Barcode : 2020010008525 Title - the_chandraloka_of_shri jayadeva Author - sri_gagabhatta Language - sanskrit Pages - 252 Publication Year - 1938 Barcode EAN.UCC-13

2020010 008525"

February & March. 1936.

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES

COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. A

.Registered arcording to Act XXV. of 1867. ( All Rights Reserved. ) NOS. 458 & 459.

चन्द्रालोक:

श्रीजयदेवप्रणीतः

THE. CHANDRALOKA OF SHRI JAYADEVA WITH THE RAKAGAMA COMMENTARY BY S'RĪ GĀGĀ BHAȚȚA Edited with Introduction etc., by PANDIT ANANTA RAM SHASTRI VETAL SAHITYACHARYA

FASOICULAS. I-II -?- 2.

FUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, OHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. Benares City. 1938

Registered According to Act XXV of 1867. All Rights Reserved by the Publishers. [अस्य पुनर्मुद्रणादिकाः सर्वेऽधिकारा: प्रकाशकायत्ताः ]

PRINTED BY JAYA KRISHNA DAS GUPTA, VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.

THE CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES. 458-459.

THE

CHANDRALOKA

OF

SHRI JAYADEVA

WITH THE RĀKĀGAMA COMMENTARY BY

S'RĪ GĀGĀ BHATTA

With a Fcreword bi. Fandit BatuR yath Sharma, M. ST.,

SA HITYACHARYA, Professor of Sanskrit, Benares Hindu University. Edited with Introduction etc., by PANDIT ANANTA RAM SHASTRI VETAL

SAHITYACHARYA Sanskrit Teacher, U. P. College, Benares.

PUBLISHED BY

JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office.

BENÂRES.

1938

& भी: *

आनन्दवनविद्योतिसुमनोभि: सुसंस्कृता।

चाखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाSSमोदमोहितम्॥ २॥ स्तबका: ४५८-४५९.

Printed by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares. 1938.

॥ श्रीः ।। चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला ग्रन्थ-संख्या ८३

नम्बर ४५८-४५९

चन्द्रालोकः श्रीजयदेवप्रणीतः श्रीगागाभट्टकृतराकागमव्याख्यासहितः श्रीकाशीहिन्दू विश्वविद्यालयाध्यापक- साहित्याचार्य-श्रीबटुकनाथशर्म एम्. ए. महोदयैः प्राक्कथनेन सनाथीकृतः वाराण सेयोद्य प्रतापविद्यालयाध्यापकेन साहित्याचार्येण अनन्तरामशास्त्रिवेतालेन भूमिकादिभि: सम्भूष्य सम्पादित: ।

प्रकाशक :- जयकृष्णदास हरिदास गु चौखम्बा संस्कृत सीरीज़ आफिस, बनारस सिटी।

वि० सं० १९९५

॥श्रीः॥ सूचीपत्रम्।

विषया: पृष्ठानि प्रास्ताविकं किश्चित् १-५ पीयूषवर्षो जयदेव: १-१३ विषयानुक्रमणिका १-१६ चन्द्रालोक: १-१७० चन्द्रालोकस्य पाठमेदाः १-२ ग्रन्थेऽस्मिन्नुपळब्धानि ग्रन्थग्रन्थकाराणां नामानि १ कारिकासूची १-४ श्लोकसूची ५-१२ शुद्धिपत्रम् १-४

॥ श्रीः ।। प्रास्ताविकं किश्चित्। अद्य किल कोऽपि वाचामगोचरः संमदोऽस्माक मानसः सामातिगत्वं गाहते यदिदं नूत्नप्रकाशितमनूत्नतमं ग्रन्थरत्नमुपनीयते श्रीमतां नयनपदवीम्। परिचित एव नूनं जगति जडेतरेषां सर्वेपां चन्द्रालोकः । को नु नाम स्यादेतादृशोऽभाग्यवान् साहित्यरसास्ादसौहित्य शालिनां समाजे ? यो हि सविशेषप्रशंसास्पद न जानांया- न्नाम्नापि चन्द्रालोकम्। तदीयमाशयं पुनराविर्भावयन्तो द्वित्राः शरदागमाद्या अपि विद्योतमाना: प्रायेण भवेयुः सम्प्राप्तविद्वत्परिचया एव। सम्प्रति प्रस्तुतोऽयं चकास्ति- तमां राकागमोऽप्यगणेयस्पृहणीयरमणीय गुणगणत्तत्रैव गणनीयः । स्वभावादेव दिव्येन स्वीयेन तेजसा भ्राजमानमनर्ध्यं रत्नमन्येन केनापि तेजो विशेषेण विभ्राजितं पुनरसीमां कामपि सुषमां समुन्मीलयताति तावत्प्रत्यक्षमेवास्ते। चन्द्रालोको हि नियतं कमनीयः, सति च राकागमे किन्तु नाम कथनीयं कामनीयकं तस्य? नूनमयं रत्नकाश्वनसंयोग इव महार्ह: सर्वथा सवैरभ्यर्हणीयो दैवयोगादुपगत श्वारुतरो योगश्चन्द्रा लोकरा कागमयोरालोकनीय एव। प्रकृता हि प्रेक्षावतामनतिदुर्गमा श्रीमती राकागमनामिकेयं चन्द्रालोकटीका प्रकटयन्ती गूढार्थान् परमं प्रौढिमानमानीता नादावधि कुत्रापि सुद्रिता। अद्य यावत् कमनीयमेतदीयं नामधेयमानीतमेव स्यात्कर्णाभ्यर्णतां प्रायः प्राज्ञैः। साम्प्रतं तु ता- मेतां प्रापय्य नेत्रयोः पात्रतां सविशेषमान्तरं तोषं जुषन्तां ते। एतस्या: प्रशस्यागणेयगुणायास्तत्तद्गुणानां वर्णनं तावन्मुधैवाधुना। दर्शनादेव ते नूनं तदविदां प्रतीते: पन्थानमवतरेयुरित्यमुष्मिन् विषये जोषमेव स्थीयते। अत्रत्य विषयाणां विवरणं पुनरत्रे विधीयेत विषयानुक्रमणिकायां विस्तरेणेति नैषोऽपि सा- म्प्रतं प्रस्तूयते विषयः । अस्य च व्याख्यारत्स्य सङ्कयावत्सुखावगमस्य राकागमस्य निर्माता कविधमैंक- तत्त्वविन्ममज्ञो निगमागमानां शिरोमणिमीमांसकानां व्याकरणमहार्णवकर्णधारः साहि- त्य दर्शनादिषु नितरां निष्णातः प्रथमो मनीषिणां प्रथमसंमानभूमि र्भेट्टभट्टकुलाम्भोजभानु- विश्वेश्वरापराख्योऽतिविख्यातिमन्नामधेयः श्रीमान् गागाभट्टो नाम। महातुभावः स एवायं मनस्वी, येन किल भुवो भूषणस्य भूषणकवीन्द्रोपवणितप्राज्य प्रतापसम्पद: प्रोद्यत्पर ताप करप्रतापसारस्य वीरवराग्रेसर श्रीम सुग्राहीतना मधेय श्रीशिवाजी म होदयस्य महोदयः श्रीमान् समपादि ससम्भारं राज्याभिषेकसंस्कारः। एतदुपज्ञोऽयं राकागम एव तत्तदनेकविषयावगाहवैशद्यहृद्यमनवर्दयं वैदुषीविशेषमेतदीयं प्रतिपदमावेदयितुं नियतं प्रभूतं पर्याप्त इत्यतस्तस्यापि वर्णनमत्रोपेक्षणीयपक्ष एव निक्षिप्यते। अमू हि महिमोन्नतवतिमहनीयमहोदारकीर्तेनीय कीर्ती श्रीमद्ग्रन्थकारव्याख्या

प्रास्ताविकं किश्चित्।

कारश्रीजय देवगागाभट्टपण्डितावुद्दिश्य तदविपयानुरूपसमुचिता लोचनीय तत्त द्विचार- सारपरिष्कारेण सम्पादितमस्मन्मित्रवरः श्रीवाराणसेयहिन्दूविश्वविद्यालयवरा- ध्यापकैः प्राच्य प्रनीच्य विद्याभि धमहासिन्धुसंभेद तीर्थावगाहविशदीकृतशेमुषीकैः परितः- प्रसर्पत्पशंसनीय प्रकट प्रभूतशास्त्रीयमहनीयपाटवोदयैः सहृदयकवीन्द्रवरश्रीमद्वट्टुक- नाथशर्मसाहित्याचार्य एम्० ए० महोदयैः 'पीयूषवर्षो जयदेव' इत्येतच्छीर्षकं लेखमेतत्प्रास्ताविकलेखानन्तरदर्शनीयं दर्शनीयं पदवीं नयनयोरुपनीय विद्वांसो नियत- मेव विदुपोरेतयोः समयस्वरूपादिपरिचयं समीचीनमनुरूपं पूर्णमधिगच्छेयुर्नचावशिष्टं ततो विशिषटं किमपि लेखनीयमित्यतो न खलु तन्नापि लेखनीयमायास्यते। अद्य यावन्नामतः समुपलव्धासु चन्द्रालोकव्याख्यासु विद्योतते प्राचीनतमैका प्रद्योतनभट्टाचार्येण निर्मिता शरदागमनाम्नी, या हि समाम्नातसंक्षिप्तार्था प्रक. टिताभिप्रायापि न तावच्छक्नोति विशेषभावेदयितुम्। तदनन्तरं च रमा नाम सा समभूत् , यया किल कृतविद्याद् वैद्यनाथपायगुण्डेपण्डितात्काशीस्थमहाराष्ट्रवंशा- डुराद्वीजादहुर इव श्लाध्यमानं जनुलेे। इयं तुतं तं प्रसङ्गविशेषमनतिक्रम्य तत्र तत्र प्रतिपाद्यमानविषयानावेदयन्ती प्रकल्पितलोकोपकारा प्रचुरप्रचारा च। एतयो- स्तावत्प्रथमा शरद्ागमाख्यव्याख्या चरमसंसुद्रणा, चरमा च रमा प्रथर्म मुद्रिता। तृतीयापि तत्र कथाभट्टनन्द्किशोरशर्मनिर्मितैका नचिरादेव प्रकाश्यमानाभूत्। प्रकाशवेश्मनोरुभयोष्टीकयोर्या समाविष्टा स्वस्यापि प्रकाशवत्तां सूचयति। पौर्णमासी हि सेहावतीर्णा प्रभूतं प्रयततेऽत्र चन्द्रालोकं प्रकाशयितुम्। चतुर्थी च राकागम- नामिकेयं पुरस्तादेवास्ते। प्राचीनयाऽप्येनया यत्किल सर्वतोऽन्ते मुद्रितया भूयते साम्प्रतम्, तत्र तावत् हस्तलिखितैतत्पुस्तकस्यात्यत्पस्थानगत्वं समयमहिम्नैत- तसमयपर्यन्तं च तस्यानुपलब्धिरित्युभयं कारणम्। अतिचिराद् गूढजत्मा गुणै- ज्येष्ठापि कनिष्ठेयं प्रकाशजन्मना ज्येष्ठाः समस्तास्ता भगिनीर्निःसंशयमतिशेत इतीदं दर्शनतो विशदं भविता। टोकास्वेतासु वर्तमानायां रमायामर्वाचीनायां प्राचीनस्य राकागमस्यैव शब्दार्था- अविकलं बहुत्र सड्ग्रहीता: समुपलभ्यन्ते। किन्तात्पर्येण वैद्यनाथस्तादृशं चेष्टित- वान् ? नूनमेतत्तदितरासमानाधिकरणं ज्ञानं तेनैव सह लीनम्। श्रूयते, श्रीमद्गागाभट्टनिमितया वाजचन्द्रचन्द्रिकयाप्येकया स्थानमधि- चन्द्रालोकव्याख्यानं लभ्यते। एषा च कश्चित्तात्कालिकं वाजराजं वर्णयन्ती वर्तते राकागमस्यैव सहिप्तं रूपम्। सम्भाव्यते, श्रीगागाभट्टेन राकागमं निर्माय तस्मा- त्किश्चित्किच्चिदुचितं सड्ग्रह्य पुनर्वाजभूपालवर्णनपरेयं वाजचन्द्रचन्द्रिका नाम तन्नाम्नैव कल्पिता स्यात्, अथवा पूर्व प्रकल्प्य वाजचन्द्रचन्द्रिकां तत्र तत्नोचितं चातुर्येण तत्तच्छास्त्रीयविषयांस्तदन्तः सन्निवेशयता आपितोऽयं बृदद्रूपतां तावदत्र प्रसिद्धिमानिन्ये अ्रन्थो राकागमनाम्ना ।

प्रास्ताविकं किश्चित्। ३

इतः पूर्व प्रकाशिते सवगुणैः प्रकाशमाने त्रिविधेऽपि चन्द्रालोके क्वचिदेकन्र कारि- कायां गड्डलिकाप्रवाहेण सङ्गतमसङगतं च्युत स्कारं पाठमेकमुपलभ्य मक्षिकास्थाने मक्षिकापातं कुर्वतां चक्षुष्मतामपि सम्पादकमहाशयानां तेषां तत्तादृशमविदूष्यं वैदुष्य- मुहदिश्य को नाम विस्मयं नादधीत चित्ते। दृश्यतां च तदिदं द्वादश्यां कारिकायां पश्चमे मयूखे। अत्र किल पूर्वार्धे 'उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जाग्रतः' इत्येष एव सर्वत्रोफलभ्यते पाठः। 'जाग्रत' इत्येवं पण्डितवरो जयदेवः प्रयुञ्जीतेत्येवं तु केन कर्थ वा सम्भावनीयम्। सम्भाव्यते, मूलग्रन्थलेखकमहोदय प्रमादात्सोऽयमपपाठस्तत्र लब्धावकाशः स्यात् । मुद्रणावसरे च तत्रावधानं नादायि सम्पादकैः । एकेन कृत- मन्येनाप्यनुसतमित्येवं तदेवाद्यापि दृश्यते सर्वत्रानुस्यूतम्। चित्रं तु महदेतद्वर्तते, यदेतद्याख्यायामपि तदेव पदं पुनराम्रेडितं दृश्यते। अस्माभिस्तु तत्र 'जाग्रत' इत्यत्र स्थाने 'जागृत' इत्येवं पाठः सन्निवेशितः । अस्य च पुरो वर्तमानस्य चन्द्रालोकसंस्करणस्य विषयानुक्रमणिकायाः सङ्कलन मनसिकृत्य पूर्वप्रकाशितैतत्संस्करणेषु 'किनाम कीदृशं वैतदन्यैराचरित'मित्येवमन्त- दिद्क्षोदयात्तत्राक्षिपातः कृतः। दर्शनानन्तरमेव च यस्य कस्यापि वैशिष्ट्यमवगन्तुं शक्यम्। अत्र तावत् सर्वप्रथमसंस्करणं कमपि विशेषमुल्लेखनीयं नोपातिष्ठिपत्, किन्तु तदनन्तरप्रकाशितैतत्संस्करणद्वय्यापि विषयसूच्यां तत्र तत्र वैचित्र्यं किश्चि- दुपदर्श्य दर्शकानां मनसि महान् सङ्करः समुपस्थापितः । अद्वितीयदर्शनाः पूर्वमेके ग्रन्थोक्तं नाम कुन्नचिन्नामान्तरेण सङ्कतयन्तो यथेच्छमन्तरान्तरा किश्चित्किश्चिदुत्सज्य किमपि लेखनीयमन्यदेवान्यत्र लिखन्तः समन्ततो दर्शयन्ति स्वीयमद्वितीयं तत्कार्य- सम्पादनकौशलम्। इतरे च तदनुयायिनस्तदीयमेव गृहनन्ति। न हि तावत्तत्र किञ्चि- द्वक्तुमिष्यतेऽस्माभिः। व्याख्यायां च कुत्रापि स्थाने किमप्येकमालिख्य विषयसूच्यां तदेव नामान्तरेण दर्शयन्तो नूनं ते दर्शनीयवैदुष्याः । कुत्रापि किञ्चिल्लिखितमस्माक- मेवेषत्परिवर्तनपूर्वमनुकृतवतां तेषां तदिदं कार्यमभिनन्दनीयमेव। तदेतत्सकल माकलय्य 'अहह महताम्' इत्यर्धमेवोक्त्वा तूष्णीं भूयते। प्रसङ्गवशात्तदिदं यथा- लोचितमत्रोपदर्शितम्। दर्शनसज्ञातसहजभावप्रवाहेणैव तत्प्रकायपदवीं नीता वयम्। नात्र किञ्चिद्भावान्तरमुन्नीय तैर्विमनायितव्यम्। एतेन खल साङ्कर्येण दर्शकास्ताव- दतिविचित्रं दशान्तरमनुभविष्यन्तीति तः सावधानं कुतोऽपि कि त्समीक्ष्यैव किश्चि- दुपादेय मित्येव मेवास्मिन्निवेदनमस्माकम्। अस्तु तावत्, प्रकृतमनुसरामः । दिनानि सुबहूनि वीतानि, कदापि केनापि कारणेन श्रीमतां श्रौतस्मार्तनिगमागमप्रपञ्चचुञ्चूनां परमोदारसरसस्वभावसम्भूतप्रभूत- यशसां यशःशेषतां नीतानामकाल एव सहसा कालेन श्रीबाबूदीक्षितजडेमहोदयानां गृहं गतैरस्माभिः प्रसङ्गविशेषमनुसृत्य तैः प्रदर्शितं स्वीयकमनीयप्रशस्तपुस्तकालयीय- पुस्तकानां सूचीपत्रमवलोक्य तन्नैकस्याकर्णितपूर्वस्यापूर्वस्य काशीस्थमहाराष्ट्रजातीय- चन्द्रालोकव्याख्यानरूपस्य

प्रास्तािकं किश्चित्। 20

राकागमस्य रमणीयं नामधेयमुनलभ्य तद्विलोकनसञ्ञातसहजकौतूहलैस्तदोयाधि- कारिमहोदयानुग्रहातिरेकेण तदानीं तननिभालनसौभाग्यमन्वभूयत। कालान्तरे च तेपामत्युदारचेतसामविगत्यानुमति निर्माप्यापि तदीयां प्रतिलिपिं परितस्तत्प्रचार- चिकीर्पयाऽतिचिराय तन्मुद्रणोपायपर्यालोचनयैच तस्थे। अत्रैव चान्तरे कदापि वार्ता-

विलासमुद्रणालगस्वामिमि: श्रेष्टिवरश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयैः समुपलभ्यैतां तत्पुस्तकसम्बन्धिनीं प्रवृत्ति तत्प्रकाश नोत्साह: स्वकीयः पदरशि। यथासमयं प्रवृत्ते च तन्मुद्रणे सुमहतः सौभाग्योदयादित्थमेतां मनोरथस्य फलवत्तां नयनगोचरीकृत्य सोत्साहं ततः प्रवर्तितं तत्सम्पादनकार्यम्। अद्य तावत् परमकारुणिकश्रीमत्परमेश्वर- करुणापाङ्भज्गीभिरभिभूय भूयोऽन्तरायजातमन्तरान्तरापतितं तदिदमुपक्रान्तं पूर्णतां प्रापय्य कार्यं समुत्तीर्णमहार्णवा इव परतरप्रमोदस्य परां काष्टां प्राप्ताः स्मो वयम्। यदुपजीव्यैतन्मुद्रणं प्रवृर्त्त, तदेतत्पुस्तकं कपुस्तकत्वेन सङ्केतितं विशिष्टतमा जशुद्धोनां निकेतनं दृष्टा परितः समार्धे शुद्धतमैततपुस्तकान्तरानुसन्धानव्यतकरे, श्रीमद्गागाभट्टसन्तानसन्तानभूतानां भट्टभट्टकुलकमलदिवाकरश्रीवीरेश्वरभट्ट- महोदयानामेव केवलं गृहेषु तस्योपलब्धिर्जाता। ततोऽतर सम्प्राप्तमशुद्धीनां निराकरणे सुमहत्साहाय्यम्। किन्तु ततोऽपि ताः सामस्त्यान्निगन्तुं नैहन्त। खपुस्तकत्वेन गृहीत- मेतत्पुस्तकमशुद्धीनामनास्पदं यद्यपि नासीत्तथापि प्रायः शुद्धमेवासीत् कपुस्तकात्। अस्मदभ्यर्थनानुसारमरुद्विबहुलपाठसंशोधनाय तदिदमौदार्येण समर्पयतां तदधिका- रिणां तेषामुपकारजातमेततप्रशंसनीयं नूनमविस्मरणीयमेव। अन्न च पुस्तकद्यपाठ- सम्मेलनसाहाय्यमाचरतां केषाश्ित्सहृदयसौहादेशालिनां तेषां सहजस्नेहविशेषोऽप्यय- मभिनन्दनीय एव। इत्थमिदं पुस्तकद्वयमालम्व्य विधीयमाने मुद्रणकार्ये मध्ये च पुनः समुपस्थिते तत्तदुपलब्धाSपपाठसंशोधनप्रस्तावे, श्रीमदनवद्यहृद्यतमसाहित्य विद्याविलासैकनिकेतन- कमनीय सरसगुणाल द्वारसारोदय विद्योत मानगद्यपद्यमयमचुर सारसूक्तिसुधारस प्रवाहसरणि- सम्भेदभूमि होदयाभूमिभूषणायमानमानोन्नतश्रीमत्पूजनीय गुरुवरचरणानुग्रहाद्वहुषु दूरी- क्रियमाणेषु सन्देहपदेषु दीयमाने च सस्नेहमुदारैः सहृदयसूरिवरैस्तत्तदपपाठशोधनौ- पयिकविचारोचितसाहाय्ये, खवयमपि तत्तदन्थविशेषप्योलोचनेन तत्र तत्रोचितविचार- पुरःसरं पुस्तकाक्षरसमुदायानुकूलपाठकल्पनया च कार्यविशेषव्यतिकरोऽयं परिथ्रमा- तिरेकात्कथश्चित्पूरयाच्चक्रे। अन्ते च गत्यन्तराभावादक्रियन्ताऽस्माभिः प्रश्नचिह्वैरक्वि- तानि विचारावशिष्टानि विशिष्टानि तानि तानि स्थलानि। मुद्रणोत्तरं च 'तत्तद्विचारणीयविषयानुद्दिश्य किश्चिद्विचारणीयं ुनी'त्ये्

दुचावचप्रौढपाण्डित्यलीलाविलासालयाः सहृदयास्तदिदमक्गीकृत्यापि सहजसौजन्य-

प्रास्ताविकं किश्चित्।

गुणेन कार्यान्तरव्यापृतिवशादनवाप्तपर्याप्ताव काशाश्िरादपि दुर्दैवोदय।दस्माकं किमपि तत्रोचितमालोचयितुं कथवविदपि नाशक्नुवन्नित्येष आशाविशेषोऽस्माकमकस्मान्मोघ एवाजनिष्ट। ततश्र किय्चिरं तूष्णीमेव नैराश्यादवस्थाय भूयोऽनुसन्धानपरैः, सहज- सौजन्यशालिनां धीमतामधिगत्य केषाश्चित्किश्चित्समुचितं विचारसाहाय्यं भूयस्तरामत्रो- पकृतैः सज्जातमितीदं तेषां न कुतोऽभिनन्दनीयमनन्यसामान्यं सौजन्यम्। अन्र किल तार्तीयीकस्य पुस्तकस्यानुपलब्घेरुपलब्धस्य पुस्तकद्वयस्य चाशुद्धि- बहुलत्वेन तदवलम्बादेतद्ग्रन्थसम्पादनव्यतिकरे स्वसंवेदनगोचरमायासमनुभूय मह- त्तरमुपक्रान्तमिदं कार्यं कथमप्यवसायितम्। सौभाग्यात्सम्भविष्यति द्वितीये संस्क- रणे पुनरप्यत्र दत्तपदेषु विचारः सन्देहेषु विधास्यते। हस्तलिखित मेततपुस्तकं कदाचि- त्कैश्चित्कुत्राप्युपलब्धं चेत्कृपया सूचनीयं तैः । टीकाकता हि चित्रकाव्यलक्षणप्रदर्शनप्रसङ्वादत्र गोमूत्रिकादयो बन्धविशेषाः केचिदुदाहता: पश्चमे मयूखे। अस्माभिश्व तदाकारचित्राण्युद्धारानुसारीणि सम्पाद् सपरिश्रमं तत्रैतानि सन्निवेशितानि। ग्रन्थान्ते च-पूर्वसुद्रितपुस्तकप ठान्, अ्रन्थेऽन्न प्रसङ्गादापतितानां अ्रन्थग्रन्थकाराणां नामानि, कारिकाइलोकसूच्यौ शुद्धिपत्रं चेत्येवं सकलमावश्यकं संयोज्य परमेश्वरानुग्रहेण श्रीमद्गुरुवरप्रसादेन च अ्रन्थोऽयं प्रापित- स्तावद् यथासम्भवं सर्वाङ्गीणसौन्दर्यम्। चरमे च सम्भाव्यते, यथाबुद्धि सावधानमुचितमित्थमाचरितेऽपि संशोधने क्वचि- दत्र मुद्रणालयदोषेण मदीयमतिमान्द्येन वा समुपलब्धा अशुद्धीः संशोध्य सुधियो ग्रन्थ- मेनमादितोऽन्तं यावन्नयनयो: पन्थानसुपनेष्यन्ति सन्दिग्धस्थलेबु यथोचितं विचारा- नात्मनः प्रकटय्य परिश्रमं ग्रन्थकर्तुर्भम च साफल्यमवश्यं नेष्यन्तीत्यलं पल्लवितेन।

वर्षप्रतिपत्, विदुषां विधेय :-

संवत् १९९५. अनन्तरामशास्त्री वेताल:

२

॥ श्रीः ।। पीयूषवर्षो जयदेवः।

चक्षुष्मानपि लोकोडयं यं विना नाऽवलोकयेत्। सोऽयं हृताशेषशोकश्चन्द्रालोकः प्रकाशताम्॥ यदालोकाल्लोकः सकलमपि लोकायतमयं दुरालोकं लोकं कलयति खलाखेटकपटम् । सतां सदः पद्यां दिशतु सुदशां हद्यदयितो दयातोऽयं चन्द्री हृतहृदयतन्द्रो्द्य महितः ॥ सखे पाण्डित्य ! त्वं किमसि कलिविद्वानिव तथा यथा मे नाद्याऽपि प्रकटयसि सर्वं स्वहृदयम् । प्रतीक्षाSपेक्षातः स सुहृदनुरोधोऽय वलवान् अतोऽयं लेखन्यां प्रणय इति मां मृष्यत वुधाः ।॥ पीयूषवर्षजयदेवमनु प्रवत्तुं यस्याग्रहादमवदत्र मम प्रवृत्तिः । सोऽनन्तरामकविरेष ममेति वुद्ध्या दोषैरपि श्रयतु तोषमशेषतो मे ॥ अनिवेदितमेवेदं विदितचर विशदशेमुषीजुषां विदुषां यदयं लोको न खल विलो- चनाभ्यां वस्तुतो विलोकयति वस्तुजातानि। विजयते किश्चिचचिन्मयं नामाभ्यन्तरं चक्षु- येनैव चक्षुष्मतां चक्षुष्मत्ता परमार्थतः प्रसिद्धयति। विना तेन विलोचनवन्तोऽपि सम्य गर्थेदशने नितान्तं तान्ता एव। तदिदं यद्यपि सर्वस्यव परमकारुणिकेन परमपुरुषेण प्रसादी कृतमेवाSडस्ते, तथापि प्राक्तनपुण्यापुण्य संस्कारानुगुणमेव न्यूनान्यूनं विद्यो- तते जीवजातस्य प्रातिभं चक्षुः। यत् किश्चिद् विवतते वाङ्मयविग्रहेण जगत्सु जागरितं तेजो भगवती महाविष्णोस्तत्तस्यैव चितिविचितिचयस्य स्थूलतासुपगरतं बहिश्वरं रूपम्। इदमेवोददिश्य पुरा प्रोक्तवानाचार्यदण्डी खकीये काव्यादर्शे- 'इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाह्यं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते'॥ तदिदं वाड्मयं द्विधा विवर्तते शास्ररूपेण काव्यरूपेण च। तदुक्तं काव्यमीमांसायां कविराजराजशेखरेण-"इर्द हि वाङ्मयं द्विधा शास्त्रं काव्यं च" । एतदनुरूपं च भवति विपश्चितां द्विविधा प्रकृतिः। केषांचिन्मनीषा निसर्गत एव शास्त्रे धावति, तदन्येषां स्वभाव एवोद्धावयति काव्यभावनासन्भावम्। यद्यपि यथा कत्रयो व्युत्पत्तिनिमित्तं शास्त्रा- भ्यासमपि बहु मन्यन्ते तथैव केचन पण्डिता अपि कर्थंचन कवयन्तो दग्गोचरीक्रियन्ते, तथाप्यत्र प्रकृतिमधिकृत्य प्रवृत्तिप्राधान्यमवधृत्य च वस्तुस्थितिर्यथायर्थं कथ्यते। परस्परपरोपकारपरम्परापरायणा अपि केचन मतिमन्तो हृदयतः पण्डिता एव भवन्ति तथैवाऽन्ये प्रतिभावन्तः कवय एव हृदा भवन्ति। एतमेव व्यतिकरमाश्रित्य प्रायः प्रव- तते प्रायोवादो यद् विभिद्यते मूलत एव पन्था एतयोरुभयोः । वाचां प्रयोगश्चैतयोः प्रकृतिविजुम्भितां भिन्नामेव चमत्कृतिमादधाति सहृदयधुरीणानां हृदये। कवयः

[ ]

प्रायो वकुलमजरीगलदलीनमाध्वीझरीघुरीणनदरीतिभिरेव भजन्ते परमं प्रमोदम्। पण्डितास्तु खफछठथेति घटपट इत्यपि च विकटां वर्णच्छटां पटु रटन्त एव स्वान्त- सन्तोषमुद्धोषयन्ति। तयोर्व्याहृतान्येव परस्परपार्थक्यं सर्वप्रथमं प्रथयन्ति। तदिदं व्यक्तमेवावभाति यत् सत्यमेव वर्वति सर्गक्रमसंक्रान्त एष कोऽपि निसर्ग: प्रतिभावताम्। किन्तु विधेर्विधानमिवेदमपि प्रत्यक्ष प्रेक्ष्यते यत् सर्वस्थैवोत्सर्गविधेर्भवन्ति सत्यमेव क्वाऽपि केचनापवादाः । कविपण्डितयोः प्रकृतिवृथकत्वेऽपि ते बहुशोऽनु- भूयन्ते। बभूवुरेव पुरा कतिपये महानुभावा येषां विषणा विषणस्यापि धियमति- शयाना नैव प्रतिबन्धायाऽभूत् कीर्तिमुशनसोऽप्यपहरन्त्वा: काव्यप्रतिभायाः। सममेव धावति स्म मतिस्तेषां शास्त्रे काव्ये च। को न मादति ससन्तोषमाचामन् काव्यामृतं

मीमांसादिविलक्षणग्रन्थनिर्मातुः को न शणोति सानन्दं सुधास्यन्दिनीः सूक्तीः कविराज- राजशेखरस्य ? किमन्यैः प्रत्नतरैः पुरुषरत्नैः कि न खलु यवनगणसाम्राज्यविस्त्रंसित- सकलसमयेऽपि समये पण्डितराजो जगन्नाथः प्रादुर्बभूव?यद्यप्येवं तथापि न खलु तादृशाः पुरुषविशेष: डित्थडवित्थादिवत् प्रतिरथ्यं नेत्रातिथ्यं नीयन्ते। साधूक्तं केनापि- "वहवः सन्ति कवयो बहवः सन्ति पण्डिताः । किन्तु सारसताकारो विरल: कविपण्डितः ॥" देशविशेषस्य यदा समष्टिरूपं पुण्यं परिपाकं प्राप्नोति तदैवैतादृशाः पुरुषाः भगवतो विभूतिरूपा मानवस्वरूपमास्थाय पुनन्ति जगतीतलम्। भद्याऽहमासाय तादृशमेकं पुरुषविशेषं प्रवृत्तोऽहमात्मानं पवित्रीकर्तुम्। तदीयेति- वृत्तादालोचनमपि तीर्थोवगाहनवत् पापप्रमोचनाय भविष्यतीति मे बलीयान् विश्वासः। न खलु स्वल्पसुकृतकृतमेतत् संभवति यत् 'विलासो यद्वाचामसमरसनिष्यन्दमधुरः कुरङ्गाक्षीबिम्बाधरमधरभावं गमयति' स सकलशास्रपारदृश्वा प्रमाणप्रवीणोऽपि भवेत्। अहो अनुग्रहविशेष: कश्चिदस्मिन् वाग्देव्याः ! अस्मिन् 'चन्द्रिकाचण्डा- तपयोरिव कवितार्किकत्वयोरेकाधिकरणतामालोक्य' को न विस्मितो भवेत्? किमत्र विचित्रं चित्रं यद्यात्मानमुद्दिश्य स एवं निर्दिशेत्- "येषां कोमलकाव्यकौशलकलालीलावती भारती तेषां कर्कशतर्कवक्रवचनोद्वारेऽपि किं हीयते ॥" नेदं वरृथाऽहङ्कारोत्थं विकत्थनं, किन्तु यथार्थकथनमात्रम्। कियन्तः किन्तु कथयितुमित्थं सन्ति सन्तः समर्थाः ? कोडयं य एवमुच्चैरुद्द्िश्यते ? सोऽयं पीयूषवर्षो जयदेवः। कोऽयं पीयूषवर्षो जयदेव: ? कोऽयं पीयूषवर्षो जयदेव इत्यनुयोग एव कञ्चिदुत्तरयोगं स्वतोऽवतारयति। जयदेवाभिधानं दधतां मध्ये यः पीयूषवर्ष इत्युपाधिमिव नामान्तरं च दधाति स्म, स

[ ३ ]

एवायं भवेदस्य प्रबन्धस्य विषयः। नैवेदं कथनं प्रकृतविषयनिर्मथननिभम्। सत्यमेव बहवो वभूवुरस्मिन् सुरभारतीरते भारते कवयः कोविदाश्च, ये जयदेवाख्यया ख्यापया- मासुः सर्वतोऽद्ुततर स्वकीयं यशः । शर्मण्यपण्डित औफ्रेक्ट: स्वकीये 'सूचीपत्राणां सूचीपत्रे(१) तत्तद्ग्रन्थनामनिर्देशपुरस्सरं पञ्चदशानां जयदेवानां नामान्युद्िखति । बहूनि हायनानि व्यतीतानि लिखितस्य तस्य सूचीपत्रस्य। एतदन्तरे मन्ये केचिदन्येऽपि जयदेवा विचयव्यग्रैर्गहीता भवेयुः। नाऽस्ति नाम्नां परिमितिः । तदलं जयदेवाभिधाधारिणां सुधियामभिधानगणनाव्यासङ्गः । परिजिहीर्ष्यमाणमपि नामुं व्यापारमन्तरा सेत्स्यति नः कार्यम्। न खल यावन्तो जयदेवा बभूवुस्ते सर्वे ग्रन्थमेकमेव लिखित्वा विगतशक्तयो बभूवुः। तन्नैव संभाव्यते यत् सर्व एवैते परस्परभिन्ना एवाऽभूवन्। एतेषां मध्ये कतिपयैरेतादृशैर्भवितव्यं येषां नामानि बहु- अ्रन्थविरचनयाSनेकशो गृहीतानि भवेयुः। भवतु, प्रवर्ततामेषां नामाद्यनु सूक्ष्मा परीक्षा। पीयूषवर्षापरनामधेयमेव जयदेवमादौ तावदन्विष्यामः । अस्ति चन्द्रालोकनामाऽलङ्कारग्रन्थो यस्य प्रणेता जयदेव आत्मानं पीयूषवर्षा- भिधया प्रधयति। यथोक्तमनेन चन्द्रालोकस्यादावेव- हंहो ! चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः संवर्द्धयध्वं रसान् रे रे स्वैरिणि निर्विचारकविते ! मा स्म प्रकाशीभवः । उल्लासाय विचार वीचिनिचयालङ्गारवारांनिधे- श्रन्द्रालोकमयं स्वयं वितनुते पीयूषवर्षः कृती ॥(१.२) पीयूषवर्ष इति नाम जयदेवस्यैवेति स्फुटीभवति प्रथममयूखान्तस्थपद्यात्। तथाहि- "महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्ैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्रणिहितमतिर्यस्य पितरौ। अनेनासावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूख: सुमनसः ॥" ( १. १६) चन्द्रालोकस्यान्तेऽपि च तदेव गदितमनेन। यथा- "पीयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम्। सुधानिधानमासाद्य श्रयध्वं विुधा मुदम्॥ जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषवर्षस्य जयदेवकवेर्गिरः ।" (१०. ५-६) चन्द्रालोकटीकाकारान्यतमेन गागाभ ट्टेनाप्युक्तम्-'पीयूषवर्ष इति जयदेवस्यैव नामान्तरम्' इति। एतस्मादिदमप्युपलब्धं यदस्य पिता महादेवनामा माता च सुमित्राभिधा ( 9 ) Aufrects Catalogorus Catalogorum.

[ g 1

बभू वतुः। इदमपि परमं साधनमयं जयदेवोऽस्माकमभिप्रेतो जयदेवो नवेति निर्णये भृशं भविष्यति। वर्तते प्रसन्नराघवं नाम 'वि त्कृपणहाटकं' नाटकं किमपि केनापि जयदेवेन विनिमिंतम्। पीयूषवर्ष इति जयदेवविनिगमकोपपदमत्र नैवोपलभ्यते, किन्तु पित्रो- र्नामनी तु समाने एव । तथाहि- "कवीन्द्रः कौण्डिन्यः स तव जयदेवः श्रवणयो- रयासीदातिथ्यं न किमिह महादेवतनयः।" "लक्ष्मणस्येव यस्याऽस्य सुमित्राकुक्षिजन्मनः । रामचन्द्रपदाम्भोजभ्रमद्भृङ्गायते मनः ॥" (प्रस्तावनायाम् १४-१५) अतः सुमित्रामहादेवतनयत्वसावर्म्यात् चन्द्रालोककर्तुर्जयदेवस्य प्रसन्नराघव- कवेर्जयदेवस्य चैकत्वं निःसंशयमवसीयते। तदन्येषां जयदेवानामुपलब्धमितिवृत्त- मितस्तत आवर्तयन्तोऽपि न वयं पारयामः प्राप्तुं कस्यापि पित्रोर्नमनी सुमित्रामहा- देवाविति। यद्यपि नैतेनातुभीयते यदयं ग्रन्थानन्यान् नो प्रणिनाय; तथापीदं तु सुविशदमेव निष्पद्यते यदयं नान्येन केनाऽपि जयदेवेन नामसामान्यसंभावना- मात्रबलादेवैकीभावं नेतुं शक्यते। तदलं दुरासादासादनायासेन। यत्तु कैश्चिद् विपश्चिद्धिरितरजयदेवत्वेनायं गृहीतस्तत् सर्वं भ्रान्तिविजुम्भितमित्यचिरादेव निवे- दयिष्यामः। साम्प्रतं तावदस्य समयो विनिश्चेतुमेव साम्प्रतम्। जयदेवस्याविर्भाधकालः । इदमिदानीं विचारयाम: कस्मिन् कालेऽयं समुत्पन्न इति। कोर्डयं नामास्मारक संस्कृत साहित्येतिहाससमयप्रविभागो यस्मिन्नयं पीयूषवर्षो जयदेवः पाञ्चभौतिक कायमधिष्ठाय कवितामृतोत्सारितजरामृतिभयं यशःकायं समाससाद। एतदकथित- मेव सर्वतः प्रथितमास्ते यत् सुरभारतीसेवासिद्धानां वृद्धानां बहुशोऽनधिगत- निर्णयो दुरधिगतनिर्णयो वा निःसंशयसमयनिर्धारणायासः। नैवापवादाय भवति जयदेवस्यापीतिवृत्तम्। न खलु वयं यथातर्थं जानीमः कस्मिन् काले देशे वार्डयं सत्यमेव प्रादुर्बभूव। यद्यप्येवं सर्वथाऽम्रान्तं विनिश्चेतुमशक्यप्रायो जयदेवस्य समयस्तथाप्ययं प्रयत्न: प्रतन्यते तानि तानि प्रमाणशकलानि संग्रहीतुं येः कथमप्यू- हितुं शक्येत तत्समयसामीप्यम्। अयं जयदेव: स्वकीये चन्द्रालोके काव्यप्रकाशस्थं काव्यलक्षणमाक्षिपत्निव लक्ष्यते। श्रीमन्मम्मटभट्टः काव्यप्रकाशे काव्यलक्षणमेवमाह-"तददोषौ शब्दार्थौ सगुणा- वनलड्कृती पुनः क्वापि"। इदमुदिश्य जयदेव इत्थं कथयति- "अज्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङकृती। असौ न मन्यते कस्मादनुष्णमनलं कृती"॥ (१.८) एतदुक्त भवति। अलक्काराणं काव्ये नियतप्रयोजनीयत्वं नैवानुमन्यते मम्मट-

[ y ]

भद्ठप्रधानैर्ध्वनिमताध्व्नीनैः । भामहोद्भटप्रभृतयः प्राश्च आचार्या अलङ्कारानेव काव्ये चमत्कारकारणं विनिश्चिक्युः। जयदेवस्तु ध्वनिप्रपश्वममुञ्चन्नपि चिरन्तनतराणामेवैतेषा- माचार्याणां मतमूरीकुर्वन् यथोष्णत्वं विना वह्ित्वं नैव सिद्ध्यति तथैव सालङ्कारत्वमपा- कृत्य काव्यत्वमपि नैव सम्भवतीति स्वाभिमतं मतं विमताक्षेपमुखेन व्यक्तं प्रतिपादयति। मम्मटमतमाक्षिपता नियतमेवैतेन तस्मात्पश्चाद् भवितव्यम्। मम्मटभद्टस्य काल एकादशशतकस्यान्तः। मम्मटभदृस्य काव्यप्रकाशे उदात्तालङ्कारोदाहरणत्वेन भोज- राजप्रशंसात्मकमिदं पद्यं दत्तं दृश्यते- "मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः संमार्जनीभिहताः प्रातः प्राङगणसीम्नि मन्थरचलद्बालाङ्घ्रिलाक्षारुणाः । दूर।इाडिम बीजशङ्गितधिय: कर्षन्त केलीशुका यद् विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम्।।" इदं पद्यं स्वग्रन्थे उदाहरणत्वेन समुपन्यस्यन् मम्मटभट्ो भोजराजात् स्वस्य पश्चाद्धावित्वं व्यक्तमेवाभिव्यनक्ति। भोजराजो दशाधिकसहस्त्रमितादारभ्य पञ्चपश्चाश- दुत्तरसहस्त्रमितं स्निस्तवत्सरं यावद् (१०१०-१०५५) राज्यं चकारेति मन्यन्ते भारतेतिहासविद्वांसः। काव्यप्रकाशटीकाकाराणां मध्ये रुय्यकमाणिक्यचन्द्रौ प्राचीनतमौ। रुय्यकः कश्मीरेषु सुस्सलजयसिंहभूपालयो राज्यकालेऽभूदिति सुप्रसिद्धम्। तयो राज्ञो राज्यकाल: पश्चाशदधिकैकादशशतकमितः सिनिस्ताब्दः (११५०)। माणिक्यचन्द्रः स्वटीकाविरचनसमयमेवं स्वयं निर्दिशति- "रसवक्त्रग्रहाधीश(१२१६)वत्सरे मासि माधवे। काव्ये काव्यप्रकाशस्य संकेतोऽयं समर्थितः ।।" जैनानासुत्तरदेशीयानां च विक्रमवत्सरलेखनस्यैव सुप्रसिद्धत्वात् वैक्रमोडयं वत्सरः। अयं पष्ट्यधिककादरशतकमतेन स्रिस्ताब्देन (११६०) तुल्यकलपः। भोजराजस्य रुथ्यकमाणिक्यचन्द्रयोश्षान्तर्भावित्वान्मम्मटभट्टस्य समयः स्त्रिस्ता- नदैकादशद्वादश शतकपूर्वार्द्धयोरमध्ये (१०५०-११५०) संभवति। एतस्मादिदमुपपद्यते यज्जयदेवो द्वादशतकमध्यादूर्ध्व नेतुं नैव शक्यते। अलङ्कारसर्वस्वमधीतवतां नैतत् तिरोहितं यद् रुय्यकः कतिपयानलङ्कारान् सर्व- प्रथमं लक्षणोदाहरणैः प्रथयाम्बभूव। तेषामन्यतमो विकल्पालङ्कारः । 'तुल्यबल- विरोधो विकल्पः इत्थमेतं सूत्रे लक्षितं लक्ष्यीकृत्य 'तस्मात् समुच्चयप्रतिपक्षभूतो विकल्पाख्योऽलङ्कार: पूर्वैर कृतविवेकोऽत्र दर्शित इत्यवधातव्यम्' इतिस्फुटमलङ्कारसवें- स्वेऽभिहितम्। टीकाकारो जयरथोऽपि तमेवार्थ सुविशदं प्रथयन्नित्थ प्रोवाच 'अनेना- स्य ग्रन्थकुदुपज्ञत्वमेव दशितम्'। जयदेवश्चन्द्रालोके 'विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालड्- कृतिर्मता' इति विकल्पं लक्षयद् व्यक्तमेव रुय्यकोकं लक्षणं यथायर्थं गृह्णाति। नैताव- देवास्य रय्यकानुग्ृहीतत्वम्। केचिदन्येऽप्यलद्कारा रुय्यकोक्तदिशव लक्षयित्वा प्रदर्शिताः। तथाहि-'स्वविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयत्नो विचित्रम्' इति रुख्यकोक्त विचित्रलक्षण

[ ६ ]

मवलोक्य जयदेवः 'विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेद् विपरीतः फलेच्छया' इति तल्लक्षणमभि- हितवान्। नकेवलं लक्षणान्येव संवदन्ति, अलङ्कारनिरूपणक्मोऽपि प्रायो रुध्यकानु- सृतसरणिमेवानुकरोति । न खलु नावगतं भवेदल क्वारकाननविहाररसिकानां यदलङ्काराणां संख्या क्रमशो वर्द्धमाना वर्तमानमहिमानसुपागता। भरतमुनिश्चतुर एवाSलक्वाराननुमेने। तथोक्त मनेन नाव्यशास्त्रे- "उपमा रूपक चैव दीपकं यमक तथा। अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥" इति ( १७. ४३) शनैः शनैः समयक्रममनुसरन्ती सैकषष्टिमिताऽभूदलङ्कारसंख्या मम्मटभट्टस्य काव्यप्रकाशे। रुय्यकस्यालङ्कारसूत्रे पश्चसप्ततिरभवत् संख्याSलङ्काराणाम्। जयदेवस्य चन्द्रालोके सा शतप्राया। तदनन्तरप्रणीतेष्वपि ग्रन्थेषु तत्क्रमाभिव्ृद्धि: स्पष्टमेव द्रष्टुं शक्यते। इत्थमेतत् सर्वं विचारयन्तो वयं जयदेवस्य मम्मटभद्स्य रुथ्यकाचार्यस्य च पदानुविधेयत्वं व्यक्तमेव पश्यामः। नैतदत्याहितं नाम किश्चित्। ग्रन्थारम्भे स स्वयमेव प्रतिजानीते स्म- "तं पूर्वाचार्यसूर्यो/क्तज्यातिःस्तोमोद्रमं स्तुमः । यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणन्रसरेणवः ।" (१.४) - यथा तथा वा भवतु, जयदेवस्यास्य न केवलं मम्मटभद्ादेव किन्तु रुय्यकादप्यु- तरभावित्वमवश्य मेवाभ्युपेयम्। रुय्यकस्य समयो द्वादशशतकस्य पूर्वोर्द्धमित्युपरिष्टा- न्निवेदितम्। अतोर्ऽयं जयदेवो द्वादशशतकादूर्ध्वं नैव गन्तुमहेति। खिस्तद्वादश- शतकान्तोऽस्य उपरितनो समयसीमेति निर्विवादमासादते। संप्रत्यधस्तनसीमानमासादयितुं तावद् यतामहे। प्रसन्नराघवस्थं पद्यम्- "कदली कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरुदशः" ॥ (१.३७ ) इति विश्वनाथकविराजः साहित्यदर्पणस्य चतुर्थपरिच्छेदे अर्थान्तरसङक्रमित- वाच्योदाहरणत्वेनोपन्यस्तवान्। विश्वनाथस्य समयश्चतुर्दशशतकस्य पूर्वार्द्धम्। अयमस्फुटगुणीभूतव्यङ्गयोदाहरणरूपेणेदं पर्दं व्याहरति- "सन्धौ सर्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिग्रहः । अलावुद्दीननृपतौ न सन्धिने च विग्रहः ।" अन्न सोऽलावुद्दीननामानं खिलजीवंशसमुद्भूतं महम्मदीयं महीपालं स्मरति। अयं नृपः पञ्चदशाधिकत्रयोदशशतकमिते वत्सरे मृत इति भारतीयेति हासविद्वांसः। साहित्यदर्पणस्यका प्रतिलिपिश्चत्वारिंशदधिकपच्चदशशतमितं वैक्रमं वत्सरं (१४४० वै० =१३८३ खि.०) लेखनकालं दधाना जम्बूनगरस्थपुस्तकालये समुपलब्धा। अतो ऽनुमीयते चतुर्दशपश्चदशशतकपूर्वार्द्धयोर्मध्ये (१३५०-१४५०) विश्वनाथकवि- राजो बभूवेति।

[ s ]

शार्ङधरपद्धतौ प्रसननराघवस्थे पद्ये (१६४, ३५२०) समुपलभामहे। ते इमे- "अपि मुदमुपयान्तो वागविलासैः स्वकीयैः परभणितिषु तोषं यान्ति सन्तः कियन्तः । निजघनमकरन्दस्यन्दपूर्णलवाल: कलससलिलसेकं नेहते किं रसालः ॥" (१. १९) "विनैवाम्भोवाहं बहुलरुचिलिप्ताम्बरतलातू तडिल्लेखा हेमद्युतिविततिरम्या विलसति। विनैव स्वर्गङ्गां नभसि रभसोन्मुद्रशफरी- परीवतैः साकं स्फुरति नवनीलोत्पलवनम् ॥"(१. ३३) शारङ्गधर इमां पद्धतिं त्रिषष्ट्यधिकत्रयोदशशतमिते (१३६३) स्निस्ताब्दे लिखित- वानित्यभियुक्ता मन्यन्ते। शिङ्गभूपालविरचितो वर्तते रसार्णवसुधाकरनामा नाव्यशास्त्रविषयको ग्रन्थः । तत्र तृतीये विलासे भ्रंशं लक्षयित्वा ग्रन्थकृतमेवमुदाहरति- "यथा प्रसन्नराघवे-'रावणः-कथय क्व तावत् कर्णान्तनिवेशनीयगुणं कन्यारत्नं कार्मुकं च"। इत्यादि। पुनरपि तत्रैवान्तर्लापामुदाहरति- यथा प्रसनराघवे- "प्रत्य ङ्कम क्कुरितसर्वरसावतारं नव्योल्लसत् कुसुमराजिविराजिबन्धम्। घमेंतरांशुमिव वक्रतयाभिरम्यं नाव्यप्रबन्धमतिमज्ुलसंविधानम्॥।" अस्य शिङ्गभूपालस्य समयो वेङ्कटगिरिनृपतीनां चरित्राधारेण निर्धारितः त्रिंश- दधिकत्रयोदशशतकमितः (१३३०) सिन्िस्ताब्दः। विश्वनाथः शाई्गघरः शिङ्गभूपालश्चेति त्रयाणां समयालोचनेन निःसंशयमव- भासते यदस्माकं जयदेवश्चतुर्देशशतकमध्यादधः कथमपि गमयितुं नैव पार्यते। अतो - डघस्तनी सीमाऽस्य समयस्य चतुर्दशशतकमध्यम्। अलमतिप्रसङ्गेन कुतूहलखिलीकरणव्यासङ्ेन। अयमत्राऽस्य संक्षेपः। मम्मट- भटृटरूय्यकोत्तरभावित्वं विश्वनाथशाङ्गघरशिङ्गभूपालानां पूर्ववर्तित्वं चास्य जयदेवस्य समालोच्य वयमेतावदेव निश्चेतं पारयामो यदयं तयोस्तेषां च मध्ये प्रादुर्बभूव। यदि तत्कालकवीनां प्रसिद्धिसमासादनार्थ मत्याब्दानां शतकार्द्ध पर्याप्तं कल्प्येत तर्हि कथयितुं शक्यते यदयं क्वापि त्रयोदशशतके (१२००-१३००) कमपि भारतीयं प्रदेशं सवावस्थानेनालव्वकार। एतदधिकं तु वत्तुंसाधनानामियत्तया नैव शक्तुमोवयम्। गीतगोविन्दकविजयदेवः। केचिदभियुक्ता विततां वाचोयुक्ति प्रयुञ्जाना एवमभिद्धति यदयमस्माकं पीयूष- वर्षो जयदेव एव गीतगोविन्दं नाम परमाद्भुतं कार्व्यं प्रणिनाय। एतेनैतत AU

[ =]

प्रख्यापितं व्यक्तमेव भवति यच्चन्द्रालोककविर्गीतगोविन्दकविना सर्वथैकात्मता- मावहति। किन्तु नेदं मतं विपश्चितो निश्चितिपदवीमारोपयितुं कथमपि पारयन्ति। यत् केनचिदेतयो रचनासु गुणरीत्यादिसाम्यमाचम्यते तत्र रसनाया रसविशेषतारतम्य- ग्रहणालस्यमेव हेतुः । एतदधिकृत्य तु केवलमिदमेव साञ्ञलि विनिवेद विरम्यते यत्- साक्षाद् द्राक्षा मधुरा मधुराऽपि च सा सुधा सिद्धा। यद्यस्ति तारतम्यं रसयति तत् केवरल विबुधः ॥ इदमपि सुविदितमेव विदुषां यद् गोतगोविन्दकविर्जयदेवो लक्ष्मणसेन इत्यभिधस्य धराधिपस्य समये समलङ्करोद् गौडदेशम्। तस्य नृपस्य प्रासादद्वारि शिलापट्टोल्लिस्वि- तोडयं श्लोकः समुपबृंह्यति तमेवार्थम्। यथा- "गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः । कविराजश्च रत्नानि समितौ लक्ष्मणस्य च ।।" अर्य जयदेवोऽपि कीये गीतगोविन्दाख्ये काव्ये स्मरत्येतानारम्भ एव कवि- वरान्। तथाहि- "वाचः पल्लवयत्युमापतिधरः सन्दर्भश्युद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरण: श्लाध्यो दुरूहद्रुतेः ।

स्पर्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविक्ष्मापतिः ॥" (१.४) महाराजलक्ष्मणसेनो द्वादशशतकारम्भ एवासीदिति व्यक्तमेवैतिहासिकानाम् । कथमिवाडयं पूर्ववर्ता जयदेवोऽनन्तरवर्तिना जयदेवेनाभिन्नतां भजेदिति स्वयं विचार- यन्तु विद्वांसः : नैतावदेव खलु तयोर्भेंदसाधकं साधनम्। तयोर्मातापितृनामनी अपि विसंवदतः । गीतगोविन्दकविः स्वयमेव कथयति- "श्रीभोजदेवप्रभवस्य रामा(धा)देवीसुतश्रीजय देवकस्य ।. पाराशरादिप्रिय वर्गकण्ठे श्रीगीत गोविन्द कवित्वमस्तु ।।" सुमित्रामातृकस्य महादेवतनयस्य जयदेवस्य रामा(धा)देवीसंभवेन भोजराज -- तनूजेन कीदशोऽभेदस्य सम्भव इत्यगदितमेव व्यक्तमवभासते शेमुषीजुषाम्। पक्षधरो जयदेवः। कथमेकः प्रमादवशाद ्रान्तिमागतः सन्नन्यानपि तथवोत्पथगामिनः करोतीत्येतस्य निदर्शनानि सन्त्येव बहूनि। गड्डलिकाप्रवाहवदभियुक्तानामपि भवति मतेः कदा- चिदभिसंचारः। नास्त्यत्र विस्मयविशेषः कश्चित्। किन्तु यदा विचारसंभ्रमोद्मो ऽपि भ्रमो भ्रामयन् बहून् सुचिरं भ्राम्यति तदावश्यमेवायंभवति विद्ुषां दृश्यरहस्यः। ईदश एव कश्चिददओ्रो बभूव कस्यचिद् भ्रमो येनानालोचितसकलकल्पेन तेन अ्कल्पि- तोऽभेदो जयदेवयोरेतयोः । सकृत्प्रवर्तितः प्रवादो विटुषा विदुषाऽनधिगतविशेष- जुषा वरदकरामर्शाप्यायित इव लब्धवान् विदग्धवाद इव संमतिसरंमानम्।

[ E ]

मिथिलायां बभूव पण्डितप्रकाण्डो जयदेवमिश्रो नाम येनाधिगतं विद्वत्परिषदि कारणैरनेकैः पक्षधर इति प्रतिष्ठातिशयास्पदमुपपदम्। अस्य ग्रन्थेषु तत्त्वचिन्तामण्या- लोकः प्रसिद्धतमः । अयं स्वयं कविः सन् कविभिवहुभिः संपादितस्नेहोऽनेहसो बहून् नयते स्म। आलोक इति अन्थाभिधानान्यपदसाम्यात् कवित्वतार्किकत्वयोः सामाना धिकरण्याच्च स एवायं चन्द्रालोककविर्जयदेव इति सुतरां सम्भवति भ्रान्तेरवकाशः। सौभाग्येन नैवावहद् जयदेवाभिधानं ध्वनिकार आनन्दवर्द्धनः । यदि स तथाऽ्भविष्यद् ध्वन्यालोककरः कविरानदवर्द्धनो नियतमेवैतैरयमपि जयदेवत्वेन गृहीतोऽ्भविष्यत्। यदि कोऽपि कविः स्वकाव्ये प्रमाणप्रवीणमात्मानं प्रमाणयति न खलु तेन तदभिधानं कमपि तार्किकं स एवायमिति वत्तुं कोऽपि मतिमान् प्रतिपद्येत। वर्तमाने सति प्रबल तरे प्रमाणान्तरे, साहाय्यं सम्पादयितुं शक्रुवन्ति युक्तय ईदृश्यः । अतो यत् पक्षधरो जयदेवः कमप्यालोकोपपदं ग्रन्थं लिखितवान् यच्च पीयूषवर्षो जयदेवः प्रसन्नराघव प्रस्तावनायां स्वकीरयं प्रमाणप्रवीणत्व मुपन्यस्तवान् तत् सर्वं प्रमाणा- नतरं विना तदुभयाभेदसाधनार्थमकिञ्चित्करमेव। तद् युक्तमिदानीं प्रमाणान्तर- प्रामाण्यमेव परीक्षितुम्। अस्य पक्षधरस्य प्रत्यक्षालोकान्ते लेखको लिपिकालमेदं लिखति-"शुभमस्तु शकाब्दा ।। लसं १५०९"। अत्र मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः कल्पयति यदस्यां १५०९ इति संख्यायां शून्यं प्रमादेन न्यस्तं भवेत्, तदयं नियतं १५९ मितो लक्ष्मणाब्द एव। लक्ष्मणब्दः १११९ मिते स्त्रिस्ताब्दे समारभ्यते। तदयं संकलनेन १५९ मितो लक्ष्मणाब्द: १११९+१५९=१२७८ मितेन स्त्निस्ताब्देन तुल्यः। सतीश चन्द्रविद्याभूषणो लसं इत्येतस्य वत्सर इत्येवार्थेसड्केतमूरीकुरुते। तत् तत्रत्या १५०९ इति संख्या तन्मतेन शकाब्दद्योतिका। शकाब्दः७८ मितात खिस्ताब्दादारभ्यते। तदयं १५०९७८-१८५७ मितेन खिस्ताब्देन तुल्यो भवति। लिपिकरणकाललेखने लेखकस्याभूत् प्रमाद इत्यत्र नैवास्ते बिन्दुरपि सन्देहस्य। किन्तु कुत्र सोऽभूदिति निश्चेतुं नैव शक्यते। चक्रवर्तिप्रवर्तिता शून्यन्यूनत्वकल्पना विकल्पानन्यान् प्रकल्प- यन्ती नैवारोहति चेतोनिश्चितिभूमिम्। शून्यन्यूनत्वकल्पनातो वरीयसीयं स्यात् कल्पना यदयं शकाब्दं दत्वा लक्ष्मणाब्दं पश्चाद् दास्यामीति तं लिखितुं विस्मृत- वान्। शकाब्दश्चास्थाने दत्त इति विशेष: कृतः । भवतु सर्वमेतत् । इदमत्र पृच्छामः कस्मादेतावानायास: स्वीक्रियते ? किन्तु सेत्स्यति तस्य लिपिकालाकलनेन ? यद्यस्य ग्रन्थो १५८७ मिते शकाब्दे प्रतिलिखितोऽभूत्, न तेन किश्चिदासादते निश्चेयनिश्चिति- करणम्। यदि चक्रवर्तिपदमनुवर्तमाना वर्य लिपिकालं १२७८ मितं खििस्ताब्दं कल्पयामः तर्हि पक्षधरसमयं तत्पूर्वमेवावधारयितुं बलात्प्रवृत्ता भवेम। न खलु न कथयन्ति पण्डिता यत् पक्षधरादधीतवन्तौ वासुदेवसार्वभौमो रघुनाथशिरोमणिक्च। चैतन्यमहाप्रभुश्वा- भूत् वासुदेवसार्वभौमस्यान्यतमः शिष्यः। अतो नैवेयत्पूर्व भवितुमहृति पक्षधरः।

[ १० ]

एतदपि न विस्मर्तव्यं यदयं मिथिलाधिपस्य भैरवसिंहस्य राज्यसमये प्रसिद्धिं लब्ध- वान्। स्त्निस्तान्दपश्चदशशतकमध्यं यावत् समयो भैरवसिहभूपतेरिति मिथिला- प्रत्नतत्त्वविदो निगदन्ति। विजयते बलवती किवदन्ती यत् कविवरविद्यापतेरयमेकदा गृहं गत्वा. तदातिथ्यं स्वीकृतवान्। पक्षधरहस्तलिखिते विष्णुपुराणे तल्लिपिकाल एवं दत्त आस्ते- "ब णैर्वेदयुतैः सशंभुनयनैः संख्यां गते हायने श्रीमद्गौडमहीभृतो गुरुदिने मार्गे च पक्षे सिते।" व्यक्तमेवायं ३४५ मितो लक्ष्मणसंवत्सरः, (१११९+३४५) १४६४ स्त्रिस्ताव्देन तुल्यः । एतत् सर्वमालोचयतां स्पष्टमेवाभासते यदयं खित्रिस्ताब्दपश्चदश- शतकमध्ये मिथिलामध्युवास। कथमिव त्रयोदशशतकारम्भे स बलान्नेतव्य इति व्यं न जानीमः । चन्द्रालोककविना जयदेवेन पक्षधरस्यैकात्मता सिद्धा स्यादित्याशयैव स्वीकृतवा- नेतावन्तमायासं मनमोहनचक्रवर्तिमहोदयः । किन्तु कर्थं विस्भृतवान् यदभिन्नयोः पुरुषयो: पितरावप्यभिन्नौ भवतः। अपि पक्षधरस्यापि जननी सुभित्राभिधाऽभूत् ? अप्यस्य जनको महादेवयाज्ञिकोऽभूत्? अपि कोप्योमिति वक्तुं शक्नोति ? यद्येवं तहिं वृथैवाडयं विततो यत्नो वस्तुतो भिन्नयोरभिन्नत्वं साधयितुम्। पीयूषवर्षोऽपि जयदेवः प्रमाणप्रवीण आसीदित्यत्र नाऽस्ति काऽपि विप्रतिपत्तिः । तद्रन्थद्वयमेव तत् स्फुट प्रमाणयति। एतत् पक्षधरभिन्नत्वेऽपि संभवत्येव। बलवद्विरुद्धप्रमाणावरुद्धाध्वा कथमिव कोऽप्युत्सहेत तावेकीकर्तुमिति वयं नैवावधारयामः । अहो! गतानुगतिकत्वं लोकस्य यत् कस्मिन्नपि समये परप्रत्ययनेयबुद्धयः सुधियोऽपि संजायन्ते। पीयूषवर्षजयदेवस्य ग्रन्थद्वयम् अद्यावधि पण्डितप्रकाण्डस्याऽस्य महाकवेर्ग्रन्थद्वयमेवोपलब्धं चन्द्रालोकः प्रसन्न- राघवं चेति। (१)चन्द्रालोक :- अयमस्य चन्द्रालोकः स्वकीयालोकेन चिराद् धवलयन्नास्ते भारतघरावलयम्। अलङ्कारागमपारावारे विजिहीर्षूणामयं परमहर्षमादधानो विदधाति काश्चित् परिचिति ययोत्साहिता: सुखेनारोहन्ति लघुबुद्धयोऽप्यलघुकान् अ्रन्थपोतान्। अयं चन्द्रालोको दशमिर्मेयूखैः प्रकाशमानो विगलितविस्तरं सुविशदं विद्योतयते साहित्यशास्त्रस्य समस्तवस्तुजातम्। वाग्विचाराभिधे प्रथमे मयूखे मङ्गलाचरणादिभिः प्रक्रम्य काव्यस्य हेतुलक्षणे च लक्षयित्वा रूढयौगिकादिभेदानां शब्दानां सीदाहरणः सयुक्तिकश्च संक्षेपेण विचारः कृतः। द्वितीये मयूखे दोषनिरूपणाख्ये काव्यदोषाणां लक्ष- णोदाहरणानि प्रदर्श्य प्रदर्श्य दोषाक्कुशभेदानपि चान्तनिर्दिश्य साधु समाधानं विहि- तम्। लक्षणनिरूपणाभिधाने तृतीये मयूखे नाव्यशास्त्रीयप्रन्थेषु प्रतिपाद्यमानानां लक्षणानां कानिचित् सोदाहरणानि प्रदर्शितानि । चतुर्थे मयूखे प्राचामाचार्याणां मतेन

११ ]

दशानां गुणानां सोदाहरणं निरूपणं कृतम्। पच्चमो मयूखः सर्वेषां विपुलतमः । अत्र विशत्यधिकशतेन श्लोकैः शब्दार्थालङ्काराणां लक्षणभेदोदाहरणानि सुस्पर्षट सुशब्दं च प्रपञ्चितानि। षष्ठे मयूखे रसस्य रीतीनां वृत्तीनां च विचारः संक्षेपातिशयेन कृतः। सप्तमे ध्वनिनिरूपणाख्ये मयूखे वृत्तिभेदत्रयाद् व्यञ्ञनामादाय सलक्षणभेदो- दाहरणं सा संक्षेपत उपदर्शिता। तथवाष्टमे गुणीभूतव्यङ्गयानां निरूपर्ण कृतम्। नवमे दशमे च मयूखयो: लक्षणाभिधे लक्षणभेदाभ्यामभिहिते। विपुलप्रचारतया चन्द्रालोस्य टीका अपि विद्वद्भिरंनेकैविरचिताः । तासु काश्चित् प्रथिततमा अन्र विनिर्दिश्यन्ते। ९. शरदागम :- अयं चन्द्रालोकस्य टीकारूपो ग्रन्थः प्रदयोतनभट्टेन विरचितः। बलभद्रमिश्रतनयः प्रदोतनभट्टो बुन्देलवंशावतंसस्य महाराजवीरभद्रदेवस्य सभा- पण्डितो बभूव। अयं महाराजः कन्दर्पचूडामणिनामकं कामशास्त्रीयं ग्रन्थं विशत्य- धिके षोडशशतके (१६२०) वैकमे लिखितवान्। शरदागमप्रणयनसमयः षड्विंश- त्यधिकषोडशाब्दो वैक्रमः । इयमतिसंक्षिप्ता टीका समूलसंस्कारं सभूमिकादिकपरिष्कारं च नीता प्राकाश्यमस्मत्सुहृद्भि: पण्डितश्रीनारायणशास्त्रिभिः। अतोऽस्य विस्तर- स्तत्रैवावलोकनीयः । २. रमा-इयं टीका वैद्यनाथपायगुण्ड इत्येतेन रचिता निर्णयसागरयन्त्रालये मुद्रिता च। उदाहरणचन्द्रिकादिग्रन्थकर्तुवैद्यनाथादयं सवथा भिन्न एव। स तु तत्सदि- त्युपनामको रामचन्द्रतनयश्चासीत्। अयं पायगुण्ड इत्युपपदो वेणीमहादेवयोः सुतो नागोजिभदृस्य शिष्यश्चासीत्। व्यक्तमेवौफ्रेक्टो बार्लंभट्टमस्य तनयं तत्त्वेन गृह्न् भ्रान्त एव। उभावपि सुतजनकौ दीर्घायुषो नागोजिभद्वस्य शिष्यतामुपगतौ। अयं वैद्यनाथो Sनेकान् व्याकरणधर्म शास्त्रविषयप्रन्थान् विरचितवान्। एतद्विस्तरस्तु म.म.पण्डित- नित्यानन्दपन्तस्य बावूगोविन्ददासस्य च भूमिकाभ्यामवगन्तव्यः । ३ राकागम :- अयं टीकाग्रन्थो गागाभट्टेति प्रसिद्धापरनामकेन विश्वेश्वरभट्टेन विरचितः। काश्यां विराजते विद्वन्मणिखनिनिभो भटटानामन्वयः(१)। तत्रैवायमपि महाभाग: समन्वभवत् प्रादुर्भावसौभाग्यम्। रामकृष्णभद्टतनूजस्य दिनकरभद्वस्याऽयं पुत्रः । स एवाऽयं येन शिवाजिभूपतेः सप्तदशाधिकषोडशशतकमिते वैकमेऽब्दे (१६९७) राज्यारोहणसंस्कार: क्षात्रेण कल्पेनाकारि (२)। कायस्थप्रदीप नाम ग्रन्थं लिखितवानयं विशत्यधिकषोडशशतकमिते वैक्रमेऽब्दे (१६२०)। तदस्यैहिकयाSव- स्थित्या त्रिषष्टयधिकपश्चदशशतमिताब्दस्य (१५६३) अष्टाविशत्यधिकषोडशशतक- (१) कान्तानाथभट्टेन विरचितं भट्टवंशकाव्यसवलोकनीयमेतदन्वयविशेषजिज्ञा- सुभिः। (२) एतद्व्यतिकरवृत्तमधिकृत्य श्रीसिद्धान्तविजयप्रन्थस्योपोद्धातः परिशिष्टानि च द्रष्टव्यानि ।

[ १२ ]

मितान्दस्य (१६२८) च वैक्रमस्य मध्ये प्रायशो भवितव्यमिति सम्भाव्यते विद्वद्धिः । अनेन विरचिता ग्रन्थाः(१)- धर्मशास्त्रे- १ आपस्तम्बपद्धतिः २ आशौचदीपिका ३ कायस्थपद्धतिः(२) ४ तुलादानप्रयोगः ५ दिनकरोद्द्योतः(३) ६ पिण्डपितृयज्ञप्रयोग: ७ प्रयोगसार: ८ सुज्ञानदुर्गोदयः ९ समयनयः १० सापिण्ड्य विचार: पूर्व मीमांसायाम्- १ मीमांसाकुसुमाञ्जलिः २ शिवार्कोदयः ३ भादचिन्तामणिः अलक्कारशास्त्रे- १ राकागम:(४) ( चन्द्रालोकटीकारूपः) (२) प्रसन्नराघवम्- इदं नाटकं सुप्रसिद्धमेवाSडस्ते। सप्ताक्केऽस्मिन्नाटके रामायणीया कथाSभिनयै- विन्यस्तरूपा सुतरामावजयति चेतांसि साहित्यसौहित्यजुषां विदुषाम्। बहुस्थानेषु मुद्रितमिदं विपुलप्रचारं चालोक्य चित्रभिव नः प्रतिभति यदस्य न सन्ति टीका अनेकाः सुप्राचोना: । काशी, कलिकाता, मंदराज, मुम्बा, पूना इत्येतासु पुरीषु मुद्रितानि संस्करणानि मूलमात्रं दधते। श्रूयते कस्यचिद् वेछटाचार्यस्य टीकां दवदास्ते खोपकरसम्पादितं मुम्बापुर्या प्रकाशितमेकमस्य संस्करणम्। तन्नैवोपलब्धमस्माभिः । न च वर्यं जानीमः कोडयं वेङ्कटाचार्यः कतमदेशसमयवास्तव्यश्चेति। अद्यावधि एकैव टीका दष्टाऽस्माभि: । सा भावबोधिन्याख्या महामहोपाध्यायैः सुगरहीतनामधेयैः डा०गज्गानाथझामहोदयैनिमिता। इयं मूलरहिता 'भूबाणरत्नचन्द्राके वैकमेब्दे (१९५१) लिखिता काश्यां प्रकाशिता।

(१) एतानि ग्रन्थनामानि श्रीपाण्डुरङ्गवामनकाणेमहोदयस्य History of Dharma sastra, Vol. I नामकाद् ग्रन्थाद गृहीतानि। (२) अयमेव ग्रन्थः 'कायस्थधर्मप्रदीप' इति, 'कायस्थधर्मप्रकाश' इति चाभिधा नाभ्यामभिधीयते। संक्षेपतो गागाभष्टीत्युच्यते।. (३) अ्रन्थप्रकाण्डस्य सन्त्यनेकेऽस्यांशा :- आचार, आशौच, काल, दान, पूर्त, प्रतिष्ठा, प्रायक्चित्त, व्यवहार, वर्षकृत्य, व्रत, शूद्, श्राद्ध, संस्कार-इत्याख्याः । (४) संप्रत्येवाडयं प्राकाश्यं प्राप्यतेऽस्मत् सुहृद्ध्येरनन्तरामशास्त्रिभिः ।

[ १३ ]

इतीतिवृत्तं गदितं समासेनैति हासिकम्। कवेः पीयूषवर्षस्य जयदेवस्य किश्वन। विशयविषविषण्णः को भवेन्नो विपननः शुभविषयनिषण्णः सर्व एव प्रसन्नः । विषयमविशयं यद् भाग्यवान् वाग्यवीयान् कथमपि लभते सोऽनत्पपुण्यानुभावः । पदे पदे विवादेषु स्खलन्नपि लिखन्निदम्। जयदेवगतं वृत्त क्षन्तव्योडयं जनो वुघैः ॥ वतते बहु वत्तव्यं विवक्षा चाऽवशिष्यते। तथाऽप्यौचित्यमालोच्य सम्प्रतीतो विरम्यते।। का विवक्षा विना दाक्ष्यं तेन किं शिक्षया विना। वन्ध्येव सा विनाऽभ्यासं निर्विवेकस्य तैः किमु? ॥ बालो बलवतामग्रे वल्गन्नायाति फल्गुताम्। इतीव मतिमाधाय समीक्षोपेक्ष्यतेऽधुना।। चकोरैकनिपेयानां चारुवागपि चारु कः । इन्दुपीयूषबिन्दूनां रसमास्वादयेद् द्विजः।।

ध्यायं ध्यायमुपाध्यायं करुणावरुणालयम्। विद्वच्चन्द्रं भालचन्द्रं कतमो न तमो जयेत।। साहित्यवारां निधिकर्णधारं

श्रीलक्ष्मणं निश्छलमाश्रयेद्यो हृद्योगतोऽयं कविकेविदः स्यात्।। बाणाङ्कनववर्षोङ्कवैकमाब्दाद्यवासरे। बटुकेन प्रवन्धोऽयं प्रापितः परिपूर्णताम्॥

संवत्सरप्रतिपत्, १९९५. बटुकनाथशर्मा.

॥ श्रीः ।। राकागमसहितस्य चन्द्रालोकस्य विषयानुक्रमणिका(१)।

विषयाः प्रथमे मयूखे- पृष्टाङ्का:

टीकाकारस्य मङ्गलाचरणे। स्वस्य टीकायाश्च नामनी निर्दिश्य टीकाकारकृतं टीकानिर्माणसूचन स्वव्याख्यानप्रशंसनं च । ग्रन्थकारस्य मङ्गलाचरणम् । ग्रन्थकर्तुः स्वनामग्रन्थनाम्नोः सूचनम् । २ अ्रन्थप्रयोजनप्रदर्शनम्। 2-३ स्वाभिमानपरिहारपूर्वकं स्वोक्तेरुपादेयत्वस्य प्रतिपादनम्। ३ :श्रुताभ्याससहितायाः प्रतिभायाः काव्ये कारणत्वं ग्रन्थकृत्संमतं दर्शयित्वा तस्य कारणत्वस्य सप्रपञ्चं निरूपणम् । काव्यस्वरूपनिर्वचनम्। ४ *तत्तन्मतप्रदर्शनप्रकारेण काव्यत्वस्य विवेचनम्। "> काव्यलक्षणे प्राचीनोक्ते: सोपहासं दूषणम्। काव्यलक्षणगतं दूषणमुदाहरणेन विशदीकृत्य कैश्चिदुक्तस्य काव्यलक्षणस्य सूचनम् । ५ वाक्यघटकशब्दस्वरूपनिर्देशपुरःसरं शब्दत्रैविध्यस्य निरूपणम्। सर्वेषां शब्दानां यौगिकत्वस्य सर्वार्थवाचकत्वस्य च खण्डनम्। प्रथमद्वितीयशब्द्भेदयोः प्रत्येकं त्रैविध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम्। ५-६ तृतीयस्य शब्दभेदस्य सोदाहरणं प्रतिपादनं तत्प्रयोजन प्रदर्शनं च। ६ *तृतीये शब्दभेदे सविशेषं विचार प्रस्तुत्य प्राचामुक्तीनां निरसनम् । ६-७ पदस्य वाक्यस्य खण्डवाक्यस्य च लक्षणानां निरूपणम्। ७ *पदवाक्यखण्डवाक्ययो: स्वरूपं सप्रपर्श्व निरूष्य तत्तन्मतोकतिप्रदर्शनपूर्वक- स्वाभिप्रायप्रकाशनेन वाक्यार्थबोधौपयिकक्रमप्रदर्शनविधया च वाक्यार्था- न्वयबोधस्वरूपप्रदर्शनम् । ७-९

(१) ** एतचिह्वाङ़िता विषयाष्टीकान्तर्गता विज्ञेयाः ।

२ विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पृष्ठाङ्का: *अन्वयबोधे स्फोटवादिनां वैयाकरणानां चतुरः पक्षान् सोदाहरणानुपक्षिप्य तत्पक्षैकदेशस्य खण्डनम्। ९-१० *परमतनिरासस्वमतोपव्यासपूर्वक प्राभाकरादिमतावट्टम्भेनवाक्यार्थबोधस्य विचार: ९०-११ एकत्रापि पदे वाक्यत्वखण्डवाक्यत्वयोः सोदाहरणं सूचनम्। ११ वाक्यकदम्बक(प्रबन्ध)स्वरूपप्रतिपादनम्। मातापितृनामनिर्देशपुरःसरं प्रथममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। ११-१२ द्वितीये मयूखे- दोषस्वरूपनिरूपणम्। १२ *दोषाणां वाक्यार्थज्ञानरसोत्पत्तिप्रतिबन्धकतायाः प्रतिपादनम्। *वामनवचनानुकूल्यप्रदर्शनपुरःसरं दोषाणां गुणाभावरूपत्वस्य निरूपणम्। १२-१३ *काव्य प्रकाशोक्तगुणदोषसरूपप्रदर्शनम्। १३ श्रुतिकटुदोषस्वरूपनिरूपणम् । च्युतसंस्कृतिदोषस्वरूपनिरूपणम् । १३ *तत्तदुदाहरणप्रदर्शेनमुखेन दण्डिमतानुसारं च च्युतसंस्कृतेः सप्रपञ्वं निरूपणम्। १३-१४ अप्रयुक्तदोषस्वरूपनिरूपणम्। १४ *म्याकरणविरोधालक्कारिकसम्प्रदाय विरोधयोमिंथो भेदस्य प्रदर्शनम्। असमर्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। निहतार्थदोषस्वरूपनिरूपणम्। *कैश्वित्प्रकल्पितेSसमर्थनिहृताथयोभेंदे दूषणस्योद्भावनम्। अनुचितार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १५ निरर्थकदोषस्वरूपनिरूपणम् । अवाचकदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *'अप्रयुक्तनिहृतार्थावाचकदोषा असमर्थदोषेऽन्तर्भाव्या अप्यालक्कारिकसम्प्र- दायमात्राद्भिआ्ा' इति काव्यप्रकाशोक्ते प्रदर्शनम्। अश्लीलदोषत्रैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *अश्लीलदोषस्वरूपं प्रदर्श्यं विरुद्धमतिकृद्दोषादेतद्ोषस्य भिन्नतायाः प्रति- पादनम्। सन्दिग्धदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। अप्रतीतदोषस्वरूपनिरूपणम् । शिथिलदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १६

विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पृष्ाङ्का: ग्राम्यदोषस्य "> १६ *शिथिलस्य इलेषाख्यगुणाभावरूपत्वं प्रतिपाद्य ग्राम्यदोषस्वरूपप्रदर्शनम्। " नेयार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। क्लिष्टदोषस्वरूपस्य १६-१७ - अविमृष्टविधेयांशदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १७ *उदा हरणान्तर प्रदर्शनप्रकारेणाSविभृष्टविधेयांशत्वस्य विशदीकरणम्। विरुद्धमतिकृद्दोषस्य सोदाहरणं निरूपणम्। अन्यसङ्गतदोषस्य " *विरुद्धमतिकृद्दोषस्वरूपप्रदर्शनमुखेनान्यसङ्गतस्य दोषत्वं प्रतिष्ठाप्य 'अन्यसङ्गतमविमृष्टविधेय त्वान्तर्गत'मिति काव्यप्रकाशमतप्रकाशनम्। १८ पददोषानुपसंहृत्य वक्ष्यमाणेषु वाक्यदोषेषु प्रतिकूलाक्षरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। उपहृतविसर्गलप्तविसर्गदोषस्वरूपयो: सोदाहरणं निरूपणम् कुसन्धिविसन्धिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम्। *सोदाहरणं कुसन्धिविसन्धिस्वरूपदर्शनम्। १८-१९ हतवृत्तदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। न्यूनाधिकदोषयोः सोदाहरणं निरूपणम्। *न्यूनाधिकदोषस्वरूपप्रदर्शनम्। कथितविकृतदोषस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम्। पतत्प्रकर्षदोषस्वरूपस्य समाप्तपुनरात्तदोषस्य "> *समाप्तपुनरात्तदोषस्वरूपस्य सप्रपञ्चं विवेचनम् । १९-२० - अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्य सोदाहरणं निरुणम्। २० *अर्धान्तरपदापेक्षिदोषस्वरूपप्रदर्शनम्। अभवन्मतयोगदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *अभवन्मतयोगदोर्ष सविशेषं विविच्य काव्य प्रकाशोक्ताऽनभिहितवाच्यत्व दोषस्य न्यूनपदेऽन्तर्भोवं च संसूच्य, कैश्चिदुक्तस्याSनभिहितवाच्यत्व- न्यूनपदत्वयोर्भेंदस्य खण्डनम्। अस्थानस्थसमासदोषस्य सोदाहरणं निरूपणम्। २१ *सक्कीर्णदोषस्य द्वैविध्यं स्फुटीकृत्य काव्यप्रकाशोक्तप्रसिद्धिहतत्वदोषस्या- प्रयुक्तदोषेऽन्तर्भावस्य सूचनम्। भग्नप्रक्रमदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् ।

विषयानुक्रमणिका।

विषया: पृष्ाङ्ा: *मन्नप्रक्रमदोषं सप्रपश्च सोदाहरणं च विविच्य 'काव्यप्रकाशोक्तमक्रमत्व- मस्थानस्थपदत्वेऽन्तर्भवती'ति सूचनम्। अमतार्थान्तरदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् *अमतार्थान्तरस्य प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्जकसमभिव्याहारस्वरूपतां प्रति- पाद्य रसानां परस्परविरोधस्य प्रदर्शनम्। *अमतार्थान्तरदोषस्य चतुर्णामपि रसदोषाणामुपलक्षकत्वं निरूप्य तेषा- मुदाहरणानां निरूपणम् । २ :- २४ अर्थदोषेष्वपुष्टार्थदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। २४ कष्टदोषस्वरूपनिरूपणम्। व्याहतदोषस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। पुनरुक्तदोषप्रदर्शनम्। *कषादिदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम्। २४-२५ दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्धदोषाणां सोदाहरणं निरूपणम्। २५

अनौचित्यदोषमुदाहरणेन प्रदर्श्य विरुद्धदोषस्वरूपद्वैविध्यस्य सोदाहरणं निरूपणम्। "> *अनौचित्यदोषस्वरूपं विवृत्य काव्यप्रकाशोक्ताऽनवीकृतत्वदोषस्य कथित- पददोषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम्। २५-२६ सामान्यपरिवृत्तिविशेषपरित्ृत्त्योः सोदाहरणं निरूपणम्। २६ *सामान्यपरिवृत्तिविशेषपरिवृत्तिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं काव्यप्रकाशो- कयो: सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयोरत्रैव दोषद्वये साकाड्क्षाऽपदयु कत्व- दोषयोश् न्यूनपदत्वव्याहतदोषद्वयेऽन्तर्गतेः सूचनम्। २६-२७ सहचरा चारुविरुद्धान्योन्यसङ्गतिदोषयोः सोदाहरणं निरूपणभ्। २७ *सहचराचारुत्व दोषस्वरूपं निरूप्य विरुद्धसम्बन्धदोषस्य काव्यप्रकाशोक्त- प्रकाशितविरुद्धरूपताया: सूचनम्। *काव्य प्रकाशो क्तयोविध्यनुवादायुक्तत्वदोषयोरविमृष्टविधेयांश भग्नप्रक्रमाभ्या- मभेदं सूचयित्वा 'अश्लीलत्वं नार्थदोष' इत्यत्र तद्दोषानुक्तेः समर्थनम्। दोषाणां पदपदांशाद्याश्रयताथाः प्रतिपादनम्। *श्रुतिकटत्वादीनां केषाश्चिद्दोषाणां पदपदांशादिगतत्वस्य तदुदाहरणानां च निपुरणं निरूपणम्। २७-२८ २८

विषयानुक्रमणिका । ५ू

विषया: पष्ाङ्का: स्थलविशेषप्रयु क्तपूर्वोक्तदोषापवाद रूपदोषाङ्कुशस्वरुपस्य तत्त्रैविध्यस्य च प्रतिपादनम् । २९ दोषाङ्कश प्रकारत्रयनिरूपणम् । " प्रथमदोषाङ्कुशप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम्। *अत्रैव प्रकारान्तराणां निरूपणम्। द्वितीय दोषाङ्शप्रकारोदाहरणप्रदर्शनम्। *अत्रैव प्रकारान्तराणां सोदाहरणं निरूपणम्। १९-३० तृतीय दोषाड्कुश प्रकारोदाहरणप्रदर्शनम्। ३० *अत्नैव प्रकारान्तराणि प्रदर्श्य तदन्येषु रसालङ्कारादिदोषेष्वपि क्कचित् तह्ोषापवादस्वरूपत्वस्य सोदाहरणं सविस्तरं च निरूपणम्। ३०-३२ *सर्वेषामलङ्गाराणां प्रायेणोपमागर्भत्वादुपमादोषाणामेव सर्वोलङ्कारदोषज्ञाप- कत्वमुक्त्वा तेषाच्चोपमादोषाणामनुचितार्थत्वन्यूनाधिकप दत्वभन्नप्रक्रमत्व- रूपतायाः काव्यप्रकाशोक्त्या सूचनम्। द्वितीय मयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। तृतीये मयूखे- काव्यत्वज्ञापकेषु काव्यस्य लक्षणेष्वक्षरसंहतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ३३ *'अक्षरसंहतेः समासोक्तिभेदत्व'मिति कस्यचिन्मतस्य सूचनम् । " शोभायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। अभिमानस्य " "> हेतोः "> *'हेतुरपह्युतेर्भेंद' इति कस्यचिन्मतस्य सूचनम्। प्रतिषेधस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । ३४ *अस्य प्रतिषेधस्य हेत्वहुपतावन्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम्। निरुक्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *निरुक्तस्य द्वैविध्यं प्रदर्श्यं तस्योदाहरणैः स्फुटीकरणम्। मिथ्याध्यवसायस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। "

*कस्यचिन्म तेन सिद्धेस्तुस्ययोगितान्तर्भावस्य सूचनम्। सिद्धे: " " ३५

युक्त्ते: सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। " *युक्तिश्चेयं व्यतिरेकालङ्कारस्वरूपे'ति कस्यचिन्मतस्य प्रदर्शनम्। कार्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अस्य कार्यस्य परिणामालक्कारान्तर्गतेः कस्यचिन्मतेन सूचनम्।

विषयानुक्रमणिका।

विपयाः पृष्ठाङ्का: *इत्यादीनि बहून्यन्यान्यपि काव्यस्य लक्षणानि महर्षिभिरुक्तानी'ति ग्रन्थ- कारोकि प्रदर्श्य कस्यचित्तत्प्रकारस्य सोदाहरणं निरूपणम्। ३५-३६ तृतीयमयूखसमाप्तिसूचनम्। ३६

श्लेषगुणस्वरूपत्य सोदाहरणं निरूपणम्। चतुर्थे मयूखे- ३६ *शलेषस्य द्वँविध्यं द्वयोरपि तद्भेदयोर्लक्षणे च प्रदर्श्य सरस्वतीकण्ठाभरणो- क्तिप्रामाण्येन इलेषस्यार्थगुणतायाः सूचनम्। *श्लेषगुणस्य श्लेषालड्कृतावनन्तर्भावं सहेतुकं प्रतिपाद् साहित्य दर्पणोक्त- शलेषगुणस्वरूपं च सोदाहरणं निरूप्य तस्य पूर्वोक्तश्लेषेऽन्तर्भावस्य संसूचनम् । ३६-३७ *काव्यादर्शोक्तर्लेष गुण प्रतिपादनम्। ३७ प्रसादगुणस्वरूपनिरूपणम् । *अन्येषां संमतं प्रसादस्वरूपं प्रतिपाद्य दण्डिमतानुसारं प्रसादस्य सोदा हरणं वर्णनम्। समतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। ३८ *दण्डिसंमतायाः समताया वर्णनम्। समाधिगुणस्वरूपनिरूपणम्। *समाधेद्वैविध्यं संसूच्य तदुदाहरणयोर्निरूपणम्। माधुर्यगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। " *काव्यप्रकाशदर्पणोक्तस्य माधुर्यस्वरूपस्य वर्णनम्। " *दण्डिसंमतमाघुर्यस्वरूपप्रदर्शनम्। ३९ ओजोगुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *काव्य प्रकाश दर्पणोक्तमोजोगुणस्रूपं सोदाहरणं निरुप्य दण्डिसंमतस्यापि तत्स्वरूपस्य वर्णनम्। सौकुमार्य गुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। सौकुमायमश्लीलत्वाभावरूपं न गुणान्तर'मिति स्वभिप्रायप्रकाशनम्। उदारतागुणस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *उदारत्वमोजस्येवान्तर्गत'मिति दर्पणोकि प्रदर्श्य दण्डिसंमतोदारतास्वरू- पस्य सोदाहरणं वर्णनम्। इत्थमष्टौ गुणान्निरूप्य तदतिरिक्तयोः कान्त्यर्थव्यक्तिगुणयो: क्रमेण श्रद्गार- ३९-४०

प्रसादयोरन्तर्भावं च संसूच्य गुणालङ्कारस्वरूपयोर्विवरणम्। ४० *दण्डिसंमतयो: कान्स्यर्थव्यक्त्योः स्रूपे उदाहरणप्रत्युदाहरणाभ्यां निरूप्य तन्मतानुसारं गुणालङ्कारयोर्भेंदस्य प्रदर्शनम्।

विषयानुक्रमणिका।

विषया: पृष्टाङ्का: *काव्यप्रकाशकृतां मतमनुसृत्य सोदाहरणं गुणस्वरूपं गुणालङ्कारयार्भेंदं च प्रदर्श्य गुणानां त्रिविधत्वस्य संसाधनम्। ४०-४१ जीर्णैरुक्तानां व्यासनिर्वाहप्रभृतीनां गुणानां वैचित्र्यज्ञापकत्वस्य सूचनम्। ४१ *व्यासादिस्वरूपोदाहरणप्रदर्शनपुरःसरं सरस्वतीकण्ठाभरणोक्त्या सुस्पष्टं चतुर्विशतिगुणान्निरूप्य तेषां पूर्वप्रदर्शितेष्वेव गुणेषु यथासन्निवेश- मन्तर्भावस्य सूचनम्। ४१-४२ चतुर्थमयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। पश्च मे मयूखे- अलङ्कारसामान्यलक्षणनिरूपणभ् । ४३ -- *शब्दार्थालक्कारत्वयोः सुस्पष्ट विवेचनम्। छेकालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। वृत्त्यनुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। >> लाटानुप्रासालक्कारस्य " " ४४ *लाटानुप्रासस्य पञ्चप्रकारतायाः सोदाहरणं प्रतिपादनम्। स्फुटानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । *सफुटानुप्रासस्य दर्पणसंमताया वृत्त्यनुप्रासभेदस्वरूपतायाः सूचनम्। अर्थानुप्रासालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। पुनरुक्तप्रतीकाशालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ४५ *पुनरुत्तप्रतीकाशस्य शब्दश्लेषरूपतायाः खमतेन वर्णनम्। यमकालङ्कारलक्षणनिरूपणम् । *यमकस्य सामान्यतश्चतुरो भेदान् संसूच्य सोदाहरणं तदवान्तरभेदानां प्रदर्शनभ् । ४५-४६ चित्रकाव्येषु खङ्गबन्धस्य वर्णनम्। ४७ *खड्गबन्धाक्षरविन्यासप्रकारं स्फुटं प्रतिपाद्य गोमूत्रिकाबन्धप्रदर्शनम्। *षोडशदलकमलबन्धं सोद्वारं निर्दिश्य चक्रबन्धस्य सोद्धारप्रकारं प्रदर्शनम्। ४७-४८ *सर्वतोभद्रबन्धतदुद्धारयोः प्रदर्शनम्। ४८-४९ *काव्यप्रकाशोक्तमष्टदलपद्मबन्धं तदुद्धारं च वर्णयित्वा सुरजबन्धप्रदर्शनम्। ४९ *चित्रप्रकारान्तराणि नामतः संसूच्य प्रहेलिकादीनामनलङ्कारत्वसूचिकाया दर्पणोक्ते: प्रदर्शनम्। अर्थालङ्कारेषूपमालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ५० *उपमायाः पश्चविशतिभेदान् नासग्राहं निदरिश्य सपदकृत्यमुपमालङ्कार- स्वरूपनिवचनम्

विषयानुक्रमणिका ।

विषयाः पृष्ठाङ्का: *कैश्विदुक्ते उपमाया लक्षणस्वरूपे निर्दिश्य तत्खण्डनप्रदर्शनम्। ५०-५९ *उपमाया भेदान्प्रदर्श्य तस्याः शाब्दत्वमार्थत्वं तत्कृतबोधवैलक्षण्यं च स्वमतान्यमताभ्यां प्रतिपाद्य पञ्चविशतेर्भेदानां विस्तरेण सोदाहरर्ण निरूपणम् । ५१-५४ *उपमायाः साधारणधर्सस्य त्रैविध्यं सोदाहरणं निरुप्य मालोपमारशनो- पमयो: स्वरूपोदाहरणे च प्रतिपाद्य मूल कारमतानुसारमुपमायां तद- न्तर्भावस्य संसूचनम् । ५४-५५

अनन्वयस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ५५ *अनन्वयालक्कारस्वरूपनिर्वचनम्। ५५-५६ उपमेयोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् ५६. *उपमेयोपमाया भेदयोः सोदाहरणं वर्णनम्। प्रतीपोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। "'

ललितोपमायाः ५७ *ललितोप मायाः पदार्थवृत्तिनिदर्शनारूपतायाः सूचनम्। स्तबकोपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। सम्पूर्णोपमायाः " " 1 ५७-५८. *पूर्वोक्तपूर्णोपमातः सम्पूर्णोपमाया भेदं प्रदर्श्य केषाश्चिन्मतेनास्या उपमेयो- पमाभेदत्वस्य सूचनम् । ५८ रूपकालङ्कार लक्षणनिरूपणम् । *रूपकस्य सावयवादिभेदान् संसूच्य तदुदाहरणानां सप्रपञ्चं निरूपणम्। ५८-५९ केषाच्चिदभिमतान् रूपकभेदान् सोदाहरणं निरूप्य कुत्रचित्तद्वेदे दूषण- प्रकारप्रदर्शनम् । ५९-६० सोपाधिरूपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६०

दृश्यसादृश्य रूपकस्य ६०-६१ - आभासरूपकरूपितरूपकयो: सोदाहरणं निरूपणम्। ६१

" परिणामालक्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *परिणामस्वरूपं सप्रपञ्वं निरूप्य 'रूपकान्तर्गतोऽयमलङ्कार' इति काव्य प्रकाशमतस्य सूचनम् । उल्लेखालङ्कारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६१-६२ *अन्यत्रोक्तमुल्लेखलक्षणं सोदाहरणं निर्दिश्य काव्य प्रकाशमतानुसारमे तस्य रूपकान्तर्गेतेः सूचनम्। ६२

विषयानुक्रमणिका।

विषयाः अपह्वतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६१-६३ पर्यस्तापहुतेः " ६३ *अन्यत्रोक्तां हेत्वपह्वुति सोदाहरणं प्रदर्श्य कस्यचिन्मतेन तस्या अलङ्कार- "

त्वस्य खण्डनम्। भ्रान्तापह्नुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६३-६४ भ्रान्तपह्कुतेद्वैविष्यं प्रदर्श्य 'तत्त्वास्यानोपमारूपेय'मिति दण्डिमतस्य प्रकाशनम्। ६४ *छेकापहुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। कैतवापहुतेः *केषाश्विन्मतमनुसत्यापहुतेः स्वरूपन्रयस्य प्रदर्शनम्। उत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६५ *उत्प्रेक्षाया भेदत्रयं निर्दिश्य कर्तुरुपमानत्वेनान्वययोग्यतायाः प्रतिपादनम्। *अन्यैरुक्तमुत्प्रेक्षायाः स्वरूपं निरू्य तस्या द्वैविध्यस्य सोदाहरणं सूचनम्। ६५-६६ *अन्येषां मतेनोत्प्रेक्षाया भैदद्वयं सूचयित्वा तदुदाहरणयोः प्रदर्शनम्। ६६: गूढोत्प्रेक्षायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *काव्यप्रकाशमतेन गूढोत्प्रेक्षाया अलक्कारान्तरत्वस्य खण्डनम्। स्मृतिभ्रान्तिसन्देहानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६७ *स्मरणादीनां स्वरूपभेदोदाहस्णानि प्रदर्श्य कैश्चिदुक्त संशयस्वरूपं च वितृत्य काव्यप्रकाशोक्तस्य संशयसन्देहयोर्भेंदस्य स्फुटीकरणम्। ६७-६ मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *काव्य प्रकाशाभिमतस्य मीलितस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। ६९ सामान्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अन्यरुक्तं मीलितसामान्यालक्कारयोर्भेंदं निर्दिश्य काव्यप्रकाशोक्तस्य सामान्यस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। उन्मीलितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ६९-७० अनुमानस्य ७० *प्रदीपसंमतं हेत्वनुमानयोर्भेंदं सोदाहरणं निरुप्यानुमानप्रकारान्तरोदाह- रणप्रदर्शनम्। अर्थापत्तेः सलक्षणोदाहरणं निर्पणम्। काव्यलिङ्गस्य ७१ परिकरस्य

१० विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पृष्टाङ्का: *काव्यलिङ्गपरिकरयोर्भेंदं प्रदर्श्य परिकरालक्कारविषये परेषां मतस्य प्रति पादनम्। ७,१

परिकराङ्करस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ७२

अक्रमातिशयोक्तेः "> अत्यन्तातिशयोक्तेः " चपलातिशयोक्तेः "> सम्बन्धातिशयोकतेः ७३ "> भेदकातिशयोक्तेः " 12. *भेदकातिशयोक्तेरुदाहरणान्तरं निर्दिश्य तस्य पूर्वोक्तसर्वांतिशयो क्तीनामुदा- हरणत्वस्य सूचनम् । ". रूपकातिशयोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *काव्यप्रकाशमतेन रूपकातिशयोक्तेर्निगीर्याध्यवसानातिशयोक्तिरूपतायाः सोदाहरणं सूचनम्। *काव्यप्रकाशोकताया य दर्थोक्तिकत्पितातिशयोक्तेर्वक्ष्य माणसम्भावनान्तर्भावं संसूच्य सापह्ववातिशयोक्तेरलङ्गारसर्वस्वोक्ताया: प्रतिपादनम्। ७३-७४ प्रौढोक्े: सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। सम्भावनाया: *'सम्भावनालङ्कारोऽयमतिशयोक्तरभेंद' इति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम्। " " प्रहर्षस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ७४-४५ *मतान्तरेण प्रहर्षस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। विषादस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। " तुल्ययोगितायाः " ७५-७६ *अन्यत्रोक्तं कण्ठाभरणमतानुसारं च तुल्ययोगितास्वरूपं सोदाहरणं प्रति- पाद कस्यचिन्मतेनैतस्याः सिद्धिनामकलक्षणगुणेऽन्तर्भावस्य सूचनम्। ७६ दीपकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ७६-७७ *अन्यत्र प्रतिपादितस्य दीपकस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। ७७ आवृत्तिदीप कस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *आवृत्तिदीपकं प्रतिवस्तूपमान्तर्गत'मिति काव्यप्रकाशमतस्य सूचनम्। प्रतिवस्तूपमायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। .७७-७८ *आवृत्तिदीपकप्रतिवस्तूपमयोर्भेदस्य प्रदर्शनम्। ७८ दृष्टान्तस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *बिम्बप्रतिबिम्बभावस्वरूपं विशदीकृत्य दष्टान्तस्य निरूपणम्।

विषयानुक्रमणिका । ११

विषया: पृष्टाङ्का: निदर्शनायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ७९ *रूपकान्निदर्शनाया भेदं प्रदर्श्य परमतेन निदर्शनास्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम् । व्यतिरेकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८० *व्यतिरेकालङ्कृतेः षोढात्वं प्रतिपाद्य 'उपमानन्यूनतायां प्रतीपालङ्कार' इति मूलाशयस्याविष्करणम्। ८० *केषाश्चिन्मतेन सोदाहरणं व्यतिरेकं वर्णयित्वा काव्यप्रकाशप्रतिपादितान् व्यतिरेकस्य चतुविशतिभेदांश्च सूचयित्वा तद्व्ेदैकदेशस्य खण्डनम्। सहोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। "> *सहोक्तेः श्लेषगर्भतायाः सूचनम् विनोक्ते: सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८१ समासोक्तेः ">

*श्लेषस्य शब्दार्थगतत्वेन द्वैविध्यं शब्दश्लेषलक्षणं तस्य चाष्टविधत्वं सोदा- खण्डशलेषस्य "

हरणं निरूप्यार्थश्लेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रकटीकरणम्। *अलङ्कारान्तरसत्त्वेऽपि श्लेषस्य प्राधान्यं वर्णयत्वा काव्यप्रकाशमतेनास्य i८१-८२

शब्दालक्कारत्वं जीर्णमतेनार्थालङ्कारत्वं च प्रतिपाद्य गुणान्तर्गतश्लेषा- देतस्य भिन्नतायाः प्रदर्शनम्। ८२-८३ भज्गशलेषस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८३ अर्थश्लेषस्य "> अप्रस्तुतप्रशंसायाः,, " ८३-८४ अप्रस्तुतप्रशंसायाः पञ्च प्रकारान् प्रदर्श्य सोदाहरणं तेषां सप्रपर्व्चं निरू- ८४-८५ - अप्रस्तुतप्रशंसायाः समासोकत्यादेभेंदं निरूप्य तत्स्वरूपमन्यत्रोक्तं च पणभू।

निर्दिश्य व्याजस्तुतेभिन्नविषयत्वस्य तस्याः प्रतिपादनम्। ८५ अर्थान्तरन्यासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अर्थान्तरन्यासकाव्य लिङ्गयोर्भेदस्य प्रदर्शनम्। ८५-८६ विकस्वरस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८६ पर्यायोंक्ते: " " *पर्यायोकिस्वरूपं सोदाहरणं विविच्य काव्यप्रकाशमतेनान्यमतेन च तत्प्रति- पादनम्। ८६-८७ व्याजस्तुतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८७

*अन्यन्नोक्तस्य व्याजस्तुतिव्याजनिन्दयोः स्वरूपस्य निरूपणम्। .. ८6

१२ विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पृष्ठाङ्का: आक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *काव्यप्रकाशमतेनाक्षेपस्य प्रतीपेऽन्तर्भावं संसूच्यान्यमतेनाक्षेपस्य सलक्षणो- दाहरणं वर्णनम्। ८८-८९ गूढाक्षेपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ८९-९० विरोधस्य ९० *विरोधालड्कृतेर्दश सु प्रकारेषु केषाञ्िदुदाहरणैः स्फुटीकरणम्। विरोधाभासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *विरोधाभासविरोधयोर्भेंदस्य प्रदर्शनम्। असम्भवस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम् । विभावनायाः *अन्यत्न प्रदर्शितान् विभावनाभेदान् सोदाहरणान् निरूप्य काव्यप्रकाश- मतेन तेषामतिशयोक्तावन्तर्भावस्य संसूचनम् । ९१-९२ विशेषोक्त: सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९२ *विशेषोक्तेर्भेंदत्रयस्य सोदाहरणं स्फुटीकरणम् । असङ्गतेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अन्यत्र प्रतिपादितस्यासङ्गतेः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम्। ९२-९३ विषमस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९३ *अन्यत्रोकतस्य विषमस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। समस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अन्यमतेन सोदाहरणं समस्वरूपस्य वर्णनम्। ९३-९४ विचिन्रस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९४ अधिकस्य "> *अन्यत्र प्रदर्शितयोरधिकाल्पालङ्वारस्वरूपयोः सोदाहरणं निरूपणम्। अन्योन्यस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९५ विशेषस्य " *अन्यत्रोकतस्य विशेषस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। "

" : व्याघातस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अन्यत्र प्रतिपादितयोर्व्योघातभेदयोः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९५-९६ कारणमालायाः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। ९६ एकावल्या: " मालादीपकस्य सारस्य " ९७

विषयातुक्रमणिकां । १३

विषयाः *. पृष्ाङ्का: *सारालडकृतेरभेंदद्वयस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम् । ९७ उदारस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। यथासङ्खयस्य " ९७-९८ *अन्यमतेन यथासङ्कयस्वरूपस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। ९८ पर्यायस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *अन्यत्र प्रदर्शित पर्यायस्वरूपं सोदाहरणं निर्दिश्यैतदलक्कारस्य सद्कोच- विकासोभयरूपतायाः सोदाहरणं निरूपणम्। ९८-९९ परिवृत्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *सोदाहरणं परिवृत्तेः स्वरूपान्तरस्य प्रदर्शनम्। ९९-१०० परिसङ्धयायाश्रातुर्विध्यमुदाहरणैः स्फुटीकृत्य लक्षणप्रदर्शनपुरःसरं स्व .. मतेन तस्याः प्रकारद्वयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। १००-१०१ विकल्पस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०१

समुच्चयस्य " " *प्रकारत्रयेण समुच्चयस्वरूपं सोदाहरणं प्रदर्श्यं परमतेनापि तत्स्वरूपस्य निरूपणम्। १०१-१०२

समाधेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०२

प्रत्यनीकस्य " प्रतीपस्य "> *इतरत्रोक्तं सोदाहरणं प्रतीपस्वरूपमुपवर्ण्य प्रतीपोपमातः प्रतीपस्य भिन्न- तायाः प्रतिपादनम्। १०३ उल्लासस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *उल्लासालडकृतेर्भेंदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। " -तद्गुणस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०३-१०४ पूर्वरूपस्य "' १०४ प्रकारान्तरेण पूर्वरूपस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। अतद्गुणस्य (१) प्राकूषिद्धे: १०४-१०५

अवज्ञाया: १०५

प्रश्नोत्तरस्य "> "> *प्रशनोत्तरालड्कृतेरतुमानकाव्य लिज्वालङ्कृतिभ्यां भेदस्य प्रतिपादनम्। "

(१) अत्रेव 'अनुगुण' इत्यलङ्कृतिनामान्तरमन्यत्र।

१४ विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पषाङ्ा: पिहितस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०५

*क्चिदुक्तां सोदाहरणं व्याजोक्तिमुपदर्श्य केषाश्चिन्मतेन तस्याश्छेकापहुता- व्याजोक्तेः

वन्तर्भावं च संसूच्यापह्ुतिव्याजोक्त्योरन्येषां मतेन भेदस्य प्रद- र्शनम्। १०६ *अन्यत्रोक्तस्य सोदाहरणगूढोक्तिस्वरूपस्य निरूपणम्। " वक्रोक्तेः सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। स्वभावोक्तेः " भाविकस्य सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०७ *अद्भुतरसातिशयोकतिभ्यां भाविकस्य भिन्नतायाः स्फुटीकरणम्। भाविकच्छवेः " "

*उदात्तालडकृतेः सद्भावं संसाध्य तत्स्वरूपस्यान्यत्रोक्तस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १०८ उदात्तस्य "> "'

अत्युक्ते: सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। *मिथ्याध्यवसितिललितानुज्ञालेश मुद्रारत्नावलीयुक्तिलोकोकिछेको कीनां ग्रन्था- न्तरोकानां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १०८-१०९ *अलङ्कारशेखरोक्तांश्रतुर्दशालङ्कारान् नामतः सूचयित्वाऽत्युक्तिप्रभृतीना- मनलक्कारत्वस्य सूचनम्। १०९ कैश्चिन्मनीषिभि: प्रोक्तानां रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहितभावोदयभावसन्धिभाव- शबलत्वाख्यानां सप्तानामलङ्काराणां सूचनम् । * रसवदादीनां लक्षणान्युदाहरणानि च प्रदर्श्यं तेषामलक्कारत्वस्य केषाश्चि दुक्त्या निरसनम्। १०९-११२ *'रसवदादीनां युक्तमलङ्कारत्व'मिति ध्वनिकारमतं तदुकिप्रामाण्येन प्रद- शर्य 'भाक्तमेषामलङ्कारत्व'मित्यन्येषां मतस्य सूचनम्। ११२ शुद्धर्लक्षणं संसूच्य शुद्धिसंसष्टिसङ्कराणां पूर्वोक्तांलद्वारविन्यासरूपत्वेन हेतुनालङ्कारान्तरत्वस्य निराकरणम्। *संसृष्टिसक्करयोर्लेक्षणे सङ्करस्य भेदत्रयं च निर्दिश्य सोदाहरणविवरण- "

मेतेषामलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य संसूचनम्। . ११२-११३ सर्वेषामलङ्काराणां क्वचिन्न्यूनाधिकरूपत्वस्य दर्शनाद्वैसादृश्येपि प्रकार भेदात्तदलङ्कारत्वसद्भावस्य प्रतिपादनम्। ११३ उपमादीनामलङ्काराणां मालापरम्पराद्याकारविशेषेण विन्यासस्य चम- स्कारजनकतयाSलङ्काराजत्वेन. हेतुनाSलङ्कारान्तराभावरूपत्वस्य प्रतिपादनम्।

विषयानुक्रमणिका । १५

विषया: पृष्टाङा: *रश नोपमादीनां सोदाहरणं निरुपणम्। ११३ सर्वेषामलद्काराणामतिशयोक्त्यलङ्कारेऽन्तर्भावं प्रतिपादयतः परेषां मतस्योपन्यसनम्। ११४ अलक्कारभेदस्यानुभवैकसिद्धत्वा दुपमाद्यलक्कार भेदसद्भावस्य ग्रन्थकार- मतेन निरूपणम्। पञ्चममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। षष्ठे मयूखे- विभावस्य भेदद्वयं कारणत्वं च निर्दिश्यानुभावव्यभिचारिणोः क्रमेण कार्यसहकारिकारणरूपत्वस्य प्रतिपादनम्। ११५ सामान्यतो रसस्वरूपस्य निर्वेचनम्। *शङ्गारादिनवरसानां स्थायिभावान् प्रदर्श्य रसस्वरूपस्य सविशेष निरूपणम्। *भट्टलोल्लटमतेन रसस्रूपस्य निरूपणम्। १९५-११६ *श्रीश ककुकमतेन ११६ *भट्टनायकमतेन *आचार्याभिनव गुप्तपादमतेन रसस्वरूपस्य निरूपणम्। ११६-११७ *विभावादीनां सर्वेषां मिलितानामेवाभिव्यञ्जकत्वं संसूच्य, एकेन रसा- . भिव्यक्ावन्यतराक्षेपस्य तत्तदुदाहरणः प्रदर्शनम्। ११७ शृङ्गाररसस्रूपनिर्वेचनं संयोगविप्रलम्भयोस्तद्वेदयोश्ष कथनम्। ११८ *भङ्गाररसस्थायिनः स्वरूप प्रदर्श्यं संयोगवियोगयोद्वैविध्यमनुभावादीन् विप्रलम्भस्य चातुर्विध्यं च संसूच्य द्विविधयोः संयोगवियोगयो रुदाहरणानां प्रदर्शनम्। ११८-११९ हास्यरसस्वरूपनिवेचनम् । ११९ *हास्यरसस्थायिन: स्वरूप निर्दिश्य हास्यस्य विभावादीस्त्रैविध्यं सड्क्र. मणरूपत्वं च प्रतिपाद्य हास्यरसोदाहरणप्रदशनम्। ११९-१२० करुणरसस्व रूपनिर्वचनम् । १२० *करुणरसस्थायिन: स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपूर्व करुणरसो- दाहरण प्रदर्शनम्। रौद्ररसस्वरूपनिवचनम्। *रौद्ररसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्श्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं रौद्ररसो- दाहरणप्रदर्शनम्। १२०-१२१ वीररसस्वरूपनिरवेचनम्। १२१ वीररसस्थायिन: स्वरूपं प्रतिपाद्य वीररसस्य विभावादिक त्रैविर्ष्य च निरूप्य वीररसोदाहरणप्रदर्शनम्।

१६ विषयानुक्रमणिका ।

विषया: पृष्ठाङ्का: भयानकरसस्वरूपनिर्वचनम्। १२१ *भयानकरसस्थायिन: स्वरूपं निर्दिश्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं भया- नकरसोदाहरणप्रदर्शनम्। १२१-१२२ बीभत्सरसस्वरूपनिर्वचनम्। १२२ *बीभत्सरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं बीभत्सरसो- दाहरणप्रदर्शनम्। अद्भुतरसस्वरूपनिरवंचनम्। *अद्भुतरसस्थायिनः स्वरूपं प्रदर्श्य विभावादिप्रतिपादनपुरःसरम् अद्भुत- रसोदाहरणप्रदर्शनम्। १२१-१२३ शान्तरसस्वरूपनिर्वचनम्। १२३ *विभावादिप्रतिपादनपुरःसरं शान्तरसस्थायिनः स्वरूपं निरूप्य निर्वेदस्य शान्तरसस्थायिभावत्वमन्येषां मतेन सन्दूष्य शमस्य च तद्रस- स्थायिभावत्वं निर्दिश्य शान्तरसोदाहरणप्रदर्शनम्। भावस्वरूपनिर्वेचनम् । "> *सोदाहरणं भावानां निरुपणभ्। १२३-१२४ त्रयसितरिंशद्व्यभिचारिभावानां नामतः प्रतिपादनम्। १२४ *तत्तद्वयभिचारिभावस्वरूपप्रदर्शनम्। १२४-१२५ रसाभासभावाभासयोर्निरूपणम्। १२५ .: *स्वरूपनिरूपणपुरःसरं रसाभासभावाभासोदाहरणप्रदर्शनम्। काव्यशोभाजनकत्वस्य सूचनम्। *कैश्वित्प्रकल्पितस्य भावसन्धिभावशबलतयोर्मिथो भेदस्य, प्रदर्शनम्। पाश्चाल्यादिरीतिचंतुष्टयस्वरूपनिरूपणम् । १२५-१२६ *रीतिच तुष्टयोदाहरणप्रदर्शनम्। १२६ मधुराप्रभृतीनां पश्चवृत्तीनां सलक्षणोदाहरणं निरूपणम्। १२६-१२७. *'उपनागरिकादिवृत्तित्रयस्यैव वामनादिभिर्वैदर्भीप्रभृतिनाम्ना सङ्केतितत्वा- दुत्तयो रीतयश्च न भिन्ना' इति काव्यप्रकाशमतं प्रकाश्य स्वमतेन वृत्तीनां रीतीनां च मिथो भेदस्य प्रदर्शनम् ! १२८.

सप्तमे मयूखे- ">

शक्त्यादिभिस्तिसभिवृत्तिभियुक्ताया भारत्या: स्वरूपभेदानिर्दिश्य व्यञ्ञना- व्यापारस्वरूपस्य निर्वचनम्। १२८

विषयानुक्रमणिका।

विषया: पष्ाङ्ा: व्यञ्ञनाव्यापारस्यैव शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिजनकत्वं शक्त्यादेस्तत्रा- Sसमर्थत्वं वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोर्मिथो भेदकं वैलक्षण्यं च साटोपं निरूप्य व्यञ्ञनाव्यापारस्यावश्यकतायाः प्रतिपादनम्। १२८-१३१ व्यञ्जनाभेदयोः सप्रपश्चं सोदाहरणं च निरूपणम्। १३१-१३२ व्यज्जनाप्रयोजनभूतानां व्वनिभेदानां प्रदर्शनम्। १३२ धनेरेकपश्चाशद्भेदान् विशदीकृत्य संसृष्टिसक्करादिभिस्तेषां परस्पर- योजनेन सम्भवतां चतुरधिकचतुःशतोत्तरदशसहस्् १०४०४)- भेदानां संसूचनम्। १३३-१३५ *तैस्तैरुदाहरणैः सर्वेषां ध्वनिभेदानां सविस्त'निरूपणम्। १३५-१४६ *धवनेभेंदानामेकपश्चाशत्त्वं स्फुटीकृत्य संसृष्विसङ्करोदाहरणप्रदर्शनम्। १४६-१४७ व्यङ्गयस्य द्वयोर्भेंदयोर्निरूपणम्। १४७ *द्विविधव्यङ्गयस्वरूपनिर्देशपुरःसरं सोदाहरणं तत्तद्वयङ्गयार्थोविष्करणम्। व्यङ्गयस्य प्रथमे भेदे प्रकारचतुष्टयस्य प्तिपादनम्। *चतुर्णामपि व्यङ्गयभेदानां तदुदाहरणै: स्फुटीकरणम्। १४७-१४८ व्यज्जयस्य द्वितीये भेदे प्रकारद्वयस्य प्रतिपादनम्। १४८ *द्योरपि व्यङ्गयभेदयोस्तदुदाहरणाभ्यां स्फुटीकरणम् । *प्रथमव्यङ्गयस्य पूर्वप्रदर्शिते भेदचतुष्टयेऽन्येषां मतेन तत्तत्खरूपोदाहर- णानां निरूपणम्। १४८-९४९ पूर्वोक्तद्वितीय व्यङ्गयद्वितीयभेदस्यानेकरूपतां संसूच्य लक्षणामूलव्यजना- भेदोपसंहारप्रदर्शनम्। १४९ *द्वितीयव्यङ्गयभेदस्यानेकरूपतायां कस्यचित्तत्प्रकारस्योदाहरणेन प्रदर्शनम्। शक्तिमूलव्यअ्नाया: (वाच्यव्यङ्गयस्य) स्रूपत्य निरूपणम्। अनेकार्थस्थले प्रकरणादीनामेकार्थनियामकत्वस्य तत्तदुदाहरणैविशदी- करणभ्। १४९-१५० सप्तममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। १५० अष्टमे मयूखे- ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयो: स्वरूपे निर्दिश्य: गुणीभूतव्यङ्गये त्रैविध्यस्य सूचनम्। १५१ *ध्वनिगुणोभूतव्यक्चथे (उत्तममध्यमकाव्ये ) सप्रपञ्वं निरूप्य मध्यमकाव्यो- दाहरणप्रदर्शनपुरःसरं काव्यप्रकाशोक्तदिशा काव्यस्योत्तममध्यमा- धमभेदैस्त्रिविध्रत्वस्य सूचनम्। *चण्डीदासमतेन काव्यस्योत्तमाघमभेदाभ्यां द्वैविध्यं संसूच्योत्तमकाव्य भेदोदाहरण प्रदर्शनम्। ९५१-१५3

६

विषयानुकमणिका।

विषयाः पृष्ठाङ्का: मध्य मकाव्यभेदस्यागूढव्यङ्तयस्य त्रयाणां भेदानां प्रतिपादनम्। १५२ *काव्यप्रकाशोक्तस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्वरूपस्य निरूपणम् । त्रिविधस्यागूढव्यङ्कयस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *अगूढव्य ङ्गयोदाहरणप्रदशनम्। १५२-१५३ अपराङ्गव्यङ्यस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १५३ वाच्यसिद्धयङ्गव्यङ्गयस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। *सकल्पिते वाच्यसिद्धयङ्गरूपगुणीभूतव्यङ्गयमध्यमकाव्यभेदोदाहरणे काव्य- प्रकाश दर्शितस्योत्तमकाव्यत्वस्य खण्डनम्। अस्फुटव्यभ््यस्वरूपस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १५३-१५४ सन्दिग्धव्यङ्गय " १५४ तुल्यप्राधान्यव्यङ्गय , असुन्दरव्यङ्गय " काक्काक्षिप्तव्य ङ्ञयस्य पूर्वोकतेन प्रकारेण मध्यमकाव्यभेदानामष्टविधत्वस्य सूचनम्। "> *ध्वनेरिव गुणीभूतव्यज्जयस्यापि भेदानामनेकत्वस्य संसूचनम्। १५४-१५५ अष्टममयूखसमाप्तिप्रदर्शनम्। १५५ नवमे मयूखे- भेदद्वय प्रदर्शनपूर्वकं लक्षणायाः खरूपस्य निरूपणम्। १५५ *लक्षणाबीजं लाक्षणिकशाब्दबोधं च परिदर्श्यं काव्यप्रकाशोकतलक्षणासरूप निरूपणपुरःसरं लक्षणाया भेदयो: स्फुटीकरणम्। ९५५-१५६ द्विविधाया अपि लक्षणायाः पुनर्भेदानां प्रदर्शनम्। १५६ *उदाहरणैर्लक्षणाभेदानां निरूपणभ्। प्रयोजनवत्या लक्षणायाश्रातुर्विध्यस्य प्रतिपादनम्। *तत्तन्द्ेद प्रभेदोदाहरणप्रदर्शनमुखेन प्रयोजनवतीं लक्षणां सप्रपञ्चं निरूप्य पाठान्तरकल्पनया तस्या: षण्णां भेदानां निरूपणम्। १५६-१५७ पूर्वोक्तच तुःप्रकाराया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम्। १५७-१५८ लक्षणाबीजभूतानां तत्तत्सम्बन्धानां प्रदर्शनम्। १५८ *मूलोकानां तदितरेषां च लक्षणाबीजभूतसम्बन्धानां तैस्तैरुदाहरणैः स्फुटीकरणम्। १५८-१५९ प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदचतुष्टयस्य सोदाहरणं प्रकारान्तरेण प्रति- पादनम्। १५९ *तत्तन्मतसमीक्षापूर्वकं पूर्वोक्तलक्षणाभेदप्रदर्शनम्।

विषयानुक्रमणिका । १६

विषयाः पृष्ठाङ्का: प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदयोः शुद्धसारोप साध्यवसानयोर्भेदद्व्यं सोदा- हरणं प्रदर्श्य सङ्कलनया लक्षणायाः षाड्विध्यस्य सूचनम्। १५९-१६० लक्षणायाः पुनर्भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम्। १६० पुनरपि लक्षणाया भेदद्वयस्य सोदाहरणं निरूपणम्। शब्दादिषु रसादेर्बीजत्वेनालङ्कारादेरङ्कुत्वेन लक्षणाया अवस्थितेः सूचनम् । *शब्दाद्याश्रयेण स्थिताया लक्षणायाः सोदाहरणं निरूपणम्। नवममयूखसमाप्तिसूचनम्। ९६०-१६१

दशमे मयूखे- अभिधास्वरूपनिरूपणम्। १६१ *अभिधायास्तत्तन्मतप्रदर्शनेन निरूपणम्। षड्भिर्जात्यादिशब्दैरभिधायाः षाड्विध्यस्य सोदाहरणं प्रतिपादनम्। *जात्यादिशब्देषु तत्तच्छक्यतावच्छेदकानां सविस्तरं निरूपणम्। १६२ निर्देशशब्दस्य वाचकतायाः प्रतिपादनम्। " *जातौ व्यक्तौ वा शक्तिरितीदं तत्तन्मतनिरूपणेन निपुणं विचार्य तत्प्र- सङ्गेन जात्यादोनामेकद्वयादिवृद्धिक्रमेण पञ्चकं यावत् प्रातिपदिकार्थ- त्वस्य सुस्पष्टं प्रतिपादनम्। १६२-१६४ *'षद्कं प्रातिपदिकार्थ' इतीत्थमालङ्कारिकाणां सिद्धान्तस्य सविस्तरं निरू- पणभ्। १६४ *सोदाहरणप्रदर्शनं प्रथमादिविभक्त्यर्थविचारं प्रस्तुत्याव्ययीभावादिसमास- चतुष्टयस्वरूपनिरूपणेन तत्र शक्तिलक्षणान्यतरव्यापारेण बोधप्र- कारस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम्। १६५-१६६ *दशलकाराणां क्त्वाणमुलूतोसुनप्रभृतीनां च शक्तीनां सप्रपञ्वं विवेचनम्। १६६-१६८ *शक्तिविचार प्रसङ्गान्महाभाष्यकारमतानुसारं स्फोटस्वरूपनिरूपणं निपुणं प्रस्तुत्यालङ्कारिकसिद्धान्तमनुसृत्य स्फोटैकदेशस्य युक्ता खण्डनम् ।१६८-१६९ चन्द्रालोकस्य विबुधैराश्रयणीयतायाः प्रतिपादनम्। १७० ग्रन्थकारेण कृतं स्वरचनायाः प्रशंसनम्। दशममयूखसमाप्तिसूचनम्। 33 टीकाकर्तुः स्वग्रन्थविषये मानसोद्वारस्य प्रदर्शनम्। समाप्ता चेयं विषयानुक्रमणिका।

॥ श्रीगणेशाय नमः ।। चन्द्रालोक: १- गागाभट्टकृत-गकागम-टीकासहितः ।

अधिसरयू (तटिनी?)तटमधिसा के ताङ्गणमधितदुधानम्। खेलनू नीरदनीलो बालो मे मानसे सदा भूयाव्॥ अनेकैः क्ेशैरयन्न परिचितमद्यापि गहनं परीहासस्तस्मिन्मम भवति यत्नस्य, तदपि। यशोदाको शल्यातनयपदभावाहितिमनः- प्रसाद: केशानां फलति फलमत्युत्कटमपि ॥ सूनोर्दिनकरस्यैवा गागाभट्टमनीषिण: । चन्द्रालोकस्य विव्ृतौ कृतिरस्तु सतां मुदे।। राकागमेनाऽवदातो रसिकानन्दकारणम्। चन्द्रालोकनिबन्धोऽयं चन्द्रालोक इवापर: ॥ विन्नविधाताय कृतं समुचितेष्रदेवतास्मरणरूरप मद्गलं शिष्यशिक्षायै व्याख्यातृ. शरोतणामनुषङ्गतो मङ्गलाय च निबध्नाति- उच्चैरस्यति मन्दतामरसतां जाग्रत्कलङ्वैरव- ध्बंसं इस्तपते च या सुमनसामुल्ळासिनी मानसे। दुष्टोधयन्मदनाशनार्चिरमला लोकत्यीदर्शिका सा नेत्रत्रितर्याव खण्डपरशोर्वा्देवता दीव्यतु॥१॥ उञ्चैरिति। खण्डपरशोर्महादेवस्य सूर्यचन्द्राभिरूपनेत्रत्रितयीव वाग्देवता दीव्यतु सर्वोत्कर्षेण वर्ततां कीडतां, मोदतां वा। नेत्रपक्षे मन्दानि निष्प्रभाणि तामरसानि कम- लानि तेषां भावमुच्चैरस्यति दूरीकरोति। कमलनिष्ठां मन्दतां दूरीकरोतीत्यर्थः । सूर्यस्य पद्मविकासकत्वादिति भावः।जाग्रत्यः स्फुरन्त्यः कला यस्मिन्कर्मणि, कैरवन्वंस कुमुद नाशं हस्तयते। 'हस्तान्निरसने' इति वार्तिकाण्णिघ्। निरस्यति दूरीकरोति। चन्द्रस्य तद्विकासकत्वात्। सुमनसां देवानाम, सकलदेवानां शम्भुपूजकत्वातू अमृतभभ्कत्वाच!

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

दुष उद्यन् मदनः कामस्तमश्नाति तादशमर्चिः । अभिरूपनेत्रस्य मदनदाहकत्वाद्। वाग्देवतापक्षे मन्दतां मूर्खताम् अरसतां रसाभावसुश्ैरस्यति दूरीकरोति। जाग्रत्कलङ्कैः प्रकटदोष: यो रवध्वंसो वचनाभावसतमपाकरोति। उमनसां पण्डितानां दुछ उधन् यो मदः तन्नाशनेऽविर्ज्वलव लोकत्रयीदर्शिका त्रिलोकीवर्णनक्षमेवि ॥ १॥ कीर्तये स्वस्य ग्रन्थस्य नाम निबच्नाति- हंहो ! चिन्मयचित्तचन्द्रमणयः ! संवर्धयध्वं रसान् रेरे ! स्वैशिण! निर्विचार कविते ! मा रम प्रकाशीभवः। उल्लासाय विचारवीचिनिचयालङ्कारवारांनिधे- श्न्द्रालोकमयं स्वयं विततुते पीयूषवर्षः कर्ती ॥ २ ॥ हंहो इति। हंहो इति सम्बुद्धौ। चिन्मया: ज्ञानप्रचुरा ज्ञानरूपा वा, चित्तस्य ज्ञानरूपत्वाद, ज्ञानशालिनो वा, चित्तचन्द्रमणयः मनोरूपचन्द्रकान्ताः ! रसान् नवरसान् जकानि वा संवर्धयध्वं वृद्धिं प्रापयध्वम्। निर्विचारकविते! सवैरिणि ! सकलजनपाधारणे! मा र्म प्रकाशीभवः प्रकटीभवः । 'समोत्तरे लडू चे'ति लड़। यद्वा 'माऽस्मत्प्रकाशोभवे'वि पाठः। तत्राऽस्मदिति पञ्चमी। अस्मद् अस्मत्तः। स्वकवितारयां निर्विचारतायाः रवभावेनाऽविद्यमानत्वादभूततद्भावे च्व्ः । यतः, पीयूषवर्षनामा कवि: विचाररूपतरङ्गसमुदायो यासां ताडशालड्ारवारां जलानां निधे: समुद्रस्योल्लासाय वृद्धये चन्द्रालोकनामानं ग्रन्थं वितनुते विस्तारयति। चन्द्रालोके चन्द्रमणीनां क्षरणात्

पण्डित प्रवृत्त्यर्थ ग्रन्थप्रयोजनमाह-

क्षीराम्भोघिरगाघतामुपदघत् सेव्य: समाश्रीयताम्। श्रीरस्मादुपदेशकौशळमयं पीयूषमस्माज्जग-

युक्यास्वाद्येति। युकिश्रास्वाद्यलसद्रसश्च तयोरेका वसति: स्थानम्। अन्यत्ना उलहारप्रन्थे युक्तिर्मास्तीति भावः। यद्वा युक्त्येति तृतीयान्तम्, आस्वाद्येति ल्यबन्तं क्रियान्वितम्। साहित्यसम्बन्धि सारस्वतं वाङ्मर्य तदेव क्षीरं तस्य समुद्रा, अगाघतां गाम्भीर्यंमू उपदधत्। ग्रभ्थान्तरापेक्षयात्र गाम्मीर्यमू। सेव्य: शनैर्गन्तुं पक्षे बोदु योग्यः चर्वणास्वाद्य: समाश्रीयताम्, अध्ययनाध्यापनावलोकनादिना । श्रीरिति। भवतीति सर्वत्राऽध्याहारः। उपदेशकौशलरूपममृतम्। अन्नाऽमृतपदेन प्रस्षुसंमितसहृत्संमित-

संमितोपदेशस्य रसप्रधानतयाSडस्वादविषयत्वाद्मृततृस्यतया तृत्तीयोपदेशो व्यज्यते।

प्रथमो मयूखः ।

जगदेव जाग्रद्विकसितं भासुरं प्रसिद्धं देदीव्यमानं वा पद्म तस्य केसरं प्रसृतत्वेन तहृत् यशस्तद्रूपः शीतांशुश्रन्द्रोऽ्यस्मात ग्रन्थाद। सेनार्थोपदेश प्राप्नि फलकका व्यज्ञान- प्रयोजकप्रन्थे प्रवृत्ति: सूचितेति भावः । इदसुपलक्षणम् । व्यवहारज्ञानाऽनर्निवृत्ति परमानन्दप्रासिरूप प्रयोजनत्रयमव्यधिकं बोध्यम् ।। ३ ॥। स्वाभिमानं परिहरति-

यं संश्रित्य प्रकाशन्ते मद्गुणन्रसरेणवः।।४।। तमिति। पूर्वाचार्याणां सूर्यस्थानीयत्वेन तदुक्तेर्दीसिस्थानीयत्वम् । संज्ञात्वा- इभावान्न षत्वम्। पूर्वोक्त्यवलोकनाम्यासेनैव मम सामर्थ्यमिति भावः ।। ४ ॥। नाशङ्कनीयं पूर्वेषां मतमेतेन दृष्यते । किन्तु चक्षुमृगाक्षीणां कज्जळनैव भूष्यते ।। ५ ॥ नेति। मलिनवदाभासमानाया अपि स्वोक्ेर्जीर्णो किपरिष्कारकत्वेनोपादेय तो का५। काव्ये कारणमाह- प्तिभेव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति। हेतुर्मदम्बुसम्बद्धा बीजपङ्गिर्कतामिव । ६॥ प्रतिभेति। श्ुतंशास्त्रं विद्यास्थानं पुराणादि आयुर्वेदादि उपवेदचतुष्कं च तल्या- डभ्यासस्तत्पठ नपाठनाऽवेक्षणपौनःपु्न्यं तत्सहिता प्रतिभा बुद्धिविशेष एव कवितां प्रति कवित्वविशेषं प्रति हेतः कारणम। मृदम्बुम्यां सम्बद्धा बीजपडकिलतां प्रति यथा हेतुरित्यर्थः । 'बीजल्य फलतामित्रे ति क्वचित्पाठः। तत्र बीजस्य फलता फल- रूपताम् अङ्करितरूपतां प्रति जलेन सम्बद्धा मृदिवेत्यर्थः । शास्त्रपर्द चालक्कारिकव्यव- हारग जतु रगखड् गादिलक्षण ग्रन्थानासुप लक्षणम्। यदि च वाहशप्रतिभाऽभावेपि काव्य कर्तृत्वानुभवस्तदा काव्यविशेषेऽदष्टस्य कारणताऽस्तु। न त सर्वत्र काव्ये, मानाभावाद् अदष्टकल्पनागौरवाच। न च सत्यां ताह्ाप्रतिभायां काव्याऽनुत्पत्तिः कथमति वाच्यम्। इच्छादिरूपकारणान्तराभावेन तदुपपत्तेः । एवं च विजातीयकाव्येऽदष्टस्य कारणता, अविजातीयकाव्ये प्रतिभायाः । अतः 'तृणारणिमणि'न्यायेन हेतुत्वान्न व्यभिचार:। न च काव्यत्वस्य कार्यमात्रवृत्तितया कार्यत्वावच्छेदकत्वेन तदवच्छित्नं प्रत्यदष्टस्य कारणताऽस्त्विति वाच्यम्। ताहशनियमे मानाभावाद। अस्तु वा इच्छात्वेन हेव्तेति दिक। एतेन काव्यमात्रे द्ष्टस्य कारणता, अद्ष्टाम्यासप्रतिभानां व 'हण्ड चक्रा' दिन्यायेन (१) कारणतेति काव्यप्रकाशोक्तिः (?) परासता ॥६॥

राकागमसहिते चन्द्रालो के-

काव्यस्वरूपमाह- निर्दोषा लक्षणवती सरीतिर्गुणभूषणा। सालङ्वाररसाऽनेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाकू ॥७ ॥ निर्दोषेति । दोषाः शाब्दबोधरसाऽवबोधप्रतिबन्धकाः च्युतसंस्कृतिक्रिष्ट प्रतिकूलवर्णत्वादयः, तद्भावो विवक्षितो न दोषसामान्याभावः । केषाश्विद्दोषाणं काव्यापकर्षकत्वेऽपि काव्यत्वविद्ातकत्वाभावाद्। अत एव- कृतमनुमत दर्ष्ट वा यैरिदं गुरु पातकं मनुजपछु भिरनिमर्थदैर्मवद्िरदायुघैः। नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृष्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम्। इत्यादिषु पुनरुक्तदोषेऽपि रौद्ररसध्वनिरिति केचित्। अन्ये तु-एकत्रैव पद्ये दोषवदवयवावच्छेदेनाऽकाव्यत्वम् अन्यावच्छेदेन काव्यत्वमित्याहुः। अक्षरसंहतिशोभादि वक्ष्यमाणलक्षणानि। पाञ्चाली गौडी वैदर्भीति रीतयः । कलेषप्रसादादयो गुणाः। 'एते घ शब्दधर्मा' इति केचित्। रसभावतदाभासभावशान्तिभावोदयभावसन्धिमावशब लत्वादिधर्मा एवैते। 'गुणवृत्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयार्मता।' इति काव्य प्रकाशः। उपमादयोडलङ्काराः। शङ्गाराद्यो रसाः। इद घ भावानासुपलक्षणम्। तेन 'अद्ावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्च'रित्यादों न काव्यत्वम्। मधुरा प्रौढा परुषा ललिता भद्रेति वृत्तयः । शकतिलक्षणाव्यक्ञनारूपवृत्तित्रयं च। तद्युक्ता वाक शब्द: स काव्यमित्यर्थः । तेन विशिष्टशब्दनिष्ठमेव काव्यत्वम्। 'काव्यं करोती'ति प्रयोगल्य तत्रव दर्शनाव्। केचित्तु-यत्र शाब्दी व्यक्षना शब्दालङ्कारो वा तत्र

तभ् शब्दविशिष्टार्थल्य काव्यत्वम्। अत उमयनिष्ठं काव्यत्यमित्याहुः । अन्ये तु- व्यासज्यवृत्ति काव्यत्वम्। व्यासज्यवृत्तिधर्मज्ञाने यावदाश्रयविषयकज्ञानस्य हेतुतया अर्थाडविषयकज्ञानेनापि तदूग्रहसम्भवात् संयोगप्रत्यक्षे यावदाश्षयगुणप्रत्यक्षे वा तस्य हेतुत्वादित्याहुः। केचिन्तु-माषाशलोकादौ च्युतर्संस्कृतित्वादिदोषसरवेन निर्दोषत्वा- भावेऽपि काव्यपद प्रयोगा न्निर्दोषादिकमपि न विशेषणम्, किन्तूपलक्षणमित्याहुः ॥७॥ प्राचीनोफतिसुपहासेन दूषयति- अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलड्कृती। असौ न मन्यते कस्मादतुष्णमनळं कृती ॥८॥ अङ्गीकरोतीति। अलक्काररहितयो: शब्दार्थयो: काव्यत्वाङ्गीकारे औष्ण्यरहिं- तस्याऽप्यग्नित्वाङ्गीकारो युक्त: स्यादित्युपहासार्थः। अलक्कारादिसमनियतमेव कान्य त्वमिति भाव: ।

प्रथमां मयृख: ।

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढा: कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि, तथापि तन्न सुरतव्यापारलीलाविधौ वारोघसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते। इत्यादौ विभावनादयोऽर्थालक्वारा 'हरो वर' इत्यादौ शब्दालक्वाराश्र स्फुटा एव। अलङ्ारव्य्षकेऽव्यलङ्कारस्य स्फुटत्वमेव। तेनालङ्काररहितस्य न काव्यत्व- मिति भावः । केचित्तु-श्रवणमात्रद्वारा सखविशेषसाधनं वाक्यं काव्यम्। अदृर्ट द्वारकसुखसाधनवेदवाक्यवारणाय श्रवणमात्रद्वारेति। तेन रसालङ्कारादिरहितेऽपि काव्यत्वमस्त्येवेत्याहुः ॥८॥ काव्यत्वस्य वाक्यनिष्ठत्वेन तद्टकशब्दभेदानाह- विभक्त्युत्पत्तये योग्य: शास्त्रीयः शब्द इष्यते। रूढयौगिकतन्मिश्रैः प्रभेदैः स पुनस्त्रिधा॥९॥ िभकीति। छपूतिङ्प्रत्ययोत्पत्तियोग्यः प्रकृतिभागः शास्त्रोयः साधुः शब्दः। स त्रेधा, रूढो यौगिको योगरूढश्च। समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायको रूढः । अवयव- शक्त्यार्थप्रत्यायको यौगिकः । अवयवशक्त्या समुदायशक्त्या चार्थप्रत्यायको योग रूढः। एतेन-'सर्वे शब्दा यौगिका' इत्यपास्तम्। योगस्याऽनुपलम्यमानत्वाद। यथा कथ्विद्योगकल्पनेऽपि तज्ज्ञानं विनैवार्थप्रवीते: कृतं योगेन। यन्तु-सर्वेषां यौगिकत्वे 'कृत्तद्धितसमासाक्चेत्यनेनैव स्वेषां प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धौ 'अर्थवद्धातुरप्रत्ययः प्राति- पदिक'मितिसूत्रारम्भानुपपत्तिरिति, तन्न। पूर्वनिपातितेषदसमाप्त्यर्थकबहुचप्रत्यय- युक्कबहुपटुशन्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञार्थतया तत्सार्थक्याद् । तन्र तद्धितान्तत्वामावेन तत्संज्ञाया: कृत्तद्वितसूत्रेणाडलाभाव। तद्धितयोगमात्रविवक्षायां 'पचतकी'त्यत्राऽकच्- प्रत्यययुक्तेऽपि तदापते: । केचित्तु-अर्थवत्सूत्रेण समासादीनामपि प्रातिपदिकसंज्ञा- सिद्धावनर्थकसमासानां शशशङ्गखपुष्पादोनां प्रातिपदिकसंज्ञासिद्धर्थ कृत्तद्धितसूत्र मित्याहुः। अन्ये तु-अर्थवत्सूत्रेण वाक्यसमासयोरपि संज्ञाप्रात्ती कृत्सूत्रेण समासेषु पुनः संज्ञाकरणं वाक्यपरिसंख्यार्थमित्याङ्कः । एतेनैव-'सवें सर्वार्थवाचका' इत्यपा- स्तम्। सर्वत्र रूढिरयोगो वा न सम्भवतीति वृ्त्यभावेन सर्वार्थवाचकत्वासम्भवाद्। बोधकत्वं चेल्लाक्षणिकादिसाधारणं न कल्याप्यनिष्टमिति दिक् । ९ ॥ रूढस्य भेदत्रयमाह- अव्यक्तयोगनिर्योग योगाभासैस्िधाSSदिम: । ते च वृक्षादिभूवादिमण्डपाद्या यथाक्रमम् ॥ १०॥ अध्यकयोगेति। सम्भवद्वयवार्थानतुसन्धानेऽपि समुदायशक्त्यार्थप्रत्यायक. त्वमव्यक्तयोगत्वम्, अवयवार्थामावो निर्योगत्वम्, तात्पर्यविषयेऽनन्वितावयवार्थत्वं

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

योगाभासत्वमित्यथः। उदाहरणात्याह-ते चेति। वृक्षे 'वृश्चत्यातप'मिति विद्यमान- योगप्रतीत्यैव वृक्षत्वजातिप्रतीतेः । तेनावयवार्थाऽननुसन्धाने समुदायशक्त्यार्थप्रत्या- यकत्वम्। तात्पर्यविषये्थें असम्भवद्योगो निर्योगः। भूसत्तायां भूधातुः, गति वाचको वाधातुः, आदिपदाद्विभकत्युपसर्गनिपाताः। तात्पर्यविषयेऽनन्वितावयवार्थो योगाभास: । गृहरूपेडर्यें मण्डपानरूपार्थानन्वयाद्।। १० । शुद्धतन्मूल संभिन्नमभेदैयौगिकस्ति्रिया। ते च भ्रान्तिस्फुरत्कान्तिकौन्तेयादिस्वरूपिणः ॥। ११ ।। शुद्धेति। प्रकृति प्रत्यययोगेनार्थप्रत्यायक: शुद्धयौगिक:, तादशयौगिकथोर्योगेन समासेनार्थप्रत्यायको यौगिकमूलयौगिक:, यौगिकायौगिकयोर्योंगेनार्थप्रत्यायक: संभिन्नयौगिक इत्यर्थः । उदाहरणान्याह-ते चेति। यथा-भ्रान्ति: पाचक इत्यादि- शब्दाः। 'ध्रमु चलन' इति धातोर्गमनाऽयथार्थज्ञानवाचित्वेऽपि केवलप्रकृतेस्तदर्थ- बोधाभावेन प्रकृतिप्रत्यययोगादेवाडयथार्थज्ञानगत्योरबोघाव। स्फुरत्कान्तिपदावयव

पद्योः शुद्धयौगिकयो: समासेन तत्सम्बन्धयर्थप्रत्यायकत्वम्। देशवाचिनो हस्वस्य

योगेन निष्पम्रस्य कौन्तेयपदल्यार्ऽर्जुनादिप्रत्यायकत्वम् ।११॥ योगरूढमाह-

मीरधि: पङ्कजं सौधं सागरो भूरूहः शशी ॥। १२ ॥ क्षीरनीरघिराकाशपङ्कजं तेन सिध्यति। तन्मिश्र इति। अन्यौ भिन्नौ सामान्यविशेषौ तयौः परिवर्तनमुपस्थितिरित्यर्थः । अन्योन्ययोर्मिलितयो: सामान्यविशेषयोरिति वा। नीर्या दिपदाव जलाधिष्ठानत्व-पट्क-

त्व-वृक्षत्व-चन्द्रत्वा दिविशेषरूपेणाऽ्युपस्थितेरानुभविकत्वाव। शक्यतावच्छेदकोभय- प्रकारकोपस्थितये योगरूढिकल्पनमित्याशयः। तस्य फल 'क्षीरनीरवि'रित्यादिव्यव हारः। एतदुन्तर्गतनीरधिपद्स्य समुद्रत्वविशेषरूपेणाऽनुपस्थापकत्वे जलाविष्ठानत्वेनो पस्थापकत्वे क्षीरेत्यस्यानन्वयापत्तिः। एवं सागरपदस्यापि सगरनिर्मितत्वसामान्यपरत्वे 'क्षीरसागर' इत्यन्न क्षीरपदानन्वयः । अतस्तदृत्वयार्थ समुद्रत्वविशेषरूपेणोपस्थिति:। एवं 'सरभूरुह' इत्यत्र भूरुहपदस्य 'निष्कलकुः शशधर' इत्यत्र शशरपद्स्य वृक्षचन्द्र- रूपविशेषपरत्वम्। एवम् 'आकाशपपजापदुल्य कमलत्वरूपेणोपस्थापकत्वम्, आकाश- सम्बन्धमात्रेण तन्र प्रयोग: । एवं 'स्वर्णंपङ्कजं' 'कळचौतसौघ' इत्यत्रापि बोध्यम्। एवं 'नीरधि: कूप' हत्यादौ विशेषरूपत्यागेन सामान्यमात्रपरत्वम्। यद्यपि सामान्य

प्रथमो मयूखः । ७

विशेषमात्रपरत्वेऽ्यतरधर्मत्यागेनै कदेशे लक्षणा योगरूढाङ्गीकारडपि तुल्या, तथापि शभ्यतावच्छेदकाऽननुप्रविष्टवर्मेंण लक्षणापेक्षया तदतुप्रविष्टधर्मेण लक्षणा लघीयसी। लाघवं च तेन रूपेणान्वयमात्रकलपनं न तु स्मरणमपीति हृदयम्। एवं च सामान्य- विशेषरूपयोरन्योन्यत्याग इत्यपि बोध्यस्। पतेन पडुजादिपदानामपि यौगिकत्वमेव। पङ्कजपदादवयवशक्त्या पङ्कजनिकर्तृत्वमात्रप्रकारकबोधेन पद्मत्वप्रकारकबोधाभावाद । न चैवं पङ्कजपदात्कुमुदभेका दिविशेष्यकपङ्कजनिकर्तृत्व प्रकारकबोघापत्तिरिति वाच्यम्। पूर्वतर प्रयोगत्व प्रकार कज्ञानस्य पद्मविशेष्यककर्मपूर्वतर प्रयोगत्वप्रका रकज्ञानस्य वा तत्पदजन्यशाब्दबोधे हेतुत्वाङ्गीकारात्। यद्वा पङ्कजनिकर्तृत्वनिष्ठप्रकारतानिरुपित विशेष्यतासम्बन्धेन पङकुजपदावयवशक्तिग्रहजन्यशाब्दबोधं प्रति समवायसम्बन्घेन पद्मत्वस्य पद्ममान्रवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्यैध वा हेतुत्वाङ्गोकारान्नोक्ता Sतिप्रसङ्गो न वा भाविविनष्टपद्मबोधानुपपत्तिः । एवं च सत्यपि, यदि कचित्पम्रा न्यविशेष्यकोऽपि बोधो यदि वा पद्मत्वप्रकारकबोधोऽव्यानुभविकस्तदा तत्र लक्षणयै- वोपपादनीय इत्युद्यनाचार्योकिरपास्ता। अतो वृश्यन्तरमेव युक्कम्। केचितु- योगेन रू्या चार्थदवूयप्रत्यायको यौगिकरूढः । यथा मण्डपशब्दो योगेन मण्डपानकर्तृ- प्रत्यायको रूढ्या च गृहप्रत्यायक इति पदचातुर्विध्यमाहुः। तत्तु वृत्तिभेदपूर्वकार्थभेदेन पद्भेदाङ्गीकारात 'सवर्णल्य सवर्णस्ये'त्यादिप्रयोगदर्शनात् 'सकलकल' मितिवत्सकृ प्रयुक्तस्य ताहशपदान्तरस्मरणेनार्थान्तरप्रत्यायकत्वादुपेक्षितम् ॥१२॥ पदवाक्ये लक्षयति- विभक्त्यन्तं पदं वाक्यं तद्व्यूहोऽर्थसमासित: ॥१३॥। युक्तार्थानां तां च विना खण्डवाक्यं स इष्यते। विभक्त्यन्तमिति। साधु पदमित्यर्थः। पद्यते गम्यतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पतेः। साधुत्वं चाऽनादिवृत्तिप्रमाप्रयोज्यार्थप्रतिपादकत्वम्। तेन भाषाशब्देऽनादिशक्त्य भावाच्छक्यार्थाभावेन लक्षणाप्रमासम्भवान्न साधुत्वम्, लाक्षणिकगङ्गादिपदे च न

कुर्या दिति विधिना पुत्रत्वनामत्वोपाधिना व्याकृता वाक् उत्पद्यते इति विधिना

मसाघुत्वम्। यथा भाषाशब्दाना मिति केचित्। राएकस्तु पौर्षेयसङ्कत विरहविशि- धृत्वं साधुत्वम्, व्याकरणसक्कोतितानामसाधुत्वमिष्टमेवेत्याह। वाक्यमिति। तेषां पदानां व्यूहः समूहः अर्थसमाप्ितः, समाप्तार्थनिराकाड्क्ष इति यावद्। तेन विशिष्टैकार्थ प्रतिपादकनिरा काङ्क्षपदसमहो वाक्यमिति फलितम् । एकार्थर्त्व च भिन्रप्रतीतिविषया- नेकमुख्यविशेष्यराहित्यम्। तेनाख्या तभेदेऽप्येकाख्या तार्थभावनादेरपराख्याताथें प्रका- रता। यथा 'यो घटस्तिष्ठति तमानय' 'पत्र्य मृगो घावति' इत्यादौ, तत्रैकैकवाक्यत्वम्।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

एतेन 'सपतिङ््चयो वाक्यमिति लक्षणमपास्तम्। खण्डवाक्यं लक्षयति-युक्कार्थाना- मिति। सम्बद्धार्थप्रतिपादकानाम्। तां च विनेति। अर्थसमाति विनेत्यर्थः। यथा 'यो गौरस्ति तमाहरे'तयादिरा का डक्षाविशिष्टार्थबोधकपदसमूहः खण्डवाक्यमित्याशयः। आकाङक्षा च तद्यतिरेकप्रयुक्तात्वयाऽननुभावकत्वरूपा। इदमुपलक्षणं योग्यतास सथो:। योग्यता चैकपदार्थसंसगेंऽपरपदार्थनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वाभावः। अव्य- वधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिरासत्तिः। अन्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदाव्यवधानं वाऽऽसन्ति: । तेनैकपदोपस्थाव्ययोर्नसित्तिः। एकपदोपस्थित्यव्यवधानेनापरपदो पस्थितिर्जायतामिति तात्पर्यमासतिः । अनयेव योजनया ईदशातात्पर्यज्ञानादन्वय शेष: । वक्त्रभिप्रायविरोधान्यत्वं च तात्पर्यविशेषणम्। तेन 'नीलो घटो दव्यं पट इत्यादौ यत्र वर्कर्नीलपदघटपद्योर्व्यधाने तात्पर्यें श्तुस्तु नीलघटपद्योस्तदग्रहादू बोधहतत्रेश्वरतात्प्येण तात्पर्यभ्रमेण वा बोध: । शुकवाक्येऽप्येघम्। वाक्ययोरेक• वाक्यतास्थले आन्तरालिकपदार्थोपस्थितेन व्यवधायकत्वमिति मिश्राः। तन्राकाङ्गा· योग्यतयो्ज्ञानं कारणम्, आसत्तिश्र स्वरूपसती कारणमिति जीर्णाः, नव्यनैया- यिकमीमांसकाश्च-'न योग्यताज्ञानस्य कारणता, किन्तु 'वदिना सिक्चे'दित्यादो बोधादर्शनेनाऽयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धकः । स चानुमित्यादिसाधारण्येनैव कप्प्रति बन्घकीभृतबाघज्ञानत्वादिनैव शाब्दबोधेऽपि प्रतिबन्धकः, न तु भिन्नप्रतिबन्धकः । तेन न 'वह्िने'त्यादौ बोधः। किव्व योग्यतायाः सर्वत्रैक्यासम्मवाद्विशिष्य हेतुहेतुम- द्वावावश्यकत्वेन 'वह्निने'त्यादौ तादशशाब्दबोधाप्रसिद्ध्या हेतुत्वकल्पना न सम्भ वति। अतो न योग्यताज्ञानं कारणं किन्त्वयोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धक इत्याहुः । आलङ्कारिकास्त्वाहु :- न शाब्दबोधे योग्यताज्ञानं हेतुर्नाव्ययोग्यतानिश्चयः प्रति बन्धकः । तदभावे तत्सत्वेऽपि 'चन्द्रो सुख'मित्यादिरूपकादिबोघोदयाव। 'एष वन्ध्या सुतो याति खपुष्पकृतशेखर इत्यादिन्लोकार्थबोधेन चमत्कारातिशयातुभवाच। न च तम्न पदार्थस्मरणमात्रं न शाब्दबोध इति वाच्यम् । 'घटमानयेश्त्यादावपि तथा वत्तुं शक्यतया शाब्दुबोधमात्रोच्छेदापत्ते: । किन्तु बाधनिश्चयस्य शाब्दान्यत्वमेव प्रति- बध्यम्। न चैवं प्रवृश्याद्यापत्तिः । प्राकनबाधेनाSप्रामाण्यशङ्काया एव जायमानज्ञाने जननादप्रामाण्यशङ्काशून्यज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति हेतुतया तद्भावेन प्रवृत्यापादना- सम्भवाद्। तदुकं खरडने-'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः शब्दः करोति हि' इति। वहतुतस्तु 'चन्द्रो मुख' मित्यादिवाक्येन पामराणां बोधानुद्दयादालङ्कारिकाणा- मेव बोधोदयाच्चमत्कारविश्येषोदयाच वासनाविशेष एवोत्तेजको वाच्यः। एवं चोत्तेजका भावविशिष्टबाघनिश्चयाभावस्य हेतुत्वं न युक्कमुत्पश्यामः । अत्र वाक्याद्वाक्यार्थबोधो- दयादयं क्रमः । क्रमिकोच्चारितपदजन्यपदार्थोपस्थित्युत्तरं सर्वेषां पदानां समूहालम्बन- रूपा मानसोपस्थिति:। तज्जन्यसमहालम्बनरूपपदार्थोपस्थितौ तेषां संसरगरूप वाक्यार्थज्ञानम्। अन्यथोत्तरपदार्थोपस्थित्या पूर्वपदार्थोपस्थितिनाशाच्छाब्दबोघो न

प्रथमा मयूख: ।

स्यात्। न च पदसमूहालम्बन विनार्थोपस्थितिरेव कल्ण्यतामिति वाच्यम्। तस्याः पद्जन्यत्वाभावे कुप्तकार्यकारणभावबाधापत्तेः। अतः पदसमूहालम्बनमाचव्यकमिति केचित्। कारणत्वस्याऽनन्यथासिद्धिगर्भतया प्रयोजकत्वापेक्षया गुरुत्वात्पदप्रयोज्य- पदार्थोपस्थितेरेव हेतुर्त्व युक्तम्। तेन पदसमूहालम्बनं नावश्यकमित्यन्ये। एवं च *खले कपोत'यायेनान्वयबोधः । तदुकम्- वृद्दा युवान: शिशवः कपोता: खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ॥ क्वचित्तु राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः । तत्र 'दण्डी कुण्डली छत्री चैध्न' इत्यादो विशिष्टस्य वैशिष्टयबोधे तात्पर्यम्। तदुककम्- यद्यदाकाडक्षितं याग्यं सन्निधानं प्रपद्यते। तेन तेनान्वित: स्वार्थः पदैरेवावगम्यते।। एवं खण्डवाक्यार्थघोधोत्तरं महावाक्यार्थंबोधेऽपीति सम्प्रदायः। खण्डवाक्यार्थ बोधोत्तरं चरमपहस्मृतिस्ततस्तदर्थस्मृतिः । तत्रार्थस्मृतिकाले खण्डवाक्यार्थबोधनाशा चरमपदस्मृ तिरेव तावत्पदविषयिणी, चरमार्थरमृतिस्तावदर्थविषयिणी। तवोऽन्वयबोध इति। तन्रापि 'खले कपोत'न्यायेनैव बोध इति नव्याः। तन्र चत्वारः पक्षाः। वा क्यस्य संसर्ग रूपे वाक्यार्थे शककिरिति स्फोटवादिनो वैयाकरणा:। तथाहि-'भव्ति भूयात् बभूव रामः राममित्यादौ श्रयमातिकारविसर्गादीनां वाचकता, न तु भूधातु लकारसुबाद्युपस्थापनद्वारारऽर्थप्रत्यायकत्तम्। आदेशिनां वाचकत्वकलपने मादेशानां तदुपस्थापकत्वकलपने गौरवात्। व्याकरणभेटेनाSडदेशिनामननुगमाच्च। अन्यथा 'ऋषभो वृषभो वृष' इत्यादावन्यतरेणान्यतरस्मरणेनैकत्रैव शक्त्यापत्तेः । अतः भ्ूय- माणातुपूर्वीविशिष्टवर्णवाचकाः, न तु धात्वाध्युपस्थापका इति वर्स्फोटः । एवं 'हरिणा हरये समात् हरें रित्यादौ पदैकदेश विभागाभावात्कस्यचिदंशस्य द्रव्यवाच कत्वं कस्यचित्करणत्वा दिवा चकतेति निणेतुमशक्यत्वात करणत्वादिविशिष्टह रिवा चितेति पदस्फोट:। एवं 'कृष्णैहि रक्षैनमित्यादौ वा्क्येंऽविभागाभावादेकारवटितानु- पूर्वी कस्थागमनवाचकस्यात्र सखे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टार्थे शकतिरिति वाक्य स्फोटः । स द्विविधः, सखण्डवाक्यसफोटोऽखण्डवाक्यरफोरक्ष। आद्यो द्विविधः,

आकाङ्कादिसह कृतत ततत्पदस्मारितपदार्थानां संसर्गरूपवाक्यार्थावगमेऽपि तस्य शब्दत्व- सिदधये वाक्यस्य शक्ति: कल्ण्यते। स एव वाक्यरफोठ: । स चाज्ञाते स्वरूपेण हेतुः । अन्वितमक्तिवादिमतेन्वयांशे शक्तिवत् हरिद्रावाक्य इवान्वयावगमाठ्वयवहित. पूर्ववरतिक्षणे तद्षवगमो वा कल्प्यते। यदा 'हरेऽवे'त्यादौ पद्विभागानिर्णयादूर्णन्रया त्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्तृकरक्षणे शाकिरूपसफोटः । तदा वर्णरूपः खण्डः न पद रूपः। अस्या्च व्यवहारकाले ग्रहः। न चवं वाक्यस्य पदवत्स्मारकत्वापत्ति:, अनुभव २

१० राकागमसहिते चन्द्रालाके-

त्वस्य प्रत्यक्षमात्रवृत्तितयेष्टत्वात। यथार्थज्ञानजनकत्वस्यैव प्रमाणत्वात। आकाङ्का-

यद्ा वाक्ये बोधकत्वातिरिक्सम्बन्घो न शक्ति:, मानाभावात। इस्तिपकादौ तु तस्य मानान्तरगस्यत्वादू युक्त तेन वत्स्मरणम्। अतो न समारकत्वापत्तिलेशोऽपि । एवं चाकाङ्कादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावात्तात्पर्यज्ञानरवैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना लाघवम्। यद्वा 'घटमानये' त्यादिवाक्येषु व निधर्मैस्तारत्वमन्द्ृत्वादिभिरिव घटत्वादि ध्वनिधमैरेंव एक: शब्दो वर्णरूपोडभिव्यज्यते। स एव वाक्यस्फाटः । एवं पदस्फोटे. डपि द्वैविध्यमुन्नेयम्। एवं च-एकं पदम् एकं वाक्य महत्वर्द महद्वाक्यं शब्दात्प्रत्येमी त्यनुभवोपपत्तिः । वर्णानामनेकत्वेन महत्वाभावेन च तदनुपपत्तेरिति। तन्र। विस- गादिनिष्ठनानाश किकल्पनमपेक्ष्यादेशिनिष्ठम क्किकल्पनरथैव लघुत्वात्। न च व्याकरण-

कल्पनस्य गुरुत्वात्। न व विसर्गत्वादिजातिस्फोटकल्पनया तत्परिहार: । तथापि 'राम: गङ्गा नदी वर्न धुक फले फलानि' इत्यादौ विसर्गत्वादिजातिषु शकतिकल्पन- मपेक्ष्या देशिनिष्ठशक्िकल्पनस्य लघुत्वात। न चाधीतव्याकरणत्यस्य स्मरणाननुगमः। अभ्यासरपोद्ोघकस्यैवानुगमकत्वाद्। न च बोधकत्वातिरिकता न शक्ति: येन तत्क लपने गौरवं स्यादिति वाच्यम्। घटपदादपि पटबोधापत्े: । मम तुवाक्तिरूपसम्बन्धा भावान्रान्वयबोध इति वैषम्यम्। सम्बन्धाभावस्तु बोधरूपकार्याभावेनाऽनुमेयः। तरमान्न वर्णस्फोटः। धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य 'ऐयररित्यादौ बोधापनेश्र 1.पदानां निर वयवत्थम् 'ऐयरु' रित्यादावर्थानवबोधेन प्रकृतप्रत्ययविभागप्रदर्शनेन सदर्थबोधानुभवेन च विरुद्धम्। एवं वाक्यस्य निरवयवत्वमपि प्यमानश्रोकार्थानवबोधेन पदप्रदर्शनजन्य श्लोकार्थानुभवेन व विरुद्धम्। संख्यापरिमाणप्रतीतिश् 'एको महान् धान्यराशिरितिव- दुपप्नेति दिकू। प्राभाकरास्तु-कार्यान्विते पदानां शक्तिः। तथा पदेषु रमारिकानुभाविकी चेवि शककिदयमू। तन्न स्मारिका जातौ, आनुभाविकी कार्यान्विते। एवं च घटादि. पदानि घटत्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि। तथा हि- सर्वत्र व्यवहारेणैघ शकिग्रहः। प्रयोज्यः प्रयोजकवृद्स्य वाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मक्ा- नयनचेष्ट्या ताडशकृतीच्छानुमानद्वारा र्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यता ज्ञानमनुमाय वाक्यस्य कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तह्याः सति वृत्त्यन्तरे तदर्थशर्कि विनाऽनुपपत्रतया कार्यान्विते आनुभाविकीं शकतिमवधारयति। कार्य चापूर्वमेवेति। यत्र कार्यवाचकपदाभावहतत्र न वाक्यार्थंबोध:। लिडादियुकलौकिकवाक्यस्य लक्षणया आनयना दिरूपकार्यान्वितगोरूपार्थे (वाक्यस्य ?) शकिमवधार्य आवापोद्वापार्भ्या गवादिपदस्य गोत्वादौ शक्तिमवधार्यत्राद्यव्युत्पत्तिगृह्ीतान्वयांशे शाकिमत्यजन्नानयना

प्रथमो मयुखः ।

स्याव्। न च पदसमूहालम्बन विनार्थोपस्थितिरेव कल्ण्यतामिति वाच्यम्। तस्याः पद्जन्यत्वाभावे कुतकार्यकारणभावबाधापत्तेः। अतः पदसमूहालम्बनमावश्यकमिति केचित्। कारणत्वस्याऽनन्यथासिद्धिगर्भतया प्रयोजकत्वापेक्षया गुरुतवात्पदप्रयोज्य- पदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वं युक्तम्। तेन पदसमूहालम्बनं नावव्यकमित्यन्ये। एवं च 'खले कपोत'यायेनान्वयबोधः । तदुक्तम्- बृद्धा युवान: शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । सथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ॥। क्कचित्तु राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः। तन 'दण्डी कुण्डली छत्री चैत्र' इत्यादौ विशिष्टल्य वैशिष्टयबोधे तात्पर्यम्। तटुकम्- यद्यदाकाडूक्षितं याग्यं सननिधानं प्रपद्यते। तेन तेनान्धित: स्वार्थः पदैरेवावगम्यते। एवं खण्डवाक्यार्थबोधोत्तरं महावाक्यार्थबोधेऽपीति सम्प्रदायः। खण्डवाक्यार्थ. बोधोत्तरं चरमपइस्मृतिस्ततस्तदर्यस्मृतिः। तव्रार्थस्मृतिकाले खण्डवाक्यार्थबोघनाक्षा सरमपदस्मृ तिरेव तावत्पदविषयिणी, चरमार्थसमृतिसतावदर्थविषयिणी। ततोऽन्वयबोघ इति। तन्रापि 'खले कपोत'न्यायेनैव बोध इति नव्याः। तन्र चत्वारः पक्षाः। वा. क्यस्य संसर्गरूपे वाक्यार्थे शकतिरिति स्फोटवादिनो वैयाकरणाः। तथाहि-'भवति भूयात् बभूव रामः राम मित्यादौ श्रूयमामतिकारविसर्गादीनां वाचकता, न दु भूधातु. लकारसुबाद्युपस्थापनद्वाराऽर्थप्रत्यायकत्वम्। आदेशिनां वाचकत्वकल्पने आदेशानां तदुपस्थापकत्वकल्पने गौरवाद्। व्याकरणमेदेनाऽडद्ेशिनामननुगमाच। अन्यथा 'ऋषभो वृषभो वृष' इत्यादावन्यतरेणान्यतरस्मरणेनैकत्रैव शक्त्यापत्तेः । अतः श्रूय- माणातुपूर्वीविशिष्टवर्णवाचकाः, न तू घात्वाधुपस्थापका इति वर्सास्फोटः । एवं 'हरिणा हरये रामातू हरे'रित्यादौ पदैकदेश विभागाभावात्कस्यच्दशल्य द्रव्यवाच कत्वं कस्यचित्करणत्वादिवा चकतेति निणेतुमशक्यत्वात करणत्वादिविशिष्टहरिवा चितेति -पदस्फोट:। एवं 'कृष्णैहि रक्षैन मित्यादौ वाक्येऽयविमागाभावादेकारवठितानु पूर्वीकस्थागमनवाचकस्यात्र सखे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टार्थ शकतिरिति वाक्य स्फोटः। स द्विविधः, सखण्डवाक्यसफोटोऽखण्डवाक्यसफोटक्ष। आद्यो दविविधः, पदरूपखण्डवाक्यसफाट: वर्णरूपखण्डवाक्यरफोटश् : तथा दि-विष्णोड्वेशत्यादिवाकयेषु आकाङ्डा दिसह कृतत ततत्पद्स्मारितपदार्थानां संसर्गरूपवाक्यार्थावगमेऽपि तस्य शब्दत्व- सिद्धये वाक्यस्य शक्ति: करण्यते। स एव वाक्यस्फोटः। स चाज्ञाते स्वरूपेण हेतुः। अन्वितश्ञक्तिवादिमतेऽन्वयाथे शक्तिवत् हरिद्रावाक्य इवान्वयावगमादवयवहित पूर्ववर्तिक्षणे तदवगमो वा कल्प्यते। यद्ा 'हरेऽवेत्यादौ पद्विभागा निर्णयादूणंत्रया तमकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकर्तृकरक्षणे पकिरूपसफोटः । तदा वर्णरूपः खण्डः न पद रूपः। अस्याश्च व्यवहारकाले ग्रहः। न चवं वाक्यस्य पदवत्स्मारकत्वापत्िः, अनुभव. २

१० राकागमसहिते चन्द्रालाके-

त्वस्य प्रत्यक्षमान्रवृत्तितयेष्टत्वात्। यथार्थज्ञानजनकत्वरथैव प्रमाणत्वात। आकाङ्गा- दिसह का रिपदार्थस्मरणजन्यार्थगमकत्वस्यैवानधिगतार्थगन्तृताया वा प्रामाण्यविघातः । यद्वा वाक्ये बोधकत्वातिरिकत्सम्बन्धो न शक्तिः, मानाभावात। इस्तिपकादौ तु तल्य मानान्तरगम्यत्वादू युक्तं तेन वत्स्मरणम्। अतो न स्मारकत्वापत्तिलेशोऽपि। एवं चाकाङ्कादिज्ञानस्य हेतुत्वामावात्तात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावक्ल्पना लाघवम्। यद्ा 'घटमानये'त्यादिवाकयेषु ध्वनिधर्मैस्तारत्वमन्द्रत्वादिभिरिव घटत्वादि व्वनिधमैरेव एक: शब्दो वर्णरूपोडमिध्यज्यते। स एव वाक्यस्फाटः । एवं पइस्फोटे डपि द्वैविध्यमुन्नेयम्। एवं च-एकं पदम् एकं वार्क्य महत्पर्द महद्वाक्यं शब्दात्प्रत्येमी त्यनुभवोपपत्तिः। वर्णानामनेकत्वेन महत्वाभावेन च तदनुपपत्तेरिति। तम्र। विस- र्गादिनिष्ठनानाक्षकिकल्पनमपेद्षयादेशिनिष्ठशक्किकल्पनरयैव लघुत्वात्। न च व्याकरण-

कल्पनस्य गुरुत्वात्। न व विसर्गत्वादिजातिसफोटकल्पनया तत्परिहारः । तथापि 'रामः गङ्गा नदी वर्न धुक फले फलानि' इत्यादौ विसर्गत्वादिजातिषु शक्तिकलपन- मपेक्ष्या देशिनिष्टश किकल्पनस्य लघुत्वाव। न चाधीतव्याकरणत्यस्य स्मरणाननुगमः। अभ्यासरूपोद्ोधकस्यैवानुगमकत्वाद। न च बोघकत्वातिरिक्का न थाक्ति: येन तत्क तपने गौरवं स्यादिति वाच्यम्। घटपदादपि पटबोधापत्तेः । मम तुशक्तिरुपसम्बन्धा भावान्नान्वयबोध इति वैषस्यम्। सम्बन्धाभावस्तु बोधरूपकार्याभावेनाऽनुमेयः । तस्मान्न वर्णसफोटः। धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य 'ऐयएरित्यादौ बोधापतेश्र। पदानां निर वयवत्वम् 'ऐयरु'रित्यादावर्थानवबोधेन प्रकृतप्रत्ययविभागप्रदर्शनेन तदर्थबोधानुभवेन विरुद्धम्। एवं वाक्यस्य निरवयवत्वमपि पव्यमानश्रोकार्थानवबोधेन पदप्रदर्शनजन्य- श्रोकार्थानुभवेन च विरुद्धम। संख्यापरिमाणप्रतीतिश्र 'एको महान् धान्यराशिरितिव- दुपपन्नेति दिक्। प्राभाकरास्तु-कार्यान्चिते पदानां शकतिः। तथा पदेषु रमारिकानुंभाविकी चेति शक्तिद्यम्। तम्र स्मारिका जातौ, आनुभाविकी कार्यान्विते। एवं च घटादि पदानि घटत्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि। तथा हि- सर्वत्र व्यवहारेणैव शक्तिग्रहः। प्रयोज्यः प्रयोजकवृद्दस्य वाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मक्रा- नयनचेष्टया ताहशकृतीच्छानुमानद्वारा स्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यता ज्ञानमनुमाय वाक्यस्य कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तहयाः सति वृतत्यन्तरे तदर्थशर्कि विनाऽनुपपव्रतया कार्यान्विते आनुभाविकीं शाक्तिमवधारयति। कार्य चापूर्वमेवेति। यत्र कार्यवाचकपदाभावस्तन्न न वाक्यार्थबोघ:। लिडादियुकलौकिकवाक्यस्य लक्षणया आनयना दिरूपकार्यान्वितगोरूपार्थे (वाक्यस्य ?) शकत्िमवधार्य आवापोद्वापार्भ्यां गवादिपदस्य गोत्वादौ शाकतिमव्रधारयत्ञाद्यन्युत्पत्तिगृद्ीतान्वर्याशे शष्तिमत्यजन्नानयना

प्रथमो मयूखः । ११

धन्वित एव शक्तिमवधाश्यति। एवं चान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः। वेदान्तिनस्तु- अन्वयविशिष्टे शक्तिर्न कार्यान्विते, गौरवाद्। तेनान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः। अन्ये तु वाक्यार्थे लक्षणा। नच वाक्यार्थाभावे कथ लक्षणेति वाच्यम्। पदार्थानामेव वाक्य शक्यत्वाद तैश्र सम्बन्धसरवात्। न च लक्षणाज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानहेतुतया पूर्व. मगृहीतायां लक्षणायां कर्थ तज्जनकतेति वाच्यम्। वाक्यार्थज्ञानाव्यवहित पूर्वलक्षणा ज्ञानाङ्गीकारात। यथा प्रागविज्ञातहरिद्वानामकनदीविशेषेण 'हरिद्रायाँ नदां घोष' इति श्रुते वाक्ये नदीपदसमभिव्याहारेण तदानोमेव 'हरिद्राशब्दुस्य नदीविशेषे शक्ति मवधार्य तत्सम्बन्धि तीरं लक्षणयाऽवधार्यते, तथा पदश्रवणोत्तरं पदार्थस्सरणाव्यव- हितोत्तरकाल एव सम्बन्धो लक्षणयाऽवधार्यंत इत्याहुः। परे तु-यथा बलवता प्रेरित इपुरे के व वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहरणं कात्रोः करोत्येवं शब्द एकेना- भिधाव्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थातुभवं च करोतीति 'यत्परः शब्दुः स शब्दार्थ इति वाक्याथें शक्तिमाहुः। तदयुक्त्तम्, 'पूर्वो धावती'त्यत्रापरस्य, 'पुत्रस्ते जात'हत्या- दिषु हर्षादीनां, 'गच्छ गच्छसि चे'त्यादौ मा गा इति निषेधस्य वाक्यार्थतापतेः। अत पवेदशार्थप्रत्ययाय व्यक्षनैवाङ्गीकृता, तब्व व्यक्षनानिरूपणे रपष्टमिति दिक्। केचित्तु वाक्यार्थ तात्पर्यायं वाक्यस्य वृत्त्यन्तरमाहुः। युक तु समभिव्याहारेण वाक्यार्थंबोध इति। घटानयनविशिष्टसंसगंज्ञाने ताडशानुपूर्वीज्ञा नस्य हेतुत्वमात्रकलपने लाघवादिति। स च वाक्यार्थबोघश्चतुविधः । विशिष्टस्य वैशिष्ट्यमिति रीत्या, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमिति रीत्या, एकविशिष्टे अपरवैशिष्ट्यमिति रीत्या, एकत्र द्वयमिति रीत्या चेति ॥ १३ ॥

वाक्पत्वं खण्डवाक्यत्वं चकस्मिन्पदेऽव्यसतीत्याह- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पदमेकमपि क्वचित् ॥ १४ ॥ धूमवच्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं तथा। वाक्यमिति। एकमपि पदं वाक्यं खण्डवाक्यं च क्वचिद्वतीत्यथः । उदाहरति-

पादकत्वेन वाक्यत्वम्। देवेत्यत्रार्थसमाप्तेरमावात्सम्बोध्यत्वविशिष्टदेवप्रतिपादनाव् खण्डवाक्यत्वमित्यर्थः ।। १४ ॥ वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुर्वाक्यकदम्बकम् ॥ १५॥ वाक्यानीति। एकार्थावच्छिवो वाक्यसमूहः प्रबन्ध हत्यर्थः ॥ १५ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः

१२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अनेनाऽसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवचिरचिते चन्द्रालोकालकुारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः । महादेव इति। अनेन प्रसिद्धेन कविना पण्डितेन जयदेवनाम्ना रचिते कृते चन्द्रालोकनाम्नि ग्रन्थेऽसावाद्यः प्रथमो मयूखः किरणः सुमनसः पण्डितान् चिरं सुख. यतु। यस्य महादेवनामा सुमिन्रानाम्नी च पितरौ। किंभूतो महादेवः सत्रप्रसुखाः सत्राद्या मखविद्या यागविद्या: तास्व्रकचतुरः, किंभूता समित्रा तस्य महादेवस्य भक्ति शराधना तत्न प्रकर्षेण निहिता मतिर्ययेत्यन्वयः ॥ १६ ॥ विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टमनीषिणा। चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे प्रथमे कृतः ।। इति गागाभटकृतराकागमामिधायां चन्द्रालोकटीकायां प्रथमो मयूखः।

द्वितीयो मयूखः। लक्षणनिवेशानुरोधेन प्रथम दोषानाह- स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽर्थे च कृतोन्मेषं दोषमुद्धोषयन्ति तम् ॥ १॥ स्यादिति। चेतसि प्रविष्टेन ज्ञातेन येन काव्यस्य रमणीयता चमत्कारकारिता रसामिव्यअ्ञकत्वं क्षतेन सहिता प्रतिबद्धा स्यात, तहूर्णपदवाक्यरूपे शब्देऽ्थे चकारा- द्रसेऽलदारे व कृत उन्मेष: प्राकर्व्य वेन तं दोषम् आलकारिका उद्धोषयन्ति सङ्गिरन्त इत्यर्थः । तेनात्मनिष्ठदोषव्यावृत्तिः। अर्थरसान्यतरप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं तदवच्छेदक. तथा सिद्धो जातिविशेषो वा दोषत्वमित्याशयः। अन्नेदमवधेयम्-अनौचित्यप्रवर्ति तत्वरूपरसदोषाणां ज्ञानोत्तरं वाक्यारथें द्वेषोत्पर्या वाक्यार्थज्ञानेच्छाया अभावात् वाक्यार्थज्ञानमिति तत्प्रतिबन्धकता। अश्लीलादिपददोषाणां तु शक्तिमूलव्यअ्जनया- Sवगतेऽथें अश्लीलत्वज्ञानेऽपि तत्पूर्व जातस्य वाक्यार्थज्ञानस्याऽप्रतिबन्धात्कामिनी जिज्ञासादिवदन्त:करणव्यग्रतापादकतया स्वरूपेणैव रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकता। एवमल- द्वारस्य वाक्यार्थत्वादलङ्वारदोषाणामपि वाक्यार्थावबोध प्रतिबन्घकता। एवमन्येषा- मपि पददोषारणां वाक्यार्थज्ञाने विलम्बजनकतया दोषतेति। सरस्वतीकराठा भरणकारस्तु-इलेष प्रसादसमतादिगुणानां रसार्थावबोधजनकतया सिद्धानामभावकूटो दोषो न जात्यन्तरम्। यथा-श्रुतिकटुत्वं सौकुमार्थाभाव:, कान्तेरभावो ग्राम्यत्वं, प्रसा.

प्रथमों मयूखः। ११

धन्वित एव शकिमवधाशयति। एवं चान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः। वेदान्तिनस्तु- अन्वयविशिष्टे शक्तिर्न कार्यान्विते, गौरवाद। तेनान्वयेऽपि शक्तिरित्याहुः। अन्ये तु वाक्यार्थे लक्षणा। नच वाक्यार्थाभावे कथं लक्षणेति वाच्यम्। पदार्थानामेव वाक्य शक्यत्वाव तैश्व सम्बन्धसरवात्। न च लक्षणाज्ञानसय वाक्यार्थज्ञानहेतुतया पूर्व. मगृहीतायां लक्षणार्या कथ तज्जनकतेति वाच्यम्। वाक्यार्थंज्ञानाव्यवहित पूर्वलक्षणा. ज्ञानाङ्गीकाराव। यथा प्रागविज्ञातहरिद्रानामकनदीविशेषेण 'हरिद्रायां नदां घोष' इति श्रुते वाक्ये नदीपदससमिव्याहारेण तदानोमेव 'हरिद्राशब्दवस्य नदीविशेषे शकति मवधार्य तत्सम्बन्धि तीरं लक्षणयावधार्यते, तथा पदश्रवणोत्तरं पदार्थस्मरणाव्यव- हितोत्तरकाल एव सम्बन्धो लक्षणयाऽवधार्यंत इत्याहुः। परे तु-यथा बलवता प्रेरित इपुरे केव वेगाख्यव्यापारेण वर्मचछेदमुरोभेदं प्राणहरणं क्त्रोः करोत्येवं शब्द एकेना- भिधाव्यापारेण पदार्थसमृति वाक्यार्थातुभवं च करोतीति 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति वाक्याथें शक्तिमाहुः। तद्युक्तम्, 'पूर्वो धावती'त्यत्रापरख्य, 'पुत्रस्ते जात'इत्या- दिषु हर्षादीनां, 'गच्छ गच्छसि चे'त्यादौ मा गा इति निषेधस्य वाक्यार्थतापत्तेः। अत एवेहशार्थप्रत्ययाय व्यञ्ञनैवाङ्गीकृता, त्च व्यक्षनानिरूपणे रपष्टमिति दिक। केचित्तु वाक्यार्थे सात्पर्यार्यं वाक्यस्य वृ्त्त्यन्तरमाहुः। युकंतु सममिव्याहारेण वाक्यार्थबोध इति। घटानयनविशिष्टसंसगंज्ञाने तादशानुपूर्वीज्ञा नस्य हेतुत्वमात्रकल्पने लाघवादिति। स च वाक्यार्थंबोधश्चतुविधः। विशिष्टस्य वैशिष्टयतिति रीत्या, विशेष्ये विशेषणं तन्न च विशेषणान्तरमिति रीत्या, एकविशिष्टे अपरवैशिष्यमिति रीत्या, एकत्र द्वयमिति रीत्या चेति ॥ १३ ॥

वाक्यत्वं खण्डवाक्यत्वं चकस्मिन्पदेऽप्यस्तीत्याह- वाक्यं च खण्डवाक्यं च पद्मेकमपि क्वचित् ॥ १४ ॥ धूमवश्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रणं तथा। वाक्यमिति। एकमपि पदं वाक्यं खण्डवाकयं च कचिद्धवतीत्यर्थः । उदाहरति- धूमवत्वादिति। अत्र पक्ञम्यन्तस्यैकपदर्त्व च हेत्वाकावक्षानिवर्तकविशिष्टार्थप्रति पादकत्वेन वाक्यत्वम्। देवेत्यत्रार्थसमाप्तेरभावात्सम्बोध्यत्वविशिष्टदेव प्रतिपादनाव खण्डवाक्यत्वमित्यर्थः ॥। १४ ॥ वाक्यान्येकार्थविश्रान्तान्याहुर्वाक्यकदम्बकमू ॥ १५॥ वाक्यानीति। एकार्थावच्छितो वाक्यसमूहः प्रबन्ध हत्य्थः ॥ १५॥ महादेव: सन्रमुखमखविद्यैकचतुरः

१२ राकागमसहिते चन्द्रालो के-

अनेनाऽसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १६॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालकुारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयूखः । महादेव इति। अनेन प्रसिद्धेन कविना पण्डितेन जयदेवनाम्ना रचिते कृते चन्द्रालोकनाम्नि ग्रन्थेऽसावाद्य: प्रथमो मयूखः किरणः सुमनसः पण्डितान् चिर सख. यतु। यस्य महादेवनामा सुमिन्रानाम्नी च पितरौ। किंभूतो महादेवः सत्रप्रमुखाः सन्नाद्या मखविद्या यागविद्या: तास्वरेकचतुरः, किंभूता समित्रा तस्य महादेवस्य भक्ति शराधना तत्न प्रकर्षेण निहिता मतिर्ययेत्यन्वयः ॥१६॥ विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टमनीषिणा। चन्द्रालोकप्रकाशोडयं मयूखे प्रथमे कृतः ॥ इति गागाभटकृतराकागमाभिधायां चन्द्रालोकटीका्यां प्रथमो मयूखः ।

द्वितीयो मयूखः। लक्षणनिवेशानुरोधेन प्रथमं दोषानाह- स्याच्चेतो विशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽर्ये च कृतोन्मेषं दोषमुद्धोषयन्ति तम् ॥ १॥ स्यादिति। चेतसि प्रविष्टेन ज्ञातेन येन काव्यस्य रमणीयता चमत्कारकारिता रसाभिव्यक्षकत्वं क्षतेन सहिता प्रतिबद्धा स्यात्, तदवूर्णपदवाक्यरूपे शब्हेडयें चकारा द्रसेडलद्वारे च कृत उत्मेषः प्रांकव्यं येन तं दोषम् आलकवारिका उद्धोषयन्ति सङ्गिरन्त इत्यर्थः । तेनात्मनिष्ठदोषव्यावृत्तिः। अर्थरसान्यतरप्रतीतिप्रतिबन्धकत्वं तद्वच्छेदक तथा सिद्धो जातिविशेषो वा दोषत्वमित्याशयः। अन्रेदमवधेयम्-अनौचित्यप्रवर्ति तत्वरूपरसदोषाणां ज्ञानोत्तरं वाक्याथें द्वेषोत्पश्या वाक्यार्थज्ञानेच्छाया अभावात्न वाक्यार्थज्ञानमिति तत्प्रतिबन्धकता। अश्रीलादिपददोषाणां तु शक्तिमूलव्यअ्षनया- डवगतेऽथें अश्लीलत्वज्ञानेऽपि तत्पूर्व जातस्य वाक्यार्थज्ञानस्याऽप्रतिबन्धात्कामिनी जिज्ञासादिवदन्त:करणव्यग्रतापादकतया स्वरूपेणैव रसोत्पत्तिप्रतिबन्धकता। एवमळ- दवारस्य वाक्यार्थत्वादलङ्वारदोषाणामपि वाक्यार्थावबोध प्रतिबन्घकता। एवमन्येषा- मपि पददोषाणां वाक्यार्थज्ञाने विलम्बजनकतया दोषतेति। सरस्वतीकराठा भरणकारस्तु-इलेषप्रसादसमता दिगुणानां रसार्थावबोधजनकतया सिद्धानामभावकूटो दोषो न जात्यन्तरम्। यथा-श्रुतिकटुत्वं सौकुमार्याभाव:, कान्तेरभावो ग्राम्यत्वं, प्रसा.

द्वितीया मयूखः । १३

दस्यामावः क्विष्टत्वं, समत्वाभावः पतत्प्रकर्षत्वं, क्लेषाभावो विसन्धित्वं, समाधि भावोऽपुष्टत्वम्, अर्थव्पकेरभावः प्रसिद्धिविद्याविरोध:, उदारत्वाभावो व्याहतत्वम्। अविमृष्टविधेयांशत्वादीना मप्यर्थव्प्रक्तयभावरूपत्वादू गुणाभावत्वमेव दोपत्वम्। तदुकतं वामनेन- यो हेतुः काव्यशोमायाः सोडलड्वारो निगद्यते। गुणोऽपि ताहशो ज्ञेयो दोष: स्यात्तद्विपर्ययः ॥ इति। अतः काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमित्याह। काव्यप्रकाशा- दयस्तु विनिगमकाभावादर्थरसावबोधजनकत्व गुणत्वं तत्प्रतिबन्धकत्वं व दोषत्व. मित्याहु: ॥१॥ दोषानाह- भवेच्छुतिकटुवर्णः श्रवणोद्वेजने पदुः। संविद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥२ ॥ भवेदिति। श्रुतिकटुत्वं कठिनवर्णत्वम्। तच शब्दश्रवणो तरार्थावगमप्राक्कालीन- दुःखविशेषजनकशब्दत्वमित्यर्थः । लक्षणकथनव्याजेनोदाहरणमप्युक्तं ' मवेच्छ ति रिति। संविद्रत इति। जानन्तीत्यर्थः । 'वेत्तेविभाषे'ति रुडागमः । इद च 'अकर्मकाछ्ेशत्यनु- वृत्तौ 'समो गम्यृच्छी' तिसूत्रेण सम्पूर्वकात् विदेरकर्मकादात्मनेपदविधानेन सकर्मकस्य सम्पूर्वस्य विदेशत्मनेपदनिषेधाल्लक्ष्यमपि। यथा वा- इति द्विकृत्व: शुचिमिष्टभोजिनां दिनानि तेषां कतिचिनमुदा ययुः।

अत्र 'इति द्विकृत्व' इति कृत्वसुच्प्रत्ययो 'द्वित्रिचतुर्मयंः सजि'ति सूत्रेणापादितो व्याकरणविरुद्धः । यथा वा- स्वर्णके तकपरागयौरताऽहडकृतिद्विरदना ङ्कुश कान्ते !। वाजचन्द्र ! मदनद्विपगर्मास्तवां दरेण छलना बहुघैक्षन्(१) ।। अत्र 'ऐक्षतनिति परस्मैपद्म्। न चाऽनुदात्तेतोऽपि।चक्षिको डित्करणसामर्थ्या दात्मनेपदसयानित्यत्वम्। एवं ध- तमद्के समारोव्य पट्कोरुहाक्ष निरीक्ष निरीक्ष स सस्मार सारम्। निदिध्यासतो मे यदध्याविरासीच्तदेतत्पदं धाम रामाभिधानम्।। इत्यन्र शतृप्रयोगः । अभ्यथा शानजापत्तिरिति वाच्यम्। परिभाषाया अनित्यता वशेन स्वयं प्रयोगाकरणाद। 'आरोपे सतीति नयेन सिद्ध प्रयोगोपपादकतया परि भाषाया: प्रयोगप्रयोजकत्वामावात्। अनुदान्तेतश्वक्षिते छित्करणसामर्थ्यकृतात्मने- (१) रथोद्धतास्वागतयोमेंलनादुपजातिरियम। उपजातिभेद्श्वायम् 'इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रिताछ स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम' इत्युकत्या कैश्चित्कल्प्यते।

१४ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

पदाऽनित्यत्वसय चक्षिङ्मात्रविषयत्वात्। उत्तप्रयोगस्तु न शत्रन्तः, अपितुवीप्सार्थक- णसुलन्तत्वेनोपपादनीय इति। एवं 'नाथसे किमु पति न भूभृता' मिति दुष्टम्, आत्मने- पदिनो नाथतेः 'आशिषि नाथ' इत्यात्मनेपदस्याशिष्येव नियमादू याचनार्थके तत्प्रयो गस्य व्याकरणविरुद्धत्वात्। न च आशिष्यात्मनेपदमेवेति नियमः, आत्मनेपदिधातु मध्यपाठवैयथ्यापतः । अ सस्कृतकाव्ये दोषो न प्राकृते। तन्रापि हेसचन्द्रादिसाधित संसकारविरोधो दोष इति दराडी ॥। २ ॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंल्लिङ्गतादिकम् । अप्रयुक्तमिति। कविसम्प्रदायविरुद्ध मित्यर्थः । यथा- कोदण्डखेल: खलु कौणपानामन्तः प्रसिद्धस्मृतिरेभसां च (१)। सर्वापदुच्छेदकरः सदैव स दैवतो मे रघुनायकोऽस्तु ।। यथा वा- पद्मान् हिमे प्रावृषि खक्जरीटान् क्षिप्तुर्यमादाय विधि: कवित्तान्। सावेण तेन प्रतिवर्षसुद्हैः पुष्णाति दृष्द्वियमेतदीयम् ॥ अत्र पभ्मशब्दः पुंल्लिङ्गः । आदिपदाव् 'वचन्ती'त्यादिप्रयोगः । न हि वचिरन्ति परः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्यैव निषेधो न साघुत्वस्य। व्याकरणविरोधालड्कारिकसम्प्र· दायविरोधयोविद्या विरोधत्वेनैक्यसम्भवेपि शब्दार्थरूपाश्रयभेदा्ज्ेद इति सम्प्रदायः। अस्य दूषकताबीजमर्थोपस्थितिविलम्बजनकता । अक्षमर्थ तु हन्त्यादे: प्रयोगो गमनादिपु ॥ ३॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्त: कुटिलकुन्तळः । असमर्थमिति। अत्र हन्तिपदं गमनार्थम्। हन्तेरवगतापि गतौ शक्तिः 'पद्धति- जंघनं जडछेत्यादौ नियता। तदभावेनासमर्थत्वमित्याशयः । यथा वा- चतुरम्बुधरावृता मही विधिना केन विहाय गम्यते। इति वाजकलानिधेर्द्विषां वनवासे महती विचारणा।। अत्राम्बुधरपदम्। निहतार्थ लोहितादौ श्ञोणितादिपयोगतः ।।४।। निह्तार्थमिति। प्रसिद्धेनार्थेनाऽप्रसिद्धार्थतिरोधानमित्यर्थः । लोहिते रागे शोणितमिति प्रयोगे रुधिरेण रगस्य निद्धतिः, विश्लप्रयोगादिति भावः। असमर्थ. निहतार्थयोर्भेंदो विभावनीयः। यमु-वक्त्यमाववत्पद्प्रयोगोऽसमर्थत्वं शक्तिससे डप्रसिद्धार्थकपदप्रयोगो निहतार्थत्वमिति भेद उक्क्कः, स चिन्त्यः । हन्तेरपि व्याकरणेन गती शच्किंग्रहाद् ॥४ ॥ (१) धनुर्धारी राक्षसानाँ पापानां व नाशको रघुनायक, कलयाणकारित्वेन वस्य स्मरण प्रसिद्धमित्यर्थः ।

द्वितीया मयूखः । १३

दस्यामावः क्विष्टत्वं, समत्वाभावः पतत्प्रक्र्षत्वं, शलेषाभावो विसन्धित्वं, समाधि भावोऽपुष्टत्वम्, अर्थवपक्तेरभावः प्रसिद्धिविद्याविरोघ:, उदारत्वाभावो व्याहतत्वम्। अविमृष्टविधेयांशत्वादीना मप्यर्थव्यक्तयमावरूपत्वादू गुणाभावत्वमेव दोषत्वम्। तदुकत वामनेन- यो हेतु: काव्यशोमायाः सोडलड्वारो निगद्यते। गुणोऽपि तादशो ज्ञेयो दोष: स्यात्तद्विपर्ययः।। इति। अतः काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमित्याह। काव्यप्रकाशा- दयस्तु विनिगमकाभावादर्थरसावबोधजनकत्वं सुणत्वं तह्प्रतिबन्धकत्वं च दोषत्व- मित्याहुः ॥१॥ दोषानाह- भवेच्छु तिकटुर्वर्णः श्रवणोद्वेजने पटुः। संविद्रते व्याकरणविरुद्धं च्युतसंस्कृति ॥२ ॥ भवेदिति। श्रुतिकटुत्वं कठिनवर्णत्वम्। तच्व शब्दश्रवणो तरार्थावगमप्रा क्का ली न दुःखविशेष जनकशब्दत्वमित्यर्थः । लक्षणकथनव्याजेनोदाहरणमप्युक्तं 'भवे्छ्र तिर्रति। संविद्रत इति। जानन्तीत्यर्थः । 'वेत्तेर्विभाषे'ति रुडागमः । इद च 'अकर्मका पेशत्यतु- वृत्तौ 'समो गम्यच्छी' तिसूत्रेण सम्पूर्वकात् विदेरकर्मकादात्मनेपदविधानेन सकर्मकस्य सम्पूर्वस्य विदेशत्मनेपदनिषेधाल्लक्ष्यमपि। यथा वा- इति द्विकृत्वः शुचिमिष्टभोजिमां दिनानि तेषां कतिचिन्मुदा ययुः। द्विरष्टवर्षाधिक(संवत्सर) वारसुन्दरीपरीष्टिभिस्तुष्टिमुपेयुषां निशि॥ अन्र 'इति द्विकृत्व' इति कृत्वसुच्प्रत्ययो 'द्वित्रिचतुर्भ्यंः जि'ति सूत्रेणापादितो व्याकरणविरुद्धः। यथा वा- स्वर्णके तकपराग गौरताऽहडकृतिद्विरद नाङ्कुशकान्ते ।। वाजचन्द्र ! मदनद्विपगर्मास्त्वां दरेण ललना बहुघैक्षन्(१) ।। अन्न 'ऐक्षत्निति परस्मैपदम्। न चाऽनुदा त्तेतोऽपि।चक्षिओो डित्करणसामर्थ्या दात्मनेपदसयानित्यत्वम्। एवं च- तमक्के समारोव्य पड्डोरहाक्ष निरीक्ष निरीक्ष स सस्मार सारम्। निदिध्यासतो मे यदध्याविरासीत्तदेतत्पदं धाम रामामिधानम्।। इत्यत्र शतृप्रयोगः । अन्यथा शानजापत्तिरिति वाच्यम्। परिभाषाया अनित्यत वशेन स्वयं प्रयोगाकरणाव। 'आरोपे सतीति नयेन सिद्ध प्रयोगोपपादकतया परि भाषायाः प्रयोगप्रयोजकत्वाभावात्। अनुदात्तेतश्रक्षिओो डित्करणसामर्थ्यकृतात्मने

किलान्यास्वपि मिश्रितास स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम' इत्युक्त्या कैश्चित्करप्यते।

राकागमसहिते चन्द्रालाके- or

पदाऽनित्यत्वय चक्षिङ्मात्रविषयत्वात्। उक्तप्रयोगस्तु न शत्रन्तः, अपितुवीप्सार्थक णसुलन्तत्वेनोपपादनीय इति। एवं 'नाथसे किमु पति न भूभृता'मिति दुष्टम्,आत्मने- पदिनो नाथतेः 'आशिषि नाथ' इत्यात्मनेपदस्याशिष्येव नियमादू याचनार्थके तत्प्रयो- गस्य व्याकरणविरद्धत्वात्। न च आशिष्यात्मनेपदमेवेति नियमः, आत्मनेपदिधातु मध्यपाठवैयथ्यापत: । अ संस्कृतकाव्ये दोषो न प्राकृते। तन्रापि हेमचन्द्रादिसाधित संसकारविरोधो दोष इति दरडी ॥ २ ॥ अप्रयुक्तं दैवतादौ शब्दे पुंल्रिङ्गतादिकम् । अप्रयुक्तमिति। कविसम्प्रदायविरुद्धमित्यर्थः । यथा- कोदण्डखेल: खलु कौणपानामन्तः प्रसिद्धस्मृतिरेनसां च (१)। सर्वापदुच्छेदकरः सदैव स दैवतो मे रघुनायकोऽस्तु ॥ यथा वा- पझ्मान् हिमे प्रावृषि खक्जरीटान् क्षिप्तुर्यमादाय विधि: क्ववित्तान्। सारण तेन प्रतिवर्षमुळैः पुष्णाति दृष्ट्वियमेतदीयम् ॥ अत्र पद्मशब्द: पुल्लिङ्ः। आदिपदाद 'वचन्ती'त्यादिप्रयोगः । न हि वचिरन्ति- परः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्यैव निषेधो न साधुत्वस्य। व्याकरणविरोधालड्का रिकसम्प्र. दायविरोधयोविद्या विरोधत्वे नैक्यसम्भवेपि शब्दार्थरूपाश्रयभेदाज्ेद इति सम्प्रदायः । अस्य दूषकताबीजमर्थोपस्थितिविलम्बजनकता । अस्मर्थ तु हन्त्यादेः प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३॥ स हन्ति हन्त कान्तारे कान्त: कुटिलकुन्तलः । असमर्थमिति। मत्र हन्तिपद गमनार्थम्। हन्तेरवगतापि गतौ शक्तिः 'पद्धति जंधनं जबछे त्यादौ नियता। तदभावेनासमर्थत्वमित्याशयः । यथा वा- चतुरम्बुधरावृता मही विधिना केन विहाय गम्यते। इवि वाजकलानिधेर्द्विर्षा वनवासे महती विचारण।। अत्राम्बुधरपदमू। निहतार्थ लोहितादौ शोणितादिपयोगतः ॥४॥ निह्तार्थमिति। प्रसिद्धेनारथॅनाऽप्रसिद्धार्थतिरोधानमित्यर्थः । लोहिते रागे शोणितमिति प्रयोगे रुधिरेण रागस्य निद्धति:, विर्लप्रयोगादिति भावः । असमर्थ निहतार्थयोर्भेदो विभावनीयः। यस्ष-वत्तयमाववत्पदप्रयोगोऽसमर्थत्वं शक्तिसर्वे- Sप्रसिद्धार्थकपदप्रयोगो निहतार्थत्वमिति भेद उक्त्का, स चिन्त्य: । हन्तेरपि व्याकरणेन गतौ शक्तिग्रहाद् ॥४ ॥ (१) धनुर्धारी राक्षसानां पापानां व नाशको रघुनायक:, कल्याणकारित्वेन यस्य स्मरणं प्रसिद्धमित्यर्थः ।

द्वितीयो मयूखः । १५

व्यनक्तयतुचितार्थ यत्पदमाहुस्तदेव तत्। इयमद्सुतशाख्यग्रकेलिकौतुकवानरी । ५॥ व्यनक्तीति। वर्णनीयवैरुव्यबोधकमनुचितार्थमित्यालक्कारिका आहुरित्यर्थः । इयमिति। अद्भुतरसस्याश्चर्यरसस्य शाखिनः अभं तम्र क्रीडाकोतुककर्त्रीत्य्थः। अत्र वानरीति वैरुप्यबोछकम् ॥ ५॥ निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्। निरर्थकमिति। मात्रार्थकेनैकपदेन 'विजयते' इत्यादावुपसर्गे न चातिव्यासिः । हिकार एवोदाहरणम् ॥ ६॥ अर्थे विदधदित्यादौ दधदादयमवाचकम् ॥ ६॥ धत्ते नभस्तलं भास्वानरुणं तरुणैः करै: । एकाक्षरं विना भूभ्रूक्ष्मादिकं खतलादिवद् ॥७ ॥ अ्र्थ इति। उपसर्गसमभिव्याहारेणैव तात्पर्यविषयीभृतार्थावबोधकल्य विनो. पसर्गें प्रयोगोऽवाचकत्वम्। अत्र 'विघत्त' इत्यपेक्षिते 'धत्त' इति प्रयोगः । एवंच तात्पर्य- विषयीभूतार्थप्रकारकबोधजनकत्वं शक्त्या लक्षणया वा यत्र न सम्भवति, तदवाचकम्। योगरूढं पद योगमात्रेण प्रयुक्तमवाचकमेत्रेति केचित्। तात्पर्यविषयीभृतार्थबोधसह- कारित्यागोऽवाचकत्वमित्याशयः । भास्वान् सूर्य: तरुणैः प्रकाशमानैः करैः किरणै- र्नभस्तलं नभोडकरणं करोतीत्यर्थः। नतु खाधयेकाक्षरस्य तलादिपद्समभिव्याहारेण गृहीतशक्तिकस्य केवलस्यावाचकत्वं स्यादत आह-एकाक्षरमिति। एकाक्षरमित्युप- लक्षणम्, तद्धिव्रत्वे सतीत्यर्थः । सहकारित्यागे स्वार्थाबोधकत्वमवाचकत्वम्। भूभ्र. क्ष्मानभआदिपदे तलयुगादिपदत्यागे र्वार्थाबोधकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः। अप्रयुक्त-

इति काव्यप्रकाशः ।

अश्लीलं त्रिविधं त्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलात्मना। आल्हादसाधनं वायु: कांन्तानाशे भवेत्कथम् ॥८ ॥। अश्लीलमिति। ब्रीडाद्यन्यतरहेतुकः कान्तिविरहोजकीलत्वम्। विरुद्धमतिकृति शक्त्यान्र व्यक्षनयेति भेदः। साधनवायुनाशपदानां पुंलिङ्गापानवायुमरणोपस्थापक तया बीडादिजनकतेत्याशयः। कान्तावियोगे पवन आनन्दहेतुः कथ स्थादित्यक्षरार्थः । अयमनित्यदोषः, तेन हास्ये शोके च गुणत्वम् ॥ ८॥ स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्धं नदां यान्त पतत्रिण:। स्थादमतीतं शास्त्रैकगम्यं वीतानुमादिबद्।९॥

१६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

स्यादिति। पदस्वरूपसन्देहजनकमर्थसन्देहजनके चेत्यर्थः। नद्यामिति। 'नदीदेशे गच्छनती'त्यर्थस्य 'स्वर्गे न गच्छन्ती'त्यर्थस्य च प्रत्यायकत्वादर्थसन्देद्वः। द्वितीयान्त- सप्तम्यन्तत्वसन्देह्देन द्विवर्णकैकवर्णकत्वसन्देहेन च पदस्वरूपसन्देह इति। शाखतरैर गस्यमिवि। कोशाघ्यप्रसिद्धत्वे सति शासत्रप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । अनुमानं वीतमवीत चेति द्वेधेति कारणलिष्टकाऽनुमाने प्रसिद्धं न्यायशाखे।। ९॥ शिथिलमुदाहरणेनैव दर्शयति- शिथिलं शयने लिल्ये मच्चितं ते शशिश्रियि। मस्तपिष्टकटी लोष्ठगल्लादि ग्राम्थमुच्यते ॥ १० ॥ शिथिलमिति। तब इलेषरुगुणाभावः। शलेषः सजातीयपदबन्ध इति वक्ष्यते। लिल्ये लीनम्। शशिश्रियीति सप्तम्यातं शयनविशेषणम्। इद च काव्य प्रकाशिकायां नोकम् । ग्राम्यमुदाहरति-मस्तेत्यादि। ग्राम्यं हालिकाद्यविदुग्घ मात्रचमत्कारजनकम्। नागरोपनगरश्दत्यागपूर्वकग्राम्य शब्द प्रयोगेण वकुरवैदग्भयो- ननयने श्रोतुर्वेमुख्येन रसानुत्पत्तिदृंषकताबीजम्। तेन विदूषकादावघमे वक्तरि न दोष- त्वम्। मस्तादिशब्दा: क्रमेणोन्मत्तचू र्णितनितम्बमृत्पिण्डकपोलेषु ग्राम्याः । यथा वा- सुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्या: कटिरेषा तुष्टिमावहति। वसनग्रन्थिनिगूढा विहितहरिरुचिः सुदाममिक्षेव।। इक्षमनित्यदूषणम्, तेन हास्ये गुणः ॥ १० ॥

हिमांशोहारिधिक्कारजागरे यािका: करा ॥ ११ ॥ नेयार्थमिति। लक्षणाया अत्यन्तप्रसरः परम्परितत्वं निषिद्धलाक्षणिकत्वम्। रुढि प्रयोजनाम्यां बिना लक्षणा निषिद्धा, तद्टत्त्वम्। वृत्यभावेनार्थातुपस्थितिर्दूषकता- बीजम्। हिर्माशोः करा हारशोभाविक्कारभीतचन्द्रमसो जागरे यामिका इत्यर्थः। अत्र हारधिक्कारादिपदम् अमनोहरत्वे लक्षणया प्रयुक्तम्। न च तत्रार्य रूढिर्न वा प्रयोजनम् । मुखुयशब्दार्थातिरे किगोऽर्थसयाप्रतीतेः ॥ ११॥ क्िष्टपर्थो यदीयोऽर्यश्रेणिनिःश्रेणिमृच्छति। हरिभियापितृवधूमवाहपतिमं वचः ॥ १२ । क्विष्टमिति। भूयोऽर्थपरम्परया तात्पर्यविषयीभूतार्थप्रत्यायकमित्यर्थः ।हरि- प्रियेत्यादिना गङ्गाप्रवाहप्रतीतेः १ हरिप्रियाया लक्ष्म्याः पिता सिन्धुस्तस्य वधरगंङ्गा तत्प्रवाहसद्शमित्यक्षराथः । अयं समासस्य पदतया पददोषः । यथा वा-

द्वितीयो मयूखः । १५

व्यनक्तयतुचितार्थ यत्पदमाहुस्तदेव तत्।

व्यनक्तीति । वर्णनीयवैरूव्यबोधकमनुचितार्थमित्यालक्कारिका माहुरित्यर्थः । इयमिति। अद्भुतरसस्याश्चर्यरसस्य शाखिनः अध्रं तत्र क्रीडाकौतुक्कर्त्रोत्यर्थः । अत्र वानरीति वैरुव्यबोछकम् ॥ ५॥ निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनस्। निरर्थकमिति। मात्रार्थकेनैकपदेन 'विजयते' इत्यादावुपसरगे न चातिव्यािः। हिकार एवोदाहरणम् ॥ ६ ॥ अर्थे विदधदित्यादौ दघदाद्यमवाचकम्॥ ६ ॥ धत्ते नभस्तलं भास्वानरुणं तरुणः करैः । एकाक्षरं विना भृभ्रूक्ष्मादिकं खतलादिवद्॥७ ॥ अर्थ इति । उपसर्गसममिव्याहारेणैव तात्पर्यविषयीभूतार्थावबोधकल्य बिनो. पसर्गें प्रयोगोऽवाचकत्वम्। अत्र 'विघत्त' इत्यपेक्षिते 'धत्त' इति प्रयोग:। एवं व तात्पर्य- विषयीभूतार्थ प्रकारकबोधजनकत्वं शक्त्या लक्षणया वा यत्र न सम्भवति, तदवाचकम्। योगरूढं पद योगमात्रेण प्रयुक्तमवाचकमेत्रेति केचित्। तात्पर्यविषयीभृतार्थंबोघसह- कारित्यागोऽवाचकत्वमित्याशयः । भास्वान् सूर्य: तरुणैः प्रकाशमानैः करैः किरणै- नभसतलं नभोरर्ण करोतीत्यर्थः । नतु खाधेकाक्षरस्य तलादिपदसममिव्याहारेण गृहीतशक्तिकस्य केवलस्यावाचकत्वं स्यादत आह-एकाक्षरमिति। एकाक्षरमित्युप- लक्षणम्, तद्भिन्नत्वे सतीत्यर्थः । सहकारित्यागे स्वार्थाबोधकत्वमवाचकत्वम्। भूभ्र. क्षमानभआदिपदे तल्युगादिपदत्यागे स्वार्थाबोधकत्वाभावान्रातिप्रसङ्गः। अप्रयुक्त

इति काव्यप्रकाशः ।

अश्लीलं त्रिविधं व्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलात्मना । आल्हादसाधनं वायु: कान्तानाशे भवेत्कथम् ॥८।। अश्लीलमिति। ब्रीडाद्यन्यतरहेतुकः कान्तिविरहोजलीलत्वम्। विरुद्धमतिकृति शक्त्यात्र व्यक्षनयेति भेदः। साधनवायुनाशपदानां पुंलिङ्गापानवायुमरणोपस्थापक तथा बरीडादिजनकतेत्याशयः। कान्तावियोगे पवन आनन्ददेतुः कर्थ स्थादित्यक्षरार्थः । सयमनित्यदोष:, तेन हास्ये शोके च गुणत्वम् ॥८ ॥ स्याद् द्वयर्थमिह सन्दिग्धं नदां यान्त पतत्रिण: । स्थादपतीतं शासत्रैकगम्यं वीताडनुमादिवद्।९ ॥

१६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

स्यादिति। पदस्वरूपसन्देहजनकमर्थसन्देहजनके चेत्यर्थः। नद्यामिति। 'नदीदेशे गच्छन्ती'त्यर्थस्य 'स्वगें न गच्छन्ती'त्यर्थस्य च प्रत्यायकत्वादर्थसन्हेहः। द्वितीयान्त- सप्तम्यन्तत्वसन्देह्देन द्विवर्णकैकवर्णकत्वसन्हेहेन व पदस्वरूपसन्देह इति। शासत्रेक गम्यमिति। कोशाद्यप्रसिद्धत्वे सत त् शास ताप्रसिद््मत्र्थः । अनुम मं वीतम वी स चेति द्वधेति कारणलिङ्गकाऽनुमाने प्रसिद्धं न्यायशाखे। ९ ॥। शिथिलमुदाहरणेनैव दर्शयति- शिथिलं जपने लिल्ये मचितं ते शशिश्रियि। मस्तपिष्टकटीलोष्ठगल्लादि ग्राम्थसुच्यते॥ १० ॥ शिथिलमिति। तख इलेषरूगुणाभावः। इलेषः सजातीयपद्बन्ध इति वक्ष्यते। लिल्ये लीनम्। शशिश्रियीति सप्तम्यन्तं शयनविशेषणम्। इर्द च काव्य प्रकाशिकायां नोकम् । ग्राम्यमुदाहरति-मस्तेत्यादि। ग्राम्यं हालिकाद्यविदग्ध मात्रचमत्कारजनकम्। नागरोपन्गगरशब्दत्यागपूर्वकम्राम्यशब्द प्रयोगेण वकुरवैदग्धयो- जयने श्रोतुर्वेमुख्येन रसानुत्पत्तिदूँषकताबीजम्। तेन विदूषकादावधमे वक्तरि न दोष- त्वम्। मस्तादिशब्दा: क्रमेणोन्मत्तचूर्णितनितम्बमृत्पिण्डकपोलेवु ग्राम्याः। यथा वा- सुष्टिमिताऽपि मृमाक्ष्या: कटिरेषा तुष्टिमावहति। वसनग्रन्थिनिगूढा विहितहरिचि: सुदाममिक्षेव।। इद्षमनित्यदूषणम्, तेन हास्ये गुणः ॥ १० ॥ नेयार्थ लक्षणाऽत्यन्तपसरादम नोहरम्। हिमांशोहरिधिक्कारजागरे यामिका: करा ॥ ११॥ नेयार्थमिति। लक्षणाया अत्यन्तप्रसरः परम्परितत्वं निषिद्धलाक्षणिकत्वम्। रुढिप्रयोजनाभ्यां बिना लक्षणा निषिद्धा, तद्वत्वम्। वृत्यभावेनार्थानुपस्थितिर्दूषकता- बीजम्। हिर्माशोः करा हारशोभाघिक्कारभीतचन्द्रमसो जागरे यामिका इत्यर्थः। अत्र हारधिक्कारादिपदम् अमनोहरत्वे लक्षणया प्रयुकतम्। न च तत्रास्य रुढिर्न वा प्रयोजनम् । मुख्यशब्दार्थातिरे किगोऽर्थलयाप्रतीतेः ॥११॥ क्विष्टमर्थो यदीयोऽर्यश्रेणिनिःश्रेणिमृच्छति।

क्विष्टमिति। भूयोऽर्थपरम्परया तात्पर्यविषयीभृतार्थप्रत्यायकमित्यर्थः । हरि- प्रियेत्यादिना गङ्गाप्रवाहप्रतीतेः । हरिप्रियाया लक्ष्म्याः पिता सिन्धुस्तस्य वध्गंङ्गा तत्प्रवाहसद्वशमित्यक्षराथः। अयं समासस्य पदतया पददोषः। यथा वा-

द्वितीयो मयूखः ।

वाहनवैरिकृतासनहष्टा त्वामिह पातु जयत्त्रयतुष्टा (१)॥१२॥ अविमृष्टविधेयांशः समासपिहिते विधौ। विशवन्ति विशिखप्रायकटाक्षा: कामिनां हदि ॥ १३ ॥ श्रविमृष्टेति। विधा विधेये समासेन पिहिते इतरविशेषणत्वेन निर्दिष्टे। विशिख- प्रायेत्यस्य कटाक्षविशेषणत्वेन निर्देशात्साक्षात्क्रियान्वयाभावेन विधेयत्वासम्भवात्। 'विशिखप्रायमिति पाठे तु न दोषः । यद्यपि विशिष्टस्य क्रियान्वये विशेषणस्यापि तहन्वयः प्रतीयते, तथापि-विशेष्यावच्छेदकतया प्रतीयते न साक्षाव । तेन च साक्षाव क्रियान्वय प्रतीतिजन्यचमत्कारे विलम्ब इति। यथा वा- विपक्षनृपनारीणां पातिव्रत्यविलोपने। शूरः प्रतापो नायं ते तासां हृदवियोगि य्।। अत्र वियोगाभावो विधेयः, स च समस्तेन विशेषणत्वेन भिर्दिष्टः । न चात्र वियोगाभावविशिष्टहृदयो देशेनान्यत किञ्ञिद्विधेयमस्ति, येन 'जुगोपात्मानमन्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः' इत्यादाविव दोपाभावः स्यान्। यथा वा- रसे: कथा यलन्य सुधावधीरणी नलः स भूजानिरभूदू गुणाऽद्भुतः । सवर्णदण्डैकसितातप त्रितज्वलत्प्रतापावलिकी तिमण्डल:। अत्र प्रतापावलिकीर्तिमण्डलोद्देशेन सुवर्णद्ण्डैकसितातपत्रितत्वं विधेयम्, तभ समासान्वर्गतम्। न चेह विधेयस्य क्रियाविशेषणत्वात् समासेनेतरविशेषणत्वेनावग. तस्य क्रियाविशेषगत्वानुपपत्तिरदूंषकताबीजम्। यथा 'वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष' इत्यादा वेक प्रसरताभङ्गस्य । स चोत्सर्गापवादाम्यां तत्पुरुषे दृष्ट उक्तोदाहरणे 'डयङ्र: स्विष्ट कृतं यजती'त्यत्र च । बहुव्रीहौ तु 'होहितोष्णीषा ऋत्विजश्ररन्ति' 'सप्तदशारत्नि- र्वाजपेयस्य यूप' इत्यादावङ्गीकृतमेव विशेषणविषयत्वं विधे: । अतः कथमत्र स दोष इति वाच्यम्। दूषकताबीजगैल्येन बहुवीहावव्यविशेषात्। रसैः कथा यस्य सुधावधीरणी नलेन तेनाशु कृतं महीभुजा। ज्वलत्प्रतापावलिकी तिमण्डरँ सवरणदण्टैकसितातपन्रिंतम् ॥ इति पाठ तुन दोष। अयमपि समासमत एव पददोषः ।।१३ ।। अपराधीन इत्यादि विरुद्धमतिक्रन्मतम् ! अन्यसङ्गतमुत्तुङ्गहवारशोभिषयाधरा ॥१४॥ (१) गवा वृषेण गच्छतीति गोगः शिवा, तज्जः कार्तिकेयः, तस्य वाहनं मयू:, तस्य भोजमं स्प, तस्य भक्षो भक्षणं वायु:, तस्मादुद्भूत उत्पन्नो हनूमानू, सं पाति रक्षति योऽर्थात् सुग्रीवः, तस्य मित्रं श्रीरामचन्द्रः, तत्सपत्नो रावणः, तज्जो मेघनाद:, तच्छत्रोरिन्द्रस्य वाहनमैरावतो गजः, तस्य वैरी सिंहः, तन्न कतेनासनेन स्थित्या हष्टा, दुर्मा इति गूढोऽथ:। स्पष्टमन्यव्। m

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अपराधीन इति। वर्णनाविरुद्धार्थ प्रतीतिजनक विरुद्धमतिकृद। वर्णनाविषय पराधीनत्वाभावबोधकापराधीनपद्स्य 'अपरस्याधीन' इति षष्ठीसमासेन विरुद्ध पराधीनत्वरूपार्थबोधकत्वादुदाहरणत्वम्। सन्दिग्धस्य तु न विरुद्धार्थप्रत्यायकत्व- मिति भेदः। पयोधरविशेषणतया तात्पर्यविषयस्योतुङ्गत्वस्य हारविशेषणत्वप्रत्यायक- त्वादन्यसङ्गतत्वमित्यर्थः। न चात्रैकत्र ह्यमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्यबोघसम्भवा ब्रास्य दोषत्वम्। अन्यथा सर्वत्र त्रिपदसमासोच्छेदप्रसङ्गः । न व 'द्न्दूतत्पुरुषयो इृत्तरपदे नित्यसमासवचन मिति वचसो रिक्तार्थत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम्। समाससन्दे हेन बोधविलम्बस्य दूषकताबीजत्वाद्। अत एव क्लिष्टादिदोषचतुष्टयं समासनिष्ठ- मेवात्राक्तम्। इदं चाविमृष्टविधेयत्वान्तर्गत, तन्नापि क्रियाविशेषणत्वेनेष्ट्य तद्वि शेषणत्वतौल्यादिति काव्यप्रकाशः ।। १४।। पददोषानुक्स्वा वाक्यदाषानाह- रसादयनुचिते वर्णे प्रतिकूलाक्षरं विदुः। न मामङ्ृद ! जानासि रावणं रणदारुणम् ॥ १५ ॥। रसादीति। शङ्गाररसोचिता: कोमलवर्णा वीररसोचिता: कठिना अनुचिता विपरीता:, ताद्दशवर्णवद्वाक्य प्रतिकूलाक्षरमित्यर्थः। वीररसानुचितकोमलवर्णमुदाहरति- न मामिति । कर्कशमिति पाठे न दाषः ॥ १६ ॥ यस्मित्रुपहतो लुपो विसग इति तत्तथा। यस्मिन्नित। उपहृत उत्वं प्रास्तो लुस्नो वा विसरगो यत्र तद्वारक्यं तथा। उपहृत- विसर्गें लुप्तविसर्ग चेत्यथ:। उदाहरणमपीदमेव। 'उपहतो लुसो' इति उत्वप्राप्तः, 'विसरग इति' अत्र लुप्ः। एतेषां क्रमशो बहुशः पातो रचनानिष्ठो दोष इत्याशयः । अन्राऽकार प्रश्रेषेण प्रथमासप्तमीसन्देहेन चान्यार्थप्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम्। कुसन्धि पटवागच्छ विसन्धि नृपती इमौ ॥ १६ ॥ कुसन्धीति। सन्धावश्लीलता क्विष्टत्वं च कुसन्धित्वम्। 'पटो ! आगच्छे'त्यन्न सन्धावर्लीलता। उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्षवस्थिति:। नात्रर्ज युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाकू। इत्यादौ क्िष्टत्वम्। विसन्धीति। 'प्लुतप्रगृद्या अचि' इति प्रगुद्यसंज्ञाप्रयुकः। 'हंदितैक पदे नित्या नित्या घातूपसर्गयोः। नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपैक्षते।।' इति वैकल्पिकसंहिता प्रयुककश्व सन्ध्यमाधो विसन्धित्वम्। 'तृपती' इति प्रगृद्य संज्ञाप्रयुक्त:। द्वितीयस्तृ-'धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गतानि इत्थं सखोड परिवार

द्वितीयो मयूखः। १९

जने यथेष्टम् ।' इति। अस्य बन्धवैरस्याधायकत्वेन दूषकता। तेन 'तावदेव ऋषि.

हतवृत्तमनुक्तोऽपि च्छन्दोदोषश्चकास्ति चेद। विशाललोचने ! पश्याम्बरं तारातरङ्गितम्॥ १७॥ इतवृक्षमिति।शास्त्रीयदोषाभावेऽव्यश्रव्यतया प्रतिभासमानच्छन्दोदोषवत्त्वं रसा- ननुगुणच्छन्दोवत्वं चेत्यर्थः। 'पश््याम्बरमित्यत्र छन्दोलक्षणाSविरुद्धत्वेऽपि पूर्वस्वरेणो. त्तरबकारे काचिदश्रव्यता भवति। यथा वा- मलिकावुछमडुण्डुभकेन सम्भ्रमावलयितेन कवृतेन। आसनेऽकृत सचेतसि साक्षात्कुण्डलीन्द्रतनुकुण्डलभाजम्॥ अन्नाद्यपादान्त्याक्षरे लघुत्वश्रवणेन। एवं हास्यरसानुगुणदोधका दिच्छन्दोवरवं करुणदोष: ।.१७ ॥ न्यूनं त्वत्खज्गसम्भूतयशः पुष्पं नभस्तलम्। अधिकं भवतः शत्रून दशत्यसिळताफणी ॥ १८ ।। न्यूनमिति। अपेक्षिताकथने न्यूनमनपेक्षितकथनेऽचिकम्। उदाहरणयोर्थंक्षसः पुष्पत्वे कथिते खह्गस्य लतात्वकथनमपेक्षितम्। उत्तरत्र लतात्वमनपेक्षितमिति ॥१८॥ कथितं पुनरुक्ता वाक् श्यामाब्जश्यामळोचना। विकृतं दूरविकृतेरैयरुः कुञ्जरा: पुरम् ॥१९॥ कथतमिति। श्यामपदस्य पुनरुकतत्वात्। यथा वा पैवामहः क्लोक :- दिनकरसेवालब्धो दिनकरशर्मा तनूजाउयः । डिनकर इवोग्रतेजा दिनकर इव नन्दनः स पभानाम्। विकृतमिति। दूरविक्ृतेरमहतो धातुप्रत्ययविकारादुत्पन्नम्। जौहोत्यादिक र्वेन 5लुविकरणस्य 'ऋगता' वित्यस्य श्रौ द्वित्वे उरदत्वे रेफलोपे 'अर्तिपिपर्त्योश्चे'. त्यस्थासस्येत्वे 'अभ्यासस्यासवर्ण' इतीयति 'सिजभ्यस्तविदिभ्यश्नेति जुसि 'जुसि चेशति गुणे माडागमे 'आद्शेति वृद्धौ ऐयररिति कषि रूपम्। आपुरित्यर्थः ॥१९। पतत्मकर्षे त्यक्तातुप्रासादित्वे यथोत्तरम् । गम्भीरारम्भदम्भोळिपाणिरेष समागतः ।। २०।। पतदिति। आरम्भेडङ्गीकृतस्यानुप्रासस्य यमकस्य वा त्यागः ॥ २० ॥ समापपुनरातं स्यादेष पीयूषभाजनम्। नेत्रानन्दी तुषारांशुरुदेत्यम्वुधिवान्धवः ।। २१।। समाप्तेति। समाप्तेऽ्वये विशेषानाधायकविशेषणश्रवणम्। तदतुरोधेन विशेष्या

२० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

नुषङ्गेण वाक्यार्थान्तरप्रत्यायकत्वं दूषकताबीजम्। एष इति। 'उदेती'त्यन्तेन समातो वाक्यार्थः। 'अम्बुधिवान्घव' इति विशेषणस्य विशेषाऽनाधायकस्यानुरोधेन विशेष्या- नुषद्गाव्। विशेषाधायकत्वे सुन दोषः। 'अयमुद्यति मुद्राभक्जनः पभमिनीना' मित्यादौ मुद्राभअकत्वविशेषणस्य मानिनीमानखण्डनसमर्थत्वस्योदये विशेषरूपस्या- काङ्ितत्वाद् ॥ २१ ॥ अर्धान्तरपदापेक्षि क्रीडानृत्येषु सस्मितम् । मोघारम्भं स्तुमः शम्भुमर्धरम्भोरुविग्रहम् ॥। २२ ।। अर्धान्तरेति। द्वितीयार्घघटकपदार्थ हेतुक प्रथमार्धवाक्यत्वम्। चरणेत्यपि बोध्य- मू। अस्य कविसम्प्रदायसिद्धवैरस्याधानेन दूषकता। अत एव द्वित्रिपदपाते न दोष:, तथैध सम्प्रदायात्। क्रीडेति। अन्र पूर्वाधे 'सस्मित'मित्यन्त्रविशेषणे 'मोघारम्भ'

अभवन्मतयोगः स्यान्न चेदभिमताऽन्वयः । येन बद्धोऽम्बुधिर्यस्य रामस्यातुचरा वयम् ॥ २३॥ अभवन्मतेति। अयोग्यतया निराकाङ्मतया व तात्पर्यविषयान्वयासम्भव इत्यर्थः । येनेति। येनाम्बुधिबद्धो यस्य वयमनुचराः तस्य रामपदवाच्यस्यान्वयो डमिमतो न चेदित्यन्वयः। अन्न येन रामस्येत्यन्वयो मिन्नविभक्तिकत्वेन निरा- काङ्कत्वान् सम्भवति। न च विभक्तौ लक्षणया विभक्तिव्यत्यासेन वान्वयः स्यादिति पाच्यम्। सुब्विभक्तौ लक्षणानङ्गीकाराद्। तट्यत्यासे यस्येति षष्ठयन्तेन रमल्य पुनरम्वयायोगात्। अतोऽ्यमभवन्मतयोगः । यथा वा- स्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं पुनरिह युवामेव भजयः । अपि द्न्हूं दिथ्या तदिति सुभगे ! संवदति वा- मसः शेर्ष यत्स्याज्जितमिह तदार्नी गुणितया। अत्र 'यरदानपदयोरकालर्थककालार्थकयोरभेदान्वयो न सम्भवति, अयोग्य त्वात्। किन्तु यदित्यल्याकाङ्कापूरकं तदिति, तदानीमित्यस्य तु यदेति आकाङ्कापूरकं स्याद्। न च तयोरध्याहारः। यत्तदानीमितिपदद्वयसखे तयोरन्वय एव तात्पर्य- ग्रहाद्। अभ्यथा सर्त्राध्याह्ारसम्भवादयोग्यवाक्योच्छेदापत्ति: । अतोऽत्रापि विव- क्षितान्वयासम्भवः । अत्र काव्यप्रकाशेनाऽनभिहितिवाच्यतादूषणमुक्तम्। तन्न्यून- पदान्तर्गतमिति चिम्त्यम्। केचित्तु-अवयवक्तव्यानभिधायकपदाभिधानम् अन- मिहितवाच्यत्वम्, अवश्यवकव्याभिध्यायकपदानभिधानं न्यूनपदत्वमिति भेदमाहुः। तन्न, विनिगमकाभावेन वैपरीत्येनापि सवचत्वात। यथा वा- इदँ यदि क्ष्मापतिपुत्नि! तर्त्व पशयामि तन्न स्वविधेयमस्मिन्।

द्वितीयो मयूखः । २१

त्वामुच्नकैस्तापयता नृषं च पक्चेषुणैवाऽजनि योजनेयम्॥ अत्र तदिति सदेत्यर्थकम् ।।२३ ॥। मस्थानस्थसमासमाह- द्विषां सम्पदमाच्छिद्य यः शूरान्समपूरयत्। अस्थानस्थसमासं न विद्ून्जनमनौरमम्॥ २४॥ ष्विषामिति। अन्र रौद्ररसानुगुणो दीर्धः समासस्तद्वयअ्षकपदेषु 'सम्पदमाच्छिधे' त्यादिषु न कृतस्तदनभिव्यञ्ञककवेरुक्कौ 'विद्वज्जने'त्यन्न कृत इति भावः । इदमुप- लक्षणमस्यानस्थपदरस्यापि। उदाहरणमपीदमेव। 'न विद्वज्जनमनोरम' मित्यत्र न जो इन्ते चितस्य 'अविद्वज्जनमनोरम' मितिबुद्धयापादकतयाऽस्थानस्थत्वाद्। यथा वा- चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेश इरि: सडूपामाध्वरदीक्षितो नरपति: पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्ति: फल राजहयोपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुष्दुभि: ।। अन्नाSध्वरपदुस्य समासेऽनसर्भाने ऋत्विगादीनां तदन्वयबोध: केशेनेत्यस्थानस्थ समासत्वम् ॥। २४॥ मिथ: पृथग्वाक्यपदैः सङ्कीणैं यत्तदेव तत्। वक्त्रेण भ्राजते रात्रिः कान्ता चन्द्रेण राजते ।। २५ ।। ब्रह्माण्डं त्वद्यशःपूरगर्मित भूमिभूषण!। आकर्णय पय:पूर्णसुवर्णकलशायते ॥। २६ ।। मिथ इति। सक्कीणं द्विविधं प्रोक्तं पदसक्कीण वाक्यसक्कीण च । वाक्यान्तरपदाना वाक्यान्तरातुप्रवेशे आधम् , वाक्यस्य वाक्यान्तरानुप्रवेशे द्वितीयमित्यर्थः । आद्यो- दाहरणं वक्त्रेणेति। अन्न वक्तचन्द्रपदे सङ्कीणें। द्वितीयोदाहरणं ब्रह्माण्डमिति। मत्र 'भूमिभूषण ! आकणयेविवाक्यस्य महावाक्यान्तः पातः। अत्र काव्यप्रकाशे प्रसिद्धिहतत्वं दोषान्तरमुक्तम्। यथा- मकजीशदिषु रणितप्रायं पक्षितु च कूजित प्रभृति। सतनितमणितादि छरते मेवादिषु गजितप्रमुखम्॥ इतिनियमातिक्रमरूपम्। तस्या प्रयुक्तमध्येऽन्तर्भावान्मूलेडनुकि:॥ २६-२६ ॥ भगनपक्रममारब्घ शब्दनिर्वाह्द्दीनता । अक्रमः कृष्ण! पूज्यन्ते त्वामनाराध्य देवताः ॥ २७॥ भग्नेति। आकाङ्कितप्रकारकस्यार्थल्यानुक्तिरित्यथः। अक्रम इत्युदाहरणम्। अक्रमोऽनुचितम्। पूज्यन्ते अनाराध्येति प्रक्रममङ्ग:। तथादि-अत्राना ेति

२२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

वारक्यं साकाङ्गम्। तत्रोचितापि देवतान्तरपूजा अनुचितत्वेनाच्यमाना क्रियान्तरापेक्षया डनुचितत्वेन प्रतिमासत इति क्रियान्तराकाङ्गा उत्थापिता। सा चाकाङ्का पूर्वोक्शब्द. विशिष्टकृष्णपूजनाभावमेव विषयीकरोति। सा च अनाराध्येति घातुना तेन प्रकारेण न निर्देश्यत इति प्रक्रमभङ्गः । न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र शब्दो न भासते । ग्राद्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा।। इत्यादिवक्ष्यमाणनये शब्दविशिष्टार्थस्य प्रातिपदिकार्थत्वमित्याशयः । 'असम्पृ० ज्येगति पाठे तु न दोषः। नन्ेवमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोगात्कथितपदत्वं दोष इति चेघ्, उ द्ेश्यप्रतिनिर्देक्यकातिरिककपद एव तस्य दोषत्वात्। यथा- शमो जागर्ति देवेषु रार्म भज सदा सखे !। रामेण निहता दैत्या: स ते दास्यति सत्फलम्।। यथा वा- दितगिरं न शणोषि किमाश्रवे! प्रस्भमण्यव जीवितमात्मनः । सखि! हिता यदि मे भवसीदशी मदरिमिच्छसि या मम जीवितम्।। इत्यादौ उद्िष्टल्य विधेयान्तरे उद्देश्यतया विहितस्य, विधेयान्तरे उद्देश्यतया एकोददेशेन विहितस्योद्येशान्तरे विधेयतया वा प्रतिनिरदेशे सु तत्पदप्रयोगस्य सर्वनाम- प्रयोगस्य चोकप्रकारेण गुणत्वाद। अर्यं च प्रत्ययसर्वनामवचनपर्यायकारकाणासुन्नेयः। यथात्रैव कश्वान्तस्य पूर्वता युका। अत्र काव्यप्रकाशोक्मक्रमत्वमस्थानस्थपदत्वा- न्तर्गतमिति नोकम् ॥२७ ॥ अमतार्थान्तरं सुख्येऽमुरुयेनायें विरोधकृत्। त्यक्तहारमुर: कृत्वा शोकेनालिङ्रिताऽङ्रना ॥ २८ । अ्रमतेति। मुर्येर्थे प्रकृतरसे अमुख्येन विरुद्धेन तदुद्वीपनविभानुभावव्यभि- चारिमावादिरूपेण वा विरोधकृत। प्रकृतरसविरुद्धरसव्यक्षकसममिव्याहार इत्यर्थः । वाक्यगतविरुद्धमविकृति तु न रसो विरद्धोऽपि तु वाक्यार्थ एव। जेयौ शृद्गारबीमत्सी तथा वीरभयानकौ। रौद्रादुतौ हास्यरसकरुणौ वैरिणौ मिथः ।। इति विरोधो जेय:। त्यकहारेति लक्ष्यम्। अत्र प्रकृतकरुणबी मत्सरसविरोधि-

राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हदये निशाचरी। गन्धवद्धुषिरचन्दनोझिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥

व्यमिचा रिरसस्थायिभावाना शब्दवाच्यता।

द्वितीयो मयूखः। २३

कलिष्टकल्पनया व्यकिरतुभावविभावयोः ॥ प्रतिकूल विभार्वादेर्भ्नहोऽनुचित बन्धता ।' इति रसदोषचतुष्टयमप्युपलक्षितम्। तथाहि-शोकेनेति स्थायिभावः शब्दे नोक: । त्यक्हारसुरः कृत्वेत्यनेन शृद्गारकरणसाधारणेन करुणरसानुभावचित्तविष्षेपस्य भुङ्गारोद्दीपनविभावस्य च क्लेशेन कल्पनं करुणरसानुभाव प्रतिूलशद्दार दिविभा वा इनालिद्टनादिकथनं चेति। यथा वा- लसदूवीडा: सकरणा: सेर्ष्या अथ सविस्मयाः। निपतन्ति भवद्रूपे कामिनीनयनाञ्जला: ॥ अन्न व्यानम्रत्वादिकार्यमुखेन वाच्यानां ब्रीडादीनामुक्ति:। अर्यं च दोषो व्यमि- चारिणां स्वातन्त्रयेणोपादान एव। रसव्यक्षनार्थमुपादाने तुन दोष: । यथा 'छज्जा- नम्रमुखी'त्यादौ। जनकस्य सता राम ! कथमूढेति सस्मिताः । रामस्य जानकीसख्य: परिहासं प्रचक्रिरे।। अत्र हासस्य शब्देनोकि: । 'स्मेरयामाछरानन'मिति युकतम्।

उत्रिद्रयति निशीथे निर्भरनिद्राकुछस्य रतिम्।। अ्र स्थायिनो रते: पाब्देनोकि: । कर्परधूलिघवलत्युतिपूरधौतदिए मण्डले शिश्षिररोचिषि तस्य यूनः। लीलाशिरोंड युक्त निवे शविशेषकल् सिव्य क्स्त नोन्र तिरभूख्यनाSवनौ सा ।र अग्रोद्वीपनालम्बनरूपा: पदार्थाः शृद्गारयोग्यविभावानुभावपर्यवसायिनः स्थिता इति क्लिष्टकल्पना। गता रतिर्मतिलूना भूयो विपरिवर्तते। अवस्था वस्य विषमा देहं परिभवत्यदः॥ अत्र रत्यभावादीनां करुणा दिसाधारण्यात्कामिनीरूपो विभाव: प्रकरणालोचनादि कम््प्य: । विमुञ् मानं सातकूं हर्ष त्यज सुर्द कुरु। प्रसीद बाले ! कालेडसिमिनू गतः कालो न यास्यति।। अन्नानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च भङ्गारप्रतिकूलो व्यमि चारिभाषः । क्ुध्यतु नाम ननान्दा पतिरपि मन्दादरो भवतादू। उद्बैरिदं वद़ामो मम सखि ! दामोदर: सवंमू ।। अन्न निःशकत्वं वीरानुभावः । अनुचितबन्धता तु दिव्यनायकेषु विष्ण्वादिषु गुर्वादिषु च सम्मोगादिवर्णनम्। अदिव्येधु समुद्रलङ्धनं सद्य:कोपफक्षा दिवणंनम् । पर्वं

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

धीरोदात्तादिषु कातर्यादिवर्णनम्। एवं नायिकाया अनेककामुकविषयरत्यादिवर्णनम्। इदं च शाब्दुबोधजनकेच्छाप्रतिबन्धकतया श्ञाब्दबोध प्रतिबन्धद्वारा रसोदोघ प्रतिबन्धक मिति दिक॥ २८ ॥ अर्थदोषानाह- अपुष्टोडर्थों विशेष्ये चन्न विशेषी विशेषणात्। विशन्ति हृदय कान्ताकटाक्षा: खल्जनत्विष:॥ २९ ।। अपुष्ट इति। एतेषामर्थान्वयव्यतिरेकानुविध्यायित्वादर्थदोषत्वम्। विशेष्यो त्कर्षानाधायकविशेषणत्वमपुष्टत्वम् 1 खज्षनतिवष इति लक्ष्यम्। एतद्सुपादाने बाघा- भोवात।। २९।। कष्टः स्पष्टावंबोघार्थमक्षमो वाच्यसन्निभः । व्पाहतश्रेद्विरोध: स्पान्मिथः पूर्वापरार्थयोः॥३० ॥ सहस्त्रपत्रमित्रं ते वक्त्रं केनोपमीयते। कुतस्तस्योपमा यस्य पुनरुक्त: सुधाकरः॥३१ ॥ कष्ट इति। आसर्या दिसत्वेऽपि बिलम्बबोव्यत्वं कष्टत्वम्। वाच्यसन्निम इति लक्ष्यम्। वाचि वचने न सम्यक शीर्घ्र निभासत इत्यर्थः। वाष्यसद्दश इति प्रतीते- रुकार्थबोधे विलम्बः। यथा वा- रविरुचिऋ वामोंकारेषु स्फुटामल बिन्दुतां रचयितुममूरुच्चीयन्ते विहायसि तारकाः ।

शिशिरमहसो बिम्बादस्मादुर्सशयमंशवः ।। व्याहतइति। पूर्वार्थस्य स्तुतेर्निन्दाया वा परार्थेन स्तुत्या निन्दया वा विरोधो व्याहत इत्यर्थः । स्तुत्यरूपेण निन्दारयां निन्धरूपेण वा रतुतौ व्याइतिरिति भाव:। सहस्त्रेति। कमलसाक्येन स्तुत्यस्य मुखस्योपमानाभावप्रदर्वनेन कमल- सादश्यमेव निन्धतारूपं प्रतीयते, तत्र विरोध इति । "देवि! त्वन्मुखपक्कजेन शशिनः घोभातिरहकारिणा। : पश्याऽळजानि जितानि तानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम् ॥' इत्युदाहरणं स्पष्टम्। अत्र पङ्ुजत्वेनैव स्तुत्यस्य तेनैव निन्धत्वात्। निम्धेनैव स्तुता यथा- गोस्तनी मधु पीयूषमस्तु लोकमनोमुदे।

मत्र मधु्वेन निन्दा स्सृतिश्व। पुनरुकमाह-कुत इति। अत्र केनोपमीयत

द्वितीयो मयूखः। २१

इत्यस्यानुषङ्ग:, पुनरुक इत्यस्यावृत्तिश्व। चन्द्रा यस्य सुखस्य पुनरको व्यर्थः, तस्य मुखस्य कुत उपमा। अयमर्थः 'केनोपमीयत' इत्यनेन पुनरुक इत्याशयः। यद्ा 'केनो पमीयत' इत्यनुषङ्ग विनापि 'कुतस्तसयोपमा' इत्यनेनोपमानिषेधात्सधाकरस्य व्यर्थस्व- मर्थसिद्धमिति कलोके तदुक्ि: पुनवक्तिरित्यर्थः । यथा वा- नाभूदभूमि: स्मरसायकानां नासीदगन्ता कुलजः कुमार:। नाडस्थादपन्था धरणे: कणोऽपि ब्रजेषु राज्ञां युगपठू वजत्स।। अन्न 'व्रज'तिस्वति 'नासीदगन्तेशि पुन कम्। अयं च भीताश्वासनादौ गुण इत्यनित्यदोष: । ३०-३१ ॥ दुष्क्रमग्राम्थसन्दिग्धास्त्रयो दोषा: क्रमादमी। त्वद्रक्त: कृष्ण ! गच्छेयं नरकं स्वर्गमेव वा। ३२ ।। एकं मे चुम्बनं देहि तव दास्यामि कञ्चुकम् । बरृत कि सेव्यतां चन्द्रमुखीचन्द्रिरीटयोः ॥ ३३॥ दुष्क्रमेति। अनुचितक्रमेणाभिधानविषयत्वं दुष्कमत्वम्। दैदग्घीराहित्येनो- चयमानार्थत्वं ग्राम्यत्वम्। वक्तृतात्पर्यनिध्रये प्रमाणान्तरापेक्षित्वं सन्दिग्घत्वम्। क्रमेणोदाहरणाल्याह । त्वद्क्त इति। अत्र नरकस्यादाबुक्तिः । 'वगे नरकमेव वे'ति युक्तम्। यथा दान भूपालरतन! निर्देन्यप्रदानप्रथितोत्सव !। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥।

मातङुयाचनोत्तरं तुरद्रयाचनल्य युक्तत्वम्। 'एकं मे' इति ग्राम्योकिः। अन्र चुम्ब- नादिपदानामग्राम्यत्वेऽपि तादशार्थस्था विदुग्धपुरुषवाक्यार्थतया आ्म्यत्वमित्याश्यः । वत्तति। अन्न तात्पर्यविषयनिश्चये प्रमाणान्तरापेक्षा ॥ ३२-३३ ॥ अनौचित्यं कीर्तिलतां तरङ्गयति यः सदा। पसिद्धया विद्यया वापि विरुद्धं द्विविधं मतम् ॥ ३४।। न्यस्तेयं पश्य कन्दर्पपतापघवलद्युति:। केतकी शिखरे शम्भोर्घत्ते चन्द्रकळातुलाम्॥३५॥ अनौचित्यमिति। अमौचित्यम् अयोग्यसम्बन्धः। कीर्तिलतायास्तरक्कसम्बन्धा- Sयोग्यत्वाद। प्रासद्धयेति। कविप्रसिद्धर्येत्यथः । तेन कविप्रसिद्धिविरोध एव दोषो न लोकान्तरप्रसिद्धिविरोध इत्याशयः । विद्ययेति। श्रास्त्रेणेत्यर्थः । आध्योदाहरणम्- न्यस्तेति। अत्र प्रतापस्य घवलय्युति: कविप्रसिद्धिविरुद्धा। प्रतापदुतिस्तु कवि.

२६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

प्रसिद्धेति लोकप्रसिद्धिविरोधेपि न दोष:। यथा वा- जानेडमुना कर्णलतामयेन पाशद्वयेन च्छिदुरेतरेण। एकाकिपाश वहुणं विजिग्येऽनङ्गीकृतायासतती रतीशः॥ कामस्य पाशः कत्िप्रसिद्धिविरुद्धः। द्वितीयोदाहरणम्-क्ेतकीति। शम्भुशेखरे केतकी पुराणविरुद्धा। विधाय दूरे के यूरमनङ्गाङ्गणमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजक्षतमालिकाम्॥ अत्र कामशास्त्रविरोध: । एवं शास्त्रान्तरविरोध ऊह्यः । अत्र काव्यप्रकाशे अनवीकृतत्वं दोष: । तन्न बहुशः प्रतिपाद्यस्यार्थस कयोक््या कथनम्। यथा- प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पद शिरसि विद्विषतां ततः किमू। सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुमिस्ततः किम्॥ इति। तनु कथितपदान्तर्गंतमिति नोक्तम् ॥३४-३१॥ सामान्यपरिवृत्तिमाह- सामान्यपरिवृत्ति: स्यात्कुण्डलच्छविविग्रहा। विशेषपरिवृत्तिः स्यादनिता मम चेतसि ॥३६ ॥ सामान्येति। अपेक्षितार्थसमर्थकसामान्यरूपोक्तित्यागेनाऽनपे क्षितविशेषोपादान- मित्यर्थः। कुण्डलच्छवीति लक्ष्यम्। कनकालड्वारविशेष: कुण्डलम्। विग्रहे कनक- कान्तेविवक्षणेनाऽपेक्षितकनकसा मान्यरूपत्यागेन विशेषरूपकुण्डलोकिः। यथा वा- कलोछवेलितदपत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय ! मा वमस्थाः । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्जाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि। अत्र सर्वरत्नसाधारणघर्मेण कौस्तुभस्योपकारकत्वे वाच्ये कौस्तुभत्वविशेषधर्मे- णोकतमिति सामान्यपरिवृत्तिः। 'एकेन किं न भवतो विहितो न नामेशि युक्तम्। विशेषपरिवृत्तिरिति । अपेक्षितविशेषत्यागेनाऽनपेक्षितसामान्याभिधानमित्यर्थः । वनितेति लक्ष्यम्। अत्र वनितात्वसामान्येन सर्ववनितानामिच्छाविषयत्वासम्भवातू वल्लमात्वा दिरूपेणापेक्षित विशेषाभिधानत्यागः । यथा वा- तयामां क्यामलिमानमानयत भो :! सान्द्रैमंषीकूर्चकै हतन्त्रं मन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्यलानां,श्रियम्। चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिवस्तद्वक्त्रमुद्राड्किताः । अन्न तमस्विन्याः व्यामतया श्यामीकरणासम्भवात् रात्रिविशेषो विरहिदु:खदो

द्वितीयो मयुखः। २७

वाच्यस्तत्परित्यागः । एतेन काव्यप्रकाशोक्तयोः सनियमानियमपरिवृत्तिदोषयो- रण्यत्रैव्ान्तर्भावः। अनियम: सामान्यं सनियमो विशेषः तत्परिवृत्तिस्तत्यागः । तथा साकाङ्डशषस्यापि न्यूनपदत्वेऽन्तर्मादः । तथा अनुपयुक्तस्थाने समपितार्थकत्वरूपा उपदयु कत्वमपि व्याहतान्तर्गतमित्येते नोकाः ॥३६॥

घ्वाङ्गा: सन्तश्र तनयं सवं परं वा न जानते। ३७ ।। सरोजनेत्र ! पुत्रस्य सुखन्दुमवलोकय। पालयिष्यति ते गोत्रमसौ नरपुरन्दरः ॥ ३८ ॥। द्वाविति। सहचराचारुत्वं विरुद्धान्योन्यसबक्रवेति द्वौ दोषावित्य्थः। सह- चरेति भावप्रधानो निर्देशः । अचारुसाहचवर्यमित्यर्थः । तथ स्तूयमानैरत्कष्टै: निष्वष्टस्य, निम्धमानैनिकृष्टैः सहोत्कृष्स्य चैक्रियानः। वाङाइति क््म् धवाइक्षा: काकाः। स्तूयमानैः सद्वि: काकैः साहचर्यं निक्ृष्टसाहचर्यम्। यथा वा- दुष्टसङ्गेन दौःशील्यं विपत्तिर्व्यंसनेन च। अपथ्यचर्यथा व्याधिर्विद्याऽम्यासेन वर्धते।।

अयमेव प्रकाशितविरुद्ध इति काव्यप्रकाशोकि:। अन्र,सरोजानामिन्दुसम्बन्धो विरुदः पुरन्दरस्य गोत्रपालनं च। अत्र विध्ययुकतत्वमनुवादायुक्तत्वं व दोषद्वयमधिक मुकं काव्यप्रकाशे, तदविमृष्टविधेयांशाह्प्प्रक्रमाद्वा न भिन्नम्। अश्लीलत्वं च नार्थदोष इत्यङ्गीकृत्य नोकम् ॥३७-३८॥ पदे पदांशे वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकदम्बके। यथावकाशमभ्यूहेद्दोषान् शब्दांश्षसंश्रयान् ॥ ३९। पद इति। पदे सबन्ततिउन्तादौ, पदांशे प्रत्ययादौ, वाक्यांशे समासे खण्ड- वाक्ये च, वाक्ये महावांक्ये, वाक्यकदम्बके प्रबन्धे, यथावकाश यथासम्भव- मित्यर्थः । श्रुतिकटुत्वं पदादिसर्वंगतम्। व्युतसंस्कृतित्वासमर्थत्वनिर्थकत्वानां पढ० निष्ठत्वमेव।वाक्ये शक्यभावेन अवाचकत्वमपि पदतदेकदेशनिष्ठमेव(२)। क्विष्टत्वं समासनिष्ठमेव। अविमृष्टविधेयांशत्वं विरुद्धमतिकृखवमपि तथेव। 'न्यक्कारो हायमेव मे यदरयः इत्यत्र वाक्यगतमविमृष्टविधेर्याशत्वम्। सक्कीणत्वं तु वाक्यगतमेव । अस्थानस्थपद्त्वं पद्गतमेव न वाक्यगतम्। दूरान्वयरूपस्य पदस्य पदे 'सङ्कीणें

(१)*पुतचिन्हाितं नास्ति क-पुस्तके। (२) चिन्हाक्वितोडशो नास्ति क-पुल्तके।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

बहीं जह कशस्तृणम्।' अन्र समासगतम् 'आर्द्रार्र'मिति, पदैकदेशगतं 'बही जे' इति। 'दैवत' इत्युदाहतमप्रयुक्त प्रत्ययगतमिति पदैकदेशनिष्ठम्। समासगतं तु- स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परमपराम्। अनेडमूकतादैश्च द्यत्ु दोषैरसंमतानू ।। अनेडमूकता मूकबधिरतेति समासोडप्रयुक्त:। बहुधाऽन्यानि उक्कोदाहरणेष्वेव समासगतान्युदाहतानि। तान्येव विश्लेषे पदद्वारैणेव वाक्यगतानीति न मिन्नान्युदा- हियन्ते। वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशं यथा- आनन्दृजाश्षुभिरुस्तियमाणमार्गान् प्राकू श्रोकनिग मितने त्रपय: प्रवाहान्। चक्रे स चकनिमचडक्मणच्छलेन नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम् ।। अन्न द्वितीय चरणार्थस्यो हैश्यस्य प्राथम्यमपेक्षितमिति रचनानिष्ठो दोष:। पदांशे स समासनिष्ठमेव। पदांशे निरर्थकं यथा- आदावञ्ञनपुत्त लिप्तवपुर्षा श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां शाम्। सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो- भलीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरद्रेक्षणा।। अन्र 'हशा' मिति बहुवचनमात्मनेपर्द च। दमर्वसः सेयसुपैति सृष्णा जिष्णोर्जगत्यग्रिमलेखयलक्ष्मीम्। डशां यदब्धिस्तव नाम दृष्टित्रिभागलोभार्तिमसौ विभर्ति॥ अत्र न निरर्थकम्। अवाचकं यथा- चापा चार्यस्तिपुरविजयी कार्तवीर्यो विजेय: शास्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकार: । अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुका कण्ठबाधां बढूस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः । अन्न 'विजेय' इति कृत्यप्रत्ययः क्प्रत्ययार्थस्थावाचकः। विरुद्धमतिकृषया- दशाईयी ते विधिनाऽस्ति वञ्चिता सुखस्य ल्क्ष्मी तव यन्न वीक्षते। असावपि शवस्तदिमां नलानने विलोक्य साफल्यमुपैतु जन्मनः । अन्र द्विवचन नेत्रचतुष्टयप्रतीतिकृद। एवमन्यान्युदाहतव्यानि। वस्तुतोऽप्रयुक. निहतार्थावाचकान्यसमर्थान्तगतान्येवेति न भिन्नान्युदाहतव्यानि ॥ ३९॥

(१) इयानंश्रो नास्ति ख-पुस्तके।

द्वितीयो मयूखः । २९

दोषमापतितं स्वान्ते मसरन्तं विशुङ्गलम्। निवारति यस्त्रेधा दोषाङ्कुरासुशन्ति तम् ॥४० ॥ दोषमिति। स्वान्ते आपतितं ज्ञातं विशङ्एं प्रसरन्तं प्रतिबन्धकाभावेनार्था- 5वबोधरसोत्पत्ति प्रतिबन्धेन वा दोषत्वेन निश्चितं त्रेधा प्रकार(त्रय)रूपेण निवारयति, स दोषाङ्कुशो दोषापवाद इत्यर्थ: ।। ४० ॥। प्रकारत्नयमाह- दोषे गुणत्वं तनुते दोषत्वं वा निरस्यति। भवन्तमथवा दोषं नयत्यत्याज्यतामसौ ॥। ४१ ॥ दोष इति। गुणत्वज्ञानं कविसमयकृतदोषा भावत्वज्ञा नं इलेपानुप्रासादिनिर्वा तयाSSवश्यकत्वरूपात्याज्यत्वज्ञानं वेत्यथ: । ४१ ॥ तन्राधयोदाहरणमाह- सुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतश्मश्रुकराङ्कुरैः। अत्र हास्यरसोददेशे ग्राम्यत्वं गुणतां गतम् ॥ ४२॥ सुखमिति। हास्यरसपोषकत्वादू ग्राम्यत्वस्य गुणत्वम्, स्त्रीविदू षकादुक्कौ च। एवं कुपितोकौ वर्णनीये नृसिंहादौ रौद्ररसपोषकत्वाद श्रुतिकदुर्त्व कष्टत्वं च गुणः । एवं तत्तच्छाखामिज्ञे बोद्धरि वकतरि वाडप्रतीतत्वम्। एवमश्लीलं सरतगोष्ठीषु श्मकथाछ

सन्दिग्धं गुण: (१)। हर्षभयादियुक्तवकृवाक्ये त्यनाधिकपदत्वं वा गुणः। यथा- ममासनार्षे भव मण्डर्न, न न, प्रिये! मदुत्सङ्गविभूषणं भव। अहं भ्रमादालपमङ्क ! मृष्यतां विना ममोरः कतमत्तवासनम् ।। लाटानुप्रासेऽर्थान्तरस क्रमितवाच्ये विहितालुवाड़े च कथितपदत्वं गुणः । स्वरूपा- रूयापको यत्रान्तिमो भावस्तत्र पतत्प्रकर्ष गुणः । एवमन्यत्राष्यूद्यम् ॥४२॥ द्वितीयस्य 'दोषत्वं वा निरस्यति' इत्यस्योदाहरणमाह- तव दुग्धाब्धिसम्भूतेः क्थं जाता कलड्किता । कवीनां समयाद्विदाविरुद्धोऽदोषतां गतः ॥ ४३ ॥। तवेति। चन्द्रस्य दुग्धसमु सम्भवस्य कविसमयेन दोषाभावमात्रं न गुणत्वम्, रसादिपरिपोषकत्वाभावात। एवं पुनरुक्िरपि क्वचित्र दोषः। यथा-अवतंसकुण्डल शेखरज्या दिपदानां कर्णावर्त सकर्णभूषणशिरोSवतंसधनुर्ज्यावाचित्वेऽपि। 'अस्याः कर्मा

(१) चिहान्तर्गतं नास्ति क-पुस्तके ।

३० राकागमसहिते चन्द्रालाके-

वतंसेन जितं सर्वें विभूषणम्। इत्यादौ पुनः कर्णादिपदप्रयोगे कर्णस्थितित्वरूपार्थ- विशेषगमकतया दोषाभावः । अत एव 'ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेने'त्यादौ न धनुगरूढत्व प्रत्यय: । एवं नीरसे श्रुतिकटुत्वकष्टत्वयोरन दोषत्वम्, दूषकताबीजामावाद। एवं यत्नान्तिमो भागो वाक्यार्थान्तरप्रतिपत्तिकृत, यत्र वा हेतुप्रतिपाइकं विशेषणम्, तत्र समाप्तपुनरात्तत्वं न दोष: ।। ४३ ।। तृतीयोदाहरणमाह- दघार गौरी हृदये देवं हि-मकराङ्ितम्। अन्र शलेषोद्यानैव त्याज्यं हीति निरर्थकम् ॥४४ ॥ द्धारेति। हिकारस्य कलेषनिर्वाहकतया आवश्यकत्वाद्। यथा वा- पत्यौ वृते तयाऽन्यस्मिन् यदर्थ गतवानसि। उद्वेगेन विमानेन किमनेनापि-घावता ॥। अन्र अपि परद 'न विद्यते पिधा यस्येशि श्लेषनिर्वाहकम्। एवमप्रयुक्तनिहतार्थयो- रपि न दोषत्वम्। यथा- येन श्वस्तमनोभवेन बलिजित्काय: पुरास्त्रीकृता यश्चोद्वृत्तमुजङ्हवारवलयोगङ्गां च योऽघारयत्। यस्याहु: शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामाऽमरा: पायाल्स स्वयमन्धकक्षयकरसतवां सर्वदोमाधवः ।। अश्र माघवपक्षे शशिमदन्घकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थो। एवमभ्यदव्यूह्यम्। इदमुपलक्षणम्, अनुकरणे सर्वेषां दोषाणामदूषकत्वाद्। यथा- भवहासो दीन: क्षुदुपशमहेतोः प्रतिदिनं भवान् मिक्षं देहीत्यविर्तमवोचं यद्वच: । म तत्ते लज्जाये भवति नटतः प्रोज्सूय वसनं परं त्वां वा मृष्यत्यहह ! जगदम्बा कथमिव। अन्र भवच्छब्द्यागे मध्यमपुरुषश्च्युतसंसकृतिर्नुकरणत्वान्न दोषः । न चाडनुक णस्य परोकयनुवादरूपतया नेदमनुकरणमिति वाच्यम, लाववादुक्त्यनुवादस्येवानु करणत्वाद्। 'मिक्षां यच्छत्विति परमवोधशमति पाठे तु न दोषः । एवमन्यत्राप्यू हयम् । एवम् उककरसदोषाणां कचिदपवादो मूलेऽनुक्ोऽपि सधीभिरूद्य:। कश्िततच्यते- अन्याङ्गर्वेन बोध्यत्वेनोक्तौ दोषो न कस्नयचित्। कल्यचिद् व्यमिचारिणो रसस्य स्थायिभावादे: शब्देनो कौ न दोष इत्यर्थः। यथा- सौत्कण्ठय छज्जादरमम्थरं ते प्रेह्त्पदाब्जं कायने रसेन। निद्धामरं मोचयितुं न्यवेशि हा! इस्त !! तत्तन्वि ! मयैव दग्घम् ॥

द्वितीयो मयूखः ।

कक्ष्णरसस्य बोध्यत्वेन वा शब्देनोक्तावपि न दोषो रसावबोघप्रतिबन्धाभावाद्द्विनो रसस्य पोषाच्च। एवमलङ्वारदोषा मूलेडनुक्ता अपि स्वयमूद्याः । केचित्तुच्यन्ते। तत्र शब्दालद्कारदोषा :- प्रसिद्धय भावो वैफल्यं प्रातिकूल्यं रसस्य च। पादहीनत्वमित्येषां शब्दालड्कारदुष्टता ।। यथा- कुबेर: कूबराग्रं च चक्री चक्रे हारहरीन। यस्य सतौति, स वो दद्यात् शिवस्य स्यन्दनः शिवम्॥ अत्रेदशी स्तुतिरनुप्रासानुरोधेनैष कृता न तु पुराणादिषु प्रसिद्धेति प्रतिद्धयभावः। येनानुप्रासादिना वाच्यस्य चारत्वं न प्रतीयते स विफल:। यथोदाहरिष्यमाणे वृत्यनुपासे 'अमन्दानन्दसन्दोहस्वच्छन्दारपन्दमन्दिरम।' इति रसप्रतिकूलवर्णघरिता इनुप्राल्तादित्वं रसप्रातिकूल्यम्। यथोदाहरिष्यते। वीप्सोत्सर्पन्मुखादारद्र बहीं जहे कृशसतृणम्। ललना रभसे धत्ते घनाटोपे महीयसि। अत्र शङ्गारप्रतिकूलवर्णता। अनुप्रासयमकादेरेकस्मिन पादादाववृत्तित्वं पादहीन- त्वम्। यथाSतैवोत्तरार्धेंडनुप्रासहीनत्वम्। एवं यमकादिही नत्वमवसेयम्। यथा वा- अहह! सह मघोना श्रीप्रतिष्ठासमाने निलयमभि नलेऽथ हवं प्रतिष्ठासपाने। अपतद्मरभतुमतिबद्धेव कीति- गलदलिमधुबाषपा पुष्पवृष्टिर्नभस्तः । एते च प्रसिद्धिविरुद्धाऽपुष्टार्थत्वाप्रयुक्तत्वान्तर्गता इति काव्यप्रकाशः ।

जाति प्रमाणवर्माणां न्यूनत्वाधिक्ययोरपि। अप्रसिद्धया च वचनलिङ्गभेदेन वा पुनः । कालस्य पुंसश्च विधेभेदो वैरूव्यमेव च। उपमानस्य दुष्टत्वमुपमादिषु दुष्टता ।। क्रमेणोदाहरणानि- चण्डाहैरिव युष्माभि: साहरसं परमं कृतम्। वन्हिस्फुलिङ्गक इव भातुरस्ति प्रकाशकृत (१) ।। इद न्यूनोपमम्। अथं पभ्मासनासीनश्षक्रवाको विराजते। युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सरिव प्रजाः ॥ १ वह्िस्फुलिङ्ग इव भातुरयं चकरास्ति-इति ख।

३२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

पातालमिव नाभिस्ते सतनौ क्षितिघरोपमौ। वेणादण्डः पुनरपि कालिन्दीपातसन्निभः । हृदमधिकोपमम्। पिशङ्गमौक्षीयुजमर्जुनच्छवि वसानमेणाजिनमञ्जनद्ुति। कर्पूरसारद्युतिराजिउ्श्रियं विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम्।। अश्रोपमानस्य मौक्जीस्थानीयो धर्मो नोकः, उपमेये च गौरत्वमनुक्तवैवोपमाने उक्तमिति धर्मतो न्यूनाधिकोपमत्वम्। 'एवर्णसूत्राकलिताघराम्बरा मिति पाठे तु न दोषः । 'चिन्तारतमिव च्युत' इत्यादौ लिङ्गभेदः । 'सक्तवो भक्षिता देव ! शुद्धा: कुलवधूरिव। इत्यादौ वचनभेदः। सतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रसाप कुमुद्दती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ।। इत्यत्र यथा चेतना प्रसादमाप्नोति तथेयं पुत्रमापेति कालभेदः । 'विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।' इत्यत्र 'लता विभ्राजते' इति सम्बोध्यमाननिष्ठस्वाSसम्बोध्यमानोपमाननिष्ठतया व्यत्यासात पुरुषभेद:। 'गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीति'रित्यादौ 'प्रवहती'ति विधिभेकः। 'नलेन भायाः शशिना निशेव त्वया स भायाधिशया शशीव।इति च। 'ग्रथ्नामि काव्पशशिनमित्यादौ प्रसिद्धय- भावाद्विरूपता, 'जाज्वल्यमाना इव वारिधारा' इत्यादावसम्भवाद्। इत्युपमा- दोषा:। एवमुत्प्रेक्षायां साधर्म्यंमात्रवाचकप्म्भा वनादयवावकयथापद्स मभिव्याहारो दोष:। बहुधा सवेऽ्यलद्कारा उपमागर्भा एवेति तद्दोषैरेव सर्वेषामलक्वाराणां दोषा जेया:। एतेषां चाडतुचितार्थत्वन्यूनाधिकपदत्वमम्नप्रकमत्वरूपतेति काव्य प्रकाशः ।।४8 ॥ महादेवः सन्नपमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्क्तिपणिहितमतिर्यस्य पितरौ। द्वितीयस्तेना सौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूख: सुमनसः ॥४५॥ इति श्पीयषवर्षपण्डितजयदेवविरविते चन्द्रालाकालक्कारे दोषविचारो नाम द्वितीयो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनीविण: । चन्द्रालोकमयूखेडमूदू द्वितीये विवृति: शुभा।। इति मीमांसकगागाभट्टकृतौ चन्द्रालोकटीकायां राकागमे द्वितीयो मयूखः ।

तृतीयो मयूख:। काव्यलक्षणो द्ेशक्रमेण लक्षणान्याह- अल्पाक्षरा विचित्रार्थख्यातिरक्षरसंहृतिः । उषाकान्तेनाऽतुगतः शूरः शैरिरयं पुनः ॥१॥ अल्पाक्षरेति । बह्धर्थप्रत्यायकाल्पाक्षरवत्वमक्षरसंहतित्वम्। उदाहरणम्- उषाकान्तेनेति। अनिरुद्धेनेत्यर्थः । उषाकान्तपद बाणपुरवृत्तपौरषस्मारकम् । अपायि मुनिना पुरा पुनरमायि मर्यादया व्यतारि कपिना पुरा पुनरशोषि कल्पामनिना। असन्थि मुरैरिणा पुनर्बन्धि लड्कारिणा क नाथ ! वसुधापते ! तव यशोऽम्बुधिः क्वाम्बुधि: । क्षत्र ैस्तैः पदैनांनापुराणस्थकथानां स्मरणम्। अयं समासोक्तिमेद इति कश्ित्॥१। शोभा ख्यातोऽपि यददोषो गुणकीर्त्यां निषिध्यते। मृषा निन्दन्ति संसारं कंसारिर्यत्र पूज्यते ॥२॥ शोभेति। गुणकथनेन दोषतिरसकारः शोभेत्यर्थः । यथा वा- श्यामानां खलु गोकुलेषु वहतिः सख्यं गवामर्भकैः किव्व ग्राम्यजनैः समं व्यवहृति: छिष्टा तथाऽश्रीलगीः । आसां यद्यपि दुंग्धगन्धि वसनं रूपं विद्रग्घेतर्र (१) वैदगध्यं न, तथाव्यमू: स्मरचमूप्राया हरिप्रेमतः ।।

इन्दुर्यदि कथं तीव्र: सूर्यो यदि कथं निश्षि ॥ ३ ॥ अभिमान इति। कलपितार्थप्रतिषेधकयुक्त्युपन्यासोऽमिसान इत्यर्थः । यथा वा- न मन्मथरत्वं स दि नास्तिमूर्तिन चाश्विनेयः स हि नाऽद्वितीयः । चिन्हैः किमल्यैरथवा तवेर्थ श्रीरेव ताभ्यामधिको विशेष:।।-।।३।। हेतुस्त्यक्त्वा बहूनर्थान् यत्रैकस्यावधारणम्। नेन्दुर्नार्कोऽयमौर्वाि: सागरादुत्थितो दहन् ॥ ४ ॥ हेतुरिति। अन्यदूषणे नैकपक्षावधारणं हेतुरित्यर्थः। अत्र चन्द्रत्वल्य 'दहःन्नित्य- नेनार्कत्वस्य 'सागरादुत्थित' हत्यनेन निरासपूर्वकमौर्वत्वस्थापनम्। अयमपन्हुतिभेद इति कश्चित् ॥४ ।। ५

३४ राकागमसहिते चन्द्रालोंके-

प्रतिषेधः प्रसिद्धानां कारणानामनादरः । न युद्धेन भ्रुवो: स्पन्देनैव वीरा निवारिताः॥५॥ प्रतिषेध इति। प्रसिद्धकारणाडनादरेणाप्रसिद्धकारणादरः प्रतिषेध इत्यर्थ: । युद्धस्य प्रसिद्धं कारणत्वं भूरूपन्दस्य त्वप्रसिद्धम् । अयं हेत्वपन्हुत्यन्तर्गतः ॥ ५।। निरुक्तं स्यान्निर्वचनं नाम्नः सत्यं तथाऽनृतम्। ईद्दशैश्चरितै राजन् ! सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ ६ ॥ निरुक्तमिति। नाम्नो निर्वचनमवयवार्थकथनद्वारा तदुत्पत्तिदर्शनं मिरुकम्। तदू द्विा-व्याकरणसाध्यं सत्यं प्रसिद्धावयवार्थकं वा, तदसाध्यं मिथ्या स्वकल्पिता वयवार्थक वा। ईद्दशेरिति। अत्र 'दोषाणामाकर' इति व्याकरणसाध्यत्वात्सत्यम्। रज्षनाद्राजेति व्युत्पति मनसि निधाय 'राजनिति तदसाध्यत्वान्मिथ्या। 'राज दीक्षा'विति घातो राजपदस्य निष्पसे: । यत्तव स्तवविधौ विधिरारयैश्चातुर्री चरति तच्चतुरास्य: । स्वय्यशेषविदि जाग्रति शर्वः सर्वंविदूबुवतया शितिकण्ठः ।। यथा वा- हरि परित्यज्य नलाभिलाषुका न लज्जसे वा विदुषित्रुवा कथम्। उपेक्षितेक्षो: करमाच्छमीरतादुसु वदे त्वां करमोर! भोरिति॥ इदं सत्यमू। यस्माचण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता। चामुण्डेति ततो लोके खयाता देवि! भविष्यसि ॥ इति मिथ्या। यथा प्रह्लादनाधन्द्र: प्रतापासपनो यथा। तथैव सोडमूदन्वर्थो राजा प्रकृतिरख्नादू।। इति च ॥ ६ ॥ स्यान्मिध्याध्यवसायश्चेदसती साध्यसाघने। चन्द्रांशुसूत्रग्रथितां नभ:पुष्पस्त्जं वद।।७ ॥ स्यादिति। साध्यसाधनयो मिथ्याभूतयो: कथनं मिथ्याध्यवसायः। चन्द्रकिरण- सूत्नम्रथमं कारणमाकाशपुष्पमाला कार्यमू, उभयोर्यसत्यत्वादित्यर्थः । तथा च-

देवः प्राप्तसहस्त्रधारकलत्राश्रीरस्तु नहतुष्टये॥-।७ ।

तृतीयो मयूखः।

सिद्धि: र्यातेषु चेन्नाम कीर्त्यते तुल्यतोक्तये। युवामेवेह विख्यातौ त्वं बलैर्जळधिर्जलैः ॥ ८ ॥ सिद्धिरिति। तुल्यतासिद्धयर्थ प्रसिद्धसाहचर्यण कथनं सिद्धिरित्यरथः। यथा वा- दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवस्।

अयमपि 'गुणौत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगितेति तुल्ययोगितालड्ारा न्तगंत इति कश्चित्॥८। युक्ति विशेषसिद्धिश्चेद्विचित्रार्थान्तरान्वयात्। नवस्त्वं नीरदः कोऽपि स्वणैर्वर्धसि यनमुहुः ।९॥ युक्तिरिति। विचिन्र कर्मकथने नोपमानापेक्षयोपमेये चमत्कार चायक विशेषसिद्धि र्युक्तिरित्यर्थः। नव इति। जलदान्तराहष्टसवर्णवृष्ट्या वर्णनीये नीरदापेक्षया विशेष सिद्धेः। यथा वा- एषा रतिः स्फुरति चेतसि कस्य यस्या: सूते रति द्ुतिरथ त्वयि वा तनोति। श्रैयक्षवीक्षणखिलीकृत निर्जरत्व. सिद्धायुरध्वमकरध्वजर्सशर्यं कः ॥ अयं व्यतिरेकालक्वारभेद इति कश्चित् ॥९॥ कार्य फळोपलम्भश्ेद् व्यापाराद्वस्तुनोऽथ वा। असावुदेति शीतांथुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवास्॥ १० ॥ कार्यमिति। व्यापाराद्वस्तुनो वा यम्र कार्यकथनं तत्कार्यम्। असाविति। "चन्द्रस्य स्वतः उदयव्यापारेण च मानच्छेद्फलजनकत्वं प्रसिद्धम्। नायके तत्फवर्ण- नमू । अर्थ परिणामालक्वारन्तर्गत इति कश्रित् ॥। १० ।। इत्यादि लक्षणं भूरि काव्यस्याहुर्महर्षयः। स्वर्गभ्राजिष्णुभाळत्वप्रभृतीव महीभुजंः॥११॥ इत्यादीति। लक्षणं काव्यत्वज्ञापकम्। तेनैतादशोकौ काव्यत्वं ज्ञेयम्। 'शुषको वृक्षस्तिष्ठत्यम्र' 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यभिरच्चः इत्यादिषु न काव्यत्वम्। आदिना भङ्गयन्तरेणाण्युक्तिषु काव्यत्वाक्षतिः। इतो मिया भूपति भिर्वनं वनादवद्विरुच्वैरटवीत्वमीयुषी। निजापि साडवापि चिरातपुनः पुरी पुनः स्वमध्यासि विलासमन्दिरद् ॥

३६ राकागमसहिते चन्द्रालो के-

इत्यादिषु अज्ञानादिवर्णनम्। यथा कनकतेजस्त्रिललाटता्दीनि राजचिन्हानि तथा काच्यलक्षणान्यपि बहूनीत्यर्थः ।११ ॥ महादेवः सत्रममुखमखविद्यैकचतुरः सुषित्रा तन्दक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ। तृतीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥ १२ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवविरचिते चन्द्रालोकालक्कारे लक्षणविचारो नाम तृतीयो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागाभट्टमनोषिणः । चन्द्रालोकमयूखेडभूततृतीये विधृतिः शुभा ॥ इति सीमांसकगागाभट्टकृतौ चन्द्रालोकटीकाया राकागमे तृतायो मयूखः ।

चतुर्थो मयूख: । गुणान् निरूपयति- श्लेषो विघटमानार्थघटमानत्ववर्णनम्। स तु शाब्द: सजातीयैः शब्दैर्बन्धः सुखावद्द ।। १ ॥ उललसत्ततुतां नीतेऽनन्ते पुलककण्टकैः । भीतया मानवत्यैव श्रियाऽडश्िलएं हरिं स्तुमः ॥२ ॥ श्लेष इति। श्लेबो द्विषा-अर्थलेष: शब्दद्लेपश्र । असम्भावितार्थस्य सिद्धत्वेन कथनमाद्यः, बहुनां पदानामेकवद्ासनं द्वितीय इत्यथ। उभयविधमुदाहरति- उल्लसदिति। इद मानवत्या असम्भावितस्यालिङ्गनस्य सिद्धत्वेन कथनादाद्यो- दाहरणम्। 'नीतेऽनन्ते श्रियाऽडकिष्ट' मित्येकपदवद्ानादू द्वितीयोदाहरणम्। इदमेवा- नुसृत्य सरस्वतीकराठाभर रोडपि इळेपा दिगुणानभिधाय, 'उक्ता: शब्दगुणा वाक्ये चतुर्विशतिरित्यमी।। अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्षमहे। तेषां क्लेष इति प्रोकका संविधानं सुसूत्रता ॥ इति शलेषस्थार्थगुणत्यमुक्तम्। न कौतस्याछक्ारान्तर्गति:। तक्ष्य पर्यायपदो- पस्थाप्यपृथमर्थयो रें कोचवारणविषयत्वरूपार्थबलेषात् पर्यायपदानुपस्थावयपृथगर्थयो(१)- (१) 'पर्यायपक्षनुपस्थाप्यपृथगर्थयो'रित्यत्र 'मिन्नयोः शब्दयो'रिति क- पुस्तके।

चतुर्थो मयूखः।

रेंकोचारण विषयत्वरूपशब्दश्ले वादपि भेदेन ग्रतीतेः । अर्थकलेषा यथा वा- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा घत्वा चान्येन वासो विललुलितकबरीभारमँसे वहन्त्या: । भूयस्ततकालकान्ति द्विगुणितसरत प्रीतिना शौरिणा वः शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्वाह लक्ष्म्या: पुनातु ॥ साहित्यदपसे तु-"इलेषः क्रमकौटिल्याऽनुज्ज्वलत्वोपपत्तियोगरूपघटना। क्रमः क्रियासन्ततिः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम, अप्रसिद्धवर्णनाभावोऽसुज्जवलत्वम्, उपपादकक्रिया उपपत्तिः, एतत्प्रतिपाद्कसन्दर्भः कलेषः । यथा- दृष्टवा कश्षित्प्रियतमे सहकासनसंस्थिते। निमील्य नेत्रे कस्याश्चित चुचुम्बान्यां रसाकुलः ।। अन्न दर्शनादय: क्रिया:, उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्, लोकव्यवहाराविरोधो. इनुज्ज्वलत्वम्, नेत्रनिमीलना दिकसुपपाद्कक्रिये"ति। इदमपि पूर्वोक्तशलेषान्तर्गतमेव। "अल्पप्राणाक्षरबाहुल्यरूपैथिल्याभावः कलेषः। स च वैदर्भरीत्यामावश्यको न गाड- रीत्याम्। तत्रानुप्रासमात्रस्य उणत्वातू। तेन, 'ममालि ! मालती माला लोलाछि- कलिला यथा' इति गौडरीत्यां काव्यमेव, वैद्मरीत्यां तुन काव्यम्। किन्तु 'वैदर्भे- मांलतीदाम लडूघित भ्रमरैरिति' काव्यम्।" इति काव्यादर्शः ॥ १-२ ॥ यस्मादन्तःस्थितः सर्वः स्पष्टमर्थोऽवभासते। सळिळस्येव सूक्तस्य स प्रसाद इति स्मृतः ॥ ३ ॥ यस्मादिति। सूकतस्यान्तःस्थिरतोऽवभासते चमत्कारजनको भवति। स प्रसाद इत्यर्थः । एवं च प्रसादस्य वाक्यनिष्ठत्वमुक्तम्। अ्रन्ये तु-"गुणानां वक्ष्यमाणरीत्या रसघर्मत्वादन्तःस्थितोर्ऽ्थों रसो भासते तद्ाकारा चित्तवृत्तिर्भवतीति यावत्। तेन रसे झटटिति प्रतीयमानत्वं झटिति प्रत्यायकर्त्व च रचनायां स्वच्छतारूप: प्रसाद इत्यर्थ: । अर्यं च सर्वरससाधारणः । तदुकतम्- समर्पकर्त्व काव्यस्य यतः सर्वरस्ान्प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञय: सर्वसाधारणक्रिय: ।। इति। श्ब्दार्थयोस्त रसव्यअ्षकतया प्रसादवत्त्वमौपचारिकामित्याहुः। दरडी तु-"प्रसिद्धार्थत्वं प्रसादः। यथा-'मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोती'ति कलकु वर्णनम्। अयं दाक्षिणात्यरीत्याम्। गौडरीत्यां तु निन्दाप्रसिद्धत्वादिदं न वर्णनम्। किन्तु 'यथाऽनत्यर्जुनाऽबजन्मसदक्षाक्को वलक्षतु(१)'रिति वर्णनं युक्तमित्याह ॥३ ॥

(१) अनत्यर्जुन नातिश्वेतमर्थान्नीलम् अब्जन्म कमलं तेन सदक्षस्तुस्योडड्: कलक्को यस्य ताहशो वलक्षगुश्नन्द्र इत्यर्थः ।

३८ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

समताSल्पसमासत्वं वर्णाद्यैस्तुल्यताऽथ वा। इयामला कोमला बाला रमणं शरणं गता ।। ४ ॥ समतेति। बहुसमासाभावः समता, प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाऽविपर्यासेनार्थस्या- डविहंवादो वा समतेत्यथः। उभयविधस्योदाहरणं 'इ्यामलेति। यथा वा- मही कृतार्था यदि मानवोऽसि जितं दिवा यद्यमरेखु कोऽपि। कुर्लं त्वयाऽलड्कृतमौरंगं चेव्नाधोऽपि कस्योपरि नागलोक:। यशोऽधिगन्तुं सखमीहितुं वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। इति। दुएडी द-"काध्यबन्घस्त्रनेधा, मृद्ूक्षरस्फुटाक्षरमिश्राक्षरघटितः। मदुत्वं चालपप्राणाक्षरत्वम्, स्फुटत्वं महाप्राणत्वम् । तत्तदून्धेषु वैषम्यामावः समत्वम्। इक्षमपि गौडरीत्यां नावश्यकमित्याह॥ ४ ॥ समाधिरर्थमहिमा लसद्नरसात्मना। स्यादन्वविशता येन गात्रमङ्कुरितं सताम् ॥५॥ समाधिरिति। येनार्थमहिम्ना लसद्नरसात्मना प्रतिभासमाननिबिडरसरूपेणा- इन्सविद्ता ज्ञातेन सतामालकारिकाणां गात्रमष्कुरितं रोमाञ्जवद्धवति सोडर्थप्रहिमा समाधि:। तेनान्यघर्मंस्यान्यन्नारोपः समाधिरित्यर्थः। रसधर्मोद्नतःप्रवेशनादिरथे आरोव्यत इति। अर्थ च द्वेधा, अयोनिरत्यच्छायायोनिश्र। अयोनिरकारणकः । यथा- एतघशःक्षीरधिपूरगाहि पतत्यगाधे वचन कवीनाम्। पतद्ूणानां गणनाक्कपातः प्रत्यर्थिकीरतीः खटिका: क्षिणोति॥ द्वितीया थथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्सुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयिहुं कुछमलावी ॥ 'अन्न नीलोत्पळनयनयोरतिसादश्यं काव्येनोक्त'मिति साहित्यदर्पणः। भारोहा- Sवरोहरूपशब्दनिष्ठोऽपि समाधिः। आरोहावरोहश्व समासतदभावौ। उदाहरण- भिद्मेव ॥ ६॥ माधुर्य पुनरुक्तस्य वैचित्रयं चारुतावह्म्। वयस्य! पश्य पश्यास्याश्चश्चलंलोचनाञ्चलम् ॥६॥ माधुर्यमिति। पुनस्त्वथें। माधुयं तु उफ्स्य काव्यस्य चारुतावह चित्तद्ववीमाव जमकं वैचत्रयमित्यर्थः । द्रवीभावश्च-स्वाभाविककाठिन्य, मन्युक्रोधादिकृतदीप्वत्व,- हासादिकृतविक्षेपाभाव एव मांधुर्थरचनाविशिष्टरत्याद्याकाराऽनुविद्धानन्दोद्रोघरूपः । 'स च शङ्ारकरुणशञान्तजन्य' इति काव्यप्रकाशः। 'द्रवीभाव एव माधुर्य रचनाजन्यं चेवि दर्पएः। रचना च दवरगें विना वर्गान्त्यानां द्ग्यमूर्धस्थितिरपा। 'वयस्ये'त्युदा

चतुर्थो मयूखः। ३६

हरणम्। अन्र 'वञ्चल मित्यादौ नकारस्य वर्ग्यमूर्धस्थता स्फुटैव। यद्वा पुनरुकस्य वारुताजनकवैचित्रयं माधुर्यमित्यर्थः । 'पत्रय पत्तये'त्युदाहरणम्। 'ग्राम्यत्वाभावो माधुर्थमिति दण्डी॥ ६॥ ओज: स्यात्म्रौहिरर्थस्य संक्षेपो वाऽतिभूयसः। रिपुं हत्वा यशः कृत्वा त्वदसि: कोशमाविशद् ॥७॥। ओोज इति। अर्थनिष्ठमोजः प्रौढोकिरुपम्। शब्दनिष्ट संक्षेपरूपम्। अनाश्रयस्या श्रयत्वेन कथनं प्रौढोक्ति: । 'रिपुं हत्वे'्त्युदाहरणम्। हननकतृत्वाऽनाश्रयस्य खङ्गस्या- अ्रयत्वोकेः । संक्षेपोकि: स्फुटैव। काव्यप्रकाशदर्पणौ तु- "ओजश्वितस्य विस्ताररुपदीप्तत्वसुच्यते। वीरबीमत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु॥ सोऽपि रचनानिष्ठ एव। रचना च माधुर्यवर्गसहिता समासबहुला। यथा-

स्त्यानाऽवनद्घनशोणितशोणपाणि- रुत्तसयिष्यति कर्चास्तव देवि ! भोम: ।" इत्याहतु: । 'समासभूयस्त्वमोज' इति दण्डी ॥ ।। सौकुमार्यमपारुष्यं पर्यायपरिवर्तनाद। स कथाशेषतां यातः समालिड्य मरुत्सखम् ॥८॥ सौकुमार्यमिति। अमङ्गलशब्दपरित्यागेन तत्पर्यायशब्दप्रयोग: सौकुमार्यम्। 'स कथाशेषता' मित्युदाहरणम्। अमनौ प्रविश्य मृत इत्यर्थस्य पर्यायेणाभिघानाद्। वस्तुतस्त्वय (१)मश्लीळत्वाभावो न गुजान्तरम् ॥ ८ ॥ उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात्पृथङ् मता। मानं सुश्च मिये ! किश्चिल्लोचनान्तमुदश्चय ॥९॥। उदारतेति। अग्राम्थत्वादिति,गराम्यत्वाभावापेक्षया मिन्नेत्यर्थः(२)। 'मान मुन्जेत्यादि लक्ष्यम्। 'विलोकयेशत्युककावपि आ्रम्यत्वाभावसर्चे उदारताया अभावा- ज्िन्नेत्याशयः । दर्पणस्तु-"उदारता विकटत्वम्, तब्व पदानां नृत्यत्प्रायत्वम्।

अर्थिनां कृपणा दष्टिस्त्वनमुखे पतिताऽसकृत। तद्वस्था पुनर्देव ! नान्यस्य सुखमीक्षते ।I

(१) इदं नास्ति ख-पुस्तके। (२) चिद्धान्वर्गतः पाठो नास्ति ख-पुस्तके।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अन्र दातृतोत्कर्षप्रतीते"रिति दडी ॥९॥ एवमष्टौ गुणानभिधाय वामनो कदशगुणान्तर्गतकान्त्यर्थव्यकत्योरन्यत्रान्तर्भावं दर्शयत्रष्टौ गुणानू दढीकरोति- भृङूगारे च प्रसादे च कान्त्यर्थव्यक्तिसङ्गहः। अमी दश गुणा: काव्ये पुंसि शौर्यादयो यथा ॥। १० ॥ तिळकाद्यमिव स्त्रीणां विदग्धहृदयङगमम् । व्यतिनिक्तमलङकारं प्रकृतेर्भृषणं गिराम् ॥ ११. ॥ शृङ्गारे चेति। शद्गाररसान्तर्गतः कान्तिगुणः । अर्थव्यक्िश्प्रसाद्गुणान्तर्गते त्यर्थ: । कान्तिरज्ज्वलत्वम् । तच दीप्तरसत्वम्। अतो रसान्तर्गतेत्याशयः, "कान्ति: प्रसिद्धिविरोधाभावः। निषिद्धलाक्षणिकत्वरूपने यार्थ त्वा भा वोर र्थव्यक्ति। आधं यथा- ग्रृहाणि नाम तात्येव तपोराशिर्भवाहरा: । संभावयति यान्येव पावनैः पदपांसुभि:। अनयोरनवद्याङ्गि ! स्तनयोर्जम्भमाणयोः । अवकाशो न पर्याप्स्तव बाहुलतान्तरे॥ इति। 'मल्पं निर्मितमाकाशमना लोष्यैव चेघसा। इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनजम्भणम्॥' इति प्रत्युदाहरणम्। इयमतिशयो।क्तरिति केचितू। द्वितीयं यथा-'मही महा- वराहेण लोहितादुद्धृतोदघे'रिति। प्रत्युदाहरणं तु- 'भूरिभारमरोन्ममा कालेन हरिणोद्दूता।

इति। अन्न नागलोहितपदयो"रिति दण्डी। उपसहरति-अ्मी इति। दशेति वामनमताभिप्रायेण। गुणालङ्कारविभागं सपादकलोकेनाह-पुंसीति। यथा शौर्य- कातरत्वादयो नियता: पुरुषधर्मास्तथा श्रेषादयो गुणाः काव्यघर्माः। तानू विना काव्यत्वं नाहतीत्याशयः। तिलकाध्यालङ्गारह्तु शरीरापेक्षया मिन्नः सकलवरीर घोभाजनको न तु शरीरधर्मः । एवमनुप्रासोपमादयोडलक्कारा इति भावः। यथा धीणां प्रकृते: सीभीरस्य तथा गिरां प्रकृतेः काव्यस्येत्यक्षरार्थः । एवं च काव्यघर्मर्त्व गुणत्वम्, काव्यशोभा- धायकत्वमलद्वारत्वमिति भेदः । काव्यप्रकाश(कृत)स्तु-"गुणा न काव्यधर्माः । स्वर्गप्रास्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी । अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सधाम्।। इत्यादौ गुणाभावेऽर्पि विशेषोक्तिव्यतिरेकालक्वारमान्नेण काव्यपदप्रयोगाद्। 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यमिरुचचै'रित्यादावोजोरणसत्वेऽपि तदप्रयोगाच। अतो रसघर्मत्व

चतुर्थो मयूखः।

गुणत्वं काव्यधमत्वमलक्वारत्वमिति भेदा। तत्रापि माघुर्योज:प्रसादाख्यास्तय एव गुणाः। शृद्गारकरूणशान्तधर्मो माचुर्यम्। वीरबीभत्सरौद्ररस ओजः । सर्वरसधर्मः प्रसादः। वलेषाद्यस्त्वत्रैवान्तर्गताः । के चित् समतादयस्तु दोषाभावरूपा न गुणाः" इत्याहुः ॥११॥ वैचित्र्यळक्षणं व्यासो निर्वाह: मौढिरौचिती। शास्त्रान्तररहस्योक्ति: सङ्गहो दिक् प्रदर्शिता ॥१२।। वैचित्र्यमिति। वैचित्रयलक्षणं वैचिकयज्ञापकमित्यर्थः। व्यासादयो जीणोंकता न गुणा:, किन्तु वैचित्रयज्ञापका इत्याशयः । पदार्थस्य वाक्येनाभिधानं व्यासः। यथा- चन्द्रपदार्थस्य 'अ नयनसमुत्थ ज्योतिरिति वाक्येनामिधानम्। निर्वाहो वर्णसमता। अन्यार्थकपदेम लक्ष्यनिर्देश: प्रौदिः। यथा-'दग्युग्मविपुला च से'ति। अत्र हग्युगमे विपुला विस्तृतेत्यर्थकेन लक्ष्यानुष्टपुछन्दोभेदविपुलाभिधानम्। औचिती कविसक्केत- प्रसिद्धया वर्णनम्। शास्त्रान्तररहस्योककिर्यथा- अवादि भैमी परिधाष्य कुण्डले वयस्ययाम्यामभितः समन्वयः । त्वदामनेन्दरोः प्रियकामजन्मनि श्रयत्ययं दौहध्री धुरं ध्रुवम् ॥ अत्र 'उभयस्थितैदुंरुधरा(१)' इति दुरुधरायोगो ज्योतिःशास्त्रे प्रसिद्धः।सङ्ग्रहः समास:, स पदेन वाक्यार्थाभिधानम्। यथा -- निदाघशीतलहिस कालोष्णसकुमार- शरीरावयवा योषिदिति वाक्याथें वक्तव्ये वरवर्णिनीति पदाभिधानम्। दिकू प्रदर्णिता, दिकप्रदर्शनं साभिप्रायोकिविन्यास इत्यर्थः। यथा -- मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु मनोरथः कण्ठपथ कथ सः । का नाम बाला द्विजराज-पाणिग्रहामिलाषं कथयेदलज्जा।। अन्र चन्द्रपाणिग्रहामिलाषतुल्यनलपाणिम्रहाभिलाष इति साभिप्रायोकि:। अन्न सरस्वतीकराठाभरयो चतुर्विशतितुणा: इेषादयो वाक्यनिष्ठा वाक्यार्थ।नष्ठा- श्रोफा: । "उका: शब्दतुणा वाक्ये चतुर्विशतिरित्यमी॥। अथैतानेव वाक्यार्थगुणत्वेन प्रचक्ष्महे। तेषां श्लेष इति प्रोक्त: सविधानं ससूत्रता॥ यन्तु प्राक्व्यमर्थल्य प्रसाद: सोऽमिधीयते। अवैषम्यं क्रमवर्ता समत्वमिति कीर्तितम्।।

(१) 'रविवज्यें द्वादशगरनफा चन्द्रादू द्विती यगैः उनफा । उभयस्थितैदुंरुधरा केमद्रुमसंज्ञकोऽतोऽन्यः ॥' इति पूर्ण: श्रोक: सवलपजातके।

४२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अनिष्ठुरत्वं यत्प्राहुः सौकुमार्यं तदुच्यते। अर्थव्यक्ति: स्वरूपस्य साक्षात्कथनमुच्यते। कान्तिर्दीस्वरस्त्व स्यादू भृत्युत्कर्ष उदारता।। आशयस्य य उत्कर्पस्तदुदात्तत्वसुच्यते। ओरोज: साध्यवसायस्य विशेषोडयेंबु यो भवेव।। रूढाहङ्कारतौजित्यं प्रेयस्त्वर्थेष्वभीष्टता। अदारुणार्थपर्यायो दारुणेषु सुशब्दता । व्याजावलम्बनं यत्तु स समाधिरिति समृतः। सौक्यमित्युच्यते तत्तु यत सूक्ष्मार्थाभिदर्शनम्॥

विस्तरोऽर्थविकास: स्यात्संक्षेपस्तस्य संवृति:॥ शब्दार्थो यत्र तुल्यौ स्तः संमितत्वं तदुच्यते। साभिप्रायोकिविन्यासो भाविकत्वं निगद्यते।। गति: सा स्यादवगमो योऽर्यादर्थान्तरस्य तु।

उच्िर्नाम यदि स्वार्थो भङ्गया मव्योऽभिधीयते। विवक्षितार्थनिर्वाहः काव्ये मरौढिरिति स्मृता॥" इति। तेषामपि यथासन्निवेशमेष्वेवान्त्भाँवो बोष्य: (१)। महादेव: सत्रप्रमुखमखविदयेकचतुरः सुमित्रा तन्द्क्तिपणिहितमतिर्यस्य पितरौ। तुरीयस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूख: सुमनसः ॥ १३॥ इवि श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेव विरचिते चन्द्रालोकालङ्कारे गुणनिरूपणारूय- अ्चतुर्थो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्यस्य गागभट्टमनीषिण:। चन्द्रालो कमयूखेडभूच्चतुथें विव्ृतिः शुभा ॥ इवि गागाभट्टकतचन्द्रालोकटीकायाँ राकागमे चतुर्थो मयूखः।

(१) इति । तेषामवि यथा सन्निवेशौ बुघैः फृतः-इति क।

पञ्चमो मथूखः । गुणा निरूप्या लद्कारा न्रिरूपयितुमलव्वारसामान्यलक्षणमाद- शब्दार्थयो: मसिद्धया वा कवे: मरौठिवशेन वा हरादिवदलङ्कारः सन्निवेशो मनोहरः ॥। १ ॥ शब्दार्थयोरिति। शब्दानामर्थानां चालकारिकतात्पर्यविषयभूतो मनोहरक्षम- त्कारकारकः सन्निवेश: सममिव्याहार: शब्दगतोर्ऽर्थगतश्चालद्वारः। अप्रसिद्धोऽपि प्रौढ- कविकल्पितोऽलकारो भवतीत्याह-कचे: श्रौढीति। हारादिवदित्यनेन काव्यस्वरूप- बहिर्भाव उक्कः । तेन गुणाद्वेद: सूचितः। शाब्दत्वमलक्वारे शब्दान्वयव्यतिरेकानुषि- धायित्वम्। आर्थत्वं च अर्थबोधात्वयव्यतिरेकानुविघायित्वम्। तेन वक्रोकिन्लेष योनं शब्दालङ्गारत्वम्। अर्थानववोधे तद्बोधाव। अर्थानवबोधेऽप्यनुप्रासादीनां चम- रकारजनकत्वादू युक शब्दालक्वारत्वन्। अत्रार्थबोधान्वयव्यति रेकानुविधायित्वा भावे सतीति विशेषणीयम् अन्यथा समासेोकिपरिकरादीनामपि शब्दान्वयव्यतिरका

छेकानुप्रासं लक्ष्यलक्षणाम्यामाह-

गौर्जगज्जाग्रदुत्सेका छेकानुप्रासभासुरा॥२॥ स्वरेति। 'वर्णसाम्यमनुप्रास्' इति सामान्यलक्षणम्। सास्यं च व्यञ्जनैरेव न स्वरैः । तेन स्वरवैसादयेऽपि 'स्पन्दमन्दीकृते'त्यादावनुप्रासत्वाक्षतिः। या गौर्वाणी, स्वरयुक्तानि व्यञ्जनानि तेषां सन्दोह: साम्यँ तस्य व्यूद आवृत्तिर्यस्यां सा, छेका विदग्धास्तत्सम्बन्धी योऽनुप्रासो रसानुगुणा न्याससतेन भाछरा प्रसिद्धा, भवतीति शेष: । किंभूता, अमन्दः सम्यकू य ऊहो ज्ञानं तदोहदरूपा तज्जनिका, जगति जापव उत्सेक उत्कर्षो यस्या इत्यक्षरार्थः। अन्र स्वरेत्यविवक्षितम्। तेन व्यञ्जनसाम्यं छेकानुप्रास इत्याशयः । 'दोहव्यूदे'त्यत्र स्वरचैसाधयेऽपि व्यञ्जनसाम्याद् 'दोहदोहे'

आवृत्तवर्णसम्पूर्ण वृत्यनुभासवद्चः ।

आवृत्तेति। आवृत्तवर्णेन पूरितं वचो वृत्त्यतुप्रासवत्। किंभूतम्, अमन्दो भूयान् आनन्द्सन्दोह आनन्दस्तोमस्तस्य स्वच्छन्दास्पन्दः स्वछन्दव्यवहारस्तस्य गृहस्।

राकागमसहिते चन्द्रालाके-

वर्णानुप्रासमुक्त्वा पदानुप्रासमाह-

यत्र स्यान पुनः शत्रोर्गैर्जितं तञ्जितं जितमू॥४॥

डनुप्रासस्थानमित्यर्थः । यथा वा- सत्सङ्गनिरता वत्स ! भविष्यसि भविष्यसि। अथ सत्सङ्गगोष्ठीषु पतिष्यप्ति पतिष्यसि॥ अभिप्राया भेदेना भिन्नार्थकपदावृत्तिरिति लक्षणम्। द्वितीय जित'पदस्य साफल्या- भिप्रायकत्वाललक्ष्यत्वम्। अथं च पञ्चधा-पदस्य, पदानां, समासे, समासद्वये, समासा इसमासयोश्चत। पदस्योकः। पदानां यथा- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीघितिस्तस्य (१) ।। समासादौ यथा -- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार ! धरणिधर ! कीर्ति: । पौरुषकमला कमला(२) सापि तवैवास्ति नान्यल्य ।। 'सितकरकरे'तिसमासे 'रुचिरविभा-विभाकराकारे'ति समासयोः, 'पौरुषकमला

इलोकस्यार्धे तदर्धे वा वर्णावृत्तिर्यदि घुवा। तदा मता मतिमतां स्फुटानुमासता सताम् ॥ ५॥ श्लोकस्येति। अरधे पादे तदधें पादार्थे। उत्तराधें पादान्तरगततकारसाम्येन उत्तरार्धंगतपूर्वपादार्धंगवतकारसाम्येन च लक्ष्यत्वम्। अयं च न पदनिष्ठः, किन्तु वर्णनिष्ठः । 'अयं वृत्यनुप्रासमेद' इति दुर्परः ॥५॥ उपमेयोपमानादावर्थानुपास इष्यते। चन्दनं खलु गोविन्दचरणद्वन्द्ववन्दनम् ॥ ६॥। उपमेयेति। मत्र चन्दनवन्दनयाः समानबहुवर्णवत्पदप्रतिपाद्यत्वसाक्येनोपमानो पमेयभावः। तेनार्थद्वारा 'वन्दनं चन्दनमिवे'ति वाक्ये वर्णावृत्तेः शब्दनिष्ठोऽयं बोध्यः। तेन शब्दालङ्कारत्वाक्षति: ॥६। (१) चन्द्र: शोतलीऽपि विरहो द्ीपकतया दुःखदो विरहिणां प्रियासहचराणा पुनः उखदो भवाते सन्तापकरोऽपि दावाभिरिति भाव: । (२) पोरषेण पुरुषारथेन वद्धशात्प्राप्तेति यावत, या कमला लक्ष्मी: सैव लक्ष्मीर्वास्तविकीत्याशयः। अन्यत्वगमम् ।

पश्चमो मयूख: ।

पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुक्तार्थसन्निभम्। अंशुकान्तं शशी कुरवंन्नम्वरान्तमुपैत्यसी।।७॥ पुनरुक्तेति। भिन्नार्थकत्वे सत्येकार्थकपदवदाभासमानत्वम्। अंशुमि: कान्तं सुन्दरमम्बरान्तमाकाशान्तमिति लक्ष्यम। यथा वा- भुजङ्गकुण्डली (१)वय क्तशशिशुक्लंशुशीतलः। जगन्त्यपि सदाऽपायादव्याच्चेतोहर: शिवः॥। अयं चालद्वारो वाक्यनिष्ठत्वाच्छाबदा । यद्यदयत्रार्थंबोघान्वयव्यतिरेका नुविध्यायि त्वादर्थालङ्कारत्वमुचितम्, तथाव्यापाततः शब्दालद्कारत्वमुक्तमिति ध्येयम्। अर्यं च शब्दश्ेष एवेति युकम्॥७॥ यमकमाह- आवृत्तवर्णस्तबकं स्तवकन्दाङ्कुरं कवेः । यमकं प्रथमा घुर्षमाधुर्यवचसो विद्ुः ॥।८।। आवृत्तेति। 'मिन्नार्थकवर्णसमूहावृत्तियमक'मिति लक्षणम्। वीप्सावारणाय भिन्नार्थकेति। स्तवकं स्ववक माधुर्यमाधुयसिति लक्ष्यम्। के: स्तुतिकन्दुस्य काण्ड- स्याऽडकुर प्रथमा: पूर्वे कवयो विदुः। किंभूता:, घुर्यम् आधं माधुयें यस्य तादशं वचो येषामित्यक्षरार्थः । यमकं च पद्द्विपद्चरणार्धावृत्त्या चतुर्विधम्। पदावृत्तिरूपं काज्जी यमका दिभेदेनानेकविध्। तन्र चरणान्तचरणाद्यपदयोरे कत्वे कान्चीयमकम्। यथा- बुबुधे जनेन स महाविषमो विषमोहवाहिविशिखप्रभटः । प्रभटप्रमापरिभवदूसुवनो भुवनोपरोधनकर: समरः(२) ॥ इति। न वलक्षय गणयसीह तनोने वलक्षकेशनिवहं च मनः । नवलक्षणं न विजहासि मनाग् नवलक्षवारसुपदिश्मपि(३) ॥। (१) भुजङ्ग: सर्पः कुण्डलं कर्णभूषणं यस्यास्तीति ताहशः । व्यक्स्य मस्तके विराजमानस्य कलात्मकल्य शशिनश्रन्द्रस्य शुक्ैः न्रवेतैरंशुभिः किरणैः शीतलः सन्ताप- हर इत्यर्थः। अन्राऽडपाततोऽमिघ्ररूपा इव प्रतीयमाना भुजङ्गकुण्डल्यादिशब्दा: पौनरुक्यमिन दर्शयन्ति, अर्थमुखप्रेक्षितया पुनस्तत्परिहारो भवतीति तत्वम्। (२) विषमोहवाहिनो विषाका मूर्छाकरा्ष विशिखा बाणा येर्षा ताडशा: प्रभटाः श्रेष्ठा याद्धारो यत्र स, प्रमटप्रभया वीरवराणां तेजसा परिभव्हुवनो जगद्विजयकरः, भुधनोपरोधनकर :- जगद्यापक: शरवर्षणेन जगदाच्छादको वा, एताहशः समरो युद्धम्। युद्धमिदं लौकैरतिभयक्कुरं ज्ञातमित्यर्थः । अन्र 'परिभूयमानेश्त्यथें कृतः 'परिमव'दिति पदप्रयोगश्चिन्त्यः। (३) कुमार्गगामिनं कञ्वित्प्रति तद्धितैषिणो वृद्धस्य कस्यापि वचनमिद्म् ।

४६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

नवपलाशर्लाशवन पुरः स्फुटपरागपरागतपडकुजम्। मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सरमिं सरमिं समनोमरैः(१)॥ इदंदर्य पद्यमकम्। पददययमकं यथा -- अवलस््य दिद्यक्षयाम्बरे क्षणमाश्चयरसालसं गतम्। स विलासवनेऽवनीमृतः फलमैक्षिष्ट रसालसुङ्गतम् श्रोकार्धगतो यथा- वर्जयतत्या जनैः सङ्गमेकान्ततस्तकंयन्त्या सखं सङ्गमे कान्ततः । योपयप रमराऽडसन्नतापाङ्गया सेवयतेऽनेकया सन्नतापाङ्या(२)। चरणयमकं यथा- यथासीत्कानने तत्र विनिद्रकलिका लता। तथा नउच्छलासक्तिविनिद्रकलिकालता (३) ।।

शरीरस्य बलहार्नि न पशयसि त्वम्, विषयलोलुपतया भवन्त्मात्मनः शरीरशक्तेरुपक्षय- सुपेक्षसे इत्यथः। मनश्च ते वलक्षकेशानां वृद्धानां निवहः समूहो यस्मिस्तथाभूतं नास्ति, त्वदीये मनसि वृद्धा अवकाशं न लभन्ते, वृद्धजनवचासि त्वं न विचारयसीति यावत्। किज्न-नवलक्षवारमनेकवारम् उपदिष्टमपि मयोपदिष्टेऽपीति यावतू, मनाकू किञ्ञिदपि नवलक्षण नूतनं दुर्लक्षणं दुर्गुणान् न त्यजसि। अहे ! महीयान् विमोहस्तवेति भाव:। (१) रैवतकपवद गतो विहर्तुकाम: श्रीहरिस्तत्र प्रादुर्भवन्तं वसन्तमवलोकया सक्रे। तमेव सर्वतुराजं वसन्तं वर्णयति माघः-नवेति। नवानि नूतनोत्पन्नानि पला श्ञानि पत्राणि येषु ताहशानि पलाशवनानि किंशुकवृक्षकाननानि यत्र तम्, स्फुटानि विकस्वराण्यतएव परागैरन्तर्गतै रजोभि: परागतानि व्याप्तानि पक्जानि कमलानि यस्मिस्तादशम्, मृदुला नूतनोत्पन्नतया कोमला अत एव तान्ता आतपवशञान्मलाना: लतानाम् अन्ताः प्रान्तभागा: पल्लवरूपा यत्र ताहशम्, समनोभरैर्विकचपुष्पसमूहैः सुररमि सगन्धि घ्राणतर्पंणम्, सरमि वसन्तमित्यर्थः । (२) एकान्वत एकान्ते, कान्ततः कान्तेन। सार्वविभक्तिको्डयं तसि:, स चात्र क्रमेण सपम्यथें तृतीयाथें च। सङ्गमे सर्खं तर्कयनत्या सम्भावयन्त्या, रहसि प्रियसमा- गर्म सुखकरं मन्यमानयेति यावत, अत एव जनैः सङ्ग वरजयन्त्या लोकसहवास त्यजन्स्या, स्मरेण कारणेन आसन्नतापानि सन्तप्तान्यङ्गानि अरीरावयवा यस्यास्तया, सन्नतौ सम्यङ्गतावपाङ़गो नेत्रप्रान्तभागों यस्यास्तथाभूतया, अनेकया योषयेति जातावेकत्वमू, अनेकाभिर्योषामिः स्त्रीभिरिति यावत्, एष रैवतकपर्वतः सेव्यते। रैवतकपर्वतोडय बहुनां प्रियसमागमकांक्षिणीनां खीणां विहारस्थानमसतीति भावः। (३ ) विनिद्रा विकसिता: कलिका: पुष्पकोरका यस्यां तादृशी लतेति जाता- वैकवचनम्। नले नलविषये या छलासकि: कपटाभिनिवेशस्तत्र विनिद्रो जागरूकः सावधान इति यावत् कलिकाल: कलिसमयो यत्र तस्य भावस्तता नलच्छलासक्ति

पश्चमो मयूखः ।

एवमन्यानि स्वयमृद्यानि ॥ ८ ॥ चित्रकाव्येषु खङ्गबन्धं श्रोकद्वयेनाह- काव्यवित्मवरैश्चित्रं खङ्गवन्धादि लक्ष्यते। तेष्वाद्यमुच्यते इलोकद्रयीसज्जनरक्षिका ॥ ९॥ कामिनीव भवत्खङ्गलेखा चारुकरालिका। काश्मरिसेकारक्ताङ़गी शत्रुकण्ठान्तिकाश्रिता ॥ १०॥ काव्यविदिति। सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गाद्याकार्रं प्रकटयन्ति, तत्खङ्गबन्धादि चित्रकाव्यम्। चित्रमेव तत्रालङ्कारः । करश्ष अलिक च चार सन्दरं यस्याः। काश्मीरसेकात् काश्मीरजलसेकेन कृताSSरकाड्ी। अन्र सुष्टेरुपर्थंधोदेशे दक्षिणों तरयो: शाखाहूयं लेख्यम्। तत्र खड्गसंल्लुगनं शाखाह्ूयमघिकं लम्बं तदघः शाखाद्वयं च हस्वमू। एवं सङ्गो लेख्या। तत्र खड्गसंलग्नशाखाचतुष्टयमध्यें प्राथमिका 'का'कारो लेख्यः। तदघ: खह्गदक्षिणभागे 'व्यवि' दित्यादि'क्ष्यकारान्तानि चतुर्दशाक्षराणि। खह्गागे ते' कारश्र लेख्य: । ततस्तमेव 'ते'कारमादाय खहगोत्तरभागे 'रवाद्ये'त्यादि 'जि'्कारान्तानि वतुर्दशाक्षरणि हेखयानि। अन्तिमः 'का'कारः प्राथमिक एव। ततस्तमेव 'का'कार मादाय सुष्टिदक्षिणशाख्रायां 'मि'कारादीनि सप, उत्तरशाखायां च 'ले कारादीनि सक्ष लेरुयामि। अत्राव्यन्तिमः 'का'कारः प्राथमिक एव। ततस्तमेव 'का'कारमादाय सुष्टिवीथ्यां 'इमी'त्यादि वर्णन्रयं लेखयम्। तदधश्नतुष्पये 'का'कारो लेख्यः । दक्षिण शाखायां 'रके'त्यादि वर्णचतुष्टयम्, उत्तरशाखारया 'टुकण्ठान्ति'इति वर्णघतुष्टयं लेरुयम्। 'का'कारः पुनः स एव वाचनीयः । ततः 'श्रिते'ति वर्णदवयं सुष्ट्यग्े लेख्यमिति । अभ्येडपि केचन बन्धा उदाहियन्ते- सङ्गतानि मुदा राजन्मदनामरविद्विषाम्। युगलानि तदा आ्राजदुदयामरविद्विषाम्(१)। अयं गोमूत्रिकाबन्धः । मत्रार्धंयोर्युग्माक्षरेक्यमेव बीजम्। विकारकारिकामाङ्का स्वाकारैकाडभिकाSडसिका।

विनिद्रकलिकालता। तद्दनं विकसितानां लतानामिव नलप्रतारणबद्धादरस्य कलेरवि निवासस्थानमासीदिति भावः । (१) राजन् विलसनू मदनः कामो येषु ते च तेऽमरविद्विषोऽसराश्च तेषां राज. न्मदनामरविद्विषाम्, भ्राजन् विराजमान उदयो येवां ताहशोऽमरा देवास्तेषां विद्विष: घत्रवस्ता ज्ञानां आ्राजदुदयामरविद्विषाम्। कामिनां प्राप्तोदयेषु देवेषु द्वेषभावमाविम्वर्ता चेत्युभयेषामसराणां युग्मानि तस्मिन्समये परस्परं मिलितान्यभूवन्नित्यर्थः । अन्र 'भ्राज'दिति परस्मैपद चिन्त्यम्।

४८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

चकार कार्मुकानीकाधिकारे कान्न कासुकानू (१)। अयं धोडशदलकमलबन्धः । मध्ये 'का कारः, षोडशदलेधु पोडशाक्षराणीति। अ्रापि तदेव बीजम्।

जानकीलक्ष्मणयुतः पातु वो रघुपुङ्गनः ।। चक्रबन्धोडयम्। अत्र गर्मितं वृत्त्वयं रेखाइ्येन चतुर्धा कृत्वा मध्यकर्णिकार्या 'शाकारं लिखित्वा मध्यवीथिचतुष्टये निगमक्रमेण पूर्वादिषु 'त्रुवीरछामीकातोने'ति वर्णहूरय लिखित्वा तकारोपरि बदिवृत्ते छेदगृहे 'वः' इति लिखित्या लकारतकाररकारान् छेद्गृद्देषु, 'जानकी त्यादि वर्णानां त्रयं भ्रयं वृत्तवीथीषु लेख्यम्। देवाsडकानिनि कावादे वाहिकास्वस्वकाहि वा। काका रे भमरेडकाका ! निस्वभव्यव्यभस्वनि(३) ।।

(१) विकारकारी मनोविकारकर: कामोडडशिहं यस्यास्तादृशी कामान्धेति यावत, स्वाकारस्य स्वीयरमणीयाकृते: एका अद्वितीयाश्च तेऽभिका अभिलाषुका: तेषु आसिका स्थितिर्यस्यास्तथाभूता, स्वसौन्दर्योपासकानां कामिनां मानसे चिलसन्ती तन्मनोहारिणीति यावत्, यद्ा स्वाकारेण स्वस्वरूपेण एकाउद्वितीया चासौ अभिका सिका प्रकाशमाना अद्वितीयसौन्दर्यश्ञालिमीति यावत, सा काचिदिति प्रकरणातुरोधा- दम्यम्, कानू कासुकानू कामिन:, कार्मुकानीकाधिकारे, अन्र कार्मुकपर्द कामधनुषोः कान्ताभ्ुवोरुपलक्षकम्, तयोरनी को युद्धं च विक्षेपरूपा, तद्धिकारे तद्शे, भ्रविक्षेपवशं- वदानित्यर्थः, न चकार, अपि तु सर्वान्कामयमानास्तया चकारेति सूक्ष्मं निरीक्ष्यम्। (२) शत्रुवीरशरच्छातशमीकालशत :- शत्रुु वीराः पराक्रमवन्तो ये शर स्व- कीया बाणास्तैः छातानि छितानि विनाशितानि शमीकालानां वामावृक्षवत्कृष्णवर्णाना रक्षसामिति यावद शतानि अनेकशतसंख्या येन ताहयः । नव :- उत्साही युवा वीरवर इत्यर्थः। (३) युद्धक्षेत्रे युध्यमानाव्निष्पौरुषान रवसैनिा ् प्रमा दि ा ु ्व व श्य कुमार कार्विकेयस्य तब्निन्दापरं वचनमिदम्। हे अकाकाः! काकशन्द्रोऽत्र निन्दाव्यक्जकः, हे अनिन्या देवा: ! उच्चजातीयत्वात्पूज्या :! अथवा हे काका: पौरुषदीनत्वात्का कवत्निन्द्या वीरम्मन्याः! देवान् आकनयितुसुद्दीपयितुं शीलमल्येति देवाकानी तस्मिन देवगणो त्लाहप्रदे इति यावत्, कावादे कुत्सितवाकुलइकारिणि, वाहिकया क्रमप्राप्तेन युद्धव्या पारेण छुष्धु सम्यकू अस्चकान परान् आजिहीतेऽभियातीति वाहिकास्वस्वकाहाः तस्मि यथावसरं शम्मनभिगच्छतीति यावत, वा अपिच, कंमदजलम् आकिरन्ति स्ावयर्न्ती काडकारा: ता शानामिमानां गजानांभर: समूहो यत्र तथाभूते, निस्वा युद्धोत्साहघ हीना: मव्या युद्धोत्साहपूर्णाश्र तानुभयान् वययन्ति संवृण्वन्त्याक्रामन्तीति. ताडशैने

पश्चमो मयूख:। ४९

एष सर्वतोभद्रबत्धोऽत्र पछक्तिच तुष्टयेन लेख्य:। अनुलोमप्रतिलोमक्रमेण चोपरयंधो. वर्णक्रमेण च पाठः। मासते प्रतिभासार ! रसाभाता हताडविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत! ते सभा(१)॥

कर्णिकामध्ये 'मा'्कारः। पूर्वादिदलेषु निर्गमप्रवेशरीत्या द्वौ द्वौ वर्णों ेख्यौ। तन्न प्राचि दले आदौ निर्गमः, इलोकान्ते प्रवेशश्ष। दक्षिणोत्तरयोर्दलयोनिर्गत्यैव प्रवेशः । पश्चिमद्ले तु प्रविश्येव निर्गमः । आग्नेयवायव्यदलयो: प्रवेश एव। नै्श्रत्येशानयोस्तु निगम पवेति।

वारलाबहुलाSमन्दकरला बहुलाऽमला(२)॥ अयं सुरजबन्धः । अत्र सुरजषट्कोत्पत्तिः । एवमन्येडपि हधीमिरूह्याः । अन्ये च

बहिर्लापिका क्रिया कारकगुप्तादयोऽपि चित्रप्रकारा ग्रन्थगौरवभयान्रोक्ताः । दर्पसस्तु- 'रसस्य परिपन्थित्वाच्ालङ्कारः प्रहेषिका। उक्तिवैचित्रयमात्रं सा च्युतदसाक्षरादिका ।'

इत्याह। ९-१ ॥

बभस्ति शोभत इति निस्वभव्यव्यभस्वा तस्मित्रित्यर्थः । पताडग्विशेषणविशिष्टे महा समरे युष्माभिरत्युन्नतमात्मनः पौरुषं परित्यक्तमित्युत्तरेण सम्बन्धः । (१) राजानं कव्विदुद्विकय तत्सभां प्रशंसतः कल्याप्युक्तिरियम्। हे प्रतिभा- सार ! विकसन्ती बुद्धि: प्रतिमा तद्विषये श्रेष्ठ ! बुद्धिमत्तम ! राजव्वित्यर्थः, रहैः -समन्ताव माता शोमिता रससम्पंत्तिसम्पूर्णा, हता दूरीभुता सविभा द.प्त्यभावो यस्या: सा हताऽविभा, भावितात्मा-भावित आलोचितः आत्मा परमात्मा यस्याम् आत्मा र्वरूपं वा यस्या, यत्र परमात्मविचारो भवति यत्स्वरूपं वाऽडलोचयन्ति परे. ता शीति यावत, वादे वस्तुविचारे शुभा श्रेष्ठा, देवाभा देवसदशी दिव्या ते सभा परिषत भासते शोभते। बतेत्याश्चयें। विलक्षणगुणा त्वत्सभेयं विलसतीति भावः । (२) अरदो वर्णनमिदम्। सरला ऋजुः मेघादिकौटिल्यविरहिता, बहुलः प्रचुर आरम्भ उद्योग: पुष्परसपानरूपो येषां ताहशा अत एवं तरलाश्रज्वला इतस्ततो मक- रन्दलोभादू अमन्तो येडलयो अमरास्तेषां बलानि सैन्यानि तेषाम् आरवा गुब्जितानि यस्मिस्ता हशो, वारलाबहुला-वरला एव वारला हंस्यस्तामिबहुल तद्टयाप्तेति यावव,. अमन्दा बहवः करला राजग्राह्यभागम्राहिणो यस्यां सा, बहुलाडमला अतिप्रसन्नेत्यर्थः।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

मर्थालक्कारान्विवक्षुबंधशोडलड्कार्या पित्वास्प्रथममुपमालक्काम- उपमा यत्र सादश्यलक्ष्मीरुल्लसति दवयोः । हृदये खेळतोरुच्चैसतन्वङ्गीस्तनयोरिव ॥ ११ ॥ पूर्णा लप्ता द्विघाऽडद्या दु शब्दं यत्र चतुष्टयम्। उपमानं चोपमेयं साडवयं धर्म एव च॥ द्वितीयैकद्वित्रिलोपे, उभय्यपि पुनद्विंधा। श्रत्यार्थीति, तयोराधा यह्यां साहत्यवाचकम् ।। यथेवेत्यादिकं, सा स्यादन्त्या सहरवाचिनी। अत्रोपपत्तिर्विज्ञेया साहज्यस्य प्रकारता। शीघ्रं प्रतीयते औौत्यां द्वितीयायां विलम्बतः । समासे तद्धिते वाक्ये द्विधा पूर्णेति षड्विधा।। इवेन च समासे तु वत्यादौ तद्धिते तथा। एकोनविंशवा(?) लुस्लोपमा धर्मादिलोपतः ।। समासगा वाक्यगा च औत्यार्थीति चत्ुष्टयम्। आथ्येका तद्धिते चेति धर्मलोपेन प्चधा। सादश्यवाचिलोपे तु सा पोढाऽ्य समासगा। विद्वितेन क्यचा तद्वत्कन्ुंत्तरपदात्कयडा।। कर्मकर्शरोश्च विहितणमुला चेति भेदतः । आथ्यवं चोपमानस्य लोपे वाक्यसमासगा ॥। धर्मोपमावाचिलोपे क्विस्गा चाडय समासगा। धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च सा मता।। उपमेयोपमालोपे क्यचि सैकमिदा मता। त्रिलोपेऽपि समासे सा पञ्चविशतिधोपमा। उपमेति। यत्र काव्ये द्वयोरमित्रयोः सादृन्यलक्ष्मीक्षमत्कारजनकं साद्यमुल्ल- सति वाच्यं भवति स स्वाश्रयबोधकतासम्बन्घेन काव्यनिष्ठ उपमालक्वारः। उदाहरण- मप्युक्कमू। अत्र द्वयोरित्युपमेयं, तन्वङ्गीस्तनयोरित्युपमानं, हृदये खेलनं साधारणघर्मः, इवेति साहत्यवाचकमित्युपमा। अन्र 'हुयो'रिति 'सागरः सागरोपम' इत्याद्यनन्वय- व्यावृत्तये। 'उल्लसती' ति अलङ्ारध्वनिव्यावृत्तये। 'लक्ष्मीति चमत्कारानाधायक वह्तुत्वप्रमेयत्वादिना साहव्यव्यावृत्तये। तेनान्यनिरूपितमन्यानष्टं चमत्काराधायरक वाच्यं साहश्यमुपमालद्वार इत्यर्थ: फलितः। न चार्थ्युंपमायां सदशस्य वाच्यतया साह

तस्यापि वाच्यत्वातू। केचितत-"न साडन्यमुपमा, किन्दु उपमानतोपमा चकरा। सा थ,

पश्चमो मयूखः । ५१

'चन्द्र इव सुखं, यथा चन्द्रस्तथा सुरखं, चन्द्रो सुखं च तुल्यं, चन्द्रवनमुख' मित्यादो(१) चन्द्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वसुपमा। न च प्रतियोगित्वस्य संसर्गतया न शाब्दत्वम्। उपमायास्तु इवादिपदार्थतया शाव्दस्य साहव्यस्यैवोपमात्वमुचितमिति वाच्यम्।

'वटो नेश्त्यत्रापि प्रतियोगित्वविशिष्टाभावो नजादिवाच्यः। अन्यथा चन्द्रघट- पदार्थयोरिवा दिपदार्थें प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रकारतानुपपत्तेः। नामार्थयोभेदान्वयस्था- डन्युत्पते:। निपाताव्ययातिरिक्तत्वविवक्षायां मानाभावात्। किव्व साधयमात्र स्येवादिवाच्यत्वे 'चन्द्रस्य सहश' इत्यत्रेव 'चन्द्रस्येव घटस्य ने'त्यपि प्रयोगापत्तिः । अतः प्रतियोगित्वविशिष्टसाक्यमेवेवादिवच्यम्। तदेव चोपमा। अत एव-इवादौ तस्या: शाब्दृत्वम्, साहधयवाचके तुल्यादिपदे तस्या आर्थत्व'मित्याहुः। तततुच्छम्।

डव्युत्पत्ते: । अन्रेदमवधेयम्। उपमा द्विधा, शुद्धा दुष्टा च। द्वितीया दोषमयूखेऽमिहिता। शुद्धा द्विधा, पूर्णा लुक्षा च। उपमानोपमेयसाधारणवर्मोपमावाचकपदसम भिव्यहारे आद्या। पतेषामेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाडनुपादाने लुप्ता। आद्या यथा- हसं तनौ सव्रिद्वितं चरन्तं सुनेर्मनोवृचतिरिव स्विकायाम्। ग्रहीतुकामा दरिणा शयेन यतनादसौ निश्रलतां जगाहे॥। अत्र दमयन्स्युपमेया, मनोवृत्तिरुपमानं, हंसग्रहणेच्छा साधारणो धर्मः, उपमा- वाचकं चेवादिपदम्, तेर्षा समभिव्याहारस्य सत्त्वाद्। शुद्धा चेर्य शाब्दी आर्थी चेति हविधा। तथा हि-इवयथा दिशब्दानां साध्यमात्रवाचित्वं निविवादम्। तुल्य समसदशादिपदानां तु न साह्यमात्रवाचित्वम्। किन्तु 'कमलेन तुल्यं मुख'मि-

मिति बोध: । 'मुखस्य तुल्यं कमल'मित्यादौ षष्ठयन्तोपमेयवाचकपदसमभिव्याहारे 'मुखमिष्ठसा दृशयनिरूपका भिन्नं कमल मिति बोध:। 'कमलं मुखं व तुल्य' मित्यादौ प्रथमान्तोभयवाचकपदसममिव्याहारे उभयविशेष्यकबोचश्चानुभाविकः। अतस्तेषां साहक्यविशिष्टवाचित्वम्। तत्र इतरविशेषणतया सत्परतिपत्तिः । वतेस्तु 'तन्न तस्ये- वेशि सू्रेणेवार्थे विहितस्य विशेष्यीभूतलाद्यमात्रवाचिता। 'तेन तुल्यं क्रिया चेदू वति'रिति सूत्रेण तुल्याथें विहितस्य तुल्यादिपदवत् साहश्यस्य विशिष्टवाचित्वमित्यु- भयार्थत्वम्। एवं च-"इतराविशेषणीभूतसाश्यमात्रप्रतिपादने शाब्दी, इतरविशेषणी-

ति सम्प्रदाय: । अन्ये तु-"चन्द्रेण तुल्यं मुखमाह्वादक'मित्यत्राह्ादकत्वस्य न (१) इस उत्तरं 'वाक्येम्यो यद्यपि 'चन्द्रप्रतियो गिसाडश्याश्रयो मुखमिति वाक्यार्थबोधसवथापि इत्यधिक: पाठ क पुस्तके।

५२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

चन्द्र निष्ठता प्रतीयते, भिन्रविभक्तिकत्वात्। एवं च चन्द्ररयोपमानताप्रतीतौ विलम्बः। 'मुखस्य तुल्यश्रनद्र आह्लादक' इत्यत्र धर्मस्योपमेयनिष्ठत्वप्रतीतौ विलम्बः। 'चन्द्रो मुखं

यत्वप्रतीवौ प्रकरणादिसहकार्यन्तरापेक्षेत्युपमाया आर्थत्वामाहुः। तथा च-इवयथा वादिशब्दानां तदर्थविहितवतेश्च समभिव्याहारे शाब्दी। तुल्यसमसधद्पदानां तदर्थ- विहितवतेश्र सममिव्याहरे आर्थीति। उभयविषापि तद्धिते समासे वाक्ये चेति षड्- विधा। शाब्दी यथा- म्रदिमा पदयो: सरोजवदू वदनं चन्द्र इव प्रकाशकम्। रुनाथ ! यथव चन्द्रिका नयने शीतयति प्रियातनुः । अत्र 'सरोजविति वत्प्रत्ययरूपस्तद्धित इवाथ विहित इति शाब्दी तद्धितगा पूर्णा। न चायं वत्प्रत्ययस्तुल्यार्थे सम्भवति। षष्ठन्तोपपदस्त्वेन 'तत्र तस्येवेश्त्यनेन विधानाद्। 'चन्द्र इवेशति 'दवेन नित्यसप्रासी विभकयलोपशचे'ति समासगा। एवं च 'हरिसादश्य' मित्यर्थक सहरी/त्यव्ययीभावे 'सचन्द्र'मित्याद्यव्ययीभावेडपि। तत्न 'अध्ययी- भावे चाकाले' इति सहस्य सभाव:। न हॉवं 'सचन्द्र सुखशमति प्रयोगापतिः। इष पत्तेः। एवम् 'अनुगङ़गं वाराणसीत्यव्ययीमावेऽपि गङ्गावदायतेत्यर्थः। अत्र आयाम पव साडव्यं न त्वन्यदिति संक्षेपः । द्वितीयाधें वाक्यगेति। आर्थी यथा- फठोरोज्शनिवन्ाप: पद्मतुल्य: करो मृदु: । राम ! ते चपले नेत्रे खज्जनाम्यां समे मते ॥ अत्र वतिहतुल्यायें 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्धति'रिति विहित इत्यार्थी तद्धितगा। 'पद्मतुल्य' इति समासगा। द्वितीयार्धें वाक्यगेति। लुश्ना धर्मवाचकपद्लोपे पज्ञधा। वाक्यगा शाब्दी आर्थी च, एवं समासगा। तद्धितगा त्वाथ्येव। यथा- सुखमिन्दुर्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये!। चाच: सुधा इवौष्टस्ते बिम्बतुर्ल्य मनोऽभवद्।। अत्र यथेत्यन्ता औ्रौती वाक्यगा, 'सम' इत्यन्ता वाक्यगार्थी 'सघा इवेशि समा सगा औती, 'बिम्बतुल्यमिति समासगा आर्थी, 'अभ्मव' दिति तद्धितगाऽडथ्यॅव। पवं 'विषकल्पं मनो वेत्सी' ति ईषदसमाप्त्यर्थककल्पण्प्रत्ययेऽपि तद्धितगाऽडर्थीति। यथा वा- बालकेलिषु तदा यदलावी: खर्परीभिरमिहत्य तरङ्गानू। भाविबाणभुजभेदनलीलासूत्रपात इव पातु तदस्मानू। अत्र यत्तच्छब्दुनिर्देश्यधात्वर्थल्वनमुपेयं, सूत्रपात उपमानम्। क्रमिकत्व साधा रणो धर्मस्तु नोक:। न च धात्वर्थस्याऽसर्व्रतया लिङ्गसंखयान्वयायोग्यत्वेन यत्तचछब्द. निर्देश्यत्वं न सम्भवतीति वाच्यम्, 'यत्करोषि यद्भासी' त्यादिवदगत्या तन्निरदेशो- पपत्ेः। यथाकथन्चितत्र कर्मनिर्देंशसम्भवेपि प्रकृते तदसम्भवाव। तरङ्गाणां निर्देशक वचनानुपपत्ते:। अत पव न जलदिकर्मान्तरकपनापि। अतोडन् घात्वर्थलवनरयैवो-

पश्चमो मयूखः । ५३

पमेयत्वम्। पतेन 'यत्करोषी'त्यादावपि कर्मनिदशोकि: परास्ता। हृद तस्य यन्मन्त्यते रहस्त्वां तदू व्यक्तमामन्त्रयते मुरं यत्। तद्वैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसरूयौचिती सा खलु तन्मुखस्य । इत्यादौ क्रियानिर्देश विनाप्युपपत्तेश्र। वाचकलुप्ता षोढा- समासगस्था। उप- मानवाचरकर्माधारो भयोपपदाचारार्थविहिति क्यचूप्रत्ययगस्या। 'धातोः कर्मणः' 'सुप आत्मन: क्यच् इत्यनुवृत्तिविशिष्टम् 'उपमानादाचार' इतिपाणिनिसूत्रम्, 'अधिकरणा- च्चेति वक्तव्यमिति वार्तिकं च विधायकम्। उपमानवाचकक्त्रुपपदाचारार्थविहितक्य प्रत्ययगम्या। 'उपमाने कर्मणि चे'तिसूत्रेणोपमानवाचककर्मो त्तरविहितणमुलगम्या। सादशकत्रुंपपदोत्तरणमुलगम्या चेति। यथा- 'पल्लवस्निग्घपाटलेि समासगस्या। 'पुत्रीयति गुरु: शिष्यम्' 'वनीयति सघागृद्दे' इति कर्माऽडघारयो: क्यचि। यद्यशो राजहंसस्य ब्रह्माण्डं पञ्जरायते। ग्रासक्षोरायते चास्य पुरस्तात्क्षीरवारिघि: ॥ इति क्याि। मृह्ाति विक्कुरग्राहं तमःस्तोमं दिवांकर: । प्रातः स भीमसज्वारं सज्जरत्यतिभीषण:(१)। इति णमुलि। उपमानलोपे वाक्ये समासे चाथ्येवेति हविया। यथा-'सहशं छत- वाक्यस्य कि्चिव्रास्ति मनोहरम्।' इयं वाक्यगार्थी। 'न चन्द्रसदशं तेजो मिन्रमस्ति प्रकाशकम् ।' इति समासगार्थी। इयं तद्धितगा न सम्भवति। उपमाप्रतिपादकस्य तद्धितस्य वतिकल्पबादेरुपमानादेव विधानेन तदतुपदानेडसम्भवाद्। न वा श्रौती, इवादीनासुपमानमान्नान्विततया तदनुपदाने तेषामव्यनुपादानात। 'त्वमिव कोऽपि परा- डपकृतौ कृती न ददशे न च मन्मथ ! शुश्ुवे।' इत्यादादपि 'इवेशत्यस्य तुल्यार्थकतया आर्थीत्वाऽविघात इति सम्प्रदायः । 'तवेव महिमा राम ! न कस्याण्यत्र दयते ।' इत्यादौ औत्यपि सम्भवतीति युक प्रतीमः। "अत्रोपमानस्येवाभावात्रोपमात्वहम्भवः, तेन चिन्त्यमेत"दिति काव्यप्रदीपः। उपमानाडभावबोध एव (२)उपमानलुत्षोपमेति युक्तम्। धर्मोपमावाचिपद्द्वयलोपवती किब्गा समासगा च द्वेधा। क्विन्गा यथा- कासारन्ति पयोधयो विषधराः कर्पूरहारन्ति च श्रीखण्डन्ति दवानला मद्गजा: सारङ्गवावन्ति च। दासन्त्युद्धटशत्रवः किमपर पुष्पन्ति वञ्रराण्यपि श्रीदामोदरसोदरे! भगवति ! त्वत्पादनिष्ठात्मनाम्।। (१) 'अत्र चिक्कुरत्राहर्शमति कर्मणि 'मीमसव्वार' मिति च कर्तरि णमु्प्रत्ययः। (२) साहव्यामावज्ञाने सति, अर्थाद्समत्व प्रतीतौ सत्यामित्यर्थः। साहवया- भावज्ञान मेवोपमानलुप्तात्वव्यवहारप्रयोजकमिति भावः। तश्वं तु-अन्राऽसमत्वे पर्यं- वसानम्, कल्पनीयं योपमानं किश्चिदुत्कृष्टमिति।

५४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

सविता विघवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिमानि च सखदुःखवशीकृते मनसि। समासगा यथा- अथं क इत्यन्यनिवारकाणां गिरा सुहुर्द्वारि विसुज्य कण्ठम्। हशं ददे विस्मयनिस्तरङ्गां स लष्ठघितायामपि राजसिंहः ॥ अत्र 'राजसिंह' इति। उपमानधर्मवाचिपदद्वयलोपवती वाक्यगा समासगा चार्थी। माधा यथा-'न तत्मुखस्य प्रतिमा चराचरे' इति। 'भ्रमर! भ्रमता दिगन्तराणि क्वचनाSSसादितमीक्षितं श्रुतं वा। वद सत्यमपास्य पक्षपातं, यदि जातीकुछमानुकारि पुष्पम् ।' इति समासगा। उपमोपमेयवाचिपदद्वयलोपे यथा-'कृपाणोदप्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ।' अत्र 'सहस्रायुघमिवात्मानमाचरती त्युपमेयस्यात्मनऽनुपादाना- दिवादेरनुपादानाच्च । एवमष्टादक् भेदाः । 'हंसायते' इत्यादौ क्यडा कर्तुरेवो- पमेयत्वोपादानेन द्विलोपवत्या हदमप्युदाहरणम्। यद्यपि उपमानोपमेययोरुपमाने- वाद्योर्लोपेनान्यदपि भेददयं द्विलोपवत्याः सम्भवति, तथापि तत्रोपमायाः प्रसष्ठ एव नास्ताति नोदाहता। उपमेयभिन्नत्रितयवाचिपद्लोपे समासगा यथा-'मृग- नयना हरते सुनेमन' इति। अत्र 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुवीहिरत्तरपदलोपश्चेति वार्तिकेन समासो विहितः। तस््य चायमर्थ :- सप्तम्यन्तसुपमानं च पूर्दपर्द यस्य तस्य समासस्य पदान्तरेण बहुवीदिः पूर्वसमासावयवस्य चोत्तरपदस्य लोप इति। 'हस्ते स्थित घनं यस्य स हस्तधनः' 'मृगनयनमिव नयन यहयाः सा मृगनयने' त्युदाहरणे। न चात्र मृगस्योपमानत्वाभावात्कथसुपमानपूर्वपदत्वमिति वाच्यम्। अवयवधर्मेंण समुदायव्यपदेशात्। एवं व मृगनयनस्योपमानस्यानुपादानात् त्रितय- लोपः। यदा तु मृगपदमेव लक्षणया तन्नयनपरं, मृग एव वा चञ्चछतयोपमान, 'सृगस्येव नयने यस्या' इति वा समासः, तदा द्विलोप एव पूर्वोक्तो ज्ञेयः। अन्ये तु- "उपमेय धर्मोपमावा चकपद्लोपेन 'अयःशूलसहशदुराचारेच्छावाशनिति बोघात् त्रिलोप- वत्या उदाहरणम् 'आय:शूलिक' इति। अन्न हि 'अन्विच्छती'त्यनुवृतौ 'अयःशूल- दण्डाजिनाम्यां ठक्ठआ'विति ठकि 'अयःशूलेनान्विच्छति आयःशुलिक' इति।

लोप" इस्याहुः। 'अध्यवसानप्राधान्येनातिशयोकिरूपत्वान्नेयसुपमे'ति काव्यप्रकाशः। तेन पूर्णोपमाभेदैः सह पञ्ञविशतिरुपमाभेदाः। हद्म्यवधेयम्-साधारणो धर्मः कचिदेका, कचिद्भिनोऽपयेकवाचका नुप्रवेशे नैकवदू भासमान:, कचिदू भित्नपदोपात्तोऽपि बिम्बप्रतिबिम्बमावेनैक्यमापाद्यमानो भासते। यधोकोदाहरणे दमयन्त्यां मनोवृत्तौ व निश्वलताया ऐक्यम्। द्वितीयहतु-'इंसीव

पश्चमो मयूख: । ५५

नस्य च वसतुतो भिन्नत्वेऽप्येकवाचकातुप्रवेशेनैकवद्धानम्। तृतोयस्तु-

शिरसा शलाघते पूर्व परं कण्डे नियष्छति॥'

साजात्येनैक्यम्। मिन्नयोरपि धर्मयोः क्पितसाइक्येनोपादानं बिम्बप्रतिबिस्बभाव इति दिक्। बहूनासुपमाना नामेकस्मिन्नुपमेय के। अभिन्ने वाथ भिन्ने वा धर्में मालोपमा मता॥ अनयेनेव नृपतिर्धाष्टयेंनेव कुलाङ्गना। कार्पण्येनेव धर्मात्मा कल्पो (१) गर्वेण दूष्यते । पीयूषमिव सस्वादुर्भास्वानिव विबोधकृद्। ज्ञानीव तत्वनिष्णातः सता वचनविस्तरः ।। यत्र यात्युपमानत्वमुपमेयं यथोत्तरम्। सा भिन्नेनाप्यभिन्नेन धर्मेंण रशनोपमा।। साधोघींवद् तता विद्या विद्यावरोषहा क्रिया। क्रियावत्प्रीतिकृद्वाणी वाणीवत्कीतिर्ज्ज्वला। यस्यास्ति विमलं शास्त्रं तद्वद्वितं तथा मनः । मनोवड् व्याहृति(२)स्तहूदशो विश्वत्रयीमुदेदे ।। 'एते उपमान्तर्भृता एव नालक्वारान्तर'मिति मूलकारः। यथा वा- अकके विदर्मेन्द्रपुरस्य शब्को न संममो नेष तथा समाज:। यथा पयोराशिरगस्त्यहस्ते यथा जगद्वा जठरे मुरारेः ॥-

उपमानोपमेयत्वे यत्रैकस्यैव जागृतः । इन्दुरिन्दुरिवेत्यादौ भवेदयमनन्वयः ॥ १२ ॥ उपमानेति । यत्रैकस्यामुपमितौ उपमानोपमेययोरभेद्स्तत्रानन्वय इत्पर्थः । एकस्थामिति विशेषणादुपमेयोपमार्या रशनोपमायां व नातिव्यासि:। 'इन्दुरिन्दु- रिवेशि लक्ष्यम। यथा वा- आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षियुग्मं प्रान्तधुतिश्वैत्यजितामृतांशु।

अन्नानन्यसदश्ञत्व प्रतिपिपादयिषयोपमानोपमेयमावो वैवक्षिकः। न वैषं द्वितीयेन्दु-

इवेशत्यत्र लाटानुप्रासाभावेऽ्यनन्वयालक्कारसम्भवाद। अत एवानन्वये त शब्देक्य- (१) कल्प :- समर्थ इवि यावतू। (२) व्याहृति :- वंचनम्।

५६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

क्रियाया एकत्वादिति वाच्यम्। अनुगामिना साधारणधर्मेणोपमितेविशेषणीयत्वातू। न झुपमे योपमायामनुगामी साधारणधर्मः किन्तु बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्नः। अत एव- 'धर्मार्थंकामेषु समं प्रपेदे यथा तथैवाऽवरजेषु वृत्तिम् ।' इत्यादौ अवरजविषया वृत्ति वरमार्थकामविषयवृत्तिसद्दशीति वृत्तेरुपमानोपमेयत्वेव्यनुगामिना धर्मेंण नेयसुपमा, किन्त्ववरजानां धर्मादीनां च विम्बप्रतिबिम्बभावेनेति न तत्रानन्वयप्रसकिः । पवञ्-

किया तन्नानन्वय इति तत्त्वम्। व्यङ्गयानन्वयो यथा- श्रीराम ! ताटकान्तक ! तव दर्शनसम्भवोषद्य मे हर्षः। भाग्येन पुनर्भविता समये त्वद्दशनेनैव।। अत्र 'त्वददर्शनमवा प्रीतिः पुनरपि बहुना कालेन त्वद्दर्शनेनैव भवेन्रान्येनेश्त्युक्ति मङया 'त्वद्दर्शनजन्यप्रीतेः सैव सहशी न त्वितरप्रमवेति व्यज्यते ॥१२ ॥ उपमेयोपमामाह- पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। घर्मोडर्य इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव त्वाये ॥ १३ ॥ पर्यायेरेति। अनन्वये द्वितीयसदशव्यवच्छेद: उपमेयोपमार्या तृत्ीयसदश्ञव्यव- छछेद: फलम्। इयं च पर्यायप्रवृत्ता अपर्यायप्रवृता चेति द्विया। आद्यामुदाहरति- धर्म इति। यथा वा- अमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरि विभा विभेव तनुः। धरणीव प्तिर्ष्तिरिव धरणी सततं विभाति बत ! यस्य ।। द्वितीया यथा- तहूलगुना युगपदुन्मिषितेन ताव- त्सघ्यः परस्परतुलामविरोहर्ता वे । प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्त- श्रक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम् ।। अत्र सादश्यस्थैकेन व्यापारेणोपादानात्। अन्राप्युपमावतपूर्णादिभेदा डन्नेया:१३।। प्रतीपोपमामाह- विरुया तस्योपमानस्य यत्र स्यादुपमेयता। इन्दुर्मुखमिवेत्यादौ स्यात्प्रतीपोपमा तदा ॥ १४ ॥। विख्यातस्येति। विख्यातस्येतिविशेषणात स्वकलिपितोपमानस्योपमेयत्वे न प्रतीपोपमालडवार:। 'इन्दुमुंखमित्रेशि लक्ष्यम्। इयं घ वक्ष्यमाणप्रतीगापेक्षया भिन्ना, डपमाया वाच्यत्वासू ।। १४ ।

पञ्चमो मयूखः ।

ललितोपमामाह- उपमाने च लीलादिपदाढ्ये ललितोपमा। त्वन्नेत्रयुगलं घत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः ॥ १५॥ उपसाने चेति। उपमानं यत्र लीला दिपदेनाढयं सम्पन्नमित्यक्षरार्थः। अन्यलीला- मन्यः कर्थ वहेदिति लीलादिपद्सममिव्याहतोपमानवाचकपदेन यत्रोपमेये उपमानधर्मा रोपकल्पनं तत्र ललितोपमेत्याशय:(२)। 'तवन्नेन्नेति लक्ष्यम्, नेत्रयुगले नीलकमलगत. लीलापदार्थारोपात्। यथा वा- राजौ द्विजानामिह राजदन्ता: संबिभ्रति श्रोत्रियविभ्रमं यद्। उद्धेगरादिमृजावदाताश्चत्वार एते तदवैमि मुकाः ॥ इयं छोपमेय(२)धर्मारोपेणापि। यथा- रे सारङ्गा! वनवसतयस्तर्वमाख्यात यूय कुत्राधीतं त्रिभुवनमनोहारि चाज्जल्यमद्तणोः । आं! जानीमो गमनसमये हन्त ! कान्तारसीम. न्येकाकिन्या: कुवलयहशो लुण्टिता लोचनश्रीः ॥ इयं च पदार्थवृत्तिनिदर्शनेत्याहुः ।१५॥ स्तबकोपमामाह -- अनेकार्थस्य युग्मस्य सादृश्ये इतबकोपमा। श्रितोऽस्मि चरणी विष्णोभैङ्गस्तामरसं यथा ॥१६ ॥ अ्नेकेति। अत्र भृङ्गेण स्वस्य तामरसेन चरणयोनोपमा, किन्दु विशिष्टस्येति स्तबकोपमात्वम्। यथा वा- लक्ष्मी विलासवसतेः सुमनःसु सुख्या- दस्माद्विकृष्य भुवि लब्घगुणप्रसिद्धिम् । स्थानान्तर्र तदतु निन्युरिमां विमान- वाहा: पुनः सरभितामिव गन्घवाहा:॥-।।१६। सम्पूर्णोपमामाइ- स्यात्सम्पूर्णोपमा यत्र द्वयोरपि विधेयता। पद्मानीव विनिद्राणि नेत्राण्यासन्नहमुखे ॥२७॥ स्यादिति। द्वयोरिति सप्तमी। उपमानोपमेययोयंन्नेकस्य धर्मस्य विधेयता

(१) एतदनन्तरज्-'तेनोपमानोपमेययोरन्यतरत्र धर्मारोपे ललितोपमा। अत एव.न रूपकेऽतिव्याप्तिः, तस्य तादात्म्यारोपरूपतया भेदात! इत्यिकं क-पुस्तके। (२ ) घोभय - इत्रि क । V

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

चाच्यता अज्ञातज्ञाप्यता, तत्रेत्यर्थः । एकधर्मवत्व्रेनोपमानोपमेयमावो यत्रेत्यशयः ।

मिन्ना। तत्रोपमानघर्मत्वेन ज्ञातस्योपमेयनिष्ठत्वबोधः। इह तु इलेषेणैकदैवोमयनिष्ठत्व बोध इति। 'अयं चोपमेयोपमामेद' इति केचित् ॥ १७॥ रुपकमाह- यत्रोपमानचित्रेण सर्वथाप्युपरज्यते। उपमेयमयी भित्तिस्तत्र रूपकमिष्यते ।। १८ ।। यत्रेति। उपमानरूपचित्रेणोपमेयरूपा मित्ति: सर्वथा स्वतादात्म्येनैवपरज्यते आहार्यनिश्चयविषयीक्रियते यत्र, तन्र रूपक्मित्यक्षरार्थः । उपमानामिन्नत्वेनपमेवस्या- Sहार्यनिश्चयो रूपकमिति फलितार्थः । उपमाने चित्रतादात्म्यारोपालक्ष्यमपीदमेव। अग्रेदुं बोध्यम्-रूपकं प्निधा, सावयव निश्वयव परम्परितं च । अवयवो धर्मः । आधं समसतवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति दविया। द्विवीयमपि शुद्धं मालारूपं चेति दविषा। तृतीयमपि शुद्धं मालारूपं चेति द्विघेति। आरोप्यारोपविषयारोपणीयधर्माणा च शाब्दत्वे समस्तवस्तुविषयम्। अन्यतरस्य सामर्थ्यलभ्यत्वे एकदेशविवर्ति। आरोप्या. रोपविषययोरेव शाब्दत्वे शुद्धम्। एकस्मिन्ननेकारोपे मालारूपकं चतुर्थम्। आरोप्या रोपविषययोधर्माणां चैकवाचकानुप्रवेशेन प्रकृतरूपकनिर्वाहकं यदप्रकृतरूपकं तत्परम्परि तम्। एवंदर्शनं रूपकमिति। यथा-

तडिदियं क्षणलोचनगोचरा मम रहस्यमियं हृदि वर्तते। किमपि वेभि हगन्तनिरीक्षणान्मनसि रागलता मयि वर्धते।। इदं सावयवभेदद्वयस्य निरवयवशुद्धस्य चोदाहरणम्। अत्र प्रथमचरणे आरोप्या. रोपविषयारोपणीयधर्माणां शाब्दत्वात्समस्तवस्तुविषयं सावयत्रम्। इद चात्र दशय साहवयरूपकमिति मूले उक्तम्। द्वितीयचरणे रहस्यत्वारोपेण हदये मज्जूषात्वारोपस्या- र्थत्वात्तन्न स्थापनादिघर्माणामर्थलभ्यत्वादेकदेशविवर्ति सावयवम्। इद च रूपितरूपक मित्यत्रोकम्। उत्तराधें रागे लतात्वारोपस्य शाब्दुत्वाद्धर्मारोपाभावाच्च शुद्धम्। इर्द चाभासरूपकमित्यत्रोक्तम्। यथा वा -- सेयं मृदुः कौसुमचापयष्टिः स्मरस्य सुष्टिग्रहणार्हमध्या। तनोति नः श्रीमदपाङ्गमुक्तां मोहाय या दृष्टिशरौघवृष्टिम्। मन्न दमयन्त्यां चापयष्टितादात्म्यम्। यथा वा- के शान्घकारादथ हश्यभालस्थलार्वचन्द्रा स्फुटमष्मीयम्। एनां यदासादय जगज्जयाय मनोभुवा सिद्धिरसाधि साधु ॥ न चात्र 'केशा अन्धकारा इन, भालमर्धचन्द्र इव, इयमष्टमीवेत्युपमासन्देइसक्करा- लङ्कारोऽस्त्विति वाच्यम्। दमयन्त्यामष्टमीतादात्म्यारोपे सिद्धे तदुत्तरमेव घ्सत्व

पञ्चमो मयूखः। ५ूर

सिद्धया तदारोपाव। द्वितीयं यथा- वेलामतिक्रम्य पृर्थु सुखेन्दोरालोकपीयषरलेन तस्याः। नलस्य रागाम्तुनिधौ विवृद्धे तुङ्गौ कुचावाश्रयतः रम दष्टी । मत्र रागे समुद्रत्वारोप: बाब्दः। तेन कुचयो: कलशत्वारोपो दश्योमंज्जमान(?) सीतादात्म्यारोपश्चार्थं इति। माला यथा- चातुर्यस्य खनिर्नानागुणलीलासधागृहम्। मम विश्रामधरणी शृङ्गाशाब्धिरियं प्रिया ॥ यथा वा- अध्याहार: रमरहरशिरश्रन्द्रशेषस्य शेष- स्याहेमेय:फणससुचित: काययष्टीनिकायः।

कायव्यूहः क जगति न जागर्त्यंदःकीर्तिपूरः ॥। परम्परितं यथा- वरङ्गिणी भूमिभृतः प्रसूता जानामि शुद्गाररसस्य सेयम्। लावण्यपूरोऽजनि यौवनेन यस्यां तथोचैःस्तनता-धनेन।। अत्र 'भूमिभृदेव भूमिभृत्, घन एव घनः, उन्वैःस्तनतैव उचचैःस्तनता'इति धर्माणा- मेकवाचकानुप्रवेशेन कलेषेण च परम्परितम्। तात्पर्यवशञात्समासविरुद्धानामपि छ्िष्टपदा- दुपस्थितौ तद्रूपनिरूपणात्। तस्य प्रकृतरूपकनिर्वाहकत्वात्। आरोप्यारोपविषययोः प्रकृताप्रकृतयो रे कवाचकानुप्रवेशेन परम्परितं यथा। पुरो हठाक्षिप्ततुषारपाण्डुरच्छदा वृतेर्वीरुधि बद्धविभ्रमाः । मिलन्निमीलं सस्जुविलेोकिता नभस्वतस्तं कुछमेषु-केलय:॥। अत्र 'कुछमेषु केलय एव कुछमेषुकेलय' इति रूपकेण लतायां स्त्रीरूपकनिर्वाहः। अत इदमेकदेशविवर्त्यपि। एवमन्यदप्यूह्यम्। केचिन-"रूपक द्विविधम्, अभेदरूपक ताद्रूप्यरूपक च। आरोप्यारोपविषययोरभेदपर्यवसायि प्रथमम्। भेडे प्रतीयमान एव तदीयधर्मारोपमात्रपर्यवसितं द्वितीयम्। द्विविधमपि विषयिणोSधिकन्यू नत्त्रातुभयोक्या च षडुविधम् । यथा- चिना पतत्नं विनतातनूजैः समीरणैरीक्षणलक्षणीयैः । मनोमिरासीदनणुप्रमाणेन लङ्गिता दिक्कतमा तदश्वैः ।

धथा वा- शम्भुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदष्टिताम्। सयमास्ते विना शम्भुस्तार्तीयीकं विलोचनम् ॥। अयं हि घुर्जटि: साक्षाधेन दुग्घा: पुसः क्षणादू।

६० राकागमसहिते चन्द्रालाके-

इदमभेदरूपकं त्रिविधम्। अस्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना। साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसधासागरोदिता ।।

इदू त्रिविर्धं ताद्रूप्यरूपक" मित्याहुः। अन्न न्यनत्वाधिकत्वोकौ कथमभेदभानम्। प्रतीपव्यतिरेकाभ्यां चास्य को विशेष इत्यपि चिन्त्यम् (१)। तस्मादाद्यमेकदेशविवरर्ति रूपकम्। अभ्यच्च विशेषोक्तयत्युक्तिप्रतीपव्यतिरे कालङ्कारान्तर्गतमिति युक्तम्। एवञच 'एकगुणहानो गुणसाम्याधिक्ययोविशेषेकि'रिति वामनोकिर पि सङ्गच्छते। मत एव, किमसुभिग्लपितैजंड ! मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः । मम किल श्रुतिमाह तदथिकां नलसुखेन्दुपरां विबुधः समरः ॥ हत्यत्र प्रसिद्धचन्द्रो न निर्याणकालिकमनाप्रवेशतात्पर्यविषय:, किन्तु नलमुखचन्द्र एवेति व्यतिरेकालद्वार एव। एव तरुस्तरणि ! राजति राजजम्बूः स्थूलोपलानिव फलानि विमृक्य यहया: । सिद्धस्तियः प्रियमिद निगदन्ति दन्ति- य्थानि केन तरूमारुखुः पथेति॥ इत्यादाविव रूपक्यञ्जको वेति कृतमप्रसक्त्चिन्त नया ॥। १८ ।

उत्सिक्तक्षितिभृल्लक्षपक्षच्छेदपुरन्दरः॥१९॥ समानेति। समानधर्मयोगेन साध्यो यत्र प्रकृतारोपस्तत्सोपाधिरूपकम् । प्रकृता- रोपनिर्वाहकोऽप्रकृतारोपो यश्रत्याशयः। उत्सिक्तेति। अत्र 'क्षितिमृत एव क्षिति- भृतः, पक्ष एव पक्ष' इत्यप्रकृतारोप एकवाचकानुप्रविष्टः प्रकृतपुरनदरत्वारोपनिर्वाहक:। एतदेव परम्परितम् ॥ १९॥ पृथकूकथितसादृश्यं दृश्यसादृश्यरूपकमू । उल्लसत्पश्चशाखस्ते भ्राजते सुजभूरूहः ॥ २० ॥ पृथगिति। आरोध्यारोपविषयारोपणीयघर्माणं शाब्दत्वे इत्यर्थः। उल्लसदिति।

(१) न्यूनत्वाधिकत्वोकिस्थलेव्वपकर्षो त क षयो विभावनमपि तंद्वयतिरिक्कसकल गुणसाधारण्यप्रतीतेर्भेददार्ड्यापादकत्वेन चमत्कारातिवयमुत्पादयति । प्रतीपश्यति- रंकयोश्च सादृक्यगर्मितत्वात्सादव्यस्यापि भेदघटितत्वाद्वेद एव पर्यवसानम्, अभेद- रूपके त्वापाततः साहत्यप्रतीतौ सत्यामपि तन्मूलकाऽभेदप्रतीतेरेव प्राधान्यमित्यभेद एव पर्यवसानम्। अथमेव च ताम्यामेतस्य विशेष: सस्पष्ट पषेति सर्वे सस्थम्।

पञ्चमो मयूखः । ६१

भुजे वृक्षत्वारोपोत्तरमेव पञ्ञाङ्गलीयु आाखात्वस्यारोपमम्भवात्। इदमेव समस्तवस्तु- विषयं सावयवम्॥ २० ॥

अङ्गयष्टिधतुर्वल्लीत्यादि रूपितरूपकमू ॥ २१ ॥ स्यादिति। इदमेव निरवयवं खुदूम्। सावयदेकद्ेश वियति अङ्गयष्टीति। अ्राङ्ग- यष्ट्यां धतुर्वल्लीत्वारोप: शाब्दोडङ्के धनुष्टवारोप आर्थ इति। रूपितेनारोपेण रूपक. मारोप इति योगः। यथा 'गुणसिन्धु'रित्यादौ गुणे जत्वारोप आर्थ इति। माला- रूपकं रकनारूपकं च 'नालक्वारान्तराण्यमी' इति वक्ष्यमाणत्वान्न लक्षितम् ॥२१। परिणामोऽनयार्यस्मिन्नभेद: पर्यवस्यति। कान्तेन पृष्टा रहमि मौनमेवोत्तरं ददा ॥ २२ ॥ परिसाम इति। अनयोरारोव्यमागारोपविषययोः, पर्यवस्यति क्रियान्वये फलितो भवतीत्यर्थः । आरोप्यस्यारोपविघयात्मनैव क्रियान्वय इति भाव: । कान्तेनेति। मौनस्य उत्तरवचनात्मनव दानक्रियान्वयाद्। यथा वा- प्लुष्टः सवैश्चापरोपैरपि सह मकरेणात्मभू: केतुनाऽभू. दधूत्ताँ नस्त्वत्प्रसादादथ मनसिजता मानसी नन्दनः सन्। भ्रूम्यां ते तन्वि ! धन्वी भवतु तव सितैर्जैन्रभल्लः स्मितैः स्ता- दस्तु त्वत्नेत्रचञ्जत्तरशफरयुगा धीनमी न्दजाकुः ॥ अत्र भ्रृवो धतुरात्मनैव क्रियान्वयः। यथा वा-'प्रसन्नेन दगब्जेन वीक्षते मदिरे- क्षणा' इत्यन्राब्जत्यैवारोप्यमाणास्यारोपविषयदगात्मना वीक्षणान्वयो न तु अब्जा त्मना छशो:, 'मयूरव्यंसकादुयश्चे'ति समासेनो त्तरपदार्थप्राधान्यावगमाद। यद्यव्ययसुप- मितसमासः स्याव पूर्तपदप्राधान्यं च, सतुन सम्भवति। प्रसन्नेनेति साधारणघर्मे- वाचकपदप्रयोगात्। उपमितसमासस्यो'पमितं व्याघ्रादिमिः सामान्याप्रयोग' इत्यन्ु- शासनेन साधारणधर्मवाचकपदाप्रयोगे विघानात्। एवं चात्र परिणाम एव। अयमपि रूपकवन्त्र्यूनाधिकधर्मविशिष्टो ज्ञेय: । यथा वा- वनेचशाणां वनितासखानां दरीगृददोत्सङ्गनिषकमासः । भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतैलपूरा: सरतप्रदीपाः ॥ अत्रौषधीनां दीपत्वेन सरत्ोपयोग्यं्धकारनाशे उपयोग: । अतैलपूरत्वेनाधिक्यं च। 'अस्य रूपकान्तर्गतिशरिति काव्यप्रकाशः ॥२२।। उल्लेखालड्कारमाह- बहुभिबेहुघोल्लेखादेकस्योल्लेखता भता। स्त्रीभि: कामः पियैशन्द्र: कालः शत्रुभिरैक्षि सः ॥२३॥ बहुभिरिति। एकस्मिव्नारोपविषयेऽनेककर्सृँकोडनेकरूपारोपं उल्लेख इत्यर्थः ।

राकागमसहिते चन्द्रालोके- TY

तेन रूपकपरिणामादिषु नातिव्यापिः । क्वचिदयं भ्रन्तिगर्भोऽपि। यथा- अस्य क्षोणिपतेविहायसि यशञोराशौ चमत्कुर्वति द्राक् कपूररजोभ्रमेण वणिजो वीथीमुपस्कुर्धते । चञ्चुं चज्जलयन्ति चन्द्रकिरणभ्रान्त्या चकोरा:, पयो- बुद्धया व्योम्नि नियोजयन्ति कलशीमामीरवामभ्रुवः ॥ मन्यत्र- एकेन बहघोल्लेखेडप्यसौ विषयभेदतः। गुरुव चस्यर्जुनोडयं कीर्तो भीष्म: शरासने।। अक्कशं कुचयो: कृशं वलग्ने विपुलं वक्षुषि विसतृतं नितम्बे। अरुणाधरमाविरस्तु चित्ते करुणाशालि कपालिभागधेयम् (१)।। प्रसूनता तत्करपल्लवस्थितैर्डुच्छविर्व्योमविराजिभि: पथि। मुखेडमराणामनले रदावलेरभाजि लाजैरनयोज्सितैधुति: ।। तथा- तया प्रतिष्ठाहुतिधूमपद्धतिर्गता कपोले मृगनाभिशोभिताम्। ययौ दशोरञ्ञनतां श्रुतौ श्रिता तमाललीलामलिकेऽलकायिता॥ मन्र काव्यप्रकाशः-'उपमेये उपमानतादात्म्यारोपरूपरूपक एवान्तर्भावा- न्मालारूप का दिवन्नेदमलङ्कारान्तर' मित्याह। यथा वा- अलसं वपुषि इलथं दुकूले चपलं चेतसि घूसरं कपोले। चकितं नयने स्तने विलोलं तव नामश्रवणं तनदरीणाम्।। पूर्वोदाहरणेषु ग्राह्यगतधर्मभेद, इह तु गृहीतगतधर्मारोपेण ग्राह्यभेद इति विचेक:२ ३ अपहत्यलङ्कारमाह-

नायं सुधांथुः कि तहिं व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥२४॥।

पर्वकत्वमेव रूपकाद्वेदः । नायमिति। तथ्यचन्द्रत्वनिषेधपूर्वमतथ्यसरोरुहत्वा- रोपाठ्। तथ्यत्वं चात्र न प्रमाविषयत्वं, किन्तु निश्चयविषयत्वम्। तेन कविकल्पित धर्मनिषेधे ना न्यधर्मारोपेडपहुत्यलङ्कारः। यथा- अनवगतविभेदं सन्दरं वस्तु किज्चि- ज्जडमतिरिह कश्षिन्मोक्ष इत्याचचक्षे। मम तु मतमनङ्गसमेरतारुण्यघर्ण- नमदकलमदिराक्षानीविमोक्षो हि मोक्ष: ।।

(१) पद्यमिद ख पुस्तके नास्ति।

पश्चमो मयूखः । ६३

यथा वा- द्विजपतिग्रसनाडितपातकप्रभव कुष्ठसिती कृतविग्रहः । विरहिणीवदनेन्दुजिघत्सया स्फुरति राहुरयं न निशाकरः । निषेधश्च क्वचिच्छबदुतः क्वचिदर्थतोऽपि। तेन- यदस्य यात्राम बलाद्ूतं रजः स्फुरत्प्रतापानलधूममब्जिम। तदेव गत्वा पतितं सृधाम्बुधौ दघाति पट्ठीमवदङ्गतां विधौ। इत्यत्र 'तदेवे'त्येवकारेण कलङ्कनिषेधस्यार्थत्वेनापहुतिरलङ्कारः। यथा वा- साक्षातसुधांशुर्सुखमेव मैम्या दिवि स्फुट लाक्षणिकः शशाङक:। एतद्भ्रुवी मुख्यमनद्गचापं पुष्षं पुनस्तद्गुणमात्रतृर्या ॥ अत्रापि निषेध आर्थ:।२४।।

पर्यस्तापह्नतिर्यत्र धर्मेंपात्रं निषिध्यते। नायं सुधांथुः किं तहिं सुधांशुः पेयसीसुखम् ॥ २५॥ पर्यस्तेति। धर्ममात्रं, धर्मिणि धर्मनिषेध इत्यर्थः। धर्मिणि धर्मनिषेधपूर्षक- तद्धर्मंस्यान्यत्रारोपः पर्यस्तापइतिः। पूर्वमन्यधर्मारोपः अत्रान्यत्र धर्मारोप इति भेदः। नायमिति। सति चन्द्रे चन्द्रत्वनिषेधेन कामिनीमुखे चन्द्रत्वारोपात्। यथा वा- जानेऽतिरागादिदमेव बिम्बं बिम्बस्य च व्यक्कमितोऽघरत्वम्।

अत्राधरे ऽघरबिम्बत्वनिषेधपूर्वो बिम्बफके ह्ेतूपन्यासपुरःसरोऽघरबिम्बश्वारोप।। मत्यत्र तु- स एव युक्तिपूर्वचेदुच्यते हेत्वपह्गतिः । नेन्दुस्तीवो न निश्यर्कः सिन्धोरौर्वोऽयसुत्थितः। स एव, निषेध एवेत्यर्थः । अपहुतः स्वेद्भरः करे तथोघ्पाजुषोदनिजलैमिलनमुहुः। दशोरपि प्रस्नतमसु सान्विकं वनैः समाधीयत धूमलड्घनैः । अथं '्हेतुस्त्यकत्वा बहूनर्धान् यत्रकस्यावधारणम्।' इतिलक्षणान्तर्गतो नालड्वार' इत्याह कश्चित्(१)॥ २६॥

भ्रान्तापद्नविरन्यस्य शङ्कया तथ्यनिर्णये। तापं तनोति सोत्कम्पं ज्वरः कि न सखि ! स्मरः ॥२६॥

(१) इत्याकर: इति ख।

६४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

भ्रान्तेति। अत्र तापस्य ज्वरसाधारण्यात् आ्ररन्तसख्या 'उवरः किमिति पृष्ठे 'न सखि! रमर' दृति सत्यकथनेन आ्रन्तिवारणस्। इयं च सम्भवद्धान्तिपूर्विका कवि. कल्पितभ्रान्तिपूर्विका चति द्विधा। आधयोदाहता। द्वितीया यथा- जटा नेयं वेणीकृतचकलापो, न गरलं गले कस्तूरीयं, शिरसि शशिलेखा न कुसुमम्। इयं भृतिर्नाके प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुराऽरा तिम्रान्त्या कुछमनर ! किं मां प्रहरसि। 'हयं च तत्वार्या नोपमे'ति द्रडी ॥ २६॥ छेकापहुतिमाह- छेकापह्नतिरन्यस्य शङ्कया तथ्यानेह्वे। पजल्पन्मत्पदे लग्नः कान्तः कि नहि नूपुरः ॥२७॥ छेकेति। अन्येन श्रुतायां रहस्योकतौ तात्पर्यान्तरकथनेन निह्धवे छेकापहुति: नर्मसखीं प्रति 'प्रजल्पन्मत्पदे लग्न' इति निवेदसाने 'कान्तः कि मित्यन्यया पृष्टे 'न हि नूपुर इति निह्नवः। यथा वा- वदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखी िया। पति बुदध्वा 'सखि ! ततः प्रबुद्धाह्मी'त्यपूरयत् ॥-।२७।।

कैतवं व्यज्पमानत्वे व्याजादयैर्निहतेः पदैः। निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पातकेतवात् ॥ २८।। कैतचमिति। आदिना छलादिपदस्। व्याजादिपदैयंत्र निहुतिर्व्यज्यते तत्र कैतवापहुत्यलडारः। यथा वा- अस्या यदास्येन पुरस्तिरश्व तिरस्कृतं शीतरुचान्घकारम्। स्फुटस्फुरद्ङ्गकचच्छलेन तदेव पश्चादिदमस्ति बद्धम्। अत्र केचित्-"इयं सर्वापि स्वरूपापन्नतिरुदाहता। कचिद्धेत्वपह्ुतिः। यथा-। आस्तामनङ्गीकरणाज्भवेन दृश्य: स्मरो नेति पुराणवाणी। ववैव देहं श्रितया श्रियेति नवस्तु वस्तु प्रतिभाति वाद: ॥ अत्र स्मरादृश्यत्वे भवकर्तको दाहो न हेतुः, किन्तु तव शोभेति क्लेषेण हेत्व- पहुतिः । क्वचित्फला पह्म तिर्यंथा- यदि मधुमथन ! त्वद्ड्त्रिसेवां हृदि विद्धाति जहाति वा विवेकी। तदखिलमपि दुष्कृतं त्रिलोक्यां कृतमकृतं न कृतं फृतं च सर्वम्।। अत्र कृतस्याकृतत्वं तत्फलापह्ुतिः । एवमन्यद्व्यूद्यम्। निषेधस्यापि शाब्दत्वा- र्थंत्वकृतद्वैविध्येन भेदोऽपि ज्ञेय" इत्याङ्कः ॥ २८ ॥

पञ्चमो मयूख: । ६५

उत्प्रेक्षोन्नीयते यत्र हेत्वादिनिद्ृर्तिं बिना। त्वन्मुखश्रीकते नूनं पद्मैवैरायते शथी ॥। २९॥ उत्प्रक्षेति। उन्नीयते, अन्यवर्मसम्बन्धेनान्यतादात्म्येन सम्भाव्यते उत्कट- कोटिकसन्देहविषयीक्रियते। आदिना फलस्वरूपे। निहुति विना, अन्यधर्मनिषे्ध विनेत्यर्थः । एवं च-उपमानतादात्म्यसम्भावनमुत्प्रेक्षा हेतुफलल्वरूपविषया त्रिधा। त्रिविधाया उदाहरणं त्वदिति। अत्र स्वाभाविकचन्द्रपभ्नविरावे सुखकान्तिलिप्सा न हेतुरिति तन्र तद्धेतुत्वेन सम्भावना हेतुत्प्रेक्षा, कान्तावदनकान्तिप्राप्तेरफलस्यापि फळत्वेनोत्प्रेक्षणादियमेव फलोत्प्रेक्षापि, वस्तुतो वैराडक्तयपि वैरकर्तृतादात्म्योत्प्रेक्षा स्वरूपोत्प्रेक्षा चेति त्रैविध्यम्। यथा वा- कल्ण्यमानमसुनाऽऽचमनार्थ गाङ्गमम्तु चुलुकोदरचुम्बि ।

अन्न प्रतिबिम्बिता दौेयत्वेनोत्प्रेक्षिता, अम्बु च दानकर्तृत्वेनोत्प्रेक्षितम्।

पमानतयाऽन्वयासम्भवः । तदुकतम्- कर्ता यध्युपमानं स्यान्न्यगभूतोऽसौ क्रियापढे। स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्वयपेक्षितुम। इति चेत, मत्रागत्या उभयथोभयत्वेनान्वयाङ्गीकाराव। यद्वा न हयान्रोपमानत्वे- नान्वयः । किन्त्वपसुताविवार्यिक उपमानभावः । अस्तु वा 'चन्द्र इवेत्यादाविवार्थ- विशेषणस्यापि चन्द्रस्योपमानत्वेनान्वय इति दिक। अ्न्ये तु-"नेयं कर्तृतादात्म्यो- त्प्रेक्षा, किन्तु क्रियातादात्म्योत्प्रेक्षारूपा स्वरूपोत्प्रेक्षैव। कमलसङ्कोचनस्योपमेयस्य वैरतादात्म्येनोत्प्रेक्षणात्। अत्र चोपमेयं कमलसङ्कोचनादि कल्ण्यते। एवं 'लिम्पतीव तमोड्द्गानी'त्यादौ व्यापनादिरूपमुपमेयं कल्ण्यते। एवं च-वैरमिव करोतीति विवरणं न वैरै करोतीवेति। अत एवेयमनुपात्तोपमेयोत्प्रेक्षे"तयाहुः। इयं शाब्दी आर्थी चेति द्विधा। मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिमिः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्द्ोऽपि ताहनः ॥ हत्युत्प्रेक्षाव्यअ्षकशब्दसचे शाब्दी, असत्वे आर्थीति। इयं च गूढोत्प्रेक्षेत्युदा- हरिष्यते। पूर्वस्या उदाहरणान्तराणि- पद्माङ्कसद्मानमवेक्ष्य लक्ष्मीमेकस्थ विष्णोः श्रयणात्सपत्नीम्। आस्येन्दुमस्या भजते जिताब्जं सरस्वती तट्विजिगीषया किम्।। अत्र दमयन्तीमुखे सरस्वतीवासे विजिगीषा हेतुत्वेनोत्प्रेक्षिता।

राकागमसहिते चन्द्रालाके-

पुराकृतस्त्रैणमिमां विधातुमभूद्विधातुः खलु हस्तलेख: । येयं भवद्वाविपुरन्ध्रिसृष्टिः साडसयै यव्ञस्तज्जयजं प्रदातुम्।। अत्र पूर्वकृतपुरन्ध्रिसष्टेर्द मयन्तीनिर्माणहेतुत्वेन भाविपुरन्ध्रीसष्टिनिर्माणं दमयन्ती-

समरेन्धने वक्षसि तेन दत्ता संवर्तिका शैवलवल्धिचित्रा। चकास्ति चेतोभवपावकस्य धूमाविला कीलपरम्परेव ।। अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा । अन्ये तु-"स्वरूपोत्प्रेक्षा उक्ताऽनुक्तविषयत्वेन 1धा। उप- मेयाक्कावुक्कविषया अनुक्तावपरा। हेतुत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च प्रसिद्धाSप्रसिद्धविषय तवेन द्विविधेशतयाहुः । यथा- विवस्वताऽनायिषतेव मिश्रा: रवगोसहत्त्रेण समं जनानाम्। गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्वर्य खलु नान्घकारैः । अन्राऽसदेव लोचननयनमान्धयहेतुत्वेनोत्प्रेक्षितम्। पूरं विघुर्षधैयितु पयोधे: राङ्केडयमेणाक्र्माण कियन्ति। पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगसशोककोकी नयने कियन्ति ॥

दूहास् ॥२९॥ गूढोत्प्रेक्षामाह- इवादिकपदाभावे गूढोत्मेक्षां प्रचक्षते। यत्कीर्तिर्विभ्रमश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगाम् ॥३०॥ द्वेति। इवादिकेत्यादिनोत्प्रेक्षावाचकानां 'मन्ये शङ्क' इत्यादीनां ग्रहणम् । इयमपि पूर्ववत्त्रिधा। उदाहरणे असती ब्रान्तिहतुत्वेनोतप्रेक्षिता। वेशनकतृतादात्म्यो- त्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा च पूर्ववद्। यथा वा- रविरुचिऋवामोंकारेधु सफुटामलबिन्दुां गमयितुममूरुख्ीयन्ते विहायसि तारकाः । स्वरबिरच नायाऽडसामुच्चै रुात्ततया हताः शिशिरमहसो िम्बादस्मादर्संशयर्मंअ्वः ।। अत्न उत्तरभावित्वसामान्येन रविकान्त्युदयस्तारकाऽस्तफलत्वेनोत प्रेक्षितः, चन्द्र. निष्प्रभता च सूर्यकिरणाधिक्यहेतुत्वेनोतप्रेक्षिता, तारकास्वरूपं च वर्तुलत्वसामा-

अनङ्गलीलामिरपाङ्गवाविन: कनीनिकानीलमणेः पुनः पुनः। तमिखवंश प्रभवेन रद्मिना स्वपद्धतिः सा किमरक्षि नाक्जनैः॥ काव्यप्रकाशस्तु-"गूढोत्प्रेक्षा नालङ्कारन्तरम्, इवादिपदाभावे सम्भावन-

पञ्चमो मयूखः । ६७

पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः ॥ ३१॥ अयं भमत्तमधुपस्त्वनमुखं वेद पङ्कजम्। पङ्कजं वा सुधांशुर्वेत्यस्माकं तुन निर्णयः ॥३१॥ स्यादिति। उपमानोपमेयभावकल्पक स ट् ्ायरदर्श ने न सदशास्तरस्मरणकथनें स्मरणालङ्कारः। आरोपविषपज्ञानतिराधानविशिष्टारोप्यारोपो आ्रन्त्यलड्कारः। तेन न रूपकेSतिव्य्रापतिः। तत्रारोपविषय (ज्ञान) तिरोधानामावातू।सा्यज्ञानफलकैका श्रतैक धर्मिकाऽनेकविरुद् धर्मवत्ताकथनं संज्षय इत्यर्थः। एकाश्रितेत्युक्के नोललखितातिप्रसङ्ग:। त्रितयोदाहरणानि क्रमेणाइ-पडुजमति। गाहते स्मरतीत्यर्थः । यथा वा- एसेन ते स्तनभरेण सरेभकुम्भौ पाणिद्वयेन दिविषद्द्वुमपललवानि। आस्येम स स्मरतु नीरधिमन्थनोत्थं स्वच्छन्द्मिन्दुमपि सन्दरि ! मन्दराद्निः ।। क्वचिदयं व्यतिरेकमुखः। यथा- श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य तस्य रमरामरेन्द्रावपि न स्मरामः । वासेन वस्मिन् क्षमयोश्च सम्यावरुद्धो न दध्म: खलु शेषबुद्धौ।। 'अत्र त्रय' मिति केचित्(१)। "क्वचट्वैसा हक्येनायमलक्कारः। यथा- सीता यदा यदा दुःखं प्रपेदेशरण्यवतिनी। तदा सस्मार शर्माणि गलदूबाष्पो रघुत्तमः ॥।" इति केचित्। अयं तु साहश्यगर्भो बोध्य:। तेन, प्रसादमासाथ्य सरेः कृतं सा सहमार सारस्वतसूकिसहेः। देवा हि नान्यद्वितरन्ति किन्तु प्रसद ते साधु धियं ददन्ते।। इत्यत्र न स्मरणालक्कारः । मयमिति आ्रान्त्युदाहरणम् । अयं कचिन्निश्चयान्व: । यथां- वामे करे निहितवामकपोलपालि: सा चित्रितेति रघुवीर ! मयाऽनुमेने। श्वासेरथो विरहिणाकुलबालिकरेति हा! राघवेति वचनादय जानकीति॥

(१) इदं नास्ति ख.पुस््तके।

६८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

यथा वा- पुनः पुनः काचन कुर्वती कचच्छटाघिया धूपजधूम्संयमम्। सखीस्मितैस्त किततन्निजम्रमा बबन्ध तन्मूर्धजचामरं चिरात। तच्छायसौन्दर्यनिपीतधैर्याः प्रत्येकमालिद्गदमू रतीघः । रतिप्रतिद्वन्द्वितमासु नूनं नामूषु निर्णीतरतिः कथन्नित्।। इति व्यतिरेकमुखः। पङ्कजं वेति सन्देहोदाहरणम्। अयं च शुद्धो निश्रयान्त- श्रेति दैधा। यथा- पदे विधातुर्यंदि मन्मथो वा ममाभिषिच्येत मनोरथो वा। तदा घटेतापि न वा घटेत प्रतिप्रतीकाऽदूसुतरूपशिल्पम्।। अयं शुद्धः । किं घनस्य जलघेरथवैवं नैव संशयितुमप्यलभन्त। स्यन्दनं परमदूरमपश्यन्निःस्वनश्रुतिसहोपनतं ते।। अयं निश्चयान्तः । केचित्तु- 'संशयलक्षणेडनेक धर्म प्रकार कत्वं न विवक्षणीयम्। किन्तु विशेषधर्माप्रकारकसामान्यधर्मप्रकारकत्वमेव विवक्षणीयम्। तेन 'कोडयं किमि- द'मित्यादिज्ञानानामपि संशयत्वम्। यथा- कान्ते स्वान्ते मदीये निवसति भवती सर्वंदेति ब्रुवाणे प्रम्णा पत्थौ सहासं सफटिकछठविमलं (१)वीक्ष्य वक्षस्तदीयम्। प्रामाण्यादस्य वाचा प्रतिफलितमपि रवीयमत्येति मत्वा स्वात्मानं तर्कयन्ती किमिदमिति मुहुः पार्वती त्वां पुनातु ॥ अन्न 'किमिद'मित्येककोटिक: संशय" इत्याहुः। काव्यप्रकाशस्तु -- 'ससन्देह- स्तु भेदोक्ौ तदनुक्कौ व संशयः।' इति संशयसन्देहयोभेंदमाह। 'ससन्देह इत्येक पदम्, तेन भेदोक्ौ सन्देहवदलक्कारोडग्रिमस्त संशयालड्कार' इति व्याचक्षते। 'अथं भेदकातिशयोकिव्यंतिरेको वे'त्यपि केचित् ॥३१-३२॥

मीळितं बहुसादश्याद् भेदवच्ेन लक्ष्यते। रसो नाळक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ ३२ ॥ मीलितमिति। भेदवद् उपमानसू। समानधर्मोपादानेनोपमानस्वरूपाज्ञानपूर्वक. सुपमेयवर्णनं मीलितमित्यर्थः । रस इति लक्ष्यम् । यथा वा- गौर्या: शिवस्यापि विलोक्य वक्त्रमाह्लादकं चन्द्रपरागपाण्डु। नालक्षि रूपं खलु भालबालजेवातृकस्यापि सखीसमाजै: ॥ पथा वा- काश्मीरजाङ्गरागश्चम्पकगौराङ्गि ! डश्यते नैव। किमति वृथाअनरेखामिन्दीवरलोचने! कुरुषे।। (१) छविशदें-इति ख।

पश्चमो मयूखः । ६९

काव्यप्रकाशे तु- समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूहते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ।। कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा साधारणेन धर्मेण किज्चिद्वस्तु वस्त्वन्तरगोपकं वर्ण्यते यत्र तत्र मीलितालड्कारः। यथा- स्वभावचपले नेत्रे मयादर्वाक्षरं वचः । मद: कृतपद्स्तन्व्यामाभ्यामपि न लक्ष्यते ।। अत्र चपलत्वं स्वाभाविकम् अर्धाक्षरत्वमागन्युकम्, उभयमपि मदसाधारणम्। तेन मदस्य तिरोधानमिति युक्कम्। ३३।

सामान्यं यदि सादृश्याद् भेद एव न लक्ष्पते। पद्माकरप्विष्ठानां मुखं नालक्षि सुभ्रवास्॥३४ ॥ सामान्यमिति। कि्चिदवुर्मसाह्क्येनोपमानभेदाज्ञानेनोपमेयवर्णन सामान्या लङ्कार इत्यथ: । पभ्नाकरेति लक्ष्यम्। यथा वा- भैमीविनोदाय मुदा सखीभिस्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम्। नातर्कि मध्ये स्फुटमप्युदीतं तस्यानुबम्बं मणिवेदिकायाम् ॥ अत्र भिन्नव्यक्तिज्ञानेऽपि तद्गतभेदाज्ञानात्सामान्यम्। एवं चोपमानस्वरूपतिरो धानं मीलितं व्यावर्तकधर्माज्ञानक्वतभेदतिरोधानं सामान्यमिति फलितम्। अ्न्ये तु- 'उपमानाज्ञानं मीलितम् उपमेयाज्ञानं सामान्य'मित्याहुः। काव्यप्रकाशे तु- "प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृत्म् । अपरित्यक्तर्वगुणस्याप्रस्तुतपदार्थेन सम्बन्धादप्रस्तुतत्तया निबन्धमं सामान्या लहारः। अत्र तह्गुणालक्कार्यावृत्तये अपरित्यक्ेति, मीलितालङ्कारन्यावृत्तये अप्रस्तुत- तयेति। यथा- कनकद्रव गौराङ्गी चज्जलाचपला सखे!।

उन्मीलिसालड्कारमाह- हेतोः कुतोऽपि वैशिष्ठ्यात स्फूर्तिरुन्मीळितं मतमू। क्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च सुखानि च॥३५॥ हेतोरिति। उपमानादुपमेयोत्कर्षज्ञानाधायकहेतुकथनमुन्मीलितमित्यर्थः । कस्मादृपि हेतोरु्पमेयस्य वैशिष्यादुपमानाधिक्याव स्फूरतिर्ज्ञानमित्यक्षरार्थः ।

७० राकाग मसहिते चन्द्रालोके-

लक्षितानीत्युदाहरणम्। चन्द्रोदये कमलानां सङ्कोचानमुखानामसङ्काचान्मुखनिष्ट- वैशिष्ठ्यज्ञानम्। यथा वा- बालेषु सरयूतरे समं खेलत्स धुलिषु। याचके गाधिजे ज्ञातो रामः साकेतवासिभि:॥-॥३६॥ अनुमानालङ्कारमाह -- अतुमानं च कार्यादे: कारणाद्वधारणम् । अस्ति किश्चिद् यदनया मां विलोक्य स्मितं मनाक ॥ ३६ ॥ अनुमानमिति। कार्योकत्या कारणज्ञानं यत्र तम्रातुमानालडार:। आदिना सम्बन्धिप रिग्रहः। अस्तीति लक्षयम्। अन्र हास्येन कार्येणान्तःस्थितोऽभिलाषः कारण मतुमीयते। यथा वा- नीवारा: शुकगर्भकोटरसुखभ्रष्टास्तरूणामघः प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः। विश्वासोपगमादमिन्नगतयः शब्द सहन्ते मृगा-

अन्न ऋष्याश्रमनैक्ट्यमनुमीयते। प्रदीपस्तु-"पक्षसम्ब्न्घः सपक्षवृत्तित्वं विपक्ष- व्यावृत्तिरिति रूपत्रयवान् हेतु:। व्यापकत्वेनाभिमतस्य पक्षेऽयोगव्यवच्छेदस्तदुभय वचनमनुमानम्। यथा- मृगीदशो यत्र निपातयन्ति हशं स्मरस्यापि च तत्र बाणा:। पतन्ति यद्वक्रितचापहस्तो मारस्तदासां कुपितः पुरोऽस्ति ॥ अन्र 'एताः पुरो मनोुवः निपतद्बाणफलकहग्व्यापारवत्त्वात्' इति प्रयोग" इत्याह । अर्थ व्यतिरेकादृपि। यथा- स्मर: एवं सर्वस्वं कुचकलवयो: पङ्ुजहशो- ध्रेवं धत्वा मुद्रामकृत मुखयोनीलिममिषाद्। न चेदित्थं व्यथं कथय कथमेताविह नरं स्मरन्तं पश्यन्तं प्रहरति शरैरेष विषमैः ॥ कचिच्छाब्द: । यथा -- न तूणादुद्धारे न गुणघटने नाश्चुतिशिखं समाकृष्टौ दष्टिर्न वियति न लक्ष्ये न च भुवि। वृर्णां पश््यत्यस्य कचन विशिखान् किन्तु पतित-

अर्थापस्य छक्कारमार- द्विषद्वक्षःश्रभ्तैरनुमितिरमून् गोचर्यति ॥-॥ ३६ ।

अर्थापत्ि: स्वयं सिध्येत्पदार्थान्तरवर्णनम्। स जितस्तनमुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम्॥ ३७॥

पञ्चमो मयुख: ।

अर्थापत्तिरिति।यत्रैकस्य सिद्धावर्थान्तरमर्थात्सिध्यतीति वर्ण्यंत, तत्रार्थापतत्य- लडारः। चन्द्रे जिते तज्जितपम्रानां जयोऽर्थात्सिद इति। यथा वा- अथि! समैष चकोरशियुर्मुनेत्रंजति सिन्धुपिस्य न शिष्यताम्। अशितुमब्धिमधीतवतोऽस्य वा शशिकराः पित्रतः कति कीकराः । यथा वा- यशः पदाह्गुष्ठनसौ मुखं व विभर्ति पूर्णेन्दुचतुष्टयं या। कलाचतु। षष्टिरुषेतु वासं तस्यां कथं सभ्नुवि नाम नाडस्यास् ।।-।३७।।

स्यात्काव्यलिङ्गं वागर्थो यत्र हेतुसमर्थकः । जितोऽसि हन्द ! कन्दर्प ! मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥३८।। स्यादिति। यत्र वाच्य एव वाक्यार्थः पदार्थो वा प्रस्तुतवाक्यायें हेतुभूतस्तत्र काव्यलिद्गालड्कारः । चित्ते त्रिलोचनसर्वरूपवाक्यार्थस्य कन्दुर्पदाहकतृतीयलोचनत्वा मिप्रायगर्भतया कन्दर्पजयरूपवाक्यार्थे हेतुत्वात्। #यथा वा- मन्येडमुना कर्णंलतामयेन पाशद्येन च्छिदुरेतरेण। एकाकिपाशं वरुणं विजिग्येडनङ्गीकृतायासतती रतीक्षः ।। अत्र पाशद्वयेनेति पदार्थो वरुणजयरूपवाक्याथें हेतुः(१)। यथा वा- अश्चित्लेखा च तिलोत्तमाडस्या नासा च रमभा च यदूरसृष्टिः । दृष्टा ततः पूरयतीयमेकाडनेकाप्सरःप्रेक्षणकौतुकानि ॥-।।३८।। पारकरालड्कारमाह- अलङ्कारः परिकर: साभिप्राये विशेषणे। सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ३९ ॥ अलङ्कार इति। सुधेति विशेषणस्य शैत्यप्रतीतिद्वारा तापनिवारणरूपवाक्यार्थो पयोगित्वम्। यथा ा- मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोः स्पृहयाऽनतरुपेतयोः । ग्रहणशक्तिरभूदिदमीययोरपि न संमुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ अन्नान्तर्गंतत्वविशेषणस्य चक्षुःसंयोगाभावद्वारा प्रकृतवाक्यार्थोपयोगित्वम्। काव्यलिङ्गपरिकरयोः साभिप्रायपदार्थोकिरूपतया साम्येऽव्ययमेव भेदो, यत्काव्य लिङ्गे पदार्थो वाक्यार्थो वा साक्षाद्वाक्यार्थोपयोगी, परिकरे तु प्रस्तुतवाक्यार्थोपयो- ज्यर्थान्तरप्रतिपादनद्वारा विशेषण प्रकृतवाक्यार्थोपयोगीति। अत्र केचित्-'इदं नाल्वारान्तरम्, किन्तुनिष्प्रयोजनविशेषणत्वरूपापुष्टत्वदोषाभाव एवेत्याहुः। अन्ये सु- 'अपुष्टस्य श्लेषादौ दोषत्वाभावात्तत्र साभिप्रार्यवशेषणत्वस्यालक्कारत्व'मित्याङ्क:।३१।

(१) चिह्नाक्कित नास्ति ख-पुस्तके।

७R राकागमसहिते चन्द्रालोके-

सामिमाये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः । चतुर्णा पुरुषार्थानां दाता देवश्रतुर्भुजः॥४० ॥ साभिप्राय इति। अत्र 'देवश्रतुर्भुज' इति विशेष्यं पुमर्थचतुष्टयदानसाम्थ्यां- भिप्रायम्। यथा वा- स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीमभूपतिः । यमवाप्य विदर्भभू: प्रभुं हसति द्यामपि शक्रभर्तृकाम्॥ अत्र भीम इति विशेष्यं शक्रजयोपयोगि ॥४० ॥ अतिशयोक्यलड्ारमाह-

आलिङ्गन्ति समं देव! ज्यां शराश्च पराश्च ते ॥।४१॥ अरक्रमेति। कार्यकारणयोर्योग पद्यकथनमक्र मातिशयो किः। बाणमौवी सन्धानस्य कारणस्य कार्यस्य शतुक्षितिनिपातस्य साहित्योके: ॥। ४१। अत्यन्तातिशयोक्तिस्तु पौर्वापर्यव्यतिक्रमे। अग्रे मानो गतः पश्चादतुनीता प्रियेण सा ॥४२॥ अत्यन्तेति। कार्यकारणयो: पौर्वापर्यंकथनमत्यन्तातिशयोकि:'अभे मान' इति प्रियानुनयमाननाशयोदैपरीत्येनोके: ।। ४२ ।। चपलातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुप्रसक्तिजे। यामीति पियपृष्टाया वलयोऽभवदूर्मिका॥ ४३ ॥ चपलेति। हेतुप्रसक्तिर्मावित्वेन सम्भावना, तस्यां कार्योत्पत्तिकथने चपला- इतिशयोकि:। ऊर्मिका बाहुभूषणम्। वियोगस्य कारणस्य सम्भावनयैव कार्यसूय काश्यस्योत्पत्तिकथनात्। यथा वा- त्वद्ध पसम्पदव लो कनजातशड्का पादाब्जयोनिजकराङ्गु लिला लनेन। भूयाचिचिराय कमला कलितावधाना निद्रनुबन्धमतुरोधयितुं धवस्य।। अत्र दमयन्त्यासकते: स्वानादरणङ्या तत्प्रयोज्यजागरणप्रतिबन्धकनिद्रानुकूल. व्यापारकथनाव। अन्ये-तु 'स्वविरोधिकार्यशङ्या स्वोकावपि चपलातिशयोकेरिद. मुददाहरणामित्याहुः। यथा वा- यामि प्रेयसि ! वारिदागमदिने जामीहि मामागतं चिन्तां चेतसि मा विधेहि कथयत्येवं सवाष्पे मयि।

पश्चमो मयूखः ।

निशश्वासैः पवनायितं वरतनोरङ्गै: कदम्बायितं कान्स्या केतकपत्रकायितमहो ! हगभ्यां पयोदायितम्।। सम्बन्धातिशयोक्ति: सा तदभावेऽपि तदूच: । पश्य सौधाग्रसंसक्तं विभाति विधुमसडलम् ॥ ४४॥ सम्बन्धेति। असम्बन्धे सम्बन्धकथनं सम्बन्धातिशायोकि: । सौधाआणामस त्यपि विधुमण्डलसम्बन्धे तत्कथनाव ।।४४।। भेदकातिशयोक्ति श्वेदेकरयैवान्य तोच्यते। अहो ! अन्यैव लावण्यलीला बालाकुचस्थले ॥ ४५॥ भेदफेति। असति भेदे भेदकथन लोकप्रसिद्धपदार्थापेक्षया चमतकाराभिधायर्क भेदकातिशयोकि:। लोकप्रसिद्धलावण्या भेदेडपि भेदकथनाद्। यथा वा- तस्मिन्नियं सेति सखीसमाजे नलस्य सन्देहमथ व्युदस्यन्। अपृष्ट एव स्फुटमाचंचक्षे स कोऽपि रूपातिशयः स्वयं ताम् ।। इद्र व पूर्वोक सर्वातिशयोक्ती नामुदा हरणम् । 'व्युदस्यन्नाचचक्षे स' इति सन्देह- व्युदासारूयानयो: कार्यकारणयोर्योगपद्यस्य पौर्षापर्यंस्याप्युक्तेः, अपृष्ट एवेत्यनेन प्रश्नल्थ सम्भावनाकल्पनात् कर्तृत्वासम्बन्धे सम्बन्धकथनाच्। भेढकं तु स्पष्टमिति ॥४६॥ रूपकातिश्योक्तिश्चेदव्यं रूपकमध्यगम् । पश्य नीलोत्पलद्दन्द्वान्निःसरन्ति पिता: शराः ॥४६।। रूपकेति। आरोप्यारोपविषययोरारोव्यरूपात्मनैव कथनं रूपकाविशयोकि: । आरोप विषय नेत्रकटाक्षयोरारोव्यकमलशरत्वरूपेण आरोपविषय निगरणेनारोव्य प्रतिपत्ति रिति यावद्। इयं व निगीर्याध्यवसानातिशयोकिरिति काव्यप्रकाशे कथिता। यथा वा- विहायसि विहारिणी भवतु नाम सौदामिनी समेकशिखराद्ध: पततु नाम मन्दाकिनी। इदं तु. महदद्ुत यद्यमेत्य भूमीतलं नमन्नमृतदीघिति: कमलसारमाकर्षति ।।

रुपकमेदैमेंदोऽवसेयः। या त काव्यप्रकाशे यदर्थोक्तिककपता तिशयोफिरका, सी वक्ष्यमाणसम्भावनान्तगतेति नोका। अलङ्कारसर्वस्वे तु- यद्यपह्मवगर्भत्वं सैव सापड्ववा मता। त्वत्सूकिषु ढषा राजन् ! आ्रान्ता: पशर्यन्ति तां विन्रौ। १०

राकागम सहिते चन्द्रालोके-

इत्यपहु तिगरभातिशयोकिरक्ता। तेनापहुतिभेदभिन्नाप्यतिवायोक्तिरव सेया ॥४६।।

मौढोक्तिस्तदशक्तस्य तच्छक्तत्वाSचकल्पनम् । कलिन्दजातीररुहा इ्यामला: सरलटुमाः ॥ ४७॥ प्रोढोक्तिरिति। तम्नासमर्थस्य तन्न सामर्थ्यवर्णनं प्रौढोकिरित्यर्थः। यमुनातट रोहस्य नैल्यहेतुत्वाभावेऽपि तद्धेतुत्वेन कथनाद्। यथा वा- याभिरनङ्ग: साङ्गीकृतः स्वियोऽस्तीकृताश्च ता येन। वास्याचरणप्रवणी प्रणमत तौ कामिनीकामौ।-॥४७॥ सम्भावना लक्कारमाइ- सम्भावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यप्रसिद्धये। सिक्तं स्फटिककुम्भान्तःस्थितिश्चेताकतैर्जलैः ॥४८॥ मौक्तिकं चेल्लतां सूते तत्पुष्पैस्ते समं यशः । सम्भावनमिति। यदीत्थ स्यात्तदान्यत्कार्य स्यादित्यर्थबोधकसममिव्याह्दार 3 सम्भावनेत्यर्थः । सिकमिति लक्ष्यम्। सफटिकघटान्त:स्थितपयःसिक्कमौकिकाङ्ुर- विबृद्धलतापुष्पसमं ते यश इति। यदि तत्पुष्पं स्यात्तदा तत्साम्येन ते यशोवर्णनं स्यादिति। (१) कलिन्दजे त्यस्य क्चित्पुस्त के पाठाभावातू, स्फटिकक्ुमभान्तःस्थिते- जं लक्ष्षेती कर णसा मर्थ्याभावेऽपि तदुचयैतदेवोदाइरणं प्रौढोक्रपि बोध्यम्। योगविभागेन सम्भावनस्यापीदमेवोदाहरणम् । यथा वा- यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्तस्याः समाप्तिर्यदि नायुषः स्थाद्। पारेपराधं गणितं यदि स्याद् गणेयनिःशेषगुणोऽपिसस्थातू।। यथा वा- विधाय मूर्धानमघश्चरं चेन्मुन्जेत्तपोभि: स्वमसारभावम्। जाड्यं व नाव्ेत्कदलीतरुर्यतदा यदि स्यादिदमूरुचारुः।। अर्य कचिद् व्यतिरेक्मुखोऽपि- निजौजलोज्जासयितुं जगदू दुछामुपा जिहीथा न महीतळं यदि। समाहितैर्यनिरूपितस्तवः पद हशः स्या: कथमीश! माहशाम्॥। 'अयमतिशयोक्तिभेद' इति काव्यप्रकाशः ॥ ४८ ॥ प्रहर्षालक्ारमाह-

दीपमुद्दयोतयेद्यावत् तावदभ्युदितो रविः।

(१) इस आख्म्य 'सम्भावनस्यापीदमेवोदाहाण' मित्यन्तं नास्ति स.पुस्तके।

पञ्चमा मयूखः ।

वाञ्छितेति। इच्छाविषया चिक प्राप्तिबोधकपदसमुदायो यत्र, तन्र प्रहर्षालद्दार हत्यर्थः । दापमिति लक्ष्यम्। तद्धिकप्रकाशप्राप्तेः । यथा वा - भेकैः कोट रशा यिमिर्मतमिव क्षमाऽनतर्गतं कच्छपः पाषाणै: पृथुपङ्कपीठलुठनाद्यस्मिनमुहुमूर्छितम्। तस्मिश्रेव सरस्यकालजलद्देनागत्य तर्मेष्टितं यत्राकण्ठनिमन्नवन्यकरिणां यूथैः पयः पीयते(१) ॥ अभ्यत्र- उत्कृण्ठितार्थसंसिद्धिविना यत्नं प्रदर्पणम्। सामेव ड्यायते तस्मै विसृष्टा सैव दूतिका।। यत्नमनपेक्ष्येत्य्थ:(२)। यथा वा- परवति ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्िद्वदामि द्रुतमुपनम कि मामाह सा शंस हंस !। इति वदति नलेडसौ तच्छाँसोपनत्रः प्रियमनु सकृतां हि स्वरपृहाया विलम्बः H

सिद्धाअ नौषवीमछं खनताऽSसादितो निधि: ॥-॥४९॥ विषादालड्कारमाह- इष्यमाखविरुद्धार्थसम्पाप्तिस्तु विषादनम् ॥५०॥ दीपमुद्तयोतयेद्यावत् तावननिर्वाण एव सः। यथा वा- यत्प्रत्युत त्वन्मृदुबाहुवल्लिस्मृतिव्जं गुम्फति दुर्विनीता। तता विधनेऽधिकमेव तापं तेनाश्रिता जैत्यगुणा मृणाली।। यथा वा- रात्रिरगमिष्यति भविष्यति छप्रभातं मास्वानुदेव्यति हसिष्यति पक्कनभाः । इस्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा! इन्त ! इन्त ! नलिनी गज उज्जहार।-।९०॥ तुल्यया गिवालड्डारमाह- क्रियादिभिरनेकस्य तुल्यता तुल्ययोगिता ।। ५१ ॥ सङ्कचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च ।

(१) पद्यमिद नास्ति स-पुस्तके। (२) यत्नकणनं विनेत्यर्थ :- इति - ख । र

७६ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

पराचीनाचळचूडाग्रचुम्बिबिम्बे सुधाकरे॥५२॥ क्रियादिभिरिति। क्रियया गुणेन वा प्रस्तुतानामप्रसतुतानां वा तुल्यधमयोगित्वं उल्यया गितेत्यर्थः । सुखानां कमलानां च चन्द्रोदये वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतत्वादुदाहरणम्। यथा वा- अपि लोकयुगं दत्तावपि श्तरष् रमणीगुणा अपि। श्रुविगामितया दमस्वस्व्यतिभाते सतरां धरापते ! ॥ अप्रस्तुतानां यथा- लोकोत्तरां मृगाक्ष्या निरीक्ष्य नेत्रश्तियं तस्या: । खन्जनसरोजमीना मन्यन्ते स्वीयमफलत्वम् । अन्नाप्रस्तुतानां खन्जनादानामेकधर्मकथनम् (१)। एवञ्ञ-प्रस्ततानामप्रस्तुतारनां वैकधमंकथने तुल्ययोगितेति सिद्धम्। अन्यत्र तु- दिवाहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता।

अत्र भृतिदानस्य परामवदानस्य च इलेषेणाभेदाव्यवसायाष्टृतितुश्यत्वम्। कराठाभरणे त- गुणोत्कष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता । लोकपालो यमः पाशी श्रीदः शक्ो भवानपि। मत्र वर्णनीये राजनि लोकपालत्वेन यमादिसाम्यवर्णनाततुल्ययोगिता। "अस्या- स्वुल्ययोगितायाः 'सिद्धिः ख्यातेषु चेन्नाम कीत्यंते तुल्यतोकये।' इत्युक्त'सिद्धि'- कक्षणगुणान्तगंतिशरिति कश्ित् ॥५१-९२॥ दीपकालक्कारमाइ- पस्तुतापस्तुतानां च तुल्यत्वे दीपकं मतम्। मेघां बुधः सुधामिन्दुर्िभर्ति वसुर्धां भवान्॥ ५३।। प्रस्तुतेति। अन्नापि क्रियादिभिरित्यनुषज्यते । तेन प्रकृता प्रकृतानामर्थादुप- मानोपमेयानामन्येषां वा क्रियादिरूपैकधर्मकथनं यत्रकपदेन, तत्र दीपकमित्पर्थः । प्रस्तुताप्रस्तुवानामित्यनेन तुल्ययोगिताव्यावृत्ति:। 'एकस्यैव धर्मल्य समस्ते वाक्ये दीपवद्न्वयादू दीपकमिति नामयोगः । 'मेवां बुध' इति लक्ष्यम्। अत्र धारणरप. (१) इवोऽनन्तस्त्न- 'मबलस्यकुलाशरिनो झषानू निजनीडट्ुमपीडिनः खगान् । - अनवद्यतृणार्दिनो मृगानू मृगयावाय व भूभृतां ववाम्।।' इत्युपलम्यते पद्यसधिकं क-पुस्तके।

पञ्चमों मयूखः ।

क्रियायाः प्रकृतराजवसुधयोरप्रकतबुधेन्दुमेवासधानां धर्मस्य सकृतुष:। यथा बा (१) स्यितस्य रात्रावधिश्य्य शर्य्या मोहे मनस्तस्य निमजजयल्ती। भालिङ्वय या चुम्बति लोचने सा निद्राऽ्युना न त्वडतेऽड्ना वा ॥

पया वा- अवलस्वकुलाशिनो झषान् निजनीबद्गुमपीढिन: खगान्। अनवधतृणार्दिनो मृगानू मृगयाऽवाय न भुभृतां तताम ।। लम्यत्र तु-'अनेकास क्रियास स्यादीपक: कारकान्वये।" अनेकाछ क्रियास्वेक कारकान्वये दीपकमू। यथा- हतः कयाचित्पथि कन्दुकेन सङ्गट्य भिन्रः करजैः कथापि। क्याचनाक: कुचकुङ्कमेन सम्भुकककल्प: स बभूव तामि: ॥ एककर्तृकक्रियाछ यथा- प्रणमति पश््यति चुम्बत्याश्िष्यति पुलकमुकुलितैरङ्गैः।। प्रियसङ्गाय स्फुरितां वियोगिनी वामबाहुलताम्।। अचैकवियो गिनीरपकारकस्यानेकक्रियाछ उकि:। यथा वा- शोभायशो मिर्जितशैवशैलं करोषि लज्जागुरुमौलिसैलम्। दलौ हठ्श्रीहरणादुदसी कन्दर्पमप्युज्सितरूपद्पस् ।-।६३। आवृत्तिदीपकमाह- आवृत्ते दीपकपदे भवेदावृत्तिदीपकम्। दीप्त्यामिर्भाति भातीन्दु: कान्त्या भाति रविसत्वषा॥।५४॥. आावृस्त इति। प्रस्तुताप्रस्तु तोपमा नोपमेयनिष्ठक्रिया रूपै कधमवा चकपदल्य कारक वाचकपटल्य कारकरूपार्थस्य वा यत्रावृच्तिस्तन्रावृत्तिदीपकरमित्यर्थः ।द्विविघल्यो- दाहरणमाइ-दोप्स्येति। अत्र भावीति क्रियावाचिपदस्यावृत्तदीत्षिकान्तिरपः कारकार्थावृत्तेश्र। कारकपदावृत्तेववाहरणं ना नार्थहथले। 'अयमुपमानोपमेयनिष्ठवर्मल्य

प्रकाश:।५४ ॥्

वाक्ययोर्थसामान्ये पतिवस्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूरः शूरश्ापेन राजते ॥। ५५ ॥ वाक्ययोरिति। उपमानोपमेयबोध कवाक्यदूयैकक्रियारूपसाधारणवर्मस्य पृथक्

(१) 'यथा वा' इत्यता धर्मोकि: इति यावव् स.पुंस्तके नास्ति।

७८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

निदेशे प्रतिवस्तूपमा। तेन नावृत्तिदीपकान्तर्गतिः। 'उपमा साध्व्यं प्रतिवस्तु प्रति- वाक्यार्थे यस्याममति नामयोगः। तत्र च पदावृत्तो कथितपदत्वापत्या पदभेदेन तदुक्ति- र्बोध्या। तापेनेति। 'राजते' इत्येकस्य धर्मस्य पृथव्पदास्यां निर्देशाल्वक्ष्यत्वम्। यथा वा- त्वयि वीर ! विराजते परं दमयन्तीकिलकिञ्ञितं किल। तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलिरामणीयकमू॥ यथा वा- कवयः परितुष्यन्ति नेतरे कविसूकिमिः। न झकूपारवत्कूपा वर्धन्ते विधुकान्तिभि:। अत्र तोषाभाववृद्धयभावधर्मेणेतरकृपयोरुपमा । वैधर्म्येण यथा- षट्पद एव नितान्तं सम्प्रति सहकार सौरभामिज्ञ: । न हि भेकमीनपडक्ति: कमलाSडमोर्दं विजानाति॥ 'शब्दावृस्तावेव आवृत्तिदीपकमू, अर्थावृत्तौ त प्रतिवस्तूपमे'त्याहुः ॥५५ ॥

चेदू बिम्बप्रतिबिम्बत्वे दृष्टान्तस्तद्लङ्कृतिः। स्यान्मलळप्रतिमलळतवे सङ्ग्रामोद्दामहुङ्कृतिः॥५६॥ दृष्टाऽन्तरचेददवन्मूर्तिस्तन्मष्टा दैवदुर्लिपि:। जाता चेत्माकू पभा भानोस्तहिं याता विभावरी ॥५७॥ चेदिति। धर्मसहितसयोपमानस्य धर्मसहितस्योपमेयस्य व बिम्बप्रतिबिम्ब भावनोधकसममिव्याहारे साधारणधर्मोपमा नोपमेयत्वानां सर्वेर्षा बिम्बप्रतिबिम्बभाव- प्रणिधानमम्यत्वे वा उष्टान्तालड्कारः। साधारणघर्मसहित्ेति विशेषणाततुल्ययो गिता दीपकप्रतिवस्तूपमानां व्यावृत्तिः। मल्लप्रतिमल्लत्वे सड्ग्रामसम्बन्धिनी उद्दामहुक्- कृतिः स्याद्। अत्र पूर्ववाक्यार्थोत्तरवाक्यार्थयोबिम्व प्रतिबिम्बभावाललक्ष्यमपीदमेव। मल्लप्रतिमल्लत्े यथा सय्रामोद्दामहुष्कृति: स्यात्तथा बिम्बप्रतिबिम्बत्वे उषटान्ता अकय्कृति: स्यादिति पदान्वयः। दष्टान्तसहितस्य बिम्बप्रतिबिम्बत्वस्य हुषकृतिसहि तस्य मल्ळप्रतिमल्लत्वस्य बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अन्ये तु-'साधारणवर्मयोरुप- मानयोक्पमेपयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बमावो नतु विशिष्टस्येत्याड्ुः। अस्य विलष्टत्वा दुक्लिष्टमुदाहरणान्तरमाह-दृष्टेेति। अन्तहँदये भवन्मूर्तिदेष्ा तदा दवदुर्लिपिमृषटा, प्राक्त प्राच्यां यदि भानो: प्रभा जाता तदा रात्रिगतेति। अन्न स्पष्टः साधारणधर्मादीनां विम्मप्रतिबिम्बभावः। यथा वा- वेला तिगस्त्रैणगुणाब्धिवे णिन योगयोग्यासि नलेतरेण। संदुम्यंते दर्मगुणेव मक्लामाला न मृद्री मृश्कर्कगेन।।

पश्चमो मथूख: । .७९

यथा वा- तवाहचे साहसकर्मशर्मणः पाणि (करं) कृपाणान्तिकमानिनोषतः । मटाः परेषां विशरारुतामगुर्दवत्यवाते स्थिरवां हि पांसवः॥-५७ ॥ निदर्शनामाह- वाक्यार्थयोः सदशयोरैक्यारोपो निदर्शना। यद्ातुः साम्यता सेयं सुधांशोरकलळङकता ॥ ५८॥ वाक्याथंयोरिति। उपमानोपमेयभावकल्पनाफल को वाक्यार्थयोरा हार्थतादारम्या- रोपो निदर्शनेत्यर्थः(१)। यद्दातुरिति लक्ष्यम् । दातृसौम्यतारूपवाक्यार्थस्य चन्द्रा डकलहुकत्वरूपवाक्यार्थस्य च यत्तचम्दाम्यामैक्यारोपाठ्। अत एव दष्टास्तवैल क्षण्यम्, तत्रैक्यारोपाभावाद्। यथा वा- यत्प्रदेयसुपनीय वदान्येदीयते सलिलमर्यिजनाय।

न च निदरशणा रूपकान्र मिन्ना, तादात्म्यारोपरूपत्वादिति वाच्यम्। पदार्थ. तादात्म्यारोपरूपत्वेन वाक्यार्थतादात्म्यारोपरूपत्वेन व वयोमेंदास्। अन्यत्र तु- 'अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः । स्वस्वहेत्वन्वयस्योकि: क्रिययैव हि सा परा ॥' इति निदर्शनाट्वयम्। आद्या यथा- स्वप्रकाश ! जड एष जनसते वर्णनं यदमिलष्यति कसुम्। नन्वहर्पतिमहः प्रति स स्यान्न प्रकाशनरसस्तमसः किम् ॥ द्वितीया यथा- उव्नतं पदमुपैति यो लघुहेलयेव स पतेदिति ध्रुवम्। - कैलशेखरगतो ृष(तः पृष)त्कणश्चारुमारुतधुतः पतत्यघः ।। अत्र पातक्रियाया उन्नतपद प्रास्तिरूपकारणस्य वद्धेतोर्लाघवस्य च सम्बन्धः । इय. मेव मालारूपा यथा- कण चन्द्रमादत्ते दोम्यां तरति सागरम्। मेरुं लडघयते, यस्ते गुणान् गदितुमिच्छति ।॥ अन्यत्र तु-'अपरां बोधनं प्राहुः क्रिययाऽसत्सदर्थयोः।' विभिष्टक्रियया सतोऽसतो वार्थस्य बोधके सममिव्याहारेऽन्या निदर्शनेत्यर्थः । यथा- मयि स्थितिर्नम्रतवैव लभ््यते दिगेव तु स्तब्धतया विलस्ध्यते। इतीव चापं दघदाशुंगं क्षिपत्रयं नयं सम्यगुपादिशद् द्विषास् ॥ (१) वुतदग्रे 'इर्य च द्विधा, सम्बन्धनिबं्धना मपम्भवद्वस्तुसम्पन्घ निवन्धना प। दातृसौम्यता सम्बन्धस्य सम्भवाव (?) इत्यधिक वर्तते क पुस्तके।

.50 राकागमसहिते चन्द्रालोके-

व्यततिरें कालक्कारमाह- -व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपपेययोः। शैला इवोत्ताः सन्तः किन्तु पकृतिकोमळाः ॥५९॥ व्यतिरेक इसि। यश्रोपमानापेक्षयोपमेवस्याधिकय प्रतिपादनं तन्न व्यतिरेंकालडार ह त्यर्थः । तध्ोपमेया धिक्य प्रतिपा दने नोपमानन्यूनत्व प्रतिपादनेनो भय प्रतिपादमेन चेवि प्रिवराप्युपमानोपमेयभावे शाब्दे आर्थे चेति षोढा। आद्योदाहरणं शैला हवेति। उप- माया: शाब्दत्वाव प्रकृतिकोमला इत्युपमेयाधिक्य प्रतिपादनात्। 'अरय कलव्विताचन्द्रा- दकलक्को विशिष्यते।' इत्यादि द्वितीयाघुदाहरणं बोध्यमिति प्रान्यः। 'उपमानन्यूनता- प्रतिपादने प्रतीपाख्यमलङ्कारान्तर मिति मलाशयः। केचित्तु-"इन्मदाधैथशसा मया पुनर्द्विषां हसर्दूृत्यपथः सितीकृतः।' 'मयासं रामत्वं कुशलवसता न स्वधिगता' इत्यादो उपमानापेक्षयोपमेयस्य न्यूनत्वप्रतिपादनेऽपि व्यतिरेकालकार" इत्याहु: "अस्य व्यततिरेकालड्कारस्य चतुर्विशतिभेदाः। उपमेयाधिक्यप्रतिपादकविशेषणो कौ उपमानन्यूमताप्रतिपादकविशेषणोकौ उभयोक्तावुमयानुक्कौ चेति चत्वारः। चत्वार उपमोयाँ शाब्द्याम् आ्थ्थी व्यड्ग्यायां चेति द्वादशा। पुर्व कलेषे द्वादशे"ति कान्यं प्रकाशः । तन्न, उभयानुक्कौ उपमेयाधिक्यरूपव्यतिरे कज्ञामाडसम्भवाय।५९।। सहोक्यलङ्कारमाह- सहोक्ति: सहभावश्चेद्भ्ासते जनरञ्जनः । दिगन्तमगमद्यस्य कीर्तिः मत्यर्थिभि: सह ॥६०।। सहाकिरिति। उपमानोपमेयभावकल्पकसहत्वोकौ सहोक्यलद्वार हत्यर्थः। दिगन्तेति उकष्यमू। अत्र साहित्यबलेनैव कीर्तिनिष्ठदिगन्तगमनस्य वैरिनिष्ठत्वप्रतीते- रुपमाभोपमेयभावकल्पनम्। अस्य साहित्यस्य 'वैरिणोऽपि दिगन्ते गता' इति वर्ण्य-

क्षणादयैष क्षणदापतिप्रभः प्रभञ्जनावेयजवेन वाजिना। सहैव ताभिर्जनदष्टिवृष्टिमिबदि: पुरोऽभृत पुर्हृतपौरषः॥। (१)अत्र राजनिष्ठपुरबदिर्भावस्य दृष्टिनिष्ठताप्रत्ययेन कल्व्यसाधकयेनान्यविषया दशंना दिरपयमत्काराधानाद। अर्य च शलेषगर्भोपि। यथा- अनेन साध तव यौवनेन कोर्टि परामच्छिदुरोऽण्यरोहत्। प्रेमाऽपि तन्वि ! त्वयि वासवस्य गुणोऽपि चापे समनःशरस्य ।

(१1) इ० नारम्य 'प्ेमापि' इत्यन्तः पाठ: स-पुस्तके नास्ति।

पञ्चमो मयूखः ।

विनोकिमाह- विनोक्तिशेद्विना किश्चित्पस्तुतं इीनमुच्यते। विद्या हृधापि साऽवधा विना विनयसम्पदा ॥ ६१॥ विनोकतिरिति। यदभावोक्त्या वर्णनीयसदसत्वापादनं, ताडयोकौ विनोक्स्य- लक्कार इत्यर्थ:। उदाहरणं विद्येति। वर्णनीयविद्याया विनयाभावेऽसत्व प्रतिपादनाव्। यथा वा -- तव रूपमिर्द तया बिना विफलं पुष्पमिवाऽवके शिनः । इयमृदधना वृथाऽवनी रववनी संप्रवदत्पिकाऽपि का।। अन्र वृथाशब्द्काकूक्तिभ्यामसर्वोकिः। 'विना खलैविभात्येषा राजेन्द्र! भवतः सभा' इति सतत्वप्रतिपादनम् ॥ ६१ ॥ समासो कयलङ्कारमाह- समासोक्ति: परिस्फूर्तिः पस्तुतेऽपस्तुतस्य चेद। अयमेन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ॥ ६२।। समासोकिरिति। प्रस्तुते शिष्टैरष्िष्टैवां पदार्येर्वण्यमाने चमत्काराधायका- Sप्रस्तुतार्थप्रत्ययः समासोकिः। 'समासः सकक्षेपस्तेनोकिरित्यक्षरार्थः। अयमिति लंक्ष्यम्। अत्र मुखशब्दः प्रारम्भवद्नयोः, रक्तशब्दश्चाऽरुणकामुकयोः, चुम्बतिशन्द- शुम्बनसम्बन्घयो: श्िष् इति, ऐन्द्रीशब्दप्रतिपादितेन्द्रसम्बन्धिस्त्रोप्रतीते: पुंल्िष्चन्द्रमः शब्दप्रतिपादितपुमन्तरप्रतीतेश्च परनायिकासक्तपुरुषान्तरवृत्तान्तः प्रतीयत इति इलेषेणोदाहरणम्। यथा वा- वरुणरमणामाशामासादयन्तममुं रची. निचय सिचर्यांशांशअंशक्रमेण निरंशुकम्। तुहिनमहसं पश्यन्तीव प्रसादमिषादसौ निजमुखमितः स्मेरं धत्ते हरेर्मदिषी हरित्।। अत्र महतोऽत्यस्त्रीनिषेवणे, वस्त्रादेरच्छिद्य ग्रणेन विपदूग्रस्तत्वद्शने चान्यस्ीणं हास्यमित्यादिप्रतीतेः ॥६२॥ खण्डश्लेषमाह- खण्डश्लेषः पदानां चेदेकैकंपृथगर्थता। उच्छलद्भूरिकी लाल: शुशुभे वाहिनीपति: ॥ ६३॥ खएडश्लेष इति। श्रेषो द्विधा शब्दव्लेषोडर्थंश्लेषश्च । विजातीयोच्चारणयोग्य- त्वेन भिन्नयो: शब्दयोरेकोचचारणविषयत्वं शब्दवलेषः । सोऽष्टधा, वर्णपद्लिक्गभाषा- विभकिप्रककृतिप्रत्ययवचनमेदादू। वर्णभेदेन विरुपयोः पदयोरादेशा दिवशेनैकरूप्ये वर्ण- इलेषः। यथा-चन्द्रादृष्टवाचकविधुविधिपदयोः 'विधा'विति सतम्यन्तम्। न्यूनाधिक ११

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

तथा मिन्नार्थयो: पदयोर्मिथोमेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वं पदश्लेष:। यथा-'पृथुकार्तस्वर पात्रमिति। अत्र महत्सवर्णपात्रवत्वरं पृथुकार्थ य आतंस्वरस्तस्य स्थानम् (इत्यर्थः)। विभिन्न लिद्धार्थ प्रतिपादकयोर व्यांकरणवशेनैकरूव्यं लिङ्गनलेषः। यथा-'रामयो'रिति। मिन्नार्थयो: प्राकृतसंस्कृतयो रैकरूव्यं भाषाकलेषः । यथा- महदेसरसंधम्मे तमवसमासंगमागमाहरणे । हरबहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउमे सहसा ।। 'मम देहि रस घमें तमोवश्ामाश्ञा गमागमादर नः, हरवधु ! शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा' इति प्राकृतार्थः। 'महं ददाति सा महदा, उत्सवदाश्रि! सुरसन्धं सरानू सन्दधाति वशीकरोतीवि सुरवशीकारिणं समासरङग सम्यगभ्यासम् अव रक्ष (हे आगमाहरणे !) बहुसरणं बहुविस्तारिणं चित्तमोहम् अवसरे समये उमे! पावति ! हर दूरीकुरु' इति संस्कृतार्थः। मिन्नयोविभक्त्योर्नोम्नो घातोश्चैकरूव्यं विभक्तिश्लेषः । यथा-'हरा दिपदे सुप्तिडन्तत्वम्। मिन्नधात्वोः प्रत्ययवशेनैकरूप्यं प्रकृतिश्लेषः । यथा-'वह प्रापणे' 'चच परिभाषणे' इति घात्वो'रवक्ष्यती'ति। मित्रयोरपि तृजूभाप्रप्रत्यययोरकरूष्यं प्रत्ययकलेषः । यथा-'नन्दिते'ति। नदिघातो नन्दिनो बलीवर्दस्य भावो. नन्दिता, आनन्दाश्रय इति च। द्वयेकार्थप्रतिपादकयो- व्याकरणवसेनैकरूव्यं वचनश्लेष: । यथा-'कुरुता'मिति परस्मैपदप्रथमपुरुषद्विवचने आत्मनेपदकवचने च। अयमष्टविघः सभङ्गलेषः । पर्यायशब्दातुपस्थाप्यार्थद्वयोपस्था-

क्षोणीभृतामतुलकर्कशविग्रहाण-

पक्षच्छिदा मयमुदप्रबलो विाय त्रासाब्धिमग्नमखिलं जगदुज्जहार।। इत्यादौ वात्पर्यग्रहेणोभयोपस्थाकत्वात्। पर्यायशब्दोपस्थाप्यार्थंद्वयोपस्थापक. शब्दुवत्वमर्थश्लेषः । यथा-

महो! ससदशी वृत्तिस्तुलाकोटेः खलस्य च॥ अन्र 'अल्पेनोष्वें समायातीति पाठेऽव्यर्थट्ूयप्रतिभानस्य तुल्यत्वाद्। न च

वाच्यम्। कलेषज्ञानात्पूर्व सादव्यज्ञानाभावेन इलेषस्योपमाज्ञानज्ञाप्यत्वाभावात्। प्रथमोपस्थितिविषयतया वजेषस्यैव तओोपमाज्ञापकतयाऽलद्ारत्वाद्। एवम्-यत्र इलेपज्ञानज्ञाप्यो विरोधालकारोडलक्ारन्तरं वा तत्रापि वलेष एवालक्कारो, सुख्य- त्वाद। 'एतस्य "शब्दान्वयव्यतिरेकानु विधायिज्ञानविषयत्वाच्छन्दालङ्वारत्व' मिति

पञ्चमां मयूखः। ८३

काव्यप्रकाशः। 'अर्थालङ्कारत्वर्शमति जीर्णाः। न वैतस्य सुगमध्यपाठाब्रालङ्कारत्व- मिति वाच्यम्। गुणान्तर्गतकलेषस्य विसन्धित्वामावरूपत्वाद्: कीलालेति । कीलालालपदेन जलरुधिर प्रवाहरूपार्थट्वयपरत्वात्, वाहिनीपतिपदस्य सेनापतिनदी पतिरूपार्थद्टयपरत्वाल्लक्ष्यत्वम्। अयं चाभङ्रकलेष:। पर्यायश्दानुपस्थाप्यार्थद्वयप्रति. पादकशब्दवरात्। यथा वा- अत्याजि लग्घविजयप्रसरस्त्वया किं विज्ञायते रुचिपद न महीमहेन्द्रः । प्रत्यर्थिदानवशताहितचेष्टयासौ जीमृतवाहनधियं न करोति कस्य।। ६३ ।। सभङशब्दुष्लेषमाह- भङ्गश्ळेषः पदस्तोमस्यैव चेत्पृथगर्थता। अजरामरता कस्य नायोध्येव पुरी मिया॥ ६४ ॥ भङ्गश्लेष इति। अर्थंदूयप्रतिपादकपदद्दयस्य मेलनादेकार्थप्रतिपादकत्वे समङ्ग- श्लेष हत्यर्थः । अजरेति लक्ष्यम् । अत्र 'अजरामरतेति दवन्दो त्तरभाव प्रत्ययस्यो भयत्र सम्बन्धादजरामरतेत्यस्य 'अजश्र रामश्चे' ति द्वन्दगर्भषछठीतत्पुरुषेण 'अजरामविषयक- प्रातिमती त्यर्थस्यापि प्रतिपादनात् ॥ ६४ ।।

अर्थइलेषमाह- अर्थश्लेषोऽर्थमात्रस्य यदनेकार्थ आश्रयः। कुटिला: श्यामळा दीर्घा: कटाक्षा: कुन्तलाश्च ते॥ ६५ ॥ अर्थश्लेष इति। अर्थमात्रस्य न त शब्दविशिष्टस्य। तेन पर्यायशब्दोपस्था- व्यत्वमुक्तम्। अनेकार्थ उपमानोपमेयरूपः यदि आश्रयत्वेन कथ्यते तत्रेत्यर्थः। तेन

अश्स्तुतमशंसा स्यात्सा यत्र भस्तुतानुगा। कार्यकारणसामान्यविशेषादेरसी मता ॥६६ ॥ कमळैः कमळावासैः कि कि नासादि सुन्दरम्। अध्यम्बुधेः परं पारं पयान्ति व्यवसायिनः ॥६७ ॥ अप्रस्तुतेति। चमत्कारकारककार्योपस्थापककारणकथने वादशकारणोपस्थापक

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

कार्यकथने ताहशसामान्योपस्थापकविशेषकथने तादशविशेषोपस्थापकसामान्यकथने सदशोपस्थापकसदशकथने अप्रस्तुत प्रथ सालक्वार इत्यर्थः। कार्येति। आदिना तुल्यार्थ- ग्रहणम्। अप्राकरणिकश्चार्थः कार्यरूपो हेतुरूपः सामान्यरूपो विशेषरूपः सदशवस्तुरूप शचेति पञ्चविध इत्यर्थ: । तदुकम्- 'कायें निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा।' इति। निमित्ते कारणे तदन्यस्य कारणादेस्तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्य यद्वचनमित्यर्थः । कमलैरिति। 'कमलः सन्दरम् आसादी'त्यन्वयः। अत्र कमलानां जलकार्यत्वात्कारण भूतजलनिष्ठसौन्दर्यस्योपस्थितिःकमलावासैः कि कि नासादीत्यन्वयः। अत्र कमला- वासरिति करणोक्त्या सर्वमनोहरकार्योपस्थितिः । अ्प्यम्वुधेरिति । अत्र 'मम्बुधेः पारमिति विशेषोकत्या परदेशगमनादयुदयोगसामान्योपस्थितिः। 'व्यवसायिन' इति सामान्योक्त्या प्रकृतकार्यविशेषोपस्थितिः । तुल्येन तुल्योपस्थितिरपि प्रकृतवाक्यार्थ- ज्ञानोत्तरं समासोकत्या जायत इति। यथा वा- समारं ज्वरं घोरमपत्रपिष्णोः सिद्धागदङ्कारचये चिकित्सौ । निदानमौनादविशद्विशाला साडूक्रामिकी तस्य रजेव लज्जा ।। अत्र नलनिष्ठलज्जारूपकार्योकत्या कारणोभूतदमयन्ती विषयानुसरणोपस्थितिद्वारा स्मरेणवेथ याजना कृतेति प्रकृतोपपतिः । पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्ये तब कि प्रभूयते। इति वेधि, न तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमतय: ॥ अन्र प्रत्युपकारेच्छारूपकारणोकत्या प्रकृतगमनोपस्थितिः । क्रमेलकं निन्दति कोमलेच्छुः क्रमेलकः कण्टकलम्पटस्तम्। प्रीतौ तयोरिष्भुजोः समार्या मध्यस्थता नैकतरोपहासः।। अत्र 'कोमेच्छुकमेलकी नोपहसनीयौ' इति विशेषोक्त्या 'सर्वोऽपि स्वेषटेच्छु- र्नोपहसनीय इति सामान्योपस्थिति: । नित्यं नियत्या परवत्यशेषे कः संविदानोऽपयनुयोगयोग्य: । अचेतना सा च न वाचमहेंटूक्ता तु वकश्रमकर्म भुषके। अन्र अनुयोगकर्तृत्वसामान्योकत्या तादशसखीविशेषोपस्थिति: । तुल्योक््या ुल्योपस्थितिखिया, धलेषेण समासोक्या सादवयमात्रेणेति । यथा- व्वनिरतिमधुरः शुचित्वमुच्चैर्जनिरपि शङ्ग ! नदीनतस्तवाभूतू। अवगतमखिलं बहिस्तदेतव् कुटिलतरं पुनरन्तरं न विद्यः।। समासोक्त्या यथा- आगच्छतामपूर्णानां पूर्णानां प्रतिगच्छताम्। यद्ध्वीमि न सहूघट्टो घटानां, तदू वृथा सरः॥

पश्चमो मयूखः ।

साडकयेन यथा- यत्कसयामपि भातुमात्र ककुमि स्थेमानमालम्बते जातं यदू धनकाननैकशरणं प्राप्तेन दावाभिना ।

विक तं वाडवमम्भसि द्विषि मिया वेन प्रविर्ष्ट पुनः ।। आरोपित सादश्येन यथा- अभ्यस्ता पदशृङ्गला, न गणिताऽप्याधोरणाऽधोगतिः सोढा कापि सृणिव्यथा, परिजना: प्राणोपमा विस्मृताः । वृक्तो वाचि तृणच्छदस्वदपि नो कच्चित्पुपूर मना- गेषा कुक्षिदरीति सम्प्रति पुनर्वाष्छामि तत्काननम्।। एवमन्यान्युदाहरगान्यूदानि। प्रायेण सर्वेड्यन्यापदेशा उदाहरणम्। सत्र वाच्यार्थंस्याप्रस्तुतत्वेनाऽवर्णनीयतया तन्राभिधायामपर्यवसितायां तेन प्रस्तुतार्था- भिन्यक्तिः। समासोकत्यादौ प्रस्तुतस्य वर्णनीयत्वेनाभिधायां पर्यवसितायामर्थसौन्दर्य- बलेनाप्रस्तुतार्थमानमिति। मन्यन्र तु-'अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रकाण्डे तु या स्वृतिः'। स्तुतिरित्युपलक्षणं निन्दाया अपि। तेन यत्राप्रस्तुतस्य स्तुत्या निन्दया वा प्रस्तु- तस्य स्तुतिनिन्दा वा प्रतीयते तन्नाप्यप्रस्तुतप्रशंसालकारः । न च तन्न व्याअस्तृत्य लहार इति वाच्यम्। निन्दास्तुत्योरेकविषयत्व एव व्याजस्तुत्यलक्काराङ्कीकाराद। यथा- ये किल नाऽडशादासा: सरसि सदा ये कृतावासाः । पानीयपानमुदितासत एव धन्या: परं मीना: ।। अन्नाप्रकृतमीनस्तुत्या प्रक्ृृतराजसेवकाना निन्दा। उपचीयमानमनिशं बहुतरदुरितं कृतं तेन। यः खलुनितान्तकुटिलं सेवति (१) तरळं घराधीशम्॥। अत्र सेवकनिन्दया प्रकृतोदासीनस्तुतिः ॥६७॥ अर्थान्तरन्यासमाह-

हतुमानब्धिमतरद् दुष्करं किं महात्मनाम् ॥६८॥ भवेदिति। अनुषकत उपपादकः। यत्र प्रस्तुतस्य सामान्यरूपस्य विश्ेषरूपस्थ चार्थसयोपपादना्थं विशेषरूपस्य सामान्यरूपस्थ चार्थस्याभिधानं तत्रार्थान्तरन्यासा लड़ार इत्यर्थ: । अतश्रोककाव्यलिद्वालक्कारान्वेदः। हेतुरूपार्थसमर्पंकत्वस्य काव्य लिद्गत्वाद्। न हान्र सामान्यरूपो विशेषरूपो वार्थो हेतुः, अपितूपपादकः । उपपादम

८६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

भेद:। न चैवमतुमानात्काव्यलिङ्गस्य को भेदः १ उपपादनीयार्थोक्त्यनुक्तिम्यां तथो- भैंदात। हनु मानित्युदाहरणम्। 'महात्मना सर्व सुकर' मिति सामान्यार्थस्याब्धितरण- रूपविशेषेणोपपादनाव। विशेषस्य च सामान्येनोपपादनाद। उपपावनं च साहयेन वैधम्येंण वा। अब्धितरणस्य दुष्करस्य च साहयाद। यथा वा- त्वया निधेया न गिरो मदर्थाः क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य। पित्ेन दूने रसने सितापि तिकायते हंसकुलावतंस !। अत्र 'कुद्धे नले मदीया वार्ता न वक्तव्येति विशेषामिधानस्योपपादकः पुरुष- सामान्यस्य दोषेणान्यथावस्थितार्थस्यान्यथाभानरूप उक्त: ॥६८॥ विकस्वराल क्वारमाह- यस्मित विशेषसामान्यविशेषा: स विकस्वरः। स न जिग्ये महान्तो हि दुर्धर्षाः क्षमाधरा इव ॥ ६९ ॥ यस्मिन्निति। उपन्यसतस्य विशेषस्य समर्थनार्थ सामान्योपन्यासे कृते तावता परितोषाभावातपुनरुपमा नभूतार्थविशेषोपन्यासेन तत्समर्थने विकस्वरालद्वार इत्यर्थः। उदाहरणं स इति। अत्र 'स न जित इति विशेषरूपेणामिधानोत्तरं 'महान्तो हि दुरधर्षा इति सामान्यरूपेणामिघाने कृते 'क्षमाधरा इवेि पुनरुपमानभृतविशेषरूपा- मिधानम्। यथा वा- अलं विलम्ण्य त्वरितुं हि वेला कार्ये किल स्थैयंसहे विचारः । गुरूपदेशं प्रतिभेव तीक्ष्णा प्रतीक्षते जातु न कालमर्ति: ।। अन्राधयचरणेन कार्यविशेषे विलम्बवारण उपन्यल्ते सामान्येन च तत्समर्थने कृते पुनरुपमानीभृतविशेषोपादानम् ॥ ६९॥ पर्यांयोक्ल्यल ड्कारमाह- कार्याधै: प्रस्तुतरुक्ते पर्यायोक्तिं प्चक्षते। तृणान्यङ्कुरयामास विपक्षनृपसदसु ॥७0 ॥ कार्याधैरिति । प्रकर्षेण स्तुतैः सतुतिविषयैः कार्याधैरुके गम्ये वकव्यार्थे इति शेष:। कार्यादीत्युपलक्षर्ण कारणसम्बन्ध्यादेरपि। एवञ्र-गम्यल्य विवक्षितस्वरूपा दविचमत्कार जनकस्ाधारणघर्मेंणाभिव्यअ्ञने पर्यायोकिरित्याशयः। तृणानीति लक्ष्यम्। य हृत्यध्याद्ृत्य सोऽएतीत्यादिना वाक्यार्थ: पूरणीयः । अरिभवननिष्ठतृणाङ्कुरोत्पादषक- तथा प्रस्तृतस्य राज्ञो गम्यत्वाव्। यथा वा- यस्तन्वि ! भर्तां घुसृणेन सायं दिश: समाळम्भनकौतुकिम्याः । आश्ार्पोिस्ते दमयन्ति ! सोऽपि स्मरेण दासीभविर्त न्यदेशि।।

पश्चमो मयूखः।

यथा वा- विद्यासन््योदयोद्रेकादविधारजनीक्षये। यदुदेति नमस्तस्मैं कस्मैचिद्विश्वतस्त्विषे ।। अत्र सूर्यस्तकाली नोदय कर्म (कर्त) त्वेवासाधरिणेन रूपेणामिहितः। यथा वा-

प्राग्भारेऽकारि भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपूरेऽभिषेकः । यस्य स्त्रीबालवृद्धावधिनिघनविधौ निर्दयो विश्रुतोऽसौ

अक्ष गम्य: परशुराम एकविशतिवारक्षत्रियक्षयकारणत्वेन कुठारसम्बन्धित्वेना- मिहितः । यथा वा(१ ) - ती्ण: किमर्णोनिधिरेष नैव सुरक्षितेऽभूदिह यत्प्रवेकषः। फछं किमेतस्य तु साहसस्य न तावदद्यापि विनिश्चिनोमि॥

मङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तिरिति सम्प्रदायः। मिन्नकारकप्रकारकयोर्वाच्यव्याअ निकयोरथंयोरैक्य पर्यायोकि:। यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुज्सिता। मदनैरावणसुखे मानेन हृदये हरे: ॥ अत्र मद्मानयोः प्रेक्षणप्रीत्यसम्मवादुक्ककारकप्रकारेण तात्पर्याभावाद्वाच्यानामेव मदमानैरावणेन्द्राणं कारकान्तरप्रकारेण व्यङ्ग्यता। मदमानहीनत्वरूपोर्ऽर्य उमयन्रा- व्येक एव। यथा निर्विकल्पकसविकल्पकयोर्विशेषणविशेष्यभेदसंसर्गाविषयकत द्विषय- कयोविषयैक्यम्। 'अत्र 'ऐरावणश क्रौ मदमानमुक्की जाता' विति व्यङ्गयम्'। इति काव्य- प्रकाशः । यथा वा-'स्ववृत्तित त्ज्जनयत्त्रणातिविश्रान्तिमायुः ककुमां विभागाः।' अन्यत्र तु-'पर्यायोकं तदप्याहुर्यंदू व्याजेनेष्साघनम्।' यथा- विमातृपुत्रस्य करस्थकेतकीपुष्पं जिघृक्षु: शिवुरेष रोदिति। हसन्तु सरवें विकिरन्तु कण्टकानुच्चैस्तरं, यामि तथापि तद्वनम् ॥। अन्र वनगमनव्याजेन स्वैरविहार इष्टः प्रतीयते ॥ ७० । व्याजस्तुल्यलङ्कारमाह उक्तिर्व्याजस्तुतिर्निन्दास्तुतिभयां स्तुतिनिन्दयोः । कस्ते विवेको नयास स्वर्गे पातकिनोऽपि यत ।७१ ॥ उक्तिरिति। निन्दया स्तुते: स्तत्या व निन्दाया उकिर्व्याजस्तुतिरित्यर्थः। 'कस्ते विवेक' इति निन्दया 'पापिनोऽपि स्वर्ग नयसी'ति स्वृतिः ।

(१) 'यथा वा' इत्यारम्य 'भङ्गयन्तरेणामिहितम्' इत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अपहाय निखिलकृत्यं विहाय निद्रामपि त्वरया। प्रातर्यदागतोऽसि प्रभो ! तदुन्नीयते महजाग्यम्।। इयं च स्तुतिमुखी मिन्दा। अत्र स्तुतिनिन्दयोरेकविषयत्वं बोध्यम्। 'अन्य. स्तृुतिनिन्दाभ्यामन्यस्तुतिनिन्दयोरप्रस्तुतप्रशंसे ति केचित् । अत्यन्र --

निन्दाया निन्दया व्यक्तकिर्व्याजनिन्देति गीयते।। एयं च विषयमेदे यथा-

यद्नेककसौचकन्धराहरिमि: कुक्षिगतीकृता इव॥ अत्र शालभण्जिकामुखचन्द्रे निष्कलङू(त्व)स्तुत्या नगरीस्तृतिः। त्वमुचितं नयनाचिषि शम्भुना भुवनशान्तिकहोमहविः कृतः । तव वयस्यमपास्य मधुं मधुं हतवता हरिणा बत ! किं कृतम्॥ अन्न पूर्वाधें महादेवस्तुत्या कामनिन्दा। उत्तरार्घें विष्णुनिन्दया कामनिन्दा ७१।।

आक्षेपस्तु पयुक्तस्य प्तिषेधो विचारणाद्। चन्द्र ! सन्दर्शयात्मानमथवाऽस्ति मियामुखम्॥ ७२॥ आक्षेप इति। प्रयुक्तस्य उपमानत्वेन संमतस्य, विचारणात् 'उपमेयमेतत्कार्य. क्षममिति विचारेण प्रतिषेध आनर्थक्यकथनम् आक्षेपालक्कार इत्यर्थः। प्रियासुखे जयिनि सति नोचितं वद्दर्शनमिति प्रतिषेधाल्लक््यत्वम्। यथा वा- तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा। तनोति भानो: परिवेषकैतवात्तदा विधि: कुण्डलनां विधोरपि॥ यद्ा प्रयुकस्येत्युपलक्षणम्। उक्तवक्ष्यमाणविषय को युक्तिपूर्वको वस्तुतः प्रतिषेधो यः स्तुतिनिन्दाव्यअ्ञक:, स आक्षेपः । स्तुतौ मधोनस्त्यज साहसिकयं वकुं कियनं यदि वेद वेदः। वृथोत्तरं साक्षिणि हत्छ नणामज्ञातृविज्ञापि ममापि तस्मिन् ।। (१)प्रतीपं द्विविधम्, उपमानस्य वैयर्थ्यकथनसुपमेयत्वकथनं च। तेन प्रतीपा- न्तर्ग तोऽय मिति काव्यप्रकाशः । अन्यत्र,तु- वस्तुतो वछुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये। निषेधाभासमाक्षेपं बुधाः केचन सन्वते। प्राधान्येन वकुमिष्टस्याशक्थवकव्यत्वातिप्र सिद्धत्वज्ञानफलको योऽवभासते निषेध:,

(१) इत आरंम्य 'काव्यप्रकाशः हत्यन्तं नास्ति ख-पुस्तके।

पञ्चमो मयूखः ।

स आक्षेप इत्यर्थः । यथा- द्वारि सतम्भनिषण्णया मलिनया वरक्रीकृतग्रीकया नासाग्रागतबाषपबिन्दुनिकरैः संसिध्यमामाङ्गया। मन्युस्तम्भितकण्ठगद्गदगिरा प्रोच्चारितार्धाक्षर सन्दिष्ट तव कान्तया पथिक हे ! वक्तुं न तत्पार्यंते। अन्र 'मरिष्यति'इत्यस्याशक्यवक्तव्यत्वम्। अयमुक्तविषयः। वक्ष्यमाणविषय :- कथ्यते न कतमः स इति त्वं मां विवक्षुरसि किं चलशोष्ठः । अर्धव्त्मनि रुणत्सि न पृच्छा निर्गमेण न परिश्रमयैनाम्। सतिप्रसिद्धत्वज्ञानफलको यथा -- किं ब्मः शशिनो भाग्यं हरस्य शिरसि स्थिति:। अभाग्यमपि किं ब्रूमस्तन्राप्यपरिपूर्णता॥ इति। यथा घा -- ब्रूम: किमस्य वरवर्णिनि ! वोरसेनो. द्दूर्ति द्विषदूलविजित्वरपौरुषस्य । सेनाचरीभवदिभाननदानवारि- वासेन यस्य जनिता सरभी रणश्रीः ।-।। ७२ ।

गूढाक्षेपाल क्वारमाह- गूढाक्षेपो विधौ व्यक्ते निषेधे चाडस्फुटे सति। हर सीतां सुखं, किन्तु चिन्तयाऽन्तकढौकनम्। ७३॥ गूढाक्षेप इति। यत्र विधिर्निषेधो वा स्फुटो निषेधो विधिश्वास्फुटल्तन्र गूढा- क्षेपः। हरेति रावणं प्रति मारीचोकिः । सखमिति क्रियाविशेषणम्। किन्तु अन्त- कस्य ढौकनं गति चिन्तय। 'ढौकृ गता'विति घातुः । 'अन्तकगत चिन्तये' त्यने न मृत्युप्रदर्शनेन निषेघस्यास्फुटत्वाल्लक्ष्यत्वम्। आधं यथा- गच्छ गच्छसि चेत्कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तन्नैव भूयाद् यत्र गतो भवान्। द्वितीयं यथा- मार्गे मा गा मुरारेर्वजकुलजनधूमार्गवज्राभिघातं तासता: साध््योऽपि वध्व: कति कति वनिता भ्रंशितास्तेन मार्गात्। मन्त्रं तन्त्रं न केषामपि न च मनुते तस्य पंशीनिनादः संसारे हन्त! तासां निपतति सलिलं यामिरालोकितोऽसौ।। १२

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

व्यस्याक्षेपो यथा- लोका: स्तुवन्तु भुवि भूधरधारणेन कर्माडदूभुतं भगवता विहितं स्वयं यत्। लज्जामहे वयमतीव यदस्य मृत्ये- राकाशवर्त्मनि उता गिरयोऽतिकायाः॥-।।७३।।

विरोधोऽनुपपत्तिश्रेद् गुणद्रव्यक्रियादिषु। अमन्दचन्दनस्यन्द: स्वच्छन्दं दन्दहीति मामू॥७४॥ विरोध इति। आदिना जाति: । गुणद्रव्यकियाजातीनां सम्बन्धातुपपत्तिकथने विरोधालकारः। तत्र जातेरगुणदव्यक्रियाजातिमिः, गुणस्य गुणद्रव्यक्रियामिः, क्रियायाः क्रियादव्याम्यां, द्रव्यस्य द्रव्येणेति दश प्रकारा:। अमन्देति लक्ष्यम्। तत्रामन्दता गुणः, चन्दनत्वं जातिः, चन्दनं द्रव्यम्, स्यन्दः प्रस्नवणा क्रिया, तेषां दाहकत्वविरो- धातू। इदं चतुर्णीं क्रियाविरोध उदाहरणम्। यथा वा- निन्दामि किं मलयचन्दनगन्घवाहं किं वा सधाकिरणधाम तिरस्करोमि। घूतः स्वहस्तसलिलै: परिषिञ्ञितो(?)sयं मां पापिनीं दहति हन्त ! नवाक्करेण ।। अथं दव्यल्य। गुणक्रिययोर्यंथा- मूर्त्या नाम्ना च कृष्णहतदुपरि यमुनाकूलनीरे विहार: किञ्ज व्यामाभिराभि: कुवलयदुलहटग्बललवीमि: प्रसङ्ग: । कुञ्जे ध्वान्तैकपुञ्जे तदपि विहरणं केशभूषा शिखण्डै- स्तहमादस्माकमन्तस्तिमिरततिहति वक्ति वेदोऽपि चित्रम।। एवमन्यान्यप्युदाहरणानि बोध्यानि॥ ॥४ ॥ विरोधाभासमाह-

अप्यन्धकारिणा तेन जगदेतत्प्रकाश्यते ॥ ७५ ॥ श्लेषादीति। श्लेषेण विरोधपरिहारफळकविरोधमाने विरोधाभास इत्यर्थः । अध्यन्घकारिणेति लक्ष्यम्। अन्नान्धकारवता जगत्प्रकाशनस्य 3 विरुद्धत्वाद्विरोध- भानमू। अन्धकरिपुत्वेन महादेवमाने तत्परिहारः। यथा वा- प्रतीपभूपैरिव किं ततो मिया विरुद्धधमैंरवि भेनृतोज्झिता। अमिन्रुजिन्मिन्रजिदोजसा स यदू विचारहकू चारहगव्यवर्तत।।

पञ्चमो मयूखः ।

अत्र शब्देन विरोधपरिहारे विरोधाभास:, तदभावे शुद्धो विरोधालद्ारः। काव्यप्रकाशदर्पएयोस्तु विरोधाभास एवोको न विरोधालङ्कार:।। ७६ ।।

को वेद गोपशिशुकः शैळसुत्पाटयिष्यति॥ ७६॥ मसम्भव इति। अर्थनिष्पततौ सत्याँ तस्या असम्भावितत्वेन कथनेसम्मवा- डलक्वारः । को वेदेति लक्ष्यम्। यथा वा- कमठपृष्ठ कठोरमिद धतु्ललितमूर्तिर सौ रघुनन्दनः। कथमधिज्यमनेन विधीयतामहद ! तात ! पणस्तव दारुण: (१) ।। यथा वा- उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्गमङ्गं तासां नलच्छायपिबाऽपि दृष्टिः। अश्मैव रत्यास्तदनति पत्या छेदेऽव्यबोधं यदहर्षि लोम।-॥७६॥ विभावनालड्कारमाह- विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेद् । पश्य लाक्षारसाऽसिक्तं रक्तं त्वच्चरणटयम् ॥७७॥ विभावनेति। कारणेन बिना कार्योत्पत्तिकथने विभावनालकारः। लाक्षारसेम असिक्तमिति समासः। कक्षारससेकरूपकारणं विनैव रक्तत्वरूपकार्यकथनम्। यथा वा- अस्माकं सखि। वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं नो वक्रा गतिरुदत न इसितं नैवास्ति कश्रिम्मदः । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति 'सभगोऽदयस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टि निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दुःस्थितम्।। अन्यत्र-व्हेतूनामसग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्र सा मता ।' इयं विशेषोकिरिति दएडी। 'कार्योत्पततिस्तृतीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके।' यथा- धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चमनला: । प्रभवोऽप्यप्रमत्तास्ते कियन्तः सन्ति भूतले। यथा वा- तमोमयीकृत्य दिन: परागै: एमरेषवः शक्रहशा दिशन्ति। कुहुगिसश्म्युपुटं द्विजस्य राकारजन्यामपि सत्यवाचम्।। अत्र राकारजनि: प्रतिबन्धिका। 'अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना।' यथा-शहाद्वीणा निनादोडयमुदेति महददूकृतम्। 'विर्द्वात्कार्यसम्पततिर्रश काचिदू

(१) पध्यमिद स-पुस्तके नास्ति।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

विभावना।' यथा- उदयति स्म तदुद्भुतमालिभिर्धरणिभृद्सुवि तत्र विमृश्य यत्। अनुमितोऽपि च बाष्पनिरीक्षणादू व्यभिवचार न तापकरोनलः ।। 'कार्यात्कारणजन्मापि दष्टा काचिद्विभावना।' यथा- जाता लता हि शैले जात लतायां न जायते शैलः । सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्यं जातम्।। काव्यप्रकाशे त्वेतेषामतिशयोकतिमध्येऽन्तर्भावः कृतः॥७७।।

विशेषोक्तिरनुत्पत्तिः कार्यस्य सति कारणे। नमन्तमपि घीमन्तं न लङ्गयति कश्षन ॥ ७८ ॥ विशेषोक्तिरिति। कारणे सति कार्यानुत्पत्तिकथनं विशेषाकत्यलङ्कारः। नमन्त मिति लक्ष्यम्। नमनरूपकारणे सत्यपि लडघनरूपकार्याभावः । इयम् उक्तहेतुरतुक्तहेतु रचिन्त्यहेतुश्चेति त्रिधा। अनुक्तहेदेतुमूले चोदाहता। उत्तहेतुर्यथा -- न श्वेततां चरतु वा भुवनेषु राज- हंसस्य च प्रियतमा कथमस्य कीतिः । चित्रं तु यदू विशदिमाऽदूयमादिशन्ती क्षीरं च नाम्बु च मिथः पृथगातनोति। अचिन्त्यहेतुयंथा- निपततापि न मन्दरभूभृता त्वमुदधौ शशलाञ्छन ! चूर्णितः । अपि सुनेर्जठरार्चिषि जीणंतां बत ! गतोऽसि न पीतपयोनिधेः ॥ यन्तु दपे-'विभावनाविशेषोकत्योः शुद्धोदाहरणं मृग्य मित्युक्म्, तचचिन्त्यम् ७८

आख्याते भिन्नदेशतवे कार्यहेत्वोरसङ्गतिः । त्वद्धक्तानां नमसङ्ग भङ्गमेति भवक्कमः ।। ७९ ।। आख्यात इति। कार्यकारणयोर्मिन्नदेशत्वकथनमसङ्गत्यलद्वारः। नमनाऽघिष्ठा नस्य मङटौपित्यात्संसारश्रमनिष्ठमङ्गस्य व्यधिकरणत्वाद्। यथा वा- गर्जति वारिदपटले वर्षति नयनारविन्दमबलायाः । भुजवल्लिमूलसेको विरहलतापल्लषं सूते।। अन्यत्र त- 'अन्यत्न करणीयस्य ततोऽन्यत्र क्रृतिश्र सा। अन्यस्कर्तुं प्रवृत्तस्य तद्विर्द्रकृतिस्तथा ।।'

पञ्चमा मयूखः ।

असङ्गत्यलद्वार इति शेषः । उमयसपि यथा - हदि विदर्भसुवः प्रहरन् शरै रतिपतिनिषधाधिपतेः कृते।

विषमालक्वारमाह- कृततदन्तरगस्वदृढव्यथः फलदनी तिरमूर्छदलं खह ।।-।। ७९।।

विषमं यद्यनोचित्यादनेकान्वयकल्पनम् । क्वाSतितीत्रविषाः सर्पा: क्वासौ चन्दनभूरुहः॥८।। विषममिति। अननुरूपयो: सम्बन्धकथनं विषसम्। यथा भुजगचन्दनयोः । यथा वा- कथं विधातमैयि पागियङ्कजात्तव प्रियाशत्यमृदुत्वशिल्पिनः । 'वियोक्ष्यसे वल्लभये'ति निर्गता लिपिललाटंतपनिष्ठुराऽक्षरा।। अत्यत्र तु-'विरूपकार्यस्योत्पत्तिरपरं विषसं मतम् ।'यथा- आश्चर्यमस्य ककुमामवधीनवाप- दाजानुगाज्जुजयुगादुदितः प्रतापः । व्यापत्सदाशय विसारितसप्त तन्तु जन्मा चतुर्दश जगन्ति यशःपरश्ष।।

प्रवृत्तस्यानिष्ट प्राप्तिरित्यर्थः। यथा- अ्थं क्षाराम्भोधे: पतिरिति गवा पालक इति श्रितोऽस्माभि: क्षीरोपनयनधिया नन्दतनयः । अनेन प्रत्यूहो व्यरचि स तथा, येन जनमी- सतनादप्यस्मा्कं पुनरपि पयो दुर्लभमभृत्।। अनिष्टपरिहारार्थंमुद्यतस्याऽनिष्ट प्राप्तिरुपं यथा- रविरष्मितसदेहः सरस्ति गतो गजपतिस्तरसा। पड्ढो तथा निमझो वंशोऽपि यथा न दश्यते तहय।-।। ८० ।। समालङ्कारमाह-

अतुरूपं कृतं सद हारेण कुचमण्डलम् ॥ ८१ ॥ सममिति। उचितसम्बन्घवस्तुद्वयकथने समालङ्कारः। उचितत्वं च परस्परश्ोभा- जनकत्वम्। हारकुचयो: कोभासम्बन्धस्योचितत्वातू। तेन विषम प्रतिपक्ष सममिति सिद्धम्। इदव अनतुरूपसम्बन्धरूपविषम प्रतिपक्षम्। 'सारूव्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदु:।9 इदं द्वितीयविषमप्रतिपक्षम्। यथा- सितांशुवणैवयति स्म तद्गुणैमहासिवेम्नः सहकृत्वरी बहुम। दिगङ्गनाङ्गावरणं रणाङ्गणे यशःपटं तज्जटचातुरी तुरी।।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

विनाऽनिष्ट च ततिसिद्धिर्यंदर्थ कृुत उद्यमः । या छताऽन्विष्यते सैव लग्ना सम्प्रति पादयो: ॥ अनिष्टं स्वस्य परल्य च। इद तृतीयविषमप्रतिपक्षम् ॥८१ ॥ विचित्रा लड्ारमाह- विचित्रं चेत्प्रयत्न: स्याद्विपरातफळपद्षः । नमन्ति सन्तस्त्रेळोक्यादपि लब्घुं समुन्नतिम् ।८२॥ विचित्रमिति। (१) विपरीतफलहेतुप्रयत्नवर्णने विचित्रालद्कारः। अत्र फलम् इष्टरूपं बोध्यम्। तेन न तृतीयविषमान्तरगतिः । यथा नमनस्योन्नतिहेतुत्वम् ।। ८२ ।। अधिकाळक्कारमाह- अधिकं बोध्यमाधारादाधेयाधिक्यवर्णनम्। यया व्यापं जगत्तस्यां वाचि मान्ति न ते गुणाः ।। ८३ ।। अधिकमिति। महान्तमाधारसुपक्रम्य तद्पैक्षया आधेयाधिक्यवर्णनेघिका- डलकारः। वागरूपाधारापेक्षया गुणरूपाधेयाधिक्यकथनाद। आधिक्यं परिमाणेन सख्यया च। यथा वा- आस्ते दामोदरीयामियमुदरदरीं याऽवलम्ब्य त्रिलोकी संमातुं शक्तिमन्ति प्रथिमभरवशादत्र नैतद्यशांसि। तामेतां पूरयित्वा निरगुरि मधुध्वंसिन: पुण्डरीक. चछभापन्ञानि तानि द्विपदशनसनाभीनि नाभीवथेन।। यथा वा-

वाग्डम्बरेरनवकाशत रेऽम्बरेडसम्मिन्। उत्पत्तुमस्ति पदमेव न तत्पदाना- मर्धोडपि नार्थपुनरुक्तिषु पातुकानाम्।। अन्यत्र तु-'पृथ्वाघेयांद् यदाधाराधिकयं तदपि तन्मतम्।' यथा- किमधिकमस्य वदामो महिमानं वारिधेहरियत्र। अज्ञात एव शेते कुक्षी भुवनानि निक्षिष्य। अउपालक्ारोड्यन्यम्र-'अल्पं तु सूक्ष्मादाधारादू यदाघेयस्य सूक्ष्मता।' यथा- यत्पथावधिरणु: परमः सा योगिधीरपि न पश्यति यसमाद। बालया निलमन:परमाणौ छोदरीशयहरोकृतमेनम् ॥-।।८३।।

(१) इस आरम्य 'विषमान्तगतिः' इत्यम्तं नास्ति ख-पुस्तके।

पञ्चमो मयूखः ।

अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकार: परस्परम्। त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया ।। ८४ ॥ अन्यान्यमिति। प्रसिद्धपरस्परोपकारकथने अन्योन्यालड्कारः । चन्द्रनिशयो: पररुपरशोभाजनकत्वात्। यथा वा- नलेन भाया: शशिना निशेव त्वया स भायाचिशया शशीव। पुनः पुनस्तद्युगयुग विधाता योग्यासुपास्ते सुयुवां युयुकुः।।-।।८४ ।

विशेष: ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम्। गतेऽपि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः॥ ८५।। विशेष इति। प्रसिद्धाधारं बिना आघेयवर्णने विशेषालद्वारः। अन्र सूर्य बिना तत्किरणवर्णनम्। यथा वा- रोमावलीभ्रकुछमै: र्वमौर्वीचा पेषुमिर्मन्यललाटमूर्नन। व्यस्तैरपि स्थास्तुमिरेतदीयैजैंत्र: स चित्रं रतिजानिवोर: ॥ अन्यत्र तु -- 'विशेष: साऽपि यध्ेकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते।

यथा- त्वं हृद्गता भैमि ! बहिर्गतापि प्राणायिता नासिकयास्यगत्या। न चित्तमाक्रामति तन्र चित्रमेतन्मनो यद्धवदेकवृत्ति॥ तथा, विभिन्दता दुष्कृतिनीं मम श्रुति दिगिन्द्रदुर्वाचिकसूचिसळ्यैः । प्रयातजीवामिव मां प्रति स्फुट फृतं त्वयाऽ्यन्तकदूतवोचितम् ॥-।८६। व्याघातालङ्कारमाह -- 1 स्याद् व्याघातोऽयथाकारि वस्त्वन्यक्रियसुच्यते। यैर्जगत्प्रीय ते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः ॥ ८६ ॥ स्यादिति। अन्यजनकत्वेन लोकप्रसिद्धस्य विरुद्धका र्यंजनकत्वकथने व्याघाता डलद्ार इत्यर्थः । प्रीतिजननसमथैंः कुछमैर्मारणक्रियावर्णनम्। अन्यत्र तु- 'यदू यथा साघितं केनाष्यपरेण तदन्यथा। तथैव तद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः ।।' यथा- हथ्ा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव या: विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता: स्तुमो वामलोचना: ।।

६६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

'सौकयेंण निबद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी।' कार्यनिष्पादुकत्वेन सम्भाव्यमान- विरोधित्वेन सम्भावनमपि व्याघात इत्यर्थः । यथा- हृदय एव तवासति स वल्लमस्तदृपि किं दमयन्ति ! विषीदसि। हदि परं न बहिः खलु वरतते सखि ! यतस्तत एव विषद्यते ।।-।।८६।। कारणमालालङ्कारमाह- गुम्फः कारणमाला स्याद् यथापाकूपान्तकारै:। नयेन श्रीः थ्रिया त्यागस्त्यागेन चिपुलं यञः।।८७।। शुम्फ इति। उत्तरोत्तरकारणभृतपूर्वपू्वैंः पूर्वपूर्वकारणभूतो त्तरोत्तरैर्ा वल्तुमिः कृतो गुम्फः कारणमालेत्यर्थः । नयेनेति। नयश्रीत्यागयश्यस्तामुत्तरो त्तर कारणत्वाद्।।८७।। एकावल्यलड्कारमाह-

नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कर्णौ दोर्मूलदोलिनौ।। ८८ ।। गृहीतेति। गृहोता च मुक्का च रीतिर्विशेष्यत्वं विशेषणत्वं च येषामर्थानां तेषां श्रेणिः पडक्ि:, तत्कथने एकावल्यलद्वार इत्यर्थः । नेन्रे इति लक्ष्यम्। तन्र विशेषण त्वेन गृहीतयो: क्णयोर्विशेषणत्वत्यागेन विशेष्यत्वोके:। यथा वा- सरो विकसिताम्भोजमम्भोजं भृङ्गसङ्गतम्। भृद्गा यत्र ससङ्गीता: सङ्गीतं सस्मरोदयम् ॥ विशेष्यस्य विशेषणत्वेऽ्ययमेवालद्वारः। यथा- वाप्यो सवन्ति विमला: स्फुटन्ति कमलानि वापोषु। कमलेषु पतन्त्यलयः करोति सङ्गीतमलिषु सखम् ॥ अयं व्यतिरेकेणापि। यथा- न तज्जलं यन् सचारुपङजे न पठ्कुजं तढ् यदलीनषट्पद्म्। न षट्पदोऽसौ न जुगुब्ज यः कलं न गुश्जितं तन्न जहार यन्मनः ।-।८८।। मालादीपकालङ्कारमाह- दीप कैकावलीयोगान्मालादीप क मिष्यते । स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वाय कृता स्थिति: ।। ८९ । दीपकेति। उकदीपकालक्वारस्य एकावल्यलङ्कारयोगे मालादीपकं भवतीत्यर्थः । स्मरेणेति लक्ष्यम्। तेन हृदयेनेत्यर्थः एवज्-एकक्रियायोगेन पूर्वपूर्वस्योत्तरो त्र गुणत्वे मालादीपकमिति भावः । यथा वा- त्वयि सङ्गरसम्प्राप्ते धनुषाऽडसादिता: शराः । शरैररिशिरस्तेन भुस्तया त्वं त्वया यशः ॥-॥८९॥

पञ्चमो मयूखः ।

सारालक्कारमाह- सारो नाम पदोत्कर्ष: सारताया यथोत्तरम्। सारं सारस्वतं तत्र काव्यं तत्र शिवस्तवः ।।९० । सार इति। नाम त्व्थं। सारालक्कारस्तु सारताया यथोत्तरं पदोत्कर्षः मत्यन्तो- त्कर्ष (१)इत्यक्षराथः । सारमिति। संसार इति शेष:। सारस्वर्त वाड्मयम्। यथोत्तरसुत्कर्ष#कथने सारालङ्गार इति भावः । सारस्व्रत काव्यशिवस्तवानां यथो स्षर मुस्कर्षकथनात्। यथा वा- लाकस्रजि चौर्दिवि चादितेया अप्यादितेयेषु महान्मेन्द्रः । किङ्कुरतुमर्थी यदि सापि रागातू, जागर्ति कक्षा किमतः पराऽपि॥ यथा वा- त्वल्लीलोन्मीलितेऽस्मिअ्जगति चरमिद सारमन्रापि मर्त्य- स्तन्न त्रैवर्णिकोभृदपि घरणिसरस्तन्न वेदप्रवीणः ।

स्तत्रापि श्रीपते ! त्वत्पद्भजमपरसतत्परं नैव किल्जिद॥। सयं च श्लाध्यगुणोत्कर्षकथनेन अक्लाव्यगुणोत्कर्षकथनेन व द्विविधो बोध्य:। द्वितीयो यथा- पृथ्वी तावत् त्रिकोणा नगनगरवनग्रामरुद्वं तद्ध तम्राप्यर्ध युवत्य: शिशुगतवयसा दूषितं तस्य चार्घम्। तन्र त्याज्येः स्वपुत्रशवशुरगुरुजनैदूँषितं तस्य चार्ष मिथ्यावादोऽङ्गनानां सुखरमुखान्ः पुंश्रली पुंश्रलीति ॥-॥९०।

उदारसारथ्रेद्भाति भिन्नोऽभिन्नतया गुण:। मधुरं मधु पीयूष तस्मात तस्मात्कवेवैच: ।। ९१ ।। उदारेति। उत्कर्षाधायको त्तरोत्तरगुणस्य मिन्नस्याप्यभेदप्रत्यायकशब्दसममि. व्याहारे उदारसारालड्ारः। मधुरमिति लक्ष्यम्। अन्र मध्वपेक्षया काव्यनिष्ठमाघुर्य मधिकं कथ्यमानं रसनाग्राह्यश्रोत्रम्राद्यत्येन वस्तुतो मिन्नमपि मधुरक्षब्द्महिम्नैकमेव भासते ॥ ९१ ॥

यथासङ्गयं द्विघार्थाश्चेत् क्रमादेकैकमन्विता: । शतुं मिन्रं द्विषत्पक्षं जय रञ्जय तर्जय ॥ ९२॥ (१) चिह्ान्तर्गतं ख-पुस्तके न विद्यते। १३

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

यथासङ्मयमिति। द्विघार्थाश्चेत् क्रमादेकैक्मन्विता:, अर्थाः क्रियाकारकरूपाः द्विविधा अर्था: इत्यर्थः । तेन कारकाणां क्रियाणां वा क्रमेण कारकेषु क्रियाछ वाजन्वये यथासङ्गयालङ्वारः। शत्रुमिति लक्ष्यम्। शश्ुमित्रद्विषत्पक्षाणां जयादिु यथासङ्ग्येना- इन्वयात् । यथा वा- सानन्दं ततुजाविवाहनमहे भीमः स भूमीपति-

स्वानि स्वानि घराधिपाश्च शिबिराण्युद्विषय यान्तः क्रमा- देको द्ौ बहवश्रकार सृजतः स्मातेनिरे मङचम्॥ अन्यत्र तु-'यथासड्कयमनूद्ेश उड्विष्नां क्रमेण यद।' यथा बा- उन्मीलन्ति नखैलनीहि, वहति स्वीयाञ्जलेनावृणु क्रीडाका ननमा विशन्ति वलयक्ाणै: समुस्त्रासय।

व्याहारा: सभग ! त्वदीय विरहे तस्या: सखीनां मिथः(१)॥-।९२॥ पर्यायालड्कारमाह- पर्यायश्चेदनेकत्न स्यादेकस्य समन्वयः । पझं सुकत्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा ।। ९३ ।। पर्याय इति। अन्रापि क्रमेणेत्यनुषज्यते। तेन विशेषालङ्कार्यावृत्तिः। अने- कन्र क्रमेणैकान्वये पर्यायालक्कारः। पत्ममिति लक्षयम्। पभ्नचन्द्रयोः क्रमेणोपमाया आधारत्वेनान्वयात्। यथा वा- हित्वा दैत्यरिपोरुर: स्वमवनं शून्यत्वदोषस्फुटा-

उज्झित्वा निजसद पद्ममपि तदू व्यक्तावनद्धोकृतं छूतातन्तुभिरन्तरय्य भुजयो: श्रीरस्य विश्राम्यति ॥ यथा वा- प्रतिप्रतीकं प्रथमं प्रियायामथान्तरानम्दस्वासमुद्रे। ततः प्रमोदाश्ुपरम्परायां ममज्जतुस्तस्य हशौ नृपस्य (२) । अन्पत्र तु-'एकस्मिन्नव्यनेक वा पर्यायः सोऽपि समतः।'यथा-

(१) पद्येडस्मिन्पूर्वाधें 'चञ्जुला (वेतसा अशोका वा) उन्मीलन्ति, मलया- निलो वहति, कुहूकण्ठ्यः (कोकिलाः) क्रोडाकाननं विशन्तीशत्यर्थयोजना। (२) एतत्पधादनग्तरन्व - 'मुखे ह्वारावाप्टिरमयनयुगले ककुणभरा नितम्बे पत्राली सतिलकमभृत्पाणिकमलम्। इत्यादावपि कलेषेग।"इत्येशवदधिक वर्त़ते क-पुस्तके।

पञ्चमा मयूखः । १९

विचरन्ति विलासिन्यो यत्र ओ्रणिभरालसा:। वृककाकशिवास्तत्र घावन्त्यरिपुरे तव।। अयं च सक्कोचर्क्यायो विकासपर्यायश्चेति। यथा- जगदाश्लिष्य समन्ताव् ततोऽपि गगने विलम्ब्या्यः । असाद्य वारुणोमयमधुना कोतांशुरापतति। यथा वा-

प्रागासीचन्त्रविम्बानुकृति नरपते ! युद्ध काले यशस्ते। पश्चादेतत् क्षणेन प्रसमरमधुना दश्यते क्षमातलेऽस्मिनू पातालेडब्धौ विज्ञाले दिशि दिशि गगने किन्व लोकत्रयेऽपि। यथा वा- भङ्गाऽकी तिमषीमलीमसतम प्रत्यर्थिसेनाभट श्रेणीतिन्दुककाननेषु विलसत्यस्य प्रतापानलः । तस्मादुत्पतिता: स्फुरन्ति जगदुत्सक्के स्फुलिय्रा: स्फुट

परितृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यचिकयोमिथ: । जग्राहैकं शरं मुक्त्वा कटाक्षान् रत्रुयोषितः ।९४ ।। परिवृत्तिरिति। न्यूनेनाधिकग्रहणकथने अधिकेन न्यूनग्रहणकथने परिवृस्य- लक्कार: । इदसुपलक्षणं समेन समग्रहणकथनस्यापि। 'जग्राहे' ति न्यूनेना विकग्रहणो- दाहरणम्। यथा aा- पदं वातेनाप मरैयेदिन्द्रस्तसमै स ते याचनचाटुकार:। कुरु प्रसादं तदलबकुरष्व स्वीकारकृदूभ्रनटनश्रमेण ।। समभ्यंनोदाहरणं यथा- दरवा कटाक्षमेणाक्षी जग्राड हृदयं मम। मया तु हदय दृशवा गृहीतो मदनज्वर: ।। अत्र पूर्वाें समेन सममू, उत्तरार्घेऽधिकेन न्यूनम्। अयं व्यतिरेकसुलोऽपि। यथा- वराटिकोपक्रियया पि लभ्यान्नेभ्या: कृतज्ञा नथवादियन्ते। प्राणैः पणै: एवं निपुणं भणन्तः क्रीणन्ति तानेव तु हन्त ! सन्तः ।। अत्र पूर्वाधें निषेधमुखेन अल्पेनाभिकग्रहणकयनावू। उत्तराघें समेन । विमिमय ति व्यत्ययस्याप्युलक्षणम्। प्रामादिकग्हणं व्यत्ययः । बुद्धिपूर्ट: हणं विनिमयः । तेन,

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

लोचनाघरकुताs5ह्वतरागा वासिताननविशेषितगन्धा। वारुणी परगुणात्मगुणानां व्यत्ययं विनिमर्य नु वितेने।। इत्यादौ परिवृत्तिगर्भ: सन्देहलङ्कारः ।। १४ ।।

परिसङ्रूया निषिध्यकमन्यस्मिन्वस्तुयन्त्रणम् । स्नेहस्त्वयं पदीपेषु न, स्वान्तेषु नतभ्रुवाम् ॥ ९५॥ परिसङ्कयेति। एकत्राभावकथनपूर्वमन्यत्र वस्तुनियन्त्रणे परिसरर्येत्यर्थः । स्नेहस्य प्रदीपेषु निषेधपूर्वकं कान्ताचित्ते व्यवस्थापनात्। 'हनेहक्षय' इति वा पाठः। तत्र स्वान्ते निषेक:। यथा वा- दहनजा न परथुर्दवधुव्यथा विरहजैव पृथुर्यदि नेहदम्। दहनमाछु विशन्ति कथं स्तिरिय: प्रियमपासमुपासितुमुद्चुरः ॥ इयं च-प्रश्नपूर्विका तदपूर्विका च, अन्यनिषेधोऽपि श्ञाब्ड आर्थक्षेति चतुर्धा परिसड्लया। अप्रश्नपूर्विका शाब्दनिषेधा पूर्वमुक्ता। यथा वा- याचमानजनमानसवृत्ते: पूरणाय बत! जन्म न यस्य। तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैन गिरििन समुद्रैः ॥ प्रशनपूर्विका आर्थनिषेधा यथा- किमाराध्यं सदा पुण्यं क: सेव्य: सत्समागमः । को ध्येयो भगवान् विष्णुः किं कार्यं परमं तपः ।। अप्रश्नपूर्विका मर्थनिषेधा यथा- अस्यासिर्भुंजग: सवकोश्षउषिराकष्टः स्फुरत्कृष्णिमा कम्पोन्मीलदराललीलवलनस्तेषां मिये भूसुजाम्।

पर्वास्ये विनिवेश्य जाङुलिकता यैर्नाम नालम्बिता ॥। 'अन्येषां नेशत्यार्थो निषेधः। प्रकनपूर्विका शाब्दनिषेधा यथा- रकि भूषणं सद्ढमत्र यशञो न रत्नं, कि कार्यमार्यचरितं सककतं न दोषः । कि चक्षुर प्रतिहतं घिषणा न नेत्रं, जानाति कस्त्वदुपरः सदसद्विवेकम्॥ व्यं तु- "अने कगुणसम्प्राप्तावे(कस्मिन्ने) कबाधने। आर्थो विधिर्निषेधश्चेव् परिसररूया च सा परा॥ आर्थो विधिनिषेधश्चेति वारहयं सम्बध्यते। तेनेदं परिसहूरयाह्यम्। आद्या यथा- प्रियास्ते बभूबुर्भुजङ्ग: कलक्ी पशुर्निम्नगा किश् नकजरेन्द्रः । गुणेद्देपु विश्वेश ! नूनं किमूनं मयि स्वामिनो यव कृपाया विला्नः ॥

पञ्चमो मयूखः । १००

द्वितीया यथा- फेयूरः क कचन तिलक क्ाडड्गदं क्वैव मुक्ा- हारः कण्ठ स्थितिरपि तथा कट्णं क्वैव काजी। मब्जीरोऽन्यः प्रणयकुपित प्रेयसी प्रेमशंसी को वा कुर्यात्पुलकमुकुलालडकृतां मात्रयट्टिम्। अन्रोमयन्रार्थो विधिर्निषेधवचेशति ब्रमः ॥ ९६ ॥। चिकल्पालक्कारमाह- विकल्पस्तुल्यबळयोर्विरोधश्चातुरीयुतः। कान्त ! चित्तेऽघरे वापि कुरु त्वं वीतरागताम्॥९६। विकल्प इति। विरुद्धकार्यद्वयव्यक्षकस्य युगपत्कर्तुमशक्यस्य कार्यद्वयस्य कथने विकल्पालडारः। कान्तेति खण्डितोकिः। चित्ते मप्यनुरागस्य, अधरेऽव्यन्य दत्तरकिम्नश्र युगपत्निषेधोक्त्या नायिकयोर्युगपदतुरागासम्मवव्यअ्ञनातू। यथा वा- आराधि वदनपड्कत्या यया पिनाकी क्षपाचरस्वामिन !। त्यज तामानीतां वा श्रीगृहबन्धोः कुलवनूटीम् ॥ यथा वा- युदूध्वा वाभिसुखं रणस्य चरणसयेवादसीयस्य वा बुदृध्वाऽन्तः स्वपरान्तरं मिपततासुन्मुच्य बाणावली: । छिन्नं वाऽवनतीमवन्निजमिय: खिन्नं भरेणाथवा रज्ञाऽनेन हठाद्विलोठितिमभूदू भूमावरीर्णा शिर: ।-।९६ । समुचयालक्लारमाह- भूयसापेकसम्बन्धभाजां गुम्फ: समुच्चय: । नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विषः ॥ ९७ ॥। भूय सामिति। अनेकक्रियाणामनेकेषां वा गुणानामनेकेषां वा कारकाणां योग: समुचयालह्कारः। नागदर्वनअ्रंशानां अत्रायुक्केलक्ष्यत्वम्। यथा वा- तेषु तद्विषवधवरणाह भूषणं स समयः स रथाध्वा। तस्य कुण्ढिनपुरं प्रतिसर्पन् भूप्तेर्व्यवसितानि शरांद: ।। अत्र भूषणादीनामेकक्रियान्वयः । अत्र व्यधिकरणत्वं सामानाधिकरण्यं च न विवक्षणीयम्। तेन, पथि पथि सहकाराः कोरकाली विचित्रा दिशि दिशि पवमानो वीरुचां लासकश्ष । नरि नरि किरति दाकू सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निमृत्ता मानिनीमानचर्चा।।

१०२ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

इत्यादौ समुचयः। अत्र योगस्तिधा। सद्योग: असद्योगः सद्सद्योगक्रेति। तत्र सद्योगो मले उक्तः। असद्योगो द्वितीयोदाहरणे। सदसद्योगो यथा- शभी दिवसघूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं सुखमनक्षरं सवाकृतेः । प्रसुर्धनपरायण: सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे।। अभ् शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खलस्याऽश्ञोभनत्वमिति सदसद्योग: । यद्वा शशि- प्रभृतीनां स्वतः शोमनत्वं धूसरत्वादीनां त्वशोमनत्वमिति। 'अहंप्रथमिकाभाजामेक- कार्यान्वयेऽपि सः ॥समुच्य हत्यर्थः ॥ ९७ ॥ समाध्यलक्कारमाह- समाधि: कार्यसौकर्य कारणान्तरसन्निधेः । उत्कण्ठतां च कलयन जगामाऽस्तं च भातुमान् ॥९८ ।। समाधिरिति। कार्योत्पत्तिक्षमकारण स्वे ्यविलम्बेन कार्योत्पाद कका रणन्तर- कथने समाघिः। तेन समुचयाद्वेदः। उत्कण्ठारूपकारणसत्त्व्रेऽपि सूर्यास्तकथनात्।

पत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । जैत्रनेत्रातुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामघः कृतौ।। ९९।। प्रत्यनोकमिति। शत्रुपरामवाऽक्षमेण शायुसम्बद्धपरामवर्णने प्रत्यनीकालड्कारः। ने त्रजयां श ककम लै नेंश्रा नुगकर्णपरा भवकथनाद्। यथा वा- जितस्त्वदास्येन विधु समरः श्रिया कृतप्रतिज्ञौ मम तौ वधे कुतः । तवेति मत्वा यदि तज्जितं मया न मोघसक्रपधराः किलाऽमरा:॥ वर्य तु-"शमुपक्षीयेण शत्रुपक्षोयस्यानिष्टकरणेऽपि प्रत्यनीकालङ्कारः। यथा- ह्वदू तस्य यन्मन्त्रयते रहस्त्वां तदू व्यक्तमामन्त्रयते सुखं यत्। तद्वैरिपुष्पायुमित्रचन्द्रसखयौचिती सा खलु तम्मुखस्य ।"-।।९९। प्रतीपालक्कारमाह- प्रतीपसुपमानस्य हनत्वसुपमेयत्:। ृष्टं चेदू वदनं तस्याः कि पद्मेन किमिन्दुना ॥ १०० ॥ प्रतीपमिति। उपमेयापेक्षयोपमानस्य हीनताकथने प्रतीपमित्यर्थः। कि पश्रेनेति लक्ष्यम् । काकुना कार्याभावकथनेन हीनताकथनास्। यका वा- अर्काय पत्ये खलु तिष्ठमाना भृद्गे मितामक्षिमिसबुक्केलौ। मैभीमुखल्म भियमम्बुजिन्यो यार्धनन्त विस्तारितपन्हस्ताः॥

पश्चमा मयूरू: । १०३

अन्यत्न तु- 'अन्योपमानलाभेन वर्ष्यस्याSनादरश्च तद्। अलं गर्वेण ते वक ! कान्त्या चन्द्रोऽपि ताडसः॥ वर्ण्योपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः । कः क्रौर्यदर्पस्ते मृत्यो ! त्वतुल्या: सन्तिः हि ्ियः । वर्ण्येनान्यस्योपसाया अनिष्पत्तिवचश्र तत्। सुधाऽपवादो मुग्धाक्षि !त्वन्सुखामं किलाम्बुजम् ' अत्रोपमानहीनत्वकयनम्, प्रतीपोपमार्यां तूपमानसयोपमेयत्वकयनमिति तयो- भेंदः ॥ १०० ॥ उल्ला साळड्कुरमाह- उल्लासोऽन्यप्हिम्ना चेद्दोषो ह्वन्पत्र वर्ण्यते। तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सज्जनम् ॥१०१ ॥ उज्जासइति। अन्यमहिम्ना अन्यगुणेनाऽत्यत्र दोषवर्णनमुल्लासः। इदमुपलक्षणम्। अन्यदोषेणान्यरणकथने दोषेण दोषकथने गुणेन गुणकथने च उल्लासालक्वार इस्यपि ज्ञेयम्। आधोदाहरणं मूढे। सज्जनमहिना घनस्य तदनाश्रयणं दोष: । द्वितीयोदा हरणम्-'लोभोऽयमेव भूपालसेवकामा न चेद्घः ॥' राज्ञः क्रौर्यंदोषेण सेवकानां वचा- भावा गुणः । यथा वा- सानन्दमेप मकरन्दमिहारविन्दे विन्देत षट्पद्युवेति जनैरटड्डि। दैवादकाण्डप रिसुद्रितपुण्डरीक. कोशादमूदुदह! निःसरणं पुमर्थः ।। अत्र निःसरणे गुणत्वज्ञानं कमलदोषपूर्वकम्। तृतीयस्य- काठिन्यं कुचयो: स्ष्टं वाळ्टन्त्य: पादपभ्नयो: । निन्दन्ति च विधातारं त्वद्धाटीष्वरियोषित: । अत्र पलायनार्थमपेक्षितं पादयो: किन्यमकत्वा कुचयोः काठिन्यं कृतवतो विधे: पदमार्दवदोषेण दोषः । चतुर्थ तु- परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराकमुखः । गङ्गा ब्रूते कदाऽऽगत्य मामयं पावयिष्यति ॥-॥१०१ तदूगुणा लक्कारमाह- तद्गुणः स्व्रगुणत्यागे स्वस्मित्परगुणोदयः । पद्मरागारुणं नासामौक्तिकं तेऽधराश्रितम्॥।१०२ ।।

१०४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

तद्गुण इति। स्वगुणत्यागेन अन्यगुणसम्बन्धकथने तह्ुणालड्कारः। नासा. मौकिकेऽघर गुणसम्बन्घेन पच्मरागत्ववर्णनासू। यथा वा। यदतिविमलनीलवेश्मर त्िमभ्रमरितमा: छुचिसौचवल्नवलिः। अलभत रमनस्वसः शिशुत्वं दिवसकराङ्कुतले चला लुगती ॥-॥१०२॥ पू्वरूपतामाह- पुनः स्व्रगुणसम्प्ाप्तिविज्ञेया पूर्वरूपता। हरकण्ठांशुलिप्तोऽपि शेषस्त्वधत्रपा सितः ॥१०३॥ पुनरिति। अन्यगुणसम्बन्घकयनपूर्वकं पुनः स्वगुणसम्बन्घकथनं पूर्वरूपालङार:। हरकण्ठांश्विति पुनः स्वगुणकथनात्। यथा वा- भूशक्रस्य यशांसि विक्रमभरेणोपाजितानि क्रमा- देतस्य स्तुमहे महेभदशनस्पर्धीनि कैरक्षरैः। लिम्पद्धि: कृतकें कृतोऽपि रजतं रजञां यशःपारदै- रस्य स्वर्णगिरि: प्रतापदहनैः स्वण पुनर्मिर्मितः।-।१०३। पूर्वरूपतां प्रकारान्तरेणाह- यद्वस्तुनोऽन्यथारूपं तथा स्यात्पूर्वरूपता। दीपे निर्वापिते ह्वासीत काञ्वीरत्नैरहर्महः ॥ १०४ ॥ यदिति। वस्तुनाशकधनपूर्व वहत्वन्तरेण तद्दस्तुकार्यकषनं पूर्वरूपतालक्कार:। पुनरित्यध्याहारः । अन्यथा नष्टं रूपं पुनसतथा स्यादित्यन्वयः । दीप इति लक्ष्यम्। निर्वापित इति नाशाभिधानाद॥ १०४ ॥ अतद्ूणालक्कारमाह-

विशन्नपि रवेर्मध्यं शीत एव सदा शथी ॥१०५ ।। सङ्कतेति। सम्बन्धेऽपि सम्बन्धिगुणाडग्रहणकथनैऽतद्रणालद्वारः । रशिना सूर्य- गुणाडग्रहणकधनात्। यथा वा -- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चोयते न च न चाऽपचीयते ॥

माक्सिद्धि: स्वगुणोत्कर्षोऽनुगुणः परसन्निधेः । कर्णोत्पलानि दघते कटाक्षैरपि नीळताम् ॥ १०६ ॥। प्रागिति । परसवनिधानाव् स्वगुगोत्क्षकथने प्राकूसिदृध्यलङ्कारः। अवतंसीक्कत- नीलोत्पलेवु कटाक्षसन्निधानेन गुणोत्कर्षकधनावू। यथा वा-

पञ्चमो मयूखः । १०५

सृष्टाऽतिविश्वा विधिनैत तावत्ततोऽपि नीतोपरि यौवनेन। वैदग्ध्यमध्याव्य मनोभुवेयमवापिता वाक्पथपारमेव ।-॥१०६॥ अवज्ञालङ्कारमाह- अवज्ञा वर्ण्यते वस्तु गुणदोषाऽक्षमं यदि। म्लायन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः ॥॥

'म्लायन्तीि पद्मदोषेण चन्द्रे दोपालाभकथनाद्। यथा वा- विधिलिखितनियोगयोगतोडयं कुमुदमुद्े सम्ुदेति शीतरशमः । अपि यदि नविनी र्वदैवदोषादपि मलिनीमवति क्रियेत कि कैः ॥ अत्र चन्द्रे कुमुदसन्तोषेण न गुणो न वा कमलिनोमालिन्येन दोष इति ११०७॥

प्रश्नोत्तरं क्रमेणोक्तौ स्यूतमुत्तरसुच्तरम् । यत्रासौ वेतसी पान्थ ! तत्रेयं सुतरा सरित॥ १०८ ॥ प्रश्नेति। उ्क्ती प्रश्नोत्तरयोः उत्तरमुत्तरं प्रशनरूपमुत्तररु' वा यत्र स्यूर्त संल्लग्नम् आक्षेपमस्यमिति यावत्, तम्न प्रश्नोत्तरालङ्वार इत्यर्थः। तेन प्रशनेन उसरकल्पने उत्तरेण वा प्रश्नकल्पने प्रश्नोत्तरालक्कारः । उदाहरति-यत्रेति। अत्र पान्यल्य 'कुत्र सरित्तरणमार्ग' इत्याक्षेपलस्यः प्रशनः । 'यत्रासौ वेवसीति कामयमानाया उत्तरम्। 'वेतसोकुब्जे स्वाच्छन्द्यमति भावः । अन्नैव कामयमानस्य काकक्त्या प्रश्नेऽङ्गीकार रूपसुत्तरं कलण्यम्। नेदमनुमानान्तर्गतम्, साधननिर्देशाभावात्। नापि काव्यलिङ्गम, उत्तरस्य प्रतनं प्रत्यजनकत्वाद ॥ १०८ ॥

पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुरन्यत्र चेष्टितम्। मिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ॥ १०९॥ पिहितमिति। परवृत्तान्तज्ञानपूर्व तदनुरूपक्रियाकयनं पिहितालह्वारः। 'रात्रा- वत्यत्र आन्वोऽसी'ति हृदयम्॥ १०९॥

व्याजोक्ति: शङ्कमानस्य छद्मना वस्तुगोपनम्। सखि ! पश्य गृहारामकेसरैरस्मि घूसरा॥ ११०॥ व्याजोकतिरिति। अन्यथा शाङ्कमान प्रत्यन्यथाकथनद्वारा वस्तुगोपने व्याजोफि. १४

१०६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

रलडार:। गृहारामेत्यादिकथनेन सरतगोपनम्। क्वचित्तु- 'व्याजोक्तिरन्यहेतुकत्या यदाकारस्य गोपनम्। कस्य वा न भवेदू रोष: प्रियायाःसत्णेऽघरे। समृङ्ग पश्ममाध्ासीर्वारितापि मयाड्धुना ।' इति पाठ:। इद चान्येन खण्डिताघराया नायिकाया: समीपमागच्छन्तं सरोष प्रियं प्रति सरतगोपनार्थे सखीवाक्यम्। 'अयं छेकापहुत्यन्तर्गत' इति केचित्। 'अपकृतिवचनस्थान्यथानयनम्, आकारगोपनं व्याजोकिरिति भेद' इत्यन्ये। अन्यत्र तु- 'गूढोकिरन्योद्वेश्य चेतू यइन्यं प्रति कथ्यते। वृषाऽपेहि परव्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षक: ।-।। ११०।

वक्रोक्ति: इलेषकाकुभ्या वाच्यार्थान्तरकलपनम्। मुख्च मानं दिनं पाप्तं, मन्द ! नन्दी हरान्तिके ।। १११ ।। वक्रोक्तिरिति। शब्दार्थइलेषाम्यां काकूक्त्या वा वाच्यार्थापेक्षयार्थान्तरकल्पने वक्रोक्त्यलड्ार:। मुळ् मानमिति लक्ष्यम्। 'नन्दिनं बलीवर्दे मा सुच्चे'त्यर्थकल्पनेन 'मन्द सूर्ख ! नन्दी बलीवर्दो महादेवसमीपेडस्ति, अन्न नास्ती त्युत्तररं शब्दश्लेषेण। अर्थश्लेषेण यथा- अङ््गुल्या क: कपारटं घट्यति कुटिलो माधवः किं वसन्तो नो चक्री किं कुलालो न हि घरणिधर: किं द्विजिहू: फगीन्द्रः । नाह घोराहिमर्दी खगपतिरसि किं नो हरिः कि कपीन्द्र इत्येवं सत्यभामाप्रतिवचनयुतः पातु वश्चक्रपाणि: । काकूकौ यथा- अधीतिबोधाचरण प्रचारणैदशाश्रतसत्रः प्रणयन्तुपाधिभि:। चतुर्दशत्वं कृतवान् कुतः स्वयं न वेदि विद्याछ चतुर्दशस्वयम् ॥-॥१११॥

स्वभावोक्ति: स्वभावस्य स्वजात्यादिषु वर्णनम्।

स्वभावोकिरिति। जात्यतुरूपस्वमावकथने ए्वभावोकत्यलड्कारः।। कुरद्रैरिति लक्ष्यम्। स्त्घकणेरिति जातिस्वभावः । यथा वा- माकुञ्िवाम्यामथ पक्षतिम्यां नभोविभागात्तरसाऽवतीये। निषेष्जेशावतधूतपक्ष: पपात भुमादुपभमि हंसा ॥-।। ११२ ॥

पञ्चमो मयुखः । १०७

माविकालड्कारमाह- भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षादर्शनवर्णैनम्। अलं विलोकयाद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः॥।११३।। भाविकमिति। भूताक्च भाविनश्चार्थाः तेर्षा दर्शन साक्षात्कारकथनं भाविका लड़ार:। भाव: कवेरमिप्रायोऽन्रास्तीति योगः । अलमिति रणभूमिवर्णनम् । युख्यन्त इति वर्तमानस्य युद्धस्य विलोकनकथनम्। यथा वा- आसीदअ्नमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुच तवाकृतिम् । अन्र आद्याघें भृतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम्। नायमन्जुती रसा, विस्मय प्रत्यल्याऽहेतुत्वात्। नातिशयोकि:, अध्यवसायाभावात्। ११३ ।। भाविकच्छविरलङ्कारमाह- देशत्मविभकृष्टस्य दर्शनं भाविकच्छवि: । त्वं वसन् हृदये तस्याः साक्षात्पश्चेषुरीक्ष्यसे ॥ ११४॥ देशेति। देशे आश्रयोत्कर्षवशेन विप्रकृष्टस्य साक्षादर्शनकथने भाविकर्च्छावरल- झारः। त्वमिति लक्ष्यम्। अन्यहृदयनिष्ठतया विप्रकृष्टस्य कामल्य दर्शनोके:॥११४॥ उदात्तालड्ासमाह- उदात्तमृद्धिश्वरितं शलाध्यं चाडन्योपलक्षणम् । सानौ यस्याभवद्युद्धं त्डूर्जेटिकिरीटिनो: ।११५॥ उदात्तमिति। इलघ्या ऋद्धिः क्लाध्यं चरितं चान्योपलक्षणत्वेन कथ्यते यत्र, तत्रोदात्तालडारः। सानाविति लक्ष्यम्। भवार्जुनयुद्ध विशिष्टशिसरल्व पर्वतोपलक्षण- त्वाद। यथा वा- तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनाद। निवसन बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं राम: ।। यथा वा- यस्मिव्रासन् कुछमतरवसतन्न जानेष्टवो्य यत्रार्ण्यं वसत सवनान्येव जातानि तत्र। तीर्थे मा्गे सममवदयो तीर्थदेशेऽपि पम्थाः किन्स्वत्रेदं तदिति धिषणां पर्वतायरं करोति॥ आध यथा- मुक्ा: के लिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीमिर्हताः

१०६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

दूराइाडिमबीजशड्ितधिय: कर्षन्ति केलीशुका

न चोदात्तस्यासम्बन्धकथनरूपतया सम्बन्धातिशयो क्कावन्तर्भावः । द्विव्यलोक- गतसम्पत्समृद्धिवर्णने केवलतयोदात्तालङ्कारस्य सम्भवाद्। अन्रार्थिकसमावेशादे केना

सम्भवतीति । अन्यत्र तु-'आशयस्य य उत्कर्षरतदुदात्तत्वमुच्यते।' यथा- पात्रे पुरोवतिनि विश्वरूपे क्षोदीयसि क्षमावलये च देये। ब्रीडास्मितं तस्य तदा तद्ासीक्चमत्कृतो येन स पव देवः ।। तस्य बले: ॥ ११६ ॥

अत्युकयलङ्कारमाह- अत्युक्तिरद्सुताऽतथ्यशौयौंदा र्यादिवर्णनम्। त्वयि दातरि राजेन्द्र ! याचका: कल्पशाखिरनः ॥ ११६ ।। अत्युक्तिरिति। अद्सुताऽनन्यसाधारणशोभादानादिवर्णनमत्युक्ति:। 'कल्पवृक्षा अपि त्वां याचन्त' इति 'तव याचकाः कल्पवृक्षतुल्यदातारो जाता' इति वात्र अत्यु किः। यथा वा- अनेन सर्वाथिकृतार्थताकृता हतार्थिनौ कामगवीछरडुमौ। मिथः पयःसेचनपल्लवाशने प्रदाय दानव्यसनं समाप्ुतः । पतावन्तोऽमरालड्काराः । ग्रन्थान्तरे त्वन्येऽ्युक्त्ताः । ते च- किज्ञिन्मिथ्यात्वसिद्धयर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनम्। मिथ्याध्यवसितिवेक््यां वशयेत खस्रजं वहन्।। प्रस्तुते वर्ण्यवाक्यायें प्रतिबिम्बस्य वर्णनम्। ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीषति॥ दोषस्याम्यर्थनाऽनुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनाव। विपद: सन्तु नः वाश्वदू याछ सक्ीत्यते हरिः ॥ पथा वा- नो ददासि यदि तत्वधियं मे यच्छ मोहमपि तं रघुवीर!। येन राजणचमूर्युधि मूढा त्वन्मर्यं जगदपश्यद्शेषम्।। 'केशः स्यादोषगुणयोरगुणदोषत्वकष पनम्।' दोषे गुणत्वकल्पनं गुणे दोषत्वकश्पर्म · ऐेशाउड्कार। अखिलेषु विदद्ेषु हन्त ! स्वच्छन्दवारिषु। शुक [ पञ्षसबन्धस्ते मधुरार्णा गिर्रा फलम् ॥

पञ्चमो मयूखः ।

अत्र गुणो दोषत्वेन वणितः । अनङ्गतापप्रशमाय तस्य कदथर्यमाना मुहुरामृणालम्। मधौ मधौ नाकनदीनलिन्यो वरं वइन्तां शिशिरेऽनुरागन्॥। अश्रें शिशिरेऽनुरागो दोपोऽपि युगत्वेन। 'सूयार्थसूचनं मुद्ा प्रक्रशर्थपरैः पदैः।' वर्णनीयपद्ेन नामसूवनं मुद्रालङ्कारः। यथा-नितम्बतुर्वी तरुणी दग्युग्मविपुला च सा। इदं छन्दुःशासत्रनाम्नोऽपि सूचनीयत्वेनातुष्टपूछन्दोभेदष्य वियुलेति नाम। नायिका वर्णनं च पहेन सूच्यते। क्रमिकं प्रकृतार्थानां न्यारस रत्नावलॉ विद्ुः । सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञेतरसाकृत चेष्टितम्।। मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमावृणोव। युक्ि: परामिसन्धानं क्रियया मर्मगुक्लये। त्वामालिखन्ती दष्टवाऽन्यं धनुः पौष्पं करेऽलिखत्। लोकप्रवादानुकृतिलोंकोकिरिति भण्यते ॥ सहस्व कतिचिन्मासान् मीलयित्वा विलोचने। छेकोकिर्यत्र लोकोके: स्यादर्थान्तरगर्भता। भुजङ्ठ एव जानीते भुजङ्गचरणं सखे !॥ इति। अलङ्गारशेखरे त- 'उपमारूपकोत्प्रेक्षा समा सो किरपहुतिः। समाहितं स्वमावश्र विरोध: सारदीपकौ ।। सहोकिरन्यदेशत्वं विशेषोकतिविभावना। एवं स्युरर्थालङ्काराश्रतुर्दश न चापरे ॥' इति। एतेषामेवालक्वारत्व नान्येषामत्युचयादीनाम्। तेषां तु वस्तुत्वमात्र मित्युकम् ॥११६ ॥ आलक्ारिकैकवेद्यानन्यान् सप्तालक्वारानाह इ्लोकटूयेन- रसभावतदाभासभावशान्तिनिबन्धना। रसवत्परेयऊर्जस्विसमाहितिमयी मिदा ॥ ११७ ।। भावानासुदय: सन्धिः शबळत्वमिति त्रयः। अलङ्कारानिमान सप्त केचिदाहुर्षनीषिण: ।। ११८ ।। रसभावेति। केचिदिति पूजार्थे न निषेधार्थम्। यत्र रसो रसान्तरस्य भावस्य वाङ्गत्वेन कथ्यते तत्र रसवदलक्कारः। निवेदादिन्रयस्त्िशद्ेदो भावो गुरुनृपदेवतादिविषय- रतिरूपो भावश्र यत्र पराद्गत्वेन कथ्यते तत्र प्रेयोडलड्ठारा। अनौचित्वप्रबृत्तौ रसमावौ

११० राकागमसहिते चन्द्रालाके-

रसाभासभावामासत्वेन प्रसिद्धी यत्र पराङ्गत्वेन कथ्येते तत्रोर्जस्व्यलक्ारः। भावस्य प्रशाम्यदवस्था भावशान्तित्वेन प्रसिद्धा यत्र पराद्यत्वेन कथ्यते तन्र समाहितालद्कारः। भावस्याधिक्यसुदय:, द्वयोर्भवयोः परस्परस्पर्धा मावसन्धिा, बहुनां भावानां पूर्वो- पमदनोत्पत्ति: शबलता, एतेषामितराङ्गत्वेन कथने त्रयः । एवं सप्तालङ्कारा इत्यर्थ: । क्रमेणोदाहरणानि- येनोननमय्य चित्ुक तव कम्बुकृण्ठि ! प्रोन्माजितं पुलकचार कपोलयुग्मम्। तैनैच देवहतकेन करेण मेऽय्य दग्घासि किन् सलिलाअलिर्यदायि॥ अत्र करुणस्याङ्गं भङ्गारः । कदाप्यनवलोकितं निभृतमङ्गमङ्गं मुदा विलोकयति सादरं सरमसं सरागे मयि। स कोऽपि भविता क्षणो मदनसङ्गरश्राततया दुकूलमनुकूलया सतपर्थं मुहुः प्रार्थ्यते। अन्र शृङ्गारो 'भविते' तिपदसूचित चिन्ताख्यव्यभिचारिभावस्य उत्कण्ठा्यस्य वा अङ्गम्। यथा वा- प्रार्ची प्रयाते विरहादयं ते तापाच रूपाच शशाङ्कशङ्की। परापराधेनिंदधाति भानौ रुषारुणं लोचनवृन्दमिन्द्रः ।। अत्र वियोगरूपशद्गारः कोपरूपमावस्याङ्गम, अतोडत रसवदलड्वारः। प्रेयो यथा- स्वयं दृष्टवा वछमर्ती सशैलाम्भोधिकाननाम्। गतास्ततो रामभुजं दृधट्वा मौनं समाश्रिताः ।। अत्न रामविषयरतिभावल्य वसमतीविषयरतिभावाऽप्म्। यया वा- आदौ नकलरचरणयोर्म त्प्रणामप्रसङ्ग: पश्चादीश ! त्वदनुविधये सादरं मच्छिरोऽसव । घेनानीतं दशरथकुले ब्रह्म साकारमावं श्रीरामारूयं जगति रचितो ध्यानयोगाय पन्थाः ।। अम्र रामरते: रावणरतिभावोऽड्गम्। रसाभासमावाभासयो रत्यमत्वेन कथने कर्जस्वि । यथा- कटाक्षेरुकिमिश्चेतो हरन्त्पो वनचारिणाम्। मर्यन्ति वनचारिण्य: चिय: श्रीराम ! विद्धिषाम्।।

पञ्चमो मयूख: । १११

त्वयि लोचनगोचर गते सफलं जन्म नृसिंहभूपते !। अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति दविषां गणः । अन्र प्रभुविषयरतिमावस्य तद्विषयद्विषट्वणरतिरूपो भावाभासोऽङ्गम्। तेनात्रा डप्यूर्ज स्थ्यलक्कार: । समाहितं यथा- तस्याः सान्द्रविलेपनसतनयुग प्रश्लेषसुद्राबितं किं वक्षश्रणाSSनतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युकके क तदित्युदीर्य सहसा तत्सम्प्रमाष्टु मया छिष्टा सा रमसेन तत्सुखदशात्तन्व्या च तद्िस्मृतम्।। अत्र भृद्गारस्याङ्गं कोपशान्तिः। भावोदयो यथा- तदद विश्रम्य दयालुरेधि मे दिनं निमीषामि भवद्विलोकिनी। नखैः किलार्यायि विलि्य पक्षिणा तवैव रूपेण समः स मतिप्रयः ॥ अत्रौत्सक्यरूपभावोदयः शङ्गाराङ्गम्। भावसत्धियंथा- उत्सिकस्य तपःपराक्रसनिघेरस्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता व वीररमसोत्फालव्र मां कर्षतः । वैदेदीपरिरम्भ एष च सुहुश्तन्यमामीलय- घ्रानन्दी हरिचन्दनेन्दुथिशिरस्निग्धो रुणदयन्यतः ॥ अन्र आवेगहर्षयो: सन्धि: शुङ्गाराङ्गम्। यथा वा- इति प्रियाकाकुमिरुन्मिषन् भृशं दिगीशदूत्येन हृदि स्थिरीकृतः। नृषं स योगेऽरपि वियागमन्मथः क्षणं तसुद्भ्रान्तमचीकरत्पुनः ।। अत्र चैर्योत्सक्यसन्धिर्मोहरूपमावाङ्गम्। शबलता यथा- क्वाडकाय शशलक्ष्मणः क् च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा दोषार्णां प्रत्रमाय मे श्रुतमहो ! कोपेऽपि कान्तं सुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतिय: स्वपनेऽपि सा दुर्लभा चेतः ! स्वास्थ्यमुपैद्ि क खलु युवा धन्योऽघर घास्यति।

ङ्रम्। यथा वा- पश्येत्कश्चिच्चल चपल! रे का त्वराऽई कुमारी इस्ताकम्बं वितर हहहा ! व्युत्क्रम: क्कासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ ! भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्त: कन्या कज्ञित फलकिसलयान्याददानाडभिघते। अत्र शङ्काडस्याधृतिसमृतिश्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता राजविषयरतिभाव. स्याङ्गमिति। एतेऽप्यलड्कारा इति भावः। "अन्र केचिदित्यस्वर्सबीजं द अलक्वारामां

११२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

शब्दारथनिष्ठोपकारजननद्वारा रसोपकारकत्वम्। रसस्तु व्यङ्गयतया सर्वप्रधानीभृत

"अलक्ाराणां रसोपकारकत्वे शब्दार्थनिष्ठचमतकारजननमेव तद्द्वारम्। मानाभावात्, रूपकादो सतोपि तस्यार्थिकतया अप्रयोजकत्वाच्च। किन्दु यथाकथश्विद्वसोपकारकत्व मात्रं साक्षात्परम्परासाधारणम्। तेन रसादीनामपि रसोपकारकत्वे मवत्येवालक्कारत्वम्। यथाङु :- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यारथें यत्राङ्गं तु रसाद्यः। काव्ये तस्मिन्नलक्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ अत पतेषां युकमलदारत्वामित्याह। अ्न्ये-तु 'अन्न रसाद्यपकार कत्वमात्रेण- कक्कारशब्दप्रयोगो भाक इत्याहुः ॥ ११७-११८॥ संसृष्यादीनामलद्वारान्तरत्वं निरास्यति- शुद्धिरके प्रघानत्वं तथा संसृष्टिसद्करौ। एतेषामेव विन्यासान्नालङ्कारान्तराण्यमी । ११९॥ शुद्धिरिति। शुद्धो यत्रैक एवालद्वार एकप्रधानत्वम्, सैव शुद्धिरित्युच्यते। ह्वयो- रल ङ्वारयो: परस्परानुपपादकयोरुमयप्राधान्यं संसृष्टिः। अलड्ारयोरह्गाद्गिमावः सङूरः अङ्टाङ्गिमावाभावेन प्रधानयोरलक्कारयोः सन्देहो द्वितीयः सहुरः। अलक्कारट्वयस्यैक पदप्रतिपाद्यत्वं तृतीय: सक्करः । तदुक्तम्-

एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥। व्यवस्थितिरलड् कृत्योः पदक्यानुप्रविष्टयोः । उत्तरार्धयो: 'सोऽपि सडकर' इत्यनुषङ्गः। तम्नतेषामेव प्रसिद्धानामलक्वाराणां विज्ञानाव संसृष्यादीनामलङ्कारान्तरत्वमित्यर्थः । यथा-

सुसुचे न पतिवतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमभ्रगङ्गया ॥ अत्र हि कुट्टिमा नामत्युच्चत्वचन्द्रकोनतनिमितत्व प्रतिपादनद्वारा सम्पत्समृद्धियोग- रूप उदापालक्कारोऽतिशयोकिश्षेति द्वावपि प्राधान्येन प्रतीयेते। तयोरंपपादकः पदार्थहेतुकाव्यलिद्गालद्वारो 'यदगारे त्यादिविशेषणस्य 'अभ्रणङ्गयेति विशेष्यस्य च सामिप्रायत्वरूपप रिकरपरिकराडकुश लङ्कारौ च। पतिव्रतेति समुद्रवृद्धय तुमानादनुमाना हद्कारः। सदैशोदापतालक्वारस्य चारुता प्रतीयते। तेन परस्परोपपादकत्वम्। 'आर्तातें

(१) अन्र केचित्-"रसस्य व्यङ्गयतया सर्वप्रधानीभृतस्यान्योपकारकत्वाः सम्भवाघालङ्कारत्वं सम्भवतीत्याङ्ु:" इति ख-पुस्तके पाढ़ः।

पञ्चमो मयूख: । ११३

सुदिते हृष्टे'त्यन्यपतिवतावृत्तान्तप्रतीते: समासोक्यलक्वारोऽपि ! सोडपि व उद्दात्ता लङ्कारपरिषकारकः । एवमुदाहरगान्तरागि सधीभिरुद्यानि। अत्र सर्वत्र तदलव्वारुद्दय-

सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्वमतिच्छन्दभिदाभृताम् । उपाधि: कतचिदुद्ित्नः स्यादन्यत्रापि सम्भवात् ॥ १२० ॥ सर्वेपामिति। एवं सति सर्वेषामन्येपामप्यलक्काराणां न्यनाधिकरूपतया

इवाडिपदाभावे लुप्षोपमाया न्यूनत्वाद। अतस्तत्र रूपकोपमातो भेदाभावादुक स्थलेऽपि न भेद इति तात्पर्यार्थः । अक्षरार्थस्तु-(१)प्रतिद्वन्द्वितया विरोधितया प्रति च्छन्द आधिक्यं तेन भेदभाजामन्येपामलक्वाराणासुद्भित: कथित उपाधिः प्रकारो डन्यश्रापि सम्भवन् योजनीयः स्यात्तस्याप्यलङ्वारान्तरत्वं स्यादिति ॥ १२० ॥ माला परम्परा चैषां भूयसामनुकूलके। मनुष्ये भवतः क्वापि हलङ्काराङ्गतां गते ॥ १२१॥ मालेति। भूयसामलङ्का रोणामुक्तानामेपासुपमादीनां माला मालाकारेण विन्यास: परम्परा रशनाद्याकारेण विन्यासश्र अनुकूलके, स्वायें का, चमत्कारजनके भवतः । हेतु- गर्भविशेषणम्-यतोऽलङ्काराद्गतां गते अलक्कारोपकारकत्वं प्रास्चे। मनुष्य इवेति दष्टान्त- वशात्काव्ये हत्यध्याहतव्यम्। एवञ्-मनुष्ये यथालक्काराणां माला परम्परा चानुकूले शोभाजनके भवतः, तथा काव्येऽप्यलक्वाराणां माला परम्परा व चमत्कारजनके मवतः। माछोपमारशनोपमामालारूपकादीनामपि नालक्वारान्तरत्वम्। यथा-

भणितिरिव मति्मतिरिव वेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतितिमला।। इयं च साधारणवर्मेंण रशनोपमा । मतिरिव मूर्तिरमंधुरा मूर्तिरिव समा प्रभावयुता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जतुं नृपस्य न परेषाम् । इयं च धर्मभेदेन । एवम्, किसलयकरैलैतानां करकमलः कामिनां मनो जयति। नलिनीनां कमलमुरुमुखेन्दुभिर्योषितां मदन: ।। इति रनारूपकम् । अलौकिकमहालोकप्रकाशित जगत्न्नय !। स्तुयते देव ! सद्वंशमुक्तारत्नंन कैर्भंचान्।। इति मालारूपकम्। तत्र नालक्वारान्तरत्वमित्याशयः। अलङ्कारान्तरत्वबुद्दय- (१) 'प्रतिच्छन्देन स्वादेन (?) मर्यादयेति यावतूभेद भाजा०इति ख-पुस्तके। १५

११४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

परेषां मतमुपल्यस्यति श्रोकद्वयेन- शब्दे पदार्थे वाक्यार्थे वाक्यार्थस्तवके तथा। एते भवन्ति विन्यासा: स्वभावातिशयात्मकाः ॥। १२२ ॥ कस्याप्यतिशयस्योक्तिरित्यन वर्थविचारणाद् । पायेणामी अलङ्कारा भिन्ना नातिशयोक्तित: । १२३ ॥ शब्दे इति। चब्देडनुप्रासयमकादीनां, पदार्थे उपमादीनां, वाक्याथें दष्टान्तादीनां, वाक्यार्थंसतवके निदर्शनादीनां विन्यासातिशयात्मकानां सरवेषा मतिशयोक्त्यळद्कार- रूपत्वमेव भेद उचः । अतिरायोकिरिति योगस्य सर्वेधु सम्भवात्। अतः सर्वेषामति. पायोक्तयलल्वारान्तर्माव इत्यादय: ॥। १२२-१२३ ।। स्वमतमाह- अळङ्कारप्रकारेषु दधानेष्वपि साम्यताम्। वळक्षण्यं पृतिध्यक्ति प्रतिभाति सुखे्विव ॥ १२४ ।। अलक्कारेति। सविद योकित्वेनालड्रारत्वेन वा समेष्वपि उपमादिप्रातिस्विक सुखेष्विव प्रत्यक्षेणोपलम्यमानं दैलक्षण्यमस्तीत्यथः ॥ १२४। अळङ्कारेषु तथ्येषु यद्यनास्था मनीषिणाम्। तदर्वाचीनभेदेष नाम्नां नाऽडम्नाय इष्यताम् ॥ १२५॥ अलङ्कारेष्विति। रसिकैश लक्वारिकैः स्वानुमवैकवेद्य एतेषां भेद इत्याशयः

विजातीयबुद्धिकृतविषयभेदस्तु ब्रह्मणापि दु्निवार इत्यर्थः । अनुभवैकसिद्धोऽलड्कारभेद इत्याशय: । महादेवः सत्रपमुखमख्रविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिप्णिहितिमतिर्यस्य पितरौ। चतुर्थः सैकोऽयं सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुपनसः ॥१२६ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजय देवकृते चन्द्रालोकालडारेडलद्वार- निरूपणाख्य: पञ्चमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता। चन्द्रालोकस्य वित्ृतिर्मयूखे पञन्चमे कृता॥। इति मोमांसकमागांभट्टविरचितचन्द्राला कटीकार्यां राकागमाख्थायाँ प्चमो मयूखः।

पष्ठो मयूख: । रीतिनिरुनगरय रसनिरनगसमफफफापपपव्या आदा रसाबिरुयितुं

विभावादीनभिघसे- आलम्बनोदीपनात्सा विभाव: कारणं दविया। कार्योडतुभावो भावस्तु सड़ायो व्यभिचार्यपि।१।। आलम्वनेति। रस्षमात्रे आकत्वनवधिनात उहीरनविलावक् कारगम्। यद्यण्यु- दीपकस्य न जनकत्वं तथाप्युद्ीपनं विनाऽडस्वादायोगावसत्वाखुनत्ेरत्कर्पाघाय कत्वेन जनकता विवशषिता। अनुभावः कार्यम्। व्यभिवारिभावः सहकारीत्यर्थः। एते प्रतिरसं मिन्रा वक्ष्यन्ते ॥ १ ॥

मिलन्मलयजालेप इताहादं विकासयन् ॥२॥ काव्ये नाय्ये च कार्ये च विभावाधैर्विभावितः। आस्वाद्यमानैकततुः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ ३।। गलदिति। रत्यादि: स्थायी भाव एत्र रसः । विभावाध्येविभावितो रसो न सूक्ष्मावस्थापन्नः । काव्यनाटकभोगेपु आस्वादनस्वरूपो ज्ञानस्वरूपः । ज्ञानमप्यनन्य विषयमिति गलद्वेद्यान्तरोद्भेद्दमिति क्रियाविशेषणेनोक्कम्। अजडात्मनां तचद्रस परिशीलनाम्यांसपाटववताम्। अतएव न शान्तामासे शु्गारामिव्यक्ति:। 'हदयेषु जडात्मना' मिति पाठे तु जडहृदये यथा मलयजालेप आह्लारद विकासयतीति दष्टान्ते योज्यम्। अयमाशय :- शङ्गारवीरकरुणहास्याऽदूभुतभयानकराव्रबीभत्सशान्ताना रसानां रत्युत्साइशोकहासविसमयभयद्वेषजुगुपसाप्ररमाः क्रमेण सथायिभावाः । तिष्ठन्तीति स्थायिन: स्थिरा इत्यर्थः । यतः सर्वो जीव: सुखसक्तो रिरंसते, स्वहितायोत्सहते, स्पेष्टक्षतिशङ्कया शोधति, हसति, वैचिन्यदर्शनाद्विसमयते, विभेति, परस्मै कुव्यति, परं जुगुप्सते, वैराग्येण किञ्वित्यकुकामः प्रशर्म भजते। न हि सुक्कावस्थातः पूर्वमेभि- नवमिश्चित्तव्यापारेः शून्यः कदाचित्कश्चित् संसारेऽवतिष्ठते। पवञ्र-वासनारूपतया स्थितान् विरुद्वैरविरुद्धैवा भावैरतिरस्कृतप्रवाहान् रत्यादीनू विभावयन्ति आस्वाद योग्यानू जनयन्ति ते विभावाः । अनुभावयन्ति तत्रैवोत्कर्पाधानं कुर्वन्ति ते ऽनुभावाः। विशेषेणामित: स्थायिनः शरीरे चारयन्ति ते व्यभिचारिभावा: । तथाच-'अभिव्यक- स्थायिभाव एव रस' इति सम्प्रदाय: ।

SSरामप्रासादादिमिरद्ी पितोऽनुमावैः कटाक्षादिभि: प्रत्नीतियोग्य: कतो व्यमिचारिभि.

११६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

तकृण्ठादिभि: पोषितो रामाद्यतुकार्ये ने रसः, स एव तत्तुल्यरूपतानुसन्धानबला- दारोप्यमाण: सामाजिकाना चमत्कारहेतुगरित्याह। चमतकारप्रतीतिर्या सामाजिकाना जायते, स रसः। तथा हि-वित्रतुरणवद्ामोऽपमिति ज्ञातो नटः पक्षः । तत्र विभावादित्रयेग स्थाय्यनुमीयते। गुरुशिक्षपा कृतातिशयिताम्यासेन रोमान्वा चमिनयद्वारेण, 'सौ घस्थले चरन्ती चरणप्मालोलवारुमजजीरा । कावि कमनीयमूर्ति: कनरुशलकेव कामिनी हष्टा ।।'

'वाता मयजा वान्ति मेघे: श्यामं तथाम्बरम्। भूमिनवाड्कुर लीना का गतिर्ललनां बिना।' हत्युद्दीपनव्यक्तौ तदतुभावस्य रोमाश्ादेर्दर्शनोपस्याविर्भावनेन व्यञ्जनीयस्यो ₹ऋण्ठादेस्ततकार्यंप्रकटनेन च प्रकाशनाव। यद्यपि ते कृत्रिमास्तथापि कृत्रिमत्वेनाऽज्ञातैः स्थायिभावस्य रत्यादेर्नुमितिः।न च साक्षात्कार एव चमत्कारो नानुमितिः । अन्यथा स्वर्गानुमितिरपि स.स्यादिति वाच्पम्। वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेन स्थाय्यनुमानस्या जन्यानुमानवैलक्षण्यात्। न च तथोपि स्था येनो न Sसत्वादू बाघावतारेणानुमित्य- सम्भव इति वाच्यम्। स्थायितया सम्माव्यमानत्वेनाभावनिश्रयाभावात्। अनिश्चये त्विष्टेव रसानुत्पत्तिः । अतोऽसुमितिविषयीभृतः स्थायिभाव एव रसः । अत एव नटे न रस" इत्याह। भट्टनायकस्तु-"नोत्पद्यते नानुमीयते किन्तु विभावादिभिः स्थायिनो रत्यादे. भौगः। तथा हि-शब्दात्मनः काव्यस्य त्रयो व्यापाराः। अभिधा भावकत्व मोफत्वं च। अभिधा निरन्तरा सान्तरा च । निरन्तरा वकिरूपा सान्तरा लक्षणारूपा। भावकत्वं साधारणीकरणम्। तेव हि वय/पारेण विभावादयो, रत्यादि: स्थायी च साधारणी. क्रियते। साधारगीकरणं च राघादिविश्रेषागामालम्ववविभावानां कामिनीत्वादि- सामान्येनाप स्थितिः(१)। स्थाय्यनुमावादोनां सम्यन्विविशेषानतचछि व्रत्वम्। नाटये. डपि द्विवीयव्यांपारेण साधारणीक्वतैर्विभावादिमिस्तृतीयव्यापारसाहित्येन तथा कृत एव स्थायी भुज्यते। भोगश्र-सरवादिगुणोद्रेकात्प्रकावते य आनन्दस्तत्स्वरूपाऽनन्या- लम्बनो या संवित तत्स्वरूपो लौकिकसखानुभवविलक्षणः। उद्रेकश्ष इतराभिभवेना. अवस्थिति"रिति साह्ख्यसिद्धान्तानुयायी स्वमतपरिष्कारमाह। आचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-"रसो विभावादिभिरनोत्वय्यते नानुमीयते न भुज्यते किन्त्वभिव्यज्यते। तथा हि-धूमेन वन्हानुमानाम्यासव्ता नैयायिकानामिव (१) 'साधारणीकरणं च' इत्यारम्य '० सामान्येनोपस्थितिः' इत्यन्वोंऽन: ख-पुस्तके न उमयते।

षष्ठा मयूखः । ११७

मालवारिकागां सामाजिकाना पूर्वसुत्त्रः सूक्मत्पान्त स्यिरे रत्यादि: स्थायी भावो विभावादिभिर मिन्ज्पते। एवस वेर्र पूर्व रत्यादिनोत्य ब्रस्ते स नास्तेत रसाभि व्यकिः। अन्यनिष्ठानामवि विभावादीनां सम्बन्यिविशेनीयत्ेवाप्रतीतौ एवीपत्वा- संसर्गाडग्रहातसाधारण्येन प्रतीती साधार्येनैव प्रनान्विगेसंपर्गप्रशात्ववारू्ये सथायी अभिव्यज्यते। अभिव्यकिरेव चर्वगा। तेन-विभावादीनां समूहाला्बनात्मिकाभिन्य को रस' इति सिद्धन्। अमित्यकिविशिद्श् समायी विमावाहिज्ञानवर्यन्तमभिध्य को

लम्बनात्मिकार्याँ रसत्पको विभावादीनां पृथकु प्रतीतिमतङ्ध इति वाच्यत्। पानरुरस न्यायेन चर्वणाद्। पानके हि कर्पूराधंशो न पार्थक्येन प्रतीयते, एवमत्रापि विभावादयंशो न पृथक् प्रतीयते, किन्तु रत्याकारतयेव तत्प्रतीतिः। अतोऽभिध्यज्यत एव रसभ इत्याहुः। एतच सर्वमभिप्रेत्य 'विभावित' इत्युकम्। विभावितः, उत्पादितोऽनुमितो भुक्को. डभिन्यक इति मत्रभेशदर्थः। आस्त्राद्यमानैकतपुरिति रससब्दे रस्यत हृवि योग: प्रद- चितः । विभावाधैरित्यनेन मिलितनानेवाभिध्यअरुश्व न प्रत्येरुमित्युकमू। एकैकरूय व्यअ्षकत्वे व्यमिचारात्। तथा हि-व्याघ्रादयो विभावा मधानक्येत्र रौद्राजुत वीराणाम्, अश्नुगावादयोऽलुभावाः शद्गारसयेत कहणमवानरपोः, चिन्वादयो व्यमि चारिगः शृद्गारस्येत्र वीरकरुणमपानकानानू। न व तत्नेकेन तत्तदव्ाभिन्यकिः । अतो

पावू। यथा- वियद् लिम लिनाम्बुग र्भैमेघं मधुफर कोकिल कूजितैर्दियां श्रीः। धरणिरमिमव्रास्कुराङ्कुटङ्का प्रगतिपरे दयिते प्रसीद सुग्धे! ॥ अन्र विभावेनानुभावव्यमिचारिभावयो:, परिमृदितमृणालीम्लानमङ्ग प्रवृत्ति: कथमपि परिवारप्रार्थनामिः क्रियास। कलयति च हिमांशोरनिष्कलकुस्य लक्ष्मी- माभनवकरिदन्तच्छेद्पाणडुः कपोलः। अन्रानुभावेन विभावव्यभिचारिभावयोः, दूरादुत्सकमागते विवलितं सम्माषिणि रफारितं संशिलिष्यत्यरूणं गृहीतवसने कोपाञ्ञितभ्रूळतम् ॥ मानिन्याश्वरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो ! प्रपञ्चचतुरं आातागसि प्रेयसि॥

११८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

इलोकदूयेन भृङ्गारमाह- रत्याख्यस्यायिभावात्मा वल्लभादिविभावितः । आळस्येर्ष्यांजुगुप्साभ्यो बिना सञ्चारिभियुतः ॥४॥।

संयोगो विप्ळम्भश्च शृङ्गारो द्विविधो रसः ॥५॥ रत्याख्येति। मनोऽनुकूरविषयं सुखात्मकं संवेदनं रतिः। रत्याखयस्थायिभावा- तमको वल्लमादिविभावि तस्वत्रिष्ठहत्रद्विषम इति यावत्। आलसपादीना करषणरौद्- बीभत्सव्यमिवारित्वाद्। सशद्गारो द्विवा, संयोगो वियोगश्च। तावपि प्रच्छत्नप्रकाश रूपौ हविा। तदुकतम्- 'जायापत्योरमिथो रत्यावृत्तिः शद्गार उच्यते। संयोगो विप्रलम्भश्चेत्येष तु द्विविधो मतः ॥ तौ तयोरभवतो वाच्यौ बुधैर्युक्तवियुक्तयोः । प्रच्छन्नश्न प्रकाशश् पुनरेष द्विधा मतः ॥' इति। द्विविघस्यावि संयोगस्य स्वेदाक्षुरोमाञ्जकम्पश्वसित के शबन्धांछुकशयन पुष्पमाल्यादिसम्यऊ निघेशचाटुप्रमृतयोऽनुभावाः। तियोगद्वये असन्तोषक्कशतादीन वचनजाग रविलापलेख ले खनवा चनवार्ता प्रश्नमरणोद्यमसन्देशादयोऽनुभावाः। आलस्ये ष्र्याजुगुप्सावर्जिता: संयोगद्दयेऽपि हर्षादयो व्यभिचारिणः। वियोगह्ये बाह्लामदग्लानि निर्वेदमरणादयो व्यमिचारिणः । वियोगश्र- पूर्वानुरागमाननात्मप्रवासकरुणात्मक: । विप्रलम्भश्चतुर्धा स्यात पूर्वपूर्वो ह्य्यं गुरुः ॥ इति। अयमेवामिलाषविरहेर्ष्याप्रवासशापहेतुक इति गीयते। तत्र प्रच्छन्न संयोगो यथा- भ्रमदूभ्रुकुटि सल्मितं नमितकन्धरं प्रोलस- त्कपोलपुलकावलि श्वसित कम्पितोरोजकम् । उदश्वितभुजायुगग्रथितकेशपाशं पुरो गुरोरपि हरि: सखं सपदि राघयाSडलोक्यते। संयोगानामवलो कना लिङ्गनचुम्बनादी ना मने करूपत्वादव लोकनरूपः शद्गारः । तसष्य व राधिकानिष्ठस्मितादयो राधिकानिष्ठस्य रत्याख्यस्थायिभावस्य कार्यत्वादनुभावाः। कृष्णनिष्ठरत्याख्यस्थायिभावस्योद्दीपकत्वादुद्ीपनविभावा अपि भवनति। न चोदीपन- विभावानां कारणरूपत्वादसुभावानां कार्यरूपत्वादुभयरूपत्वं विरुद्धमिति वाच्यम्। अन्यनिष्ठरतिकार्यस्यान्यनिष्ठरतिकारणत्वे बाघकाभावाद्। वियोगरूपशङ्गारानुभाव- नोमस्य अम्णम्सस्थायित्वमिय ।-प्रकाशो यथा-

पष्ठो मयुख: । ११९

सहरूर्गोपीना पदनतिपरागा पश्विृितो वष वृन्दारण्ये घनरसरसालारूपद्दरसे । समालिङ्गंबचुम्बन् मुहुरपि कढाझेः परिमृशं स्तथा गायन्दृत्यन रसवति रहस्यं यदुपतिः । प्रच्छस्तवियोगो यथा- समानकुलशीलयोः समरयोः परायतयोः परस्परविलोकनाकुलित वेतमोः प्रेयसोः ततुत्वम्टिविन्दत्ोर्वहुविधं विधि निन्दतो रशक्यविनिवेदना विवहवेदना वर्घे। यथा वा- अपहुवानस्य जनाय यवनितामधीरतामस्य कृतं मनोभुवा। अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी निशा च वाय्या च शशाबकोमला।। प्रकाशो यथा- अपसारय घनसारं कुछ हारं दूर एव किं कमलैः । अलमळमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिकं बाला ॥ नायिकानायकभेदेदेन संयोगविप्रयोगभेदा ग्रन्थगौरवभयात्नोद्दाहियन्ते ॥४-५॥ हास्यरसमाह- हासस्थायी रसो हास्यो विभावाधैर्यथाक्रमम् । वैरुप्य फुल्लगण्डत्वावहित्थायैः समन्वितः ॥ ६।। हासेति। अङ्गक्रीडादिजन्मा चेतोविकारो हासः, स स्थायी यस्येति बहुवीहिः। आलम्बनविभावो नायको नायिका च। उद्दीपनविभावो वैरूप्यादि। अनुभावः फुल्ल. गण्डत्वादिः। व्यमिचारी अवहित्थादिरित्यरथः । तदुक्तम्- हासमूरुः समाख्यातो हास्यनामा रसो बुडैः। चेष्टाङ्गववेषवैकृत्यादू बाह्यहासरसोन्नवः । कपोलाक्षिकृतोल्लासो मिन्नोष्ठः स महात्मनाम्। विदीर्णास्यश्च मध्यानामघमानां लशब्दक: । उत्तममध्यमाघमभेदेन हास्यरसस्तिघेत्यर्थः। परं त्वयं हास्यरसः सहक्रमणरूपः । यतः, परस्य हास इड्टान्योडपि हसति। यथाडम्लदाडिमरसास्वादः पाश्वस्थमुखे लालां करोति। न त्वन्यरसानां सडूक्रमणरूपत वम्। न च स्वामिशोकेन मृत्यशोका तस्यापि सङक्रमणरूपत्वमिति वाच्यम्। मृत्यशञोक्स्य स्वामिशोकनिमित्तकरुणरसा- न्तरत्वाव्। यथा- गता: केचित्प्रबोधाय स्वपन्तं कुम्भकर्णकम्। तद्ध:पवनोत्सङ्गादुड्टीय पतिता: कच्ित्।।

१२० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

यथा वा- वीराग्रेसर! कृष्णरामनृपते ! दक्षा रणप्राङ्गणे कृत्ता: केचन पारसीकपतयः प्राप्ता: पुरोमामरीम्। ओोस्तादेति गुरौ, वलद्विषि सलत्तानेति, शच्या पुन- बीबीति, प्रणतौ सलामिति सरानू स्मेरननानू कुवते॥-॥६॥ करुणमाह- अभीष्टवित्योगाऽश्रुपातग्लान्यादिभि: क्रमाद। विभावाधैयुतः शोकस्थायी स्यात् करुणो रसः।।७।। अ्भीष्टेति। इष्टनाशादिजनितं चित्तवैक्लवयं शोक: । इष्टवियोगोऽनिष्टर्सयोग श्योहीपनः । अक्षुपातोऽनुभावः। उलान्याद्यो व्यभिवारिगः। अनेन क्रमेण विभावा- दय: । शोक: स्थायी यस्येत्यर्थः । तटुक्त्म् । शोकोत्थः करणो ज्ञेथस्तत्र भृपातरोदने। वैवण्ट मोहनिवेद प्रलापाश्रूणि कीतैयेद ।। यथा- सीतामपास्य त्रपया नतास्य समागतं लक्ष्मणमानिरीक्ष्य। बभूद बाषपाम्बुधिमध्यलीनो हमन्तमीनो रघुनन्दनस्य ।I यथावा- मदर्थसन्देशमृणालमन्थरः प्रियः कियद्दूर इति त्वयोदिते। विलोकयन्त्या रदतोऽथ पक्षिणः प्रिये!स कीडग भविता तव क्षणः॥-।७।। रौद्रमाह- क्रोधस्थायी रसो रौद्रो विभावाधैः समन्वितः ।

क्रोधेति। प्रतिकलतत्पक्षस्य द्वेषः क्रोध: स्थायी यस्येति विग्रहः। मात्सर्यादि रुहीपनविभावः । मात्सयें च दारापहारज्ञातिविद्यादौ पराभवादू भवतीति। एवञ्र- पराभवादीनामप्युद्वीपकत्वम्। हस्तनिष्पेषादिरतुभावः। संमोहादिर्व्यमिचारी। स रौद्ररस हत्यर्थः । तदुक्तम्- क्रोघात्मको भवेद् रौद्र: क्रोधश्रारिपराभवाद्। भीष्मवृत्तिर्भवेदुग्र: सामर्षस्तन्र नायकः ॥ स्वांसाSडघा तस्ववस्तो पक्षेपभ्रककुयस्तथा। अन्नारातिजनाक्षेपो दुलनं चोपवर्ण्यते।। यथा- केथं माता पिशाची, क हव स जनको, भ्रातरः केडन्र कीटा वध्योडयं बन्धुवर्गः, कुटिलविटसहच्चेषटिता ज्ञातयोग्मी।

पष्ठो मयूख: ! १२१

आगर्भे यावदेषां कुलमिदमखिव्रिल नैव निःशेषयामि सफर्जन्तः क्रोधवह्नेनें दधति विरत तावदेते हफुलिक्ाः॥-॥८। वीरमाह- उत्साहाख्यस्थायिभावः प्भावादिचिभावभू:।

उत्साहेति। कार्यारम्भ आदर उत्साइः स्थायी। प्रभाववलमद्धाष्टर्यादिरुद्ीपन- विभाव:। स्थैर्थादिरनुभावः । आदिपदात् धैर्यवीरया्षेरवचनादयः ! गर्वादिव्यभिचारी- त्य्थ: । आदिना- अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्कोडथ मतिधृंति: । क्रोधास्ये च संमोह आवेगः शोकहर्षणम्॥ गर्चो मदस्तथोप्रत्व भावा वीरे भवन्त्यमी। मध्यत्र तु- उत्साहात्मा भवेद्ीरस्त्रेधा धर्माsडजिदानतः । नायकोऽत्र भवेत्सवैंः क्ाध्यैरधिमतो गुणैः ॥ तेन धर्मयुद्धदानरूपविषयभेदेन वीररसस्तिधेत्यर्थः । यथा- सहग्रामाङ्गणमागते दशमुखे सौमित्रिणा विस्मितं छग्रीवेण विचिन्तितं हनुमता व्यालोलमालोकितम्। श्रीगमेण परन्तु पीनपुलकस्फूर्जत्कपोलश्रिया सान्द्रानन्दरसालसा निदधिरे बाणासने दृष्टय: । मयं युद्धवीरः। दानवीरो यथा- मीयतां कथममीप्सितमेषां दीयतां दुतमयाचितमेव। तं धिगस्तु कलयव्रपि वाळ्छामर्थिवागवसरं सहते य ॥-। ९ । मयानकरसमाह- व्याघ्रादिभिर्विभावैस्तु वेपिताद्यनुभावभृद। भावैर्मोहादिभिर्युक्तो भयस्थायी भयानकः ॥। १०।। व्याघ्रेति। क्ररदर्शनजनितं चित्तवैकल्यं, भयं स्थायिभावः। व्याघ्रादिवद्वीपन- विमाव: । कम्पितादिरतुभावः । मोहादिर्व्यभिचारी। ताहथो भयानकरस हत्यर्थः । तदुकम्-

स व प्रायेण वनितानीचबालेषु वास्यते ।।

कवासवव्ण्यसम्मोहा वर्ण्यन्ते विनुधैरिद्व। १६

१२२ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

यमा-

दष्वैव रौद्रं दशवकदेहं सीताइतिभीता बत ! मूर्छितासीतू ॥ यथा- कालियरूढे शालिनि वनमालिनि हा! विभावयन्तीमिः। व्यालीमि: करतालोहतवक्षोमिश्र कम्पितं भूय:।-॥१० ॥ बीमत्सरसमाह- स्थायी जुगुप्सा बीभत्सो विभावाैर्ययाक्रमम्। अनिष्टेक्षणनिष्ठयूतिमोहाधाः संमता: क्रमात् ॥११॥ स्थायीति। दोषदर्शनात्पदाथें गहां जुगुप्सा स्थायिभावः । अनिष्टेक्षणादिरद्दीपन- विभाव:।निष्ठीवनादिरनुभावः। मोहाद्या व्यमिचारिणः । ईडसो घोभतसरसः। तहुकम्- बोभत्स: स्याज्जुगुप्सातः सोऽहध(१)श्रवणेक्षणादू। निष्ठीवनास्यमङ्गादि स्यादत्र महतां न च ॥ उत्तमार्ना व्यमिचार्यनुभावा नेत्यर्थ: : यथा- अन्त्रे: कल्पितमङ्ठलप्रतिसराः स्त्रीहस्तरकोत्पल- व्यग्रोत्तंसभृतः पिनह्य सहसा हत्पुण्डरीकस्जः । तत्तच्छोणितपठ्ककुछ्कुमजुषः सम्भूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिर्नेइसुरा: कपालचषकैः प्रीताः पिश्ाचाङगना: ॥ यथा वा- केस्कारकृत्फेदभिरकुत्रिकृष श्वभिरविलुबधेरपि जग्घपृष्ठम्। आ पक्षिमिर्भक्षितसर्वनासमासीद्पुस्तद शकन्वरस्य (२)।-।।११ ।। अदूमुतरसमाइ- अद्भुतो विस्मयस्थायी मायादिकविभावभू:। रोमाश्चाद्यनुभावोऽयं स्तम्भादिव्यभिचारिक: ॥ १२ ॥ अद्भुत इति। कोकसीमाविक्रानतपदार्थविषयकचित्त विकारो विस्मय: स्थायी। माया दिरुद्वीपन विभावः । रोमाञ्ादिकमनुभावः। स्तम्भादिर्व्यभिचारी । अयमद्भुत- रस हत्मर्थ: । तदुक्म्- विस्मयात्माऽदूभुतो शेय: स चाडसम्भाव्यवस्तुनः । दर्शनात् श्रवणाद्वापि प्राणिनासुपजायते।। तन्न नेत्रविकास: ह्यात्पुलका स्वेद एव घ। (१) सः बीमत्सः। महधमसन्दरम्, अनिष्टमिति यावद। (२) उमहरणम्तरमर्द क्र-पुस्तके नास्ति।

पष्ठो मयूख: । १२३

यथा- दिव्यहरेसुखकुहरे विस्तीणें पर्णति व्योम। चूर्णति चन्द्रः क्रमुकति कनकगिसिः खदिरसारति दिनेश: ॥-॥१२ । शान्तरसमाह- निर्वेदस्थायिक: शान्तः सत्सङ्गादिविभावभू: । क्षमादिकाऽनुमावोडयं स्तम्भादिव्याभिचारिक: ॥१३ ।। निर्वेदेति। निर्वेदश तत्वज्ञानजिहीर्षादिभि: स्वावमानः। सत्सङ्गादिमिवदीपन- विभावैः क्षमादिमिरतुभावैः स्तम्भादिव्यमिचारिभावैरभिव्यको निवेद: शान्तरस इत्यर्थः । तदुक्तम्- सम्यग्ज्ञानसमुत्यानः शान्तो निःस्पृहनायका ।

अम्ये त-"शास्तस्य निखिलविषयपरिहारजनितात्ममात्रविश्रामानन्दुरूपतया न तस्य निधेद: स्थायिभावः सम्भवति। तस्य विषयेऽ्यसतप्रत्ययरूपतयाऽडत्मावमानन- रूपतया सर्वंचित्तवृत्तिविरामरूपतया वा स्थायित्वासम्मवात्। तेन शमोऽसव स्थामी। स घ निरीहावस्थायामानन्द' इत्याहुः। यथा- अश्ञीमहि व्यं मिक्षामाश्ञावासो वसीमहि। शयीमहि महीपृष्ठे कुर्वीमहि किमीश्वरै: ॥- १३ । भावानाइ- रतिर्देवादिविषया सन्ति च व्यभिचारिणः । वेद्यमाना निगद्यन्ते भावा: साहित्यवेदिभिः ॥ १४॥। रतिरिति। देवादिविषयिणी रतिर्भाव:। आदिना नृषमुनिगुरुआ्रातृसुतविषयापि। तथा वक्ष्यमाणा निवेदादयो व्यभिचारिभावाः यदा वेद्यमाना: प्राधान्येन प्रकाशवमाना: काव्यवयङ्त्या भवन्ति, तदा तेऽपि भवपद्वाच्याः प्रधाना अवन्तीत्यर्थः। तदा न स्त्यादीनां स्थायित्वम्, किन्तु भावशञद्वाच्यत्वमित्याशयः। यथा- मातर्भवानि मम पूर्वमवानि यानि पापाणि तानि तव दर्शनतो गतानि। एतावदेव मम देवि ! परन्तु भूयाधिसं मुरारिचरणे स्थिरतासुपेवात् । नृपविषया यथा- कामनीयकमघ:कृत कामं काममक्षिमिरवेक्ष्य तदीयम्। कौधिक: स्वमखिलं परिपश्रयन् मन्यते एम खलु कौशिकमेव । मुनिविषया मथा- तद्टिमृक्य मम संक्यधिल्पि रफीतमत्र विषये सहसाऽवस्। भूयतां भगवतः श्रुतिसारेरय्य वाग्भिश्वमर्म्रणऋगुमि:॥

१२४ राकागमसहिते चनद्रलो के-

गुरुविषया यथा- पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीत्षयः । यन्मदीया: प्रजास्तत्र हेतुरुत्वदूबअ्वर्चसम्।। भ्रातृविषया यथा- देशे देशे कलन्नाणि देशे देशे च बान्घवाः । तं तु देशं न पश्र्यामि यत्र आ्राता लहोदर: ।। सतविषया यथा- अनेन कल्यापि कुलाऊकुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं समैवम्। कां निवृति चेतसि तस्य कुर्याद् यस्याऽयमङ्कात्कृतिनः प्ररूठः॥ व्यभिधारी प्रधानो यथा- यावल्सखे! प्रियां रवप्ने प्रथये मानिनीमहम्। तावच्छठेन विधिनां निद्रैवाऽपहता मम ॥ अन्न विधि प्रत्यस्या प्राधान्येन व्यज्यते। एवमन्येऽि जञेया: ॥।१४॥ सानेव व्यचारिभावानाह-

आळस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहो धृतिः स्मृतिः ॥१५॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्य निद्राऽपस्मार एव च ॥ १६ ॥ सुसं विबोषाSमर्षेश्चाप्यवहित्या तथोग्रता। मतिर्व्यािस्त्रथोन्मादसथा मरणमेव च।। १७ ।। त्ासव्वैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिण:। त्रयास्त्निशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥। १८ । निर्वेदेवि। एतेषां स्वरूपाणि- स्वावमानो निर्वेद्:। ग्लानि: कार्याक्षमत्वम्। अनिष्टचिन्तनं शङ्का। असहिष्णुता असूया। मानन्दजो मोहो मद्ः। रत्यादिजनितः सेद: श्रमः। इष्टडनादर आलस्यम्। शरीरमालिन्यकारको मनोविकारो दैभ्यम्। चिन्ता ध्यानम्। दुःखानुचिन्तनजन्यं भर्यं मोहः। ज्ञानाज्जननमित्यर्थ: (१)। सम्पूर्णफलानामीप्सा धृतिः। अनुभृतार्थविषयकं संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । मन :- सहोथे वीडा। मात्सर्यादिकृताऽनवस्थितिश्चपलता। स्तत्यादिकृतो मनःप्रसादो हर्षः । राजगजादिकृतं भयमावेगः । कर्तव्यमूढत्वं जडता। विद्यादिक्ृतमदजनितः

(१) वाक्यमिद ख-पुस्तके नास्ति।

पष्ठो मयूखः । १२५

संमोहो गर्वः। उपायाभावज्ञावजनिता वलहानिविघाद:। इृष्ावासी कालक्षेपा- डसहिष्णुता औत्सुक्यम्। अ्रमादिना नयनोन्भीवनं निद्दा। आविविशेपोज्वरश्षा Sपस्मार:। स्वप्नगती विषयातुरबः सुतम्। किद्रापगमजन्यनव:प्रसादी विवोधः। निन्दादाव मिनिवेशोऽमर्षः। लज्जादिना हपाद्याकारगोपनमवहित्या। अपमानादि कृतश्चित्तक्षोभ उग्रता। नीतिशाह्त्रेगार्थनिदयो मतिः। वा्तादिकृतो उयरो व्याधि:। कामा दिक्वतञ्चित्तविभ्रम उन्माद्ः। शसादिकृतः प्रागवियोगो मरणम्। इद दु मरणं म व्यमिचारिभावः, रसविच्छेदहेतुत्वेन तहबाऽवर्णनीयत्वात्। किन्तु मरणेच्छेव। विद्युदादिकृतं भ्यं त्रासः । सन्देहजन्यो विकारे वितर्कः ॥१५-१८॥ इदारनी रसाभासमावाभासानाह- सर्वसाधारणपेमपश्रयादिस्वरूपया । अनौचित्या रसाभासा भावाभासाश्च कीर्तिता: । १९। सर्वेति। एकस्या नायिकाया अनेकनायकविपयातलोकनादिवर्णनयाSनेकविषय प्रेसकथनमनौचिती, तथा रसोऽपि रसाभासा भवति। एवमेकस्यानेकदेवता दिविषयक रत्यादिवर्णनया रतिकथने भावामास इत्यर्थः । प्रश्रयो नम्रता नतिरिति यावत्। यथा- सम्भावितासत्वया के तरुणि ! न नयनास्लेन संवलता। स्मितसवयाSSहितगौरवमधुना वचनं अवःसधा केषाम् । अयं रसाभास:। भावाभासो यथा- अन्यैः समोऽसि वरदो देवैरपि जगत्पत्े !। तथापि त्वामहं वन्दे कालकूटस्य धारणावू।। एवं गुर्वादिविषयाण्यूद्यानि ॥ १९ ॥ भावस्य शान्तिरुदय: सन्धिः शबलता तथा। काव्यस्य काञ्चनस्येव कुङ्डुमं कान्तिसम्पदे ॥२०॥ भावस्येति। भावस्य व्यभिचारिभावादे: शान्तिर्नाशः, उदय आधिकयम्, भाव- दयस्य क्रमेण कथनं सन्धिः, बहूनां कथन शबलता। एतान्यपि काव्यस्य कान्ति सम्पदे, कान्ति: सरसत्वम्, तत्सम्पदे भवन्तीत्यर्थः । शोभाजनकानोत्याज्ञयः। अत्र 'पर्यायप्रवृत्तौ सन्धिरपर्यायप्रवृत्तौ शबलतेति केचित्। उदाहरणान्युक्तानि ॥ २० ॥ रीतीराह- आचतुष्टयमासप यथेष्ठरष्टमादिि: । समासः स्याद् पदैने स्यात् समासः सर्वथाऽषि व॥ २१॥ पाश्चालिकी च लाटीया गौडीया च यथारसम्। वैदर्भी च यथासङ्ख्यं चतल्रो रीतयः स्पताः॥२२॥

१२६ राकागमर्साहते चन्द्रालोके

माचतुष्टयमिति। द्वििचतुःपढानां समासे पाञ्चाली, पञ्चषट्सप्तपदानां समासे लाटीया, अष्टमादियथेष्टपदवाना समासे गौडीया, सर्वथा समासाभावे वैदर्भीति। यथारसमिति। शद्धारे वैदर्भी रौद्रवीरयोगोंडिया अ् ी लाटिेत्र्थः। एवश्-रसानुगुणत्वेन रसाउङ्गतोके: शब्दालद्वाराणां वर्णधर्मत्वेन तद्वैलक्षण्यं लभ्यते। क्रमेणोदाहरणामि- मदननृपतियात्रा कालविज्ञापनाय स्फुरति जलधिमध्ये ताम्रपात्रीव भातु: । अयमपि पुर्हृतप्रेयसीमूर्णन पूर्णः कलश इव सर्धाशु: साधुरुलालसीति । इयं पाज्चाली-

चूडोन्मिषतसकलचन्द्रृतया च सायम्।

तालदूयेव समलक्ष्यत नाकलक्ष्मीः ॥ इयं लाटीया। एतदत्ताSसियातनव दस गसहएं शसार्देन्धनैतद्- दोर्दण्डोधयत प्रतापज्वलदनल मिलद्ूमधूमभ्रमाय। एतह्िग्जैत्रयात्रासमसमरमरं पशयतः कल्य नासी-

इथं मौडीया। देतवासीरवाजिन्र जखुरजरजोरा जिराजिस्थलीषु।

निविशते यदि शूकशिखापदे सृजति सा कियतीमिव न व्यथाम्। मृदुतनोर्चितनोतु कथ न तामचनिमृत्तु मिविश््य हृदि स्थितः ॥। इयं वैदर्भी॥। २१-२२ ॥ मधुरा प्रौढापरुषाललिता मद्राखया: पञ्च वृत्तीर्लक्षयति- मधुरायां समाक्रान्ता वर्गस्था: पश्चमैनिजैः। ळकारश् लसंयुक्तो हस्वव्यवहितौ रणौ ॥ २३ ॥ मथुरायामिति। यत्र काव्ये कवर्गादिस्थितान्यक्षराणि निजैः पञ्चमैर्काराथै: समाक्रान्तानि तथा लकारो लकारेजैव संयुक्तो रकारणकारौ इस्वाक्षरग्यवहितौ मक्तः, सा मधुरा वृत्तिरित्यरथ:। वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'अङ्गभन्गोल्मसल्लीला तर्ष्णी स्मर- तोरणम्।' इति। अत्र डकाराघःस्थौ गकारौ लकारेण संयुक्कतो लकारो रकारणकारयोश्

रेफाक्रान्ता वर्ग्ययणाष्टवर्गात्पञ्ञमाद् ऋते। कपाक्रान्तस्तवर्ग: स्याद् मौढायां च कमूर्षता॥। २४ ।।

पष्ठो मयूखः । १२७

रेफेति। यत्र कावये दवर्गे पञ्चमाक्षरागि व वर्जयित्वान्यानि व्ष्याक्षराणि यकाकारणकारो व रेफाक्रान्तानि, तवर्गक्र ककारपकाराभ्यामाक्रान्तः, तकासश्र ककार- स्पोष्टमुद्चार्यत, तम्न प्रोवेत्वर्थः। कमूर्धता, ककारस्य मूर्धनि तक्ारो यस्यामिति विग्रइः। वक्ष्यत उदाइरणम्-'तर्कचानुर्यपूर्णोकिप्रासोत्कधिर्या वृथा।' अन्र ककार- यकारणकारा रेफाक्रान्ताः, तकारः ककारपकाराभ्यासाक्रान्ता, उत्कतेत्यत्र ककारस्य मूर्धनि तकार इति ॥२४ ॥ सर्वैरुष्वैंः सकारस्य सवैं रेफस्य सर्वथा। रहौ द्वेधा तु संयोग: परुषायां शर्षो स्वतः॥ २५॥ सवैरिति। यत्रान्ये वर्णा: सकारस्यो्वम्, अन्ये वर्गाश्र रस्योपयंधोभावमापचा:, रकारहकारों परस्परमुप्यधोभावमापत्रौ, शकारषकारौ च स्वतन्त्रौ वर्णान्तरासंयुक्तौ, तत्र परुषेत्यर्थः । सर्वथा उपयंधोभावेन, द्वेधा उपयंधोभावेन, स्वतः असंयोगेने त्यक्षरार्थ: । वक्ष्यत उदाहरणम्-'वोप्सोत्सर्पनमुखाग्रार्ट् बही जह्े फरस्तृषम्। अब्र सकारोथ्वं पकारतकारौ पकारगकारदकाराश्र रकारस्योपर्यधःस्थायिनो रकार- हकारो व परसुपरसुपयंधोभावमापतौ शकारषकारौ च स्वतन्त्रो, अतः परुषेति ॥२६॥ ळकारोऽन्यैरसंयुक्तो लघवो घभघा रसाः। ललितायां तथा शेषा भद्रायामिति वृत्तय: ॥।२६॥ लकार इति। यत्र लकारोऽन्यैर्टनेंरसंयुक्तो वकारभकारघकाररेफसकारा लबद उच्चार्यन्ते, तन्र ललितेत्यर्थः । वक्ष्यमाणमुदाहरणम्-'ललना रमसं घत्ते वनेति। अत्र लकारोडनयैरसंयुक्को रेफमकारसकारयकारघकारात्र लघव उच्चार्यन्त इति। अन्र अन्थै- रिति कथनाल्लकारस्य लकारेण संयोगेऽपि न दोष: । लघुत्वं चात्राऽसंयुक्तत्वम् । तेनो. दाहरणे सकारधकारयोगुंरुत्वेऽपि न क्षतिः । तथा शेषा इति । षकारादयोऽयै: संयुक्ता अर्सयुक्ता वा यत्रोष्ार्यन्ते सा मद्रेत्यथः। वक्ष्यत उदाहरणम्-'टोपे महीयसी' ति। अन्न सर्वेषामसंयुक्तत्वाव्॥ २६ । अङ्गभङ्गोल्लसल्लीला तरुणी स्मरतोरणम् । तर्क कर्कशपूर्णोक्तिमाप्तोत्कटधियाँ वृथा ॥२७ ॥ अङ्गभक्गोत। तर्वकर्वशबुद्धीनां कामतोरणरूपा तरुणी वृथा, न सखाय। साहित्यपरिशीलनसरसानामेव सखदेति भावः ।। २७ । वीप्सोत्सपेन्मुखाग्राद्र बहीं जहे करस्तृषम्। ललना रभसं धत्ते घनाटोपे महीयसि॥ २८॥ वीप्सेति। घनानां मेघानाम् आटोपे विस्तारे बही मथूर:, वीप्सया वारंवारस् उत्सर्पत यन्मुखामं तदादें यथा स्यात्तथा तृर्ष जहे अत्यनत, ललना तु रमसं सुदं धते

६२८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

दधातीत्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-"उपनागरिकापरुषाकोमलेति वृत्तिन्रयमभिधाय, एतासामेव चैदर्भीगौडीपाञ्चालीति संज्ञान्रयं वामनादिमिरुकतमतो वृत्तीनां रीतीनां च न भेद" इत्युकम्। अन्र तु 'रीतीनां समासव्यङा्यत्वं वृत्तीनां तु वर्णातुपूर्वीव्यद्व्यत्व' मिति भेद उकः ॥ २८ ॥ महादेवः सन्नपमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ। मयूखस्तेनासौ सुकविनयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति ऋतुसङ्गयः सुखयतु ॥ २९ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितज्ञय देवकृते चन्द्रालोकालकारे रसरीति वृन्तिविचारो नाम षष्ठो मयूखः । विश्वेश्वरापसर्येन गागामट्टेन धीमता। चन्द्रालोकस्य वित्ृतिमयूखेऽद्गसमे कृता। इति गागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकार्या राकागमे षष्टो मयूखः

सप्तमो मयूखः । रसस्वरूपं निरू्य तस्य व्यक्षनैकगम्यतया व्यक्षनां निरूपयति क्लोकद्येन- वृत्तिभेदैस्त्रिभिर्युक्ता स्रोतोभिरिच जाह्वी। भारती भाति गम्भीरा कुटिला सरला कचित् ॥ १ ॥ साम्मुख्यं विदधानायाः स्फुटमर्थान्तरे गिरः। कटाक्ष इव लोलाक्ष्या व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥ २ ॥ वृत्तिभेदैरिति। व्यक्षनावृत्त्या गम्भीरा, लक्षणया कुटिला, शक्या सरलेत्यथं:। शक्यलद्यान्यतरप्रतीत्युत्तरप्रतीतिजनकत्वं गम्भीरत्वम्। शक्यार्थस्य त्यागेनाऽत्यागेन वारडर्थान्तर प्रतीतिजनकत्व कुटिलत्वम्। अविलम्बेनार्थप्रत्यायकत्वं सरलत्वम्। स्त्रोत- रूछ अगाघत्ववक्रत्वतजुत्वानि। सांमुख्यमिति। अर्थान्तरे वक्यलक्ष्यार्थभिन्नेशें, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, सांमुख्यं प्रतीति विदधानायाः तद्विषयकप्रताव कुर्वतः शब्दस्य यो व्यापार:, स व्यक्षना। पुंसि सांमुख्यमभिलाषं कुर्वत्या लोलाक्ष्या: कटाक्षो यथे- स्यर्थ:। अयमाशय :- 'मक्गायां घोष' इत्यादौ शैत्यपावनत्वादि, मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिमप्रेक्षितं समच्छलितवित्रमा गतिरपास्तसंस्था मति :- ।

सप्तमा मयूख: । १२६

उरो मुकुलितरतनं जवनमंमतन्धोदुरं वतेन्दुवदनातनौ तरुगिमोहमो मोदते। इत्यादौ विकासादानां पुष्पादिघर्मंत्वेन स्मितादावनुपपते: 'विकसितवश्ितसमु

वासनापरिपक्कबुद्धिमिः सहुदयैः प्रतीयन्त इति निर्विवादम्। तत्प्रतीतिश्व अव्दान्तरेण वृश्यन्तरेण वाडसम्भाविनो तस्थैव शब्दरस्य वृत्यन्तरं कल्पयति। सा वृतितर्यम्जना। तथा दि-न तन्र शककि: सम्भवति, सङ्ेताSप्रहाव। 'मङ्गायाहतीर' इत्यादावपि वत्प्रतीत्या पत्तेः। 'गङ्गा पावनी'त्यादावन्यतरवैयर्थीपतेश्व। नापि लक्षणा, अभ्वयानुपपसेस्वात्पर्या ..

गङ्गापदस्य मुख्योऽ्थः, न वा गङ्गानिष्ठशैत्यपावनत्वादि तीरसम्बन्धि, न वा शैत्यादि प्रतीति: प्रयोजनवतीति न किमपि लक्षणाबीजमस्ति। प्रयोजनान्तरकल्पनार्या शैत्या दिप्रतीते: प्रयोजनत्वं न स्यात्। न चास्तु कैत्यादिविशिष्टतीरे लक्षणेति वाच्यम्,

लक्ष्यतावच्छेद्कत्वानुपपतेः। न च पावनत्वादिवैशिष्ट्यस्यान्यत्रावगतस्य लक्ष्यतावच्छे. दकत्वमस्त्वति वाच्यम्। तद्विशेषप्रतीत्यनापतेः। अतस्तन्र व्यम्जनैव वृश्यन्तरमिति। किन्-व्यञ्जनाSनङ्गीकारे 'काव्यं रसयतीत्यनुभवसिद्धायाः काव्याज्जायमानाया ररू. प्रतीते। शाब्दत्वं न स्यात्। न हि रसो रसपदेन भङ्गारादिपदेन वाडमिघोयते। तत्प्र- योगेऽपि विभावादप्रयोगे रसस्याप्रतीतेः । तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे प्रतीयमान- स्वाद्।नावि विभावादिपदेन लक्षणीयः, मुख्यार्थबाधाभावाद। अतो विभावाधयमि- धानेन प्रतीयमानो रसो व्यह्षय एव। किव्-अर्थशलेषादौ प्रकरणादिना वाकेनिय नित्रतत्वेन अनभिधेयार्थान्तरे तदसम्भचात्तस्य तेन सहोपमादे: सक््या लक्षणया वा प्रतीत्यसम्भवादू व्यञ्जनयैव तत्प्रतीतिः । किञ्वोत्तमादिकाव्येषु क्वविद्विघिनिषेवाढयो व्यख्याः । तत्र शक्तिलक्षणयोरसम्मवादावश्यकी व्यञ्जना। ननु शाब्दबोधमात्रे तात्पर्यज्ञानस्य हेतुताकक्पनया सर्वो्तेरं व्यअ्ञनवृ्य न्वरेण । तथा हि-'असमाच्छव्दाद्वाक्याट्वाऽयमर्थो बोदव्य' इतीच्छा तात्पर्यम्। तच्च अज्ञावतात्पर्यंकवाक्यादू बोधाऽनुत्पच्या शाब्दबोघमात्रे हेतु: । ईक्वरतात्पर्य- मादाय च शुकादिवाक्यजन्यबोधे न व्यमिचार:। एवं च यावच्छष्दात्प्रतीयते तल्प शब्दार्थत्वकल्पनान्न व्यक्षनायाः प्रयोजनमिति चेत, शब्दजन्यप्रतीतिविषयमात्रे शकतिकल्पनायां 'पूर्वो घावती' त्यादवपरस्यापि शब्दार्थत्वापत्ते: । 'पुत्रस्ते जात' इत्यादिवाक्येन जायमानहर्षस्यापि वाच्यवापततेश्र। मन्त्रनिष्ठयोग्यताज्ञानद्वारेण प्रतीयमानविनियोगस्य शाब्दतया औतविनियोगतल्यतापतेश्च। किन्चैवम्, लक्ष्येऽपि १७

१३० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

शकिकल्पनाल्लक्षणोच्छेदापत्ति:। किव्व-वयङ्षयं द्विविधम्, रसरूवं वस्त्वलक्काररूपं थ। तत्र रसरूपस्य तु न वाच्यता। रसभङ्गारानिपद्प्रयोगे तदज्ञानाद्। विभावादि प्रयोगे तज्ज्ञानाच। अतोऽ्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यमिधानेनैव प्रतीयत इति न कस्यापि वाच्यः। सुख्यार्थबाधादिलक्षणाहेत्वमावान्रो लक्षणीयोऽपि। अर्थान्तर- सकक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोर्व्यङ्ग्यं लक्षणामलकमेत्रेति तस्य वस्तुरूपस्यापि न वास्यत्वसरभवः । एवं शब्दशक्तिम लेऽपि व्यङ्गयस्थार्थन्तरस्य तेन सहोपमादे रललारस्य वा शक्तिनियन्त्रणेनैव न वाच्यत्वसमभवः। अर्थशक्तिमूलेऽमिहितान्वय- वादिमते आकाकूक्षा दिवशाव प्रतीयमानोऽन्वयविशेषरूपो वाक्यार्थोऽपि न वाच्य: । वन्न तदुत्तरप्रवीयमानस्य व्यङ्गल्य (१) कथ वाच्यत्वसमभावना। अन्विताभिधान वादेऽपि व्यवहारादिसद्ुतविषयसयैव प्रतिभासनादसक्कतितल्य पदार्थस्य वाक्यार्थस्य तद्विशेषस्य वा निःशेषच्युतेत्यादावर्थान्तररूपस्य विध्यादेव्यंसपभृतस्य कथ वाघयत्व सम्मावना। किश-न व्यङ्यस्य वाच्यत्वं सम्भवति। तस्य वाक्यार्थविरुद्धुतवाद्। मच्छ गच्छसि चेस्यादौ विधिरूपो वाक्यार्थो निषेधरूपं व्यङ्गयम्। मात्सर्यमुत्सार्यं विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत समरसमेरविलासिनीनाम्।। इत्यादौ संशयरूपो वाक्यार्थः। शान्तभङ्गारान्यतरगतनिश्चयगतं व्यक्ष्यम्। क: शूरताऽनुशय एष रणेडरयो यद् शैवापरी घुरममी निहता वहन्ति। यच्चेद्वशैरपि मिदां गमित: पुरस्ते मन्तुर्भवस्कुलधुरन्धर एष भानु:(२) ॥ हत्यादौ वाक्यार्थो निन्दा, व्यङ्गया व स्तुतिरिति। एवम्, वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकाले व्पक्षय प्रतीते: कालमेदेन तस्या न वाच्यत्वसम्भवः । एवम्, वाक्यार्थस्य पदमात्र- बोध्यत्वम्, व्यश्यस्य तु पदतदेकदेशपदार्थवर्णघटना प्रकरणादिसहायकृतबुद्धि विशेष- गम्यस्वमिति निमितमेदश । वाच्यस्य बोध्यमात्रप्रतीति: कार्यम्, व्यक्यस्य च विदश्धचमत्कार इति कार्यभेदः। किञ्ञ-वाक्यार्थः सर्वान्प्रति एक एव नियतः, व्यङगयस्तु 'गतोऽसतमर्क' इत्यादावनेक इति सहरूयाभेदः। एवम्, विषयभेदादिनापि स्पर्ष्टे भेदे

(१) पावनश्वस्य-इति क-पुस्तके। (२) शैवापरदी शिवा( ऋगालो )पदसम्बन्धिनीम्, मन्तुः पूज्यं ज्ञातु: मार्नायतुरिति यायत। राजनू ! सवकीयशूरताविषये किमित्येवं पक्चात्तव्यते भवता, यद-'समरे िहताः अत्रयो मांसलुब्घशगालीण्टाक्रमणमारदौःसथयं वहन्तोऽपि सूर्ध मे मूलपुरुष भिच्वा मता इति। सकलमेतच्चेष्टितं तवैवेति भाकः ।

सप्षमो मयुख: । १३१

कर्थं व्यङ्गयस्य वाच्यत्वसमभावना। किन्व- वाणारकुडँगुड्डी गस उणिकोलाइलं सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुर सीअन्ति अङ्गाहूं(१) ॥ इत्यादौ सकेतस्थानागमनरूरी व्यङ्गयार्थः । अङ्गाऽवसादरूपत्राच्यार्थो मध्यम- काव्यतत्कार्यभृतसम्मोगादिरयप्रतोपमानः शक्तिकक्षणयोरविषय: कस्य व्यापारस्य वाच्यनियतसम्बन्घस्य अनियततमम्त्धस्य सम्बद्मम्बन्वस्य चव्यङ्यस्य प्रतीत्य सम्भवादू विषयः । न व सर्वोऽपि व्यङ्ग्यो लक्षाविषयः, लक्षगाया वाच्यनियत सम्बन्धिविषयत्व्रेन सुख्यार्थवाघादित्रयसापेक्षत्वेन च, विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ व्यङगयप्रतोत्यसम्मवापत्तेश्व। लक्षणाया: श्रब्दनिष्ठत्वेन व्यञ्जनायाः शक्यलक्ष्यार्य- मिन्नदिनिष्ठत्वेन विरुद्धधमैतया लक्षगात्वासम्भवाच। नत्वनुमानेन अर्थापस्या वा व्यक्ग्य प्रतीतिः । तेन व्यञ्जनाख्यो व्यापारः कल्पयते। बालकै: परिवृतो निजाङ्गणे के लिमाचर रघुसम ! स्वयम्। निष्कुटेषु वसताऽधुना हरे: पोतकेन शुनको निपातितः ।। इत्यादौ बहि(२)अमणस्य मयकारणनिर्देधादू म्रमणनिवृत्तिर्व्यक्षया। अते व्यअ्जना वृत्तिराव्यकीति दिक्। सा च व्यक्षना दिधा। शकतिमूला लक्षणामूळा च। आधा नानार्थशब्दवटित- वाक्यात् प्रकरणादिसह का रेणैकवाक्यार्थबोवेऽर्थानतरबोघस्य प्रकरणा दिनियन्त्रित शक्त्याSसम्भवानमुख्यार्थबाघाद्यमावेन लक्षणाया अव्यसम्भवाद् व्यअ्ञनयेवोपपत्ति रावश्यकी। यथा- मद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोनते: कृतशिली मुखसड्ग्रहस्य। यस्याऽनुपप्लुतगते: परवारणस्य दानाम्बुसेकसभग: सततं करोडमृद # इति। यत्र तु दयो: प्रकरणं तत्रोभयशक्तिः । यथा पञ्ञनलीवर्णने। यत्रापि भ्रुता. डन्यथानुपपस्या अर्थङ्यभानं तत्रापि शक्ति: । यथा- प्रियास्ते बभदुर्भुजङ्गः कलड्ी पशुनिम्नगा किन् नकतवरेन्द्रः । गुणेष्वेषु विश्वेश ! नूनं किमूनं मयि स्वामिनो यत्कृपायां विलम्यः ।। अन्र सर्पस्वादिमानोत्तरं 'किमूनशमित्यस्यान्यथातुवपस्या विटत्वादिभानम्।

(१) वानीरकुओड्डीनशकुनिकोलाहदं श्रुण्वत्या:। गृहकर्मव्यापृताया वथ्वा: सादन्त्यङ्गानि ॥ ! वि हंस्कृतम्। (२) मीह्रमणल्प -इति स-पुस्तके।

१३२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

द्वितीया तु 'मुखं विकसिते त्यादावुक्कैव। सापि द्विघा, गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च। आद्या 'मुरूं चिकसिते'त्यादौ। परा 'उपदिशति कामिनोनां यौवनमद एव ललितानि इत्यत्र वाक्यप्रयोक्तृत्वरूपोपदेशकत्वासम्भवादा विष्कारलक्षणयानायासेन शिक्षादानं व्यज्यत इति। परन्तु गूठव्यद्गयानां कचिद् व्यद्गयतावच्छेदकमानाSमाना्म्यां द्वैविष्यं बोध्यमू। वहत्वलक्कारभावादिव्यङ्गयेषु तद्वानम्, रसव्यङ्गये तदभानमिति। न हिव्यङ्गये रसादौ शृद्गारत्वादिभानम् । विगलितवेद्यान्तरत्वरूपभङ्गापत्तेः । अत एवं भावानामिव न रसानां सन्धिशबलते इति दिक् । १-२ ॥ एवं व्यञ्षनां निरूष्य तत्प्रयोजनभृतध्वनिभेदानाह दशभि :- अषिवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ, वाच्यमेव चेतु। अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ।।३ ॥ दवौ विवक्षितवाच्यस्य लक्ष्यालक्ष्यक्रमात्मकौ। चत्वारिंशद् युतकैन मेदा: षटू चानयो: क्रमात् ॥४॥ त्रिधा शब्दार्थतद्युग्पशक्तिजन्मा स्फुटक्रमः ।

वस्त्व लक्कारयोर्व्यक्ति: शब्दादू दवौ शब्दशक्तिजौ। अर्थशक्तिसमुत्थस्य भेदा द्वादश, तद् यथा ॥ ६॥ चत्वारो वस्त्वळङ्कारमळङ्गारस्तु वस्तु यत्। अलङ्कारमळङ्कारो वस्तु वस्तु व्यनक्ति यत् ॥७ ।। वक्तु: कविनिबद्धस्य कवेवा मौढिनिरमिंतः। स्वसिद्धो वा व्यअ्षकोर्ऽर्थञ्चत्वारस्त्रगुणास्ततः ।।८।। शब्दार्थोभयभूरेकः स च वाक्यैकसंश्रयः ।। पदैकदेशरचनावर्णवाक्यपदेष्वपि।। ९।। प्रबन्धे चेति षोढाSसौ रसाधार्योऽस्फुटक्रमः । एषु सप्तदशसेकं परित्यञ्याऽस्फुटक्रमम्॥ १०॥ थे षोडशाधा द्विगुणास्ते स्युर्वाक्यपदाश्रयात्। प्रबन्धेऽपि द्वादश स्युरर्थशक्तिसुवो भिद्ष:॥ ११ ।। द्वामिशदू द्वादपौक: षटू, सर्वें सङ्कलिता घवने:। भेदा: स्युरेकपश्चाशत् संभिभ्नास्तु सहस्रत्ः॥ १२।

सप्तमो मयूखः । १३३

अविवक्षितेति। ध्वनिद्वधा, अविवक्षितवाच्यी विर्शा्षतान्यपरवाच्यक्ष।अि वक्षितं वाच्यं यस्मिन्, लक्षणामुलव्यङ्गय इत्यर्थः । तच्वं च-शक्यतावच्छेदकप्रकारेण विशेष्यतया क्रियान्वये तात्पर्यविषयत्वाभावः अस्ति चेदम्-'छत्रिणो यान्ति' 'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'नङ्गायां घोष:" सिंही देवदत्त' इत्यत्र। छत्रिसमुदायत्वेन क्रियान्बयाद् कुम्तानां प्रवेशान्वयोके: पुरुषविशेषगत्वन तदन्वयात्। स द्वेधा, अर्थान्तरसङ्कक्रमित-

यथा- ववामस्मि वच्मि विदु्षां समुदायोऽत्र तिष्ठति । आत्मीर्या मतिमास्थाय युक्तमश्र विघेदि तत्।। 'अस्मी'स्यहमयें। अत्र 'वतमी'ति स्वकर्तृककथनस्य सुखाद्वचननिःसारणादेव सिद्धे रनुपयुफं सामान्यविशेषभावसम्बन्घेन 'उपदिशामी'त्यथें लक्षणया परणतम्। द्वितीयं यथा- उपकतं बहु तत्र किमुच्यते सजनता प्रथिता मवता चिरम्। विदघदीदशमेव सदा सखे! सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ॥ अत्र '8पकृत' मित्यपका रिणि बाधितं विराधसम्बन्धेनाऽपका रित्वलक्षकम्। पवन्र- अजहत्स्वार्थलक्षणामूलव्यङ्गयमादयं जहत्स्वार्थलक्षणामूलव्यङ्ग्यं द्वितीय मिति फलितम्। तेन लक्षणामळव्यअ्ञनाद्वैविध्येन लक्षणामूलव्वनिद्वेवेति भावः । विवक्षितान्यपर-

ज्ञायमानो व्यङ्यस्य क्रमः श्ब्दार्थशक्तिज्ञानक्रमो यस्मि्रिति विग्रहः। चत्वारिंश- दिति। अनयोः लक्ष्यालक्ष्यक्रमयोः । एकेन युता चत्वारिशत् षट् च, सप्तचत्वार्रिशदू भेदा इत्यर्थः। वक्ष्यमाणैकपज्ञा शद्मेदम ्ये अविवक्षितवा्च्यल्य ेचतुष्ट्ट्यं त्यक्त्वा सप्तचत्वारिंभदू भवन्तीत्याशयः । एतदेव प्रपञ्चयति-त्रिधेति । स्फुटक्रमः लक्ष्य- व्यङ्गयक्रमः । शब्दशक्त्युद्धवोऽर्थशक्त्युद्रव उमयशक्त्युद्रवतरचेति त्रिघेत्यर्थः । रसे- ति। रसादिव्यङगयकः अस्फुटक्रमः, अलक्ष्यक्रमव्यकष्य इत्यथः। शब्दवकयुद्धवसूय भेद- द्वयमाह-वसत्वति । वस्तुव्यङ्गयः अलक्वारव्यङ्गयश्च शब्दराकत्युभवो द्विघेत्यर्थः । अर्थशक्त्युद्धवस्य द्वादरा भेदानाह-अर्थेति। अर्थरूपेण वस्तुना यत्रालड्ारो व्यज्यते वस्तु वा व्यज्यते, अर्थरूपेणालड्कारेण मलङ्गारो वल्तु वा व्यज्यते इति चत्वारो भेदा इत्यथः । पतेषां चतुर्णामर्थन्रैविव्येन श्रैविध्यमाह-वक्तुरिति। स्व. सद्ध:, स्वतः सम्मवीत्यथः, कविप्रौढोकिनिर्मितः, कविकल्पित वक्तृप्रोढोकिनिर्मितो उरथस्तिवेत्यर्थः। शब्दार्थेति। उमयधवक्त्युत्थो वाक्यमात्रनिष्ठत्वेनैकविध इत्यर्थः। अस्फुटक्रमस्य षडू भेदानाह-पदेकदेशेति। पढैकदेशः प्रकृतिप्रत्ययरूपः, रचना आनुपूर्वी, वर्ण उपग्रहः(१) उत्तमपुरुषादिश्व, प्रबन्धो वाक्यसमूहः। तदूगतत्वेन षदविदव हस्पर्थः । एष्विति। अविषक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ, शन्दशक्त्युद्धवस्य दौ भेदौ अर्थ.

१३४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

शक्त्युद्धवस्य द्वादय असफुटक्रमव्यङ्गयर्रचेति सप्तदशस्वित्वर्थः । ते्वलफुटक्रमव्यङ्ग्यं विहाय षोडशानां पदवाक्यगतत्वेन द्वात्रिशस्वमित्यर्थः। अर्थशक्त्युद्धवस्याऽन्यानपि द्वादश भेदानाह-प्रबन्धेSपीति। सर्वान् ध्वनिभेश्न् उपसंहरति-द्वान्रिंशदिति। सककलिता मिलिताः। सम्भिन्ना इति। अरय धवनिरयं व्व निर्वार्यमिति संय वि षय त्वेन प्रक्ुष्यमाणत्वप्रकर्षकत्वरूपानुग्राद्यानुप्ाहकतवेन एकव्पक्षकानुप्रवेशेन व त्रिविधेन सङ्क- रेण परहपरनिरपेक्षया संसृधया च प्रसतार: सम्भेद।। अनेन सहस्रः वेदखाब्धिविय- 5चन्द्रा: (१०४०४) एतावन्तो भेदा भवन्ति। इत्थं चात्र गगना-पदगतार्थान्तरस्क्र. मिताSविवक्षितवाच्यत्वनेः स्वेनाभ्यैश्च पज्चाशदिमेंदः प्रत्येकं त्रिविधसकुरे संसृै च सस्य धवनेक्षतुरधिकद्विशतरूपत्वम्। एवं रीत्या एकपञ्ञाशता गणन उक्तसङ्गया स्फुय। न च प्रथमस्यकपच्चाशता सह चातुविध्ये गणिते द्वितीयस्य प्रथमेन सह चातु- विध्यं पूर्वगणनायामेव गणितमिति द्वितीयस्थ पञ्चाशतव सह चातुविध्यं गणनीयम्। एवम्, तृतीयादेरपि पूर्वपूर्वत्यागेनैव चातुर्विध्यगणनायां चतुरधिकत्रिशतोत्तरपञ्ज- सहस्नाण्येव भवन्ति । यथा- 'जातिश्वतुर भिर्ज्ञात्यादैर्विरुद्धा स्याद् गुणैघ्िमि:। क्रिया द्ाभ्यामथ द्र्व्यं द्रव्येणैवेति तहय ।।' इति विरोषाछड्ारस्य दशविघत्वमिति वाच्यम्। प्रतियोगिभेदेन भेदस्य मिन्न- तथा तत्तत्सङ्करसंसृध्या दिकृतभेदानामपि भिन्नत्वात्। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यक्ष। आद्यो द्विषा, अर्थान्तरसक्रमित- वाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यक्ष। द्विरूपोऽपि स पदगतो वाक्यगतक्ष। यत्रैकमेव पदं परिवृत्त्यसहं तदर्थव्यअ्ञकम्, तन्र पदगतः । ताहशपदवत्वेनैव तत्काध्यस्य ध्वनित्वम्, एकदेशस्थितभूषणेन कामिनीव। यत्रानेकपदानि परिवृत्यसहानि तदर्थव्यञ्जकानि, तन्र वाक्यगतः । एवमाद्यस्य चत्वारो भेदाः । द्वितीयोऽपि असंलक्ष्यक्रमव्यक्गयः संलक्ष्यक्रमण्यक्गपक्चेति द्विया। आद्य :- रसभावतदाभासभावोदय मात्रग्ञान्तिभाव- सन्धिभावशबलत्वविषयो नामधातुरूप प्रकृतिभागसप् तिह्रूप विभच्ि मा गोपसर्गादिरुप- पदैकदेवपदवाक्यप्रबन्धवर्णरचनानिष्ठतया षड्विध:। द्वितीयल्तु-डभयशक्त्युत्थः शब्दुशकत्युत्योऽर्थशक्त्युत्य इति त्रिधा। शब्दशक्त्युत्यत्थम्, यत्र तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिन पर्यायान्तरेण। तेन 'भद्रात्मन' इत्यादामिधामूलव्यअकेऽपयर्थमेदो ज्ञेयः। यत्र पर्यायान्तरेणापि तदर्थप्रतीतिः, तत्रार्थशक्तिमूल्लकत्वम्। यत्रोभयरूपेण तक्षर्थंप्रतीति:, तन्रोमयशकिमलत्वम्। शब्दशक्त्युत्थोऽपि, व्यङ्यस्य वस्तुरूपतवा- उलक्ञाररूपतया च द्वैविष्येन द्विधा। सोजपि पूर्ववत् पदगतो वाक्यगतक्चेति चतुर्था। अर्थंशक्त्युत्थोऽपि, अर्थस्य न्ेविध्येन त्रिधा। औचित्येन सम्भाव्यमाम एकोजर्यः। असचपि कविप्रौडोकिसिद्ो द्वितीय:। कविकल्पतवक्तप्रौठोकिसिदधरू तीय:। त्रिविधोऽपि वस्तुरपोलड्वाररूप इति ह्वैविध्येन द्वेवेति बोढा। पोडापि व्यण्नाकार्थ-

सप्रमो मयूख: । १३५

भेदेन द्वादशावा। द्वादशविवाडापे पदवाक्यप्रबन्धगत इति षट्त्रिशुप्रकार:। प्रबन्धश्न सङ्कस्थितनानावाक्यसमुदायः उभयशक्त्युत्यो वाक्यगत एक एव। एतेषां मेलनेन एकपञ्ञाशड् मेदः । ते्षां परस्पर योजनं रतुर्धा। 'अर्यं वार्ड्यंवे'ति संशयरूपमे कम् । परहपरमङ्गाष्विमावरूपं द्वितीयम् । एकव्यक्षकानुप्रवेशरूं तृत्ीषम्। एतत्म्रितयरूपं सङ्ारपदवाकयम् । उत्तप्रकारतया मिन्नप्रकारेण संयोग: संसृष्िः । एवमेकपज्चाशतो मेदानामेकपज्ाशता मेदैर्योजनेन तावद्गुणने सहसत्रद्वयमेकाविका षट्शती थ। संयोजनं च संसृष्ठयाद्िचतुःप्रक्रारैरिति तावतां चतुर्ुणने दशसहराणि चतुरधिकानि चत्वारि अ्तानि सवन्ति। न चैकपश्ाशदूभेदेष्वेकस्य पञ्चाशता योजनेऽपि स्वस्य स्वेन कर्थ योजनमिति वाच्यम्। व्यकतिभेदसादाय रसस्य विज्ातीयेनापि सहरादिसम्भवादिति काव्यप्रकाशादय: सर्वेडव्यालक्कारिकाः। क्रमेणोदाहरणानि।

यह्य मिमाणि मित्राणि शत्रवा श्त्रवस्तया । अनुकम्प्योऽनुक्मप्यश्च स जातः स च जीवति ॥ अत्र द्वितीय मित्रादिपदानि आश्वस्तत्वनियन्त्रणीयत्वनेहपा्परणि।ढ प्रतिज्ञत्वं व्यङ्गयम् । वोक्यगतोऽपि ताहशः, यथा-'त्वामस्मि वच्मी'त्युककम्। पद-

दशयन्ते बहुधा लोके व्यवहारा: कुशीलिनाम्। व्यवसायारतु धीशणं विमुह्यन्ति तथापि न ॥। अत्र 'विमुद्यन्ती'ति विफलत्वे लाक्षणिकम्। धीराणं महत्वं व्यङ्गयम्। वाक्य गतोऽपि ताडन:, यथा-'उपकृत'मित्युकम्। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरसध्वनियंथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । तदा सुधारूपद्मभृदधुना तु विषोपमम् ॥ अन्र सर्वनाम्ना मनुभवैक्गोवरमर्थ प्रकाशयतां रसव्यञ्ञकता। यथा वा- मान घत्स्वेति बदती (१) सर्खी मीताननाऽवद्षतू। नीचैः शंस, शष्यतीति प्रियो मे हृदये स्थितः ॥ अत्र 'भीताननेत पदं नीचेशंसनस्य योग्यतां प्रकाशयद् रागातिशयव्यञ्जकम्। एवं मावादयोऽप्युदाहतव्याः। तत्र रसाभासो यथा- कस्मै पुण्यवतेऽघरं वितरसे(?), कं भाग्यवन्तं समा- बिङ्गस्यालि ! हगन्तवक्रिमपदैः सङ्केतनं कल्य । अन्तर्ध्यायसि यं सुहुमुहुरहो! जातः सलग्ने स क: को वा सूक्तिसधाप्रवाहलहरोमध्ये निमम्रश्च ते।। क्षत्र व्यापाराणां बहुविषयक्त्वप्रतोते रसाासो व्यङ्षयः। भात्राभासो यथा

१३६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

इयं कमलकुड्मलोपमकुचा स्मर्मेरभा विभाविततडित्रिमा नयनकोणशोणप्रभा। कथ मयि मनः प्रसन्नमिह सा करोवि दुतं क एव मम तद्वशीकृतिकृतायुपायो मवेद् । अत्र अन्नुकूलकामिनीविषयत्वेन रतेरतुत्कष्टतया तद्विषयकचिन्तादिभावानामनु- त्कृष्टत्वमिति भावाभासः । भावशान्तिर्यथा- तस्या नखक्षतविलेपनगोपनाय किंवा नमस्यसि खलेति वचो निशस्य। कुश्रेति वाचमभिधाय समालिलिस्ट तां मानिनीमथ तथापि च विस्मृतं तत।। अन्न कोपशान्तिव्यंङ्डया। विपक्षरामान्तरनामनि स्फुटे मत्तः झ्रुते कोपनयाऽवधीरितम्। मामैक्षताऽक्ष्णोवंलितैः क्षणेन न व्याजनिद्रासुपवाञ्छतीति॥ अत्रोत्कण्ठारूपभावल्योदयो व्यङयः। भावसन्धिः, स चैककालमेव तुल्यकक्षयो- रास्वादः । शबलता च कालभेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वोपमर्देनास्वादः। यथा- सीतालिङ्गनर्संरम्भ: संरुणुदूध्यन्यतो हि मामू। भार्गवागमनाद्वीरसत्सङ्गो मे प्रियो मतः ॥ अन्रोत्कण्ठागर्वयो: साम्येन प्रतीते: सन्धिः। यथा वा -- करः स्नजा सज्जतरस्तदीयः प्रियोन्मुखः सन् विरराम भूयः । प्रियाननस्यार्धपथं यथौ च प्रत्याययौ चाऽतिचल: कटाक्ष: ।। यथा वा- अयोधि तद्वैयंमनोभवार्म्यां तामेव भैमीमवलस्व्य भुमिम्। आह रम यत्र स्मरचापमन्तव्छिन्रं सुव तज्जयभङ्गवार्ताम्। अत्र पूर्वाधे सन्धिः, उत्तरार्धे रतिरूपभावशानितिः । अनयोरड्ठाद्गिता च प्रतीयते। एवमन्यदूह्यम्। शबलता यथा- नो भुक्ता सा रहसि मिलिता नोचितं मे कुकीन- स्येदं कि सा मिलति न पुनः क श्रुतं क्वेहटशी घीः। कोपेऽव्यस्या वदनकमएं कोमलं किन्तु वक्ष्य- न्त्यस्मानू धीरा जनुषि सकृती कोऽघरं पास्यतीति। अत्र 'नो भुकेति पश्चात्तापः। 'नोचितं मे' इति मतिः। 'कि सा' इत्यौत्सक्यम्। 'क श्रुत'मिति वितर्कः। 'करोपेऽपीशि स्मृतिः । 'किं वक्ष्यन्ती'ति घङ्का। 'कोऽघए'- मिति चिन्ता। एतेषं पूर्वपूर्वोपमर्देन प्रतीयमाना शबलता नमत्कारभूमिः। पदाश

सप्तमो मयूख: ! १३७

मध्ये प्रकृतेयथा- अपाकृत: प्रियो याति यावडू द्वित्रिपदानि सः । तावडू छतः पाणिगलन्ीत्रीबन्धं तु कान्तया ।। अत्र द्वारादिपदत्यागेन 'पदानीत्युकम्। तेन द्वारपर्यन्तगमनेऽ्यसहिष्णुतया उत्कण्ठा तिशयो व्यङ्गय: । घातोर्यंथा -- रते गौरीकरदन्द्वपिनद्धे नयनहये। जयति स्थगितं शम्भोस्तातीयीकं विलोचनम्। अन्र जिधातुना स्थगितव्यापारसाम्येनान्यनेत्रयो: कराम्यां पिधानम्। अस्य तु लोकोत्तरकर्मणेति तदेवोत्कृष्टमिति रत्युकर्षो व्यज्यते। अत एव जयतात्युक्त न शोमत इति। पवनो दक्षिणो दिक् पथि ताम्राछकुरास्तथा। बाणानू किरति चाडमक्टो मोनिनीमानमा (१)गता॥ अत्र 'किरतीति ति किर्णस्य साध्यत्वम्, 'गतेति सपा निवृते: िद्धत्वम्। तेन किरणनिवृत्योः साध्यसाधनयो: पौवापर्यव्यतिक्रमरूपातिशयोक्त्या रसोत्कर्षो घ्योल्यते। यथा वा- लिखन्नास्ते प्रियो भूर्मि सख्यश्चिरमुपोषिताः । मानं सुख्ज सखीदानीमवस्था कठिना घ ते॥ अत्न 'लिसनिति शतृप्रत्ययेन, 'आस्त' इति लटा, 'भुमि'मिति द्वितीयया च क्रमेणाडबुद्धिपूर्वकत्वरूपमप्राधान्यम्, अवस्थानस्य प्रसादपर्यन्त्त्वं, कर्मणोSलक्ष्यत्वं च बोध्यते। तेनानुरागातिशयो व्यक्षयः। ग्राम्यास्मि नागरीवृत्तेरनमिज्ञापि ताहणी। रमणानां मानसानि नागराणां हराम्यहम् ।। अत्र 'नागराणा' मिति षष्ठया रतिकला भिजतारूप उत्कर्षो व्यज्यते। परं परचुरामस्य लोका: ! शणुत मे वचः।

अत्र आसीदिति लकाऽतीतकालविहितेन अचिरात्तदीयहिंसायाः सुकरत्वं व्यक्षयति। तेन भार्गवक्रोधातिशयो व्यज्यते। वचनस्य यथा- उत्कण्ठास्ताश्च सा प्रीतिस्तथा ते च गुणग्रहाः । भणितानि च सर्वेषामवसानमथेडशम्। अब्र उत्कण्ठादीनां नानाप्रकारकत्वेऽपि ततकार्यस्य प्रेमुण: कदाचिदन्यथाभावा Sप्राप्तिरूपमेकजातीयत्वं बहुवचनैकवचनाभ्यां व्यज्यते। पुरुषस्य यथा- (१) मानसा, मानस्य मा मानं परिमाणमित्यर्थ:।

१३८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

किं नृत्यसि समालोच्य चेतश्रज्ञललोचना: । मुझेमामान्तरीमार्शा तवं मन्ये विहरिष्यसि॥ अन्न 'प्रहासे व मन्योपपदे मन्यतेकत्तम एकवच्चे'ति सूत्रेण युष्मदुस्मदोर्योंगे उत्तम- मध्यमयोर्विपर्ययेण विधारस प्रहासव्यअ्ञकम्। पूर्वमिपातल्य यथा- ते के चिदीश्वरप्रखुया: पुरुषा वसुधातले। येध्डु ळब्घफलैश्वर्या पराक्रमनयस्थिति: । अत्र अधिकाSचत्वेऽपि पराक्रमस्य पूर्वनिपातेनावश्यकत्वरूपमभयर्हितत्वं व्यङ्गयम्। छपपद्स्य यथा- सयोधि राम ! दिवसं सैन्यै: सह तवारििः। भवांस्तु दिवसेनैकेनाडयुद्ध, तदिहाऽद्भुतम्। अन्न द्वितीयांतृतीयाम्याम् 'अत्यन्तसंयोगे द्वितीया' 'अपवर्गें तृतीये'ति विद्विताभ्यां युदव्यासिरुप: क्लेशो भवत्पदार्थ युद्धफलजय प्राप्तिश्र व्यज्यते। अपवर्गल्य फलप्रासिरूप- त्बाद्। प्रकृत्येकदेशस्य यथा- अनभरूपप्रतिम नायकं वीक्ष्य भामिना ।

अत्र कप्रत्ययरूपतद्धितेऽनाल्पार्थकेन अनुकम्पातिकयो व्यज्यते। ९वं प्राध्युप- सर्गोSपि प्रकर्षादिबोधकः । क्वचित्समुच्चितानां व्यक्षकत्वं यथा- रामोऽसौ विक्रमगुणै: प्रसिद्धो भुवनेष्विह । जानाति नो चेदू देवस्तमल्म्वाग्यविपर्ययात् ।। अ्र भुवनरूपप्रातिपद़िकस्य बहुवचनस्य च । किज्षा Sस्मनाग्ये'त्यत्र न 'त्वद्धाग्येर्गत कृतम्, तेनाSस्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया सर्वाषेपकत्वम्। तथा 'भाग्यविपर्यया'ित्य न्यथासम्पत्तिसुखेनोक्म्, न त्वभाग्यादित्यमावमुखेन। अतस्तथा विधानेनाडमाग्य विरहेऽपि, 'भाग्यान्येव ताहशत्वेन परिणतानो'ति व्यज्यते । एवम् इमनिचादीनाम, तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनघनुभ्ुवोः पठत्यम्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितह रिणनयना।। अत्र 'तरुणिमनी' तीम निचस्तरुणत्वपदेन, 'अनुमदनधनु'रित्यव्ययीभावस्य धतुः- समीप इल्यनेन, 'मौलिमधिवसती' ति कर्मभृताघारस्य च मौलौ वसतीत्य्थेन तौशयेऽपि वाचकरवेस्ति कश्चित्स्वरूपस्य विशेषो, यक्षमत्कारकारी, स एव उयञ्जकः । तत्र त्व. शब्देन प्रकृते: प्रौढत्वं वयज्यते, इमनिचा तु तद्वयतिरेको नवत्वम्। धनुःसमीप इत्यत्र धनुषोऽत्यन्त गुणीभावः । अव्ययीभावे तु पूर्ववदार्थप्राधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किञ्वि- देवाप्राधाश्यम्। कर्मभृताधारस्थले तु व्यात्तिरवगम्यत इत्यवसेयम्। एवमन्येषामपि बोध्यम्। वाक्यगतं;वूक्म्। प्रबन्धगतं नाटकादौ। वर्णगतं रचनागतं व वृक्िनिरूपणे

सप्तमो मयुखः। १३३

रीतिनिरूपणे च वक्ष्यते। एत्रमकत्यक्रमव्यङ्गयः पोठा। इदानी लक्ष्यकमव्यङगयमेदा उदादियन्ते। तभ्न शब्दनक्िमूलो यथा-

कव्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सद्ागमः ।। अत्र काचित् सक्केतदायिनं प्रशंसति। तत्र सदागमनदेन स्तुतिर्व्यज्यते। रुधिरविसर प्रसावितकरवा ऊक्करा ल रुच्चिर सुजयरिवः। झटिति भ्रुकुटिविटह्कितललाटपटा विभाति नृपभीमः॥ अन्न भीमपदेन भीषगोथार्थके नोष्माध्वनिः। पदयोः परिवृश्यसहत्वादिमी पदगतौ। शनिश्चाप्यशनिश्वापि हन्ति तं, यत्र कुप्यसि । भात्युदारोऽनुदारश्र यश्रैव त्वं प्रतुष्यसि॥ अम्र पूर्वाधें शन्यादिपद्शककिमहिम्मैव 'विरुद्धा अप्येकीभूय त्वामनुयान्ती'ति वस्तुध्वनिः। नन्वत्रोपमायाः प्राधार्न्यन वा? आधेडलकारत्वहानिः, द्वितीये व्यक्गया Sप्राधान्येन धवनिहानिरिति चेन्न : पूर्वमलक्कार आसीदित्यलब्वारव्यपदेशाय। उपमाया वाच्यार्थप्राधान्येऽपि रसाङ्गतयाSलक्कारत्वसम्भवाच्च। अर्थशञक्त्युद्ववः पद्गतो यथा- सायं स्नाता चन्दनेन लिपा मन्दा गतिस्तव। आश्चय सौकुमा्ये ते, येन क्वाम्ताऽवुना दसि। अन्न 'ते सौकुमार्यमाश्चयम्, येनाधुना क्वान्तासीति वस्तुना 'कृतपरपुरुषपरिचया म्लानाSसी'ति व्यज्यते। मत्राधुनापदमेव प्राधान्येन व्यल्कम्।

परं ब्रह्मरूपं जगरसूतिभूतं सदा चिन्तयन्ती गत्ता मुक्तिमन्पा । अत्र अखिलपद्महिम्ना 'जन्मसहज्रोपभोग्यपुण्यपापफलानि वियोगदु:खभ्यान-

रूपाडतिशयोकिद्वषं दयोल्यते। अध्रियामा त्रियामापि वनमप्यवनं यतः । तेषां पराक्मुखं सर्व राम ! त्वयि पराङ्मुखे। अत्र 'वर्न वनमिन्न'मिति विरोधोपपादकतया 'त्वयि पराठ्सुखे च पराठमुख'मिल्य- र्थान्तरन्यासेन 'विधिरपि स्वामनुवतते' इति वस्तु व्यज्यते। 'म्लानपग्रदलाऽडमस्ते वल्लभस्याधरः सखि !।9 अत्रार्थोपमया तत्कृतमुहुन्चुम्बनेन तस्य म्लानत्वमिति काव्य- लिद्गालड्कारो व्यज्यते। अन्रार्थ: स्वतः सम्भवी। कविप्रोठोकिसिद्धार्थवस्तुना वस्तु- व्यच्तियंया- निशास चन्द्रमौराछ् प्राज्य यौवनमादराव। तनोत्यनङ्गो सुवनराज्यमेकातपत्रितम् । अत्र भुवनराज्यपदेन 'तदादेवरहित: कोऽपि नास्तीति आग्रनिरेव निशाजविवासते

१४० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

इति व्यज्यते। अखण्डिताज्ञाविषयं राज्यम्। वस्तुनाऽलक्कारसय यथा- अनद्ध: रवबलं धत्ते शरबुद्याङ्कनादृशि। यौवने, नियतं तत्राऽवस्थाव्यतिकरो भवेत् ॥ अत्र व्यतिकरपदेन 'परहुपरविरुद्धा अपि निर्वेदोन्मादादयोऽवस्था भवन्तीति विरोघाळक्वारो व्यजयते। अलक्वारेण वस्तुनो यथा- हार: सन् वार्षमाणोऽपि हृदयेन सतापिना। सजातिश्रञ्ञलो नासीद्वयस्य: स्तनयोर्भृशम्॥ अत्र 'शुद्धजातित्वाद्वारो न चलती'ति काव्यलिङ्गेन 'कम्पमान एव हार' इति नचन्लुपद्द्योत्यं वस्तु व्यज्यते। मलक्कारेणालक्वारस्य यथा- रामास्कन्धावसक्तो यः रमर: ससतसङ्गरे। सम्प्राप्तनिजदेहोऽसौ धम्मिल्लो जयति ध्रुवम्॥ अत्र 'सरतसङ्गरे' 'धम्मिल्लः समर' इति रूपकास्यां 'रतिनिवृत्तावष्य निवृत्तकामः कासुकोडसूदिति विभावना सकन्धपदेन व्यज्यते। पषु कविप्रौढोक्तिसिद्ध एवार्थो, न स्वतः सम्भवी। कविनिबद्धवक्तप्रौढो किसिद्ध वस्तुना वस्तुव्यक्िर्यथा- नवराकामृगाङ्कस्य का मवेदामलोचना। मध्य सौभाग्यसम्पूर्णा प्रदोषरजनीसमा ।। अन्न 'अधेतिपदेन 'पूर्वेधयरन्यना यिकासक' इति वस्तु व्यज्यते। वस्तुनालक्कारध्वनि- यंथा- अङ्कपाल्या भवत्सखया हारे दूरीकते सति। आधे सरतसछग्रामे कर्थ रतमभूत्तव।। अत्र कथंपदेन वाच्येन चल्तुना 'हारच्छेदाननतर्रं प्रौढाङ्नारताद्विलक्षणं नवोढा- यास्ते सरतमभूदिति व्यतिरेकालक्ारो व्यज्यते। अलवारेण वस्तुनो यथा- प्रविश्ञन्ती गृहद्वारं तत्पन्यानं विलोक्य च। कि रोदिषि घटे नष्टे हाहेतिवचनातसखि!॥ अत्र 'नष्ट इति रोदिषी'ति हेत्वळक्कारेण 'घटमङगदुःखं नास्ती'ति वस्दु व्यङ्गयम्। अन्न 'स्वककृतघटमङ्गस्य दुःखहेतत्वं न सम्भवतीति कविनिबद्धवकुप्रौढोकिनिष्पन्नो- जर्थ: सम्भवतु। यथा वा- द्वारि ते तरलां हर्ट्टि इट्टरा कुम्भेन भामिनि !। द्वारस्पवमिषेणात्मा गुरुरित्येव पातित:।। अत्र 'मिषेणेतिचोतितापछुत्यलकारेण 'बुद्धिपूर्ष त्वया चटः हफोटित' इति वस्तु व्यड्गयम्। अळक्ारेणालङ्वारध्वनिषथा- ज्यो्समासीपुसमुल्सिक ताएण्योल्सकमानसा । वृद्धादि परजाया किं हदयं हरते तव।।

सममा मयुख: । १४१

अत्र 'परजायात्वन हुदय हरतीति काव्यलिड्ेन सवतोऽसरनविना प्रोढोकिसान्र सिद्धेन 'परजायाममिलवसीति त्वदाचरितमनुचित'मिति प्रतिपेधरूपाक्षेपालद्वारः पर जायापदेन व्यकयः । एवमथेशकि लाः पदगता दवादश। तेषां पदानां पर्वायपरिवृत्ति सहत्वात्। पते व वाक्यगता यथा- अलसश्रषि धूर्तानामग्रिमोऽस्ति समृद्धिमान् । इत्युक्तिं समुपाकर्ण्य फुलले तल्या विलावने ।ं त्र 'समृद्धिमखवरेन ताहक्या ममोपभोगयोग्य' इति वस्तुध्वमिः। साहयवस्तुना Sलड्ारघ्व निर्यथा- धन्यासि सख्ि! चाटूनि ससरसि त्वं स्तान्तरे। अहं तु सङ्गमारम्भान्न स्मरामि किमप्यहो ! ॥ अम्र स्मरणाभाववस्तुना '5ह धन्ये'ति व्यतिरेकः। तादशालक्कारेण वस्तुष्वनिर्यंथा- गजकुम्भाऽसृजा शोणो युधि कोपकषायितः। करवाल: करे कालीकटाक्ष इव राजते।। अग्रोपमया 'शत्रुक्षयः क्षणात्करिष्यत' इति वस्तुध्वनिः। ताहशालक्कारेणालक्ठार ध्वनियथा- गाढं दशन् सवमोषट योऽरिकान्ताघरपल्लवम्। कान्तदन्तक्षतव्यावेरमोचयद सौ क्षणादू। अन्न स्वोष्ठदवानवैरिवध्वघरमोचनरूपहेतुकार्ययोरेककालत्वरूपा तिशयोक्त्या समु- डचयालक्वारध्वनिः । स च 'समुचयोऽसौ स रघन्यो पुगपढू या गुणक्रिया' इति। 'व्यथा निवतितेति बुद्धेरुत्प्रेक्षणात्सा व्यङ्गये'व्ि केचित्। मत्र वहत्वलङ्कारौ स्वतः सम्मिनौ। वाक्यगतकवि प्रौढोकिसिद्धार्थ रूपवस्तुना वस्तुष्वनिर्यथा- यत्कीर्तिश्रवणेनैव स्स्तापाङ्गा: ककुळ गजा:। आवर्तयन्ति अ्रवणे बिसकाण्डघिया करमू ॥ अत्र हस्तिनां कीर्तिश्रपणानम्तरं कर्णहस्तावर्तनरूपेण स्वतोऽसम्भविना कवि- सम्प्रदायातत्प्रौढो।कसिद्ेन वस्तुरूपेणाथेन 'येषामर्थावगमो मास्ति तेषामपि श्वैत्य- मूर्तत्वादिबुद्धिजननेन त्वत्कीतिर्श्रमत्करोतीशति वस्तु व्यङ्गयम्। वाहशवस्तुनालकवार स्वनियंथा- नयश्रीस्तेन समरे गृहीता स्ववलाचथा । पयाडरयः कन्दरामि: स्वकण्ठे स्थापिता भृग्रम् ॥ अन्र 'अरपः कन्दराभि: कण्ठे स्थापिता' इति कविप्रौढोकिसिद्धवस्तुना 'कन्दरा न सुझ्रन्ती'त्युत्प्रेक्षा, 'अर्यः पलाय्य न गता: किन्तु कन्दरा न मुझन्तीत्यपकुतिर्वा ज्यदूया। वाडशालक्कारेण वस्तुष्वनियंथा-

१४२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

मानिन्या हृद्यान्मानो गाढमालिक्गति प्रिये। स्वपीडनाज्वीरुरिव न निर्याति बहिलंधु।। अन्र 'पीडनाव्वीत इने त्युत्प्रेक्षाळड्डारेण कव्युकिसिट्ेन प्रियालिक्गनादिवसतु-

स्थविरं या हसन्तीव स्थिता कविमुखाम्बुजे। निर्मिमीतेऽम्यदिव या धाणी जयति सा जगतू॥ अत्र 'हसन्तीे'त्युतप्रेक्षया 'अन्यदिवे'त्युप्रेक्षया वा, वाण्याः कवेवां व्यतिरेका- लडार:। वाक्यगतकविनिबद्धषकुप्रौढो किसिद्ध वस्तुना वहतुधवनिर्षथा- कहा गता ये मलये रतेन आ्रन्तोरगीमक्षणतः कृशा थे। वियोगिनीश्वासयुता: समीराः शिशुत्ववन्तोऽपि विभान्त्यजन्नम् ॥ मन्न कविनिबद्धवकविरहिणां प्रौढोक्तिसिद्धेन 'निःश्वासमिलिता मलयवाता: पूर्णा विभान्ती'ति वस्तुमा 'प्रापश्वर्याः र्कि किं न कुर्बन्ती'ति वस्तुध्वनिः। ताडशवस्तुना- लक्ारध्वनियंथा- धीरत्वेन पदं दतं मानस्य विरहक्षणे। प्रियदर्शक्षणे तेन हृदयाद् द्राग विनिगतम्।। अम्न 'प्रियदर्शनक्षणे मानेन गतशमिति वस्तुना 'प्रार्थनं विनैवाऽपगतो मान' इति विभावनालड्वारध्वनिः। ताडशालक्रेण वस्तुध्वनिर्यथा- नखक्षतैनवीनाद्रैः प्रसादो मम नेत्रयोः । रकांशुकं महदत्तं न तु कोपेन रकता । अब्र 'किमिति रक्तते ति प्रश्नोत्तरालक्वा रेणाऽपसु तिसद्दितेन'क्षतानामं प्रसादपात्ं जातेति वस्तु व्यज्यते। ताहशालक्वारेणालङ्कारस्य यथा- कान्तासहस्त्रमरिते हृदये सा न मात्यतः । वनकरोति उतनुस्तनून्यङ्गान्यपि द्रुतम् ॥ अन्र हेत्वलद्वारेण 'तनोस्तनकरणेSपि तव हदये न वतत' इति विशेषोकि: । प्रबन्धगता अप्येवं द्वादशा। तन्र कश्चिदुदादियते, यथा गृधगोमायुसंवादादौ। तथा हि० अलं स्थित्वा इमशानेSस्मिन् गूधरगोमायुसङ कुले। कडालबहळे धोरे सर्वप्राणिमयकुरे॥ न चेह जीवित: कश्षित कालधमंसुपागतः । प्रियो वा यदि वा ह्ेष्य: प्राणिमां गतिरीडशी॥। इति दिवा प्रागलम्यवतो गधस्य मृताऽवेक्षकविसजंनपर"वाक्यमेलकम । आदित्योऽयं स्थितो मूढा :! हनेहें कुर्त साम्प्रतम्। बहुबिटनो मुदुर्सोडयं क्रीवेद्पि कमलन ॥

सप्तमो मयूखः । १४३

अमुं कनकवगां बालमप्राप्तयोवनम्। गुधवाक्यात्कधं मूठास्त्यजध्वमविशञक्किताः॥ अत्र 'न गन्तव्यमिति वस्तु व्यज्यते। उमयक्षक्तिमूलो यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्ोपितमन्मथा। तारकातरला त्यामा सानन्दं न करोति कमू।। अम्र चन्द्रतारकाश्यामापदानि परिवृत्यस्हानि, अन्यानि परिवृत्तिसहानि। उभा म्यासुपमा व्यडग्या। एवमेकरज्ाशड् भेडाः। सककरसंसृष्ड्यादिमेहेन उक्तभेदा हयाः। यरथा- क्षणप्राघुाणका तष्य जाययाऽनुचितं बत!। उक्का देवर ! रुदती(१) सा वराक्यनुनीयताम। अश्नुनय उपभोगरुपत्वलक्ष्यः, उत विवक्षित एवोप मोगध्यक्षक इति अविवक्षित- वाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययो: सन्देहरूपः सङ्करः। व्यक्गययोर्दुःखापनयनोपभोगयो

सकुरः संसृष्टिश्च यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिशववियतो वेलदुलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहदामानम्बकेका: कलाः। कामं सन्तु, डद कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह ! हा ! हा ! देवि ! बीरा भव ॥ अत्र लिसपर्द सम्पर्क लक्षयदतिशयं व्यक्षयति, सहत्पदसुपकारित्वं च लक्षयत्तदति शर्य प्रतिपादयतीति मत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये। अनयोस्तु त्रिविसक्कराभावात संसृषटि संमात्रम्। विरहोद्ीपकत्व व्यडूग्यम्। रामप्द च सकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत् 'तां बिना जोविष्शमी'ति व्यक्षयदेव विप्रलम्भं व्यनकि। एवञ्-'राम' इति अर्थान्तरस्क्रमित- वाच्या विवक्षितवाच्ययो: सङकरः। एवमन्यदप्युदाहार्यम्। एतेषामेव विषयव्याप्त्यर्थमुदा हरणान्तरानि कथ्यन्ते। पदगतार्थान्तरसक्रमिता विवक्षितवाच्यध्व निर्यथा- प्रियं च मृत्युं न लभे त्वदीप्सितं तदेव न स्यान्मम यश्वमिच्छसि। वियोगमेवेच्छ मनः ! प्रियेण मे तव प्रसादान्न मवत्वसौ मम ॥ अत्र 'ममे' तिपदं भाग्यरहिताया इत्यथें सषटूक्रमितम्। इदमेव वाक्यगतार्थान्तर- सहकमिता विवक्षितवाच्य्वनेरदाहरणम्। पदगतात्यनततिरसकृताचिवक्षितवाच्य ध्वनिर्थथा-

अहो ! महावंशमसुं समाश्रिता सकौतुकं नृत्यति कार्तिनर्तकी।। अम्न भ्रमणादिपद्ं स्वार्यत्यागेन व्यापकत्वलक्षकम्। इदमेव वांक्यगतात्यन्ततिर

१४४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

सकृता विव क्षितवाच्यध्व नेरुदाहरणम्। 'अम्बरे विहृर्तुमभ्यासपरम्परेशति वाच्यस्य स्वार्थ त्यागेन देवलोकव्यापकत्वलक्षकत्वम्। पदगतशब्दश क्तिमूलसंलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिर्यथा-

कुम्रापि चेद्स्तुनि ते प्रयाति तदप्यवेहि रववाये शयालु।। अश्र 'सर्व सलभ'मिति शब्दशक्त्या 'नललामः सलभ' इति वस्तु व्यज्यते। इद.

26 यथा- वाचं तदीयां परिपीय मृद्दी मृह्ीकया तुल्यरर्सा स हंस:। तत्याज तोर्ष परपुष्टयुष्टे धूर्णा च वीणाफ्कणिते वितेने। क्षत्र 'घृणामि'ति शब्दशक्त्या व्यतिरेकालक्वारः। इदमेव वाक्यगतगब्दशकिमूल

यथा- कथाप्रसङ्गेन मिथः सखीमुखात्तणेपि तन्व्या नलनामनि भ्रुते। दुतं विधूयाऽन्यदभूयताऽनया सुद्ा तदाकर्णनसजजकणया।। अत्र श्रवणादरवस्तुना 'ममोपभोगयोग्य' इति वस्तु व्यज्यते। पदगतताहश वहतुनाऽलड्ारध्वनियंथा-दश्ोद्वयीशत्यादि। अन्न स्वमुखशोभानिरीक्षणरूपवस्तुना उपमालह्वारो व्यसयः । अलद्वारेण वस्तुध्वनियंथा- अस्मै करं प्रवितरन्तु नृपा न कस्मा. दरूयैव तत्र यदभृत् प्रतिभू: कृपाणः । दैवादू यदा प्रवितरन्ति न ते तदैव नेदंकपाऽजनि कृपाणकरग्रहाय।। अन्न 'कृपाणः प्रतिभूरिति रूपकेण 'सकलरिपुपराभवः क्षणात्वृत' इति वस्तु यज्यते। अलक्वारेणालड्कारध्वनियथा- शशंस दासीद्वितविदू विदर्भजामितो ननु स्वामिनि! पश्रय कौतुकम्। यद्देष सौधाग्रनटे पटाव्जले चलेऽपि काकस्य पदार्पणग्रह: ।। अत्र अनतुरूपसम्बत्धकथनरूपविषमालद्वारेण अप्रस्तुतप्रशंसोपमा च व्यज्यते। इदमेव वाक्यगतस्याप्युदाहरणम्। अत्रार्थ: स्वतःसम्भवी। कदिपरौठोकिसिद्धार्थशक्ति मूलो वस्तुना वस्तुध्वनियंथा- दूरं गौरगुणैरहष्कृतिभृतां जैन्राङकुकारे चर. त्येतदोर्यशसि प्रयाति कुमुरदं बिम्यन्न निद्रां निशचि। धम्मिल्ले तव मल्लिकासमनसां माल्यं मिया लोयते पीयूषस्वकैत वादू धतदर: शीतधुति: स्विद्यति॥ मन्न अचेतना नामपि मयादिजननवस्तना 'चमत्कारं कीर्तिः करोती'वि वस्तु

सप्मा मयुखः । १४५

व्यज्यते। इदमेव वाक्यगतस्यापि। तादशवस्तुनाक्वारो यया- अस्मिन् दिग्विजयोद्यते पतिष्यं में सतादिति भयायिनी कम्पं सास्विकमावमञ्चति रिपुक्षोगीन्द्रधारा घरा। अस्यैदाभिमुखं निपल्य समरे यास्पद्विरुर्ष््व निजः पन्था मास्वति दृश्यते बिलमयः प्रत्यर्यिमि: पार्यिवैः ॥ अभ्र कम्पादिवस्तुना 'एतल्य राज्ञो दिशि रति सा समुदीपितमदनेवाडरिघरणी जायत' इत्युत्प्रेक्षा व्यज्यते। इद़मेवर वाक्यगतस्यापि। अन्नैवोत्तराधे 'निपत्योष्व यास्यद्विरिति विचित्रालव्वारेण रिपूणामनिशूरत्वरुपवस्तु व्यज्तत हत्यलक्कारेण वस्तु-

एतदन्ति बलैविकोक्य निखिलामा लिद्रिताड़ी भुध सह्गामाङ्गणप्ीम्नि जङ्गमगिरिस्तोमत्रमाघायिभि: । पृथ्वीन्द्रः पृथुरेतदुमसमर प्रेक्षोपनम्राडमर- श्रेणोमव्यचरः पुनः क्षितिघरक्षेपाय घत्ते घियमू।। अम्र म्रान्तिमद्लक्कारेण चपलातिशयोक्त्यळक्वारः । इदमेव वाक्यगतसूयापि । पद्गतकविनिबद्धवछ्प्रौढोकिसिद्धारथश किमूलो वस्तुना वम्तु्वनियथा- वकिरनिसियजेयं तव भुजयुगले नाथ ! दोषाकरश्री. वंक्त्रे पाश्वें तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खह्गयषटिः। आज्ञेय सर्वगा ते विलसति च पुरः कि मया वृद्धया ते प्रोच्येवरेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीर्त्या प्रयातम् ।। अन्र कीर्तिप्रयाणरूपवस्तुना कीतेंर्जगदूव्यापित्वरूपं वस्तु व्यज्यते। अश्रैव परि. करालड्वारेण 'नेद स्थान मम वासयोग्यमिति वस्तु व्यज्यते। परिकरालक्कारेजैव इतर- कामिनीवृत्तान्त प्रती तिरूप समा सोक्त्यलक्वारोऽपि व्यज्यते। आज्ञादीनां सर्वंग तत्वादि- रूपवस्तुना अप्रस्तुताप्ररशंसालक्वारोऽपि व्यज्यत इत्ि चतुर्गामपीदमेव। वाक्यमत- मपीद्मेव। द्वादशाविधः प्रबन्धगतो यथा गृधगोमायुसंवादे- अहट स्थित्वा कमशानेडस्मिन् गृध्रगोमायुसक्कुके। कड्ालबहले घोरे सर्वप्राणिमयङ्करे॥ न चेह जीवितः कश्वित्कालधर्मसुपागतः । प्रियो वा यदि वा दवेष्य: प्रामिनां गतिरीदशी ।। इति दिवा प्रभवतो गृघल्य वाक्यम्। अत्र पुरुषविसर्जनरूपवस्त व्यक्गयम्। मादित्योडयं स्थितो मूढा: ! स्नेर्ह कुरत साम्प्रतम्। बहुविध्नो सुहूर्वोडयं जीवेदपि कदाचन।। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। मृध्रवाक्यात्कर्थं मूदास्त्यजध्नमननिशड्डिताः ॥ १६

१४६ रकागमसूहिते नन्मलोसे-

इद रात्रौ प्रभवतो गोमायोदाक्थमू। रात्र्र विसर्जनं व्द्यम्। एवमलक्कारादि- व्यञ्जका: प्रबन्धा: स्वयमहनीयाः। असफुटक्रमः पदैकदेशगतोऽनेकविधः। प्रकृतिप्रत्ययो. पसर्ग निपाता दिरूपपदैकदेशस्याने कत्वाद्। यथा- जयति ललाटकटाक्ष: शशिमौले: पक्ष्मलः प्रियाप्रणतौ। धनुषि समरेण निहित: सकण्टकः केतकेषुरिव॥ अम्र जिघातो: शोभा व्यङ्या। यथा- न्यककारो हायमेव मे यदरसतम्राप्यसी तापसः सोड्यश्रैव निहन्ति राक्षसभटान जीवत्यहो ! रावणः । घिगु चिकू शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकणेन दा स्वर्ग ग्रामटिका विलुण्ठनव्ृथोच्छतैः किमेमिर्भुजैः ॥ 'अत्रे'वि सर्वनाम्न: (अशक्यत्वम्१), 'अरय' इति बहुवचनस्य, 'निहन्ति जीवती'ति तिछ्ूप्रत्ययह्य, 'अहो' इत्यव्ययस्य, 'ग्रामटिके'ति करूपतद्धितस्य,'भुजैरिति बहुवचमस्य, 'एवे ति निपातस्य, 'प्रबोधितवते'त्युपसर्गस्य च व्यञ्जकत्वं सहृद्यैकवेद्यम्। एवमन्या न्यण्युदाहत्यानि। यनु काव्यप्रकाशे-'किमन्ये विहरिष्यसे'इत्युत्तमपुरुषस्य प्रहास- व्यसकत्वमुक्तम्, तत् 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरत्तम एकवच्चे त्यानुशासनिकशकति ग्रहेण शक्त्यैव तदर्थबोधाच्िन्त्यम्। वर्णनिरष्ट स्वनानिष्टं च रसादिव्यञ्जकत्वं रीति- निरूपणेन वृत्तिनिरूपणेन च रपष्टम्। वाक्यमाश्रनिष्ठत्वादेकविधः शब्दार्थोभयशकि- मूचध्वनिर्यथा- राज्ञमस्य शतेन किं कलयतो हेति शतब्नी, कृत लक्षेलक्षमिदो, दृशव जयतः पगानि पझ्मैरलम्। कतु सर्वपरच्छिदस्तदपि नो शक्यं पराचेन दा तत्पङ्ख्यापगमं विनास्ति न गति: का विदू बतैतदूद्विषाम्॥। अम्र 'सहख्यापगम इव सहख्यापगम' इत्युत्प्रेक्षा व्यङ्षया। तदेवमेकपज्चाश्यज्वेदो धत्रनिः। नतु रसानां नवत्वात् शृद्गारस्य संयोगविप्रयोगरूपतया द्विविधत्वास संयोग हयालिङ्ग नचुम्बनादिरूपत्वेन विप्रलम्भस्य अमिलाषादिरूपत्वेनाऽनेकविधत्वा स्योरपि

कालावस्थाविभेदेन च एकस्थैव रसस्याऽऽनन्त्यात्सर्वंगणनायाः कर्तुमवाकयतया कथ मेकपख़ाशदिति वेत्र। रसध्वनित्वादिव्यापकरूपेण तदभिघानादिति सम्प्रदाय:। संसृष्टिर्यथा- त्वया जगत्युच्ितकान्तिसारे यदिन्दुनाSशीलि शिलोञ्वृत्ति:। आरोपि तन्माणवकोऽपि मौलौ स यज्वराज्येडवि महेश्वरेण ।। क्षत्र 'इच्चितर्की न्तिसार' इति 'शिलोञ्छृत्तिरिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः

सभमो मयरः। १४७

संसृष्टिः। सकरो वथा-

बिन्बातुबिन्शै हि विहाय वातुजें जातु इटातिसरूपसृदि:।

वकतृम्यूतं वांधयिरतु व्यदुयं ववतुरभीप्मितस्। स्वाङ्कुरितमतूय स्यमुच्छूपमवं गिर॥ १३॥ वक्तृस्यूतमिति। वक्तुवांधवितुममारिमित यद्यहव्व तम्क्यूतम्। यडू वकु- तात्पर्याविषयमूतं शब्दादेव सहदयै: प्रतायत तद स्काट्कुरितनित्यर्थः। व्यक्गयं द्विधा, वक्तृतात्पर्यविषयमृत तइवित्यभृतं च। आदयं 'गङ्गाया वोष' इत्यादौ शैत्यादि। अन्यथा अवाचकश्ञव्दानुरपत्तिः। द्वितीयद् 'मरतं गतः सविते'त्यादो सपत्नप्रत्यव- स्कन्दनावसर इति, अभितरगसुनक्र पवामिति, प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणा- न्निवततामिति, सान्ध्यो वििरुपक्रम्यतामति, दूब मा गा इति, सरभयो गुह प्रवे- 5यन्तामिति, सन्तापोडयुना न भवती ते, विक्रेयवस्तूनि सहियन्तामिति, नागतोऽय्य प्रेया नित्या दिना नार्था अतात्पर्यभूताः स्वशब्द्ानमिविया वक्तृबोदव्यादिविशेषेग प्रती- तिपथमवतरन्तो व्यङ्या एवेति भाव: ॥१३ ॥ बोदूषचातुविध्येन वचुस्थूतं चतुविधमित्याह सार्धइलोकेन- कथित्साधारण: कश्िदामन्तरय प्रतिवोधित: । कध्चतटस्थः कश्चिच्च बोधितम्रतिबोघितः ॥१४। इत्येवं बोद्धृवैचिञ्रादू वक्तुम्यूतं चतुर्विधम् । कश्चिदिति। साधारण सलडारिकोडनालड्कारिकश्। तद्ोध्यं व्यङ्गयम्। इदमेव अगूदव्यङ्गय मिति काव्यप्रकाशनोक्तम्। यथा- दिशि दिशि गिरिग्रावाण: स्वी वमन्तु सरस्वतीं तुलयतु मिथस्तामापातस्फुरदूध्वनिडम्बराम्। स परमपरः क्षीरोदन्वानू, यदीयमुदीयते मथितुरमृतं खेदच्छेदि प्रमोदनमोदनमू ।। अन्न गर्वाविष्कारो व्यङ्गयः सर्वजनबोध्यः । आमन्त्रय प्रतिबोधित इति, सम्बोध्य हत्यर्थः । तेन सम्बोध्यबोर्ध्य व्यङ्गयं द्वितीयम्। यथा- कौमारमारम्य गणा गुणानां हरन्ति ते भैमि ! दिशामवीशान्। सुराधिराजं सलिलाघिपं च हुताशनं चार्यमनन्दुन च। अन्न अमिलाषो व्यङ्ुयः सम्बोध्यदमयन्तीनिष्ठः। तटस्थ इति, सम्बोध्यातिरिक इस्यथ: । वद्धोष्यं व्यङ्ग्यं तृतीयम्। यथा- दमस्वसश्चित्तमवेत्य हासिका जगाद देवीं कियदस्य वक्ष्यसि 1

१४८ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

भण प्रभुतैर्जगति स्थितैगुणैरिहाण्यते सङटवासयातना।। अम्र निर्गुणत्वं व्यङ्गयम्, तच्च सम्बोध्यातिरिक्तराजनिष्ठम् । बोधितप्रतिबोधित इति। सम्ब्रोध्य प्रतिबोधितपुरुषनिष्ठमित्यर्थः । यथा- दिशि दिशि परिहासगूढगर्भाः पिशयुनगिरो, गुरुगअ्नं च ताहकू। लहचरि ! हरये निवेदनीयं भवदतुरोधवद्यादर्य विपाक:।। अत्र उपालम्मो व्यक्षय:, स च बोधितसखीप्रतिबोध्यहरिनिष्ठः ।। १४ । स्वाछ्कुरितस्य द्वैविध्यमाह- उपेक्षानिह्नवाभ्यां च द्विया स्वाङ्करितं मतम् ॥१५ ॥ उपेक्षेसि। वक्तुपेक्षाविषर्यं वक्तृनिक्धवविषयं चेत्यर्थः। यथा- भम धम्मिअ वीसड्ो सो छणओ अज्ज मारिओो देण। गोलाणईकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीहेण।। अत्र 'गोदावरीतीरे सिंहोऽस्तीति तत्रायं मा गच्छ'त्वति व्यङ्गयम्। तदू यद्यपि वक्तृसास्पर्यविषयं, तथापि 'तन्मदीर्यं सङ्केतस्थान' मिति व्यद्ग्यमुपेक्षाविषयं सहदयैकवेर्धं थ। निर्वविषयं यथा- अहू पिहुल जलकुंभं घेत्तण समागदम्मि सहि तुरिअं। समसे मसलिलणोसासणीसहा वीसमामि खर्ण ।। अत्र सुसतनिश्वो व्यड्गयः । तत्र निद्धवविषयं सरतमालडारिकैकवेध्यं वक्तृतात्पर्यं- विषयभूतं चापहतमिति। अ्रन्ये त्वेवं व्याचक्षते-साधारणः वक्तृतात्पर्यांनभिज्ञ: । वथा 'गतोऽस्तमक इत्यादौ वक्तृतात्पर्याविषयस्यापि बोघः । नरसराब्जभुवामिव यावता भर्वत यस्य युग यदनेहसा। विरहिणामपि तदू रतवधुवक्षणमितं न कथं मणितागमे। अत्न 'क्षणविलम्बो दुःसोढ' इति व्यङ्गयस्य आमन्त्रय प्रतिबोघिता सखी बोद्धा(?)। सटस्यत्वं च-प्रयोग्यभिन्नत्वे सति तात्पर्यज्ञत्वम्। यथा- गोल्लेह सणोल्लमना अरा मं घरमरम्मि सअलम्मि। खणमेपं जइ संझाइ होइ णव होइ वीसामो।। अत्र सर्खी प्रति वदन्त्या कयाचित् सन्ध्या सक्ेोतकाल उक इति तटस्थो बोदा। बोितप्रविबोधितस्त- प्राणेश ! विज्ञप्तिरियं मदीया तवैब नेया दिवसाः कियन्ता। न चासयोग्यस्थितिरेष देशः कला हिमांशोरपि तापयन्ति॥ अन्र नायिकाबोघितवका प्रतिबोधितो नायको बोद्ा। यद्वा, साधारण :- अप्रयो- ज्यत्वे सति प्रतिपारः। यथा- इम्मं एृहीत्वा विपुछ लत्वरं समुपागता। अमस्वेद्निशसाथ विश्रमामि सक़ि ! क्षमम्।

सप्मो मदखः ।

अत्र सखी प्रतिपाद्यापि न प्रयोज्या। आमन्तर प्रतिवोषिती नीच: । यथा- तवं दति ! निरगा: कुं्ज न तु पारीपड़ी गृह्षम्। किंशुकाभरणं देहे हर्यने कपसन्यया : मत्र दूत्यादिनीवी बोदा। ततल्यः सभे निवाश्य: : यथा- गृहोपकरणे सर्व व्यादृता अपये हिनन् । सन्ध्यायां मम विश्राम: कचिप्रवति वा नदा। अत्र सकोतकालयोदा नियोज्य: समः । बोधितप्रतिवोघितस्तु उच्चो नियोज्य:। उक्तमेयोदाहरणम्। तेन वक्तृतात्पर्यविषयीमुतत्यङ्गवं बोद्धूभेदेन भिन्नमित्याशयः। स्वास्कुरितसयापि हवैविध्यमाह-'उपेक्षानिह्धव्ाम्यां च द्विधा स्वाङ्कुरितं मतसू ।' गूळमगूढं चेत्यर्थः। गूढत्वं काव्यार्थभावनापरिपक्क (तुद्धि)विभवमात्रततद्यत्वम्। अगूढत्वं रपष्टतया सर्वजनवेद्यत्वमित्यथः। आद्योदाहरणं 'मुरूं विकसित'त्युक्त्तम्। द्विती यें यथा- मृक्ष सैव किक सैव हगहयी सैव गीररसि सैव भूमिका। अद्य तद्दनुकूलयन्ति नो वाल्यमन्यमिलिता: प्रजा इव ॥ अत्र असम्बन्धो व्यङ्गतः, स स्फुट एव ॥। १६ ।

भूतादिकालभेदेन निह्वः स्यादनेकथा। अनेनापि प्रभेदेन व्यक्तिवल्ली विज़म्भते ॥ १६ ॥ भूतादीति। भूतगोपनं भाविगोपनं वर्तमानगोपनं च। त्रितयमपि यथा- श्वश्र: झुध्यतु निर्दिशन्तु सहदो निन्दन्तु वा यातर रतस्मिन् किन्तु न मन्दिरे सखि! पुनः स्वापो विधेयो मया। आखोराक्रमणाय कोणकुहरादुल्फालमातन्वती मार्जारी नखरेः खरेः कृतवती कां कां न मे दुर्दश्ाम्॥ अत्र भूतमविष्यद्वर्तमानसरतगोपनं व्यङ्गयम्। लक्षणामूलव्यअ्ञनाभेदानुपसंहरति- अ्नेनेति। अनेन लक्ष्यार्थव्यङ्गयभेदेन, व्यक्तिवल्ली लक्षणामूलव्यअ्नामेदा इत्यर्थ:।।१६।

नानापभेदा नियता: कचित्प्रकरणािना। अर्थेऽर्थमन्यं यद्वक्ति तद्वाच्थव्यड्म्मिष्यते ॥१७।। नानेति। नानाप्रभेदा नानार्थाः प्रकरणादिना कचिदरथे नियता एकार्थवाचकत्वेन जञाताः। तैः अन्यार्थप्रतिपत्ति: अकिमूलव्यञ्जनयैव। शकिलक्षणयोरसम्भवादिति भाव:। आदिपदेन, संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्ष विरोघिता ।

१५० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधि: । साम्थ्यमौचिती देशः कालोडभिनय एव च। व्यक्ति: स्वरश्र शब्दार्थस्याऽनवच्छेदहेतवः ॥ शब्दार्थस्य नानार्थकशन्दार्थल्य अनवच्छेदे अनियमेन बाधे सति एते नियमहेतव इत्यर्थः । यथा-'सशङ्गचक्रो हरि'रिति शह्ठचक्रसंयोगेन विष्णुहरिपदार्थः । 'अशङ्कचक्रो हरि'रिति वियोगेनेन्द्रः। 'रामलक्ष्मणा' विति साहचर्येण दाशरथि:। 'अहिनकुलमित्यन विरोधितया नकुलः पशुः। 'स्थाणुं भज अवच्छिदे' इत्यत्र सामर्थ्यात् शिवः। 'सैन्धव- मानयेशत्यत्र भोजनादिप्रकरणाल्लवणादि। 'मिन्नं भाती'ति नपुंसकलिद्गात्वहत्। 'मिन्नो भातीशति पुंल्िड्वाद्रविः। 'पुरारातिर्देव' इत्यत्र पुरारातिसाव्रिध्याहेवपदेन शिवः। 'मधुना मत्तः कोकिल) इति सामर्थ्यान्मघुर्वसन्तः । 'पातु वो दिनमुख' मित्यत्र मुखं प्रारम्भः । 'गगने भाति चित्रभातुरिति सूर्यः । 'निशि भाति चित्रभातु'रित्यमिः । 'एतावन्मात्रस्तनी'त्यत्र हस्तादिचेश्या स्तनादीनां कमलकोरकाद्याक्कारत्वमेताव- न्मान्रपदार्थः। रवरो द्विधा, काकुरूप उदात्तादिरुपश्च। 'जानन्ति ते किमपी'त्यादौ काका मज्ञानरूपार्थः । 'इन्द्रशन्नवर्धस्वे'त्यादौ द्वितीयेन बहुमोद्यर्थः। द्वितीयस्तु वेडे एव न काव्ये। व्यकि: प्राकव्यम्। 'कुपितो मकरध्वज' इत्यत्र कुपितपदल्यामि- व्यक्तिरर्थः । अर्थसामर्थ्योचितीनां भेदं नाकलयामः । अत्र संयोगादिनाSमिधानिय- म्तणे सत्यर्थान्तरे शक्त्यसम्भवानमुख्यार्थबाधाथ्यसम्भवेन लक्षणाया अप्यसम्भवातू

यथावद्समै पुरुषोत्तमाय तां स साधु लक्ष्मी बहुवािनीश्वरः । शिवामय स्वस्य शिवाय नन्दनां ददे पति: सर्वविदे महीभृताम्॥ अ्र प्रकरणेम वक्त्या भीमबोधोत्तरं व्यञ्जनया सागरहिमालययोर्बोघ:।।१७। महादेव: सत्रपमुखमखविदैकचतुरः सुमित्रा तद्क्तिमणिहितमतिर्यस्य पितरौ। मशूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति मुनिसक्ख्य: सुखयतु ॥१८॥ इति श्रीपीयूषधर्षपण्डितजयदेवकृते चन्द्रालाकालडारे ध्वनिनिरूपणारूयः सप्तमो मयूखः । विशेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता। चन्द्रालोकस्य वित्ृतिमयूखे सक्मे कृता ।। इवि मीमासकगागाभट्कतचन्द्रालोकटीकार्या सक्षमो मयूखः।

अष्टमा मयूख: । व्यअ्जनावृत्तिनिरूपगोपस्थितव्यक्गयभेदैन व्यक्षकध्वनिभेद निरुष्य तत्प्रसङ्गेन

यद्व्यज्यमानं मनसः स्तैमित्याय स नो ध्वनि:। अन्यथा तु गुणीभूतव्यङ्गयमापतति त्रिघा ॥ १ ॥ यदिति। येन काव्येन व्यज्यमानं व्यञ्जनया प्रत्यायितं व्यद्गर्य मनसः स्तैमित्याय मार्द्रीभावाय सवति। 'स्तिन आर्दीभाव' इति घातुः । आर्द्रीभावाद् ध्वनिः । इदसुपलक्षणं विस्तारादीनां तज्जनकं सवति। आह्लादजनकमिति यावत्। स इति विशेषेण निर्देदः । तस्कार्व्य व्व्रनिः उत्तमक्ाव्यम्। विशेष्याभिप्रार्य पुंल्लिक्गम। यन्र व्यद्गर्य वाच्यार्थाेक्षया चमत्कारजनक स ध्वनिः । अन्यथा व्यङ्तयरूय नमः स्कारजनकत्वा मावे गुणीभूतव्यङ्गयरूपं मध्यमकाव्यं वकष्यमाणभेदैस्न्निधेत्यर्थः । मल्य भेदा: पूर्वमुक्काः। अयमाशयः-सव्यङ्गयमेव काव्यम्, न व्यङ्गयरहितम्। तद्य ङ्रव प्राधान्येन प्रतीयतां वस्त्वादिगुगत्वेन वा प्रतीयतामित्यत्र नाग्रहः। परन्तु यत्र चमत्कारजनकमपि रसादिव्यङ्गयं प्रकरणाद्यनुरोधेन वस्त्वादितुणल्वेन प्रतीयते, तभ् चमत्कारस्याऽस्था यितया अनास्वाद्यत्वेन मध्यमक्ाव्यत्वम्। यथा- सदतीजनमज्जना पितैधुंसृणैयंत्र कपायिताश्षया। न निज्ञाऽरिलयापि वापिका प्रस्लाद ग्रहिलेव मानिनी ॥ इत्यादौ रसादेनगरीवृत्तान्तवस्तुमान्रेडद्गतवरम्। यत्र तु प्रधानभूतं, तश्रेचम काव्यत्वम्। यथा वक्ष्यते। तदुक्तम्- प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्गयस्यव व्यवस्थिते। उभे काव्ये, तदन्यद्यत्ष तच्चित्रममिधीयते। इति। काव्यप्रकाशस्तु-"स्यङ्गयमेव काव्यमिति न नियमः। अव्यक्गयेपि काव्यव्यवहारात्। अतोऽ्व्यक्षयचित्रादीनामपि काव्यतयोत्तममध्यमाघमभेदेन त्रिविधव काव्यमित्याह। चराडीदासस्तु-"उत्तमाधमभेहैन कार्व्यं द्विविधम्। प्रकरगाद्यनु· रोधेनेतराङ्टस्वेन प्रतीयमानस्यापि रसादे्व्यकयस्य पूर्वमास्वाद्यतवेन प्रतीतस्य बाधा डयोगा"दित्याह। उत्तमं यथा- कस्याश्चिदू गुणिना चिरं हृदि सता त्वप्क्षमः सङ्गमात् पाटीरद्रवपक्ठिलस्य झटिति स्वीयो विसुक्तो गुणः । तच्चित्रं विगुणेन तेन मवतः सरवेपि ते ते गुणा: श्रीमद्ाजबहादुरेन्द्र ! भवतः सूपष्टीक्रियन्तेडघुना ।। मन्न खडितावाक्ये त्वदू रदयचन्दनावलम् दारमणिबिम्बमालया व्यज्यमानसम्भो- . .

१५२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

गस्य रात्रिवृत्तान्तस्य वाष्णपेक्षया चमत्कारजनकत्वादू। यथा चा- इतस्सद्विव्ुतभूभृदुज्झिता प्रियाज ष्ा वनमानवीजनेः । श्शंस पृष्टाऽदूभुतमात्मदेशजं शशित्विष: शीतलशीलतां किल। अन्न व्यज्यमानो वियोगश्चमतकारजनकः ॥। १ ॥ तत्र व्यङ्गयस्याऽष्टविधत्वेन मध्यमकाव्यस्याऽष्टविधत्वल्य अगटेत्यादिना वक्ष्य

व्यक्त एव कचिद् व्यङ्रय:ः क्चिदर्थस्वभावतः । कचिच्चारुतरस्याग्रे स विसुश्चति चारुताम ॥२॥ व्यक इति। व्यकः प्रकटो वाध्य एव व्यङ्गयः। वाच्यान्यथानुपपततिलभ्यो द्वितीयः । वाच्योर्ऽर्यो व्यङ्गयापेक्षया चमतकारजनकस्तृतीयः। एवमगूदव्यङ्ग्यस्य श्रैविष्यमित्यर्थः । अत्र चमत्कारजनफत्वं रसव्यक्षकत्वम्। 'यत्र व्यङ्गयोर्ऽर्यो वाच्यसह- कारभावेन रसव्यक्ञकस्तत्र व्यङ्गयस्य परमुखनिरीक्षकतया वाच्यापेक्षया अचावत्वेन गुणीभृतन्यङ्गयत्व'मिति काव्यप्रकाशः । एवज्ञ, व्यक्षनामूलव्यअ्नायामेव ताडश भेदापस्या चक्तिलक्षणामूळव्यअ्ञनायां गुणीभृतव्यङ्गयभेदो न स्यादिति ध्येयम। एवस्सोदाहरणमाह-

विस्मृतः किमपांनाथ ! स त्वया कुम्भसम्भवः ॥३ ॥ शगूढमिति। अर्थान्तरसछक्रमितवाच्यमत्यन्ततिरस्कृतवा्चयं लक्षणया पदशकि- मूलसंलक्ष्यक्रमं च व्यख्यमगढं स्फुटं कलघेत ज्ञापयेदित्यर्थः । त्रिविधस्याप्युदाहरणं विस्मृत इति। अत्र कुम्भसम्भवपदेनाऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्येन समुद्रपातृमुन्यर्थकेम, 'तवये' तिपदेन मर्थान्तरस्क्रमितवाच्येन,तत्सामर्थ्यज्ञात्रर्थकेन, 'अपांनाथेश्ल्यनेन 'जढ. नाथेगि शब्दशक्तिमूलानुरणनेन, 'विस्मृत' इति अर्थशक्तिमूलानुरणनेन च 'स मुनिस्त्वा पास्यति तस्माद्विभेतव्यमिति व्यक्यम्, तथ सफुटम् । यथा वा- मन्दा किनीनन्दनयोविहारे देवे वरे देवरि माधवे च। श्रेयः श्रियां यातरि यध सखयां तच्चेतसा भाविनि ! भावयस्व ।I अत्र व्यङ्गयस्येन्द्रवरणस्य वेवे वरे' इत्यनेनोकतया अगूढत्वम्। वाच्यान्यथा नुपपत्तिलम्यव्यङ्गयं यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्वनतटं निर्मेष्टरागोऽघरो नेश्रे दूरमनब्जने पुलुकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि ! दूति ! बान्घवजनस्याऽज्ञातपीडागमे ! वार्पी स्नातुमितो गतासि, न पुनस्तल्याघमस्यान्तिकम्॥

अ्रष्टभो मयूख: ! १५३

लभ्य: सम्भोग: । मवा रु त् यप्रर्वं यथा - सूक्ष्मे घने ैपधकेशपाशे निपत्य निःमपन्दतरीभबरद्धबाम्। तत्रानुबन्ध न विमोच्य गन्तुमपारि तल्लोचनसज्नाभ्यास्॥। अन्न सादरावलोकन व्यड्र्यम्, तदू वाक्यरूपकाद्यपेक्षया अचारु।। ३ । अपरस्य रसादेश्वेदङ्गमन्यद् रमादिकम् ! हा! हा! मत्कुचकाइ्मीरलिसं भिन्नमुरः शरैः ।। ४ ॥ अपरस्येति। आदिना भावादिगहणस्। 'हाहेति रणे पतिते कान्ते कल्याशि दुकिः। अत्र व्यद्त्यश्ङ्गारस्य करणाद्ृत्वम्। एतस्योदाहरणान्तराणि रसवत्प्रेयऊर्ज- हव्यलङ्कारकथने उक्तकानि।

तथा वाच्यस्य सिद्धयङ्ग नौरर्थो वारिधेयैया। संश्रित्य तरणि धीरास्तरन्ति व्याघिवारिधीन् ॥५॥। तथेति। वाच्यार्थप्रतीतेरङ्गसुपपादको व्यहगयोडर्सो यत्र, तदपि मध्यमका व्यम्। उदाहरति-संश्रित्येति। अत्र प्रकरणेन सूर्य नियतस्तरणिजव्दो न नौकावाचक:, किन्तु व्यक्षकः। सच व्यह्ग्यो नौकारूपोर्ड्यो वाच्यस्य रूपकसयोपपादकः । इदमेव स्पष्टयति-नौरर्थ इति। नौरूपो व्य्ायोर्ऽर्थो वाच्यस्य वारिधिसम्बन्धिरूपकस्यो पपादक इत्यर्थः । यथा वा- तथाभूतां दष्टवा नृपसदसि पाल्लालतनयां वने व्याधै: साध सचिरमुषितं वल्कलघरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिमृतं गुरु: खेदं खिन्ने मयि मजति नाद्यापि कुरुषु। अन्न व्वनिविकारेण काक्का 'मयि न योग्यः खेद्स्तादशक्केवहेतुषु कुरुषु योग्य: खेद' इति व्यज्यते। तेन व्यड्येन प्रश्नरूपवाक्यार्थस्य सिद्धेमंध्यमकाव्यत्वम्। अन्यथा प्रश्नानुपपत्तेः। पतेन काकुसहकारेण प्रतनरूपवाक्यार्थस्य 'मयि न योग्यः खेद: कुरुषु योग्य: खेद' इत्येताथ्ार्थव्यक्षकत्वादुत्तमकाव्यत्वं काव्यप्रकाशोक्कमपास्तम्। न च धीरोदात्तनायकन्नाक्यस्य विपर्यावसाननैयत्येनाऽनुचितत्व प्रतीतिरिति वाच्यम्, गुरुत्वेन तत्कायें तत्प्रतीत्ययोगात्। ५॥

अस्फुटं स्तनयोरत्र कोकसादृश्यवन्मतम्। कुङकुमाक्तं स्तनदून्दवं मानसं भम गाहते ।। ६ ।। अस्फुटमिति। असफुटत्वं विलम्बेन प्रतीयमानत्वम्। तदेव रंपष्ट्यति-स्तनयो- २०

१५४ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

रिति। अत्र कुछ्कुमाक्त्मिति काव्ये कोकसादश्यरूपं व्यड्षग्यमस्फुटमित्यर्थः। यथा वा- रामचन्द्रवदनेन चन्द्रमा निर्जित: किसु कथासरोकहाम्। रामपादकमलेन विद्ुमः, पल्लवस्य तुलनापि कीदशषी। अन्र समुद्रोत्पन्नजेलुस्तडागोत्पन्नजये कियानू श्रम इति चन्द्रपदेन सागरजत्वं

सन्दिग्धं व्यङ्श्यमाह- सन्दिग्धं यदि सन्देहो दैर्ध्याद्युत्पळयोरिव। सम्पाप्ते नयने तस्याः श्रवणोतंसभूमिकाम् ॥७॥ सन्दिग्धमिति । दैरध्यादि चोत्पलं चेति द्वन्द्वः । उत्पलपदेनात्पलसादक्यम्। तेन अवणोतंसभूमिकां गते इत्यनेन दैर्ध्योत्पलसाद्ययो: कस्य प्राधान्येन व्यङ्गयत्व मिति सन्देह इत्यर्थ:।।७ । तुल्यपाधान्यमिन्दुत्वमिवर वाच्येन साम्यभृत्। कान्ते ! त्वदाननरुचा म्लानिमेति सरोरुहम् ॥८ ॥ तुल्येति। वाच्योर्डर्यो व्यङ्गये ना्थेन यत्र चमत्कारकारित्वाकुलयप्रधानः, ततुलय प्रधानमित्यर्थः। कान्त इत्युदाहरणे इन्दुत्वं व्यङ्गयम्। तत्पद्वुजपराभवरूपवाच्येन तुल्यम्॥८ ॥ असुन्दरं यदि व्यङ्रयं स्याद्वाच्यादमनोहरम्। सरस्यामीलदम्भोजे चक्र: कान्ता विलोकते ।। ९॥। असुन्दरमिति। यत्र वाच्यादू व्यङ्गयमचमतकारकारि, तद्सुन्दरमित्यर्थः । उदाहरणं 'सरसीति'। आमीलन्ति सहूकुचन्त्यम्भोजानि यस्मिप्निति विग्रहः। अत्र भावी विरहो व्यङ्षयः, तदपेक्षया निरीक्षणमेव चमत्कारकारीति मावः ॥९॥ काक्काक्षितव्यक्गय मुदाहरणेनैव दर्शयति- काकुत्स्थं मणतोऽम्भोघिरद्य माद्यतु रावण: । काकुत्स्थमिति। 'अद्य माद्यत रावण' इति काक्का 'महोडगे गमिष्यती'ति व्यज्य ते। अद्य मदो गमिष्यतीति व्यङ्गयं काकवैवाक्षिप्तमिति भाव: (१)। मध्यमकाव्यभेदानुपसंहरति- इत्यष्टया गुणीभूतव्यङ्गपङ्गीकृतं बुधैः ॥१० ॥ इत्यष्टधेति। अन्रापि वस्त्वलङ्कार्यक्यसक्करसंसृष्ट्या दिमिरत्तमकाध्यवड् भेदा हैया:। तदुकम्- स गुणीभूतव्यह्यै: सालक्वारै: सह प्रमेदैः रथः। (१) वाक्यमिद स-पुस्तके नास्ति।

नवमो मयूखः । १५५

सङ्करसंसृष्टिम्यां पुनरण्युध्योतते बहुधा॥ इति। अत्र यदा तु वस्तुमाश्रेणालद्कारो व्यङ्यसतन्न वस्तवपक्षयाडलट्कारस्य चम- त्काराधायकत्वाववयम्भावान्न गुणीभुतव्यख्यता, किन्तु Sवरनित्वमेवेत्यवधेयस्॥१०॥ महादेवः सत्रपमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्भक्तिमणिहितिमतिर्येस्य पितरौ मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति वसुसङ्गयः सुखयतु॥। ११ ॥ इति श्रीपीयूषवर्षपण्डितजयदेवकते चन्द्रालोकालड्ारे गुणीभूतव्यङ्गय निरूपणनामाष्टमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता। चन्द्रालोकस्य वित्ृतिर्मयूखेऽष्टमिते कृता॥ इति मोमांसकगागाभट्टविरचितचन्द्रालोकटीकायां राकागमाख्यायाम् अष्टमो मयूखः ।

नवमी मयूख:। शब्दवृत्तिव्यं्जना निरूपणेन समृतध्वनिगुणीभूतव्यक््यभेदाननिरुषय, यत्प्रसकत्या यो विचारस्तत्समासौ स एव बुद्धिस्थो भवतीति स्मृतशब्दवृत्तिप्रसङ्गेव लक्षणां निरु पयति- मुख्यार्थस्याविवक्षायां पूर्वाऽर्वाची च रूढिता। मयोजनाच्च सम्बन्धं वदन्ती लक्षणा मता ॥ १॥ मुख्यार्थस्येति। मुख्यार्थंस्याविवक्षां लक्षणाबीज वढता सुख्यार्थबाघस्य लक्षणा-

पत्तिलॅक्षणाबीजम्। अत एव न शाब्दुबोधमात्रे तात्पर्यज्ञानस्य हेतता, किन्तु लाक्ष- णिकशाब्द्बोध एवेति। इदमवधेयम्-लाक्षणिकपदं नातुभाविकम्, वाक्यार्थातुभवे शकिज्ञानस्यव हेतुरवात्। वृत्तित्वस्य शाकिलक्षणान्यतरत्वेन गुरुतया वृत्तिज्ञानस्य हेतुत्वे गौरवाव। ताडगपद्घटितवाक्यस्थले शकपदानामेवानुभावकत्वसम्भवाद्। न च यत्र सर्वाणि लाक्षणिकानि पदानि तत्र कर्थ बोध इति वाच्यम्, वाकसु्विभक्ित एव तदूबोधादू। तदभावे तु न शाब्दबोध:, किन्तु पदार्थस्मरणमात्रमिति दिक्। सम्बन्धं वदन्तीति लक्षणास्वरूपम्। श्रक्यार्थंसम्बन्घ प्रतिपा दिका शब्दवृत्तिर्लक्षणे

१५६ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

त्यर्थः । काव्यप्रकाशे तु-'मुख्यतावच्छेदकवर्मभिन्नधर्मावच्छित्नबोधजनिका पुरुषे चछा लक्षणा, तेनेश्वरेच्छारूपशकितो भेद' इत्युक्तम्। सा द्विघा पूर्वा अर्वाची च। पूर्वा निरूढिलक्षणा प्रयोजनप्रतीत्यनुद्देश्यका। अर्वाची प्रयोजनवती तात्पर्यविषय प्रयोजनप्रतीत्युद्देश्यकेत्यथः। यथा, जातिवाचिनो घटादिपदस्य व्यक्तौ निरूढलक्षणा। 'कलिद्ग: सिंहती' त्यादौ देशवाचिनः पुरुषे, उभयत्र प्रयोजनाभावाद। 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिप्रयोजनिका। अन्र वटादिपदाव स्वाश्रयाकाशो- पस्थितेस्तत्र लक्षणावारणाय रूढितः प्रयोजनाच्चेत्युक्तम् ॥१॥ लक्षणीयस्य शब्दस्य मीळनाऽमीिनाद् द्विधा। ळक्षणा सा त्रिधा सिद्धसाध्यसाध्याङ्गभदवः ॥२॥ लक्षणीयस्येति। लक्षणीयार्थवाच्कशव्दस्य मीलन समभिव्याहार: अमीलन. मसमभिव्याहार:, तेन द्विगा। सिद्धम् उद्देश्यम्, साध्यं विधेयम, साध्याङ्ग विधेयान्वयि, तद्वाचकपदनिष्ठत्वेन द्विधापि त्रिघेत्यर्थः। पूर्वोक्का द्विविधापि लक्षणा लक्ष्यार्थवाचक. पदसममिव्याहृततदस मभिव्याहृतपदनिष्ठत्वेन द्विधा। 'अप्निर्माणवकः' 'शुको घट' इत्यादावाद्या। 'मन्नाः क्रोशन्ती'त्यादी द्वितीयेति। एवं द्विविधापि उर्द्वेकष्यवाचक पदनिष्ठा विधेयवाचकपदनिष्ठा विधेयान्वयिवाच्कपदनिष्ठेति त्रिधा। यथा-'भो वृष ! न खुध्यसे' इत्यादौ वृषपदस्थो दवश्यवाचिनो मर्खत्वे, 'कामिनीवचोडमृत'मिति विधेय-

घोषान्वयिवाचिनि गङ्गापदे इति भावः ॥२ ॥ निरूढिलक्षणाया अध्यक्षयतयार्डरवाचीभेन व्यङ्भेदेन सफुटाऽस्फुटपरभेदेन प्रयोजनमपि द्विया। विदुः स्फुटं तटस्थत्वादर्यगत्वाद् द्विया बुधांः।। ३॥ अस्फुटं चार्य निष्ठत्वाचटस्थत्वादपि द्विया। छक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वादर्थसंस्थमपि द्वियां।४ ॥ लक्षकस्थं स्फुटं यत्र सा विचक्षणलक्षणा। अर्थगत्वतटस्थत्व भेदाभ्यामस्फुटस्य च ॥ ५ ॥ अन्त्या द्विधेति विज्ञेया व्यक्तित: सा चतुविधा। स्फुटास्फुटेति। हफुटमगूढमे नस्फुट गूढम्। तेन गढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया. चेति हौ भेदौ। गूढत्वं काव्यभावनापरिपकवबुद्धिविभवमात्रवेध्यत्वम्।अगूढत्वं सर्वजनवेद्यत्वम्। स्फुटमपि तटस्थत्वार्थंगतत्वभेदेन दविा। तटस्यत्वं च लक्ष्य छक्षकेतरवृत्तित्वेन® प्रतीयमानत्वम्। हृदं व समासो क्कायुपयुज्यते। तथा दि-

नवमो मयूखः । १५७

'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्श्चुम्तति चन्द्रमाः' इत्यादौ परनायिकावृत्तान्तप्रतीति: प्रयो- जनम्, तदर्थमेव च 'मुखंचुम्वती' त्यादिलाक्षणिकप्रयोगः । मर स्पृशती' त्यादिप्रयोगे तद प्रतीतेः। तम्र प्रयोजनस्य लक्ष्यलक्षकेतरोदासीननिष्ठतया प्रतीयमानत्वमस्ति। एवम्- मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्मुकत्वा तस्यां समाकुञ्वितवाचि हंसः। तच्छंसिते किज्वन संयालुगिरा सुखाम्भोजमर्थ युयोज॥ इत्यादौ स्फुटमेव तटस्थं व्यङ्गयस्। अत्र नपुंसकमुखाम्भोजख्त्रीरूपवाण्या योजन- कर्तृत्वोकत्या नलदमयन्तोयोजने सौक्म्यं प्रतीयते। तत्प्रतीत्यर्थमेव 'युयाजे'त्यादि- लाक्षणिक प्रयोगः । 'उवाचेति पदात्तदप्रतीतेः । 'उपदिशति कामिमीनां यौतनमद एव ललितानि।' इत्यादौ हेत्वन्तराऽनपेक्षत्वप्रतीनिः प्रयोजनम्, तच्चार्थनिष्ठम्। तदर्थ च 'जपदिशती'त्यस्य उत्पादकत्वे लक्षणा। तम्रापि तटस्यमेव प्रयाजनम्। तेन गृढव्यङ्गया द्विविधा। तटस्थप्रयोजना अर्थगतप्रयोजना चेति। अर्थनिष्टप्रयोजनवती अगढव्यङ्गयापि द्वेधा। लक्ष्येति। लक्ष्यलक्षकपदार्थनिष्ठप्रयोजनकत्वा दित्यथेः। अस्य प्रयोजनं रुपके। 'इन्दुमुख' मित्यत्रेन्दुपदेन इन्दुतादात्म्यवनमुखस्य लक्ष्यत्वेन मुखनिष्ठोत्कर्षप्रतीति: प्रयोजनम्। सा च लक्ष्यनिष्टैव । एवं 'मुखमिन्दु'रित्यादौ मुरपदेन मुखतादात्म्यापत्र इन्दुर्लक्ष्यते। तत्र लक्षकं सुखपदम्, तदर्थनिष्टैवोत्कर्षप्रतीतिः । इयमेव विचक्षण. लक्षणेत्युच्यते। सुखनिष्ठोत्कर्षप्रतीतये मुखपदमिन्दौ लाक्षणिकं विचक्षणः प्रयुज्यत इति। गुढव्यङ््याया भेददयमाह-अर्थगत्वेति। अर्थगत्यं लक्षकान्यतरनिष्ठत्वम्। तटस्थत्वेति। तटस्थवृत्तित्वमित्यर्थः। गूठव्यद्गयस्य तटस्थवृत्तितया लक्ष्यलक्षक पदार्थवृत्तितया च गठव्यङ्गया लक्षणा द्विघेत्यर्थः । तन्र तटस्यगढव्यह्ाया यथा-

असेवताऽमुं मधुगन्धवारिणि प्रणीतलीलाप्छवनो वनाऽनिल:।। अत्र महतः स्वल्पचौये स्तानमात्रेण शुद्धे:, तथा च राजसेवायोग्यताया: प्रतीति: प्रयोजनम्। तदर्थमेव गुरुगन्धप्लवनपदार्ना लक्षणिकानां प्रयोग: । तक् तटस्थमेव। लक्ष्यलक्षकस्थं गूढव्यह्तयं 'मुखं विकसितस्मित' मित्यादायुक्कम्। इयमपि लक्ष्यलक्षकान्यतरपदनिष्ठत्वेन द्वुधाऽवसेया। उपसंहरति-इति अनेन प्रकारेण, व्यक्ितः प्राकट्येन, सा प्रयोजनवती लक्षणा चतुर्विधेत्यक्षराथः। गठव्यङ्गयाया भेदद्य- मगूढव्यङ्गयाया भेददवयं चेत्याशयः । लक्ष्यलक्षकनिष्ठत्वं दु प्रासङ्गिकमुक्म्, न द्ष मेदायेति। 'विज्ञेया व्यक्तितः सा च षड्विधेति पाठे स्वयमर्थः-स्फुटम्यङ्ट्यावत् भेदत्रयव रवेनाऽस्फुटव्यडा्या श्रैविध्येन प्रयोजनवत्या:षड्विधत्वम्। एतस्मिन्पके लक्षय- लक्षककृतोऽपि भेदः। तेव गुढव्यङ्गया त्रिधा, अगूवव्यङ्गया व त्रिघेति ॥३-६। क्रमेणोदाहरणान्याह- इन्दुरेवैष तद्वकत्रमुत्कर्षो लक्ष्यते सुखे ॥ ६ ॥ मदीपं वर्धयेत्यत्र तटस्थं मङळोदयः।

१५८ राकागमसहिते चन्द्रालाके-

पटोडयं दग्ध इत्यादौ स्फुटं नास्ति प्रयोजनम् ॥७॥ अमृतं सूक्तमित्यादौ लक्ष्यस्थमतिहद्यता ॥ इन्दुरिति। इद च लक्ष्यलक्षकनिष्ठस्फुटव्यस्ायाया उदाहरणम्। यदा चन्द्रपर्द सुखे लाक्षणिकं, तदा लक्ष्यमुखनिष्ठं प्रयोजनम्। यदा तु मुखपदं चन्द्रे लाक्षणिकं, तदा लक्षकमुखपदार्थनिष्ठम्। तटस्थप्रयोजनव्रत्या उदाहरणं 'प्रदीप'मिति। इद च वृद्ध्य- र्थंकवृधुधातोव्यंतिरेकसम्बन्वेन नाशे लक्षणया प्रयोगे बोध्यम्। (१)नाशार्थकवृधधातो वृंद्धौं लक्षणया प्रयोगेऽन्र प्रयोजनस्य वक्तृशोतृनिष्ठत्वात्तटस्थत्वम्। इद च द्विविधाया अप्युदाहरणम्। लक्षकनिष्ठस्फुटप्रयोजनवत्या उदाहरणमाह-पटोऽयमिति। अत्र पटपदेन दग्घपद्समभिव्याहृतेन दग्धेकदेशः पटो लक्ष्यते। कर्माऽनर्हताप्रतीति: प्रयो. जनमू्। तच्च लक्षकपटपदार्थनिष्ठम्। दग्धपदेन वा दग्धैकदेशपटलक्षणे लक्ष्यार्थनिष्ठ प्रयोजनकत्वमपि बोध्यम्। लक्ष्यस्थाऽसफुटप्रयोजनवत्या उदाहरणम्-अ्रमृतमिति। अमृतपदेन रसवल्क्ष्यते। अतिहृद्यता च प्रयोजनं काव्यनिष्ठमेवेति ॥ ६-७॥ लक्षणाबीजसम्बन्घानाह- आभिमुरुयात् सन्निधानात्तथाSSकारप्रतीतितः ॥ ८ ।। कार्यकारणभावाच्च वाच्यवाचकभावतः । इत्येवमादिसम्बन्धात् किश्चान्यस्माच्चतुष्टयात् ॥१॥ सादृश्यात् समवायात सा वैपरीत्यात क्रियान्वयाद्। आ्ाभिसुख्यादिति। 'अठगुल्यम्े करिशत'मिति अष्गुक्यग्रशध्दस्य लक्ष्यदेशेना- ssभिसुखयं सम्बन्धः। 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ 'वृक्षाग्े चन्द्र' इत्यादौ च सन्निधिः। एकत्र वास्तवोऽपरत्र भ्रान्तिविषयः । अत्र हेतुमाह-तथाकारेति। साबनिध्याकार प्रतीतित इत्यर्थः । कार्येति। 'घृतमायु'रित्यत्र वृतस्य लक्ष्ये आयुषि कार्यत्वम्। 'आयुर्घत' मित्यत्र आयुःपद्लक्ष्ये घृते कारणत्वम्। अ्रमरपदोच्चारणे 'द्विरेफसुच्चार- यतीर्शत वाक्ये द्विरेफपदस्य योगवृत्त्या लक्ष्यत्रमरपदवाच्यत्वं सम्बन्धः । 'घटसुच्चा. रयतीत्यत्न वाचकतासम्बन्घेन घटपढे लक्षणा। आदिपदेन कचित्तादुर्थ्यम्-इन्द्रार्था हथूणा इन्द्रः। स्वस्वामिभाव :- राज्ः पुरुषो राजा। 'अग्रहस्त' इत्यत्र अग्रावयवे हस्त शब्दोऽवयवसम्बन्घाव। तात्कर्म्याद् अतक्षरि तक्षशब्द इति। 'गौर्वाहीक' इत्यत्र साडश्यम्। अत्र गोशष्दार्थगोत्वसहचारिणो धर्मा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गोशब्दस्य परार्थामिधाने प्रवृत्िनिमित्तं भवन्सि। यद्वा-स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परा- थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोडिधीयते। यद्वा-साधारगुणाश्रयणेन परांर्थ एव

(१) 'हद वै्त्यनन्तरं 'बोष्य' मित्यनतः पाठः ख-पुस्तके नास्ति।

नवमोमयुखः। १५६

लक्ष्यत इति ! 'छत्रिगो गच्छन्ती'त्यत्न समवायः। स च ससुदायान्तापातित्वम्। अकुशले कुशलपदप्रयोगे वैपरीत्यं सम्बन्धः । 'युधिष्टिरो राजे'त्यादो तत्कार्यकारित्व- मिति॥८-९ ॥ प्रकाशन्तरेण प्रयोजनवत्या भेदचतुष्टयमाह- सारोपाध्यवसानाख्ये गौणशुद्ध पृथक् पृथक्॥ १० ॥।

गौणं साध्यवसानं स्यादिन्दुरेवेदमीदशम् ।। ११॥

शुद्धं साध्यवसानं स्यादायुरेवेदमीदशमू ॥ १२ ॥ सारोपेति। आरोष्यमाणारोपविषययोभैंदेनोकौं सारोपा। यत्रारोपविषय आरो- व्यमाणस्वरूपेणैवोक्तो न मिन्नरूपेण, तत्र साध्यवसाना। सा द्विया, साद्यसम्बन्ध घटिता गौगी, तदतिरिकसम्बन्घघटिता शुद्धेति मेदः। केचित्तु-'लक्षकपदार्यस्य लक्ष्यस्य चाभेदेन भाने गौणी, तदभावे शुद्धेति भेदमाहुः। तन, 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र गङ्गा तीरभेदमानाभावे गङ्गानिष्ठशैत्यपावनत्वादेवोंषे प्रतीति: कर्थं स्याद्। गङ्गासम्ब न्घमात्रप्रतीतौ 'मङ्गायां घोषः 'गङ्गातीरे घोषः' इत्यनयोर्भेदोन स्याद। अवः शुद्धाया मपि लक्ष्यलक्षकयोरमेदो भासत इति काव्यप्रकाशादयः। उदाहरणान्याह-गौण सारोपमिति। 'इन्दुर्मुखमित्यत्र साद्यसम्बन्वादारोप्यारोप विषययो मेंदो केश्र गौणसारोपेत्यर्थः । 'इन्दुरेवेद' मित्यत्र आरोप्यस्वरूपेणवारोपविषयस्योक्तेः साहकय सम्बन्धाच्च गौणसाध्यवसानेत्यथः। शुद्धं सारोपमिति। 'आयुर्वत'मित्यत्र कार- णत्वसम्बन्धादू भेदोपादानाच्च शुद्धत्यर्थः । शुद्धं साध्यवसानमिति। 'आयुरेवेद'- मित्यन्र कारणत्वसम्बन्वादारोप्यस्वरूपेणैवारोपविषयल्योक्ते: शुद्ध साध्यवसानमि त्यर्थ:। एतेषां सारोपाभेद्ानां रूपके उपयोग:, साध्यवसानाभेदानां चाातभयोकौ। इन्दुपदस्य तादात्म्यसम्बन्धेन मुखे लाक्षणिकत्वाच्छुद्धसारोपादिसम्भवाव। एतेन- 'साहवयस्य सम्बन्धत्वे रूपकत्वबाधः' इत्यादि परास्तम्। साहत्यस्य तादात्म्यघटक त्वात्तादात्म्यस्याहार्यत्वाच्च। अत्र केचित्-"मौणसारोपसाध्यवसानयोर्यंदा साहश्य- सम्बन्धत्वेन भानं, तदास्तु लक्षणा। यदा सिंहनिष्ठगुणानां करौर्यादानां सिंहनिष्ठुण- सजातीयगुणानां वा तत्प्रकारतया मानं, तदा साह्यस्य सम्बं्धत्वानुपपतेगौणी वृत्तिरेव भिन्ने"त्याहुः ॥१०-१२ ॥

उपादानार्पणद्वारे द्वे चान्पे इति षद्विधा। कुन्ता विशन्ति गक्गायां घोषो निवसतीति च॥ १३॥

१६० राकागमसहिते चन्द्रालोके-

उपादानेति। स्वार्थसुपादायाऽत्यागेन लक्षणा स्वार्थार्दणम,श्रेण तद्दविवक्षयेत्यर्थः। तेन अजहत्स्वार्था जहत्स्वार्थेति मेदद्यम्। शक्यार्थस्य क्रियान्वये अजहत्स्वार्था, शक्यार्थंस्य क्रियाश्वयामावे जहत्स्वाथेति तात्पर्यम्। उदाहरणमाह-'कुन्ता विश्ञ- न्तीस्यत्र कुन्तानां प्रवेशान्वयसिद्यर्थ तद्वन्तः पुरुषा लक्ष्यन्ते। 'ङ्गायां घोष' इत्यत्र तु गङ्गापदार्थप्रवाहस्य न क्रियान्वयः । किन्तु तीरलक्षणार्थतदुपस्थितिमात्रमित्यर्थः । केचितु-'जहदजहत्स्वार्थरूपं तृतीयं भेद'माहुः । इयमेव भागत्यागलक्षणा ॥१३। मेददूयमन्यदाह- लक्ष्यलक्षकवैशिष्टयवैशिष्टयादू द्विविधा पुनः। सरसं काव्यममृतं विद्या स्थिरतरं धनम् ॥ १४ ॥ लक्ष्येति। तत्कार्यका रित्वसम्बन्घेनाSमृतपदेन विशिष्टकाव्ये सखजनत्व क्ष्ते। 'स्थिरतरं धनशमिति पद्दवयेन च विशिष्टधनकार्यकारित्वसम्बन्घेन सखजनकत्वं विद्या याम्। तन् विशिष्ट लक्ष्यम्, अन्र विशिष्ट लक्षकमिति भेद: । विशिष्टलक्ष्ये वैशिष्टय सम्बन्ध:, विशिष्टलक्षके न वैशिष्टयं सम्बन्घस्तत्कृतलक्षणाभेद इत्यक्षरार्थः । सरसमिति। अत्र विशिष्टकाठ्योद्देशेनामृतत्वं विधेयम्। द्वितीये विद्योददेशेन विशिष्ट- धनत्वं विधेयम्। एकत्र विशिष्टकाव्येऽ्यत्र पदद्येन सुखजनक्त्व लक्ष्यत इत्याशयः। केचिनतु-'गमीरायां न्ययां धोष इत्यादौ नदीपदमेव विशिष्टनदीतीरे लाक्षणिकं गभीर प* तात्पर्यग्राहक यथा, तथान्रापी त्याहुः ॥१४॥ सहेतुनिहेस्ुभेदेन भेददयमन्यदाह- तथा सहेतुरतयाभेदभिन्ना च कुत्रचित्। सौन्दर्येणैव कन्दर्प: सा च सूर्तिमती रतिः ॥१५॥ तथेति। उदाहरणे सौन्दर्येणेति हेतुः । सा चेति द्वितीयोदाहरणस्॥ १५॥ शब्दे पदार्थे वाक्पार्ये सङ्ग्यायां कारके तथा। लिड्े चेयमळङ्गाराङुरबीजतया स्थिता ॥ १६ ॥ शब्द इति। शब्दे 'अग्नेरग्निनष्ट' इत्यत्र मग्निशब्देनाऽर्चिर्लक्यते। अर्थे 'मुखं चन्द्र' इत्यत्र इत्यन्र मुखपदार्थन तादात्म्यं लक्ष्यते। 'यद् गुरुवचनमाकणयन्ति तदमृतं पिबन्ता'ति वाक्यार्थे। अम्र वाक्यार्थयोरेवैक्यारोपाठ्। 'त्वन्नेत्रयुगलं धत्ते लीलों मीलाम्बुजन्मनो।' इति वाक्येन शोभाविशेषो लक्ष्यते। 'यावन्तो युद्धप्रियास्तावन्तो. डर्जना' इत्यन्न बहुत्वसक्खयया पूज्यत्वम्। 'स्थाली पचती'त्यधिकरणकारके। 'इस्तिन्या हस्वीति छिङ्गे। रसादे्बी जत्वेनाSलक्डारादेरछ्कुरत्वेन स्थिता, अङ्गीकवतेत्यर्थः ॥१६॥ महादेव: सत्रपरमुखमखविधैकचतुर: हुमित्रा तन्दक्तिपणिहितमतिर्यद्य पितरौ।

दशमो मयूखः । १६१

मयूखस्तेनासी सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्राळोके महति नवसङ्गयः सुरयतु॥१9॥

लक्षणानिरूपणारूयो नवमो मयूखः । विश्वेश्वरापराख्येन गागाभट्टेन धीमता। चन्द्रालोकप्रकाशोऽयं मयूखे नवमे कृतः॥!

नवमो मयूखः ।

दशमो मयूख:। लक्षणां निरुप्य तद्धेतुभूतां शक्ति निरूपयति- धर्म कश्चित् पुरस्कृत्य प्रायः शब्द: प्रवर्तते। यथार्थ स्पष्टमाचष्टे शब्दस्तामभिधां विदुः ॥ १॥ धर्ममिति। यया वृर्या शब्दः साक्षादर्थमाचष्टे साडमिया। अव्यवधानेन शब्दजन्यार्थप्रतीत्यनुकूला वृत्तिरमिधेति लक्षणम्। साक्षात्वं च अर्थान्तरप्रतीत्यद्वार कत्वम्। इदं च लक्षणावारणाय। तादृशचेष्टादिवारणायाऽवशिष्टम्। सा च 'अस्मा त्पदादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारिका ईश्वरेच्छेति न्यायविदः। पदार्थान्तरमिति मीमां- सकांः। अल्या एव सक्केत इति व्यवहारः। साक्षाच्छ्दजन्यार्थप्रतीतिसहकारिज्ञान- विषयत्थं वा। नतु वकिज्ञानस्य सहकारित्वे कि बीजम् ? अगृहीतमक्िकशक्दादर्य- प्रत्ययाभाव पवेति गहाण ॥१॥ स धर्मः षड्विधस्तेन पोढा शब्दप्रवृत्तिरित्याह- जात्या गुणेन क्रियया वस्तुयोगेन संज्ञया। निर्देशेन च मन्यन्ते षड्विधामभिधां बुधाः॥२॥ गौः शुक्ळः पाचको दण्डी डित्थः कंस इति क्रमात्। कं संहिनस्ति कंसारिर्नर कं च समाश्रितम् (१) ॥ ३।। (१) 'कृष्णः कं हन्तीति प्रश्नस्योत्तरम्-'नरमिति। 'समाश्चित'मित्यन्न 'सम् आध्ितम्' इति पदच्छेदः। कम् माश्रितं ककारेण युक, नरं नरकासुरम् अथ च सम् आश्रितं सकारेण युकं, कं सानुस्वारं ककारं, कंसमिति यावद। श्रीकृष्णो नरकासुरं कंसञ् हतवानित्यर्थ: । २१

१६२ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

जात्येति। जाति: समानेष्वनुगतो व्यावर्तकश्च धर्म इत्युच्यते। अयमाशय :- षहुविध: शब्दः, जातिशब्दो गुणशब्दः क्रियाशब्दो यहच्छाशब्दो वस्तुशब्दो निर्देश- शब्द इति। सर्वेंषु दृव्यवाचकघयादिपदेषु जातिरेव वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वा। इद चाग्रे स्फुटीकरिष्यते। नोउशुक्कादिपदेषु गुणपद्समानाधिकरणेषु गुणिवाचिसमाना धिकरणेष्वपि गुण एव वाच्यो न नीलत्वादिजातिः, तदभावाद्। नापि गुणी, गौरवात् लक्षणया सामानाधिकरण्यासुपपत्तेश्र । वाच्यतावच्छेदको वा गुणः। एवं पाचकादिपदे पाकक्रियैव वाच्या, तस्या एव प्रतीते: । तस्याशचैकत्वादू वाच्यत्वं वाच्यतावच्छेदकत्वं वा। एवं 'दण्डी'त्यादौ दण्डसर्बन्धो वाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा। पाचकादिपदे पाकस्य विशेषणत्वेन मानादिह दण्डसम्बन्घस्य विशेषणत्वेन भानादू भेद:। डित्थादि- यहुच्छाशळदेशु शब्द एव वाच्यो वाच्यतावचछेदको वा। एवं कंसपरीक्षिच्ासुण्डादि परेषु निर्देश एव वाच्या शक्यतावच्छेदको वा। निर्देशश्र वाचकवर्णानां स्थपरश्चम्। यथा 'कंस'मित्यत्र वंकारसंकारावेव कंसपदे प्रतीयेते। तत्र नश्कपद्ान्तर्गतसानुरुवार- ककारेण नरकप्रतीतिः, समाश्रितपदान्तर्गतसातुर्वारसकारेण च समाश्रित प्रतीति: (१)। तेन स्वोपस्थाव्यसानुस्वारक्ककारसकारवत्पदवत्वसम्बन्घेन कंकारसकारव तैव वाच्या वाच्यतावच्छेदिका वेति। एवं चामुण्डादिपदेऽपि चण्डमुण्डानयनवत्वादिसम्बन्धेम वर्णत्रयमेव शक्यम्। एवं परीक्षिदादिनदे 'परिक्षीणे कुले जात' इत्यादिसम्बन्घेन(१) तहूर्णवर्वं बोध्यम्। एतेषु च जातिगुणक्रियासम्बन्घासिद्धेनें जात्यादिशब्दृत्वं नापि य हच्छाशबदत्वम्, सम्बन्धप्रदर्शनात्। नापि यौगिकत्वम्, शुद्धतन्मूल(संभिन्नेति). योगत्रयासम्भवात्। नापि लक्षणा, सम्बन्धाग्रहात्। द्विरेफपदस्य अ्रमरपदादौ रेफद्वय- सम्बन्धज्ञानसरवादू युक्ता लक्षणा। नापि लक्षितलक्षणा, लक्षणाया अभावात्। मतस्ते वर्णा एव शक्यतावच्छेदका: कक्या वेति। निर्देशमेव प्रदर्शयति-कंसमिति। कंसारि: कंसं हिनस्ति। वंकारसंकारयोर्व्युत्पत्ति :- नरं कं च समाश्रितमिति ॥२-३॥ एतदेवोपपादयति- न योगादेरयतनं न सङ्केतनिकेतनम्। वृश्या निर्देशशब्दोऽयं मुख्यया स्वाभिधेयया ॥४॥ नेति। स्वाभिधेयया वृश्या, सवं वर्णहयमेवाडभिधेयं यस्यामिति बहुब्रीहिः । मुख्यया वृत्या, शक्त्येत्यर्थः। अत्र केचित्-व्यक्तिसद्वेतपक्षे सर्वाछ वयक्तिषु सद्केत एकस्यां वा। नादः, आनत्त्यात्। नान्त्यः, व्यभिचारापते:। 'गैः शुक्लश्षल' इत्यादिपदानां व्यक्त्यैक्येनाऽर्मेद्दाभावात्सह प्रयोगानुपपदेश्र। अतो धर्म एव शकि: हेतुप शतग्रहष्य पदत्वधमितावचछेदकगोत्वप्रकारकनिश्वयत्वेन। जातौ व निश्वच्छिम्नेव प्रकारतेति लाघवम्। अन्यथा गोत्वधमितावच्छेदकपदप्रकारक

(१) 'वरणन्रयमेव' इत्यारम्य पतदन्तः पाठः ख-पुस्तके न हशयते।

दशमो मयूखः ।

निश्चयत्वेन हेनुतायां पदत्वस्य प्रकरारतावच्छेदकतया गौरवमिति। आकाशदिपदे Sनन्तव्य किकल्प नाभावेन न धर्मे शर्किः। एवज्-सर्वत्र नानानीलरीतरूपव्यक्तिपु नीलत्वरीतत्वादिजातिर्नीउपीतादिपदवाच्या । 'चत्त' इत्यनापि चकनक्रियानिष्ठा

ध्यासादू मिन्नडित्थाद्यर्थनिष्ठडित्यत्व्रजातिरव वाच्यति। 'वालवृद्वशुकादीारद मेदेन शब्दनिष्टैव जातिर्वाच्यत्यपि केचित्, तत्राष्ययं विभाग :- जातिरेव नामार्थः । उक्तयुक्त्या आक्षेपाच्च व्यक्क्तिलाभः। अर्थापत्तिः मानवितिवद्यत्वं वाडडक्षपः, निरूद्

शक्यादन्येन रूपेण भाने भवति लक्षणा' इति नियमसयाऽप्रयोजकत्वादिति । एवञ्- घटशाब्द्बाधे घटत्वशक्तिज्ञानत्वेन कारणतायाँ लाघवम्। अन्ये तु-सर्वत्र व्यक्तिरव पदीर्थः । अशक्याया अपि जातेरुपलक्षणतया तदुपलक्षितव्यक्तिय्यक्त्यङ्गीकारेण न

आनन्त्येऽपि हि मावानामेक कृत्वोपलक्षणम्। शब्द: सकरसम्बन्धो न च व्यभिचरिष्यति॥ परे तु-जातिविशिष्टा व्यकतिर्वाच्या। अन्यथा घटत्वांशे शक्त्यभावेन घटत्वादे:

व्यक्तिशकिज्ञानत्वेन वा हेतुत्वान्नायं दोष इति वाच्यम्। द्रव्यादिपदानामण्येव- मापनौ घटादिपदादू द्रव्यत्वप्रकारकबरोधापत्तेः। न च पदज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया हेतुत्वेन येन रूपेणोपस्थितयोः सम्बन्घस्तेन रूपेणोपस्थापकत्वनियमः । एवज्- घटत्वांशे शक्त्यग्रहेपि तेनैव रूपेणोपस्थितिरिति वाच्यम्। उपस्थितस्याSडकाशादेरव्य न्ययापत्तेरिति। एवञ्ज-द्विकं प्रातिपदिकार्थं इति। यद्वा-जातिव्यक्तिलिद्गानीति त्रिकमर्थः । लिङ्गं द्ूधा, शास्त्रीयव्यवहारहेतुलोकिक च। सवयव्संस्थानविशेषवतत्व- मन्त्यं तत्तद््यक्तिविशेषनिष्टं व्यवस्थितम्। 'इय वयक्तिरयं पदार्थ इृद वस्त्वशति सर्वत्र व्यवहारादव्यवस्थितं लिङ्गत्नितयनिबन्धनकार्योपयुक्तमाद्यम्। तच्व सच्वरजस्त मोगुणानां वृद्धयपचयस्थितिरूपमिति पतञ्ञलिस्वामिनः । 'E त्रीत्वपुंस्तवनपुंसकरवादिज्ञाति- रेवेश्त्यभ्ये। तत्र लौकिके लिङ्गे शक्तिः, अलौकिके गौण्या प्रयोग आरोपाद्। 'पशुना यजेते'त्यादौ मुख्यपुंस्त्वविवक्षणात्न त्तीपश्ुना यागप्रसङ्ग इत्याहुः। अ्न्ये तु-'पत्रु- शब्दस्य लिङ्गत्रयसाधारण्येन दोष (१) प्रसङ्गेडपि मान्त्रवर्णिकछागपद्स्य पदव्यवस्थित- प्रयोगेण लौकिकपुंस्त्वे शकिमादाय दोषोद्वार इत्याहुः। यद्वा-शास्तरीयं लिङ्ग शब्द- निष्ठमेव, लौकिक त्वर्थनिष्ठम्। तत्रार्थनिष्ठे शक्तिः। कुमारब्राह्मणछागादिपदाना तत्रैव प्रयोगात्। अत एव 'प्रास्मा अग्नि मरतेत्यत्रोपस्थितव्यक्िगतपुरत्वे शकतिस्वीका रात् के वलमेष्यामूहो न। शब्दगते च लक्षणेति। अत्र सबादीनां होबादीनां शीप्रभृतीनां (१) दोष-दृति ख-पुस्तके नास्ति ।

१६४ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

घ्योतकत्वमस्मिन्मते बोध्यम्। 'डीबादीनामेव वाचकत्व' मित्यपि केचित्। यद्वा- जातिव्यक्िलिद्गसंख्या इति चतुष्कं प्रातिपदिकार्थः । यद्वा-कारकमपि प्रातिपदिकार्थ इति पञ्ञकं प्रातिपदिकार्थः । 'दधि पशये' त्याद प्रातििकाेव त्प्यया द् । एवस् विभर्केर्दोतकत्वमान्रम्। तेनैव च नामार्थप्रकारकशाब्दबोधे सबादिजन्योपस्थिते- हतुत्वनिर्वाह इति दिक। एतन्च सरवे महाभाष्ये 'सरूपाणामेकशेष' इति सूत्रे रपष्टम्। आलङ्गारिकाल्तु-षट्कं प्रातिपदिकार्थः । 'विषयत्वमनाहत्य शब्देनार्थ: प्रका- इयते।' इति मतावष्टम्भेन पञ्ञकें प्रातिपदिकार्थः, परन्तु शब्दस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वात् षट्कं प्रातिपदिकार्थः । तथा हि-'गासुच्चारयेश त्यादिलौकिक प्रयोगे 'कवतीषु रथन्तरं गायतीत्यादिवैदिकप्रयोगे च शन्दोऽपि भासत इति निर्विवादम् । वृत्तिविषय एव शाब्दुबोधे विषय इति च नियमः। तथा च-शब्दस्यापि शब्दशकिविषयतया भान- मट्टीकार्यम्। 'तत्र घटादिपदे शब्दनिरुपितापि शक्तिरमिन्रा कल्ण्यत' इति केचित्। अन्ये तु-शक्तिविषयोरऽर्थो भासते। शक्तिविषयत्वं च-आश्रयतानिरूपकतासम्बन्धेन शाकिमख्वम्। तथा च-अर्थशकतिज्ञानेनैव पदस्यापि भानमू। तेन घटादिपदानां शाकिसम्ब न्धेन घटत्वादिवत् पद्मपि वाक्यम्। एतावांस्तु विशेष: यत सम्बन्धस्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्धिद्वयोपस्थापकत्वाविशेषाद् घटत्वाद्यवच्छिन्नशकत्ैव् ्वाव्छ्दुस्यपि तयैव वृत्योपस्थितौ सत्यामर्थबोधे तात्पर्यें सति तत्र विशेषणतया स शब्दो भासते। तत्रापि घटत्वादिरूपेण विशिष्यशक्तिग्रहवर्ता घटजात्युभयप्रकारको बोधः । नलयुधि- प्िरादिपद्वदू विशिष्यक्क्तिम्रहाभावे तु शब्दव्यक्तिविशेष्यक: केवलं पदप्रकारको नल. पद्वाच्य: कश्चिदित्याकारको बोधः । यत्र तूक्तोदाहरणेषु शब्दमात्रे तात्पर्यम्, तदा तथैव शक्त्या शब्दस्वरूपस्य प्राधान्येन ानमिति। एवञ्र-कचित्तात्पर्यवश्ञाव् शब्द एव प्राधान्येन भासते कचित्तदभावेऽर्थविषयत्वेनेति सिद्धम्। अत एव 'अमिहोत्रें जुहोतीत्यादौ नामार्थविशेषणत्वेनाऽत्वयादभि होत्रनामकेनेति बोधः। पतेना Sमिहोत्र. नामके निरूढलक्षणेति निरसतम्। अनुपपत्यभावाद्। मत्वयें लक्षणातौरयेन सिद्धान्ताऽनुदयाघ। अतः शब्दोऽपि वाच्यः । एवम्र- "४देति सविता ताम्रस्तान्र एवास्तमेति च । सम्पतौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता। इस्यादौ 'रक एवास्तमेति' इति यदा क्रियते तदा पदान्तरप्रतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासत इति काव्यप्रकाशोक्ति: सङगच्छते। अतः षटुक प्रातिपदिकार्थं इति दिकू। तदुकम्- ग्राद्यत्वं ग्राहकत्वं व द्वे शक्ती तेजसो यथा। वथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते।। इति। 'सुषूविभक्रीनामव्यमिद्ितकतृककर्मामिधायिनी प्रथमे'ति केचित्। 'प्राति पदिकाय प्रथमा' इत्यन्ये। कर्तृत्वं च यत्नाश्रयत्वम्। यत्नवाचिक्रमाSडश्रयवाचितृचा च

दशमो मयूखः । १६५

कर्तृपदनिष्पतते:। 'सथो गच्छति नश्यति जानती'त्यादों रथादौ कर्तृपदप्रयोगो माकः। यद्वा-कारकान्वराप्रयोज्यत्वरे सति कारकान्तरप्रयोजकत्वं तत्वम्। 'घातूपत्तव्यापाश श्रयत्वं तत्त्व'मिति वैयाकरणाः। एवञ्ञ-रथादावपि सुख्य एत प्रयोगः । तच्ानुकूल-

प्रयोग:। द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः, तञ्च-कर्तुरीव्सिततमत्वम्। 'दुःखमनुभवति' 'शभ्ुं द्वेष्टि' इत्यादौ भाक: प्रयोगो द्वितीयायाः। यह्ा-परसमन्रेतक्रिया जन्यफलशालित्वं घात्वर्थंतावच्छेदकफलशालित्वं वा। तेन 'नदी वर्धते नव्यती' त्यादौ कूलादौ न कर्मत्वम्। वृद्धेरयवोपचयमात्रवाचित्वात्। गमियुजिनतीनां च संयोगविभागा- वच्छित्क्रियावाचितया न पूर्वोत्तरप्रदेशयोः। पतेर्गुरुत्वासमवायिकारणकक्रिया मात्रवाचितयाऽघःसंयोगावच्छिन्न क्रियावाचित्वामावेन न भूमे: कर्मत्वम्। 'नरकं पतती'त्यत्र पतिः प्राश्तौ भाकः। करणतवं तृतीयार्थः। तञ्च-कर्तृव्यापार्यत्वं व्यापारव. दुसाधारणकारणत्वम्, फलायोगव्यवच्छित्नकारणत्वं वा। पूर्वलक्षणे दग्हेन्द्रियादीना घटचाक्षुषादी करणत्वम्, द्वितीये तु तत्संयोगस्य । 'चैत्रेण पच्यते' इत्यादावाधेयत्वे वृतीया माकता। 'जटामिस्तापस' इत्यादौ विशेषणत्वे। 'गोश्रेण गारग्य' इत्यादा वभेदे। सम्प्रदानत्वं चतुथ्यर्थः । त-त्यागजन्यफलभागित्वेनोहेशयत्वविशिष्टप्रति ग्रहीतृत्वम्। न तु त्यागोद्देश्यत्वमात्रम्। द्रेवतायामतिव्यास्तेः। मन्रोदवेश्यत्वं प्रतिग्रही तृत्वे च शकतिः।अन्यदू धातुसममिव्याहारादिलम्यम्। 'रजकाय ददाती'त्यादौ लक्षणा। अपादानत्वं पञ्चम्यर्थः । तञ्च-परसमवेत क्रिया जन्यवभागाश्रयत्वम् । यथा 'वृक्षात् पर्णे पतती'त्यत्न वृक्षः । पर्णस्यापादानत्ववारणाय परसमनरेतेति। 'व्याव्रादू विभेती' त्यादौ क्षणा। सम्बत्धमात्रं षष्ठघर्थ: । स द्विविधः, साक्षात् परम्परारुपश्। लक्षणया योग्यताबलेन वा लम्यः। सतम्या अधिकरणत्वमर्थः। तच् 'हथाल्यां पचति, गृह्दे पचति, मध्याह्े पचती'त्यादिप्रयोगाव साक्षात्परम्परासाधारणं व्यापारतत्कारकद्वारकम्। 'चर्मणि द्वीपिनं हन्ती'त्यादो निमित्ते लक्षणा। निमितत्वं चाननुगत कार्यल्वोपलक्षण त्वादि। निमित्तेऽपि शक्तिरित्यन्ये। क्मत्वकरणत्वादीनां साक्षात क्रियान्वयः । 'जटा मिसतापस' इत्यादा वित्थंभृतलक्षणे तृतीयाया: क्रियान्तरसम्बन्घ (१) इति लाक्ष- णिकत्वमेव। एवं समासेष्वपि कचित् वाक्त्या बोध:, कचिलक्षणया। तथा हि-समासश्रतु- विधः, अव्ययीमावतत्पुरुषबहुव्ीहिद्धन्द्वभेदाव। समासत्वं च-मध्ययीभावा दिचतुष्का न्यतमत्वम्। मव्ययीभावत्वं च अव्ययारथविशेष्यकसमासत्वम्। यथा 'सूपप्रती' त्यादौ सूपलेश इति बोधाद। एवम् 'उपकुम्भ' मित्यादावपि कुम्मसामीव्यबोघाद्। 'उन्मतगङ' मित्या दिनित्यसमासेऽपि अव्ययार्थदेशस्य प्राधान्याल्लक्षणसमन्वयः। नित्यसमासत्वं च-अविग्रह्वश्वमस्वपद्विद्रहृत्व च। तन्रैतस्याऽविग्रहसमासतया देशे (१) मत्र 'द्ारकशच्युतक्रियासम्बन्घ' इत्यधिक क.पुस्तके।

१६६ राकागमसहिते चन्द्रालोके-

रूढत्वाद्व्ययार्थप्राधान्यमव्याहत्तम् । एवं 'तिष्ठद्गु दोहनकालः' त्रिसुनि व्याकरण'- मित्यादावव्यव्ययार्थ प्राधान्यं बोध्यम्। एतेन 'पूर्वपदार्थप्रधानोऽययीभाव'इति प्राची नोकिरपासता। 'सूपप्रति' 'उन्मत्तगङ्ग' मित्यादावव्यापेः। यहा, अन्यपदार्थप्राधान्ये 'उन्मत्तगङ्ग' मित्यादौ 'अन्यपदार्थ च संज्ञायामिति सूत्रविहिताव्ययीभाषे- डवयवार्थयोगाभावेन सुख्यसमासत्वाभावाद्। तदधिकारपाठस्य तन्निमित्तकाडमादेश- रवरा दिप्रयोजनकत्वात्। 'तिष्टद्गुप्रभृतीनि चे'तिगणपाठपठितसंज्ञानां तत्कार्यव्याप्त्वर्थ- मव्ययीभावत्वे विहिते तदपठितानामव्यव्ययीभावत्वविधानात। एवं 'पारेगङ्गमित्य- नपि अव्ययरूपपारेपदार्थप्राधान्यात्।'त्रिमुनि व्याकरणमू' 'एकविशति भारद्वाज'- मित्यादावु मयपद्लक्ष्य विद्याजन्मसम्भवे प्राधान्यात्समासस्य चाव्ययत्वादन् लक्षणसम- न्वयः । उत्तरपदार्थषप्रधानसमासत्वं तत्पुरुषत्वमिति जीर्गाः। तन्र 'अर्धपिष्पली' त्यादा वव्यासेः । अतो विग्रहकालीनप्रथमान्तपदार्थो त्तरपदार्थान्यतरप्रधानकसमासत्वं तत्पुरु- षत्वम्। 'प्राप्तजीविकः 'पूर्वकाय' इत्यादावपि। 'स्नातानुलिपः''कृताकृत'मित्यादौ। अतुलेपनपूर्वकालीनस्नानवानू स्नानोत्तरकाली नानुलेपनवानिति बोधेन लक्षणनिवेशः । 'कृताकृत'मित्यत्राष्यकृतविशिष्टर्यैव प्राधान्याभावात्। अस्ति चेदं त्रिविधेऽपि वत्पुरुषे। 'राजपुरुष'इत्या दिव्य धिकरणे, 'नीलोत्पल मित्यादिसमानाधिकरणे, 'पञ्चाभि रित्यादौ द्विगुरुपे च। 8 कस्थलेपयर्धपदायें प्राधान्यान्नाव्यासिः। 'एवम् 'अतिप्रज्ञो' प्रथमान्ताऽत्या दिपदानामतिक्रान्तनिष्क्रान्ता दिपुरुषे लाक्षणिकानामर्थस्य प्राधान्याल्लक्षणसमन्वयः। एवम् 'उच्चावचनिश्चितापचित'मित्यादा- वपि उच्चमेवाजवचं निश्चितमेवापचितमिति बोधादुत्तरपदार्थप्राधान्योपपत्तिः। एवमन्य- त्राप्यवधेयम्। अत्र प्राधार्न्यं सुरबवभक्त्यर्थान्वयद्वारा क्रियान्वयित्वम्। समस्यमान पदार्थातिरिकपदार्थ प्रधानकबोधजनकसमासत्वं बहुवीहित्वम्। वतते चेदं चिद्रग्वादि पदे। नच 'द्वित्रा' इति बहुवीहौ 'सङ्ग्य याऽव्यये'ति सूत्रविहिते 'दौ वा त्रयो वे'त्यर्थके- उन्याि:। 'द्वित्रा गच्छन्ती'ति वाक्येन 'अस्पे गच्छन्त्ी' ति बोधादन्यपदार्थप्रघानत्वस्य व्याहते रूपान्तरेण सङ्ग्येयप्राधान्ये बहुवीहिरिति सूत्रार्थः । अन्र चाल्पत्वेन बोधादू रूपान्तरेण बोधः । 'उपदया' इत्यादावेकादशत्वादिना। एवं 'केशाकेशि' 'मुष्टीमुट्टी' त्यादवन्यपदार्थयुद्धत्वेन प्राधान्यमिति लक्षणसमन्वयः। एवं 'सपुत्र' इत्यादौ तुल्यव देकक्रियान्वयित्वेन रूपेणाऽन्यपदार्थस्य पित्रादेः प्राधान्यमिति। अयं व द्विविधः,

एवं दशलकाराणां तरवेन कृतौ व्यापारे वा शकिः। न च 'लः कर्मणि च भावे

(१) नाम्ना निदिष्टपूर्वः प्रास्तावसरोपि द्न्द्वसमासो नात्र किश्ित्प्रपश्चितो मकगने अनोडम्रत्यः कश्रिदंधो सेखकप्रमादेन य्रुटिताऽस्तीति प्रतीयते।

दशमो नयुख:। १६७

तण्डुलम्' 'चैश्रेग पच्यते तण्डुल' इत्यादावव्यवस्थापतिवारणाय व कतृकर्मणी

'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकम्यः' 'तटानावात्मनेयदम्' 'शेपात्कर्तरि परस्मै पदम् 'तिडसीणि श्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः' 'तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्ये करः' 'दूयकयोद्विवचनैकवचने' 'बहुपु बहुवचनम्' इत्येतेषाँ सूत्राणां वाक्येरु वाक्यतया नथार्थलाभात्। कृतित्वजातेर्वाच्यतावच्छेद्रकतया लघवानुरोघाय। एवं लडादेशय्ञानचोऽपि आदेशिसमरणद्वारा कृत्यसिधायकत्वमेव । कर्तृकर्मणोस्तु निरूढलक्षणा। न च क्तरि कृदिति स्मृतिविशेषः, तस्या ण्वुलादिविषयत्वस्य स्वयाऽपि वाध्यत्वात्। अन्यथा 'पच्यमान' इति कर्मणि शानचोऽनुपपतेः। जअ्ञम्य- सनाधिकरणं तु निरूदलाक्षणिकरश्रमिप्रायं व्याख्येयम्। 'कारक' इत्यादिण्वुलादीनां 'पच' न्नित्यादिशतृहतां च (१)कर्ता वाच्यः। न व तत्न लाघवात्कृतिर्वाच्या। लाघवस्य इमृतितो दुर्बलत्वात्, समृतेर्यथाव्याख्यानानुपपपेश्र। लट्त्वादिविशेषार्णा व वर्तमानत्वादौ शक्तिः। तथा हि-'वर्तमाने लट्'। 'परोक्षे लिट'। भूतानद्यतन- परोक्ष इत्यर्थः। 'अनययतने लुद' । भविष्यत्यनद्यतन इत्यर्थः। 'हट् शेषे च'। क्रियार्थायां क्रियायां शुद्ध भविष्यति चेत्यर्थः। 'लिडथें लेट्'। 'लोट् च'भवतु। 'अनदतने भृतानद्यतनपरोक्षे लह। अभवद्। 'विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाघीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्'। प्रवर्तनायां लिड्द इत्यर्थः। यजेत। 'लुद। अद्यतनानघतनपरोक्षापरोक्षे सारणे भूत इत्यर्थः । अभृत। 'हेत्रहेतुमतोलिंड, 'लिद्निमित्ते लड क्रियाविपतौ'। अमवि ष्यत्। अनुप्रयोगादौ 'यज्ञति रम युधिष्ठिए हत्यादौ तु लक्षणा। एवं कत्वाणमुद्ताछ्नादीनां धातुसम्बन्धाधिकारविहितसामान्यशकत्या क्रियार्थतवं विशेषशक्त्या तूत्तरकालत्वादिवाच्यम्। धातूनां फले फलव्यापारयोरवा शक्तिः। 'पचती' त्यादौ विक्कित्तिवदनुकूलव्यापारयोबोधात्। अनुकूलत्वं च संसर्गलभ्यम्। एवं यजतेर्द्रव्ये त्यागे देवतायामुद्देश्ये च शक्तिवतुष्ट्यम्। देवताया उद्देश्ये द्रव्यस्य त्यागे विशेषणत्वं व्युत्पत्तिलभ्यम्। उ द्ेश्यत्यागयोस्तु समप्राधान्यम्। एवं जुहोतेरधिका प्रक्षेपे शककिरिति पञ्ञ शक्तयः। उद्देक्ष्यत्यागप्रक्षेपाणं समप्राधान्यमू। एवं ददाते: रवत्वे वंसे परस्मिन् स्वत्वे उत्पत्तौ व्यापारे च शक्तिरिति षट् शक्कयः। स्वत्वष्वंसपरसूव त्वोत्पादनयोः प्राधान्यम्। एवमन्यद्प्यूद्यम्। इमानि च फलानि। घातो: फके शक्तिर्व्यापार आख्या- तार्थ इति मएडनः। अव्ययतद्धितानां 'पचतितरां' 'पचतिकल्प' मित्यादीनाम् अति शयत्वेषदसमापत्वादौ शक्तिः । नजः संसर्गाभावाऽन्योन्याभावयो: शक्ति:। अन्वयिता- वच्छेदकमेवाऽभाव प्रतियोगितावच्छेदकतयाऽवेति, व्युत्पत्तिबलाद्। 'भृतले घटो नास्ति' 'घटो न पट' इत्यादो तथैव बोधात्। बोघव्यवस्थायां च सप्तम्यमतपद्सम मिव्या हारस्यात्यन्ताभावबोधे समानविभक्तिकत्वस्य चाडन्योन्याभावबोघे कारणत्वम्। (१) 'पचन्नित्या दिशतृकृतां चेगत ख-पुस्तके नास्ति।

राकागमसहिते चन्द्रालोके-

अत एव 'नानुयाजे्वित्यत्र पर्युदासे लक्षणा। अत्यन्ताभावबोघसामन्याः सत्वेना- डन्योन्याभावस्य लक्षणया बोधादिति केचित। तत्तुच्छम्। 'न पवति चत्रः' 'चत्रस्थ न धनःमित्यादावत्यन्ताभावबोधो न स्यात्। मतो ननुविनिमोके अभेदान्वयाकाङ्का

पर्युंदासे लक्षणेति ग्रन्थसत्वनादरणीयः । त्वतलादिभावप्रत्ययस्थ 'घटत्वं पटत्व' मित्यादौ घटश्वत्वादिकमर्थः । घटत्वत्वं च- घटेतरासमवेतत्वे सति घटनिष्ठान्योन्या भावप्रतियो गितानवच्छेदकत्वे सति समवेतत्वम्। अन्रेतरसमवेताभावसकल निष्ठान्योन्या आावावच्छेदकसमवेतत्वेषु सप्त शक्तयः । एंसरगबोधो व्युत्पर्या। 'सस्व'मित्यादावेक देशे लक्षणा। अब्र सदितरासमवेतत्वस्याप्रसिद्धेः । एवं 'प्रमेयत्वमित्यञ्रापि। एवमन्य- दूहमू। केचित्तु-घमें शकि:। कृत्तद्वितसमासोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छेदक- सामानाधिकरण्ये शक्तिः। 'नीलोत्पलत्वमौपणवर्त्य पाचकत्वमितयादौ नीलत्व समाना धिकरणोत्पलत्वम्, उपगुसमा ना विकरणापत्यत्वम्, पाकसमा ना धिकरणकतृत्व मिति बोध:। तदादिसर्वनाम्नां बुद्धिस्थत्वेन बुद्धिस्थघटादौ शक्ति: । महाभाव्यकारस्तु-'गौ:शुकश्लो डित्थ' इत्यादिशब्दानां जातिगुणक्रियाशब्द- वाचित्वेन चतुष्टयी शब्दप्रवृत्तिरित्याह। तस्यायमाशयः-गुणक्रियादीनामैक्येन तद्वर्ति जात्यमावादू व्यक्तिरेव वाच्येति। तत्रापि प्रयुज्यमानपदसमभिव्याह्वततिवादिवर्णनिष्ठा शक्तिः । कर्त्रादिबोधजनको वर्णरूफोटः । तत्र युक्ति :- व्याकरणभेहेन आदेशिनामननु गतत्वेन तत्र शककिग्रहासम्भवाद्, 'पचमान: पच्यमान' इत्यादी कर्तृकमबोधासम्भ- वाच्चेति। 'घटेन घट मित्यादौ तृतीयान्तद्वितीयान्तयोः करणत्वकर्मत्वविशिष्टे घटे शक्ति: । विशिष्टबोधजनकः पदस्फोटः । तन्र युक्ति :- प्रकृतिभागस्य घटे प्रत्ययभोगस्य कर्मस्वादौ धक्तिपक्षे घटनिष्ठकर्मत्वबोधो न स्यात्। न च संसर्गमर्यादया तद्ोषः। क्रमापेक्षया मिन्रायासतस्या अलीकत्वात्। क्रमस्य च व्यवधानाभावरूपस्य वृश्या बोधकत्वासम्भवेन तद्बोधस्य वृत्तिजन्यत्वाभावेनाडश्ावदत्वापत्ते: । तस्मात् पदस्यैव शक्तिरावश््यकोति पदस्फोटः । अत्र व दषी गतिः। वर्णसमुदायात्मकः पदरूपोऽवयवी, एकं पदमिति प्रतीतेः । एवं सेनावनादावष्येकोडवयवी। स व वणैरमिव्यज्यते। वर्णानां मेलनं च संसकारकल्पनयैवोपपादनीयम्। तदमिध्यड्ग्यः सफोट:। अर्यं च सखण्डपद्सफोट इत्युच्यते। यद्वा-वर्णसमुदायो न पदम्, किन्तु विजातीयध्वन्यमि- व्यक्टयमेव पदम्। तन्र च वर्णा न सन्ति। विजातीयध्वन्यमिव्यङ्गया या जाति:, सा पदम्। तत्रार्थबोधानुकूला वाक्ति: पदस्फोटः। मयं चाडखण्डपट्सफोट इत्युच्यते। पवं 'हरे्त्यादौ। 'घटमानयेत्यादौ घटकर्मकानयने वाक्यस्य शक्तिः। अन्यथा घटकमंत्व- रूपसंसर्गस्य पूर्वो कनयेनाऽशाष्दत्वापत्ते।। संसगमर्यादायाश्च दत्तोत्तरत्वाद। अतो वाक्यस्य पद्जन्यतया वर्णपदाभिव्यक्षकध््वनिविजातीयध्वन्यमिव्यज्यमानतया वा सखण्डवाजयहफोट दृति। अखण्डवाक्यपक्षे ध्वन्यमिव्यङ्गयजातिसफोट एव वाक्यमिति

दशमो मयूखः । १६६

पदवाकप्रयोवर्णपदाभिव्यङ्गयत्वम्। वर्णाभिव्यङ्गयं पर्द पदामित्यक्ग्यं वाक्यमिति पक्ष सखण्डाखडौ पदवाक्यसफोटो। एवं वर्णामिध्यअ्रुव्वन्यभित्यडुग्यो जातिस्फोदश वर्ण- सफोट इति। लोऽपि द्विविघो विभावनीयः। एवज्-वर्णपदशक्याभिन्यअ्षकव्वन्थाम व्यषग्यजा सिरफोटत्रयं वर्णशकिपदशक्िवाक्यशक्तिरूार्थहफायत्रपमिति षट् स्फोटा:। तत्र त्रयस्य शब्दुसफोट इति संज्ञा त्रयस्य चार्थसफोट इति वैधाकरणमतनिष्कर्पः । तन्ेदं विभावनीयम्-5वन्यमिव्यङ्यवर्णजा तिसफोटो नासमन्मर्त विरुणद्वि, वर्णाना स्वन्यभिव्यडग्यत्वाद्। शब्दमात्र तु भिद्यते। अर्थामित्यक्षकवर्णसफोटस्तु अनेकतिक् त्वादेशचक्रतावच्छेदकत्वकल्पनागौरवापादकः । तद्पेक्षया तत्वरयैव तर्वौचित्याद्। तदजस्यार्थप्रत्ययस्तु शकित्रमात(१)। 'पचते' इत्यादौ वर्णसय कर्तरि सम्प्रदाने च शककौ सन्देहापत्ेश्ष।एवं 'यात'मित्यादौ निष्ठात्वसंकयापत्तिः। एवं पढलफोटेि 'अमू घटर्याल पचेत्यादावपि बोधापत्ति:। ननु च तव कथ संसर्गशरोधः संसर्गमर्यादा च केयमिति चंत्, सम्बन्धत्वनियम आनुपूर्वीविशेष इति विवक्षितविव्रेकेन गृहण। यदि च तव तत्तदातुपूर्वीज्ञानानां कारणताकल्पनं मम वाकतिकलपनमिति तुल्यता विभाव्यते, तदा सानुपूर्तर्या लौकिदष्टत्वाददष्टशक्तिकल्पनापेक्षया लाघवमपि विभावय। विमावयान्यत्र 'प्रविश पिण्डी गृहं भक्षयेश्त्यादौ तादशातुपूर्वीस्मरणेन बोधम्। एतेन वाक्यसफोटापि प्रत्युक्तः। किव्व-'घटः कर्मत्वमानयनं कृति'रिति निराकाङ्कवाक्यस्य कुतो न शक्तिरित्यादो इच्छां बिना न किञ्चिदुत्तरम्। मम तु आनुपूर्व्यभावात् बोध इति सलमम्। किव्वास्तु नाम वर्णसफोट:। पदवाक्यसफोटयोरङ्गीकारे, तौ कि नित्यावनित्यौ वा ? आधे, किमानुपूर्वर्यमिव्यङ्गयौन वा ?। ध्वन्यानुपूर्व्या वर्णानुपू्व्या वा पदानुपूर्व्या वाडभिव्यक्ष कत्वे 'तदतो' रिति नयेन(१) आतुपूर्वर्या एव संसर्गज्ञाने हेतुताऽस्तु, कृतं शशश्द्गरूपेण रफोटेन। अतो नादयः। सन्त्ये, किं तज्ज्ञानम् ? वर्णमात्रं पदमारत्र न वा तत्, 'घटः कत्व मित्यादावपि तदुत्पर्यापत्ेः । अतः आतुपूर्वीविशिष्टादीनामेव तदुत्पादकत्वं वाच्यम्। तत्र चेको दोषः। न च सर्वातुपपत्तिपरिह्वारायैको ध्वनिः पदवाक्याभिव्यङ्गय

स्फोटकल्प नमपेक्ष्य कोकप्रसिद्धानुपूर्वीज्ञा नस्य हे तुतामात्र कल्पने लाघवात्। यदि नित्या पंक्ष्य(३) लोकप्रसिद्धानुपूर्वीतावाहिनयेऽपि शकपद्सयैव नित्यत्वात् साधुत्वाच्च। घटकर्मत्वयोः संसर्गसथाऽडनुपूर्वीविशेषळम्यत्वाङ्गोकारे बाघकाभावद्। एतेन वाक्य शक्तिरूपश्रक्यस्फोरटनिरासेन्विता मिधानवादो लक्षणावादश्र परास्तः । विवृतं पैतत् प्रथममयूखे, रूपष्टीकृतं चात्रेति न पौनरुक्यममति चैष््व्यं सूरिमि: ॥४॥

( १ ) ते भ्रमासू' इति ख-पुस्तके। (२) 'तद्धेतोरेव तद्स्तु, कि तेन' इति न्यायेनेत्यर्टः। (३) अत्र ग्रन्थस्य कश्िदंशस्त्ुटित एव प्रतिभाति ।

१७० राकागमसहिते चन्द्रालोके दशमो मयूखः ।

पीयूषवर्षपभवं चन्द्रालोकं मनोहरम् । सुधानिधानमासाद् श्रयध्व विबुधा ! मुदम् ॥५॥ पीयूषेति। सधानिधानं सघास्पदप्रायं चन्त्रालोकग्रन्थं मनोहरम् आसाद्य प्राप्य सुदं प्रीति श्रयध्वमाश्रयध्वमित्यर्थः ॥ ५ । जयन्ति याज्ञिकश्रीमन्महादेवाङ्गजन्मनः । सूक्तपीयूषनर्षस्य जयदेवकवेर्गिरः ॥६॥ जयन्तोति। जयदेवसयैव पीयूषवर्ष इति नामान्तरम् ॥ ६ ॥ महादेवः सत्रप्रमुखमखविद्यैकचतुरः सुमित्रा तद्दक्तिप्रणिहि तमतिर्यम्य पितरौ। मयूखस्तेनासौ सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके महति दशसङ्गय: सुखयतु ॥७॥ इति श्रीपोयूषवर्षपण्डितजयदेव विरचिते चन्द्रालोकालडारे अभिधानिरूपणारूयो दक्षमो मयूखः । स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थं कथमवि च निदन्त्वपि परे महाराजहतुष्येदथ मयि न तुष्येदपि वरम्। परं चिन्मुद्राया विघटनसमर्थेन बहुना श्रमेणाडयं तुष्येदथ जनकजाया: परिवृदः ॥

इति मोमांसकभदददिनकर सूनुगागाभट्टकृतचन्द्रालोकटीकार्यां राकागमाख्यायां दशमो मयखः ।

समाप्तश्चायं ग्रन्थ: ।

।। श्रीः ।। चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः।

*का०सं० *पू० पा० *प्र० पा० का० सं पू० पा० प्र० पा० प्रथमो मयूखः। चतुर्थो मयूखः । २ मास्मत्प्रकाशीभव मा स्मप्रकाशीभवः ३ स्वयमर्थो स्पष्टमर्थो ४ यं प्रस्तूय यं संश्रित्य १२ विचित्रलक्षणो वैचित्र्यलक्षणं

४ मद्गुणास्त्रसरेणवः मद्गुणन्सरेणवः १३ चतुर्थस्तेनासी तुरीयस्तेनामो ५० मेतेषां पूर्वेषां पश्चमो मयूख:।

६ बीजमाला बीजप्ङकि २ मन्दोह ड्मन्दोह द्वितीयो मयूख: । ३ स्वच्छन्दास्पद स्वच्छन्दास्पन्य ३ दैवतादिशब्दे दैवतादो शब्दे ४ ०भिप्राया० भिप्राय

१३ विशिखप्रायाः विशिखप्राय- १९ ०लक्ष्यपक्ष ०लक्षपक्ष

कटाक्षा: कटाक्षा: २० राजते भ्राजते

१४ पयोधरौ पयोधरा २६ शरीरे तव तापं तनोति

१६ इह इति ३१ पश्यतस्तस्या पश्यतः कान्ता

१८ नभस्तटम् नभस्तलम् ३८ नूतनार्थसमर्पकः यत्र हेतुसमर्थकः

२० हीनानुप्रासा० त्यक्तानुप्रासा० ४४ स्यात्तदभावे सा तदभावे

२३ •दभिमतोऽन्वय: •दभिमतान्वयः ४९ ०रयत्नेन •येद्यन्येन

२४ शत्रून् शूरान् ५८ या दातु: यद्दातुः

३१ ०स्तन्रोपमा यत्र स्तस्योपमा यस्य ६१ सम्पदम् सम्पदा

३७ परं वा परं च ६५ संश्रय: आश्रयः

३९ यथानुसार यथावकाश ७५ डनेन तेन

३९ शब्दार्थसम्भवान् शब्दांशसंश्रयान् ८९ • मुच्यते •मिष्यते

तृतीयो मयूखः । ९२ भज्जय तर्जय

४ बहून् पक्षान् बहूनर्थोन् ९४ योषिताम् योषितः

४ युक्त्येकस्या० यत्रैकस्या० ९५ स्नेहक्षयः प्रदीपेषु स्नेहस्त्वयं प्रदीपेषु

५ निपातिताः निवारिता: स्वान्तेषु न न, स्व्ान्तेषु

१० ·द्स्तुनो • द्वस्तुतो ९६ कान्ताचित्ते कान्त ! चिते ९६ वीतरागिताम् वीतरागताम् *का० सं०=कारिकासड्ख्याः। ९८ उत्कण्ठितां उत्कण्ठतां

• पू० पा .= पूर्वमुद्रितपुस्तकपाठाः। १०२ त्यागादन्यतः त्यागे स्वस्मिन्

• प्र० पा०=प्रकृतपुस्तकपाठाः। स्वगुणोदयः :परगुणादय:

१

चन्द्रालोकस्य पाठभेदाः।

का० सं० पू० पा० प्र० पा० का० सं० = पू० पा० प्र० पा०

१०८ तत्रासौ तत्रेयं अरष्टमो मयूखः। १०९ ०रन्यस्य •रन्यत्र केसरै० १.मापतितं मापतति ११० परागै० ११२ जात्यादिषु च स्वजात्यादिषु नवमो मथूखः।

११२ ०रुत्तरङ्गाक्षि ! ·रुत्तरङ्वाक्षै: २ लक्षणीयस्व लक्षणीयस्य

१२३ ह्यलङ्कारा० अलङ्कारा० शब्दस्य शब्दस्य

१२४ प्रधानेषु कारेषु ५ अस्फुटत्वं तट- अर्थगत्वतट-

षष्ठो मयूखः । स्थत्वं लक्ष्यस्थत्व- स्थत्वभेदाभ्या

१ भावश्र भावस्तु ममुष्य च मस्फुटस्य च

२ हृदयेष्वजडा० हृदयेऽप्यजडा० ६ अन्यास्तिस्र इति अन्त्या द्विधेति

५ मतः रस: व्यक्ता शक्तितः विज्ञेया व्यक्तितः

११ निष्ठीव निष्ठधूति ७ वधयेत्तत्र वधयेत्यत्र १७०प्यवहित्थमथो० ०प्यवहित्था तथो० ९ भावात् सा भावाच्च

१८ त्रयव्िंशदिमे त्रयविंदशमी ९ इत्येवमादे: इत्येवमादि ११ आतुर्यमासप्तमं च आचतुष्टयमासप्त २५ रहोर्द्वेधा रहौ द्वेधा दशमो मयूखः ।

सप्तमो मयूखः । २ तथा प्राहु च मन्यन्ते

५ स्फुटक्रमात् स्फुटक्रम: ३ गौर्नील: गौः शुकः

५ ० सफुट क्रमात् ·स्फुटक्रम: ३ ०र्नेरं च कं •नैरं कंच

६ व व्यक्ते्मेंदौ द्वौ ·वर्यक्तिः शब्दादू दौ ५ चन्द्रालोकमनो० चन्द्रालोकं मनो०

७ तत् यत् ६ सूक्तिपीयूष सूक्पीयूष

९ पदेकदेशे पदैकदैश ७ प्रणीतस्तेनासौ मयूखस्तेनासौ १२ सर्वेसङ्गलितण्वनेः सर्घे सङ्कलिता ध्वने: सुकविजयदेवेन सुकविजय देवेन

१३० मुल्लसितं गिरः मुछ्वसितं गिरा दशमश्चिरं चन्द्रा- रचिते घिरं चन्द्रा-

१७ नियता नियता: लोके सुखयतु लोके महति दश-

१७ यं वक्ति यद्वक्ति मयूखो दश दिशः सडख्य:सुखयतु

• इति *

॥। श्रीः ॥। यथाप्रसङ्गमत्र व्याख्यायामुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नाम्नां वर्णक्रमेण सूची।

नामानि पृष्ठानि। नामानि पृषटाननि

(१) अलङ्कारशेखर: १०९. (१५) ध्वनिकार: १९२. (२) अलङ्कारसरवेस्वम् ७३. (१६) नव्यनैयायिकमीमांसकाः ८. (३) आचार्याभिनवगुप्तपादाः ११६. (१७) नव्याः ९. (४) आलङ्कारिकाः ८,१६४. : (१८) न्यायविद: १:१. (५) उदयनाचार्य: ७. (१९) पतञ्ञलिस्वामिनः ९६३. (६) काव्यप्रकाश: ३, ४,१३,१५, १८, !(२०) प्राभाकरा: ९०. २०, २१,२२, २६, (२१) भट्टनायक: ११६. २७, ३१, ३२, ३८, (२२) भट्टलोल्लटः ११५. ६९, ४९, ५४, ६9, (२३) महाभाष्यम् १६४. ६२,६६, ६८,६९, (२४) महाभाष्यकार: १६८ ७३, ७४, ७७,८०, (२५) मिश्रा: ८. ८३,८७ ८८, ९१, (२६) मीमांसका : १६१. ९२, १२८, १४६, (२७) मूलकार: ५५ १४७, १५१, १५२, (२८) राणक: ७, १५३, १५६, १६४, (२९) वामन: १३,४०,६०. १५९, (३०) वेदान्तिन: ११.

(७) काव्यप्रकाशकृतः ४०,१३५. (३१) वैयाकरणा: १६५.

(८) काव्य प्रकाशि का १६. (३२) श्रीशङ्कुक: ११६.

(९) काव्यप्रदीप: ५३,७०. (३३) सरस्वतीकण्ठाभरणम् ३६,४१, (१०) काव्यादर्श: ३७. ७६. (११) खण्डनम् ८. (३४) सरस्वतीकण्ठाभरणकार: १२. (१२) चण्डीदासः १५१. (३५) साहित्य दर्पण: ३७,३८,३९,४४, (१३) जीणोः ८,८३. ४९,९१,९२. (१४) दण्डी १४,३७,३८,३९,४०, (३६) र्फोटवादिनो बैयाकरणा: s. ६४, ९१.

॥ शीः॥ चन्द्रालोककारिकाणां वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

कारिका: कारिका: अक्रमातिशयोक्तिश्चेत् अलङ्वारः परिकरः अगृढं कलयेदर्था० अल्पाक्षरा विचित्रार्थ अवज्ञा वर्ण्यते वस्तु ६०१ अङ्गोकरोति य: काव्य अविमृष्टविधेयांशः 2 अतथ्यमारोपयितुं ६२ अविवक्षितवाच्यस्य १३२ अत्यन्तातिशयोकिस्तु s2 अव्यक्योगनिर्योग 1

१-८ अश्लीलं त्रिविधं वीडा अद्भुतो विस्मयस्थायी १२२ ९१ अधिकं बोध्यमाधारा० ९४ असुन्दरं यदि व्यद्गं ६५४ अनुभावैः कटाक्षाघै० ११८ ॐ:स्फु.टं चार्थनिष्टत्वात् अनुमानं च कार्यादे: अस्फुट स्तनयोर्त्र १५३ अनेकार्थस्य युग्मस्य अनौचित्यं कीतिलतां आक्षेपस्तु प्रयुक्त्तस्य ८८ ९२ अन्त्या द्विघेति विज्ञेया आख्याते भिन्नदेशत्वे १८६ आचतुष्टयमासस अन्योन्यं नाम यत्र स्या: आलम्बनोद्दीपनात्मा १११ अपरस्य रसादेवचे० ६५३ आवृत्तवर्णसम्पूर्ण ४३ अपराधीन इत्यादि १७ आवृस्तवर्णस्तवक ४९ अपुष्टोरष्थो विशेष्ये चे० २४ आवृर्ते दीषकपदे ७७ अप्रयुक्तं दैवतादौ १४ इत्यादि लक्षणं भूरि ३५ अप्रस्तुतप्रशंसा स्या० इत्येवं बोद्धवैचित्र्यादू १४७ अभवन्मतयोग: स्यात् २० इवादिकपदाभावे ६६ आभमानो विचारश्चे ३३ १२० उच्चैरस्यति मन्दता १ अमतार्थान्तरं सुख्ये २२ उत्प्रेक्षोन्नीयते यत्र ६९ अमृतं सूकमित्यादौ १६८ उत्साहाख्यस्थायिभाव: ६२१ अयं प्रसत्तमधुप ६७ १०७ ८३ उदारता तु वैदग्ध्य ३९ अर्थापतति: स्वयं सिध्ये० ७१ उदारसारचेन्नाति ९७ अर्धान्तरपदापेक्षी २० उपमाने च लीलादि १७ अलङ्कार प्रकारेषु ११४ उपमानोपमेयत्वे अलक्कारेषु तथ्येषु ११: । उपमा यम्र साहश्य ५०

२

२ कारिकासूची।

कारिका: पृष्ठाङ्का: कारिका: उपमेयोपमानादा० ४४ उपादानार्पणद्वारे तथा सहेतुरतथा० ६५९ तदूगुण: स्वगुणत्यागे १६०

उल्लसप्तनुतां नीते १०३ ३६ उल्लासोऽन्यमहिम्ना चे० तन्मिश्रोऽन्योन्यसामान्य ६ १०३ एकं मे चुम्बनं देहि तव दुग्धाब्धिसम्भृतेः २१ २५ ओज: स्यात्प्रौढिर्थस्य तिलकाधमव स्त्रीर्णा ३९ ४०

कथितं पुनरुका वाक् तुल्यप्राधान्यमिन्दुत्व १९ १५४

कमलै: कमलावासैः त्रासश्नेव वितकश्र ८३ १२४

कश्ित्साधारण: कश्वि० त्रिधा शब्दार्थंतयुग्म १४७ कष्टः स्पष्टावबोधार्थ० दधार गौरी हृदये १३२

२४ दीपकैकावलीयोगा० ३०

कस्याप्यतिशयस्योकि ११४ काकुत्स्थं प्रणतोऽम्भोधि दीपमुद्द्योतयेद्यावत् ९६

११४ कामिनीव भवत्खड्ग दुष्क्रमग्राम्यसन्दिग्घा ४७ २५

कायें फलोपलम्भरचेदू ३६ कार्यकारणभावाच्च १६८ देशात्म विप्रकृष्टस्य दोषमापतितं स्वान्ते १०७

कार्याधैः प्रस्तुतैरुके ८६ दोषे गुणत्वं तनुते २९

काव्यवित्प्रवरैश्चिन्नं ४७ २९ द्वात्रिशद् द्वादरोक: षट् काव्ये नाव्ये च कार्ये च द्विषां सम्पद्माच्छिद्य १३

कैतवं व्यज्यमानत्वे ११६ २१ ६४ क्रोधस्थायी रसो रौद्रो द्ौ विवक्षितवाच्यस्य १३२

क्लिष्टमर्थो यदीयोऽर्थ १२० द्वौसतः सहचराऽयारु २७ १६ धत्ते नभस्तलं भास्वा० ६ खण्डइलेष: पदानां चे० धर्मे कज्ञित्पुरस्कृत्य ८१ १११ धूमवत्त्वादिति यथा १६१ ११

गुम्फ: कारणमाला स्यादू न योगादेरायतनं ९६ गूढाक्षेपो विधौ व्यक्ते नानाप्रभेदा नियता: १६२

८९ १४९

गृहीतमुककरीत्यर्थ नाशङ्कुनीयं पूर्वेषां ९६ गौणं सारोपमुद्दिष्ट निरर्थकं तु हीत्यादि

गौः शुक्क: पाचको दण्डी १५९ निरुकं स्यान्निवंचने ३४

चत्वोरो वस्त्वलङ्कार १६१ निर्दोषा लक्षणवती १३२ चपला तिश यो किस्तु निवेंदग्ला निशङ्काख्या

चेदू बिम्बप्रतिबिम्बत्वं निर्वेंदस्थायिक: शान्त: १२४

नेयारथ लक्षणाऽत्यन्त १२३

छेकापह्नतिरन्यस्य ६४ न्यस्तेयं पश्य कन्दुर्प १६ २६ जयन्ति याज्ञिकश्रीम० ६७० न्यूनं त्वत्खड्गसम्भूत १९ जात्या गुणेन क्रियया १६१ पतत्प्रकर्ष त्यक्कानु० १९ तं पूर्वांचार्यसूर्योकि पदे पदाशे वाक्यांशे २७ तरथा वाच्यल्य सिद्धूयङ्गं १६३ परिणामोऽनयोर्यसिमि० ६१-

वारिकासूची। AY

कारिकाः परिवृत्तिविनिमयो पृष्ठ।क्काः कारका: रृष्ठाका: ९९ परिसङ्ख्या निषिध्यक माधुय पुनरुकस्य ३८

पर्यस्तापह्नतिर्यत्र १०० माला परम्परा च्पा ११३ ६३ मिथ: पृथग्वाक्यपदैः

पर्यायश्रेदनेकत्र ९८ मालितं बहुसारयादू ६८

पर्यायेण द्वयोस्तच्चे० मुखं चन्द्रश्रियं घस्ते पाञ्चालिकी च लाटीया १२६ मुख्यार्थस्याविवक्षारयां पिहितं परतृत्तान्त १०६ मौकिक चेल्लतां सूने पीयूषवर्प्रभवं १७० यत्रोपमानचित्रेण ५८

पुनरुकप्रतीकाशं ४२ यथासङ्गयं द्विघार्थार्चत् १७

पुनः स्वगुणसम्प्राप्ति: १०४ ६०४

पृथव कथितसाद्यं ६० यदूव्यज्यमानं मनसः १५१

प्रतिभेव श्रुताभ्यास यस्मादन्तःस्थित: सर्वः

प्रतिषेध: प्रसिद्धानां ३४ यस्मिन्नुपहतो लुप्ो १८

प्रतीपसुपमानस्य ०२ यस्मिन् विशेषसामान्य ८६

प्रत्यनीकं बलवतः १०२ युकार्थानां तां च विना ७

प्रदीप वर्धयेत्यत्र १६७ ३९

प्रबन्धे चेति षोढाऽसौ ६३२ ३

प्रश्नोत्तरं क्रमेणो कौ १०५ ये षोडशाधा द्विगुणा० १३२

प्रस्तुताप्रस्तुतानां च ७६ रतिदेवादिविषया १२३

प्राकूसिद्धि: स्वगुणोत्कर्षो १०४ रत्याख्यस्था यिभावात्मा ११८

प्रौढोकिस्तदभकस्य ७४ रसभावतदाभास १०९

बहुभिर्बहुघोल्लेखा० ६१ रसाध्यनुचिते वणें १८

ब्रह्माण्डं त्वघशःपूर रूपकातिशयोक्तिशचे० ७३

भग्नप्रक्रममारब्घ २१ रेफाक्रान्ता दर्ग्ययणा० १२६

भङ्गइलेष: पदस्तोम० ८३ लकारोऽन्यरसंयुक्को १२७

भवेच्छ्र तिकटुर्वणः ६३ लक्षकस्थं सफुटं यत्र १५६

भवेदर्थान्तरन्यासो ८६ लक्षणीयस्य शब्दुस्य १५६

भावस्य शान्तिरुद्य: ६२९ लक्ष्यलक्षकवैशिष्ट्य १६०

भावानासुदय: सन्धि: १०९ लाटानुप्रासभुभिन्ना० ४४

भाविक भूतमाव्यर्थ १०७ वकुः कविनिबद्धस्य १३२

भृतादिकालभदेन १४९ वक्तृस्यूतं बोधयितु १४७

भूयसामेकसम्बन्ध १०१ वक्रोकि: श्लेषकाकुभ्या १०६

भेदका तिशयोकिश्चे० ७३ १३२

६३ वाक्ययोरर्थंसामान्ये ७७

मधुरायां समाक्रान्ता १२६ वाक्यार्थयो: सहशयो०

महादेव: सत्रप्रमुख ११,३२,३६, ४२, विकल्पस्तुश्यबलयो० ११

११४, १२८, १५०, ११५, १६०, १७० विख्या तस्योपमामस्य

कारिकासूची। oC

कारिका: छषाङ्रा: कारिका: विचित्रं चेत्प्रयत्न: स्या० ९४ समानधमयुकूसाध्या पृष्ठाङ्का: ६० ८१ समासोकि: परिस्फूर्तिः ८१ विभक्त्युत्पत्तये योग्य: ५ सम्बन्धातिशयोकि: सा ७३ विभावना विनापि स्या० ११ सम्भावनं यदीत्थं स्या० ७४ १० सरोजनेत्र ! पुत्रस्य २७ ९२ सर्वसाधारणप्रेम विशेष: ख्यातमाधारं सर्वेषां च प्रतिद्वन्द्व ६२६ ११३ विषमं यद्यनौचित्या० ९३ १२७ सव रूध्व: सकारस्य १२७

वृत्तिभेदैखिमियुंकका स हन्ति हन्त! कान्तारे १२८ वैचित्रयलक्षणं व्यासो सहस्रपत्रमित्रं ते १४

४१ व्यक्त एव क्वचिद् व्यङ्ग्य: १५२ सहोकि: सहभावर्चे० ८०

व्यतिरेको विशेषशचे० ८० साह्यात् समवायात् सा साभिप्राये विश्ेष्ये तु ११८

व्यनक्यनुचितार्थ यत् १६ व्याघादिभिविभावैस्तु सामान्यं यदि साह्यादू १२१ ६१

व्याजोकि: शङ्कमानस्य सामान्यपरिवृत्ति: स्यात् सांमुख्यं विदधानायाः २६ १०६ मीडा चपलता हषे १२४ १२८

शब्दार्थयो: प्रसिद्धया वा सारो नाम पदोत्कर्षः ९७ ४३ शब्दार्थोभयभूरेक: सिद्धि: ख्यातेषु चेन्नाम १३२ शब्दे पदाथें वाक्यारथें वाक्यार्थ सुपं विबोधोऽमर्षश्रा० १६४ १२४

शब्दे पदार्थे वाक्याथें सख्यायां सौकुमार्यमपारुष्यं १६० ३९

शिथिलं शयने लिल्ये स्थायी जुगुप्सा बीभत्सो १६ १२२

शुद्धं सारोपमुदिष्ट स्फुटाउसफुट प्रभेदेन १५६ शुद्धतन्मूर संभिन्न ११९ स्याच्चेतो विशता येन १२ शुद्धिरेकप्रधानत्वं १३२ स्यात्काव्यलिङ्ग वागर्थों ७१

श्रुद्गारे च प्रसादे च ४० स्यात्सम्पूर्णोपमा यत्र ५७ शोभा ख्यातोऽपि यद्दोषो ६७

इलेषादिभूविरोधश्चे० १० ३६ स्यादू ट्वयर्थमिह सन्दिग्ध ६१ 1

इलेषो विघटमानार्थ १५ कलोकस्याधें तद्धें वा ४४ स्यादू व्याघातोऽयथाकारि सङ्कचन्ति सरोजानि स्यान्मिय्याध्यवसायश्चे० ३४ स्वभावोक्ति: स्वभावस्य सन्दिग्धं यदि सन्देहो १०४ १०६ १५४ स्वरव्यञ्ञनसन्दोह समताऽलपसमासत्वं हंहो ? चिन्मयचित्तचन्द्र ४३

३८ २ सममौचित्यतोऽनेक ९३ हतवृक्तमनुक्कोपि समान्तपुनरासं स्यात् १९

समाधिरर्थमहिया १९ हासस्थायी रसो हाल्यो

समाधि: कार्यसौकये ३८ ह्देतुस्त्यकत्वा बहूनर्थान् हेतो: कुतोड़प्रि वैशिष्यात् ३३ १०२ ६९-

।। श्रीः ॥ चन्द्रालोकटी काराकागमान्तर्गतानां श्लोकानां वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

श्रोर्काशा: श्रोकंशा: अहू ! पिहुलं जलकुम्भं १४८ अभ्योपमानलाभेन अकृशं कुचयो: कृशं ६२ अपसारय घनसारं ११९ अखिलेषु विहङ्गेशु अपहाय निखिलकृत्यं अङ्कपाल्या भवत्सखया १४० अपहुतः स्वद्भर: ६३ अड्ो विदर्भेंन्द्रपुरस्य अपसुवानस्य जनाय अङगुल्या का कपाटं १०६ अपाकृतः प्रियो याति ११९ १३७ अतन्द्रचन्द्राभरणा अतिथि नाम काकुत्स्थाव ६४३ अपाधि सुनिना पुरा ३२ अपि लोकयुगं दशावपि अत्याजि लब्धविजय ८३ अबलखकुलाशिनो झषान् ७७ अन्नियामा त्रियामापि १३९ अभवन् वस्तुसम्बन्ध अथैतानेव वाक्यार्थ ३६, ४१ अभ्यस्ता पदशङ्कला ८५ अधिसरयू (तटिनी?)तट १ अमर्षः प्रतिबोघश्र १२१ अधीतिबोधाचरण १०६ अमुं कनकवर्णाभं १४३,१४५ अध्याहार: रमरहर अम्बरसंवरणच्छल अनङ्गतापप्रशमाय ११० अयं क इत्यन्यनिवार ५४ अनङ्गरूपप्रतिमं १३८ ६०

६६ अ्यं क्षीराम्भोधे: पति ९३ अनङ्ग: स्वबलं धत्ते १४० अयं पद्मासनासीन -- अनयेनेव नृपति अ्यं हि धूजटि: साक्षात् १९ अथि ! ममैष चकोर ७१ अनवगतविभेदं ६२ अयोधि तद्ैर्यमनोः १३६ अनवरतकनकवितरण ११३ अयोधि राम ! दिवसं ३८ १०० अर्काय पत्ये खलु १०२ अनेकैः क्लेशैयन्न १ अर्थव्यक्ति: स्वरुपस्य ४२ अनेन कस्यापि कुला० १४ अर्थिनां कृपणा दष्टि: ३९ अनेन सर्वार्थिकृतार्थता १०८ अलं विलम्ब्य स्वरितुं ८६ अनेन साधं तव अलं स्थित्वा रमशानेडस्मिन् १४२, १४१ अन्न्रै: कल्पितमङ्गल १२२ अलसं वपुषि इलथं ६२ अन्यन्न करणीयस्य ९२ अलसवचापि धूर्ताना० १४१ अन्याङ्गत्वेन बोध्यत्वे ३० अलौकिकमहालोम ११३ अन्य: समोऽसि वरदो १२९ अल्फं निमितमाकाश ४0

श्राकसूची।

श्रोकांशा: पृष्ठाङ्क: श्रलोकांशा: अवलम्ब्य दिद्दक्षयाम्बरे ४६ उत्साहात्मा भवेद्वीर अवादि भैमी परिधाप्य ४१ उत्सिक्सय तप:पराक्रम १२१

११२ उदयति स्म तद्दूभुत १११ ९२

अशीमहि वयं मिक्षा १२३ उन्नतं पदमुषैति अस्ताद्रिलम्बिरविबिम्ब १२६ उन्मीलन्ति नसे०

९१ उपकृत बहु तत्र ९८

अस्माकं सखि ! वाससी १३३

अस्मिन दिग्विजयोद्यते उपचीयमानमनिशं १४५ ८५

अस्मै करं प्रवितरन्तु १४४ उपमारूप कोत्प्रेक्षा १०९

अस्य क्षोणिपतेविहायसि उपमेयोपमालोपे ६२ उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्क ५० ९१ अस्या मुखेन्दुना लब्धे ६० उर्व्यसावन्र तर्वाली १८ अस्या यदास्येन पुर ६४ एकेन बहुघोल्लेखे अस्यासिर्भुजग: स्वकोश ६२ १०० एतत्तरुस्तरुणि ! अहह ! सह मघोना एतत्पुर: पठदपश्रम ६० ३१ ९४ आकुञ्विताभ्यामथ १०६ आगच्छतामपूर्णानां एतदूदत्ताऽसिधात ८४ १२६

आघूर्णितं पक्ष्मलमक्षि एतदूदन्ति बलैर्विलोक्य एतथश:क्षीरधिपूर १४६

२८ ३८

आदित्योऽयं स्थितो मूढा :! १४२, १४५ पतेन ते स्तनभरेण ६७

आदौ नक्तक्रचरणयो० ११० एषा रति: स्फुरति

आनन्त्येऽपि हि भावाना० १६३ ओजश्वित्तसय विस्तार ३९

औत्कण्ठयलज्जादर ३९

आानन्दजाश्रुभिरनु० २८ ३०

आराधि वदनपड्क्ल्या १०१ ११०

आशयस्य य उत्कर्ष: ४२ कठोरोऽशनिवच्चाप: ६२

आश्चर्यमस्य कुक्कुमा० कथं विधात्मेयि ९३ आसीदअनमत्रेति १०७ कथाप्रसङ्गेन मिथः ९३

आस्तामनङ्गीकरणा ६४ कथ्यते न कतम: स १४४ ८९ मस्ते दामोदरीया ९४ कदाप्यनवलोकितं ११०

१६२ इति द्विकृत्व: शुचिमिष्ट १३ कपोलाक्षिकृतोल्लासो ६९ ११९ इति प्रियाकाकुभि कमठ पृष्ठकठोरमिद ९१ इता भिया भूपतिमि ३१ कमलेव मतिमतिरिव ५६ इद यदि क्षमापतिपुत्रि ! २० करेण चन्द्रमादसे

इयं कमलकुड्मकोपम १३६ करः सजा सज्जतर० ७२ १३६

इवेन च समासे सु कर्ता यध्ुपमानं स्या० ५० उकिर्नाम यदि स्वार्थो कर्परधूलिघवल २३ ४२ उत्कण्ठा सताश्च सा प्रोवि कर्मकश्रोश्च विहित १३७ करप्यमानममुना ६१

उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते . ३७ २६ कवय: परितुष्यन्ति 9

श्ाकसूची।

छोकांशा: कसमै पुण्यवतेऽधरं पृष्ठाङ्का: श्रोकांथा: दृष्ाङ्रा:

कस्याश्चिदू गुणिना चिरं गजकुम्भाऽसृजा शोणो १४१ १५१ क: शूरताऽनुशय एप गता रतिसतिर्न्द ना २3

काठिन्यं कुचयो: स्रष्टं १३० गता: केचित्प्रबोधाय ११ १०३ गतिः सा स्यादवगमो कान्तासहस्रमरिते ४२

कान्ते स्वान्ते मदीये १४२ गर्जति वारिदुपटले ९२ ६८ कामनीयकमधःकृत गाङ्गमम्वु सितमम्तु

काये निमित्ते सामान्ये ६२३ गाढं दशन् स्वमोषटं य० ८५ कालस्य पुंसश्च विधे गुणदोषों बुधो गृह. १४१

गुणोत्कृह्ैः समीहृत्य ar कालियरूडे शालिनि ७६

काश्मीरजाङ्गराग १२२ गूढोफिरन्योदूदेश्यं चे० ६८ १०६

कासारन्ति पयोधयो गृहाणि नाम तान्येव ५३ ४०

कि घनस्य जलघे० गृहोपकरण सर्व ६८ १४९

किं नृत्यसि समालोच्य १३८ गृद्दावि चिकुरप्राहं ३

किं ब्रूम: शशिनो भाग्यं गोगजदाहनमोजन ८९ ६६

कि भूषर्णं सुददमत्र गोस्तनी मधु पीयूष १८० २४

किञ्ञिमिथ्यात्व सिद्धयर्थ गौर्या: शिवस्यापि विलोक्य १०८ ६८

किमधिकमस्य वदामो ग्राम्यास्मि नागरीवृत्ते० ९४ ग्राहत्वं ग्राहकत्व च १३७

किम सुभिग्लंपितर्जंड ! १६४ ६० किमाराव्यं सदा पुर्ण्य चन्नदूभुजभ्रमितचण्ड १०० चण्डालैरिव युष्मामि: ३१ किसलयकरलेतानां ११३ चतुरम्बुधरावृता मही ६४ कुबेर: कूबराग्रं च ३१ चत्वारो वयमृत्विजः २१ कुम्भं गृहीत्वा विपुलं ६४८ चातुर्यस्य खनिर्नाना कृतमनुमतं हष्ट वा चापाचार्यत्तिपुर २८ केयूर: क्व क्वचन तिलकं जगदाश्िष्य समन्ताद् ९९ केयं माता पिशाची १०१ १२० जटा नेयं वेणीकृत ६४ केशान्धकारादथ ६८ जनकस्य सुता राम ! २३ कोदण्डखेल: खलु १४ जयति ललाटकटाक्ष: १४६ कौमारमारभ्य गणा १४७ जय श्रीस्तेन समरे १४१ क्रमिकं प्रकृतार्थानां १०९ जाता लता हि शैले १२ क्रमेलकं निन्दति जाति प्रमाण धर्मार्ण ३१ क्रुध्यतु नाम ननान्दा २३ क्रोघात्मको भवेदू रौद्र: १२० जानेSतिरागा दिदमेव १३४ ६३ काडकायं शशलक्ष्मण: १११ जानेडमुना कर्णलत्ा २६ क्षणप्राधुणिका तेय १४३ जायापत्योमियो रत्या० ११८ क्षणाद्थष क्षणदा 60 जितस्त्वदास्येन विधु: १०२ क्षोणीभृतामतुलककश ८२ ज्ञेयों, अृद्गारबीभत्सौ गच्छ गच्छसि चेत्कान्त! ८९ १४०

श्ोकसूची।

श्ोकांशा: पृष्ड्ा: शोकांशा: पृष्ठाङा: गोल्लेड अणोरलमना १४८ दमस्वसुश्चित्तमवेत्य १४७ तच्छायसौन्दुर्यनिपीत ६८ दमस्वसुः सेयसुपैति तडिदियं क्षणलोचन ६८ दहनजा न पृथुदेवथु तन्न नेत्रविकास: स्या० १२२ दिगा लोकाडस्यशोषाङ्ग १२१ तथाभूतां हष्ट्ा नृप १५३ दिनकरसेवालब्धो १९ वदद विश्रम्य दयालु दिव्यहरेमुंख कुहरे तदप्रास्विदु:खैश्र तदिदमरण्यं यस्मिन् दिशि दिशि गिरिग्रावाण: १२३ १३९ ६०७ दिशि दिशि परिहासगूढ १४७ १४८ तदोजसस्तथ्यरासः ८6 दुदोह गां स यज्ञाय तद्ल्गुना युगप० ५६ ३६

तद्विमृज्य मम सशय दुष्टसङ्गेन, दौःशोल्यं १७ १२३ तमड्के समारोप्य पड्के० दू रादुत्सुक मागते १३ ११७

तमोमयोकृत्य दिश: दूरं गौरगुणैरहड्कृति ९१ १४४

तया प्रतीष्टहुति हशा दुग्धं मनसिर्ज ६२ तरद्रिणी भूमिभृतः दशोद्टयी ते विधिनाडस्ति ५९ २८

तरुणिमनि कलयति १३८ हश्यन्ते बहुधा लोके १३५

तव रूपमिदं तथा ८१ हष्टा कश्चित्प्रियतमे

तवाहये साहसकर्म ७९ देवाऽडकानिनि कावादे ४८

तस्मिप्नियं सेति सखी ७३ देवि ! त्वन्मुखपड्जेन २४

तस्या नखक्षतविलेपन देशे देशे कलत्राणि १२४

तस्या: सान्द्रविलेपन १११ १०८

वीर्णः किमर्णोनिधिरेष ८७ द्वारि ते तरलां षटि १४०

ते के चिदीघर प्रख्था: १३८ द्वारि स्तम्भनिष्ण्णया ८९

Jतेषु तद्विघव धूवरणाह द्विजपतिग्रसनाहित ६३ तौ तयोभंवतो वाच्यौ १०१ ११८ द्विती यैक्द्वित्निलोपे १०

त्वं दूति ! निरगा: कुं १४९ घनिनोऽपि निरुन्मादा ९१ त्वं हदूगता भैमि ! बहि धन्यासि सखि ! चाटनि त्वद्रूपसम्पदवलोकन ७२ धर्मोपमावाचिलोपे १४१

त्वमुचित नयनारचिषि ८८ धीरत्वेन पद दत्तं १४२ स्वमेवं सौन्दर्या स च २० ध्वनिरतिमधुरः ८४ त्वया जगत्युच्चितकान्ति १४६ नखक्षत नवानार्दे ६४२ त्वया निधेया न गिरो न चेह जीवित: कश्चित् स्वयि लोचनगोचरं गते ६८ न तज्जलं यन्न सुचारु १४२, १४५ ९६ त्वयि वीर! विराजते परं १११ ७८ न तूणादुद्धारे न गुण ७० त्वयि सङ्गरसम्प्राप्त त्वल्लीलोन्मीलिते ९६ न मन्मथस्त्वं स हि ३३

त्वामस्मि वच्मि विदुर्षा १७ नरसुराब्जभुवामिव १४८

स्वामा खिलन्ती डष्टाऽन्यं १३३ नलेन माया: शशिना

दत्त्वा कटाक्षमेणाक्षी १०९ नवपलाशपलाशव नं ४६ ९९ नवराकामृगाङ्गल्य १४

श्ोकसूची। $

श्रोकांशा: न वलक्षयं गणयसीह पृष्ठाङ्ञा: श्रोकांशा: पृष्ठाङ्ा:

न श्चेततां चरतु वा ४९ पूर्णा लुश्ा द्विधाऽड्द्या तु

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके ९२ पूर्वानुरागमानात्म ११८ २२ पृथ्वी वावत् त्रिकोणा नाभूदभूमि: स्मर प्रणमति पश्यति चुम्ब० निजनयन प्रतिबिम्बै० निजौजसोज्जासयितुं ३८ प्रतिकूलविभावादे० प्रतिप्रतीकं प्रथमं ९८ निस्यं नियत्या परव० ८४ प्रतीपभूपैरिव कि १० निन्दामि किं मलय ९० निपततापि न मन्दर प्रधानऽन्यत्र वाक्यार्थ ११२ ३९ निविशते यदि शुकशिखा निशासु चन्द्रगौरासु १२६ प्रविशन्ती गृहद्वारं १४० प्रसादमासाद्य सुरः ६७

निःशेषच्युतचन्दनं १३९ प्रसिद्धयभावो वैफलयं ३१

नीवारा:शुकगर्भ १६२ प्रसूनता तत्करपल्लव ६२ ७० ६९ नो ददासि यदि तत्त्व प्रस्तुतस्य यदन्येन

नो भुका सा रहसि मिलिता १०८ प्रस्तुते वर्ण्यवाक्याथें प्रार्ची प्रयाते विरहा न्यक्कारो ह्ययमेव मे १३६ ११० प्राणेश ! विज्ञष्विरियं १४८ पवगेन मया जगत्पते० ₹४६ ८४ प्राश्ता: श्रियः सकल २६ पत्यौ वृते तयाऽन्यस्मिन ३० प्रियं च मृत्युं न लभे १४३ पथि पथि सहकारा: पदं शतेनाप मखै० १०१ प्रियास्ते बभूवुभुजङ्ग: १००, १३१ ९९ प्रौढप्रत्यर्थिपृथ्वीपति ९९ पदे विधातुर्यंदि ६८ प्लुष्टः स्वैश्वापरोपैरपि ६१ पभाङ्कसभानमवेक्ष्य १२२ पझ्मान् हिमे प्रावृषि १४ बहुरूपकशालभज्जिका ८८ परं परशुरामस्य १३७ बहूनासुपमानाना० परदारपरद्नव्य १०३ ६२ परवति ! दुमयन्ति ! बालकेलिषु तदा बालकैः परिवृतो निजा० १३१ परिमृदितमृणाली ११७ बालेषु सरयतीरे ७० पयंक्रतापन्नसरस्व० पवनो दक्षिणो दिश्व १४४ बोभत्स: स्याज्जुगुप्सातः १२२

१३७ बुबुधे जनेन स महा ४५

पशयेत्काश्रच्ल ! चपल! पातालमिव नाभिस्ते १११ ब्रम: किमस्य वरवणिनि ! ८९

३२ भङ्गाडकीतिमषीमलीमस ९९

पात्रे पुरोवर्तिनि १८० अद्रात्मनो दुरधिरोह ३२ भम धम्मिअ! वीसद्धो १४८

पीयूषमिव सुस्वादु मयानको भवेद्ीति १३१

पुनः पुनः काचन कुवती ६८ भवदूद्वाःस्थो दीनः ३०

पुराकृतस्त्रैणमिमां ६६ भासते प्रतिभासार! ४९

पुरुषायुषजीविन्यो १२४ भुक्तिमुक्िकृदेकान्त १३९

पुरो हठाक्षिस्ततुषार भुजङ्गकुण्डला व्यक्त पूरं विघुर्वधंयितुं ६६ भुवि भ्रमित्वाऽनवलम्ब १४३

६० श्रोकसूची।

श्लोकांशा: पृष्ठाड्ा: श्रोकांशा: भूपालरत्न! निर्देन्य पृष्ठाङ्का:

भूरिभारभरोन्सगना यत्कस्यामपि भानुमान्न

भुशक्रस्य यशांसि यत्कीर्विश्रव णेनैव ६०४ १४१

भेकैः कोटरशायिभि० यत्तव स्तवविधौ ७१ भैमीविनोदाय मुदा ६९ यत्तु प्राकट्यमर्थस्य ४१

भ्रमदूभ्रुकुटि सस्मितं ११८ यत्नादुपायसिद्धयर्था० ७६

त्रमर ! भ्रमता दिगन्त० यत्र यात्युपमानत्व ६४ श्रृश्ध सैव किल सैव यत्पथावधिरणु: परमः १४९ यस्प्रत्युत त्वन्मृदु ७६ म्रृश्षित्रलेखा व तिलो० यत्प्रदेयसुपनीय मञ्जीरादिपु रणित २१ यथा प्रहादनाञ्चन्द्रः ३४ मतिरिव मूर्तिर्मंधुरा ११३ यथावदस्मै पुरुषो० १५० मदननृपतियात्रा १२६ यथासोत्कानने तत्र ४६ मदर्थंसन्देशमृणाल १२० यथेवेत्यादिकं सा स्या० ६० मनसि सन्तमिव प्रिय यदगारिघटाsदकुड्िम ११२ मनस्तु यं नोज्क्ति ४१ यदतिविमलनील मन्दाकिनीनन्दनयो० १६२ यदस्य यात्रासु बलो० १०४ ६३

मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्र. १६७ यदि त्रिलोको गणना ७४

मन्येडमुना कर्णलता ७१ यदि मधुमथन! ६४ मन्ये शड्के ध्रुवं प्रायो ६९ यदू यथा साधितं केना० ९९ ममासनाघें भव मण्डर्न २१ यधदाकाङ्वितं योग्यं ९ मयि पश्यति सा केशैः १०९ यद्यपक्षवगभंत्वं ७३ मयि स्थितिरनम्रतयैव यध्यशो राजहंसस्य १३ १९ महदेसुरसंधम्मे यश्ञोधिगन्तुं सुख ३८ ८२ यश: पदाङ्गुष्टनखौ ७१ मही कृतार्था यदि ३८ यस्तन्वि ! भर्ती घुसृणेन ८६ मातर्भवानि ! मम पूर्व यस्माचण्डं च सुण्डं च ३४ मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य १२३ १३० यस्मिन्नासन् कुसुम १७३ ४२ यस्य न सविधे दयिता ४४ मानं घत्स्वेति वदती यस्य मित्राणि मित्राणि मानिन्या हृदयान्मानो १३१ ४२ यस्यास्ति विमलं शास्त्र १३९

मा्ग मा गा सुरारे० ८९ याचमानजनमानस १०० मीयतां कथमभीप्सित ६११ याभिरनङ्ग: साङ्गोककत: मुक्ता: के लिविसूत्रहार १०७ यामि प्रेयसि ! वारिदा० ७२ मुखं विकसित स्मिस १२८ यावत् सखे! प्रियां स्वप्ने १२४ सुखमिन्दुयथा पाणि: युदूध्वा वाभिमुखं रणस्य १०२ सुष्टिमिताऽपि मृगाक्ष्या: १६ ये किल नोSडशादासा: ८५ मूर्त्यां नाम्ना च कृष्ण ९० येन त्रि:सप्तृत्वो मृगोदशो यत्र ७० येन ध्वस्तमनोभवेन ३० चदिमा पदथो: सरीजवदू ६२ येनोन्नमय्य चिबुर्क यं प्रेक्ष्य चिररूढापि ११० ८७ यो हेतु: काकमणामाया। १३

श्रोकसूचा।

श्रलोकांशा: श्रोकांशा: यः कौमारहरः स एव हि वाचं तदीयां परिपीय SK

रते गौरीकरदन्द्वू रविरश्मितसदेह: वाणोरकुडंँगुडडीण वाता मलयजा वान्ति रविरचिऋचामों कारेषु वाप्या भवन्ति विमलाः रसस्य परिपस्थित्वा० २४,६६ ४९ वामे करे निहितवाम ६'७ रसै: कथा यस्य सुधा० ६७ विकारकारिकामाड्का ४७ राकागमेनावदातो विचरन्ति विलासिन्यो ६९ राजौ द्विजानासिह दिद्या सन्व्योदयो द्रेका: रज्ञामस्य शतेन किं विधाय दूरे केयूर रात्रिगमिष्यति सविष्यति 'SE विधाय मूर्धानमधश्चरं राम चन्द्रवदने न चन्द्रमा ६५४ विधिलिखिसनियोग १०५ राममन्मथशरेण २२ विनाऽनिष्ट च तत्सिद्धि रामास्कन्धावसको य: १४० विना पतत्रं विनता रामो जागति देवेषु २३ विपक्षनृपनारीणां रामोऽ्सौ विक्रमगुणैः विपक्षरामान्तरनामनि १७

१३८ ६३६

रुधिरविसर प्रसाधित १३९ विभिन्दता दुष्कृतिनीं विमातृपुत्रस्य करस्थ ८७ ४२ विमुख्न मानसातड़ २३ रे सारङ्गा ! वनवसतय ६७ वियदलिमलिनाम्बुगर्भ विवस्वताऽनायिषतेव ११७ रोमावलोभ्र कुसुमैः ६६ लक्ष्मीविलासवसते: ६७ विशेष: सोऽपि यद्येक ९१ लड्कां गता ये मलये १४२ ३२, ३६, ४२ लताऽबलालास्यकला ११७ विश्वेश्वरापराखयेन १२, ११४, १२८ लसदूवोडा: सकरूणा: २३ विस्मयात्माऽदूभुतो जेयः ११०, १११, १६१ लावण्यं तदसौ कान्ति १३६ ६२२

लिखव्रास्ते प्रियो १३७ विहायसि विहारिणी १२० लोकस्जि दौर्दिवि वीराग्रेसर! कृष्णराम ! ९७ ३१ लोका: स्तुवन्तु भुवि १० वृद्धा युवान: शिशव: लोकोत्तरं मृगाक्ष्या ७६ वेलातिगस्त्रणगुगाब्धि 56 लोचनाघर कृताऽडइत १०० वेलामतिक्रम्य पृथु १९ वदन्ती जारवृपतान्तं ६४ व्यभिचारिरसस्थायि० २२ वनेचराणां वनिता ६१ व्याजावलम्बनं यत्तु ४२

वराटिकोपक्रिययापि ९९ व्याजोकिरन्यहेतूक्त्या १०६ वहणरमणीमाशा ८१ शषिनिख्विंशजेयं १४९ वर्जयन्त्या जनेः सद् ४६ शनिश्चाप्यश निश्षापि १३९ १०३ शब्दार्थो यत्र तुल्या स्तः ४२

वर्ण्योपमेपलाभेन १०३ शम्भुविश्वमवत्यद्य वस्तुतो वक्तुमिष्टस्य शशंस दासीङ्गितविदू १४४

वहिस्फुलिक्गक इव ३१ शशी दिवसधूसरो १०२

१२ श्रोकसूची।

श्ोर्कांशा: पृष्ठाङ्का: श्रोर्कांशा: शास्त्राथेसव्यपेक्षत्व पृष्ठाङ्का: ४२ सित करकररुचिर शीव्रं प्रतीयते शौत्यां शितांशुवणवयति स्म ४४

शत्रु वीरशरच्छात ४८ सीतामपास्य त्रपया शोकोत्थ: करुणो ज्ेय: सीता यदा यदा दुःखं १२०

शोभायशोमिर्जितशैव १०२ ७७ सीतालिङ्गनसंरम्भ ६७

इयामां श्यामलिमान० सुदतीजनमज्जनापित्: १३६ २६ श्यामानां खल गोकुलेधु ३३ सूक्ष्मे घने नैषध १५१

श्रियौ नरेन्द्रस्य निरीक्ष्य सूनोर्दिनकरस्थैषा १५३ ६७ श्रीराम ! ताटकान्तक ! १ ५६ सष्टाऽतिविश्वा विधिनैव इवश्रः क्रुष्यतु निर्दिशन्तु १४९ सेयं मृदुः कौसुमचाप १०५

सौघस्थले चरन्ती ६८ षटुपद एव नितान्तं संयोगो विप्रयोगश्र १४९ स्तुतौ मधोनस्त्यज ११६ ८८ संसारसिन्धावसुबिम्ब १४७ स्तुत्या स्तुतेरमिव्यक्ति ८८ संहितैकपदे नित्या १८ स्तुवन्त्वन्ये ग्रन्थं कथमपि ६७० स एव युक्तिपूर्वश्चे० ६३ स्तोकेनोन्नतिमायाति ८२ स गुणीभृतव्यङ्गघः १५४ स्थविरं या हसन्वीव ४७ स्थितस्य रात्रावधिशाय्य १४२ सङ्गतानि मुदा राज० सडग्रामाङगणमागते १२१ स जयत्यरिसार्थ स्फूजदूभुजा विशतिक १४३ ७२ ६२२ सत्सङ्गनिरतो वल्स ! ४४ स्मरेन्धने वक्षसि ६६ समर्पंकत्वं काव्यस्य ३७ स्मर: सवं सर्वस्वं ७० समानकुलशीलयोः स्मारं ज्वरं घोरमपo समासगा वाक्यगा च ११९ स्वप्रकाश ! जड एष ७९ समेन लक्ष्मणा वस्तु ६९ स्वभावचपले नेत्रे स्वयं हष्टा वसुमती ६९ सम्भावितास्त्वया के तरुणि! सम्यग्ज्ञानसमुस्थान: १२६ ११०

सरला बहुलारम्भ १२३ स्वर्ग प्रासिरने नैव ४०

स रातु वो दुश्च्यवनो स्वर्णकेतकपराग २८ स्वर्भानुप्रतिवार १३

सरो विकसिताम्भोज ९६ १२० सविता विधवति हसं तनौ सन्निहिसं ५१ सहसतर्गोपीनां पद ११९ हतः कयाचित्पथि कन्दुकेन सहस्व. कतिचिन्मासान् १०९ हरिं परित्यज्य नला हारः सन् वार्यमाणोऽपि 38 सहोकि रन्यदेशतवं १०९ १४०

साक्षात्सुधांशुमुखमेव ६३ हासमूल: समाख्यातो साड््यवाचिलोपे तु हितगिर न शृणोषि साधोरधीवत् तता विद्या १० २२ हिताहिते वृत्तितौल्य ७६ सानन्द तनुजाविवाह सानन्दमेष मकरन्द ९८ हित्वा दैस्यरिपोदर: ९८

सामर्थ्यंमौचिती देश् १०३ हत् तस्य यन्मन्त्रयते ६३, १०२ १६० ह्ृदय एव तर्वास्ति ९६ साथं लनाता चन्दनेन · १३९ हदि विदुर्भसुवः प्रहरन् ९३:

श्री: # शुद्धिपत्रम् * । अश्नुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् र्पाङ्धि: क्रीडतां क्रीडतां(?) पण्डितानां पण्डितानाम् प्रन्थस्य ग्रन्थस्य च 20 काव्यत्य काव्यत्व सुधानिमितत्व- सुधानिमितत्वसगर- भूजातत्व्र निर्मितत्वभूजातत्व w 9 भविकत्वात् भाविकत्वात् भविकस्तदा भाविकस्तदा १२ भिन्न प्रतिबन्धक: भिन्नः प्रतिबन्धक: ६६

शब्द: शब्द: शब्द: शब्दुत्व शाब्दत्व १८

रूपस्फोट: रूप: रफीट: ९ ३२

प्रामाण्यविघात: प्रामाण्याविघातः १० 2

प्रकृत .... प्रदुर्शनेन प्रकृति .... प्रदशने १० २.०

वाक्यार्था वाक्यशक्यार्था ६१

पूर्वलक्षणा पूव लक्षणा 'हरिद्रा हरिद्रा ११ ७

तद्युक्तम्, तद्युक्तम्' ११ सुमित्रातज्कि सुमित्रा तद्वकि ११ ३०

एवोदाहरणम् ॥६।। एवोदाहरणम् । ८

प्रकाश: । प्रकाश: ॥ ६-७॥ १६ २२

शलेषरुगुणा कलेपरूपगुणा १६ १

शूरः शूर! १७ १०

संज्ञाप्रयुक्त: । संज्ञाप्रयुक्त:, १८ २७

यथेष्टम्। यथेष्टम्।' १९ १ श्रवणम्। तद्तु अ्रवणात्तद्तु १९ ३0

नुषद्गेण नुषङ्ग २० १

डमिमतो डभिमतो २० १६

इरिः हरि: १०

• पुस्तकस्याशुद्धिबाहुल्येन मुद्रणावसरे समुपलब्धासु भूयसीष्वशुद्धिषु कासाञ्चि- न्निवारणे विहितेऽप्यवशिष्टानां तासामत्र कतिपया मुंद्रणोत्तं विचारणान्निराकृता इति शुद्धिपत्रानुसारं ताः संशोध्यैव दर्शनीयोडयं अ्रन्थ इत्येष सहदयानी पाठकमहोद यानां पुरस्तादनुरोधः ।

शुद्धिपत्रंम् ।

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् प्रक्रममङ्ग: प्रक्रमभङ्र: २१ ३१ विभानुभाव विभावानुभाव २२ २२ करुणबीभत्स करुण २७ विभार्वादे विभावादे २३ 2 मानं सातक मानसातङ २३ २६ दुष्कमत्वम् दुष्क्रमत्वम् २६ १३ शिखरे शेखरे २६ च्युतसंस्कृतित्वा २४ नमुखार्द्राद्र नमुखायार्द्व २.८ कशस्तृणम् कुशस्तृषम् २८ २

आर्द्ाद अग्रार्द २८

भावस्तत्र भागसतत्र २९ २३ वाचित्वेऽपि। वाचित्वेऽपि, २९ २९ कर्णस्थितित्व कर्णस्थितत्व ३० १ भवदासो भवदूद्ाःस्थो ३० 20 इति इति। ३१ ११ नमुखादार्द्रि नमुखाग्राद्वें ३१ १३ क्रशस्तृणम् कृशहतृषम् ३१ १३ विद्रग्वेतरं विदुग्धेतर्रं ३३ १७

भूस्पन्दस्य भ्रहपन्दस्य ३४ oC स्थिर्तो .... भवति। स्थितोरऽ्थो .... भवति, ३७ १९ युक्तमिस्याह युक"मित्याह ३७ २९

पुनरुकस्य पुनरुकस्य द्विरुकस्य ३९ १

*प्राम्यत्वाभावा ग्राम्यत्वाभावा ३९ २४ भिन्नेस्यर्थ:(२)। भिन्नेत्यर्थः । ३९ २४

ग्राम्यत्वाभाव ग्राम्यत्वा*(२)भाव ३९ २५

दुडी दुण्डी ४0 १ त्याशय:, त्याशय: । ४0 ९ मिन्न: मिन्न: ४0 २५ रस ओज: रसघर्म ओज: ४१. बोष्य:(१)। बोध्य:(१)॥१२॥ ४२ स्वछन्द स्वच्छन्द ४३ २७ समासे समासे, १६ एलोकार्चगली इलोकार्धगत ४६

शुद्धपत्रम्।

अशुद्म् शुद्धम् पृष्ठम् (टि०) सम्यङ्गता सम्यङूनता ४६ चतुष्टय चतुष्पथ ४७ ११ प्राचि दुले प्राच्यदुल ४९ आध्यवं आध्यवं चका चैका ६० (टि०) स्तथापि स्तथापि' ५१ २

हवयथादि इवयथावादि ५१ सादश्यस्य विशिष्ट साश्यविशिष्ट ६१ २८

भावेऽपि भाषेऽपि। ६६ अमलेव कमलेव ५६ १९ उद्धेगरादि उद्वेगरागादि . ९

भ्रुवो भ्रुवो: ६१ १८ प्रतिष्ठा प्रतीष्टा ६२ १४ अयं 'अयं ६३ २६

यत्रकस्या यत्रकस्या ६३ २६

द्वपन्हुति दपन्हुति ६६ २९

भीम 'भीम' ७२ 6

निद्धनुबन्ध निद्रानुबन्ध ७२ २५

अन्ये-तु अन्ये तु- २७

बिम्बत्वे बिम्बत्वं ७८ १२

तृज्भाप्र तृजभाव ८२ १४ कर्म(?) 20 कर्म नणा तृणा ८८

त्वथं त्वथ १७

विधु विधु: १०२ 26

काकुना काक्का १०२ २९

कठिन्य काठिन्य १०३ २६

चछविरलङ्कार च्छविमलड्कार १०⑈ ११

चापरे ।' चापरे।। १०९ २१

मात्र - मात्र-' १०९ २२

अन्ये-तु अन्ये तु- ११२ ९

रसाघ्यप रसाधुप ११२

निरास्यति निरस्यति ११

पद्क्या पदैक्या ११२ २०

शुद्धिपत्रम्।

अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठम् पड्डि: तत्रतेषा तत्रैतेषा ११२ २१ त्कण्ठा रुत्कण्ठा ११६ १ भिव्य को भिध्यक्ती ११७ ६

यत्रिता यत्निजञा ११९ ११ र्भवानि र्भवानि! १२३ मदकमा: मदश्रमा: १२४ ६२

विशेषोज्वरश्चा विशेषो ज्वरश्वा १२५ 2

रसा: रसौ १२७ १५

र्थन्तरस्य र्थान्तरस्य १३०

रथ प्रतीयमान: रर्थ प्रवीयमानः १३१ उपप्रहः (?) उपग्रहः १३३ ३२

प्रकृति प्रकृति १३४ २४

प्रकाशादय: प्रकाशकारादय: १३१

मुक्तिमुक्ति भुक्तिमुक्ति १३९

पुगपदू युगपद् १४१ १९

मास्ति नास्ति १४१ २५

स्वत्कीतिश्रम त्वत्कीर्तिश्वम १४१ २६

ययाडरय: यथाडरय: १४१ २९

संमान्रम् मात्रम् १४३ २१

यज्यते व्यज्यते १४४ २३ व्यङ््या व्यड्ग्या १४६ ६

रज्ञमस्य राज्ञामस्य १४६ १९ सचिते'त्यादी सविते त्यादौ। १४७ १० विश्रमामि विश्राम्यामि १४८ ३३ तस्माद्विभेतव्य तस्माद्विभेतव्य १६२ २३

कथासरो कथा सरो ११४ न्यस् व्यङ्ग्य ११४ २७

मतिहद्यता ।। मतिहद्यता। ११८ अतक्षरि अतक्षणि ११८ २६ सौन्दुर्येणैव सौन्द्यणैष १६० २० इत्यत्र इत्यत्र इत्यत्र १६० २६

जानती जानाती १६६ १ 'हरे'त्यादौ 'हरेडवे'त्यादौ १६८ ३०

कल्व कर्मत्व १६९

काशी संस्कृत सोरिज़ ग्रन्थमाला। y १६ वर्षकृत्यदीपकः। कालनिणयव्रतोद्ापन सहितः । म० म० पण्डित नित्यानन्द पन्स- पर्वतीय विरचित:। (कर्म्म० वि ९) रु० ३- १' श्रीतसूत्रम्। श्रीमन्महर्षि-लाव्यायनप्रणोतममिष्टेमान्तम्। (कर्म० वि० १०) रु० १ -: १८ नलचम्पूः अथवा दमयन्तीकथा। सहाकविश्रीत्रिविक्रमभट्टविरचिता। विषमपद प्रकाशाख्यव्याख्यया सहिता। भावबोघिनी टिप्पणी सहिता। (का० वि०१६) रु०१-४ १९ श्रीव्रह्मसूत्रम्। श्रीभगवब्निम्बारकं महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारिजात सौरभा- ख्यसूत्रवाक्याथॅन श्रीश्नवासाचार्यचरणप्रणीत श्रीवेदान्तकौस्तुभभाष्येन सनाथीकृतम्। (श्रीनिम्बार्कभाष्यम्) (वदान्त वि० १०) रु० ३- १०० वाग्वल्लमः । श्रीमता दैवज्ञाग्रे सरेणागममामिकेण कविपुङ्गवेन दुःखूभज्ञनविदुषा विरचितः, तत्सुतेन बहुशास्त्रपारगेण कविचक्रवत्तिना महामहोपाध्यायेज देवीप्रसाद पण्डितप्रवरेण कृतया वरवर्णिन्या टीकयोपस्कृतः। (छन्दः शास्त्र वि० ४) रु० २- २e१ सिद्धान्तलक्षणम्। श्रीजगदीशतर्कालक्वारकृतम्। न्यायाचार्य श्रीशिवद्त्तमिश्र- विरचित गंगाख्यव्याख्या टिप्पणी सहितम्। (न्याय विभागे ४) ) रु० ६-८ ०२ वेदभाष्यभूमिकासग्रहः । (सायणाचार्यविरचितानां स्ववेदभाष्यभूमिकानां संग्रहः)। [वेद० वि० ५]रु० २-८ १०३ माधवीयधातुवृत्ति: । श्रीमत्सायणाचार्यविरचिता। (व्या० वि० १२) रु० :- १०४ बौधायनधर्ससूत्रम्। श्रीगोधिन्दर्वा मिप्रणीत तिवरणसमेतम्।[कर्म०वि० ११]रु० ४-० १०६ ताण्डयमहाव्ाह्णम् । सायणा चार्य विरचितभाष्यसहितम्। (बेदवि० ६) रु० १२-० १०६ न्यायमजरी: जयन्तभट्टकृता। न्याय-व्याकरणाचा्येंण पं० सूर्यनारायणशास्त्रिणा कृतया टिप्ण्या समेता। सम्पूर्ण । [म्या० वि० १६ ] रु० ८ -- ० १०७ शारदातिलकम्। श्रीमद्वाघवभट्टककृतपदार्थादरशंटीकासहितम्। (तन्त्रर्गव०१) रु० ५-० १०८ मन्त्राथंदीपिका। म० म० श्रीशतुघ्नविरचित. । सटीक। (वेद० वि०") रु० २-० १०१ शब्दशक्तिप्रकाश्िका । श्रीमज्जगदीश्षतर्कालड्वारविनिमिता । श्रीकृष्णकान्त- विद्यावागीशकृतया कृष्णकान्तीटीकया श्रीमद्रामभद्रसिद्धान्तवागीशविरचितया रामभद्रीटीकया च समलङकृता। पं० दुण्ढिराजशास्तिकृतया छात्रोपयुककया विषमस्थलटिप्पण्या मृलकारिकाथेन च सहिता। (न्या वि० १६) रु० ४-८ ११० योगदर्शनम् (पातअ्ञलदर्शनम्) भगवत्पतञ्जलिरचितं, राघवानन्दसरस्वतीकृत

रचितया "तत्त्वणैशारयाणव्या खयया भृषितेन विज्ञानभिक्षुनिर्मित"योगवार्तिक" समुद्धासितेन स्वामिहरिहरानन्दारण्यकृतभास्वतीवृत्त्या सहितेन भगवच्छ्रीक्क ष्णद्वैपायनव्यासदेवापज्ञ-"सांखयप्रवचन" भाष्येणोद्दयोतितम, गोल्वामि- दामोदरशाख्णा विहितया टिप्पन्या "पातञ्ञलप्रभाणनामिकया भूमिकया च संवलितम्। (योग. वि. ३) :- ० १११ सारस्वत व्याकरणम्। अनुभृतिस्वरूपाचार्य्यंप्रणीतम्। श्रीचन्द्रकीत्तिसूरि- प्रणीतचन्द्रकीर्तिनाम्न्या सुबोधिकया व्यायया, भीवासुदेवभट्टविरचित प्रसादा- ख्यटीकया व समन्वितम्। कवितार्किकोत्कल-यास्क श्रीनवकिशोरशाख्तिणा निर्मितया मनोरमाविवृत्या व समुद्धासितम्। (व्या. वि. १३) सम्पूर्णम्। रु० ३-० १२ सामान्यनिरुकि-गादाघरी-गृढार्थतत्त्वालोकः। पं० कुलपति झोपाख्य-श्री- धर्मदर [श्रीवच्च झा ] शर्मविरचितः। (न्याशवि. १७ ) रु० १-८ १३ जागदीशी पक्षता। गंगाख्यव्याखया टिप्पणीसाहता (न्या.वि.१८) रु० १-८

६ काशी संस्कृत सीरिज़ ग्रन्थमाला। ११४ मनुसमृति। कुल्लूकभट्टकृत मन्यर्शसुक्तावलोव्याखयया काशोस्थगवर्णमेभ्ट कालेज व्याकरण-मीमांसा-धर्मशास्त्राध्यापकेन पं० नेने इत्युपाव्व गोपालशाख्त्रिसंगृ- हीतपरिशिष्टटिप्पण्यादिभिरि सहिता। सम्पूर्णम्। (धम्मेशाम्र वि.३) रु० २- ११५ व्युस्पत्तिवाद:। थ्रीमद्गढ़ाघरभट्टाचार्यचक्रवतिविरचितः। पण्डितराज शुक्ध श्रीदेणीमाघवशास्त्रिरचित [शाषार्थ-परीक्षोयोगि ] शासतार्थकला टीका रहितः। (न्या. वि. १९) रु० २- ११६ भारती। ब्रह्मसूत्रशाक्कुरभाष्यव्याख्या सर्वतत्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविर- दिता। न्यायाचार्य पं० दुण्ढिराजशारििणा स्ङ्कालतया विषमस्थलटिप्पण्या सम लड्कृता। सम्पूर्ण: । (वेदान्त वि० ११) ६० २- ११७ जन्मपत्रदीपकः । सोदाकरण-सटिप्पण- डिन्दीटीका सहित:। ज्यौ० पं० श्रीवि. न्ध्येश्वरीप्रसादद्विवेदिना विरचित: । (ज्यौ. वि. ५) रु० 6- ११८ गोभिलगृह्यसूत्रम्। सटीकम्। (कर्म्मकाण्ड वि० १२) रु० ३- ११९ सिद्धान्तकौमुदी। व्याकरणाचार्य नेने पं० गोपालशास्त्रि विरचित सरला टिप्पण्या साहता। 'रुपलेखनप्रकार-पड्िेखनप्रकाराख्य परिशिष्ट सहिता च। स्रीप्रत्ययान्तो भाग: । (व्या० वि० १४) रु० १- १२० कात्यायनशुल्बसूत्रम्। कर्कभाष्य-महिघरवृत्ति सहितम्। (क्म्मं० वि० १४) रु० :- १२१ व्याक्तविवेक:। श्रीराजान कमहिममटटकृतः। श्रीराजानवस्व्यककृत व्याख्यया साहित्याचार्यं पं० श्रीमधुसूदनशासत्िरचित मधुसूदनीवित्ृत्या च समुजासिता रु० ४- १२२ श्रद्धविवेक: । श्रीरद्रधरकृतः। वेदाचार्य पं. अनन्धरामशास्त्रि कृत टिप्पणी (कम्म० वि० १३) रु० १- १२३ सांख्यवत्वकौमुदी। पण्डितराज श्रीराजेश्वरशास्तिद्रावड महोदयनामाजञया सहितः।

न्यायाचार्य श्रीहरिराम शुक्क विरचितया "सुषमाखय" कौमुदी व्याएपया समलड्फृता। (सांख्य वि० २) रु० १- १२४ वाक्यपदीयम्। श्रीमतृहरिमहावैयाकरण विरचितम्। न्याय-व्याकरणाचार्य पं० श्रीसूर्यनारायण शर्म शुक्केन विरचितया भावप्रदीपाख्य व्याख्यया टिप्वणेन च संपादितम्। (ब्रह्मकाण्डम्)। १२६ प्रोढमनोरमा। भैरवी-भावप्रकाश-सरलाटाकोपेतः लघुशब्दरल्नश्च। (व्या० वि० १६) रु० १-

[पञ्चसन्धयन्तो भाग: ] (व्या० वि० १६) रु० ३- १२६ जैमिनीयन्यायमाला। श्रीमन्माधवाचारविर्शचता।तद्विरचितेन विस्तरेण विभूषिता। मीमांसाचार्य पं० पट्ाभिरामश्ञास्तणा रचितया विषयवाक्यविव रण्या समलदूकृत्य संशोघिता।[ वृतोयाध्यायान्ता ] (मीमांसा वि: ७) रु २- १२७ शतपथब्राह्मणम्। (शुक्कयजुर्वेदान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखीय) वेदविशारद मोमांसा- केसरिणा पण्डित चिन्रसवामिशास्त्रिणा टिप्पण्यादिभिविभूष्यविशोधितम्। [काण्डचतुष्टात्मरुः प्रथमोभाग: ] (वेद: वि० ७) र० २-

नागेशोकिप्रकाश व्याख्यया संवलित:। (व्या० वि० १७) रु० २- १२९ कत्यसारसमुच्चयः। म. म. श्रीअमृतनाथझा शर्मणा विरचितः । पण्डितशरीगङ्गा. धरममिश्रशर्मणा यथास्थलोपयुक्क्कटिप्पणीमिः प्रयोजनीयविविधपरिशिष्टविषयैश्र समलहकृत:। (धर्म० वि० ४) रैं० १- प्रापिस्थानम-चाखम्वा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी