1. Chandra Loka Jayadeva Rama Vyakhya Vaidyanatha Mahashya Ed. Bharadvaj Govind Shastri
Page 1
Barcode : 99999990275902 Title - chandra look Author - babu avinas lal Language - hindi Pages - 170 Publication Year - 1870 Barcode EAN.UCC-13
9 999999 027590"
Page 3
।। श्री:॥ ॥ शविश्वनायो विजयतै॥
॥ चन्द्रालोक:।।
विरचित: ॥
श्रौयुतपायगुसडे कुलभ ष गसा क्षा न्रा गेभशिष्यवै- दनाथमहाशबविरचितया रमास्यया व्याख्यया उपेत: ।
भारह्वाजगोविन्दशास्तिया संशोधितः॥
बाबू अविनाशिलालान्नानुसारेण पसिडतहरि- भध्देग काश्यामार्ययन्त्रालये सुद्रयित्वा प्रसिद्धि नीत:।I
जिसको लेना हो, कर्साघराटा या कचौरोगलौ मे बाबूलाल गुमास्ते को दुकान मे मिलैगा॥
सम्बत् १६४० वैक्रमै।
Page 5
॥ श्रगणेशाय नमः॥ ॥ चन्द्रालोक: सव्याख्यः॥
॥ प्रथम मयूख: ॥ उच्चैरस्ति मन्दतामरसताञ्जाग्रत्कलंकैरव धवंसं हस्तयते च या सुमनसासुल्लासिनी मानसे। दुष्टोदन्मदनाशनार्चिरमला लोकन्योदर्शिका सा मेतचितयोव खसडपरशोर्वाग्देवता दौव्यतु॥ १॥
वृन्दावने खेलति राधिकासमं कर्गावतंसीक्कतफुह्लपद्म:। रहः समालव्य शरत्ुधांशु: कलंकितामाप स पातु माधवः १ नत्वा गुरु' वैद्यनाथ: पायगुसडेतिकीर्तित: । व्याख्यां रमाख्यां तनुते चन्द्रालोके विलासिनौम् ॥२ ॥ ग्रन्थसमाप्दिप्रतिबन्धकशमनाय ख्वेष्टदेवतातिरितदेव ताकमङ्गलस्य निषिद्वतया सकनमूलभूतत्वेन ससुचिततया च श्रीमहागदेवतावस्तुनिर्देशादिरूप मङ्गलमाचरन् नयदेव- नामा कवि: शिष्यशिक्षायै व्यास्यातश्रीत्तगामनुषङ्गतो मङगला- य च निबधराति ॥ उत्नगिति ॥सा प्रसिद्वा वर्गनीया वा वा ग्रूपा देवता दीव्यतु सर्वोत्कर्षेंग वर्ततां क्रोडतां मोदतां वे- त्यन्वयार्थौ। भत्तवदने इतिशेष:। केव खरडपरशोगदासुरवंधे खरडो भग्न: परशुर्यस्य खएडयतीति खरड: परशुर्यस्येति ा ताटशस्य शिवस्य नेनरतितयौव नयोवयवा यखा: सा वितयो नेव्राया वितयो नेवनितयी सूर्यचन्द्रा गििरुपनेवाभिन्नत्यव
Page 6
२ चन्द्रालोके।
यवकसमूह द्वेत्वर्यः । तत कोहग्वाउद वता यह्ा सा का ए- वमग्रेपि। या मन्दता मूर्ख तामरसतां च निर्हर्षतां नौरसतां वा रलयोरैक्ादलसतां वा उच्च रुध्व दूरे दूतियावत्। अर्ध्व- त्वस्याविवचितत्वादस्यति चिपति असुक्षेंपणी दिवादि: सुमनसा- मितिकाकाचिन्यायेनोभयत्र संबध्यते। अत एवदुति: । तथा चया सुमनसां पंसिडतानां रवानी शब्दानां वचनानामि- तियावत् तेषां यः ध्वंसः अभावः जाग्रदभिन्नकलङ्गहेतुकस्तं हस्तयते च हस्तेनातिक्रामति दूरीकरोति चेत्यर्यः । तस्या: प्र- सादेन तेषां निर्दुष्टचवनप्रयोग: सुकरः। अन्यथा दुषवाङि- र्सरगभौत्या वचनाभाव दूतिभावः । के चित्तु नाग्रत्यः क- ला:अस्य जाग्रत्कलो मन्दगभीर: शब्दोऽस्य वा सः पूर्वविशेषणे मन्दत्वादिनाशात्ताहश पुरुष इस्तयते इस्तेन स्पृशति इस्तगतं वा करोतीत्र्घः। किंभूतं कैरपि पुरुषैन वध्वंसो यस्य सः तम्। भागुरिमतेन वध्वंसशब्दः साधुरित्याह्ः। पुनःकोहक् या सुम नसां मसिडतानां मानसेन्तःकरगे उल्वासिनी उल्लसनशोला। पुन: वाटुष्टानासुदन्यो मदसस्य नाशनं भस्ादी दशंच्रर्चर- स्या: सा यह्ा ताहशमदस्य नाशकमचिर्यस्या: सा यदा ताह- शमदस्यनाशने अचिरेव यद्दा दुष्टत्वममेदेन मदविशेषगामर्चि- ज्वचेवेत्यर्थः । घष्टोद्न्नितिपाठे घृष्टा उद्यन्मदा: विना ज्ञानं महागर्वभाजः अये प्राग्वत्। पुनःअमलो निर्मला अत एव लोकतरयौदर्शिका भूर्भुवःसारूपलोकाभिन्नव्यवयव कसमूहदर्श- नकर्त्रीत्यर्येः। तद्दर्गंनक्वमेतियावत्। के चित्वमलैत्यन्तमेकं पद्माहु, रिति बाग्द वौपने। नेववितयी पच्चे मन्दानि नि- प्पुभागि च सानि तामरसानि कमलानि च. मन्दतामरसानि तवां भावः मन्दतारसता तां कमलनिष्ठमन्दतवंसंकुचितत्व
Page 7
प्रथम मयूख! । IY
हं हो चिन्मयचित्तचन्द्रमगाय: सम्वद्धयध्वं रसान् रेरे खैरिगि निविंचार कविते मास्त्मकाशीभव। उद्वासाय विचारवीचिनिचयाल झ्रवाराबनिधे शन्द्रालोकमयं सयं वितनुते पौयूषवर्षः छवतौ ॥ २ ॥
दूरे च्विपतीत्यर्यः । एतेन सूर्यमयत्व सूचितं तस्य पद्मविका सकत्वादिति भाव: । पुनः सुमनसां पुष्पायां मध्ये के जले रौ- तौतिकरवोहलदत्तादिति तत्पुरुषे कतौति वा सपस्या अलुक हंसस्तस्थेदं प्रियं केरवं कुसुदं तस्य ध्वंस नाशं जाग्रत्य: स्फुरन्त्य: कला यस्पिन्कमयि यथाभवति तथेति पूर्वोत्तरक्रिया विशेषगा म्। अत एव मध्ये तटुकिः। तथा च तद्यथा यथा इस्तयते हस्ते नातिक्रामति एतेन चन्द्रमयत्वं सूचितं तस्य तंदिकासकत्वा त्। पुनः या च सुमनसा देवानां पगिडतानां वा मानसे अ्न्त :- करगे उल्लसनशौला: एतेनापि चन्द्रमयत वंसूर्यसयत्व बन्हि मयत्वं वा सूचितम् । चन्द्रेग देवानां तप्तिजननात्तस्य दश- नीयत्वाचेनोदये कर्माचर गात्तस्ापि तत्वाच। अन्वहसग्न रूपास्त्वात्तघातदाधानस् प्रुत्युतलाच्। यहा एतदिशेषगेन विवचितार्थपुष्टिः। एतहिना तदेवनासंभवात् । अत एव पूर्व कल्पेपि विशेषयं सार्थकम्। पुनः दुषः उद्यन्य: मदनः मार: तस्याशनं भस्सादीदशमचिर्यसाः सा। एतेनाग्निमयत्वं सूचितं तद्रपनेचस्य मदनदाहकत्वात् । अत एवामला: म- नापि पूर्ववद्दोध्यमितिके चित्। अत एव लोकनयी दर्शिकेति ससुदायविशेषणं पूर्वाणि तु प्रत्येकद्वारागोति बोध्यम्॥। १॥ प्रयोजनानि सूचयन् सादिकोत न निबधन् शि व्यावधानाय प्रतिजानौते ॥ हं हो चिन्मयेति॥ दतरसाहित्य-
Page 8
8 चन्द्रालोके।
ग्रन्थापेक्षयाऽस्याधिक्ंसूचयन् कविताया: प्रयोजनान्ययासि त्ध्या वैयध्यं प्रतिपाद्यति। चिन्मयेत्यादिना। हं हो द्रतिपद- दवयं तत्न हमित्यनुनये हं रोषभाषगोनुनयैपिचेति हैमोतेः। हं रुषोत्म्यनुवीतिषु इूतिविश्वप्रकाशोतेश्न । हो दतिसंबोधने। दोही तु भोवत्संबुध्या ह्वानयोर्मताविति तदुभयोतीः। है चिन्म- यचित्तचन्द्रमगायः चित्प्रचुरागि चैतन्याश्रया: एतेन नडत्वनि- रास: तस्य रसासंबद्दकत्वात् तदुतिवैय्यर्थ्यापत्तेश्व। र्ददशानि- यानि च्वित्तान्यन्त:करगानि तद्रूपा ये चन्द्रमगयः चन्द्रकान्त- शिलामययः। यद्दा जानप्रचुरासद्रूपा वा ये मनोरूपचन्द्र- कान्तमगयः यद्ा तेषां ये तद्रपा: ते दूत्यर्यः यूयं सान् शृङ्गा- रादीन् संवर्धयध्वं तन्मगीनामपि जलरूपरससंवर्धकतवात्। है निर्विचारकविते तमस्नत्प्रकाशी भव मा अस्त् अस्त्तः प्र- काशो यस्या: सास्त्प्रकाशा अनस्सत्प्रकाशा संपद्यते तथा भ- वैत्यसमत्प्रकाशोभवैत्वर्थः। सकवितायां खभावती निर्विचारत्वा- सत्ात् चिः।यतः खैरिगि सेककाचारशोले मानाजनसाधारगे अत एव निर्विचार निर्गतः विचार: वासयोग्यपाचरूपो य- स्थाः।अत एव रेदति नौचसंबोधनद्योतकं तवाप्यतिशयद्योत नार्थं वोप्सा। उभयत हेतुमाह। चन्द्रेति। यतः अवं प्रसिद्ध: क्वतो- पुखवान्कुशल: पिडतो वापौयूषवर्षः पौयुषागि वर्षति स चन्द्र: तन्नामकः जयदवश्च सयं द्रतरनिरपेकषेग तादशकवितानिरपे क्षेगा च चन्द्रसंवन्ध्यालोकं तन्नामकं ग्रन्थं च विशेषेग तनुते न तु विस्तारमावं चन्द्रोदये चन्द्रमगौनां चरणात् कणाभि- सारिकागतभावाच्च तिभावः। निन्वितरयन्थसत्वे किमपूर्वो यं- ग्रन्थ: क्रियतदूत्वत शह। उल्लासेति। विचाररूपस्तरङ्गसमूहो यस ईदशो योडलद्वाररूप: सागरसस्योल्लासपुष्टये दूत्यर्घः।वा-
Page 9
प्रथम मयख: ।
युत्तास्ाद्य लसद्रसैकवसतिः साहित्यसारस्त चौरांभोधिर गाधतासुपदधत्सेव्य: समाश्रोयताम्। शरस्माटुपदेश कीशलमयं मौयूषमस्ाज्जग
रांनिधिरित्यत तत्पुरुषैक्वतोति बहुलग्रहगात्वध्या अलुक् ।च- न्द्रेग खालोकविताने कते यघोदधैर्वृद्विस्तथेतङ्गन्वे नयदेवेन कृ- ते सत्यलङ्गारागां पुष्टि: सा चन ग्रन्थान्तरे दृव्ययं सफल दूति भावः। यद्यप्यचाल ङ्करातिरिता अपि प्रतिपाद्यन्ते तथापि तैषां बाहुल्येन प्रतिपादनीयत्वेन प्राधान्यादुल्लखः। एवं चालङ्गा- राइ्यो विषयास्तव्युत्पत्तिः प्रयोजनं प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः
नन्वेतद्ग्रन्थ क रगास्यतटुक्वासरूपप्रयोजनसत्वेपि एतद्ध्य- यनस्व निष्पुयोजनत्वात्पुरुषागामप्रवत्तिरन ग्रन्थे सात्। नचालंकारादव्यत्पत्ति: फलं तस्या: सतोऽपुरुषार्थत्वात्।अ- तः सामान्यतोऽलं कारशास्त्रप्रयोजनकथनद्वारा अत्र पसिडत- प्रवृत्त्योपयिकमेतदध्ययनस्य फलं ताहशं दर्शयति। युत्तति। रै बुधा: पसिडता: देवाख्च साहित्य मलं कारशस्वं तत्सम्वन्धिनी या सरखती तत्मंबन्धि यत् नौरमेतच्वन्द्रालोकास्यग्रन्थरूपं त- द्रपः सागरः। यहा साहित्यसंबन्धि सारखतं वाझयं तदेव की- रं तस्ोदधिरयम्। यदा साहित्या भिन्नवाङ्मयाभिन्ववीरसागरो- यं सम्यक् अध्ययनाध्यापनावलोकनादिरुपमथना दिना य्राश्री यतां न तु यथाकथंचित्। तत् हेतुगभे विशेषगां सेव्यदूति। य तः युष्नत्संबन्धि सेवनाम्रय: शनैगन्तुं पन्ते बोडं योग्य: चर्वणाखा दत्यर्थः। त्र हतु विशेषमगाधता निम्नता गभारता
Page 10
चन्द्रालोके।
गृढाशयतां च विभ्रत। यत दूतिशेषः । ग्रन्थातराडपेक्षयाऽव गाभभीर्यसितिभावः । तवापि हतुगर्भविशेगां युत्त् ति। यतो
पाखाद्या: आखादयितुं योग्या: सादरं जानवोग्यास् ये लसन्त उत्तमा: न तु ग्रन्थविस्तारमाल्नजनका: मलिनास्च रसा: शृङ्गा- राद्य: जलानि च विपाद्यो रत्नानि वा इर्षादयो वा तेषा- मेका मुख्या असहाया वा वसतिर्वासस्थानमित्यर्थः। यद्ा युत्त्- तिटतीयान्तमाखादीतिल्यवन्तक्रियान्वितं सा च समाश्रयगे पन्चेति। यद्ा युक्तिश्वास्ादयलसद्रसश्च तयोरेका वसति: यु- किश्न समाधि: पूर्वोत्तरूपा च पन्यवालंकारयन्थे युक्िरनास्ती- त्यर्थः । अतःअ्रगाधलवेन सेव्यत्वात्ससाश्रयगां युक्तमिति भावः। तस्य फलमाह। औ्रित्यादि। है देवा: पगिताश्च पसाद- ग्रन्थरूपात्सागरात् श्रीःलत्त्ी: समाश्ीयतामित्यन्वयः ।अत- एवान्तरातदुकिः। भवतीत्यध्याहारेग तु व्याख्यानं निष्फलं तत्न मथना्वक्षी प्राप्तिः सरससेवनैन कान्तिप्राप्रिस्स अताधीत- तद्ग्रन्थासतोषितराजादितदति भावः । अन्यच्न सस्मात्पूर्वी- काटुपदेशः परस्य बोधनं तथा चान्येषां गुरुरपि स्यं भवति उपदेशकौशलस्य पीयुषत्वेन शिष्यागां प्रवृत्ति: कान्तासंमि- तोपदेशत्व च व्यज्यते। ब्रह्मविद्या वा तत्न यत्कौशलं कुशल- त्वं तत्प्रचुरं पौयुषममृतं सद्रूपं वचस्चेतिकर्म क्रिया पूर्ववत्। अपरं च अ्रस्माव्जगति न तु तदेकदेशे। नाग्रद्विकसितं भासु- रं देवीप्यमानं पद्म किंजल्कवददशः तद्रूपः भीतांशुश्चन्द्रः न तूप्णांशुरुदासीनस्ेतिपूर्ववत्। यद्दा नगदेव ताटशं पद्मं तस्य केसरं प्रसूनत्वेन तद्ददशसतद्रूपसन्द्र द्वति नाग्रङ्वासुरेति। पद्मयश: शीताशूनां विशेषगं तन्तेगा। अत एव प्रातदुत्कीर्तनं
Page 11
प्रथम मयखः। ७.
तं पूर्वाचायसूर्यो तिज्योतिस्तोमोद्रमं सुमः। यं प्रस्तूय प्रकाशन्ते महुगा: चसरेगव: ॥४ ॥ नाशङ्कनीयमेतेषां मतमेतेन दृष्यते । किं तु चक्षुर्मृगाचोगां कज्जलैनेव भूष्यते॥ ५॥
तथा चान्यग्रन्थतो यशश्चन्द्रोपि एतत्सेवने सम्यग्भवति। तथा- चार्थो पदेश यशःफलक का व्यज्ञानप्रयोजनकयरन्थेन प्रवृत्तिरुचि- तैतिभावः। सन्यदृपि प्रयोजनं काव्यप्रकाशादी स्पष्टमितिबो- ध्यम्॥ संप्रति कविः स्ाहंकार परिहरति॥ तमिति॥ वंयं तं पूर्वे प्राचौना: ये आचार्यास्त सूर्या दूव तेषां ज्योतिःसमूषतु- ल्या या उत्ताय: वचासि तेषां सुद्रगं प्रसरगं सतुमः। तंकं यं सं श्रित्य सम्यक शित्वा मद्गुगा: नसरेगव दूब प्रकाशन्ते प्रकटौभ- वन्ति। तसरेगवः सूर्योदये सति गवाचादिमार्गेग प्रविष्टेषु त- टिकरगेषु प्रकाशन्ते यथा तथा मद्गुगास्दाश्रयेगैव प्रकाशन्ते न तु खतः असंनात्वान्न षः। यह्ा उत्िज्योतिषोरेवोपमा नोपमे यभावः। तटुतिदर्शनाभ्य।सैनैव मम सामर्थ्यमितिभाव:॥४॥ नन्वेतद्ग्रन्थस्य खकल्पितत्वे प्राचीनविरुद्वा वैनानुपादेय- मन्यथा यतस्य दोषयुत्तात्वेनैतदोषिया तेषामपि दुष्टत्वापत्ति स्चेत्यत आह।नाशङ्गनीयमिति। पर्वेषां प्राचीनाना मतं सि द्वान्त: एतेन ग्रन्थेन दूष्यते दोषयुत्तां क्रियते दूति नेत्यादि। त- था च मलिनवदाभासमानाया अपि खोतेः प्राचीनोकिपरि व्कारकत्वेनोपादेयत्वमदुष्टत्वं चेति भावः । वस्तुतस्तु पूर्वाचा- य मतखराडकतयाऽपा ततो भासमानापि मदुक्िनाुचितत्या ह। नाशङेति। दोषदानेन विचारकाणं तब सिद्ान्ते द्राक्
Page 12
चन्द्रालोके।
प्रतिभैय खुताभ्याससहिता कवितां प्रति। हेतुर्मृदम्वुसवद्दा बौजव्यक्िर्लतामिव।। ६ ॥ निर्दोषा लच्षगवती सरौतिर्गुगभूषणा।
कव्यबीजमाह। प्रतिभैवैति। मुतं साङ्गवेदशास्ादिभ्न- षटादात्मकं तस्य प्रवयं तस्य परिभोलनान्निपुगता अभ्या- सः काव्यन्षशिचाकृतः ताभ्यां सहिता युक्ता प्रतिभैव नवन-
कवितां प्राति तत्सामान्यं प्रति हेतु: मव्जलसंयुत्ता बौजमा- जालतां प्रति यथा हेतुरित्यर्थः। बौजव्यिरिति पाठ तद्रपा व्यक्रिरित्यर्थः सुगमः । क्व चित्तु बीजस्य फलतामिवेति: पाठः तत् वौजस्य फलतां तद्रपतां अङ्गरितरूपतेतियावत् तां प्रति यधा हेतुर्जलेन युक्तामदित्यर्यः । अरत्रयंदं बोध्य' प्रतिभादीनां दएडचक्राटिन्चायेन कारगता न तु लगारगिमयिन्यायेन अ- त एव हेतुरित्युतां न तु हेतव दूति स्पष्टञ्चेदं प्रकाशादी। ए- तेन क्वचित्प्रतिभाया: क्व चिद्टष्टस्य हेतुत्व वैजात्यनिवेशान्न व्यभिचार दूत्यपास्तम्। ग्रन्थक्वदसंमतत्वादन्यथोत्तिरम्यफला स्यादिति ॥ ६॥ काव्यलचगमाह। निर्दोषेत्यादि। तत्रादी त्याज्यत- याह। निर्दषिति। दोषा: स्यद्वितोवोत्यादिना वत्यमागा: । तन्निकत्तिरपि तत्ैव वच्यते। दोषसामान्यांभावोत विर्वचचतः। काव्यत्वं चाव्याम्यदत्तीति भावः। लक्षगानि प्क्षरसंहतिरि- त्यादिना वच्चमागानि।रौतयः पाच्चाल्यादयस्था एवमग्रेपि। गुगाः स्रेषाद्यस्तैभूषणा भूष्यमागा राजभोजना: शालय टू- तिवत्कमगि ल्युट्। अलङ्वारा उपमोदयः।रसाः शृङ्गाराद्यः।
Page 13
पथममयख:।
यङ्गीकरोति य: काव्यं श व्दार्यावनलङ्ती। भसी न मन्यते कस्मादनुषमनलं कती॥ ८॥ विभक्नयुत्पत्तये योग्य: शास्तोय: शब्द दृष्यते। रूढयोगिकतन्मिश्ैः प्रभेदैः स पुनस्तिा॥६।
यः शत्यादयथ् अत एवानेकत्वमत्रैव विशेषणं नान्यततेषा पलेकमनेकत्वं च खत एवं नेयम्। ईदशि वाचि शब्द काव्य पदवाच्यत्वमित्यर्थः। एतेन उत्ताधमविशिष्टशब्दनिष्ठमेव काव्य तवं, काव्यं करोतौंति प्रयोगस्य तत्नैव दर्शनादिति सूचितम्। ननु शब्दाथयोर्व्यासज्य वत्तिकाव्यत्वमिति प्रकाशादि:। शब्दपाधान्ये सारथशन्दवत्तिः सर्थप्राधान्ये विपरीतम् दरत्यन्ये। तत्वायसत्र स्वधाSर्थस्य त्याग दूति चैव्न। निर्होषतेनैवार्थव च्वलाआान्नि- वर्थकस्य दुष्टलाद् द्रतोपि हेतोसस प्रागुपादानं, वैपरोतय तु नेष्मुत्त हे तोरितिदिक॥७॥ प्रकाशोतिसमर्थनं सूचयितु सुपहासद्ारा तामामाततो दूषयति ॥ यङ्गीति।योडनलंक्षा- सै शब्दार्थों काव्यमित्यूरोकरोति असौ कती पसिडतः अनुषा मग्नि कुती न मन्यते दूत्यर्थः। वचनमेदेप्यभेदान्वयस्य बहु- शो टष्टरवाज्ञानुपपतिः। चलंकाररहितयो: शव्दार्थयो काव्य त्वाङ्रौकारकतुरूष्षत वरहिततयो प्णग्नित्वाड्गीकारो युत्त स्यात्। नचैवं प्रत्यन्षेय दश्वते द्ृत्युपहास। प्रहंकारादियुतमेव का व्यं तस्य तु क चिदस्कुटत्वृपि न कावयल हानिरिति तत्तत्व मिति भाव:॥दा काव्यसस्य ताहशवाडिष्ठत्वात्तद्वटकशव्दस्य विशेष्यस् निर्दोष त्वादिविशेषगसङ्गमाय दोषादोवनिरुपयितं पदादिभेदा- न्.सलचगान्वतं पद्घटकशब्द भेदान्वतं तंचषणमाह। विभ-
Page 14
१० चन्द्रालोके।
पव्यक्योगनिर्योग योगाभा सैस्विधाडग्रिमः । ते च वन्तादिभूवादिमएडपाद्या यथाक्रम म्॥ १०॥
सयु त्पेति॥ सुपतिङ्प्रत्य योन्यतियोग्य: धातुप्रातिमदिकान्यतर- प्रक्ृतिभाग: तख्तरैव त्त्त्वात्स शास्त्रीयस्तत्कल्पितः साघुर्षोध- कः शब्द दूष्यतदूत्यर्थः ॥ तथा च शास्त्रीयशब्दत्वं लच्यताव- क्वेदकं तेन भेरोभव्दादौ नाव्याप्तिः। सः शब्दः रूढयौगिकयो- गमिश्रितरुढिकेश्च मेदातिधैत्यर्थः। पुनरितिवाक्यालंकार त्व- थे,वा। तत्र समुदायमात्रशत्त्ा.अर्प्रत्यायकी रूढ: । शरव- यवमातशक्तारऽर्यप्रत्यायकी यौगिकः। अवयवशत्या समुदा- यशक्ता चैकाथप्रत्यायको योगरुढ दतिध्येयम्॥ ६। अन्ाद्यस्य मेदचयमाह ॥ ग्रव्यतेति। पादिमः आद्यः भ ग्रिम दूति पाठे प्येवम्। संभवद्वयवार्थस्याव्यापकत्वेनास्फुट-
योगत्वम् । अवयवार्धाभावो निर्योगत्वम्। तात्पर्यविषयेऽन-
खाह॥ ते चेति।तेच पव्यक्कयोगादयो यथाक्रमं पचादयो बोध्या दूत्यर्थः । अवबहुव्रीद्दींगां तयागा इन्दः तवाद वस्न- व्यातपमिति संभवतोपि योगस्यात्ारीव्या न प्रतीति: किंतु स- वत वृक्षत्वजातिप्रतीता समुदावशत्तिप्रतीति: तथा चोतोलक्ष- गसंगतिः। द्वितोये सत्तायां भूधातोः सक्व पि तत्र योगासंभव- एव। यद्यपि तत्कत्रांदी योग: संभवति तथापि तस्यातालच्व तवमेवेदमेव ध्वनयितं सूत्रैकदेभभूवादीत्युत्ताम्। तन् हि धातो- रेवानुंकरगमित्वन्वसंभावनैव न। एतेन तात्पर्यविषये दूत्यना पि विशेष समित्य पास्तमुत्तयुत्ततियतो वैलत्यसया नापत्ेथ ।
Page 15
प्रथममयूखः। ११
शुद्धतन्मू लसम्भिन्नप्रमेदैयौगिक सत्रिधा।
आदिभ्यां प्रत्ययशन्दादिचादिग्रहः। यत्त भूवादय दति सून- स् समुदित लच्च तच्न पागिनि रत्या भूप्रतिसवंधातुप्रतिपा- दकं, भूगब्द न भूवांशब्द न वा बहुव्रोही योगसंभवसतु न आदा भ्वादयद्रत्यापत्ः अन्ते धातुषु तदादिस्ासंभवादिति। तन्त्।
नमएड पानकर्तृ ववरूपयोगार्थान्ववसंभवैपि तात्पर्यविषये गह रूपेर्थें तदसम्भव द्रत्यर्थ: ॥१० ॥ यौगिकोपि विधेत्याह॥ शुद्धेति॥ शुद्धयौगिक: यौगिकमू- लयोगिक: सम्भिन्नयोगिकश्चेतिसन्भिन्नान्तमेदैः स विधेत्यर्थः।
म्। ताटृशयोगिकयोर्थोगेन समासेनार्थप्रत्यायकत्वं योगिकमू- लयौगिकत्वम्। यौगिकायौगिकयोर्योंगेनार्थप्रत्यायकत्वं संभि- न्नयौगिकत्वमितिबोध्यम्। एतह्वच्चाखाइ। ते चेति। वाक्यार्थः प्राग्वत्। सरूपपरमान्तयादिशव्दानां दन्दगर्भितवहुव्रीहिग्भि- तकमधारयप्रक्तिक दूति नौलरूपवदितिवत्प्रयोग:। तनराद्ी भ मुधातोर्गतिम् भोभयवाचकत्वस्योक्कत्वेपि केवल प्रकतेर प्रयोगेग ततसतदर्थाबोधेन ताटशप्रक्रतिप्रत्यययोगादिव तयोर्बोध दूति ल- चगसङ्गतिः। द्ितीये कमजत्तिनन्तस्फुरजशनन्तयी : कान्तिस्फ रत्पद्यो: शुद्धयीगिकयो: समासेन तत्सम्बव्र्ान्तरप्रतीतिरि
यीगिक कुन्तीशव्द स्वायौगिक तद्वितयोगेन निष्पन्ञकीन्तेयपदस्या- जुनादिबोधकत्वात्तथेतिबोध्यम् । पादिना पाचकादिपरि- ग्रह: ॥११॥
Page 16
१२ चन्द्रालको।
नौरधि: पङ्गजं सौधं सागरो भूरुह:शशौ ॥ १२।। चोरनौरधिरा काशपङ्गजं तैन सिध्यति। विभत्तयन् पदं वाक्यं तढ्व्यूद्दोऽर्यसमाप्तितः ॥१३॥ योगरूढस्यापि नैविध्यमाह ॥ तन्मिश्न इति। सामान्यवि- नेषयोर्धसयो: क्व चित्र् तोयमानयोरन्योन्यं मिथो यत्परिवर्तनं विनिमयः द्वा चित्तममादयं तंन्म्रिश्ोपि विवेत्यनुषङ्रेग तिधैवे- त्वर्थः। एक एवायं भेद द्वति तु प्राचः प्रमाद: भेदसंभवात्।अ- त एव हेतूकिः । ह्व चिद्योगस्थाने रुढेरवाश्रयगं क्व चिद्रूढि- स्थाने योगस्यैव क्व चिदुभयस्त्त्वमितिफलितम्। अन्योन्यौ भिन्नौ मिलिती वा, परिवर्तनसुपस्थितिरितिव्याख्या तु बक्ष- रखरंसाननुगुगा टूष्टासाधिकाच । एजच्याखाह। नीरघिरि त्यादि। नौरध्यादिपदात् नवाघिष्ठानत्वपङ्गजनिकर्तृत्वसु-
क्व चिदन्च तरत्या गे ना्ा शरयगाक्कािुभयप्रकारकबोधेपि क्व चिदन्वतरप्रकारकवोध एवं कारणवशेनाङ्गीकार्य दूति भा- वः ॥ १२ ॥ तत्र सामान्यपरिवृत्त: फलमाह। चीरेति। तेन। विशेष- स्य समान्येन परिवर्तनेन। अन्वथाऽल सामान्यरूपेय्यप्युप- स्थितौ चीरेत्नन्वितं स्यात् नलाधिष्ठानतवादौ विशेषव्यवहा- रः समुद्रत्वादी सामान्वव्यवहारस्च प्राचो लोकविरुद् द्रतिस्प-
Page 17
प्रथममयुख: ।
युत्तारथतां तास् विना खरडवाव्य स दूष्यते। वाक्यस खराडवाक्न्च पट्मेकमपि क्क चित्॥ १४॥
एवं नौरसागरपदेपि तथोपस्थिती तदनन्वयः। एवं सुरभूरहः निष्कलङ् शशोत्यत्न तथोपस्थिती सुरादेरनन्वयः। एवं खर्ग पङ्गजं कलघौतसीध दूत्यनापि बोध्यम्। आ्काशपङ्गजमित्यस्य तु अयमाशयः। यद्यपि पझ्मस्येव चन्द्रस्ापि नाकाशप्रभवत्वं त- थापि तत्सम्बन्धमाल्नेग तथाप्रयोग: सच सामान्यरूपेगोपस्थि तौ बाधितः पङ्मस्य भूसंबन्धित्वात्। यद्यपि तथोपस्थितावपि न तद्बाध: समुद्रपङ्गजनिकर्तृतवस्य चन्द्र संभवात्तयाययगा धजलत्वेन तस् पङ्मासंभवस्तत्सभभवेपि तत उत्पत्तेरंननुभव: । यद्दा सुरधुनीवर्णोंनीयपझ्माशयेन सप्रयोग दति।अतः सर्वता- व विशेष रूपेगो वोपस्थितिर्वाच्या सामा न्यस्य विशेष परिवृत्त फलं तु नौरधि: कूपः सागर कूप इत्यादी बोध्यम्। अतहि विशेषत उपस्थितो कूपस्वाद्यनन्वयापत्तिरतः सामान्यमात्रप- रत्वम्। तथा च चो रेतिमू लसुपलन्तगम्। एतेन योगिकरु- ढस्यापि संग्रहाच्ातुविध्य नोता वत्तिभेदपूर्वकार्थभेदेन पदमे- दाङ्गीकाराज्ेति दिक। अथ पदादि लक्षयति । विभत्न्तमि- ति। सुबन्तं तिङन्त च पदं तेषां मदानां व्यूहः समूह आद्ा दित्वात्मप्म्यन्तात्तसिः। अर्थसमाप्तौ सत्यां निराकाङन ट् तियावत्। तथा च विशिष्टकाथप्रतिपादकनिराकाङनपटस- मूहो वाक्यमिति फ लितम् ॥ १३ ॥ खरडवाक्यं लक्षयति। युत्तार्थानामिति। संबद्ार्थप्रतिपा- दकानां पादनां यः सः व्यूहः तामर्थसमाप्ति विना स खगड वाक्यमित्यर्थः। यो गौरस्ति तमानयेत्यादिः। साकाङार्थबोध-
Page 18
१४ चन्द्रालोके।
धूमवत्वादिति यथा देवेत्यामन्त्रगं यथा। वाक्यान्चे कार्थविश्रान्तान्चा हुर्वाक्य कद्म्वकम् ॥ १५॥ महादेवः सत्रप्रसुखमखविद्यैकचतुरः। सुमित्रा तङ्गक्िप्रगिहितमति र्यंस्य पितरौ।
कपटसमूह द्वति यावत्। कव चिदुत्तार्थतामितिपाठः युक्तस्ना- यमन्चथा चासंगत्यापत्तेः। अन पाठे समासस्थलीयां युक्तार्थता- मर्थसमाप्ति च विनेत्याद्यर्थः। तथा च समासोपि न खएडवा- क्यमिति भावः। वाक्यत्वखरडवाक्यत्वयोः क्व चिदेकपदे प्र. त्येकं सत्त्वमप्यस्तीत्याह। वाक्ं चैति। एकमपि पदं क्व चि- डाक्यं क्व चित्खराडवाक्यं च भवतीत्यथः । तथा च पट्समू- हत्वरहितप्रागुक्तलन्नगेऽन बोध्ये ॥ १४ ॥ क्रमेगोदाहरति। धूमेति।अन् पक्षम्यन्तस्यैकविभक्तन्वत्वा- देकपदत्वं न पट्समूहत्व हेत्वाकाङ्नानिवर्तकतया निरा- काङ्काविशिष्टैकार्थप्रतिपाट्कत्व न वाक्यत्व च। देवेत्यतापि पूर्ववदेकपदत्वं संबोध्यदेवबोधकत्वेन क्रियाकाङ्गातवेनार्थास- माप्तेः खराडवाक्त्वं चेति बोध्यम्। एतत्तत्व मज्जूषादो स्पष्टम। महावाक्यं लन्नयति। वाक्यानीति। एकार्थतात्पर्यका- गोत्यथः। एकार्थ तात्पर्यको वाक्यसमूहः प्रबन्ध दूति भावः। सालान्यलक्षयं तु समासभिन्नत्वे सति तत्प्रक्वतिकविभक्तान्त- भिन्नत्व सति विशिष्टैकार्थप्रातिपादकत्वमिति बोध्यम् १५॥ खादिकीतये आह। महादेव दूति ॥ अ्मैन सुकविजय- देवेन पसिडतनयदेवाख्येन रचिते ते चन्द्रालोकाख्यग्रन्धे भसौ निर्मितः आद्यी मयूखः प्रथमकिरगः सुमनसः मगिडता- न्देवांस् चिरं सुखयतु। अनेन केन यंस्य महादेवाख्य: सूमित्रा-
Page 19
द्वितीयमयूख: । १५
अनेनांSसावाद्यः सुकविजयदेवेन रचिते चिरं चन्द्रालोके सुखयतु मयूखः सुमनसः ॥१६॥ द्ति चन्द्रालीकालङ्कारे वाग्विचारो नाम प्रथमो मयखः ॥ ॥ द्वितीयमयूख: ॥ ॥ अथ दोषा॥ स्याच्च तोविषता येन सक्षता रमगीयता। शब्द उर्धे च क तोन्मेषं दोषमुद्दोषयन्ति तम् ॥१ ॥
ख्या च पितरी पिता माता च । कोयम् महादेव: सनप्रमुख- मादियेषां ताहथा ये मखा यागास्ेषां या विद्यास्ताखकच- तुरः परमकुशलः। कौदक सुमिता तस्य महादेवस भतिः से वा तत प्रकर्षेग निहिता मतिर्ययत्यध: ॥१६॥ दूति पायगुरडोपास्वैद्यनाथरचितायां चन्द्रालोकव्या- ख्यायां प्रथमो विलास: ।। काव्यलनगक्रमानुरोधेन प्रागदोषान्वतुं शिष्यावधानाय- प्रतिजञानीते। अथेति। प्रतिपाद्यन्ते द्तिशेषः। तन्नादी दोषसा मान्यलक्षरमाह। स्यादिति। चेत अन्तःकरण तत्कमक प्रवेशक र्वा येन काव्यस्य रमगोयता ट्राक् चर्थ रसादभिव्यञ्जकताच्ष तेम नाशन सहिता प्रतिबद्दा स्ाद वर्गपदबाक्ारुपे शब्द त थें च कत उन्मेषः प्राकस्यं येन तं दोषं झालंकारिका: कघय न्तौत्यथ:। अनेन आत्मनिष्ठत्वस्य तस्य निरासः द्राक अर्थर- साधन्यतरधीप्रतिबन्धकत्वं तद्वच्ेदकतया सिंदो जातिवि शेषो वा दोषत्वमिति भावः। एतैश्व द्वेषोत्यत्तिव्वारा इक्काप्रति बन्धात्तत्ततप्रतिबन्ध क्रियते। सरखतोक राठाभरणेतु श्नषप्रसा-
Page 20
१६ चन्द्रालीके।
सविन्दते व्याकरगविरुद्' च्युतसंस्क्ति ॥ २ ॥ अप्रयुत्त दैवतादिशब्द पुछ्निङ्गतादिकम्। असमर्य तु इन्त्ादे प्रयोगो गमनादिषु ॥ ३ ॥।
दसमता दिगुगानां रसार्थावबोधजनकतया सिद्ानामभावकूटे।- दोष: न नात्यन्तरं यथा श्रुतिकटुत्वसौकुमार्याभावः कान्तेरभा- वो ग्राम्यत्वमित्यादि। तटुतं वामनेन।यो हेतु: काव्यशोभाया: सोलं कारोनिगद्यते: गुगोपि ताटशो नेयी दोष: स्याच्तद्विपर्य य दूति॥ अतः काव्यशोभाहतुगुगाभाव समेव दोषत्वमित्युत्तम्। प्रकाशादौ तु विनिगमकाभावारदर्यरसावबोधजनकत्वं गुगत्वं तत्प्रतिवन्धकत्वञ्च दोषत्वमित्युक्तम् । चाद्रसालंकारयो: समु- च्य द्तिकश्वित्। वस्तुतश्चोमिथ एव समुच्चायकी न रसादेस- था च शब्दार्घगतत्वेन दोषदैविध्यमत एव लक्षयसंगतिरंपीति- बोध्यम् ॥१॥ सद्जेदानाह। भवैदित्यादिना। तन्रादौ वर्षदो षं पृतिकटुत्वमाह।स्ुतीति। प्तिकटुत्वं तच शोतखेदचमरवं शब्दध्युत्तरमर्थवौप्राक् दुःखविभेषजनकशव्दत्वमिति यावत्। यथाउतैव श्ुतीत्यादिपदमिति भावः। अथ वत्तव्यपद्दोषैष्वा- दो च्युतसंस्कृतित्वमाह॥ संविदिति। यत् व्याकरणाविरुय तत् च्युतं संस्क्वतोति सविन्दते जानन्ति यथाचैव संविन्दते इूति। चत्र संपूर्वत्वेपि समोगम्यक्कीत्य शर्म का देवात्मनेपद्विध: प्रकृते सकर्मकत्वात्तदसाध्वित्वर्थः ॥२॥ तप्रयुत्ततवमाइ॥ अ्र- प्रेति॥ आम्मातमपि कव्यनाहतमप्रयुत्ना यथा दैवतानि पुंसि वे ति कोशसक्व पि तक्वात्तत पुलिलिङ्रम्। पर्थधीविलम्बहैतुत्वे- नास्य दूषकल्वम्। असमर्वत्यमाह। अमति॥ तात्पर्यविष- बोभूतार्थप्रतीत्य जनक त्वमसर्थत्वम् ॥ ३॥
Page 21
द्ितीयमयखः । १७
स हन्ति हन्त कान्तारे कान्तः कुटिलकुन्तलः। निहतार्थ लोहितादी शोगितादिप्रयोगत:॥४ ॥ व्यनतयनुचितार्य यत् पदमाहस्तदेव तत्।
निरर्थकं तु हीत्यादि पूरगैकप्रयोजनम् चर्थे विदधदित्वादौ दघदाद्यमवाचनम् ॥६॥
एतस्जच्य माह॥ स इन्तौति। कुटिलकुन्तल: स कान्तः कान्तारे गहनवने हन्ति गक्कतीत्यर्थः। इनहिंसागत्योरितिसत्वैपि पद्
तार्थत्वमाह ॥ निहतति। प्रसिंद्वार्थेनाप्रसिद्कार्घतिरोधानकत्ं निहतार्थत्वम्। यथा रागे लोहितमितिवाच्ये शोगितममित्यु- तथा रुधिरेग प्रसिद्धार्थेनाप्रसिद्धार्थसय रगस निहतिविर- लप्रयोगात। विल्तम्वेन प्रकृतार्घोपस्थापकत्वमस् दूषकताबी जम्। अत एव नासमर्यसंकरः। तत्वार्थानुपस्थितरेव दूषक- ताबीनलात्। एतैनानयोर्भेद जह्य दूत्यपासम् । शत्शति कतमेदस्तु नशकरुभयव समखात् ॥४ ॥ पनुचितत्वसाह॥ व्यनत्त ति। यतपदमनुचितार्घ व्यन- ति बोधयति तत्पद तदेवानुचितार्थकमेवेत्यालंकारिका या हु:। वर्गनीये वैरुप्यबोधक त्वमनुचितार्थकत्व, मुदाहरति ॥ द यमिति। दूयं कामिनी सद्भुतरसस्य शाखिनोये क्रोडाकौ- तुकं यस्या: सा तत्वातनीति यावरत्। तादशो वानरौतर्घः। शाखाग्ेतिपाठे अट्भुतरसरुपा शाखा सर्थाद्रससमूहरूप- वृनस्वत्य्य:।अगरप्रागत् । अत वानरीतिपकवशात्तसा वैरुप्यबोधनम् ॥ ५। निरर्थकत्वमाह ॥ निरेति। पादपर गामातफलकत्वं नि-
Page 22
१८ चन्द्रालीके।
धत्त नभस्तलं भाखानरुया तरुगो: करैः। एकाचरं विनाभूभूक्षादिकं खतलादिवित् ॥ ७ ॥
रर्थंकत्वम्। मार्तार्थकैकपदेन द्योतके नातिव्याप्तिः । तुहोत्या- दिनच्यम्। भवाचकमाह। अथदूति। यदुप सर्गसं सर्गा्ददि ना या धातुर्यदर्यवाचकः तस्म्िन्तस्य तं विनैव प्रयुत्ततवमवा- करवम्। तात्पर्वर्थधोसहककारित्यागा दौ तत्पुकार कधीजन- दाखं वत्ा यत् न संभवति तन्त्वमिति यवत्। विदधदित्या- दायर्ये दधदित्यादं यत्पदं प्रयुतता तद्वाचकमिति तु था- व्दोडर्घ: ॥ ६ ॥ उदाइरति ॥ धत्तदूति। भाखान्मर्यसरगौर्देदोप्यमानेः करैः किरगौर्नभस्तलं व्योमाऽरुगं ध्ष करोतोत्यर्थः। तथाच करोतात्यर्ये धसे दत्यवाचकमादिसंग्राह्यं धत्त द्त्याद्यर्थ वि- धत्ते इत्यादि्। ननुभ्वादेरेकानरस्य तलादिपद्स र्गेग गृहीत- शत्िक वात्केवलस्यावाचक त्व स्यादत आाह। एकाचरमि- ति। इदसुपनक्षगमेतद्भिन्नत्वे सतोत्यथः। तथा च सहकारि- त्याभादो खारथाबोधकत्वमंवाचक लम्। भूभूक्षानभप्राटिपदे- पु तलयुगादिप टरुपसन का रित्योगेपि खतलादाविव स्वार्थाबो धंकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गदूति कव्वित्। प्रयोगत दव्यग्रेऽर्धपा- उसभिप्रेस्यैकांन्तरेषु सवर्गान्तरयोग: क्वा चिदेव मुन्दर दत्या- इ। एका्रमिति। भृतलमूलताक्षातल्तमित्यादिकं बिना खतलमित्यादिवद् ट्रुन्नतेत्यादि न शोभनमित्वर्थ इत्यपर:। अपपाठ दूति तु अन्यः । वस्तुतोऽधिके वाच्चे न्यूनप्रयोगस्या- वाचकत्ववद्वैपरोतेगाप्यवाचक ववमिति नभसि नभस्तलस्या- प्यवाचक समुततामित्वत्वातिप्रसङ्गप्राप्तवाहैकेति। एकाच्षर वा- दिकं विना खतलादिवन्नभस्तलादेरप्वाचकरवमित्य्य दूति-
Page 23
दृतीयमखख:। १६
भाक्नादसाधनं वायु: कान्तानाशे भवेत् कथम् ॥ ८॥ स्याद्यर्थमिह्न सन्दिग्ध नदां यान्ति पतखचियः। स्यादप्रतोतं शास्त्रेकगम्वं बौताऽनुमाद्वित्। ६ै॥
बोध्यमिति मम प्रतिभाति। अप्रयुननिइ्तार्थावाचकानामम-
ति तु प्रकाशादय: ॥७॥ अश्नीलत्वं सवैविध्यमाह॥ अन्नलमिति। ब्रोहेति। व्रो- डादिजनकतयैत्यर्यः । ब्रोडान्यतमफलकः कान्तिविरहोड सोलत्वम्! विरुदमतिक्वतिशत्याव तुव्यञ्जनयेतिभेद: । उ- दाहरति। आल्हादेति। कान्तावियोगे पवन प्ानन्दहैतु: क- थं स्वादित्यर्यः। साधनवायुनानपदानां पुज्तिङ्गापानवायुस तिबोधकतया ब्रौडादिज नकता। अयमनित्य शोष तैन राखे शोके च गुगत्वम् ॥८॥ सन्दिग्धमाह। स्यादिति। द्वित्वमुप लच्षग तेन घनेकाथ- बोधकत्वं संदिग्धत्वम्। अर्थपदस्वरूप सन्देहजकत्वमिति या वत्। उदाहरति। नद्यामिति। नहीदेशे गच्कन्ति स्वर्ग न ग कन्तोत्य स्यार्द्दयस्य बोधादर्यसन्देह्क। द्ितीयान्तत्वसपम्यन्तखव सन्देहैन द्विवर्गात्वैकवर्गाससन्देहैन च पदखरूपसन्देह दूति भावः। अप्रतीततवमाह। स्ादिति। कोशाद्यप्रसिद्त्व सति शास्त्रप्रतविद्ृत्व तत्त्वमित्यथः। उदाहरति। वीतेति।कर्मधारवः। अनुमा चनुमानं तच विजातीयं वौतपदवाच्चम्।इदंचका रगालिङ्गकानुमाने प्रसिद्व न्वायशास् दति के चित्। वस्तुतो- व्वयमुखेन प्रवर्तमानं विधायकं वोतं, तच्न िविधं हष्टखलच-
Page 24
२० चन्द्रालोके।
शिथिलं शयने लिल्ये मचचित्त ते पशिश्ियि। मस्तपिष्ट कटी लोष्टगज्वादि ग्राम्यमुच्यते ॥१०॥
हिमांशोहरिधिक्वारजागरे यामिका: कराः ॥ ११॥
गासामान्यविषयमटष्टखलचंगसामान्यविषयं च। यत्सामान्य- विषयोऽनुमेयस्तद्दिशेषसरूपस्य दृष्टरवमटष्टरवं चेत्यर्थः। तत्रादं पूर्ववत्। द्वितीयं सामान्यतो दष्टम्। दूदं च न्यायवार्तिकता- त्पर्यटोकायां सांख्यतत्वकौमुद्यादी च स्पष्टमिति बोध्यम्। आदिना आांशयशव्दस्य मिथ्याज्ञाननन्यवासनार्थकस्य योग- शास्त्रप्रसिद्धस्य परिग्रहः ॥६॥ उदाहरगेनैव शिथिलत्व प्रथयति॥ शिथिलमिति। एवं विधानां शिथिलत्व अवगमेव प्रमागं, तथा च विलनगरच- नकत्वमेव शरिथिलत्वम्।शशिश्चियोति सप्तम्यन्तं शयनविशे- षगां तथा च शशिश्रियि तत्सदृश ते शयने मच्चितं लिल्ये लो- नमित्यर्यः। दूदं प्रकाशादी नोक्कम्। ग्राम्यमपि तथैवाह। मं स्ेति। हालिकाद्यविदग्धमाचचमत्कारजनकरवं याम्यत्वम्। मस्तादय: शब्दा: क्र मेगोन्यत्तचूगा्निनितम्बमत्पिएडकपोलेषु ग्राम्वा:। अयमप्यनित्यदोषः तेन विदूषकादौ वतरि न दोषत्वं हास्ये च गुगत्वम् ॥ १० ॥ नेयार्थत्वमाह॥ नेयार्थमिति। लन्नगांया अत्यन्तप्रसरा- दद्मनोह्षरन्तन्यार्थमित्वर्यः। अमनीहरतिपाठी लक्षगोतिप्रथ- मान्तं पृथक् पदमव्यन्तप्रसरादमनोहरा लक्षगा यत्र तन्नेयार्थ- मित्वर्थः। रूच्षगाया पत्वन्तप्रसरत् परम्परितत्वं निषिद्वत्वं च कठि प्रयोजनशून्या लक्षा निविद्ा। द्विविधमपि उदापरति। दिमांशोरिति। हिमांशो: करा: किरया: कामिनीहारशोभा-
Page 25
द्वितीयमयूखः॥ २१
किष्ट मर्घो यदीयोऽयश्गणिनिश्रेगिमकति। इरिप्रिया पितवधूप्रवाइप्रतिमं वच: ॥ १२ ॥ प्रविमृष्टविधयांशः समासपिहिते विधो। विशन्ति विशिखप्रायाः कटाकाः कामिनां हदि॥ १३॥ अपराधीन इत्यादि विरुवमतिक्वन्मतम्।
धिक्कारभीतचन्द्रमसी जागरे यामिका दत्यर्थः । अस् हारवि- कारादिपदममनोहरत्वे लक्षगया प्रयुक्तन्तन परस्परा स्फुटव।
नुपस्थितिदृषकताबौजम्॥ ११॥ क्िष्टतमाह ॥ क्िष्टमिति। भूयस्यार्थपरंपरया खल्पता स्पर्यविषयार्थप्रत्यायकतवं कोष्टखम्। यदोयोऽर्यः पर्थश्रेगिनिः श्रेगि गच्कतीतिवा च्योऽर्यः। उदाहरति। हरोति । इरिप्रिया याः लत्षमाा पिता सिन्धुस्तस्य वधुगङ्गा ततप्रवाहसटशं ते वञ दुत्यर्थः । पव गङ्गाप्रवा हप्रतिममितिवाच्ये इरिप्रिये त्यायुकेस्- स्वम्। अयंच समाससय पदतया तदात्मकपदे दोष: । १२॥ भविमृष्टविधयांशवमाह । अविसृष्टति। विधौ विधये समासेन पिहिते आक्कादिते दतरविशेषगत्वेन निरहिष्ट दू- तियावत्। तथा चेतरविशेषगात्वेन निर्हिष्टविधेयकत्वमविमृ- ष्टविधेयांशत्वं वोध्यम्। उदापरति। विशन्तीति। पत् विशि- खवद्टिशन्तौतिविधेयं तच् समासेन पिहितं तस्य कटानविशे षगत्वेन निर्देशात् क्रियान्वयाभावेन विधेयत्वासभवात्। विशिखकटाचयो: साम्यमातं तु ततः प्रतीयत विशिखग्राय मितिपाठे तु नदोष:। अयमपि समासगतपद्दोष एव॥ १३ विरुजमतिकवत्वमाह।।अपरेति। वर्गनाविषयार्थविरुड्ा-
Page 26
२२ चन्द्रालोके।
रसाद्यनुचिते वर्गे प्रतिकूलाच्तरं विटु:। न मामङूद् जानासि रावगां रमदारुगाम् ।१५॥ यस्मिन्नुपहतो लुपो विसर्ग इह तत्तथा। कुसन्धिः पटवागक्क विसन्विर्नृपती हमौ॥ १॥ थंप्रतीतिजनक सम्विरइमतिकृत्वम्। अपराधीन इत्यादीत्य दाहरगम्। नञ्समासैन तद्विषयपराधोनत्वाभावबोधकतवे- नाभिमतस्य तस्यापरस्याधोनोराधीनवति षछ्ठीसमासैन त- विरुदपराधीनत्वरुपारयबोधकववात्। संदिग्धस्य तुन विरुद्वा- यबोधकत्वमिति ततो भेदः। बन्चसंगतत्वमाह। परन्येति। प्र- न्य विशेषगतया तात्पर्यविष पस्ान्यविशेषगत्वप्रत्यायकत्वमन्य- संगतत्वम्। उतङ्गेत्यादयुदाइरगम् ।पयोधरविशेषपतया तात् र्य वषय स्योतुङ्गत्वस् होरविशेषगत्वप्रत्यायकत्वात्। समामस- न्देहैन वोधविलम्वस्यात् दूषकतावीनत्वम्। अत एव क्रिष्ट- त्वाहिदोष रतुष्टयं समासनिष्ठमेवोत्ताम् । दृदमविमृष्टविघेय- वान्तर्गतमिति प्रकाथादि: ॥ १४। पददोषानुकृत्वा क्रमप्राप्तवत्तव्यवाक्यदोषेषु प्रतिकूलाक्ष- रत्वसाइ॥ रसाद्येति। वर्गे इतिजातावेकवचनं सति सप्र- मो। शृङ्गाररसोचिता: कोमता वर्गा वोररसोचिता: कठि- ना: तद्विपरीताख्चानुचिता। तथाव ताहणवर्गकवाक्वं प्रति- कल्ताक्षरत्वम्। तत्र वौरासानुचितकोमलवर्गाकवाक्यमुदाहर- ति। न मामिति। रावगस्याङ्गदं प्रत्युक्किः। कर्यशमिति पाठे तु न दोष: ॥ १५ ।।
न्वाक्ये विसरग: उपहृतः उखंप्राप्तः लुप्रस्च तत इूद दोषप्रकरगो तथा उपहृतविसरगं लुप्नविसरगं चैत्यर्थः । दृदमेवानयोर्लच्यम्। ततोपहती लुप्तो विदत्याद्योदाहरगं सर्ग ईत्यन्तोदाहरयम्।
Page 27
दितायमर्युखः। २३
विशललोचने! पश्चाम्वरं तारातरङ्गितम्॥१७॥ न्यूनं त्वत्ख्वद्गसभ्भूतयथःपुष्प नभसतलम्। अधिकं भवतः शत्ून् दनयसिलताफगी॥ १८ू॥
एतेषा क्रमेग वहशम्सत्वेतु रचनात्यन्तट्ष्टेतिबोध्यम्। पत्रा- काप्रश्नेषादिनान्या र्थप्रत्यायकत्वंदूषाकतावीजम्। कुसन्धित्व विसन्धित्वे आह। कुसंधीति संधावश्नीलत्व सिष्टत्वं च कु- संधित्वम्। तताद्योदाहरगं पटति। पटो भागष्केत्यन संधा वश्चोंलता पटवेतिपाठेप्यवम्। द्वितीयोदाहगा तु, उर्व्येसावच तर्वली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः। नावर्जु युञ्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनागित्यादि बोध्यम् । संध्यभावो विसंधितसच द्वेधा शास्त्ीय ऐककिकश।तत्राद्योदाहरय नटपती इभाविति। अन् प्रगह्यत्वप्रयुक्क प्रम्वा तिभावः। द्ितौयस्तुहै रोहिगि वमस शौ लवतौषु धन्वा एनमित्योदी। अस्य बन्धवैन स्याधायकत्वेन दूषक त्वम्। तदभावे तु न दोष:। अ.न्रान्त्य: सक्कदेव दोषः । भा- दास्त्वसकदेवेति कव्वित्। अन्थतुष्धत्वमाद्यस्येत्यपरे। ३२ ॥ हतहत्तत्वमाह। इतृत्तर्मिति। शसत्रीयोष ावेि
ति। विशालेति। तारातरद्गितं तद्युताम् । चत्न कन्दोलचप- सक्व न तदविरुद्वत्वैपि पश्याम्बरमित्यच पूषखरेग उत्तरख्र- स्य ग्रस्तत्वात्तत्र का चिदश्राव्यता भवति । १७॥ न्यूनवमाह। न्यूनमिति। अपेक्िताकथनकत्वं न्यूनतव म्। उदाहरगं स्वरखङ्गेति। अन यशसः पुष्परूपत्वे उत्ती खङ्ग- स्य लसारूपत्वकथनमपेचितं तव्ञ ऊतमितिन्यूनता। नभस्टं
Page 28
२४ चन्द्रालोके।
कथितं पुनुका वाक् श्यामाब्जश्यामलोचना। विकृतं दूरविक्वतैरैयरुः कुञ्जरा: पुरम् ॥१६॥ पतत्मकर्ष हौनाऽनुप्रासादित्वे यथोत्तरम्। गभीरारभदभोलिपागिरेष समागत: ॥। २०॥
स्वतखइसंभूतयशः पुपं भवतौत्यर्थः । अधिकतवमाह। भधि: कमिति। पनपेचितकथनकत्वमधिकत्वमुदाहरग भक्त र् ति। पतासिफगीत्येव सिहे लतेत्यन पेचितम् ॥ १८। कथितलवसाह। कथितमिति।यत वाक्े तत दूति शेष:। तथा व पुनरुत्तवाकृतवं कथितत, मुदाहरणं श्वामेति । थ्ा- साव्नवत् शयासे लोचने यस्या इत्वर्घ:। अत श्ामपदं पुन- रुताम्। विकृतसवमाह। विककतमिति। दूरविकृतैमहतो धा- तुप्रत्ययादिविकाराद्वेतोः। तथा च तदुत्यन्नशब्दकतवं विक्ृतत् म्। उदाहर गमैयरुरिति। प्रत जीहोत्यादिकाद् ऋगतावित्य स्मात् लडि आडागमे कौ शपः श्ी द्ित्वे उरदत्वे इलादि: शेषऽर्तिपिपर्त्योस्े्या सेवेभयासस्े.त.बसिज्स्ेति जु सि नुसि चेति गुगे अडागमे आटस्ेति पबौ चैयरुरितिरुपं सस्य प्रयुरित्यर्थः। द्रागर्घाप्रत्यायकतयास्य दूषकत्म् ॥१६॥ पतत्प्रकर्षसमाइ । पतदिति। पारभेड्गौकृतस्ानुप्रास स्य यम कस्य वाग्रे त्यागो य वाक्ये तत्व पतत्प्रकर्षखम्। यथोत्तरमिति। वोप्सायासव्ययीभावः। एत्तरन्चीत्तरत्र होना धनुप्रासादयोड्गीकृता यत्र तक्त्व सति तत्तथेत्यक्षरार्थः। उ दाहरति। गभभरेति। एषः गभभीर: साशय भारभ उपक्रमो यस्ेदशो वज्चहस्त इन्द्रः समागत हूत्यर्थः। पवपागिरित्यादि-
Page 29
द्वितीयमयख: । २५
समाप्तपुनरातत स्वादेष पोयषभाजनम् नेत्रानन्दी तुषारांशरुदेत्यम्बुधिबान्धव:॥२१॥
मोघारक्ष सुम श्स्थुमङ रक्षोकविग्रहम् ॥ २३॥
समाप्रपुनरात्तत्वसाह। समाप्प ति। समाप्त ्वये विशे- षानाधायक विशेषणत्व तत्व्नम्। तद्नुरोधन विशनेष्यानुषङ्गगा क्रियाध्याहारेग वाक्यार्थान्ततप्रलयायात्वमस् दूवकतावोज म्। उदाहरति। एष इति। प्रनोदेतीत्यन्तेन वाक्यार्थे स माप्त खुधिबान्धव इूत्यस्य विशेषानाधायकसोपाटनेन तज्त्व म। तस्य तदाघायकत्व तु न दोष इत्यत्वन स्पष्टम् ॥२१॥ अर्धान्तरपदापितिवमाह। अर्धान्तरीति। द्वितीयान्यारध- पतितेक पद घटिता न्याधवा क्य कत्वसन्वा घंघट ा घो हेतु कान्यार्थवा क्यार्थबोधक्षत्वमिति यावत्। तत्वसर्धात्तर पदापे- ननितम्। यत चर गे दूव्यामबोधम्। अस्य कविसंप्रदासिदवैर स्याधायकत्वन दूषकता। चत एवं दितिपद्पाते न दोष सघैव संप्रदायात्। उदाह्रणं क्रौडेति। अर्घः रंभारवा पार्व- त्या विग्रहा शरौर यस् तमर्धनारीपवर शिव व्यं- स्तुम: कीदशं उक्कशिवस्य यदर्धात्तरं खभागापेक्षया गौ रभारस्तादापेी गि तच्जर गापेचौगि यानि कौडायां तस्यैव नव्यान तषु यतो मोघारभं निष्फलारस्मत एव सस्त्ितं सभागस्य नृव्य प्रा. पावमि गौरोभागस्य मनादिनाऽप्रहत्ती सोघारसता तथा च पूर्वाध पठितससनिितसित्यन्त विशेषय उत्तराधपठितमोघ रक्षमितयसपिन्नेतितच्वममिति सावः। यन संपूसपद्यसुदा हगा लच्नयं तु एक देश सन्दग दूति बोध्यम्। रम्भोम इत्यस रम्ा-
Page 30
२६ चन्द्रालोके।
भभवन्तयोग: स्ान्न चैदभिमतोऽन्वयः । येन वजोऽम्बुधिर्यस्य रामस्यानुचरा व्यम्॥ २३॥ द्विषां सम्पदमाष्क्िद्य यः शतून समपूरयत्।
या यप्तरोभ्य: शेष्ठा अर्धात्यार्वतौत्यर्थः । यद्ा औपस्याविवद- या यथाशुरतमेष साधु। यद्ा अर्धरमोरुरेव विग्रहो यस्येत्य रघ: ॥ २२॥ द्भवन्मतयोग्यखमाह। चभवदिति ॥ यद्यभिमतान्वयो न तदा स स्ादित्वर्यः। निसाकाङ्नल्वादिना दूष्टतात्पर्य-
यैनेति। तत यैनाम्बुधिबंद्ो यस्य च वयमनुचरास्तस्य रामसय तत्पदवाच्यसान्वयोडभिसती न चैदित्यन्वय दति कश्चित्। न- च्यलच्षपयोर्भिन्नविवार्घी तन लक्षमार्य उत्ः येन सबद्ः यस्य च रामस् वयमनुचरा दूति साकाङनो लच्चार्थो बोध्य दूत्य- परे। अच्न यैनेति रामस्येत्यनेनानन्वितं विविभतितवेन निराङ्- त्वाद् वत्ेत्यनैनान्विततास। विशेषगानां मिथोनन्वया- च्व ानक्षगा तु न सुबिभत्ी। व्यत्यासे तु यसेत्यनेनानन्वयाप- चिः। अर्थान्तरप्रत्यायकत्वमस्य दूषकताबीजम्। सएष लं. कालंकारं रावगं इन्तुसुद्यत दूति। स एष पुष्पकारूढी भरतं द्रष्टुमिक्कतीति वोत्तरार्धसंनिधी न विशेष्य सर्वविशेषगानाम- न्वयादितिवोध्यम् ॥ २३॥ अस्थानस्थसमासचवमाह। हिषामिति। मन लचषययोगा- र्घः स्पष्ट एव। न विद्वदित्यस्ोभयत्ान्वयात्तद् विद्वज़्ज़नमनोर- मं नेत्यर्थः। उदाहरणं न विर्द्वात्यादितः तथा कवतवानिति य-
Page 31
द्वितीयमयुख: 1 २७
प्स्थानस्थसमासं न विद्व्जनमनोरमम् ॥ २४॥ मिथः पृथग्वाक्यपदैः सक्कोगो यत्तदेव तत्। वत्ग भाजते राषि कान्ता चन्द्रेग राजते॥ २५॥ ब्रह्माराड त्वद्यशःपूरगर्भितं भूमिभूषण। आाकर्यायः पयःपूर्णसुवर्गाकलशायते॥ २६।
तद विदज्जनमनोरमं नैत्यर्थः । यः बुद्धिस्था वर्गानीयो राजा यदितिपाठस्तु चिन्त् एवं एवं चनदीष: । मत्र द्विषामित्यादी शोर्यवर्याने तह्क्षकपदेषु सर्वेषु वोररसानुगुगो दोघसमास उचितोपि न कृतः। तद्रसानभिव्यञ्जककव्युत्ती न विद्दज्जने- त्यन तुऊ्वतः अतोऽम्थानस्थसमासत्यम्। ददमुपलक्षगसस्था नस्थपद्तवस्यापि। लच्चमिदमेव। नविद्वदिति नजोन्ते उचि-
संकौर्गंखमाइ।। मिथ दति। वाक्पदैरिति दन्द्ः। अन्यवा- क्यमित्वस्याध्याप्ारः पृथक्व मुभयविशेषणं तन पदे पृथक्वम- न्यवाक्यगतत्वं तथा चान्यवाक्ौसतद्तपदैस्वान्चवाक्यं यद् त् न्योन्चं संकोग संवद्धं तदेव संकीर्णापदवाच्यमवेत्यर्थः। तथा चान्यवाक्यान्यप्रवेशकत्वं संकोर्गतवं तञ्व बन्चभेदेन द्विविधं पदसंकोर्गात्वं वाक्यसंकीगातवं च वाक्यान्तरपदानां वाक्या न्रानुप्रवेशे आद्यमन्यवाक्यस्य तत्प्रवभेन्तयमाद्योदाहरयं व कगोति। अन कान्तान्वितवत्रृस्य रात्यन्वितचन्द्रस्य च वा- चकयोरन्यवाक्ये पाठ: ॥२५॥ द्वितीयोदाहरय ब्रह्माएडमिति। अत् हे मूभिभूषा तव माकर्ययति वाक्यस्य ब्रह्माएडमित्याटियतेव्ृत्यन्तवाक्यान्तः पाठ: ॥ २६॥
Page 32
२८ चन्द्रालोके।
अक्रमः क्वष्मा पूज्यन्ते त्वामनाराध्य देवताः॥२७॥ अ्रमतार्थान्तरं मुख्यंऽमुख्येनार्घे विरोधकत्।
मिति यावत्। उदाहरति। चक्रम इति। हे कष्ा लामना- राध्य देवता: पूज्यन्तद्ृतियत्स अक्रमः अनुचितमित्यर्यः। क्व चिदनभ्यनति पाठः। अन्न पुज्यन्ते अनाराध्यतिधातुमेदेन- क्रमभङ्गः। तघा हि तन्र तावद् अनाराध्येतिवाक्यं साकाङ्- मितिस्प्रष्टसेव द्वितायेपि तन्नोचितापि देवतान्तरपूजाऽनुचि- सर्वेनोच्यमानान्वंक्रियाभावपिक्षया तत्तवन भासते दूति सा उत्यापिता सा चोकाङ्का पूर्वोताशब्दबोधयक्वपपापूजनाभाव- मेव विषयी करोति सा चानावाध्येतिघांतुना तेन प्रकारेय न निरहिश्वते शब्दस्यापि प्रकारत्वस्य न सो्ति प्रत्यय दत्यादिना हरिगा प्रतिपादितत्वात्। असंपूज्चतिपाठे तु न दोषः । प्र-
एवं प्रसिद्वित्वमपि तटुतमप्रयुक्नत्वान्तर्गतं वोध्यम्। यद्दा त- नेगा अक्रसोयचैव लचितः। शास्तराद्युततक्रमाभावकत्वमक्रम- त्वं लच्चमिद्मेव त्वासनाराध्य देवता: पूज्यन्तद्गतिशास्त्रीय- क्र मांकरगात् । २७।। अमतार्थान्तरत्रमाह॥ समतेति। मुख्येडर्ये प्रकतरसे S- मुख्येन नञो विरोधार्थक व्वात्तट्विरुद्देन अर्थेन रसान्तरेग
Page 33
द्ितीयमयूखः। २६
पपुष्टार्थो विशेष्ये चेन्न विशेषो विशेषणात्। विशन्ति दृशयं कान्ताकटाचा: खज्जनवविषः॥ ३०॥ कष्टः स्पष्टावबोधार्थमचमो वाच्चसन्निभः।
ति यावत्। ईदशं यत् तत्त्वममतार्थान्तरत्वम्। सुख्यामुख्या- र्थेनेतिपाठे तु प्रतीयमानमर्यान्तरं सुख्येना मुख्येन चार्थेन वि रुद्व' यत तत्व तदित्यर्थः ॥ उदाहरति। त्यन्तति। उरस्यत- हारं कृत्वा गोकनाइनालिक्गितत्र्थः। अत नावकनेतर्थ केना- शोकेनेतिच्केदेन प्रकृतकरणसवि रोधगरङ्गारव्यञ्ञकसङ्गना- सिङ्गनं, व्यभिचारियां स्वातन्त्गोक्तावैवायं दोष: ।रसव्यञ्त नायोकी तुन दोषः । दूयं च शाव्दधी हेतिच्काप्रतिबन्धद्दार रसधोप्रतिबन्धकम्। अशोकेनेत्यस्य वृक्षेगोत्वर्य इति के चि त् ॥ २८॥
त्कर्षानाधायकविशेषगाकत्वसपुष्टत्वम। एतेषां चार्थान्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वादर्थदाषत्वम्। उदाहरति। विशन्तोति। धत्र खञ्जनत्विष इव्यनेन न कान्ता कटा व्य हत्पवेशादनु- कन्तः कव्विदतिशय अधोयते। तदनुपादाने बाघाययभावा- त्। शरसन्निभा दृत्युतौ तुन दोष: ॥२६ कषत्वमाह॥ कष दति। वाचि वचने असन्निभः न स क्यक शोघ्र निभाति भासते ताह्शो उसत्कल्यो ड्योर्थ: स्प- ष्टावबोधार्थमनतमो यच स इत्यर्य:। स्पष्टध्यभावेनासननिव भवति यन इत्र्घः। तत्व कष्टखम्। आस्त्यादिसत्वेपि कारंगान्त
Page 34
३० चन्द्रालोके।
व्याहतश्चेद्विरोध: खांन्मिथ: पूर्वापरार्थयो: ॥ ३१ ॥ सहस्त्रपत्रममितं ते वक्क केनोपमौयते। कुतस्तनोपमा यत्र पुनरुतः सुधाकरः॥ ३२॥ दुष्कमग्राम्यसन्दिग्धाःखयो दोषा: क्रमादमी।
रतो विल्वबोध्यत्वमिति यावत्। वाच्यसन्निभ दूत्यैव ल ्यम्। भत वाच्चसहय दति द्राक् प्रतोत्महतोक्प्रयासेनो- कार्थवोधे विलम्बः। व्याहतरवसह ॥ व्याइत दूति। पूर्वार्थस्य स्तुतिनिन्दान्यतररूपस्य परार्थेन सह विरुद्वत्वं व्योहतत्वं स्तुत्यताप्रयोजकरूपेग निन्दायां निन्दताप्रयोजकरूपेगा वा सतुती व्याइतिरिति भाव: ॥३ ॥ उदाहरति॥ सहस्त्रेति। अत कमलमित्र तदुपमाप्राप्तै- वेति केनोपमीयत दूतिनिषेधोऽनुपपन्न दूति कश्चित। वस्तुतस्तु कमलसादृश्येन स्तुत्यस्य मुखस्योपमानाभावप्रदर्शने कमलंसा- हृश्वमेव नि्धताप्रयोजकं प्रतीयतद्ति विरोध दूति बोध्य- म्। द्वितोयोदाहरणं तु गोसनीमधुपीयूषमस्तु लोलमनोसुदे। मदनोन्मसतचार्वङ्गीवचीमधु मुदे ममे, तिबोध्यम्। अत्न मधु- सवेनैव निन्दा सुतिश्व। पुनरुतत्वमाइ॥ कुत दूति। पुनरुत द्रत्यस्थाव्ृत्तिर्वक्कं केनोपेत्यस्यानुषङ्ग। तथा च यस् मुखस्य सुधाकरच्चन्द्र: पुनरुतव्यर्थसनोपमा कुतः । अयमर्थः कैनी- ममोयते दूत्यनेन पुनरुत दूतिभावः। यद्टाऽनुषंङ्गं बिनैव कुत इत्यमेनैव तन्निषैधे चन्द्रवैय्यर्थ्यमर्थससद्मपि पावृत्त्यास्ो कनिवइ्मितिपुनरुकञिः। अयं भौतादी गुग दृत्यनित्यदोष: ३१ टुष्क्रमेति। बोध्या दूति शेषः। अनुचितक्रमेणाभिधानवि षयत्वं टुषक्रमत्वम्। वैदग्धीरद्ित्येनोच्यमानार्थत्वं ग्राम्य
Page 35
द्वितीयमयूख:॥ ३१.
त्वङ्गतः कषा । गच्ेयं नरकं खर्गमेव वा॥ ३३॥ एकं मे चुम्बनं देहि तव दास्यामि कछ्चुकम्। ब्रून किं सेव्यतां चन्द्रमुखोचन्द्रकिरौटयो:॥३४॥ पनौचित्य कीतिलतां तरङ्गयति यः सदा। प्रसिद्या विद्यया वापि विरुद् द्विविधं सतम्॥ ३५॥ न्यस्तेयं पश्व कन्दर्पप्रतापधवलदयुतिः ।
खवम्। कृतात्पर्यविषयार्थनिस्चये प्रमाणान्तरापेचतवं संदिग्ध त्वम्। क्रमेग प्रयागां वौखर्धान्युदाहरति ॥ ववदित्यादि। अच खर्ग नरकमेव वैति युतं भक्तिफलस्य खर्गस्य प्राडिर्देशा हतवात् नरकमित्यस्यादावुक्त्या तु दोषः । हे कषा तवङ्नतोह- मित्यादिर्वाक्ार्थः ॥ ३२॥ एकमिति। गाम्योतिः। अत चुम्बनादिमदानामग्राम्य त्वैप्यर्थे स्पष्टमचतुरबोध्यत्वेन तत्त्वम्। व्रूतेति। कान्ताशिव योर्मंध्य किं सैव्यतामिति यूयं कथयतेत्यर्यः । पत्र प्रकरसाद्
न्तरापेक्षा। ३३॥ अनौचित्यमाह॥ अनौचित्यमिति। भयोग्यसंबन्धकतवं तत्त्वमुदाहरयं कीर्तीति। मत तक्वतायास्रङ्गसंबन्धायोग्य तवात् तत्वम्। पछ्लवयतौति तूचितम् । विरुदत्वमाह। प्रसि द्ध्येति। कविप्रसिद्ध्येतर्थः। तेनान्यप्रसिधिविरुदस्य न दोष- त्वम्। विद्ययेति। शास्त्रेगेत्यर्थः। विरुदमित्यस्यावत्तिर्बोध्या। प्र- ध्याटिविरुद्ध यत्तदिरुद् तच्न तत एव ह्िविधं मतमित्यर्य: ३४ आद्यमुदाहरति। न्यसयमिति। काम प्रतापखेतशान्तिरे वैयं न्यस्तेति ल पश्वेत्यर्थः। अनर प्रतापस्य धवलदयुतिः कवि
Page 36
३२ चन्द्रालीके।
केतकी शेखरे शभ्भोधंत चन्द्रकलातुलाम् ॥३६॥ सामान्यपरिव्ृत्तिःस्यात् कुएडलच्छविविग्रहा। विशेषपरिव्वत्तिः स्ाइयिता मम चेतसि ॥ ३७ ॥ द्े स्तः सहचराऽचारुविरुदान्यो न्सङ़गती।
प्रसिद्धिविरुद्वा तखवारक्ततवैन वर्गनात्। अत एव प्रतापदुत्यं- प्रे लोकप्रसिद्धिविरोधपि न दोष: । कविप्रसिद्धिसखात्। द्वि- तोयमुदाहरति। केतकौति। शंभो: शेखरे मुकुटे न्वस्ता केत- की चन्द्रकलासाम्यं धत्त द्रत्यर्यः । केतकौपूजा च शंभो: पु- रागादिविरुध ति भावः । प्राप्ता: श्रियः सकन्तकामदुवास्ततः किमित्यादी प्रकाशादुत्ति बहुशः प्रतिपाद्यार्थस्यैकोत्ता कथ- नरूपनवोकृतत्वदोषस्तु कथितपदान्तर्गंत दूति पृथड्रोत: ।३ ५।। सामान्यपरिव्वत्तित्वमाह। सामान्येति। अपेत्ितार्थसम- पंक सामान्य रुपोत्षित्या गेनानपैचितविशेषो पादानकत्वं साम- न्यपरिवित्तित्वम्। लच्यमाष। कुएडलेति। मम चेतसीतस्ा- नुषङ्ग: सादिति पूर्वोत्तरान्वयी। एव मग्रेपि। अन्विग्रहे कनकं- कान्तेविवक्षगो ना पैच्चितक नकसा मान्यत्यां गेन विशेषकुरडलो- किः। विशेषपरिवृत्तित्वमाह ॥ विशेषेति। अपेक्चितविशेषत्या गेनानपैकितसामान्याभिधानकत्वं विशेषपरिव्त्तित्वम्। लक्य- माह। वनितति। अ वनिताखन सर्वासामिष्काविषयत्वा-
तोकि:॥३६
ति। तघति क्व चित्पाठः। सहचारुख् विरुद्वान्चोन्यसंगतिस्व ते द्ी दोषो प्त दतवर्यः। सहचरति भावप्रधानी निर्देशः। अचा- क स हच्यमित्वय: । राजदन्तादि:। तच्व सूयमानैननिक्वष्टैःसहो
Page 37
द्वितीयमयूख: । ३३
धाङा: सन्त वतनयं सं परच् न जानत 113प॥ सरोजनेत्र पुत्रस मुखेन्दुमवलोकय ॥ पालयिष्यति ते गोतमसी नरपुरन्दर ॥32॥ पदे तदंशे वाक्यांशे वाक्ये वाक्यकदम्बके।
त्कष्टस्य चैकक्रियान्वयरूपमिति द्विविधम । उभयमुदाहरति। धवाङ्गा दूति। काका: सन्तश्न खपरेषु भेददष्टिशून्या दत्यर्थः। अन्न उभयोमिथ: साहचर्य न रम्यमितिभेदद्यमप्यवैव ॥ ३७। ितीयमुदाहरति। सरोजेति। हे सरोननेत्र पुत्रस्य मुखे- न्दुमित्याद्याद्यार्थः। असी पुत्नो नरन्द्रस्ते गोचं कुलं पालपि- ष्यतोत्यन्तार्थः। अत नेतरूपसरोजस्य मुखरूपन्दोञ्च संगति- विरुदा तस्य तदप्रकाशकत्वात्। पुरन्दरस्य गोतपालनं च वि रुदं गोतमिन्वात्तस्य एवं च पुचे पुरन्दररूपक सुतरां विरुद्म्। अयमेव प्रकाशितविरुद् द्वति प्रकाशादावुत्तः। विध्ययुक्तत्वा नुवादायुत्तात्वरूपदोषद्वयं तु सविसृष्टविधेयांशत्वाङ्गग्नप्रक्रम-
बोध्यः। अश्नोलत्व च नोर्थदोष इतिताव्यर्यम्॥३८॥ एवं दोषानुक्का पर्यवसितददाप्यभेदान्कययनुपसंहरति। पदे दूति। पदे सुबन्ततिङन्तादी पदांशे प्रक्वतिपत्ययादी वा क्यांशे समासे खगडवाक्ो च वाक्े महावाक्य कदम्बके प्रबन्ध यथानुसार लक्षगानुरोधानतिक्रमेग शब्दार्थतिष्ठत्वेन द्िवि- धान् दोषान् पदादी तद्बोध्ये च यथालक्गसूहेदित्यर्ये: यथा- वकाशमिति पाठे यथाससवमित्यर्यः। यथा श्ुतिकटत्व पढा- दिसर्वगतं च्युतससकतित्वादि पदनिष्ठमेव वाक्ये शतिविरहा- दवाचकत्वमपि पढतदेकदेशनिष्ठमेवैत्यादि वोध्यम्॥३६॥
Page 38
३४ चन्द्रालोके।
यथा नुसारभ्यूदटद्दोषान् शब्दार्थंसम्वान्।।४। दोषमापतितं खान्ते प्रसरन्तं विशृङ्गलम् ॥ निवार्यति यस्ेधा दोषाङ्ुशमुशन्ति तम् ॥४१॥ दोषो गुगतं तनुते दोषतवं वा निरस्यति॥ भवन्तमथ वा दोषं नयत्यत्याज्यतामसौ।।४९1 मुखं चन्द्रश्रियं धत्ते श्वेतश्मशुकराहुरैः ॥ अन हास्यरसोहेशे ग्राम्यतवं गुगतां गतम् ॥४3॥ तव दुग्धाब्धिसम्भूतेः कथं नाता कलङ्िता॥
उत्नदोषापवादतया तत्त्वमिति सूनयन् दोषाङ्डशलच्षग माह। दोषमिति। यः खान्ते भापतितं जातमपि शृङ्गमाशू- न्वतया प्रतिबन्धकाभावेन प्रसरन्तं दोषमर्थाववोधरसोत्यत्ति- प्रतिबन्न दोषतवेन निश्चितं बधा प्रकारत्रयेग निवारयति स दोषङुश द्त्यर्थः ॥ ४० ॥ प्रकारचयमेवाह ॥ दोष दृति। क चिद्न पत्वम्ा माहोषोपि
स्ृति गुगलव तुन याति क्व चित् प्रंषानुप्रासादिनिर्वाहकत-
दोषाङ्ुश दत्यर्थ: ।। ४। ॥ तवाद्यलत्यमाह ॥ मुखमिति। वृद्दमुखवर्यानं शवेतरम- श्रूखं व किरगांकुरास्त: अत्न ख्वेतेत्यादेः स्त्रोविदूषकायुतो्ग्रां- म्यत्व पि हास्यरसपोषकत्वाद्गगतवं तदाह।अनेति। उद्देशः प्रति. पादनं सत्सप्रमौ ॥ ४२ ॥ द्विंतीयलच्यमाह॥ तवेति ॥ चन्द्रेतिभेषः चौरोदवच्न्द्र:
Page 39
द्वितीयमयूखः। ३५
कवीनां समयादिदाद् विरुदोऽदोषता गतः ॥४४॥ दधार गौरी हृदये देवं हिमकरादितम्॥ अत शेषोद्याज्जैव त्याज्यं होति निरर्थकस्॥४५॥ दूति चन्द्रालोके दोषनिरुपिणो नाम द्वितीयो मयूखः॥ -##-
पकलङ्ग: सफलङ्गस्त्वत्रिनेवज इति पुरायादी प्रसिद्दम्। तत्ा- दसयापि कलद्वित्ववर्गानैन दोष: कविप्रसिद्ध्या इयो सन्द्रयोर- क्ाध्यवसायात्। तथा च दुग्धाब्धिजचन्द्रस्य कलद्गित्ववर्यने- न विद्याविरुद्वत्वरूपदोषप्राप्तायपि कविसमयेन उत्तारीत्या दोष स्वाभावमातं न गुगत्वं रसाद्यपरिपोषकत्वात्। एवं पृष्टस्न- न्द्रएवोन्तरवतोव्याह। कवीनामिति। विद्याविरुद्: शास्त्रवि- रुद्खवदोष: मदोषतां गतः प्राप्तः । ४३ ।। ततीयलच्यमाह॥ दधारति। गोरी गौराङ्गी पार्वती च दैवं कामं व शिवं च मकरी मौन: हिमकरसन्द्र: चन कामप- वे दिशव्दस्य वैयर्थ्येपि शम्मुनाश्नषनिर्वाह्ायोपादानेन तसा वश्यवत्वात् त्म ताहशकान्तयोहृदये शिवमन्मथयोः स्थितेः तदाइ।अनेति। इदं च दिकप्रदर्शनं विस्तरस्तु काव्यप्रकाशा- दौ द्रष्टव्य: ।। ४४ ।। महादेव दति प्राग्वत् द्वितीयस्तेनासावितिशेषः ॥ श्रीमत्पायगुरडोपाख्ययैद्यना घरचिता्यां चन्द्रालोक व्यास्यायां रमाख्यायां द्वितोयो विलास:। # *-
Page 40
चन्द्रालोके।
ततीयो मयख: ॥ (अथ लक्षगानि) अल्पाक्रा विचितार्थख्यातिरक्षरसंहति:॥ उषाकान्तेनानुगत: शूरः शौरिरयं पुनः ॥१॥ गोभा ख्यातोऽपि यहोषी गुगकीर्त्या निषिध्यतै। मुधा निन्दन्ति संसारं कंसारिर्यत्र पूज्यते॥२॥ अभिमानो विचारखेदूहितार्थनिषैधकत्। दन्दुर्यदि कयं तौव्रः सूर्य्ी यदि कथं निशि ॥३॥
अथ काव्यलच्षगोद्देशक्रमेया लक्षणानि वत प्राग्वत्पतिनानीते । अथेति शेषः प्राग्वत् ॥ काव्यखन्नापकत्वं लक्षगात्वं तङ्गदा-
अल्पेति॥ ख्या तिरितिकमगि किन्।बहर्यप्रत्यायकाल्याघ- रशन्दवमक्षरसंहतित्वम्। उदाहरति। उषेति। भयंशीरि: क्ं- णोयमुषाकान्तेनानिरुदेनानुगतोऽतः पुनः शूर एवेत्यर्थः।शूर- पदेशषः। अ्त्न चाल्पाचरगोषा कान्तेनानुगत दतिविशेषगे नोषापरिगाये वाणपुरवत्तभगवत्यौरुषं सर्व स्मारितिम्। भयं समासोतिभेद दति कश्वित् ॥ १॥ शोभामाह ॥ शोभेति ॥ गुगवर्गनेन प्रसिद्धदोषतिरस्कार- कतवं शोभात्वम्। उदाहरति। सुघेति। अत्र भगवतपूजाल- कषगगुणवत्व न संसारदोषापाकरगाम् ॥२ ॥ अभिमानमाह॥ पभीति॥ यदि अह्ितार्थप्रतिषेधकी वि-
त्वम्। उदाह्रगमिन्दुरिति। अत्र विरहिरया प्रागिन्दुख्वन
Page 41
ततीयमयूख: । ३७
हतुस्त्यक्ता बहन् पच्ान् युक्त कस्यावधारगाम् ॥ नेग्दुर्नार्कोडयमोर्वागिनि: सागरादुत्यितो दहन् ॥ ४ ॥ प्रतिषेध: प्रसिद्वार्ना कारणानामनादर। न युद्देन भुवो: स्पन्दनैव धोरा मिवारिता: ॥ ५ू॥ निरुतं स्थान्निर्वचनं नाम्न: सत्य तथान्तम्॥ रईदशैश्वरितैर्जान सत्य दोषाकरो भवान् ॥६॥
तर्कितं प्रसिद्दसन्द्रं तोव्रख्वन निषिध्य तत सूर्यत्वेन तकितो रात्रिसंबन्धन निषिद्ः ॥३॥ हेतुमाइ॥ हैतुरिति॥अन्दूषगोनवधारगा क हैतुत्वं परिशेषपर्यव मन्नपक्कत्वं तत्त्वमिति यावत्। युतत् ति मध्यमगित्यायेनोभयान्वयि। उदाहरगम् । नेन्दुरिति॥ पयं वाड़वाग्निरेव न चन्द्रो नापि सूर्य: यतः सागराढुत्यितो दहं- व अस्यादे यथासंख्यमन्वयः । अन्तव्यत्यासेन तेन तथेति बोध्यम्। प्रयमपन्हतिमेद दति काश्चत् ॥४॥ प्रतिषैधमाप्रतिषेध दति॥असिकगारेय पसि हकारणानादरकतवम्। न युद्धेनेति। अस्य किं तु कामिन्येति शेष। प्रच वौरनिपातने कारगत्व न प्रसिद्धयुद्दानाश्रयेगप्रसि हं स्पन्दाश्रयनम्। अयं हेतपन्हुत्यन्तर्गत दूति कश्चित्॥५॥ निरुतासाह॥ निरुननमिति॥ नामो निर्वचनसवयवार्थकथ नदारा तढुत्पत्तिनिदशनं निरुताम्। तत् दविया सत्य मिथ्या च। तन्र ब्याकरगसाध्यं सत्यम् तदसाध्यं मिथ्या उभयोरुदाह रगमोद्यशैरिति। चत्र दोषागामाकर दति व्याकरगसाध्यत्ा- त्त्यम्। एवं राविकारित्वर्थोपि। कञ दति टः प्रकृतिरञ्च नाद्राजीति तु तदसाध्यलवान्मिय्या। राज दोप्तावित्यस् हि
Page 42
चन्द्रालोके।
स्यान्मिध्याध्यवसायस दसती साध्यसाधने। चन्द्रांशु सूचग्रथितां नभःपुष्पसजं वह ॥७॥ सिद्धि: ख्यातेषु चेन्नाम कोत्यते तुल्यतोक्कये। युधामेवेह विख्याती 2वं वलैव्ज लधिर्जलैः ॥ ८॥
नवसत्व नौरदः कोऽपि खर्गा वर्षसि यम्मुङ्ुः॥ ॥ राजन्निति रूपम् तथा च सुकरनिर्वचनं सत्य सदन्यदुर्णादि- तो दुःसाध्य मिथ्येति फलितम् ॥ ६.॥ मिथ्याध्यवसायमाइ।। स्ादिति॥ कथ्यते दति शेष:। सा- ध्यसाधनयोर्मिध्याभृतयोर्यदि कथनं तदा मिथ्याध्यवमायः। उदाइरगाम्। चन्द्रेति। अत्र चन्द्रकिरणरूपसूत्रगरन्थनं कार- गामकाशपुप्यमाला कार्यमुभयोरप्यसत्यत्वं तत चन्द्राशो: सूतरूपे खासत्वम् । पुष्पस्य तु सरूपेगैवेति भेद: ।७। सिद्धिसाह। सिद्िरिति । यदि ्यातेषु तुल्यतोत्रय नाम कौत्यंते सा सिद्धिः हृत्यन्वयः । तुल्यातासिद्यथे प्रसिब- साइचर्येगा कथनं सिद्धिः। उदाइरगम्। युवामिति । दह भूत- ले तामेवाह।सवमिति।अव प्रसिद्वोद्धिसाहचर्येग कस्य चिद्रा- नः कथनम्। तदथें यद्यप्यत्न त्वमित्यस्थानामत्वंतथापि त- त्यतिपादकत्वमस्यवेति न दोष: । तथैव तत्र निवेशात्। इ-
युक्िमाह ॥ युक्रिरिति ॥ विचित्वधर्मसंबन्धकथनेनोपमा
वन्धेनाभिल्तपितस्य विशेषस्य सिद्धिर्युकिस्मा तत ति यावत् । अयं व्यतिरेकालङ्वारभेद दति कश्चित् उदाहरगम्। नव इति-
Page 43
ततीयमयूख:। ३६
कार्य फलोपलमासेद्दापाराइस्तुतोऽय वा। पसावुदेति शौतांशुर्मनक्छेदाय सुभुवाम् ॥१०॥ इत्यादि लक्षगं भूरि काव्यस्याहुमहर्षयः॥ सरगभाजिष्णुभालत्वप्रभृतीव महोमुजः ॥११॥ इूति चन्द्रालोकालङ्गारे लक्षणनिरु- पणो नाम ततीयो मयूख:॥ अतैतज्जलदेतरत्वं सुवर्ग वष्ा वर्गानीये नपे प्रसिब्ध्नोरदोपेनाया विशेषस्थ नवनीरदत्वस्य सिद्धि: खर्गोरिति सहार्थे ततौया प्रिब्- त्वाज्जलस्य कर्मगोनुपादानम् । वचित्खर्णामित्य व पाठः ॥॥ कार्यमाह कार्यमिति। अन्वदीयव्यापारादन्यवस्तुनो वा यदि जातफ लानुभवोन्यत तदा तत्कार्यम्। उमयोदाहरग माह।पसाविति अनोदयरूपव्यापारिग खतोवा चन्द्रेग सं-
के ततफलं वस्तुतः संपन्नमिति इयोरपीदमेव लक्ष्यम्। दद प- रिगामालङ्गारान्तर्गतति कश्चित् ॥१० ॥ मया कतिपयानि लक्षगानि दर्शिताति अन्यान्यपि सन्ति परिगयनाभावादिति कथयन्सटष्टान्तमुपसंहरति। इत्या- दोति। मादिना भग्यन्तरैगापयुतिषु काव्यत्वसत्ताध्वनिता ल घगस् काव्यत्वनापकत्वात् तह्नत्यागि वन्यन स्पघटानि तथा चेटशोकी काव्यत्वं नान्यतेति बोधितम्। यथा बनकतेजसि सलाटर्वादीनि राजचिन्हानि भूयांसि तथा काव्यलन्षपान्य पि बहनीत्यर्थः ॥ ११॥ महादेव दूति पूर्ववत् ततीयस्तनासाविति विशेष: ॥
चन्द्रालोकव्याख्यायां रमाख्यायां ततीयो विलास:॥
Page 44
४0 चन्द्रालोके।
चतुर्था मयूख: । , (अथ गुगा:) श्ेषो विघटमानार्थघटमानत्ववर्गानम्। सतु शव्दः सजातीयैः शब्दः वन्धः सुखावइः ॥१॥ एस्लस तनुतां नौतेनन्त पुलककरटकैः॥ भोतया मानवत्य व श्रिया श्विष्ठ हरिं सुमः ॥२॥
प्राखवत्मतीजानीतेति।प्रथेति।शेषपूरयमपि प्राखत्। गुगसा- मान्यनक्षगांतुख्यमेव वत्यति। अ्रथ तङ्गदान् कथयन्नादी झ्रषमाह। प्नेषदूति॥यो र्थो न घटते संपद्ते तस् कैन चिन्निमित न घटसान सवर्गानं यत्स अर्थझ्षः।शव्दस षमाइ। स त्विति।सजातीयै: शब्दः सुखावद्ो बन्धस्तु शाब्दसत्संबन्धी स प्ष दूत्यर्थः। तथाच प्रेषो द्विधा। सर्थश्नेषः शन्दश्नेषस तन्न न्संभावितार्थस् युतिभि: सिद्दत्वेन. कघनमाद्यः बहनां पदानामेकवङ्गासनं द्वितीयः । सामान्यलक्षणं तवेतदन्यतरख- मिति बोध्यम्॥१॥ उभयोकदाहरगमाह। उन्लसदिति। यन् मानवत्यालिङ् नस्यासंभावितस्य हेतुभूतभयोपपादकं पूर्वार्धम्। लत्मोपुलक- रूपकराटकैर्योल्ल सन्तो आविर्भूता तनुता कथता तां नौते प्रा: पितेऽनन्ते शेषे सति तघाचास्य अये निमित्तत्वं फलति।पत एव भौतवा मानवत्वैव एवसदन्यावस्थाव्यवक्केदक: लक्षम्या आलिद्वितं विष्युं सुभ द्त्वर्यः। तथाच तस्या: समुन्नतरोमसं
द्वितोयोदाहरगात्व' तु नौते श्रियाप्निष्टमित्ये कपदबङ्गानादर्षा नां सानात्वात्स्फुटमेव ॥ २ ॥
Page 45
चतुर्थो मयखः।
यस्नादन्तः स्थितः सर्व: खयमर्थोडवभासते॥। सलिलस्येव सृतस्य सप्रसाद दूति र्मृत: ॥३॥ समताल्यसमासत्वं वर्गादौस्तुल्यताऽय बा॥ श्वामला कोमला वाला रमेग शरग गता। ४ ।
प्रसादमाह ॥ यस्मादिति॥ यदभात्मत्तस्य काव्यस्यान्त: स्थितः सर्वोड्य: स्पष्टमवभासते भटिति चमत्कारजनकौभव- ति सलिलवत्प प्रसादः। यहत्प्तिपाद्यवाक्यार्थस्य विक्कितिजन कत्व तत्व प्रसादत्वम्। एवं च वाक्यनष्ठतवमस्ोताम्। द- रडी तु प्रसिद्धार्थकरवं प्रसाद: यथा मलिनसपि हिमांशोलक्ष लक्ष्मों तनोतोति कलङ्गवर्गनम्। दृदमपि दानिणातयरीता प्राच्य रौवया तु प्रसिद्वत्वादिदं न वर्गानं किं त्वन्वघा वाच्यम् इत्याह । अन्ये तु गुगानां रसघर्सत्वस्य वच्यमागत्वादर्थी न रसः तदाकारा चितवतिहि तद्वभास: एवं च पहलात रसे कटिति प्तीयमानत्वं चरचनायां स सच्तारूप: प्रसाद: र- चना चान्य तोनगन्तथ्ा। चयं च सर्वरससाधारग। तदुतम्। समर्पकत्वं काव्यस्य यतः सवरसानप्रति। स प्रसादो गगो स य: सर्वसाधारमाक्रिय दति।शब्दार्थंथोस्तु रसव्यञ्जकतवादी पचारिक तह्नचवमित्याह:। लक्ष्यमप्येतदेव। विस्यस्थायिका- दतरसस्यापि अन सत्वात् सलिलस्येवेति दष्टान्तोक्का प्रथम मतमेवैतङगन्थकारसंमतमिति तत्वम्। अत एवोतामित्य तम्। वस्तुतो रसत्वस्यापि सलिले सत्वात्तृतीयमतसप्येतत्मंमवमिति बोध्यम् ॥ ३॥ समतामाह॥ समतेति॥ बहसमासाभाव वर्यादिसंख्या साम्येन वर्णसाम्येन च मदादितुख्यता वा समता वरशन्दन
Page 46
४२ चन्द्रालोके।
समाधिरर्थ मरिमा लसहनरसात्मना। स्यादन्तविशता येन गातमङ्गरितं सताम् ।५। माधुध्यं पुनरुत्तास्य वैचित्यस्नारुतावहम्। वयस्य पश्य पश्वाऽम्याश्नञ्वलं लोचनाव्चसम् ॥ ६.।
अ खरा आध्ेन पद्तत्ववाि्रि्र। उभयलच्यमा श्ामेति। अन्र समासस्यैवाभावेन तदभाव:स्पष्ट एव।यथाश्रुते तु तदुदाहरसत्वानुपपतिः अन पददये व्यक्षरत्वेन हतीये द्य- करत्वन पदसाम्येनपादयो: साम्यम्। प्रथमपाद आकारव- गीसाम्यं द्वितीयेSकारवर्गसाम्य च। एकपादे समासाभावमा वेग समत्वम्। पाचल्यां तुबहुषु पादेषु एव तदभाव दष्ट टू ति एकपात्वसमानाधिकर गामसमस्तत्वं समता बहुपादतवस मानाधिकरयं तत्पांस्तालौति मेदान्न तन्र प्रथमलचगातिप्रस क्ः। के वल ख रं साम्ये नानुप्रा साभवाद्वितीयं नानुप्रा सैडतिप्रस- क्मिति वोध्यम्॥। ४ ॥ समाधिमाह। समाधिरिति॥ लसहनरसात्मना प्रतिभास- माननिबिडरसरपेपान्तविगता ज्ातेन येनार्थमहिम्ा सता- मालङ्कारिकाणां साधूनां चगात्रमङ्गरितं रोमाञ्चवङ्गवति सो र्थमहिमा समाधिः। तथा चान्यधर्मस्ान्यभावारोपसाटशः
सश्चान शृङ्गारादि: ।पू ॥ मांधुर्यमाह॥ माधुर्यमिति॥ पुनः शब्दसुशव्दार्थे माधुयें तु उत्तस्य काव्यस्य चारुतावहं चित्तद्रवीभावजनकम्। वैचि-
रुप: साभाविकाद्यनेकविधः सच शृङ्गारकरुणाशान्तजन्य दं-
Page 47
चतुर्थों मयूखः। ४३
ओज: स्ात् प्रोढिरर्थस सङ्कपो वातिभूयसः। रिपुं हत्त्वा यश कत्वा खट्सि कोशमविशित् ॥ ७ सौकुमार्व्य मपारुष्य पर्य्यायपरिवर्तनात्। स कथाप्ेषतां यातः समालिङायमरुसखम् ॥दI
ति प्रकाशः। द्रवौभाव एत् माधुर्य रचनाजन्वं चेति दर्पग कत्ारचना तु टबग बिना वर्गान्या ना वर्ग्यमूर्ईस्थितिरुपा अ न्तो बोध्या। उदाहरति। वयस्येति। अन् चत्वलमित्यादी अकारस्य वर्ग्यमूर्ईस्थता स्फुटै। अन पश्येति चलमिति चहि मत्या पुनःशन्दो यथाश्ुत एवति मूलहत्संमतमिति प्रतोयते तथा च यथाकर्थंचित्पुनरुत्तस्य चारतावहमित्याद्ाथः ॥ ६॥ ओोजोगुगमाह। ग्ोन दूति । अर्थस्ेत्यस्य सध्यमगिन्या- येनान्वयः।या अर्थस्य प्रोढिरसता केन चिदुत्कर्षकरूपेग वर्गा नमनाअयस्ाश्नयत्वेन कथनमिति यावत्।सा अरथेनिष्ठमोज्। यो विस्तृततरार्थसंक्षेप: सशब्दनिष्ठमोज उभयमुद्दाहरति।रि- पुमिति।हननकर्तृ वानाश्ुयस्य करणस खङ्गस्य तदाश्रयत्व रूपकर्तृत्वेन वर्गनादाद्या। संकेपसु स्फटमेय योज्वित्स् वि स्ाररूपदौप् खमुच्यते। वीरबौभत्मरोद्रेषु क्रमेगाधिक्मस्य तु सोपि। रचना व माधुर्यवटवर्गसहिता समासवहला दूति प्र काशदपगाद्यः । उदाहरग तत एव बोध्म् ॥७॥
न तत्पर्यायशब्दपयोग: सौकुमार्यम् । पर्यायपरिव्वत्ता पारुष्या- भावस्तत इरति तु वाच्यार्थः उदाइति। स दति। अम्नी प्विश्व मृत द्ृव्यस्यार्थम्य पर्यीिगाच कघनम्। तथोकी तुभटित्म- ङलप्रतीते: पारुष्यम्। वस्तुतो अमश्तीलत्वाभावो न गुगा-
Page 48
88 चन्द्रालोके।
उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात् पृघझमाता। मानं मुक् प्रिये किश्विल्नाचनं समुदस्य ॥ ६॥ शृङ्गारे च प्रसादे च कान्त्यर्य व्यक्तिसंग्रह:॥ अ्रमीदश गुगाः काव्य पुंसि शौर्य्यादयो यथा॥१॥
न्तर दति कश्चित्। मरुत्सखोग्निः। तथाच पारुष्यमंत्र न व- गकतं किं तवमङ्गतत्वरूपमिति बोध्यम्। अन्ये तुं प्रविश्य मृतदूत्यस्य तन्न प्रवेशेन वर्गकृतपारुष्यस्ैव तत्र सत्वेन सद- भाव एवाच विवक्ित दत्याहः ॥८ ॥ उदारतामाह। उदारतति॥वैदग्धां विदग्धोत्तत्व' तदेवो- दोरता सा वन ग्राम्यत्वाभविन्तर्भूतत्याह। अग्राम्येति। तथाच सद्पेच्षया भिन्नेत्यर्थः। उदाहरति। मानमिति।अन् विकासयेति ताहशं लोकयाधनेति वोक्तावपि ग्राम्यत्वाभावोस्ति उदारता तुनसा तु लोचनान्तमित्यादिनैवैति ततो भेद आवश्यक द्रति भाव:। दर्पगासतु अविकटत्वसुदारता तच्न पदानांन्त त्यायत्वम्। तच्वीजस्यैवान्तर्गतमित्याह। व्यड्ग्योकर्थप्रत्यायक- त्वं' तत्वमिति तु दएडी ॥ ६ ॥ एवमष्टी गुगानभिधाय वामनोक्तदशगुगान्तर्गतकांत्यर्थव्य- त्यो: पृथक् क्वचिदन्तर्भावं दर्शयन् अट्टौ गुगान् दढोकरोति। शृङ्गारे चेति। क्वचिक्छृङ्गारादाविति पाठः। कर्तुरधिकरगत्वविव- नया सप्मौ। कान्तेः शृङ्गारेग संग्रहोऽर्यव्यतः प्रसादेनेत्वर्यः। नन्वन दोप्तिः कान्तिरुक्तोदाहता च प्रेयान्सायमित्यादौ तवे-
ति चैन्न। तावतापि ृङ्गारमहिस्ताऽनतिक्रमात् न हि तन शृ- द्वारो न प्रतोपते वहा कान्तिरुज्वलत्' तच् दोपरसत्वम्।
Page 49
चतुर्घो मयखः। ४५
अतो रसान्तर्गतिः अर्थव्यक्ति: प्रसाव एव उभवोरकष्टेनार्थप्रतौ
रूपनैयाथत्वाभावोर्थव्यत्िरिति तुदगडी। उदाहरगे मन्वन बोध्य गुगसंख्यामुपसंहरति। अमौ दूति। दशति वामना- भिप्रयिग खरैत्या तु अष्टावेवतदुतिफलं तु नैतषु न्यूनताऽसं-
न्तर्भावात् सथाहि। निरन्तर कवर्यावृत्तिरंतुपास: व्यवधानेतु श न्द श्नंष दूति तु तयी:संकरः । माधुर्यलाटानुप्रासयोख् न सः त- बाभिप्रायस्य बोजत्वात् माधुर्येत्वतिशयमाधविवचाया मूल- त्वात्। एवमन्यनापि बोध्यम्। एवन्तेषामन्तभवापि यथासं- भवमन व बोध्यम। दरति गुगालद्मारविभागायात्र दष्टान्तमाह। पुंसौति। यथा शौर्यकातरत्वादयो गुगा नियता: पुरुषधर्मास्तया प्नषादयो गुगा: काव्यधर्मास्तान्विना न काव्यत्वमिति भाग:। पत एव भूषरग रूपमलद्गारं सदष्टान्तमाह। तिरकेति।यथा स्त्रो गां प्रकते: शरीराद्व्यरितित भिन्न तिलकायं भूषगामेवं गि- रां कप्रतेः काव्याद्विन्नमनक्कारं प्रेषोपसादिभूषगामस्तति वा च्यौर्थः । विदग्धहृदयङ्गममित्युभयच विशेगं प्रकृतेरिति षछठा- न्तं व्यतिरित्तमित्यन गुगोभ्य दूति शैषपूरणमिति कश्चित्। त- था च तिलकोदलङ्गारः शरौरपेचया भिन्नः सन् शरौरशो- भाजनको न तु शरौरधमो यथा तथानुप्ासोपमादयोततङ्वारा दूतिभावः। तथाच काव्यधर्सतवं काव्यशोभाधायक समलद्कर ववमिति भेद:।प्रकाशेतु गुगानां न काव्यधर्मलम्। उद्गावन्नप्र- ज्व लत्यग्निरुचरित्यादावोजोगुगास त्वेपि तद प्रयोगात्।अतो र सधर्मत्वं गुगत्वं काव्यवर्मतमलङ्कारत्वमिति भेह: तनापि मा घुर्योज: प्रसादाख्यास्त्रय एव गुणा: शृङ्गारंकर्गशान्तधर्मो मा-
Page 50
४ ई चन्द्रालोके।
सिलकाद्यमिव स्तरीगां विदग्धदयङ्गमम्॥
घुर्य वीरबौभ तरौद्रधर्म ओोजः सर्वरसवर्मः प्रसादः श्रेषाद यः के चिडन वान्तर्भ माः समतादयस्तु दोषाभावरूपा न गुगा टू- त्युक्तम्। क्व चिदलङ्गारादिति पाठः तंच पञ्चे गुगानुरुक्कतो- नद्रानुप्रामोपमादितसभिन्न भषगमाह। तिलकेति। यथा स्तोगां प्रकते: शरोरस्य तिलकाद्य भूषगं मनद्वाराश्ताटक्का देर्भिन्नं साटशं तथा गिरां प्रक्ृतेः काव्यस्यानुप्रासोपमादितो भिन्न' ताहशंभूषगमस्तौत्यर्थः। यद्वा प्रकतरिति दार्ष्टान्तिके ए- वार्न्वति सान्निध्यात् तथानुपयोगाच्च चर्थः सएव युक्तक्चायं पा- ठः अन्यथाऽस्य पद्स्य वैयर्थ्यापत्तेः तिलकाद्यमिय हारादिति
ननूभयतो भिन्नं किं भूषगमत आह। विचिववेति। विचिं लक्षगं सूत्र यत एतादटशो यः प्रयोग: स व्यासः विचितलक्षग न्यास दूति पाठे ताहशस्य प्रयोगस्य न्यास दूत्यर्थः। यथा उदर भरयखचकोरा इत्यादी। निर्वाही वथा साषषमानन्मशुद्ानामि- व्याटो उदाहरणे लच्ष्या भिधायिशब्दप्रयोग: । प्रोदि: यथा मन्दा- क्रान्ता विसृज्ञति रसं मेक्ुयष्टिः समग्रमित्यत। लच्ष्याया म- न्दाक्रान्ताया: चौचिती यथा वागर्थाविवेत्यादौ। पत् नतिफ- लत्वाभ्यां प्रस्तुताभ्यां वागर्थाभ्यां सह नमस्ययोरुपमानोपमेय- भावस्यीचित्ात्। शाखत्रान्तरहस्ोतियथा ज्याकष्टवखटक्षा- मुखेत्यादो संगोतशास्त्रसिद्दस्याङकुलिविन्वासविभ्रेषस्य खलका- मुखेत्यनेनोपादानात्। संगहो यथा शृङ्गारी गिरि्जाननट्- त्यादी।अन शृङ्गाराद्टीनां नवानांसंग्रक। दूंदं नं परिगगनमि
Page 51
चतुर्थी मयख:।
विचित्रलन्नगान्या सो निर्वाहःप्रौढि गचित शास्त्रान्तररहस्योति संगही दिक प्रदर्शिता ॥ १२॥ दूति चन्द्रालोकालङ्वा रे गुणनिरुपणो नाम चतुर्थो मयूखः॥
त्याह। दिगिति। दय मया दिकप्रदर्शितेत्यर्थंः। तथाच भूष- पान्तरमप्यस्तीति भावः दूति द्वितोयपच्ेऽयः। आद्यमतेतुदश लोिदार्काय प्राचोतं गुयाधिक्यं पाठमेदेन निराचष्ट। वै चित्यलक्षणमिति ।वैचित्यस्य नापकमित्यर्थ:। व्यासाद्य: प्रा- चोनोता न गुगा: किं तु वैचित्यमात्रन्ञापका दति भावः।प- दार्थस्य वाक्येनाभिधानं व्यासः निर्वाह्ो वर्गाममता अन्यार्थ- कपदेन लक्ष्यनिहेशः प्रौदिः। कविसंकितप्रसिध्या वानमौ- चितौ। शास्तान्तररहस्योति: प्रागुत्तव संग्रहःसमावेश: वाक्ा- रथे पदाभिधारूप: दिकप्रदर्शिता दिकपदर्शनं साभिप्रायोतो वि न्यास इति कराठाभरगी तु चतु वि शतिगुगा वाक्यवाक्यार्थोभ यनिष्ठत्वव तुल्या एव उत्ता: श्रेष:। प्रसाद: समाव माधुर्य- सौकुमार्यम्। यर्थो व्यति: कान्ति: उदारता उदात्ततवम्। भो- न और्जित्यम्। अभोष्टतव शुशव्दता समाधि: सौकम्यम्। गा- भीयें विकास: वष्तिः संगतत्वं भाविकत्व गति: रोति: गुप्ति: प्रौढि: दति तेषामपि यथासंभवमेष्ववान्त्भावो बोध्य इति बोध्यम् ॥ १२॥ महादेव इति पूर्ववत्। चतुर्थस्त मासांविति विशेषः। दूति तुरौयो विलास:॥
Page 52
४८ चन्द्रालोके।
पञ्चममयूख:॥
शन्दाधयो: प्रसिद्वा वा कवेः प्रौढिवशैन बा॥ हारादिवलङ्गारसन्निवेशो मनोहर: ॥१॥
भिष्यावदानाय गुगान्निरुप्य क्रमप्राप्तान् अनङ्गारान्तिरुपयितं प्रतिजानौते प्थालङ्गारा दति प्रतिपाद्यन्ते दूति श्रेषः ।। तत्ादी तक्क्षामान्यलकषगमाइ॥ शृब्दार्थयोरिति॥ नाव्य भिपायहविवचनं वाक्यवाक्यार्थपरौ वाशन्दाधशब्दौ कवेरित्यस्य सध्यमगिन्यायेनान्वयः। शव्दानामर्थाना च यो मनोहरस्मत्कृ- तिजनक: संनिवेश: समभिव्याहार: म यधाक्रमं शब्दग तोर्थंगत- सालङ्वारः स च द्विधा कवेगलङ्गारिकस्य प्रसित्ध्या तस् प्रौ- ढिकल्पनया च भवतीत्यर्थः । अ्त कश्वित् संनिवेश उत्युक्रेस्त- द्रप एवायं न तु पुंसः कुरडलादिवत्पृथग्भृतः अनुप्रासादेः भ- व्दएन्तर्भावात् उपमादेवर्थान्तर्गतत्वात्। एवं च प्ारादिविदिति दष्टान्तो न सवीशिपि तुरमगौयतामानर गुगदिर्मनोइ्रसंनि- वेशरूपत्वेपि नालङारत्वं कवीनां तल्वैन तषामप्रसिद्देभेदादिति। अन्चे तु हारादिवदित्यनेन काव्यखरूपबहिर्भाव उत्त: तैन गु गाईदःसूचितः अत एव पूर्वविरोधोपि न दत्याड्ठः।अन पक्े संनिवेश द्ृत्यस्य तत्प्तिपाद्य इत्यर्थो बोध्यः। न कैवलं कवि- प्रसिध्यैवालङ्कारत्वमपि तुकविप्रोढिकल्यितानां पूर्वाचार्यपरि- गगितानां केषां चिद्प्रसिद्वाना मपोव्याशयेनोक्तम्। कवेप्रोढी- ति। एवं च केचिद्लङ्कारत न प्रसिध्याSलङ्गाराः के चिदत- घाभुता अपि प्राचीत्ताः के चिन्मयोपि प्रौच्या उपनिवद्दा दति भाव:। अलह्वारे शाव्दत्व शव्दज्नानान्वयव्यतिरैकानुविधा
Page 53
पञ्चममयखः।
खरव्यञ्जनसन्दोहव्यहाः सन्दोहदोहदा:
विम्। प्रार्थतव चार्धबोधान्वयव्यतिरेकानुविध्यायित्व तेन वंक्रोनिश षयोन शव्दालङ्गारत्वम् अर्थानवबोधे तद्बोधात्। धनुप्रासादीनां त्वर्थानवबोदेपि शब्दज्नाने सति प्रतोयमानत्वा- समत्कारजनक ाच्च युता शब्दलङ्गारत्वं, यद्यपि समासोति परिकरादीना मपि शब्दज्ञानान्वयव्यतिरेकानुविधानतौत्यं त यापि ने तन्मानोन्वयव्यतिरेकानुविधानमिति न तेषां शब्दा- लक्कारत्वमिति बोध्यम् ॥ १॥ पथोहे शक्रमेगा वत्ताव्यालङ्गारेष्वादी वतव्ययव्दालङ्गारवि- शेषेषु प्रथमं क्ेकानुप्रासमाह। खरेत्यादि॥ सरयुत्तानि यानि व्यञ्जनानि तेषां खरव्यञ्ञनयो्वा यः संदोह: साम्यं स्तोमोवा त- स व्यूह् आवृत्तिर्यस्यां सा गौर्वागों केका विदग्धास्तत्मंबन्ी योगुप्रासी रसानुगुगो न्यासस्ेन भासुरा प्रसिद्वा भीभना वा भवतीत्यय: ।कि भृता मन्दः सकत् य ऊहो न्ानं तहोहदरु पा तज्जनिका। यहा अमन्दोहेतिक्केद:। पुनः किभूता नगति जाग्रत् उत्से के उत्कर्षी यस्या: सेतन्नराथः । अत के चित्। मनु एकदा कथनीत्तरं यत ते एवं वर्गाः प्रकर्षेगास्यनत सोनु- प्रास: विदन्धसंबन्धित्वाककेकानुप्रासत्व सचरोमवत्या व्यञ्जनसोमाव्त्योभयस्तोमावृ्त्या च भवति इदमेव च लच्व दोहेत्यस्यान्तावृत्तेः संत्वात् जगदित्यादी खरमेदपि जकारगका- रव्यञ्जनसोमावृत्तः सेवाछेकेत्यादविकाराकाररुपस्तोमावृतैस्व सत्वात्। तथाच केवलव्यञ्जनावृत्ता वत्त्यनुप्रासः आनुपूर्वोविशेष- विशिष्टनानावर्गावत्तिर्यत तवाप्यमित्याहुः। मन्येतु माद्याथी शयेन अत्र खरत्यविवचितम्। सक्कदिति शेषः । तेन सं
Page 54
५० चन्द्रालोके।
दाद्यज्जनसाम्यावत्ति: छकानुप्राम इत्योशयः । दोहव्यूहैतयत् सरवैसादृश्येपि हरूपव्यञ्जनसाम्याहोहदोहेत्यवापि सकत्तदा- व्वत्तरलच्वमपौदमेव। वर्गासाम्यमनुप्रास दतिसामान्यलक्षय्मिति क्वचिदेतदगे मूले पाठः साम्य च व्यञ्जनैरेव न खरेस्तन खरवैसा-
कस्व निविष्टमत्न तु सकत्वमिति तयोर्भेंद दत्याङ्गः। वस्तुतस्तु स्रश्च व्यञ्जनं चं तथो: समूहष् तेषामावत्तिर्यत सा पमन्दानां विदुषामूइस्तर्क एव दोहद: प्रिय यस्या इत्यर्थः। एवं व खराव- त्तिर्व्यञ्जनावत्तिस्तत्समूद्दाव्ृत्तिश्व यत्र तवायम्। अस्ति चावैऽव स्वरव्यञ्जनसमित्यत स्वरावृत्तेर्दोहव्य हेत्यन व्यञ्जनावृत्त र्दोषदो- हेत्यत तत्समूदाव्टत्तेश्च सरवात् एवमुत्तरार्धेपि बोध्यम्। वृत्त्यनुप्रा- से तु अन्यतरस्यासमान्ता वतिर्न वितयसत्त ति भेद: । नन्वेव- मनुप्राससामान्यलच्षगं किमत बइ। वर्गोति। सचो हलो वा तत्ममूहस्य वा सक्कदसकद्दा साम्यमित्यर्धः। दूदं सर्वचास्ती- ति स्फुटमेवेति बोध्यम्॥ २ ॥ वृत्यनुप्रासमाह॥ आउृत्तेत्यादि। शवृतवर्गोन संपुर्गा परिपु- रिते वचो वृत्यनुप्रासवत्। वृत्तमादितः समाप्तिपर्यन्तं वर्तनं तदस्यास्तीति वृत्ती तस्यानुप्रासस्तह्िशिष्टम्। अमन्दो भूयान्य आानन्दस्तस्य संदोह्: सतोमः तस्य सच्कन्द खतन्त सामग्रा नरनिरपेक्षमास्पदं स्थितर्गृहम। आस्यन्द ति पाठप्ययमेवा- घः। तेन असकृदैकवगाित्तिव व्यनुप्रास दवति फलितं लक्षगाम्। अमन्दत्वादी केवलदकारदीशवत्त रासमाप्तिसत्वात् लक्यम- पोद्मेव ॥ ३ ॥
Page 55
पंचममयूखः।
लाटानुप्रासभूर्भिन्नाभिप्राया पुनरुतता। यत् स्यान्न: पुनः मत्रोरगर्जितं तज्जितं जितम ॥ ४ ॥ सोकस्यार्धेतदर्षे या वर्गावतिरयदि घुवा। तदा मता सतिमतां स्फुटानुप्रासता सताम् ॥ ५ ।
वर्गानुप्रासमुक्का पदानुपासरुप लाटानुप्रसमा॥ल देति॥ भिन्नः अभिप्रायो यस्य ईदशो या पुनरुतता अभिन्नार्थक पदावृवत्ति: सा लाढानुप्रासभू: लाटानुप्रासाश्रयः लाटरूपदेश विशेषस्थविदग्धव जवभववात्तदौयानुप्रासस्थानमिति यावत्।ते नाभिप्रायभेदेनाभिन्नार्थकपदावत्तिःस इति लक्षणं सूचितम्। उदाहरगमाह। यत्रेति। यत शचोर्गज्जि तं न पुनः स्ार्त्तज्जतं जितमित्यन्वयः ।च द्वितीयजितमित्यस्य सफलमित्यभिप्रा- युकत्वाह्न च्यत्वम् । ४ ।। स्फुटातुप्रासमाह। शोकत्यादि। शोकस्यार्धे अधा पादे दूति यावत् यदि वर्गावृत्तिघुवा नियता आदित अन्तपर्यन्तमि- ति यावत् तदा मतिमता सतां सुहदां स्फटानुप्रासता मता इष्टा। तत्रासंभवाशङ्कावारगाय मध्ये एवोदाहरगमाह। तदत्यादि। पादे अन्न तकारमकारयोसथावत्त्ा लक्ष्यतवम्। अयं च वर्गानिष्ठो न पदनिष्ठः। अयं स्तृत्यनुप्रासमेद इति दर्प- गाः । के चित्तु यो वर्गाः प्रथमाधिसाने म एव द्वितीयार्धाव साने इत्याद्य: पतः चतुर्षु पादावसानेष्वको वर्गा इत्यपर इ- ति मेदमाहः। वस्तुतस्तु तस्यार्धे नियतवर्गाहत्तर्द्वधा चदित अन्तपर्यना पोदावसाने सए वैतिपादे सा तूतरुपैकैव तन द्ि तोयोदाइरगं तूत्तमेव आध्यपने दितोयोदाहर गामर्धडयसपि आद्य. वैत्यस् द्वितीये तामित्यस्य तथा सत्वादिति बोध्यम् ॥ ५ू
Page 56
५२ चन्द्रालोके
उपमेयोपमानादावर्धानुप्रास दूष्यते। चन्दनं खलु गोविन्दचरगद्न्द्ववन्दनम् । ६ । पुनरत्तप्रतीकाशं पुनरकार्थसन्निभम्॥ अंशु कान्तं अृभी कुर्वन्नम्बरान्तमुपेत्यसौ ।७ अर्धानुप्रासमाह। उपेत्यादि। वर्णाव्ृत्तियंदि प्रुवा तदेति पूर्व तोनुवर्तते उपमेयोपमानादौ यदि नियता वर्णावत्तिसतदा- घानुप्रास दूष्यते इत्यर्थः। आदिना रूपकादिपरिय्हः। उढाहर- गमाह। चन्देत्यादि। गोविन्देति संबोधनं समस्तं वा, वन्दनं निश्येन चन्दनमिव भवति तापशामकत्वाढ् आल्हाटक लात् शैत्यकारकत्वात् चैत्यर्थः। नन्वर वं कथमस्य शब्दालङ्कारतम्। अथोपसेयोपमानादावित्वस्य तत्पतिपाटकवाक्े दूत्यर्घेन वर्षा- व्ृत्ते: शन्दनिष्ठत्वन तत्त्वमिति ब्रूषेतर्हि अर्थानुप्रासत्वानुपप- तिरिति चेद्न।याशयानवबोधात् तथाहि उपमेयोपमानादावि- ति विषयसप्तमौ तद्विषयिगी या ताटशवर्गावृत्तिर्ययैव सर्घाट-
अर्थानुप्रास दूत्यर्थः। एवं सति अन् चन्दनवन्दनयोर्वहतुल्वव गं कपद्वोध्यरवसाहृश्ये नै वोपमा नोप मेयभवस्ेनवत्तेसाटश- ्ंबोधकत्वादर्धानुप्रासत्वं ताहपार्थबोघनाय कल्पिते प्रत्यासन् वन्दनं चन्दनमिवेति वाक्ये ताटशवर्गाात्ते: सत्वेन तस्या: शब्द
मोप्यकृतश्चमत्कारस्तयोव्य वधानसत्वान्नापि स्फटानुप्रास इ- व नियतवर्सात्या तदभावात् किं त्वर्थसान्तिध्येन चारुता तच्चावृत्तेस्तघावाको तत्मतीत्ाऽसीति ध्येयम्॥ ६॥ पुनरुताप्रतोकाशसाह ॥ पुनरित्यादि। पुनरुतः पर्थी वम्मिन् वाक्ये तत्तघा तत्पन्निमं तहङ्गासमानं यद्ाक्ां तरपुन-
Page 57
पञ्चममयुख:। ५३
पावृत्तवर्गो स्तवकं सतवकन्दाइरोङ्गवेः। यमकं प्रथम घिर्य्यमाघुर्य्य चसो विदु: ॥ ८॥ काव्यवित्प्रवरैश्ितं खड्गबन्धादि लघ्चते। तष्वाद्यमुच्यत आकहयी सञ्जनरञ्जिका॥ ह॥
रुत्ताप्रतोकाशमिति लच्यनिर्देश भिन्नार्यकतवे सति एकार्थप- दवदाभासमानल तत्व वीससावारगाय मिस्नाथकति। उ- दाइरगम्। सश्विति। अंशुकान्तः अंशुभि: कान्त सुन्दर वा कुर्वन्रसी प्रसिद्धः शशौ सम्बरान्तमाका शान्तम् उपैतिग्कति। अनांशुकान्तमम्वरान्तमिति लच्चम्। पनयोरर्थमेदेपि वसना- न्तरूपैकार्थस्यापा ततो मनादिति बोध्यम् । अस्य वाक्निष्ठ त्वाच्छाव्दृलवं यद्यप्य नाथबोधान्वयव्यतिरेकानुविध्ायित्वादर्धा- लङ्गारमुत्वचितं तथाप्यापाततस्तत्त्वमुक्तमिति बोधयम् ।। यमकमाइ। आावृत् त्यादि। आवृत्तः वर्गासबको वर्गसमु रोर्थात्स मो यंतर तद्यमक प्रथमा मुख्या: पूर्वकवयो वा विटु:। किं भूतं कवेः सवः स्तुतिद्रपोय: कन्दो बौजं तस्य वा यः कन्दः भारमसतस्याङुर प्रकाशक, किंभूता सेमाघुय वचसि येषां ते घुर्या घुरोगास से च ते यदा घुर्यम् आदं माधुय यस् ताटशं वच्ो येषां तहूत्यर्थः। एतेन भिन्नाध कवरा समूह्दावृत्तिर्यम्क वीप्मावारयाय भिन्नाथकेतौति सूचितम्। मच भिन्नाधकरव- मेकार्थ कभिन्नगतवम्। आवृत्त्त्यव्यवधानं त्वर्थलभ्यम्। चन स्वकं सवकं माधुर्यमाधुर्येत्येव लक्यम् इद चान्तादियमक यमक सान्य वहवो मेदास्ते ग्रन्थान्तरादवसैया:॥८॥ चिव्रालक्कारमाह। काव्यविदिति। काव्यनश्रेष्टिवारयं खङ्गबन्धादि लच्चते इत्यर्थः। यत्र संनिवेधविशेषेग न्यस्ता वया
Page 58
५४ चन्द्रालोके।
कामिनीव भवत्खड्गलेखा चारुकरालिका। काश्मोरसेकरक्ाड़ी शनुकराान्तिका सिका॥ १॥ उममा यत साहश्वलक्ष्मीरुल्लसति हयोः। छृदये खेलतोरुचे स्तन्वङ्गीसतनयोरिव ॥ १ १ ॥ खुड्गाद्याकारं प्रकटर्या्ति सतखद्भवन्वादि चित्रकाव्यंमिति याव त्। चितमेव तत्ालङ्गारः तथाच विलकगरचनाका चित्रका व्यत्वमिति सामान्यलक्षगां बोध्यम्। तन्व खब्नबन्वादिभेदेनामे- कविधं तत्र खङ्गबन्धस्येदमेव पदाह्गयं लक्ष्यम्। पनेन पदहये- न स्थलविशेषरहिताचरेग खङ्गबन्धी भवतिस लेखनक्रमो य- त्मख्ाकवगावृत्यास्य खङ्गबन्वत्वं तद्पि ग्रन्थान्तरात् नेयम्। तढाह तैष्वाद्यमिति। तेषु खङ्गबन्वादिषु पाद्यं खङ्गवन्वासयं काव्यसुच्यते दूत्यर्घः ॥ ६। कामिनीति॥ है राजन्नियं भवत्खङ्गलेखा कामिमौवाभ- वदित्यन्वयः तन साधारणानि वैशेषगानि शोकत्यादि। तत्र का- मिनोपसे चारु करालिक हस्तललाटं यस्या: सा काश्मीरस कुङ्गसस्य सेको यस्या: सा तज्जलसेकेन कता वा रकाड़ी तैनार- ताङ़गो वा। शतो: करससौपस्या एवं च कामिनी शतोरैव बोध्या। खङ्गलतापचे चारुख्चामी करालिका तोचणा च का श्मोरसेकादारकाड़ो तैन सिकवदारकाङ़ी या। शत्ुकराठति प्राग्वत् प्रकतशोकइ्यीव स्जना सैव वा सज्जनास्तिषां रख्ञिका यथा कामिनी सळ्जनानां रसिकानां रज्जिका तथेयं शोकद्दयो. रज्जिकेत्वर्घः।के चित्त, तहद्दियं प्रकृतशोकद्दयोव सज्जनरञ्जि- का5भवदित्यर्थः। तच्न कामिनोपने सज्जना: रसिका: खङ्गलता- पक्ने ते साधवः शोकद्यीपच्े ते सहृदया दूति बोध्यम्। चा- वित्यादि तु प्राग्वित्याहु: ॥ १० ॥
Page 59
पञ्चममय्खः। पू५ू
उपमानोपमेयरवे यदेकस्ैव वस्तुनः। इन्दुरिन्दरिवं श्रीमानित्यादी तदनन्वय: ॥।२॥ थममुपमालक्कारमाह। उपमेति ॥ यत्र काव्य हृदये खेलती- रुन्रतयोस्तन्वङ्गौसतनयोरिव द्वयोभिन्नयीः साहश्यलक्षीःच मत्कारजनक यत्साहश्यमुन्लसति वाच्य भवति स स्वाश्रयबो धकतासंबन्धन तत् काव्यनिष्ठ उपमालङ्गारः। उत्ताधन साह- श्य व मत्कारजनकत्वविशेष उताः। उदाहरगमप्युत्तम्। इयोरि- त्युपमेवस्य: स्तनयोरित्युपमानसाहश्य प्रतोतेः उत्चैरित्यस् उन्नत- योरित्यर्य उत्तः भच इयोरिति सागर: सागरोपम इत्यादान न्वयव्यावत्तये उल्लसतीत्यलङ्कारध्वनिव्याहत्तये लक्ष्मीरिति व मत्कारानाधायकवस्तुत्व प्रमेयत्वादिक्कतसाहश्व्यावत्तये तेना- न्य निरुपितमन् निष्ठचमत्काराधायकंवाच्यं साहश्यमयमल्तक् र हुत्यर्थः फलितः । आस्या: पूर्णादिमेदास्तु ग्रन्थान्तराद्व- सैया:॥ २१ ॥ पनन्वयं लक्षयति। उपमानिति। उपमानं च उपमेयं च उपमानोपमेये तयोर्भावावुपमानोपमेयत्वे यद्दा सयोर्भावस्तस्व तच्च तज् त्येकशेषस। इन्द्वान्ते ुयमागस्य प्रत्येकं संबन्ध एतं दर्धध्वननायेव द्विवचनम्। तथा चोपमानलोपमेत्वे द्रत्यर्थः। एक स्वेत्युपमाव्यवक्केदाय तस्या भिन्नार्थकरवात्। एवकारेग भिन्नशब्दबोध्यत्वव्यवक्क दः। अतोऽस्या वदनमिव वत्नमित्या- दो नानन्वयः जाग्रत द्रत्यस्य स्फटंस्त इत्यर्थः । तेनेन्दुर्नान्यस- दश इत्यादौ नातिप्रसङ्गस्तथा यत्रैकस्यामुपमिताविन्दुरिवेत्या- दावेकशन्दबोध्यस्ैकस्योपमानतवोप मैपत्व वाच्यत्वेन ससतत सत्यनन्वयो भवेदित्यर्यः। उपमानतावक्त दकोममेयतावक्क द: कंसाधारणधमवच्क दकैक्विशिष्टापन्न कोयमितितचानन्वय
Page 60
५६ चन्द्रालोके।
पर्य्यायेगा द्व योस्तच्न दुपमेयोपमा मता। धर्म्मोर्थ दूव पूर्गा श्रौरर्थो धम्मदूव त्वयि ॥ १३ ॥ विख्यासस्ोपमानस्य यवंस्याटुपमेयता।
दूति यावत्। एकस्यासिति विशेषणाटुपमेयोपसाया च नातिप्रसञ्जनम् । अरत एव न अन्वय: संबन्धर्थादरपर्यपम- या यत्न कोपमिती तल सोनन्वय इृत्यन्वर्थत्वमपि संगतं तथा चोपमासंवनाभाव एव स दूति बोध्यम्।असंभवाश्ङ्कावारणा- य. मध्ये एव उदाइरगोपन्यास दन्दुरिति ॥ १२ ।।- उपमेयोपमामाह। पर्यायेगोति। सद् उपमानत्वसुपसेय- त्वं च चेत् यदि दयोर्भिन्नयो: पर्यायय वाक्यभेदेन न तु युगप- स् तढा उपसेयस्योपमा उपेमेयोपमा तद्रप: चलङ्वार वृष्ट रू. त्यथः । वाक्यभेदेन. भिन्नयो: परस्परनिरुपितसुपमेयत्वं च, सेि यावत्। उदाइरति। धम दूति। पनन्वये दितीयसटशव्यवकछे- दफलमत तु ततीयसहथव्यवक्केद अतति बोध्यम्। पस्ा पि उपमावत्र्गादिभेदा ऊत्या: । १३।। प्रतीपोपमां लक्नयति। विख्व्यातस्येति। चेदित्यनुवर्तते य- दि यत काव्येप्रसिदोपमानसंवन्धापमेयत्ववर्गानं स्ात्तदा त जन्दुर्सुखमिवेत्यादी प्रतोपोपमा स्ादित्यर्थः। प्रसिद्वोपमानर्स- वन्ध्युपमेयत्ववर्गानं सैति यावत्। प्रसिद्धिवैपरोत्या देव तस्यास्त्त्व विखवयातस्य त्येतद्विशेषयाद् पत्र सकल्पितोपमानसोयमेयख तत प्रतोपोपमालङ्गारः । इन्दुर्मुखमिति लच्य पूर्ववत्। दयं च वच्चमागप्रतपापेचया भिन्ना पमाया अन वोच्यत्वा- तृ: ॥१ ४ ॥
Page 61
पच्चममयखः।
दन्दमुखमिवेत्यांदी सात्यतोपोपमा तदा उपमाने तु लोलादिपदाव्ये ललितोपसा॥ १५॥ त्वन्ननयुगलं धत्त तोलां नीलाम्बुनन्मनो: । अभिकस्यार्थयुग्मस्य सादश्यं सबकोपमा ॥ १६॥ श्रितोस्ति चरगी विष्ोर्भृङस्तामरसो यथा। स्थात्सम्पगोपमा यन हयोरपि विधेयता ॥ १७॥
ललितोपमां लक्षयति ॥ उपसाने त्विति॥ उपमान यत्र लोलादिपदेन संपन्न तन्न ललितोपमेतचराथ लौलादि पद्समभिव्याहतोपमानवाचकपदेन यतोपमेये उपमानधर्मारो पस्तत्र ललितोपमेव्याशयः। तत्रोपमानोपमेययोरव्यतरलान्य तरधर्मारोपो ललितोपमेति फलितम्। चत एव न रूपकेति- व्याप्तिः तंस् तादात्म्यारोपरूपतया मेदात्। द्वितीयलच्चमन्य- तो बोध्यम्। वस्तुतस्तु उपसाने लौलादिपदनाढ्े युत सेत्र्थः। उपमेये उपमानतौलावर्गानं सैति यावत्। अत एवं न तना- तिप्रसङ्कः। एवं चैकविधैवेयमिति बोध्यम्। नैवयुगले नौलो
स्तवंकोपसां लक्षयति॥ चनेकेति॥ दयोविशिषयो: साहयं सेत्यर्थः। अत एव न मौनरुक्ताम। श्रित दति लच्चम् । अ्रत्र भृङ्गेगा खस्य तामर सेन चरगयोनीपमा किं तु विभिष्ट नेति सवकोपमात्वम्। अन्यतु चर्थयुग्म सोपमानापमेयरुपस्याने कस्य यत्सादृश्यं सा सा, उपमानोपमेवोरनेकत्व यत्र तत्र सैति यावत्। लच्च खापेचया मङ्गस्य श्रपतिचरंगापतवा तामर- सस्योपमानव्वेनो पाद नमिति तयोर नेकलमित्याङ्ग: ॥१६॥ संपूगोपसां लच्षयति। स्यादिति॥ इ्योरिति सप्तमो दयो:
Page 62
५ूरु चन्द्रालोके।
पद्मानौव विनिद्रागि मेचाखासन्नइसुखे। य शोपमानचिनेय्य सर्वथाप्युपरज्यतै । १८ ॥ उपमेयमयो भित्तिस्तचरूपकमिष्यते।
उपमानोपमैययोर्यन कस्य धर्मस्य विधेयता बाच्यता तत्न संपू- गौपमा स्वादित्वर्थः।एकधर्मत्वेनोपमानोपमेयभायी यत्र वाच्य- सतत सा दूत्याशयः । विनिद्रर्वसोभयसा धा र खवा स्वत्त्यत् वम् । अह्द्मुख प्रत्युषे। यद्दा द्योरिति षष्ठी यव हयोरुपमानोपमे ययोरमि विधेयता साधारणधमन्वियिता तब सा। लच्चे उभ- योरपि तदन्वया त्तत्वम् ॥ १ ७ । रूपकं लक्षयति ॥ यत्रेति ॥ यत्रोपमानरूपेगोपमेयरुपा भित्ति: सर्वधापि सतादास्य नैवोपरज्यते आहार्यनिश्चयविष- योक्रियते तत रूपकमित्वक्षरार्थः । उपमानाभिन्नत्वेनोपमेय- स्वाहार्यनिश्चयी रूपकमिति फलिताथः। तलोपमानमेव चि- वसिति मयूरैति समासो न समस्तामेदरुपकोदाहरगे उयमाने चित्रतादा्यखोपमेयमप्येव भित्तिरिति खार्थमयटा व्यस्ामे- दरूपकोदाहरये उपमेये भित्तितादाल्यस चारोपाल्वच्यमपीद मेव तत्नोपमानोपमेययोर्भेदी न प्रतीयते तदिदमिति भावः एत दास्तु अन्यत द्रटव्या: ॥ १८॥ सोपाधिरूपकं लच्षयति। समानेति॥ युगिति संपदादित्वा- आ्वेक्किप् समानधर्मयोगेन साध्यो यत प्रक्कतारपसतस्पाप्तत सोमाधिरुपकमनुपात्तोपमैयव्त्तिप्रकता रोपनिर्वाहको प्रक्कता- रोपस्दिति वावत्। तथाच रुपगोयान्ते उपमानवाचकशव्दप्र- योगे रुपकमव तु रूप्यरूपकसाधारगधर्मान्ते तत्पयोगे तदिति
Page 63
पञ्चममयखः। ५६
एत्सिकचितिभृजवच्यपक्च् दपुरन्दरः। पृथक्कथितसाहृश्यं दृश्य साहश्यरूपकम् ॥ २ ॥ उह्वसत्पवशाखस्त राजते भुजभूरुछ।
फलितम्। अस्ति वोत्सितेत्यादावुभयसाधारगधर्माभिधानी त्तरं पुरन्दर इति तत्प्रयोग: तत्र चार्थभेदेनोभयमाधारगाधर्म- प्राप्ति: स्फुटवेत्याशयनोदाहरति। उन्मत्तभूधरामिन्ननतपसं-
प चितिभृत एव चितिभृत: पन एव पतत इत्यप्रकवतारोप ए- कवाचकानुप्रविष्टः प्रकतपुरंदरत्वारोपनिर्वाहक: एतदेव पर- परितमित्युच्यते समानध्मसंबद्दस्य साध्यसयोपमानस्ारोपा- त्कथनादित्यर्थ दूति कश्वित् ॥१६॥ साहश्यरूपकमाइ॥ पृथगिति॥ पबोभयन कर्मधारयः ह- श्वं रमगीयं प्रय दति पाठेप्ययमेवाथ: टश्य सादृश्य यत पृ थक उदेन कथितं तन तत्साहशरूपकमित्यथः।सटशयोर्भावःसा-
शब्दत्वं तत्र तदिति फलति। उढाहरति । उन्लसदिति। हेरा जन् ते भुज एव भूरुधे वत्तो राजतदत्यर्थः। किंभूतः उल्लस- ताश्चशाखः अन भुजे तमत्वारोपोत्तरमेव पञ्जाङ्गलीषु शाखा- स्वारोपसंभवः अत एव पञ्चशाखत्वं साधम्यें पृथसुच्यते न तु सोपाधिरपकवदिति ततो भेद इति भावः। दद्मेव समस्तव- स्तुविषयं सावयवमित्युच्चते ॥ २० ॥ पाभासरूपक लननयति ॥ स्वादिति ॥ अङ्गया्टिरित्येवंवि धमाभासरूपकं स्यादित्यन्वयः। अबाङ यष्टित्वारोपो न र-
Page 64
चन्द्रालोके।
परिणामीनयोर्यस्प्रिन्नमेदः पर्यवस्वति। कान्तेन पृष्टा रहसि सौनमेवोत्तरं ददी ॥ २२॥
म्य इूत्याभासतवं तच्च सहद्यहृद्यैकवैद्यम्। रुपितरुपकं ल- क्षयति। चङ्गति। पन्वय: स्फुट: अङ्गयष्टिधनुर्वल्लोमादाय कुसु- मायुधः नगज्जयति रुपितेनारोपया रूपकसार्थ आारोप द्ति योगार्धसत्वात्तत्। अन्ये तु रूपकं डिवा रुपक्ान्तर सहिप्ण तद सहिणु च कुचकलशकोकयुगलमित्यादावैकरूपकस्वेव रम्य- त्वादन्तम्। आद्यमलवैव अङ्गधनुर्वल्लौमित्य के विलिङ्गत्वेनार- स्यत्वापत्तः तघाचाङ यष्टित्वारोपेग धनुर्वलौत्वस्य तवारोप दूति तत्संगति: तस्य तदनिर्वाहकत्वादेव सोपाधिरूपकंतो मे दः तथा च यत कूपकान्तरसहनं ततेद मित्याहुः। चत् पद्ये ए- क एवालङ्वारो लच्च दति तु प्राचः प्रसाद: अङ्गयष्टिरित्यादे- हिरुपादानासंगतैरिति बोध्यम् ॥ २१॥ परियामं लक्षवति॥ परिणाम इति ॥ यस्मिक्कार्व्य चन- योगरोपसागारीपविषययोर मेद: पर्यवस्यति क्रियान्वयेन ं- वति तन्न स परिगाम इत्यर्थः। आरोपविषयस्यारोप्यमायात्म- नैव क्रियाव्वयः स इूति यावत्। उदाहरति। कान्तनेति।अन मौनस्य दानक्रियान्वय उत्तरात्मनैव न खात्मनेति भाव:। यत्तु पुरदागमकृत् यब रुप्यरूपकयोर्व्यवधानेनाभिधानं स परिगा- मः अस्ति च लक्चे तन्र हि मोनोत्तरमित्यचेव नाभेदघौः *प्रतोपसुपमानस्ाप्युपमेयत्वकल्पनम्। त्वल्लीचनसमं प- झ्मं वद्सा सदशोविषुः॥ अन्योपमेयलाभेन वख स्यानादरस तत्। अलङ्गर्वेगा ते वत्ना कान्ला चन्द्रोपि ताहश:॥ वर्गीपमा- नल्त भेन तथान्यस्ाप्यनादरः। कः क्रीर्यदर्पस्े सृत्यो वत्तु- व्याः सन्ति हि स्तिय:। वसच नान्वस्यपमायाअनिष्पत्तिवचस
Page 65
पंचममयखः । ६१
स्वोभि:कामोडर्यिभि: खट्ट: काल: शतिरेचि स.२३# भतध्यमारोपयितं तध्यापास्तिरमन्हुतिः।
किं तु मध्य एव शन्दन व्यवधानाद्रप्यरूपकयोर्वाक्यमहिस्ता विलस्व नेति तत्पयंवसानमिति भाव इति तंत्र दगबजैनेति समासेऽव्याप्त्यापत्तेरिति दिक॥ २२॥ उल्लख लक्षयति॥ बहुभिरिति॥ अत् वहुत्वमनेकत्वमुभयन अधिक रगास्य शेषत्वविवत्ताया षी। तथा चैकस्मन्नारोपविष येडनेक कर्तु को5नेकरुपारोप उल्ल इृत्ययः। अत एव कतुरुप- कपरिगामादिषु नातिप्रसङ्ग:। वस्तुतस्तु बहुत्व विर्वाक्तमव तथा चेकस्य बहुकर्तृकी बहुविषयक एककतुको वा यो वहु- प्रकारक उललेखस्तत्म्कारकज्ञानविषयताकरणां तस्मात्सा मतव्य ्ः। तत्ख रूपं तु तदारोप एवेति बोध्यम्। उदाहरति। स्त्रो भिरिति। स वर्रयी राजा स्दिभिवैवं हष्ट दत्यर्थः। अत्र स्त्रोप्रियशचुभि: कामत्चन्द्रतवकालत्वारोपात्तत्तव तदारोपनि- मित्तानि स्फुटान्य वेति भावः। द्वितीयोदाहरग तु अकशं कु- चयोरित्यादि बोध्यम्। अस्य भेदान्तरमन्यती,वगन्तव्यम्।। २३।। पन्ह तिमाह। अतथ्यमिति ॥ तथ्यधर्मनिषेधपूर्वकोडन- घ्यवमारोपोऽपन्ह तिः निषेधपूर्वक त्वदिवास्य रुपके नातिव्या- तत्। मिथ्यावादोहिमुग्धाचितन्मुखाभ किलाम्ुजम् ।प्र तोपसुपमानस्य कैमध्यमपि मन्यते। दृष्ट चैद्ददनं तस्या: किं पद्मन किमिन्दना ॥ विषप्यमेदताद्रप्यरञ्जनं विषयस् यत्। रूपकं तत्तिधाधिकान्यृनत्वानुभयोतिभि: ॥ अयं हि घर्जाटः सावायेन दग्धा: पुरः नगात् अयमासत विनाशभ्भुस्तारती पिकं विलोचनम् ॥ शम्भुविश्वमवत्यद्य खोकत्यसमर्दाष्टताम्।
Page 66
६२ चन्द्रालोके।
नायं सुधांशुः किं तहि व्योमगङ्गा सरोरुहम् ॥ २४ ।। स एव युक्तिपूर्वश् दुच्यते हेखपड्र तिः। नेन्दुसतौव्रो न निश्यर्क: सिन्वोरौर्वौडयमुत्थितः॥२५॥ पर्यस्तापन्हुतिर्यच धर्ममाचं निषिध्यत। नायं सुधांशुः किं तर््नि सुधांशुः प्रेयसीमुखम्॥ २६॥ प्निः। वस्तुतस्तु तचैव शाब्दातथ्यधर्मारोपफलकतध्यधर्मनिरा- सः सैति न कोपि दोष: द्रतति बोध्यम्। उदाहरति। नायमिति। भयं प्रसिद्धचन्द्रसन्द्रो न किं तु तदित्यर्यः। पचातथ्यसरोरहत्व रोपाय विद्यमानतथाचन्द्रखवनिषेध: बततथ्यतवं न प्रमावि षयत्वं किं तु निश्चयविषयत्वं तेन तदर्थकविकल्पितधर्मनिषेधम्य
पर्यस्तापन्ह तिमाह। पर्यस्ेति॥यत्रप्र कवतधर्मियि विंद्य माने एव धर्ममाच धर्मस्व निषेधसत सेत्यर्थः। धर्मिगि धर्मनिषेधपूर्व तब्मस्थान्यचारोपः पर्यस्तापन्ह तिः तदर्मस्ा- न्यत धर्मिखारोपाय प्रकतघमणि धर्मनिषेध: सेति यावत्। पूर्वतान्यधर्मारोपोऽविव्यार्थिकधर्मिनिषेधोपि प्रक्रते तु प्रक्ृत- धर्मिगि निषिद्धर्मस्यैवान्यत्वारोप इूति धर्मिसत्तासीति मेद:। उदाहति। नायमिति। पयं प्रसिद्धचन्द्रसन्द्रो न किं तु प्रेय- मौमुखं सुधांशुरित्यर्यः। न चान्यवारोपे धर्मनिषेध: कर्थमति- वाच्यम्। प्रक्वतधर्मिधमत्वनिषेध एव तात्पर्यात् एतदर्यमेव मा- वपदं तस्य चोतरीत्या लच्चे स्फुट त्वमेव अस्या भेदान्तरमप्य- न्यव उतां तव्व लक्षगान्तर्गतमिति मूलमतं तव्व हेतुस्यकख- त्यादिना प्रागुक्नम् ॥ २६॥ तस्ासुखेन्दुनालव्व नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥ साध्वोयमपरा
रिच्चते ॥ परिणाम:
Page 67
पच्चममयुख: । ६३
भानापढ़ तिरन्य स शङ्गा या आान्तिवारगे। तापं करोति सोत्कम्प ज्वर किन्नु सखि सगः॥२॥
भ्र/न्तापन्ह तिमाह। म्रन्ेति॥ किंचित्वतकभान्तिजन्या रोपपूर्व क पर कर्तक तन्नषेधपुर्व कतथा कथनंभान्तापन्हति । स न्यदौयान्य गङयाऽन्यदीयतथ्य निसाय: सेत्यक्षरार्यः। वस्तुतस्तु मन्यस्येत्यस्योभयत्वान्वयः सामर्थ्यात् प्रकरगान्निषेध दत्यस्याध्या-
भ्रान्तकल्पितनिषैधाद भान्तापन्ह तिरित्यर्थ:। किंचित्कर्तुकमा- न्तिजन्यारोपविषय संबन्धि शा्दृतथ्यकथनफलकनिषेध: सेति यादत्। उदाहरग तथा स्पष्टमेवेति बोध्यम्। उदाहरति। ता पमिति। नायिकाया: शरोरे सोत्कमप तापमुपलभ्य तदुतं स्ुत्वा वातस्य ज्वरसाधार खात् भान्तसखी शङ्गते ताप: समरा दन्यतोपि भवति तत्कि सोत्कम्पं यथा स्ात्तया तव शरो- रेज्वर दति। साआइ न सखि स्र इति ताप तनोति सोत्कम्पमिति पाठेतु नायिकया सरतापे उते तस्य ज्व रसाधारखाद भान्तसख्या जुरः किमिति पृष्ट न सखोति स- खोति सत्यकथनेनातथ्यज्वरनिरासेन तथ्यसारव्यवस्थापनेम आान्तिवारणमत ति भावः। अस्या मेदान्रमन्यन तञ्न तथ्वा- ख्यानोपमेति दएडो ॥ २७॥ क्रियार्थसेद्विषयौविषयात्मना। प्रेसन न डगब्जैन बौचते मदिरेनगा॥ एकेन बहुधोखखेप्यसी विषयभेदतः। गुरुवचस्र्जनोप कोर्तो भोष: शरासने॥ शुद्धापन हुतिरन्य स्यारोपार्यी धर्मतिवहाः। पन्चत तस्ारोपार्थ: पर्यस्तापन्डु- तिसतुसा ॥ पा । कु०॥
Page 68
६४ चन्द्रालोके
छे कापक्क तिरन्यस्य शङ्गातस्तथ्यनिङ्कवे॥ प्रजत्यन्मत्पदे लग्नः कान्तः किं नहि नूपुरः ॥ २८॥ केतवापक्क तिर्व्यके व्याजादैननिंङ्चवे पदैः॥ निर्ध्वान्ति सरनाराचाः कान्ताहक्पातकेतवात् ।।२६ । उत्प्र चोननायते यत्र हेत्वादिनिन्हुतिं विना। त्वन्मुखश्री्वते नूनं पद्मर्वरायते भशौ॥ ३०॥*
केकापन्ह तिमाह ॥ छेकेति ॥ केका विद्ग्धा: अन्वस्यति पाठः अन्यवति पाठेप्ययमेवार्थः अन्येन प्रुतायास्तयैव स्थिता- या: सरषस्योत्ते: परभीत्या विदन्धत्वात् खानभिमततात्र्यान्त- रकथनेन निन्हवञछ कापन्ह तिः। परभीतिहैतुकानभिमतात ध्यारेपफलकतध्यनिषेधः सेति बावत्। उनाहरति। प्रजल्य- व्विति। प्रजल्यन्पत्पदे नग्न दति नर्मेंसखीं प्रति नायिकयोते कान्तः किमित्यन्यया षृष्ट भीता सा न हि नूपुर द्ति नूपु- वारोपेगा तथ्यकान्तापलापं कृतवतीत्यर्थः । अजल्पन्निति क्व चित्पाठः तन्नापि न दोष: अर्थस्य सुयोजात् ॥ २८:॥ कैतवांपन्ह, तिसाह॥ कैतवेति॥ व्यानादा: पदैर्यंन नि- न्हतेर्ययज्वतवं तन्र साकैतवापन्ह,तिः, आदिना कलाटिपरिग्र- हः ॥ उदाहरति। निर्यान्नीति॥ पब कैतवादित्यनेन टक्मत- निन्हशे व्यज्ञः, अनयोर्भेदान्तरमप्यन्वन ॥२६॥ उत्प्र नां लननयति ॥ उत्प्रकषेति। यच निन्ह, तिमन्यध- संनिषेधं विना हेत्ाविरुन्नीयते अन्चधर्मसंबन्धेनान्यतादो- क्येन संभाव्यते उत्कटकोटिका शङ्का विषयीक्रियते सोत क्षेत्य- घः। चादिना फलखरपे, तथा च यत्र तथ्यनिषेध विनाऽतथ्या- पम्तत्तादात्य संभावनं सोरप्रेक्षा। अपन्ह तिस्तु तथ्यनिषैधे स
सभभावना स्वादत्यचा वस्तुहेतुफलात्मना। उत्तानुकास्प-
Page 69
पञ्चममयख:। ६५
दरवादिकपदाभावे गढीत्प्रचां प्रचचते,॥ त्वत्कोर्तिविभमश्रान्ता विवेश स्वर्गनिस्गाम् ॥३१॥
सरति भेदसथाच वस्त्वादिभेदेन विधयमिति बोध्यम्। ननिवि धमपि उदाहरति। चवन्मुखेति। तन्मुखकान्तिलाभायेत्यर्थ:। भत साभाविके चन्द्रपद्मवैरे न्वन्मुखेत्यादिना कान्तासुखका- म्तिलिप्साया चहेतोर्हेतुत्व मार्धिकसुत्य चते मम शोभा केवला न पर्याप् ति पद्मशोभाग्रहणाय तैवैर करोतौति भावः। का-
प। खरूपोप्रेचा तु स्पष्ट व। शशिनि पङ्मसंकोचलवनिमित्तन वैरकर्तृतादाल्योत्प्रेचगात्। चस्ा भेदान्तरमन्यन#। स्पष्टव्य- अकनूनंपदसत्वादियमगूढा ॥ ३० ॥ तद्भावे तु गुढेव्याह ॥ दवादोति। मन्ये शङ्गे ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा व्यन्यते शब्द रिवशव्दोपि ता हश दूव्यादिप्रतिपादितमादिपदग्राह्यम्। तामुदाहरति 1य- दिति। यस् राज्त: कीतिविक्रमश्रान्तेव तां विवेश। भमगय्ा- न्तेति कव चित्पाठः। अत उत्तरूपव्यस्यकारभावेपि अशेषसुवनप- यंटन रूपवित्तासथान्तकोर्तेगङ्गाव माहनसुत् प्रनितम्। तच्ाप्य सती श्ान्तिर्ेतुत्वनोतप्रेकतेति हुतूतप्रेच्षेयस्। प्रवेशनकतृता- दाक्योत्य वा फलोत्यचा च प्राग्द् बोध्या॥ ३१ ॥
*धमसोमं तमः शङ्गे कोकीविरहशुमियाम्। लिस्पतीव त- मोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ॥ रत्तो तवाड्यी मदली भुविविचेपाद ध्रुवम्। तन्मुखामेक्क्या नूनं पद्यैवैरायते शभो॥ मध्यः किं कुचयोर्धृत्यै बड्ः कनकदामभिः। प्रायो- बूजं त्वत्पदेनैक्यं प्राप्त तोये तपस्वति ॥ कु० ध० पी० ॥
Page 70
चन्द्रालोके।
पङ्जं पश्वतस्तस्या सुखं मे गाइते मनः ॥३२॥ धयं प्रसत्तमधुपस्त्वन्मुखं वैत्ति पङ्ञजम्॥ पङ्नं वा सुधांशुर्वेत्यस्माकं तुन निर्गय:॥३३॥ मौलितं यदिसादृश्याङ्कद एव नलच्यते॥ रसो नालनि लाक्षायासरणे सहजारुगे ॥ ३४ ॥
स्मृतिभान्तिसंदेहाख्यालङ्गारचनयं लक्यति । स्यादिति ॥ स्मतिभान्तिसंदे हैस्तदेव स्मृतिभान्तिसंदेहात्म कमेवालङ्कारत- यं भवतीत्यर्थः। संदेह इूति खपपाठः। उपमानोपमेयभावक ल्पकं सदशदर्शनेन सटभान्तरक्षारणकथनं सरगालङ्गारः।ग्रा-
तेन रूपके नातिव्याप्तिः तनारोपविषयतिरोधानाभावात्।
धनं संशयालङ्वारः। एकाश्रितेत्युत्ता नोलेखडतिव्याप्तिः। एतान् नौन् क्रमेगोदाहरति सर्घशः । पङ्गनमित्यादि। गाहते सरति। सदशदर्शने सदधान्तरम्मारगादित्ययः । तस्ा: ना- यिकायाः । क्व चित्कान्तेति पाठ: ॥ ३२॥ वयमिति सान्तुदाहरगम्। वेद वेत्ति। य मधुपस्य श्रमः तन वीजं प्रमन्तति। पङ्कजं वेति संदेहोदाहरगम्। चन् खस् संदेहो वर्गितः एतेषां भेदा चन्यत्न दरष्टव्या: ॥ ३३.॥ मोलितं लक्षयति॥ मीितमिति ॥ भेदवद् उपमानं यब सदशवस्तुन आाधिकोनाभिभृतसुपमानं सरूपत एव नोपल- च्यते तन्मीलितम्। समानधर्मीपादानेनोपमानखरूपाज्ा
Page 71
पञ्चममयख:। ६७
सामान्यं यदि साहश्याद्विशेषो नोपलव्यते। पद्माकरप्रविष्टानां मुखं नालवि सुभुवाम् ॥ ३५ ॥ हेतो: कुतोपिवैशिधार स्फूर्तिरन्मोलतं मतम् ।। लचितान्युदिति चन्द्रे पद्मानि चसुखानि स॥ ३६॥ पनुमान व कार्यादेः कारणाद्यवधारगम्। भस्ति किं चिद्यदनया मां विलोक्य समितंमनाक् ३७
नविशिष्टोप मेयवर्गा नमिति यावत्। भे दवच न लच्वते ति पाठः। उदाहरति। रस दति। नालचि सवरूपतः चरणे दति सप्तन्यन्त- म्। यहा यत दूति शेष: यतः सहजारुगो चरणे सोतस्तयोरि- त्यादर्थः ॥३४॥ सामान्यं लक्षयति ॥ सामान्यमिति॥ यत्र सटशतया खरू- पोपलभभ पि न वैधम्यीपलम्भस्तत्सामान्यम्। भेद एंवेत्यस्य वि शेष एवेत्यर्यः एवेन सरुपन्याव्ृत्तिः। साह्येनोपमानभेदाज्ा मेनोपमेयवर्गानमिति यावत्। उदाहरति। पद्मति। कम स्समूष्दस्थितामां नायिकानामित्याद्यर्थ: नालचि विशेषतः एवं योपमानसरुपतिरोधानमाद व्यवर्र्ा्ाव े तति रोधानं सामा्न्यमति फलितम् ॥ ३५॥ उन्मोलितं लक्षयति ॥ हेतोरिति॥ कन चिद् तुना वि- शेषे जाते या भेदेन स्फृर्तिः सोन्मोलितम्। कुतोपि इतोवे शिश्यातस्फूर्तिरित्यन्वयः । काम्मादृपि हेतोरुपमेयस्य वैशिष्ा- दुपमानाधिक्यात्स्फूर्तिज्ानमित्यादि तदर्थ:। उपमानाटुपमेयो त्कर्षन्ञानाधायकहैतुकथनमिति यावत्। उदाहरति । लक्षि तानीति। चन्द्रोदये पव्मसंकोचे मुखभेद्धौरित्यर्थ: ॥ ३६॥ अनुमानं लक्षयति॥ अनुमानमिति ॥ कर्येण करगन्ञानं
Page 72
चन्द्रालोके।
सर्थापत्ति: खयं सिध्येत्पदार्थान्तरवर्गानम्। स नितस्त्वन्युखेनेन्दुः का वार्ता सरसोरुदाम्॥ ३८॥ खारकाव्यलिङ्ग' वागर्घो नूतनार्थससर्पक:। जितोसि सन्द कन्दर्प सच्चितेरित चिलोचन: ॥३८॥
यन् तननालुसानालङ्कारः। आदिना संबन्धिपरियहः। उदापर- ति। पसीति। यहनया नायिकया मां विलोक्य मनाक् र्दषत् स्वितं हसितं तत् पस्ा यन्तः किं चिदस्तीत्यचरार्थ। चन्तः सि्रि- तेन कार्येप तस्ा यन्तः स्थितोडनिलाष: कारणमनुमीयतद- ति भावः। चसुवर्ये ॥ ३७॥ अर्थापत्ति लचयति॥ चर्थापत्तिरिति ॥ यन पदार्थान्तरव- सनं सयम् चार्थिकं सिध्येत्स्ा पर्थापत्तिः। यत्रैकस्य सिध्याS थांन्तरमर्थात्सिष्यतीति वखते तन्न सैति यावत्। उदाइ- रति। स दूति। उत्क्वष्ट दूत्यर्थः । तथा चोत्कवष्टचन्द्रे जितेत- न्जितपझ्मानामपक्वष्टानां जयोदर्यात् सिद् दति भाव: ।।३८॥ काव्यलिङ्गसाइ। स्वादिति ॥ यत्न नवस्यार्थस्य ससर्थको वोधको वागर्थः पदार्थवाव्यार्धाव्यतररूपः वाच्य एवं वाक्यार्थः पदार्थों या प्रस्तुतवाक्यार्थे हेतुसूत दति यावत्। तंप काव्य- लिङ्गमलङ्कारः। समर्थक इति पाठेपि उत्त एवारयः। उदाहरति। हृदि तितोचनसत्तस्य वाच्चस्य वाक्यार्थस्य कन्दपदाइ्कटती- यला चनसक्वा शय गर्भ तया बन्दर्प जय रूपप्रस्तुत वा क्यार्े इतुल् मन बोध्यस्। तदजानादेव तस्य मन्दतवं तदासता ददि क तत्मसङ्क दूति भाव:। ३६ ।।
Page 73
पञ्चममयूखः ।
मलङ्गारः परिकर साभिप्राये विश्ेषगे॥ सुधांशुकलितोत्त सस्तापं हरतु व: शिव:॥ ४• ॥ साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकराङर:॥ चतुगां पुरुषार्थानां दाता देवसतुर्भुज:॥४१ अक्रमातिशयोति: स्याद् युगपत्कार्यकारगे॥ आलिङ्गति समं देव ज्यां परांश्च शराख् ते॥ ४२॥
अग्रे मानो गतः पसादनुनीता प्रियेग सा॥ ४३॥
परिकर लक्षयति ॥ अलद्वार दूति ॥ स्पष्टोऽ्य:। उदाह- रति। सुधाश्विति। अस्य विशेषगस्य शैत्यप्रतीतिक्वारा ताप
संभवात्माभिप्रायत्वम्। चन्द्रांश्वित्यपपाठः॥। ४०॥ परिकराङुरं लक्षयति॥ साभोति॥ स्पष्टम् । उदाहरति। चतुरिति। अत चतुभुज दूवि विशेष्यं दानहेतुकरयों देयस मसंख्यत्व न युगपत्पुसर्घ चतुष्टयदान सा मार्थ्याभिप्रायम्।। ४१ षड्विधातिशयोतिसामान्यलन्नग सूचयन् तद्िशेषम क्रमातिशयोततिमाह। अक्रमेति ॥ यदि युगपत्स दत्यादर्थः
विषय निगरगेना भेदप्रतिपत्तिरिति सामान्यलक्षगभतिशयोके र्वीध्यम् उदाहरति। पालिङ्गन्तीति। ह देव ते शरा पराश् रतवः ज्यां मोर्बोभुवं च समं. युगपदेवालिङ्गन्तोत्र्थः। अत मौर्वीथरसंधानस् तेषा भूसंबन्धे कार्ये कारगतवपि तथोरयी- पद्य वर्गिातम्॥४२॥ अत्यन्तातिशयोत्रिं लक्षयति ॥ अत्यन्तेति। कार्यकारगयो:
Page 74
७० चन्द्रालोके।
चपसातिशयोक्तिस्तु कार्ये हेतुप्रासतिजे। यासामोतयुदिते तन्वाा बलयोऽभवटूम्मिका॥ ४४ ॥ सम्बन्धातिश्योक्ति: स्यादयोंगे योगकल्पनम्।। सौधाग्रागि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमएड लम्॥ ४५ ॥ भेदकातिशयोकि: स्ात्तस्वैवान्य ववकल्यनम्।। प्रह्ो अन्यैवला वखलोता वाला कुचखले #॥४६॥
प्रसिद्दपीर्वापर्यच्यतिक्र मकथनम् अत्यप्साशयोकिः। तथाघ तयोव्यंतिक्रमे सति सेति फलितम्। उदाहरति। भय दूति। पचानुनयरूपकारणात्युवें मानभङ्गरूपकार्यवर्ानम् ।। ४ ३ ।। चपलातिभयोति लक्षयति ॥ चपलैति ॥ हेतुप्रसक्निभा- वित्वेन तस्य संसावना तज्जन्ये कार्ये सति सा तस्यामेव का- र्योत्पत्तिकथनं चपलातिथयोकिरित्यर्थः। उंदादरति। यामौति। गच्कामौत्यर्थः। वन्तय: करकङ्गमूर्मिका बाह्ुभूषगसभवदित्य- र्थंः। यद्ा ऊर्मिका अङ्गलौयकं वलयोभवदित्यर्यः। कलयोड- स्त्रियामित्युक्तेः पुंस्वम्। अन्र विय्योगरूपकारणसंभावनयैव कारप्यरूपकार्योत्पत्तिवर्गिता॥। ४४। संबन्धातिशयोक्नि लच्षयति॥ असंबन्धति ॥ त्संबन्ध सें- वन्धकथनं संवन्धातिशयोकिः। उदाहरति। पश्ति। नायि- कां प्रति नायकोकि: पन् चन्द्रविम्वस्य सुधानिर्मितम्टहशिख- रसंबन्धाभावेपि तह्गर्पनम्। दूद मेद्द्यं क चिरपुस्तुके. न दश्यते तच चातुर्विध्यं बोध्यम्॥ ४५॥ भेदफातिशयोति लक्षयति ॥ भेदकेति ॥ भेदकंथनं ले कप्रसिद्वपदायपिचषया चमत्काराधायकत्वं भेदकातिशयोति- त्वम्। एकस्यैव खनिरूपितभेदकथनंसैति यावत्। उदाद्रति। * अन्चदेवास्य गाम्भीर्यमन्चचैयें च भूपतेः। कु० पा० ॥
Page 75
पच्चममयूख:। ७१
रुपकातिशयोत्तिसेदप्य रूपकमध्यगम्॥ पश्य नोलोत्पल इन्ह्वान्निःसरन्ति शिताः गरा।। ३श।। प्रोढोकरिस्तदश सस्य त च्छकत्वावकल्पनम्॥ कमििन्दजातोरकहा श्यामला: सरलटुमा ॥४८॥
यही इति। अप लोकप्रसिदलावराभेदेपि लावखलीवषाया: खत एवं भेदवर्गीनम्। पत एव द्योतकाहोशव्दप्रयोगोपि सं. फलः। तत चौदिति प्रमद्यत्वात्म्रक्ृतिभावः ।४६॥ रूपकातिशयोकं लक्यति॥ रूपकेति॥ थारोप्ारोपवि षययोरारोप्यरूपात्मनैव कार्यकारगभावकथनं रूपकातिश योि:। भरोपणीयोत्त वारोपविषयोकिस्सेति यावत् । उ दाइरति। पश्वेति। शितासीक्णा: क चित्सिता इतिपाठः।
यं कारगभाव कघनात्। आरोपगोयवाचिनीलोत्यनपरपदा- भ्यामेवारोपविषय नेत्र कटाक्ष यो: प्रतीतेः पृथगनभिधानम्। रु पकमेदा: सर्वप्यत्न बोध्याः। एतरदर्थमेवरूपकपद्म् । डयमेव निगोर्याध्यवसानातिशयोति: काव्यप्रकाशे उता । चलङ्गार- स्वस्े तु अस्या: सापन्हवत्वमप्युत्तम्। तेन तत्कृतमेदो?प्य- न्यत द्रषव्य: ।। ४ प्रोढोतनिं लक्षयति ॥ प्रीढोतिरिति ॥ तवासमर्थस तत
रुपकातिशयोत्ति: सयान्निगौर्याध्यवसानतः।? यदा प- नहुतिगर्भतवं सैव सापन्हवामतो। त्वत्मू तिषु सुधा [रान- नुग्धा: पश्यन्ति तां विधी। योगेप्ययोग सम्बन्धातिभयो- शिरितीर्यते। लवयिदातरिराजेन्द्र खर्ट्टमान्नाद्रियामहै॥ कु० छ. मा० ॥
Page 76
७२ चन्द्रालोके
सभ्भावनं यदीत्यं स्यादित्युहोन्य प्रसिद्धये। सिततां स्फटिककुक्षान्तःस्थितिश्वतीकृतैर्जलैः ॥४६॥ मोक्रिकं चेजता सूता तत्युष्पैस्ते समं यकः ॥ वाञ्ळितार्थाधिकप्राप्तिरयत्र न प्रहर्षगाम् ॥ ५० ॥
सामर्थ्यवर्गनं प्रौढोकि। उदाहरति। कलिन्देति। अत यसुना- तटरोहस्य नैल्यजननासमर्थंत्वेपि तत्मर्थत्वकथनम्। अ्रयं चातिशयोक्रिमेदो नालङ्वारान्तरमिति काव्यप्रकाशः । पत्र क्क चित्पुस्तके कलिन्देव्य दाहरणापाठस्तु लेखकप्रमादात्। एतेन. सिततामित्ये कमेवोभयोरुदाह रगमिति उभयमेक एवालद्कार दूति चापासतम्, तयोर्भेदादू अत एव तदावश्यत्वाच्न॥ ४८॥ संभावनां लक्षयति ॥ संभावनमिति ॥ अन्यप्रसिद्धये दूति तादर्थ्ये चतुर्थी तत्फलकोयसाटश ऊह इत्यादक्षरारथः। तथा व यदीत्वं स्यात्तदाऽन्वकार्य स्वादिति तर्कविषयार्घबोध कपट्स- मभिव्याहारः संभावना। उदाहरति। यद्येन सितमिति। स्प- टिककलशान्तःस्थित्या श्वेतोकृतैर्जलै सिवं मौलिक यदि ल्ता जनयति तदा ते यशस्ततपुष्पैः सहभमित्यन्वय:।स्फटिकघ- टान्त:स्थितजलसित्तमीक्तिकाङ्कुरविव्ृद्वलता यदि स्ात्तदा तत्- पुप्पसमं ते यश दूति तत्साव्येन ते यशोवर्गानं स्यादित्यर्घे: ॥ ४६॥ प्रहर्षमाह॥ वाञ्कितति॥ अनावासेन इक्कविषयाधि- कप्राप्तिवोधकपदसमुदायो यत्र तत्र प्रहर्षालङ्गार इत्यर्थः। वा- छितार्थाधिक प्राप्तिर्यद्यनेति पाठान्तरम्। अर्थःस एव॥ ५ू० ॥ उदाहरति।दीपमिति। तद्धिक प्रकामस्यानोया सेन प्रा-
Page 77
पच्चममयूख: । ७३
क्रियादिभि रनेकस्य तुल्यता तुल्ययोगिता । ५२॥ संकुचन्ति सरोजानि खैरियोवदनानि च। प्राचीनाचलचूडाग्रधुस्विविस्वे सुधाकरे॥ ५३॥ प्रिरिति भाव: । विषाद लक्ष्यति॥ दूष्यमागेति॥इष्यमाणा द्विरुबोर्ऽर्यो यव प्राप्यते तद्दिषादनम् । ५१ ॥ उदाइरति। दीपमिति॥ उद्योतयेदुद्दोपयेत्। निर्वायी गतः पान्त दूति यावत्। तुल्ययोगितां लक्षयति। क्रियादिभिरिति। भाटिना गुगाः बहुवचन व्यत्ताभिप्रायं तथाच क्रियया गुणेन वा प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा यत्तुल्यत्वं सा तुल्ययोगितेत्यर्थः। पनेकेषां तेषां वो क्रियागुगान्यतरकतुल्यधर्मयोगित्वं सेति यावत्। एतेन प्रस्तुतानामेव ततस्तत्त्व दयमिति प्राचोत्तम- पास्त विनिगमकाभावात्॥ ५ू२॥ तत्नाद्यामुदाहरति पद्मेन॥ संकुचन्तौति। उदयोचल मस्क स्पृक्चन्द्रेविम्बे सतोतयादयर्थः। अन चन्द्रोदये मुखानां पद्मा- नां च तदाश्थतया वर्णनीयलवेन प्रस्तुतत्वाल्नत्यत्म्। एतेन प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां चेत्यर्थ कत्वाडल मुखानां प्रस्तुतत्वं क- मलानामप्रस्तुतत्वमित्यपास्तम्। दोपकेन सांकर्यापत्तञ्। भ स्या भेदान्तरमपि अन्यत #॥ ५३॥ तद्ड्मार्दवे दष्ट कस्य चित्ते न भासते। मालतीशशभृ- ल्लेखाकदलीना कठोरता ॥ हिताहिते वत्तितात्यमपरा तुत्ययोगिता। प्रदीयते पराभूतिमिंत्रशात्रवयोस्वया॥ गगोत्कष्टैः समाहृव्य वचोन्या तुल्ययोगिता । लोकपाली यमः पाशी शदः शक्री भावानपि॥ कु० मा०।
Page 78
७8 चन्द्रालोके।
प्रस्तुतापस्तुतानां च तुष्यत्वे सति दोपकम्। मेघाम्बुध: सुधाभिन्दुर्विभर्ति वसुषा भवान्॥ ५४ ॥ आवृत्त दोपकपदे भवेदावत्तिदीपक्म्।
दीपक वक्षयति॥ प्रसुतेति ॥ क्रिया दिभिरित्वखानुषङ्ग। चसत्वर्थे प्रस्तुताप्रसतुतानां तु क्रिया ददिभिस्तु्यत्व दौपकमित्य
नं यचतत्े दमिति यावत्। दीपक मितीवार्थे कनएकस्यानेकोप- कारत साधारमवमः प्रस्ुताप्रसुतत्यनेन तुख्ययोगिताव्या- वृत्तिः। उदाहरति। मेधामिति। चन राजा प्रस्तुती वर र्वाद पत्र साधारंगरपक्रियाया दीपवन्मध्ये सक्टुकि:॥ ५ू४॥ आवत्तिशैपकं लक्षयति॥ आवृत्त इति॥ चंत्र मदशब्द: कर्मव्युत्पत्याउर्थपरोपि। तथाच दपसहगपदे क्रियादिवाचके क्रिया दिरूपेडर्ये वा घावृत्त तद् इृत्यर्थः। प्रस्तुताप्रसुतोपमानोय- सेयनिष्ठक्रिया दिरुपैकवमंवाचक पदस्य ताटशसवा कारकवाच कंपदस्यवा कारकरूपार्थस्य वा यतावृततिस्तवाहत्तिदोपकमिति यावत्तत विविधसुदाहरति। दोप्तति। अब भातोतस तदर्य सथ चावत्ि: स्पष्टैव। करकपटावत्तमदाहरगा तु नानार्थस्थले बोध्यम्। एतेनाव दोप्तिरुपकारकपदाद्ृत्तिरित्यपास तदभा-
- वदन्ति वर्खावखानां धर्मेक्यं दौपकं बुधाः । मदेन साति कलमः प्रतपिन महोपतिः ॥ निविध दोपकावृत्ती अवेदाव्ृत्तिदीपकम्। वर्षत्यम्बद्सालेयं वर्षत्येषा च र्व- नी ।उ मीपन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटनोद्गमाः। माद- व्ति चातकासतृपा माधन्ति च शिखावला: ॥ कु० पा .. ।
1
Page 79
पच्चममयखः ।
दोपग्निभाति भातोन्द: कान्या आति रविस्विषापूं ५ू वाव्ययोरेकमामान्य प्रतिवस्तूपमामता। तापन आजते सूयश्शूरस्ायेन रनते॥ ५ू६्॥
वात। यन दिवा रवे रामाविन्दा: संघावनन: प्रकृतत्वं बो- ध्यम्। तेन दोमकसामान्वलचयसंगतिः। तिषा भवानिति पाठेतु राजेव प्रकृ तइूति सम्यरव। एजनाव रविरेव प्रकृत दूति प्राचोत्तसपासम्। काव्यप्रकाशे तु मावादौपषधिक- सुत्तम् ॥५५: प्रतिवस्त पसां लच्नयति॥ वाक्ययोरिति। चर्थसामान्च दूत्यस्याधयोसुख्यत्वे इूत्यर्यः। यत्र वाक्यह्यगताना पदार्थाना सवेषां मियः सास्यं तत्न प्रतिवस पमा उपमासाहशव प्रतिव- स्तुप्रतिवाक्द्वयगतपदार्थ, वस्यामिति व्युत्पत्तेः उपसानोपमे यबोधकवाक्यह्वये. एकक्रियारूपसाधारसघमख्य पृथडिर्देश दयमिति यावत् तेन नाहंतिदोपकान्तगतिः। परं तु पदमेदन तटुतिबोध्या। पदाव्वत्तौ कथितपदत्वापत:। अत एव प्रकाशे कवाक्यता। उदाहरति। तापनिति। अतौषानभानू राजतंद्- त्यस् धनुषा शूजो राजतदूति द्वितोयेन साम्याद्राजतदूत्यर्घस पृथकपदाभ्या निर्दशात्तापचापयोम रशरयोः शोभयोस मिथ: साम्यम् ॥ ५६॥ द्ष्टान्त लक्षयति। चेदिति॥ वाकिवाधयोर्यन विम्प्रति विम्वभाव: उपमानोपसयसीघारमघसाग सर्वेषां यत् विम्ब- प्रतिविम्वभावप्रधानगस्वत्वं धर्मसहितसोपमानस्य व विस्व
Page 80
चन्द्रालोके।
दष्टान्तक्षेङ्ञवन्मू र्तिस्तन्मृष्टा टैवटुर्लिपि:॥ जाता चैताक् प्रभा भानोस्तहि याता विभावरी ५ू८ वाक्यार्थयो: सहशयोनैक्यारोपो निदर्शंना। या दातुः सौम्यता सैयं सुधांशोरकलङ्ता॥ ५६॥
तत्र दष्टान्तालङ्ारः। साधारमधर्मसहितस्यति विशेषणात्तुल्य योगितादीपकप्रतिवस्त पमानां व्याउत्ति: तत् तदा महप्रति- मल्लरवे संग्रामसवन्धिनी तदाधारा चोह्ामा निष्पतिबद्धा उत्कृष्टा हुंकृति: स्यादित्यु त्तरार्धार्थः। मन्नप्रतिमल्लत्वे यथा संग्रा- मोहमहुंकृति: स्ात्तया यदि विस्बवत्व तका दष्टान्तः स्यादि- त्यन्वयात्पूर्वोत्तर वाक्या र्थंयो र्बिम्बप्रति बिम्भा वा व््यम पो द् मे व
मिथो विम्वप्रतिविम्बभावः । यद्ा दष्टान्तसहितस् विस्बप्रति- विस्वत्वस्व हंकृतिसवनितस्य मन्जप्रतिमल्नतवस्य च सः । एवं च दष्टान्तदार्टान्तिकभावस्यावभासाल्व नयसंगति: ।५७।
भासादुदाहरणान्तरमाह ॥ दष्टान्तरिति। भवगन्तंप्रति भत्ो- किः । है विषा भवन्मूर्तिरन्तष्टदबे याि दष्टा तत्तदैव दैव- लिपिम्ंष्ट नष्टा। प्राक् प्राच्चां यदि भानी: प्रभा जाता तदा रावरिगतेत्यर्थः । प्रत् तेषो स्पष्टो विम्वप्रतिविम्बभावः ॥ ५८ ॥ निदर्शेनां लच्यति॥ वाक्यार्थयोरिति॥ यत्र सादृश्यवभा- द्वाक्याथयोरैकमारोप्यते उपमानोपमेयभावकल्पनाफलको
निदर्शनालद्वारः।अत एव दृष्टान्तवैलखम्। तवैक्यारोपाभावा त्। इयं च संभवद्दस्तुसंबन्धनिवन्धना तद्विपरीता चेति हिया तॉ तघाविशसुदाहरति। या दातुरिति। विरदिययायन्द्रकिर- पदार्घगर्भामम्वन्चे वदन्तन्ा निदर्शनाम्। त्वववयुगन धत्त तोवां नोलासननानीः। अपरां बोधन प्राप्त क्रि-
Page 81
पच्चममयखः । ७७
व्यतिरेंको विशेषसेदुपमानोपमेययो:।। शेल्ा दवोन्नता: सन्तः किं तु प्रकृतिकोमला ॥६॥ सहोतियइ्भावसमासते जनरञ्जनः॥ दिगन्तमगमत्तस्य कोर्तिः प्रत्यघिभि: सह॥ ६१॥ विनोतिसेंिना किं चित्मस्तुतं होनमुच्यते। विद्या उद्यापि सावदा विना विनयसम्पदम् ६२# योपतप्राया यमुक्ति। दातसोम्यत्वचन्द्राकलऊत्वरूपवाक्ार्घ- योर संभाविततवेन समयोर्यंतक्ामैक्यारोपोडन स्फुट: दातु: सो- म्यत्व संबन्धसंभवाच्न्द्र स्याकलङ्क संबन्व संभवा च्ीभय विधत्वं
व्यतिरेकं लच्षयति॥ व्यतिरेक दति ॥ यनोपमानामेच योपमेयस्याधिक्यवगानं तव व्यतिरिंकालडर। उदाइरति। शैला दूति। अत सुन्नतत्वैन साम्येपि कोमललवेनोपमेयवुधा- नामाधिका प्रतिर्पादनम्। भस्य भेदान्तरमप्यन्च नीक्रम्॥ ६॥ सहोतिं लच्षर्याि॥ सहोकिरिति॥ यत्र ननमनोहारी स
य दति यावत तत सनोकलदार:। पुत्रेग सहेत्यत्र वारणाय अनरञ्जन दति। तत तेषां तदभावात्। उदाहरति। दिगन्तमि- ति। यस्य वर्णनीयसय राज्तर: अनसाहित्यबलैनैव कोर्तिदिगन्तगम- नस्य वेरिनिष्ठस्य तस्व चोपमानोपमेयभावकल्पनम् । मस्य वैरि- यो दिगन्सं गता दूति वर्ख निष्ठातिपोरुषवर्गानेन चमत्कारसद १ विनोति लक्षयति॥ विनोतिरिति॥यदि किं चिड्िना य ययाऽसत्पादर्थयोः नशेद्रानविराधीति वोय चन्द्रोदये तम: ॥ उद्यन्रेय सविता पद्मेष्वपयति श्रियम्। विभावय- त्हमृदीनां फलं सुडटनुग्रह: ॥ कु. पा० ।
Page 82
७८ चन्द्रालोके।
समासोति: परिस्फर्ति: प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत्।। धयंमेन्द्रीमुखं पश्व रताश्युम्वति चन्द्रमा ॥ ६३॥ खगडश्नेषः पदानां चेदेकैं पृथगर्थता। #: उच्कनद्भूरिकोलालः शुशभे वाहिनीपति:॥६४ ॥ व प्रस्तुतं हौनमुच्यते चमत्काराधायकवर्गानीयनिष्ठन्यनताभि- व्यञ्जको विनाभाव: ताहशपदभावोत्तावर्णानोये सदसत्वान्यत- रापादनं तादृशोतिरिति यावत् । तत विनोकलङ्गारःउ दाहति। विद्येति। अब वर्गनीयविद्याया विनयाभाविन असत्वप्रतिपोदनम्। बिना खलैविभात्यषा राजेन्द्र वतः सभेति सत्वोदांहरगां बोध्यम् ॥ ६२ ॥ समासोति क्षयति ॥ ससासोकिरिति ॥यत प्रस्तुते भ्नि- ष्टरक्निष्टैवा पदैस्तदर्थैवा वर्खमाने सति चमत्कारधायकाप्र- स्तुतार्थप्रत्ययस्तत् समासोत्रलङ्गारः समासेन संघेपेगोकिरि- ति योगार्थः। उदाहरति। अयमिति। अत्र प्रस्तुतमह्निम्ैन परकर्तृक का मिनोमुखचुम्बनोपस्थितिः। तचापि ऐन्द्रोशव्दन स्त्रौ खस्य परकौयात्वख च चन्द्रमा भब्दन पुंस्वस्य मुखशब्दा-
बन्धयो: प्रतोत्या परनायिकासत्तपुरुषवत्तानाः प्रतीयते दति
श्नंषो द्विंधा शव्दश्नेषोऽयप्षञ्। तंत्र विजातीयाच्वारग योग्यत्व न मिन्नयो: शव्दयोरिकोच्चारगविषयत्व शव्दसष।
*नाना र्थसंश्यः प्रेषःवखवर्गर्ोभयाश्यः।सवदोमाध- वः पायात्मयो गङ्गामदीघरत् ॥ अब्जैन तवन्मुख तुल्यं हरिगाहितशक्िना ॥ न० कु०॥
Page 83
पज्ञसमयख:। ७६
तत वर्गाभेदेन विुपयो पदयो देशा दिवशनकरप वर्गाश्षषः यथा चन्द्राहष्टवाचकविधुविधिपदयो: सप्यन्ते विधावित्यल न्यूनाधिकतादिना मिवार्ययो: पदयोरमिलनदिका रघप्रतिपाद कत्वं पदश्न षः। यथा पृंथु कातेखरपात्रम्। अत्र महत्सुवगपा- वं विस्ततार्तखरंस्थानं च पृथुकार्ध य त्ातखरस्तस्य स्थानं वा तत्सम्बन्यातस्वरस्थानं वेति भिन्नावर्यी। विभिन्ननिङ्गार्यप्रतिपा दक्कयोव्याकरगवशेनेकरूप्यं निङ्गप्नषः चय्योदहरया यथा। करमे प्रसोदति शिव: किमानध्रागा वद प्रियम्। आ्रन्ध्रगोवगत त्दाकं चिन्तकायोत्तरं शृयु ॥ विभक्योभिन्नतव सति नामो धातोकैकरूप्यं विभतश्नेषः । यथा हरति। दूद तिङन्तं संबु- ध्यन्तं च भिन्नधात्वोः प्रत्ययविशेषक्वतप्रक्रियावभेनेकरुथं प्र- क्ृतिश षः। यथा वह प्रापरो वच परिभाषगे दति घात्वत्त्य तीति। वस्तुतो भिन्नयोरपि तच्भावप्रत्यययोरकरूप्य प्रक्रिया वंशेन प्रत्ययश षः। यथा नन्दितानन्दिता अतोभयत द्यर्थत्वप्र- तीतिः द्वा कार्थप्रतिपाट्कयोर्व्यकर गवशेनकरुप्यं वचनशषः। यथा कुरुताम्। अत परस्म पदात्मनेपदमेदेनोभयगतिः। अ्रय- मष्टविधोपि सभङ्गशषः।तत्रगन्थकारः। पदश षस्ैव भेद्दयं स् चयन्भङ्गश षं लच्त्यात ॥ खगड ति ॥ पदानामित्यस्य मध्यम- गिन्यायेनान्वयः। पदाना समस्तपंदसंबं्धिएकैकं प्रति भवा- न्तरे क रूपखराडपदस्य पृथगर्थता यदि तदा पदसंबन्धिखएड श-
दकल स दूति यावत्। उदाहरति। उच्कलिति। उच्कलन्ति प्रवंहन्ति भूरोोग कोलालानि यस्मिननिति बहुन्रोहि अत को लालपदेन जलरुधिरयोवाहिनोपदेन नदीसैनयो: पृथगेव पदा- दुपस्थितिरिति सेनापतिनदोप तिघटितवा क्यार्थदयपरत्वम् ६४
Page 84
चन्द्रालोके।
भङ्गश्रेषः पदस्तोमस्व चेतपृथगर्थता। धजरामरता कस्य नायोध्यव पुरी प्रिया॥ ६५ ॥
कु.टिला: शामला दोर्घा: कढाचा: कुन्तलाख ते ६६
पर्वोत्तमेव द्वितीयमाह। भङ्रेति। पदसमुदायश्यैव यदि
दकसव तदा भङ्गश ष हूत्यर्थः। एतेन तदघटकपदव्यावृत्ति:।ङ दाहरति। पजरेति। अयोध्यापुरीवाजरामरता कस्य नो प्रिया थपि तु सर्वंस्यापोत्यर्थः। बताजरसामरसति इन्दोस्तरभावप्रत्य- येनाजरता भमरतैत्यर्थस्योजस रामख्च तयोरतैति इन्दगर्भषष्ठी-
यसमन्वयः। उभव पूर्ववन्र तदघटकपद्स्यैकस्य नानार्थरवम- पि तु समुच्ारणेनैव घटकपटभेदे कल्पनया तथेति भावः । अयं शब्दालङ्गार: दूति प्रकाश: अर्थालङ्कोर दत्यन्य प्राद्तः।न वास्य गुगोषु पाठान्रालङ्गारत्वम्। तस्यान्वरूपस्य प्राक् प्रतिपा- दितत्वादिति बोध्यम्॥ ६५ू॥ भथार्थश षं लक्षयति॥ सर्थेति॥ बर्थमावस्य म तु श्दवि
नेकपदार्थानामन्वयः तथा च पर्यायथस्दोपस्थाप्यानेकपदार्था- न्वितार्थ इयोपस्थापक पदवत्वमर्यश षः शब्दशु षे तु पर्यायंशब्दा- नुपस्थाप्यत्वं विशरेष:। तथा च विशेष्ययोर्भिन्नत्व पि. विश्रेषणा-
कुटिल स्वादय एकार्थक्राः कुटिलादिपद्वोध्यास् वक्रादिपदै: र्म्ि सुबचा दति भाव: ॥ ६६।।
Page 85
पञ्चममयख: । ८र
अप्रस्तुतप्रशंसा स्ात्सा यत प्रस्तुतानुगा। कार्यकारपसामान्यविशेषादेरसौ मता।। ६७।। कमलै: कमलावासै कि किं नासादि सुन्दरम्॥ धम्यस्बुधे: परं पारं प्रयान्ति व्यवसायिन: ॥ ६८॥
अप्रस्तुतप्रशंसां लच्षयति॥ अप्रस्तुतेति ॥ लच्यनिर्देशोयम्। तक्कन्द एतत्परामशकः। तथा च सा अप्रस्तुतप्रशंसा यत्र प्रसतु तमनुगक्कति प्रस्तुते पर्यवस्यति तन् चप्रस्तुतप्रशंसेतथ।य- वाप्राकरणिकार्थाभिधानेन सुत्यनिन्दान्यतररुपेग प्राकरणि
दानाह। कार्येति। आदिना तुल्यार्थग्रहगम्। अप्राकरणि कश्चार्थं: कार्यरुपो हेतुरूप सासान्यरूपो विशेषरूपोसटशव स्ुरूपक्चेति पञ्चविध दूति तञ्कदादियं पञ्विघेत्यथ:। तटुतम्। कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषऽप्रस्तुते सति। तदन्यस् वच- सतुल्ये तुत्यस् ति च पच्चघेति। निमित्त कारगे तदन्यस् का रणादेसुल्यSप्रस्तुते तुल्यस्य च यह्चनसिति तदर्य: ॥६७॥ उदाहरति॥ कमलैरिति॥ अताप्रस्तुतकमलकथया प्रस्तु- सधनिककधाक्षेप दूति तु्योदाहरगमिदमिति के चित् ।म. न्ये तु अप्रस्तुतसामान्यप्रशंसया प्रस्तुतविशेषप्रशंसोदाहरणमि- दम। ददं च नेतकरादिभिरनायिकाया वर्गायितुर्वाक्यम्। ल- न्मोस्थाने: कमलै सवसुन्दरसिति सामान्चप्रशंसया नेचादि भिरियं शोभतदूति प्रसुतनायिकार्या मोभाविशेषाक्षेप इ त्याहुः अप्रस्तुतविशेषप्रशंसया प्रसुतसामान्यसुदाहरति । अ प्यम्ब धेरिति। अनांप्रसुतानां व्यवसायिना सस्व् धिपारगमनो दमविशेषस्तुत्यः किं चित्कर्म कर्वव्यमिति व्वसायिन क
Page 86
चन्द्रालोके।
इनुमानव्धिमतरद्ुष्करं किं महात्मनाम्॥ ६६॥ यस्मि न्विशेषसामान्यविशेषाः सविकखरः॥ स न निग्व महान्तो हि दुर्धर्षांः न्माधरा दूव । ७
कुर्वन्तोति वा तेषां न किमपि दुष्करमिति वा सामान्यस्ुति- राक्चिप्यते। अन च अ्प्रस्तुतकथनेन तत्प्तौतिः श्नषैग समा- सोकया सादृश्यमान्रेग वेति प्रकारतयं तचान्यत स्पष्ट प्रकृते सवाद्य श्नेषेग द्ितीये सादश्वमाचग्ेति बोध्यम्। अन्यथापी यमन्य चोता ॥ ई८। अर्थान्तरत्यासं लक्षयति ॥ भवेदिति॥ यत्त मुख्येनार्थनानु- षत्त सहितमर्थान्तरमभिधीयते ततार्थान्तरन्यासः। यद्दा अ- नुषतामुपपादकं तथा च यत प्रस्तुतसामान्यविशेषान्वतररुपा- यंसयोपपादनार्थ विशेषेसामान्यान्चतररुपार्थाभिधानं तननाय- म् अत एव काव्य लिङ्गाङ् दः हेतुता रूपस्यार्थसमर्थकत्वस्य का- व्यलतिङ्गत्वात् न हयन्न सामान्यविशेषान्तररुपो्डये हेतुरपरि तूपपदिकः। उपपादकत्वं च निश्चय विषयोकरगात्वरूपं हढी- करगं काव्य लिङ्गे तु व्याप्निपक्षधर्मतोबलैनोपपादन ममिति मेद:। उदाहरति। इनूमानिति। अन्न दुष्करं किमिति मुख्योडर्यस्तत्स- हितं हनूमानित्याद्यभिहितं यद्दोभयोर पौदमुदाहरणं महात्म- नां सवें सुकरमिति सामान्यार्थस्य इनूमत्कर्तृकाब्धितरपरूप विशेषस्य च मिथ उपपादपरपादकभावात् ॥ ६६॥ विकसरं लक्षयति ॥ यम्तिन्निति ॥ उपन्यस्तविशेषसमर्थ- नार्थसामान्य उपन्यसपि तावताSपरितोषात्पुनरुपमानभू-
Page 87
पञ्चसमयखः ।
कार्यादे: प्रस्तुते घुते पर्यायातिं प्रचनते॥ टगान्यङ्गुरयामास विपच्न्नपसझ्यसु॥ ७१॥ एत्िर्व्यानस्तुतिर्निन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयो: ॥ कस्े विवेको नयसि सर्ग पातकिनापि यत् । ७२॥
ततिसामान्यस् पूर्वोत्तरास्यां विशेषाम्यां स्फुटोकरणाडिकखरत्व मिति मावः। उदाह्नरति।स न दूति।अन केन चित्स कश्वित् क्रान्तो न जिग्ये जित दूति विशेषोत्नन्तरं महान्वो टु धंषां पूति सामान्ये उत्नेपि तत एवं साधरा द्वेति पुनारा-
पर्यायोकि लक्षयति ॥ कार्यादयैरिति ॥ प्रकर्षेग स्तुतैः सतु विषयैः कार्याद्यैः प्रस्तुतेएव कारणादावुत्त गम्ये पर्यायोकि: कार्याद्यैरित्यादिना करंगसबन्विपरियह अत कार्यादीत्ुप- लक्षगं न तु विशेषगम् एवं च गध्यस्य विवच्चितसरूपादृति-
वः । उदाहरति। तगेति। पत्र यः सोस्तौत्यादिना वाक्याघ: पूरगीयः। अन कार्येग तबाङुरोत्पत्तिरुपेग शलूणां सरगरुपं प्रस्तुतमेव कारगमवगम्यते तथा च वैरिभवननिष्ठत्पाङ्गरोत्पा- दकत्वन प्रस्तुतस्य राज्जी गव्यत्वात् लच्वत्वम् । अस्य मेदान्त रमप्यन्चनीताम् ॥ ७१ ॥ व्याजस्तुतिं लक्षयति।। उकिरिति ॥ निन्दया स्तुतेः सु- त्या वा निन्दाया उततिर्व्याजस्तुतिरित्ययंः। तनाद्यामुदाहरति। कसते दूति। अत्र गङ्गाया निन्दाव्ाजेन सुतिरिति निन्दा- स्तुतिः पयवसन्ता। खलाः किल कली काले केवलं न कत- व्रताः। ये मौनमुन्द्रां सुजजन्ति न कदा चित्परसवे ॥ दूति॥
Page 88
चन्द्रालोके।
याच्षेपसतु प्रयुततस्य प्रतिषेध! विचारगात्। चन्द्रसंदर्भयात्मानमघवास्ति प्रियासुखम्॥ ३॥ गूढाक्षेपा विधी व्यत्ते निषेधे चाल्फुटे सति॥ हर सीतां सुखं, किं तु चिन्तयान्तकढौकनम् ॥ ७४ ॥
समन्द चन्दनस्पन्द: खच्छन्द दंदशीति माम् ॥ ७५॥
सुतिदांरा निन्दा बोध्या। अस्या भेदान्तरमप्यन्यंन्ोत्म् ।७२ भक्षेपं लक्षर्याति। आन्नेप दूति॥ प्रयुक्तस्योपमानरवेन संमतस्य प्रेरगाविषयस् विचारगाद् उपमेयमेवैतत्कार्यक्षम- मिति विचारेग प्रतिषैध आनर्थक्कषथनम्! शाक्ेपालङ्वार दूत्यर्थः। उदाहरति। चन्द्रेति। पत्ादी चन्द्रदर्शनविधि: ततः प्रियामुखे जयिनि सति नोचितं तस्य दर्शन मितिप्रतिषेध:। अरश्न- मेहान्तरमप्यन्य चोक्म् । ७३॥ गुढ़ाक्षेपं लच्नयति ॥ गढ़ेति ॥ यतर विधि: स्फुटी निषेध- स्त्वप्फुटस्तन गूढाचेप:। उदाहरति। इरेति। मौताइरगोन्मु- खं रावगं प्रति मारीचोकिः। सुखमिति क्रियाविशेषगम्। है रावग वं सीतां सुखं यथा स्यात्तया हर किं तु भन्तकस्य ढो- कनं गति चिन्तय ढौक गती अन् इरित्यादिना विधि: स्फुटः किं तिवित्यादिना मृत्युभयप्रद्र्शनेन निषेधस्यास्फुटत्वंच ७४ विरोधं लंक्षवति॥ विरोध दूति॥ आदिना जाति: गुगेत्या- दिविषयसप्मी तथा च यंव द्रव्यगुगक्रियाजातीनां मिथोऽ- नुपत्तित्वं तन विरोधालङ्मारः। उदाहनरति। भमन्देति। खच्कन्दमिति क्रियाविशेषगम्। दंदहौति यङ्लुङन्तम् । सः सचछन्दं यघा तथा मां दंदहीतीलर्थः।अनामन्दता गु-
Page 89
पञ्चममयखः।
अप्यन्कारिया वैन नगदैतत्यकाश्यते॥॥
को वेद गोप शिशुकः शैलमुत्पाटयेदिंति: ७७॥ विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्य जन्म चेत्॥ पश्व लाक्षारसासित रता तच्चरणद्यम् ॥७८॥
याश्चन्दनतवं जाति: तदाश्रयो द्रव्यं स्पन्दः प्रसवगक्रिया तेषां दाइक्रियान्वयविरोधोतौदं चतुर्गी क्रिया विरोधे उदाहरगम्। भस्य दश मेदा अप्यन्यन अयं प्रकाशदर्पपयोर्नीक: ॥ ७५ ॥। विरोधाभासं लक्षवति॥ श्रेषादौति । वास्तवार्थकतविरो- धपरिक्वारफलकस्नेषादिकवतविरोधभाने विरोधाभास: वास्तव त्वं च तात्पर्यविषयीभूतत्वम्। उदाहरति। अप्यन्ध ति। म- जैन ज्योतिषा तद्रपेग व पनान्धकारवता ज्योतिषा जगत्का शनस्य विरुद्धत्वाद्विरोधभानम्। अन्वकवैरित्वेन महादेव- भानेन तत्परिहारः ।७६। ससंभवं लक्षयति॥ असंभव इति॥ भृतार्थनिष्पत्त रसं भावितत्वेन कथनमसंभवालङ्मारः। उदाहरति। को वेदेति। पनाल्पवयसा नारायगीन गोवड ने कराङल्या उद्वृते को वैदेत्यादिना गोपवालकस्तमुद्दरिष्यतीति को वेदेत्यर्थकेन
विभावनां लक्षयति॥ विभेति॥ कारसेन बिना कार्योत् स्तिकधनं विभावनालङ्वारः। उदाहरति। पश्येति।लानार- सेनाडसितमिति समासः। अंत लाचारससेकरूपकारगं विनैव रत्तरवरूपकार्यकथनम्।अन्र वच्वरणमिति पाठ नायिकां प्र-
Page 90
चन्द्रालोके। CAAY
विशेषात्निरनुत्पत्तिः कार्यस्य सति कारगे। नमन्तमृपि धौमन्तं न लङ्ग्यति कथ्न ॥७६।। आाख्याते भिन्नदेशत्वे कार्यहैतारसङ्गतिः। त्वङ्गक्ञानां नमत्यङ' भङ्गमेति भवक्रमः ॥ ८० ॥ विषमं यद्यनी चित्यादनेकाव्वयकल्पनम्।। क्वातितीव्रविषाः सर्पाः क्वासी चन्दनभूरुक: ॥ ८१॥
प्रति नायकोकि। तदिति पाठे तु मिन्र प्रति नायकोक्ि। पस्था मेदान्तरमप्यव्यत दष्ययम् ॥७८। विशेषोति लक्षर्यति ॥ विशेषोकिरिति ॥. कारगे सति कार्यानुत्पत्तिकथनं विशेषोकयलङ्गारः । उदाहहरति। नमन्त- मिति।अन नमनरूपकारगे सत्यपि लङ्गनरूपकार्याभावः नंती हि लङ्गयितुं शक्य: खर्वत्वात् अस्या भेदान्तरमन्चन ॥ ७६.॥. असंगतिं लच्षयति ॥ भाख्यातूति॥ कार्यकारगयोभि न्रदेशत्वकथनमसंगत्यलङ्गारः। उदाहरति। तवदिति। ईश्व प्रति कस्य चिदुति:। है शिवेति शेषः । अन् नमनाधिष्वान- भक्ाङ्गस्य भङ्गीचित्यात्संसारक्रमनिष्ठमङ्गसय व्यधकरण ात्त खम्। अस्या अपि भेदान्तरमन्यन। भवक्कमशब्दन परमेशवरश्रम- दूति व्याखा त्वनुचिता। अताख्याते इति पाठं धत्वा यव भि- न्नो न ख्यातस्तव वैयधिकर संगति: यत्र तुख्ातस्त न यथा॥ भूचापवल्वीं सुसुखौ यावन्नयति वक्रताम् ।तावत्कटा- नविशिखैरभिद्यते हृदय मम॥ पच वक्रतारुपस् कारगस ध नुर्वस्नना भेदस्य कार्यस्य भेदे एव दृष्टतवैन वैयधिकरयस्ैव
विषमं लच्षयति॥ विषममिति। अनिकयोवंस्तुनोरवयवस्
Page 91
पञ्चममयखः।
सममौ चित्यतोने कव सतुसम्बन्धवरगा नम्।। अनुरूपं कतं सदो हारेग कुचमएडलम् ॥ ८२॥ विचिनं चैत्ययतः स्याद्दिपरीतफलप्रदः ॥ नसन्ति सन्तस्तैलाक्यादृपि लव्ं समुन्नतिम् ॥ ८३ ॥ अधिकं बेध्यमाधारादधियाधिकवर्गानस्।। यया व्याह जगत्तस्यां वाचि मान्ति न ते गुगा: ८४
संवन्धस्य कल्पनं वर्गनं प्रतोतिविशेष: यदि चनोचित्यम्। य- ननुरूपत्वं तस्मादित्यर्यः । तथा चाननुरूपयोः संबन्धकल्पन- मननुरूपसंबन्धकल्पनं वा विषमालङ्गार द्रति फलितम् । उ दाहरति। क्वातीति। अत्र भुजगचन्दनयोस्तत् । अस्पापि मे दान्तरमन्यन ॥८१ ॥ समं लक्षयति ॥ सममिति॥ उचितसंबन्धकवस्तुह्षयकथनं समालङार:। उचितत्वं च मिथः शोभाजनकत्वम्। अन्नापि प्राग्वदर्धो बोध्यः । उदाहरति। अनुूपमिति। हारिग सद गहं तट्रपं कुचमएड लमित्यादर्थः। अन् हारकुचमरडलयो र्मिंथः शोभाजनकत्वाद् उचितं संबन्धवर्गनं तेनोततविषमप्रति दन्दोदं समम् अस्यापि भेदा अच्चव ॥८२॥ विचित्न लक्षयति ॥ विचित्रमिति॥ यत्र यदि विपरोत- फलहेतुप्रयत्नवर्गनम् एकक्रियानुकूल: प्रयत्नस्तद्िरुद्क्रियानि व्पादकतया वख ते दूति यावत् तत्न विचितालङ्गार:। भ- फलमिष्टरूपं ग्रात्दम्। उदाहरति। नमन्तौति, अत् न- मनहैतुफ लस्योन्नतिहेतुत्ववर्गानम्। अस्ापि भेदान्तरमन्यल ८३ भधिकं लच्षयति ॥ अधिकमिति ॥ यत्राधारस्याधिक्ामु पवख तदपेक्षयधियाधिक् वर्णनमधिकालङ्कारः । आधिकां
Page 92
चन्द्रालोके।
अन्यान्यं नाम यन् स्ाटुपकार: परस्परम्॥ तिया मा भशतिना भाति सुभो भाति तियामया ८ू विशेष: ख्यासमाधारं विनाप्याचेयवर्गनम्। गतपि सूर्ये दोपस्थास्तमन्क्विन्दन्ति तत्वराः ॥८६।। स्याद्याघातैन्यया कारि वस्त्वव्यक्रियमुच्यते॥ यैनगत्योवते हन्ति तैरैव कुसुमायुघ: ॥८॥
परिमागेन संख्यया च। पृथुलावारादिति पाठसूचितः। उदा- हरति। ययेति। ईश्वरं ग्रति भतोति। पत्र नगद्यापकवा- यपाधारापेचषया संख्यया भगवद्गुणरूपाधैयाधिक्यकथनम्। अस्यांपि भेदान्तरमन्चत ॥ ८४ ॥ अन्योन्यं लक्षयति॥ अन्चोन्यमिति॥ प्रसिद्वपरस्परोप कारकथनमन्योन्यालङ्कारः। उदाहरति । त्रियामेति। चन्द्र निशयो: प्रसिद्धपरस्परशोभाजनवासमत्र बोध्यम्। ८५ ॥ विशेषं लक्षयति ॥ विशेष इति ॥ प्रसिद्काधारं विनाडधेय- वर्गनं विशेषालङ्कारः। उदाहरति। गतेपीति। तत्कारा: सू- यंकिरगा: अव रविं विना र्ता्करणवर्णनम्। अस्य भैदान्त- रमथ्न्यन ॥ ८६॥ व्याधातं लक्षर्यति ॥ सादिति ॥ पयधाकारीतिष्ेदः। मन्चक्रियं वस्तु अयधाकारि उच्यते चैदित्यर्यः। तथा चम- न्यजनकतवेन लोकप्रसिइस्य तट्विरुद्कार्यजनकत्ववर्मनं व्या- घातालदार। उदापरति। वैरिति। कुसुमैरित्यर्घः ।अभ प्रीतिननकत्वेन लोकप्रसिडकुसुमानां मारणक्रिया जनकत्- वर्गानम्। तस्य तन्माचायुधतवात्। मत एव कुसुमायुध दूत्ेवोत्तम् ।. पस्थापि भेदान्तरमव्यंत ।८७ ।
Page 93
पञ्चमसयखः।
गुम्फ: कारगमाला साद्यया प्राक् ग्रान्तकारय: ॥ नयेन श्रीः थिया त्यागस्यागेन विपुलं यश: ॥ दढ ॥ = नेन्ने कर्गान्तविश्रान्ते कर्गो दोर्मूलदोलिनी॥ ८॥ दोपके कावली योगानाला दीपकमिष्यते॥ समरेगदृदये तस्यास्तेन खवयि कता खििति: ॥६॥
कारयमालां लक्षयति ॥ गुम्फ दूति ॥ रचना विशेष दूव्य रथः । यथाप्रागितिपदे दवतरतरद्न्दपूर्वपद कर्मधारयोत्तरमद कवीसार्थकाव्ययोभावः। बहुलग्रहणादम तथाचोत्तर कारणभू तंपूर्वपुर्वै: पूर्वपूर्वकारणभृतो त्तरो त्तरर्वा ्े वस्तुभि वतो र्न विशेष: कारगमाला। उदाहरति। नयैनेति। चज् नयश्री त्यागानां पूर्वपूर्वकारणानां वर्वानं द्वितोयोदा हरस तुयशस्त्या गाकिया त्यागः श्रौनंयेन महौयसैति बोध्यम्॥द॥ एकावलीं लक्षयति॥ गहोतेति ॥ गहीता मुना च रौति र्यत्म्रकारकं विशेष्यत्वं विशेषगत्वं च येषां तादशानामर्थानां श्रेगिः पङ्गिस्तद्गर्गानम् एकावत्यलङ्गारः। उदाहरति। नेते दूति। पत्र नेव्रविशेषगत्वैन महोतयो: करंयोविशेषणत्वत्या- गेन विशेष्यसोतति। हौ सस्ौ जानुपर्यन्तप्रलस्वी तस्य भूभुज द्रत्युत्तराध वोध्यम् ।।.८६ | मालादोपकं लचयति॥ दीपकेति ॥ उत्तदोप कालङ्गारस्य एकावंल्यलङ्गारयोगमावेय मालादोपकम् । उदाहरति। समरेगेति। तेन तदीयहदा तस्या मनस्त्वव्येव लग्न तिष्ठतीति नायकं प्रति दूतुक्ि:। मन दोपकें स्फुटमेव स्थितिरित्खो भयतान्वयात् ॥ एकावल्यपि महीतत्यागादिति बोध्यम्। एवं
Page 94
चन्द्रालोके।
सारी नाम यदोत्कर्षः सारताया यधात्तरम्। सारं सारतं तन काव्य तत शिवसब: ॥६॥ उदारसारख्ेङ्भाति भिन्नो भिन्न तया सुपः॥ मधुरं मधु पौयूषं तक्षात्तम्ात्कवेर्वेच्य: ॥ ६२ ।
चैकक्रियायोगेन पूर्वपूर्वश्योत्तरोत्तरमुगत्वे मालादोपकमिति फलितम् ॥६0॥ सारं लक्षयति॥ सार इति॥ नोम दूति त्वर्थे सारालङ्ा- रसु सारताया यथोत्तरं बौप्सायामव्ययौभावः उत्तरसुत्तर पढीखाष: सत्यन्तोत्कर्ष दूति के चित्। व्यवसितोत्कर्षीवस्तू- रकर्षो वेति ववन्चे। पदं व्यवसितचागास्थानलन्ष्माङ्घ्रिवस्तुषु दूति कोश: । पढोत्कष दूति पाठस्तु सुगम एव नाम द्ृति निव्चये दत्यन्ये। सारता चेति पाठे उत्कर्षरूपा सारता तु यदोत्तरोत्तरं निश्वयेन तदा सारालङ्वार: चसत्वर्धे एतेनोत्क -् षान्चसारतायां नावमिति तव्विषेधाय चकार दत्यपास्त न्। यशन्दत्वात् तं विनापीष्टसिद्वेश्च।चयच स्वाध्यगुगो- त्कर्षकधनेनान्नाध्यमुग्तोत्कर्षकथनैन च द्विविधो बोध्यः। तत्ा- द्यसुदाहरति सारमिति। अस्य संसार दूत्यादिः । सारखतं वाग्रूपं तथा चात सारखतकाव्यशिवस्तवानां यघोत्तरं श्वाध्य उत्कर्ष इति तक्गतिः । द्वितीयोदारणं तु। पृथ्वी तावत् चिकोणा नगनगरवनग्रावरुद तद्षै तनाम्यर्ध युवत्यः शि- शुगतवयमा दृषितं तस् चाईम् । तन व्याज्या: खंपुनप्वशु- रगुरुजनैदू पितं तस्व चाड मिध्यावादोङ़गनानां सुखरसुखरवः पुंथली पुंस्न्ौति दृति बोध्यम् ॥६१॥ उदारसारं लनयति॥ उदारिति ॥ यचोपमाननिष्ठगुगा-
Page 95
पञ्चममयख:।
यथासंखयं द्विषार्थासेत्क्मादेवैकमन्विता: ॥ शतं मितं विपत्तिं च जय रख्चव भञ्जय ॥ ६३ ॥ पर्यावश्चेदनेकस्व स्यादेकल समन्दय: ॥ पदमं मुक्ना गता चन्द्रं कामिनीवदनोपमा । ६४ ॥ परिवत्तिर्विनिमयो व्यूनास्यधिकयोससिथ:। नग्राहैकं शरं मुक्का कटाक्षान् अतुयोषिा्॥ू॥
पैक्षयोपमेयनिष्ठो गुग आ्रधिक्येन कध्यमानो भिन्नोपि शब्द: महिसा एकतया भासते तन्नोदारसारजझार। उदाहरति। मधुरमिति। तस्मान्मधुनः, तम्षात्यीयूषात्, तस्मादम्मादिति
मधिकं कथ्यमानं न रसनग्राह्मत्वस्य तन्र सत्वनाच श्रोन- ग्राह्यत्वेन वस्तुतो भिन्नमपि मधुरशब्दमहिम्ा तत्व नेकमेवा- वभासते ॥६२ ॥ यधासंख्यं लन्नयति॥ यथासंखयमिति॥ द्विघाडर्या:, क्रिया कारकरुपा विविधा सर्थाः तेन कारकागां क्रियागां वा क्रमि- कांगां क्रमेग कारकेषु क्रियासु वा प्रत्येकमन्वयो यथा संख्या- लङ्गारः। उदाहरति। शतुमिति। एवं शुद्धकारकादेलच्यम न्वच वोध्यम्॥ ६३ ॥ पर्यायं लक्षयति ॥ पर्याय दूति ॥ अत्र क्रमादित्यनुषज्चते तेन विशेषालङ्मारव्याहत्तिः। एकस्य क्रियाकार वान्यतररुपसय तदन्य तररूपेग एकन क्रमेगान्वववरान पर्यायालङ्कर। उदा- हरति। पझममिति। अद पझमचन्द्रयोः कारकयोरुपमारूप कारकस्य क्रमेगा आधारत्व नान्वयवर्णानम्। काचिह्वदन प्रमेति पाठः सोम्युक्तार्घ एव अस्य मेदान्तरमच्चन ॥ ६४॥ परिव्ृत्ति लन्नयति॥ परोति ॥ न्यनेनाधिकस्याधिकेन
Page 96
चन्द्रालोके।
परिसंख्या निषिध्यैकसेकस्मिन्वस्तुयन्त्गम्। त्ेहचय: प्रदोपेषु खान्तेषु ने नतभुवाम्॥। ६६ ।
कान्ताचित डघरे वाषि कुरुत्व वौतरागिताम्। ६७
न्यनस्य वा ग्रहगाव्गोन परिवृत्यलङ्वारः इदमुपलन्षयं समेन स- मस्यापि। अन न्यूनत्वादिकं संख्याकृतं खरूपक्वतं च। तन्रा दम् उदाहरति। जग्राहति। अतैकशरदानेन बहुकार्यवर्गा- नम् एकशरेग शत्र व्ञिरजित्व तदीयस्तोकटानजालभाननत्वं गत इूति भाव: । समन्यूनोदारह्टपं यथा। दल्वा कटाकषमेगा- चौ जग्राह हृदयं मस। मया तु हृदयं दत्वा गहौतो मटन- ज्वरः॥ अत्र पूर्वाध समेन समस्योत्तरार्धेड्धिवेन न्यूनस् ग्र- हमां मेदान्तरमप्यन्यच दृष्टव्यम् ॥ ८५॥ परिसंख्यां लक्षयति॥ परीति॥ एकत वास्तवाभावकघन- पूर्वकमन्चन वस्तुनियन्त्रयं परिसंख्या। अन्चस्निन्निति याठः। क्व चिदेक स्मिव्निति पाठःयुकाम्।संख्यार्थाडन्ार्थश् मध्यम गिन्यायेनोभयान्वयी हि सः। उदाहरति। स्रंई दूति । त न्ति पाठे सेहत्त्तस्पात्कारगात् प्रदोपेषु नेति नतुन त- सुवां खानतेषु द्वत्यर्थेन स्ंहाभावस्य प्रदोपेषु निषेधपूर्वकं कान्ताचित्ते व्यवस्थापनं खवसिति पाठेपि नञः पूर्वमन्वया- त्तथास् हस् तंचित्त व्यवस्थापनं स्रंहक्षय इूति पाठेतु आा- द्यवत् तत्नेति पाठे तु खान्ते निषेधपूर्वक प्रदोपेषु स्रहखा म्यवस्थापनम्। दूयमनैकविधेत्यन्यत्व स्पष्टम् ॥ ६६ ॥ विकल्पं लक्षयति॥ विकल्य दूति॥ विरुदकार्यद्वयव्यञ्नक- स्य बुगपत्कर्तुमशक्यस्यात एव तुल्यवलस् कार्यद्वयस्य युगप-
Page 97
पञ्चममयखः।
भूयसामेकसम्बन्धभाजां गुम्फ: समुच्चय: ॥ नश्यन्ति पच्ात्पशन्ति सश्यन्ति च भर्वादिष:।। ६८॥ समाधि कार्य सौक्य कारगान्तरसंनिधे: ॥ उत्करिठतां च कलयन् जगाभास्तं च भानुमान् ६६ त्कथनं विकल्पालङ्कारः। चातुरोयुत द्रत्यस्य सहृद्यंगम दूव्य- र्थः तेन व्रोहियवाटिबिकल्पनिरास। उदाहरति। कान्तेति। खसिडतोकिरनायकं प्रति कान्ताया मम चितेडन्त करयो खो याधरे वाऽनुरागशून्यत्वं रकिमाशून्यत्व च कुर्वित्यर्थः। वा- पीति पाठः अपिर्वा्यालङ्गारे चापोत्यपपाठः। क चिदिदम- लक्गारद्दयं न दृश्यते सव्यनुरागस् स्वधरेन्चनायिकादत्तरति
लक्षगासंगतिः एकदेशी तिवह्वोतरागितेति प्रयोग: ।६। समुच्चयं लक्षयति ॥ भूयसामिति॥ बहनामिति क चि त्पाठ:। अनेकक्रियागामनेकगुगनामनेककार कागा वा यु- गपत् एकत संबन्धकथनं समुचयालङ्गारः। उदाहरति। न-
प्रति कव्युक्ति:। नाशोन राज्यच्युतिः। मदान्तरमन्यत ।६८॥ समाधिं लक्षयति ॥ समाधिरिति॥ कार्योत्पत्तिचमकार- गासत्वैमि पविलिम्वन कार्योत्यादलङ्गारयान्तरकथनं समाधि: तैन समुचयाई दः। उदाइरति। उत्कराठेति । प्रियासंगमस तां नायके वा कलयननित्यर्थः। तेन तस्यास्तस्य बोत्कराठारूप- मुत्मु कतत चमकार यसत्वैपि भटिर्ति कार्यसिद्वि: सूर्यास्तक्थ- नेनोततिभाव:। उत्कराठतामिति पाठान्तर त अर्शतादि त्वादच् ॥ ६६।
Page 98
६४ चन्द्रालोके।
प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पच्े पराक्रमः ॥ जैत्रनेत्ानुगौ कर्णावुत्यलाभ्यामधः ्वतौ॥१०० ॥ प्रतोपसुपमानस हौनत्वसुपमेयतः ।। दष्ट चेद्ददतं तस्या: कि पद्मेन किमिन्टुना॥ १०१॥ उल्लासेन्चमहिम्ा चेदोषा हन्यत वख्ते। तदभाग्यं धनसयैव यन्नांअ्यत सज्जनम् ॥१०२॥
प्रत्यनोकं लचर्यात॥ प्रत्यनौकमिति॥ वलवच्कतु पराभवा-
उढ़ाइरति। जैतति। अतोत्पलभ्यां खजैते नेव जैतुमशक्े- दतो नेत्रयो: कर्णान्तविश्वान्ततया तदनुगती कर्गों सभूष्यत याऽ्धरीककताविति वर्गनाव्वत्वत्वम् ॥ १०० ॥ प्रतोप लक्षयति ॥ प्रतोपमिति॥ उपमैयापेतषयोपमानस्य होनतावर्गनं प्रतोपालङ्कारः । उदाहरति । दृष्टमिति। गरत्र किं पद्मनेति काक्वा कार्याभावकथनैन न्यूनता भेदान्तरमं- प्यन्यत्न ॥ १०१ ॥ उल्वासं लक्षयति ॥ उल्वास इति॥ यदि अ्रन्वमहिक्षा अ- न्यगुगोनान्यन्न दोषवर्गानं तदोल्लासः। इदसुपलक्षगमन्वदोषे-
गुगवर्गानं च स इूत्यपि बोध्यम्। दूदं च चार्थकहिना समु- च्चितमिति वोध्यम्। तवाद्यमुदाइरति। तद्मेति। अन स- चनमहिस्ता धनस्वैव तदनाश्यमं दोषः। द्वितीयोदाहरयं यधा। साभोयमेव भूपाल सेवकानां न चैद्धः दूति। पघ राज: क्रीर्यदोषेग सेवकानां वधाभावो गुगः।टतौयोदाहररं यघा। काठिन्वं कुचयो: सषटं वाक्कन्त्: पाद्पद्योः। निन्दन्ति
Page 99
पञ्चममयूखः ।
तद्गुग: खंगुगग्लानावन्यतः खगुगोदय:॥ मझरागारुगं नासामौलिकं तेधराश्रितम्॥ १०३॥ पुनः खगुगसम्पाप्तिविज्ज या पूर्वरुपता॥ हरकराठाशुलिप्नोपि शेषरत्वदशसा स्थितः॥१०४।
च विधातारं वव्ाटोष्वरियोषित दूति। राजानं प्रतियुद्धया- वायां कबुक्ति। तयो: काठिन्यं पादपद्मयो: संष्ट वाञ्कन्त दत्यन्वयः कुचयोरित्यस्य कवतमिति शेष: तत्संबन्धीति वा प लायनार्थमपेचितं पाद्यो: काठिन्यमकत्वा कुचयो: कोठिन्वं कतवतो विधे: पद्मार्दवदोषग दोष:। तुर्योदाहरगं यथा। प रदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुख। गङ्गा बूते कदागत्य मामयं- पावयिष्यातीति ॥ अन ताटशपुरुषयुगेन गङ्गागुग: । च्ये तु यन्निष्ठो दोषपतननिष्ठमुणकयनद्वारा तस् दोषसान्चन्िष्ठत्वन क धनसुल्लास: सज्जननिष्ठधनराहित्यदोषसव स्नत्ववन गु्गा त्वस्य कथनातट्वारा गुगवदनाश्रयगात्वेन धननिष्ठत्वेन वर्ग- नाहव्वत्वमित्याह: ॥ १०२॥ तद्गुगं लक्नयति ॥ तद्गुग इति ॥ खस्म्निन् गुगोदयः खगुगोदयः। खस्मिन्सगुगत्या गेनान्य निष्ठ गुगसंबन्वकघनं तद् गुपालङ्मारः। उदाहरति। पझ्मेति। नायिकां प्रति नायको किः। यतते अधराश्रितम् अधरोष्ठसंनग्न नासामौकिकम्। अतः पझमरागवदारतमगिवदारतमेवित्यर्थः । अन नासामौ-
खगुगत्यागे खस्मिन्परगुगोदय द्रतति पाठान्तरं तंन सत्सपमो
पूर्वरूपं लक्षयति ॥ पुनरिति ॥ यत अन्यगुगसंवन्कघ-
Page 100
चन्द्रालो के।
यद्स्तु नान्यथारूपं तथास्यात्पूर्वरुपता। दोपे निर्वापिते ह्यासीत्काच्जीरल रहर्मईः ॥२०५॥
विभन्नपि रवैर्मध्यं शीत एव सदा शशो॥ १०६ ॥
नपूर्वकं पुनः खगुगासंबन्धकथनम्। अन्यगुगासंबन्ध नान्यया- भूतस्य पुनरन्यगुगसंबन्धन यघास्थितत्ववर्गनमिति यावत् तन पूर्वरुपालङ्कारः। उदाहरति। ददति। अत्र अन्वदीय- श्वामगुगसंबन्धपूर्वकं शवेतत्वकथनम्। लिप्नोपीव्यनैन प्राकुश्वे- तत्वसूचनम्। अत एव लक्षगी पुनःपदं तेन च प्रतिप्रसव: सूचितः राजानं प्रतिकव्युत्ति:॥१०४ ॥। प्रकारान्तरेग पूर्वरूपं लक्षयति ॥ यदिति ॥ पुनरित्यस्ा- नुषङ्ग: यत् वस्तुनोऽन्यथा उच्किन्न नष्टमिति यावत्। र्ईूदशं रूपं पुनस्तवास्यात्युनस्तथा सवति तदपि पूर्वरूपं भवतीत्ययः। वस्तुनाशकघनपूर्व कवस्त्वन्तरैग तद्दस्तुकषार्यकथनं पूर्वरुपाल- द्वार दूति यावत्। उदाइरति। दोपे दूति। पच दोपे निर्वा- पिते नाशितेपि काञ्विसंबन्धिरत्रकान्तिभिर्दिनसंबन्धि महः ते- ज उत्सवो वा आसीदित्र्थः। पूर्वत्र तु नोच्छेदः किं त्वन्य- घाभावः। प्रत्न तु उच्केद एवेति इ्योर्भेद इूति भाव:॥। १०५ सतद्गुरं लच्षर्याति ॥ संगतति ॥ संगतान्यसंबन्धिगुग- त्यर्थः। संबन्धपि संबन्धिगुगाग्रहमकथनमतद्गुपालङ्वार।उ- दाहरति। विगन्निति। चन रविसंवन्धेपि तद्गुणाग्रहयव- र्यानम्। दू्द चैकराशिस्वत्वे तयोर्वोध्यम्॥ १०६॥ अनुगुगं लक्षयति ॥ प्रागिति॥ प्राक् सिद्धस्यैव खगुणस्
Page 101
पच्चममय्खः।
भवच्ा वसाय ते वस्तु गुगदोषाचसं यदि॥ स्ायन्ति यदि पद्मानि का हानिसुहिनदुते:॥ प्रश्नोत्तरक्रमोत्ती तु स्यूतमुत्तरसुत्तरम् ।। यत्रासौ वेतसीपान्यसनासी सुतरा सरित् ॥ १:८॥
परसंनिधानादुककर्षवर्गनमनुगगालद्करः। कष्वितु प्राक्सििं लघ्षयति। प्राकसिद्विरिति। परसंनिधानादनुयुगखगुगोत्क षंवर्गनं प्राकूसिध्यलद्वार इत्याह। उदाहरति। कर्गोत्यलानी-
क्सिदखगगोत्कषंकथनम् ॥ १०६ ॥ भवन्नां लक्षयति ॥ अवन्ति॥ अन्वगुगदोषाभ्यामंन्वन गुपदोषयोरनारोपसोयत्व कयनसवज्ालद्कार। उदाहरति। मलायन्तीति। अन मलायन्तीति पढ्मदेषेग चन्द्रे दोषाला- भस्य वर्यनम् ॥१०७॥ प्रस्नोत्तरं लघ्षयति ॥प्रश्नोत्तरमिति॥ क्रमेपोक्ताविति पा- ठः। प्रश्नोत्तरयोरिति शेष: यत तयोः क्रमेपोत्ती तयोरेवोत्तरमु- त्तरं प्रमरुपसुत्तररूप वा यत्न स्ूतं संलग्नम् प्क्तेपल्य ति यावत् सब प्रश्नोत्तरालङ्वार इूत्यर्थः। तेन प्रश्ेनोत्तरकल्पने उत्तरेग वा प्रश्नकल्पने प्रमनोत्तरानङ्वार इति यावदिति के चित्। अन्ये तु प्रश्नात्तरक्रमेगोत्ताविति पाठमङ्गोकृत्य यत प्रशनोत्तरयीः क्रमेगोती स्ूतसव्यवह्टितम् उत्तरं निबध्यते तबीप्तरनामालङ्गारः। तेन व्युत्कमनिवन्वने व्यवहितनिवन्ध मे प नालझार:। खूतमित्युत्तरोत्तरसंवद्ध' ययोदाहृतएवोत्त रक्यप्रतीताविति किदित्याह्ः। भपरे तु पूर्वपाठमङ्गोकत्य
Page 102
हर चन्द्रालोके।
पिहितं परवत्त:न्तन्ातुरन्यस्य चेष्टितम्। प्रिये गृहागते प्रातः प्रिया तल्पमकल्पयम् ॥ १ ० ६ ॥
कयोश्ित्क्रमेपोत्ती प्रभनोत्तराजद्दारः उत्तरोत्तरी, प्रश्नोत्तरभा- वे स्यूतालङ्गार: दूववयः । दृदं द्वयमपि द्विधा शाब्दमानेपल - व्यं च तल द्वितीयोदाहरगमाहित्याहः। मभ तु प्रतिभाति। पूर्व एव पाठः प्रश्नोत्तरक्रमोत्ती तु दूति वा पाठः अन्वतरत्र शेषपुरगसाम्यात् तथा प तयोः क्रमोती कघनोयायामु- त्तरमुत्तरं यावटुत्तरं स्यूतमभिवा्कितोत्तरान्तरय संजग्न यत् वरय ते तत प्रश्ोत्तरनामालङ्गारः। यदा ततनोत्तरं ताद्दशं वखय - ते यत तत्ोत्तरनामालङ्कारा दूति। उदाहरति। यवा सा विति। वेतसोपन्या इतपपाठ। यत्रेव वैतसी पान्येति क्व चित्पाठ: अत्व पान्यस कुव सरित्तरममार्ग इूति प्रश्ने आाज्नेपलभ्ये यत्रा- सी वेतसीति कामयमानाया उत्तरम्। वेतसीकुखजे खाक्न्दा- मिति आावः। अवैव कामयमानस्य का कूत्त्या प्रश्ने संकेतस्थलं मया कथितमित्यङ्गीकाररूपमुत्तरं कल्प्यमिति लक्षपसंगतिः । नेदमनुमानान्तर्गतं साधननिर्देशाभावात्। नापि काव्यलि- ङ्मुत्तरस्य प्रञ्नं प्रत्यजनकत्वात् ॥१०८॥ पिष्टितं लक्षयति ॥ पिहितमिति ॥ परसंबन्धिव्वतान्तसंब व्िज्ञानाश्यस्थान्वस्य चेष्टेत्यर्थः । परवत्ताम्तज्ानपूर्वकं तदनु- गुगान्यक्रिया कथनं पिहितालक्वारः। उदाहरति। प्रिये दूति। घव्वतत्यकत्यनस्य रातावन्यत प्रान्तासीति शयनं कुर्विति अ- चकानासङ्गज्ञानपूर्वकत्वम्। नाह त्वच्वरितानभिन्नति तथा चेष्टाया अभिप्रायः॥१०६॥
Page 103
पञ्ञसमयख: ।
व्याजोति रङ्मानस्य कम्मना वस्तुगोपनम्। सखि पञ म्हारामपरागरस्रि घूसरा॥११० ॥ वक्रोति: ग्रेषकावुभ्या वाच्यार्थन्तिरकल्पनस्।। सुस्न मोनं दिनं प्राप्त मन्द नन्दी हरान्के॥१११
व्याजोति लक्षयति। व्याजोहिरिति॥ परभोतया सन्था वस्तुतः शङ्कमानं प्रति अन्वथा व्याजन कथनद्वारा तद्सतुगोप नं व्याजोतालङ्गारः। उदाहरति। सखोति। चौर्यरतंव तधू- लिसंबन्त्वपि महारामेलयाटिकथने गुपसुरतगोपनस्। मे देहे एते परागा न धूलिरिति। भेदान्तरमप्यन्वंद हष्ट्वम्। पङ्गमानस्तति माठः। शेषे म्ी केन चित्स्यगिति पाठान्तर तत्न शक्यायामिति शेष: । केन चित्म करिय परभोत्य त्र्थः। सम्यगित्यस् शक्यायामित्यत्रान्वय: ॥११० ॥ वक्रोकिं लचयति ॥ वक्रोतिरिति॥ शव्दाथसनेषाम्यां मि- लिताभ्यां व्यस्ाभ्यां वा काकूता बा वाच्यार्थपनयी वाच्या- र्धान्तरकाल्यनं वक्रोतालङ्गारः। उदाहरति। मुञ्जेति। अत् मानं मुञ्ज दिनं प्राप्तमित्यापयेन कान्तेनोत सति काना शब्दश्ेषेया नन्दिनं प्राप्त मा मुन्जेत्यये कल्यवित्वाह। मन्द मूर्ख मम नन्दिनी बलोवरदस कुतः प्राप्तिस्तस् महादेवसमी पे स्ितेरवाभावात्। प्रषया: काक्ञोमचोदाहरणे वया । ब् ल्याक: कराटं घटयत कुटिल। माधवः किं वसन्ती चक्रौ किं कुलालो न हि धरणिधर किं द्विजिन्न फगो नाहं घराहिमर्दी किमसि खगपति नो हरि किं कपीन्द्र डा
किसुच्यतां सुजनता भवता प्रथिता परम्। विदधदीद्ृश
Page 104
१०० छन्द्रालोके।
खमोवाति: खभावस् जात्ादिषु चवर्गानम्। कु रङ्गेरुत्तरक्षा कैस्तव् कर्गोरदी चयते ॥ १ १२ ।
अलं विलोकयाद्यापि युध्यन्तेत्र सुरासुराः ॥ १२३॥
सदा सखे सुखितमाख ततः शरदा शतम्॥ अल्नापकारिख- न्वयायोग्य रुपलवतादिपदैः खार्थविपरीतं लच्ष्यते। न च तत वाच्चस्य कथं चित्प्रवेशः तवोपकारापकारविवेको नास्तीति व्यङ्ग्यस् ॥ १११ ॥ खभावोति वक्षयति॥ सभावोतिरिति ॥ चसत्वषें। ना- व्यादितु हरिगत्वादिषु सत्मु यत्खभावस्य वर्गानं तत्तु सेतक्ष राघ:। जात्याद्यनुरूपसवमावकयनं खभावोत्तालङ्ारः । स्व- नात्वादिष्विति पाठान्तरम्। उदाहरति। कुरङ्गरिति। नायि- कां प्रति नाययोति: है उतरङ्गात्ति चक्चलाक्ि कुरङ्गेहरियैः उत्तरङ्गाक्षैरिति पाठे हरिगविशेषयम्। पत्र स्तब्धकर्मेरिति मृगजातिसभाववर्यनस्। ११२।। भाविकं लक्षयति॥ भाविकमिति॥ भृतानां भाविनां बा परधानां साक्षात्कारस् वर्गनं भाविकालङ्वारः। भव्यार्थे द्रति पाठे भूतस्य भव्यस्व प्रभस्तस्यार्थत्येत्यर्यः। भाविनीप्युपलक्षमि- दं तदा वोध्यम्। भावः कवैरभिप्रायी यलास्तीति योगार्थः। उदाहरति। अकमिति। पर्याप्तमत्यन्तं वेत्यर्थः। रगाभूमिवर्यन- मिदम्। चन् रगसूमौ वुध्यन्त द्वति भूतदेवदैत्यसंग्रामस् व- र्तमानत्वैन कथनात्ताटृशयुद्दवित्तोकनकयनमिति भावः । स्थ- लभोषणातीपवर्गाना यातीति युद्धस्य वर्तमानप्रेन्षगवर्गन- ति तात्पयं, यथा वा। आ्रासीदञ्जनमन्रेति पश्यामि तव लो- घने। भाविभूषयसंभारां साव्षात्कुवे तवाक्कतिम्। मत्राद्यर्थे
Page 105
पञ्चममयख:। १०१
देशात्मविप्रक्ृष्टस् दर्शनं भाविकच्छविः॥ रवं वसन् हनये तस्या: सातात्यञ्चेषुरच्सी ॥११४॥ उदात्तमृद्विश्वरितं श्ाध्य चान्चोपलक्षगाम् ॥ सानी यस्याभवयुद्धं तडूर्जटिकिरीटिना॥ ११५॥
त्वयि दातरि राजेन्द्र याचका: कल्पशाखिन: ।११६
भतस्य द्वितीये भाविना दर्शनम्। न चायं प्रसादाख्यो गुगः भूतभाविनेा प्रत्यक्षाप्रमागत्वे तस्याहितुव्वात्। नाद्भुता रसः विस्मयं प्रत्यस्थाहेतुत्वात्। नातिशयोतिरध्यवासायाभावात्११३ भाविकस्कविं लक्ष्यति ॥ देशेति ॥ देशेनात्मना वा वि- प्रकष्टसार्थस्य साक्षारकारी यञ वर ते तन भाविकक्कविना मालङार। उदाहरगं, तवमिति। अनोभयती विप्रकष्टां ना- यिकासुद्दिश्य नायकं प्रति दूतोवाक्ये तादश अन्यृदयनिष्ठ तथा विप्रकष्टस्य कामाभिन्नस्य दर्शनवर्गनम्॥ ११४ ॥ उदात्त लक्षयति ॥ उदात्तमिति ॥ यत्र झ्ाध्या काङः स म्पदाधिकां आध्यं चरितं वा अन्योपलगत्वेन कथ्यते ततोदा- तालङ्वार:। अन्योपलक्षगमिति साध्यमिति च चरितसरव विशेषणमिति कश्चित। तत द्वितीयमुदाहरणं सानाविति। अव किं चित्पवतशिखरस्ये युद्ध भवाजुनसम्बन्धित्वोपलनक रवषर्गानम्। यस्य हिमालवस्य सानी मृङ्ग। अन्यत्व त्वन्यथा डयमुक्ता: ॥११५॥ वत्युक्ति लक्षयंति ॥ अत्युत्तिगिति॥ अद्भुतमनन्यसाधा-
दाइरति। तवयौति। अत्र कल्पवक्षा अपि त्वां याचन्तदूति
Page 106
१०२ चन्द्रालोके।
रसवत्म्र यऊर्जखिवसमाहितसया भिधाः॥ १॥ भावानासुदय: सन्विः शवलत्वमिति दयः ।
तव याचका: कल्पवन्ततुल्या दातारो जाता दूति वा मिथ्या- दानात तिः। एवमलङ्कारा: प्रतिपादिता: सन्यत्न त्वन्येपि के चनोता ॥ ११६॥ घध केषां चिदालङ्ारिकागा सतमाइ पद्मह्वयेन॥ रसे- ति। रमाश्च मावास्च तदाभासाख्च रसाभासाभावाभासाय भावशान्तिश्व तन्निबन्धनासर्व तुका रसवत्प्रय ऊर्जखित्समा- हितं युक्तिसिइतया समाधानं भावे क्ः तन्मय्यस्तद्रपा अभि- धाः नामानि येषां ते तन्मवाभिधा दूत्यर्थः । यहा तन्मय्य: आामिदा: भेदा: वेषां ते कर्मधारयो वा तन्मयौ भिदेति पाठे निबन्धनति निर्विसर्ग: पाठः तद् भिन्नं पदं तई् तुफा त- दरूपा मिद्दा मेद दूत्यर्य आद्यक्षोकस्य। तन्न यत् रसे। रसान्तर- स्य भावस वाङ्गत्वन वथ्यते तत्र रसवदलङ्गारः। निर्वदादि- नयस्त्रिगद्मेदो भावः गुरुनपदेवताविषयरतिरुपी भावश्च य- व पराङ्गत्वेन वाध्यते तत्र प्रेयोलङ्गारः। अनीचित्य न प्रवृत्ती रसभावी रसाभासभावाभासत्वैन प्रसिद्वौ तो यल पराङत्व- न कथ्यते तत्नोजखिदलङ्ारः। आावस् प्रशाम्वदवस्थान्यून- त्ववपा भावशान्तिववन प्रसिद्ा सा यत् पराङत्वन कथ्यते तब समाहितालद्गार दूति भाक: ॥ ३॥ भावानामिति॥ पुर्वमेननेन सप्तेत्वर्थः ॥भावानासाधि- कामुढयः दयोरभाकयो: परस्परस्पर्वा सन्वि वहनां भावानां
Page 107
पञ्चममय्खः। १०३
शद्धिरेकप्रधानत्वं तथा संसृष्टिसंकरी॥ एतेषामेव विन्यासान्नालङ्गारान्तराखम। ११६ै॥
पूर्वपूर्वो पमर्देनात्पत्ति: शबलता। कस्वित् भावह्यस्य क्रमेग क- घने सन्वि: अक्रमेग कथने भवलतत्याह। एतेषामन्याङत्व- कथने चयः एवं व चतुविधपूर्वमिसिता एते तयः । रसवत्प्ेय- ऊर्ज खित्स माहितभावोदय भाव सन्धिभावशबलताख्वा: सपाल झारा: सिद्वा द्ति केषां चिन्मतम् । के चिदित्यरुचिबौजं तु अलङ्गारागां शब्दार्थनिष्ठोपकारजननद्वारा रसोप कारक खम्। रसस्तु व्यङग्यतया सर्वप्रधानीभृतत्वादलङ्कार्य इति तख श व्दार्थरूपान्योपकार कत्वासम्भवान्नालङ्कारत्वं सम्भवति भावाना- मपि नौर से काव्ये प्राधान्यमव्याहतमेवाता नैषामणङारतायाः संभव दति। के चित्वत्र रसादुपकारकत्वमाचेग्ालङ्कारशव्द प्रयोगा भात इत्याहुः।ध्वनिकारास्तु अलङ्गारागा रसोपकार- वत्व शब्दारथ निष्ठचमत्कारजननमेव न द्वार मानाभावात्। रूपकादी सतोपि तस्याथिकतयाऽप्रयोजकलवात्। किं तु यथा कथं चिद्रसपकार कतवमावं साचातरम्परासाधारग तेन र- सादोनामपि रसेपकारवले भवत्य वालङ्वारत्वम् यथाह:। प्रधानेऽन्यत वाक्यार्थे यताङ्क तुरसादयः। काव्ये ता्मिन्नल- झारी रसादिरिति मे मतिरिति। अत एतेषां युक्तमलङ्कार- त्वमित्याहः। एवं च के चिदिति पूजार्थ न निषेधार्थमेवं चा- लङ्गारिकैकवैद्या एते दृति त्वम् ॥ ११८॥ शुझ्ादौनां चतुर्गामलङ्गारान्तरत्व निराष्ट॥ शुद्धिरि- ति पद्यन॥ यचैक एवालङ्कारस्तव शुद्धि: इयोरलङ्गारयोर्य- वे कोडलङ्कारेाSन्योपपादकस्तवैकप्रधा नत्वं परस्परानुपपादक योईयोस्तिलतराडलन्यायेन प्राधान्ये संसृषटि: अक्गारयोनीर-
Page 108
१०४ चन्द्रालोके।
उपाधि: क्वचिदुद्विन्नः स्ादन्यचापि सम्भवात् ॥१२० वौरन्यायंनाङ्गाङ्गिभावः सङ्र: अङ्गागिभावाभावेन प्रधानयो रलङ्गारयो: संदेह। द्वितीय: सङ्गरः। अलङ्गारद्दय स्यैकपदप्रति- पाद्यत्वं टतोय: सङरः। तटुत्तम्। अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गा- ङ्वि त्व तु सङ्सः। एकस्य च ग्रहे न्वायदोषाभावादनिस्चयः। व्यवस्थितिरलङ्गत्योः पदैक्यानुप्रविष्टयोरिति । उत्तराधयो: सोपि सङ्गर इृत्यनुषज्यते। तथा चैतेषामेव प्रसिद्वानां प्रागु- क्ानामलङ्मरागां विन्यासान्न शुध्यादोनामलङ्कारान्तरत्' क्र- ममेदेपि तदयमेदाभावात् समुदायनपानतिरेकात्। न च स- रो रस डत्यादी क्रमभेदेन पदार्थमेदादवापि भेदास्विति वाच्यम्। तत्रापि वर्गभेदानङ्गीकाराद् अरथंगमकत्वरूपपदत्वा- वच्छिनस्यार्थभेदादेव भेदसिव्वः अतः क्व चिदेकस्व विन्चासः
अ्न्यथा रसानांमपि विन्यासमदे रसान्तरत्वापत्तिरिति मावः। विज्ञानादिति पाठः क्व चित्स्पष्टोर्थः । विन्यासा दूति क्व चि- त्पाठस्तदायत्तसतत इति पूरगोयम् ॥११६॥ टूषगान्तरमाह॥ सर्वेषां चेति ॥ एवं सति सर्वेषामन्ये-
पत्ति: यथासादृश्वरूपकस्य पृथक्कधितसादृश्यरूपस्याधिक्म्। दूवादिपदाभावे लुप्तोपमावा न्यूनत्वम्। अतस्तत रूपको- पमाता ेदाभाववटुतस्थलैपि न भेद द्ति तात्पर्यार्थः ।अक्- रार्थस्तु प्रतिद्दन्द्वताविरोधितया न्यूनताप्रतिक्कन्दः । पाधि- क्ां ताभ्यां भेदभाजां सर्वेषामन्येषामलङ्गारायासुद्गिन्नः प्रका- टः कघित उपाधि: प्रकारोन्यतापि सम्भवन्योजनीयः स्योदि-
Page 109
पञ्चममयुख:। १०५
माला परम्परा चैषां भूयसामनुकूलके॥ मनुष्य भावतः क्वापि हलङ्गाराडटतां गते॥ १२१॥
ति तेषामप्यलङ्गारान्तरत्वं स्ादिति। यदा प्रतिद्वन्द्वं विसहशं प्रतिच्छन्दः सदशं ताभ्यां भेवतासित्यर्थः। एवं चालङ्गारपरिग- पानमेव न स्यादिति भावः। एतेनाच पूर्वाधेन प्रतिद्वन्हादिर्तत्य ते। विसटशसदशरूपागि पूर्वोत न्यलङ्गारान्तरागीति यावत्। दति द्वितीया र्डेनैकालङ्गारप्रकारोडलङ्गारान्तरSसीति सोप्यूइ- नीय द्त्युच्यते द्ृत्येवं परमस् व्याख्यानमपासम् मूलखरस भङ्गापत्तेः ॥१२० ॥ मालिति पद्यमलग्नकत्वात्कच्वित्यता तदसत् । सुयोन सवात् । तथा हि नव्वेवं मालोपमादौनासप्यलङ्गारान्तरत्वं न स्यादिति चेत्तयैवेत्याइ। मलिति ॥ भूयसामलङ्गारागामु आ्वनामेषासुपमादौनां माला मालाकारेण विन्यास परंपरा रशनाद्याकारिण विन्यासस्नानुकूलतके चमत्कारजनके भवतः सा खार्घे कः। तन हेतुगरभविशेषगं हलङ्गाराङगतां गते। य- तोडलक्काराङ्गतां गते अलङ्कारोपकारकत्व प्राप्त दत्यर्थः। मनु- ष्ये कूवेति दष्टामवशात्काव्ये दूत्यध्याहतव्यम्। क्वापोत्युभय विशेषगम्। एवं व क्वापि मनुष्ये यथाऽलङाराणां मालापर- पराच तथैवानुकूल्तकी शोभाजनके भवतस्घा क्वापि काव्ये पलक्वारागां मलापरम्परा च तेषां चमत्कारजनके भवतः त- था च मालोपसारशनोपमा मालारूपकादी ना मपिनालङ्ारा
भावः। पध रसवदादिक्रमेगोदाहरागि। अयं स रसनोत्कर्षी पौनसनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शो नीवीविसतंसन: करः॥
Page 110
१०६ चन्द्रालोके।
मन परङ्गारः करुणस्याङ्गस्। ग्रामीलितालसविवर्तितता रक्षानी मर्कराठवन्धनदरप्थबाहुवज्वीम्। प्रस्वेदवारिकगिका- छ्वितगएडविस्वा संस्सृत्व तामनिशमेति न शान्तिमन्तः । सत संभोगशृङ्गारः समरमभावखाङ्गं सच विप्रलभ्भस्ति प्रे- यसोपौदमेवोदाहरगाम् ॥ वनैडखिलकलासतताः परिद्दत्य निनः स्यः। त्वद्वैरिवनितावन्द पुलिन्दा: कुर्वते रतिस् ॥. धचशृ- क्ाराभासो राजविषयरतिभावस्याङ्गम् ॥ तवयि लोचनमोचर गते सफलं जन्म वृसिंह भूपते॥ अजनिष्ट समेति सादवं यु- धि विज्वापयति दिषां गगाः । पत्र प्रसुविषयरतिभावस्य तद्वि- षयद्िषद्गतरतिरुपो भावाभासोङ्म्। अविरलकरबालकम्पनैर्स कुटोतर्जनैमुडु॥ सदशे तब वैरिगां सदः स गतः क्वापि त. वेनयेकगात्। अत्र मदाख्यभवस्य प्रशमो राजविषयरति- भाषस्याङ्गम् ॥ मधुपानप्रष्ठत्तास्ते सुहृद्गिः सह वैरिग: । शुत्वा कुतोषि खन्नाम लेभिरे विषसां दशाम्। अब भासोदयो राज-
सनज्जा चान्तिके सख्या: पातु नः पार्वतौ सदा ॥ अत्ीसुक्य लज्जयो: संधिर्देवताविषगरत्यङ्गस्॥ क्काकार्य शथनन्मगः क्कच कुल भूयोपि दश्वेत सा दोषागासुपद्टान्तये प्रुतमदो कोपेपि कान्तं सुखम्। किं वत्चन्वपकल्मषा: कतधियः खर्प्नपि सा दुर्लभा चेतः खाध्यसुपैहि कः खलु युवा धन्योघरं धास्यति:॥
लता विप्रलक्षमृङ्गाराङ्गम्। हंसीव कष ते कौर्तिः खर्गङ्गामव- गाहते। अत शुद्धिः। तलैख्ववैपन्त महोरपायां छायासदा- मारतकम्पितानाम्। छगाङ्कसिंहेन तमोगजानां लूनाक्ृती- नामिव गानखरडा:। गत्र शशाङ्गसिंहेन तमोगजानामिति
Page 111
पञ्चममयखः। १०७
रूपके उत्प्रनाया अङ्गतढत्यापकत्वाद रूपकाभावे हिक्काया :- लनगाचखएडा दरवावेपन्तेत्य तावटुक्कावुपसैव सिध्येत वैपना- दिसाधम्यत न छायानां सद्यः कवतगानखरडतादाल्यसंभाव- नरूपोत्य न्ेत्य न एकप्रधानत्वम्। कुसुससौरभलाम परिभ्रमट्- ससरसंभमसंसृतशोभया॥ चललतया विदध कलमेखलाक- लकलालकलोल दशाऽन्वया नुप्राप्तोपमयो: संसृष्टिः। अङ्गलौभिरिव केशसंचयं संनिगह्य तिमिरं मरौचिभि: ॥ कुडमलीकतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनौमुखं शगो॥ अलनाङ्गलीभिरिति वाक्योकया सरोज लोचनमिति समासोतया चोपमयाडङ्सूतयोत्याम्यमानैव श शिकर्तृ कनिशामुख चुम्ब नोत वा निशाशशिनोर्दम्पतिव्यवहार- समासो िगभैवोत्याप्यत उपमयोरुभयतोत्यापकत्वाविशेषात्। समासोकिगर्भतां बिना चुम्नोत नाया निरालम्वनत्वाच्। ततखातोत्य नासमासोतोरेक्क्षा लयो: समप्राधान्यमिति स मप्रधानसंकरः ॥ विल्तौयेन्दु: साक्षारदसतरसवापी यदि भवेत्क- लङ्गसतरत्यों यदि च बिकचेन्दौवरवनी ॥। ततः सानक्रीडाज नितजडमवैरवयवैः कदा चिन्मुच्चयं मदन शिखिपीडाव्यतिक रम् ।। अत्न पद्यी तावह्दाधनं संपद्येत तदा ताप था भावनालङ्कारः। एतावत्साधनं कदापि न संभवत्य वातसताप- ध्यात्वसिद्र्थ मिथ्यार्थान्तरकल्यनारूपा मिथ्याध्यवसितिरि- स्ुभयथासंभवात्म देहसंकरः ॥ विघुकरपरितमादात्तनिष्य न्दपूर्गो: भशिटषदुपलकप्त राखवालेसनुगराम् । विफलितजल
Page 112
१०८ चन्द्रालोके।
लक्षणानुसारादुदात्तालङ्गारर्प: असंबन्ध संबन्वकथनसतिश- योत्तिरिति लन्नयादतिशयोतियूपस। नावाङ्गा्विभावः । एकेनापरस्यानुत्यापनात्। नापि समप्राधान्यं इयोस्तुल्यश- व्दप्रतिपाद्यलवेन भिन्नशव्दप्रयुक्तार्थभेदाभावात्। नापि से-
त्। तस्ादेकल प्रतिपादय र्थे5लक्कारद्दयलक्षपयोगात्तयोरैकवा- क्ानुप्रवेशलक्षणाः संकरः । व्व चित्संकरसंक्षरीपि यथा। मुक्ताः केलिविहारसूननगलिता: संमार्जनौभिद्टता प्रातः प्राङ्गगसौम्नि
घिय: कर्षन्ति केलीशुक्ा यदिद्ङ्गवनेषु भोजनृपतस्तव्यादगली- लावितम् ॥ अवोपपत्तिरन्यत स्पष्टा ॥ यन्मध्यदेशादपि ते तूच्म लोलाचि दशयते। मृगालसूचमपि ते न संयाति स- नान्तरे ।। एतद्धिकं विसदशम्। मधुव्रतौघः कुपितः सकोयसधुप्रपापद्मनिमीलनैन । विस्व' समाक्रम्य बलात्सुधा- शोः कलङमक्के स्फुटमातनोति॥ एतत्परत्यनौकसटशम्॥
तिरिव सतिर्मतिरिव चैष्टा चैष्टव किर्तिरतिविमला॥ दूयं साधारयधर्मेग रशनोपसा ॥ मतिरिव मृतिर्मधुगमूर्ति- रिव सभा प्रभावयुता। तस्य समेव जयश्री: शक्या जैतु नपख न परेषाम् । दूयं धर्ममेदेन सा ॥ किसलयकरेर्जतानों करकमलैः कामिनां मनोजयति। नलिनौनां कमलसुखैमुखे नुभिर्योपितो मदनः ।। अन रशनारूपयम्। अ्रनयनेव राज्ययोैंचवनेव सनखता। जस्ली साथ विषादेन पमनीव हिनानुमसा॥ ज्योत्सेव नयनानन्दः सुरेव मदकारगम्।
Page 113
पज चममयखः। १०६
पदे पदार्थे वाक्यार्घे वाक्यार्थसबके तथा॥ एते भवन्ति विन्यासा: खभावातिशयात्मक:॥१२२
प्रायेगामी अलद्वारा भिन्ना नातिशयोतितः ॥ १२३
प्रभुतेव समाक्नष्टसर्वलोका नितम्विनी ॥ एतें प्राखन्मा लोपमे। एकस्यव बहपमानोपादानात्। अलीकिकमहालो कप्रकाशितजगच्यः । सूयते देव सद्वंशभुत्तारत्न क्भवान् दूंदं मालारूपकम् ॥ १२२॥ परेषां मतं दूषयितुमुपन्यस्यति ॥ पदे इत्यादिपद्यद्दयेन । तत्र शब्द अनुपासयमकादय: पदेदति काचित्वपाठस्तु युत्त एवं पदार्थे उपमारूपकाद्य: वाक्यार्थे दष्टान्तादय: बाक्ार्थ- सतबके निदर्शनादय: तथा शब्द समुचये। एते अनुप्रासादयो विन्यासा रचमाविशेषाः सभावादतिशयोकिखभावादतिश यात्मका: अतिशयोक्ितो न भिन्ना: ॥१२२ तदेव स्पष्यति ॥ कस्येति॥ सर्वत स्यादिः। शमी अनुप्रासादयोऽलङ्गारा: सर्वे प्रायेगातिशयोतितो न भिन्नाः वास् चिद्तिशयस्योकिरतिश योकिरित्यन्वर्थस्य सर्वेषु संभवात्। अतः सर्वेषां तद्रपमेव न भेदसत दूति तेषां तद- नृतर्भाव एवोचित दत्वाशयः। यत्र न्यूनत्वक्वत एव च- मत्कारो नातिशयक्वतस्तत्रास्तु अलङ्गारान्तरत्वमिति सू- चतं प्रायेगेति। एतैन पदार्थे रूपकाद्यः उपमादयो वाक् यार्थे दष्टान्तादयो वाक्यार्थसबके दूति व्याखयानमपास्तम्।उ पमादोना पादार्थवत्तसात्। वस्तुतस्तु एवं योनने श्कयोः पौनक्पत्तिः तस्मादित्यमघः । एवमलङ्कारानुक्का तदाश्रया
Page 114
११० चन्द्रालोके।
अन्तङ्गारप्रधानेषु दधानैष्वपि साम्यताम्। वैलचतग प्रतिव्यत्ति प्रतिभाति मुखे्विव ॥ १२४ ॥ अलङ्गारेषु तथ्येषु यदनास्या मनोषिगाम्॥ तदवार्चीनभेदेषु नाम्रनाम्ायोथ दूष्यताम्॥ १२५॥
न्वदन् उपसंहरति पद्मेन। शब्द दति। विव्यासखभावदिति- शयात्मका दूति समस्त: पाठः।पूर्वाईस्ीत एवार्थ: विन्यासस सभावश्चातिशयंक्च एतचितयात्मकास्ततन्निष्ठा एते जलङ्गाराः प्रागुत्ता विन्यासादिखरूपा दूत्यर्थः। तनोपमारूपकादयोडनुप्रा- साट्यख खभावातिशयवत् ततो भिन्ना विन्यासात्मका: खभा-
अथ परेषां मतं दूषयितुसुपन्चस्यति। कस्तति। अस् तुमाग्- देवार्थः। कस्यापौत्वस्य मते इति विशेष दूति बोध्यम् ॥ १२३ दोषमेव स्वमतनाह॥। अलङ्गरीति॥ साम्यतामित्यन कोभा- वप्रयय दोनुरोधात् खारधे समताभित्यर्थः। प्रतिशयोकित- नालङ्गरेख्वन वा समष्वपि उपमाद्यलङ्गारभेदेषु प्रतिव्यत्ति- प्रातिखिकवैत्तत्ष प्रतिभाति प्रत्यक्षेणोपलभ्यते मुखत्वेन समानेषु मुखेध्ववेत्वर्यः। तथा च रसिकानामालङ्कारिकायां सानुभवैकवैद एषां भेद दूति तस्यापलापानईत्वमिति भाव: ॥ १२४ ॥ उपहसंहरन् उपसंहरति ॥ अलङ्कारेष्विति ॥ सुधौनां त- ध्येष्वपि प्रतिसं भिन्न षु कुएडलाहिषु नानास्थानाग्रहो यदि
नेषयतामितर्यः। नामन्नाम्ताय इष्यतामिति पाठीडल मते।य- द्वा वधा कथं चित्साम्येना कमेदपुरस्करगोतत्वप्यर्वाँची न भेदे
Page 115
पञ्चममयखः। १११
महादेव: स० ॥ चतुर्घः सैकोयम्॥ १२६॥ ।। दूति चन्द्रालोके पज चमो मयूख:॥
षूपमादिषु उपमादिनासना करवा अनासनाय संकथनं यदि तत् तदा तथ्यवुएडलकटकादया भेवा अपि नाड्रोकार्या: स्- सतनापि यथा कथच्तित्साधम्यसत्वात्। कुड लादिक्काययैवावा- लङ्गारपदप्रयोगात् अरत पच तथ्येषु कुएाडलादिषु मनोषिगा मनास्या दूष्यतामित्यन्वय। पर्वाचीना उपमादय नावा नास्नाय दूति पाठः। कुगडलादिभेदवदेवैतेषामपि भेद आ्रा- वश्यको वैलवरयानुभवादित्याशयः। यहा तथ्यषु अनुभवैक लेद्यभेदेषु यद्यनास्या तेषामनादरसदोपमादिषु तेषु उपमा रूप का दिना मा नासायोडनादराइस्तु विजातौयबुद्िकृतविषय भेदस्तु ब्रह्मगापि दुर्वार दत्यर्थः । अनुभवैकमिद्वोऽनद्गारभे द दूत्याथयः। यदा ननूपमादिता मन्थान्रसिद्ा ङवताSन्य्यल ङ्गारतया निरुकासतन कि वौजमत भाह। पलङ्गारष्विति।त
रताप्रयोजकधमंसाम्येपि यदि तथ्येनालद्व्ारपदप्रयो गस्तदा5वा- चौनेपि मास्तु तत्र सत्वे अनापि भवत्यव तथा च प्राचीनैर- निवदानामपि खकल्पितानामलङ्गारताप्रयोज करूपवत्त्व न त न्वसुचितमेवेत्याप्य द्वति दिक्। अथ दूष्यतामिति पाठान्सर- नवाथशव्दोप्यर्थे अन्वत् प्राखत् ॥ विष्णुघर्मोन्तरे तुमार्कराडे येन वज्च प्रति सल्पतरा अलङ्गारा उता: ॥ एक कस्य तु.वर्गास्य विन्यासो यः पुनःपुनः। अर्थगत्या तु संख्यातमनुप्राप्त पुरा- तनैः ॥ अत्ययें तत्कतं राजन् गाम्यतासुपगच्कति। शब्दसमा- नभिन्नार्थ यमकं कोर्तित पुनः। भादौ मध्ये तथैवान्ते पादस्य
Page 116
११२ चन्द्रालोके।
तु तदिष्वते। संदष्टकससुद्गाख्वा तथैव यसकी सतौ। समस्त- पाद्यमकं पुष्करं परिकोर्तितस्। उपमानेन तुल्यत्वसुपमेय- स्य रूपकम्। रूपकाम्यधिकन्नाम तदवैवं गुणाधिकम्। गुगा- नां व्यतिरेकेग व्यतिरेकमुदाहृतम्।उपमानविकडैश्व गुगैस्तदपरं मसम्। हित्ययवाचके: शव्दः श्रष इत्यभिधीयते। सन्चरुपस चार्घस्व कल्पना याऽन्यया भवेत्। उत्प्र नाख्यसलद्कारं कथितं तत्परातनैः। उपन्यासस्तथाऽन्यः स्ात्यस्तुताद्यत् क्वचिद् भ- वेत्॥ न्ं यः सोडर्यान्तरन्यासः पूर्वार्थानुगता यदि। उपन्यासेन चान्यस्य यद्न्य: परिकीत्यते। उपन्यासमलङ्गारं तन्नरेन्द्र प्र- कीर्तितम्। हेतुं बिना विततताप्रोक्ता सा तु विभावना। प्रोका- न्यातिशयोक्तिस्तु अतुलैरुपसागुगैः । यथास्वरूपकधनं वार्तेति परिकोर्तितम्। भूयसासुपदिष्टानां निर्देशं क्रमशस्तथा। यथा संस्यममितिप्रोत्तमलद्गारं पुरातनैः ॥। विशेषप्रथनादुक्ता विशे- षाक्िस्या नृप। या क्रियाचान्यफलदा विरोधसु स दश्ते। स्तुतिरूपेग या निन्दा निन्दास्तुतिरिहोच्यते। निन्दास्तुतिसयै- वोक्ता निन्दारूपैग या स्तुतिः। वस्तूनस्तूपमानेन दर्शनं तन्नि- दर्शनम्। विम्वात्तयास्यादुपसा तुयच तैनैव तस्यैव भवेन्नवौर। तमन्वयास्य कथितं पुराणैरेतावदुतां तव लेशमाचमिति १२५ मशदेव द्ति॥ पूववत्। विशेषमाह। चतुर्थ दति। एकेन स- द्वितः सैकस्नतुघः पञ्चम दूत्यर्थः ॥ १२६ ॥
चन्द्रालोकव्याख्यायां रमाख्यायां। पञ्चमोविलास:।
Page 117
षषममय्खः । ११३
षष्ठो मयख:॥ अथ रसाः॥ आलम्बनोदीपनात्मा विभाव: कारणं दिघा॥ कार्योडनुभावो भावस्त्र सहायो व्यभिचार्यपि॥१॥
अल्पोदरभरयविधी निर्द्यमपर प्रयासि किं शरगम्॥ अमि पृदय सदयहृदयं स्पर वरवरदमिन्दिरारमगम्॥१॥ रीतिनिरुपगास्य रसनिरुपणोपजीवकतयोदेशक्रमेगा लक्ष पनिरूपणानन्तरं प्राप्तमपि तन्निरुपयं करिष्यमायः ततः प्रागवसरसङ्गत्या रसाननिुपयितं प्रतिनानोते शिष्यावधाना य॥ अथ रसा दूति ॥ अभिधीयन्त इति शेष । विभावानुभाव व्यभिचारिभावैराहितातकर्षस्य स्थायिभावस्य रसत्वात्तुपोड्वा- तत्वेन तदनुगुगातयाउडदीविभावादीनभिधत्त ॥ आलम्वेत्यादि।। कारगं विभाव: स द्विंधा आलम्बनाहीपनमेदात्। तनादः कान्तः कान्ता च। उद्यानादिरन्यः । भयं भावः रस- मात्े आलम्बनविभाव उहौपन विभावस् कारगाम्।यमालम्व्य रसप्रव्त्ति: स आाद्यः तमुद्दीपयति यः सन्त: यदप्युहौपकस्य न जनकतव' तथाप्युद्दौपन विनाऽडसादायोगाद्रसतानुपपततरु तूकर्षाधायकतवेन जनकता विवचितृति कार्यम्। अनुभावः कार्ये पुमुस्वं तु छन्दोनुरोधात् तद्रप विशेष्यानुरोधन । सच ृ- झ्ारे भूविच पस्मितादिः। सहायः सदकारों सभाव सएव व्यभिचारिपदेनापयुच्यते इत्यर्थः। एतेषां व्यभिचारिगां भाव त्वव्यवहारस्तु प्रकाशादी व्यभिचारिभाव दूति स्पष्ट। एते व प्रतिरसं भिन्ना वत्यन्ते ॥ १ ॥
Page 118
११४ चन्द्रालोके।
गरददद्यान्तरोङ्गदं दृदयेषु नड़ात्मनाम् ।। मिलन्मलयजालेप द्रवाणहादं विलाशयत् ॥ २ ॥ काव्ये नाय्ये च कार्ये च विभावाद्यौर्विभावितः । आख्ाद्यमानैकतनुः स्थायोभावोरस सृतः॥ ३॥ रत्याख्यस्थायिभावात्मा बल्भाविविभावित:।।
यौभाव एव रसः। ननु तख् सूक्ष्मरूपस्य सत्वात्सदा तद्व्यवधारा- पत्तिरत आइ।। विभावीति। विभावितो अभिव्यत्तः रसो न सू- नमावस्थापन्नः। अभिव्यतिहेतुमाह।विभावादरिति। अभिव्य- किस्थलसाह। काव्यदूति। नाव् चैति चेन नाटकग्रहमाम्। कार्यपदेन चित्रग्रहगं द्वितीयच: सर्वससुचचायक: कार्यपदेन न- त्यादि गह्यतदूति व्याख्यानं तु पुनकतिगस्तम् । तथा च का- व्यनाटकरवगेन नाय्यचित्रप्रेचसेन विभावादिघीद्दारा रसप्र- तोते काव्यनाटकनाव्यचितस्वत्वं बोध्यं तस्य। नन्वभिव्यक्तिना- दशयामपि रसव्यवद्वारापत्तिरभित्यकितवस पूर्व सत्वादत भाह।आसाद्येति। आखाद्यमानमेव तस्य सरूपं न लाखा- दितमाखादनौयं वैति यावढानन्दस्तावदेव रसत्वम्। तथा च भाखाट्नखरूपो ज्ञानसरूप: तथा च विभावितोडभिवाक इत्यत मतिवुद्दीनि वर्तमाने क दूति बोध्यम्। नन्वेवं दुःखा- त्मककरुगाद़ी प्रवृत्तिर्न सादत आाह। आाल्हादमिति। तत्ना-
नमध्यनन्वविषयमिति गलतद्वैद्यान्तरोङ् दमिति क्रिया विशेषगे नोतम्। अन्यत्तव न भासतएवति तदर्घः। एतेन विभावादि-
Page 119
षष्ठममयखः। ११५
नाऽन्याभिव्यता भासमानस्य रसतवे तत्र दैववशादन्यस्यांपि भाने तस्यापि रसत्वापत्तिरित्यपास्तम् केषां दृदयाबश्षदोडत माहजेति। भजडात्मना तत्तद्रसपरिशोलनाभ्वासपाठवता- म्। अत एव न शान्ताभ्यासे शृङ्गारांभिच्यत्िरित्यादि। हदवेषु जडात्मनामिति पाठेतुजडपृद्येषु यथा मलयजालिपा यर्था आल्हादं विकासय तौति दष्टान्ते योज्यम्।अयमाशयः। यङ्गा- गदीनां नवानां रसानां रत्यादयो नव क्रमेगा स्वायिभावा: तिष्ठन्तौति स्थायिनः स्थिरास्ते च ते भावासेत्यर्यः । यतः सर्वो नीव: सुखसको रिरंसते खहितायोत्सहते स्ेष्टक्तिषंङ्गया शोचते इसति वैचित्यदर्शनादिस्यते विभेति परस्म कुप्वति परं नु- गुप्पते वैराग्येग किं चित्यतकामः प्रशमंभजते। न हि मुक्ता- वस्थात: पूर्व मे भिनव भिखचित्तव्यांपारि: शून्य: कदा चित कसचिनपि संसारडवतिष्ठते एवं च वासनारूपतया स्थिता न्विरुज्वेरविरुडैवा भवरतिरसतप्रवा हान् रत्वादनविभावर्यन्ति आसाद्योग्यान् जनयन्ति ते विभावा: ये अनुभावयन्ति तवैवोत्कर्षाधानं कुर्वन्ति ते अनुभावाः ये विशेषेग अभितः सर्वतः स्थायिनं शरोरे चा र्यन्ति संचारयन्ति ते व्यभिवारिभावा: तथा घाभिव्यज्यमा- नः स्थायोभाव एव रस दति संप्रदाय: । उता: व भरतेन। वि भावानुभावव्य भिच्चारिसंयोगाद्रसनिष्पत्िरिति। प्रत् भट्टनो- ज्टादय: स्थायिनां विभावनोत्पाद्योत्पादकभावरुपादनुभावेन गम्यगमकभावरुमाद् व्यभिचारिगा, पोष्यपोष कभावरुपात्स- गात्सवन्धांद्रसस्य निष्पत्तिरत्पत्तिरमिव्यत्ि: पुष्टिद्वेत्य्थः। त- घा हि ललनाद्यालम्नैः स्थायी जनितः उद्यानादयुद्ीपनैरदी- पितः कटानादनुभावे: प्रतोतियोग्यः कतो व्यभिचार्युत्कराठा- दिभि: पोषिता रामादावनुकार्ये रसः साक्षात्सवन्धेन.तुल्यरु-
Page 120
११६ चन्द्रालोके।
पतानुसंधानवशावत एव नटे काव्यपाठे चारोप्सायः सांमा- निकानां चमत्कारहेतुरित्याहुः। तथा चानुकार्ये एव विधो- करीतया रसनिप्यत्तिर्नटादौ त्वारोपस्सासाजिकेवु नैव स द्ति फलितम्। दूदसयुत्तम्। सामाजिकनिष्ठरत्युद्दोधाभावे तेषां चसतकारानापत्त: तज्न्ानस् तथात्वे लौकि कम्ृङ्गारादिदर्श- नेनापि ततप्रसङ्गात्। चत एव योशङ्गकः। तस्षय तैगनुमा-
र्घः। तथा च तैनठादावनुमीयसानोनुकार्यो रत्यादिभावो र- स द्वति फलितम्। तैसस्यानुमितिरूपा चमत्कारजनकप्रती- तिर्या सामाजिकानां जायते सा रस दूति यावत्। तदयं प्र- योग: चित्रतुरगवद्रामोयसिति जातो नटः पक: सौताविषय- करतिमान् तद्टिषयककटाक्षादिमन्त्वादिति। यद्यपि ते कृचि- मा: नठादी च स नास्ति तथापि तच्वेनाज्ानात् तैः स्थायित्वे-
सरकारननकप्रतीतिरुपा चर्वगरा। सा सामानिकानामिति वेप्वेव रस इति व्यवहारः। अत एव नटादी नं स दूताह। हूदमप्ययुत्ताम्। प्रत्यनज्ञानमेव सचमरकारं नानुमित्यात्मक- मिति लोकप्रसिद्धिविरोधापत्तेः उत्तदोषाच्च संजातबाधज्ा नकसामा निकरसोद्योधानापत्तम अतएव भट्टनायक: । रामे- नटादौ च नोत्यादयतें न वाऽनुमोयते उत्दोषात्। नापि सामानिके उत्पद्यते अभिव्यज्यते चासंनिहितेस्यः सौतादि- स्वः सामाजिकरत्यनुत्वादात् आराध्यतज्ञानख प्रतिबन्धक- त्वाच्। सिद्दस्वैव व्यङ्गत्वाच्च रसस्व चासिद्वत्वात्। अन्यया सर्वेपामेवाभिव्व तिप्रसङ्गाच्च। तम्मात्तस्य तैः संयोगाद्वोग्यभोज- कभावरूपसंवन्वाद्रसस्य निष्पाततिर्भुतिरिति सूचार्थः। नन्वन्व-
Page 121
षष्ठममयखः । ११७
निष्ठरत्यादेरन्यनिष्ठविभावादिभिरन्चस्य कथं भीगोड्तिप्रसङ्गा- दिति चेत् शृग । शब्दात्मनः काव्यस् प्रायो व्यापारा अभिः धालचणान्यतरद्भावकत्व भोजकत्व चाभावकत्व चसात्रा रगोकरगास्। तेन हि विभावाद्य: स्थायितया क्रियते।
स्थिति: स्थाय्यनुभावादौनां च संबन्धिविशेषानवक्न्नखन। अन्त्यव्यापारह्यं नाय्य पि एवं च तेन तथादातेसमेहसेहधि न्वमानस्तेन तथाकतो भावनोपनतरामाहिरत्यादिस्थायी सामाजिकमनसा प्रागोपनीतसीरभमिव चनुषा ततौयव्याः पारेग भुज्यते सानात्कारविषयोक्रियते यथा कामिनीभावना नन्तरं तत्माच्षात्कार: भागश्च सत्वगुगोद्रेकात्प्रकाशते य या- नन्दसतत्खरूपा अनन्यालम्बना संवित्तत्खरूपो लौकिकसुखा- नभववित्वत्तगाः उद्रेकश्चेत एव भूयावस्थानम्। तथा च तैभा- व्यमानोपनीत रा मादि गतरत्यादि: सामाजिकाना चिदानन्द खरूपसाक्षात् कारविषयो रस दूति फलितम्। नटस्य कदाचि- दाखादश्नेत्सामाजिकत नेव नतु तत्व नेति बोध्मिति। दद मप्ययुत्तम्। व्यापारद्वयकल्पने मानाभावात्। भुतोर्ज्जाना- तिरेकस्य अनुभववाधित ताच। अतएवाचार्याभिनवगुप्तपादोः धूमेन हनुमानाभ्यासवता नैयायिकानामिव ललनोद्यानक रुक्रोमाच्चादिभि: स्थायिरत्याद्यनुमानाभ्यास्वास नाशनितान्तः करगानामालङ्गारिकायां सामाजिकानां पूर्वसुत्यन्नः सूच्ष तर्याउन्तः स्थितोरत्यादि: स्थायो काव्यनाव्यादी विभावादिपद
षां नास्त्यव रसाभिव्यति: अन्वनिष्ठानासपि विभावादीनां संबन्धिविशेषीयत्वेना प्रतौती खोयत्वासंसर गाग्रहात्साधारगन
Page 122
११८ चन्द्रालोके।
प्रतीती तनैव प्रमाटविशेषसंमर्गाग्रहरुपैगाभिव्यज्यते। पभि व्यक्तिरेव चर्षगा। तेन विभावादीनां समूहालम्बनात्मकचर्व- गाविशिष्टस्थायी रसः। न चैवं सुखात्मकस्यात्मनोडनभिव्के कथं रसत्वम्। सनप्रकाशनये रत्याद्यवक्किन्नचैतन्वस्य रसत्वाद- न्तःकरगावक्किन्नचैतन्वस् प्रमातत्वाच्चतन्वांशमादाय रत्या- कार्वद्भिन्नस्यात्मनोविषयोकरगात्। तद्िशिष्टस्व स विभाषा- दिज्ानावधिस्नर्व्वमागैस्वर्वगानाशे नष्टो रस दति धौविषय: पु- र दव पंरिस्फुरदृहद्यमिव प्रविशन् सवाङ्गीगामिवाखिङ्गन् प्र- चत्सर्वमिव तिरोदधत् बह्मासादमिवानुभावयत्तत एवाली- किकसमरकारकारो रसः। न व समूझालम्बनात्मकरसप्रतीतौ विभावादौनां पृघक्धोप्रसङ्गो घटपटावितिवत्। पानकरस- न्यायेन घर्वगात्। तव यथाकर्पूराद्ंशो न भेदेन बुध्यते तथाड- वापि विभावाद्यथः। उत्पन्नो रस द्वति धौरपि चर्वगोतपत्ति- विषया अतोडभिव्यज्यमान एव रसो नोत्पाद्यमानी नाप्यनु- मोयमानो वा भुज्यमान इत्याहुः। तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य मूले विभावित दूत्युतम्। आखादौकेत्यनेन रसशव्दे रस्यतदूति योग: सूचितः । विभावाद्यैरिलनेन मिलितानामेव व्यञ्ञ कलवं न प्रत्येकमिति सूचितं तघात्वे व्यभिचारात्। तथा हि व्या- घ्राद्यो विभावा भयानकस्येव रौद्राद्भुतवीराणाम्। धथ्रुपा- तादयोऽनुभावा: शृङ्गारस्थेव करुगभयानकयोः। चिन्ताद्यो व्य- भिवारिग: शृङ्गारस्येव करुगवीरभयानकानाम्। नह्यव तथा सिति। यत् चैकेन तदभिव्यक्तिः। यघा। परिमृदितम्ृगाली- मन्तानमङ्गप्रहत्ति: कमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु। क-
पाराडः कपालः । अत् केवलानुभाव एवमन्वनापि वैधध्यम्। तनरापि तेनान्चसाप्यान्तेप दूति वैध्यम् ॥३॥ ४॥
Page 123
षष्ठममयखः । ११६
अनुभावे: कटाक्षादोरुन्मादाद् यंथाक्रमम्॥ सम्भोगो विप्रलम्सच्न पृङ्गारो ह्िविधो रसः ॥। ५् ॥
पदद्ववेन शृङ्गारमाह॥ रत्याख्य दूति॥ रत्याख्य: स्ायो भाव आत्मा सरूपं यस्य स पङ्गारा मतः कोहशः। जायाप तिप्रभृतिभिविभावितः तनिष्ठसतह्विषय दूति वाबत्। आदि नादानादि। तथा च कान्ता कान्तश्वालम्बनविभाव: उद्या- नादिरूदोपनविभाव:। पुनः कोटशः अनुभावैः कटानाद र्युक पदन सदादय:। पुनः कोहशः मालस्ादोनां क्रमेग करुण
नमाटादायुतः। सदन हर्षादय: एवं योजनार्थमेव यथाक्र ममिति पदम् । अत एव मध्यऽनुभावे: कटानादारित्य कत्वोन्मादादा रित्यन्ते उत्तम् । स च शङ्गारो द्िविध: संयोगे। विप्रलस्भस्न तावपि प्रचन्नप्रकाशसपत्वेन देघा। तटुत्म्। जायापत्योमिथो रत्याव्ृत्ति: पृङ्गार उच्चते। संयेोगा विप्रल म्भस्त्य ष तु द्विविधा मतः। तो तयोरभवतार्वाच्यौ बुधैर्युतवि युत्तयोः । प्रछन्नन्न पुनरेष द्विधा मत दूति द्विविधस्यापि सं
षादयो व्यभिचारिगः दिविधस्यापि असंताषकशतादीनव चनंतादयोडनुभावाः। शङ्ामद्ग्लान्यादयो व्यभिचारिगा:
पूर्वो हययं गुरु:। अयमेवाभिलाषविर हैर्ष्याप्रवासभापहेतुक दूति गौयते। अथ तषामुदाहरगानि। गुरुसविध रा- धाया माधववदनाभिलाषिगी नयने। प्जरचडक्रममगं ख ख्रनमिथुनं तिरस्करुत: ॥ सहस्त्रर्गोपोनां पदनतिपरायां प
Page 124
१२० चन्द्रालोके।
हासस्थायौ रसा हास्यो विभावाद्यर्यंथाक्रमम्॥ वैरुप्यफुगल्वत्वावहित्याद्यः समन्वितः । ६।
रिव्वितो वर वृन्दारख घनरसरसालाखदरसे। समालिङ्गन् चुस्वन् सुहुरपि कटानैः परिमृशन् तथा गायननृत्यन् रसयति रहसं यटुपतिः ॥ समानकुलशौलयो: समरुचोः परायत्तयो: परस्परविलोक नाकुलितचैतसो: प्रेयसो॥ तनुत्वमधिविन्दतो- वहुविधं विधिं निन्दतेरशकविनिवेदना विरहवेदना वर्धते॥ अपसारय घनसारं कुरु हवारं दूरएव किं कमलेः । अलमल- मालि मृगालैरिति वदति दिवाडनिरशं वाला ॥ नायिकाना यकमेदेन संयोगविप्रयोगभेदासत्वन्यतो बोध्याः ॥५॥ पदोनहासमाह॥ हासति॥ हास: स्थायीं यस्यति बहु- व्रोहिः र ईदशो रसो हास्य: वैरुप्यादयो ये यथाक्रमं विभावाद्यासै- यत्ता दत्यर्थः। शृङ्गारोयालम्बनविभावस्यैवात्र सत्वात्तदनुक्कि क चित्कौरुप्यति पाठः । यद्िनानुभावादिपरिग्रहः अन्वाद्यस् प्रत्येकं संबन्धः तेनान्यसर्वपरिग्रहः तथा च आ्रलम्बनविभावो नायको नायिका च। उद्दीपनविभावो वैरुप्यादि: अ्रनुभावः फुल्लगएडत्वादि: व्यभिचारी अवहित्यादिरित्यर्यः । तटुक्कम्। इासमूल: समाखातो हास्यनामा रसो बुधैः॥ चेष्टाङ्गवेषवै- कृत्याद्वाच्ये हास्यरसोङवः॥कपोला चिकतोलासिनष महात्मनाम्। विदीर्गास्यस्न मध्यानाम् अघमानां सशब्द- कः ॥ उत्तममध्यमाधमभेदेन हास्यरसस्त्रिधेत्यर्थः। परं तु हा- खरसः संक्रमगरूपो यतः परस्य पास्यं दष्ट्रा विभावादोनपश्य न्नन्वोपि हसति। वघाऽम्लदाडिमरसाखादानपश्वन्खमुखे लालां करोति तह्त्। न लन्वरसाना संक्रमगरूपत्वम्। न
Page 125
षष्ठममयूखः । १२१
विभावाद्यर्युतः भोकस्थायी स्यात् करुगो रसः ॥७॥ क्रोधस्थांयों रसो रौद्रो विभावाद्: समन्वितः ॥ मात्सयहस्तनिष्य षसम्मोहादै्यथाक्रसम् ॥८॥'
व खामिशोकेन मत्यशोकात्तस्यापि संक्रमपरूपत्वमिति वा च्यम्। भृत्यशोकस्य खामिश्योकनिमित्तककरुगरसान्तरव्वात्। यथा। गताः के चित्मबोधाय खयन्त कुम्भकर्णकम्। तद्घः पव नोत्सक्गादुद्टीय पतिता: क्चित् ॥ रसोदाहरग यथा। कृष्पा: किं कुरुते गतः स मधुरामित्या कलय्योद्दवादन्तर्ह्ासतया च गार्धमपि न स्थातुं चमा यौवतात्। विस्फूर्ज करतालिकाप- टुखवं प्रोरफुलगएडस्थलं निःशङ् कथयन्ति गोपसुद्दश: कुब्ना- रतिः श्रोपतेः ॥६॥ करुपमाह ॥ पभीष्ट ति॥ पचाप्यालम्बनविभावीनायका- दिरिति पुनर्नोक्क आदिपदस प्रत्येकं संबन्धः तथा च इ-
न्यादयो व्यभिचारिय अनेन क्रमेग ये विभावादय: तैर्युतः मोक: स्थायी वस्थ ति विग्रहः शोच्यतेड़नेनेति शोकः। तदुक् म। शोकोत्य: करुगो नयस्तन भूपातरोदमे । वैवराय मोह निर्वेदप्रलापाशृगि कौतयेत्। यथा। सीतामपास्य नरपया न तास्य समागत लक्ष्मणमानिरोच्य। बभूव वाप्पाम्धिमध्य जोनो हगनमौनो रघुनन्दनस्य । ७॥ रौद्रमाह ॥ क्रोघेति ॥ क्रोघ: स्थायो यस्ति विग्रहः य- धाक्रमं विभावादैर्मात्मर्यादिभि: समन्वित हत्यर्थः ।चाल- म्वनविभाव: प्राग्वत्। आाद्शब्दस् प्रत्येक संबन्नः तथा च
Page 126
१२२ चन्द्रालोके।
उत्साहास्यस्थायिभावः प्रभावादिविभावितः । वौराऽनुभावैः स्थैय्यांध र्भावैर्गर्वादिभिर्युतः ।६॥
दौ पराभवाङ्गवतीति तज्जनितो द्वेषः । एवं च पराभवादीना- म्युद्दोपक वम्। इस्तनिष्पेषादिरनुभावः संसोष्दिर्व्वभिचा रो यस्य स रीद्ररस इूंत्यर्थः । तदुकाम्। क्रोधात्मक्षो भवैद्रौद्र: क्रोधश्वारिपराभवात्। भोग्नववत्तिर्भवेदुगः सासर्षस्तत नायक:।।
लनं वोपवस् ते। यथा। कैयं माता पिशाची क दूव च जनको सातरः कैच कौटा वध्वोयं बन्धुवर्गः कुटिलविटसुहचष्टिता न्नातयोमीं। आगभें यावदेषां कुलसिदमखिलं नैव निःशेषयामि स्फुर्जन्तः क्रोधवन्ह न दधति विरतिं तावदेते स्फुलिङ्गा: ॥८॥ वौरमाह॥ उत्साहेति॥ उत्साहाख्य: स्ायी भावो यस् ति विग्रहः ईदभोस वीररस दूत्वर्यः । नायकोडचालम्बनवि- भावः प्राग्वत्। प्रभावादिविभावसू: आदिना बलादयः तथा
द्यपदात् धैर्यवीर्याक्षेपवचनाद्य: भावैरित्यस् व्यसिचारिसा वैरित्वर्थः। तथा च गर्वादिरव्वंभिचारी चादिना, अमर्शः प्र- तिवोध वितर्कीऽय सतिनृ तिः। क्रोधासूये च संसोह भावे- गः शोकहर्षगम्॥ गर्वी मदस्थाग्रत्वं भावा वीरे भवन्तसी- ति बोध्यम्। यधा संगासाङ्गपमागते दशमुखे सौमिचिया विस्ितं सुग्रीवेग विचिन्तितं इनुमता व्यालोलमालोकितम्। श्रीरासेया परं तु पीनपुलकस्फूर्जरकपलप्रिया सान्द्रानन्दर- सालसा मिदधिरे वागासने हृष्य: ॥ अन्यत्न तु एतद्मेदाः
Page 127
षछ्ठमनयख: ।
व्याप्नादिभिर्विभावैस्तु वेपिताव्यनुभावंतः॥ भविमोह्यादिभियुत्तो भयस्थायी भयानक: ॥१ ॥ स्थायी जुगुप्ता बोभत्सो विभावाद्यैयथाक्रसस्। अनिष्ट नमनिष्ठोवमोहाद्या: सम्मा करा्॥
दानवौराद्योप्युक्तास तत एवं बोध्या। तटुतस्। उत्वाहात्मा भवद्वोरस्वेधा धर्माजिदानतः। नायकोत भवेत्रे: आ्ध्येर- धिगता गुगेरिति ॥ ६॥ भयानकमाह ॥ वयाप्तेति ॥ भय: स्थायी यस्थेति विग्र:। पालस्बनविभाव: प्राम्वत्। विभावैसत्वित्यखापि युक्त इत्यना- न्वयः। वेपिताद्नुभाव विभति वारयति इत्यर्थः। भावैरिति प्राग्वत्। तथा च व्यापादिरुहोपनविभाव: कम्पितादिरनुभा- वः मोहादिर्व्यभिच्ारी यस्य स अयानकरस इूति बोध्यम्। सदुकम्। भयानका भवज्ञीतिः प्रकातिर्घोरवस्तुनः। सच प्रा येग वनितानीचवालेवु शस्ते ॥ दिगाली का स्वश षाङ्कम्प गद्गद्संभमा: ॥ शर्वासवैवसय संमोहा वरन्त विबुधेरिह॥ यथा। कालियरूढे मालिनि बनमालिनि दाहत विगायन्त:।। व्यालोभि: करतालीहतवंच्ोभिस्न कस्यि भूय ॥यया वा स्फूनद्भुजा विंभृतिकं समन्तात्ममुह सङ्गोषगवक्रपक्रिम् ।दष्टव रीद्र दशवत्देहं सौताऽतिभीता वनमूर्छिताऽडसीत् ॥१॥ वोभत्सरसमाह ॥ स्थायोति ॥ पृथक्पदंभावेडजहलिङ् यस् स द्ति शेष: । यस् जुगुप्सा स्थायी भावः स बौभत्सः विभावादोयघाक्रमं युत इरति शेष। तानिवाह। अनिष्टत ति। पादः प्राम्वत्। तदुत्ाम्। बीभत्सः स्याज्जगप्मातः सो दयाअवणेनणात्। निष्ठोवनास्यभङ्गादिः स्यादन महतां च
Page 128
१२४ चन्द्रालोके।
अद्भुता विस्ायस्थायो मायादिकविभावभू:॥
निर्वेदस्थायिकः भान्तः सत्सङ्गादिविभावभूः ॥ कमादिकानुभावाडयं स्तम्भादिव्यभिचारिक:॥ १३।
न। उत्तमानां व्यभिच्चार्यनुभावा नेत्यर्यः । यथा अन्तैः क- स्पितमङ्गलप्रतिसरा: स्तरोहस्तरतोत्यलव्यग्रोत्तंसभृतः पिनह्य- सहसा हत्युएड रौकसजः। ततककरोगितपङ्कुद्दमजुष: सँभूय कान्तैःपिवन्तस्थ्रस्न हसुराः कपालचषकेः प्रौताः पिशाघा- ङ्ना: ॥ ११ ॥ घद्भुतं लचयति॥ सद्सुत दूति ॥ विस्तयः स्थायी य- स्येति विग्रहः। आालम्वनः प्राम्वत्। मायादिरुपोद्दीपनविभा- वप्रभाव: रोमाञ्चादिरनुभावा यस् सप्षादिव्यचारी यर्स्ह- नेोयम्। पद्सुतो रसः तथा च मायादिरुद्दोपनविभाव: रो- मास्तादिरनुः सन्भादिव्य भिचारिभावः। य इूति पाठे स द.ति शेष: । एवमग्रपि। तदुत्म् । विस्मयात्मादभुता नं यः स चा सम्ाव्यवस्तुनः। दर्शनाच्क्रवगाद्गापि प्रागिनासुपजा- यते। तत्र नेत्रविकास: स्वातपुलकः सेद एत। यथा। दिव्य- इरेमेखकुहरे विस्तोरगों पर्गाति व्योम। पूर्गाति चन्द्र: क्रतुक- तिकनकगिरि: खदिरसारति दिमेश: ॥ १२ ॥ गान्तं लक्षयति ॥ निर्वेदेति ॥ निर्वेद: स्थायो यस्ति विग्रहः। भातव्वनः प्राग्वत्। सत्सङ्गादिविभावजन्यः नमा- दिकोऽनुभावी यस्य स्स्ादिव्य मिचारी यसे हशायं शान्तो रसः। निर्वेदश खावमानः तथा च सत्सङ्गादिभिरद्दोपनविभा- वैःनमादिभिरनुभावैःसस्ादिव्यभिचारिव्यक्ो निर्वेदः शान्त-
Page 129
षष्ठममयूख:। १२५
रतिर्देवाहिविषया सन्ति चाव्यभिच्चारिग: ॥ वैद्यमाना निगद्यन्ते भावा: साहित्यवेदिभिः ॥१४ ॥
आलस्य चैव दैन्यं च चिन्ता मोह स्मृततिर्धति ॥१५ व्रोडाचपलताहर्ष चाविगो नडता तथा ॥ गर्वी विषाद औौतसुक्ं बिद्रापसार एवं च॥ १६॥ सुप' प्रबाधामर्षश्चाप्यवहित्य मेथोद्यता।।
रस इत्यर्थः। तटुता सम्यग् न्ानसमुत्यानः शान्तो निस्पहनाय कः । गर्वेर्ष्यादिपरित्यागातसम्यग ज्ानस चोनष दूति। य था। अशोमहि वयं मिन्नामाशावासा वसोमहि। शयीमहि महोपृष्ठ कुर्वीमहि किमोशवरैः॥ १३॥ भावांज्जवयति ॥ रतिरिति ॥ देवादिविषयिगी रतिर्भाव आदिना न्टपगुरुमुनिसुतविघयापि। यथाऽनुपद वच्चमागा: निर्वेदादयी व्यभिचारिभावा: सन्ति ते यदा वैद्यमाना का- व्यव्यङ्ग्या भवन्ति तदा साहित्यवेदिभिर्भावा दति निगदा न्ता तेपि भावपदवाच्या भवन्तौत्यर्थः ॥१४॥ तानेव निर्वेदादीनाह। निवेदेति॥ खापमाने निवे द: कार्याममत्व ्लानिनिष्टचिन्तन ङा असता सूया मदः प्रसिद्ध: रतादिजनितः सद: श्रमः इदानादर भा- लस्य शरोरमालिन्यकारका मनोवियारी दैन्यम्। चिन्ता ध्यानम्। मोहो जानाजननम्। घैर्ये ध्तिः । संस्कारजन्यं न्नानं स्मृति: ।१५॥ ब्रोडादय: प्रसिद्वाः। अपस्मारी रोगविशेष ॥ १६॥ सुप्नाद्य: प्रसिद्धाः। अवहित्यमा कारगोपनम्। मरणं त
Page 130
१२६ चन्द्रालोके।
व्रासष्चैव वितर्कश्व वित्तया व्यभिचारिग:॥ त्रयस्विंशदमीभावाः समाख्यातासतु नामतः॥ १८॥ सर्वसाधारगप्रम प्रश्नयादिखरूपया। अनोचित्या रसाभासा भावाभासाञ्च कीर्तिता: १६। भावस्य शाग्ति रुदय: सन्धि: शवलता तथा॥ काव्यस्य काञ्चनस्येवकु ङ्ुमं कान्तिसम्पदे॥ २० ॥
त्यागवस्थानंन तु प्रसिद्वं तसामङ्गजरुपलात् ।। १७।। अद्ये प्रसिद्दा: ॥१८ रसभावाभासानाह॥ सर्वेति ॥ एकस्या नायिकाया थने- कनायकविघयावलोकना दिवर्गानयाSने कविषय प्र मादिकनस नोचितो तया रसोपि रसभासो भवति एवमेकस्ानैकदेवतादि- विषयकनत्या दिवर्गानयाऽनैकविषयरत्यादिकघने भावाभस ट- त्यर्थः । प्रश्नयो नसता नतिरिति यावत्। यथासंख्यमन्वय: १६ पामरागां सावझान्लादीनाह॥ भावेति॥ भावस्य व्यभि- चारिभावादेः शान्तिर्नाश: उदय सधिक्म्। आवद्वयस्य क्र- सेग कथनं सन्धिः। वहनां कथनं शवलता एतान्यपि काव्यस् कान्तिसम्पदे कान्तिर्दीप्तिरसत्वं तत्सम्पदे भर्वान्त काञ्चनस्य कुङ्गमं केसरमिवेत्ययः। तद्ृत् शाभाजनकानीत्याशयः। च्त पर्याधप्रवृत्ती सन्विरपर्यापप्रहत्तौ पवलतेति केचित् ॥ २०॥ चघ भावादिक्रमेयोदाहरगानि। तत्रादी देवविषया य- घा। मातर्भवानि सम पूर्वभवानि वानि पामानि तानि तव- दर्शनतो गतानि॥ एतावदेव मम देवि परं तु भृयाच्चितं मु-
निर्वेदेत्वादयः झोका सूरेऽनुपलस्यमाना अपि व्याख्या- नुसारेग काव्य प्रकावतो नयोद्ष्यतः॥
Page 131
मष्ठममयुखः । १२७
रारिचरगी स्थिरतामुपैयात्॥नपविषया यथा। तवद्ानिराजि निर्धूतधूलोपटल पङ्िलाम्। न धत्त शिरसा गङ्गां भूरिभार- भिया हरः ॥ गुरुविषया यथा। पुरुषायुषजीबिन्चो निरातङ्का निरोतयः। यन्मदीया प्रजास्तन हेतुसत्वद्ब्रह्मवर्चसम् ॥ भु निविषया यथा। विलोकनैनैव तवामुना मुने कतः कतार्थो- डस्मि निबहितांहसा। तथापि शुध्रपुरह गरीयसीर्गिरा्य वा श्र यसि केन तप्यते। सुतविषया यथा ॥ एव्हि वत्म रघु- नन्दन रामचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिराय परिष्वजे त्वाम्॥ व्यमिचारी यथा॥ जाने कोपपराझुखी प्रियतमा खप्नऽद हष्टा मया मा मासस्पृश पागिनेनि रुदती गन्तुं प्रद्वत्ता ततः। नो तावत्परिरम्य चाटुकशतैराशवासयामि प्रियां भातस्ताव दहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रोक्तः ॥ अत्र विधिं प्रत्यसूया व्यङ्ग्या॥ रसाभासो यथा। सुमः कं वामाचि क्षगमपि बिना यन्न रमसे विलेमे क प्रागान् रगमखमुखे यंमृगयसे॥ सुलग्ने को जातः शशिसुखि यमालिङ्गसि बजात्तप: श्रौ:क स्षा मदननगरि व्यायसि तु यम् ॥ पत्र तु शब्दन व्यव- केदार्थेन व्यापारस्यानेकविषयतवलाभाइडुषु व्यापारोपादा नेन बहुविषया रति्व्य ज्चते। भावाभासो यथा। एकासुधा- करमुखी तरलायताची सा स्परयीवनतरङगतविश्रमाखा॥ तत्कि करोमि विद्ध कथमत्न मैतीं तत्सौकतिव्यतिकरे के द्रवास्युपायः ॥ अत्र रतैव्य भिचारिभूता चिन्ता बनोचित्य- प्रवर्तिता। नायिकाया बननुरत्तत्वैन रतेरनुत्क्वष्टलवेन तद्य
Page 132
१२८ चन्द्रालोके।
भिचारिगोऽपि तथात्वात्। भावभान्तिर्यया॥ तस्या: सान्द्रिवि लेपनस्तनतटप्रश्नषसुद्राङ्गितं किं वच्सरगोनतिव्य तिकरव्या- नैन गेोपाय्यते॥ दृत्युतो क्व तदित्युदोर्य सहसा तत्समप्रमाष्ट" मया साश्निष्टा रभसैन तत्मुखवणाप्तन्व्यापि तद्दिस्मृतम् । अत कोपशान्तावेव चमरकारविश्रमः॥उदयो यथा। एकस्मि- न् शबमे विपन्नरमगोनामग्रहे सुग्धया सदयो मानपरियइ- उल्पितया चाटूनि कुर्वन्रपि ॥ आवेगादवधोरितः प्रियतमस्तू- णों स्थितस्तरनगान्माभू ्मुप्त ड्वेत्यमन्दवलितिग्रोवं पुनर्वोकि- सः॥ अत्रीत्मुक् स्योदयः ॥ संधियंधा। विलस्बा कस्यां चिदुपा- गतोयमतः परावर्तितहष्टिसृष्टिः ॥ प्रवर्तितानी स्मिरितवक्नन- नमो राधा हरो लोशगुरी बभूव॥ पभ कोपीत्सुक्योः स- निः। अवलता यधा। नद्यः कुत्र परा: का दैवतसरिद् ट्र- ह्षामि भूयोपि तां तद्ध्यानाद बहुसम्पदो जलतया टष्टापि दर्ष प्रदा ॥ स्थास्ये तद्विरहातुरः कियदहं नातैव सा टुर्लभा चेतः सास्थ्यमुपैष्ि केन वपुषा मा हक्पयं यास्यति ॥ पत्र वित- कौटमुक् मतिस्मर रगशङ्गादैव्वप्नतिचिन्तानां शवलता। इयो: समावेशे सव्विर्बहनां तम्नमिन्नयमितिमते इदसुदाहरगम्। पूर्वपूर्वो पमहे नोतरोत्तरप्रव्वत्ती तथा त्वर्मिति प्रका शा दि म ते तु । क्वाकार्य अशलत्तगः क्व च कुलं भूयोपि दृश्येत सा दोषाणा- सुपभान्तये श्रुतमही कोपेपि कान्त सुखम् ॥ किं वच्चन्तप- कल्मषा: कतधिय: खप्नपि सा टुर्लभा चैतस्खास्थ्यमपैद्ि कः खलु युवा धन्चोऽधरं धास्तोत्युदाइरगम्। तत्र विसर्कीरसु- क्यमतिस्मरृतिशङ्गादैन्य ध्वतिचिन्तानां स्फुटमेच मूर्वपूर्वीपमह- न प्रतोतिः। भावस्थितिस्तु भावमध्ये एवान्तर्भूतेति पृड्रोका।।
Page 133
षष्ठममयखः। १२६
आातुर्यमथवासप यथेष्ट रष्टमादिभि:॥ समास: स्यात्पदैन स्वात्समास: सवथापि चं॥२१॥ पाच्ालो किं च लाटीया गोडीया च यथारसम्॥ वैदर्भी च यथासंख्यं चतस्त्रो रौतय: मृताः॥२२॥
विषाघमौत्तर रसादय: मार्कराडयेन व्रज्ं राजानमुक्तासता बोध्यः॥ अथ रोतौराह॥ आतुर्यमिति ॥ श्रङ्वधी क्रिया- विशेषण चेते। तथा चा चतुर्थमाससहं यवास्यात्तथा पदेः स- मासः स्यात्। यथेष्ट रष्टमादिभिस् समासः स्ात् संवधापि च सभासो न सात् ॥२१॥ एता: क्रमेग पाञ्चाल्यादिनासिका रोतयस्तस्त कषिभि: स्मृता इत्यचरार्थः। तथा च ह्िविचतुष्पदानां समासे पाश्चा लो पचषट्सप्नपदानां समासे लाटीया अमोटियथेष्टपट्स- मासे गीडोया सवथा समासाभावे वैदभीति फलितम् । य- घारसमिति तमनिक्रम्यत्यर्थः। तथा च यम्मिन् रसे या रोतिर- नुकूला सा तन कार्या यथा पृङ्गारे वैदर्मी रोट्रवोरयोगौडी- या। अन्यत्न पाञ्चालीलाटोवे इतवर्थः एवं चासा रसानुगु गत्वैन रसाङताते शब्दालङ्गारायां वर्गाधमतवन तैलन लभ्यते उदाहरगान्युच्चन्ते क्रमेगा । मदनन्टपतियानाकालवि- सापनाय स्करति जलधिसध्ये तासत्रपात्ीव मानु:। ययसपि पुरुह तप्रेमसौमूभ्नि पूर्ग; कलश दूव सुधांसु: साधुमुल्लालंसोति।
सतालद्येब समलच्चत नाकलत्मीः ॥ दय लाटोया। एतह- त्तासिघातसवदसगसुभं शसार्द्रेननैतहोर। मप्रतापञ्च नदल- मिलड ममालाधमाय। एवहिग्जैन्यानासमसमरपर पश्वतः
Page 134
१३० चन्द्रालोके।
मधुरायां समाक्रान्ता वर्गस्था पञ्चमै्तिजैः॥ लकारश्च लसंयुक्ती हखव्यवहिती रगौ ।। २३ ॥ रेफाक्रान्ता वख यगाष्टवगात्स्नमाहते। कपाक्रान्स्तवर्गः स्यात्मौढायां तः कमूर्धज: ॥२४॥ सर्वै रुध्वैः सकारस् सर्वे रेफस्य सर्वथा॥ रहाधे धातुसंयोग: परुषारयां शषी खतः ॥ २५ ॥ कस्य नासीदेतन्नासीरवाजिव्र जखुरजर जीराजिराजिस्थलीषु। एयं गोडीया। निविशते यदि शूकशिखा पदे सजति सा कि- वतोमिव न व्वैयाम् ॥ मदुतनोरवितनातु कथं न तामवनि- भृत्तु निविश्व हदि स्थितः ॥ दयं वैदर्भी ॥२२॥ अघ मधुराप्रोढापरुषाललितास द्रा्ा: पस्च वतःके गा लक्षयति ॥ मधुरेति ॥ चतुर्भियंत्र काव्ये कवगादिस्थिता वर्गा निजैः पञ्चमैडकारादा समाक्रान्ता युत्ता: लकारेंय से- वत्तो लकारखप्साक्षरव्यवह्टितौ रेफपकारी संः सी मघुरा सृत्तिरित्यर्यः ॥२३॥ रेफेति॥ टवर्ग पञ्मानतरागि वं वर्जयितां गसयोपादा- नात्तदुभिन्ववनुभयंत्र बोध्यं, तथा च वंत्र काव्य अन्योनि व- गाचरागि पकारयकारी व रेफीक्रान्ता: तवगसककारपका- राभ्यामाक्रान्तः रकारख्ज ककारिध्वमुच्चार्यते सा प्रोढेतर्थः। ककारस्य मूवनि तकारी वस्वामिति विग्रहः 1 तः कमूधज दूंति पाठस्तु सुगमः । अघः स एत ॥ २४ ॥ सवेरिति ॥ सकारस्य सर्वेः ककारादिभिरुर्ध्वैः संवोग: र- फस्य व तैः सर्वधोपर्यधोभावैन सयोगः रेफहकारयोर्मिथी छै- धा उपयधाभावेन संगोगः शकारषकारौ च खतः खतन्त्री व-
Page 135
पष्ममयख: । १३१
लकारोन्ैरसंयुत्तो लघवो धभघा रसौ। ललितायां तथा शेषा भद्रायामितिवत्तय:॥२६ ॥ अङ्गमङ्गोल्लसल्वोला तरुगो सरतोरगम्॥ तर्कचातुर्यपूर्गोकिपा प्तीत् कटधियां वथा ॥२७॥
पतरासंयुक्तो सा परुषा वततिरित्यय:। अत् संयोगो व्यर्वाइ्- तसाधारगा: ॥२५॥ लकार दूति ॥ यञ् जमिन्नैलकाराऽसंत: घकारमकारध- काररेफसकारा लघन उच्चार्यन्ते मा ललिता। सतान्यैरिति कथनाल्लकारस्य लक्ारेग संयागेधि न देष लघुत्वं चाचासं युक्नत्वम्। तेने दा ह र गे सघया गुरु स ववि तत्विि न ति त्ा शेषा दूति। शेषा उत्तवृततिष्वनुपयुत्ता: षकारादये।ऽन्येःसंयुक्ता असंयुता वा यत्नोचायन्ते सा सद्रेतयर्थः। एवं चाक्षरविशेषवि न्यासनिबन्धना वत्तय इति भाव: ॥ २६॥ पतासां वत्तौनां क्रमेगोदाहरगान्चर्पत्रयेग पादाभ्यां वाहाड्गोलादि। तर्कग कर्कशाः पूर्गास्न व्याप्तास्तत्पर्गा वाया.उतयसाभि: प्राप्ता उत्कटा धोर्येसेषां प्रायोत्कटी- ति पाठेतत्ाया तत्पचुरा उत्कटव्याद्यर्य। तर्कचा तुर्येति पा उस्तु युता:। समरस बन्धितारगरपा अङ्गसंबन्धिम्नालसन्ती लोला यस्यास्ाहशी तरुगो वथत्यन्वयः। तर्कककशबुड्ीनां का मतारगारूपा तरुणी वथा न सुखाय। सा हि साहित्यपरिशी लनसरसानामेव सुखदेति भावः। अन्न पर्वधडकारा छःस्थी गकारी लकारसंयुता लकारी रेफगकारंयास लघ- परान्तरितत्वमिति मधुरातम्। उत्तरार्व ककारपकारयका रा रेफाक्रान्ताः। तकार ककारपका राभ्या माकानत त्
Page 136
१३२ चन्द्रालोके।
वोप्सोत्सर्पन्मखाग्राद्रः बर्हीजह्न ऊणसृषम् ॥ ललना रभसं धत्ते घनाटीप महौवसी॥ २८॥ महादेवः ॥। ऋतुसख्: ॥ २६॥ दूति षष्ठो मयूखः ॥
स्वन ककारस्य मूर्धनि तकार दूति प्रौढात्वम्। काव्यप्रकाशे तु उपनागरिका पुरुषा कीमलेति वत्तितयमभिधायैतासामेवं वेदभौगोडीयापाज्चालीति संजावयं वामनादिभिरुतं यता द- त्ीनां रोतीनां च न मेद दत्युम्। ददमेव सूचयितुमत्र ग्रन्थ-
रीतीनां समासव्यङ्यत्वं वृवत्तीनां तु वर्गानुपूर्वीव्यड्ग्य खमित्य- भिप्रत्य मेद उत्त दूति बोध्यम् ॥ २७॥ वोपोतसर्पादिति। घनानां मेघानामाठपे आागमे वि- स्तारे वा कृशो वही मयूरो वोभया वारं वारमुत्सर्पद्यन्मुखाग्रं तद़ाद्र यथा स्ात्तया तषं नडे अत्यजत्। ललना तु रभसंसु- दं धत्त दधातीत्र्यः। अत्र पूर्वार्धे सकारोर्ध्वपकारतकारी पुन्नारगकारदकारास्च रेफसयोपयधः स्थायिनः। रकारहकारे च मिथ उपयधीभावापन्नी शकारषकारौ च सतन्नाविति परुषात्वम्। ततीयपादे सह्यवरे लकाराऽन्वैरसंयुत्त: रेफ- भकारसकारधकारघकारास् लघत वसंयुत्ता दूति ललिता- रम्। यद्यपि धस्य संयुव्षा्वं तथापि परसवर्गा विकल्पेनानुखा- रस्याच्टवैन तक्व वैधध्यम्। तुर्यमादे ह्यच्षरन्चूने सर्वेषामसंयु- तत्वाहद्वाखम्। तथा च तरपमितन्त सधुरा उथेतन्त प्रौ- ढाववसितन्ते परुषा घने दूत्यन्त ललिता शेषे भद्रेति फ लितम्॥२८ ॥ महदेव दूति प्राखत्। फतुसंख्यः षट्संख्य इति विशेष:।
Page 137
सप्रममयुख:। १३३
अथ सपम: ॥ व्ृत्तिभेदेस्त भिर्युत्रा स्रोताभिरिव जाड़बो।। भारती भांति गम्भीर कुटिला सरला क्वचित् ॥१॥ सांमुख्यं विद्धानाया: स्फुटमर्थान्तरे गिर।. कटाना दव लौलाच्या व्यापारो व्यञ्नातक॥२॥
?. रती क्रमेग क चित् स्थलविशेषे गम्भीरादिसंज्ां लभतदूत्यर्थः। गङ्गायास्तिपथगामित्व प्रसिद्धमेव। तथा च व्यञ्जनावत्त्त्या ग भोरालन्नगाया कुटिलाशक्ा सरलेति फलितं शक्यलच्या- न्यतरप्रतोत्युत्तरप्रतीतिजनकत्वं गभ्भीरात्म्। शक्यार्थस्य त्या गेनात्यागेन वा अर्धान्तरप्रतीतिजनकतवं कुटिलातम्। पवि- लम्बेनार्थप्रत्यायकत्वं सरलात्वम्। सोतःमु चगाघत्ववक्र स सरलत्वानि प्रसिद्दानि ॥१ ।। निरूपितरसस् व्यक्षनेकगम्यतया व्युक्कमेग निर्देशक्रमे- गादी व्यञ्जनां निरूपपति॥ सांमुख्यमिति ॥ स्फ टमर्घोन्तरे शक्य लच्चार्थ भिन्न र्घे सांमुख्यं प्रतौतिविषयत्व सप्तभ्यर्थः। वि- दधानाया गिर: तदिषयप्रतीतिं कुवर्तः शब्दस्य या व्यापारः मन्नादिभिन्नः सा व्यञ्जना। पुंसि सांसुख्यमभिल्ताषं कुर्वन्ता लोसाच्या: कटावो यघतर्यः। कटाकसा्येन संमुखावल- कनाटिप कटाक्षशत्ा दिता व्यञ्जनायाः सौभाग्यमुक्तम् । घान्तरे इव्यावृत्त्या यैज्यमिति कसित। तथा च मुख्यार्थबाघ
Page 138
१६४ चन्द्रालीके।
स्कारविशेषा व्यञ्जनेति फलितम्। वक्रादिवैशिधादिज्ञानं च व्यन्नविशेषवै।धे सहकारोति न सर्वत्र तदपेका। अ्रयं भाव:। गङ्गायां घोष डत्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रतीतिनिविवादा सा च वृत्त्यन्तरेगा प्रमाणान्तरेग चासभाविनी व्यज्जनां वृत्तिं त स्यव पव्दस्य कल्पयति। तथा हि।न तावत्तत शकिः सङ्गता- महात्। गङ्गायास्तीरमित्यादावपि तत्मतलापर्तेसव। गङ्गा पा वनोत्यादावन्चतरवैयध्यापत्त श्।नापि लक्षगा अनुपपत्तिदय- रूपतद्योजाभावात् तटाद्मुखयवाभावेन तद्षाधादमा- वाच। न हि तटं गङ्गापदस्य मुख्योऽ्थः। न वा गङ्गानिष्ठशेत्य- पावनत्वादितीरसंस्बन्धि न वा शैत्यादिपितीतिः प्रयोजनवती- ति किमपि लच्षगावोजमस्ति प्रयोनान्तरकल्पनाया शैला- दिप्रतौते: प्रयोजनत्वं न स्ात्। न चास्तु शैत्यादिविशिष्टती-
चान्यतावगतस्य तह शिष्टास्य तत्त्वमस्विति वाच्यम्। तद्िशे षप्रतोलनापत्तेः शैव्यादिप्रतोतेः फनत्वानुपपत्तेस। नापि प्रभागान्तरम्। सव्िकर्षव्याप्तिस्पृत्यादेरनपेक्षगात्। पतस्त न व्यन्ननैव वृत्तयन्तरमिति। अन्यान्वपि गमकानि आकरे स्प- ष्टानोति नेह तन्वन्ते।सा चैय व्यञ्षना विविधा शक्रिमूला सन्षगामूता व्यञ्जनामूला च। तवाद्यानेकार्थशब्दयुतवात्रा- त्यकरणादिसहका रिगोकवा क्यार्थबोधे नतऽर्यान्तरबावस् र करगा दिनियन्त्रितशतत सम्भवान्मु ख्यार्थबाधादाभावेन लक्षग या अप्यसन्भवात्तयत्रपंपतरावश्वकी सा। यथा। सद्रात्म
Page 139
सतममयखः । १३५
यस्यानुपन्ञ तगते: परवारगास् दानाम्ुंसेकसुभग: सततं करो अभूत ॥ अत्र प्रारगन भद्रात्मन दव्यादिपाना राज्ति त न्वययोग्य चार्ये सभिधाया नियन्त्रगोपि गजस्य तदन्वययाग्य स्ं चार्थस्य व्यञ्ञनयैव प्रतोतिः । म चायं प्रेषा न व्यञ्षना यस्यति स्वनासा प्रकरगापेचाघ्रीचचेन अभिधा नियमनाक्तन्रि ये मनाभावे एवं च श्लेषाङ्गीकारात् दितीया यथा ॥मुखं विकसितसित वशितवक्रिम प्रेवितं समुकलितविभमा'ग तिर्पासतमस्था मतिः। उरो मुकुलितसनं नघनमंसर्बत्ो दुर वर्तन्दवदनातनी तरुगिमोद्गमा मदते। पत्रविकासादी नां पुष्पादिधर्मवत्व न स्मितादावनुपपत्तेरविकसितव शितसमु छलितापाससंस्थामुकुलिताडर मदिते द्ति शब्द: क्रमेग प्र- सित त्वायंतत्वोललसित त्वानैकविषय संचारित्वी हिन तयोग्यता- निर्यन्त्रत वलनगया रमगोयतातिशययुत्तानुरागितसकल-
स्यानि काव्यवासनापरिपक्कुदिभि: सवृद्ये: प्रतोयन। दंती या यथा। अभ गिज्वल गिम्न्दा विसियापतम्ति रेहह बना या।गिस लेमरंगअभायंगव्वरिट्टिया सङ्कसुततिव्य।म भत निः व्पन्दत्वेनाशवस्ततवं तेन जनागमनाभावेता न लमनगत इूति मिध्या वदसीति कथं चिदतसंकेता त्वं नागता यहं खागत द्रति वोदिन प्रति व्यञ्यते। तन मध्यमा दविविधा। गढव्य- पा अगढव्यद्मा च। पाया मुख विकसितत्यादी तथा तघा काव्य व्यादिना उत्तम्। द्ितोया यथा। थो.परिचयाज्जडा म
अह निश्लनिष्पन्दा विसिनीपतेराजतिका। नि मेलमरकतभाजनपरिस्यिता शङ्ड फुतिरिव॥
Page 140
१३६ चन्द्रालोके।
अ्रवविक्षितवाच्यस्य हौ भेदी वाच्चमेव चेतृ ॥ भर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्त वा तिरस्कृतम् ॥ ३ ॥ पि भवन्तभित्षा विदश्धचरितानाम्। उपदिति कामिनीनां योवनसढ एव ललितानि॥ पत्र वाक्यप्रयोत्तसरुपपदेशक- त्वस्य मदेऽमम्भवादाविष्कारलचगयाऽनायासेन शिवादानं व्यज्यते तच्च सदयासप्ृदयवैद्यत्वादगूढम्। किं च गूढागूढ- व्यन्ानां क्व चिद् व्यन्तवेदकमानाभा न्या प्पिैि ध्यं वाध्यम् । वस्त्वलङ्गारभावादिव्यश्चेषु तङ्गानं रसव्यं् षु तद्भानमिति। न हि व्यच् रसादी पृङ्गारत्वादिभानं विग- लितवैद्यान्तररूपत्वभङ्गापत्तेः। अत एव भावानामिव न रसा- नां सन्धिशबलते दति दिक् ॥ २ ॥ एवं व्यञ्जनां निरुप्य तत्पयोजनभूतध्वनिभेदानां दर्शभि: प्रतिपादनव्याजैनादी लन्षगा मूव्यञ्ञनं निरूपयन्तस्या: पद्ेना- दो भेदी कथयन् ध्वनिविशेषस् भेदावाद । अ्रविवेति ॥ ध्व. निर्द्वेधा अविवचनितवाच्यो विर्वाच्तान्व परवाच्य तवाद्यस्या विवचितं वाच्यं य्िन्तम्य लक्षगामूलव्यञ्जकस्य हो भेदो चेद् यदि वाच्यमेवार्थान्तरे संक्रमितं यद्वा पत्यन्तं तिरस्कतं त-
विध्येन सा द्विधेत्वर्यः। तत्रार्धान्तरसंक्रमितत्वं लच्यार्थपरियतत्व म्। यथा। रवामस्मि वच्मि विटुषां समवायोऽन विद्यते॥ प्र- तमोयां मतिमास्थाय स्थितिमंत्र विधेदि तत्॥ पतास्मोता मर्घे। पत्न वच्मीति खकर्तृककथनस्य खमुखाद्दचननिःसर- गादेव सिद्धरनुपयुत्तं सत् सामान्यविशेषभावसंबन्धेनोपदि- मामोत्वर्ये लक्षगया लच्ष्ये परिगतम्। एवं त्वामित्यादावपि वे।ध्यं, सस्याप्तत्वं चेह व्यङ्गम्। द्वितीयं यथा। उपक्रतं बहु
Page 141
सप्ममयखः। १३७
छो विवचितवांच्यसय लक्ष्यालव्यक्रमात्मकौ॥ चत्वारिंशद्युतैकेन मेदा: षट् चानया क्रमात्॥ ४॥
रसभावतदाभासप्रमुखसत्वस्फ, टक्रमः॥ ५:॥ तत किमुच्चते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विद्घदौदश- मेव सदा सखे मुखितमाख ततः परदा पतमिति॥ चनोप कवतमित्याद्यपकारिगि बाधितं सत् विशोधसम्न्वनापक्कता दिलचकम् खवस्य साधुत्व व्यश्म्। एवं चाजहलचणासूल व्यजमाद जहवकषगामूलव्यक् दवितीयम इति फलितम्। तघा व लचगामूलव्यञ्जनाद्दविध्ये तत् व्वनिधिंधति तात्येम्।। ₹
किमूनां व्यञ्जनां तावद द्िधाऽडह । द्वाविति। विवाितः अ- न्यपराउन्यतात्पर्यको वाच्चार्थो वस्तिन् तस्य शतिमृतव्यस् कस्य सतो व्यञ्ञकस्य लच्चव्यप्नमोडलत्यव्य्क्रमश्चति हो भेदावित्यरयः । लच्च नायमानं व्यद्म क्रमेण शब्दार्थगकिज्वा नक्रमेगा यम्मिनिति विग्रहः। व्यस्वञ्जकयो: क्रमप्रतौतिव दूत्यर्यः। तदन्योऽपर। धथ व्यञ्व्यञ्जकमेदेनैतदुभयध्वननिमे दानाह। चत्वारिंशदिति। अनयोर्लत्यव्यद्क्रमालस्यन्यपक्र मयो: क्रमादेकेम युता: चत्वारिंभत षट् च मेदा सवन्तीत्य्य:। तदथा वच्यमागरीत्या शव्दभतर्ही मेदी पर्घशतर्द्ादिग। ए- वं मिलित्वा चतुर्दश तेषां पदवाक्ा निष्ठतया हैगुर नाष्टाविंश- तिः। भर्धशत्ता : प्रवन्धनिष्ठा द्ादश। उभयपत्त रेक: एवं स्चक्र मव्यज्स्य कचत्वारिंशङ्ग दाः। अलच्चव्यञ्क मख्य तु पदादिभे देन षट्। एवं मिलित्वोभयो: सप्रपत्वारिंगद्ध दादूति ॥ ४॥
Page 142
१३८ चन्द्रालोके।
वस्त्वलङ्कारयोर्व्यक्कि: शब्दादी शब्दभक्रिना। भर्थशक्तिसमुत्यस्य मेदा द्वादथ तद् यथा ॥ ६॥ चत्वारा वस्त्वलक्कारमलङ्वारस्तु-वस्तु यत्। अलह्मारमलङ्कारी वस्तु वस्तु व्यनक्ति यत् ।७। वप्ा: कविनिवहस्य कवेर्वा प्रोटिनिर्मितः॥
टक्र मात् लक्ष्यव्यङ्मक्रमात् हैतो पक्चमो एव मग्रपि। शब्दशक्ति जन्मा भर्यशतिजन्मा उभयशुक्तिजन्मा चैति विधा मेदा भ- वन्तौत्यर्थः । यत शब्द: परिवृत्यसहः स चाद्यः यत्र तत्सहः स द्वितीयः यत्न कस्चित्तत्सः क्विन्न सोऽन्तयः। अस्फ टक्रमादल- क्यव्यश्चक्रमाद रसादिव्यध्धक एक एव भेदा भवतीव्यर्थ:। उभयत् प्रथमान्पाठस्तु सुगम एव । प्रमुखशब्देन भावशा- न्वादिः। यद्यपि विभावादिभिरभिव्यत्ी रस इति कार्यकार- पयोर्भेदादस्ति क्रमप्तथापि स न सच्यते कालसन्निकर्षािति भाव:॥ ५ ॥ तवादी शव्दशतुाङ्मवस्य मेदहयमाह ॥ वसत्विति पर्धेन॥ वस्तुमेोSलह्वरस्य व व्यत्तव्यञ्जनादित्यर्थः। तथा च वस्तुव्य्ः अलङ्गारव्यञ्चथ्ेति छौ मेदो शव्दभक्तिजस्यति भाव। सघंभत्तुाङ्गवस्य द्वादश मेदानाहार्धेति साईह्ाम्यां, तद्यरथेति तदेवेोच्चते दत्वर्थः ॥ ६ ॥ सदेवाह। चतवार दूति॥यत् यस्ात्। पत्र क्रमेग यथा समभवं कर्तृकर्मपदानि तत् तम्मात् तथा चालङ्गारव्यञ्जकं व-
कं वस्तु द्रत्येवं चतवारी मेदा दूति भाव: । ७। एवयां वतुगीं तै विध्यमाइ।। वतुरिति॥ यतः कविनिबद्स्
Page 143
सप्तममयखः। १३६
शब्दार्थोभयभरेक: स व वाक्येकसं श्रयः॥ पदकदेशे रचना व्गावाक्ापदै्वपि॥६॥ प्रबन्धे चेति षोढ़ासो रसादिम्योऽस्फटक्र.मः । एषु सप्तद्शखकं परित्यज्य स्फुटक्रमम् ॥१०॥ ये षोडशाया द्विगुगास्ते स्युर्वाक्पदाश्रया:।
वता : प्रोद्या निर्मितोरऽर्यो व्यञ्जकः कवेसताटशाथो वाव्य खक: खसिद्वो वार्थो व्यञ्ञकस्तत एते पर्योत्ता मेदा: चतवार स्त्रिगुगा: प्रत्येक विधेत्यर्यः। तथा च कविकल्यितवत्तप्रौढो
स्वार द्ति फलितम्। खसिद्वरवं चखतः सम्भवित्वं सवित- त्कस्पितषत्रन्यतरप्रौढोप्ति विना घटमानत्वमिति यावत्। मत् वसतुपदेनालक्कारभिन्नं ग्राद्यम्॥ ८।1 एक उभयशत्िज इत्याहाउन॥शब्दति। चा धर्थे । हि यतः स वाक्निष्ठ एवात उभयशतात्य एक एवेत्यथ:। कस्य चित्परिवत्त्यादेरसम्वादिति भावः। एकस्यास्फ टक्रमस्य प्रा- गुतास्याश्रयमेदेन षड मेदानाह॥ पदैकेति॥ पदैकदश: प्रक्र- तिप्रत्ययादिरूप: रचना आनुपूर्वीवर्गा: पृङ्गारादी मधुराद्य: उपग्रहत्तमपुरुषाद्य दूत्यन्ये ॥॥ प्रबन्धो वाक्यसमूह। असी रसाद्याखो रसादिराख्ाय ताडभिव्यज्यते यन सः रसादिव्या्कः पलच्यव्यख्मक्रमः षोढेत्य- र्थंः। तदन्योतानामधिकमेदानाह ॥ एष्विति॥ ही चगामू- लौ शक्िसूलेषु हो शव्दशतिजी द्वादशारथशतिना एवं षो डश। उभयशक्तिजस्य पदानिष्ठत्वादग्रहगम् ॥१॥ एषु उत्तेषु अत्तत्वव्य्मकमंहोत्वा एकमन्त व्यव्यश्क् में परित्यं्य मुकतवा ये आद्या: षोड़श भेदासे वा
Page 144
१४० चन्द्रालोके।
प्रबन्ध डपि दादश स्यरर्थशक्रिभुवी भिदः॥११॥ द्वाव्रिंशत् द्वादशेकः पट् सर्वसङ्कलितध्वनेः॥ भेता: खुरेकपञ्चापत् सभ्भिन्वास्तु सहसरथ: ॥१२॥ वत्नृस्य तं बोधवितुं व्यद्म वत्तुरभीस्सितम्। खाङकुरितसतद्रूपं खवमुक्छसितं गिर ॥ १३॥
क्यपदरुपापयमेदाहिगुगाः हानिशतस्रित्र्थः। चर्धशक्तिज- सान्यानपि द्ादश मेदनाह। प्रबध पीति। भिद इति भा- वक्ञिवतं सेदा डत्य्य: ॥ ११ ॥ सर्वसङलमैन ध्वनिभेदान् गगननुपसंहरति।हात्तिंगदिति-। पर्योत्ता: सप्तद्शखेतदन्तर्गतषोडशानां हैविध्ये द्ाविंशत्। अर्थभ्तिजल प्रबन्धे द्ादश पूर्वोत एक उभयशतिजः भस्फ- दकसस्य पदावाखयमेदेन षट् एते सर्वे सङ़लिता: संभिन्ना एकपस्चाणम दाः सुः सङ्करसंछृष्टिम्यां सम्देतु बाहुल्यमित्या- ह। सकीति। विविधसंकवेग संरध्ा व सहसश: समोदा वेढखाब्िवियचन्द्रा १०४०४ भवन्ति एतेषामुदाहरगानि अन्वतो बोध्यानि॥ १२॥ पुनव्यस्धस्य विसानान्तरसाह ॥ वत्तृस्यूतमिति ॥ वत्तुबो- धथितुमभौपसितं य्ह्ाङयं तत् वत्तृस्य तम्। चतद्रपं वत्तुरभि- प्रायाविषयभूतम् । गिर: शव्दात्खयमेव साभाव्यादेव वत्ृ- सात्पयं विनाक्कसितं प्रतीयमान तत्खाङ्कुरितमित्यर्थः। पर्ुरवद्ङुरोपि। अयं भावः । पूर्वोत्त व्यङ्ग्यं दिषा वक्तृस्य तं खाङुरितं घ। वतृतात्वर्यविषयभूतं शब्दादेव सहद्ये: प्रती- यते तदन्म्। आादं गङ्गायां घोष इतादौ शैत्यादि अन्य- घाउवाचकशव्दानुपपत्तिः। दितौयसस्तं गतः सवितेत्यादी भ-
Page 145
सप्ममयखः। १४१
क्चित् साधारगाः कसिदामन्त्य प्रतिबोधितः॥ कश्चित्तटस्थ: कश्विच् बोधितप्रतिबोधित:॥१४ । वाभिसरगामुपकम्यताम्। प्राप्मपायस्त प्रयान् कर्मकरगानञि वर्तानहै। सान्ध्यो विधिरूपक्रम्यता, दूर मागा:। गावो गह प्रवेशवनां, सन्तापाडधुना न भवति। विक्रेयवस्तुनि संहियन्ता- म्। नागतोद्य प्रयानित्यादया नानार्या अतात्पर्यभूताः खं व्दानभिधेया बोड्व्यादिविशेषेग प्रतोतिपथमतरन्तो व्यश्षा एवेति॥ १३॥ सव बोदव्यचातुर्विध्य नादं चतुविधमिति साधप्नोकेनाह। कष्िदिति ॥ कसवित्माधारगो बोड्ा दत्येव कमेगा बोडुंसातु विधमित्ययः। तन साधारगो वतृतात्पर्यानभिन्नः यथा गता समर्क इत्यादी वतातात्पर्यानभिज्स्यापि बोध । मामस्व्य स म्वोध्य प्रतिबाधिता द्वितीय: यथा। पन्थिय गएत्यरमत्यि मगा पत्यरत्यले गामे ॥ उमाअपचोहर पेक्तिय उग नंद् व ससि ता वससु ॥ अत खयमित्यादयर्थे: पदेराकाद रहस्य ट- त्वं पान्थ सम्बोध्य एता तत्र स्वस्तर कटाय्यारगा नास्ति पाषागबाहल्चेन टगदोलभ्याद वृष्टिप्रतिवव्वाद्दासेच्ा चेह- सेति यथा मुतेः व्यञ्जनया पाषाणा मूर्खा सत्पर शास्त्रं मे घम् उन्नतस्तनं च श्रेषेग दष्टोपभोगनमान्: को नामा न्यत गन्तुमहतोत्याशयः प्रकाशते। प्रयोज्यभिन्नवेसंति त तात्पर्यनत्वं तटस्थलत्वम्। यथा उभ विच्चलरगिप्पन्दा बिसि गोपतमति रेह दूवलाआ। गिन्सलसरगअ्भाअंगपरिड्ठिया सङ् सुति वं ॥ पत सखोप्रत्युत्ा नायिकया तटस्थ प्रति संकेत- * पथिक नातासरोसिति मनाक् प्रस्तरलिग्रामे॥ उन्नतपयी धरं प्रेच्च पुनर्यदि वससितद्स॥
Page 146
१४२ चन्द्रालोके।
इूत्येवं बोह्ृवैचित्याद्दक्कृम्यूतं चतुर्विधम्॥ उपेक्षानिन्नवाभ्यान्न द्विधा खाङ्करितं मतम्॥ २५॥
स्थानं बोधिसं बोधितेन प्रतिबोधितस्तुर्थः। यथा ॥ प्रागेश विज्तप्निरियं मदीया तत्ैव नेया दिवसा: कियन्तः । तत स्थ्रि- तिर्युकिमती न देशे करा हिमांभोरपि तापयन्ति॥ अत्र प्रि- यावाधितवत्रा प्रतिवोधितो नायकः ॥ यहा साधारगः । प- प्रयोञ्घरवे सति प्रतिपाद्यः। यथा। कुमभ गृहोत्वा विपुलं स- त्वरं समुपगता। अ्रमसदनिरासाय विश्राम्यामि सखि स- गाम्॥ पवेहशजनकुम्भवहनजन्य एवायं समोडतो नान्यया शङ्धिष्ठा दूति सखौं प्रति रतिगोपनम् ॥ तथा व सखी प्रति- पाद्यापि न प्रयाज्या। भामव्त्य प्रतिबोधिती नीच। यथा। खं दूति निरगा: कुञ्ज न तु पापौयसा गहम। किंशुकाभरयं देहे दृश्यते कघमन्चथा॥ अत् इत्यादिनीचा बोडा। तटस्थर- समा नियोज्यः। यथा। गृह्ोपकरगो सर्वें व्यापृतायाः सखे दिनम्। सनध्यायां मम विश्राम: क्व चिङ्गवति वा न वा ॥ पच सङ्ेतकालबोद्ा समो नियोज्यः। उत्तमी नियोज्य: सुर्यः - तामेवोदाहरगाम्। तथा व वक्तृतात्पर्यविषयभूतं व्यञ् बेदि- घमेदेन भिन्नमिति भाव:॥१४ ॥ दूतौति॥ द्वितीयस्य हविध्यमाइ॥ उपेक्षेति । उपेक्षा विषयभूतं निन्हवविषयभूतं चेत्यर्थः। भगूदं गुठं चेति यावत्। स्पष्टतया सवजनवैद्यसमगूतत्वम्। यथा। ये नाम के चि- दिति। पत्र गर्वाविष्कार: सर्वसाधारगो व्यक्षः। गूढतवं च
विकसितति प्रतिपादितमिदमधस्तात् ॥ १५ ॥
Page 147
सपममयूख:। १४३
भूतादिकालभेदेन निज्नवः स्ादनेकधा ॥ भनेनापि प्रभेदेन व्यक्तिवल्लौ विजृमभते॥ १६॥ नानाप्रभेदा नियता: कचित् प्रकरणादिना॥ अर्थेड्र्यमन्यं यं वति तवाच्यव्यस्मिष्यते ॥१॥ महादेवः ॥ महति मुनिसङ्यः ॥ १८॥ दरंति चन्द्रालोकालङ्कारेध्वनिनिरुपणो नाम सप्तमो मयख:॥ तंच निन्हवस्यानेकरूपतामाह। भुतादोति॥ भूतगोंपनं भावगेपनं वर्तमानगापनं चैत्यर्थः। चितयमपि यथा। शूवश्ूः क्रध्यतु निदशिन्तु सुदृद इति। तस्पादतृस्य तादिभेदेनापि व्य.
अनेमेति ॥ अनेनापि लत्चार्थव्यङ्मभेदेनापि व्यक्तिवल्ली लघ- गा।मूलव्यस्नारूपलता विकासते तन दो भवतोत्यर्थः । यथा-
नापि ध्वनिभेद दूति भावः ॥२६॥
ति। नाना प्रमेदा यस्या: सा नानार्था वाकप्रकरणादिना क्व चिदर्थे नियता नियमिता एकार्थवाचकतवेन निख्चिता सती- यमन्यं द्वितीयमर्य वति तद्ञाच्यव्यख्ममिष्वत दत्यर्थेः। सा चा सौ वाच्यव्या्सेति समासः। नानार्थष्वेकम्मादर्यादर्यान्तरो पस्थिति: शतिमूलव्यञ्ञनयैव शकिलवषणयोरसम्भवादितिभा वः। यथा भद्रात्मन दूति। अत्न प्रकरगेन पुरुषे अभिघा नि- यता। अता गनरूपार्थो न स केवलं वाच्यो व्यक्षो वापि तु वाच्य: सन् व्यञ्म: अनियमनदशायां वाच्यो नियमनदशायां व्यज्ञ दूति भावः। आदिना संयोगादय: ।१७॥ महादेव दूति पूर्ववत्। महति मुनिसख्ख दति विशेष:। सप्संख्य: इत्यर्थः ॥ १८॥ द्ूति सप्तमो विलास:॥
Page 148
१४४ चन्द्रालोके।
अथ अष्टमो मयूख:॥ यद्विदमानं मनसो हृादहेतुः स नो ध्वनि: ॥ अन्यथा तु गुगीभूतव्यङ्ग्य तत्तिविधं मतम् ॥ १॥
निरुप्य तत्प्रसङ्गन क्रमेग ध्वनिगूणाभूतव्यङ्मववयलक्षणाकथन- पूर्व मध्यमकाव्यस्य भेदानाह॥ यदिति ॥ येन काव्येन व्यज्य- मानं व्यञ्जनया प्रत्यापितं व्यख्च मनसः सतैमित्याय यार्द्रोभा- वाय स्तिम बार्द्रीभावे आर्ट्रोभोवी द्रुतिः इदमुपलच्तगं विस्ता- रादीनामपि तथा च सज्जनकं भवति वल्हादननकमिति या - वत्। व्यङ्ग्यप्रतीत्या यंत्र मनसोत्यन्तमाल्हाद दूति परमनि- ष्कर्ष: स दूति विशेषगनिर्देश: तत्काव्यं ध्वनिः उत्तमकाव्यंम्। विशेष्याभिप्रायं पुल्लिङ्गम् । यत्र व्यङ्ग्य वाच्यार्थापेक्षया चम- त्कारनमकं सध्वनिरिति लक्षगम्। अ्रन्यथा तु व्यङ्स्य ततः चमत्कारजनकत्वाभावे तु गुगोभूतव्यङ्ग्यरूपं मध्यमकाव्यम्। तक्च वच्चमागभेदेस्विधा विघात्वमापतति प्राप्नोतोत्यर्थः। याद स्य तु भेदा: पूर्वमुत्ताः । पयमाशयः। सव्यङ्यमेव काव्यंन तक्कून्यम्। तस्य प्राधान्येन धौरास्ां वस्त्वादिंगगत्वैन वेत्य- व नायहः। तथो च चमत्कारंजनकमपि रसादि व्यङ्ग्य प्र- करगाद्यनुरधनैतद्गुगात्वैन प्रतीयत तन मध्यमकाव्यत् यत्र तु तस्य व प्राधान्यं तत्ोत्तममकाव्यत्वम्। एतेनावङ् ग्य चित्रादोनामपि काव्यतयात्तमसध्यमाधमभेदेन विविधं का- व्यमित्वपास्तं व्यङ्ग्यस्यैव तन्मूलंत्वात्।। तटुत्म् ॥ प्रधानंगु- गभावास्यां व्यङ्ग्यस्य व व्यवस्थितेः॥ उसे काव्ये तदन्यद्यत्तच्चि- पमित्यभिधीयते दति। प्रकाश तु सव्यङ्ग्यमैव कारव्यमति न
Page 149
काष्टममयखः। १४५
व्यत्तिरेव वविद्याञ्यः कचिदयं: सभावतः॥ क्वचिच्नारुतरयाय स विमुकति चारुताम् ।२॥
नियम:। अज्यङययेपि वाव्यव्यवहञारादत उक्तरीव्या लिविध तदित्युत्तम्। चगडीदासस्तु उत्तमाधमभेदेन कान्यं हिंधा।
ग्यस् पू्व माखाद्यरवेन ध्वनित्वस्य बाधायोगादित्याह। तवा- दं यथा। यामतरुण तरुरया नववज्जतमख्नरोसनाथकरम्। पश्वन्त्या भवति मुहुनिंतरां मलिमा मुखकाया ॥ पम बञ्- जलतागहे दत्तसकेता तरुगी न गतेति व्यड्ग्यं तन तथ गुबो- भूत सदपेचया वाच्यस्वेव चमत्कारकारिलात्। यतः पश्व न्वा नितरां मुखच्ाया मेलिना भवतौत्यनेन दर्शनवालए व मालिन्यं तस्यातिशयः संतम्यमानता चेति वाच्य प्रतोय- तहूति। दितोय यथा। त्वं दूति निरमा इति। पत्र तदन्ति- कमेव रन्तुं गतासौति प्राधान्चेन पापोयस दूत्यमेन न्यज्यते। ए वं निःशेषच्युतेत्यपि बोध्यम्। पनाधमपदेन सथा। एवं स्िि- ता: छणसित्यपि। पत्र समाध्यवस्थासमविभेषव्यङ््यंस प्राध न्यन चमत्कारजनवत्वादिति बोध्यम्। एतेनेदमुदाहरणायं चिन्तयमित्यपास्मिति स्पष्टमन्यच ।२॥ तभ व्यङ्ग्यसाष्टविधत्वेनमव्यमकाव्य साष्टिखस्याग ढमित्यादिना वच्यमायात्वात्तदुपोद्वाततया सगूढत्वस्य लेवि ध्यमाह। व्यत्तः प्रकटो वाच्य एव व्यङ्ग्यः । वाच्यान्ययानुप- पत्तिलम्यो द्वितीय: वाच्योर्ऽर्थी व्यव्यापेचया चमत्कारननक रट तोय: एवममूढव्य ङ्ग्यस्य वैविध्यमित्यर्थः । अन चमत्कारजन- करवं रसव्यञ्चकत्व,क्ा विद्यति रवेति पाठ। तव व्यड्ग्योर्थी
Page 150
१४६ चन्द्रालोके।
विस्मृतः किमपा नाघ स त्वया कुमासमवः॥३।
व्यक्तिरेव प्रकट एवित्र्थः। तेन प्रकटव्यङग्यमेकम्। व्यख्य दूत्य- येप्रि संवध्यते। चारुतां न मुन्नतीत्यस्यापकर्षेद्च सर्थसभावत इ.ति स्मस्तपाठः तेन यचोर्थभावात् साभाविकादर्याद् व्यडग्योड- र्घौ न वाररित्यर्थ:। तेनाचारव्यङ्ग्यं द्वितीयम। चारुता वाच्य म्। तृतोयं प्राखवत्। के चित्तु प्रतैय पाठेचाकतां मुकतोत्यस तिषु संबन्ध: तथा च क् चिद्यतिव्यंञ्जनेव चारुतां सुश्तौत्य- कः प्रकार: क्व चिद्माङ्ग्योरऽर्थः खभावत एत चारुतां मुक्जतोत्य परः अप पनेऽसमस्तपाठ।का चिव्नारुरप्यर्थश्ारूतरसंनिधा- नाटचारुरित्यपर इत्याङ्ग:।एतेषामुदाइरगानि। श्रौपरीति-। ग्रामृतरुगामितिच। २ ।। एतदेव सोदाहरगमाह ॥ पंगूदमिति । अन्यैषविरधं गूणोभूतव्या्ध मध्यमकाव्यमुत्तां तन्मते नसोदारगम् ूढव्या मादावाहागढमितात्यन्चे। पूर्वोत्तास्ु मूलकवदिष्टमेदा दति तः द्वाबः। अर्धान्तरसंक्रमितवाच्यम् अन्त्न्ततिरसकृतवाच्यं च ल- सगावाम्। पदशक्रिमूलसंलच्चक्रमंव व्यञमगूढं स्फुट क लवेत् नापयेदित्वय:। निविधस्याप्युदाहरगमाइ। विस्मृत ६ू- ति। समुद्रं प्रति कस चिटुकि: । अव कुन्भसंभवपदनात्य- न्ततिरसकतवाच्चे न समुद्रपातमुन्चर्थकैन त्वयति पदेनार्घान रसंक्नामितवाच्चन तत्सामर्थ्यन्तावर्थकेन सपा नाथेत्यमैननडं नाधेति शव्दशकिमृसानुरगनेनः विस्मृत इत्यर्थगंतिमूनातु- रगामेन चस सुनिस्वां पास्यति तस्मात्वया बिभेतव्यमिति व्य- रम् । तच्च स्फटम् I ३ I
Page 151
शष्टममयसः १8७
हाषा मतकु न वा। पूमोरलिप्त भिन्नमुर शर॥ ४ ॥ तथा वाध्यस सिहा् नौरथी वारिघेर्यथा॥ संस्ित्य ररसिं धौरासरन व्याधिवारिघीम्॥प॥ पस्फ टें सनयोरत्र को कसाहश्यवन्मतम् ॥ कुछ्मात्ता सनदन्हं मानसे मम गाहते ॥६॥
यन्र रसादिर परर सादक्षतद्रप द्वितोयमाह॥ अपरति॥ पादिना भावादिगहगम्। उदाहरवमाह। राहेति। रीपति- ते कानमवलीझ कस्ासिदततिः अन व्यै्मङ्गारंस्य करुगा ङ्खवम्। एतस्योदाहरगान्तरागि रसवतय अजसिदलङ्कारक धनप्रसङ्ग उक्तानि॥४॥ वाच्यसिध्यङ्गमाह॥ तथत॥ वाच्चार्थस् पतोतरइम् । उ- पपाद्को व्यध्ोऽथो यत् तदंपि तथा। वाच्यसिध्यनामक मध्यमकाव्यम्तन्र दष्टान्तमाह। नीरिति। यथा व्यखो नौ रूपोडथो वाच्चस्य वारिधस्तद्र पकस्थाइ्गमिखरघ:।तदेव प्रदश यन दाइरति। संथित्यति। अत प्रकरगोन सूर्य नियत सरिसूर्य- योव्तमानोपि तरगिशव्दी न नीकावाचक किं तु व्यञ्ञक: स च व्यन्ा नौ का रूपोर्डर्यो वाच्यस व्याधिवारिधिरुपकस्ो पपादक: दूदमेव स्पष्टीलत नी रर्थ इति ॥ ५॥ प्रस्कटव्यष्माण्। अस्फटमिति॥ अस्फटतव च विलम्ब न प्रतीयमानलम्। तद्व स्पषट्यति। सनयोरिति। पत्र कु इमाशमिति वालेसनयोमियः साटशव कोकसाटश्यवटन कारव मतमिष्ठमित्यय। कुद्यमात्तत्वन सनयो कोकसाहश्य रूर्प व्यद्घम्। अस्फुटमित्यर्यः। यथा वा ॥रामेन्त्रवदनेन
Page 152
१४८ चन्द्रालोके।
सन्दिग्घ' यदि सम्देक दैर्घ्वादतलयोरिघ। सम्गाप्त नयने तस्ा: श्रवगोत्त सभूमिकाम् H। तुख्यप्राधान्यमिन्दुखमिय वाच्येन साम्यभृत्॥ भान्ते त्वदानरुचा म्लानिमेति सरोरहम्।८॥
चन्द्रमा निर्जितः किसु कघा सरोसदाम्। रामपाटकमलेैन विट्रुमः पछ्वस्य तुलमापि कोहशी ॥ पत्र नोरसमुद्रोत्न्नणी तुसडागोत्यन्नजये कियान्परिश्रम द्ति चन्द्रमदेन चौरसागर- जत्वं व्यन्ममस्फटम्। एवं विट्ठमपदेन महाद्रुमजरवम् ॥ ६॥ संदिग्धप्राधान्यव्य्माष। संदिग्धमिति ॥ दैघ्यांदि चो- स्पलं चैति दन्हः। उत्पलपदेनोत्पलसादश्यं तैन यल वाच्य- व्यन्नयोस्तयोरिव प्राधान्चे यदि सन्देहसदा तत्संदिग्धप्राधा न्यव्यञ्जकम्। उदाइरति। समिति। पय तस्ा नेते तत्पर्यनां गते द्ति वाच्यं कर्णावतंसीभूतनीलोत्पलसहर इति व्यङ्ञ रयो: किं प्रधानमिति सन्दहः तथा प प्रवगोष सभूमिका मते कृत्यमेन दैर्घ्योत्यजसाटश्ययो: कस प्राधान्यमिति संदेह- एह्संदेव वत्र्थ: ॥७॥ तस्य प्राधान्यव्यङग्य लच्यात ।तुस्तेति।यथेम्दुतषं व्यड्म्य वाच्चेन समें तथाऽन्वदपि चेसतथा वाच्चोर्ऽरथो व्यङ्म्येना- घेंन यष दमत्कारित्यात्तु स्वप्रधान: त्त स्वप्राधान्यव्यड्ग्यक- मित्रयः। उदाहरति। कान्तइतादि। मबोदाहरणे इन्दुख व्यङ्ग्य चन्द्रमसापि पठजपरामवदशंनापाखडअपराजयरुप वाघे न तुख्यां तवा प विपरौतमपि संभवतीति सुख्यपाधान्य मिलर्यः ॥.८ B
Page 153
अष्टमसयख:। १४६
पसुन्दर यदि व्यङ स्वाइाच्याटसनोहरम्॥ सरस्ामोलदम्भोजे चक्र कान्तां विलेकते ॥॥ काकुत्स्थ प्रगतऽमोधिरय मादतु रायमः॥
पसुम्दरव्यङ्ग्यमाइ । प्रसुन्दति॥ यत वाच्यात् व्यङ्म्य- म् पचमत्कारकारि तदसुन्दरव्यडग्यमित्ययः। उदाहरगमा- ई। सरस्यामोति। पामोलनत दूषत्ंकुचन्ति सस्भोनामि यस्निम्मिति विगरः। ताडशे सरसि कोक: कान्तां पश्यतीत्य- घः सरस्या भम्ोज मोजतोति वास्या रवयुतता विशेषणै यध्यापतः। पत् भावी बिरहे व्य्म्य: तदपेयया वाच्यनिरी- कषथमेव चमत्कारीति भावः ॥ह। वाक्याष्िप्रव्यङ्ग्य प्रदर्शयति॥ काकुस्थमिति॥ पद्यमादा तु रावय इति काक्ञा मदो गतप्राय दति वयन्यते। मद्य में दो गमिष्यतीति व्यङ्ग्यकाछ्वैवानिप्रमिति वा । काकुश्यंग- दरामे समागते सस्य मदस्य नावसर इतिव्यख्ग्य काकुस्य या युनिष्ठ यं परिखौक्तत्य निःश्गो लङ्गायां राववास्तिष्ठति स प भोधि: प्रमतः रावगोय मादत्विति वाच्योये।। बस चिदु छवि: पद् तस्य मदोऽसुचित इति व्यड््ग्काुनिष्ठ मायलि ति निन्दार्थकाछ्का प्रकटितमिति वषित। मादतौति युक्त: पाठः। पस्योधी प्रगासेपि सादतीति कायुरित्यपि वस्तित्। मम प्रतिभाति। काक्ाविप््यठग्यमुदाहरयमुखेनेव दर्शवति। कालुरसमिति पाठ। श्रममसयाधि: प्रपत हत्यर्थ: पन्चत्ाम्ब- दिति। मध्यमकाव्यमेदानुपसंहरति। रतषटति। पत्रापि व
Page 154
१५० चन्द्रालोके।
महादेवः ॥ महति वसुसख्य: ॥११॥ दति चन्द्रालोकालद्वारे गुगोभृतव्यङ्ग्य निरुपगो नाम अष्टम्षो मयूखः॥ -* #- थ नवमः मयूख: ॥ मुख्याघं स्याविविच्तायां यूर्वार्वाचीव रुढित:। प्रयोजनाच्च सम्बन्धं वदन्ती लचनगा मता ॥१॥
तट्कम्। सगुगोभृतत्र्यङग्यः सालक्वारै: सप्भेदैः खैः संकर- संसृष्टिम्यां पुनरष दोतते बहुेति। अन यदा वसतुमान या- लङ्वारो चयङ्ग्यस्तदा वस्त्वपेचयाऽलङ्कारस् चमत्काराधायक- स्वावश्यंभावान्न गुगोभूतव्यङ्ग्यता किं तु ध्वनि समेवेत्यवधे- यम्॥ मतान्तरे व्वेषां निष्वे वान्तर्भाव इति भाव: ॥२॥ महादेव द्ति पूर्ववत॥ महति ससुसंख्य: सुखयत्वति वि- विशेष: । अष्टर्संखव्य दत्यर्य: ॥ इत्यष्टमो विलास: ॥ ११॥
व्यड्य्यमेदान्निकृम्य यत्मसत्ति विचारस्तत्समान स एवं बुद्धि स्ो भवतौति स्मृतशव्दव्वत्तिप्रसङ्गन लननगां निरुपर्यात॥ सुख््यार्थेति ॥ मुख्यारथस्याविवत्ताया लक्षणावौजतवं वदता मु. ख्यार्थवाधस लक्षगावोजरवं निरसम्। अर्धान्तरसंक्रमितवा-
नुपपत्तिलक्षणायोजम् अगत्या तस्या एव कल्पनात्। पत एव न गाष्टबोघमावे तात्यर्यज्ञानस्य हेतुता कि तु लाकगिय माव्दबोध एवेति दिक्। संबद्ध वदन्तोति लचणासरुपम्। छ
Page 155
नवममयख:। १५१
लघयोयस्य शब्दम्य मोलनामोलनद हिधा॥ लनवा सा चिधा सिह्साध्यसाध्याङभदस: ॥२॥
न हेतो: शक्यार्थ संबद्धप्रतिपादिका गव्दवृत्ति लंक्षषत्यर्थः। मा द्िविधा पूर्वा पर्वाचोना व तयो: पूर्वा निरुढलन्नणा प्रयो ज्येन प्रतोलनुदेश्यिका भवाची प्रयोजनवतोतात्पर्यविषयप्रयो- जनप्रतोत्युहेशिकेत्यर्थः ।यथा जातिवाचिनी घटादिपद्सय व्यकी निरुढ लचगा कलिङ्ग: साइसिको भवतीत्यादौ देशवा- चिन: पुरुषे डभयन प्रयोजनाभावात्। गङ्गायां घोष दतवादी
काशोपस्थितेप्तन लक्षणावारगाय रूठित: प्रयोजनाच्च त्युक्तम्१ द्विधापि सा पुनस्त्रिधैत्याह पद्मीन ॥ लक्नेति ॥ लनगयं खमर्थः तह्ाचकशब्दस्य मोजनमससमिव्याहारोऽमीलनं स ममिव्याहार। ततो दविंधापि लचगा दिया मौलेति समाप्ा रहन्हः सा चिषा द्विधापि सा पुनस्त्रिधेत्यर्थः। सिङमुदेश्यं सा- ध्यं विधेयं साध्याङ्ंविधेयान्वयि। तत्तहाचकपदनिष्ठत्व.नेवय रथः। पयं भावः। पूर्वोता दिविधापि लनया लत्यार्यवाचक
च द्विधा अग्निर्मागवक: शुक्को घट इत्यादावाद्या मन्ना क्रोश- न्तिः क मगि कुशल इत्यादो द्वितोया एवं दवविधापि उद्दैश्यवा- वकपदनिष्ठा विधेयवाचकपदृन्िष्ठा विधेयान्वयिवाचकद्नि षा पेति विंधा। यथा भी वषभ न बुध्यसे इतयादौं वृषमपद सोहेशयवाचिनो मूर्खे कामिनीवचोडमृतमिति विधेयवाचिनी मृतपदस्यानन्दजनके गङ्गायां घोष इत्यादावुद्देश्यविधयघोषा न्वयिवाचिनि गङ्गापदे इति ॥२॥
Page 156
१५२ चन्द्रालोके।
स्फ, टास्फुटप्रभेदेम प्रयोजनसृपि द्विधा। विटु: स्फुटं सटस्थत्वादर्घगत्वाद् दिधा बुधा: ॥ ३
देनाह॥ स्फुटे तादि॥ स्फुटमगूढम्। अस्फुदं तेन गूढज्यङ्ग्या गूढव्यङ्ग्या चेति ही मेदौ। गूढखं वाक्यभावनापरिपक्ष- वुद्िविभवमाचवैदात्वम्। प्रगूढत्वं सर्वेनवेद्यत्वम्। स्फुटम- पि तटस्खार्थ गतत्वभेदेन द्विया तटस्थत्वं च लच्यपन्केत- रहत्तित्व न प्रतीयमानत्वम्। दृदं च समासोभ्नावुपयुम्यते। सथा दि अयमैन्द्रीमुख पश रक्तसुस्वति चन्द्रमा इत्यादो पर- नाविकासक्नायकव्वत्तान्तप्रतोति: प्रयोजनम्। तदर्थमेव डि
प्रयोगे तदप्रतीतः। तन प्रयोगनस्य तद्ववतान्तसय लच्ष्यलचकेत- रोदासोननिष्ठतया प्रतीयमानत्वमसतीति। भर्थगत्वादिति पा-
भामरवं तेनागढव्यङग्याद् दविविधा सटस्प्रयोजना भर्थगत- मयोजना चेति॥ ३्॥ गृढन्य ङ्ग्या भे दृशयमाफ्त ॥ भस्फु टं चैति । चाप्यो: स्यान- विनिसय: अस्फ टमपि तटस्वप्रयोजनार्धनिष्ठत्वास द्विघेत्थं: गू- दव्यङ्ग्यस्य तटस्त्वलत्चनक्वकपदार्थव्ृत्तित्वाभ्यां भेदाभ्यां गूढव्यख््स्यो लघया द्विधेति भावः। उभयचान्ताद्य वो र्वेविष्यमा
पस्थ प प्रयोजनरुपके दून्दर्सुखसित् चेन्दुपदेनन्द तात्यवम्भु-
Page 157
नवममयख:। १५३
लननकस्य स्फटं यत साविचनगलनग॥ मस्फ ट वतटस्थत्वलत्यस्थत्वेरमुष्य च॥५॥
खस्य लत्यत्वेन मुखनिष्ठोत्कर्षप्रतीतिः प्रयोजनम्। सा घ लच्थनिष्ठेव एवं मुखमिन्दुरित्यादी मुखपदेन सुखतादात्याप- वन्द लच्यते तन् लक्ष्क मुखपदम्। तदर्घनिष्ठैवोत्कर्षप्रतो तिरिति बोध्यम् ।।४॥ पूर्व प्रयोजनस्य भेद एवं उत्तो न लक्षणाया दूति कष्वित तन्मतेन ददानों लज्नगायोञ्चातुविध्यमाइ। लक्षकस्यमिति यब स्फटं प्रयोजनं लन्नके सैका अन्यद्ध दनयमाह। यस्फ टत्वमिति। अैमुष्य प्रयोजनस्य यतोऽस्पा टत्वं तटस्य ल्य स्थत् चातोन्या लक्गासतिस्र दरत्यर्थः। उपसंइरति। दूतोति। स च हेती प्रकारे वा। ननु प्रयोजनप्रतोतिः शतितएव कि मत्यत याह। व्यतोति। शकितो व्यता मिन्ना सा लक्षगा च- तुर्धत्यर्थ: । शक््या प्रयोजनप्रतीतिन संभवतीति तदर्थ सैव च तुर्धाक्गोकार्येति भावः । क् चित्त इस्फ टं चार्घेत्यर्धपाठो न दश्यते तत्र तं विहायान्चत्सवें प्राग्द् बोध्यम् चित् विदुरिति लच्यमत्षकेति लक्षकस्थमिति क्रमेगाधनयोत्तरम् अस्फ टं चार्थत्यर्धादग अन्तयासस इति व्यक्ताव्यतित इत्याः दिपाठो दृथ्वते सोपि व्याखयायते तव स्फ टेत्यादेरवतरगा पूर्वकं व्याख्यानं वतमेव। विदुरिति प्राखत्। ततवान्तभेदमाह्ग। लच्येति। भर्थः प्रागवत्। चन या अन्तया उता दूयमेव विच- घणा लनगो त युच्य ते इव्याह। लचकस्थ्मिति।सुखनिष्ठोत्कषप्रतौ तये मुखपदमिन्दी लानगक विचनगी: प्रयुञ्यतडत भाव:। गढव्यडग्याया भेदय माह। यस्फ टंवार्घनिष्ठत्वात्तटस् त्वादृदपप्पि
Page 158
१५४ चन्द्रालोके।
अचासित्रिम्तदूति व्यता गकितः सा मतुर्विधा।। दून्दुरैवैष सद्वक्मुत्कर्षो लच्ष्यते मुखे ॥ ६ै॥
हिधा। पन्तयास्तिस द्रति व्यता व्यकितः मा चतुर्विधेति। गढ-
गूढव्यडथ्या लंननगा द्विघेत्यथ: ॥ ५॥ प्रयोजनवत्या लक्षमाया मेदानुपसंहरति ॥ पन्यासततिस्त इति ॥ सन्यासितिस्त्र दूति उद्देश्ववाचिरवदनिष्ठर्वादिभे दव्व्य- विशिष्टप्रयोजनवत्या लक्गाया अनुवादः । मेनचयविशिष्टप्र- योजनवती वचा दूति अनेन प्रकोरिग व्यतितो व्यज्षनात चयता भिन्नना चतुर्विधेत्यक्षरार्थः। गूढव्यडग्याया भेट्दयम् यगढव्य डग्याया भेददर्यं चेव्याशय। क चित्त विदु: लच्यलचे-
सन्ता विधेति तिन्नयां व्यकितः सा चतुर्विधति पी ठो दश्वते सोपि तथा तत्राधतरयं तृतीयमतवैत्। गूढन्यडग्या वा अस्का टपयोजनद्वेविध्यास दमाह। अर्थगेति। चोपर्ये प- स्फटसयापि प्रयोजन स्वयाभ्यां मेवाभ्यासन्ता गढव्यडग्ा दिधे- त्यर्थः। उपसंहरति इ्रतीति। उत्तप्रकारिग सा लन्षगा व्यत्ति
खिद् आधपन्तेरुभयनिष्ठमपि तत् स्फ टसस्फ टं तटस्थं चे ति विधेत्याह सार्धेन। रक्षकस्थमिति। जन्षकपद्वाच्चनि उमित्वर्थः । लन्षगाभेदातुपसंहरति । इतीति। शंतिती वयता भिन्ने त्यर्थः। चतुर्विघति। निरुटननगा स्फटप्रयोजनवतीप स्फुटप्रयोजनवती तटस्वप्रयोजनवतति चातुर्विध्यमित्यर्यं इ- ति व्याचसव्ो। भासी क्रमेगोदाह्षरणाच्ाह। दन्दुरवैष इत्वा- दि। पंचादमतदये सल्कस्य त्वतटस्थत्वास्फ टक्षच्यस्थरपक
Page 159
नवममयखः। १५५
प्रदीपं षड येतन तटस्थ मंङ्लोदय: ॥ पटोड़यं दग्ध इव्यादी स्फुट नास्ति प्रयोजनम् ॥ ७॥ पमृतं सूतमितादी तत्समपि हदता॥ माभिसुख्यात् सनिधानात्तयाकारप्रतीतितः ॥८।
सो बोध्यः। कश्चिनम ते उमयनिष्ठप्रयोजनवतीखलनकनिष्ठतट-
वतोतवक्रम तदन्यमतयोसच्यते। इदं च लच्चलककनिष्ठ स्फुटव्यया या उदाहरगम्। यदा चन्द्रपद मुखे लानगि मं तदा मच्चसुखनिष्ठ प्रयोजन कान्तिमत्वम। यदा तु मु: खपदं चन्ट्र लानगिक तदा लक्षकमुखारघनिष्ठ तत स्फ टमेव लच्चे चन्द्रे मगेत तत्पतोतरवेंच्चिव्याथ्यत तथा चानेककोड न्वयदूति भावः ॥ ६ ॥ तटस्यप्रयोजनवत्या उदाहरगभाइ ॥ प्रदापमिति॥ इदं च छद्ध्यर्य कवघषा तोव्य तिर कसंबन्धेन नाश गाया प्रयोगे वोध्यम्। नाशायकवातुप्रयोगे अमङ्गलनिवृत्भावात् तथा
म्। ददं व प्रकरणाटिय कानिसह का रेय स्फ टास्फ, टव्य डंग्या- या विविधाया मप्ुदाहरगाम्। लकषकनिष्ठास्फ टप्रयोजनवस्य उदाइरगसाष। पटोय मिति। अन कर्मानहत्वप्रतितिः प्रयो जननं तच दग्घस कदेशलककपटः पदार्थे वशिष्टपट प्रतीयते दूति लन्नस्थ प्रयोजनम्। चादिसंगाह्म दग्ध पट इत्यत त दाधपदेन दग्घेकदेशपटलक्षगोपि पटनिष्ठमेव तत तच्व स्फ- दम ॥ ७॥ पच्यस्यस्फ टप्रयोजनवत्य उदाहर गामाइ। असस मिति॥ पमृतपदेन रसवसच्यते। पतिदवद्यताप्रतोतिस प्रयोजने काव्य
Page 160
१५ ६ चन्द्रालोके।
कार्यकारगभावात् सा वाच्यवाचकभावतः। इूत्वेयमादे: सम्बन्धात् किस्वान्यस्माश्चतुष्टयात्॥ ८। सादश्यात् समवायात् सा बैपरीत्यात् क्रियान्वयात्॥ मारीपाध्यवसानाख्ये गौगशुड्धे पृथक् पृथक्॥१ ॥
निष्ठमेव। सक्षगबीजसंबन्धानाह। आभिसुख्या दित्यादि। पङ्र- ल्घय्े करिगां पतमित्य चाङ्गुल्ययशव्दस्य सल्तक्षदेशेनाभिसु- ्यं संबन्धा: गव्चायां घोष दत्यादो वृचाय चन्द्र इत्यादी व सें- निधिः। एकत्र वास्तवोडपरत्र आान्तिविषयः। अत एव बोड रि सातत्वेड्स लाकषगिकत्वमन्यया शत्त्य व प्रयोग इतिभोव:। अव रेतुमाह। तकारेति। व्ृचायसन्निद्वितीयमिति सानिध्या कारप्रतोतित दूत्यर्य: ॥८॥ सार्येति। घतमायुरित्यत्र घृतपद्लच्चे आयुषि कार्यख्म्। पायुर्धृतमित्य नायुः पदलच्ये वते कारगरवम्।समरपदरेश्वारणS न्येन क्वतैन्यप्रयुत द्विरेफमुच्चारयति वाक्य दिरेफपदस् योग- वृत्वा लच्ये ममरपदे वाच्चरवं सम्बन्धः । घटमुच्चारयतीत्य- प वाचकतासम्बन्ैन घटपदे लचंगा। दूतवमादेरित्ादि। का चित्तादर्ध्यमिन्द्रार्थी स्वगा इत्यन, खखामिभावः राज्ः पु- रुषो, ग्रहस्त दत्यनाग्रावयवसंबन्धात् इत्यादी संगह्ोतमेवान्य- संवन्धचतुष्ट्यप्रदगभेन विशसयति। चेति। संबन्वादित्यस्यानु- षङ ॥ ६ ।। माहश्वादिति। गौर्वादीक इूत्यन सादश्यं गोशव्दार्थगोरवस- कृचारिगो धर्मा नाहमान्यादयो लक्चमाय्रा अपि गोशब्द- स पराधाभिधाने प्रत्तिनिमित्त सवन्ति। यंदा खार्थसवव्वारि गपा भे देन पराधगता गुगा एव लच््यन्ते न तु परारथीडभिधोयते।
Page 161
नवममयखः । १५७
गौग सारापमुदिष्ट मुखं चन्द्र दतीहगम्॥ शुहं सारोपमुदिष मायुर्धृतमितौटशम्।११॥ गौंगं साध्यवसानं स्यादिन्दुरेवेदमोटगम्॥ शुद्धं साध्यवसानं स्यादायुरेवेदमोहशम्॥१२॥
यहा साधार णगुगाश्येन पराथएव ्ते कचिगा गच्कन्तत्य समनायः सव समुदायान्तः पातित्वम् इद चामनिधाने बोध्यम्। तेन संनिधानास द: पकुशले कुशलपद्प्रयोगे वैपरौत्य संबन्: यथा पतचगि तथा, युधिष्ठिरोयं राजैत्यादी तत्कायं कारिखम्। प्रकारन्तरेग प्रयोजनवत्या भेदबयमाइ्ष। सारोपे ति। मतान्तरेग तदाकति कश्चित्। लचणा विषा सारोपा ध्यवसाना च तचारोप्यमाणारोपविषययोर्भेदेनोती सारोपा- यवारोपविषय भरोप्यमागारुपेगौवोत्तो न भिन्नरुपैण सब साध्यवसाना सा व्विधापि दिधा गौगशुड्भेदेन सामान्ये नप सकत्व न निर्देशः। तन्न साहश्यसंबन्धों गौगो। मन्यसंबन्धे शु मे दूत्यर्थ: ॥ १ ॥ उदाइरणाव्याह क्रमेय । गोग सारोपमिति। दन्दमख
रोपेत्यर्थ:। दून्दरेवेदमित्यन मारोप्यसरुपेगवारोपविषयस्ो साटश्वसंबन्धाच्च गौगसाध्यवसानेत्यर्थ:।।११॥ शुदं सारोपमिति॥ आायुर्पृतमित्यत्र कारगतसंबन्धाए देनोपादानाच शुडसारोपेचर्य:। आायुरेवेदमित्यन करियत्व सं बन्वादारोप्य रूपेगावारोप विषयस्योतेश्व शुइ्धसाध्यवसानेत्यर्य। एतेषां मेदानां रूपकादी उपयोग दन्दपदस तादातयसब्धे न मुखे जावंगिकलवात् शहसारोपादिसभवात। एतेन साह
Page 162
१५८ चन्द्रालोके।
उपादानार्पगद्वारे हे वान्ये इति षड्विधा॥ कुन्ता विशुन्ति गङ्गायां घोषो निवसतीति च.॥२३ । लच्यननकवेशिधा वैशिष्ाभ्यां दिधा पुनंः॥ सरसं काव्यममृतं विद्या सिथिस्तर धनम् ॥१४ ॥
श्वस्य संवसरवे रूपका सववाव इत्यादि परास्म्। साहयस तादा क्यघटक सवात्तादात्य स्याहायत.घ॥ १२।
साथसोपादानेनात्यागिन सार्थस्यानेपिगेन तदविवक्येत्यर्थ:। तनोपदानलक्षणा अर्पगालबगा चेति हो भेदी ददमेव गौय- ते नहतसार्थाजप खार्ये दति सेददयम्। शक्ार्धस्य क्रियादा न्वयेऽजइत्सार्धा शक्यार्थस्य क्रियाद्यन्वयाभावे नहरखार्घेसि तात्पर्यम्। उपसंपरति, द्रतीति। कमेगानयोरदाइरगे पाह। कुन्ता विशन्तौति। कुन्ता विशन्तोत्यत्र कुन्सानां पवेः शान्वयसिध्यर्य तद्न्त: पुरुषा लच्चन्ते गङ्गायां घोष इतस तु गङ्गापदार्थप्रवाहस्य न घोषान्वयः किं तु तौरलन्षगार्य तद्प- स्वितिमानमितर्यः। के चित्तु नहत्सार्धारूपं तृतौयमपि मे- दमाङ्। दूयमेव भागत्यागलनषगा।१३॥ भेदृदयमन्वदाष्ट ॥ लत्येति॥ तच्य लक्ष कयोर्य ैशियं
कयोवेद्विष्टयं ताभ्यां सह संवन्धस्तस्प्ादिति वा पाठस्तु व्यसः समस्तो वा। क्रमेगोदाइरति। सरसमिति। मत्र तत्कार्यकारिः रसंबन्धनामृतपदेन विशिष्टकाव्यत्वेसुखजनकत्वं लच््ते। स्विरतरं धनमिति पद्हयेन च विशिषटधनकार्यकारिससंबन्ध न सुखजनकरवं विद्यायाम्। तन विशिष्ट लघ्यम्। प्रय विभि-
Page 163
नवममयख: । १५६
तथा सहेतुरतया भेदभिन्ना च कुतचित्॥ सोन्दयेदैष कन्दप: सा च मूर्तिमती रतिः १५॥ शब्द पदार्थे वाक्यार्ये सस्ायां कार के तथा॥ लिक्गे चेयममलझाराङरबीनतया स्थिता ॥१६॥
ष्टलक्षकमिति भेदः। तथा च यदे विशिष्टकार्योहेशनाम तत्वं विधेयम्। हितोये विद्योददशन विभिषधनख विधेयम्।
कपदनिष्ठा चेति हो भेदी। पूर्व तु शुद्धोह श्वविधयवाच्कप दनिष्ठावुत्ताविति न पौनरुत्त विशिधादिति पाठी युतः। क्व विदन्य तरत क् चिट्भयन विशेषगमित्य क पत्ः उभय चाविशेषगत्वमित्यपर। तेन व्युक्क्रमेग तवादयोदाहरगद्य दनिप्यविद्याधन मित्याद द्राहरग बोध्यम्। के चित्त गभीरायां नदां घोष इत्यादी नदीपदमव विशिष्टनदीतौरे लोनगिकम्। गभीरपद तात्पर्यवारक वथातयाचापोलयाह॥।१४॥ सहतुनिहेतुभेदेन भेददयमन्चदप्याह।। तथति॥उतावदित्य- थ।। अतथाउतुरितिभदेन भिन्नापिक चिदित्यथः। अनयो क्र मगीदाइरपे बह। सोन्दयेगष दूति। तत चाय हेतुः। साचे ति द्विती योदा हरंगा सौन्दर्यग व्य स्यानन्वयात् तता प्येतदनये तु सदुदाह्रयं गङ्कायामित्यादि स्फ टंमेव बोध्यम् ॥१५॥ उपाध्यनरेग पुनर्भेदान्तरमाह शब्दइति॥शब् पदवा- व्यांन्यसररुपे तत पदे अग्न दग्निर्नएम इत्यन अग्निश्दना चिरतध्यत वाके मुखं चन्द्र दत्यत मुखपदार्थन तादात्य लं- छयते यद् गुरुवचनमा कर्ययन्ति तदमृत पिवन्तोति वाकार्थ पंच वा क्याथ योरेवैक्ारोपात यावन्ती युडमरिया स्ावन्ताउजना
Page 164
१६० चन्द्रालोके।
महादेव: ॥ मनतिनवसंसन: ॥७॥ दूति धन्द्रालोकालह्ारे लक्षणानिरुपचो नाम नवमो मयूख: ॥
अथ दशमः मयूख:॥ धमें कव्वित् पुरस्कृत्य प्रायः शब्दः प्रवसती॥ यथार्थ स्पष्माचष्ट शब्दपतामभिधा विटु:॥१॥
द्रत्यत बहुत्वसंखयया पूज्यत्वम्। स्थाली पचतोत्यधिकरणकार के इस्तिन्या इस्तोति लिड। ननु लक्षणानिरुपयमफलमृत बाह।अलमिति। अलक्कारपदसोपलक्ग्वेन रसर्देर्बीना
त्वेन भलङ्गारादेतवा तट्ङुरत्म्।:१६॥ महादेव इति प्राखत् । महति नयसंखय इति विशेष: ।१७। दति चन्द्रालीकव्याख्याने रमाख्ये नवमो विज्ास:॥ लक्षणां निरूम्य तव्ञेतुभूता यकिसुत्तरारवेन निरूपयितं वस्तुस्थि तिं तटुपोद्वाततव नाह ॥ धर्ममिति ॥ समानेष्वनुगतो व्याव तंकश्च धर्म हत्य च्यते। तत्रव तद्वचिन्न वा शक्िन केवन- व्यत्ञावित्यर्धः। अयं भावः । तत्पने सर्वव्यतिषु पतिकत ए कच। नादाः। मानन्वात्।नान्यो व्यभचारापत्तः। गोशुका- दोनां व्यत्य क्ेनाघाेदात्सइ्प्रयोगानापत्तेश्न। प्रायभति त धर्मस्य नानालवेनैकखान्वनाभावेन पाकाशदावनन्तगप्तिक सपनादभावेन व्यत्तिमानशतावदोषिग वा। एवमन्यच बो- समिति। यया दत्ा शब्द: स्पष्ट साक्षादर्यमाचरष्ट सा प
Page 165
दशममयुख: । १६१
जात्या गुगेन क्रियया वस्तुयोगेन संजया ॥ निर्देशेन तथा प्राइ्ट षड्विधामभिर्धा बुधा:॥२॥
भिधा। साचान्व चार्थान्तरप्रतोत्यद्वार कत्वं तथा च पव्यवंध- मेन शव्दजन्यार्थंप्रतोत्यनुकूत्ता वत्तिरभिधति लक्षगाम्। लच गादिवारगाय अव्यधानेनेति। तादश चेष्टादिवा रपायवशिष्ट म्। सा चाम्मात्दार्थाद्यमर्थो बोद्वव्य दव्याकारिका ईश्वरेके ति न्यायविद, पदार्धान्तरमिति मोमांसकादय: सस्या एवं संकेत दूति व्यरहारः। साक्षात् शब्दजन्वार्थप्रतीतिसहकारि ज्ञानविषयत्वं वा।ननु पुक्ित्तानस्य सहकारित्वे कि बौजमि- ति चेदहौ तशक्रिकशव्दादर्यप्रत्ययाभाव एवेति गह्ाग ।१। सच धर्मः षडिध: तेन षोढा अभिधा साक्षात शब्दव तिरित्याह॥ नात्येत्यादिना। षडिधि: शब्दो जातिशब्दो गुप शब्द: क्रियाशब्दो यहछ्ाशब्दो वस्तुयोगशब्दो निर्देशशब्द इ ति सर्वेषु द्रव्यत्ववाचकघटितपदेषु जातिरेव वाच्या वाच्य ताव कदिका वा शुक्तादिपदेषु गुरगखन्यतरवाचिपदसमाना: धिकरणीपि मुगा एवं वाच्यो न तविष्ठनीसत्वादिजात्तिसतदभा वात्। नापि गुगो गीरवात्। लक्षगया सामानाधिकरयायु पपत्तेश्।वाच्यतावक्केदको वा गुगः एवं पाचकादिपद पाका दिक्रियेव वाच्या तसा एवं प्रतोतरेकत्वाज्च वाच्यतावच्क दव तवे वा। एवं दसडीत्यांदी दएडसंबन्धो वाच्यो वाच्यतावक दको वा पाचकादिपद पाकस्य विशेषगत्व न भानादिह दगड- संबन्धस्य विशेषगात्वन भानाज्ञदः डित्यादियटच्काशब्द षु.श- ब्द एवं वाच्यो वाच्यतावच् दको वा एवं कसपरिचित चामु गडादिपदेषु निर्देश एव वाच्यः शक्तावचदको वा। निः
Page 166
१६२ चन्द्रालोके।
र्देशस्च वाचकवर्धामां खपरत्वम्। यथा कंसमित्यत कंकारस कारावेव कंसपदेन प्रतोयेते। पाठाकरे कंसमाश्रियमित्यने- ति बोध्यम्। तत्र नरकपदान्तर्गतसानुखारककारद्वारा नर- कप्रतोतिः। इूदं पाठइयसाधारयं कंसपदान्तर्गतसानुखार- ककारद्वारा कंसप्रतोतिः। यद्ा। समाश्रितपदान्तर्गतसानुखा- रसकारस्माश्रितप्रतोतिः तथा च खोपस्थाप्यसानुखार- मारसकारवत्पद्वक्वसंबन्धन कंकारसंकारवतव वांच्या वाच्यतावकेदिका वा। एवं चामुएडादिपदेष्व पि चडसुग- नयनवप्वा दिसंबन्ध न वर्गानयवत्वसेव शक्यं तथा वा एवं प- रिचिदादिपदे परिचोगे कुले नात इत्यादिसंबन्धन तद्दर्गावत्त् बोध्यम्। एतेषु च जातिगुग क्रियासंबव्धानामसिद्वेन नात्या- दिशव्दत्वं तथापि यदच्ाशब्दत्व संबन्धप्रदर्शनात्। नापि यौगिकत्व' शुद्धतन्मूलसंभिव्नेति योगचयासंभवीत्। ना- पि लक्षणा संबन्धाग्रहात्। हिरेफपदस्य अ्रमरपदादी रेफद्दय- न्ञानसत्वाद् युक्ता लक्षया नापि लचितलक्षगा लक्षगाजक्ष- खाया पभावात्। पतस्ते वर्णा एव शक्य तावक्कदका: शक्या वेति बोध्यम्। यत्र नात्यादय: संवन्ध न न व्यर्वहितास्तत्र तएव प्रष्वत्निनिभित्तानि वाच्या वा यन तु तेन व्य्वह्ितास्तन वस्तु- योग एव तथावस्तुनो दगडार्दैर्योग: संबन्ध द्वति तदर्थः। य- था दरडी गोतववानित्यादी पत एव द्रव्ययोग, द्त्य पेच्च व- सुयोग दृव्य ताम्। वस्तु दरत्यव तु नोता संबन्धव्यवाहितस् त- स्थाप्राधान्येन प्रधानसंबन्धस्वैव तत्तवात् नात्यादेरपि वस्तुत मै- कविध्यप्रसंङ्राच्च। यद्यपि डित्यादावप्यसाधारयध्म एव प्रद- िलिमितत' संभवति तथापि यहच्कापरिकल्पितत्वन जा
टेति नैड तन्यते ।२ ॥
Page 167
दशममय्खः । १६३
गोर्नोल: पाचकी दरडी डित्य: कंस दूति क्रमात्॥ कशं हिनस्ति कंसारिनेर कं प समापितम्॥३॥ न योगादैरयतनं न सङ्कतनिकेतनम्। वृत्या निर्ईेशशन्दोऽयं सुख्यया साभिघा यया॥ ४॥ क्रमेगोदाइरगान्याह ॥ गोरित्यादि H सर्वे एकववनान्ता: मनु कसत्वस्य देवदत्तत्ववज्जात्यादिरूपतया कथ निर्हेशस्य प्र- वत्तिनिमित्तत्वमित्याणङक्योपपादमेन निर्देशमेव प्रद्शयति। कंसमिति। नरं चेति पाठः। कंसारि कंसं हिनसीति प्रम्न:।त भोत्तरं कं ककार ससाश्रितं नर नरकं सम् आश्रितं के कसं चेतर्थः। यहा। कंतारि कं सं पद्दयमेकं वा हिनरिति के कारसंकारयोव्युत्पत्तिमाइ। नरमिति प्राग्वत्। कर्घ हिन स्तौति क्व चित्पाठः तब नवं वां चेत्यादंव कर्मे कंसनरकौ वि- पहा ना क्यं इताविति प्रम्नमावं कस्य चित् नरकमिति पाठे पि योजना प्रागुता। अयं भावः। यत्र शब्द: खपरस्ननिर्देशः कंसमित्यच समाश्रितं वमित्यत वो आहत्य सकारक्रकार शन्दो प्रतीयेते न च वृतिं बिना प्रतोति: संभवतीति तन प निरेब वृत्यन्तरासंभवात्। एवं च शब्दस्य खपरत्े जात्यादि- भिन्नविषया षश्ाभिधैवेति षड़षत्वम्। एवं चैवं विधे: प्रयो- गैः प्रतोयमानकंसादिशब्दो यत्र तन निर्देशस्तथा निरदिश्यत इति व्युत्पत्या निर्देशपदेन शब्दयहणात्। यत्नतु कंमो इत द्ूत्यादावर्थपरता तव जात्ादिपर त्वम्। नैवं प्रक्कते समा्चि तं कंसमित्यत्र वा शब्दस्वैव प्रतोतेरिति ॥ ३ ॥ निर्देभशब्द प्रोकतमेवोपपाट्यन्नुपसंहरति।। नेति॥ पादिना नात्यादिपरियक्ट: विशेषेग तवान्तर्भावसंभावनया पृथगाइ।न संकेतेति। सँकेतो यदच्वाशव्दसम्। हतुस्तु सर्वतोत् एव।
Page 168
१६४ चन्द्रालोके।
पौयूषवर्षप्रभवं चन्द्रालोकं मनोहरम्॥ सुधानिधानमासाद श्रयध्वं विबुधा सुदम् ॥ ५॥ जयन्ति याज्िकश्रोमन्ममादेवाङ्गजन्मन: ॥। सूतपौयूषवर्षस्य नयदेव कबेरगिर ॥ ६॥ महादेव: ॥ जयदेवेन दशभिः ॥७॥ दूति छन्द्रालोकालङ्गारेडभिधानिरुपणी नाम दशमो मयूख:। तथा च नायं योगिको नापि रुढ: नापि डित्यादिवत्संकेतित: तस्मान्मुख्यया वत्या शत्था सयं पूर्वीतो निर्देशशब्द: परिकीतित
गाम्। खाभिधा ययेति पाठे तु यया सुख्यया वत्त्या स्वांभिधा सरूपस्थाभिधानं प्रतिपादनं शब्दन सा सुख्या ्तिरिका जा- त्यादिस्थ्नभिन्नाङ्गोकार्येत्ययं निर्देशशव्दस्ततो भिन्न एवेत्र्य: निर्देशे खरूपे शब्द दूति सप्मौतत्पुरुष दूति भाव: ॥ ४ ॥ ग्रन्थस्य फलसाह ॥ पौयूषेति ॥ पौयूषवर्षेति जंयदेवस्यैव योगरूढं नामान्तरं चन्द्रश्न चन्द्रालोकेन तदाखयग्रन्थेन च म- नोहरं लोकसिति पाठे तु मनोहरं तमुभयमित्यर्थः। सुधानिधा- नं सुधास्थानं तत्म्ायं चासाद्य प्राप्य मुदं प्रीतिं श्रयंध्वमाश्रय- ध्वम्। है विबुधा देवा: पगिडताश्तेत्यर्थः॥५॥ सादिकौतये आाह। जयन्तौति॥संन्नापने सूत्ौति बडु- व्रोहिः सूत्तेति पाठैप्येवं योगस्तु स्फट एव गिर उत्तरूपा ज- न्ति निर्टुष्टत्वादिति भावः ॥६। मदादेव दति पूर्ववतत्। दशभिरितिति विशेष: । प्रगौ- तस्त नासौ सुकविजयदेवैन दशमश्चिरं चन्द्रालोकेः सुखयतु मयुखदश दिश इत्युत्रार्डे पाठान्तरम् । ७ I दति श्रीमत्यायगुरडोपाख्यवैद्यनाथविरचिते चन्द्रालोक- व्याख्ाने रमाभिधये दभमो विलास:॥ शुभन्भूयात्॥