग्मं चेति शब्दार्थतद्युग्मानि तेपां शक्तिभ्यो जन्म यस्थ स तादशो ध्वनिस्िरिधा भवति। शव्दशकतिजन्मा, अर्थशक्तिजन्मा, शव्दार्थाभय शक्तिजन्मेति वयो भेदाः। यत्र शब्द: परिवृत्यक्षमः स प्रथमः। शव्दपरितृत्तित्षमरवे द्वितीयः। शब्दपरिवृत्तिक्षमाक्षमत्वे च तृतीयो भेद हति तात्पर्यम्। अस्फुटकमादल. चयक्रमच्यङ्नयात्। अत्रापि हेतो पज्जमी। रसथ भावश्र तयोराभासश्चेति तथोक्ाः रसभावातदाभासा: प्रमुखाः यत्र स तादृशो ध्यनिर्भवति। रसादिध्वनिरस्फुटक्रम इति भावः। प्रमुसशव्देन भावशान्त्यादयो गृह्यन्ते। स्फुटे प्रकरणे लषटिति प्रतीतेपु विभावादिपु सहदयप्रमात्रोत्पलपत्रशतच्छेद्न्यायेन सृच्मेणेव कालेन रसादिव्यक्षयः प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वार्यक्रमस्यासंलक्षणादलच््यक्रमच्यन्गव्वेन व्यपदि- रयते। यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्रीवितम्बाधीनं चमत्कृतेर्मनन्थिर्यमिति संलच्यक्रमव्यङ्गचोडप्येप भवति। रसादिपु चैकस्यापि भेद- स्थानन्तत्वातसंख्यातुमशक्यत्वादेप एकभेद पवोक: । एकस्येव मसरस्य वहवो भेदा: का गणना सर्वपाम् ॥५॥ प्रवन्ध में छै भेद होते हैं। इस प्रकार विवक्षितवाच्य के सैंतालीस भेद हुए॥४॥ उत्त सैंतालीस भेदों का निरूपण यह है-लक््यक्रमव्यक्ञय के शव्दशक्ति जन्मा, अर्थशत्तिजन्मा और शव्दार्थोभयशक्तिजन्मा ये तीन भेद होते हैं। रस, भाव, रसाभास और भावाभास, भावशान्ति आदि अ्लच्यकमव्यप्न्थ के स्वरूप हैं। विभावादिज्ञान के अनन्तर रसजान होने से रसादिक ध्वनिमें क्रम अवश्य रहता है तो भी यह क्रम अत्यन्त सक््मकालिक होने के कारण मालूम नहीं होता। जैसे कमल के सौ पत्तों में एक बार सूची (सई) द्वारा छिद्र करने पर क्रम श्रवश्य रहता है, परन्तु मालूम नहीं पढ़ता उसी तरह रसादि ध्वनि में भी कमकी प्रतीति नहीं होती है। हां, इतना अवस्य है कि जहां विचार करने पर प्रकरण की प्रतीति हो और चिभावादिक का आ्ानेप करना पड़े, वहाँ रसवोधक सामप्री के चिलम्ब से रस के बोध में हो जाने के कारण यह रसादिध्वनि संलक्यकमव्यक्षय भी होती हैं। जय रसादिध्वनि में एक टंगार के भेद हो बहुत हो जाते हैं तो सब भेदों की गणना तो असम्भव है। अ्र्पतः इस ध्वनि का एक ही भेद माना गया है॥। ४॥
Page 272
मयूस 1 सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. । २३६ वस्त्वलङ्कारयोव्यक्तेर्भेंदौ दौ शब्दशक्तिजौ । शक्दार्थदकयुन्नवस्थ मेदानाह-वरि्वति। वस्तु पालक्वाश्चेति वसतवलक्टारी तथो। व्यक्ेर्व्यंअनातू। शब्दशकिजी शब्दशकयुन्नवी दवो भेदी भवत। वस्तृष्ठ
'पथिक। नान स्स्तरमरिति मनाक प्रस्तरस्थले आमे। उन्नतपयोघर प्रेच्य यदि वससि तदूस' । इति। इय निवासार्थिन पान्थ प्रति स्वयद्श्या वत्ति। अन्र स्स्तरपयोधरादिशब्द शकत्या यदुपभोगक्षमोऽसि तदाघ्र तिष्व, इति वस्तु व्यज्यते। अलङ्वारध्वनिर्यया- 'गामाक्म्य विभूतिभूषिततनू राजायुमावल्ञम' इति। अश्रोमानाममहादेवीवक्ष भस्य राज् स्तुतिवर्णने प्राकागिकोर्ऽर्थो नियन्त्रित। उमावस्लभस्य पावतीपत पतीत वर्णन चासम्बद्ध मा प्रसाङसीदिति राजशाकर योरुपमानोपमेयभव कलप्यते। तत उमावस्भ इवोमावल्लम इर्युपमालद्टारो व्यद्रथ। ननु शब्दशवत्या यत्रार्था न्तर्र प्रकाशते स यदि घने प्रकार उस्यते तदिदानी श्लेषस्य विषय एवापहत स्यास्। अन्रोच्यते-पत्र शब्दरकाया सापादलद्वारो वाच्य सन् प्रतिभासते स सर्वं सेपस्य विषय। यत्र तु शब्दशवत्या सामर्थ्यास्तिस्त वाच्यम्यतिरिक व्यकथमेवालङ्टा- शन्तर प्रकाशते स ध्वनेविषय। यथोकधवनिकारेण- 'आविस् प्वालकार शबदशवत्या मकाशते। शब्द और अर्थशक्ति से ठ पन्न व्यक्षय के भेद य हैं-शब्दशक्युद्धवध्वनि के वम्तुध्वनि और अनद्वारच्चनि से दो भेद होते हैं। अ्थशयतयुद्धवध्वनि के बारह भेद आगे बतलाये जायँग। पथिक नान सस्तरमहित' यह श्लोक वस्तुध्वनि का उदाहरण है। यह क्लोक निवास चाहने वाले पान्थ के प्रति स्वय दूनी कामिनी ने कहा है। इस उकि के पयोधर (स्तन व मेघ) आदि श्लिट्ट शब्दों से हे पान्य ! यदि तुम उपभोगप्रेमी हो तो यहा रहो इस वस्तु की ध्वनि होती है। 'गामाकम्य' यह शलोक अकारध्निका उदाहरण है। इस श्लोक से दो अर्थ निकलते है, उनमें एक अर्थ प्रकरण से उमा नामकी महारानी के स्वामी राजा की स्तुति में हो जाता है। पुन उमापति शक्र का बौधक दूसरा अये व्यक्षना से जाना जाता है। इन अर्थो का सम्बन्ध जरूर चाहिय अ्त उपमा- नोपमेयभाव (शकर क सदश राजा) की कल्पना की जाती है, इससे 'राजा शट्कर के समान है' इस तपमा अलद्वारकी व्वनि होती है। अब यहा यह शट्दा होती है कि जब अनेक अर्थ के बीधक शब्दों में अल्द्वार व्वनि मान ली जाय
Page 273
चन्द्रालोक: [सप्तमो
अर्थशक्तिसमुत्थस्य भेदा द्वादश तघथा ॥ ६ ॥ चत्वारो वत्त्वलङ्कारमलङ्कारस्तु वस्तु यत्। अलङ्कारमलङ्कारो वस्तु वस्तु व्यनक्ति तत्।।७॥। यस्मिन्ननुक्त: शव्देन शव्दशक्त्युद्भवो हि स' इति। (२।२२)। यथा च ध्वनेरुदाहरणं हर्पचरिते-'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरजम्भत ग्रीप्माभिधानः फुललमल्निकाघवलाट्वहासो महाकाला हति। अत्र महाकालादि: शब्दशकत्या प्रकाश्यमाने सत्यप्राकरणिके महाकालाख्यशिव रूपेडर्थान्तरे वाक्यस्या
भाव: कल्पयितव्यः। सामर्ध्यादित्यर्थाचिप्तोडयं श्लेपो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेपादनुस्वानोपमव्यङ्वधस्य ध्वनेर्विपयः। अन्येऽपि चालद्वारा ध्वनी सम्भव नयेव। अर्थशक्त्युन्नवत्य वनेद्वदश भेदा भवन्ति। तद् यथा-तदेवात्र उच्यत इत्यर्थः ॥ ६ ॥ अर्थशकत्युद्धवस्य ध्वनेर्भेदानाह-चत्वार हुति।चद् यस्मारकारणात्। वस्तु निर लक्वारोऽर्थः। अलद्वारमुपमादिः। अलद्वार उपमादिः। वस्तु किमपि वृत्तम्। वस्तु कर्तृ वस्तुकर्म च व्यनक्ति व्यक्षनया बोधयति तत्तस्मातकारणात्। वस्तुनालद्वार. ध्वनिः, अलद्धारेण वस्तुध्वनिः, अलद्धरेणालप्वरध्वनिः, वस्तुना वस्तुष्वनिश्चेति चरवारो भेदा भवन्ति ॥७॥ तो फिर श्लेप की प्रधानता कहां पर मानी जायगी?। इसका उत्तर यह है कि जहां शब्द शक्ति से साक्षात अलद्धार वाच्य होकर प्रतीत होता है वहां र्लेप मानना चाहिए और'जहां शव्दशक्ति के सामर्थ्य से किसी अलक्कार का आच्तेप किया जाव वहां अलक्वारध्वनि होती है। 'अन्रान्तरे कुसुमसमययुगम्०' इस इर्पचरित के गद्य में उपमालक्वारकी ध्वनि है। यहां महाकाल आदि शब्दों से अ्रप्रस्तुत शिव का वर्णन प्रतीत होता है। यह शिव का वर्णन श्र्सम्बद्ध प्रलाप न मालुम पड़ें अ्र्प्रतः श्रीप्म व शिव के वर्णन का उपमानोपमेयभाव मान लिया जाता है। यहां उपमालक्वार आरन्तेप से सिद्ध होता है अतः श्लेप नहीं हो सकता। उपमाध्वनि का ही प्राधान्य माना गया है। इसी प्रकार अर्न्य अरलद्धारों की ध्वनि का उदाहरण व्वन्यालोक में देखना चाहिये॥ ६ ॥ अर्थशकत्युद्धवध्वनि के भेद वतलाये जाते हैं-चस्तु से अलद्वार की ध्वनि, अलद्वार से वस्तु की ध्वनि, अलद्धार से अलद्धार को ध्वनि और वस्तु से वस्तु की ध्वनि होने पर चार भेद होते हैं।। ७।।
Page 274
(र= नयूख"]
वन्तु: कविनिबद्धस्य क्वेर्वा प्रौटिनिर्मित: । म्वसिद्धो वा व्यअ्कोर्ऽर्थंश्रत्वारस्त्रिगुणास्तत ॥८। पर्व चतुरष्णो भेदाना सैविध्य मने-वक्तुरिति। यतो वविनिबद्दस्य कविकविप तस्य वक्तु म्रौक्ष्या मिमितो रचितीऽर्थ।पाथवा बचे म्रौटिनिमित प्रतिमोरओ्ो इये। वा स्वसिद्धोऽर्य रवत सम्भवी, अर्थो व्यजको भवति। तत पुते पूर्वोकाथतवारो भेदाख्तिगुणा ह्वादशा मवन्ति। व विनिवद् वपतृमोढोति सिदधाश्ररवार, कविशैढोफिसि दास्रवार, स्वसिद्वाक्षरवारक्वति सङ्कलनेन द्वादश मेदा । कविनिबद्धववतृप्रोढोकि सिद्धेन परतुनाइलट्टारध्वनिर्यथा- 'सुमगे! कोटिसस्यस्व सुपेश्य मदनाशुगैः। चसन्ते पञ्चता र्यका पञ्मतासीदियोगिनाम्॥ हस्यन कविनियदबपनृ मौढोकिसिद्धेन कामनराणां कुसुमाना वसन्तेऽ्नम्तलामेन निखिल विदयोगिभारणेन वातुना शराणा पक्ता करान्विसुच्य वियोगिन थ्रितेवेत्यु सेशलद्वारो व्यज्यते। कविनिय दववतृमोदो छिसिद्वेनालक्करेण वस्तुप्वनिसंथा- 'महिकामुकुळे घण्टि। माति गुज्तन्मपुनत। प्रयाणे पञ्चमाणस्य शङ्क्मापूरयिव' ॥इति। अश्र कविनिबदववतृपो ढोफिसिदेनो मेपालक्गारण 'कामस्यायमुन्नादकालरत- स्कथ मानिनि मान न सुझसीति वस्तु व्यज्यते। कविनिवदवक्तृप्रौदोकिसिद्वेना
'महिदासहस्रमरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। इन चारों भेदों में से प्रत्येक के तीन भेद होते है। कपिकल्पित पेत्ता की प्रतिभा से उत्पन्न, कवि की प्रतिभा से निर्मित तथा स्वत सिद्ध अर्य व्यङ्पार्थ का व्यजक होता है, अत पूर्वाक्त चारों भेद नरिगुणित होकर १२ हो जाते हैं। कमसे इनके उदाहरण देखिये-'सुभग 1 कोतिसख्यत्वम्"' यहा कविकल्पित वफा की प्रतिमा से वर्णित 'कामदेव के पाँच शणभूत पुष्प वसन्त में श्रनेक्र होकर के सभी वियोगियों का बध करते हैं इस वस्तु द्वारा वाणों की पद्चता (पांचपन अपरथवा मृत्यु) ने बाणों को छोडकर वियोगियों का ही मानो आश्रय ल लिया है। इम उत्पेक्षा अलंकार की ध्वनि होने से कविनिबद्धवक्तृप्रोटोतिसिद्ध वस्तु से अलवार की ध्वनि है। 'मलिशमुकुले चण्डि।' यहा कविकल्पित वना की प्रौदि से धर्गित शखध्वनि की उत्प्रेक्षा चलङ्गति द्वारा 'यह कामोतजक समय है अरा हे मानिनि! तुम्हें भी अब कामोन्मुख होना चाहिय' इस वस्तुकी जनि होतो है। अत कविनिबद्बनउमोढोचिसिद्ध अस्वार से वस्तु की ध्वनि है। 'महिलासहसमरिते तब हृदय' इस रलेक में 'अनेक हियों से पूर्ण लेर १६ च० लो.
Page 275
२४२ चन्द्रालोक: [सप्तमो
अनुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनयति।' हत्यत्र 'अमान्ती' इति कविनिवद्ध्यव्तृप्रौढोक्तिसिदेन काव्यलिद्ालपूरिण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये सान वर्तत इति विशेपोक्यलद्वारः प्रतीयते। कवि निषद्धववतृग्रोढोफिसिद्वेन वस्तुना वस्तुध्वनिर्या- 'शिखवरिणि ! क नु नाम कियािरं किमभिधानमसावकरोत्तपः। सुमुस्त ! चेन तवाघरपाटलं दशति विम्वफलं शुकशावकः ॥'इति। अन्रानेन कविनिवद्स्य कस्यचित्कामिनः म्रोढोक्तिसिद्वेन वस्तुना 'तवाधरः पुण्यातिशयलभ्य' इति वस्तु प्रतीयते। एते चत्वारो भेदा: कचिनियद्धववतृम्रीढोकि सिद्धाः। अथ कविश्रौढोकिसिद्वाश्रवारो भेदा: क्रमेणोदाहियन्ते-वस्तुनालद्वार ध्चनिर्यथा- 'रजनीपु विमलभानो: करजालेन प्रकाशितं वीर। धवलयति भुवनमण्टलमखिलं तब कीर्तिसन्तति: सततम्'॥ अत्र यशसा निस्निलभुवनधवलीकरणेन कविश्रौदोकिसिदेन वस्तुना कीर्तिसन्त
वस्तुध्वनिर्यथा- 'दशानन किरीटेभ्यस्तरक्षणं राक्षसश्रियः। हृदय में स्थान नहीं ग्राप्त करती हुई नायिका अपने शरीर को दुर्बल बनाती है।' इस कविकल्पित वक्ता की प्रतिभा द्वारा वर्णित काव्यलित अलंकार से 'शरीर को कृश करने पर भी वह तेरे हृदय में स्थान नहीं प्राप्त करती' इस विशेषोशि अलंकार की व्वनि होती है। अ्तः यहां कविनिय द्व्यक्तृप्रोटोक्तिसिद्ध अलंकार से अलंकार की ध्वन होती है। 'शिरिणि । क नु नाम किय्विरम्' इस श्लोक में 'पुण्यवान शुकशावक तेरे अ्रधर के समान रकवर्ण के चिम्वफल को खाता है' इस कविकल्पित कामी की प्रतिभा से वर्णित वस्तु द्वारा 'तेरा श्रधर अत्यन्त पुण्य से शप् दो सकता है' इस वस्तु की ध्वनि होती है। अतः यदां कविनियद्वयतृप्रौढोक्तिसिद्धि वस्तु से वस्तु की ध्वनि है। ये चारों भेद कविनिव- द्ववक्तृप्रोढोक्तिव्यस्कता से होते हैं : श्रब कर्विप्रोटोकतिसिद्व के चारो उदाहरण क्रम से देखिए-'रजनीपु चिमलमानोः' इस श्लोक में 'हे वीर! तुम्हारे यश से सम्पूर्ण भुनमण्डल धवल हो रहा है' इस कविकल्पित वस्तु द्वारा 'चन्द्रमा से भी तुम्हारी कीर्ति अधिक प्रकाशक है' इस व्यतिरेकालंकार की ध्वनि होती है। श्रपतः कविप्रीटोकिसिद्ध वस्तु से शलंकार की ध्वनि का यह उदाहरण है।
Page 276
मयूख1 सस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः । २४३
मणिब्याजेन पर्यरताः पृषिध्यामशुविन्दवः। अत प्रकृतानां मणीनां प्रतिपेधेनाप्रकृतानामथुबिन्दूर्ना स्थापनमपहुति:।रासस-
विनाशरूप वस्तु व्यज्यते। अलद्गारेणालट्टारप्वनिर्यया- 'या स्थविरमिन हसन्ती कविवदनामवुरुदषद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा दाणी।। क्षत्र कविमौढोकतिसिदाम्या इसनतीवान्यदिवोयुसे सास्या भारतीत सिर्माणयोर अच्विर्मिताम्यां व्यतिरेकाळद्वारस्य ब्यकि । चस्तुना वस्तुध्वनियंथा- तद्वधि कुशली पुराणशासत्रस्मृतिसुचारविचारजो विवेक:। यदवधि न पद दधाति चित्ते इरिणकिशोरटशो दशोविलास.॥
वलासे सुनिषष्णो का कुशलचर्चा विवेकस्येति चस्तु व्यज्यते। अथ स्वसिद्धानो पर्ण भेदानां कमेणोदाहर णानि । वस्तुनालक्कारध्वनियया- 'दिशि मन्दायते तेजो दप्षिणस्या रवेरपि। तश्यामेव रघो: पाण्डवार प्रताप न विषेहिरे'॥इति। अ्षम्र स्वत सिद्धेन वस्तुना रवितेजसो वघुप्रतापोउधिक इति वप्रतिरेकालकारो
शाननकिरीटेभ्य' यह सक्ोक अलक्ार से वस्तु ध्वनिका उदाहरण है। यदा गेयों का निषेध करके उनको अश्ुबिन्दु बतलाया इसलिये अपहृति अलंकार । इस कविप्रौढाकिसिद्ध अपहत्यलकार से 'सक्षसों का विनाश होने वाला है' इस वस्तु की ध्वनि होती है अत यह कविप्रो ढोकिसिद्ध अलङ्कार से वस्तुध्वनि का उदाहरण है। 'या रथविरमिव हसन्ती' इस श्लोक में दो उत्प्रेक्षा अल द्वारों द्वारा ब्रह्मा और इस की सृष्टि से वाणी और वाणी के विस्तार की अधि- कता को प्रतीति होने के कारण व्यतिरेक अलकार की ध्वनि का यह उदाहरण है। "तदवधि फुशली पुराण यह कविप्रौढोकिसिद्ध वस्तु से वस्तुष्वनि का उदाहरण है। इस श्लोकु में 'जब तक कामिनी का कटाक्ष नायक के हृदय में दार्पण नहीं करता' यह कटाक्ष का पदार्पण कविकल्पित वस्तु है। इससे 'कटाक्षपात होने पर विवेक नहीं रहता" इस वस्तु की ध्वनि होती है। अब स्वत- सिद्ध (स्वाभाविक) अर्थथ की व्यञ्ञकता से चारों भेदों के उदाहरण देखिये- "दिशि मन्दायते तेजे' यद स्वत सिद्ध वस्तु से अलकारध्वनि का उदादरण है। यहाँ रवन सिद्ध वस्तु से 'रघु का प्रताप सूर्य से भी अधिक है' इस
Page 277
२४४ चन्द्रालोक: [सप्तमो
शब्दार्थोभयभूरेक: स च वाक्यैकसंश्रयः। व्यज्यते। अलक्कारेण वस्तुध्वनिर्यधा- 'आपतन्तममुं दूरादूरीकृत पराक्रमः। वलोऽवलोकयामास मातङ्गमिव केसरी'। इति। अत्र स्वतः सिद्धेनोपमालद्वरेण वलदेव: पषणेनैव वाणासुरतनयस्य वेणुदारिणः इयं करिष्यतीति वस्तु व्यज्यते । स्वतः सिद्वेनालक्वकरेणालकारध्वनिर्यथा- 'उदितं मण्डलमिन्दो रुदितं सदो वियोगिवर्येण। मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन'॥ इति। अत्र स्वतः सिद्धेन क्रियायोगपदयात्मना समुच्चयेन कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्यया सिमिकातिशयोक्तिर्व्यज्यते। स्वतः सिद्धेन वस्तुध्वनिर्यथा- 'गुश्जन्ति मज्जु परितो गत्वा धावन्ति सम्मुखम्। आवर्तन्ते विवर्तन्ते सरसीपु मधुबताः'॥ इति।
द्वारा शरदागमनैकट्यरूपं वस्तु व्यज्यते। एतेऽर्थशक्त्युद्वस्य द्वादश भेदाः ॥८॥ शब्दार्थोभयशक्तिजध्वनिं व्याचष्टे-शन्देति। चकारो सरथे। हि यतः स वाक्यमे वैक: संश्रधो यस्य स वार्क्यकसंश्रयो, चाचयनिष्ठः। अत एव शब्दशार्धश्र शच्दार्थों व्यतिरेफ अलंकार की ध्वनि होती है। 'आपतन्तममुं दूरात्' यह स्वतः सिद्ध अलंकार से वस्तु ध्वनि का उदाहरण है। यहां स्वतः सम्भवी उपमा अलंकार से 'वलराम वाणासुर के पुत्र वेणुदारी का क्षणमात्र में ही विनाश करेंगे' इसर वस्तु की ध्वनि होती है। 'उदितं मण्डलमिन्दो:' यह स्वतः सिद्ध अ्रलं कार से अलंकार ध्वनि का उदाहरण है। इस श्लोक में चन्द्रोदय होते ही वियोगी मनुष्य रदन करने लगे और कामदेव सुदित हुआ। इन तीनों कियाओं की एक ही काल में उत्पत्ति होने से समुचय अलक्वार स्वतः सिद्ध है। इस अलं- कार से कार्यकारण के पौर्चापर्यविपर्ययरूप अ्तिशयोक्ति की ध्वनि दोती है। क्यों कि चन्द्रोदय कामदेव के हर्प में कारण होता है। इस कार्य-कारण के पूर्वापर- भाव का व्यतिकम होने से उत्त अतिशयोकि है। 'गुञ्जन्ति मझु परितो गत्वा' यह श्लोक स्वतःसिद्ध वम्तु से वस्तृध्वनि का उदाहरण है। यहां भ्रमरों की मझु ध्वनि का वर्णन स्वतःनतिद्ध वस्तु है। इससे कमलोन्पत्ति की प्रतीति द्वारा शरद् ऋतुका आगमन ध्वनित होता है। ये सब पर्थशकत्युद्धच ध्वनि के ह्वादश भेद है॥८l1 'शव्दार्थोभयशक्ति से होने हाली ध्वनि का स्पश्टीकरण यह है-शव्दशक्ति वा अर्थराक्ति से उत्पन्न होने वाली ्वनि चावय में ही होती है। अतः इस का
Page 278
मसूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । २४४
पदैकदेशे रचनावर्णवाक्यपद्ेप्जपि॥॥ तथोरुमय तेन भवतीति शब्दार्थोभयभू शब्दार्थोमयज-मा ध्वनिरेक युत्र भवति। केपाज्ञित्परिवृत्तिसहस्वास्केवाज्ञिय पदाना परिवृत्यसह वाहुभवस्थापि प्राधान्येन उयक्षकत्तयो भयशत्ति मूलकोडयर ध्वनि । यभोदाहरणम्- रम्पहासा रसोकासा रसिकालिनिपेविता। सर्वाङशोभासम्मारा पद्मिनी कस्य न मिया। इति। अत्र हासर सा लिपिग्िनीशब्दा परिवृत्यसहा अये शब्दा परिवृत्तिसद्दा इनि दवरथो रवनि। अब्र पग्मिनीय प्मिनीनायिकेत्युपमालद्वारो ध्वन्यते । अर्पुत
पदांशे। रचना पदसघटना, वर्गा अवराणि, वाक्य पद्समूदरूप पद घेति तेषु तथो सेपु। अ्षपि भर्फु क्रमो रसादिभवति। पदाग भटटतिप्नत्ययोपसगनिपातसुपिङरू परिभत्तिप्भृतिभेदादनेकविध। तम्र सम्बधकारकस्य जयजकरव यथा- 'ग्रामरुहास्मि मामे वसामि नगरस्थिरति न ज्ञनामि। नागरिकाणां पतोन् हरामि या सवामि सा भवामि'। इति। एक हो भेद माना गया है। इस म कितने ह पदा का परिवर्तन हो सकता है और कतिपय मदों का परिवर्तन नहीं हो सकता अत शब्द व अरथे इन दोनों की प्रधानता के कारण यह ध्वनि शब्दार्थोमयशक्तिन मा बही जाती है। 'रम्यदासा रसोल्लासा' यह इसका उदाहरण है। यहा हास रस अलि तथा पझिनी शब्दों का परिवर्तन नहीं हो सकना। टक शब्दी से मिनन शब्दों का पर्यायवाची शब्दों द्वारा परिवर्तन किया जा सकता है। अत शव्दार्थीमयशक्तिन मा ध्वनि है। यहां पघिनी (कमलिनी) के समान पम्मिनी नायिका है इस उपमा थल- द्वार की ध्वनि होती है। अस्फुनकमव्यङ्य के आश्रयभेद से छै भेद बतलाये जाते हैं-पद के अश में पदरचना में वर्गों में वाक्य और पद में अहफुग्म (रसादि)-ध्वनि होती है। प्रकृति, प्रत्यय उपसर्ग निपात तथा सुपिवरूप विभतति के भेद से पदाशगत रसादि ध्वनि के अर्पनेक भेद हैं। इन में पष्टी विभकि के द्वारा रसादि ध्वनि का 'पामरुहारिम' यह श्लोक उदाहरण है। नागरिक ख्रियांने पृषभ (यैल) पर बैठी हुई स्त्री को देख कर यह प्रामीण सत्री है ऐसा उपहास किया। भामीण स्री ने इसका उत्तर दिया कि में श्रमीण हू ग्राम में निवास करती हू नागरिक चातुर्य मैं नहीं जानती तथापि मैं नागरिक कामिनियों के पतियों को अपने आधीन रखती हूँ। यहो नागरिकारणो पतीन्' इस पह्टी
Page 279
२४६ चन्द्रालाक:
अन्र वृपभारूढा ग्रामीणेति नागरीभिरुपहसिता काचित्कुलटा ताः प्रत्याह-ना- गरिकानित्यपहाय नागरिकाणां पतीनित्युक्तम्। नगरख्तिरियो हि चतुरा भवन्ति ता म्योऽप्यतिचतुरास्तासां पतयो भवन्ति तानहं ग्रामीण हरामीति ग्रम्यनायिकाया नागरिकाणामिति सम्बन्धेन पदांशरूपेण चातुर्यातिशयो व्यज्यते। रचना वैदर्भीपा- सालिकयादिरीतिरूपा रसव्यक्षिकेति रीतिनिरूपणाचसरे पष्टमयूखे (२२२-२२२ पृ०) प्रतिपादितम्। वर्णा मधुराप्रीढादिवृत्तिरूपा: पष्टमयूखे (२२६-२२७ पृ०) अभि- हिताः। मधुरा वर्णाः शृद्गारादिरसव्यक्षकाः। एवमन्येऽपि। वाक्यव्यक्जकतोदाहर. जानि ऋद्गारादिर सोदाहरणेपु दश्यानि। पदव्यक्ञकतोदाहरणं यथा- 'लाचण्यं तदसी कान्तिस्तद्वृपं स वचः क्रमः । तदा सुधास्पद्मभूदधुना तुज्वरो महान्'॥ इति। अत्र पूर्वानुभूततादगनुभवेकगोचर ताव्यञ्जकानां तदादिशव्दानामेव प्राधा न्यम्। अन्येषां पदानां तुतदुपकारित्वमेवेति पदमूल कत्वेन ध्व निव्यपदेशः काच्यानां
काभ्यां भागेपु कल्ण्यत इति पदानामपिव्यक्जकता भवितुमर्हति। अत पवोकं वन्या. लोके तृतीयोद्योते- 'विच्छित्तिशोभिनैकेन भूपणेनेव कामिनी। पदद्योत्येन सुकवे्ध्वनिना भाति भारती'॥ इति ॥९॥ विभकि से 'प्राम्य त्त्री में अ्रत्यन्त चातुर्य है' यह ध्वनित होता है। क्योंकि नगर की स्ियां चतुर होती है और उन से भी अधिक चतुर उनके पति होते हैं। उन शतिचतुर नागरिकस्ति्रियों के पतियों को प्राम्यती अपने वश में रखती है तो मालूम होता है यह आ्म्यत्त्री अत्यन्त चतुरा है। वैंदर्भी आदि रीतिरूपी रचना रस की व्यक्षक होती है। यह रीति निरूपण के समय पष्ट मयूख के २२२-२२३ पृष्टों में प्रतिपादित किया जा चुका है। मधुरा प्रौटा आदि वृत्तियों के निरूपण में पष्टमयूख के २२६-२२७ पृष्टों में ककारादि वर्ण रसादिक व्यव्जक होते हैं, यद लिखा जा चुका है। वाक्यद्वारा रसव्यञ्जकता शव्गारादि के उदाहरणों से देखिए। 'लावण्यं तदसी कान्तिः' यहां पद द्वारा शद्ार की ध्वनि है। 'पह लावण्य, वह कान्ति, वह रूप, वह वचन इस कथन में पूर्व अनुभूत लावण्य आदि के स्मरण से 'तत्' शब्द (वह शब्द) का ही प्राधान्य है अन्य शब्द इस स्मृति के उपकारक हैं अरपतंः पदध्वन यहां मानी गई है। जैसे सम्पूर्ण शरीर के सुन्दर होने पर भी उस के अवयव सुन्दर बतलाये जाते हैं वैसे ही सम्पूर्ण काव्य की सुन्दरता उस के अवयवों (पदादि) में भी वतलाई जा सकती है। ध्वन्या-
Page 280
मयूख ] सस्कृत-हिन्द" वयाख्याद्वयोपेव"।
प्रबन्धे चेति पोढाऽसी रसाद्याख्योऽस्फुटकमः। पयु सतदशस्वेकं परित्यज्यास्फुटनमम् ॥।१० ।। ये पोडशाया द्विगुणास्ते स्युर्गक्यपदाश्रयात्। प्रवन्धेडपि द्वादश स्युरर्शक्तिभुवो भिक्ष॥११॥ द्वात्रिशद् द्वादशैक: घटू सर्वसङ्गलितघ्चने। मस्फुटकमस्य पछ भेद यूते-प्रबन्ध इति। रसादिराया यस्य स। असाव. रफु कमे ध्वनि प्रबन्धे पेति पोढ़ा। प्रबन्धे यथा महामारते शान्त, रामायणे करुणः, मालतीमाधव-रलावकयादौ च सङ्गार। पद पदाश वर्ण रघना वाक्य प्रबन्धगतत्वेव रसादिध्वनि पद्विघ हत्यर्थ ।अन्यमेदानाह-पष्विति। एपु पूरोकेपु सप्तद्पासु मेदेयु। एकमरफुटकम परित्यज्य विहायान्ये पोडश भेदा पदयाक्यगतर्वेन द्वाव्रिशासखया- मिता सवन्ति। दो लक्षणामूली, वसवलद्वाररूपी दो शव्दशतिजी, द्वादशार्थशकिजा मेदा इति सवंसङ्कलने पोटश भेदा ।शब्दार्थीभयशक्तजस्य के वलवाक्य निष्टत्वाद्वा म्रह्दणम्। य पते आघ्या पोडश भेदासते चाक्य च पद चेति वाक्यपदे तयोराशयस्त- स्माद।पदवाक्यगतश्वेनेति भाव। द्विगुगा दवार्निकरसस्या स्यु ।अर्थशत्तिसुवोऽर्थश वरयुद्धवस्य द्वादशा भेदा: प्रबन्धे वाक्यसमूहेउपि द्वादशा मिदो भेदा स्यु ॥0-11॥ घवनेरे कपखवापादु भेदानू सक्पति-हानिरादिति। पूर्वोका चोडश भेदा पदवा-
लोक के तृतीय उद्योत से उक्त विषय की पुष्टि भी होती है।।९ ॥ अहफुटकमव्याय का पष्ठ भेद यह ह-रसादिध्वनि श्रहफुटकमव्यप्य कही जाती है। यह ध्वनि प्रजन्ध में भो होती है, अ्त इसके छै भेद होते हैं। महाभारत में शान्तरस, रामायण में करुणरस, मालतीमारव व रत्नावली में भग्नाररस, प्रबन्धगत रसध्वनि क उदाहरण हैं। इस प्रकार पद पदाश रचना- वर्णचाक्य और प्रबन्ध निष्ठ होने से रसादि ध्वनि के छे भेद होते हैं। ध्वनि के अन्य भेद बतलाये जाते हैं-इन पूर्वोक सबह भेदों में से एक अफुट कमव्यप्थ को छोड़ कर जो सोलह भेद बचे, वे पदगत और वाक्यगत होने से वत्तीस होते हैं। अर्यान्तरसकमितवाच्य और अत्यन्ततिरस्वृतवाच्य य दो लक्षणामूल- ध्वनि के भेद, वस्तुध्वनि और अलमर ध्वति ये दो शव्दशकि के भेद और द्वादश अथशक्ति के भेद मिल कर सोलह भेद होते हैं। शब्दार्थीमयशत्ति- जन्मा ध्वनि केवल वाक्य में ही होतो है, अत तसका यहां प्रहण नहीं किया गया है अर्थशकतिजन्य ध्वनि के द्वादश भेद प्रबन्ध में भी होते हैं॥। १०-१९॥ ध्वनि के एकपश्ाशत (एक्यावन) भेदों की गणना की खाती है-ठक
Page 281
२४= चन्द्रालोक: [सप्तमो
भेदा: स्युरेकपश्राशत् संभिन्नास्तु सहलरः ॥१२॥
क्यगतत्वेन द्वान्निशत, द्वादग प्रबन्धगतार्थशक्तिजा:, पक शब्दार्थोभयशक्तिजन्यः, अस्फुटकमत्य पडू भेदाक्चेति सहलितश्वासी ध्वनिश्चेति सक्कलितध्वनिः, सर्वकाली सककल्तिध्वनिश्वेति सर्वसद्लितध्वनित्तस्य। सर्वसद्कलन इति भावः। एकपञ्चाश नेदा: स्युः1 तथाहि-(१) पदगतार्थान्तिरसंकमितवाच्यध्वनिः, (२) वाक्यगतार्था-
रचनानिष्टरलाय्यलचयक्रमध्वनिः(१०) प्रबन्धगतरसाघल दयक्रम्नि(१५) पदग-
गतशब्दार्थोभयशवचुन्नवालह्वारध्वनिः। अथशव्त्युल्नवो द्वादवाधा यथा-(१)स्व तःसंभविवस्तुना वत्तुध्वनिः, (२) रवतःसंभविवस्तुनालक्वारध्यनिः(३)स्वतःसंभ. व्यलक्ुवरेण वत्तुव्यनिः, (४)मवतासंभव्य लक्वारेणालक्वारध्वनिः, (५)कविश्रौटोक्तिसि- द्वस्तुना वस्तुध्वनिः, (६) रुचिम्रौढोकिसिद्धवस्तुनालक्गारध्वनिः, (७) कविप्रौढोककि सिद्धालद्धारेण वस्तुध्वनिः, (८) कविम्ोढोकिसिद्वाल्क्वारेणालव्लरध्वनिः, (९)रुचि.
स्तुनालक्वारध्वनिः, (५१) कविनियद्ववतृम्रौटोकतिसिद्वाउद्दरेण वर्तुध्यनिः, (१२).
पदचाक्यप्रबन्धगतरवेन पटत्रिंशद् भेदतां यान्ति। पूर्वोक्तपस्दशध्तनिभेदै: सहेते पट् त्रिंशनेदा: (१५+३६=५९) इवनेरे कपखाशद्भेदा जायन्ते। सम्भिज्नास्तु सक्करसंसृ हिम्यां सम्मिलितास्तु सहस्त्रशो भेदा: स्युः। यथोकं साहित्यदर्पणे- 'सक्रेण तिरूपेण संसृष्ट्या चेकरूपया। वेदखाशनिशरः (५३०४) शुद्धैरिपुषाणान्निसायका: (५३५५) ॥दति ॥१२॥
वत्तीस भेद तथा अर्थशतिजन्य-ध्वनि के प्रवन्धगत द्वादश भेद व एफ भेद शव्दार्थोभयशत्ति का और छे मेद रसध्वनि के, इन सवका सहलन करने पर व्वनि के इक्यावन भेद होते हैं। जिनके नाम संस्कृत टीका में देखने चाहिये। अलंकारों के समान इन भेदों का सक्कर व संसृष्टि करने पर ध्वनि के सहल्ों भेद हो जाते है! जैसा कि साहित्यदर्पण में तीन प्रकार के संकर व संसृष्टि करने पर ५३५५ ध्वनि के भेद चतलाये हैं। संकर व संसष्टिका स्वरूप १९० पृष्टमें देखिये॥
Page 282
मयूख: ] मंस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः ।
वकतृस्यूनं वोधयितुं व्यङचं वस्तुरभीप्सितम्॥।। स्वाक्करितमतद्रपं स्वयमुललसितं गिर ॥१३ ॥ कश्चित् साधारण: कश्विदामन्तर्य प्रतिबोधितः। आर्थीव्यक्षनानिरूपणव्याजेन पुनर्व्यद्रचक्ष्य विमामान्तर व्याचष्-वक्तशयूत- मिति। वक्तु कथयितुरवोधयितुं झापयित्षमभीप्सित यद व्यन्नय्य नद् वक्तृस्यूतं व्य. दवं भवति। वत्रतृतास्र्यविषियभूतमित्यर्थ। यथा 'गज्ञयां घोष' इत्यत्र सैत्यपाव नस्वादि रषुङ्गय बोधमितुमभीप्सितम्। अतदुप वत्तुरतातर्याविपयीभूनम्। गिरो वाच: स्वयमुल्लसित विक्सित स्वाकुरित व्वङ्य भवति। यथा 'अरतं गतो भानु मानू' हत्यत्र अभिसरणमुपक्रम्यता, माप्तप्रायरते प्रेयान्, कर्मकरणातिवर्तामहे, सानध्यो विधिरुपक्रम्यताम, दूरं मा गा, गावो सृहे प्रवेश्यन्ताम, तापोडधुना न भन्नति, विक्रेयवस्तूनि सहियन्ताम, नागतोऽद्य प्रेयान, इय्यादयो नानार्था वक्तुरता स्पर्यभूता बोद्धष्यादिवैशिष्टयादुव्यज्यन्ते ॥१३॥
यथा कश्वित्साधारणो वक्तृतारपर्यानमित्ञो बोद्धा भवति। यधा-'अस्त गतो भानु मान्' इध्यम्र वक्तृता्पर्यानमिन्नस्यापि घोध। यद्ा साधारणोडन्रयोऽपखे सति
आर्थी व्यजना के प्रसुद्ध से व्यज्ञय के भेदान्तर (अन्य भेद) बतलाये जाते हैं-चक्ता अपने तात्पर्य का बोध कराने के लिए व्यङ्य का प्रयोग करे तो वह वक्तृस्यूतव्यद्गथ होता है। गंगाया घोप' गगा के जल में घोष है यह प्रयोग वक्ा से इस घोष में शैत्य व पावनत्व की अधिकता बतलाने के लिए किया गया है, अत यहा वक्तृस्यूत-यङ्गय है। चत्ता का इच्छा के विना ही जिस वाक्य से बोद्धा अपने योग्य अर्थको समझ ले वहा स्वाहकुरित नामक व्यङ्गथ होता है। 'अस्तं गतो भानुमान्' सूर्य श्र्परस्त हो गया यह इसका उदाहरण है। यहा तुहारा पति आने ही वाला है, तुम समुख जाओ, करखाने बन्द कर दो, सायकालीन काम करो, दूर मत जाओ, गायों को घर में बाघ दो, इस वक सूर्य का ताप नहीं है, दुकानें समेठो, आज भी तुम्हारा पति नहीं आया, इत्यादि बहुत से व्यव्य अरयों को वक्ता की अनिच्छा से ही सुनने वाले जान लेते हैं॥ १३' वक्तृस्यूतव्यत्ष्य के चार भेद किये जाते हैं-वक्तृस्यूतव्यक्षय केसमझने वाले चार तरह के होते हैं। एक श्रोता साधारण-वक्ता के तात्पर्य को नहीं समझने वाला होता है। जेसे 'अहत गतो भानुमान्' यहां धोता वक्ता के तातं्पर्ये को नहीं समक कर अपने मतलब की बात समक लेता है। अथवा प्रश्न के
Page 283
२५० चन्द्रालोक: [मप्तमो
कश्चित्तटस्थ: कश्विच्च वोधितप्रतिवोधितः ॥ १४।। प्रतिपाधो भवति। चथा-'कुम्भं गृहीत्वा चिपुलं सत्वरं समुपागता। ध्रमत्वेद निरासाय विध्ाम्यामि सखि ! चणम्॥'हत्यत्र सखीं प्रति रतिगोपनं प्रक्षं विनेव प्रतिपादितम्। कश्विदामन्ध्य सम्बोध्य प्रतियोधितो विज्ञापितो भवति। यथा-'पथिक नात्र स्स्त- रमस्ति' (२३९ प्ृ.) अस्मिन्पदये पथिकेति सम्बोध्य पयोधरादिशव्दैर्नायिकया 'कत्रै- वोपभोगाय तिष्ट' इति स्वाभिन्नायःप्रतिबोधितः। यद्ा मन्व्य प्रतिबोधितो नीघो भवति। यथा- 'ववं दूति निरगा: कुक्षं न तु पापीयसो गृहम्। किशुकाभरणं देहे दृश्यते कथमन्वथा' ॥ दृति ॥ त्वं तसिकटे रन्तुं गतास्षीति नायिकचा दूनी जामन्व्य बोधिता। कश्चितटत्थो वोद्ा भवति। आमन्तणशून्वत्वेऽपि वक्तृतात्पर्यामिन्ञत्वं तटत्वत्वम्। यथा 'पशय निश्चल निप्पन्दा' (२३४ पृ.) इत्यत्र सस्रीं प्रत्युवत्या नाबिकया तटस्थं प्रति संकेत- सथानं वोधितम्। यद्वा तटस्था समो बोदबः। यथा- 'गृहोपकरणे सर्व व्यापृतायाः सखे! दिनम्। सन्ध्यायां मम विश्राम: कचिद् भवति वा न वा'।। इति ॥ अम्र संकेतकालवोद्धा कथ्ित्सम्बोघितः। कष्िद वोधितेन प्रतिघोधितो वोद्धा चिना ही उत्तर देने वाला शरोता भी सावारण ही होता है। 'कुम्भं गृहीत्वा' यहां नायिका ने विना पूहे ही अपनी वात का गोपन करने के लिये अपनी सखी को वचन कहा। संवोधन करके समकाने को 'बमन्य प्रतिबोधित' बोद्धा कहते है। 'पथिक! नात्र' इस श्लोक में नायिका ने पथिक को सम्बोधन करके व्यप्य से अपना आंशय समझाया कि उपभोग करना चाही तो यहां रह सकते हो। अथवा अपने से नीचे आदमी को आ्रमन्व्यप्रतिबोधित कहते हैं। 'त्वं दूति निरगा: कुज्म्' यहां नायिका ने दूनी को सम्बोधन करके कहा कि तू उस नायक के साथ उपभोग करने को नहीं गई थी। यहां दूती नायिका की अपेक्षा अधम है। तीसरा तटस्य शरोता होता है। विना सम्बोधन के ही वत्ता के श्रभि- प्राय को सममने वाला तटस्थ थोता है। 'पश्य निथल' (२२४ पृ०) यहा नायिका ने अपनी सखी को सम्बोधन करके कहा और नायक को संकेतस्यान बतला दिया। श्रथवा नो अपने समकक्ष हो वह भी तटस्थ वोद्धा होता है। 'गृहोपकरसे सर्वस्' यहां अपने मित्र नायक को नायिका ने संकेत समय वतलाया है, अतः यह इसका दाहरण है। किसी के द्वारा प्रकारान्तर से अपमे श्रशय को
Page 284
मयूख 1 सस्कृत हिन्दा व्याख्याद्वयापत। २५१
इत्येवं वोद्धृवैवि्याद्वक्तस्पृतं चतुविधम्। उपेक्षानिद्ववाभ्यां च द्विया स्वाङ्करितं मतम्॥ १५॥ मूतादिकालभेदेन निदव स्यादनेकथा । मनति। यथा- 'मथुरापथिक मुररेरुरगेय द्वारि यहनीवचनम्। पुरनरपि यमुनाकूले कालियगरलानलडवाला। इस्पन्र गोपीवोधितेन पथिकेन कृप्ण सकेताय पनिवोधयितुमिष्ट। सथवा बोधितप्रतिषोधित उत्तमो घोदा मजति। यथा- 'माणेश्ष विजत्तिरिय मद्ीया तन्नैव नेया दिससा कियन्त। अम्न स्थितिर्युकतिमती न देशे करा हिमानोरपि तापयन्ति। अग्रोउतम स्वामी बोदव्य। एत वक्तृस्यूत व्यङ्गय वोद्षभेदेन चतुर्विधम् 1180 वक्तृम्यृतभेदानुपसहरति-इतीति। इत्येव यद्घुवचिन्य बोद्शवैचित्य त स्मादू बोदव्यवशिष्याद्र्पल्ल्याथमूल वक्तर्यूत व्यङ्ञ्य चतुर्विध मवति। लद्यार्थ मूलस्य स्वाककुरितस्य द्वैविष्य क्यासष्टे-उपेनेति। उरेपा व निदृवश्चेत्युपेव्तानिद्ववौ ताम्या गूढागूहारया वयस्यान्या स्वाककरितमनि दिया । उपेदाविषयभून निह्ध वविषयभूत चेति राहकुरित द्विषेति भाद। उपेकषा ब्यङ्गचगोपनानीहा, निहबो गोपनेद्वेति यावत। एनो भेदौ गूढागूढरच्द्राम्या व्यवद्ियेते अन्यान्तरेपु। एतयो- रुदाहरणे प्रदर्शितपूर्वे (२३५ पृ०) । ९५।। निहचस्यानेकभेदर्ता प्रतिपादयति-भूनादीति। मून आदिर्यस्मिन्स मूतादि स्तादशझ्रासी कालश्वेति भूनादिकालस्तरय भेदेन। भूनगोपन माविगेपन व्त प्रकट कराना बोधितप्रतिबोधित बोद्ा होता है। 'मथुरापयिक ! मुरारे" यदा गोपियों ने पथिक द्वारा अपना सहेत कृष्ण के निकट गायन के मिस से पहुँचाना चाहा है। अथवा अपने से उत्तम को आशय समफाना भी बोधित प्रतिबोधित होता है। प्राखेश । विनर्सरियम्' इम स्लोक में नायिका ने अपने स्वामी को बोद्धा रखा है। यह नायिका की अपेक्षा उत्तम है। इस प्रकार ये चार भेद हुए।। वक्तुस्यूत के भेदों की गणना करके स्वाद्कुरित के दो भेद बतताये जाते हैं- उकक प्रकार से योद्धा की विशेपता के कारण वक्तृस्यूत के चार भेद होते हैं। स्वाकुरित के उपेक्षा और निद्वव ये दो भेद है। अमूदन्यङ्वच को उपेक्षा और गूढम्यकथ को निहब कहते हैं। अगूढ व गूढन्यह्थ के उदाहरण २३४ पृष्ठ में देखिये।। १५॥ निद्ब के अनेक भेद सम्मन हैं यह निसा जाता है-भूतगोपन, भाविगोपन
Page 285
२४२ चन्द्रालोक: [सप्रमो
अनेनापि प्रभेदेन व्यक्तिवल्ली विजम्मते ॥ १६॥ नानाप्रसेदा नियता: क्वचित् प्रकरणादिना। अर्थेऽर्थमन्यं यं वक्ति तह्वाच्यव्यत््च्यमिप्यते ॥ १७॥
मानगोपनं चति भूतादिकालभेदेन निह्नवोऽव्यनेकधा भवति। अनेनापि प्रभेदेन वक्तृस्यृतादि प्रभेदेनापि। चथा लक्षणामूलकार्थसंक्मितवाच्या दिर्भेदस्तथैवेमे लच््या थंमूलका व्यङ्गषभेदा इत्यर्थः । व्यत्तिवह्नी रक्षणाम्लव्यअ्ञनालता चिजुम्भते विक- सति। अनेकभेदयुक्ता भचतीति भावः। १६ ॥ अथाभिधामलव्यङ्गयं व्याचष्टे-नानेति। नाना बहवः प्रभेदा अर्था यस्याः सा नानार्था चाक प्रकरणादिना क्वचिदर्ये नियता नियमिता, सती, एकार्थवाघकत्वेन निश्चितेति भावः। यमन्यं द्वितीचमर्थ वाच्यातिरिकमर्थं वक्ति प्रतिपादयति तद्वाच्य च्यङ्नधमिप्यत उध्यत इति भावः। आिना संयोगादयो गृद्यन्ते। स (अर्थः) ामौ
मित्वर्थः। वाच्यव्यङ्गयमुदाहरति-
वस्यानुपप्लतगतेः परवारणत्य दानान्ुसेकसुभगः सततं करोऽभृत ॥'हति। अत्र प्रकरणेन राजन्यभिधा नियमिता, अतो गजरूपार्थी न केवलं वाच्य: किन्तु वाच्य: सन् व्वसथः। असावनियमनद्णायां वाच्य: प्रकरणादिना नियम नदशार्या तु व्यङ्गचो मवतीति वाच्यव्यक्गधपदेनीच्यते। एवं ववतृस्यृतं व्यद्नपार्थमूलं च वर्तमानगोपन आदि काल के भेद से निहच के अ्नेक भेद हो सकते हैं। जैसे लक्षणामूलकव्यंजना के अर्थान्तरसंक्रमित आदि भेद होते हैं, वैसे ही लक््यार्थ- मूलक इन स्वाककरित के भेदों से भी व्यंजनारपी लता विस्तृत होती है॥ १६ ॥ अभिधाम्लकव्यस्वय का विवरण यह है-अ्नेक अरर्थ वाली चाणी एक अ्रर्थ के वोधन में प्रकरणादिक से रुद्ध होकर जव अन्य अर्थ का बोध कराती है तो चह वाच्यव्यक्षय होता है। भावार्य यह हुआ कि अ्नेक श्रथों में से एक अर्थ के चाद दूसरे अर्थ की प्रतीति हो तो वह चाच्यव्यक्ञय होती है। 'भद्रात्मनो दुर- धिरोह' यह इसका उदाहरण है। यहां अ्भिवाशक्ति प्रकरण से राजरूपी अ्रर्थका वोघ करा के दिरत होती है और पुनः गज (हाथी) रूपी शर्थ की प्रतीति व्यंजना । से होती है। यह शर्थ वाच्य होता हुआ व्यप्षय होता है अ्रतः वाच्यव्यक्षय कद्दा : जाता है। प्रकरणादिक के बिना अर्थ का नियम नहीं रहने पर यह श्र्थ वाच्य रहतां है और प्रकरण आदि से एक श्र्थ का नियम होने पर यह गजस्पी द्वितीय
Page 286
मयूस ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः । २५३
महादेव: सनपमुखमखविद्यैकचतुर: सुमित्रा तन्द्रक्तिमणिद्ितमतिर्यस्य पितरौ। मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते
स्वापकरित उप्यार्थमूलम्, वाच्य्यङय चामिधामूलमिति व्यज्ञनाथाअ्षन्येकि मेदा विजेया. 1 काव्यप्रकाशे रवार्धाव्यक्षनाया इमे भेदा उच्ता । यथा- 'वश्तृबोदव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसनिधे । प्रस्नावदेश कालादेव शिष्टयास्मतिभाजुपाम् ।ष योऽथंस्थान्यार्थघोहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा' इति। (२उ०२१२२) आदिना चेष्टादिसप्र- ।उदाहरणानि प तत्रैव दश्यानि 0 ९७॥ अय सक्तममयूखपर्यचसान व्याचट्टे-महादेव इति। महादेव: सनेति प्रथमम- यूसोक पोढ शाश्लोक एवानापि समाप्ती नेय:। किन्सवस्योतरार्धम्- 'मयूखस्ते नासी सुक विजयदेवेन रचिते। चिर चन्द्रालोके महति मुनिसस्य: सुसयतु॥ इति परिवत्य पटनीयम्। मुनिसन्यः सपसस्य इत्यरथः। स्वायम्मुन्नमन्वन्तरे- मरीचि:, अत्नि, अद्विरा, पुदस्य, पुलइ, छदुः, वसिष्टश्नेति सप् मुनयो घमदुः। (इरिवंदे ६ अध्याये, बृद्दरमंहिता 1३ अध्याये च)। विश्वामिन्ज्मदग्निमरद्ाज गौतमानिवसिष्टश्यपास्या सस मुनयो वैवस्वतमन्वन्तरीया लोके प्रयिता।
अर्थ व्यक्ष्य हो जाता है। इस प्रकार यहा पर व्यङ्गयार्यमूल के वक्तस्यूत लक्ष्यार्थमूलक के स्वाह्करित व अभिघामूलक वाच्यव्यङ्गय यह व्यञ्जना के भेदा का निरूपण है। काव्यप्रकाश आदिमन्थों में चक्ता, वादा, काकु, वाक्य, वाच्य, अन्यसामोप्य, प्रस्ताव, देश, काल और चटा आदि की विशेषता से आ्यी व्यव्जना के भेद किये गये हैं। इनके उदादरण वहीं देखना चाहिए॥। १७॥ अब कवि सप्तम मयूख की समाप्ति करता है-'महादेव सन"' इस प्रथम मसूखके सोल्हवें रब्गेक के उत्तरार्ष में- 'मयूसस्तेनासी सुकविजय देवेन रचिते चिर चन्द्रालोके महति मुनिसंस्य सुखयतु' यह परिवर्तन करके सप्तम मयूख को समापि करनी चाहिये। शास्र में सात मुनि प्रसिद्ध हैं। सातों मुनियों के नाम हरिविश मे ये दिये गये हैं-मरीचि, अ्ति
Page 287
चन्द्रालोक: [अषटमो
चिरं चन्द्रालोके महति मुनिसंख्यः सुस्यतु॥ इति चन्द्रालोकालद्वारे ध्वनिनिरूपणो नाम सप्तमो मयूसः।
अष्टमो मयूखः यद्वयज्यमानं मनसः स्तैमित्याय स नो व्वनिः। अन्यत्पूर्ववत्। इति राजगुरुकथाभटटवंश्येन जयपुरतजकीयसंस्कृत का लेजसाहित्य- महाध्यापकेन कथाभट्ट-श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्या चार्येण निर्मितायाः पौर्णमासीसमाख्यायाश्चन्द्रालोकव्याख्याया: सप्ममयूखे पर्यवसानम्॥७॥
ध्वनिभेदानू निरुप्याधुना तद्मेदकथनप्रसङ्गेन मध्यमकाव्यरूपं गुणीभूतव्यद्षवं च्याचष्टे-यदिति। येन काव्येन व्यज्यमानं व्यज्ञनया प्रत्यायितव्यक्षयं मनसश्ि तस्य स्तैमित्याय द्रुतिजनकताये। मह्लादायेति भाव:। भवति। 'प्टिम आर्दोमावे' इति दैवादिको धातुः। स्ति्रियां किन् भावे प्यज् घ। स नोडस्माकं ध्वनिः। यत्र • वाच्यापेक्षया व्यन्नयार्थस्य प्रतीत्यात्यन्तमाहादःसध्वनिरिति भावः। ध्वनिमरकाव्य मुत्तमं भवति। यथोकं काव्यपकाशे-'इदसुत्तममतिशयिनि व्यङ््य वाच्याद्ष्वनिर्युधैः कथितः इति। अन्यथा व्यक्ष्स्य चमतकारजनकरवाभावे तु गुणीभूतव्यस्सपरूपं मध्यमं काव्यं भवति ।.यथोक् काव्यप्रकाशे-'अतादृशि गुगीभूनव्यम्मयं व्यम्नधे तु मध्यमम्' इति। तच्व गुणीभूनव्यक्षते त्रिधाऽडपतितं त्रिघा भवतोत्यर्थः। सवन्या-
'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यस्ष्यान्वये वाच्यचारुत्वं. स्यात्म्नकर्षवत्'॥ इति (३१३५)। पदिरा, पुलस्त्य, पुलह, कतु और वसिष्ट ॥ १८ ॥ कयाभट्ट श्रीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यकी कथाभटीया नामक हिन्दी व्याख्या में चन्द्रालोक का सप्तम मयूख समाप्त हुआ। - ध्यनि मेदों का निरूपण करके प्रसंगागत गुणीभूतव्यद्ञथ (मध्यमकाव्य) का निरूपण किया जाता है-जिस काव्य से ग्रतीत हुआ व्यक्ष्य चित्त में अत्यन्त आहाद करे वह काव्य ध्वनिमान होने से उत्तम गिना जाता है। वाच्यकी अपेक्षा व्यज्थ अ्रर्थ में अ्र्प्रधिक चमत्कार न हो तो गुणीभूनव्य्ञय होता है और चहां मध्यम काव्य माना जाता है। इस प्रन्थकार के मत से गुणीभूतव्यक्ष्य के
Page 288
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत. । २५४
अन्यथा तु गुणीभूतव्यङ्गयमापतितं तिया॥ १॥ ब्यङ्गपार्थो लळनालावण्यपस्थो य प्रतिपादितस्वस्य माधान्येध्वनि। तस्यैव नु गुणी भावेन वाच्यचाहखप्रकपें गुणीभूत्षव्यद्धयो नाम काव्यप्रभेद कमप्यते। गुगी भूतरव घ विवाह्प्रवृत्तभृत्यानुयायिराजवद् भवति। साहितय दर्पणमते सब्पक्गयमेव काध्य न पतच्छूम्यम्। पतेन काव्यस्य द्वावेव धवनिगुणीभूतव्यङ्गवरुषी भेदावति। पतदन्ये न सहन्ते। शब्दार्थालक्कार रूपर्वस्यापिकाव्यभेदात्। यथोक ्वन्प्रालो के- 'प्धानगुणभावार्भ्या वयक्ञयस्येव व्यवस्थिते। काय्ये उभे ततोड़यद् यत्तचचत्रमभिषीयते। चित्र शब्दार्थभेदेन द्विविध च व्यवस्थितम्। तत्र किसिन्दुब्दचित्रं वाच्यचिश्रमत परम्'॥(३४२-४३)। रसगङ्गाघरे तु चरवार काव्यभेदा-प्वरनिमदुत्तमोत्तमम्, गुणीभून:बङ्गपरूप चोत्तमम्, धर्थालकाररूप मध्यमम्, शब्शलद्धाररूप वाघममिति । काव्य श्यथ व्यभेदेन पुनरपि मियते। दृश्य नाटकादि, अव्यकाय्य महाक्ाव्यादीति साहित्यद पगीयपपपरिच्छेदे चिलोकनोयम। अ्रन्यानतरेपु गुणोभूतव्यङ्ग वस्थाष्टी भेदा मवन्ति। अत्र तुस्रयो भेदा इति भाव ॥ :॥ तीन भेद हैं। गुणीभूतव्यक्ञच का स्वरूप न्यालोक में इस प्रकार लिखा है- ललनालावण्य के समान व्यङ्गथ अर्थे की प्रधानना में ध्नि होती है और जब व्यननय अर्थ चाच्यार्थ का पोषक बन जावे तो वह गुणोभूनव्याय हो जाता है। जिस प्रवार अपने सेवक के विवाह में प्रृत्त राजा सेवक की शोभा बढ़ाने के कारण वहां अप्रधान हो नाता है उसी प्रकार ध्वनि भी वाय अर्य की पोपिका होने से गुणीभूत हो जाता है। साहित्यदर्पण में व्यङ्गय के हानेपर ही काव्य माना जाता है अत इस मत में ध्वनि और गुणोभूनव्यह्यरूप काव्य के दो हो भेद माने गये हैं। अन्य आलङ्गारिकों ने इस मतको नहीं माना। घ्नयालौक में लिखा है कि शब्दालह्कार व अर्थालद्कार के कारण भी काव्य के भेर होते हैं। रसगद्गाघरमें काव्य के चार भेद बतलाये हैं। धनि होनेपर उत्तमोत्तम काव्य, गुणीभूतव्यक्ञय में उत्तम काव्य, अर्थालकार होने पर मध्यम काव्य और शब्दा- लकार में अधम काव्य होता है। दृश्य (नाटक आदि) और ध्व्य (महाकाव्य आदि) के भेद से काव्य के और भी भेद दोते हैं सो साहित्यदर्पण के पछठ परि चछेद में देखना चाहिए। अ्यान्तरों के मत से गुणीभूतव्यक्षय के थाठ भेद और इस ग्रन्थ के मत से तीन भेद माने गये हैं॥ १॥
Page 289
मयूख 1 सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत: । २५७
विस्मृतः किमपां नाथ स त्वया कुम्भसंभव ॥ ३ ॥।
अगूढममहृदयैरपि वेद्यम्। तादश पे वाध्यायमानतया न तथा चमरकरोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूडम्। यथोत्तम्- 'नान्धरीपयोधर इवालितरा प्रकाणो न गुर्जरीस्तन इवातितर्सं निगूढ। अर्थो गिरामविहित विद्वितश्र कक्षिरसौमाग्यमेति सरहटतधूकुचाभ॥इति। त्रिविधमुदाहरनि-विस्मृत इति। है सपानाथ जलनाथ समुद्। स प्रसिद्ध कुभ्मसमव समुद्पाताइा्य। स्वया विस्मृत किम्? अपि तु न विस्मृत। रवया छ तस्माद्विभेतव्यमिति भाव ।क्न् कुम्भसभवपदे समुद्रपात्मु यर्थ कनयाश्यन्तति रर्कृतवाच्यता, र्ये तिपदे समुद्र पान रूपतरसामथ्यज्ञातृत यार्थान्तरसकमितवाच्यता अरपांनाथपदे जडनाधार्थकमोधतया पदमतशब्दशक्तिमू््वनि, विस्मृनपडे वन विस्मृत इस्पर्थबोधतथा पद्गतार्थशक्तिमूलध्वनि। पतै्ध्वनिभि 'स सुनिर्गसतय हवा पास्यति ततरत्वया तिभेतव्यमिति व्यरपते। अस्य व्यक्रवस्य वाच्यायमान तथा सर्वेरसददयैरपि पायमानववारसफुनत्वम् । ३ । अपराई निरूपयति-अपरस्थेति। चेद् यदि। रसादिकमन्यत् भह्गारादि। अप रस्थान्यस्य। रसादे करुणादेः। बङ्ग प्रकषकम्। तदापरस्याङ्गमपराङरूप गुणीभून- ग्यद्थम् । रसादेरपराङस्वेऽपराङगुगीभूतव्यज्यतेति भाव।अहचयक्रमो लद्षपक्रमो वाच्यवस्तु चेति घ्यार्णं पदार्थानामपरच्देन ग्रहणम्। रसपदेन घ भावरसामासा 'विस्मृत किमर्पानाथ' यह इमका उदाहरण है। हे समुद्र ! तुम उस समुद्रपान करनेवाले अगरत्य मुनिको मूल गये हो, नहीं कभी मत भूल्ना, तुमकी उससे डरना चाहिये। यहां दुम्भसभवपद द्वारा समुद्रपानवर्तुक अर्थ की प्रतीति से अत्य क्षतिरस्कृतवाच्यध्वनि तवयापद द्वारा 'समुद्रपान की शत्ति को जानने वाले' इस अर्थके ज्ञान से अर्थान्तरसनमितचाच्यध्वनि, 'अपा नाय* पद से जडनायरूप अर्थ के बोध होनेपर पदगतशब्दशक्तिम्लध्वनि और विस्मृत इस पदसे नहा विस्मृत इस अर्थ की प्रतीति होनेपर पद्गतअ्ररथेशक्तिमूल् कध्वनि है। इन स्वनियों से 'वह अगस्य तुमको पी जावेगा इसलिये तुमको उससे रना चाहिये' इस ध्वनि की प्रतीति होती है। यह ध्वनि चाच्य के समान अत्यन्त प्रस्फुट होने से अगूदनामक गुणीभूतव्यक्य है॥ ३ ॥ अपराङ्ट का स्वरूप यह है-यदि रसादिव्यक्गय दूमरे रसादिक वा वच्य का भ्रङ्ग (प्रकपक) हो तो अपराङगुणीभूतव्यज्ञय होता है। भाव यह हुआ १ घ० लो
Page 290
२५८ चन्द्रालोक: [श्रष्टमो
हा हा! मत्कुचकाश्मीरलिपं भिन्नमुरः शरैः ॥४॥ तथा वाच्यस्य सिद्धयद्गं नौरर्थो वारिधेर्यथा। संशित्य तर्राण धीरास्तरन्ति व्याविवारिधीन् ॥५।। दीनामपि ग्रहणम्। एकं व्यङ्गयं लच्ष्यकमालचयक्रमवाच्यानामङ्गं चेत्तदापराङ्गमिति मावार्थः। अलध्यक्रमव्य्यरूपापराङत्वसुदाहरति-हा हेति। रणे पतितं कान्तं विलोक्य कस्याश्वित्कान्ताया उक्ति:। हा हेति सेदे। मरकुचयो: काश्मीरेण कुकुमेन संभोगकाल इति भावः। लिसं व्याप्तमुरो वसःस्थलम्। पत्युरिति शेषः। शरः भिन्नं विदीर्णम्। अत्र संग्रामे मृतं पति विलोक्य काचिद्रोदितीति करुणो रसः प्रधानम्। पत्युर्वक्षास्थले कुचकाश्मीरविलोकनेन संभोगस्मरणादु विप्रलम्भश्ृद्गारध्वनिः। विप्र
भूतव्यङगचना। उदाहरणान्तराणि रसवदादयलद्वारनिरूपणे १८६-१८८ पृष्टेपु चिलोकनीयानि ॥ ४ ॥ वाच्यसिद्वबद्गवते-तथेति। यत्र वाच्यस्य वाच्यार्थस्य सिद्धङ्गसुपपादक्ं व्यङ्गयं तदपि तथा वाच्यसिद्यद्वरूपं गुणीभूतव्यङ्गयम्। रष्टान्तमाह-नौरिति। यथा वच्यमाणोदाहरणे व्यङ्ञचो नीरूपोर्डर्यों वाच्यस्य वारिधिरूपार्थस्योपपादकः । नौकारूपार्थ बिना वारिधिरूपार्थानुपपत्तेः । उदाहरति-संधित्यंति। धीरास्तरणि सूर्य संशित्य आशित्य व्याय एच वारिघय:समुद्ास्तान्। तरन्ति नीरोगा भवन्तीति कि व्यनचके अलदयकम, लक्ष्यकम वा वाच्य इन तीनों में से किसी का एक भी अद्ध हो जाने पर अपरास होता है। 'हा हा मत्कुच०' यह इसका उदाहरण है। संग्राम में पड़े हुए अपने पति को देखकर किसी नायिका का कथन है कि हाय मेरे स्तनों के केशरसे रंजित यह मेरे पति का वक्षःस्थल वाणों द्वारा विदीर्ण हुआ पढ़ा है। यहां संग्राम में मृत पतिको देखकर नायिका रुदन करती है अ्तः करुणरस है। पति के वक्षःस्थल में अपने आरपरलिह्वन के कारण लगे हुए केसर को देखकर सम्भोगशद्ार का स्मरण करती है। अतः विप्रलम्भकी ध्वनि है। यह ध्वनि करुणकी परिषोषक होने से अप्रवान (शम्ग) है इसलिये अपराङगुणीभूत- व्यक्नथ है। अरधिक उदाहरण १८६-१८८ पृष्ठों में देखिये ॥ ४ ॥ वाच्यसिद्धयङ्ग का निरूपण यह है-व्यङ्गथ के द्वारा वाच्य की सिद्धि होने पर वाच्यसिद्धयम्नगुणीभूनव्यसथ होता है। 'संश्ित्य तरणि' इस उदाहरण में व्यस्ञ्य द्वारा वाच्य सिद्धि होती है। धीर मनुष्य तरणि (सूर्यरूपी नीका) के आधय से व्याधिरुपी समुद्र को तर जाते हैं। पुराण में लिखा है कि सूर्य की
Page 291
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याखयाद्वयोपेत ।
जस्फुटं स्तनयोरत्र कोकुसादृश्यवन्मतम्। दुङ्कुमानं स्तनद्धन्द्वं मानसं मम गाहते ॥ ६ ॥ सदिग्वं यदि संदेहो दैर्ध्याद्युत्पलयोरिव।
यंसयोपपादक 1 व्याधिवारिधिरूपकस्य तरिखेनोपपन्े । वारिविहि नावा तीर्यत इति वस्तुस्थितेश्च ।तेनात्र नौकारूपो व्यक्ञयार्थो वाच्यसिदधचङ्गम्॥५॥ नरफुटव्यङ्य बते-अस्फुटमिति। सहृद्येरपि व्लम्बरेद्य्मरफुण्शम्। अम्र
इ्यवद्स्फुट गुगीभूनव्यद्गयमतमिष्ट्म्। ययास्तनयो कोकमादश्यम्पङ्गयमस्फुत तथैवास्फुट गुणीभूनव्यजञय मवतीति भाव । उदाहरति-बुङ्कुमेति। कस्यचिन्राय कम्योसतिरियम। बुङ्कुमाक्त केशररक इतनद्धन्दू कामिनीकचकलशयुग्म मम मे मानस चित्त गाहते प्रववति। मनोदरतीति मात। अ्रग्र कुककमाक्तखेन रसन दइयो कोकसादृश्य व्यङ्गय तव विलम्बनय्मित्यसफुट शुणीभूनव्यङ्गयम्॥६॥ सन्दिग्घप्राधान्य व्यायष्े-स दग्घमिति। यदि चेतू। दैव्य विशालता, उस्पल कमलसाम्य चैति तयोरिच वचषमाणोदाहरणे वाच्यव्यप्ययोरिवेति भाव। यदि वाच्यव्यक्चययो माधा ये मन्देह मशयस्तम सदेहस्य प्राधा यात्मन्दिव्धप्राधान्य भक्ति से मनुष्य नीरोग रहता ै गहा तरण गव्द सूय व नौका इन दोनों अर्थों का वाचक है तो भी वह प्रकरण से सूय क अर्थ में नियान्नत हा जाता है अत नौकारूपी अर्य व्यक्तय है। यह व्यक्ञय व्याधि में वारिधि के आरोप की सिद्धि का उपपादक होता है अत वाच्यमिद्धयह् है। क्योंकि वारिधि का तरण नौका (जहाज) बिना हो नहीं सरता यह प्रसिद्ध विषय है॥ ५॥ शस्फुटव्यहवय यह है-काव्यममेज्ञ मनुष्यों को भी विलम्ब से व्यलय की प्रतीति हो तो प्र्फु ्यह्गथ होता है। 'कुङ्कुमाक्त स्ननद्धन्द्वम' यह इसका सउदाहरण है। कुङम (केसर) से रजिन कामिना के दोनों स्तन मुझ को याद आाते है। यहा कुक्कुमाक पद से स्तनों में चकवाकपुष्म के सदृश्य की प्रतीति होती है। यह प्रतीति काव्यमार्मिकों को भी बहुत निल्म्ब से होती है अत अर्फुश व्यक्षय है॥। ६ । सदिग्धप्राघा य का स्वरूप यह है-वाच्य और व्यदय की प्रधानता में
Page 292
२६० चन्द्रालोक: । अ्रष्टमो
संग्नाप्ते नयने तस्या: थवणोत्तंसभूमिकाम्॥७॥ तुल्यप्राधान्यसिन्दुत्वमिच वाच्येन साम्यमृत्। कान्ते त्वढाननरुचा म्लानिमेति सरोरुहम् ॥ ८ ॥ असुन्दरं यदि व्यङ्गचं स्याद्वाच्यादमनोहरम्। गुणीभूतव्यद्गयं भरवति।तस्या: कान्ताया नयने नेत्रे श्रवणयोः कर्णयोरुतंसः कर्णभूपणं तस्य भूमिरेव भूमिका स्थानंतां संप्नाप्ते याते तस्या नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते हति भावः। अन्न कर्णान्तदीर्घे नेत्े इति वाच्योऽर्थ:। कर्णावतंसीभूतवमलसदये नेत्रे इति च व्य न्धोऽर्थः। अग्रानयोरनेंत्रदेव्योत्पलसादश्य योर्वाच्यव्यङ्गययोर्मध्ये कस्य प्राधान्यमिति सन्देहः। सन्देहस्य प्राधान्यादम सन्देहपाधान्यास्यं गुणीभृतव्यसथम् ॥७॥ तुल्यम्राधान्यं निरुपयति-तुज्येति। इन्दुत्वमित्र वच्यमाणोदाहरणे चन्द्रत्व रुपच्यद्गयमिव वाच्येनार्थेन साम्यं तुल्य्तां विभर्तीति सान्यभृत सदशम्। तुल्यं
प्रधानता। उदाहरति-कान्त इति। कान्ते सुन्दरि ! तवाननं त्वदाननं तव मुखं तस्य रुचा कान्त्या सरोरहं कमलं म्लार्नि मालिन्यमेति पामोति। पराभवमेतीति भावः। अत्र सुखे चन्द्रसाग्यं व्यक्ष्यम्। चन्द्रेपि कमलपराभवमामर्थ्यदर्शनात तेने-
सदशी प्रधानता न तु तन्तमभाव इति ुल्यप्राधान्यं गुलीभूतव्यङ्नयम्॥८॥ असुन्दरं लक्षयति-वसुन्दरमिति। यदि व्यब्नचं वार्यादभिधेयार्थादमनोहरम- सन्देह होने पर सन्दिग्वप्राधान्यव्यजय होता है। 'सम्प्राप्ते नयने तस्याः' यह इसका उदाहरण है। उस कान्ता के नेत्रों ने कर्णभूषण के स्थान को प्राप्त कर लिया। यहां उसके नेत्र कानों तक लम्बे हैं यह वाच्यार्थ है। कर्णभूपणभृतकम- लके सदश उसके नेत्र हैं यह व्यक्ञय थर्थ है। इन दोनों (नेत्रों की विशालता व कमलसादर्य) में यहां कौन-सा शर्थ प्रधान है यह सन्देह रहता है इस कारण सन्देहश्रघान्यगुणीभूतव्यक्ष्थ है।। ७॥ तुल्यप्राधान्य का निरूपण यह है-वाच्य और व्यक्व्य की प्रधानता समान होने पर तुल्यप्राधान्य व्य्रथ होता है। 'कान्ते त्वदाननरचा' यह इसका उदाह रण है। हे सुन्दरि ! तेरे मुख की कान्ति से कमलकान्ति पराभव को प्राप्त होती है। चन्द्रमा कमल का पराजय करता है अ्रतः मुख में चन्द्रसादृश्य की प्रतीति व्य. दय द्वारा होती है। यहां चन्द्रसाहरयरूपी वन्य और कमलपराजयरूपी वाच्य अर्थ है। इन दोनों में ही चमत्कार के कारण प्राधानता है अतः तुल्यप्राधान्य है॥ अ्मुन्दरव्यक्षथ यह है-वाच्य की अपेक्षा व्यक्ष्य अ्रर्थ में रमणीयता के न्यून
Page 293
मयूख ] सस्कृत-हिन्दी व्याल्याद्वयोपेतः। २६१
सरस्यामीलद्म्भोजे चनः कान्तां निलोकते ॥ ९॥ काकुस्थं प्रणतोऽम्भोधिरद्य माद्यतु रावण । रग्य स्यात्तदाऽसुन्दर गुणीभूनव्यज्ञय मनति। चाच्यापेदया व्य्यऽरमगायता वेत्तदाऽसुन्दर मिति माच । उदाहरति-सरसीति। सरसि तढागे। भामीरन्ति इपरसकुपन्नि, थम्भोजानि कमळानि यरिमम्नत्तस्मिन् सति चक्रयकनाक। कान्ता चळवार्की विलोकते पश्यनि। आवा वियोक्यान इति दीनदष्या विलोकयतीवि भाव। मत्र वियोगयकवाकयोभविति व्यव््थम्। दीननेत्रण कान्ताया विलोकन छ वाच्यम्। अनयोमध्ये वाच्यमेव चमरकारकमिति व्यङ्चस्यारमणीयतयाइसुन्दर गुणीभूतव्यद्गम्। यथा वा- चानीरकुओ्तोडुडी नशङकुनिको लाहलशण्वनत्या ।गृहरुमन्या पृनाया वच्चा सीदृन्ति अङ्गानि' अत्र 'दत्तसङ्केतो नायको लत्ागृद्द प्राप्त, सुद्करमव्यापृततयाह तु तत्र न गत्ञा' इति व्यहयस्याङ्गावसादरूपवाच्यापेतया न रमशीयतेनि लभगसमनि ॥ ९॥ उदाहरणमुसेन चाकाडिप्त व्याचष्ट-काइस्थमिति। काकुघ्जनेविकारस्तया- चिप्त सरिति प्रकाशितम्। यथा काका विना वाक्यार्थ एुव नारमान उमते तथा प्रकाश्य मिति यावत्, काका हठेनापस्यापिनमिति वा। काकुव्वनी तु वाच्योपरका- रकत्व नास्तीति भेड"। येन लड्डाया गमन दुष्कर साडमोधि सागर मणतो नम्र। रावणो दशाननोऽस माद्यतु मदयुको भवतु। अत्र 'अघ ममुदसेदुद्वारा रमे सश्टायो होनेपर असुन्दरव्यह्गव होता है। 'सरस्यामीलदम्भोन' स्तेक इसका उद्दाहरण है। तालब में कमलों के मुरफाने की देखकर चक्रवाक अपनी कान्ता को दोनाटि से देखता है कि अब अपन वियोग होने वाला है। यहा चनवाक का वियोग होने वाला है यह व्य्वय है और दीननेज से चक्रवाकी की ओर देखना वाच्य अर्थ है, इन दोनों में चाच्य अर्थ ही व्यक्ष्य का अपेक्षा सुन्दर है अत असुन्दर- गुणीमूनव्यह्कय है। 'वानीखवुओ्नोडडीन•' यह भो अ्रसुन्दर का उदाहरण है। वतागृह के पक्षियों को उड़ते देसने से नायिका के शरीर में वलान्ति होती है। यहा 'नायक सकेत स्थान को पहुंच गया और मैं एृहदार्य में लगी हुई हू' इस व्यप्य का अपेक्षा वाच्य में अधिक मुन्दरता होने के कारण असुन्दरव्यक्ष्य हे।। उदाहरण के द्वारा काकाक्षिम का निरपण किया जाता है-किसी प्रकार विशेष से बोलने पर काकु होता है। इस काऊ के बिना जडा वाच्य अर्य की समाप्ि न हो तो वहा काक्काक्षिपव्यक्चय होता है। उदाहरण देख्विये-जिन समुद्र को ओट (आवरण) के कारण एका में गमन कटिन या वही समुद् आज रामचन्द्र की
Page 294
२६२ चन्द्रालोक: [त्रषमो
इत्यष्टवा गुणीभृतव्यङ्गयमङ्गीकृतं दुघैः ॥०॥ महादेव: सत्रप्रमुखमखविद्यकचतुरः सुमित्रा तन्दक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। प्राप्तेशवणो गतमदः इति व्यङ्गयं काक तिष्ठतीति काकुस्वं काकुनिष्टस। यद्ा 'काऊुत्स्थम्' हति पाठः। अम्भोधि: पारससुद्: काुत्स्वं रामं प्रणतो नतः। राव णोडय माधतृ। गतपायो मद इति व्यङ्षचं काक्ताप्तिप्तम्। सनेन व्यङ्याक्षेपेण चिना दाक्यार्थवोध: साकाङ्कस्तेनात्र काक्ाततत्ास्यं गुणीभृतव्यन्गयन्। इतीत्थं घुधगुणी- भूतव्यद्गयमष्टषाङ्गीकृतं स्वीकृतम। यथा-अगृढम्, अपराह्गम्, वाच्यसिद्धधङ्गम्, अस्फुटव्यङ्गयम्, सन्दिग्वप्राधान्यम, तुक्यप्राधान्यन्, असुन्दनम्, काकाप्िसं चेत्य ह्टी भेदाः। ध्वनिभेदवरसंकरसंसृष्टिभ्यामत्रापि वहवो भेदा भवन्ति। यदा चात्र वस्तुमान्रेणालद्वारो व्यङ्गयस्तदा न गुणीभूनव्यङ्गचता किन्तुध्वनितेव। वर्त्वपेक्षया लक्ारत्य चमत्काराधायकत्वावश्यंभावात। एवं मध्यमकाव्यभेदा निरुपिताः ॥१०॥ अथाष्टममयूखसमाति बृते-महादेव हति। महादेव: सननेति प्रथममयृखीयः पोडशश्लोक एव पूर्वचदतापि समाप्ती पठनीयः । किन्तु तस्योत्तरभागे- 'मयूखस्तेनासी सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्दालोके महति वसुसंख्यः सुखयतु' . इति विशेष:। वसुसंख्योऽट्टसंस्य दति यावत्। वसूनामष्टविधत्वात्। श्रवः घर:, सोमः, आप:, वायु, अननिः, प्रत्यूपः, प्रभामश्चेत्यप्टी वसवोडगिपुराणे। यघपि
शरण में आगया, अरव रावण भले हीगर्व करे अर्थात उसके गर्च से श्रव कोई हानि नहीं। अव रामचन्द्र लक्षा में जाकर उसके गर्च का नाश कर देंगे। यहां 'शब उसका गर्व प्रायः नष्ट ही हो गया' यह व्यङ्गय काकुद्वारा प्रतीत होता है। इस के चिना वाक्य का वाच्य अरथ पूर्णतया प्रतीत नहीं होता श्रतः यहां काक्वाक्षिप्त- गुणीभूतव्यझ्थ है। इस प्रकार विद्वानों से अ्रगूद, अ्रपराज्, चाच्यसिद्धयप्ट, अ्स्फुट, संदिग्ध प्राधान्य, तुल्यप्राधान्य, अ्नुन्दरऔर काक्काक्षिप्त ये गुणीभूतव्यथा के आठ भेद माने गये हैं। ध्वनि की तरह यहां भी संकर व संसृषटि के कारण अ्र्पनेक भेद होते हैं। किन्तु अलंकार ध्वनि के साथ संकर व संसृष्टि होनेपर गुणी- भूतव्यज्गथ नहीं होता यह अररवश्य जान लेना चाहिए। यह मध्यम काव्य के भेदों का निरूपण हुआ॥ १०॥ 'महादेवः सत्०' इस प्रथम मयूख के सोलहवें ्लोक के उत्तर भाग में- 'मयूखस्तेनासी सुकचिजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके मददति वसुसंख्यः सुखयतु'।
Page 295
मयूरा: ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः । २६३
मयूखस्तेनासी सुकविजय देवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति वसुसंख्यः सुखयत् ॥ ११ ॥ इति चन्द्रालोकालङ्कारे गुणीभूतव्यङ्ग्निरुपणो नामाष्टमो मयूखः।
नवमो मयूख: मुख्यार्थस्याविवक्षार्यां पूर्वाडवाची च रूढितः। एकसंहिता दौ पुराणे च वसुनामसु भेदोऽपि दृश्यते तथापि सख्या तु समानैव सर्वत्र। अन्यरमाश्वत्॥ ११॥ इति धीजयपुरपुरन्दरमौजमन्दिर स्थपण्डितसभासम्येन राजगुरुकथाभटटवंश्येन
कालयीयप्रततर्तान्वेपणपरायणेन भूनपूर्यवाराणसेय हिन्दूविश्व- विद्यालयीय पाट्यनिर्धारकस्षमितिजुपा, जयपुरराजकीयसं स्कृत कालेजसाहित्य महाध्यापकेन कथाभट्टश्रीनन्द किशोरशर्मंणा साहित्याचार्येण निरमिताया:
या अ्ष्टममयूग्वे पर्यवसानम् ॥८॥
शब्दस्य तिस्रो वृत्तयसतासु व्यक्षना निरूप्याधुना लक्षणां निरूपयति-सुख्या- येति। शब्दस्यार्थबोधने मुख्या स्वाभाविकी वृत्तिरभिधास्यैन। एतस्या: सकेतस्ये श्वरेणोद्भावितरवात्। इय लघ्षणा तु मनुष्योज्भाविता स्वाभाविकेतर आरोपिताऽ मुख्या शब्दस्य शक्ति। वत एव- 'शब्दव्यापारतो यस्थ प्रतीतिस्तस्य मुख्यता। अर्थावसेयस्य पुनलंक्यमाणत्वमुच्यते'॥ यह परिवतन करके श्रष्टम मसूखकी समाप्ति करनी चाहिए। वसुनामक देवता शास्त्र में आठ माने गये हैं अ्त 'वसुसख्य' का अ्रर्थ शाठ होता है। भ्राठों वमुओं के नाम ये हैं-भुव, धर, सोम, आप (जल), वायु, अमि, प्रत्यूष और प्रभास । अन्य अर्थ पूर्ववन् जानना चाहिए ॥११ ।। कयामट्ट श्रीनन्दकिशोरशर्मा साहित्याचार्यकी कथाभट्टीया नामक हिन्दीव्याख्या में चन्द्रालोक का अ्रष्टम मयूख समाप्त हुआ।
शब्द द्वारा अर्थ के घोध में तीन व्यापार (श्कियां) होते हैं, उनमें व्यूअना का निरूपण करके अब लक्षणा का निरूपण किया जाता है। शब्द की
Page 296
२६४ चन्द्रालोक: [ नचमो
दृत्यभिधावृत्तिमातृकार्या भट्मुकुलेनाभिहितम्। एवं पदपदार्थयोः सम्बन्धस्या- भिघासंज्ञा वाच्यार्थसम्बन्धस्य तु लक्षणेति सारः। लक्षणाशब्दो हि लक्षणं लक्षणेति मावव्युत्परया, लचयतेऽनचेति लक्षणेति करणव्युत्पध्या च विगृद्धते। भावव्युत्पत्या लच्यार्थज्ञानस्य, करणव्युत्पर्या व लच्चयार्थज्ञानजनकव्यापारस्य च लक्षणातवं भवति। मीसांसकादिभिर्मम्मटभट्टेन च भावव्युत्पततिरेव स्वीकृता। शब्दार्थबोध प्रतिपादकानि त्रीणि शास्त्रागि प्रथितानि-व्याकरणं न्यायः पूर्वमीमांसा चेति। तन्र प्रथमं व्याकरणमहाभाप्ये मुख्यार्थलच्यार्थसम्बन्घाः प्रतिपादिताः, यथा- 'चतुभिः प्रकारैस्तस्मिन् स इत्वेतद भवति; तात्त्ध्यात, ताद्र्म्यात्, तत्सामी- प्याव, तत्साहचर्यात्। मज्चा हसन्ति, सिंहो माणवक:, गक्चायां घोप:, चष्टीःप्रवेशय' इति 'पुंयोगादाख्यायाम्' (४।१४८) इति सृत्रभाप्ये। न्यायदर्शने च 'सहचरण- स्थान-तादर्थ्य-वृत्त-नान धारण-सामीप्य योग साधनाधिपत्येभ्यो व्राहणमद्-कट-
मुख्य शक्ति श्रभिधा है। क्योंकि यह श्रभिधा शक्ति संकेतित अर्थ का ही बोध कराती है और यह संकेत ईश्वर द्वारा नियत किया गया है। लक्षणा शक्ति का निर्माण ईश्वर द्वारा नहीं हुआ यह तो अर्थानुमन्धान से जानी जाती है। चस इसीलिये यह शब्द की मुख्य वृत्ति नहीं मानी जाती। इसका तो शब्द में आररोप किया जाता है और अ्रभिधा स्वयं शब्द में विराजमान रहती है। इसी बातको सुकुलभट्ट ने अपने भ्रन्थ 'अभिधावृत्तिमातृका' में स्पष्ट किया है। सार यह हुआ कि पद और अर्थके सम्बन्ध को अभिधाशत्ति कहते हैं और वाक्यार्थ व लक्ष्यार्य के सम्बन्धको लक्षणा कहते हैं। 'लक्षणं लक्षणा' इस भावप्रधान- व्युत्पत्ति से 'लक्ष्यतेनयेति लक्षणा' इस करणप्रधानव्युत्पत्ति से लक्षणा शब्द का दो तरह से विभ्रह किया जाता है। भावव्युत्पत्ति से लच््यार्थ ज्ञान की औरौर करणव्युत्पत्ति से लच्षयार्थज्ञानके उत्पादक व्यापारकी प्रतीति होती है। मीमांसक लोग व आलंकारिक मम्मटभट्टने भावव्युत्पत्ति ही मानी है। शब्दार्थबोधके प्रतिपादक व्याकरण, न्याय और मीमांसा ये तीन शास्त्र हैं। उनमें प्रथम वैया- करण महाभाप्यमें मुख्यार्थ और लद्ष्यार्थ के सम्चन्व के विपयमे वर्णन प्राप्त दोता है। 'मम्वा हसन्ति' यहां तात्स्थ्य, 'सिंहो माणवकः' यहां तादर्म्य, 'मज्ायां घोपः' यहां सामीप्य, 'गष्टी: प्रवेशय' यहां साहचर्य सम्बन्ध है। इनसे लक्ष्या- यज्ञानकी प्रतीति होती है (४१।४८ सत्रका महाभाष्य)। गौतमप्रणीत न्याय- दर्शन के द्वितीय अध्याय में द्वितीय आहिक के 'सह्चरण-स्थान०' इस चौस-
Page 297
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्यारयाद्वयोपेत । २६५
आहिके ६४ सूत्रम) इति लक्षणानिदश। पूव वाक्यपर्द य दितायकाण्डे- 'यथा साहनादिमान पिण्डो गोशवदेनामिधीयते। तथा से एव गोशव्दो वाहीकऽपि व्पवस्थिन ॥२५३॥ सचशवतेस्तु तर्येत शब्दृस्पानेकधमग। प्रसिद्धिमेदाद्वोणा मुख्यव चोपचयत॥२४५॥ 'गोखवानुपङ्गो वाहीके निमित्ता कश्विदिप्यत। अर्थमान्न विपर्यरत शब्द रवार्थे व्यवस्थित॥ २५७॥ 'जातर्श उप्षणा यरमान् सवधा सपपर्गवत्"॥ ३१ म 'काकेम्यो रचयरतां सर्विरिति वालोऽपि चोदित। उपयातपरे वावये न रवानभ्यो न रपति।३१४। इत्यादिलदगाविचारो दशयते। ततो मीमासकक्ुमारिलमट्टम्रन्ये-
लच्य माणगुणर्योगाद्वृत्तरिश तु गौणता'। (तन्त्रवार्तिके १ छ० ४ पा० २२ सूद्रम ) इति लगाग गीवृत्योलभणमुपलम्पते। निरुद्वा लपणा कश्ित् सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते समत काश्रित् काश्िन्नैत स्वशक्ित। (तन्त्रवार्तिके वे अ० 1 पा० ८ सू०) इति च निरुदलप्णभेद्विचारो टरयते। एव भटमुकुलेनारि लसणाटचगमेदा दिनिर्पकोऽमिधावृत्तिमातृकारयो अ्रन्थो निरमायि। ततश्र काव्यप्रकाशे शब्दव्या पारविचारे प भट्टमरमरेन लचराया लमण भेदाक्र परिष्तृत्य प्रदशिता । एतर प तत्व चिन्तामगि शम्दय किपका शिका साहित्यदर्पण न्याय सिद्वा नमुक्तावली वेदान्व ढबें सूनमें लभणका निर्देश है। इसी प्रकार वाक्यपदीय के द्विनीय काण्ड में २५४, २५५, २५७, ३११, ३१४ श्रेो में प्रकरणागत लभणा को चर्चा की गई है। इसके अनन्तर कुमारिलमट्टने तत्रवार्तिक (१ अ. ४ पा० २२ सू०) में लक्षणा वा गौणीवृत्ति का पृथक २ रक्षण कदा है। उमी प्रन्थ के तृतीय अध्याय के प्रथमपाद के आठवें सून की व्याख्या में निहदा लभणा के भेद बत लाये हैं। तत मुकुमटटने अभिवात्तिमातृका म्रन्य में लगणा के सथण व भेद-प्रमेद बनलये है। बाद में काव्यप्रकाश व शब्द व्यापार विचार में विस्नार पूर्वक लक्षणा का निरूपण किया है। इस प्रकार गगशोपाध्याय की त्वचिन्ता मणि में, जगदीश तर्कालद्वार की शब्दशक्तिप्रकाशिका में, माहिश्यदर्पण में,
Page 298
२६६ चन्द्रालोक: [नवमो
प्रयोजनाच्च संवद्धं वदन्ती लक्षणा मता ॥ १॥
न्येमु लक्षणादिचार परम्परा पक्लविता प्रावर्तत। भक्ति:, उपचारः, असुख्या वृत्ति :- हत्यादीनि लक्षाणाया एव नामान्तराणि। काव्यप्रकाश काराद्यरतूपचारशब्द गौणीवाचकमेव मन्यन्ते। इयं लछ्णा वकस्ता- तपर्यानववोधरुपे सति सुख्यार्थवाध एव प्रवर्तते, मुख्यार्थलम्बन्धिनं चार्धान्तरं सहे: प्रयोजनाद्वा द्वेतोर्वोघयतीति ग्रन्थकारेण लक्षणानिरूपणे प्रदर्शितम। यथाह तल्नच्णं-सुख्येति। मुख्यार्थस्याभिधेयार्थस्य वछुमिच्छा विवका, न विवक्षा, अवि- वका तस्याम्। तात्पर्चानुपपत्ताविति यावत्। प्रतिपादनानिच्छ्रायामिति भाव:। सन्हं मुख्यार्थसम्बद्दमर्थान्तरं वदन्ती प्रतिपादयन्ती लक्षणा वृत्तिर्मता ।सा च रूढि तो लोकप्रसिद्धे: पूर्वा निरुदलक्षणा, प्रयोजनाद्वकुस्तात्पर्याच्यार्याचीना प्रयोजनलक्ष णेति द्विधा सता। इयं प्रयोजनवती लक्षणैव स्वारसिकलक्षणा फललक्षणा चेति व्यव- हियते। अयमाशयः-वक्तस्ता:पर्यानुपपत्ती सुख्यार्थसम्बद्धो रटिहेतुक: प्रयोजनहेतु को वा सुख्यार्धातिरिकोरडथों यया लचयते सा शब्दे आारोपिता, अर्थचस्वाभाचिकी
न्यारयसिद्धान्तनुत्तावली में, धर्मराजाध्वरन्द्र की वेदान्तपरिभापा मे, रसगंगाधर में, अप्पय्यदीक्षित के वृत्तिवार्तिक में, नागेशकी वैयाकरणमञ्जूपा में और आ्र््राशा- घर की त्रिवेणिका आदि ग्रन्थों में लक्षणा का विचार विस्तार से ग्राप्त है। मक्ति, उपचार व अ्रमुख्या वृत्ति आदि शब्द लक्षणा के ही नामान्तर हैं। काव्य- प्रकाश आदि में उपचार शब्द को गौणी लक्षणा का ही बोधक बतलाया है। संकेतित शब्दों से वक्ता का तात्पर्य स्फुट न हो तो लक्षणा की प्रावश्यकता होती है। ततः उम संकेतित अर्थ से सम्चन्ध रखनेवाले अन्य अ्रर्थ की प्रतीति, र्सटि वा प्रयोजननेतु द्वारा लक्षणा से होती है। जैसा कि ग्रन्थकारने लक्षणा के निरू- पण में लिखा है।अब लक्षणा का निरुपण देखिए-मुख्य श्र्य से तात्पर्य की प्रतीति न होने पर मुख्य अर्थ से सम्वन्ध रखनेवाले अन्य श्र्थ का घोध कराने- वाली लक्षणा वृत्ति होती है। लक्षणा में जहां लोकप्रसिद्धि के कारण बोध हो, वहां निल्टा लक्षणा होती है। और किसी प्रयोजन से लद््यार्थ ज्ञान होने पर प्रयोजनवती लक्षणा होती। इस प्रयोजनवती लक्षणा को ही स्वारसिकलक्षणा व फललक्षणा कहते हैं। सारांश यह हुआ कि चक्ताके तात्पर्य की प्रतीति न होने पर मुख्यार्थ से सम्वन्ध, रूटि वा प्रयोजन द्वारा जिस वृक्ति से अ्रन्य (लक्ष्य).
Page 299
मयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेत । २६७
न्यतर हेतुकत्वे सति मुख्यार्थतावच्छेदकातिरिक्तधर्मावच्ट्िलार्थबोघजनको व्यापारो लव्णेति लक्षण सम्पनम्। 'कलिद्न साहसिक' इति निरुढलम्तणाया उदाहरणम्। अग्र कबिद्शब्दस्य देशविशेषरूपो मुख्यार्थ। सचानाविवचित । साहसरूपचेतन धर्मवर्प्रतिपादनात् । तेन मुख्यार्थसम्बद्ध कलिद्रदेशस्य पुरुषो लदयते। सुख्या- र्थलन््यार्थयो कलिन्रदेशपुरुपयोक्च सयोगसम्बन्ध। एव कलिद्गदेशस्थ पुरुष साह- सिक इति बोध। अन देशविशेषजाचिना कलिङ्गशव्देन पुरुषप्रतीतिश्व रूदिनिमि- नात्। व लिग्गादिशवदारनां पुरुषाद्यर्थतु परसिद्धवात्। 'गङ्गार्या घोप' इति प्रयोजन- वत्या लचमाया उदाहरणम्। अम्र गङ्गाशव्दस्य प्रवाहे, ससतग्या अधिकरणे, घोषस्य चाभीरपवयां सकेत। तेनाभिधाया प्रवाहाधिकरणको घोष इत्यर्थो जायते। एप च मुरयार्थोSSम्रानुपपन्न। जलप्रवाहे घोपसम्भवात्। तेन गङ्गातीरे धोष इस्पयों लच्यते। मुख्यार्थलच्यार्थयोगद्गातीरयो सामीप्यादिश्व सम्बन्ध। घोपे च दैस्य- पावनस्वदयोतनायेव मुख्यशब्द विहाय हाक्षणिकशन्द प्रयुक्त इति क्षेव्यपावनरा अर्थ की प्रतीति होती है वह लक्षणा वृत्ति है। शब्द में यह आरोपित है। अर्थ में इमका स्वाभाविक निवास है। 'कर्टिंग माइसिक कलिंग के मनुष्य साहसी हं। यहा निस्दा लक्षणा है। कलिंग शब्द का व्लिंग दश मुख्य अरथे है। इस मुख्य अर्थ कलिंग दश में साहस हो नहीं सकता अत मुख्यार्थ कलिंग देश से सम्बन्ध रखने वाले कलिंग निवासी मनुष्य की प्रतीति होती है अर्थात कलिंग देश के मनुध्य साहसी है इस लद्त्यार्थं का बोध लोकप्रसिद्धि (हदि) के कारण लक्षणा से होता है। देशवाचक शब्दों से देशस्थित पुरुषों की प्रतीति ससार में होती है। अत एव समागर पत्रों में लिखा जाता है कि जयपुर ने विद्या में बहुत उन्नति की। 'गङ्गाया घोप' गङ्गा के प्रवाह में ग्राम है, यह प्रयोजन- वती रक्षणा का उदाहरण है। गगा का प्रवाह नें और घोप का म्वालों के निवास स्थान में सकेत है। अ्रत अ्भिधा से गगा के जल में खवालों का निवास स्थान है, इस मुख्यार्य का बोध हुआ। किन्तु जल में किसी का निवासस्थान हो नहीं सकता। अत बक्ता का तात्पर्य स्पष्ट रूप से नहीं प्रतीत हुआ इस कारण यहा लक्षणा की आवश्यकता हुई। तत लक्षणा द्वारा गगा के तीर पर धोप है, इस लक्ष्यार्थ का ज्ञान हुआ। गगारप मुख्यार्थ और तीर रूप लक्ष्यार्थ में सामी प्यादि सम्वन्ध है। इस घोष में शौतलता वा पविनता अधिक है इस बात का दयोतन करने के लिये ही मुदय सब्द को छोड कर लक्षणिक शब्द का प्रयोग किया गया है। गगापद से तोररूपी अर्थ की प्रतीति लक्षणा से और शीतलता व
Page 300
२६८ चन्द्रालोक: [नवमो
तिशयः प्रयोजनम्। तच्व व्यद्गवमित्युक्त २३३ पृष्ठे। ननु रूढिः प्रयोजनं चेति लक्षणायां दे निमित्ते। तत रुदि प्रमिद्धिरूपा। प्रसिद्धिश्च भूरिमयोगप्रवाहरूपसंके- तितार्थामिज्ना। सव्यर्थस्य संकेतितार्थतयाडमिघर्येव चोधे कि रूढेरलेपणाहेतुत्वस्वी- कारफलमिति चेदुच्यते। कलिद्गादिशब्दो देशवाचकः पुरुषवाचकश्चेतयनेकार्थक:। अनेकार्थकशवद्ानामर्थबोधेडसिधाशक्ति: प्रकरणदिपर्यालोचनमपेक्षते। उप्णायाश्र स्वरीकारस्तात्पर्यानुपपत्तितयाऽनिवार्य एव। एवं चावश्यके लक्षणाभ्युपगमे येपामने कार्थकशव्दानां यदि रूढिनिमित्तया लक्षणयेवार्थबोधस्तदा कि फलमभिघाशकत्या तेपां। प्रकरणादिपर्यालोचनसा पेक्षेर्थवोधे। तेन रुढिश्व प्रयोजनं चति निमित्तहवयं लघणायाः। अन्वयानुपपत्तिस्ता्पर्यानुपपत्तिश्चेति द्वो लक्षणावकाशहेत् प्राचीना मन्यन्ते। तन्न। 'काकेभ्यो रचयतामन्नम्' इत्यत्रान्यानुपपत्तेरभावात्। तात्पर्यानुप पत्तेरेव च कार्यसिद्धेः। 'गंगायां वोपः' इत्यस्य तीरे घोप इति वोधः। एतम्य चाप-
पवित्रता की प्रतीति व्यअ्षना द्वारा होती है। यह व्यज्ञनानिरूपण (२३३ पृ० में) लिखा जा चुका है। श्रव यहां यह संदेह होता है कि रूढि और मयोजन ये दो लक्षणा के निमित्त होते हैं। इन में रुहि अपर्थ संकेतित श्रर्थ का ही रूपान्तर है। अतः उसकी प्रतीति अ्रभिधा द्वारा ही हो सकती है तो फिर उस रुढि को लक्षणा के अन्तर्गत क्यों माना जाता है? इसका उत्तर यह हैं कि यदि 'कलिंगः साह सिकः' इस रुढि के उदाहरण में अ्रभिधा से ही बोध माना जावे तो कलिस शब्द को देशवाचक और पुरुपवाचक होने से अनेकार्थक मानना चाहिये। श्रनेक अर्थवासे शब्दों से अर्थबोध में तो भ्रकरण आदि के विचार करने की श्रवश्य- कता रहती है और लक्षणा का स्वीकार भी अनिवार्य है। ऐसी दशा में जब लक्षणा से ही रुढिदारा अर्थबोध हो जाता है तो फिर क्यों प्रकरणादि के विचार से अर्थवोध में विलम्ब किया जावे? अतः रूढि को भी लक्षणा में हेतु माना है। प्राचीन आ्रचार्य अन्वयानुपपत्ति (अ्रन्वय का न होना) व तात्पर्यानुपपत्ति (शशय का ज्ञान न होना) इन दोनों को लाक्षणिक प्रयोग में निमित्त वतलाते हैं। किन्तु यह कथन उचित नहीं है। क्योंकि 'काक रोटी न खा जावे' इस वाक्य में अन्चयानुपपत्ति नहीं है। पदों का अन्वय अच्छी तरह हो जाता है। तथापि चक्ता का तात्पर्य नहीं जाना जाता अतः यहाँ लक्षणा तात्पर्यानुपपत्ति से ही की जाती है और बोध होता है कि सब जानवरों से हम रोटी को बचाना चाहते हैं। अतः तात्पर्यानुपपत्ति ही लक्षणा में बीज है। 'ग्गायां घोपः' इस वाक्य से
Page 301
लक्षणीयम्वराब्दस्य मीलनामीलनादु द्विया। लापोऽनिवार्य । सोडय बोधो लक्षणयैव। म्रवाहे घाप इनि बोधानन्तरमभिधाया विरतर्वात्। विर्तायाक्च पुनसथानाभावात्। व्यक्ञनायाश् नैव्यपावनर्वातिशय व्यद्वयय्ोधसामर्य्यात्। तात्पर्यास्थायाध बत्ते पदार्थेससर्गमात्नबोधक वातू। तेन लक्षणाभ्युपगम आवश्यक एवत्यन्यत्र निस्तर ॥१॥ रक्षणामेदानाह-एत्तणिमेनि। लत्तणीय रचषय यरव वस्तु तसय शबदस्थ तह्ाचकपद्श्य मीलनमकीर्तनम्। अमुपादानमिति याबत्। अमोलन कीर्तनम्। उपादानमिति यावत्। तयार्मील्षना मीलनयो समाहार इति मीलनामीलन तरमाता पूर्वोक्ता निरूदा प्रयोजनवती च उक्षणा दविधा भर्वति। लच्यनानकपदापादाने प्रथमा, हदयवाचकपदानुपादाने व द्वितीयेति भात। एव रुदिप्रयोजनाम्या लक्ष णाया छातुर्विध्य समपत्म्। 'शुक्ो घट' इत्यन रूढो 'नपिमाणिवक' इस्यन ममयोजने लक््यवाचकपदोपादानम्। 'ध्वतो घावति' इत्यत्र रूढो 'कुन्ता प्रवि- तीर में घोष है इस बोधको कोई छिपा नहीं सकता और यह बोध केवल लभणा से ही होता है। क्योंकि अभिधाशकि 'गगाप्रवाद में धोप है' इस सकतित अर्थ का वोध कराती है यह वृत्ति फिर तीररूपी अर्थ का बोध नहीं कराती। क्योंकि एक शक्ति दो बार एक हा शब्दसे बोध नहीं करा सकती। व्यमना वृत्ति शीततादिक व्यक्ञय अर्थ के बोधमें ही सामर्थ्य रखती है और तात्पर्या या वृत्ति पद व अर्थ के सम्ब धमान के बोध से हो शात हो जाती है। श्वत लभ- णातृति अरवश्य माननी चाहिए॥। १ ॥ अब लभणा के भेद बतलाये जाते हैं-लदयार्यबोधक शब्द की सत्ता में लक्ष्यवाचकपदामीलना और उसकी असत्तामें लक्ष्यवाचकपदमीउना ये लमण के दो भेद होते हैं। पाहले लक्षणा निरुद्वा और प्रयोजनवती य दो भेद वत लाये थे। ये दोनों भेद (निरढा व प्रयोननवती) दो दो प्रकर के होते हैं। अत लक्षणा के चार भेद हुए। भावार्थ यह हुआ कि लक्ष्य व लक्षक इन दोनों पदों के उपादान व अनुपादान के कारण चार भेद होते हैं। निस्दा लरण में लक्ष्यार्थ के बोधक शब्दका उपादान 'शुक्को घट' इस चाक्य में है और अनु- पादान 'दतो धावति' इस वाक्य में है। प्रयोजनवती लक्षणा में लक्षणीय शब्द का उपादान 'अपनिमाणवक' इस वाक्य में और अनुपादान 'कुता प्रविशन्ति' इस वाक्य में है। दूसरे प्रन्थों में लक्यवाचकपदामीलना को सारोया और दूसरी लक्षणा को साध्यवसाना लभणा कहते हैं। ग्न चारो भेदों में से
Page 302
३७० चन्द्रालोक: [ नचमो
लक्षणा सा त्रिधा लिद्धसाव्यसाध्याह्गभेद्वः ॥२॥ शन्ति' हत्यत्र च प्रयोजने लक्ष्यवाचकपदानुपादानम्। ग्रन्थान्तरे तु पदोपादाने सारोपा पदानुपादाने च साध्यावसानेति नान्ना व्यवहारः। सिद्धोद्देश्यवाचकपद निष्ठा, साध्या विधेयवाचकपदनिष्ठा, साध्याद्विनी च विधेयान्वयिवाचकपदनिष्ठा चेति तासां भेदात् चतुविधाप्येपा लक्षणा त्रिधा भवति। सर्वसंकलने द्वादशमेदयुक्का जायत इति भावः। यथा कज्विन्मूर्वसुद्दिश्य 'भो पापाण! उक गृहाण' इति कश्विद्ृक्ति। अत्रोद्देश्यवाचिन्येव पापाणशव्दे सूर्खत्वलक्षणा न तु विधेयवाचिपढे। तेनेवं मिद्धलक्तणा। यत्र विधेयोडयों लदयते सा साध्यलक्षणा। यथा 'कामिनीवचो अमृतम् हति। अत्र कामिनीवचस्यमृतं विधेयम। विधेयस्यामृतपदस्यानन्दजनके लपणेति साध्यलक्षणा। 'रङ्गायां घोष:' दति साध्याहलक्षणोदाहरणम्। अन्न घोपो विधेयपदन्। विधेयस्य वोपस्यान्वयवाचिनि गंगापदे तीरत्व लक्षणासरवाद्। पदो- पादानानुपादानादिरू टिप्न योजनादिभेद्दा ना मुदाहरणनि स्वयमूह नीयानि। ग्रन्थ- विस्तरमिया नेह तानि प्रतायन्ते। प्र्थ सर्वसंकलने निरुदलच्षणायाः पढू भेदा: सम्पना लच्यवाचकपदामीलने सिद्धा, साध्या, साध्याबिनी चेति न्यः। नचयनाचकपदामीलने मिद्वा, साध्या माध्यादविमीति त्यः। इयोरेतयो: संकलनेन प्रत्येकके तान-तीन भेद और होते हैं। उद्देश्यवाचकपदमें लक्षणा हो तो सिद्धा लक्षणा, विधेयदानकपद में लक्षणा हो सौ साध्या लक्षणा और विधेय के सम्बन्ध- बोधक पद में लक्षणा हो तो साध्याशलक्षणा कही जाती है। इस प्रकार चारो भेदों में से प्रत्येक के तीन तीन भेद होने से लक्षणा के द्वादश भेद हुए। सिद्धलक्षणा का उदाहरण 'भो पापाण ! उचत गृहाण' यह वाक्य है। किसी मूर्को कहा है कि रे पत्थर ! तू मेरे कथन को समझ। यहां उद्देश्यवाचक पापाणशब्द से सूर्ख का बोध होता है अतः सिद्धा लक्षणा है। जहां विधेय अर्थ की लक्षणा हो, वहां साध्या लक्षणा है। 'कामिनीवचोऽमृतम्' कामिनीका वाक्य श्रमृत है। यहां अनृत पद विधेय है। इस विधेयपद से कामिनी के चाक्य में श्रानन्द- जनकता की प्रतीति होती है अतः साध्या लक्षणा है। 'गज्यां घोप'' यह साध्यासलक्षणा का दादरण है। क्योंकि इस वाक्य में घोप विधेय है। इस घोप से सम्बन्ध रखने वाले गंगापद में लक्षणा की जाती है और तीरतपी श्रर्थ का बोध होता है। अतः यहां साध्या् लक्षणा है। इसी प्रकार वका द्वादश भेदों के भिन्न भिन्न उदाहरण समझाने चाहिये। निरुदा लद्यवाचकपदामीलन में सिद्धा, साध्या, साध्याशिनी ये तीन भेद हैं और ये ही तीनों भेद लद्घवाचक-
Page 303
स्फुदास्फुटपभेदेन प्रयोजनमपि द्विवा। विट्ु: स्फुटं तटस्थत्वादर्थगत्वाद्द्विया युगाः ॥ ३॥ पद्भेदा: प्रयोजनवश्या भेदासतु सङ्कलयिध्यन्ते । २ ॥ अय प्रयोजनभेदेन लक्षगाभेदानू बते-स्फुटेति। प्रयोजनमपि लन्षगाप्रयोजन- मपि स्फुटमगूटमरपुट गूढ़ चेति सफुगरफुटे तयोर्भदस्तेन दविया। मयोजनमिद्द व्यक्षनया प्रतीयत इति व्या्रयपदेनोच्यते। तेन लच्षमाया स्फुटव्यझ्या, असुट व्यक्रया चेति द्वे नाग्नी रत। अगूदष्यद्नया गूडव्यङ्गयेति अन्यान्तरे असिदि:। स्फुटत्व भर्वजनरेद्यरवम्। अरफुदत्व प वाक्यार्थमावनापरिपकतुद्धिविम मातवेद्य. रम्। 'अनिर्मागवक' इत्यघ्राग्निसद्य्तेजोऽतिशयप्रतिपादन प्रयोजनम्। तच्च स्फुटम्। पटैकदेशे दग्धे 'पटो्य दग्ध' इति वाक्य प्रयुज्यले नग्नावशिष्टपटे कर्मान हंताप्रतिपादन प्रयोजन सबचानारफुटम्। बुधा विद्वास। तटस्थरवादर्यगर व्रातपु- दमपि प्रयोजन दिधा विदु। लच्यलपकेनतृत्तितया प्रतीयमानत्व पयोजनस्ष्थ तट स्थरवम् । इद च समासोकावुपयुज्यते, तथा दि-'अथमेन्द्रीमुस पश्य रकक्रम्नति पदामोलन में होने हैं। इम प्रकार निर्टा लक्षणा के छ भेद होते हैं। प्रयोननवती के भेद और भी होने हैं अत इसके भेदों की गणना आगे की जवेगी ॥ २॥ अब प्रयोजन के भेद से लक्षण के भद किये जाते है-कहीं लक्षणा का प्रयोजन स्फुट व कहीं अफुट रहता है अत लक्षणा के हफुटप्रयोजना और प्हफुट प्रयोजना ये दो भेद हाते हैं। लक्षणा के इस प्रयोजन की प्रतीति व्यख्ञन द्वारा होती है अत इस प्रयोजन को व्यङ्ञथ कहते हैं। इसी कारण लक्षणा को सफुट- जाहवा अस्फुटव्यझचा भा कहते हैं। दूसरे अ्न्थों में अगूडव्यङ्या, गूडन्यङ्था ये नाम प्रसिद्ध है। चिना अय की भावना के ही सब मनुग्यों को प्रतीन हने- वाले प्रयोजन को स्फुट प्रयोजन कहते हैं। 'अग्निर्माणचक' यह वालक अग्नि है इस वाक्य में अत्यन्त तेजस्वीपन प्रयोजन है और वह स्फुट है। अ यन्त विवेकी पुरुषों को ही जहा प्रयोजन का बोन हो वह अस्फकुट प्रयोजन है। 'परो 5यं दग्घ'इसका उदाहरण है। वस् का एक म्रान्त जल जाने पर 'ह चख् जल गया' यह कहा गया है। 'अधिक वस् जल गया इस लक्षपार्य की प्रतीति होता है। यह पस्र पहिनने के योग्य नहीं है इम प्रयोनत की प्रनीति सब को नहीं होती, केवल तत्वज् मनुध्यों को दी होती है अत यह प्रयोजन आ्ाफुट है। इनमें स्फुट प्रयोजन के दो भेट है-एक तटस्यगत और दूमरा अर्थगत। लद्षयार्थ और लक्षकपदार्थ से मिन्न स्थान में ज प्रयोजन रहता है, वह तटम्य-
Page 304
२७२ चन्द्रालोक: [नवमो
अस्फुटं चार्थनिष्ठत्वात्तटम्थत्वादपि हिवा। चन्द्रमाः' (१४० पृ०) इत्यादो परनातिकासक्तनायकवृत्तान्तप्रतीति: प्रयोजनम्। एतदर्थमेव 'सुखं चुन्धति' इनि लाघणिकपदप्रयोगः । अस्य 'अत्रं स्पृशति' इति लचयार्थः। पूर्वोक्त प्रयोज्ञनं च स्फुटं तच्च तच्ये पूर्वदिकस्पर्शरूपेडर्वं, लक्षकपदार्थ सुन्चुम्बना दिरूपे च न वर्नत इनि तदितरनायकवृत्तित्वात्तटस्थम्। 'अघ्ं स्पृशति' इति प्रयोगे तु प्रयोजनाप्रतीत्या नसमामोकि:। एवं च समासोक्ी प्रकृताथप्रतीति: शकत्याभिधया, सनि न सुसनुन्बनरपसुसयार्थवाधे लक्षणा नायिकानायकवृत्तान्त- पतीतिश्च प्रयोजनम्। नव व्यक्षनया प्रतीयते। इद च व्यसय वाच्यार्थपोपकमिति
वचयते। एवं च तटस्थप्रयोजना, अर्थगतप्रयोजनेति स्फुव्यक््थाया हो भेदी ॥ ३॥ अस्फुटव्यप्षथाया भेदटयमाह-अस्फुटमिनि। अस्फुटमपि प्रयोजनं तटस्थत्वा दर्थनिष्ठत्वाच्च द्विषा भर्वत। तटम्धप्रयोजना, अर्थगतप्रयोजनेव्यक्फुटव्यज्नयापि गत प्रयोजन होता है। यह समामोक्ति में उपयोगी श्रधिक होता है। जैसे 'श्र- यर्मन्द्रीमुखम्' इस समासोक्ति के (१४० पृ०) उदाहरण में किसी नायक व नायिका के वत्तान्त की प्रतीति प्रयोजन है और इसी के बोध के लिये 'मुखं चुम्बति' यह लाक्षणिक प्रयोग किया गया है, पूर्वदिशा के अप्रभाग का स्पर्श करता है, यह उस्त वाक्य का लदयार्थ है। यहां 'पूर्व दिशा का स्पर्श' यह लद्यार्थ है। 'मुसचुम्घन करना' यह लक्षकपद का अर्थ है। नायक के कार्य की प्रतीति इन दोनों ही शथों में नहीं रहती। चह तो एक तीसरे ही पदार्थ (नायक) में रहती है अतः यह तटस्थगत प्रयोजन है। 'अरप्रप्रं स्पृशति' श्र्रप्र- भागको छूता है। ऐसे प्रयोग से प्रयोजन का बोध नहीं होता, श्तः समासोकि भी नहीं होती। समासोक्ि में प्रकृत अर्थ की प्रतीति अ्र्प्रभिधा शक्ति द्वारा होती है। और 'चन्द्रमा मुख चुम्बन नहीं कर सकता' इस मुख्यार्थ बोध में लक्षणा द्वारा 'अ्रम्र भाग को छता है' यह बोध होता है। अन्य कामुक पुरुप के व्यवहार का ज्ञान व्यज्ञना द्वारा होने से व्यक्षय होता है। यह व्यक्षय वाच्यार्य का परियोगक होता है। अतः यह गुणीभूतव्यक्ञय समासोकि को वना देता है। शर्थगत प्रयोजन रद््यार्थ वा लक्षकपदार्थ में रहता है। इसके उदाहरण आ्ररांगे दिय जायेंगे। इस प्रकार स्फुटव्यन्नथा के तटस्थप्रयोजना और श्र्पर्थगतप्रयोजना ये दो भेद होते हैं।। ३ । अरफुटव्यन्या के भी तटस्यप्रयोजना और अपर्थगतप्रयोजना ये दो भेद होते हैं।
Page 305
मसूख ] सस्कृत हिन्दी -या ख्याद्वयोपेत । २७३
लक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वादर्थसंस्थमपि दविवा।४॥ द्विपेति भाव 1 तटस्थसवादिलव्तणमुक्तपूर्वम्। तटस्थप्रयोजनाया उदाहरण "मुस चिकसितस्मितम्" इत्यादिपद्यम। विकासत च तत् स्मित चैति चिकसितस्मितम्। विकासित्व हि कुसुमधर्म । म च स्मतेऽनुयपन्र। यस्तु विकसति सोडसकुचितो अवतीति विकसितशब्दो बाधितविकाससुख्यार्थ सन् सातिशयय स्मिते लक्षयन् टययरतसुर भिश्वा दिपयोजनसहस यनकति। क्षत्र मुखसौरभरवादिप्रयोजनस्य साति शयत्वरूपे रचये विकसितत्वपुष्पधर्मरूपे लष्षकपदार्थे पाविद्यमानतया तटस्थत्वम्।
सुटास्फुटव्यङ्गचयोरथसस्थमपि प्रयोजन लचय च लम्षक चेति लदयलसक पदार्थों तय्ोनिष्ठ तक्य भावस्तश्व तरमात्। द्विधा सवति। अर्थगतप्रयोजनस्य हौभेदौ एक लचयनिष्टमपर छ लक्षकनिष्ठमिति। अस्य प्रयोजन रूपकेस्ति। "इन्दुर्मुखम्"इति लष्षय निष्ठमयोजनोदाहरणम्। इन्दुमुख न सम्भवतीति वाधे समुपस्थिते इन्दुपदेने दुतादात्म्यापन्न मुखलचयते। मुखनिष्ठोर्कर्पंप्रतीतिक्ष स्फुट प्रयोजनम्। तच लचये मुख एव। एव कान्तामुख विलोक्य कश्चिदुसूते "मुखमिन्दु"इति। इद लक्षकपदा थैनिधटम्पुटमयोजनोदाहरणम्। मुखमिन्दुर्न भवितु शक्नोति मुख्यार्थबाघ। ततश्र मुखपदेन सुखतादारयापत इन्दुलदयत इति मुखपद लक्षकम् । कान्तिमखवप्रतीति होते हैं। तटस्थनिप्नका लक्षण पूर्व श्लोक में दिया जा चुका है। 'मुख विकसि- तस्मितम्" यह इसका उदाहरण है। विकास (खिल जाना) पुष्प में होता है। वह स्मित (दास) में नहीं हो सकता। इस लिय लक्षणा द्वारा अत्यन्त हास का बोध होता है। मनोदरता वा सोरभ आदि का बोध प्रयोनन अरफुट है। यह प्रयोजन लच्च्यार्थ (हास का आधित्रय) में वा विकसितरूप लक्षकपदार्थ में नहीं रहता, किन्तु मुखमें हो रहता है अत तदस्यनिष्ठ है। अर्थनिष्ठ प्रयोनन के भेद ये हैं-लच््यार्थनिष्ठ सा लक्षपदार्यनिष्ठ होने से अर्थगत के दो भेद होते हैं। इन दोनों का उपयोग रूपक अलक्कार में होता है। "इनदुर्मुखम्" यह लच्षयनिष्ठ प्रयोजन का उदाहरण है। चन्द्रमा मुख नहीं हो सकता इस मुख्यार्थ बाध होने पर इन्दुपद से अभिन्न (एकताको प्राप्त) मुख की प्रतोति होना लदयार्य है। का तामुख का चन्द्र के समान सुन्दर होना प्रयोनन है और यद लद्यार्थ (मुख) में रहता है। "मुखमिदु" यह लक्षकनिष्ठ प्रयोजन का उदाहरण है। मुख इन्दु नहीं हो सकता। इसलिये लक्षणा से मुखरूपी चन्द्रमा का ज्ञान होता है। यहो मुखपद लक्षक है। इसमें सुन्दरता की प्रतीति होती है। १८ घ० लो०
Page 306
: २७४ चन्द्रालोक: [नवमो
प्रयोजनम्। तच्च लक्षकपदार्थे सुस पवेति लक्षकपदार्थनिष्ठमत्र स्फुटं प्रयोजनम्। अस्फुट प्रयोजनस्य लचयलकणनिष्टोदाहरणे स्वयमूहे। इस्थं सर्वसंकलने प्रयोजनस्य पढू भेदा भवन्ति। इदं च प्रयोजनवतीलक्षणाया भेदसंकलनम्-प्रयोजनलक्षणाया: लचयवाचरुपदामीलने प्रथमो भेद, लद्यवाचकपदमीलने घापरः। प्रथमभेदस्यायं प्रस्तार :- लक्षयवाचकपदामीलना (सारोपा)। 1 सिद्धलक्षणा साध्यलक्षणा साध्याहलक्षणा
(सिद्धलक्षणावत्पड् भेदा:) 1
रफुटव्यंश्या अस्फुटव्यंग्या (सिद्धलक्षणावत्पढू भेदा:)
(१) तटस्यप्रयोजना अर्थगतप्रयोजना
(२) लच्त्यार्थनिष्ठा (२) लक्षकार्थनिष्ठा
(१) तटस्थप्रयोजना, अर्थगतप्रयोजना
(१) लघ्यार्थनिष्ठा, (२) लक्षकार्थनिष्ठा एते उच्यचाचकपदामीलने सिद्धलक्षणाया: पढ़ुभेदा:। पवमेव साध्यायाः पट, साध्याद्ृवक्षणायाः पट व परस्परं मिलित्वा अष्टादश भेदा जायन्ते। अष्टादश भेदा एव घ लचयवाचकपदमीलने भवन्तीति दयो: सम्मेलनेन पटन्रिशट भेदा: प्रयोजना. अ्रयेण लक्षणाया भवन्ति ॥2 ॥ अतः यहां लक्षक में स्फुट प्रयोजन है। अर्थगत अ्रस्फुट प्रयोजन के उदाहरण अन्यत्र देखिये। इस प्रकार त्फुट व अ्रस्फुट प्रयोजन में प्रत्येक के छै? भेढ होते हैं और वे सिद्ध, साध्य वा साध्याद्न के कारण अषादश होते हैं। एवं स्फुटव्यमथा के वा अस्फुटव्यसथा के भेद मिलाने पर प्रयोजनवती लक्षणाके फुल छत्तीस भेद होते हैं॥। ४ ॥
Page 307
मयूग्व ] सस्कत हिन्दी-व्यारयाद्वयोपेत । २७४
लक्षकस्थं स्फुटं यत्र सा विचक्षणलक्षणा। अस्फुटत्व तटस्थत्वं लक्ष्यस्थत्वममुष्य च ॥५॥ अन्यास्तिस्त् इति व्यक्ता शक्िनि सा चतुविंया। के चनास्फुटप्रथोजनस्थेकमव भेदसुररीकुर्या त त मोन पूर्वोक्तमेव लउणायाथ्ा सुर्विष्य मते-उचकस्थमिति। यग्र स्पुन् प्रयोजन लसके लचकरदार्थे तिष्ठतीति लक्षकस्य भवति सेका लच्णा सा घ विचसणलपणानाम्नाउभिघोयते । सुखनिश्ठे स्कर्पप्रतीतये 'इदुर्मुखम' इश्यादिवाकयेपु सुखे लाप्तणिकमि दुषदमेव प्रयुज्यत इति वस्तुस्थिति । कत्र तु तदर्थमेव मुखपदमि दो लापणिक विचपणरेव प्रयुज्यत हस्ये तस्या विघकणलदणासज्ञा। अमुष्य प्रयोजनस्य च1 अस्फुन्ख तटस्थन्व लचयस्थ स चैति भेदत्रय सनति। अय भाव-स्फुम् प्रयोज्ना लच्नकनिष्टा, तटस्थनिष्टा लपय निष्ठा एका घारफुटप्रयोज्नेति भेदचतुष्टय लक्षणाया केषाचिमते। भेदतयमरपु टपयोजनाया अपि भवतीति स्वमतमिनि विवेक। यतो हि 'अस्फुन्वम्' इस्या रख्य 'सा सतुर्विधा' इत्यत [] एनकोष्टका तर्गत पाठोऽमावधानतया निदधित इब प्रतिमाति। श्ग्रे प्ण्णो स्युगस्फुट यञ्ञयमेदोदाहरणा नामपि प्रयकृतैवोषय रतरवात्। एव प स्पुन्व्यद्रद्यावदरपुण्ष्यहवाया अप स्विध्यमिति भाव ॥५॥ प्रयोजनवतीभे दानुपस हरति-भ या इति। एका लपकस्थरफुट प्रयोजना विचव कोई कोई विद्वान् अस्फुट प्रयोजना के भेद नहीं मानते, उनके मतसे लभणा के चार मेर य है। नहाँ लभणा में प्रयोनन सफु हो वह भेद विचमणलमणा के नाम से कहा जाता है। वास्तविक बात यह है कि मुख के सौ दर्य की प्रताति के लिये इदुर्मुखम् इयादि वाक्यों में इ्दु द्वारा हो सुख का बोन माना जाता है। कि तु विचक्षण लोग हो मुख द्वारा इदु का बोध कराते हैं शरत इसका नाम विचशणलपणा हुआ है। प्रयोजन का अस्फुन होना तन्स्य होना ल्यस्य होना य तीनों भेद विचशणलभणा के साथ मिलकर प्रयोननवती लणा के चार भेद होते हैं। स्फुलप्रयोजना के लमक लच््य व तग्स्थनित् होने से तीन भेद होते हैं। अस्फुट प्रयोजना का एक भेद है। यद्यपि अहफुटमयोजना के तीन भेद हो सकते हैं कितु कोई २ विद्वान् इहें नहीं मानते। साराश यह है कि 'अरफुम्वम् इससे लेकर 'सा चतुविधा यहा तक का पाठ असावधानता से अधिक रख दिया गया है। क्यों कि रकु्प्रयोपना लपण की तरह अस्फुट प्रयोजना के भी तीन भेद होते हैं। इन छे भेदों के उदाहरण सुद प्यकारने ही आाम दे दिये हैं। इन छे भेदों के नाम २७४ पृष्ठ की पौर्णमासी में देविय ॥X।। इस प्रकार किमी के मतसे लमणा के चार भेद है। यह लमपणा अभिघा
Page 308
२७६ चन्द्रालोक: [नवमो
इन्दुरेवैप तद्ववत्रमुत्कर्षो लक्ष्यते मुखे ॥ ६ ॥ क्षणलक्षणा, अन्याश्र तिस्र इति हेतोः शक्तितोऽभिघाशकितो व्यक्ता भिन्ना सा लक्षणा चतुरविधा भवति। जयं भाव :- प्रयोजनप्रतिपिपादयिपाये लाक्षणिकस्यैव पदस्य प्रयोगो न तु वाचकस्य। तेनेयं लक्षणा शक्तितोऽभिघातो भिन्नेति भावः। प्रयोजनप्रतीतिस्तु व्यक्षनयैव। यथोकम्- 'यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा ससुपास्यते। फले शब्दैकगग्येऽव् व्यज्षनान्नापरा क्रिया'॥ इति। (काव्यप्र० २।१४) लच्यलक्षकस्थस्फुटप्रयोजनासुदाहरति-इन्दुरिति। एप दृश्यमान इन्दुरेव चन्द एव तस्या: कान्ताया वक्तमाननम्। इति वाक्ये कान्ताया मुखे उत्कर्पो लचयते प्रतीयते। नयं सार :- 'तद्वक्त्रमिन्दुरेघ' इत्यत्र वक्त्रपदेन वक्त्रतादात्यापन्न इन्दु- लच्यत इति वक्त्रपद मिन्दुलक्षकम्। इन्दुश्न लद्त्यम्। उत्कृष्टताप्रतीतिश्च स्फुटं प्रयोजनम्। सा चेयमुर्कष्टता लचकपदार्थमुखनिषेत्र प्रतीयत हत्युदाहरणसंगतिः । 'एप इन्दुरेव तद्दक्त्रम्' इत्यत्र चेन्दुपदेनेन्दरुतादात्म्यापजं वक्त्रं लचयत द्तीन्दुपदं वक्त्रलक्षकम्। वक्त्रं च लच्यम्। उत्कृष्टतापतीतिश्र स्फुटं प्रयोजनम्। सा चोरकृ प्टता लच्यपदार्थवक्त्रनिष्टेव प्रतीयत इति लद्यनिष्टर्फुटप्रयोजनाया अप्यतोदाहर णम्। अयं भाव :- यदा वस्त्रपदं चन्दे लक्षणिकं तदा लक्षकनिष्टरफुटमयोजना, यदा घ चन्द्रपढं वक्त्रे लाप्षणिकं तदा लचय निष्टस्फुट प्रयोजनेतीदमुभयोदाहरणम् ॥। ६॥ शक्ति से भिन्न ही है। क्यों कि प्रयोजन को बतलाने के लिये लाक्षणिकपद का ही प्रयोग किया जाता है, वाचक पदका नहीं। ग्रयोजन का बोध तो व्यजना द्वारा ही होता है! जैसे कि काव्यप्रकाश आदि में लिखा है। लक्षक में रहने वाले स्फुटप्रयोजन का उदाहरण 'तद्दक्त्रमिन्दुरेव' 'उसका मुख ही चन्द्रमा है' यह वाक्य है। यहां मुखपद इन्दुका लक्षक है। मुख में सौन्दर्य की प्रतीति होती है। यह प्रयोजन स्फुट और लक्षक (मुख) में रहता है। अ्तः लक्षकनिष्ठ स्फटप्रयोजना का उदाहरण है। लद्य में रहने वाले हफुट प्रयोजना का उदाहरण 'एप इन्दुरेव तद्वक्त्रम्' 'यह चन्द्र ही उसका मुख है' यह वाक्य है। यहां चन्द्रपद मुखका लक्षक है। मुख में सौन्दर्य की प्रतीति होती है। यह प्रयोजन स्फुट और लक्ष (मुख) में रहता है। अ्तः यह लक्ष्यनिष्ट स्फुटप्रयोजना का उदाहरण है। भावार्थ यह है कि 'इन्दुरेवप' इत्यादि कारिकार्घ से लक्षक- निप्टस्फुट प्रयोजना तथा लक्ष्यनिष्टस्फुटप्रयोजना इन दोनों भेदों के उदाहरण दिये गये हैं।। ६ ॥
Page 309
मथूख संस्कृत-हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेतः ।
प्रदीपं वर्धयेत्तत्र तटस्थं मङलोदय:। तटस्थनिष्ट स्फुटास्फुटमयोजनामुदाहरति-पदीपमिति। दीपनिर्याणेभिलपिते 'दोप वर्घयेत्' इस्युच्यते तब् दीपनिर्वाण लपयम्। मङ््लोद्यक्ष प्रयोजनम्। तथ तरस्थं तटस्यनिष्ठमित्यर्थः। दीपनिर्वाणकामनया 'दीप वर्घयेत्' इसयुच्यत इति ताथ्पर्यानुपपचिः। यतो हि 'वर्धयेत्' दति रूप ण्यन्ताद वृधु बृद्धी (स्वा.भा०से०) इति घातोनिष्पतम्। न तु वर्ध छेदने (चु० प० से) धातोर्ण्यन्ते निष्पचम्। जम्र छेदनार्थकधातुरूपस्व्रीकारेSमङ्लपरिकिर रूपप्रयो जनानुपपत्ति। एव चात्र दीप- निर्वाण लच्यते। अमङलपरिदारश् प्रयोजनम्। पुतच प्रकरणादिवक त्रादिसहकारे सफुटम्। प्रकाणादिवकत्राद्यमावे चारफुटम्। अतः रफुटास्फुटयोरुदाहरणमिद्म्। अस्य च प्रयोजनश्य वतृश्रोतृनिष्ठतया तटस्थता। लचयलप्कान्यतरवृत्तित्वासा वात्। पवरमेवाससमाप्तावपि 'बहुलमन्म्' इति सितयो वदन्ति तवनापि दषव्यम्।
तटस्थ में स्फुट तथा अस्फुट प्रयोजनको देखिए-दीपक को शान्त करने के लिये 'दीप वघयेत्, दीपक को बढ़ाओ' यह कहनेपर लक्षणाद्वारा 'दीपक का निर्वाण' यह अर्थ जाना जाता है। यहां शृद्धिवाचक व्ृधु धातु का णिजन्तप्रकिया में 'बर्धयेत्' यह रूप बनाया है छेदनार्थक वर्घ धातुसे नहीं। इसे छेदनार्थक धातु का रूप माननेपर मुख्यार्थबाघ नहीं होने से तथा ग्रन्थकार के अभीष्ट अमङ्गलपरि हाररूपप्रयोजन का ज्ञान नहीं होने से लक्षणा नहीं होगी। वृद्धिवाचक धातु का रूप मानने पर मुख्यार्थ बाध उपस्थित होता है और दोपनिर्वाण का लक्षणासे ज्ञान होता है। अमझल परिहार प्रयोजन है। प्रकरण य वका आदिका ज्ञान होने पर यहा प्रयोजन स्फुट रूप से प्रतीत होता है और प्रकरण द वक्ता आदिका ज्ञान नहीं होने पर यहां प्रयोजन अस्फुट रहता है। अतः यह स्फुट व अस्फुट इन दोनों व्यजथों का उदाहरण है। यह अमसल परिहाररप प्रयोजन लक्ष्य व लक्षक इन दोनों ही अरथों में नहीं रहता किन्तु वक्ा, व श्रोता (अर्थात् तटस्य) में ही रहता है अत. यह तटस्थनिष्ट स्फुट व अरफुद प्रयोजना लक्षणा का उदाहरण है। इसी प्रकार भोजनसाम्री के समाप्त होने पर भी खिया प्रायः कदती रहती है कि 'डा, लीजिये, सामप्री बहुत है'। इस वाक्य में भी तटस्थगत प्रयोजन जानना चाहिए। शुभ शब्द के उच्चारण से मफल की प्राप्ति प्रयोजन है। लक्षकनिष्ठ अस्फुटप्रयोजना लक्षणा का उदाहरण देखिए-
Page 310
चन्द्रालोक: [नवमो
पटोडयं दुग्ध इत्यादौ स्फुटं नास्ति प्रयोजनम् ॥७॥ अमृतं सूक्तमित्यादौ लक्ष्यस्थमतिहद्यता। धभिप्ुख्यात् संनिधानात्तथाSSकारप्रतीतितः ॥८।। लक्षकस्थास्फुटप्रयो जनामुद्दाइरति-पटोऽयमिति। पटस्यैकदेशे दुग्धे 'पटोऽयं दशघः' इत्यादि प्रयोगे कर्मानर्हतारुपं म्रयोजनं सफुटं नास्ति। अत्र पटपदेन पटस्यैकदेशो लचयते। पटाभाव इचावशिष्टपटे कर्मानर्हताप्रतिपादनं प्रयोजनम्। तच्तासफुटम्। लक्षकएटनिष्टं चेति बोद्धयम्॥७॥ लघ्य्रस्थास्फुटप्रयोज्ञनामुदाहरति-अमृतमिति। 'अमृतं सृक्तम्' इत्यादिवाक्ये डमृतपदेन रसवतसुभापितं काव्यं लच््यते। अतिहृद्यताऽतिरमणीयता, तस्या: प्रती तिश्न प्रयोजनम्। अत्रामृतपदं लक्षकम्। सरससूक्तकाव्यं प लद्यन्। प्रयोजनप्र. तीतिश्च लच्ये काव्य पदेत्यु दाहरणसंगतिः। एवं त्फुटप्रयोजनस्य लक्षकलचयतटस्थ- निष्टानामस्फुटप्रयोजनस्य तटस्यलत्तकलदपनिष्ठानां चोदाहरणानि प्रदशितानीति नेयम्। अथ लक्षणाप्रयोजकसम्बन्धान् दर्शयति-भाभिमुख्यादिति। एतेभ्यो वचय माणेभ्यः शक्यलदत्यसम्वन्धेभ्यो लघ्नणा भवतीति भावः आभिमुख्यं संमुखावस्था- नत्वं सम्बन्घस्तरमात्। लक्षणा भवति। यथा 'अङ्गल्यग्रे करिशतं विद्यते' इति। अ्न्नाभिमुख्यसम्बन्धादकुल्यप्रपदेनादुलिसंमुखस्थो देशविशेषो लच्यते। तरस्थान चस्न्न के एक प्रान्त के दग्ध होने पर यह वस्त्र जल गया 'पटोऽयं दग्धः' यह कहा जाता है। 'यह चत्न कार्य के योग्य नहीं है' इस प्रयोजन की प्रतीति यहां सर्वसावारण को नहीं होती अतः यह आसफुट है और दग्वावशिष्ट पट (लक्षक- पदार्थ) में चर्तमान है। ७॥ लचयनिष्ठ अफुटप्रयोजना का उदाहरण देखिए-'अ्मृतं सूक्तम्' इम वाक्य में अरनृतशब्द से सरस सुभापित काव्य का बोध लक्षणा से होता है। शर्तिरमणीयता का ज्ञान इसका प्रयोजन है। अमृत पद लक्षक है। सूक (काव्य) लक्ष्यार्थ है। मधुरता रूपी प्रयोजन लद््यार्थ (काव्य) में है श्रतः यह लक्ष्यार्थ में रहनेवाले प्रयोजन का उदाहरण है। इसप्रकार स्फुटप्रयोजन के (लक्षक लक्ष्य व तटस्य में) और अ्र्््फुटप्रयोजन ( तटस्य, लक्षक व लक्ष्य में ) उदाहरण बतलाये गये। अव लक्षणा के निमित्तभूत सम्बन्ध वतलाये जाते है। शक्यार्थ व लद्ष्यार्थ के आपस में आागे लिखे सम्बन्ध होते हैं। किसरी वस्तु की संमुखस्थिति में शमिमुख्य-सम्बन्ध होता है। 'अ्ुत्यग्रे करिशतम्' मेरी अुली के सामने सी हाथी हैं। इस वाक्य में श्रप्रपद से आ्रगे (सामने) के
Page 311
मयूख 1 सस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः । २७६
कार्यकारणभावात्सा वाच्यवाचकमावतः। स्याहुत्यम्रसमुखस्यस्वात्। सननिधान समीपता तरमात्। यथा 'गह्ार्याँ वोष इत्यत्र गङ्गापदेन वीरखयोध। अय व सामीप्यसन्बन्धादु भवति। गङ्गातीरयो: समीपावस्थानात्। यम्र घ वास्तव सव्रिधान नार्त तत् तथाकारप्तीतित: सविधानसदश्ज्ञाना सम्बन्धावष्षणा भवति। यथा "पर्वतामे चन्द्र"इति। पर्व- ताम्रसनिहितोडय चन्द्र इति साननिध्याकारपतीतित सम्बन्धात् पर्वतस्यौस्स्य लचयते। यत्र ज्ाततर्वस्थ आ्रं्तिस्तत्र लक्षणा । यत्र स्वज्ञाततरवस्य तत्र शवस्यैव प्रयोग ।। ८ ॥ वक्षणप्रयोजकसम्बं्धान् दर्शयति-कार्येति। कार्यकारणभावातचण भवति।
प्रतीयते। अन्यवैळप्षण्येनाव्यभिचारेणायुष्करश्व प्रयोजनम्। घृतेनायुवंधंत दरयायु कार्य घृत घ तरकारणम्। वाच्यवाचकभावतो वाच्यवाच कुसम्बन्धाच लच्चणा यथा हिरेफपदे। एकेन अ्रमरपदोष्चारणे कृतेडन्यो "द्विरेफमुच्चारयति" इति वदति अस्मिम्वाकये द्विरेफपदस्य "द्ौ रेफी यर्हिमस्तत्" इति योगवृश्या अ्रमरपद लचयम्। अमर वाच्यर्व समबन्ध। इमा नैयायिका लपितलप्णा कथयन्ति । यथोक्त न्याय- प्रदेश का बोध लक्षणा द्वारा होता है। शक्याय (आगे) व लक्ष्यार्थ समुख प्रदेश में आभिमुख्य सम्बन्ध है। लक्षणा में एक सामीप्यसम्बन्ध भी होता है। 'मज्ायों घोष' यहां गहापद से तीर का बोध होता है। गगा (शक्यार्थ) व तीर (लक््यार्थ) में समीपता का सम्बन्ध है। जहां वास्तविक समीपता नहीं होती वहा समीप के सदश दौखने पर समीपता मान ली जाती है और लक्षणा होती है। 'पर्वतामे चन्द्र' पर्वत के शिखर पर चन्द्रमा है। इस वाक्य में पर्वत के समोप ही चन्द्रमा दोखता है, यह सामीप्य सम्बन्ध है। पर्चत का अधिक ऊँचापन रद्यार्थे है। जहाँ चास्तविकतत्व के जानने पर भी सामीव्य की भ्रान्ति हो, वहां लक्षणा होती है। अज्ञातावस्था में जो सामीष्य की भ्रान्ति है वह अभिधा द्वारा ही जानी जाती है यह साराश है।८ ।। लक्षणा के प्रयोजक और भी सम्बन्ध बतलाये जाते हैं। "आयुर्धृतम्" यहा कार्यकारणभाव सम्बन्ध है। क्योंकि घृत के सेवन से आयु को वृद्धि दोती है। अत आयु कार्य है और घृत उसका कारण है। द्विरेफ पद में चाच्य- चाचकभावसम्बन्ध है। द्विरेफ पदसे दो रेफ वाले भ्रमर शब्द की प्रतीति होती है। अत भ्रमर का लक्षणासे बोध होता है। नैयायिक लोग इसे लक्षित लक्षणा
Page 312
२८० चन्द्रालोक: [नवमो
इत्येवमादेः संवन्धात् किंचान्यस्माच्चतुष्टयात्॥९॥ मुफावल्याम्-"यत्र तु शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्घरूपा लक्षणा सा लक्षितलक्षणे
त्रमरे ज्ञायते इति लक्षितलक्षणा"। द्विरेफपद्घटकस्योत्तरपदभृतस्य रेफपदस्य रेफ. द्यसम्बन्धिनि त्रमरपदे लक्षणा। लक्षितत्य त्रमरपदस्य च अ्रमररूपेडर्ये लक्षणेति सारः। इमां लक्षितलक्षणां वैयाकरणा न स्वीकुर्वन्ति। यथोकं वैयाकरणलवुमअ्जृपा चाम्-'द्विरेफपदं तु रुढिशवत्या त्रमरयोधकम्। अवयवार्थप्रतीतिस्तु नास्त्येव रथ न्तरादिपद्वत् इत्यादि'। यथा वा क्लेशे 'शान्त' पदं प्रयुज्यते, तत्र वाच्यवाच- कभावलक्षणः सम्वन्धः। शान्तपदोपस्थाप्यक्लेशशव्दवाच्यत्वस्य क्लेशेर्डर्य सध्वातू्। वाचकं शान्तपदम् वाच्यं क्लेशपदम् लच्चयम्। ततश्व क्लेशार्थज्ञानम् दश्येमादेः, सम्बन्धाव्सा लक्षणा भवति। अ्त्रादिपदेन न्यायसूत्रोका अवशिष्टाः। (२६४ पृ०) सम्बन्धा विज्ञेयाः। यथा-'यष्टीः प्रवेशय' अत्र यष्टित्वारोपो म्राह्मणे साह्चर्यात्। 'मज्ाः क्रोशन्ति' अत्र मख्जत्वारोपो वालेपु तात्स्थ्यात्। 'वीरणेप्वास्ते' अत्र कटेपु चीरणावारोपस्तादर्थ्यात्। वीरणपदं हिन्दीभापारया 'सश' नान्ना प्रसिद्वम्। 'अयं राजा यमः अत्र रान्ि यमश्वारोपो वृत्तात्। 'प्रस्थः सवतुः अत्र सकी कहते हैं। जैसा कि न्यायसिद्वान्तमुक्तावली में लिखा है कि जहां शब्दार्थ का पर- म्परासम्बन्ध हो वहां लक्षितलक्षणा होती है। जैसे द्विरेफ पद से दो रेफचाले भ्रमरपदका बोध होता है। पश्चात् भ्रमर पद से भ्रमर का बोध होता है। इस चाक्यार्थ के परम्परा सम्बन्ध के कारण यहां लक्षितलक्षणा होती है। वयाकरणों ने इस लक्षणाको नहीं माना है। जैसा कि नागेश ने लघुमञ्जूपा में लिखा है-द्विरेफपद तो रुदिशक्ति से त्रमर का बोधक है। अवयवार्थ (दो रेफ) का ज्ञान र्थन्तर (सामवेद का मन्त्र) आदि पदों की तरह नहीं होता। क्लेश शब्द शकारान्त है। अतः इसके लिये शान्त पद का प्रयोग किया जारव तो वाच्यवाचकभाव- सम्बन्ध होता है। शान्तपद वाचक क्लेशपद वाच्य है। इत्यादि पूर्वोक सम्बन्धों के कारण लक्षणा को अ्रवकाश मिलता है। आदि पढ़ से न्यायसृत्र में कहे हुए (२.६४ पृ०) सम्बन्धों का भी ग्रहण करना चाहिए। यथा-"यषीः प्रवेशय" यदां ब्राह्मणों में यष्टी का आरोप साहचर्यसम्वन्ध से है। "मख्नाः क्रोशन्ति" यहां चालकों में शख्या का आरोप तात्स्थ्य सम्बन्ध से है। "वोरसेप्वास्ते" यहां • तादर्थ्य सम्बन्ध द्वारा तृण में खश का आरोप किया है। "अ्रयं राजा यमः" राजा से यम के ग्रहण में तात्कर्म्य सम्बन्ध है। "प्रस्यः सक्तुः"सत्तु में प्रस्थ (एक
Page 313
मयूख j सस्कृत-हन्दा व्याख्याद्वयापत. 1 सादृश्यात् समवायात् सा वैपरीत्यात् कियान्वयात्। प्रस्थावारोपस्तन्मानकरवास्। 'चन्दन तुला' चन्दने तुलावस्यारोप, तद्धायस्वाद्। 'कृष्ण शकट,' कृष्णगुणयोगाच्छकटे तदर्मकृष्णवारोप। 'अय कुलस्य राजा' अत्र पुरुपे राजसवारोप कुलाधिपरवात इति। त्रिवेणिकायामाशाघरभट्टेन त्रिविध: सम्बन्धा निरूपित-सयोग समवायो विशिष्टवुद्धियोग्यक्षेति। तत्र सयोगो नाना विध-्याप्यव्यानकमाव, धार्यधारकमाव, सर्तृमार्यात्वम, आधाराधेयभावश्रे श्यादि,। नवयवावय विभाव, गुणगुणिमाव, कियाक्ियाबद्भाव, जातिव्यक्तिाव, विशेष निर्य द्वव्यभाव्रध्चेनि समवायसमबं्ध पव्चधा। नत्र जातिष्यक्कमावो विशे- पसामान्यभावनासनाप्युदाहियते । जन्यज्ञनकमावो विशेषण विशेष्य भावो वर्ण्यवर्णक भाव, उपमानोपमेयभावश्चति विशेषनित्यदव्यभावमेदा. । पुवमन्येऽपि भेदा स्व. यमूहनीया। उदाहरणानि तव्रेव इश्यानि। कि व चनुप्णा समाहारत्रतुष्टय तस्मात्। अन्यस्माघ्यतुष्टयात् सम्चन्घादृपि लच्षणा मवति। ते च चरवार सम्बन्धा अग्रे प्रतिपाहिता ॥९॥
साहश्य सम्वन्धासृचणा भर्वति।इयच लक्षणा गुणयोगाद्गीणीरयुध्यते। साहरयेतरस उसन्या अन्या सर्वा अपि लपगास्तर शुद्धा नध्यन्ते। 'गोर्वाह्ीक' इति वाकये सेर) का आरोप तौल के सम्बन्ध से है। 'चन्दन तुला' चन्दनमें तुला का आ्ारोप तद्धायं सम्बन्ध से है। 'कृष्ण शकट' यहां तद्गुण शब्द से शक्ट को कृष्णवण बतलया है। 'अ्रय कुलस्य राजा' यह वश का राजा है। यहां कुलस्वामी में राजा का आरोप आधिपत्य सम्बन्ध से है। त्रिवेणिका में आशाघर भट्ट ने लक्षणा के प्रयोजक तीन सम्बन्ध वतल्पये हैं-सयोग, समवाय व विशिष्टवुद्धि- योग्य। व्याप्यव्यापकभाव, धार्यघारकमाव, अर्तृभार्याभाव और आधाराधेयभाव के भेद से सयोग सम्बन्ध के अनेक प्रकार हैं। अवयवावयविभाव, गुणगुणिभाव, क्ियाकियावभ्ाव, जातिव्यक्तिभाव व विशेषनित्यद्रव्यभाव वे समवाय के पाच भेद हैं। जातिव्यत्तिभाव को सामान्यविशेपभाव भी कहते है। विशेषनित्य- द्रव्यभाव के जन्यजनकभाव, विशेषणविशेष्यभाव, वर्ण्यवर्णकभाव, उपमानोपमे- सभाव य भेद है। इस प्रकार और भी सम्बन्ध होने हैं। अ्न्थकार लक्षणा के चार सम्बन्ध और बतलायेंगे ।। ९ ॥ लक्षणा के चार सम्बन्ध ये है-गुणों के सादृश्य सम्बन्ध से भी लक्षणा होती है और इसको गोणी लक्षणा कहते हैं। 'गोर्वाहीक' (प्रामीण मनुष्य
Page 314
२=२ चन्द्रालोक: [नवमो
गुणानां साहस्याद गौणी लक्षणा। अन्न वाक्यार्थवोधे मतभेदा। तथा हि-गोप्रती- तिरभिधया भवति। तद्गतगुणा जाव्याद्यस्तु लक्षणया प्रतीयन्ते साहचर्यसम्बन्ध- रात्। ततो लच्षितास्त एव गुणा गोशव्देन वाहीकार्थस्थाभिधया बोधने निमित्ती भवन्ति। ततो वाहीकप्रतीतिर भिघयैव जायते। एवमेतन्मते 'जाव्यवदभिन्नो वा हीक: इति बोधो जायते। अस्मिन्मतेऽयं दोप :- 'अभिधा हि संकेतितमर्थं बोध यति। गोशव्दस्य व वाहीके संकेतो नास्ति। अतो गोशव्दस्यासंकेतितवाहीका थंबोधनेऽसामर्थ्यम्। गोशव्दार्थबोधानन्तरं चाभिधाया विरामः हति। अन्ये व्विदं चदन्ति-नाभिघया गोशव्देन वाहीकार्थः प्रतीयते। किन्तु गोशवसहचारि साजात्यसम्बन्धेन वाहीकार्थगता गुणा एव लदयन्ते। वाहीकार्थस्तु धर्मिरूपेणाप्षि- प्यते। 'गोगतजाड्यमान्द्यादिसजातीयवाहीकगतगुणाः' द्दति बोधोऽस्मिन्मते। पशु है) यह इसका उदाहरण है। इस वाक्यार्थ के बोध में मतभेद प्राप्त होते हैं। प्रथन मत यह है कि गो की प्रतीति तो अभिधा से होती है। औ्रर गोगत जाव्यादि गुणों का बोध साह्चर्य सम्बन्ध से लक्षणा द्वारा होता है। ततः जाज्यादि ये लक्षित गुण ही गोपद से अभिधा द्वारा वाहीक का बोध कराने में निमित्त होते हैं। अतः वाहीक का ज्ञान अभिवासे ही होता है इस मत में यह दोप आता है कि अभिधा संकेतित ही अर्थ को बताती है। और गोपद का वाहीक में संकेत नहीं है, अतः वह (अभिधा) गोपद से वाहीक का बोध नहीं करा सकती। गोपद का बोध कराकर पुनः वही शक्ति वाहीक के बोध कराने में अन्षमर्थ होती है। अ्रतः यह मत माननीय नही है। दूपरा मत यह है-गोपद से अपभिधा द्वारा वाहीक अर्थ.का ज्ञान नहीं होता। किन्तु गोगत जाडयादि गुणो के साहचर्य सम्बन्ध से वाहीक में स्थित जडत्वादि गुण गोपद से लक्षित होते : हैं। और धर्मीरूप से वाहीक का आच्ेप कर लिया जाता है। गोगत जाड्यादि के समान वाहीक में जडत्वादि है, यह लक्ष्यार्थ ज्ञान होता है। इस मत में दूपण यह है कि गोपद से वाह्ीक की प्रतीति होती है या नहीं, प्रतीति होती है यह नहीं माना जा सकता। क्योंकि गोपद का वाहीक में संकेत नहीं है। गोपद से वाहीक की प्रतीति नहीं होती यह नानना भी उचित नहीं है। क्योंकि गोपद और वाहीकपद का सामानाधिकरण्य अ्रसंगत हो जाता है। इसलिये यहां लक्षणा से बोध होता है। गो पशु और वाहीक मनुष्य इन दोनों का एक क्रिया में अ्न्वय नहीं हो सकता। अ्तः मुख्यार्यवाध के कारण गोगत जडत्वादि:
Page 315
मयूख ] २८३
सारोपा ध्यवसानाज्ये गौणशुद्धे पृथक पृथक्॥ १०।। अन्राथ दोष-तथादि-'गोशब्दाद वाहीकार्थ मतीयते न वे'ति प्रश्न"। आघे 'वा हीकार्थे गोपदस्यासकेतितत्वा त्तत्परती तिर सम्भवा। द्वितीयपसे तु गोपदवाहीकपदयोः समानाधिकाण्यमसङगत स्यात् इति। तत्मादम्न लक्षणयैव बोध इति सिद्धान्त:। यथा-गौ पशु, वाहीकस्तु नर, तेन गोशब्दार्थो वाहीकार्येन सहान्वयमलभत द्त्येष सुख्यार्थवाध.। अज्जावादिसादश्यमत्र सरबन्ध। ततो मोगतज्ञाख्यमान्यादि- सन्नातीयगुणाध्रयो वाहीक इति बोध। जाड्याद्यतिशयक्ष प्रयोजनम्। इय व गुण योगादोणी लक्षणा । 'छत्रिणो यान्ति' इत्यत्र समवायात् सम्बन्धास्वन्नगा। सम. वायी नामान्र समुदायार्थक:। मानवसमुदाये केचन छृत्रिगो केचन व छमरहिता। पुतान्सर्वान् लद्तपीकृत्य 'दनिणो यान्ति' इति प्रयोगस्ततः समवायसम्बन्धाच्छत्रि- मां घाहुस्य सचयते। वेपरीतया द्विपरीतसम्बन्घादपि लक्षणा जायते। यथा-अकु. शले दुशलपदप्रयोगे, अतसणि तथ्कर्तुप्रयोगे व वैपरीत्यसम्व्रन्धातलच्षणा भवति। हयमालक्कारिकेलपणलक्षणा, अन्येक्ष जहररवार्थोच्यते। अपकारिण प्रति 'उपकृतं बहु तन्न किमुच्यत' इत्यनेनोपकास प्रतिपादनेऽपीयमेव सचणलप्षणा भवति करिया- न्वयो नाम तक्कियाकारिख्म्। तस्मास्क्यान्वयात्ततिकयासम्वन्घाच्च लप्षणा । 'अयं राजा यम' इत्यम राजि यमखवारोपरतस्ध्याकारिस्वात्। यमराजवताच वढोऽय राजेति पोध। पुते लक्षणापयोजकसम्बन्धा प्रदर्शिता: ।अथ मतान्तरसि द्वानू लक्षणाभेदानू व्याघष्े-सारोपेति। आरोपश्षाध्यवसान चेत्यारोपाध्यवसाने गुणों के समान जडत्वादि गुणों से युक्त यह वाहीक है, ऐसा लक्ष्यार्थ का बोध होता है। अत्न्वादि सादृश्य सम्यन्ध लक्षणा का निमित्त है। जड़ता की अधि कता प्रयोजन है। यह गुणों के कारण गौणी लक्षणा है। 'छत्रिणो यान्ति' छत्तवाले जारहे है, यहो समचायसम्बन्ध से लक्षणा है। मानवसमुदाय में छत्र- धारक व छत्रशून्य दोनों तरह के मनुष्य जारहे हैं। इनको देख कर उक्त वाक्य का प्रयोग किया गया है। यहां समवायसम्बन्ध है। छनघारक मनुष्यों की अधि- कता पतीत होती है। अपकारक मनुष्य को उपकारक कहकर प्रयोग करने पर विपरीत सम्न्ध से लक्षणा होतो है। उस को आल्कारिक लोग लक्षणर्लक्षणा और नैयायिक आदि जहत्सवार्या लक्षणा कहते हैं। 'अम राजा यम" यद्दां तत्कियावारित्व सम्बन्ध से राजा में समका आरोप किया है। 'यमराज के समान राजा प्रचण्ड है' इस लद्यार्थ का बोध होता है। प्रन्यवारने लक्षणा के प्रयोजक सम्बन्ध बतला दिये। अब वह काव्यप्रकाश के मत से लक्षणा के
Page 316
२८४ चन्द्रालोक: [नवमो
गोणं सारोपमुद्दिप्टमिन्दुर्मुखमितीदृशम्। गौणं साध्यवसानं स्यादिन्टुरेवेदमीदृशम्॥ ११॥ ताभ्यां सहिते सारोपाध्यवसाने, ते आख्ये चयोस्ते तथोके। गौणी च शुद्धा चेति गौणशुद्धे लक्षणे पृथक पृथग्भवतः। नयमाशय :- सारोपा साध्यवसाना चेति द्विवि- धा लक्षणा। द्विविधाप्येपा गौणी शुद्धा चेति दविधा भूखा चतुर्धा भवति। नस्मिन् ग्रन्धे तु सारोपा लक्ष्यवाचकपदामीलना साध्यवसाना च लचयवाचकपद्मीलनेति नाग्ना व्यवहियते द्वयोरलध्यलप्तकपदयोः प्रयोगे सारोपा। केवललक्षकपदस्यैव प्रयोगे तु साध्यवलाना। सादृश्य सम्बन्धे गौणी, सादृश्येतरसम्यन्धे च शुद्धा। यथा- 'सादृश्ये तरसन्वन्धाः शुद्धास्ता: सकला अपि। साहश्यात्तु मता गौव्यः' इति साहि न्यदर्पणेऽभिहितम्। उदाहरणान्यग्रे॥ १० ॥ उदाहरणान्याह-गौणमिति। 'इन्दुर्सुखम्' इतीहशं वाक्यं गौणं सारोपं चो- दिष्ट कथितम्। अन्नेन्दुपदेनेन्दुतादात्म्यापन्नं सुखं लचयते। इन्दूनिष्टानामाहाद कर्वादिगुणानां सादश्यमत्र सम्बन्धः । इयं लक्षणा गुणयोगाद्गौणी। द्वयोरारोप्य- माणारोपविपययोस्त्रोपादानाथ् सारोपा। अत्रारोष्यमाण: (लक्षकः) हन्दु: मुखं (उच्यं) चारोपविपयः। 'इन्दुरेवेदम्' इतीदमीदशं वाक्यं गौणं साध्यवसानं च। अत्र सादृश्यगुणयोगाद् गौणी लह्णा। आरोप्यमाणेन निगीर्णस्वार।पविपयस्यान्य- तादात््यप्रतीतिकृत्साध्यवसाना। इन्दुपदेनारोप्यमाणेनारोपचिपयस्य सुखपदस्य नि- भेद बतलाता है। सारोपा और साध्यवसाना ये दो लक्षणा के भेद गौणी व शुद्धा के कारण चार हो जाते हैं। इस अ्रन्थ में सारोपा को लक्त्यवाचकपदामीलना और साध्यवसाना को लक््यवाचकपदमीलना नाम से कहा है। लक्ष्य व लक्षफ पदों के प्रयोग में सारोपा तथा केवल लक्षक पद के प्रयोग में साध्यवसाना होती है। साइश्य सम्बन्ध से जहां लक्षणा हो, वहां गौणी व श्न्य सम्बन्ध से लक्षणा होने पर शुद्धा लक्षणा होती है। उदाहरण आगं लिखे गये हैं॥ १०॥ गीणो सारोपा का उदाहरण-'इन्दुर्मुखम्' यह वाक्य है। यहां इन्दुपद द्वारा इन्दु से अभिन्न (एकतापन्न) मुख की प्रतीति होती है। इन्दुनिष्ठ शहादक- रवार्दि गुणों का सादश्यसम्बन्ध है। यह लक्षणा गुणों के सादृश्य से होती है अतः गोणी है। आरीप्यमाण (इन्दु) और आरोपविषय (मुख) इन दोनों के उपादान से सारोपा लक्षणा है। 'इन्दुरेवेदम्' यह गौणी साध्यवसाना का उदाहरण है। सादृश्यसम्बन्ध के कारण यह नौणी है। केवल आरोप्यमाण (लक्षक) पद के उपादान से साध्यवसाना है। इन्टुपद से मुखपद का निगरण
Page 317
मसूक्ष ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः।
शुद्धं सारोपमुद्दिष्टमायुर्ध्ृतमितीटशम्। शुद्धं साध्यवसानं स्यादायुरेवेदमीदशम् ॥ १२॥ उपादानार्पगद्वारे द्वे चान्ये इति पड्विधा। गरण पुनश् मुखतादारम्यपतीतिस्तत साध्यवसाना ॥। १२॥ शुद्धामुदाहरति-गुदमिति। 'आयुर्धृनम्' इतीदश शुद्धसारोप चोहिष्टम। अन्नायुष्कारण घृतमिति लदपते। कार्यकारणमावश्च सम्बन्ध:। सादृश्येतरसम्बन्धा दिय लचगा शुदा। लच्यलइकयोहवयोस्पादानाच् सारोपा। धारोपेग सह वतत इति सारोपा। 'भायुरेवेद पीयते' इतीदश वाक्य शुद्ध साध्यवसान च। अत्र कार्य कारणभावरूपसादर्पेतरसम्बन्धाच्डुद्ा लचगा। केवलमारोप्यमाणपदसय वोपाद्ा- नाळ साध्यचसाना । साध्यवसानालत्तण मुछम्॥१२॥ शु द्ाभेद्दान् व्याचष्टे-उपादानेति। उपादीयते स्वार्थी सृद्यतेडनेनेश्युपादान चार्पण च मुखषार्थश्यागश्षेयुपादानापणे उपादानापंणे द्वारे ययोस्ते ताटशे अन्ये द्े लक्षणे उपादानउप्णा, अपणलचणा चरत इनि लचणा पड्विधा काव्यप्रकारे प्रतिपादिता। अपगलपनजैव लक्षणाटद्तणेयुच्यते। अनयोर्लंपणे साहित्यदर्पणे- 'मुख्याथंशये तराज्षेपो वाकयार्थेऽन्वयसिद्धये।
'अर्पण स्वस्य वाकयार्ये परस्यान्वयसिदये। उपक सण है तुरवा देपा लह्ण्दत्तणा'॥ इठि घ। है और फिर दोनों में तादात्म्य की प्रतीति होती है॥ ११॥ अव शुद्धा लक्षणा के उदाहरण देखिए-'आयुर्ध्तम्' यह वाक्य शुद्ध सारोपा का उदाहरण है। आयु को बढ्ानेवाल धृत ही है यह एच्यार्य है। कार्यकारणभावसम्बन्ध है। साहृश्यसम्बन्ध से भिन्न कार्यकारणभावसम्वन्ध होने से शुद्धा लक्षणा है। लक्ष्य व लक्षक इन दोमों पदों के उपादान के कारण सारोपा लक्षणा है। 'आयुरेवेद पीयते' यह वाक्य शुद्धा साध्यवसाना का उदाहरण है। कार्यकारणभाव सम्बन्ध के कारण शुद्धा है। केवल आरोप्यमाण (लमक) पद के ही उपादानसे साध्यवसाना है॥१२॥ अन शुद्धा के भेद बतलाये जाते हैं-शुद्धा के सारोप व साध्यवसाना ये दो भेद उपादानलक्षणा और अपण नक्षणा के कारण चार भेद हो जाते है। इनमें दो गौणी के मेद मिलने पर लमणा के छै भेद होते हैं। लच्यार्यरोध में मुख्यार्य का बोध हो सो तपादान लक्षणा होती है। लक्ष्यार्थ के योष में
Page 318
= मयूख ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतः ।
लक्ष्यलक्षकवैशिष्टयाद्द्विविधा लक्षणा पुनः। सरसं काव्यममृतं विद्या स्थिरतरं धनम्॥ १४ ॥ जहदुजहल्ल चणा यथा 'सोडय देवदत्त' इति। यथा वा 'तत्ततमसि श्वेतरेतो' हश्यादी
दैक्यसिद्धवर्थ स्वरूपे एम्णेनि साम्प्रदामिका,हति। यत्यप्यस्मिन्वेदान्तवाचने ने धर्मराजाध्वरीन्द्रो ये दान्त परिभापा कारो टहगा न स्वीक्कस्ते तथापि 'सोऽय देवदत्तः' दति वाक्ये तूकलच्णा स्वीकुकत एव। इयमेव भागतयागलप्षणा। एतन्मतानुसारेणैव वृत्तिवार्तिककारे णाप्पय्वदीप्ितेन आमेकदेशवाहाड्ी सति 'म्रामो दग्य', पुन्पित वनम्' इस्यादाबिय लक्णा रवीकृता ॥ १३॥ पूर्वोक्त सिद्धमाध्यत चणाहयभे शावाह-रपयेति। उपयं च लपक च लचमलस के, सयोव शिष्ट्य विशेषणवत्व तभूप यह्ैशिष्य विशेषस्तरमाद्। विशेषणविशिष्टलच्त्य एष्काम्यां सा एच्षमा पुतर्द्िविधेति माद । कमेगोदाहरति-सरसमिति। 'अमृतं सार्स काव्यमस्ति इति चाकय विशिष्टरचयोदाहरणम्। अमामृतकार्यकारिस्वेन
लक्षणा भी मानी गई है। 'सौडय देवदत्त' वह यही दैवदत्त है', 'तत्व- मसि श्वेतकेतो I-है श्वेतकेतु! तुम उसी ईववर के रप हो' ये जदद जदस- क्षणा के उदादरण है। लक्षयायबोध में कुछ मुख्यार्य का त्याग व कुछ मुस्यायें का उपादान दोने से इसका नग्म जहदजहलक्षणा है। 'तन् त्वमसि' इस माक्यमें तत् पदसे सर्वझत्वादिगुणविशिष्ट चेतन का और स्वपद से अल्पज्षन्वादि विशिष्ट चेतन का बोध होकर पुन (चेतनव) का बोध होता है। मुस्यार्थ में से सर्वक्षत्वादिका त्याग वा चेतनपदार्थ का भ्रद्दण करने से यहा उदाहरणकी संगति है। इसौसो भागत्यागलक्षणा भी कहते हैं। यद्यपि वेदान्तपरिमाषाकार वक्तवाक्य में इस लक्षणा को नहीं मानते तथापि अन्य वेदान्तियों ने उक्तस्थल में यह लक्षणा अवश्य मानी है। इस वैदान्तमत के अनुसार वृत्तितार्तिककार अध्पय्य केक्षित ने भी 'माभो दग्घ' 'पुष्पित वनम्' इत्यादि वाक्योंमें जहदजह- लक्षण मानी है॥ १३ ॥ पदिले सिद्धा प साध्या लक्षणा बतलाई गई थी, अब उनके भेद बनाये जाते हैं। लदय व लक्षक पदों के विशेषण लगा देनेपर विशेषणवती सिद्धा व विशेषणवती साध्या ये दो भेद लक्षणा के और दो सकते हैं। उदादरण देखिए- अमृत सरस काव्यम्' सरस काव्य ही श्रमृत है, यहा लक्ष्यपद के विशेषण लगाया गया है। अमृत पद से सरस विशेषण से युक्क काव्य में सुसजनकना
Page 319
चन्द्रालोक: [नवमो
सम्बन्धेनामृतपदेन सरसविशेपणविशिष्टे काव्ये सुखजनकत्वं लच्यत इति विशिष्टं लचयम्। 'स्थिरतरं धनं विद्या' इति विशिष्टलक्षकपदार्थोदाहरणम्। अत्र स्थिरतरं धनमिति पदद्वयेन विशिष्टधनकार्यकर्तृत्व सम्बन्धेन विद्यायां सुखजनकत्वं लच्यते। लक्षकं धनमिति पदं विशेषणन्वितमित्यपरोदाहरणम्। तत्र प्रथमोदाहरणे विशिष्टकाव्योद्देशेनासृतत्वं विधेयमिति विशिष्टोद्देश्यदाच कपटनिष्ठरवेन सिद्धा चिशे- पणवती, द्वितीयोदाहरणे च विघोद्देशेन स्थिसतरधनत्वं विधेयमिति विशिष्टवि धेथवाचकपदनिष्ठतया विशेषणवती साध्या लक्षणा। एवं 'गम्भीरायां नदां घोपः' इत्यादी विशिष्टे विधेयघोपान्वयिवाचके गङ्गापदे लक्षणा। साध्याङ्गल क्षणा विशेषणवत्यपि विज्ञेया। अत्र मीमांसकाः समुढाये शक्तिमद्गीकृत्य वाक्य- निष्टां लक्षणामामनन्ति। नैयायिकाश्व 'गम्भीरायां नदयां घोपः' इत्यादी नदी- पदमेव विशिष्टनदीतीरे लापणिकं गम्भीरपद च तात्पर्यग्राहकमिति नात्र वाक्य- निष्ठा लक्षणा, वाक्ये शक्तेरभावात्, एवमेव बहुवीहिततपुरुपसमाहारद्वन्ह्वाष्य- यीभावसमासेपु लक्षणा, द्वन्द्वकर्मधारयसमासयोश्च नास्ति लक्षणा' इति प्रति- पाद्यन्ति ॥१४ ॥ की प्रतीति होती है। तत्कार्यकारित्व सम्बन्ध है। लच्यपदार्थ काव्य के सरस विशेषण लगाने से यह विशिष्टलक्ष्य का उदाहरण है। 'स्धिरतरं धनं विद्या' यह विशेषण वाले लक्षकपदार्थ का उदाहरण है। विशिष्टधनकर्तृत्व सम्बन्ध है। विद्या में सुखजनकता का बोध लक्ष्यार्य है। प्रथम उदाहरण में काव्य उद्देश्य है व त्रमृत विधेय है। उद्देश्य (काव्य) के विशेषण लगाने से विशेषणवती सिद्धा लक्षणा है। द्वितीय उदाहरण में चिद्यापद उद्देश्य है और स्थिरतर धन विषेय है। विघेयपद में विशेषण होने के कारण विशेषणवती साध्या लक्षणा है। 'गम्भीरायां नवां घोपः' यहां साध्यामलक्रणा भी हो सकती है, किन्तु प्रन्थकारने इसका निर्देश नहीं किया। मीमांसक लोग विशेपणवती लक्षणा को समुदाय में शक्ति मानकर वाक्यनिष्ठा का उदाहरण कह देते हैं। किन्तु नेयायिक इस वात को नहीं मानते। वे कहते हैं कि नदीपद ही विशिष्ट नदीके तीर का लक्षक है और गम्भीरपद तात्पर्यप्राहक है। श्रतः चाक्यनिष्टा लक्षणा नहीं होती। वाक्यमें शक्ति भी नहीं रहती। इसी प्रंकार बहुव्रीहि, तत्पुरुप, समाहारद्वन्द्व, श्व्ययीभाव समास में लक्षणा होती है औ्रर द्वन्द्व व कर्मधारय समास में लक्षणा नहीं होती, यह भी नैयायिकों का मत जान लेना चाहिये॥ १४ ॥
Page 320
मसूग्ब ] २११ तथा सहेतुरतथाभेदभिन्षा च कुनचित्। सोन्दयेणैय कन्दर्प साव मूर्तिमती रतिः ॥।१५।। शब्दे पढार्थे वाक्यार्थ संस्यायां कारके तथा। पुनरपि लक्षणाया भेददयमाह-तथेति। सथोक्तभेनवत्। हेतुना सहिता सहे सुररगा। अतथा हेनुशूव्या सेति भेदाम्या मिद्ापि रपणा बुनचि प्राध्पते।लचया थेघोधन सहेतुका निर्हतुकति द्वावन्यायषि मेदौ रत इति भाव। उदाहरति- सौन्दर्यति। एथ पुरुष सौन्दर्येण रमणीयतया कन्दूर्प क्राम एव। अम्र कन्दु्पस दश सुन्दर इति उक्यार्थ। 'सौ-दर्यण' इति इतोषपादानासहेतुका। सा व कामिनी मूर्तिमती शरीरधारिणी रति कामपरिया। नत्र सौन्दर्यरूपहखवनुपादाना विहेतुका लचणा १५॥ उपाध्यन्तरेण सजाया भेदान्तर प्रतिपादयति इब्द६ति।रव्देपदवाक्यान्यतर रुपे लसगा यथा-'असेरमिर्नट्ट' दति। नत्राझिप देनाचित दयते। 'मुसचन्द्र'दत्यत्र पदार्थे लप्रणा मुस पदार्थेन चम्दतादामय चयते।'यद्शुरुवचनमार्ऊणयन्ति तदमृत विदन्ति' इति वाक्याथलक्षणाया उदाहरणम्। वाक्यार्थयोरेवैकयाशेपात्। 'यावन्तो युद्ध म्ियास्नावन्तोऽजुना' इति सख्याका टचमादाहरणम्। अब्रकस्मिन् पुरुषे बहु रवस्पया पूज्यत्व उदयते। नथा 'सथाली पव्ति' इत्यधिकरणकारके लचना। क्षणा के दो भेद और भी हो मकते हैं। लक्षयार्य के बोध में हेतु का उपादान होने पर सहेनुका और देतु का उपादान न होने पर निहेतुका लक्षणा होती है। 'यह पुरुप सौन्दर्य के वारण कामदेव ही है' इम स्थान में सौन्दर्यरुप हेतु का निर्देश होने से सहेतुका लक्षणा है। 'वह कामिनी मूर्तिमति रति हो है' इम वाक्य में सौन्दर्यरूप हेतु का निर्देश न होने से निर्हेनुका लक्षणा है॥१५॥ आ्धारभेद से लक्षणा के भेद किये जाते हैं-शब्द में, पदार्थ में, वाक्यार्थ में, सरया में, कारक में और लिद में लक्षणा होती है। अत इसके अनेक भेद है। यह लक्षणा अल्द्वारों की सहायक होती है। 'अग्नेरग्निर्निट' यद्दा अग्नि शैन्द में लक्षणा है। अरग्निपद से तसकी ज्वारा (अर्चि) का बोत होता है। 'मुख चन्द्र' यहा पदार्थ में लक्षणा है। मुम पद के अर्थ से चन्द्रतादाम्म्य की प्रतीति होती है। 'यद्गुरुवचनमू' जो गुरु का वराकय सुनते हैं वे अमृत पीते हैं। यहा दोनों वाक्यायों में एकता का आरोप करने से वाक्यार्थ में लक्षणा है। 'यावन्ती युद्धप्रिया' यहा एक पुरूप में बहुत सरया का आरोप करने से पूजनीयता (आदर) का बोध होता है अत यह सस्यागतरक्षणा का उदार हरण है। 'स्थाली पर्चत' स्थाली में पफाता है, यहा अधिकरण (सप्मी) १६ च० लो:
Page 321
२६० चन्द्रालोक: [नवमो
लिन्गे चेयमलङ्गाराछुरवीजतया स्थिता ॥ १६॥ 'इस्तिनी' इत्यन्र लिन्ने लक्षणा। अन्र हस्तिनीपदेन हस्तिवदस्य पुं्लिङ्गता प्रतीपते। हस्तोऽत्यास्तीति हस्ती, स्त्री चेत् हस्तिनीति व्युत्पत्तेः। एवमुक्स्थले प्यं लक्षणा भर्वति। लक्षणानिरूपणफलं व्याच्टे-इयं लक्षणालक्वाराक्कुरत्यालप्वार- पादुर्भावस्य वीजतया हेतुतवा स्थिता स्वीकृता। अलक्वारपदं ध्वनिरसादेरप्युपलक्ष णनू। इयं लक्षणा रूपकसमालोवत्यतिशयोक्त्वादीनामलद्वाराणां प्रसवित्ी। तथा हि-उपादानलक्षणा अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वन्युपयोगिनी, अर्पणलक्षणा चात्यन्तति नस्कृतवाच्ध्वन्युपयोगिनी, गौणी सारोपा रूयकालक्धारोपयोगिनी, गौणसाध्यवसाना इतियायोकिप्रयोजिका, शुद्धसाष्पवसाना च सहकारिव्युदासेन कार्यकारित्वरुपसाम- धर्यातिशयरूपव्यद्गयोपदर्शिकंत्यादि स्वयमूह्षनीयम्। एवं लक्षणाया लक्षणं भेदोपभे दाश्च प्रदर्शिताः। साहित्यदर्पणे चास्या अशीतिभेदा।तथाहि रूढिभेदा इमे-सारोपा उपादानलक्षणा, सारोपा लक्षणलक्षणा, साध्यवसानोपादानलक्णा,साध्यवसाना लक्ष णलक्षणा, गौणोसारोपोपादानलक्षणा, गौणी सारोपा लक्षणलक्षणा, गौणी साध्यवसा- नोपादानलक्षणा, गोणी साध्यवसाना लक्षणलप्तणा चेति। एत पवाष्टी भेदा:प्रयोजने बिनेयाः। अष्टविधा प्रयोजगलक्षणा व्यप्ञवस्य गृढागूढत्वेन पोढशविधा भवन्ति। पुनश्व सा धर्मिधर्मगतत्वेन प्रत्येकं द्विधा भूत्वा द्वातिपाद्विधा प्रयोजने जायते। एपा कारक में लक्षणा है। 'हस्तिनी' यहां पुंलिद् में लक्षणा है। क्योंकि स्त्रोबोधक हस्तिनीपद से पुंस्निन्न हस्ती का बोध हो जाता है। इस्तीपद को स्त्रीलिद्वार्थ बनाने के लिये उसी पद से डीप प्रत्यय किया जाता है। लक्षणा का रस, ध्वनि व अलद्वारों में उपयोग होता है। अर्थान्तरसंकरमितवाच्य ध्वनि में उपादान- लक्षणा का, अत्यन्ततिरस्कृतावाच्यध्वनि में अर्पणलक्षणा का, रूपक में गीणी- सारोपा का, अतिशयोकि में गोणी साध्यवसाना का, व्यक्षथ में प्रयोजनवती लक्षणा का उपयोग है। इस प्रकार लक्षणा के लक्षण भेद व उपभेद वतलाये गये। साहित्यदर्पण में लक्षणा के अरशीति (श्रस्सी) भेद किये हैं-हटि के कारण लक्षणा के आठ भेद ये है-सारोपा उपादानलक्षणा, सारोपा लक्षण. लक्षणा, साध्यचसाना उपादानलक्षणा, साध्यवसाना लक्षणलक्षणा, गौणीसा रोपा टपादानलक्षणा, गोणी सारोपा लक्षणलक्षणा, गौणीसाध्यचसाना उपादान लक्षणा, गोणीसाध्यवसाना लक्षणलक्षणा। ये आठ भेद प्रयोजनवती के भी होते हैं। प्रयोजनलक्षणा के आठ भेदों में व्यक्षय गूढ-अगूट रूप से रहता है अतः प्रयोजनवती के सोलह भेद हुए। पुनः वह प्रयोजन धर्मी व धर्म में रहता है अतः इसके वत्तीस भेद जानिये। रुटि के आठ मेद मिलाये जाने पर लक्षणा के
Page 322
मयूख ] २६१
महादेव: सत्रग्रमुखमसविद्यैकचतुर: सुमित्रा तन्क्तिम्णिहितमतिर्यस्य पितरौ। मयूसस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति नवसंख्य: सुसयतु ॥ १७॥ इति श्रीजयदेव कविधिरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे लक्षणानिरूपणो नाम नवमो मयूस: ।
चाष्टाभी रुठिलक्षणाभि. सह चावारियस्पकारा भ्दन्त। ततः पद्वाक्यमतरवेना शीतिभेदमिस्ा भवरनि॥ १६॥ अथ नदममयूखसमा्सि व्याघष्टे-महादैव इति। महादेव: सव्रेति पथममयू खोय: पोटशश्लोक पव पूर्वचदनापि समास्ौ पटनीय. । तस्योत्तर भागे तु- 'मयूख रते नासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिर चन्द्रालोके महति नवमंद्य: सुग्चत्'d इति विशेष: । अन्यत्पूर्ववस् ॥ १७॥
वे दान्तभूषणो पाधिविभूपितेन भूतपूर्वकाशिकगवर्न मेटसस्कृतपुस्त का लयीयप्र सत्वान्वेपणपरायणेन भृतपूर्वचाराणसेय हिन्दू विश्वविद्यालयीय पाठ्यनिर्धारक समितिजुषा, जयपुर राजकीयसंस्कृत का लेज साहित्य महाध्यपकेन कथाभट्ट श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहितयाचार्येण निर्मिताया पीर्णनासीति समास्यायाश्चन्द्वालो कव्यादयाया नवममयूखे पर्यवसानम्॥ ९॥
चालीम भेद होते हैं। ये चालीस भेद पद व माक्यनिष्ठ होने के कारण अ्रशीति (अस्सी) संख्या को प्राप्त करते है॥ १६ ॥ अब कवि नवम मयूख की समाप्ति करता है। 'महादेय' सन' इस प्रथम मयूख के सोलइवें श्लोक के उत्तर भाग में- 'मयूखस्तेनासी सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति नवसंख्य सुखयतु'॥ यह परिवर्तन करके नवम मयूख की समाप्ति करनी चाहिये॥। १७ ॥ कथामट् धरीनन्दकिशोर शर्मा साहित्याचार्य की कयाभहीया नामक हिन्दी व्याख्या में चन्द्रालोक का नवम ममूख समाप हुआ।
4 4
Page 323
दशसो मयूखः धर्म कंचित् पुरस्कत्य प्रायः शब्द: प्रवर्तते। अथ प्षणा निरुप्याधुना शव्दबोधमूलभूना सुख्यां वृत्तिमभिधां निरूपयति- धर्ममिति।शाव्बोधे सुख्या वृत्तिरमिधा। सा चानादिः। वृत्या पद्जन्वपदार्धस्म रणं व्यापारः। एतस्वाकाक्कादिलह कारियाव्दवोध: फलन्। एकपदार्थडपरपदार्थलं सर्गविषयकं ज्ञानं शाव्दवाध उच्चते। चथा 'देवदत्तो गृहं गच्छति' इत्यत् देवढत्ते गमन्डियाऽमेदज्ञानम्। अ्षत्र पट् पदानि सन्ति-देवदत्त १ सु २ गृह् रेअमू ४ गम् ५ तिप ६। पदार्थाश्च-देवदत्तत्व १ वेवदत्त २ समवाय ३े पुंस्त्वत्त ४ पुंसव ५ समवाय ६ एकत्वत्व ७ एकत्वर ८ समवाय ९ गृहत्व १० गृह १५ समवाय १२ कीपत्वत्व १३ क्ीयत्व १४ समवाय १५ एकत्वत्व १६ एकत्व १७ समचाय १८ कर्मत्व १९ कर्म २० समवाय २१ गमनत्व २२ गमन २३ समवाय २४ कर्तृत् २५ वर्चमान .. काल २६ कर्तृगतेकत्वत्व २७ एकत्व २८ समवाय २९ देवदत्तत्य कर्तर्यभेद: ३०, अन्यपदार्थस्य गमनक्रियारयां कर्मकियाभावसम्वन्वक्ष सन्ति। पुरसम्बन्धिज्ञानमप रसम्बन्धित्मारकनिति रीत्या पढ़ज्ञानापदार्थस्मरणं जायते। शव्दपोध हेतुपदार्थो- पस्थित्यनुकूल: पदपदार्धियो: सम्बन्धो वृत्तिः। सा च वृत्तिर भिघालक्षणाव्यञ्ञजनाभे दाच्त्रिधा। व्यक्षनालक्षणे तावनिरुपिते साम्पतमभिधाख्या वृत्तिनिरुप्यते। अस्माच्छव्दादयमर्थी वोद्व्य इतीधरेच्छ्रा संकेतः, तद्प एव पदेन सह पदार्थन्य अ्व न्न्थकार लक्षणा का निरूपण करके शाव्दबोध की प्रधान कारण सुख्य वृत्ति प्रसिधा का निरूपण करता है- शाव्दबोध कराने में अभिघाशत्ति ही प्रधान है। यह अभिधा शक्ति अनादि काल से चली था रही है। वृत्ति से पद के अर्थ का ज्ञान होना ही वृत्ति का व्यापार माना जाता है। आ्रकाळक्षादि के सहित शाब्दबोध होना रस व्यापारका फल है। पदों के आापस में संसर्ग सहित ज्ञान को शाव्दबोध कहते हैं। 'देव' ढत्त गृद को जाता है' इस शव्दवोध में हं पद व ० पदार्थ हैं। जो संस्कृत- टीकापोर्णमासी में लिखे गये हैं। एक पदार्थ के सम्बन्धी को जान लेने पर दूसने पदार्थ के सम्बन्धी का ज्ञान हो जाता है, इस नियम से पदज्ञान से पदार्थ का स्मरण हो जाता है। शाब्दवोध के कारण इस पदार्थस्मृति के अनुकूल पद व पदार्थ के सम्बन्ध को वृत्ति कहते हैं। इस वृत्ति के अभिधा, लक्षणा व व्यप्ना के कारण तीन भेद होते हैं। इनमें व्यंजना वा लक्षणा का निरूपण किया जा चुका है। अव अ्र्परस्धिा का निरुपण किया जाता है-। इस विपय में नैयायिक
1
Page 324
भयूख ] सस्कृत हिन्दी व्याख्याळ्वयोपेत ।
सब्बन्ध शकि। आधुनिकेय नाग्नि शनििर यव। 'मकादशेऽहि पित्ता नाम कुर्यात्' इतीशरेष्ड्राया सरात्। इय व्रतिरीश्रेद्द्ारूपत्वाद् गुणान्तर्गना' इति न्यायविद्। मीमामकास्तु 'शचि पदार्थान्तरम्। अस्या एवर संकेतनाग्ना व्यवहार सा वेय शनि प्रनिपद मिनननयाऽनन्तानादिश्व। आधुनिकसत्ञाशव्दाश्ष पारिभाषिका, 'सर्वे सर्वार्थवाचका' इति न्यायन वा तत्तदर्धबोधका इत्याङु। वैयावरणाना घाय सिद्ा तसार - वाच्यवाचक्भावरूप पदपदार्ययो सम्बन्ध दकि ।शसिगाहक व पदपदाथयोरध्यासमूल तादातयम्। एनदेव च सकत। आधुनिकमकतस्थले द्वाइरोहि क्रिय माणनामरथले प उद्गर्वत्र येध इति लघु मक्षचार्या नागेश । वदान्तिना मत मीमासकानुसारि। तथा हि-अकि पदार्था तरम्। सा व विविधानादिश्य। 'परास्य शततिवितिषेव थ्रमत' 'सय सर्वभावा नामबित्या ज्ञानगोचरा' इति श्रुतिस्मृतिवचना यपि पृथपसनिमद्धाचे प्रमाणमू।
आचार्यो का मत यह है कि-इस शब्द से यह अ्रथ जानना च हिय' इस इक रेच्छा को ही सकेत कहते हैं। पद का पद के अर्थ के साथ नो सम्ब ध है, वह सकल हा है और यह संकेत ही अमिधा शकि है। आधुनिक सकेतित नाम आदि भी ईशवर की इच्छा से कल्पित किय जाते हैं। क्यों कि पपिता एकाद शबे दिन अपनी सुन्तान का नामकरण करे इस स्मृति के वाक्य से नाम रखन में भी ईसवर की आज्ञा ही कारण है यह अमिधा शक्ति हेश्वर की इच्छारूप होने से रूप आदि चीास गुणो के अतर्गन है। मोमांसक्मत यह है कि 'शक्ति एक पृथक ही पदार्थ है। इसी का सकेत नाम से व्यवदार किया गया है। यह शक्ति प्रयक पद में भिन्न भिन्न रूप से रहती है। यह अनन्तरपा है और अनादि काल से प्रचलित है। आ्र्राधुनिक सज्ञावाचक शब्द तो पारिभाषिक हैं। पथवा 'सब शब्द समी अ्रथों के बोधक हो सकते हैं' इप कारण व धर्थ बोष चरा देते है।' वैयाकरण विद्वानों का यह सिद्धान्त है कि वाच्य वा वाचक रुप पद व पदार्थ के सम्बन्ध को शक्ति कहते हैं। पद का पदार्थे क साथ ताडा रम्य (एकता) सम्बध शक्ति का ग्राहक है। यह सम्बध ही सकेत है। आधुनिक सज्ञाशब्दो में लभणा से अर्थ बोध हाता है' यह नागश न वैयाकरणमध्यभनूषा में लिखा है। वदान्तियों का सत ग्राय मीमासकमत से मिनता हुआ सा है- जैसे शक्ति एक पृथक पदार्थ है। वह अनादि व अ्रनन्त है। इसमें 'परास्य शक्ति' 'शक्तय सव०' यह धति व स्सृति क वाक्य प्रमाण हैं। जैसे प्रत्येक वस्तु में अपनी २ पूथक शक्ति होती है। ैसे ही प्रत्येक पद में अर्बोध
Page 325
२६४ चन्द्रालोक: [दशमो
यथा पदार्थमात्रे स्वत्वकार्यकारणसामर्थ्यमिन्नं तर्थव पदेऽपि तत्ततपद् जन्यपदार्थज्ञान रूपकार्यानुमेयार्ऽर्बोधकता शक्ति:। इरयास्तु विशेष :- 'वस्तुशकति स्वरूपतः कार्य करी, पदे तु ज्ञातव शक्ति: कार्यकरी' इति। नव्यास्तु इच्रैव शक्िः। तेनाधुनिक- संकेतितेऽपि शक्िरस्त्येव। गगरीत्याद्यपत्रंशेपु तु शततत्रमाच्छाव्दशोध:। तत्रापि शक्तिरस्तीति केचित्। आलकारिकाश्न 'संकेतितार्थचोधिका अभिधा।'अर्माच वदादयमयों वोद्व्यः दृत्यादिप्वर्तकोपदेशलपः, 'अस्यायं वाघकोऽस्यायं चाच्यः इत्या दिसम्ब्रन्धो वा संकेतः शक्तिग्राहक:' इति मन्वते। संकेतग्रहप्कारस्तु वृद्धव्य चहारा दिनानाकारणेभ्यो भवति। यथा- 'शकतिम्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतक्ष । वाक्यत्य शेपाद्विदृतेर्वदन्ति सािध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥'द्दति। एकेन 'गामानय' इत्युक्ेऽपरस्मिंश्व गवानयनकर्मणि प्रवृत्ते वालोऽस्य वाव्यस्य 'साल्तादिमत्पिण्ठानयनमर्थः' इति प्रवृत्तपुरुपक्रियया प्रथम जानाति। ततश् 'गां वधान' 'अश्वमानय' इति वाक्यद्वयोककाभ्यां गोवन्वनाश्वानयनरूपाभ्यामावापोद्दा पास्यां वालो गोपदस्य 'सास्त्ादिमानर्थः' आनवनपदस्य व 'आहरणमर्थः' द्वति संके-
कतारूपी जत्ति भिलरूप से रहती है। विशेपता यह है कि वस्तुओ्ं की शक्ति स्वर्प से (स्वयं) कार्य करती है और पदों की शक्ति का ज्ञान होने पर वह कार्य (अरथबोध) में समर्थ होती है। नवीन आ्र्प्राचार्य कहते हैं कि 'केवल इच्छा ही शक्ति है। इस मत के मानने से कल्पित संज्ञाशब्दों में भी संकेत प्राप्त हो जाता है। गगरी आदि अ्पवरंश शब्दों में तो शक्ति के भ्रम से अर्थ का बोध होता है'। कोई कोई लोग अपभ्रंश शब्दों में भी शक्ति को मान लेते हैं। आालक्वारिकों का सिद्धान्त है कि 'संकेतित अर्थ की ोधिका अभिधा शक्ति है। 'इस शब्द का यह अर्थ जानना चाहिये' इस न्याय से वा 'यह पद इस थर्थ का चाचक है और यह अर्थ इस का वाच्य है' इत्यादि सम्बन्ध ही संकेत है और शक्ि का प्राह्क है।' संकेत का प्रहण वृद्ध पुरुषों के व्यवहार वा अ्र्प्रन्य श्र्रनेक कारणों से होता है। जैसे-व्याकरण, उपमान (सादृश्य), कोश, वृद्धों के वचन, व्यव- हार, वाक्य की समाप्ति का न होना, विवरण, प्रसिद्धपढ का सांनिष्य शादि शत्तिग्राहक माने गये हैं। 'गाय लाथ्रो' इस कथन से गाय लाते हुए आदमी को देखकर वालक जानता है कि उक्त वाक्य का 'गाय लाना' यह शर्थ है। इस के बाद 'गाय को बांध दो, शर अ्रव शरव लाथो' इन चाक्यों के अ्रनुखार गाय को बांधकर अरव लाने पर इन दोनों कियाओं को देखनेवाला वालक गोपद
Page 326
मयूख: ] संस्कृत-हिन्दी क्यास्याद्वयोपेत: । २६५ ययार्थ स्पष्टमाचऐे शब्दस्ताममियां विद्ुः ॥१।। तमवगछृति। पदमन्येऽपि सकेत प्रहोपाया अवसेया। एव संकेतितमर्थ बोधय- नती शब्दुर्य शवायन्तवानन्तरिता क्तिरभिघ्नोरयते काव्यविदि। यद्यपि सकेत: सनातन, शक्िरतु पयोगकाले प्रकटीभवसीति निर्णय कोविदानन्दे (माशाघरमि- रमिले), तथापि व्यवद्वारे वाकिसकेतयोरभेदनिर्देश । कोविदानन्दे शक्तिप्राहकाणी मानि-याकरर्ण, कोश, निरुक्त, मुनिवाक, व्यवदार, व्याध्यान, वाक्यसेपन प्रसि- दार्थपदससिधि: उपमान चेति। अथ प्रस्तुतग्रन्थयोजना-शब्दो गवादिशडद: मायो बाहुकयेन कचिद् धर्म जाय्यादिरूप पुरस्कृतयन द्वारीकृत्यैद प्रवर्ततेऽयबोधने समर्थो भवति। समानेप्वनुगतो त्यावर्तकश्र धर्म इत्युच्यते। तन्न धर्म एव तदवच्छिनने या शत्ति, न केवलव्पकाविति मावः। एव सति घर्मस्य सर्वत्रावश्य करवे प्रायशब्दुस्प प्रयोगोऽनुपपत्र इति चेल।धमस्य नानारवेनकधमंस्यापरश्राभावेन मायःपद्मयोग- साथक्यात्। आकाशादौं च ध्मस्य पृत्तिनिमित्तरवाभाव इति मताशयणाहा। शब्दो धर्मद्वारायबोधको यया बृष्या स्पष्ट साचादर्यमाचषे सूते ता वृत्तिममिया मुख्या वूर्ति विदुर्जानन्ति। बुधा इति शेष:। लष्षणादाचे कार्थेबोधानन्तरमपरार्थबो धाव्ष सापादर्थबोधकता। सकेतितार्थविषयीभूतबोधजनको व्यापारोमिघति लक्षण सू। शश्यते सामादमिधीयते उनयेति शक्ति 1 धातूनामनेकार्य:्वारछ्वनोते:साचा द मिश्रार्थ्वमू। तम् शत्तिर घृंति्व्यापारः करिया पेतिवृत्तिपर्यायशबदा.। आाधा कत्ति अभिधा, मुख्या पेति नामान्तराणि। शत्ति विषयभूतोड्यक्रआद्यः, शक्यो साच्योड मिघेयो मुष्यार्यश्चेरयुच्यते। अर्थानुसारेण शर्दध-आध्यो, चाचक, शस्तोऽभिघा- का जाय और आनयन पद का ले आना अर्थ समफ जाता है। इस संकेतिन अर्थ की बोधिका शक्ति अभिधा है। यदपि सक्षेत प्राबीन है और शततिपद प्रयोग के समय प्रकट होता है, यह आशाघरने कोविदानन्द में लिखा है, तथापि व्यवद्धार में शक्ति व सकेत का अभेद माना गया है। अरम प्रस्तुत अ्रन्थ के छौक का अर्थ लिखा जाता है। प्राय किसी जात्मादिरूप धर्म का आश्रय लेकर के ही शब्द अर्थ के बोधन में प्रवृत्त होता है। यह शब्द जिस वृत्ति से साक्षाद (व्यय- धान रहित) अर्थ का प्रतिपादन करे, वह अमिया वृत्ति वही जाती है। लक्षणादि उृत्ति से जो अर्थ जाना जाता है, वह अर्थ अभिधेयार्थ के पक्षात् प्रतीत होता है। अत वे वृत्तियां साक्षात् अर्थ को वोधिक नहीं मानी जाती। वृत्ति, शकि, व्यापार व किया, ये शब्द समानार्थक हैं। आया शक्ति, भमिया, मुख्या शक्ति ये सब अ्भिधा के ही नामान्तर है। आद्य, शाक्य, अमिषेय, वाच्य, सुख्यार्य ये शब्द अमिधा से प्रतीत मुख्य अ्र्थ के नाम हैं। इसी प्रकार
Page 327
२६६ चन्द्रालोक: [दशमो
जात्या गुणेन कियया वस्तुयोगेन संज्ञया। निर्देशेन तथा प्राहुः पड्विधासभिधां बुगाः॥२॥ वकस्चेत्यु चचते। अत्य शव्दत्व रूढयोगिकयोगरूढादिप्रकारैनैव भेदा भवन्ति। ते च सपदसे (६७) पृष्टे दश्याः ॥ १ ॥ धर्नत्य पडुविधत्वेनासिघायाः पहुविधत्वं व्याच्े-जात्येति। जात्या गोत्वरूप जातिवाचकशव्देन। गुणेन शुक्धावादिगुणवाचकशव्देन। क्रियया चलनत्वरूपक्रि यावाचकपदेन। वस्तुयोगेन दण्डीत्यादिवस्तुवाचकशव्देन। संक्ञया डित्थादिरूप चदच्छाशव्देन। तथा निर्देशेन कंसादिनिर्देशवाचकशव्देन च बुधा विद्वांसोडभिधां पड्चिधां विदु: कथयन्ति। नतु सर्वप्रयोजनलंपादकतया व्यक्तिरेव संकेतलहा न जातिरिति चेन। आनतत्याद् व्यभिचारदोपापातात्। सर्वासु गोव्यक्तिपु लंकेतेऽन न्तानां गोव्य कीनां युगश्दुपस्थानाभावादनवस्था स्यात्। एकस्यां गोव्यक्ती संकेते तु लंकेतातिरिकगोव्यक्ज्ञानाभावो भवेत। किद् व्यक्तिशकिवादेगौ: शुक्ल, चलो, दित्यः' इति चतुर्भिरवि पदैरेका सैव गोव्वकिरुच्यते। तेन च पदार्थभेदो न त्यात्। तत्र व्यक्तेरेव पदार्थत्वात्तस्वाश्च प्रकृते एकत्वात्। तेन जात्याघुपाधिपु संकेतः। व्यक्त्यविनाभावास्त जात्या व्यक्तिराष्तिप्यते। आक्षेपोडय नानुमानम्। किन्तु उत्त अर्थ के बोधक शब्द के आद्य, वाचक, शक्त व अभिधायक ये नान हैं। इस शब्द के रृ आदि नी भेद १७ वें पृष्ठ में वतला दिये गये हैं ॥ १ ॥ जात्यादिरूप धर्म के छै भेद होते हैं अत एव अभिधा के छे भेद बतलाये जाते हैं। जातिवाचक, गुणवाचक, क्रियावाचक, वस्तुयोगचाचक, संज्ञावाचक व निर्देशवाचक शब्दों के कारण अरमिष्ाशक्ति के छै भेद होते हैं। अ्रर्थात् जाति, गुण, क्रिया, चस्तुयोग, संज्ञा व नर्देश आदि में संकेत माना गया है। अब यहां यह सन्देह होता है कि व्यत्ति का प्रत्यक्ष होता है तथा व्यक्ति ही कार्य में उतयोगिनी होती है। अतः नोत्वरूप जाति में संकेत मानना उचित नहीं, किन्तु व्यक्ति में संकेत मानना चाहिए। इसका उत्तर यह है कि व्यक्ति में संकेत मानने पर आनन्त्य व व्यनिचार दोप आाता है। व्यक्तियां श्र्नन्त है इस कारण सब व्यक्तियों में संकेतन्रह हो नहीं सकता। एक व्यक्ति में संकेत मानने पर दूसरी व्यक्ति का ज्ञान होना असम्भव है। अरतः व्यभिचारदोप होता है। व्यक्ति ने संकेत होने से 'गोः, शुरु:, चलो, डित्थः' इन चारों पदों से भी एक ही व्यक्ति का बोध होगा। अ्तः उक्त दोपों के कारण जाति आदि उपाधि में ही संकेत मानना चाहिये। जाति व व्यक्ति का अविनाभाव सम्बन्ध होने से
Page 328
मसूख ] सस्कृत हिन्दी-्याल्याइयोपेत ।
समरणमिश्याल््वारिका 1 केचिदनानुमानम, भाट्टास्वर्थापततिम, गुर्व समानवि विवेदताम, मण्डनमिध्रा जाती शर्क्ति म्यकी रक्षणामाहु । बुब्जवचिवादतस्तु जातिव्यश्यो शाकिरहित परन्तु जाती घटखविशिष्टम्पत्तिस्मरणे शाब्डबोधे व ज्ञा तव शत्तरस्त, उयसो तुस्वरूपसती हतुरिश्याहु । गवादिशं्दानामानयनादिकार्या रिवते गवादौ शफ्तिरित्यन्वितामिधानवाहिन प्ाभाकरा। इतरान्वितयराडी ससग शकिहिति माट्टा अमिहितान्वयवादिन। मीमांसका जातावेव दाक्त स्वीक्वन्ति।
समुतिखितानि विशेषतया सघेव रश्यानि। नित्यत्व सति अनेकसमवक्षत्त जाति सम्। यथा सोखवाहि। अय जातिवाचकशब्द प्रापामद्ो व्यवहार निर्वाडको भर्वत। तथोक वाश्यपदीये-'गौ स्वरूपेण न मौनाप्यग, गोेश्वादिसम्त घादटो' हति। गोर्गोपदोदेश्य सात्तादिमान् पिष्ट। सवरूपेण जातिरहितग्यकिमावेण न गौने गोध्यवददार निर्वाहक।नाषि चागोर्गोमिवरडेन व्यवहार निर्वाहक । किन्तु गोश्ा मिसम्न्वादोरववत्तया जञानाहोगो शब्दव्य वहाये। जातिसधिवा दिना मयममिप्राय- जातिद्वारा व्यक्ति का आक्षेप हो जाता है। आलद्ठारिकों ने वढ़ा आन्पनद से अनुमान का महण नहीं किया है, कि्दु आक्षेप पद का ने स्मरण अर्ये मानते हैं। भाट मीमासकों ने अर्यापति मानी है। गुरु मत मं सादृश्य ज्ञान से व्यक्ति ज्ञान माना है। मण्डन मिश्र ने जाति में शकि और व्यक्ति में लक्षणा मानी है। वुच्जशतिवादियों न लिसा है कि जातिविशिष्टव्यक्ति क बोध में का शावदवोध में शतिज्ञान होता है, किन्तु प्रत्येक व्यक्ति में वह शक्ति स्वरप से ही रहनी है। व्यास् क अरनत होने क कारण बह्ध शक्ति जानी नहीं जती। अ्रत्वितमि धानवादी मामाकर मीर्मासक कहते हैं कि पदों के सवयरु्प वाकयार्य में शति है। अमिहितान्वयवादी मोमोसकों ने माना है कि पदी के भर्थमात्र में शक्ति है। पाछ उनक अचय का भी बौध हो जाता है। मौमासकों न नाति में हो सकस माना है। गगेश उपाध्याय न तत्व्रचितामणि नामक वृद्ददूमय में प्रमाकर, भाहमत, मण्डनावार्य व ध्रीकर मौमासकों के मत का साराश रिया है वह वहा ही देखना चाहिय। जो अनेक व्यक्तियों में रहै तथा निय व एक हो वह जाति कही जाती है। नैसे गौ-व धटत्व आदि जातियोँ है। यह जातिवाचक शब्द प्राणपद (नयवहार निर्वाहक) कहा जाता है। वाक्यपदीय में भी लिखा है कि-जतिरहित क्वलव्यक्ति से गोपदद्वारा गो का बोध नही होता कितु स्ाति के सम्बन्ध से दो गो का बीध होता है। जतिशलिवादियों का मन है कि
Page 329
चन्द्रालोक: [दशमो 'हिमपय हकन्दादिनिषटेपु शुह््वादिपु यद्मशेन शुक्ध: शुक्ध दृव्यभेदज्ञानं तत् शुक्कत्वादिसामान्यम्। गुडतण्ट्रुलादिपा का दिप्येव मेव पाकत्वादिसा मान्यम् । चाल वृद्न्त्रीप्मृरुदीरितेपु दित्थादिशव्देपु प्रतिष्णं मिन्नेपु दित्याघयर्येपु च डित्यावा शस्ति सामान्यमिति जातावेव संकेतो न गुणादिप्विति। अय मीमांसकमतेऽरवियी जमिदम्-'चलन्ती गामानय' इति वाक्ये चलनक्रियोंपादानेऽपि तत्र संकेताभा वात् 'पुरुपः स्थिता गामानयेत्' इत्यतिप्रसत्ः स्यात्। गुणः शुह्ादिः। शुछ्ादिना हि नवादिकं लजातीयेभ्य: कृष्णगचादिम्यो विशिष्यते। गुणलक्षणं हि 'बोतो गुणव घनात्' (४11४४) इति सते महाभाप्येजभिहितम्-'सरचे निविशितेऽपैति पृथग् जातिपु दृश्यते। आधेयथ्राक्रियायश्र सोऽसत्वप्रकृतिर्गणः' दतति। 'अयमर्थः-दृव्य माधयते। तत एव घ दव्यानिवर्तते, भिन्नजातीयेवु दव्येपु दश्यते। ननु क्रियाप्यु- कलचना भवतीति चेन। आधेय: उत्पाद्य:, यथा घटादे: पाकजो रुपादि:। कक्िया- जोडनुस्पाघः यथाकाश्ाहेमहत्वादिः। किया तूपार्वंय न नित्वेति न तस्या गुणान्त र्भावः। नन्वेवं सत्यपि द्रव्यस्यापि गुणतवं प्राप्नीति। तनिवारणायोकम्-असरम्र कृतिरद्वव्यस्वभाव हति। किया पाकादिपदवाच्या। तटुकं वाक्यपढ़ीये-'याव- व्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते। आश्रितक्रमरूपरवारसा क्रियेत्यभिधीयते' वर्फ, दुग्ध, शंख, कुन्दपृष्प आदि पदार्थों में श्वेत चर्ण की भिनता होने पर भी जिस कारण स्वेतत्व रूप एक जाति का बोध होता है, वहां रचेतत्वरूप जाति में सद्ेत माना जा सकता है। पूरी, लड्ह, चाचल आदि के पाक में भी पाकत्वरुप सामान्य (जाति ) है। वालक, वृद्ध, स्री आादि से कहे हुए टित्य आदि संज्ञाओं में भी टित्यत्व आदि जाति विद्यमान रहती है। अ्तः जाति में हो संकेत मानना चाहिये। इस मत में यह दोप था जाता है कि 'चलती हुई गो को लाथयो' इस वाक्य में चलनकिया का सम्बन्ध होने पर भी पुरुष किया में संकेत न होने से स्थित (बैटी हुई) गौ को ला सकता है। अ्तः जाति गुण आरदि सब पदार्थों में संकेत माना जाना चाहिये। शुक्लादि को गुण कहते हैं। शुक्लादि गुण में संकेत मानने से कृष्ण, पांत, आदि वर्णो से भेढ़ मालृम हो जाता है। गुण का लक्षण व्याकरण महाभाष्य में लिखा है कि जो पदार्थ में रहे औ्रर पदार्थ से हटाया भी जा सके तथा भिन्नजातीय द्रव्यों में भी रहे उत्पन्न किया जाव वा आ्रकाश में महत्व के समान स्वयं सिद्ध हो, ऐसे द्रव्य से भिन्न वस्तु को गुण कहते हैं। पाक-गमन आदि को किया कहते है। वाक्य पदीय में इसका लक्षण यह बतलाया है कि पाकादि किया में जिस प्रकार प्रारम्भ से समाप्ति पर्यन्त के व्यापार को पाककिया के नाम से कहा जाता है।
Page 330
मयूस ] संस्कृत हिन्दी-व्याख्याद्वयोपेत।
हृति। अस्थार्थं-सिद्ध भृतम्। असिद भूतमित्न भविष्यदवर्तमान घ यावरसर्व व्या पारवृन्द साध्या्वेन तम्प्रकारख्वेनाभिषीयते साsमिघीयमाना करियेति कथ्पते। तेन- अपचन्, पचति, पत्यति, इस्यादौ सवध् क्रियारवम्। मत्र ह्ेत-आश्रित कमरूप येन तत्तर्वास् पूर्डापरीभूतावययवावादितयर्थ। अ्रय भाव - पाकादिपु कार्येपु भार ग्मादिसमासिपर्यन्तक्रियाकलाय पाकादिक्ियापद्वाच्य दृति। वस्तुनो योग सम्य न्धो वर्तुयोग। यथा 'दण्डी' इर्यादी दण्डसाबन्ध। अय दण्डसम्बन्धो वाच्यो वाय्यतावच्छेदषो वा। अ्रम्र दण्दसम्बन्धरय सशेषर खेन मानमू। जयमेव्र वस्तु- योगशब्द। यम्र जातयादय सम्बन्धेन व व्यवहितास्तत्र त एव प्रवृतिनिमित्तानि चाच्या वा। यत्र तु तेन व्यवदितास्तय वर्तुयोग एव तथा। यथा दण्डी गोरववा निरयादौ अत एव दष्ययोग इत्युपेचय वस्तुयोग इस्युरम। डिस्यादिशब्द सका। यहच्छ्राशब्द इति नामान्तरम्। पते शब्दा एकव्यकि चाचिनो मवन्ति। 'द्विरण्यपूर्व कशिपु पवसते' (शिश्पा० १ सग ४२ इलोक०) 'पनुरुपपदमरमे वेदमम्यादिदेश' (किराता० १८४४), देवपूर्व मिरिं ते' (मेघडू० सू० मा०्ड२) इत्यादिसयलेयु निर्देशशब्दा सन्ति। वाचकवर्णानो स्वरपरतव निर्देश- खम्। उक्कोदाहर णेपु हविरण्य पूर्व कशि पुपदारम्यो हिरण्य कशिपुवणवत्तैव वाच्या वाच कताबच्छेदिका वा। तेनान निर्देशशबदसब विज्ञेयमू। प्रस्तृतपन्थकारमते निर्देशशब्द
दमा प्रकार प्रारम्भ से समाप्ति पर्यन्त के व्यापार को मिया कहते हैं। भूत, वर्तमान व भविष्यत् ये तोनों ही कियायें होती हैं। किसी वस्तु क सम्बन्ध को चस्तुयोग कडते हैं। जैसे दण्डी इस शब्द से दण्ड का सम्बय ज्ञात होता है। यह सम्बन्ध ही उक पदमें वार्य रहता है। जहा जत्यादि का सम्बन्ध दूर रदता है, वश उक्त वम्दुयोग द्वारा ही अमिषेयारये जाना जाता है। दि य, देवदत्त आदि शब्द सक्षाशब्द होते हैं। इनको यटच्छा शब्द भी कहते हैं। य शब्द एक ही व्यक्ति के वाचक होते हैं। अहा शब्दों या चर्गों हो का निर्देश किया जावे वे निर्देश शब्द होने है। जैसे शिशुपालवध (१४२) में 'हिरण्य पद है पूर्ष में जिसके ऐमा कशिपुषद' अर्पात् हिरण्यकशियुपद हिसा गया है। इस पद से प्रथम केवल हिरण्य व फशिपु पदोंका दी निरदेग होता है। अत यह निर्देश पद है। अन्यकार निर्देश में भी सकेत मानता है। अन्य विद्वान् ऐमे स्थल में लभना से बोध मानते हैं। इस प्रकार जाति, गुण, क्रिया, वस्तुयोग, सक्षा व निर्देश
Page 331
३०० चन्द्रालोक: [दशमो
गोनील: पाचको दण्डी डित्थ: कंस इति क्ामात् कं संहिनस्ति कंसारिरनरं च कं समाथितम् ॥:।। न थोगादेरायतनं न संकेतनिकेतनम्। पूणं शव्दानासुदाहरणानि म्दर्शयिप्यनते ॥ २ ।। जातया दिशव्द्रानामुदाहर णानि क्रमेणाह-गौरिति। गौगोरूपजातिचाचकश- ददः। नीलो नीलत्वरूपगुणवाचकशव्दः। पाचकः पाकरवरुपक्रियाचाचक: शवदः। दण्डी दण्टत्वरुपवरतुयोगवाचक: शव्द:। टिस्थो दित्यर्वस्पसंज्ञावाच्क: शब्दः। कंसः कंकारसकाररूपवर्णनिर्देशवाचक शव्दः। पते शव्छा: कमादुदाहरणानि। निर्देशवाचकशव्दत्य लक्षणं समन्वेति किमिति। कंसारि: कृष्ण: के संहिनम्तीति प्रश्नः। उत्तरं चंदम्-कं कंकारं समाधितं प्रातं नरं पदं नरकमित्यर्थः।तथा सं संकारमाशितं प्राप्तं कं कंकारं कंसमित्यर्थः। हिनरित हन्तीति। अत्र समाश्रितं कमिति कथने सकारककारशब्दी प्रतीयेते इति वर्णानां न्वपशत्यम्। वर्णाना स्वपरत्वे जात्यादिभिन्नविषयी निदशशबदः। एवं कंसादिशव्दो यत्र व्युत्पत्या निदिश्यत इृति तघ तत्य निर्देशपदेन ग्रहणम्। चम तु कंसो एव हत्यादावर्यपरता तत् तस्य जात्यादिशव्दत्वम्॥ ३॥ निर्देशशव्दस्य वौगिकत्वादि निरस्यति-न योगेति। शव्यत्य न्वपरश्वं निर्हेश रवम्। तम न योगादेव्युरत्यादेरयतनमारपदम्। न चंदं संकेतस्य टित्यादिवत्सं शब्दों में संकेत होने से अ्रभिधा के छै भेद होते हैं॥२ ॥ क्रम से जात्यादि के उदाहरण दिये जाते हैं-गो शब्द गोत्वरप जानि का बोधक है। नीलपद नीलन्वरू्पी गुण का उदाहरण है। पाचकशव्द पाक किया द्वारा पुरुष का बोषक होता है। दण्डीपद दण्डसम्बन्ध (वस्तुयोग) द्वारा अरथवोधक होता है। दित्थ, देवदन आदि पद संतावाचक हैं। 'वंसं दि- नस्ति' इस उदाहरण में कसपद निर्देशवाचक है। उदाहरण के इलोक में प्रश्न है कि कृष्ण ने किसका विनाश किया, उत्तर में लिखा गया है कि ककार से युता नर का अर्थात् नरक का तथा 'कंकार से युक्त न का अर्यात् कंत का विनाश किया है।' यहां केवल अक्षरों का निर्देश किया गया अतः निर्देशया- चक शब्द है। जहां कं आदि पद उका प्रकार की व्युपति से बतलाया जाये, चहां निर्देश होता है। और जहां 'कंसी हतः' कंस मारा गया इस राति से कंस पद का अर्थ किया जावे वहां निर्देश नहीं होता।। ३। उक्त निर्देश पद में जाति आादि का निरास किया जाता है, निर्देश शब्द में न तो व्युत्पत्ति होती है, और न उसमें संकेत ही माना जाता है, किन्तु चह्ां
Page 332
मयूग्, ] ३c९
वृत्या निर्देशशब्दोऽयं मुर्यया स्वाभिवेयया।।४॥ केतसय निकेतन स्थानम्। अतोषय निर्देशे सवरूपे इबदी निर्देभशब्द कसादि।सव वर्णद्वयमेरामिधेय यस्या मा तथा। मुख्यया पृध्या-अभिघाशवर्या पतीयत इति शेप। जास्याटिभ्यो भिन्नामिया र्वोकार्षेति भाव ।वैयाकरणमहामाष्ये 'पतुषटयी शब्दानो प्रवृत्ति'इस्युकम्। अत्र नू सा पडविधैति विशेष। एव प्रन्थ्नाभिधा निरपिता। अधात्रोपयोगी शत्तितादस्य विशेषकण्डेडभिहिति मरेनप्रकारोभिघी- यते। यथा हि धे वादिपद धानकमवगोस्त्रोभयादिविशिष्टार्थकम। यथा नानाधर्म- विशि षटै कध मिवा चकर दारद किपसातो नैक धर्म परिरयउयापरध्मवोघस्तथा पुप्पव- नतादिपदादपि विजेषम्।पुप्पतन्तादिप देनोभयविशिशोष। अगशस्ते रक्याल नाना र्थता। एव सर्वदानामपि बुद्धिविषयतावच्छेद्कत्वेन शाक्ेरैक्यान नानार्थता। युप्मद स्वमगध्, अहमद उध्ारणतरि, सवपदस्याशेये, किसो निज्ञासिते,अव्य यकिमस्नु बितर्के, यत्पदस्य तस्पदोपस्थाप्ये, तत्पदस्य यवपदोपसयाचये, इदमेवदो
स्थाप्ये, पकशब्दूश्य केवल्यादिविशिष्टे शकिरिति। आकाङ्कायोग्यतासततितात्पर्य जानान्यपि शाब्दपोधे कारणानि। अनेकार्थस्थले तात्र्य बोध कानि सु वाकयपदीये वणे का बोध सुग्य वत्ति अरमिधा से ही होता है। अत यह जात्यादि से भिन्न अभिया मानी बरई है। व्याकरणमहाभाष्य में जाति, गुण, दब्य व किया इन चार पदार्थो में ही सकेत माना है। प्रस्तुत अयकार की वस्नुयोष निर्देश में भी सहेत मानना विशेष बात है। यह प्रन्यकार के मन से अभिघाकृति का निमनण हुआ। अब शतिवाद के विशेनकाण्ड से यहां विशेष शब्दों के सकेन का प्रकार बनलाना जाता है-पेतुपद का दुग्ध को धारण करनेवाली गौ में सकेत है। जिम प्रकार नानाधर्मा से युक्त व एकनर्मीं के वाबक पद से शक्ति द्वारा अर्थ का बध होता है, दसी प्रकार पुष्पव त पद से सू्यें व चन्द्रमा का बोध हो जाता है। यहां शक्ति एक ही है अत नाना अर्थ नहीं होते। इसी प्रकार सर्व पद के सुद्धिस्य होने से शक्ति एक हो रहती है। अत एव सर्च पद के अ्रनेक अर्य नही होते। युष्मत्पद का सम्बोद्य में, अ्रह्मत्यद का उचारण करनेवाले में, सर्वपद का सब में, विपद का जिझासित में, अव्यय किपद का वितर्क में, सत्पद का तत्पद के अर्थ में, तपद का यत्पद के अर्थ में, इद एतत् पद़ों का प्रत्यक्षस्थित वस्तुओं में, अद्दस शब्द का परीक्ष वस्तु में, स्व निज पदों का सहोबरित पद़ों के अर्थ में और एक शब्द का कवल्वविशिष्ट पदार्थ में सकेत है। आकाक्षा, योग्यता, आसत्ति व तात्पर्यज्ञान भी शान्दबोध के कारण होते.
Page 333
३०२ चन्द्रालोक: [दशमो
पीयूपवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं सनोहरम्। सुधानिवानमासाद्य श्रयध्वं वितरुवा मुद्म् ॥५॥ जयन्ति याधिकशरीमन्महादेवाद्वजन्मनः । जयदेवकचेगिर: ॥ ६॥ भर्तृहरिणोक्तानि- 'संयोगो विप्योगध् साहचर्य विरोधिता। अर्थ: प्रकरणं लिकं शब्दन्वान्यस्य सघ्िधि:। नामर्व्यमीचिती देश: कालो व्यक्ति स्वरादय:। शवदार्थस्थानवच्छेवे विशेपस्तृतिऐेतवः ॥ इ्ति। संयोगादिभि: शब्दस्यकस्मिसर्थ नियन्त्रणं भवनीति भायः। काव्यमार्ग स्वरो न गण्यते। आदिपदेन व चेषादीनानपि ग्रहणम् ॥४॥ ग्रन्थस्य फलं मूने-पीयृपेति। दिदुषा विद्ांसी देवाश्र। पीयृषवर्पाद ग्रन्थकर्तु- जयदेवाघ प्रभव उत्पत्तियक्य स तम्। सुधाया निधानमनृतनिकेतनम्। मनोहर, मनोरनं चन्द्रालोक प्रस्तुतध्न्थं चन्हप्रकाश घासाघ माप्य। मुद प्रीति श्रयध्चम अयध्वम्। यूयनिति शेप:। यवा चन्दप्रकाशो देवानां हर्षकृत् तथायं प्रस्तुतग्रन्या विदुर्पां हर्पकृदिति भावः॥५ ॥ अथ ग्रन्थकार: स्ववचाप्रकर्ष मने-जयन्तीति। अंगेभ्यो जन्म यस्थ सोडद् जन्मापुत्रः। याजिकश्वासौ श्रीमांक्ेति याजञिकश्रीमान् स घासी महादेवक्षेति याषि कशीमन्महादेवस्तस्थानजन्मा पुत्रस्तस्य यथोफस्य। सुसििरेव पीयूपं वर्पतीति तस्य जयदेवकवेरेतप्नामककबेः। गिरो बाचो जयन्ति। निर्दुष्टत्वादिति भावः ॥६॥ हैं। वाक्यपदीय में शब्दों के संयोग आदि को तात्पर्यबोधक कहा है। संयोग, विप्रयोग, साहचर्य, विरोधिता, अर्थ, प्रकरण, लित, अन्य शब्द का सामीप्य, सामर्थ्य, शचित्य, देश, काल, व्यक्ति, स्वर व चेष्, शव्द के तात्पर्यवोधक होते हैं। काव्य में स्वर नहीं माना जाता वह तो वेद में ही माना जाता है ॥४॥ अरपय अ्रन्थकार प्रन्थ का फल बतलाता है कि जिस प्रकार पीयूष को बरसाने वाले चन्द्रमा से उत्पन्न हुआ, अ्मृत का स्थान व मनोहर चन्द्रमा का प्रकाश देवताथों को हर्पित करता है। उसी प्रकार पीयूप वर्ष (जयदेव) से निर्मित, सुधा के स्थान, मनोहर इस चन्द्रालोक ग्रन्थ से विद्वान हर्षित होदें।। ५॥ अद प्रन्यकार अपनी सृक्ति को सर्वोत्तम वतलाता है-याशिकप्रवर, श्रीमान् महादेव के पुत्र सूचिरपी श्रमृत को बरसानेवाले जयदेव कवि की चाणी सर्वोत्तम है।।
Page 334
मयूख] सस्कृत हिन्दी च्याख्याद्वयोपेत:। ३०३ मद्दादेव सत्रपमुखमखविद्येकचतुर: सुमित्रा तन्द्रक्तिमणिह्ितमतिर्यस्य पितरौ। मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके मद्ृति दशसंस्य सुसयतु॥ १०॥ इति चन्द्रालोकालङ्कारेऽभिधानिरूपणो नाम दरमो मयूखः।
अथ दशममयूखसमासि भाह-महादेव छति। महादेव सत्रेति प्रथममयूखीय पोडशश्लोक एवं पूर्ववदमापि समासी पठनीय । किन्तु तस्योत्तरभागे- 'मयू ग्वस्तेनासी सुक विजय देवेन रचिते विर वन्द्रालोके महति दशसरय: सुखयतु'॥ इति विशेप पठनीय। पायगुष्टोपनासकवैद्यनायभट्टेन सु रमाव्याख्यायामू- प्रणीतस्तेनासी सुक विजयदेवेन दशम- घ्विर चन्द्रालो के सुखयतु मयूखो दश दिश'। इस्युत्तरार्धे पाठान्तरमुक्तम। तव्चिम्यम्। महति ऋतुसख्य, महति मुनि सख्य, महति वसुसखय, महति नवसख्यरचेति पूर्वेग्य समापिलोकम्यो भिन्न कमरवात् । तेनाम्रपि 'महति ददसख्य' हत्येव पाठ समादरणीय इति सर्व समीचीनम् ॥॥ सथ समातिश्लोका थोमज्जोधपुर विराजतितमा राज्य, तदन्तर्गतो शाम पोकरम प्रसिद्धविभवे सट्ठाकुरे रक्षित। प्रामास्याप्रथिताभिधा नविलससटठाकुर पूजित 'महादेव सत इस प्रथम मयुख के सोलहवें श्लो के उत्तर भाग में 'मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिर चन्द्रालोके मदति दशसख्य सुखयतु'॥ यह परिवर्तन कर के दरम मयुख की समाप्ति की जाती है। अ्रन्य अर्थ पर्ववत् जानना चाहिए ।७।। कथामट्ट श्रीनन्दकिशोर शर्मा साहित्याचार्य की कथाभटया नामक हिन्दी व्याख्या में चन्द्रालोक का दशम मयूख समाप् हुआ।
Page 335
चन्द्रालाक:
नासा्यालंपदाकतद्गुरुकुलं जागर्ति तत्रोज्ननम् ॥ १॥ वदंश्यरत्नं बुधधन्दवन्दो विप्रोऽभवद् दाधिमथाग्रगण्यः। हरादिगोविन्दपदाछनामा सौभाव्यसम्पतमुयशः समृद्षः॥२ ।। श्रीमत्पोकरणाभिव: समभवद् वीराग्रिमः सालिमि- सिहास्चस्तनयामसी सुरुचिरां जने व चांषावतीम्। निर्माप्य व्यतरत् स्वयं जयपुरे सा मन्दिरं मुन्दरं यरमे चन्द्रकुमारिका जयपुरावीशस्य पत्नी बरा ॥ ३ ॥ वदुष्य प्रतिभादिसद् गुणगणप्रीतान्महवेन्द्रोपमान, मपद्राजगुरो: पदं जयवृराधीशाय वशामरे। राजीस्थापितमन्दिरेऽप्यधिकृनि राज्ये कथाभह्वता- मम्युन्यानमलंकृतां च शिविकां विद्धस्तु मुर्धन्यताम्॥८॥ श्रीनारायणनामकः समभवत्सनुस्तती मध्यम- स्तत्पुत्रो जयचन्द्र उत्यभिधया ख्यातः हृदी राजते। तस्य स्तस्तनयी नयेन सहिती विद्व द्गुसे संस्तुती
तत्र नन्दकिशोरण साहित्याचार्यतासुषा। चन्द्रालोके कता व्याख्या गोधिन्दीगर्भजन्मना ।। ६। दीपावलिदिने सेयं पौर्णमासीति विश्ुता। प्रग्निग्रद्रनिधिक्षीणीवत्सरे पूर्णतामगात् ।।७॥।
वेदान्तभूषणोपाधिविभूपितेन, भूनपूर्व काशिक-गवर्नमेण्टसंव कृतपुस्तकालयीयप्नत्न-
निर्धारकसमितिजुषा जयपुरराजकीयसंस्कृत कालेजसा हि्त्य मह्ाध्यापकेन कथामट्र्श्रीनन्दकिशोरशर्मणा साहित्याचार्येण निर्मितायाः पर्णमासी-
पर्यवसानम्। समाप्तोडयं ग्रन्थ: ।