Books / Chhandas Shastra Pingalacharya KM 91

1. Chhandas Shastra Pingalacharya KM 91

Page 2

KÂVYAMÂLÂ. 91.

THE CHHANDAS SHÂSTRA , BY SHRÎ PINGALÂCHÂRYA With the Commentary Mritasanjivani, BY SHRÎ HALÂYUDHA BHA TTA. With the Chhandonirukti by Samikshachakravart Shn Madhusudana Vidyawachasp atı

EDITED BY PNADIT KEDÁRANATHIA 80x or MAHAMAHOPADH Secoa "ANDIT DURQAPRASAD PUBLISh DY TRI PANS' PÂNDURAN(. PROPRIETOR OF THE '

Page 4

काव्यमाला ९१.

श्रीपिङ्गलाचार्यविरचित छन्दःशास्त्रम्। श्रीद्लायुघभट्टविरचितया मृतसजीचन्यारयया घृत्त्या समेतम्, समीक्षाचक्वर्त्तिराजपण्ढितश्रीमघुसृदन-

सनाथ :

सनयेन पण्डितफेदारनायेन, मुम्यापुरषासिना पणशी- फरोपाहलक्ष्मणशर्मसनुजनुपा वासुदेवशर्मणा घ संशोघिसम्।

द्विवीय संस्करणम्।

मुम्यय्याम् पाण्डरद्ग जावजी, इत्यनेन निर्णयसागरमप्राल्याधिपतिना मुद्राक्षरेरङ्यित्वा प्राकाश्य नीतम्।

१९२७

Page 6

छन्द शास्रस्य भूामका।

अथ किमिन छन्द इति पृच्छाम: ! "मनु म भो य पमिह्यार क गळ भाह्ण इनि गोऽय निपिम पमनुयोगो भवति-सझ्यापेक्षो, एसाप्यापेक्ष, एसणापेक्षम । सदतवविचिय रमाधिर्मपति- असी देयदसो माममण इति लक्ष्यापेस फश्यपाद्विरामृग्यत्रियगिष्टविभामिय्रागस्लालया ससेप म्राहमणजातया मयन्ति दति लक्षप्यापेक, 'पिशा मोनि कर्म पवि नयं माप्ाष्यलक्षणम्। सेवा संमदरद्िध पालयापय पावनम् ।। जीपिस यम्य धमार्य पर्मो रत्यर्थमेव घ। अद्दोरानाथ पुप्चार्य त देमा माहण पिदु॥। फर्मणा माहणो जाता परोति मसभायनाम्। स्वधर्मनिरत मुदम्वम्माद्वाक्षण उध्यवे।। जात्या फुसेन पृसेन म्याप्यायेन भुवेन घ। एभिर्युचो दि सम्विप्ठेभिस्यं प द्विग उध्यते॥ पृति क्षमा दमास्ेयं शाचमिन्दिरियनिमद्। पिय्ा पैय तप रस्य नवर्क मकएदाणम् ।I' दति छक्षणापेक्षय। एममेषेदं यदद पयनयुज्यवे किमिद छन्द दति सोडयं निविध पयनुमोगो भपति- लक्ष्यापेक्ष सक्षप्पापेक्ष, उक्षणापेक्षय। तदतिषिभ रामाभिभमति- अभिमीळे पुरोहिते मश्म्प देवमृत्यिजम्। दोतारे रमघासमम्' । (छ १ म, अ १५) इवीद छन्द दति सकष्यापक्ष, गामध्युप्णिगनए्टच्चृदतीप्िसिट्टन्जगत्ा क्या ससेव छन्योजावयो भव सीति सक्षम्मापेक्ष मदक्षरपरिमाण तच्न्द' 'मात्ना क्षरसक्ष्मानियसा बाक्ू छन्द'इसि लक्षणापेक्षय। तवित्यं सिदं प्रतियचनमिवीद छन्द द्वि म्रेन सिसम्। फुत एतत् । यदक्ष रपरिमाण सच्छन्द इति हि सक्षणमुव्यसे तत्ताषद्पमास भषति। पृथिवी गामभी, अन्सरिक्ष प्रेष्टमम् भीर्जागती। अमिर्गामन, इन्द्रसैट्टम: विशेदेवो भागत । खेजो ये भ्रम्वर्चस गायन्नम्, भोजो वा इन्द्रिमं धीर्य निष्टप्, पशसो जागता। मझ् गायत्रम्, क्षम पेष्टमम् विद् जागवम्। माझणो गामन्र, क्षत्रियलीष्टम, षैभो जा गत। पतुर्विशलयक्षरा वाग्गायत्री, चतुथत्वार्घिदक्षरा वाक् नैह्मी, अचत्वारिशद

Page 7

क्षरा वाग् जागती। इत्येवमनेकधा लक्षण्या श्रूयन्ते। ताश्र सर्वा एवैता गायत्य- स्त्रिष्टमो जगत्यश्च लक्षणमर्हन्ति। तन्र यटुच्यते-'अक्षरपरिमाणं छन्द इति', वाचिकेष्वेवैतदवकाशं लभते नान्यत्रेतयनैकान्तिकं भवति। न चानकान्तिके लक्षण- शब्द प्रवर्तते। तस्मादलक्षणमेतत्। स्यादेव तु तेपु तेपु सर्वेप्वनुगत कथन विल- क्षणो धर्मो यदनुरोधेन छन्द शब्द प्रवर्तते। तमेतं धर्म पृच्छाम-किमिदं छन्द इति॥ अथ लक्षण्योपपरीक्षा- यान्येतानि गायत्र्यादीन्यभिधानानि श्रूयन्ते, किमेते यदच्छाशव्दा, उत रुटा, योगरूढा, यौगिकरूढा, यौगिका वा। अथवा क्वचिन्मुख्या, अपरत्र भत्त्या प्रयु- ज्यन्ते। तत्र तावत्-'गायतो मुखादुदपतत्' इति गायत्र्या, 'गायत्रीमेव त्रिपदा सतीं चतुर्थेन पादेनानुष्टोभति' इत्यनुष्टभक्ष निर्वचनश्रवणात्, 'गायन्तं त्रायते यम्मा- द्वायत्रीत्युच्यते वुधै।' इत्यादिस्मरणाच्चावयवार्थस्फोटाच नैते यदच्छाशव्दा इति शक्यं वक्तुम्। नाप्येते रूढा भवितुं युज्यन्ते। तदाहु -"यदन्यानि छन्दासि वर्षीयासि भूयोऽक्षरतराणि, अथ कस्मादेता वृहतीलाचक्षते' इति। एतया हि देवा इमालो- कानाश्रुवत। ते वै दशभिरेवाक्षरैरिमं लोकमाश्रुवत, दशभिरन्तरिक्षम्, दशभिर्दिवम्, चतुर्मिश्रतस्त्रो दिश, द्वाभ्यामेवास्मिन् लोके प्रत्यतिष्ठन्, तस्माटेना वृहतीलाचक्षते॥।" इत्येवमादिभि श्रुतिभिरेषामचयवार्थसापेक्षत्वावगमात्। न चाप्येते योगरूढा भवन्ति। "सप्तधा वै वागवदत्,। "त्र्यक्षरेण मिमते सप्तवाणी' इत्येवमादिश्रुतिसिद्धेपु वाग्विच्छित्तिविशेषेष्वेव तु भवानिदानी गायत्र्यादीन् शब्दानाचष्टे। तन्न नैतेपु गाय- त्र्यादीनामवयवार्थसमन्वय स्ारस्येन शक्यते कर्तुम्। शुद्धं यौगिकत्वमप्यत एव प्रत्याख्यातं भवति। द्रव्यशब्दत्वगुणशब्दत्वक्कियाशब्दत्वानामन्यतमस्याप्यत्र टुस्थ- त्वात् तत्तर्हि स्यादेवम्। न केवलं वाग्विशेषा एवैतेषा गायत्र्यादिशब्दानां विषया भवन्तीति, कि तर्हि सन्त्येव केचिदन्येऽपि सान्यदेवादयो द्रविणादयो वा वेदप्रसिद्धा गायत्र्यादिशब्दप्रतिपाद्या, अथ वाग्विशेषाश्र। तेषु क्वचिदिमे यौगिका, अपरत्र रूढा स्यु। अथवा क्वचिन्मुख्या अपरत्र भक्ता स्यु। तत्र न ज्ञायते कुन्र कीदृशा इति। 2 किच भूयसा श्रूयते गायत्र्यादीनामाच्छादकत्वाच्छन्दस्त्वमस्तीति। तत्र न ज्ञायते कथमेषा वाग्विशेषाणा साध्यदेवाना द्रविणानामन्येषा वा किमाच्छादकत्व- मस्तीति। 2 आच्छादकत्वमेवैतच्छन्द शब्दस्य परृत्तिनिमित्तमुत गायत्र्यादिशब्द- सवन्धमात्रमथवान्यदेव किचित्। 2 तस्मादुत्तिष्ठते जिज्ञासा-किमिदं छन्द इति॥ अथाप्येतदन्यथान्यया बहुधा श्रूयते वेदे-तथाहि- (१) "एते वाव देवा प्रातर्यावाणो यदनिरुषा अश्विनौ। त एते सस्तभि सप्तभिश्छन्दोभिरागच्छन्ति।" इति। तदेतन्न ज्ञायते-कथं ते सप्तभिश्छन्दोभिरागच्छन्ति, कानि वा तत्र छन्दांसि।। (२) "छन्दासि वा अन्योन्यस्यायतनमभ्यध्यायन्। गायत्री, त्रिष्टभश्च जगलै

Page 8

चायतनमन्मध्यायत्। त्रिष्टय, गायभ्य च जगसे च। जगसी गायभ्म थ त्रिष्टमय। ततो या एतं प्रमापतिप्यूवृच्छन्दर्स द्वादशादमपण्यत्, समाहरत्, वेनायजत। तेन स सथान् कामान् छन्दास्यगमयत्।" दति भ्रूयते। तम न जञामवे-फर्म दवादघाहेन छन्दसामन्मोन्यायतनससिदि। कानि वा सभ् छन्दामि। (३)अददरषै देवा अभमन्त रात्रीममुरा। से समावद्ीया एवासन्। न म्यावर्तन्स। सोऽनयीदिन्द्र- कमाई यमानितोऽमुरान् रानीमन्वयेप्याव दति। स दमेपु न प्रत्ययिन्दत्। स ये छन्दस्यमान्वपायन्। तम्मादि द्रभम छन्दावि घ राती मदन्ति ॥' इवि भूयते। नम न सायते-फथमेतानि छ्दोमि तमि दमन्पमायन् फानि वा तत् उन्दामि। (v) "देया या अमुरयुदमुपप्नामन् बिजयाय। व्ानमिनान्वफामयसतुम्। तं देया अमुषन्-अपि स्वमेहि, अम्माफ ये त्यमेकोऽसीवि। स निभेणिभू्या ज्मनीफो डमुरान् युदमुपप्रामद् विजयाय। त्रिथेगिरिति-छन्दास्येष थेणीरर्त। भ्यनीक इति-सवनान्येयानीकानि। सानर्संभाव्यं पराभाषयत् ।।इति भूयसे। नम न झायसे-कर्म छन्दामि भेणमोऽमूमन् फानि या तप छन्दामि।। () सवाणि छन्दाम्येतध्रप्साप इस्पाम्रायसे। एवशो पयं सूयाभ् संज्ञामसे। उदुस्यदशत वपुर्दिय एसि प्रसिस्धरे। यदीमाशुवद्ृति नेव पतशो विश्वस्म चक्षसे भरम् ॥' (क म ५ अ १·ष) इस्पेषमादिमत्रष्पासयाने तथेष प्रतिपते। तथा प न सायते-फथमेपा छन्दसामेसदाप्रलापत्वम्, फानि या तन छन्दामि। अल निदशनया। एषमादमो हि भूर्मासछन्दसामुणावधवादा भूयन्से। तन्न न सायते-कर्थ कथमेते वादा उपपधन्ते कानि मा स छन्दासि। किमेकमेयेसपो एन्दर्सा छन्दरम्वमुत भिगते प्रस्यर्भमिति पृच्छाम-किमिदं छन्द इति॥ अथ यदप्युक्त छक्ष्यापेक्ष प्रतिवचन सदपि नवावकस्पते । अभिमीळे पुरोहिसम्' इस्मन हि कि नाम उन्दो विषक्षित भवताम् । निं वावदर्य संपूर्णो म्मच्छ द स्मात। नेलाइ। नर्षा ददसहलाणि नर्चा पसस्तानि च । म्भामशीसि पादम पारण संप्रकीर्तितम् ।।' इस्पेषं हि वाशतमे मन्मा संस्मायन्ते छन्दासि पुन ससवेति विपयमेदो विज्ञायते।। कि तर्हि यसावत्पदानि तच्छन्द। नेसाह। घाकस्यर्टे पद्सक्षमेकं सार्थ च बेडे त्रिसहसयुक्तम्। छवतानि पाथे वद्यकदरय च पदानि पद् चेति हि पर्णिसानि॥

Page 9

इत्येवं हि पदसंख्यानं स्मर्यते, छन्दांसि पुन सप्तैवेति विषयभेदो विज्ञायते। अथ किमे- तान्यक्षराण्येव छन्द। नेलयाह। 'चत्वारि वाव शतसहस्राणि द्वान्रिंशचाक्षरसहस्राणि' इत्येवमक्षरसंख्यानं स्मर्यते। तस्मान्न तावदक्षराणि छन्द स्यात्। अथ किं यदत्रैते वर्णा श्रूयन्ते तच्छन्द। नेत्याह। वर्णा हि ते भवन्ति। व्यभिचरन्ति च ते ते वर्णा, अथाप्यनुवर्तते छन्दस्त्वमतो नैते वर्णाश्छन्द स्यात्। कि यदयं वर्णकमस्तच्छन्द। नेलाह। कमो हि नाम पौर्वापर्यम्। न चानन्तर्भाव्यवर्णरूपं पौर्वापर्य शक्यतेऽ्ध्यवसातुम्। तथा च वर्णव्यभिचारे क्रमा- तिचार प्राप्नोति, अथाप्यनुवर्तते छन्दस्त्वमतो नैष वर्णक्रमश्छन्द स्यात्॥ अथ यदयं गुरुलघुकमस्तच्छन्द। नेल्याह। यत्रापि नैवं गुरुलघुक्नमस्तत्रापीष्यते छन्दोव्यत्हार। स न स्यात् अथोच्येत। नोच्यते त्विदमित्थं गुरुलघुक्रमश्छन्द इति। किं तर्हि यथाकथं- चित्क्रियमाणो गुरुलघुक्रमश्छन्द स्यात्। नैतदेवमपि शक्यं वक्तुम्। गद्यपद्यविवेक- स्तत्तर्हि व्याहन्येत। यथाकथंचित्क्मस्य छन्दस्त्वेऽ्भ्युपगम्यमाने तदवच्छेदकभेदा- संभवात् सप्त छन्दासीति व्यवहारोऽपि न प्रामोति। तस्माननैषोऽपि गुरुलघुक्रमश्छन्दः स्यात्। अथ यदत्रत्यमक्षरपरिमाणं तच्छन्द इति चेन्नैतदपि शक्यं विज्ञातुम्। यत्रापि नैतदक्षरपरिमाणं तन्रापीष्यते छन्दोव्यवहार। स न स्यात्। अथ यथाकर्थंचिदक्ष- रपरिमाणं छन्द इति चेन्नैतदप्यस्ति। क्रमवादेन प्रत्युक्त्तत्वात्। अथ किमनेन मन्रेण यत्प्रतिपाद्ते सा विद्या छन्द। नेत्याह। विद्या हि नाम सा अर्थविषयिणी स्यात्, शब्दविषयं तु छन्द प्रतिपद्यते-इति विषयभेदो भवति। ननु च भो, न मन्न्रबो- ध्योऽर्थ एव विद्या स्यात् कि तर्हि मन्त्रस्यापीष्यते विद्याशव्देन व्यपढेश। तथा च मन्त्रत्रैविध्याद् ऋग्यजु सामानीति त्रैविद्यमुपदिश्यते। गद्यपद्यगानानि चतानि ऋग्यजु- सामानि न छन्दसोऽतिरिच्यन्ते। पद्यादित्रैविध्येन छन्दत्तरविध्यस्य साप्रदायिकैरभ्यु- पेतत्वात्। सत्यमेतत्। यदि हि नाम पद्यमृक, गद्यं यजु, गेयं साम-इत्येवाभिप्रेतं भवताम्। तत्तर्हि नूनमेषा भेदाभेदप्रयोजकधर्मानप्युदाहरिष्यति भवान्। किनिव- न्धनोऽयं भेद-पद्यमितराभ्यामतिरिच्यते गद्यमितराभ्यामिति। अथ कस्मात् पुन. पद्यमपि छन्दो गद्यं च गेयं चेति। तदर्थमिदं पृच्छाम-किमिदं छन्द इति॥ (इति छन्दस्तत्त्ववादे प्रश्नग्रन्थ' ।) अत्रोच्यते-प्राणमात्रा छन्द। सर्व चेदं स्थावरजङ्गमं सप्राणमेवेह जीवति। प्राण- धारणं हि जीवनम्। अत प्राणापगमे निर्जीवं विनश्यति सर्वम्। स च प्राण सर्वत्र व्यक्तिभेदभिन्नया कयाचिन्नियतयैव मात्रयावस्थाय खप्रणीतं स्वायत्तं शरीरम- धितिष्ठतीति प्रतिपद्यते। तत्र वाचिकप्राण खवर इत्युच्यते। तन्मान्ना वाचिकच्छन्द। एवं भौतिकप्राणो वैश्वानर। तन्मात्रा च भौतिकच्छन्द इत्यनुसधेयम्। मात्रा च पुनरवच्छेद । यद्यपि च नियतासु वाक्क्ष प्रयुजते छन्द शब्दम्। अथापि नैतावता वागेव छन्द शब्दवाच्येति भ्रमितव्यम्। नीलश्वेतादिशव्दाना गुणवाचकतया जाति-

Page 10

दाव्यत्वेप्रि गुमिपरस्वेनोपचाराद् गुणश्म्वृत्यपदस्य छन्द शवदम्यापि गुणशब्दस्वन्यपदा रोपपस्े। तस्मादवचछोपवछन्द इस्पेम सिद्धान्त। स भ मानेन या प्रतिप्ठया या नुकतफेन वा क्रि्यमामो मस्तुन्यरूपमयादाय म । ननु-'स छन्दोमिरछभखम्माच्छन्दासीत्या पक्षते ।' 'से छन्दोमिरास्मानमाच्छाद्मन् मदेमिराष्छादयन्, तच्छन्द्सा छन्द सस्वम्।' 'से छन्दोभिरास्मान छादमित्योपामन्, वच्छन्दर्सा छन्दस्स्वम्।' छाद यन्ति ह या एन छन्दासि पापास् कर्मणः । 'गायत्रेण छन्दसा स्या छाद्यामि' इस्या पसकृभिरषचनथमणावाष्छादकम्य उन्दस्त्व सम्मवे नत्वयस्छेदस्य। आच्छादकाना

मानस्य प्रतिष्ठामास्तुलितकम्य वा छादकत्वाप्रसिद्ि इवि घम। अप्रसिदेरप्रसिद्धे। सथा दि-केयमप्रसिद्धि। लांकिकानामप्रतिपसिवा स्वम्पतोऽसस्व या । नाथ। न दि सौकिकानामप्रतिपर्या प्रमाणसिदोऽर्य यफ्यमनभ्युपगन्युम्। प्रतिपसिमाश्रेण या प्रमाणान्तरैरसिद धर्क्य म्यीकसुम्। व्यवहारसिदधप्रयणा हि लाकिका म वस्तु सस्यमपेक्षन्से। 'शब्दसानानुपाती वस्तुशून्यो विकम्प' इति पातअलोक्तरीत्या विकल्प वृश्मा भ्यवहारतामसत्यप्यर्थे प्रतिपतिदशनास्। अत एवारूपरमे प्रमाणत सिद्धेषपि हाम्पशमारकीर्त्यादीनो उशस्वं प्रेमानुरागवीरादीना रफस्व, शेपापफीर्व्यादीना कृप्ण स्वमनृ्त भ्यवहारत प्रतिपयन्ते न त सन्तमर्थम् ॥ 1- ममे नक्षन्नमजरमासूर्य रोहयो दिवि। दभग्योतिर्जनेम्मः ॥।१॥ (छ८अ ८ भ १४ व) २-प्रशाह विस्रो अत्ायमीयुन्यन्या अकमभितो विविधे। वृहद सस्पी भुबनेप्बन्त पयमानो हरिस आषिमेद ।। (र ६ अ भ ८ य) ३-'4द ध्रेएं ज्योसिया ज्योवियतमं पिश्वजिदनजिदुच्यरे यृहृत्। विश्वभ्राह् भ्राजो महिसूर्मो रश उरु पप्रथे सह ओगो भच्युस्म् ॥ (र अ ८ अ २८ब) ४-'एपो ह वेव प्रदिशो नु सभा पूर्वो ह जात स व गर्मे अन्त। स एव जात स जनिष्यमाण प्रस्यवजनास्प्ठति सर्तोमुख॥ (मळ ३२ भ ३६ ४ मं ) ५-'एक एवामिबद्ृषा समिद्र एक सूर्यो विश्वमन प्रमूस। एकजोपा सर्षमिदं प्रमाधि एर्क या इ्द विभमूव सर्वम् ।' ६- सोम पूपा व भेतवुर्विश्वासा सुक्षिपीनाम्। देवत्रा रम्मोहिता ।।' (सा २ प्र २ भ ६६ ) v-अहं परखावहमवस्ताद् मदन्तरिक्ष सड् मे पिताभूत। अईं सूर्मसुममतो ददर्श अह येवाना परम गह्ा मद्।

Page 11

इत्येवमादिभिर्वेदप्रमाणै सिद्वेऽपि सूर्यस्य स्थिरत्वे, प्ृथिव्याश्लत्वे देपरीलेनानृत व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते। न तु सन्तमर्थम्॥ "स एष वा न कदाचनास्तमेति, नोढेति। तं यदस्तमेतीति मन्यन्ते, अह्व एव तदन्तमित्वा अयात्मानं विपर्यस्यते। रात्रीमेवावस्तात् कुरुते, अह परस्तात्॥ अथ यटेनं प्रातरुेतीति मन्यन्ते-रात्रेरेव तदन्तमित्वा अथात्मानं विपर्यस्यते, अहरेवा- वस्तात् कुरुते, रात्रीं परस्तात्। स वा एष न कदाचन निम्लोचति ॥" इलेवमैतरे- यादिश्रुत्या स्पष्टमेवाहोरात्रयो पृथिवीगतिनिमित्तकत्वे सिद्वेऽ्यनृतं सूर्यगतिनिमित्त- कत्वं सूर्यास्तमनं च व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते न तु सन्तमर्थम् ॥ एवं घटशव्द प्रयोजकाकाराकारितान्त करणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यस्यैकत्वात्तटभिन्नतयै- वैकत्वेन प्रतिपन्नस्य मृत्तिकाणुविलक्षणसनिवेशात्मकघटरूपावच्छिन्नचैतन्यस्य घटत्वत या तदवच्छेटेन घटशव्दसंकेतसिध्धा तत्तव्यवहारोपपत्तौ सिद्धायामपि समवायेना- वयवेषृत्पन्नोऽवयवातिरिक्तोऽपूर्व कश्रिद्वयवी घटशव्दवाच्य इत्येवमनृतं व्यवहारत प्रतिपद्यन्ते। न तु सन्तमर्थम् ॥ किं बहुना। लोके हि सर्वत्रैवार्थे प्रतिपत्तिस्त्रिविधा दष्टा-पारमार्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिभासिकी चेति। पारमार्थिकी, आर्थिकी, वास्तविकीत्यनर्थान्तरम्। व्यावहारिकी, औपयौगिकी, औपचारिकीत्यनर्यान्तरम्। प्रातिभासिकी, आध्यासिकी, वैकल्पिकी- त्यनर्थान्तरम्। यथा काचे स्फटिकवुद्धिराध्यासिकी, काचे काचवुद्धिरोपयौगिकी, काचे मृद्भुद्धिरार्थिकी। एवं प्ृथिव्यपेक्षया सूर्यस्य कूटस्थता वास्तविकी, पृथिवीं परितः सूर्यस्य वार्षिकगति पूर्वाभिमुखीना औपचारिकी, पृथिवी परित सूर्यस्य दैनंदिनगतिः पश्चिमाभिमुखीना प्रातिभासिकी। इत्येवं सर्वत्र त्रैविध्यं द्रष्टव्यम्। तत्र प्रातिभा- सिक्या मिथ्यात्वमेव, वास्तविक्या सत्यत्वमेव, व्यावहारिक्या सत्यासत्यत्वम्। अन्यथा सतोऽपि व्यवहारसिद्धनुरोधेनान्यथा प्रकल्पितरूपस्य लोके उपयोगदर्शनात्॥। एतदभिप्रायेणैव 'नानृतं वदेत्' इति प्रतिज्ञाय-"अयो खल्वाहु-कोडर्हति मनुष्य सर्व सत्यं वदितुम् । सत्यसहिता वै देवा, अनृतसंहिता मनुष्या ।" इत्यैत- रेयके, 'दूयं वा इदं न तृतीयमस्ति सत्यं चैवानृतं च। सत्यं देवा., अनृतं मनुष्या ।' इति शतपथश्रुतौ च व्यवहारसापेक्षत्वेऽनृतनिष्ठत्वान्मनुष्यत्वम्, वस्तुसद्रूपसापेक्षत्वे तु सत्यनिष्ठत्वाद्देवत्वमुपदिष्ठं महर्षिभि । अत एव च-'शतं वर्षाणि जीव्यासमित्याह। तदेतह्ुवन्नाद्रियेत। अपि हि भूयासि शताद्वर्षेभ्य पुरुषो जीवति ॥' इति शतपथश्रुतौ स्पष्टमेव लौकिकप्रतिपत्तिमूलकव्यवहारस्यानादरणीयत्वमुपदिश्यते। तस्मान्नैतादृशलौकि कप्रतिपत्त्यभावमनुरुध्य कश्रिदर्थ प्रमाणसिद्ध शक्यते प्रत्याख्यातुमिति दिक्। अथ न स्वरूपतोऽसत््वमप्रसिद्धि। छादकत्वस्यैव छन्द पदशक्यतावच्छेदकतया तत्र तदसत्त्वानवक्कस्ते। न च स्यादेवमाच्छादकत्वं यदि तावच्छन्दस्त्वं मानादीना प्रमाणसिद्धं स्यादिति वाच्यम्। 'मा च्छन्द, प्रमा च्छन्द प्रतिमा च्छन्द.' इति श्रुत्या

Page 12

छन्दस्त्वस्प वेषु घचनत सिद्धे। संरयाविपरिच्छेदे माश्वस्य, तत्तदर्भामतनभूता यामाधयपद्याच्ाया वस्तुप्रतिष्ठार्यां प्रमाशक्वस्य, सुकितके प प्रतिमाशव्दस्य म्यास्या स्यमानस्वात्। नन्वेष सर्हिं तबुममवचनप्रामाण्यान्मानस्व प्रतिष्ठात्व तुलितकस्व मथाच्छादकत्व चैतानि वाक्यतावच्छेदकानि स्युर्नत्वेतावतापि मानाववच्छेदानामा च्छादफत्व सिद्धयतीति चेम्न । यदेभिराष्छादयन् तच्न्दरसा छन्वस्त्वम्' इत्पेयमा दीनों छादकत्वस्पेय छन्द पदप्रवृत्तिनिमितस्वमभ्युपगन्नीरणा शुतीनां छन्द पदाभिधेयेपु सेम्यवच्छेदेव्वाच्छादकस्वस्मास्तित्वमोघने एव तास्पर्यावसामात्। सत्तर्हि कीदगाच्छा दकत्यमवच्छेदानामिष्टमिति पेभेतरवितिराच्छादकघर्माविति मृहाण। ननु च भो- येनैव ससा तद्रस्तुस्रूपं न प्रतिपथसे तिरोहितं मवति तस्मिनन्तवानप्रघाने संव रणे आच्छादनशब्दो ृष्ट । घटाच्छादित प्रदीप षम्राच्छादित मष्मम्, रजसा च्छादिते भानो, खनयुगपरिणाइाच्छादिना वस्कसेन,' न हमा न रभो वीर न मन्ता भम दारक। अदृश्मन्त शरेश्छभास्तयाह सैनिकाम मे ॥- इस्यादियु दीपावीनां घटाविद्रिम्येस्तिरोपानेनाप्रतिपत्तिदशना्। प्रकसे पुनर्नैतवेव रस्पे। न मावच्छदेन सता सदयच्छिम किचिदन्सर्षते सस्मादनाच्छावका अव च्छेदा प्रतिपधन्ते-इति वेत्सत्यमुच्मते। न केवलमन्तर्धानमेवाच्छादनशब्दस्प विषय कि सहि वहवो विपयाखच्छव्वस्पोपरम्मन्ते। सथा दि-अभाच्छादनभा गमम्, आच्छाघ चाईमिस्वा व श्रुतशीलवे खममित्यादिपूपर्सम्मानम् ॥१॥ 'ामूपाणाच्छारिताङ्ी' छद्यति सुरब्ेकं यो गुणैय च यु्े सुरयुवतिविमुक्तारछा दमन्ति स्जय। इस्ाविषु पर्योमानम् । २ ॥। 'चन्दन्छत्रगात्न तैराच्छभ कस्ेवरम्, पृताष्छर्म व्यज्नम्' इत्यादिपु चर्जितकठ् ॥ ३ । मेघच्छभेऽकि दुर्दिनम्, 'कण्टकच्छपमार्गेपु' इत्यादिप्बमरीम ॥४ ॥ ईशावास्यमिद सर्वम्' मान्ायते स्ववशसा समस्तम्' इत्यादिपु भ्मापि ॥ ५॥ छादयभानन वेगेरर्दमभरमचनै। निरुच्मते छर्दिरिति दोपो वफ प्रधावित'॥ (सभुत) इस्पेवमाविपु दृपिसकरणम् ।। ६। निचितं ट हंसपक्षे फृक्वाकुमयूरसारसाना थ। दौकूलेन नयेन तु सम न्तसश्छारित शश्म्। दण्डार्षविस्तृसं सस्समावृत रक्षभूपितमुद्भ्रम् ॥ नृपतेख्वा तपत्र कस्याणकरे विजयय च ।। अन्येषामुष्ममं प्रसादपसैर्विभूषिवशिरस्कम्। ष्यास म्पिरजमाछ छम्र फार्य च ायूरम्' ॥। (बुह्त्संहिता ।) इस्पेनमादिपु स्वरूपकरणम् ।। ।। अभिमन्तस्छादयसि' (अथ १।३। १४) अभ छादमेदाज्येन' (काल्ा मनभौवसूत्रम् ४। ६। ५) इस्पेयमादिपूर्जनम् ॥ ८।। छभे स्थाने समासीन इत्या- विदु विविक्तत्यम् ॥।९ ॥ 'गभम् गोकुखे तत बसुदेवप्रणोदिस"। प्रच्छन एव गोपानां संस्कारानकरोत्तमो ।। (विष्णु पु ५म ६ अ) इत्मादाबज्ञानस्वम् ॥ १ ॥ 'गाय त्रेण छन्दसा त्या छादयामि न्रेए्टमेन छन्दसा स्वा छादमामि छादमन्ति ह या एनं

Page 13

V

छन्दांसि पापात्कर्मण' इत्यादिषु गोपनं च ।। ११ ॥ इत्येवमनेके विषयाश्छादनस्य भवन्ति। न चैतेषु छाद्यस्यान्तर्धानमेव दृष्टमथाप्यनुवर्तते स आच्छादनशब्द। त- दित्थं सिद्धेSनैकार्थ्ये यदिदं गोपनापरपर्यायमाच्छादनं रक्षाभिप्रायं तदिहावच्छेदकानु- गतं द्रष्टव्यम् ।। अवच्छेदावच्छिन्नस्य स्रूपतोऽप्रच्यवनेन सुगुप्तत्वात्। अथान्य प्रत्यवतिष्ठते-नेदमनैकार्थ्य युक्तम्, प्रकरणोपलभ्यार्थ शक्तिसवीकाराना- वश्यकत्वात्। वस्तुतस्तु अपवारणे छादयति प्रतिपन्न । त्व द्विविधम् । एकदिग्व- र्तित्वे आवरणमथानेकदिग्वर्तित्वे सवरणं च। इदं च सवरणं वस्तुत स्वरूपाननुगत- मपि द्वेधा-पृथग्दृष्टमपृथग्दृष्टं च। तथा हि-मेघच्छत्रभित्त्यादीनामावरकत्वेनोपसं- वीतघटादीना बहिरवस्थाना दिग्देशकालसंख्यापरिभाणादीनां व्याप्यवर्तिना च सवर- कत्वेन प्रतिपत्ति। अनेकदिग्वर्तिनोऽप्येकदिग्वर्तित्वाव्यतिरेकात् संवरणेऽप्यावरण- शब्दो लब्धावसर इत्यन्यदेतत्। उभयो रेवानयोर्दैष्टिसम्वन्धप्रतिवन्धकत्वमेवाच्छादन- शव्दप्रवृत्तिनिमित्तम्। प्रतिवन्धकतावच्छेदकं च दृग्दृश्यान्तरालवर्तित्वं व्यवधानापरप- र्यायम्। मेघच्छन्नेऽह्वीत्यन्नाह शब्दस्याह प्रवर्तकसूर्यपरतया सूर्याुपरतया वा विव- क्षणात्तददर्शन मेघावरणप्रयोज्यं द्रष्व्यम्। ईशावास्यमित्यत्र तु नायमाच्छादनकर्मा वसिधातु किं तु निवासार्थ। 'तत्सष्टा तदेवानुप्राविशत्' 'नेन्द्राहते पवते धाम किंचन' इत्यादिश्रुत्यन्तरैकवाक्यतया सर्वत्रैवास्य विद्यमानत्वे तत्तात्पर्यात्। अथवा- अस्त्वेवाच्छादनार्थ। तातत्विकदष्टेर्महर्षेर्यत्र यत्रैव दृष्टि प्रवर्तते तत्र तन्नैव परमे- श्वरादन्यन्न दृश्यते-इत्येकस्य तस्य सर्वद्वैतदृष्ट्यपवारकत्वेन विवक्षणादाच्छादकत्वोप- पत्ते। एतेन 'आच्छादयते त्वद्यशसा समस्तम्' इत्यादयो व्याख्याता। 'गूढालंकारवाक्ये- डर्थ प्रच्छन' इत्यादावप्यनुभवात्मकदृष्ट्यपवारणादेवार्थस्य तत्वमुपपद्यते। इति विवेक्त- व्यम्। तथा च छन्नाच्छादितादीना प्रतिबद्धदर्शनार्थकत्वादवच्छेदावच्छिन्नाना चानवरु- द्धदर्शनत्वेनाभिप्रेतत्वान्नावच्छेदानाच्छादकत्वमनाच्छादकत्वाच्च नावच्छेदरछन्द इति चेत्। अत्रोच्यते। नैकान्ततस्तावद् दृगवरोवकस्येवाच्छदकत्वं वक्तुं शक्यम्। एकान्ते स्थितवता पुंसां छनने स्थाने तिष्ठाम इति प्रतिपत्तिदर्शनात्। न च 'वर्षातपात् कृच्छं छत्राच्छादितवर्ष्मण, इत्यादौ च सर्वात्मना दृश्यमानस्यापि पुंसश्छत्रछन्नत्वोपचा- रात्। एवं दृष्टिप्रतिवन्धनैरपेक्ष्येऽपि केवलं वर्षातपावश्यायाद्यवरोधकाना गृहच्छ -- दीना चन्द्रातपादीना वाच्छादकत्वमुपचर्येते। अत एव च 'काचेनाच्छादिते दीपे न लव्धावसरोऽनिल' इत्येवमादयो व्यवहारा अपि सिद्धार्था। तस्मादितरसंबन्धापवा- रकत्वमेवाच्छादकत्वमिति निष्कर्ष । विशेषधर्मावच्छिन्ने शक्तिमभ्युपगम्य विशेषान्तरे लाक्षाणिकत्वसवीकारापेक्षया सामान्यधर्मावच्छिन्ने शक्तिस्वीकारस्य न्याय्यत्वात्। इतरत्वं च क्वचिद् दृष्टे क्वचित्तु नाष्ट्रख्याना प्रतिविघातकानामर्थानाम्। तत्र दृष्टिसवन्धापवारणे छन्नस्य गुप्तत्वमप्रकाशात्मकं गूढत्वापरपर्यायम्। दोषसंबन्धापवा- (१) नाष्ट्रा-इति वेदमन्न्नेषु बहुधा प्रयुक्तो वैदिकशब्द कार्यनाशके विन्ने रूढ.

Page 14

रणे श्ु सस्य गप्तत्वं नाट्टरगहीतस्वास्मकं रक्षितत्वापरपमायमिवि सात्पर्मभेदोऽप्यष

पारकतया सिद्धमेव स्वरूपच्छादक्त्वं छन्द सब्दप्रपुती निमितं परष्टष्यम्। हदयत हि फेन विद्वच्छेदेनावच्छिमे ऋगादी भाग्विशेपे माह्णादावर्थविश्ञेपे या तत्स्यरूपोपघासकषिय- यावच्छेदसव मापरयारणास्मकगुप्तिसाधनतया सद्वच्छेदे छन्दोष्यपदश। इद सु

रण एव छन्दसे प्रतिपभस्वास्। त्ाप्यप्टथग्टृष्टे व्याप्मवर्तिन्येषाय छन्दति प्रायेण विपये समते । सथा न 'घासुदेय । सर्वछन्दक 1 हरिय 1 हरिमेध 1 मद्दा यक्ष ।"-इति महामारतप्रयोगो भमति। छन्दयति सणोति रक्षति स रक्षक इल्य

अथ के ते ज्रयच्छेदा इति यिचायते। गुणसमयायो दि यसुश देनास्यायतते गुणो धर्मो माव इत्यनमान्तराणणि। सेपां समवायमैफात्म्पेनायस्थानम्। छोकम्य वहारे च समवायम्य प्रामान्मात्तदनुरोघेन तदन्त प्रषिषनामथाना गुणस्यम्। समयाये नसे धरियन्ते तवा समवायो घियसे इत्येषां धर्मस्यम्। तरेव समिखद्स्तु तदितरवस्तुवे सक्षण्येन मवतीस्येपां भानलम् । सर्वेपों वस्तुममाणो समभायेन सत्तामहण सत्तय या माय। तास्स्म्मातदनतिरेकाचासी समयायोऽपि भावशरदेन सत्वगरदेन सोप पयत-इस्न्यदेवन्। एते वस्सुधर्मा पघ्षा व्यषच्छिय गमन्त-आभरयमाषा, प्रमोअकमावा स्थामिमावा व्यजकमावा, संचारिभायाधेति। तत्रामसमिते वस्तु न्यमे, अ्प्समिते वस्तुनि सोमम्य, मायुसमिते वस्तुनीन्द्रस्य, वेज समिते पस्तुन्मा

अभिरस्मि जन्मना जातवेदा पटर्त मे मकुरमृत म आसन् ।" = ३ अ ३

अप-

सविना प्रसविश्रा सरसत्या वाचा स्वट्टा रूपे, पूप्मा पझ्ुभि, रिन्द्रेणास्मे सृहस्पसिना अप्मणा, मरुणेनीजसा, मिना तेजसा, सोमेन राज्ञा, विप्णुना दशम्मा, देवतया प्रसूत प्रसर्पामि ॥" (बाजसनेमि अ ३ १० य ३·)

देवाना प्रमोजकभावत्वम्। प्रयोगकस्व घ- सोमो राया गरुणो घेवा मर्मसुमस ये। से से पार्च सुषन्ताम्। ते से प्राण सुवन्ताम्। ते से चष्ठ सुषन्वाम्। वे से श्ोत्र सुबन्ताम्। इस्सायिम नीरूपमक्षभविषया वत्तदर्मविशेपान् प्रस्ेणानुसभेमम्। छ२

Page 15

१०

अत एव - "सोमस्य त्वा द्युन्नेनाभिषिश्वामि, अन्नेस्तेजसा, सूर्यस्य वर्चसा, इन्द्रस्येन्द्रियेण, मित्रावरुणयोर्वीर्येण, भरुतामोजसा।" इति (तै सं) एवमादिभन्त्रै सोमाद्यधिदैवतानामध्यात्मं द्युम्नादिधर्मरूपेण परिणतावस्थत्वमेव तत्तद्धर्मप्रयोजकत्वं बोध्यते। एत एव च ेवप्रयुक्ता धर्मास्तदात्मन स्वभाव इत्युच्यते तस्य द्वैविध्यमाहोज््वलदत्त - 'वहिर्हेत्वनपेक्षी तु खभावोऽथ प्रकीर्तित । निसर्गश्र स्वभावश्व इत्येष भवति द्विधा ॥ १॥ निसर्ग सुदृढाभ्यासजन्य सस्कार उच्यते। अजन्यस्तु स्वत सिद्ध स्वरूपो भाव उच्यते ॥२ ॥

त्यप्यवधेयम् ॥ उपादानद्रव्याणि स्थायिभावा । एवमेते त्रयो भावा उक्ता, ते च प्णिनामात्मभूता इष्यन्ते। तत्रापि आश्रयभावो जीवात्मा, प्रयोजकभावोऽन्तरात्मा, स्थायिभावो भूतात्मा। यस्य सत्तया यस्य सत्ता स तस्यात्मा। स च प्रत्यर्थ त्रेधेति तन्न तत्रोपेक्ष्यम्। अथ येऽनात्मभूता अप्यपृथक्रभूता विशेषतो व्यभिचारिणोऽपि सामान्यतो नित्यानुगता वाह्यार्थास्ते व्यज्कभावा दिग्देशकालसवित्संख्यापरिमाणसा- धर्म्याणि। एत एव व्यज्कभावा इहावच्छेदकशव्देनेष्यन्ते। एतैरवच्छिन्नमेव किंचि- द्वस्तु व्यज्यते। तन्न परिमाणं नामावयवसनिवेशानुरोघेन जायमानमणुत्वमहत्त्वह- स्वत्वदीर्घत्वादिरूपम् । साध्म्य तु समानद्रव्यगुणकर्मकत्वम्। नैतान्यनपेक्ष्य वस्तु किंचिदपि स्वरूपं वत्त इत्यवच्छेदकानामेषां तद्वस्तुखरूपस्थितिनियामकप्राणमात्नारू- पाणा तद्वस्तुच्छन्दस्त्वमिष्यते। अथान्ये व्यभिचारिण सर्वे धर्मा सचारिभावा । यथा आर्द्रत्वोष्णत्ववेशभूषादय सायौगिकार्था। एतेऽप्यनात्मभूता एव। तेषा सत्त्वासत्त्वयोस्तद्वस्तुखरूपस्य तटस्थत्वात्। तदित्थं प्रत्यर्थ धर्माणा पञ्च प्रकरणानि। तत्र चतुर्थप्रकरणपदार्था अवच्छेदा इति संसिद्धम् ॥ तत्र तावद्दिग्देशकालसंवित्संख्याप्राधान्येन गृहीतास्तेऽवच्छेदा इतरे गुणा वा तद्वस्तुनो व्यक्ति। एतेषा भेदकाना भेदादेव पृथगात्मत्वोपचारात्। अथ परिमाण- प्राधान्येन गृहीतास्ते तद्वस्तुन आकृति। एभिरेव भेदकैर्गहीतैरस्तीदमिदमिति बुद्धौ तदा करणात्। एवं साधर्म्यप्राधान्येन ग्रहणे ते तद्वस्तुनो जाति। इतरकालिकेतर- घटाकाराकारितान्त करणवृत्या प्रत्युत्पननैतद्वटाकाराकारितान्त करणवृत्ते सामान्येनो- दयात्तत्प्रयोजकस्य तद्वस्तुगतसाधर्म्योपलक्षितपरिमाणादेश्चैकत्वाभिमानात्। तत्र सा- धर्म्य समानप्रसवप्रकारनिबन्धनमेवेह विवक्षितमित्यतस्तन्न जातिशब्दो रूढ। अत एव मृद्गवके गोसाजात्यनिरास। जातिरखण्डोपाधिरिति तु केषाचिदपदार्थकल्पना- मात्रम्। एतासा व्यत्त्याकृतिजातीना समवायस पदार्थ। यत्तु 'धर्मविशेषप्रसू-

12 1111-11

Page 16

११

साद् द्रम्यगुणकर्मसामान्मविक्षेपसमषायाना पदार्भानां साघम्यवैधम्ार्भ्मो तर्वज्ञा नाि थेयसम्।' इस्पीस्क्मसूत्नप्रामाप्याइम्मादीना पण्णो पदार्थत्वमीक्षमाणा नष्य मैयामिका गुणादावाकृत्यायसमन्मयाद म्मज्याकृतिजातिसमवामस्य पदार्थस्वे विप्र सिपधन्ये सवेतत्सूभायानभिसानाठ्। मष्मगुणकर्मणा स्वतावतामेव सामान्यविशे पाभ्यों ये समवायास्तेपामेव पदार्थसायास्तेन सूप्रेण विवक्षणात् तदविरोधात। रयवे भेवस्मिभेपार्ये तवुत्तरयामम्रन्यख्ारस्यम्। अव एव नहि पद् पदामा सन्वीवि सास्तार्थ। किठु मष्मे गुभकमाणि दष्मगुणकमाणि षेकन्न समनयन्ति तस्य सल्तासत्वमावादिपदपरसीत स्मार्थस्य पदार्थस्व मष्टम्यम्। स सछ भावो मद्प्येक एव समापि कर्मगुणादीना सामान्यविक्वेपाभ्यों तारतम्मात् तदुपलक्षिता समवाया भियन्ते। सस्माद्वदय पदाया षटपटादय सिद्ा। भस्ति दि घटो या पटो वान्यो वा म्रम्मगुणकर्मणामेव स स समवाम। सयापि केचिषुणा आात्याकृतिरूपा समाना भवन्ति केचिस्पुनम्पक्ति धर्मा विश्विष्मन्ते। अत एषकमावीमा अपि से सेडर्भा परस्परे मिघन्से। तस्माद व्यगुणकर्मणा समवाय एम प्रकारान्तरविवक्षार्मा म्यतयाकृतिजावीना समवाय आम्प्या

संपथते। समवायस्तु मिभानामकास्म्येनावस्थानमि्मुक्तम्। सभिरूपितैप प पदे वचिरम्युपेयते-इत्यतखन्न पदार्थशब्द। पदनिष्ठमचिनिरूपकस्वस्मैव पदार्थत्वेन विवक्षितत्वात्। अभवोपयाच्यमानत्वादर्य प्रोजनम् । ममुडिश्म यसप्रवर्वते स तस्माथं। सथा न मदर्य पदप्रयोग: स पदार्थ । म्यन्माकृतिजातिसममार्म प्रव्ा यमितुं हि पदप्रयोग इति स पदार्थ:। तार्स न व्यत्त्माकृतिजातीनामुदेप्वलक्षणपरी क्षाभि सरूप निरूपमिंतु प्रवतन्ते पारमर्पसूत्राणि- म्यसमाकृतिमातयन्ु पदार्म । म्यच्िगुमविक्षेपाधयो मूर्ति। आकृतिजाति सिक्रास्मा। समानप्रसयास्मिका आति। शम्समूहसागपरिभहसहमापसभुप चममणेसमासानुव घार्ना व्यक्ासुपचारास्कि। आकृतिसवदपेक्षत्मात् सरय म्ययस्थानसिदे। म्यज्याकृतियुफेऽम्मप्रसआात प्रोक्षणादीना मृदधषके जाति। इति। वदित्य म्यज्याकृतिआत्याभये पदार्मे बहूना धर्माणा सम्भावेषपि मे कचिवेकमे वायेमुपादाय तस्सवन्धानुप भेन गुणिनमर्म भ्राहमित्धुं पदानि संकेस्पन्ते। मया- मदीय श्ेत कृष्मकरणो महारमससुरग सुखक्षण। इत्यत्न मत्सपन्म श्रेतरूप कर्ण कप्मस्वं शम्यमहृत्व स्वरागर्ति शुभसक्षणरसंब म च विप्रकीर्ण सें तमर्थ निमिसीकस्प प्रषुत्तानों वेपों ठेपा शन्दानामाकाक्ापभात् सामानाषिकरण्य मासवे। एघमेकमे वार्यमुपादाय प्रवृतमोरपि अन्वश्छादकशभ्मोराकाह्ाविशेषात् सरुपर्सरक्षकरवस्य सरूपतिरोभावकत्वस्म भान्यत्रान्मत्र विषयीकरभात् वैभषिकरप्य भासवे । सघेवसु बाबभा पदार्थमर्मादा भवतीत्यप्यनुर्सभेयम्।।

Page 17

१२

तत्रैवं व्यक्तिभावप्रधानं दिग्देशकालसवित्संख्यारूपमवच्छेदं परिच्छेदसीमामर दाभिविधिनियतिनीतिरीतिव्यवस्थामितिमानापरपर्यायं मानाभिधायिना माशव्टे

नाशयपरिमाणप्रमाणापरपर्यायं प्रमाणाभिधायिना प्रमाशव्देन, जातिभावप्रधानं समानद्रव्यगुणकर्मरूपमवच्छेदं साधर्म्यसामान्यसादृश्यसारूप्यतुलितकप्रतिमितिप्रति नापरपर्यायं प्रतिमानाभिधायिना प्रतिमाशन्देनोल्िख्य छन्दस्त्वं विधीयते। मा च्छन्त प्रभा च्छन्द, प्रतिमा च्छन्द इति। दृश्यते च- 'अस्तभ्नाद् द्यामृषभो अन्तरिक्षममिमीत वरिमाणं पृथिव्या। आसीदद् विश्वा भुवनानि सम्राड विश्वेत्तानि वरुणस्य नतानि ॥ १ ॥' 'गायत्रेण प्रतिमिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टभेन वाकम्। वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणी ॥। २ ॥' (ऋ २ अ ३ अ. व. १८) इत्यादिषु दैशिकसाख्यानिकमर्यादाभिप्रायकत्वं मावृत्तस्य, 'यस्य भूमि: प्रमा अन्तरिक्षमुतोदरम्। दिवं यश्चके मूर्द्धानं तस्मै ज्येष्ठाय न्रह्मणे नम ॥।' (अथर्वमं.) इत्यादिषु प्रतिष्ठाभिप्रायकत्वं प्रमाशव्दस्य, 'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रय' ।। (ब्राह्मणम् ) 'द्वादश वै रात्रय सवत्सरस्य प्रतिमा' ॥ (त्राह्मणम्) इत्यादिषु तुलितकाभिप्रायकत्वं प्रतिमाशव्दस्य ॥ तथा च भा-प्रमा-प्रतिमाशव रुल्लिखितस्य त्रिविधस्याप्यवच्छेदस्य वस्तुस्वरूपसंवरकत्वेनाभिग्रेतस्य छन्दस्त्वं व नत. सिद्धं भवति। ननु प्रमाप्रतिमयोरपि छन्दस्त्वेऽभ्युपगम्यमाने- 'कासीत प्रमा प्रतिमा कि निदानमाज्यं किमासीत् परिधि क आसीत्। छन्द. किमासीत् प्रउगं किमुक्थं यद्देवा टेवमयजन्त विश्वे॥' (ऋ ८ अ ७ अ १८ व.) इति मन्त्रे प्रमाप्रतिमयोश्छन्द पार्थक्येनोपादानं विरुध्यते इति चेत्तन्। "तस्माद् यज्ञात् सर्वहुत ऋच सामानि जजिरे। छन्दासि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत॥ आदित्या विश्वे मरुतश्र विश्वे देवाश्च विश्व ऋभवश्च विश्वे। इन्द्रो अनिरश्विना तुष्टवाना यूयं पात खस्तिभि सदा न ।।" इत्येवमादिषु विशेषोपादाने सामान्यशब्दस्य विशेषेतरपरत्ववदिहापि छन्द शब्द मानावच्छेदतात्पर्यकवेन चारितार्थ्यात्। वस्तुतस्तु न मानत्वेन प्रतिष्ठानत्वेन तुत

Page 18

१२

तकरमीन वा छन्दस्त्ममिष्यसे; अपि सु स्रूपरसंमरकतवेनेवि पदार्थतावच्छेदकमेदादपी नरतमम् ॥ ननु 'मा "ठन्द', प्रमा च्ठन्द', प्रविमा च्न्द', 'इय े मा अन्तरिक्ष प्रमा, असा प्रतिमा इमानेव छोकानुपभतते' इस्यमिचितिम मथमणालोकत्नयामिप्रायतया

वेहस्वाविसियतेयो गोणशम्दरवाद्। अन्यमा-'अय जहम्' अयोपमृसम्, अप स्रुवाम्। असी घे जुह्ू, अन्तरिक्षमुपमृत् पृथिवी धुवा। इमे घे स्मेका सुच पृष्टि संमार्जनानि। पृष्टिषा इर्मोमोकाननुपूर्य कस्पमति। ये तत हृसा समेष से। (ते मा म का ३ प्र १ अ) इस्यादिमिरूपप्ारवि्चेपे छृगावयोऽपि सायादपभ्रद्येरन् ।। एगम्- 'मा छन्द तत्पृभिनी, अमिर्देयता ।१॥ प्रमा छन्द तदन्सरिक्षम्, षातो देवसा ॥ २ ॥ प्रतिमा छन्द, तद् थो, सूर्यो देयवा ॥३ ॥ अमरीयि पन्द सहिघ, धोमो देमता ॥४ ॥ विराद्छन्द सद्वाक् वरुमो देयता ॥ ५॥ गामश्री छन्द तदजा, घृहस्पतिर्देवता ॥ ६॥ भिष्टप् छन्द सद्विरण्यम्, इन्त्रो देवता ॥॥ जगसी छन्द वहौ प्रजापतिरदेवता॥८॥। अनुष्प्छन्द, तट्रायु:, मिन्रो देवता ॥ ९ ॥ उष्णिहा छन्द तथसु पूपा देयवा।। १- । पहिश्छन्द वस्कृपि पर्मन्मो देवता ॥ ११ ॥ घृषती छन्द सदश्र, परमेषठी देवता ।। १२ ॥।' इत्यापसम्पश्रौत (१६।२८। १) सूत्रो के प्रकरणविश्नेये माप्रमावियद् विराय गायष्यादीनामपि भागवद्यभिप्रायतया प्रयोगाव समानन्यायास प्रकतार्थपरस्व भ्या इन्पेव। मस एव 'सावित्रेरम्रिमापसे प्रसूतये। चतर्मिरावत्ते वत्वारि वे अन्वाषि छन्दोमि रेवादते। अपो प्रम्म मे छन्दासि। मझणैनावते। इय मे गायत्री। अन्तरिक्षं निष्टप्, योर्जगसी दिधोडनुष्टप्। सवितृप्रसूसो वा एवदेभ्यो खोकेम्पशछन्दो मिर्दिग्म्मभ्ामि संमरति॥ इत्ममिन्नितिप्रकरणपाम्ानाय् गायत्रीतिष्टव्अगलन हर्मा छोकदिक्परसमा प्रतिपावितानामपि नैकान्ततः सार्थापछाप प्रसज्यते। अत एव न "इर्य मे मा-अन्सरिक्ष प्रमा-सौ प्रतिमा-इमानेव लोकाम पमसे।"

Page 19

१४

इत्युक्त्वा, "अथो देवच्छन्दसानि वा एतानि, देवच्छन्दसान्येवोपधत्ते। द्वादश द्वादशा- भिता उपदधाति। तत् पटन्रिंशत्। षटत्रिंशदक्षरा वृहती, वृहती खल वै छन्दसा खाराज्यमानशे।" इत्यादिना लोकाना टेवच्छन्दसत्वं वृहतीछन्दस्त्वं चोपपादितम्। पटत्रिशदक्षरा वच्छिन्नत्वस्यैव वृहतीपदार्थत्वाद् वाग्वृहृतीवढेपा लोकानामपि तत्तदग्ीन्द्रादिदेवाच च्छेदकाना तल्लक्षणलक्षितत्वेन तथा तथा व्यवहर्तु सुशकत्वात्। तथा चेत्थं लोकाना ्रतिपने छन्दस्त्वे छन्दोऽनुगतशब्दास्तन्नोपचर्यन्ते। तत्राप्यनुप्रजननसवन्धात्, प्रक्र मसामान्याद, अर्थयोगाच्च लोकत्रयेऽवच्छेदत्रयशव्द्सवन्ध. । तथा हि- "प्रजापतिरकामयत-प्रजायेयेति। स एतं दशहोतारमपश्यत्। तेन दशधा स्मानं विधाय दशहोत्रातप्यत। तस्य चित्ति. सुगासीत, चित्तमाज्यम्। तस्यैताव त्येव वागासीत्। एतावान् यज्ञकतु। स चतुर्होतारमसटजत सोऽनन्दत्-असक्षि चा इममिति। तस्य सोमो ह्विरासीत्। स चतुर्होन्नातप्यत। सोऽताम्यत्। स भूरिति व्याहरत् स भूमिमसजत-अनिहोत्रं दर्शपूर्णमासौ यजूंषि।। १॥। स द्वितीयमतप्यत। सोऽताम्यत् । स भुवरिति व्याहरत्। सोऽन्तरिक्षमस जत। चातुर्मास्यानि सामानि । (२) स तृतीयमतप्यत। सोऽताम्यत्। स सुवरिति व्याहरत्। स दिवमसृजत। अगिष्टोममुक्थमतिरात्रमच । (३) एता वै व्याहतय इमे लोका। इमान् खल वै लोकाननु प्रजा पशवश्छन्दासि प्राजायन्त ॥" इति तैत्तिरीयारण्यकश्रवणात् प्रथमे तपसि भूलोकमनु छन्दस प्रथमस्य माना त्मन, द्वितीये तपसि भुवर्लोकमनु छन्दसो द्वितीयस्य प्रमाणात्मन, तृतीये तपसि सर्लोकमनु छन्दसस्तृतीयस्य प्रतिमानात्मन प्रतिपत्तिरित्यनुप्रजननसवन्ध । अतश्र यथा लोकेष्वयं प्रथमोऽन्तरिक्षं मध्यमोसावुत्तमस्तथावच्छेदेषु मान प्रथम, प्रमाणं मध्यम, प्रतिमानमुत्तम, इति प्रक्रमसामान्यम्। अथ दिग्देशकाल संख्यावच्छेदाना प्ृथिव्यायत्ततया प्रथमोपस्थिततया च तत्र माशव्दे प्रवृत्ते- 'अयं वै लोको रथन्तरमस्रौ लोको वृहृत्। अस्य वै लोकस्यासौ लोकोऽनुरूपोऽमुष्य लोकोऽनुरूप ।' इत्यैतरेयोक्तन्यायेनैतलोकानुरूपेऽमुष्मिन् लोके प्रतिमाशब्दो लब्धावसर इति तत्पारिशेष्यादन्तरिक्षे प्रमाशन्दोऽवतिष्ठते। उभयोरेवानयोर्द्यावा पथिव्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठिततवात्तत्र प्रमाशब्दसाङ्गुण्याघ्च। तदित्यं गौण्या वृत्त्या लोक पराणामप्येषा मा-प्रमा-प्रतिमाशब्दानामवच्छेदविशेषार्थत्वं न विहन्यत इति सिद्धम् ॥ तदित्थं मा-प्रमा-प्रतिमात्मकमेदत्रयभिन्न प्राणावच्छेदोऽवच्छिन्नप्राण एव वा छन्द इति लभ्यते। तन्रास्य प्राणस्यायमवच्छेदो यैरवयवभूतैरन्यान्यै प्राणै प्रसा-

Page 20

१५

प्यवे से प्राणााछन्द परिमापायामसरपर्देनाम्याय से, तेपा चाक्षरप्राणानां प्रातिस्िकोडवच्छेदो मानापव्देन। करयाधिन्मान्रया नियसरनियत्रमा संस्रक्षररय मछदसिडी वद्वण्छेद्फासरसंस््यामेदाचछन्द्ोसि मिध्ठे। ययाशक्षरा गामननी एफादशाक्षरा त्रिष्टप् मादशाक्षरा जगती धेलादीनि। तनवान्मक्षरारि पाधिफ च्हन्द्सि याचिका एप प्राणा भपन्ति। आर्थिफे तु उन्दम्यार्यिका प्राणा । प्रसि दानि राठ माचिकान्यक्षराणि, आर्थिफान्युदाहराम-सथा हि पासपयकुताममि रमिरूपाया अस्या: पृथिम्या पृथिवीप्राणरूपस्यापय पृयग् पृथग् गायत्रीस्वमुपपा

प्रजापसिया इदमम भासीदेक एव। सोडकामय-मद्ु स्यां प्रमाययेनि। सोडधा म्मत्। स सपोऽतप्यत। तम्माच्छ्रान्ताम् सेपानादापोऽ्सज्यन्त॥। १॥सम्मापुरुपात सादापो जायन्ते। आपोऽयुवन्-र पर्य भमामेति। तप्यप्यमित्यम्नवीन्। ता अतप्य न्त। ताः फेनमसजन्त ॥ २ ॥ तस्मादरपो वप्तानों फेनो जायसे फेनोऽमवीस-शरह मवानीति। वप्मस्येलमवीठ्। सोऽवप्पत। स मृदमसजत ॥३॥ एत्त फनसप्यते- मदप्स्वायेष्टमान सवसे। समदोपहन्मवे मूटेव मयति। मृदमयीत काह भमा नीति। तम्मस्वेस्यममीठ्। सात्रप्यत। सा सिकसा असजत ॥४ ॥ एतदर मृप्तप्यते- गटेनां विकृपन्ति सम्माययपि मुमार्स्म पिक्पन्ति सकतमिषय भवति (एतायमु तद् यमू काई मवानि काह भमानीसि ।) सिकताम्य मकरामसूजत ।। ' ॥ सम्मात् मिकता' शफरवान्ततो भवति। चकराया अक््मानम् ।। ६।। तस्माष्डर्करानमषान्ततो मयति । अश्मनोऽय ॥ ७ ॥ वस्मावश्मनोऽ्यो धमन्ति। अयसो हिरण्यम् ॥८॥ सम्मादयो यह प्मात हिरण्यर्संकाशमियव भयति ॥९॥ तद् यदसूज्यत। अक्षरत् सत्। यद्क्षरत् तस्मादक्षरम् । यदष्टी कत्वोऽक्षरत्। सेवायक्षरा गामभ्यभषत्। भभृदा इस प्रतिष्ठेति। खष् भूमिरमयत्। तामप्रयमत्। सा पथिम्यभत्। तस्यामस्यो प्रतिष्ठारमां मूवानि म मूसानां व पति समस्सरायादीक्षन्त। भूताना पतिगददप विरासीदुपा पमी। तधानि तानि भूवानि छतवस्ठे। अय म स भूसानों पति" संभस्सर स । अम या सोपा पत्नी भपसी सा। तानीमानि भूसानि च भूताना थ पतिः संवरसर उपसि रेतोऽसिघन्। स संवस्सरे कमार्ेऽजामत ॥११॥ सोडरोवीस्। सं प्रजापविरमवीत्। कुमार, कि रोदिपि मच्छ्रमात्तपसोऽभिजातोऽसीति ॥१२॥ सोऽमवीत्-अनपहृतपाप्मा वा अ्षस्मि-अविहितनामा, नाम मे मेहीति। सम्मास् पुश्रस्म जवस्य नाम कुर्न्मोत्। पाप्मानमेवास्म तदपहृन्ति। अपि द्विवीयम् अपि तृतीयम् । अमिपूयमेवास्म वछ् पाम्मानमपदन्ति ॥। १३॥ सममवीत्-ख्ो इसीवि। सथदस्य सभामाकरोत्-अभिस्नूपमभयत्। अभि्वे ख। यदरोवीत्- सम्मादव।। १४ ॥ सोऽमवीत्-ज्यायान् वा अवोऽस्मि भेशेव मे नामेति। तम नवीत्-सर्वाऽसीति । समदस्म सभामाकरोत्। आपस्तवूपममवन्। आपो पे

Page 21

१६

सर्व। अभ्दो हीदं सर्व जायते॥ १५॥ सोऽनवीत्-ज्यायान् वा अतोऽस्मि घेह्येव मे नामेति। तमन्रवीत्-पद्चुपतिरसीति। तद्यदस्य तन्नामाकरोत्। ओषधय- स्तद्रूपमभवन। ओषधयो वै पशुपति । तस्माददा पशव ओपधीर्लभन्तेऽय पती- यन्ति ॥ १६ ॥ सोऽबवीत्-ज्यायान् वा अतोऽस्मि घेह्ेव मे नामेति। तमन्रवीत्- उग्रोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकरोत् वायुस्तद्रूपमभवत्। वायुर्वा उग्र । तस्मा- द्यदा वलवद्वात्युओ् वातीत्याहु ।। १७ ॥। सोऽव्रवीत्-ज्यायान् वा अतोस्मि घेह्येव मे नामेति॥ तमन्रवीत्-अशनिरसीति। तद्यदस्य तन्नामाकरोत्-विद्युत्तद्रूपम- भवत्। विद्युद्दा अशनिस्तस्मादं विद्युद्धन्ति, अशनिरवधीदित्याहु ॥।१८॥ सोऽन्रवीत्- ज्यायान् वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति। तमब्रवीत्-भवोऽसीति। तद्यदस्य तन्ना- माकरोत् पर्जन्यस्तद्रूपमभवत्। पर्जन्यो वैभव. । पर्जन्याद्वीदं सर्व भवति ॥१९ ॥ सोऽववीत्-ज्यायान्वा अतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति। तमन्रवीत्-महान् टेवोऽ- सींति। तद्यदस्य तन्नामाकरोत् चन्द्रमास्तद्रूपमभवत्। प्रजापतिवे चन्द्रमा, प्रजा- पतिवैं महान्देव ॥ २० ॥ सोऽब्रवीत्-ज्यायान् वा अतोस्मि धेह्येव मे नामेति । तमत्रवीत्-ईशानोऽसीति। तद्यदस्य तन्नामाकरोत् आदित्यस्तद्रूपमभवत्। आदित्यो वा ईशान। आदित्यो ह्यस्य सर्वस्येष्टे॥ २१ ॥ सोऽव्रवीत्-एतावान् वा अस्मि मामेत परो नाम धा इति। तान्येतान्यष्टावमिरूपाणि। कुमारो नवम। सैवामेस्त्रि- वृत्ता। यद्वेवाष्टाविरूपाणि। अष्टाक्षरा गायत्री तस्मादाहुर्गायत्रोऽिरिति। सोडयं कुमारो रूपाण्यनुप्राविशन्नवा अमिं कुमारमिव पश्यन्त्येतान्येवास्य रूपाणि पश्यन्त्येतानि हि रूपाण्यनुप्राविशत् ॥ २२॥।" इत्येतावता महता प्रबन्धेनामीभिरपूफेनमृत्सिकताशर्कराश्मायोहिरण्यरूपैरष्टभिर- क्षरै. परिच्छेदादमुष्या पृथिव्या भूतगायत्रीत्वमञ्जसोपपादितम्। एवं पृथ्वीजलतेजो- वाय्वाकाशसूर्यचन्द्रयजमानरूपैरष्टाभिरक्षरै परिच्छेदादमुष्यामे रुद्रकुमारस्य भूतगायत्री-

सभ्युपगम्य तत परिच्छेदादन्यान्या गायत्र्य प्रतिपाद्यन्ते। यथा हि महाभारते भीष्मपर्वणि- 'सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा। ऋक्षाश्र वानराश्ैव सप्तारण्या. स्मृता नृप ॥ गौरजाविमनुष्याश् अश्वाश्वतरगर्दभा। एते ग्राम्या समाख्याता पशव सप्त साधुभि ॥ एते वै पशवो राजन् ग्राम्यारण्याध्तुदेश। वेदोक्ता पृथिवीपाल येषु यज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ उद्भिज्जा स्थावरा प्रोक्तास्तेषां पश्चव जातयः =

Page 22

१७

सेपो विशविरेफ्ोना महाभूसेपु पमगु । धतुपिदानिररिश गायत्री लोकसंमता।। य एतां मेद गायत्री पुष्ा गर्यगुणान्पिसाम्। सर्वेन भरतथष्ट स सोप न प्रणायति।' इस्पादिना प्रपधेन पदयभिरमतनजातीय पपभिधान्मधतम्यावीय स्ापर

समास्याता।। एयमेयान्मयान्यय सर्वपापि छन्दोव्यमदार थीत स्मार्तो या सरपोऽपि पामिका

घ वाषिकाक्षरसंत्यानानां सक्षणत्यम्, आर्थिकादरसंस्यानानो घ लकष्यस्व मषत्र समुमेयम्। एवेन सर्य एमान्रत्यप्रभमनन्योक्का पंदिकनिददनास्थानारछन्दोम्ययद्वारा भ्यास्याता। वियुयाहोरामपत्तस्प सृदतीछन्दसयम्, ससो दक्षिणतः फ्रमेण रसिताना प्रयाणामदोरान्रपत्तानामनुष्ट्रपुष्णिगगामन्रीस्म्, विपुषादुत्तरतय क्रमेण दीपाणो

छन्द संज्ञानों सूयामत्वमाम्त्यायवे। 'प्रजापसेरक्ष्मभयस् । तव्रोऽभवत्' इति भुख्या सूर्मरथसमाविथानां पकस्याना वेपामहोरामपतानामेव सूयाश्वरवात्। तदेवसय पेदरमी क्षार्यो विस्वरत समास्याय स्पटीकृतमिसि तवोऽपलोक्यम्॥ इछ छ मा-प्रमा-प्रति मात्मकभेदय्नयमिभ प्राणावच्छेदोऽपचिछभप्राणोऽपि या छन्द इत्येतरा तायत् सर्वच्छ न्दोरहरस्म सिदान्तसो व्याक्यातमिति दिय्क॥

'वासो अमे विश्वरूर्प संन्यमस् विभायसो ॥।' इति 'छन्दासि वा अपरेर्षास। छन्दास्येपवस्ते। छन्दोभिरेषनं परिददाति'।

छन्दोषि मे संघेश उपयेष इवि सैत्तिरीमभुती संप्राप्मायस्मानस्य, तन्नीमासनम्प चार्मम् (२) शिस्पानि शंसन्ति देवधिस्पानि। एवेपो मे शिल्पानामनुरवीह शिल्पमघिगम्पते। हख्वी कंसो वासो हिरण्ममश्ववरी रम: शिल्पम्। यदेव शिस्पानी २ आात्मसंस्कृतिर्याय शिल्पानि-छन्दोमये षा । एवैयजमान मारमान संस्करवे ।I' इस्ैवरेमभुती सिल्प भूतस्मार्मस्य न (१) मानाधवच्छेद्षिछक्षणस्यापि छन्वस्स्वेन प्रतिक्ञानात्। इति नेवू। अनोध्यते-देवतकाण्डे निरुके भगवता मास्केन मकिसाइचर्यनिर्यचनावसरे-'मभ किनिहार्टिविययिकं सदमे: कर्म' इस्येव प्रतिजानानेन दार्टिमियमिकामा स्थानावरोभ

क््यामानामेवानात्मधमाणों छन्दस्त्वेना मिप्रेतानामाच्ादकत्वसाम नेमैभामणीममुसेखा

Page 23

१८

वत्तात्पर्यमुपलभ्यते ॥ १ ॥ सवेशोपवेशयोरप्यवयवसंनिचेशरूपतया तैत्तिरीयश्रुतेरपि परिमाणावच्छेदतात्पर्यकत्वमेवावसीयते ॥२॥ अथ शिल्पं द्वेवा-अपूर्वकौशलकरणम्, प्रतिरुपकरणं च। यत्र प्रकृतिदृष्टम्यार्धस्य भूयसा वैरूप्यमेव संसाधयितुमिष्यते तदाद्यम्। यत्र तु प्रकृतिदृष्टस्यार्धस्य भुयसानुर- प्यमेव ससाधयितुमिष्यते तद्वितीयम् ॥ तत्र- 'येभि शिल्पै पप्रयानामदृंहद् येभिर्द्यामभ्यपिगत् ग्रजापति । येभिर्वाचं विश्वरूपा समव्यगत् तेनेममन्न इह वर्चसा समद्धि। येभिरादित्यस्तपति प्रकेतुभि सूर्यो दद्दशे चित्रभानु । येभिर्वाचं पुष्कलेभिरव्ययत् तेनेममन इह वर्चसा समदधि॥ यत्ते शिल्पं कश्यपं रोचनावद् इन्द्रियावत् पुप्कलं चित्रभानु । यस्मिन् सूर्या अपिंता सप्त साकं तस्मिन् राजानमधिविश्रयेमम् ।' इति मन्त्रवर्णकसिद्धमाद्यप्रकार शित्पं दैगिकावच्छेदरूपं वा स्यात्परिमाणावच्छे- दरुपं वेति माप्रमयोरेवान्तर्भाव । यत्तु 'यद्वै प्रतिरुपं तच्छिल्पम्' (३।२।१।५) इति गत- पथश्रुतिवोधितमनुकरणलक्षणं द्वितीयं शिल्पं तत्पुन प्रतिमानावच्छेदानातिरिच्यत इति सिद्धं माप्रमाप्रतिमातिरिकस्यार्थस्य छन्दस्त्व नास्तीति॥ नन्वेवमपि परिच्छेदप्रतिष्ठातुलितकातिरिक्तस्यार्थस्य सवथा छन्दस्त्वं नास्तीलनव- ऋप्तम्॥- छन्दोविशेषाणा गायत्र्यादीनामेवमर्थव्यतिरेकेणैवाद्यापि भूयसोपचारदर्गनात् (१) तथा हि- "स वा एति च प्रेति चान्वाह। गायत्रीमेवैतदर्वाचीं च पराचीं च युनक्ति। परा- च्येह टेवेभ्यो येजं वहति अर्वाची मनुष्यानवति। तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ।। १॥ यद्वेवेति च प्रेति चान्वाह। प्रेति वै प्राण, एत्युदान। प्राणोदानावेवैतद्द- धाति। तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह ॥ २। यद्वेवेति च प्रेति चान्वाह। प्रेति वैं रेत सिच्यते, एति प्रजायते। प्रेति पशवो वितिष्टन्ते, एति समावर्तन्ते। सर्वे वा इदमेति च प्रेति च। तस्माद्वा एति च प्रेति चान्वाह॥ सोऽन्वाह-'प्रवो वाजा अभिद्यव इति' तन्नु प्रेति भवति। 'अम्न आयाहि वीतये' इति, तद्वेति भवति ॥" इति शतपथश्रुत्या एतिप्रेतिक्कियोपलक्षितस्यार्थस्य गायन्नीत्वमाख्यायते ॥ १॥ (२) एवमेव- 'गायत्र्या ब्राह्मणं निरवर्तयत्, त्रिष्टभा राजन्यम्, जगत्या वैश्यम्, न केनचिच्छ- न्दसा शूद्रं निरवर्तयत्' इति, 'गायत्रो वै व्राह्मण । त्रैष्टभो वै राजन्य। जागतो वै वैश्य ॥' इति, 'इन्द्रो वै देवतया क्षत्रियो भवति, त्रैष्टभर्छन्दसा, पश्चदश. सतोमेन, सोमो राज्येन, राजन्यो वन्धुना' इति च।

Page 24

१९

एयमादिभिरस रेमादिभुतिमिध संस्कारम्प उन्दस्तव मुप्रतिपयते। प्रकृतियिशिटं धातुष्य सस्फारविदोपाथ माहणोडम्य मुगमासीय् पाह राजन्य कृत। ऊम सदम्य सद्रग्भ पत्चा शत्रो अज्ायत । इति निगमो भवति। गायभ्या उन्दसा म्राझ्मणमसजत्, त्रिट्टभा राजन्यम् जगस्पा मश्यम्, न फेनचिच्छ दसा शद्रम् ।।' इत्यसंस्कार्यों भषति। ननिप्येय नियास म्यास्सर्षेपाम्' इति पशिष्टम्मरणे याक्यदेपाद् माह्णादिविपयाणां सस्कारविशेपाणामेय गायभ्यादि

'न शुप्ने पातक किचिम म संस्फारमदति' इवि मनुम्मरणे छन्द प्रातिनिध्येन सस्कारदाम्दप्रयोगाथ ॥ न शुह्ोऽप्येपंचिय फार्यो पिना मत्ररण सस्ृत । न फेनचित्समगुजच्छन्दगा स प्रजापति: ।।' इति मनुयमादिम्मरणे छन्दशन्दम्य मग्नपरतमा म्याम्यानात्- 'अयमेय विधि प्रोच शदार्णो मन्मपर्जित । अमव्स् कु धुदम्य चिग्रो मन्नण गृग्पते ।।' इति मरीचियचन छन्द प्रातिनिप्येन मन्मरन्दप्रमोगाय संस्फारपरत्म दुर्वचमिति भ्रमि

क्षितसस्कारम्यव तर्दाचिस्यात। मनुवचन हि पूरयामें शह्त्वम्पोदश्यतायच्छदपतमो तरार्यें पुनर्षिधेयतावच्छेदफतया समानप्रतिपश्यमायेन सम छन्द पभ्वम्य मत्रपररचे

मुच्तियुक धक्यसे प्रतिपत्तुम्। अस एम 'मिन्नवर्म मथानेक रागरन्मीस्यते दान। मास्मम्यमपि सद्स् म्यात् सस्फारर्पिघिपूयै।। इस्येयमतिरसा सततन्मओोपसक्षिससस्कारस्यय आझ्ण्मप्रयोजफसयं म्ममवे। तम्मास्सिद छन्द धम्दम्प संस्कारपरस्पम् ॥२॥ (१) एवमेव- 'वेजो वे म्म्मनर्धम गायन्नी। मझ गामननी। ओोमो या इन्द्रियं बी्ये त्रिष्टप्। क्षपर त्रिष्टप्। जागता पशाय । इपमूर्ज रमि पुष्टिथ ॥" इति भूमसा तेज प्रमतिपु तत्तदर्थविश्ेपेप गायभ्यासुपच्ारेण दमिण छन्द इप्यते ।३ ॥ तदित्थमागत्यप्रतिगस्दमानो सस्काराणों वविणाना पानन्तमावादपमासमेत् न्दोलक्षण मन्मामहे । इसि पेतू। उच्यते-आगत्प्रविगच्दर्याना गामश्नीर्सवं सामदेषा प्रतिपधते-देवतासाइप्य यमसया न देवताहर्मतया न। तदेवविजानसोकमाय मास्कनियक घेवतानां भकिसा-

Page 25

२०

तिस्र एवैता देवता भवन्ति पृथिवीस्थानोऽयममनि, अन्तरिक्षस्थानोऽयमिन्द्र, दयुस्थानोऽयमादित्यश्र। अग्रीन्द्रादित्या अभिवायुसूर्या इत्यनर्थान्तरम्। नव नव चैतासा प्रत्येकं विभक्तय-लोक, सवनम्, ऋतु, छन्द, स्तोम, साम, समनुगता देवा, संस्तविका देवा, कर्म चेति भेदात्। तत्र तावदमिभकीनि- १ अयं लोक, २ प्रात.सवनम्, ३ वसन्तऋतु, ४ गायत्री छन्द, ५ त्रिवृत स्तोम, ६ रथन्तर साम, ७ प्रथमे स्थाने समान्नाता ढेवगणा प्रथमस्थानीया स्त्रियश्च, ८ इन्द्र, सोम, वरुण, पर्जन्य, ऋतव इत्येते संस्तविका ढेवा, ह्विर- प्यामावैष्णवमानापौष्णं च ।। ९ अथ यन्ब किचिद्दाष्टिविषयिकं तत्सर्वमने कर्म हविषां वहनं च देवतानामावाहनं च।। अथेन्द्रभक्तीनि- १ अन्तरिक्षलोक., २ माध्यंदिनसवनम्, ३ ग्रीष्मऋतु., ४ त्रिष्टप् छन्द, ५ पञ्च- दश स्तोम ६ बृहत साम, ७ मध्यमे स्थाने समाम्राता ेवगणा., मध्यमस्थानीया स्त्रियश्च, ८ अग्नि, सोम, वरुण, पूपा, वृहस्पति, ब्रह्मणस्पति, पर्वत, कुत्स, विष्णु, वायु इत्येते संस्तविका देवा। मित्रो वरुणेन सस्तूयते, पूष्णा रुद्रेण च सोम, अगनिना च पूषा, वातेन च पर्जन्य संस्तूयते ॥ ९ अथ या च का च वलकृति सर्व तदिन्द्रस्य कर्म, रसानुप्रदानं च वृन्नवधक् ॥ अथादित्यभक्कतीनि- १ असौ लोक, २ तृतीयसवनम्, ३ चर्षाऋतु, ४ जगती च्छन्द, ५ सप्तदश स्तोम, ६ वैरूपं साम, ७ उत्तमे स्थाने समाम्नाता देवगणा, उत्तमस्थानीया. स्त्रियश्च, ८ चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणेति संस्तव । ९ अथ यच्च किचित् प्रवह्नितं तत्सर्वमादि- त्यस्य कर्म, रसादानं रश्मिभिश्र रसाधारणम्। भक्तिशेष - एतेष्वेव स्थानव्यूहेषु ऋतुच्छन्द स्तोमपृष्टस्य भक्तिशेषमनुकत्पयीत । शरद्ऋतु, अनुष्टप्छन्द, एकर्विश स्तोम, वैराजं साम इति प्ृथिव्यायतनानि। हेमन्तऋतु, पङ्गिश्छन्द, त्रिणव स्तोम, शाक्कर साम इत्यन्तरिक्षायतनानि। शिशिरऋतु, अतिच्छन्दाश्छन्द, त्रयव्न्रिंश स्तोम, रैवतं साम इति द्युभक्तीनि।। इतीत्थंभूतया देवतासाहचर्यभत्त्या यावतामेव दार्ष्टिविषयिकाणामर्थानां देवागमन- प्रतिगमनादीना च कर्मणां गायत्रीच्छन्दोवदमनिभक्तित्वेनाभ्युपपत्तौ सिद्धमेवागत्यप्रति- गच्छदर्थाना गायत्रीत्वेन गायत्रीत्वम्, व्रह्मणो वाचो गायन्नत्वेन गायत्रीत्ववत्। अथैवं देवताना भत्त्या दशाहप्रतिपत्तिमैतरेयसमाम्राता व्याख्यास्याम - अमि १ प्रथममहर्वहृति। त्रिव्ृत्सोम, रथन्तर साम, गायत्रीच्छन्द। एति च प्रेति च।

Page 26

२१

सुकवत् रयभत्, आशुमत्, पिववत्, प्रथमपदनिरुका देवता, अय लोकोऽन्यु दिता, राभन्तरम् गायत्रम् करिष्यत्। एसानि प्रथमस्पाको रूपाणि॥ इन्द्र २ द्वितीयमहर्वहति । पमदश्न खोम वृहस्साम, भिष्टपछन्द। नेवि न प्रेति। यस् स्मितम् कर्ध्यवस् प्रविवत्, अन्तर्षस, छृपण्वछ, वृधन्वत् मध्यमपदनियका देवता अन्तरिक्षमभ्युदितिम् याहतम् नेष्टमम्, कुर्वन्। एवानि दिसीयस्याहो रुपामि। विभेवेवा २ सृसीममहर्यहन्ति। सप्तदश खोम वैरूप साम, जगतीच्छन्द । समानोदर्कम्, अश्वषत् अन्तर्षत् पुनरावृत्तम्, पुनर्नियत्तम्, रथयत् पर्यसवत्, भिवृत, अन्त रूपम् उत्तमपदनिरुका देवता असी लोकोऽम्युदित, वैरूपम् जागतम् ककम्। एसानि सृवीयस्माओो रूपाणि ॥ ाक ४ चतुर्वमहयहृति। एकविश सोम, वैराज साम, मनष्प्छन्द । एति व प्रेि च। युक्तवत्, रथवत् आश्गुमत् पियवत् प्रथमपदनिरुका देवता मर्म लोकोऽम्युदिस जातवत्, घनवत् धकमस् बापोरूपम् वैमदम् विरिफिनतम, विच्छन्दा, छनाति रिच्म्, वेराजम् आनुष्टभम्, करिष्यत्। एतानि चतुर्थस्माको रूपापि ।। गौ ५ पमममहषहति । त्रिणष स्ोम धाकर साम पडिश्छन्द । नेति न प्रेति, यत् स्थिवम् ऊर्ध्ववत् प्रतियत् अन्ववत् पृप्वत् पृघन्वत्, मध्यमपदनिरुका वेवसा अन्तरिक्षमभ्युदितम्, दुग्भवत् छभवत, धेनुमत, पृभिमत् मद्रत, पशुरूपम् ॥ मभ्मासवत् (विक्षवा इव हि पक्षव) जागसम् (आगता दि पशम) वार्दतम् (पाहता हि पश्षप') पाड्मम् (पाड्डा हि पशव) वामम् हविष्मद (यामें हि पशव) (हविदि पशव ) वपुष्मत् (नपुर्षि पश्चय) शाकरम् पाहम्, कुवत एवानि पममस्माहो रूपाणि।। घी ६ पछमइर्महवि। न्रयसिश सोम, रेवसं स्राम अविन्छन्दाशछन्द। समानो दर्फम्, अश्ववत्, अन्तर्पत् पुनरावत्तम, पुनर्निशतम्, रपवत् पर्मसवत्,

Page 27

२२

त्रिवृत्, अन्तरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता ेवता, असौ लोकोऽन्युदित, पारुच्छेपम्, सप्तपदम्, नाराशंस, नाभानेदिष्टम्, रैवतम्, अतिच्छन्दा, कृतम्। एतानि षष्ट- स्याहो रूपाणि। ७ एति च प्रेति च । युक्तवत्, रथवत्, आशुमत्, पिववत् प्रथमपदनिरुक्ता टेवता, अयं लोकोऽभ्युदित, जातवत्, अनिरुक्तं करिष्यत्। एतानि सप्तमस्याह्वो रूपाणि॥ ८ नेति न प्रेति। यत् स्थितम्, ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत्, अन्तर्वत्, वृपण्वत्, वृध- न्वत्, मन्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्तरिक्षमभ्युदितम्, छयन्ि, महद्वत्, द्विहृतवत्, पुनर्वत । एतान्यष्टमस्याह्ो रूपाणि॥ ९ समानोदर्कम्, अश्ववत्, अन्तर्वत्, पुनरावृत्तम्, पुनर्निवृत्तम्, रथवत्, पर्यस्त- वत्, त्रिवृत्, अन्तरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकोऽभ्युदित, छुचिवत्, सत्यवत्, क्षेतिवत्, गतवत्, ओकवत्, कृतम्। एतानि नवमस्याहो रूपाणि॥ इद नवरान्नम्। १० पृष्टथं पडहमुपयन्ति। मुखमिव पृष्ठथ षडह। यथान्तर मुखस्य जिह्वा, ताल, दन्ता, एवं छन्दोमा। अथ येनैव वाचं व्याकरोति येन खादु चाखादु च विजानाति तद्दशममह। नासिके इव पृष्टथ पडह-यथान्तरं नासिकयोरेवं छन्दोमा। अथ येनैव गन्धान् विजानाति तद्दशममह। अक्षीव पृष्य षडह। यथान्तरमक्ष्ण कृप्णमेवं छन्दोमा। अथ यैव कनीनिका येन पश्यति तद्दशममह । कर्ण इव स। यथा- न्तर कर्णस्य एवं छन्दोमा। अथ येनैव शृणोति तद्दशममह। श्रीर्देशममह । इतीत्थ दशाहप्रतिपत्ति श्रूयते। एतत्पदार्थनिरूपणं च वेदसमीक्षाया साधु कृतमिति 1 तत स्पष्टमवगंस्यते। इह तु सर्वेषामेवार्थाना त्रैविध्येनाभ्युपगमादन्यहोरूपतया सिद्धमेवागत्यप्रतिगच्छदर्थाना समानभत्तया गायत्रीत्वमित्यवगम्यते॥ अथ सस्कारो द्रष्टव्य । कस्यचित् कस्मिंश्चित् कर्मणि योग्यतासंपादनं हि सस्कार। तत्रैधा-दोषापनोदनेन, अतिशयाधानेन, हीनाङ्गपूरणेन च। एभि सस्कारैस्तत्तदर्थ- स्यादुष्टत्व विशिष्टत्वं सवरूपसत्त्वं च ससिद्धं भवति। अस्ति स सस्कारो यदभावे खरू- पसन्नप्यसौ व्राह्मणोऽधमतामेति न तु ब्राह्मण्यादपैति। तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे। प्रतिबन्धकसनिधानेन कारणतानिरासादिति तदर्थ स सस्कार शोधक ॥१॥ अस्ति च स सस्कारो यदभावे स्वरूपसन्नप्यसौ ब्राह्मणो नोत्तमतामेति। न तु ब्राह्मण्याद- पैति। तस्याप्ययोग्यत्वं कर्मविशेषे। सहकारिसंनिधानाभावेन कारणतानिरासादि- ति तदर्थ स संस्कारो विशेषक ॥२ ॥ एवमस्ति स संस्कारो यदभावे ब्राह्मण्यं नोपतिष्ठते ब्राह्मण्यादपेतश्च कर्मविशेषायोग्यो भवति। कारणासंनिधानादिति तदर्थ स संस्कारो भावक ॥ ३ ॥ एषु च संस्कारशब्दस्य करणव्युत्पत्त्या संस्कारजनकक्रि- यापरत्वं द्रष्टव्यम् ॥

Page 28

तत्र गभाधान वावत्सरूमसपावनोद्देशेन सहर्मभारिणीक्षेत्रे गमाशमरूपे धारी रामिसमीपे बा सस्कायस्य संस्थापन सोजय गभमावक संस्कारो व्रष्टन्य। तथा च गर्भामान पुसवनसीमन्तोभमनजातकमाणि तन्न गर्भे न्रसमावयोग्यतारूपातिशयामा मकस्वाद् विशेपकसस्कारा भवन्ति। गमामानवदुपेतो म्रम्मगम संदधाति। पुसष नात् पुंसीकरोति, फसमपनान्मासापितृज पाम्मानमपोहसि। इवि हारीतम्मरणाद्। व एवेऽन्तगर्मसस्कारा उध्यन्वे। ततो यहि-शालायामिम गहोदरवहिर्मूवे गर्मे छुक-

येभ-मुण्डन-मानादीनि कतिपयकमाणि शोधकसस्कारा भवन्ति। रेवोरकग र्मोपमात पमगुण जातकर्मणा प्रथममपोहवि, नामकरणेन द्वितीयम् प्राशनेन तृसी मम्, चूडाकरणेन चटुथम् सानेन पश्नमम्, एतरष्टमि सस्कारगर्मोपघातात् पूतो भवति। इसि हारीतस्मरणाठ।, 'एवमेन श्म याति वीजगर्भसमुद्लवम्' इत्यादि स्मूसन्तरेभ्यम त एवे गर्मशुदधिसस्कारा उच्यन्ते। सोज्ममेतावान् गमसस्कारो अनुमताधयुस्तरसंस्कारयोग्मतासम्पत्यय। पिसृकर्तृकथ तत्र संस्कतृनिष्ठमधिकारिताय च्छेदक माहणत्वादिघठितवर्णस्वपटितम्। संस्कायनिष्ठ त म्रहणादिवर्णजन्मस्वमेव, न सु मम्णत्वादिकमपि सभ्र फलोपघायकतारूपमपेक्ष्यते। मत परमुपनमन सावस् सरूपसपादनोऐेसेन साबिश्रीक्षेत्रे महामयमसरूपे कमा मिसमीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनम्। सोज्य मर्णभाषक संस्कारो व्ष्टम्य। तथा

सिकमहनान्रीमतोत्सर्गा, केशान्त, समावर्तनसानं भेत्येवे तत्र म्राह्मणादिवर्णे यझ कियायोग्यतारूपातिश्वयाघायकरवाद् विश्वेपकसस्कारा भवन्ति।

पार्त्र ठेवपितमा सवति छन्दर्सो पार गच्छति छन्दसामामतनम्' इति दारीतस्मरणात् 'स्वाभ्यायेन मतेहोमेलेविधयेनज्यमा शुमे। महायपैध महेथ प्राश्मीय कि्ससे तनु ।।' इत्माविस्मृसन्तरेम्यथ। त एसे आचार्यकसूका अनुयतसस्फारा चच्यन्ते। मधपि

मैजिक गार्मिक सेनो दविजानामपमृज्यते।।' इति मनुम्मरणात् सवित्सरिकस्म पूडाकरणम्, सृतीये वा प्रतिषते पोउधषपस् केशान्त। इति पारस्करसूत्रे भुण्डनगोदानयोगमसंस्कारप्रकरणोपास्तत्वावुपनयनके धान्तयोरपि गर्भसस्कारलमासिपन्ति। अमापि दविदशनम्यायेन समयल्मय कतिप मानामुमयविधसस्कारस्मिस्यत प्रकरणातिरेको न दोषायत्यनुरघियम्। ससो वहि शालायामिव पितृगह प्रत्यापते वर्णे नभपश्रकसूनापमकोपगतदोपमाजक स्वायुत्तरे नैमिसिकबार्पिकमासिकादिकात्मकभेवमसुषयमिया भोभकसस्कारा भवन्ति॥

Page 29

२४

'अत परं द्विजातीनां संस्कृतिनियतोच्यते। संस्काररहिता ये तु तेपा जन्म निरर्चकम् ॥ गर्भावानं पुंसवनं सीमन्तो वलिकर्म च। जातकृत्यं नामकर्म विश्रुतोऽनाशनं परम् ॥ चौलकर्मोपनयनं तद्रताना चतुष्टयम्। स्नानोद्वाहौ चाग्रयणमष्टकासु यथायथम् । श्रावण्यामाश्वयुज्या च मार्गशीर्ष्या च पार्वणम्। उत्सर्गश्चाप्युपाकम महायज्ञाश्च निलग ॥ संस्कारा नियता ह्ोते ब्राह्मणस्य विशेपत ।। नैमित्तिका षोडशोक्ता समुद्वाहावसानका। सप्तैवाग्रयणाद्याक्ष संस्कारा वार्पिका मता ॥ मासिकं पार्वणं प्रोक्तमशक्तानां तु वार्पिकम्। महायज्ञास्तु नित्या स्यु संध्यावद्वागिद्ोत्रवत् II' इल्याश्वलायनोक्े; 'अशुचि स्त्रीविहीनश्र दैवे पित्र्ये च कर्मणि। यदहा कुरुते क्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।।' इति त्राह्मोक्ते, १ नित्या: संस्काराः पञ्च महायज्ञाः । ५ २ मासिका: संस्कारा: पार्वणादयः । ५ ३ वार्षिका: संस्कारा: आग्रयणाद्यः । ७ ४ नैमित्तिका: संस्काराः उद्वाहान्ताः । १६ ५ काम्या: संस्कारा: अग्निष्टोमादयः, (गुणाधानाः) प्रायश्चित्तानि (दोपनिरासाः) ऋणैश्चतुभि संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि। पितृदेवर्षिमनुजैर्देयं तेभ्यश्च वर्मत ॥ यज्ञैस्तु देवान् प्रीणाति सवाध्यायतपसा मुनीन्। पुत्रै श्राद्धै पितृंश्चापि आनृशंस्येन मानवान्॥ ऋणमुन्मुच्य देवानामृपीणा च तथैव च। पितृणामय विप्राणामतिथीना च पश्चमम् ॥ देवाना च पितृणा च ऋपीणा च तथा नर। ऋणवान् जायते यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत्सदा।। देवानामनृणो जन्तुर्यज्ञैर्भवति मानव । अल्पवित्तश्च पूजाभिरुपवासव्रतैस्तथा॥ श्राद्धेन प्रजया चैव पितृणामनृणो भवेत्। ऋषीणा व्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा तथा॥

Page 30

२५

पमानि श्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेधयेत्। अनपाकृत्य मोक्षे तु सेवमान पतस्यध ।।

पमसूना एहस्यस्म पुव्वी पेपण्युपस्कर। कण्डनी घोदकुम्भथ वष्मसे यास्तु पाहयन् ।। तासो कमेम सयासा निष्कत्यर्थ महातममि। पम पप्ता महायपा प्रस्यहं गृद्मेषिनाम्।। अध्यापन प्रस्रमन्न पितृमसस्ु सपणम्। होमो दैवो धलिमातो मृमशोऽतिभिपूजनम् ॥ इस्ये्ष मन्यादिस्मृतिवचनेम्यथ तथायगमात्। त एसे खकतृका धर्मगुदिसस्कारा उध्यन्ते। सोध्ममेतायान् मतर्सस्कारो मज्ञादिर्दवसंस्कारयोग्यतासपत्त्यर्य। वत्र

पूर्षसंस्कारसंस्कृतत्व ना- भृति क्षमा दमा धौचमनामासोऽनसूयितम्। भस्टृहलमकामस्व माझणानाममी गुणा ।।'

धमभावकत्वात्। विज्ञायसे चेवषेपामट्टानां गुणानामपि संस्कारत्वम्। अष्टचत्वारयत्- संस्कारानाचक्षाणेन मगवता गौतमेन मस्वारिशत्सस्कारानाख्याय परिक्षेपे अथवारमगुणाय' इति स्मरणात् सस्कार सस्कृत पूर्वैदतरेरपि संसत। निस्यमष्टगुणयुको म्राह्मणो प्रमम लौकिकम् ॥। माझं पद्मवामोति मस्माभ ्यवते पुन।'

सर्घे वे प्रजापतेरात्मनो भैममासीदर्षे मास्म्यम्। यदैमे तत् पुरसात् कुक्त। यन्मास्य्य तत् पमात् पर्योहत। सदैरये सोमो वै स। ततो ब्राह्मणमसजत। तस्माद म्राक्ण सर्ष एव प्रशमामिषीर। मन्मास््य सुरा मे सा। वतो राजन्यम सुजव। तसा्मार्याष कनीर्याय स्नुपा च श्शरय सुरां पीत्मा चिलालपत भसवे। मास्म्य दि तत्। पाप्मा मे माल्म्मम् । तस्माद् माझण सुरा न पिषेठ्। पाप्म नात्मान नेतू संसजा- इति। इस्मेवं मेत्रायणीयसुत्याविपु तत्र तन्न माहणस्वप्रयोजकाना पस्ादीनामाम्नानान। सदित्थमेतावानयमुको माझसस्कार स स्मार्तो मषम्य। अमाठ परमू अमे मतपये मत भरिष्यामि धायो मतपते मत परिष्यामि आदित्य मतपसे मर्त चरिष्यामि इदमहममृतात् सत्यमुपैमि। इवि वा मतोपायने वाबव्

Page 31

२६

स्वरूपसंपादनोद्देशेन सत्यक्षेत्रे देवव्रतरूपे गार्हपत्याहवनीयान्निसमीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनम्। सोऽयं देवभावक संस्कारो द्रष्टव्य। तथा च व्रतोपायनमननयाधेयं च पुरस्कृत्य कृतमननिहोत्रम्, दर्शपूर्णमासौ, पिण्डपितृयज्ञ, आग्रयणेष्टि, चातुर्मास्यम्, निरूढपश्चुबन्ध, सौत्रामणी चेत्येते सप्तहविर्यज्ञसंस्था यजमाने देवत्वयोग्यतारूपाति- शयावायकत्वाद् विशेषकसंस्कारा भवन्ति। 'आरब्धयज्ञो वा एष आरब्धदेवतो यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते' इत्यैतरेयादिश्रवणात्। अथ ग्ृह्यागनिपरिग्रह, प्चयज्ञानुष्ठानम्, अष्टका पार्वणम्, श्रावणी, आग्रहायणी, चैत्री, आश्वयुजीत्येता सप्त पाकयज्ञसंस्था। औपासनहोम, वैश्वदेवम्, पार्वणम्, अष्टका, ग्रहमासिकश्राद्धम्, वलि श्रावणी चेति वा सप्तपाकयज्ञा। औपासनम्, वैश्व- देव, स्थालीपाक, आग्रयणम्, सर्पबलि, ईशानवलि, अष्टकान्वष्टका चेत्येवं विभक्ता वा स्मार्ताननिकृत्या सप्त पाकयज्ञा, यजमाने ऋणसंवन्धोपगतदोपमार्जकत्वाच्छोधकसं- स्कारा भवन्ति। 'जायमानो वै ब्राह्मणस्ति्रिभिर्ऋणवॉज्ञायते। व्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्य, प्रजया पितृभ्य । एष वा अनृणी, य पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी च,' इति श्रवणात्। 'ऋणं ह वै जायते योऽस्ति, स जायमान एव देवेभ्य, ऋषिभ्य, पितृभ्यो, मनु- ष्येम्य। स यदेव यजेत, तेन देवेभ्य ऋणं जायते, तद्धयेभ्य एतत्करोति। यदेनान् यजते यदेभ्यो जुहोति ॥। १ ॥। अथ यदेवानुव्रवीत तेन ऋषिभ्य ऋणं जायते। तद्धयेभ्य एतत्करोति। ऋषीणा निधिगोप इति ह्यनूचानमाहु ।।२।। अथ यदेव प्रजामिच्छेत। तेन पितृभ्य ऋणं जायते। तद्येभ्य एतत्करोति। यदेषा संतता- व्यवच्छिना प्रजा भवति ॥ ३ ॥ अथ यदेव वासयेत तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते। तदेभ्य एतत्करोति। यदेनान् वासयते, यदेभ्योऽशनं ददाति ॥४॥ स य एतानि सर्वाणि करोति स कृतकर्मा। तस्य सर्वमाप्तं सर्व जितम् ॥" इति शतपथादिश्रवणेभ्यश्च पश्चयज्ञादीनामृणशोधकत्वेन प्रतिपत्ते ।। सोऽयमेता- वान् यजमानसंस्कार सौम्यादिकाम्यसंस्कारयोग्यतासंपत्त्यर्थ। अत्र संस्कर्तृसंस्का- र्ययोरेकत्वान्नाधिकारितावच्छेदकं भिद्यते।। अत परममिष्टोमोऽत्यननिष्टोम, उक्थ, षोडशी, वाजपेय अतिरात्र, आप्तोर्याम- श्रेति सप्त सोमसंस्था। महाव्रतम्, राजसूय, कुरुवाजपेय, सर्वतोमुखम्, पौण्ड- रीकम्, अभिजित्, विश्वजित्, अश्वमेधनरमेधगोमेधा, गवामयनाङ्गिरसामयनादि- त्यानामयनविश्वसजामयनानि सन्राणि, वृहस्पतिसव, आङ्विरस, अष्टादशविधानि चयनानीत्येवमनेकविधा उत्तरकतवस्ततोऽन्ये काम्यविधयश्चोपतिष्ठन्ते। तेऽप्येते सस्कारा भवन्ति। अदृष्टोत्पादनद्वारा फलसिद्धावङ्गभावात्। तदित्थमेतावानयमुक्तो दैवसंस्कार स श्रौतो द्रष्टव्य ।। इद चात्रावधार्यते-सोमयागा द्विविधा-आवृत्ता अनावृत्ताश्र। तत्रानावृत्ता

Page 32

२७

एकाहा। आपृता अपि द्वेषा भहीनरूपा सत्ररूपाध। दविरात्रमारम्यैकाद्शरात्रपर्य न्ता अहीना एव। एकादशरात्रदादशरात्री त द्रेषा-महीनरूपौ सनरूपौ च। न्रमोषशराभमारभ्मोपरितनानि सर्माणि सन्नाण्येव। तान्यपि द्विविघानि-राश्रिसन्नाणि अयनसन्नाणि नेति। वश्र शतरात्रपयन्तानि राश्रिसन्राणि।सवत्सरसन्रमारभ्योपरिस नान्यमनरूपाणि। ठेषां म सर्वेषां प्कृतिभूत गयामयनमिति ॥ इत्यं न निरपितो द्विविष सस्कारो माओो देवखेति। तत्र माझ्ेणापी तनु किमते। देवेन दैयी। सदुक्त मगवता हारीसेन- 'द्विविभ एव संस्कारो भवति-माझो देवय। गर्माघानादिज्ञानान्वो माह्म । पाकमप्ह्विर्मक्षसोम्यामेति देव। आसस्कारसस्कृत ऋपी्णा समानता सायुज्यता गच्छवि। दवेनोत्तरेण सस्कारेणानुसस्कृतो देवानी समानसो सालेक्मवा सायुज्यर्ता गम्छदीति। तदित्य प्रतिपन्नेष्वास्मसंस्कारपु कविपयस्पैव छन्दस्त्वमिष्यसे आहोम्विदविशेपेण सबस्पेति विचामसे। कि चात। यदि कतिपयस्मैयोच्यते तत्तहि अर्षजरतीमत्वापत्ति । सस्कारत्वाविशेपेऽपि कस्यचिच्छन्वस्स्वमन्यस्य नेत्यन्न विनिगमकाभावात् ॥ अय यदि सवस्योच्येत ततईि गहस्यापि सच्छन्दस्त्वमाययरे॥ दिजाना पोडशेय स्यु. शद्ाणं दवावशेव यु। पम्र मिषरकजातीना सस्कारा फुलभर्मत ।। वेद्वतोपनयनमहानान्नीमहामतम् । सिना द्ादश शद्ाणां संस्कारा नाममन्रस ।। इवि शानघरोके। खरिमा आतकम-नामकरणनिष्कमा-भप्राभन-ूडा-विवाहा पद्। गद्राणों स्ु पडेते, पम् महामझ्ञाम्ेत्येकावस्ेति मदनरमोफे- गभाधान पुसवन सीमन्तो जावकर्मे भ। नामकिया निष्कमोऽनप्राशन मपनकरिया। कर्णयेषो वसावेधो येदारम्मकियाविधि । केशान्त जानमुदाहो विवाहामिपरिमद॥ परेताभिसंमइयेव सस्कारा पोडश स्मृवा । नवेता कर्णवेमान्ता मन्नपर्मे किया लिया॥ मिषाही मन्नवस्तस्या शद्धस्यामत्रतो दश। इति म्मासोफे - विषाहमानसस्कार शद्रोऽपि सभवा सदा। इवि माझोकम

Page 33

२८

कतिपयसंस्काराणां विवाहमात्रस्य वा तत्राप्यनुवर्तमानत्वात्। 'आर्पकमेण सर्वत्र शूदा वाजसनेयिन । तस्माच्छद्र. सयं कर्म यजुर्वेटीच कारयेत् ।।' इति शूद्राहिकाचारतत्त्व उतस्सृतिवचनेन शदाणामपि वेदसवन्धात्। रति चेनू। अन्रोच्यते। यथेच्छति तथास्तु। उभययाप्येतच्छक्यते प्रतिपत्तुं कतिपयस्य वा सर्वस्व वा छन्दस्त्वमस्तीति। ननु चोक्तमुभयन्रापि दृपणमिति चन्नतदस्ति। अस्ति घिनन्- यदारम्भे यदारम्भ, यदवसाये यदवसाय, यदभ्युपये यदभ्युगय, यदवचये यद- वचय, तत्तदायतनमित्युच्यते। यदाश्रयेण वा यस्य प्रतिपत्ति सा तस्य प्रतिष्ठाऽभि- ज्ञायते। तथा चायं तावद न्राह्मसस्कार माल्ात्परम्परया च त्रालणत्वक्षत्रियत्व- वैश्यत्वाना प्रतिष्ठा भवति। तटवीनोपपत्तिकत्वात्। प्रतिष्ठाया च श्रूयते प्रनागन्द, तस्मात् संसिद्धं प्रमालक्षणं छन्दस्त्वमेतस्य। तन्न योग्यात्मनि सस्कारविदेपेण ब्रह्माधीयते, योग्यात्मनि च सस्कारविशेपेण क्षत्रं, विड् वा। श्वोवस्यस चेदं ब्रह्म, गैद्रं क्षत्रम, मारत्यो विश। आतश्रान्तेयं न्हा, ऐन्दरं क्षत्रम्, वेखेव्यो विश। अग्रेस्तु छन्दो गायत्री सा चाषवर्णा, उन्द्स्य त्रिष्टवेका- दशवर्णा, विवेपा ढेवाना जगती द्वादशवर्णा। आतथ गायत्र ब्रह्म, त्रे्टमं क्षत्रम्, जागती विट्। तदित्थमष्टवर्णनिवन्धनं त्रह्माधेयमेकादशवर्णनिवन्धन चेदं क्षत्रम्, द्वादशवणनिवन्धना त्वेपा विडिति वर्णछन्दोवद्धनया त्रयो वर्णा उच्चन्ते-त्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य इति। शूदस्यैवमवर्णत्वेऽपि वर्णत्वमापचारिकं द्रष्टव्यम्। अच्छन्दल्व- स्यैव छन्दस्त्वेन विवक्षितत्वात्। तथा च यथा हि वाग्वर्णो गायत्रीछन्दा, त्रिष्टप्- चछन्दा, जगतीच्छन्दा, विच्छन्दा वा भवति, एवमयं मनुप्यवर्णोडपि चतुर्चियो भवति। सर्वोऽप्यय प्राणिवर्गोऽप्राणिवर्गो वा तैरेतर्वणछन्दोभिरेव सच्छन्दस्कतया वर्णो भवति। ब्राह्मण, क्षत्निय, वैश्य, शूद्र इति। यथा च ग्राम्येपु पशुपु ताव- दजो व्राह्मण, अवि क्षत्रिय, गौवश्य, अश्व. शूद्र इति। यथावान्यत्र स्वावरादिपु। एवमयं मनुष्येपु सस्कारसिद्धो भूत्वा गायत्रीच्छन्दा ब्राह्मण, त्रिष्टप्च्छन्दा क्षत्रिय, जगतीच्छन्दा वैश्य, प्राजापत्च्छन्दा विच्छन्दा वा शृह इति ॥ '्राह्मणोऽस्य मुखमासीद वाहू राजन्य कृत। ऊरू तदस्य यद्वैश्य पद्धया शूद्रो अजायत ॥' इति। 'प्रजापतिरकामयत-प्रजायेयेति, स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत। तममिदेवता अन्वसृजत, गायत्री छन्दो, रथन्तरं साम, न्राह्मणो मनुप्याणाम्, अज पशनाम्। तस्मात्ते मुख्या-मुखतो ह्यसज्यन्त ॥। उरसो वाहुभ्या पश्चदशं निरमिमीत। तमिन्द्रो दैवतान्यसृजत, त्रिष्टप्छन्द, वृदृत्साम, राजन्यो मनुप्याणाम्, अवि पशूनाम्। तस्मात्ते वीर्यावन्तो-वीर्याद्धयसज्यन्त ॥। मव्यत सप्तदश निरमिमीत। तं विश्वेदेवा देवता अन्वसजन्त। जगतीछन्दो, वैरूपं साम, वैश्यो मनुष्याणाम्, गाव. पशूनाम्,।

Page 34

२९

सस्माप्ते भाधा -अप्धानासज्ज्यन्त। तस्मामूर्यासोऽन्येम्यो भूमिष्ठा हि देवता अन्वसूज्यन्त।। पत्त एकविश् निरनिमीत । वमनुष्टप् छन्योन्वसरज्यत। वैराज साम शदो मनुष्याणाम्, अश्व पशनाम्, तस्मासी मूतर्सकामिणापश्य श्दय। तस्माच्छूशे यहेऽनवद्ृप्तो-न हि देवसा अन्वसूज्यत। तस्मात्पादासुपजीबत पत्तो व्यसज्येताम्। प्राणा वे त्रिवृत् अर्षमासा प्रदश प्रजापति सप्तदश प्रय इमे छोका मसावादित्य एफविद । तव्मिन् वे एवे भिता एतस्मिन् प्रतिष्ठिता य एव वेदेवस्मिमेष श्रयवे एतस्मिन् प्रतितिष्ठिति ॥' इसि (शतपप० ५।१।१) इसि मन्ममाहभा्म्यो तयाम्रानात्। मन्ु एवंविघादेव मन्नमाहमणायान्नानात सध्वादी मनुष्याकारपरमेश्ररस् मुखा वम्ेम्मयत्वार सध्मादिभूवा प्राह्मणक्षत्रिमवैश्मश्रा उत्पन्ना इवि उम्यते तससो त्पत्तळम्यमेव म्राशणत्वाविक न संस्कारसम्यमित्याक्षिपन्ति वदसानात्। 'अर्घे वे प्रजापवेरात्मनो धैयमासीवर्षे मात्म्मम्। यदैर्यें-सोमो वै स। ततो माहणमसूजत। मन्मास्थ्म-सुरा मे सा। ततो राजन्यमसयत। इत्यादिभुति

दिस्यमिति दिक््॥ निरूपयि्पते चायमर्पों भैशथेन धर्मसमीक्षायामिस्तोऽतर विरम्मवे। अय प्रविणम्- तत्र समिषमाविष्ठ। गायत्री त्वा उन्वसामवत त्रिपत् सोम रपन्तर साम अभिर्देवसा म्रम द्रविभम्। चभामाविष्ठ। त्रिष्टप् त्वा छन्वसामवत पमदश्सोम सुहस्साम इन्तद्रो देवसा क्षत्र द्रविभम् ॥ विराजमाविष्ट। जगती त्वा छन्दसामपत्वु। सपदशसोम वैरूपं साम मस्तो देवता विड् द्रविणम् ॥ नदीचीमातिष्ठ। मनुष्प् सवा छन्दसामवत एकविद्यखोम वैरार्ज साम मित्रावरुणो देवता बसं दषिणम् । उप्पामाविष्ठ परिस्त्वा न्दसामवत त्रिणबत्रयम्ियौ खोमी । शाकररैवठे सामनी। पृहस्पतिर्देषता। वर्चों द्रविणम् ।। इति वत्तिरीयभवणाव्- प्राचीमारोह। गायत्री स्वावतु रथन्तर साम त्रिवृत् सोमो मसन्तपत नम दरषिणम् । दक्षिणामारोह। त्रिष्टप् स्वावत घृहस्साम, पमवभ्नसोमो, श्रीम्मन्त क्षत्र द्रविणम् । नदीचीमारोह। जगती त्वावद् वैरुपं साम सप्तवधस्तोमो वर्पा ऋत विभ् द्रविणम्। प्रतीचीमारोह। अनुष्टप् स्वावद, वेराज साम एकविशसोम धररठ, फर्ल द्रविणम् ।। कभ्यामारोह। पहिस्तावत शाक्ररेबते सामनी त्रिपपवत्र ममिशी खोमो। हेमन्तशिशिरापृतू। वर्च्ो द्रविणम् ॥ इसि माम्मन्दिनीयअवभाभामिभक ऋ्रषिण मक, इन्द्रमक द्रषिण क्षममू,

Page 35

३०

तथा मरुद्धकं द्रविणं विट् प्रतिपद्यते। ब्रह्मशव्देन चात्र यज्ञ, क्षत्रशव्टेन च राष्ट्रं विवक्ष्यते। 'ब्रह्म वा एष प्रपद्यते यो यज्ञं प्रपद्यते। ब्रह्म वै यजञ। क्षत्रं वा एष प्रपद्यते यो राष्ट्रं प्रपद्यते। क्षत्रं हि राष्ट्रम्।' इत्यैतरेयादिश्रवणात्। यज्ञशब्द पुरत्र सोमसूर्याधिष्टितत्रयीविद्यापर । 'अयं वै यजं योऽयं पवते। तदिमं यज्ञं सभृत्य एतस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति। यज्ञेन यजं सदधातीति। यज्ञं वा एष जनयति यो यजते। सषा त्रयी विद्या यज। तस्या एतच्छित्पमेष वर्ण ॥' इति। 'प्रजापतिर्यज्ञमसृजत। यजं सृष्टमनु ब्रह्मक्षत्रे असज्येताम्। ब्रह्मक्षत्रे अनु द्वय्य प्रजा असज्यन्त। हुतादश्राहुतादश्च। व्रह्मैवानु हुताद । क्षत्रमन्वहुताद। एता वै प्रजा हुतादो यद व्राह्मणा। अथैता अहुतादो यद् राजन्यो वैश्य शूद् इति। यज्ञा- द्वै प्रजा प्रजायन्ते। यज्ञात् प्रजायमाना मिथुनात् प्रजायन्ते। मिथुनात् प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य ्रजायन्ते ।।' इत्यैतरेयादिश्रुतिभ्य सर्वजगदुत्पत्तिस्थितिक्रियापरिकरविद्याया एव यज्ञशब्दल- व्यवस्थापनात्। ईदृशयज्ञार्थप्रतिपादनपरतयैव च सर्व एवैते वेदा प्रवर्तन्ते इत्यप्य- वधेयम्। तथा च-विद्यादयो ब्रह्मप्रकारा ब्राह्मणस्य खम्। तन्चाग्निभक्तम्, गायत्री- च्छन्द साध्यमतोऽनिभत्त्या व्रह्मणो गायत्रीलम्। राष्ट्रादयो हि क्षत्रप्रकारा राज- न्यस्य खम्। तच्चेन्द्रभक्तम्, त्रिष्टप्छन्द साध्यमत इन्द्रभत्त्या क्षत्रस्य त्रिष्टप्लम्। विडेव तु इषोर्जरयिपश्चुपुष्यादिभेदभिन्ना वैश्यस्य खम्। तच् वैश्वदेवभक्तम्, जगतीछन्द साध्यमतो विश्वदेवभत्त्या विशो जगतीत्वमितीत्थ द्रविणानामपि ससिद्धं भत्त्या छन्दस्त्वमतो नातिरिक्तार्थत्व प्रसज्यते-इत्यवधेयम् ॥ तथा चागत्यप्रति- गच्छदर्थेषु सस्कारेषु द्रविणेषु च छन्द शब्दप्रयोगेऽपि नार्थान्तरतेति ससिद्धम् ॥ स्यादेतत्। (१)-अथापि यदेतदाध्वर्यवे छन्दोभाषाम्नायते- 'मा च्छन्द, प्रमा च्छन्द, प्रतिमा च्छन्द, अस्रीवयश्छन्द, पफ्चिश्छन्द, उष्णिक् च्छन्द, वृहती च्छन्द, अनुष्टप् छन्दो, विराट् छन्दो, गायत्री च्छन्द, त्रिष्टुप् छन्दो, जगती च्छन्द ॥। १ ॥।' 'पृथिवीच्छन्दोऽन्तरिक्ष छन्दो दौशछन्द समाछन्दो नक्षत्राणि च्छन्दो मनश्छन्दो वाक्छन्द, कृषिश्छन्दो हिरण्य छन्दो गौश्छन्दोऽजाशछन्दोऽश्श्छन्द ॥२॥ 'एवश्छन्दो वरिवश्छन्द शम्भूश्छन्द परिभूश्छन्द आच्छच्छन्दो मनश्छन्दो वाच- रछन्द सिन्धुश्छन्द समुद्रं छन्द सलिलं छन्द संयच्छन्दो वियच्छन्दो वृहच्छन्दो रथन्तर छन्दो निकायच्छन्दो विवधरछन्दो गिरश्छन्दो भ्रजश्छन्द सन्तुपूछन्दोऽ-

Page 36

AY

मुष्टप् एन्द कफुप्छन्दसििकपुपच्ठन्द फार्म्प एन्दोडद्रपं छन्द पदपतिछन्दोऽक्षरप मिदछन्दो विटारपविछन्द शुरोमृज्या उन्द प्रष्छच्छन्द पक्षाउन्द एपाछन्दा परियरछन्दो पमाछन्दो वयस्टृच्छन्दो विद्ञासं छन्दो विप्पयादछन्दरछण्छन्दा दगेहण छन्दखन्द्र छन्दोडाइर्ई छन्द इति ॥३॥ (२)-यथ षाथवणे प्रयाछन्दोविशेपा आम्मायन्वे- "न्रीणि एन्दासि कथयो पियेतिरे पुररूपं ददस पिभचक्षणम्। आपो पाता ओपध यस्तान्येकस्मिन् भुषन आर्पितानि"।। १॥ इति। सेनाविरिध्यते छन्दपदार्थ इति गम्यसे-इति घत्। न । यथा हि गाय श्र्युष्णिगनष्टपादयो विश्ठारपद्विसतोयृदसीकयुमादयक पाधिकच्छ दापिशेपा उपदि दमन्ते। एवमेय सन्ति गल मापमाप्नतिमादय एयोयरिय राम््यादयथार्थिकच्छन्दो विक्षेपास्सदर्थव्यवस्थापका इस्यन्रेव छन्दोभापासातपयायगमास्। सम च यिर्द परिरछ्ठे दलक्षण छन्दस्यमिति नाधान्तरत्पप्ररा्क।।

करुप मिश्वय देनाम्यातं किविदृश्यवे सदेतस्गर्य त्रथा म्ययण्छिय गमसे। आपध याताशीपययमेति। एतदेवान्यत्न तिपन एम देयास्वेजोऽपमानीरयय वेवताप्रकरणे नाम्नातम्। भयाति हि निषिट्ायययासत्रलावयया विरसायययाध पदार्थभेदा लोके। न चतम्रैयिष्यापचारेण किचिदिदोपतभ्यते। सन्न निविडाययया अमौपधि मृदादिशन्द सरलावयया अप्छ देन विरलायययास्तु तेजोयाम्थादिद् देव्यपविश्य से। ओपषादियातादीनां स्वानुगतभाषोपलक्षफरवात् प्रयोऽप्यसे माया एपैफम्मिसर्ये प्रस्य पिता पषष्या। सवस्माप्पर्थजातम्य मृदमस्थया अयवस्थया, तेजोऽयस्थमा घ निमि तानुरोधेन विपरिणमनास्। एवेप्येव त्रियु भायेतु चिशमेतस्प्ननिष्टिसमिस्यत सिदमेपा प्रतिष्ठामक्षण छन्दस्त्यमिति नाथान्तरत्यप्रसकि ॥ यत्ु (१) शव्दचन्द्रिकादी छन्द घा सम्प पिशेपपरत्यम्() चय छन्दा नुपप्तिद साघा मुहदो थिमनीवता' इत्याशी या तस्य रद् परत्यम् (३)- मदपि वा- ममोच्ममान यदि से धोतु छन्दो विलासिनि। भूमतामभिघास्पामि धुत्या पैतद्विघीयताम्।। (रामा २।९।७) इस्यादिपु रुचिपरत्वम् (४)- मरदानात् पिस्ु फार्म छन्दमृत्युरसि प्रभो। इत्यादिप्पभिलापपरत्वम्, (५)- दक्षिण सरस्ेदारपरच्छन्यानुवर्तिपु।' इत्पादिपु घशतापरस्मम्, (६)- सच्छन्द म्रजसुन्दरीभिरमित प्रवम्नमालिदित ।' इस्पादिप खेगचार परलम्,

Page 37

३२

(७)- सच्छन्दोच्छलदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्वुच्छटा' इत्यादिषु निष्प्रतिवन्ध- परत्वम्, (८)- त्वग्दोषी राजपुन्रस्तु ऋष्टिषेणसुतोऽभवत्। राज्येन छन्दयामासु प्रजा खव्गे गते गुरौ ॥ इत्यादिषु विरेचनपरत्वं वा प्रतिपद्यते। तावतापि नार्थान्तरत्वमापादयितुं युक्तम्। (१)-विषस्य नाडीमार्गावरोधकतया दैशिकावच्छेदलक्षणत्वात् ॥ (२)-छन्दा- नुवृत्तीतिपदं तु द्वेवा व्याख्येयम्-छन्द शब्दस्येच्छापरत्वे यथा सुहृदामिच्छा स्यात्त- थानुवर्तनीयमिति कृत्वा त एते दु खेन साधयितुं शक्या भवन्ति, सर्वथा परेच्छा- नुवर्तनस्य दु खरूपत्वादित्येकोऽर्थ। छन्द शब्दस्य परिच्छेदपरत्वे तु वाच्यमवाच्यं देयमदेय मित्येवं मर्यादया व्यवहारनियमेनानुवृत्तौ क्रियमाणाया सुहृदो दु साधा भव- न्ति, मित्रताया परिच्छेदासहत्वादित्यन्योऽर्थ। तथा चेच्छापरत्वे वक्ष्यमाणलक्षणम्, परिच्छेदपरत्वे तूक्तलक्षणं छन्दस्त्वं सिद्धमिति नार्थान्तरम् ॥ (३। ४ । ५ । ६ । ) - अथ 'श्रोतुं छन्द', छन्दमृत्यु' इत्यादिपु तु सर्वत्रवे- च्छार्थकत्वं छन्द शब्दस्येति न तावदनैकार्थ्यम्। रुच्यादीनामिच्छाविशेषरूपत्वात्। इच्छा चाभिप्रायो मनसश्छन्द। तथा चाहु कोशकारा-'अभिप्रायश्छन्द आशय' इति। यद्यपि च विषयविशेपाभिमुख्येन मनस प्रवृत्तिरेवाभिप्रायस्तथाप्युपचारभेदा- दसौ द्वेधा-मनोगहीतविषयो वा विषयारूढमनो वा। अस्मिन् विषये कीदृशस्त- वाभिप्राय, केनाभिप्रायेणागतोऽसि, धनं नोऽभिप्रेतमित्येतत्सर्व विषयाभिप्रायम्, धनाभिप्रायेणागत, द्रष्टं विज्ञातुं वा ममाभिप्राय, किमन्राभिप्रैषीति, मनोऽभिप्रायम् इतीत्थमुभयथा व्यवहारदर्शनात् ।। तत्र मनोगहीतविषयस्य मनोऽवच्छेदकत्वान्मन- छन्दस्त्वं भवति। अभिप्रायानुसारेणैव मनस स्वरूपलाभात् तत्रैव तत्प्रतिष्ठानात्। अथ विषयसंक्रान्तमनस खल मनुष्यावच्छेदकत्वान्मनुष्यच्छन्दस्त्वं भवति। खस- युक्तमनोऽनुरोधेन प्रवर्तमानस्यात्मन एव मनुष्यत्वात् तत्रैव तत्प्रतिष्ठानात्। अत एव यावानस्य देह सायौगिका वार्थास्ते सर्वे दीनमनसो दीना, उदारमनसस्तूदारा भवन्ति, नीचमनसो नीचत्वम्, महाशयमनसस्तु महाशयत्वं प्रतिपद्यन्ते। अङ्ठल्य उत्तिष्ठन्तामित्यभिप्रयत एवास्याङ्डुलय उत्तिष्टन्ते। हस्त उत्तिष्ठतामित्यभिप्रयतश्च हस्त । गच्छति तिष्ठेयमिति तिष्ठत्यव्यतिरेकेण । यत्र तु गच्छेयमिति न गच्छति, तत्रे- यता कालेन गच्छेयमिति कालविशेषस्य विशेषणविधया विषयीभावो वा, न गच्छेय- मित्येवमभिप्रायविशेषस्य नान्तरीयकसश्िष्टस्य प्रतिवन्धकाविषयीभावो वा, साम- थ्र्यापचयादिप्रतिवन्धकसन्भावो वा, हेतु समीक्षणीय। अत एव, 'आकूत्यै प्रयुजे- झये साहा' इति। 'आत्मना वा अग्रे आकुवते यजेयेति। तमात्मन एव प्रयुक्के यत्त- ुते। ते अस्यैते आत्मन् देवते आधीते भवत -आकूतिश्च प्रयुक् च। मेधायै

Page 38

मनसेऽमये स्वाहेति। मेघामों वा मनसाभिगच्छति-यजेयेति। वे अस्मे आात्मन् देवसे आधीसे भमत-मेषा व मनय-इसादिना, तथा इमे षे प्राणा मनोजाता मनोयुजो दक्षऋतय षागेवाि, प्राणोदानी मिश्रावरणी चक्षुरादिस्य, भ्ोन विभे देवा' इस्येवमादिना च सर्वम्मवहारप्रमोजकन्य मनस समान्रामसे। सस्मेह निविषस्पापि ऋ्यषिष्ठानस्य वेहिन । दृशलक्षणमुक्त्स्य मनो विद्याठ् प्रवतकम् ।।' इसि मनुना स्ममते थ। एतदमिप्रायेणैव पुरुपेपु मनुष्ममानुपमानवमनुजा सब्दा

भस एव- पुनन्तु मा देमजना पुनन्तु मनसा घिय। पुनन्तु विश्राभ्वानि जातषेद पुनीदि मा ॥।' इवि मन्स्माथर्षणे पुनन्तु मनवो घिय' इति पाठ संगच्वे। मनस्वीलाविद्य म्दानां व्यचिविश्ेपनिस्वानां मन संयुक्तयावदर्भपरस्याभाववन्मनुष्यादिद्यम्दानामपि पशुपक्ष्मादिष्यनुपचार प्राशस्त्ामिप्राय । प्राध्तस्स न रश्यष्टकवीजाकुरयोग्यक्षेत्र रूपस्मास्य मनुप संपूर्ास्मरवेन द्रष्टव्यम्। अव एव मनुप्यमभरोपु वियग्योनिजेपु पृत्तयोषटविधा सस्पधन्ते। सदुस्पसिक्षेत्रस्य मनुपस्तेपु सिमरूपेणयानुवर्वमानस्वात्तव नुसारेण मस्फिनिदसेरेव तस समुदयास। वृत्यष्टक पेदमायर्वणे समामनन्ति- 'मनसे घेतसे घिय भाकूयम उत बितये। मस्े शुताम पक्षसे विधेम दृविया वयम् ॥' हवि। एसरेनिभिेव मनुपि प्रयोभकादितादास्म्मामिप्रायेण कतिपये शब्दा प्रवर्तन्ते। तभा च मनाष् प्रशासितारं सर्वेपामणीयासमणोरपि। L रक्मामं स्वम्रधीगम्य विद्यातं पुरष परम्॥ एसमेके वदन्स्ममि मनुमन्ये प्रजापतिम्। इन्द्रमेके पर प्राममपरे ब्र थाश्सम् ।।' इति। अपैवस्मिन् मनुष्मसामान्मे सखद्रविणाप्यायनसमर्थकर्सस्कारविक्षेपोग्पताधन्यथा म्ययाचारभाही मवतीवि कस्यचिक्रासणत्यमन्यस्य क्षत्रियत्व वैस्मत्व घस्पे या प्रय

सरूपात् पतावीति वादयपातित्मप्रतिब मद्ारा यथास्पितखरुपसरक्षकस्य तादस्सस्का रस्म मशादिदनिभम्य वा माहणाविच्छन्वर्त्वोपपते। माहणादीना सनैव पविष्ठि सत्वामेति। तथा न न सत्राप्यर्जान्तरतेति सूक्ष्मेक्षिकया समीक्यम्।

Page 39

३४

जडेष्तप्येवं स्वस्वप्रवृत्तिप्रयोजकस्य स्वस्ासाधारणवर्मस्य स्वसच्छन्दस्त्वमिति सर्व एव स्वकर्मणि स्वच्छन्दसो भवन्ति। बलवत्परधमसंक्रमे तु परच्छन्दसो जायन्ते। अन्याधीनप्रवृत्तिकत्वात्। यथा हि कपाटादिपु समवायिनो काष्टखण्डयोर्जंटितयोराल- म्बनस्य कीलितलौहादिशकलस्य कपाटच्छन्दस्त्वमन्यथा काष्टखण्डद्वूयविभागात्कपा- टस्रूपहानि. प्रसज्यते। एवं पादद्वयावसक्तरस्मिना आच्छन्दित पशुस्तद्धीनवृ- त्िको भवतीत्यसौ रश्मिश्छन्द स्यात्। एवमेवान्यत्नान्यन्न सर्व एव जडश्चेतनो वा धर्मी स्वगतेन धर्मविशेषेण छन्दितस्तदधीनवृत्तिको भवतीत्यतस्तस्मिन् खधर्मे प्रतिष्ठा- नादस्य सच्छन्दस्त्वम्, स्वरूपाननुगतेन च केनचिद्धर्मेणाच्छन्दने तस्य परच्छन्दस्त्वं भवतीति पर्यालोच्यम्। (७) एतेन स्च्छन्दोच्छलदच्छेत्यादय. प्रयोगा अपि सुव्याख्याता ॥ (८) 'राज्येन च्छन्दयामासु' इत्यादावपि विरेचनस्य व्यावर्तनाप- रपर्यायस्य संवित्परिच्छेदानतिरेकानार्थान्तरत्वमापदते। तदित्थमनेकधा निर्दिष्टं संस्कृतं छन्द प्रतिष्ठातत्त्वम् ।।

अथात प्राकृतां छन्द प्रतिष्ठामनुवर्तयाम । अस्ति हि-सर्वेषामेवाथजाताना काचिदाकारनिवन्धना मात्राभूमि, ज्ञानदर्शनचारित्र्यशक्तिनिवन्धना च वृत्तभूमि आतिस्विकभावेन प्रकृतिसिद्धा, या भूयोदर्शनेन परीक्षकवुद्धिनिरूढा भवति। तां तामेव भूमिं बुद्धिनिष्ठा छन्द प्रतिष्ठामालोचमान शिल्पी तत्साम्येन वहिरर्थमुत्पा- दयति। इमा च दार्शनिका यद्यप्यनुभवाहितसंस्काररूपा विषयाकाराकारितान्त कर- णवृत्त्यनुशयरूपा वाचक्षाणा विषयोत्पत्त्यनन्तरभाविनीमेवाभिप्रयन्ति। अथापि तद्व- स्तूपपत्तेस्तच्छन्द प्रतिष्ठानिघ्नतया वस्तुतस्तस्या औत्पत्तिकत्वससिद्धि। नहि खल हस्वचिकीर्षया काश्ये गमितस्यापि हस्तिन प्रोत्तुद्वचिकीषया वा पोषं गानस्यापि कीटस्य कपिशरीरमर्यादानुगम शक्यते कर्तुम्। न वा तरुणकपिसमशरीना मनु- ष्यशिशोमहृतापि प्रयत्नेन मुग्धत्वमपनोद्य तरुणकपिवद्गमनागमनप्रौढिं कर्तु पारवाम. 1 पश्चविशतिवर्षाणि यावददृष्टवर्धनभावस्यापि नरशरीरस्य तदुत्तरमुपायपरम्परया वृद्धियोग्यत्वं न दृश्यते। एते चान्ये चैवंविधास्तस्या एव सृध्यादौ परमेश्वरेच्छानिय- मिताया प्रतिछाया महिमानो भवन्ति।

सा चेयं छन्द प्रतिष्ठा द्वेधा-मात्राप्रतिष्ठा वृत्तप्रतिष्टा च। अवयवपिण्डपरित्ृ- सतिसहत्वे आद्याया, तदसहत्वे चान्याया व्यवस्थिति। एतदव्यक्तप्रतिष्ठाव्यज्जका एवा चयवकूटा प्रतिष्ठातुलितकेन सनिविष्टाश्छान्दसिकनयेऽक्षरशब्देन संज्ञायन्ते वर्णशब्देन च। तथा च श्रूयरते- 7

'स वृहतीमेवास्पृशद् द्वाभ्यामक्षराभ्यामहोरात्राभ्यामेव । तदाहु :- कतमा सा देवोक्षरा वृदृती यस्या तत्प्रत्यतिष्ठत्। द्वादश पौर्णमास्य, द्वादशाष्टका, द्वादशामा- वास्या., एषा वाव सा देवाक्षरा वृद्दती, यस्या तत्प्रत्यतिष्ठदिति।'

Page 40

पायाम्।

'पमदभ या अधमासस् रात्रय । अधमासशो मे समत्सरो भयमनि वदायीर्या मोति। पतद्दानामु मे गायत्रीरणा शीनि म घतानि पटटियाक्षराणि, शीनि पा ये धतानि पष्टिथ संबत्सरम्पाहनि तदहान्याप्रोनि। तदूम गंयरगरमाप्नाति।' इस्मेयमहोराआाम्मो सवत्सराप्ति प्दध्मता भगवता महर्पिणा पयद्दभि पर

मायाम््याना छन्द-परिभापामामकषराम््यया प्रतिपतम्पाना पतुविद्त्या गंवस्सरम्य गाम श्रीस्य मुप्रतिपादित भयसाति प्ष्टम्यम् । एतदमिप्रायेणम च- 'अमि वृत पृणीमदे दोतारं विभषेद्सम्। अम्प यप्म्य मुफनुम् । इत्येमन्मअ्निवरणप्रकमे दासपये- वेवाथ वा अमुरायोभये प्राजापत्या पस्पृधिरे। तान् म्पथमानान् गायभ्यन्तरा सस्था। या वै सा गायभ्यायीद् इर्म ये गा पृभिवी। इये द्ेय तदन्तरा तस्था । त उमय एव विदोचक्ु मतरान् वे न दयमुपामरस्यति वे भषिप्याम परेतरे ममि प्मन्तीवि। सामुभय एगोपमन्याचफिरे-अमिरेव देवानो दूत आस मदग्कषा इसमुररससममुराणाम। सामिमेषानुप्रेयाय। तम्मादन्याद 'अमि दर्त पृणीमद्' दति।। इस्यनन प्रन्पेन सवस्सरमत् प्ृथिम्या अपि गायनीलमास्यामते। तनाप्मधानो पटपुत्तरत्निदासीमिवानां म्यवस्पितव्रमा अभमासशो व संवस्सरा मन्नमेति' इति न्यायेन पसद्शम परिच्छे मतुर्निमत्पक्षरत्वोपलरपे।। अपर भाह- "यस्पयपद्मत् सरिरस्प मध्य सर्वीमपदमवगत प्विष्ठाम्। तत्पुष्करम्मायतनाकि जाव पर्ण पृथिम्मा प्रथर्न हरामि ।। यामिरदटयगत प्रतिष्ठामुर्नीमिमा विश्वजनम्य भर्ननाम । ता न शिया शकरा सन्तु सवा॥" 'आपो वा इदममे सलिरमासीय। सन प्रजापतिरधाम्मस-कमान्ध स्यादिति। सोपजदमस् पुप्करपण विष्ठत् । सोऽमन्यत-असवि म तत्-यस्मिभिद्मघितिप्ठतीति। स वराहो रूपं कृस्वोपन्ममसत्। स पृथिवीमध भाष्छत् । तस्पा उपहस्योदमखत्। तस्पुष्करपर्णेऽप्रभमस्। मदप्रथमत् सत्पृथिन्य पृथिवीत्वम् । अभूदा इदमिति तसूम्यें भूमित्मम् ।। तो दिशोऽम पात समवहत्। तो धकराभिरशदत शो पें नोऽमूदिसि । तष्छकराणा शर्करस्वम्।

Page 41

३६

इत्येवं मन्त्रव्राह्मणाभ्या तैत्तिरीयके जगत प्रतिष्ठाया शर्कराभिरक्षरस्थानीयाभि संभृतत्वादस्याश्छन्द सामान्यलक्षणे प्राप्ते छन्दोविशेषप्रतिपित्सायाम्- "स वै खलु प्रथमं यजति। तद्वै कनिष्ठं छन्द सद् गायत्री प्रथमा छन्दसा यु- ज्यते। अयं वै लोको वर्हि। ओषधयो वर्हि। अस्मिन्नेवैतह्लोके ओषधीर्दधाति। ता इमा अस्मिंल्ोके ओषधय प्रतिष्ठिता । तदिदं सर्व जगदस्याम्। तेनेयं जगती, तज्जगतीं प्रथमामकुर्वन्। अथ नराशंस द्वितीयं यजते। अन्तरिक्षं वै नराशस ।अन्तः रिक्षमु वै त्रिष्टप्। तत्रिष्टभं वै द्वितीयामकुर्वन्।" इति शतपथोक्तप्रकारेण द्युलोकान्तरिक्षापेक्षया कनिष्ठाया पृथिव्या कनिष्ठत्वसाध- रम्याद्गायत्रीत्वं सर्वजगदाश्रयत्वाद्वा जगतीत्वमित्यादि तत्तत्प्रकरणप्राप्तं द्रष्टव्यमिति। क्वचित्त्वस्य श्लोकस्य स्ग्धराछन्द, त्रैष्टभमिदं पद्यमित्यादिवदिहापि भेदेन व्यप- दिशन्ति-'गायत्री वै पृथिवी, त्रैष्टभमन्तरिक्षम्, जागती दौ, आनुष्टभीर्दिश ।' इत्यादि। एवं यत्र गार्हपत्यात्प्राश्चं सन्तमाहवनीयमुद्धर्तुं विक्रमाधानं विधीयते तन्न- "तं वा अष्टासु विक्रमेष्वादधीत, अष्टाक्षरा वै गायत्री। गायत्र्यैवैतद्वमुपोत्का- मति। एकादशस्वादधीत, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टप्। त्रिष्टभैवैतद्दिवमुपोत्क्ामति। द्वादशखादधीत, द्वादशाक्षरा वै जगती। जगत्यैवैतद्दिवमुपोत्कामति॥ नान्र मात्रास्ति यत्रैव स्वयं मनसा मन्येत तदादधीत। स यद्वा अप्यल्पकमिव प्राश्चमुद्धरति। तेनैव दिवमुपोत्क्रामति।" इत्येवं विक्रमाणा छन्दोनिदानसख्यया संख्याताना छन्द परिभाषायामक्षरत्व छन्द- सा मात्रानिबन्धनत्वं च सुव्यक्तमाख्यातमिति द्रष्टव्यम् ॥ एवममिष्टोमप्रशंसायामैत- रेयके- "स वा एषा गायत्र्येव यदग्निष्टोम । चतुर्विशत्यक्षरा वै-गायत्री, चतुविगतिर- भिष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि। स वा एप सवत्सर एष यदग्निष्टोम। चतुर्विशत्यर्धमासो वै संवत्सर , चतुर्विशतिरमनिष्टोमस्य स्तुतशस्त्राणि।" इत्येवमन्निष्टोमस्य गायत्रीत्वसंवत्सरत्वोपचारप्रसङ्गेन स्तुतशस्त्राणामक्षरत्वमवगतं भ- वति। यत्तु स्तोन्नशस्त्राणामर्धमासत्वानवगमवदक्षरलमपि नावगतं स्यादिति ब्रूयात् तदपवाद्यम्। स्तोत्रशस्त्रयोरर्धमासत्वासिद्धौ चतुर्विग्यत्यर्वमासत्वरूपसंवत्सरत्वस्याप्य-

यत्तु-"सोऽब्रवीत् प्रजापति्छन्दासि-"रथो मे भवत, युष्माभिरहमेतमध्वानम- नुसंचराणीति। तस्य गायत्री च जगती च पक्षावभवताम्। उष्णिक् च त्रिष्टप् च प्रष्टयौ। अनुष्टप् च पङ्किश्र धुयौ। वृहृत्योवोद्धिरभवत्। स एतं छन्दोरथमास्थाय एतम- ध्वानमनुसमचरत् ॥।" इति तैत्तिरीयके छन्दसां रथत्वम्।

Page 42

यम-'पदवो मे डेवाना छन्दासि, सद् यधेद पदायो युक्ा मनुप्येभ्यो पहन्ति। एव छन्दांसि युककानि देयेम्मा यक्ष वहन्सि ।" इि पारपथे छन्दर्गा पयुग्पम्। यद्पि-'अयुक सप्त छुष्युप सूरो रथम्य नम्यः। साभियानि म्र्युचिमि।।१॥। सप्त त्मा हरितो रये पद्दन्ति वेव सूम । धोिप्फेश विचक्षण ।। २ ।।' भद्रा अभा दरित सूयम्प चिना गनग्वा अनुमाधास। नमम्यन्तो दिम आा पृष्ठमस्यु पर्तिदाषापृधियी यन्ति सघ ॥ ३ ।। सप्त म्यसार मुषिसाय सूय महन्ति इरिता रथ ॥ ४॥' सप्त युजन्ति रयमकचकनका सभो पहनि ससनामा। पिनामि धफममरननय मन्नमा विश्ा भुषनाऽधि तस्यु ।। इम रथमधि य सप्त वस्यु सम प्फ्े सप्त यहन्लभा। मुप्त स्पसारो अमिसनमन्द यम गर्या निहिना सप्तनाम ।।

दश्यवेपु म्त्रपु छन्दसामभस्वम्। वेडसुमपद्िरस आदिलान्। ह म्व ए य सच्या हम्प भक्ष्याम दति। छन्द मु इसभुमन्। गामन्ियां निष्टभि जगत्यामिति तम्माच्छ व् मु रज्य आदित्यम्य आकि रसी प्रजा दष्म महन्ति ।' इति प्राक्मणे छन्दसो सदनत्व व्याम्मामसे तपामयमाशय- सूर्यों हि दिवि गच्छन् ननिदस्युत्तरपद्प्टितम दिमस पुन प्राकन स्थान मागच्छन् य पन्मानमाध्रमति सदमनपृत तिपत्मुत्तग्पष्यपरहितं साम्मोत्तरतथ कोशेन विपुख प्रम्यम्। सर्दाययाम्यरसाता दक्षिणतो सधान्तरेऽपरा रेखा ताम दधािता वतार्प दक्षिणन अंशान्तरऽन्या सत पर्वाध्ान्तरेतप्मन्या काया। एयमुत्तररेसामा उत्तरसाडपि तिसा रस्ा फाया। सदित्थमट्टरसामि सपपया सूर्यमाग। तत् सर्यवक्षिणे पवणि पयद्शमि पववश्भिरधषिंभागे कुछे चतु विद्यविर्षिमागा उम्मन्य सदतयतुनिदास्पक्षरेयं गायत्री दष्ठम्मा ॥। १ ॥ तदुस्त

सेयमुप्णिक संसिदा॥ २ ॥ ततोऽप्युस्तरपर्मणि सपार्दकादप्ासत कृत्मा द्रानिशदि भागसामात्तावदक्षरा सेयमनुषम् सिस्धति ॥ ३ ॥ अथ मम्यमपमणि सूमविम्पाधि छिवे वशमिद्शमिरसर्ममादार्मो पटनिशमिभागसियां सावदक्षराया मृहस्या सिभध ।४ ।एवं तदुसरपर्यमि मर्बाध् फूस्वा चत्मारिघयक्षराया पढ्े॥५॥ तदुत रसथ पादोनमादेन सपावेकादपमसात्मकेन सहितरथथे कस्वा पतुमत्वारिक यक्षरायाभिष्टभ ।।६ सथा सर्वोत्तरपर्यमि साघससताध कस्वा अशचत्वारियदक्ष राया जगस्पाथ ससिदिधमट्म्मा ॥ v॥ तथा हि न्यास-

Page 43

३८

२४ १५० -- गायत्री १२९५२'३०" प्रतिभागे सार्धसप्तविंशत्युत्तरशतकलापचये उष्णिक् २ २८ ३ ३२ १११५' प्रतिभागे सार्धसप्तनवतिकलापचये अनुष्टप्

४ ३६ 900 प्रतिभागे पञ्चसप्ततिकलापचये वृहती ५ ४० प्रतिभागे षष्टिकलापचये पङ्टि·

४४ ८°११'१५" प्रतिभागे पादोनोनपश्चाशत्कलापचये त्रिष्टप् ४८ ७३०' प्रतिभागे सपादैकचत्वारिंशत्कलापचये जगती अस्मिश्च निर्दिष्टे संवत्सरचक्रे यद्यपि निर्देशलाघवाय एकस्मादेव स्थानादारव्धानि तानि सर्वाणि छन्दासि अथापि तेषामारम्भणीयस्थानानि देवताविशेषै प्रतिपत्तव्यानि। अभनितारातो गायत्र्या (१), सवितृत उष्णिह (२), सोमादनुष्टभ ( ३), वृह- स्पतेश्र बृहत्या (४), वरुणात् पङ्के (५), इन्द्रादेव त्रिष्टभ. (६), अथ विश्वेभ्यो देवेभ्यो जगत्या (७) उपक्रमणात्। एतदभिप्रायणैवैतेषां देवानाम्- 'अन्नेर्गायत्र्यभवत् सयुग्वोष्णिहया सविता संबभूव। अनुष्टभा सोम उक्थैर्महस्वान् बृहस्पतेर्वृहती वाचमावत्॥ विराण् मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य त्रिष्टविह भागो अह्व। विश्वान् देवान् जगत्याविवेश तेन चाह्कृप्र ऋषयो मनुष्या ।।' इत्यस्मिन् मन्त्रे तत्तच्छन्दोभि सयुक्त्वं तत्तच्छन्दोऽधिष्ठातृत्वं च महर्षय आम- नन्ति ॥ तथैव जगदुपभोगाच्च। एतेषामेव तत्तच्छन्द सयुजा देवानामंशुभिराप्यायितस्य सूर्याशोस्तत्तदविष्ठाने शुक्ग- सारङ्वादिरूपवत्त्वमुपदिश्यते। छन्द स्थितिनिदर्शनायामवगमसौकर्याय वा तदिदं यथा- यथमुपेक्ष्यम् ॥। तथा च प्रकृते सूर्यप्रकाशात्मकस्य प्रजापतेर्वृहृतीपदव्योपक्रममाणस्य वृहतीमुभयतो- भागा रयोपकरणवत् सचारसाधनान्येव भवन्तीति यथेच्छं रथवद्यानत्वमश्ववद्वा वाह- नत्वमत्रैव सर्वदावस्थानात्सदनत्वं चोपचर्यते। सूर्यप्रकाशस्य प्रजापतित्वं चैतरेयशतप- थयोराम्रायते- 'तदु तदिमालोकान् समारुह्य अथैषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपति। तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽथ यत्पर भा प्रजापतिर्वा स खवर्गो वा लोक तदेवमिमाल्लोकान् समा- रुह्य अथता गतिमेता प्रतिष्ठा गच्छति। तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गत्वा एतस्यैवावृतम- न्वावर्तते।' 'असावादित्य एकविंश उत्तमा प्रतिष्ठा, तह्ैवं क्षत्रम्, सा श्री, तदाघिपत्यम्, तद् बभनस्य विष्टपम्, तत्प्रजापतेरायतनम्, तत्स्ाराज्यमृभ्नोति ॥' इति च।। तन्नैतस्य विशिष्टस्य रथत्वाभ्युपपत्तौ तदपेक्षिते रथचक्रे यथेच्छं छन्दोमर्यादावृत्ता- भिप्रायेण कदाचित्सप्तचकत्वम्, कदाचिच्च रथपार्श्वत्वसाधर्म्याद्गायत्रीजगत्यभिप्रायेण

Page 44

नियमम्पम्, अप फदावि पुन फालयकपरिणृश्यभिप्रायणपचकरस्य घ सम सभ क्य पेक्षन्वे। एप म्प भानुरुदियर्ति युज्यते रय परि ज्मा दियो अम्य सानयि। इमं रयमधि ये सप्त सस्यु सपत चक सप पहन्सभा। सप्त म्यमारो अभिश्नय व यत्र गर्या निहिता रसनाम। इत्यादिघु सप्तचमस्मस्प, सम्प गामनरी च जगसी प पस्षावभयताम्' 'ल्ादिपु दविधमत्यम्प, उूनि प्रसवर्यीता जनानो महान् फसुरणय सूयस्प। समान चक्र पमाविपृत्सन् यदेनधा मदति धृपु युष ॥। गस युप्नन्ति रथमेकचक्रमको अभो मदति ससनामा। त्रिनाभियफमजरमनर्ष यनेमा विा भुषनाधितस्यु:॥ दादधारे नहि सम्जराय पर्यतिं चक परिधामृतस्प। आा पुगरा अम मिधुनासो अम् सप्तवतानि पिशतिथ तर्ु । पसार पफ परियतमाने सस्मिभातस्धुभुपनानि विभा। सस्म नाक्षमप्पत भूरिभार गनाडम न पीसवे सनाभि।। दस्पममादिप्येफचफवम्य ध प्रतिपादनात्। एयमेवाभस्वाम्युपपसामपि सप्ताशस्प काशस्वान्मां कस्पनाभेदोऽपि सपमा सेमवादुपपयसे सिंदो माणयक इत्यादिषस्ठुण शन्दतमा तत्तात्पयविपयभूद वम्तुनि मायादम्नात्। विधीयत हि प्रषसे रथाय्ादि

दमताच्छन्दसो सयुरमित्यवधयम् ।।

'एठे वाब देया प्रातयाबामो यदमिरपा अशिनी-त एवं ससतमि सप्तभिश्छन्ने भिरागष्छन्ति ।' इत्येयमादय औतम्यवद्वारा सगच्छन्ते। वदित्यमृतस्य खस्वप्यस्य सप्त च्उन्दोम 0डसरूपम्म सूयमागस्य सारशीविमण्डलप्यत काप्योरन्तरं इयो। भारोहणावरोहाम्यां मानारम्देन या गति ।।

गमर्बेरप्सरोभिथ भामगीसर्पराक्षसे u इस्येय बिप्णुपुराणादिपु गतिप्राधान्येन रथस्वव्यवदारववेव प्ससस्यममत्यादमित्रा मान्ये यशशम्बन, भादित्यप्राधान्ये प्रजापतिघन्देनाथ कालप्रामान्ये संवत्सरथ देन प भूमसा नेदिकम्यवद्वारा रस्यन्वे।

Page 45

अत एवं- 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। ते ह नाकं महिमान सचन्त यत्र पूर्वे साध्या सन्ति देवा ।' इत्येतन्मन्नविवरणप्रक्रमे- 'यज्ञेन वै तद्देवा यज्ञमयजन्त, यदमिना अभिमयजन्त, ते सवर्ग लोकमायन्। छन्दासि वै साध्या देवा तेऽ्ग्रेऽमनिना अननिमयजन्त ते खर्ग लोकमायन् ।। आदि- त्याश्रैवेहासन्नङ्गिरसश्र। ते अग्रे अनिमयजन्त, ते खर्ग लोकमायन्।।' इत्येवमुक्तमैतरेयके। अत एव च- 'त्रीणि च शतानि षष्टिश्चानूच्यानि यज्ञकामस्य, त्रीणि च वै शतानि षष्टिश्च सव- त्सरस्याहानि तावान् सवत्सर, सवत्सर प्रजापति प्रजापतिर्यज्ञ ।।' इत्यादि श्रूयते। एतदभिप्रायेणैव चैतेषा छन्दसामने प्रजापतेश्च तनुत्वमपि तत्र तत्रोपचर्यते। तथा हि 'विष्णुमुखा वै देवाशछन्दोभिरिमाल्लोकाननपजय्यमभ्यजयन्। यद्विष्णुक्रमान् क्रमते विष्णुरेव भूत्वा यजमानश्छन्दोभिरिमाल्लोकाननपजय्यमभिजयति।' इत्येवं विष्णुक्रमपरिक्रमणविधौ- "अथावर्तते-"सूर्यस्यावृतमन्वावर्त इति। एवमिमॉलोकान् समारुह्य, अथैपा गतिरेषा प्रतिष्ठा-य एप तपति, तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽ्थ यत्परं भा प्रजाप- तिर्वा स स्वर्गो वा लोक, तदेवमिमॉलोकानू समारुह्य, अथैता गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छति, तढेता गतिमेता प्रतिष्ठा गत्वा एतस्यैवावृतमन्वावर्तते।" इति माध्यन्दिना आहु।। तैत्तिरीया अप्येवं- "ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्तते-इत्याह। असौ वा आदित्य इन्द्र। तस्यैवावृतमनु पर्यावर्तते। तस्माद्दक्षिणोऽर्व आत्मनो वीर्यावत्तरोऽथो आदित्यस्यैवावृतमनु पर्या- वर्तते।" इत्युक्त्वा, "चतस्रभिरावर्तते-चत्वारि च्छन्दासि। छन्दासि खल वा अमे प्रिया तनू. प्रियामेवास्य तनुवमभिपर्यावर्तते।" इत्याद्यामनन्ति सप्त छन्दासि क्रतुमेकं तन्वन्तीत्याद्या स्मृतयश्चैतदर्यपरा द्रष्ट- व्या। एवं हि भूयासो याज्ञिकाना यज्ञानुवन्धिनो व्यवहारा एतदेव छन्दोमयमण्टल- मनुसृत्य प्रवर्तमाना सन्तीति तत्र तत्रान्वीक्षितव्यम् ॥ एवमेवादित्यप्राधान्यात् प्रजापतिशव्देन व्यवहारे प्रवर्तमाने मुख्यमादित्यविम्वं तदुपलक्षितरेखा वोभयतो दश दश रेखा आक्रम्य कृतरीरस्यैकविशस्य प्रजापति- पुरुपस्य याम्यसाम्यभेटेन द्वैधे प्रतिपन्ने-

Page 46

'सा उत्तरेणाह्यनीये प्रणमति। योपा मा आपो पृपामि । मिधुनमेवैतरपजनन किमे। णवमिय हि मियुन सपम् । उत्तग्तो दि श्री पुर्मासमतिरोत।' इति दातपयोच मोपाएपन्यानेन सौम्याया अर्पा दिश्यो योपास्वं साम्पामा अमिति दाथ पृपस्म प्रतिपद तर्माशानुरोपिदयरेगाभिग्नायण पिरादम्ममाम्ार्त दश्यवे धुनि स्मृत्मारियु। तथा थ विपुयदह -संस्थानाभिप्रायेण तापस्- 'मया मे पुम्प एव विपुमान्। नम्य यथा दह्िणाडय एव पूर्षोडर्पो विपुवत । ममोत्तरोऽय, एपमुसरोडर्पो पिपुयम । तम्मापुत्तर इसाचदावे। प्रवाहुक सत गिर एन विपुयान्। पिद्लसहित 'व वे पुरुष । तद्वापि स्यूमेय मप्ये भीप्णों विजञायते।' इम्पुथ मेसरेमफे।

"एकर्षिंद एप भवति। एवेन ५ दया एकमिशेनादित्यमित उत्तम मुपर्ग सोकमा रोहमन्। स मा एप इस एकषिंघ:। मस्य द्शापरम्वाददानि दश परम्गात्। स या एय विराज्युभयत प्रतिष्टित। विराजि हि या एप उमयत प्रविष्ठित । तम्मादन्तरेमें। सपेका मन् मर्वेपु मुवर्गेपु साकेप्वमितपमेति" इत्युक्स्या, देवा था आदिस्म्य भुमगम्य साफम्प पराचोक्तिपातादविभयु। तं छन्दोभिरट इन् पृत्ये । देवा था आदित्यम्प मुनगम्प स्मेकम्पायाचोऽषपातादविभयु 1 व पग्भी रस्मिमिरदवयन् ॥' इत्यादान्नायस ॥ 'स्यधीपा पुरुप सहस्राक्ष महस्पास्। स भूमि सर्मस स्पृस्बा अस्यतिष्ठर्णाद्गुलम् ।।' 'ततो सिराडजामत विराजाऽयिपू्य। स जातोऽस्रिच्यत पथासूमिमयो पुरः ।' इस्येषमादयो मन्मवणा अप्यमुमय ऋवमन्ति। स्मर्यसे नायमर्मो मन्याविभिरपि- 'दविया कस्मारमनो देइ्मर्पेन पुरपाऽ्भवत्। अर्धेन नारी सस्पों स विराजमसमत् प्रभु ।।' इत्पादिना । तन्तिथ वाववंधान। दफकम्म ददाकम्मकेकमक्षरस्वमभिप्रेस यृहवीसमास्यातम्। अन्यन्न पुन इर्य वे मा अन्तरिक्ष प्रमा, असा प्रसिमा द्वावश दादशामिता पठ- दमाति। तत् पदर्मिदत्। पदर्निदक्षरा पृधवी' इस्मेषमाचक्षाणेन पौर्णमास्यप्कामावा स्मानों डेयानामेवाक्षरसमभिप्रेत्य यहतीन्य संसाम्मसे । एवं दादघाहसुती- 'सदाहु-मदन्यानि छन्दसि व्पार्मासि मूयोऽक्षरवराणि भय कस्मावेता घृह सीस्माचक्षसे ति। एवमा दि देवा इर्मोशोकानाअवस। वे मे दपमिरेमाक्षरेरिम सोक

Page 47

४२

माश्रुवत, दशभिरन्तरिक्षम्, दशभिर्दिवम्, चतुर्भिश्वतस्त्रो दि, द्वाभ्यामेवास्मिहोके प्रत्यतिष्टन्। तस्मादेता वृहतीत्याचक्षते।" इत्यैत रेयश्रुत्या सवत्सरवलयात्मकचृहृतीव्याप्यैकपदा-विराजोऽक्षरत्वमाख्यायते। विराजोऽपि भूयस्य ऋप्तयो भवन्ति। तत्तिरीयके तावत्- "नव प्रयाजा इज्यन्ते नवानुयाजा, अष्टौ हवींपि, द्वावाघारौ, द्वावाज्यभागौ। त्रिशत्सपद्यन्ते। त्रिंशदक्षरा विराट्।" इत्येवं प्रयाजादीनामक्षरत्वमाह। मैत्रायणीयकेप्येवम्- 'प्राणेभ्यो वे ता प्रजा प्राजायन्त। प्राणा वा एतानि नव हवीषि। नव हि प्राणा। आत्मा देवता। तत प्रजायते। नव प्रयाजा, नवानुयाजा, द्वा आज्य- भागा, अष्टौ हवीषि, अग्नये समवद्यति। वाजिनो यजति। तत्रिंशत्। त्रिंगदक्षरा विराट्। विराज्येव प्रतितिष्ठति। विराजो वै योने प्रजापति प्रजा असजत। विराजो वा एतद्योनेर्यजमान प्रजायते। त्रिशत्। त्रिशद्वै रात्रयो मास। यो मास स सव- त्सर। सवत्सरः प्रजापति। तत्प्रजापतेश्र वाए तद्विराजश् योनेमिथुनाद् यजमान प्रजायते'- इति प्रयाजादीनामिव त्रिशद्रात्रीणा विराडक्षरत्वमुच्यते। अथ माध्यन्दिनीयके- 'शूर्प चामिहोत्रहवणीं च, स्फ्यं च कपालानि च शम्या च कृण्णाजिनं च, उलखल- मुसले, दृषदुपले। तद्दश, दशाक्षरा विराट्। विराड् वै यज्ञ ।'- इति शूर्पादीनामक्षरत्वमुक्तम्। ऐतरेयके च- 'यदु गायत्री च, पङ्गिश्च-ते द्वे अनुष्टभौ। यदुष्णिक् च, वृहती च-ते द्वे अनुष्टभौ। यदु द्विपदा च विंशत्यक्षरा, त्रिष्टप् च, ते द्वे अनुष्टभी। यदु द्विपदा च षोडशाक्षरा, जगती च-ते द्वे अनुष्टभौ ।।'

वृहत्तीत्वमिति विजातीयच्छन्दोद्वयाक्षराणा सजातीयछन्दोद्वयाक्षरत्वमाख्यायते। तदेतदेवमन्यत्रान्यन्न भूयसा तत्तच्छन्द सवरुपनिर्वचनपरतत्तच्छ्रीतवचनपरिशीलनया चत्वारोऽर्था निप्कृष्य सिध्यन्ति- (१) छन्द स्वरुपनिरुपकतयाभिप्रेतस्य यथेष्टसमुदायावयवता गतस्य यस्य क- स्यापि द्रव्यजातस्य गुणजातस्य वा छन्द परिभाषायामक्षरसज्ञा। इत्येक ।। (२) क-ताद्ृशैश्वाक्षराख्यैर्द्रव्य गुणैश्रतुर्विशतिस्ख्यापूर णे च सा मर्यादा गायत्री, अष्टाविंशतिसख्यापूरणे च सा मर्यादा उष्णिगित्येवं चतुरुत्तराणि तानि तानि छन्दासि वेदितव्यानि। उत्तरोत्तरमेकैकाक्षरवर्धितपादत्वात् ।।

Page 48

४३

(२) स-पादप्राघान्येन चामिरक्षरे पृता मयादा गामत्री, दशभिविराद,

(३) एव पमायमुचितफाम्प्मा शिल्पाघ्ुपयोगिनी मितिर्छन्द इवि सृतीय। () मिठेरपि न मितिरमेन रूपेण उन्दस््वमपि मु फारणतापक्ितम्वरूपचिसेपज नफनावच्छेद्फस्वनति चतुर्थ। एसमेष निष्कपमनुसत्म सौकिका, षैदिका धानिफा आर्षिकाय सर्पे छन्दाव्यय द्वारा ययामय प्रवतमाना स सीति तम तमोपक््यम्। सदिस्थमार्थिफपु छन्योव्यवदा रपु छन्द-प्रतिष्ठातत्व वैद्धेन प्रदशित भमति ॥ वाभिफेप्वपि छन्द म्वर्णसामिवाधयसाम्येनाणानामपि निमवसंन््यापरिछमानो

रादिकियामिनेयम्यामूर्तस्य छन्द प्रतिष्ठास्वमयतिएठे । सा भ मानार्यम्याप्रमाना अक्षरसम्य्याप्रधाना, निमतमामासरस्थानप्रधाना पेति त्रिषिधाप्यनिरळपटृयभूपा गायभ्यादिद्ैळक््यसे । सस्माधाक्षराणि घमा । अक्षरेपु चममनुगतेति फरना सम्पाश्छन्द प्रविष्ठाया मझस्मम्। तम्माच्छन्दस्वतयपिज्ञानेन सर्वमिद पिज्ञात मयवीति विह्ेयम्। अधान्य प्रत्यपविष्ठते- धोभियरछन्दोऽधीते ॥ पाणिनि स् "।२१८४॥। 'पहुल छन्दमि ॥' २।४। ३९ ॥ इतेयमादिमि सूप्यातेपु

'कामारमका:छन्दसि कर्ममोगा एमिषिमुक परमभुवीस।' इसवेवमादिमि स्पृतिजातेपु 'भासीन्महीक्षितामाय प्रणबस्छन्वसामिय। इत्येवमादिमि काव्यजातेपु एवमन्मन्ान्मन्न प वेदविपयसया छन्द पष्द प्रयु ज्यते । अनन्ताथ येदा मूमन्ते'-इस्पनवच्छिमस्येऽवच्छेवस्वानुपपस्या सिद्धमति रिक्ृतिकत्वं छन्द धम्वस्य इति चेत्। मत्रोष्यसे-पद्मगदगेमात्मकैभियिमेवा चिकच्छन्दोभिरेम सवम्य पेवस्य छन्दनातदवेवादेव व भेवेन सत्प्रतिपसेखवात्स्म्मासाच्छ धन्यानेन तत्र तदुपचार इप्यते। कि व प्टमिम्मादिलोकानामम्यादिदेवाना न सत्त- उ्न्दशछन्दितानामेय सरुपशाभात् कायकारित्म्यवस्थापनाचेड यावापृथिवीधर्मनि रूपणे यह्नवे भूयसा छन्दसामामेडनाचछन्द आधान्याच्छन्द पब्दोपचार इप्पते। उक प सर्वेपा कायजावानामाघारमूर्त प्राकृत छन्दो अझाख्यम् । तदनुगतभर्म प्रतिपादनपरी अन्वश्छन्य सध्यये इति युकम्। साख्यन्यायवेदान्साविघर्मप्रसिपादनप-

Page 49

४४

रेषु ग्रन्थेषु साख्यादिशब्दवत्। तथा च गौणवृत्त्या क्वचिदन्यत्र प्रयोगेऽपि मुख्यवृत्त्या- वच्छेद एव छन्द इति संसिद्धम्।।

अथ छन्दोवाद:। ननु किमिदं वाक्छन्द इति जिज्ञासाया गतियत्यन्वपरिच्छित्त्यतिरेकेण छन्द स्वरूपं निरूप्यते तन्नावकल्पते। गतियत्यचपरिच्छित्तिच्छन्दसामनर्थान्तरत्वात्। न च वृत्ति- र्लयो ध्वनिरिति गतेस्त्रयो भेदा, अवसायो विच्छेदो विरतिर्यतिरणुयतिरिति यते पश्च

चछन्दो मात्राच्छन्दश्रेति छन्दसस्त्रयो भेदा,इतीत्थमेषा चतुर्णा नितान्तवैपम्यं प्रतिपद्यत इति वाच्यम्। आपाततस्तेषा भेदकल्पनायामपि वस्तुत स्वरूपानतिरेकात्। तथा हि-गतित्रैविभ्ये वृत्तिध्वन्योर्वर्णवेदीयपदार्थत्वाच्छन्दसश्च वर्णोपलक्षितत्वेऽपि वर्णानात्मकत्वात्तत्र यद्यप वृत्तिध्वन्योरप्रवेश प्रतिपद्यते। अथाप्येष लय खल यति- तारतम्यनिवन्धनो न यतेरतिरिच्यते । अयमेव तु लयो गत्यध्वपरिच्छित्तिशब्दान्त- रेणाप्याख्यायते। नयोविवेकानुपलम्भात्। मसजसततगेघु हि वणेरभिनीयमानेपू- च्चारयितुरुच्चारणसामज्स्यमनुभूयते। जसयो स्थाने तभयो संनिवेशे त्ववश्यमुच्चा- रणक्लिष्टता भवति। तत्र चायं द्वितीय सगणोऽवष्टम्भी विष्टम्भमजानताप्यभिनीय- मान: स्वयमवष्टम्भमुपस्थापयति खान्ते। तदिदमवष्टम्भित्वं तत्र केन रूपेण- द्वादशाक्षरत्वेन वा, शार्दूलविक्रीडितसंबन्धित्वेन वा, तथाविधसत्त्वेन वा गणतुरी- यत्वविशिष्टसत्त्वेन वा, मगणोत्तरत्वविशिष्टसगणोत्तरत्वविगिष्टजगणोत्तरत्वविशिष्टसत्वेन वा?। नाद -मरभनयययेषु नगणघटकस्य द्वादशाक्षरत्वेऽप्यवष्टम्भानपेक्षणात्। न द्वितीय-तत्र भगणजगणादीना विष्टम्भनिरपेक्षत्वात्। न तृतीय-तत्रैव द्वितीय- सगणस्यानवष्टम्भित्वात्। न तुरीय-सजससगेषु तुरीयस्यापि तस्य तदनपेक्षणात्। तस्मान्मसजोत्तरसगणघटकत्वेनैव रूपेण तस्य द्वादशाक्षरस्यावष्टम्भित्वं वाच्यम्। तथा च मस्य सगणाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वेनावस्थान सस्य मगणोत्तरवृत्तित्वजगणपूर्ववर्तित्वाभ्या जस्य च सगणद्व्यमध्यवर्तित्वेन, सस्य पुनर्जगणोत्तरवर्तित्वतगणप्राग्वर्तित्वाभ्यां चेत्े- वमवस्थानक्रम एवाध्वपररिच्छित्ति स्यात् । तत क्रमात्प्रच्यवमानानां तेषामुच्चारणे क्िष्टतानुभवात्। अथेत्थं पौर्वापर्येणोचारणमेवैषा लयगतिविशेष स्यात्। निर्दिष्ट- रीत्या तनैव रूपेणावष्टम्भसापेक्षत्वात्। अवष्टम्भापेक्षाप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यामेव च लयगतिप्रत्यवमर्शात्। तदिद पौर्वापर्य च मसजसाना प्रत्येकस्य क्रमिकावस्थान- लक्षणान्नातिपरेच्यते-इति लयगतेरनतिरिक्ताध्वपरिच्छित्ति. । यतश्र मसजोत्तरस- घटकत्वेन यतिमत्वं दृश्यते ततो यतिमत्त्वव्याप्यतया मसजोत्तरसघटकत्वरूपाया लय- गतेरध्वपरिच्छित्तैवा यद्यप्यर्थान्तरत्वमापातत प्रतिभाति, अथाप्यवष्टम्भप्रयोजक- त्वाप्रयोजकत्वोसलक्षितपौर्वापर्यस्यैव गतिरूपत्वप्रतिपत्त्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यामस्या-

Page 50

वटटम्मस्य गतिस्रुपरसपादफतमा व्र गतिप्रहणे साहणसमय। सस्मादार्या गति

छन्दस्स्वादस्य छन्दसो यद्प्मयान्तरत्वमापातस प्रतिभाति अयापि 'स राजा सपुस' स पाचको जात 'सू नेदानी फुण्डली न दण्डी' इस्यादिपु विधिनिपेधमोर्विसेप्यम्यप दिषयोरपि विशेपणमान्नविधान्तिमदिदापि लामना मसजादिगणसमचेतस्य तरपी रभापमस्पैय छन्दस्तवसिय्ा एन्दसो गतियतिपरिचिछत्यनतिरिकरण फलसीस्पलं छन्द

स्वावच्छेदेन गसताव्मवहि्तपूवतस्वावच्छेदेन च धर्तमानोऽयमवष्टम्भसायम गतिन घा प्यपरिच्छितिन वा छन्द। गत्यादीनाममटम्मषरेद्चविक्नेषे निमतस्वाभावात् ।।१॥

सम्प गतिरुपर्सपादकत्षेऽपि तत्तयार्सभयात् ॥ न चाष्यपरिरिछति: गवेर्दि समागाठ अध्यवमानाया हिटरन फुस्पत्वमनुभूयसे। यतथ तस्पा सोफर्ये सौन्दर्य ा सिप्यति साध्यपरिचिछततिरिति गस्यवययसनिवेशचिसेपरपायास्म्या गतित्यासभवास् 1 यभा स्मूत्वकपत्वसाम्मेनानुचायचशीर्यपादादिसाम्येन तयिसाम्येन च वर्णादिलिपीनो सौन्दर्य वायनसौकर्म ध्ानुभूयसे तदमापेन प पालकादिसिपीनां फुरूपर्स्य पाचन क्िध््स्व च। तमा च सत्र निप्यम्यपरिच्छितेर्लिप्मतिरिकत्वयविहापि गत्ध्यपरि चिछत्तेगत्यविरिकस्वं मुषचमिति प्रष्टम्पम् ॥ मन मा छन्द-पिलक्षणगणपावापर्यनि बन्धनायो गसी माताम्यवस्थानिय धनच्छन्दस्स्यासेमपात् ॥२॥ मयेममध्बपरि च्छित्तिर्नावष्म्मो न मा गति । विशेपम्य संसाधितस्वात्। न या छन्द :- गलवय

ममान्तरस्म र संसिदम्॥ अत एव न पृतदोपात् पृथग यतिदोपो पतस्य मस्पारमकत्या दिवि पूर्यपक्षीकृस्य-न छक्षणस्य पृभफत्वादिति समाहितं वामनेन काव्यालहारसूश्रेपु।

अथ छन्दोविमक्तियाद'- अमेद छन्द पम्नधा-अनादिषच्छन्द पृहच्छन्द भतिष्फन्द कतिच्छन्द, प्रतिविष्छन्दयेति भेदात्। वत्र पमानादिए्ठन्यासि-उक्मत्युर्क म्भ्म प्रसिष्ठा सुप्र विष्ठा प्वेति। अय सप पृछच्छन्दासि-गामन्नी उण्णिकू अनष्प् पृहवी, पद्टि, त्रिष्प, जगसी पेसि। तथा सप्ताविच्न्दासि-अविजगती, सकरी, अविदकरी,

Page 51

४६

अष्टि, अत्यष्टि, धृति, अतिधृतिरिति। एवं ससैव कृतिच्छन्दासि-कृति, प्रकृति, आकृति, विकृति, सकृति, अभिकृति, उत्कृतिश्वेति भेदात्। अथात ऊध्वे प्रचि- तिच्छन्दस्तन्न संख्यायते। नन्वेतद्वहच्छन्दोभिप्रायेण सस्तैव छन्दासि भवन्तीति भूय- सा श्रूयते तत्कथमेतावान् प्रपश्चश्छन्दसामाख्यायते। उच्यते। षोडशीप्रक्रमे- 'छन्दसा यो रसोऽत्यक्षरत्-सोऽतिच्छन्दसमभ्यक्षरत्। तदतिच्छन्दसोऽतिचच्छन्द- स्त्वम् । सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्य सनिर्मितो यत् षोडशी' इत्याम्रायते। तन्र छन्द- सां रसश्रतुरक्षररूप । 'चतुरक्षराण्येव छन्दास्यासन्।' इति छन्दोव्यूहनश्रुत्युक्ते: । तथा हि छन्दोव्यूहने तावत् चतुरक्षरा गायत्री त्रिष्टव् जगती च। तत्र जगत्यास्त्री- ण्यक्षराणि, त्रिष्टभ एकमक्षर च समादाय गायत्री तावदष्टाक्षरा क्रियते। इत्थं कृते अष्टाक्षरा गायत्री, त्यक्षरा त्रिष्टप्, एकाक्षरा जगती सिद्धा। अथवरुपा गायत्री सवयं सयुज्य त्रिष्टभं सपादयति सा त्रिष्टवेकादशाक्षरा संपद्ते। एवं संपनना च त्रिष्टप् खय संयुज्य जगतीं संपाद्यति सा जगती द्वादशाक्षरा संपद्यते। गायत्री, त्रिष्टय्, जगती चेति त्रीण्येव छन्दांसि सर्वाणि छन्दासि भवन्ति गायत्रयुष्णिगनुष्टव्वृहृती- पश्वित्रिष्टव्जगत्याख्यानि। तत्रानुष्टप्पक्की, उष्णिकत्रिष्टमौ, गायत्रीजगत्या, चेत्येवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे वृद्ृत्यौ संपादयत-इत्येतेषा वृहतीरूपतया वृदृच्छन्द शब्देनाख्यानम्। तथा च श्रूयते-'बृहती वै छन्दसा स्वाराज्यमानशे' इति। तदित्थं छन्द सिद्धौ तस्यैव चतुरक्षररुपस्य रसस्य जगत्यामत्याघाने षोडशाक्षर भवति। तदत्याधानादति- च्छन्द इत्युच्यते। अथ पश्चदशीसप्तदश्यौ, चतुर्दश्यष्टादश्यौ, त्रयोदश्यूनविश्यौ, चेत्येवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे षोडश्यौ संपादयत-इत्येतेषामतिच्छन्दोरूपतया अति- च्छन्द शव्देनाख्यानम्। एवमूनविंशत्युत्तर पुनश्रतुरक्षरा वाने त्रयोविंशत्यक्षर भवति। तत्र कृतिशब्द । तत्क्रियोत्तर तज्जातीयक्रियान्तरसंनियोगे कृतिशब्दो दृष्टो वर्गवत् तथा चेहापि द्वाविंशीचतुर्विश्यौ, एकविंशीपश्चविश्यौ, विंशीषड्विंश्यौ चेल्ेवं द्वे द्वे संयुज्य द्वे द्वे त्रयोविश्यौ संपादयत इति कृतिच्छन्दोरूपतया कृतिच्छन्द शव्देनाख्यायन्ते। तदित्थ सति कृतिच्छन्दसामतिधृतावतिच्छन्दसा च जगत्यामन्तर्भाव सुवच। प्रचि- तिच्छन्दासि तु छन्द समुच्चयरूपाणीति नातिरिच्यन्ते। अथानादिष्टच्छन्दसा गायत्र्याम- न्तर्भाव । भुरिग्दैव्या चतुरक्षरत्ृध्या याजुष्या, तत्र खराजि चतुरक्षरव्रृव्धा साम्या, तन्न खराजि चतुरक्षरवरृद्या आरच्या, तत्र खराजि चतुरक्षरत्रृव्या आष्यो ख्रूपा- धानात्। तडुक्तम्- 'उक्कादिपश्चकं कैश्रिद्धायत्रीत्येव कथ्यते। यथा ह्यतिजगत्यादि त्वतिच्छन्द प्रवर्ण्यते ॥' इति। तथा चातिजगत्यादीना जगत्याम्, उक्तादीना तु गायत्र्यामन्तर्भावसभवात् सप्तैव छन्दासीति याज्ञिकानामभिमान। तदिदं छन्द पुनर्द्वेधा-मात्राछन्दो वृत्तच्छ- न्दश। तन्न मात्राछन्दांस्युक्तानि गायतर्यादीनि सप्ैव । तानि जातिभेदेन पृथग्

Page 52

म्यपदिश्यन्दे। अय मात्राउन्दर्सा गायभ्यादीनामेकक्ेषयान्तरविश्ेपा पुतच्छन्दांसि। तानि पृत्तिमेदेन पृथग् न्यपदिश्यन्से। यथा मनुष्यविभाजिकायतस्तो प्राह्मणादिजावय माझयमादिविभाजिकास्तु ततराह्णादिगता अषान्तरविशेपरूपा पृक्षय इस्पेषमाधूवयमिति याशिकार्ना प्राचामनुसारेण म्याख्यातम्। नम्मासु छान्दसिका पुनरन्मथान्यया सिमज्य ध्याचक्षसे। (1) सभ पदजात देषा-पृत जातिथ। यत्र नियसवर्णव्यवस्थमा एन्द सिद्धिस दृतम्। यत्र तु निमसमा शराम्मवस्धया छन्द सिद्धि सा जाति। तथा चाह नारायण - 'पर्वं चतुप्पदी सथ वृस जासिरिति दिया। पृतमसरसंस्मास जातिमात्ाफृता भनेस् ।।' हलायुघोडप्याह- 'पर्व धनुप्पद तथ पृक् जातिरिति दिया। एकदेशस्मिता जतिपृत सधुगुरुस्थितम् ।। (२) परे वु पृत्तिजातिरिति द्वेषा विमम्य समोद्ममोरेष पृसश देन छन्द शग्देन व सामान्मतो म्यपदेशमिष््षन्ति। वर्णपृत्त वर्णवछन्द, मात्रापृर्त मात्राच्छन्द इवि। तमा चर्पा मसे छन्दोपृसशन्दमो पयामयानित्वम्। (३) छन्द परिमसकारस्तु तयो पमामार्मल प्रत्यारमाय-मात्राक्षरसंस्यमा नियता वाकू छन्द गछसमवतस्वरपेण नियसा वाग् पृतम्। इस्पेषं भ्यवस्थापमति। तथा न तन्मव- 'उक्ात्युक्ा तथा मथ्या प्रतिष्टा भुप्रतिष्टिका ।

जगती नातिजगती पाकरी चातिशारी। भछयत्यष्टी पति साति इृति प्रकृतिराकृति ।। विकृति संकृसिथातिकृतिर्त्कृतिदण्डका। पवानि वर्णछन्दासि सदेदानों ठ इसता ॥ एममेव भढादीनां मानाच्छन्वस्त्वमिप्सते। तद्वान्तरभेदानां जातित्वमिति सिमति ॥' (४) अपरे दु पुनरम्यमा विभज्य ष्याचक्षते। तथा हि-पपचछन्दखवावभेषा- पैदिकं घ सौकिक न उभयसाधारण च। तत्र लौकिक पुनम्ेषा-गणस्छन्द,मात्रा- चन्द अक्षरच्छन्द्येति। तया पोक्तम्- 'भादो वाबहणच्छन्दो मात्राचछन्दस्वव परम्। वृतीयमक्षरच्छन्दरछन्दभेषा सु लौकिकम्॥ आर्याघुद्धीतिपर्मन्त गणच्छन्द समीरितम्।

समान्यापुरकृति याववक्षरच्छन्य एव न ॥। इवि।

Page 53

शपर तुपघचछन्दय्तुवानअनरच्छन्द, मानाछन्दन, जरगणचछन्द णच्छन्दश्चेति भेदात्। यत्र मात्राणा न्यूनातिरेकेऽप्यक्षरसख्यानं तन्न्रं तदक्षर- । यथा वेदे बहुलं प्रयुक्तं गायत्रीत्रिष्टव्जगत्यादि। यत्राक्षराणा न्यूनातिरेकेऽ- त्रासख्यानं तन्न्रं तन्मान्नाछन्द -यथौपच्छन्दसिकवैतालीयादिकम्। यत्र पुन- णानां क्रमसनिविष्टाना व्यवस्थया सरुपसिद्धिस्तत्राक्षराणा गुरुलवुस्थानाना च त्वादक्षरगणच्छन्दस्त्वेन व्यवहार। यथेन्द्रवज्रास्त्रग्वरावसन्ततिलकामन्दाक्रा- । अथ यत्र मात्रागणाना क्रमसंनिविष्टाना व्यवस्थया छन्द सिद्धिस्तन्नाक्षरनिय- वान्मान्नागणच्छन्दस्त्वेन व्यवहार। यथा आर्यादोहाकुण्डलिकादि-इत्येवं नत। अर्थजातेष्वप्याकाशवाव्वादिष्वेपामेव चतुर्णो छन्दसा भेदान्नानाविध्यम्। शवैक एव भावो द्रव्यगुणकर्मरुपैस्तेजोऽवन्नरुपैस्तदवान्तरानेकरूपैवा भेदेन समु- ' नानात्वं प्रतिपद्यते। तदेतदेपा विभिन्नछन्दस्कानामर्थजाताना छन्दोनिवन्धन नरेक इति यज्ञस्वरूपनिरूपणप्रकरणे वेदसमीक्षाया वैशदेन प्रदर्शितम् ॥। दित्थं कंचिद्विशेपमाश्रित्य त्रेधा चतुर्धा वा विभक्तानामप्येषा मात्रागणव्यवस्थानि- षु गणवृत्तेषु वर्णव्यवस्थासामान्याद्वूर्णवृत्तानतिरेकं पश्यन्ति दीर्घदर्शिन ।। च सिद्धम्-वृत्तशव्देन व्यपदेश्यं वर्णवृत्तमेकम्, जातिशव्देन व्यपदेश्यं तु मात्राट- रमितीत्यं द्वेधा पद्यच्छन्दो भवतीति॥ त्र यद्यपि मात्रानियताक्षरव्यूह एव छन्द इत्युच्यते-यद्यपि च मात्राप्रस्तार- णा वर्णप्रस्तारेषु वर्णप्रस्तारखरूपाणा च मात्राप्रस्तारेषु यथायथमन्तर्भावो दृश्यते। एव तु द्वासप्ततिमात्राप्रस्तारखरूपविशेषात्मिकाया अष्टादशमात्राप्रस्तारस्रूपविशे- काया वेन्द्रवज्राया मात्रावृत्तत्वमनभ्युपगम्य यथा वर्णवृत्ततयाभ्युपपत्तिर्दश्यते न 'खिं खिं खिं खाग प्रमोदा' इति लक्षिताया, प्रमोदाया, 'डजं डुजं डजं डुकः ।' इति लक्षितप्रमदाजातिवहिर्भावेनाभ्युपगम कियते। ततो वर्णवृत्तमान्रावृत्तेति- रणमापाततो निर्मूलं प्रतिभाति। अथापि पिण्डापेक्षोपेक्षानियभद्वैविध्याद् वर्णवृत्त- त्रावृत्तत्वाभ्या विभज्य तद्याख्यायते। तस्य चतस्याक्षरव्यूहस्य यथेच्छं विवक्षित- नेकधात्वाद्वहवश्छन्द प्रकारा प्रचरन्ति। तथाहि-प्रस्तारप्रतिपन्नाना स्रूपाणां यानि यानि गतिसपन्नानि स्युस्तानि क्वचिदेकैकान्येव प्रयुक्त्तानि छन्दासि भवन्ति। तु सजातीयाना विजातीयाना वा तेपा दूयेन त्रयेण चतुष्टयेन पञ्चकेन पट्ठादिना थेच्छं कृतेन गतिसपन्नेन तन्न तन्र छन्दोव्यवहार.। तदुक्त भगता पिङ्गलेनापि- द्वेत्निचतुष्पादुक्तपादम्' इति। शाह्ायनोऽप्याह-'पश्व पङ्के, पट् सप्तेत्यतिच्छ- म्' इति। अतएव-'आयाहि मनसा सह' इति (भुक् १०।१७२।१),-'द्विपदाः ।'त्यैतरेयब्राह्मणे (५१७।१०),। 'आयाहि मनसा सह' (१०।१७२।१)इमानुकं' ।१५७११) 'वभ्रुरेक' (८।२९।१)-इति द्विपदासूक्तानीत्याश्वलायनसूत्रे (८।७। ), 'आयाहि सवर्त उषस्यं द्वैपद'मिति-सर्वानुक्रमण्या च द्विपदात्वेन व्यवस्थि-

Page 54

8९

सामा अपि 'पितुमृतो ने 'सस्पा (1-।१७२।३) ऋचयतुप्पात्स ख्ारपद्ट पुदाहरणस्य माख्मात वेदार्षदीपिकायाम्। दावशाक्षरमोर्मप्ये पादावश्यक्षरी यदि। यस्या संखारपकि स्पात पिन्टमृतो न तन्तुमिस् । ति। दिर्द्विपदास्सच समामनन्तीति सूत्नयता भगनता काव्मायनेनापि द्विपदात्वेना मिप्रेताना सर्षासामेव र्चा शसनकाले ताम्मो याभ्यामेव पादा्म्मो छन्दपूर्ति अाम्यमनकासे तु इमोहिपद्मोधतुर्मि पार्दशछन्द पूर्सिरमिप्रेयसे। सेन यासो घसने दशर्चरस्वं वासामेवाभ्मयने पुन पशचर्त्वमिति सुप्रसिद्ध याशिकानाम्। एवं पद्डिर्गाय वैर्जगवीकारवया एकमेव महापरिच्छन्द इप्मसे न तु गामश्ीद्यसमुषय । आानुएमे प्रगाये वु दधमिगायश्रैरनष्टभो गायश्रीदयस्य व समुबयेन तृभ प्रगाध इप्यते न स्वेयैर्क छन्दो नवानुष्टव्महापकिसमुनम इस्यप्यवधेयम्। अपापि घ मन्नैवं दयोग्तमाणों चतुर्मो वाधिकानों वा समुचमखन्न दविपात्, तरिपात् पतुष्पाविस्येम पादम्यवस्थामि च्छन्ति। सेय पाद्व्यवस्थापि नून विवक्षाघीनेष। उत्तरोत्तरप्रस्वारस्वरूपे पूषपूर्ष प्रस्ारसरूपाणामन्तर्मावाच्यतुष्पयामेकपाश्वस्य एकपर्था चतुप्पात्वस्य व वक शक्य स्वास। यथा ट्राम्मो पदिम्यामेका चम्पकमाला मनति मथा पा प्रमाणिकाष्यर्षेन पमचामरम् प्रमाणिकाव्रेगु्येन गीतिका व जामसे। इत्थमम्यदपि प्रष्टम्मम् । भव एव- 'मुरश्मबाके नहि गुपवोपौ अगुरिति केचिम भ पुनरन्मे। शुममशुर्म यस्फलमिदसुकं नृपभर युर्क् प्रभमगणे सस्।। हत्यत्र यवि विवक्यवे-ो छरोको संमवस। यद्रा विवक्यसे-एक एव छोक: स्पात्। अम विवक्यते-छोकार्षमेवेद सभवतीति पश्मन्ति ॥ अय मतथैकपादपि छन्दो मवति। सस्मा पादसिदिधिश्छन्द सिदौ विक्िष्योपयु ज्यये कित्ववच्छेदसिमेन छन्द स्वरूपसिद्धिर्मवतीति विझेयम्। मस्य कस्माप्यर्थस्य शव्यस्य मा ममाकपचित्किममाणोऽबच्छेद एव तदर्थस्य श्ष्दस्म वा छन्द। सर्वोङ- प्यर्य स्च्छन्दसावच्छिमो भवति। यत्तु विच्छित्तिविक्षेपोऽप्यभान्यदान्तर छन्द शिल्पापरपर्याममाक्यामते। शिल्प छन्द इति धुवे। तदप्मपच्छेवरूपत्वायेव। यदि सयमवच्छेदो नाम धर्मो जगति न स्मात्तररि जगदेवेर्द न स्यास्। भगदन्तर्गतं या य निकिचित्। एकमेव हीद स्त्य अम्म तद्वच्छेद्माहात्म्यादनेफधास्येन प्रतिपद्यमानं जगस वति। रवन्वर्गर्त मा अत्किंचिस्। करूवरोरोभीवाशिरोहखपादायवच्छेवान्मन व्यव्। यभा सेकस्मिन् श्वेतपत्रे शिल्पिकृतानेकभत्ञिरेखावच्छेदमाहात्म्याद गौरश्व पुरुपो हस्वीस्येवमायमोडनेक्मावा प्रादुर्भूय पृथक्सवेन प्रतिपधन्ते न वे श्वेवपत्रा

Page 55

५०

रिच्यन्ते। एवमेवैकस्मिन् सत्ये ब्रह्मणि विश्वकर्मकृतानेकभङ्गिरेखावच्छेदमाहा- त्म्यादेव गौरश्व पुरुषो हस्तीत्येवमादयोऽनेकभावा प्रादुर्भूय पृथक्त्वेन प्रतप्रद्यन्ते। न ते सत्याद्रह्मणोऽतिरिच्यन्ते। तथा च भगवान् कणाद - 'सदिति द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता। सदिति लिङ्गविशेषाद् 'विशेषलिङ्गाभावाच्चको भाव' इत्येवमाद्याख्यायैकस्मादेव भावात् सत्तापदप्रतिपन्नाद्गह्मणश्छन्दोभेदेन सर्वेषा द्रव्यादीनामुत्पत्तिमभिप्रैति। तथाहि-एक कश्चित्सत्तापरपर्यायो भाव प्रतीतिसिद्ध। स धर्माणा तारतम्येनावापोद्वापाभ्यामन्यथान्यथा स्रूपं गमितोऽन्यथान्यथा पदार्थो भवति। धर्मस्त्वस्य द्रव्यगुणकर्मभेदात्रेधा-द्रव्याणि पुनर्नवधा, गुणास्तु सप्तदशधा, कर्म पश्चधा। तेषामेषां द्रव्यगुणकर्मणा सामान्यविशेषाभ्या जात्याकृति- व्यक्तिपदप्रतिपन्नाभ्या ये समवायास्त एव पदार्था । यथा घट इति केषाचिद्रव्यगुण- कर्मणा सामान्यविशेषाभ्यामेक समवाय इत्येक पदार्थो भवति। एकस्मिन्नेव घटभावे कतिचिङ्रव्यगुणकर्माणि समवयन्ति। न च तेषां त्रयाणा सत्तात्रयी। अत एव न द्रव्यगुणकर्माणीति त्रय पदार्था। अपि तु द्रव्यगुणकर्माण्येक पदार्थ। अनन्ताश्चैवं पदार्था। तेपा च सत्तैकत्वनिवन्धनं पदार्थकत्वम्। द्रव्यगुणकर्मणा तु समवेतानामे- कैव सत्ता। यथा हि यावत्पृथिव्यामेकस्या एव सत्ताया प्रतीतावप्यवान्तर घटपटादि- षु मिथ सत्ता विभिद्यन्ते नैवं द्रव्यगुणकर्मणामेकस्या सत्तायां पुनरवान्तरा द्रव्यादि- सत्ता पार्थक्येन प्रतिपद्यन्ते। यथा तु घटपटादिषु प्ृथिवीत्वं न भिद्यते, पृथि- व्यादिषु वा द्रव्यत्वं न भिद्यते तथव पुनर्द्रव्यादिषु सत्त्वं न भिद्यते। पृथिवीत्वं प्रथिवीति प्रत्यय.। द्रव्यत्वं द्रव्यमिति प्रत्यय। सत्त्वं सदिति प्रत्यय। सत्त्वं सत्ता भाव इत्येकार्था। तदित्थं सन्भाव-द्रव्यभाव-प्ृथिवीभाव-घटादिभावाना विभिद्य प्र- तीतानामानन्त्येऽपि सक्षिप्य स भावस्त्रेधा प्रतिपद्यते कश्चित्सामान्यमेव, कश्रिद्विशेष एव, कश्चित्तु सामान्यविशेषात्मक । यो नित्यं सामान्यमेव स सत्तानामैको नित्यो भाव। तस्यैकत्वादेवायमेक पदार्थ ससारो नाम। यो नित्यं वित्रेष एव तस्यानेक- त्वादेवैतेऽनन्ता नित्यपरमाणुपदार्था इतश्चेतश्र दृश्यन्ते न संख्यातुं शक्यन्ते। यस्तु सामान्यविशेपात्मको भावस्तदनुरोधेनैवैते घटत्वपृथिवीत्वद्रव्यत्वादिभि सामान्यतो विशेपतश् गृहीता सर्व एतेऽनित्या पदार्था व्यपदिश्यन्ते। एवं ह्येताभ्या भातिसि- द्धाभ्या सामान्यविशेषाभ्या यथेच्छं विनियुक्ताभ्यां सर्वेषामेषा सत्तासिद्धाना द्रव्यगुण- कर्मणा समवायोऽनेकत्वेनैकत्वेन च यथेच्छं नियम्यते। यथा गृहमित्येको भाव । अङ्गण(न)कुड्यस्तम्भपटलद्वारकपाटादयो वानेके भावा। एवमेकत्वानेकत्वयोरेकत्र द्रव्यगुणकर्मणा समवाये समन्वयादनन्ता एते भावा पुरुषाख्या, एक एव वायं भाव पुरुपाख्य इति शक्यते द्वैविध्येनापि व्यवहर्तुम्। स हि खल्वेक पुरुधा भवति। अत एवामनन्ति-'इन्द्रो मायाभि पुरुरुप ईयते। तमेकं सन्तं बहुधा वदन्ति। पुरुष एवेदं सर्वम्। सर्व खल्विदं ब्रह्म। एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादि। तन्र यथायं पुरुषापरपर्याय

Page 56

एफ फेवठसामान्यमावो मातिसिद्म्तया सामान्यपिशषेपमाया निलपिशेपमापाध सर्षेञि भातिसिदा एम । आस्याकृतिम्मधिसमवायात्मफानां घटपटादिपदायानां सतासिद स्पेष्ि सत्ताया सत्तासिदत्मासंभवात्। एकस्मिन सामान्ये सामान्यपिशेपभेदा निल विश्वेयमेदाय भानिसिदा एम सममन्ति। एतदमिप्रेत्यय सूगयति-गामान्य पिशेप इनि मुम्पेक्षम् इति। तथा च यदि सत्ता भाविसिदा सहिं सततामिद्ा अषपि समद- न्ववो भातिसिद्दा शयेति सिद्ध सवम्याम्य जगतो पिज्ञानरूपस्यम्। विज्ञान हि महाशब्ये नास्यायवे। तदुपासको हि शाग्तणो भवति। स यिजानीयात्-विज्ञानमेय सामान्य

सथा चस एवावच्छेदासतद्यष्छेदावरिछिमाना सप्गर्ना सम्पष्छन्दायि मयन्ति। स्वम्वच्छन्द संपर्यव य सतदयम्वरूपसंपसिदश्यते यदि हि गोम्यरूपायच्छेदरूपाया रेखामा किंचिदिदन्यरे सावसेषावश्य गो म्यलपादू विद्न्यवे। वद्यच्छेदाघ्लादि सस्य मु गो स्वरूपादप्रय्यमो सवसि। तदिदमेवाम्य छन्द्स स्वरूपाच्छाद्करव स्यरूपरक्षफत्मं प येदे मदपय समान- न्ति। अर्मतदव ्छेदोपाधिभूनासतु ततरखण्डम्यायान्तररण्डा शक्षरशरेनास्यायन्ते। मत एवासरम्यूदृशछन्द इति पयायण बदात। यया संयरसरच्छन्वस्त्वनिवाहकामि दादधासराणि मासा। मासच्छन्दस्यनिमाह्फाणि निपदक्षराणि तिनानि । संवर्स रम्म गामश्रीस्ये पक्षाथमुरविदतिरक्षराणीस्येषमनेकत्न शतपमादिमाल्णेपु प्रपधिसम्। वदित्यं यथवात सवल्याकाशदछन्द मायुरछन्द वेज्छन्द आपरछन्द, पृष्मी चउन्द एडमेव शन्दतोऽपि वर्णशछन्द, अक्षर छन्द पद छन्द वाक्य छन्द प्रकरण छन्द उरयेयमेषां सवॅपामेव छन्दरत्यं संप्रतिपभम्। एव हि सस्यवध्छेदामचछ

तमा नूनमक्षरथ्यवम्धानिम घनमेज छन्दोम्यवहारमिच्छतत छान्दसिका। अक्षर पेद माश्रानियत भमति। परमाणुपसरेणुपदेक्मान्निकस्वद्विमाध्िकरवाभ्यामक्षरमपि द्ेषम मषति। उपा घ माशानियताक्षरम्यूद एव उन्दोऽमचछेद एय पा छन्द इसि संसिदम्॥ इविछन्दोथिमचिवाद।

अय वैदिकान्यत्ववाद- ननु वैदिकलौकिकमेदामछन्दसो हैविध्यमुपदि्घास। तत्र न झामते किनिमि तोडयमशिरेक इति। वेदे वावत् सप छन्दासि सप्तातिच्छन्दसि सप्त कृतिच्छन्दावि चोपदिश्यन्से वान्येव पुनछोकिका अप्युपजीवन्ति। मदपि प्राकृतपिद्गषोक्तविया मात्राच्छन्दासि वेदे नोपविश्यन्त इति सिद्धमेपां लौनिकत्यमथापि बेदोपविधानां छो केउय्यनुवतनाशोफायिरेकेण पैदिक न पश्माम:।

Page 57

५२:

उच्यते-त्रिविध खल्वपि छन्दोविभाग प्रयोगभेदात् प्रतिपद्यते। मात्राच्छन्द, अक्षरच्छन्द क्रमच्छन्दश्चेति। यत्र मात्रासमष्टिसंख्या न च्यवते अथाक्षरसंख्या गुरु- लघुसनिवेशक्रमश्च पर्यायेषु विलक्षणतामेति तत्र मात्राणां प्रगृह्यतया मात्राच्छन्दो- व्यवहार। यथौपच्छन्दसिकादिषु यथा वा शिखामालादिषु। अथ यत्राक्षरसमष्टिसंख्या न च्यवते मात्रासंख्या गुरुलघुसंनिवेशक्रमश्च पर्यायेषु विलक्षणतामेति तत्राक्षराणा

यत्र क्रमस्यैव प्रगृह्यतया गुरुलघुसंनिवेशो नियतपौर्वापर्यकस्तत्र सर्वेष्वेव पर्यायेषु नाक्षरसंख्या च्यवते नापि वा मात्रासंख्या, तस्यैतस्य क्रमच्छन्दस्त्वं भवति यथा सिंहोद्धतामन्दाकान्ताशार्दूलविकीडितादिषु। तदित्थं भूयसातिरेकेण सिद्धेऽपि त्रैविध्ये मात्राच्छन्दोभिवैदिकव्य वहारादर्शनाह्लोके च भूयसा व्यवहारात्तेषा लौकिकत्वोपचार। अक्षरच्छन्दोभिश्व लौकिकानामनुपचाराद्यज्ञवेदे चानुपदं प्रातिख्विकभावेन तदुपयोगात्तेषा वैदिकत्वोपचार। अथ क्रमच्छन्दसा नियतस्थानावस्थितगुरुलध्वक्षरनिबन्धनतया अक्षरच्छन्दस्त्वानतिरेकाल्लोके तथैव चिरादुपचाराच्च वैदिकसाधर्म्याद्वैदिकत्वमथ मात्रा- च्छन्दोवल्लोकमात्रे तत्प्रयोगदर्शनाह्लौकिकसाधर्म्याल्ला किकत्वमित्येवमेषामुभयसाधारणत्वं पश्यन्ति समीक्षादक्षा। अत एव पिङ्गलादिप्रोक्तेषु छन्दोविचित्यादिग्रन्थेषु वैदिक- च्छन्दोऽनुदर्शनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धवैदिकच्छन्दोऽनुशासनानन्तरमथार्वाचीनप्रोक्तेषु छन्दोभाषाप्राकृतपैङ्गलादिग्रन्थेषु लौकिकच्छन्दोऽनुदर्शनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धलौकिक- च्छन्दोऽनुशासनानन्तरमुभयत्रापि क्रमच्छन्दसामनुविधानमुपलभ्यत इति द्रष्टव्यम्।

यद्यप्यत्र मात्राच्छन्दास्यौपच्छन्दसिकादीनि, मात्रागणच्छन्दास्यार्यादीनि, अक्षर- च्छन्दासि न्यङ्गुसारिण्यादीनि, तथाक्षरगणच्छन्दासि सिंहोद्धतादीनि-इत्येवं चतुर्द्धा विभाजयितुमुचितं तथैव तत्प्रतिपत्ते । तथापि प्रकृते वैदिकत्व-लौकिकत्व-साधारण- त्वविवेकप्रसङ्गे तदवच्छेदकतया अक्षरछन्दस्त्व-मात्राच्छन्दस्त्व-क्र्मच्छन्दस्त्वधर्माणा विवक्षणादित्थं विभाग इत्यवधेयम्। नन्वेतावता प्रयोगसप्रदायस्थितिरेवानुरु्यते आहोख्विद् वैदिकसमाख्यावलाद्विध्य- न्तरमुपस्थाप्यते-"एपा वेद एव प्रयोग कर्तव्यो न तु लोकेऽपीति।" यद्युच्यते वेदमान्ने प्रयोगोपलब्ध्या वैदिकत्वमेषामनूद्यते यदि वा वैदिकसमाख्यया लोके प्रयोग- प्रप्ति प्रतिविधीयते। उभयथापि नोपपद्यते। वैिकाक्षरच्छन्द प्रतिपन्नानामनुष्टब्वि शेषाणा पथ्यावक्विपुलादीना वेदापेक्षयापि लोके वहुलोपचारस्य दृश्यमानत्ात्, इत- रेपा च त्रिष्टव्जगतीभेदाना रामायणमहाभारतभागवतादिषु प्रायेण प्रयुज्यमानत्वात्। तस्मान्मान्नाच्छन्द क्रमच्छन्दसोरेकान्तलौकिकत्वेऽक्षरछन्दसस्तु लोकवेदोभयसाधार- णत्वे संसिद्धेऽपि शुद्धवैदिकविषयता सर्वथा दूरपरास्तैव। अन्नोच्यते। पुराणेतिहासा- दिषु तावत् प्रवन्धवाचकाना पवित्रतासम्पत्त्युद्देशेन वैदिकच्छायावर्तिष्णुभिर्मुनिभि शासान्तरप्रसिद्धा मन्त्रविशेषा एवानूदानूद्य पठिता इति नानुवादे लौकिकत्वं

Page 58

५३

प्रसज्यते। अनुएच्विशेयाणों तु पम्यामकचिपुठादीनां मदिकस्येऽपि विपमत्वसमत्याय- समत्वास्मकभेदश्रयषिभ केपूभयस्ाधारणरवेन प्रतिपभेपु ्छन्योजावेप्वन्तमावासकियो पचारो न विरम्यते। सस्मादुमयथापीदमुपपमते-येदमाने प्रयोगोपसरम्या पदिकानां यदिकत्वमिहानूघवे, वैदिकसमालयया सोके प्रयोगप्रापतिध सेपों प्रतियिधीयत दवि। नन्षेवमुभयसाधारणानों श्रेषाप्रतिपसा पभ्यायकवदितरेपामपि शुदधूय दिकस्पेनामिप्रतानो गायभ्यादीना विपमरयेनोपस महामांकिकरवप्रसचिरिति चन्मयम्। छन्दोम्माकृतिमन्ये 'तन्नादी विपम म्यादयास्याम । स चनुघा-यक् पदचतुरूर्प्यमुद्पिकोपस्थिवप्रचुपित व" इति सूाम्यो परिगणनस्प मक्ष्ममाणतया वदितरेपों विथमाणामुभयसाया रणस्निराकरणाछ्। तस्मात् परिगमितातिरिकाना विपमाण वेदमात्र प्रमोगापसरप्या सिद्धमेकान्तवदिकरनमिति निप्कप। इति पैदिकान्यस्यवाद।

छन्दोलक्षणवाद।

कि तायदेपां गायभ्मादीना गायश्रीत्वाविकमित्युपतिष्ठवे जिझासा। म तावय् पडस्षगपादेवतुप्पदीसमश्टाक्षरपादलिपदीस्वं वा गायत्रीत्व सेभगति। त्रिपा स्वेन चतुप्पारयेन वान्मोन्यव्यभिचारात। अय परक्षरपादत्वं धतुप्पाद्गायर्त्रीस्वम श्क्षरपादस्व त्रिपाद्गामश्रीतवमिस्येव भेवेन सक्षण फरिप्यते। रश्मसे हि त्रिपाद

प्रतिपरतेरिति घम । गामत्रीसामान्मसक्षणम्प जिम्ास्पस्वात्। नाप्येतदन्यतरत्व गायन्रीत्वमिस्पनेनापि निवाह। पादनिपृत सप्ताक्षरपार्दवि्िपाद्गायश्रीरयेन पदपड्ठे पवाक्षरपाद पमपाद्गायश्नीत्वेनापि मुप्रसिदे। किस-परक्षरकेतरपादामावसमा नाविकरण परक्षरपादस्व उक्षणमपेक्ष्मते आहोखिस पडक्षरपादसम्य धमानम् । - नान्त्य-एकादशिनो पर पटुसनुधिरा, 'मभ्ये चेत् पिपीलिकमभ्येसि' काल्यायन

तस्मात् पावव्यवस्मायामम्ययस्तितत्याम पादम्यवस्पाघटित उक्षणं व्यवतिष्वत इति स्पितम्। अस्तु तहि मठुविश्वस्पक्षरावच्छिभत्मं गामत्रीछन्वस्त्वमिवि चस्तदपि न "नाक्षराच्छन्दो ष्येत्मेकम्माल इान्माम्' इति घतपथसुती (७१२।२२) नझे केनाक्षरेणान्मष्ठन्दो भवति नो दाभ्याम्"-इति कोपीनकिभुवी (२७ अभ्मा. १) 'न वा एकेनाक्षरेण अन्यासि विमन्ति न दान्यामिति' ऐवरेयसुठी (

सामेडनाव तथाविधानां भुविप्रामाम्यसिद्ाना निमृस्ुरिगादीना गामश्रीविक्षेपाणा

Page 59

५४

चतुर्विशत्यक्षरानवच्छिन्नतया गायन्नीत्वानापत्ते.। ननु न्यूनाधिकेनैकेन निचृद्धरिजौ, द्वास्यां विराटस्वराजौ, पादपूरणार्थ तु क्षैप्रसयोगैकाक्षरीभावान् व्यूहेदिति सूत्रोपदिष्टया व्यूहमर्यादया चतुर्विशत्यक्षरकत्वं सेत्स्यतीति चेत्सत्यम्। एवमपि प्राजापत्यासुरी- दैव्यादीना गायत्रीविशेषाणा गायत्रीत्वासिद्धिस्तदवस्था स्यात्। तत्र व्यूहमर्यादयापि चतुर्विशत्यक्षरावच्छिन्नत्वासिद्धे। न च चतुर्विशत्यक्षरावच्छिन्नत्वमार्षीगायत्रीछन्दस्त्व- मष्टाक्षरावच्छिनत्वं प्राजापत्यागायत्रीत्वं पश्चदशाक्षरावच्छिन्नत्वमासुरीगायत्रीत्वमित्येव- मष्टानामपि गायत्रीविधाना प्राति्विकलक्षणानि भविष्यन्तीति वाच्यम्। चतुर्विशल्य क्षरावच्छिन्नत्वादीना विभाजकतावच्छेदकत्वसिद्धावपि विभाज्यतावच्छेदकस्य गायत्रीत्वस्याद्य यावदसिच्या तासामष्टानामपि विधाना गायत्रीविभाजकत्वासिद्धे। छन्दस्त्वात्मकविभाज्यतावच्छेदकप्रसिद्धावपि विभाजकतावच्छेदकवर्माप्रसिद्धा सप्त- चछन्दासि-इति सर्ववेदे प्रसिद्धविभागानुपपत्तेश्र। तस्मादवश्यं गायत्रीसामान्यलक्षणं किश्चिदपेक्षणीयमिति चेत्-अस्त्वेवम्। सर्वच्छन्द्-कनिष्ठच्छन्दस्त्वं गायत्रीत्वमित्येवं तावदभिसधास्याम: गायत्रीपुरोगमानि हि चतुरुत्तराणि सर्वाणि च्छन्दासि भवन्ति तत्र गायत्र्या सर्वच्छन्दोऽपेक्षया सप्ताक्षरघटितत्वात्कनिष्ठत्वं शक्यं वक्तुम्। नन्वेव सत्यनादिष्टछन्दसामुक्तात्युक्तामध्या प्रतिष्ठासुप्रतिष्ठाना सर्वच्छन्दोडपेक्षया सवल्पाक्षरत्वाद् गायत्रीत्वमतिप्रसज्येत। वेदे गायत्र्यादीनामेव छन्दसा सुप्रसिद्धेस्तेषा छन्दस्त्वमेव नास्तीति तु नापाद्यम्। ताण्ड्यश्रुतौ-"चतुरुत्तरैरेव छन्दोभिरेतव्यमित्युक्का-एका गायत्रीमेकाहमुपेयुरेकामुष्णिहमेकाहमेकामनुष्टभमेकाहं-बृहत्या पश्चमास ईयु पङ्कि- मेकाहमुपेयु त्रिष्टभा षष्ठं मासमीयु-श्वो विषुवान् भवितेति जगतीमुपेयु" इति सूत्रेण गायत्र्यादिभिरह साधनोत्त्या गायत्र्या अपि चतुरुत्तरच्छन्दस्त्वप्रति- पादनाद्विशत्यक्षराया सुप्रतिष्ठायाश्छन्दस्त्वानभ्युपगमे गायत्र्याश्वतुरुत्तरत्वानुपपत्ते। तथा च तेष्वतिप्रसक्तर्नेद गायत्रीलक्षणं साधीय इति चेन्न। तत्र गायत्रीत्वस्येष्ठापत्ते। तदुक्तं वेदार्थदीपिकायाम्-

"उक्तादिपश्चकं कैश्चिद् गायत्रीत्येव कथ्यते" इति। तथा चेदं लक्षण निर्दोषमिति चेन्र। सर्वच्छन्द कनिष्ठच्छन्दस्त्वमित्यत्र हि कान्येतानि सर्वाणि च्छन्दासि । कि तावद् गायत्र्युष्णिगनुष्टवादीनि सप्तच्छन्दासि सप्तातिच्छन्दासि सप्तकृतिच्छन्दासीत्येतावन्ति सर्वाणि च्छन्दासि विवक्षितानि, आहो- खिविद् गायत्रीतजगतीलादिकमनपेक्ष्यैव मात्राक्रसख्यया नियता वाचो विवक्ष्यन्ते। तन्न न तावदाद। आर्षीगायत्र्यपेक्षया प्राजापत्योष्णिह स्वल्पाक्षरतया गायत्री- लापत्ते। तदपेक्षयाधिकाक्षराया आर्षीगायत्र्या गायत्रीत्वानापत्तेश्व। न चार्षीस्य उष्णिगादिभ्य सल्पाक्षराया आर्षीगायत्रीत्वं प्राजापत्योष्णिगाद्यपेक्षया चाल्पाक्षरायाः प्राजापत्यागायत्रीत्वमित्येवं वक्ष्याम इति वाच्यम्। आसुरीभ्य उष्णिगादिभ्योऽनल्पा- क्षराया एवासुरीगायत्रीत्वप्रसिद्ा तावताऽप्यनिर्वाहात्। गायत्रीत्वोष्णिक्त्वजगती-

Page 60

५५

स्वादीनामिदानी यावदसिख्या सरवेन विभागासभयावुष्णिगाद्यपेक्षया अल्पाक्षरत्व गामत्रीपदार्थतावच्छेदकरवानुपपरेध। नाप्यन्त। चकामा दैवीगायभ्या वा गायभ्री स्वसिदावण्यन्मासा गामनीस्वानापसे: सस्माभेद गायत्रीसामान्यलक्षणमिति चेवड सदिं गायत्रीपदेन याशिकानां प्रसिद्धिरेव गायश्रीत्वम्। नैयम्। ज्ञानस्मैव प्रसिदधि पदार्थत्वाद गायश्रीपदप्रकारकज्ञानविक्षेष्मस्वमेव गायभ्रीत्वमेवेनोकं भवति सभ

गायश्रीसातिप्रसके । तस्माद् अववध्छेदेन गायन्रीपद्प्रसिद्धि सोऽतिरिक कम धर्मो धकम्म इति धेदस्तु तर्हि गामन्रीस्वमखण्डोपाभि। सदवच्छेदेनैव गायश्रीपद प्रसिद्धिरप्माखामिति चेतुष्मेतस्। लोकप्रसीतपदार्थके हि विपये पदार्थतावच्छेदप

माणिकत्याद्। तम्मादसिदूं खल गामश्रीत्वमिति पेदुच्यसे-त्रुविशल्यक्षरावच्छिभत गामश्रीत्वमित्मेव सिद्ान्स पकष॥ मस्ु निचृङ्गरिगादियु दर्श्वितो व्यमिचार स तावद्युच। एकेनाक्षरेण ह्ाम्य था न्यूनाधिकताया गायत्रीविकृतिप्रमोजकरया सस्यामपि तस्या विकृतौ प्रकृतिलक्षण व्यायातासंभवात्। नदि कस्यचिव् घस्यदोपेण सता प्राणिनयक्षुम्मत्त्वछक्षर्ण व्याह्न्यते न या लामू च्छेवाद्विपाणम्रंशाद्वा सासालामूलफकृदशुरविपाणित्वरूप गोलक्षणमलक्ष सपति। तस्मास्सिद पतुर्षिद्यस्यक्षरावचिछभत्वमेव गायनीस्वम्। अथ मदवि प्राजापस् सुरीदेष्मादिपु व्यमिचारदर्शनाभेद उक्षणमिस्यास्मातं तदप्यतएम प्रत्याम्मावं मर्मा

मद् गायत्रे अभिगायत्रमाहित प्रेष्टमाद्टा त्रेष्टम निरतक्षस। यठ्ा जगमगस्याहित पद य इसदिदुस्ते अमृतस्वमानयु ।।१ ॥

गामत्रीपब्दो भाच । यद्यपि कोपीतकुती मन्रो्यमन्मथा व्यास्यायसे मया- यद् गामत्रे अभिगामभ्रमाहित मैष्टमाठ्वा मैपुर्म निरतक्षत। यद्ा मगजगसाहित पद य इस् तदिदुस्ते अमृतस्यमानजु ।।" इवि अधो यदिमा देवता एपु लोकेप्वम्यूढा,-गायभ्रेस्मिंहोके गायन्नोऽयममिरभ्यूढ नैए्टभेऽन्तरिक्षलोके प्रेष्टमो धायुरप्यूठ। जागवेऽ्मुम्मिओ्ोके जागतोऽसावादिस्यो प्यूढ"-इति। न धैतानसा छन्दसि छन्दोऽन्तरसता मन्नार्थ उपसम्म, चरथाा स्स्पेन यझेनाधिकमर्थमुपवेष्ठमिषामिवर्तमानानां महपीणा मदुविपया हि मन्तराथेवाद मपन्ति। तद्वो नाभिगम्ममानं प्रमाणान्तरसिदमर्थ सर्वया प्रत्यास्मासुमषकल्पवे

Page 61

५६

अथ पादरछन्दसां द्विविघो भवति। विरतिसिद्धो विभागसिर त्वेषपि दृश्यते। परस्तु चतुर्थाशात्मक। तत्र चतुर्वि विभागजैकपादहानावार्च्या, तादृशपादद्वयहानौ साम्न्या पादद्वयाधिक्ये तु ब्राह्मया, व्यवस्थापनात्तासामप्यार्षीविकृ न्यूनाधिकाक्षरत्वसंभवेऽपि सिद्धं चतुर्विशत्यवयवघटितत्वं एतेनोष्णिगादयोऽपि व्याख्याता इति दिक्॥ इति छन्दोलक्षणवाद ।

अथ समासवाद:। अथ विप्रतिपत्ति। एके तावत्-प्रस्तारसिद्धे खरूपे चल भागं वा यत्र तत्र यतिव्यवस्थाप्यनुवर्तते गतिसापेक्षेतीर्च्छा शुद्धेषु स्वरूपेषु गतिसम्पन्नाना केषाचित्सजातीयचतु सजातीयद्विसमुच्चयोऽर्द्धसम भवति। अथकमेव प्रस्तारसिद्ध नया चतुष्पाद् भवतीति तद्विषमं वृत्तमितीत्यं समार परकल्पन्त इतीच्छन्ति ।.२। परे पुन-सजातीयचतुर्व्यूह समवृत्तं विजातीयचतुर्व्यूहं द्विसमुच्चयो द्वि प्रयुक्त्तोऽर्द्धसमनृतं स्यादिति सर्वत्र २ चछन्ति। ३। अपरे तु न खल पादव्यवस्था छन्द सिद्धौ यथेच्छं पादा प्रकल्प्यन्ते तत्र चतुर्थोशस्य पादत्वमिर्ति केवलं सर्वेष्वेव श्रलोकेषु चतुरश्षतुर एव पादान् प्रकल्प्य तर्त विषमवृत्तत्वं व्यवस्थापयन्ति। ४ । अत एव श्लोकनिष्ठाश्च तदितरास्तथैवानुभूयमानानपि पादव्यवस्थाप्रयोजकत्वेन केषाचिच्छान्दसिकाना सामयिकोऽर्थ स्यात्। वस्तुतस्तु संस्कृते पैङ्गले द्विदलतया सिद्धेष्वप्यार्यादि मात्रासु ततोऽषयदशमात्रासु तत पुनरेव द्वादशमात्रासु यथेच्छ चतुर पदान् प्रकल्प्य चतु पदीत्वमार्याया यथा वा द्विदलायामपि दोधायामवष्टम्भानुरोधेन त्रयं प्रकल्प्य चतुष्पदीत्वमिच्छन्ति तथैव शार्दूलविक्रीडिताद द्वादशपदीत्वं त्रिभज्गयदीना षोडशपदीत्वमित्येवमवष्टम्भानु द्रष्टव्या। न खल चतुर्थाश पाद इति युज्यते वकुं छन्दों रेकेऽपि तद्वयवहारदर्शनात्। कि तहिं पदमिति विश्राम श्लोकखण्ड पाद इति वक्तव्यम्। अत एवैतेषु विश्रा

Page 62

५७

सर्वेपामेव छोकानां द्विवलत्न प्रविपत्तु युज्यत इत्यन्यदेवस्। एवं स्थिटे यान्येवानि छोकखण्डान्यारमातानि वेपामेकेकप्रस्वारस्वरूपस्य पार्थक्येन प्रतिपतम्यम्। तथा प सप्ताक्षरकप्रखवारसंव्धिनां सप्तदशचत पषितिमोनविद्यानां समासेन सग्घराच्छन्द। द्वादशाक्षरप्रसारसवा घनोऽ्यवशभसोस्ेकाशीवियमस्रूपस्य सा सपाक्षरप्खवार संवधधिन सप्तननिशस्वरूपस्य च समासेन शार्वूसविकीडितसिदध। इत्येवमेकेकप्रखवार सरूपार्णा पदत्वात्तत्समासेन तानि तानि धछन्दासि संपधन्त इति प्रष्टम्पम्। अय जूयास-मसयोजसयोरपि पक्षरप्रखारस्रूपविशेपतमा पदसरसमवात्तमो- रपि समासेन शार्द्उचिक्ीकिसमागसिदधि कस्माभास्यायत इवि। तत्रेद वकष्म मथा

समासेन सकटकशम्यसिदिं मन्यन्ते वैयाकरणा-एवमिहापि स नेष्मताम्। यथा वा सकारद्विषयनेन- सदर्क पश्मति"-इवि यत्र प्रयुज्यवे सत्रोदकमिति पशष्मतीत्येवमेक पदच्छेद। वर्स निरीक्षते इसर्यात् ।। १ ॥ अम-उदकम्प इवि श्यवीत्येमन्य पद्च्छेद । अलकम्पनं तनूकरोवीत्यर्थात ॥ २ ॥ एवमुदिसि भकमिति पश्मवीति चान्य पदच्छेद। उपरिषाडु समालोचयवीस्यर्मात् ॥।३॥ तथा-उ-इति दकमिति पश्चीति असीति पापर पदच्छेद । पश्थन्यप्रतिपाधेकदाभर्मेऽतिशयेन जल वितकर्यत इसर्थास् । ५ ॥ इत्यमनेकधा समयेऽपि स्वरविश्षेपात् पद्विभागमध्यवस्पन्ति प्रेक्षा वन्तसयेहापि गतिविश्षेपास्पव विभागाम्यवसाय किमसे। मत्रैव काचिदति समामोति समावश्यमवष्टम्भो मवसि। अनवष्टम्मे गतिरनुवर्वस इवि तन्मप्ये प्रस्वारविश्षेषानुगस सरूपसभवमाश्रेण नानेकपवस्पगतिप्रतिपत्तयुज्यसे। यथाहि-उद इति उदकमिति कमिति-एवेपा समानार्थकपवत्वसम्भवेऽपि नोदकशम्दे उदसव्वस्म दकश्वस्म फशव्वस्य या पदस्व प्रविपधन्त रत्यपधारणीयम्। स चार्य समास पममा-निष्मस्मास 1,विकल्पसमास २, संकीर्णसमास ३, प्रकीर्णसमास ४ उपपद्समासम ५। वन समानप्रख्वारानुगवनियवखरूपाणा मामेडिसे नित्म । मथा पसन्सतिलकाचरणमोर्नित्यसमखरूपयोर्पिर्याक। यत्र ज्ु समानप्रखारानुगतानियवस्वरूपार्णों समुचस सत्र विकल्प। यथा पम्मावकचरण ोरपि मिभसंस्थानमोरमिनियेस । यवि ता विमिननप्रख्वारानुगतनियतखरूपाणों

सरूपविशेपमो समुचय । यदि पुनर्विमिभप्रसारानुगतानियतसरूपाणों समुचमसदा प्रकीर्ण। मथा दोषाचरभोसयोदशैकादधमान्नाप्रखारानुगसानिमवसरूपार्ण मप्ये यथेच्छमेफैकस्य संनिवेशेन संसिद्धि। अय सोधयमुपपद्समासो मत्र पदमेषेडप्यखण् पद्पत्प्रतिपति। यथा उद्कश्म्वे उदिति निपातस्याअतिरसेन समुभयेऽम्मसण्डयदुप घार। यया पा समुद्रशब्दे न निर्णीयसे समय्यमुद्राशव्दसमुचयो था १ समुभिपावमो मरेषतिवृतेन समुचयो या २ समिति निपावस्य जसायकोदकशव्वस्प राविषवेन छ. ६

Page 63

५८

समुच्चयो वा ३ समितिनिपातस्य उनत्तिवृत्तेन समुच्चयोवेति ४ संज्ञाशव्दोऽयमखण्ड- वत् प्रतिपन्न। अभिप्रायविशेषात्तु तं तं पदविभागमन्वाचक्षते नैरुक्ता । एवमिहापि यथार्य्याजातौ षष्ठडकारादिभूतलकारादुत्तरस्य कलान्रयस्य नखान्यतररूपतयाभिनेत- व्यस्य निपातरूपत्वाद्विभिन्नपदत्वमेवाधिगम्यतेऽ्थाप्यखण्डवदुपचार । एवमेवान्य- त्रान्यन्नापि द्रष्टव्यम्। अथ प्रकारान्तरेणायं समासो द्वेधा-पादखण्ड, पदखण्डश्च। यत्र समासारम्भ- कपदयो पूर्वोत्तरपादत्वं तन्न पादखण्ड । अन्यत्र पद्खण्ड। स चायं विवक्षाधीन । तेन भक्षभक्षसमासस्य पादखण्डत्वेऽक्षरपक्कि सम्पद्यते पदखण्डत्वे तु चम्पकमाला स्यात्। तत्र पादखण्ड समासान्तरेण गर्भितश्वागर्मितश्च भवति पदखण्डस्त्वगर्भित एव। अथ नित्यविकल्पाद्यन्यतमसमासे समस्तयोरद्वयो प्रयोगादेक श्लोको भवति। तदिदं मन्दं मन्दमित्यादिवत् द्विरुचिन समासः। अथ वैदिकाना तु समस्तैकदेश- द्विरुत्त्यापि छन्द सिद्धिर्द्विर्वचनाभावेन समासाभावेन च । यथा त्रिपदा द्विपदा एकपदा ऋक्।। इति समासवाद

अथ छन्दःपदवाद:। अथात पदप्रतिपत्तौ जिज्ञासा समुपतिष्ठते-किं तावत् प्रस्तारसिद्धखवरूपेषु पदत्वेनाभ्युपगतेषु द्वयोश्चतुर्णो वा सजातीयाना विजातीयाना वा समवायेन छन्द - सिद्धिरस्ति। किंवा प्रस्तारसिद्धस्वरूपे छन्दस्त्वेनाभ्युपगते विच्छेदविरतियत्यपेक्षं पदविशेषव्यवस्थानमस्तीति। कुत एतत् । उभयथा ह्यत्र प्राचा व्यवहारा उपलभ्यन्ते। लौकिकास्तावत्-विषमार्धसमसमत्वेनाभ्युपगतेषु वृत्तेषु विजातीयाना सजातीयाना वा विरतिमत्पदाना द्विर्वाकेन चतुर्वाकेन वा छन्द साध्यते तत्तर्हि यतिमत्पदस्य षड्वा- केनाष्टवाकेन वा कस्माच्छन्द सिद्धिरपोह्यते। यदि तूपदेशलाघवायाधिगमसौकर्याय वा विरतिमत्पदे यतिव्यवस्थापेक्ष्यते तत्तर्हि वरमस्मिन् छन्दस्येव विच्छेदविरतियति- मेदानपेक्षं यतय. प्रकल्प्यन्तामलमर्धजरतीयाभ्युपगमेन। अथ वैदिका पुनश्चतुरुत्तराणि छन्दास्यभ्युपगच्छन्तश्रतुर्विशत्यक्षरादिकाया वाचो गायत्रीत्वादिकमभिख्यापयन्तरछन्दस्येव विच्छेदविरतियतिभेदानपेक्ष यतिव्यवस्थया पदसिद्धिं मन्यन्ते। अन्तरेणापि तु यति पदव्यवस्थामास्थाय छन्द स्वरूपसिद्धिं प्रति जानते। तत्रेयं विप्रतिपत्ति - 'सवितुस्त्वा प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभि । सवितुर्व प्रसव उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभि ।।' 'तेजोऽसि शुकमस्यमृतमसि धामनामासि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनमसि ॥'

Page 64

५९

'सुमित्नियान आप भपधय सन्त्ु दुमिंत्रियासम्म सन्तु योडम्मान दष्टि यथ मय द्विम्म ।' इस्पस्यों मा्यन्दिनीयानामाप्यों निगृदनुष्टभि न विच्छेदो न चिरति। 'अध सम प्रविशन्ति येऽविद्यामुपारावे। सतो भूय दष वे समो य उ विद्यार्या रसा'।।१। 'या म्याम्रं विपूचिकोभा पुर्क घ रक्षत स्पेन पतत्रिण सिंद सेम पार्त्वंदय।। इसनयोराप्योनिचूदनुष्टपुष्मिद्टोरम्ययस्थिते विच्छेदमिरसी दश्येवे । सतो तु राल विक्ञायते सर्यभय छन्द िद्रा निच्छेदयिरत्यपेक्षा नासीति। मय पुन - 'क्षम्रस्य योनिरसि, क्षमम्प नाभिरगि मा र्वा हिसीन्मा मा दिसी" दस्यन् विरा द गामनीत्वमस्वीकृस्य दिपर्दा विराजमभ्युपगच्न्ति तत राल सर्वत्रप छन्द सिद्ी विच्छदापेक्षा सम्मसे- अपानुष्म सर्षच्न्दस्त्य प्रतिपादमित्ुं मेनायणीयानामाभ्नायते- अनुएभो मा एसम्या सस्याक्रीम्मप्ाक्षरामि पदानि-एक सप्ाक्षरम्। यत्सप्ता क्षरम् सम्म मत्वाप्यक्षराणि एकस्मिन् पदे उपमन्ति श्रीम्येफम्मिन्। यम धत्माप्यु पयन्ति सा जगती। मत्र श्रीणि स त्रिष्टप्। मद्ष्टाक्षर सेन गायत्री। मदमूष्टप् -सेनानुएप्। सर्वरेवाम्य छन्दोमिहुत मवति। छन्द प्रनिष्टानो म यश छन्द मुषा वास्ये सघ्स प्रतिष्ठापयाम

V 1 ३।४ V इत्येषमाचक्षाणेन गामव्यादीना पादम्यवस्धानिर्भरत्वसमार्मानात् सर्वतर छन्द सिद्ी विरसेरप्यपेक्षाऽस्तीत्युपगम्यसे। तदित्पमसमछसमेत्तस। मनु सूयास् 1 नास्त्य सामघस्यम्। सममथाप्युपपसे । दद तावद् मूम । अस्त्पेय सर्षत नियमेन छान्दसिकविच्छेदविरविप्रष्ृाप्तिरिति । सवितुस्त्येव्या मुमिन्निमेस्मादी धार्मिकपदानुप छम्भेडपि छान्दसिकपदम्याक्षरगणनासिदम्यापलापायोग्यस्वाछ। यत्र त्वक्षरगणना न समाम्रोवि तन्नापि क्षेप्रसंमोगैकाक्षरीभावान् म्यूदेव' -इति कालामनोक्कदिशा उबार नसौकर्यानुकूल्मेन व्यूहनाद गजना दष्ठम्या । यथा- रूम नो घेहि प्राहणेपु रूच राजमु धारय। रच वैश्येपु शूहेपु मयि बेहि रुमारचम् ॥ इसादी टिकारेकारस्य झाकाराकारस्य या भविद्यमानद्मायादय्यक्षरत्वम्। तथा-

Page 65

६०

'पुरुष एवेदं सर्व यद् भूतं यच्च भाव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥१ ॥ समानी व आकूति समाना हृदयानि व समानमख्ु वो मनो यथा व सुसहासति ॥ २ ॥' इत्यादौ भावियमित्येवं (वह) इत्येवं च वर्णाभ्युच्चयेनोच्चारणादष्टाक्षरत्वम् तदित वैदिकाना व्यवहारे पादपूरणानुरोधेन व्यूह. यवहखराणामितरवर्णसमभिव्याहाराज कूल्यप्रातिकूल्य तारतम्यसापेक्ष्यमभ्युच्चयेनाविद्यमानवद्भावेन वेति छान्दसी परिभाष द्रष्टव्या। इत्थं व्यूहोऽपि सिद्धो वेदपुरुषाणामुच्चारणे, सिद्धान्वाख्यानं च शास्त्रं शक्कोति चिरन्तनव्यवहारसिद्धमर्थमपलपितुम् । अत एव पृथ्वीशव्दस्य पृथिवीपृथवी रूपाभ्यामुच्चारितस्यापि दृश्यते विधायकं वैयाकरणवचनम् यत्र तुन दृश्यते विधि वचनं, सोऽयमन्वाख्यापकदोषो भवति न तु व्यवहर्तृणामाद्यानां खतन्त्राचार्याणा ना वा चिराद् व्यवहियमाणस्यार्थस्येति दिक। अथान्यथा न्रूम - नास्त्येव सर्वत्र नियमेनर्थिकविच्छेदविरतिप्रक्लप्तिरिति। अनुष्टभ सर्वच्छन्दस्त्वो पदकमैत्रायणीयश्रुतौ यजुर्मन्राणामनुकमणिकोक्तच्छन्दोव्यवहारे चानपेक्ष्यैवार्थि पदं छन्द स्वरूपोपपादनात्।। तस्मादुपपन्नो वैदिकव्यवहार इति चेत्तन। छन्द स्रूपसिद्धौ सर्वथैवार्थानपेक्षार छन्द साङ्कर्यप्रसक्ते /- 'एदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासो अजुषन्त विश्वे। ऋकूसामाभ्या सन्तरन्तो यजुर्भी रायस्पोषेण समिषा मदेम इमा आप शमु मे सन्तु देवी. ओषधे त्रायस खधिते मैनं हिंसी. ।।' इत्यस्या सप्तत्यक्षराया विराडरूपाया ब्राह्मीजगत्यामेकादशाक्षरैश्वतुर्भिरार्ष्यास्त्रिष्टभ स्रयोदशाक्षराभ्या चासुर्योरनुष्टभोरपि संभवात्। उपलक्षणमेतत्। द्वादशाक्षराभ्या मेकादशाक्षराभ्या च षट्चत्वारिंशदक्षराया विराडार्षीजगतीत्वेऽभ्युपगमे चतुर्विश त्यक्षरावशेषादार्षीगायत्रीत्वससिद्धे। न च देवतादितश्चेत्याद्यनुशासनादिष्टसिद्धि ब्राह्मीजगत्यामार्षीजगतीत्वादिना साङ्कर्यस्येदानीमप्यनिरोधात्। तस्माद् गतिसिद्ध मार्थिकं विरतिमत्पदमनुरुञ्जैव तत्तछन्दोऽवयवभूताना पदाना पदाख्याना व्यवस्थ शक्या प्रतिपत्तुमतस्तदवस्थमसामज्स्यम्। अत्रोच्यते लौकिकच्छन्दसि तावद् गतिस्तन्त्रम्। गतिबलापतिता हि यतिर्गत्यनु गमानुरोधादेव पश्चधा सरूपं धत्ते। अयति, यति, विरति, विच्छेद, अवसायश्चेति

Page 66

६१

सम्र यावता पुनरावृत्ति प्रायेग सत्रैव विरसे््यमानतया सदनुरोघाद द्विदसत्य चतुप्पदस्य पद्पदस्व या व्यपस्थाप्मते । अस एव तत्र नियता पादानुरोधिनी छन्द सिद्धि। पादत्व म पुनरायसमानरवे सति पिरविमत्पदत्वम्। यविमत्पदस्यापसेर्विर त्यन्तरितमा विरतिमत्पदेवरतमा घ नैतस्य पादत्वमम्युपगच्छन्ति। अधसमविप मादो सु पादम्मवहारो रजकाय मस्त ददावीलादा वानम्ययहारषद् भाष।

कानामनुपपति 1- अथ पदिकच्छन्दसि- अशविम्यो प्राप्त सवनमिन्द्रेणेन्द्र माप्मन्दिनम्। वैशवदेम्य सरसत्या तृसीयमाप्त सघनम् ॥१॥' इस्पेवमनुएमादी गस्मभायेऽरपि छन्द सिद्धिदश्नादक्षरगणनम तभ्र न गति। अव एव गतिषलापतिताया पमविधाया मसेरपि नयापेक्षा । दविकायविज्ञानसापेक्ष हि वैदिकानां प्रवृतेखन्न देवस्वरूपसियधुपयुक्ाक्षरगणनापेक्षाचित्येपि भुविरम्नोपयुक्ा या गवेरनुपयोगात्। तस्मादम्रसके गतियती नाम्में परसके ऊु सेन नियामेंते । पाद व्यवस्था वु मस्पनपेक्षामामपि नूनमपेक्ष्मते। पादोऽस्य विश्वा भूतानि भिपादस्मामृस दिवि।" इस्याविमिर्देवेष्यपि पादष्यवस्याया दश्यमानत्वात। तत्र प पादश्छन्दसो मकि विशेप, स प स्मूछमेदेन संपूर्ण छन्द एव वा द्वितीयस्तृस्ीयधसुथ पद्ममाविको ा मथाविवक्षमपेक्ष्यते। सदनुरोघेनेष गायभ्यादिना एकपदी द्विपदी त्रिपदीस्यादिमि:

वदिकानामप्यनुपपत्तिरिति भाष्यम् । इवि छन्द पद्पाद

अथ छन्दःपदसहिवावाद :- मनु पतुप्पथा विपमपादान्वे सधिकार्माणि हस्मन्ते, न सथा समपादान्ठे, सत्र को हेत्र। अत्र षवन्ति-पर्व दि चत पात्वसाघम्यात् पतपद् पष्पम्। पतरना हि पादेपु दन्दं दन्दं सनिकृष्यसे भाभिमाद् इन्द्रात्पधिमं दन्द्वम् एपमेष पपानों पावेपु प्रथम दयमुत्तम म दय पृथक पृषक् सनिपते तस्मात्तत सत्र सहिताकार्याणि वन्ति। समपादान्ते तु संनिकर्पाभावाद् संदिताकायाणि निवर्वन्वे, परः सभिकर्य सहिसा इति सिद्ान्तात्। अप पुन कभितू प्रस्मवतिष्ठसे। कश्ाय पर सैनिकर्ष। यदि हि स्वारसिकार्य मात्राफालाधिककासम्मवायाभावः संदिवेसी्यते तर्हि नूनमिहापि विपमपादान्वे संदियाकार्याणि निवर्तेरन अशप्राविभयास्यपश्रमाध्यायस्य प्रथमसूने-"समासोऽव

Page 67

६२

ग्रहो हखसमकाल"-इत्यनुशासनात् तदनुरोधेनैवासमस्तपदयोर्यर्धमात्राकालस्य, यतौ द्विमात्राकालस्य, विरतौ तु सार्धद्विमात्राकालस्य, व्यवच्छेदकत्वस्वीकारापत्त्या सहिताया दूरापास्तत्वात्। अन्नोच्यते-नेदमवग्रहे तावटेकमात्राकालव्यवधानं नियम्यते। "अवग्रहे तु य कालस्त्वर्धमात्रा विधीयते"-इति यान्यवल्क्येन तत्रै- वार्धमात्राकालव्यवस्थापनात्। तस्मादवग्रहे कचिदेकमात्रयापि व्यवच्छेद इत्यत्रैव कात्यायनतात्पर्ये लभ्यते। युक्तश्वायमर्थ। विच्छेदकालस्य न्यूनाधिकताया विवक्षा- धीनतया नियमानुपपत्ते अत एव ऋकप्रातिशाख्ये-"पदप्रकृति सहिता"-इता- ख्यायते। संहिताया पदं प्रकृति, पदस्य वा संहिता प्रकृतिरित्युभयथा सूत्रं व्याचक्षते। अर्थे क्वचित्कृतसमया संहितावर्णा पदमिति पदे वर्णस्थित्या संहितास्वरूपं प्रतिपत्तुं युक्तम्। तत्र हि व्यज्जनयो खरान्तरितयो खवरानन्तरितयोर्वा विच्छेदकालो नैकवा भवति। अत एव चावग्रहे समस्तपदे यत्यादौ च नैकरूपो विच्छेदकाल क्रमागत शक्यो नियन्तुम्। विवक्षावशाद्वर्णमैत्रीवशाच तारतम्यसंभवात्। यत्तु- 'स्रान्तरितयोर्मव्यवर्ती व्यजनयो सवर। विच्छेदकालो मात्रा वा द्वे मात्रे तिस्र एव वा ॥ १ ॥ विच्छियेते व्यजनेन व्यञ्जनान्तरितौ खरौ। व्यज्जनख्वरयो कालो विच्छेदस्य न विद्यते ॥ २ ॥

मात्रापादार्धविच्छेदे गुणसाङ्कर्यसभव ॥३॥ समस्तपदयोरमध्ये विच्छेदस्त्वर्धमात्रक। पादोनमात्राविच्छेद पदयोरसमस्तयो॥४॥ एकक्रियान्वये वाक्यखण्डाना मात्रयान्तरम्। सैकद्वित्रिचतु पादा मात्रा सापेक्षवाक्ययो ।। ५ ।। त्रिमात्रा वा चतुर्मात्रा सूक्तपूर्तौ विधीयते। अधिकारे प्रकरणे ततोऽप्यधिकमिष्यते ॥ ६॥ श्लोकेऽ्र्धमात्रा तु यतौ विरतौ मात्रयान्तरम्। विच्छेदे त्वत्र मात्रे द्वे अवसाये ततोऽधिकम् ॥ ७॥' इत्येव केचन व्यवच्छेदनियमा प्रदर्श्यन्ते तदपि औचित्यमात्रसापेक्ष व्यवस्थान- मात्रम्। वर्णमैत्रीवशाद्विवक्षावशाच क्वचित्तदतिरेकदर्शनात्। यथा- जायन्ते नव सौ तथापि च नव भ्यांभिस्म्यसा सङ्गमे षद संख्यानि नवैव सुप्यथ जसि त्रीण्येव तद्दच्छसि। चत्वार्यन्यवच सु कस्य विवुधा शब्दस्य रुपाणि त- ज्जानन्तु प्रतिभास्ति चेन्निगदितुं पाण्मासिकोऽन्रावघि ॥१॥ इत्यत्राद्यपादयतौ अर्धमात्रया द्वितीयपादयतौ पादोनमात्रया तृतीयपादयतावेक- मात्रया वा व्यवच्छेदोऽवभासते। तृतीयपादान्ते त्वर्द्धमात्रयैव नैकमात्रयेति नाविदितं

Page 68

६३

भायुकानाम्। नन्येव सर्दि विपमपादान्से समपादा तेऽपि या यथायियक्ष पचित् सधिकायाणि प्रयर्तेरन् पचिद्रा नियर्तेरभित्यम्ययस्थया वपम्य म्पारिति घेम । दिविया सहिता भयति-प्राफृता गस्टता च । या साउन्येन प्रष्टतिमनुयवमाना स्ारसिकी सा प्राट्टवा म्पतप्ा घाम्यायते। यथा दभ्यानयेत्वनेफाराफारयो। या नु स्थलिशेपे वाचनिकी या संस्कता प्रगभा घाम्मायसे। सा हि नियमन प्रगद्ीसत्यादेय न कम्यिद्वियक्षयाऽ्न्यया भपति । यथा विपमपादान्स संहिया। या हि यद्यपि कधिद्विउम्पेन षणानुभारयेत् अयापि न निवससे प्रगन्परयात्। यथा रामप्यित्पन पुमाग वदितरमागात् पृथव्कृत्व यदि पिलम्मेनापि कथिदुयारयेद् सयापि छा पदप्रकृति सहिसा न नियससे प्रगन्रवास्। इय समपादा से नाभ्युपगम्पवे सस्माददोप। अन्येऽपि बदन्ति मियसे हीय सहिता यणासरपदपादपदादिप प्रत्यय प्रत्यर्य रूपमेटेन । पर्णसहिता हि मलतारसम्पेन पर्णगुणादिक परपर्णे सचारपति : अक्षर सहिता तु किश्िदवण किविदक्षरावरचेनामफस्पयति। तथा पदसहिता पणानन्योन्य सनियापयति। अराण्टपद्सहितानिपृतिसतयमभद्भम्देनोप्यसे। उफाघसे सहिता विप्ेपमा पर्णसमीक्षायों सहिसोपनिपरप्रकरणे। तप्रेम पदसाहिमा यणाना विसम्बे नोधारण सु सहते सभ्धिकामप्रतिपता नु पर्णसंहिता सन्मम्। मेपात्यन्त वर्णसाभिप्यम पेक्षतें राघवेणेत्यादी पम्मानामिसम्बेऽपि रेपसहितानिय घनणत्मफायददनात्। तथा घेर्म सन्घिकायप्रमोजिफा सहिता यापन्सं फालं सदवे सावत्कालानतिपातेनेष विपमपादान्वे विधाम कतम्म इत्यादिश्यसे। अधिक सु तत रमपादा वे इस्पतो न तम सभिकायाणि प्रवर्वन्ते। परे स्वाद् -अविषिसम्पेनोघ्ारणेऽपि विपमपादान्वे सिकायाणि भबन्ति। अनविषितम्पेनोभारणेऽपि समपादा वे न भमन्ति । राययेणेत्यादी पम्माधाषिम्वेऽपि सिरनुपसत पुनर्नतु रघुनामादायतिसानि्येऽपि निवसवे। वस्माभतदुछ युक्म् । पस्तुवसु- रसंदितेकपदे नित्या निस्या मासूपसगयो। नित्या समासे वाफ्ये ठ सा विवक्षामपेक्षसे ॥१॥' इति मथा वैमाफरणा धातूपसगादी निवस्वं वाचनिय फउवलावनुजानन्सि तथम रूल विपमपादान्वे संदिताया नित्यस्थ समपादा वे नु सहितामा अविवस्ितस्व फलानुरोभादेव छान्दसिका अनुजानन्ति। सम्माच्छान्वसिकसममसिद एवाममर्थ इससम्मविचिन्तया । इवि छन्द पदसहितायाय

यविदोपवाद। ननु विभकिकृतानों पदाना विभछे प्राक करिममाणाया भतेदुष्टत्वमन्वाद्यामसे सभावकस्पते दुष्टस्मद्देत्वछाभात। वतच्छन्दोपृते नियतस्तानेप्येष दि मतिमन्याचक्षसे

Page 69

६४

छान्दसिका। स्थाननियमश् वर्णमात्रान्यतरनिवन्धनो न तु विभक्तिपौर्वापर्यनिवन्धन. सभवति। विभत्त्यादीना वैयाकरणपदार्थत्वेन छन्दःशरीरे तदप्रवेशेन च छन्द .- स्रूपसिद्धौ तदनपेक्षणात्। ऊनविंशत्यक्षरपादे शार्दूलविकीडितद्वादशाक्षरस्य यति- मत्वमन्वाख्यायते। तदिदं यदि त्रयोदशाक्षरे कृतं स्यात्तत्तर्हि युक्तो वकुं दोष। द्वादशाक्षरे तु कृतया यत्या छन्द स्वरूपसंपादने विभक्तिपूर्वत्वमप्रयोजकमप्रति- बन्धकं चेति। न च व्याकरणानुसारेणाप्ययं दोष संभवति। तत्र विभक्के: प्राग् यतिकरणप्रतिषेधाननुशासनात्। नापि व्युत्पत्तिशास्त्रानुमतोऽयं दोष.। तत्र

दिवदासते कारणत्वमन्वाख्यायते, यतिश्चासत्तिप्रतिवन्धिनी, तथापि तावता शाब्दबोधप्रतिबन्ध स्यान्न छन्दस स्वरूपहानि। तत्र यतेरिष्टत्वात्। अथवा नेयं यतिरासत्तिविरोधिनी। एतावद्विलम्बेऽप्यर्थावबोधप्रतिबाधादर्शनात्। इतरथा कुत्रापि यतिमता वृत्तेनार्थावगतिर्न स्यादासत्तिप्रतिबन्धात्। अत एव परमसन्निकर्षात्मकस- हितानिवन्धनं सन्धिकार्यमपि न विरुध्धते। तस्मादस्त्येव नामविभत्तयात्मकयो पदयोर्यत्यवरुद्धयोरप्यासत्तिरर्थबोधोपयोगिनीति न व्युत्पत्तिशास्त्रविरोध। अथाप्रयु- किदोषदुष्टत्वं स्यादिति चेत्तदपि न। 'यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्या महानस्य गर्भे- डहङ्कारोऽभूत् खकशिखिजलोर्व्यस्तत संहतेश्र। ब्रह्माण्डं यज्जठरगमहीपृष्ठनिष्ठाद् विरञ्चे- र्विश्वं शश्वज्जयति परमं ब्रह्म तत्तत्त्वमाद्यम् ॥१॥' इत्यादिष्वभियुक्तकर्तृकप्रयुक्किविषयतादर्शनात्। तस्माद्विभक्तिकृतपदे यतिप्रतिषेधो निर्मूल इति चेदत्रोच्यते।- इह हि छन्दोवृत्तजाते मात्रावर्णान्यतरनियतस्थाने यति कर्तव्या इत्येको विधि। साव यतिर्नामविभक्तिमध्यवर्तिनी यथा स्यात्तथा विभक्तिकृतपदं न प्रयोज्यमित्यपरो विधि। तन्र छन्द सरूपं स्वाभिव्यअ्जकवर्णपरम्परामान्रसापेक्षं यद्यपि तत्तद्वर्णसमष्टेरर्थ नापेक्षत इति पूर्वेणव विधिना छन्द सिद्धि कृतार्था भवति तथापि सार्थकपदवि- न्यासेन छन्द स्वरूपं सम्पिपादयिषून् प्रत्ययमपरो विधिरुपतिष्ठेत यत्यंवरुद्धं विभकि- कृतपदं न प्रयोज्यमिति। अयं भाव। पदं द्विविधं यतिकृतमर्थकृतं च। तदुभयवि- धमेवानवच्छिन्नवर्णपरम्परासापेक्षमित्यवश्यं यतियोग्यस्थाने विभकिकृतपदप्रयोगे विप्रतिषेध. प्राप्ोति। अर्थानुरोधिनी हि पदयतिर्विभक्त्यन्ते स्थानं लभत इत्यवश्यं विभके प्रागनवच्छे- दमपेक्षते। अथ छन्दोऽनुरोधिनी पदयतिस्तन्र विभकके प्रागेव स्थानं लभत इत्यवश्यं विभक्तिविभक्तिमतोरनवच्छेदं प्रतिपेधति । तत्रेदं द्वैधमिव स्याद्-अर्थगतिमनपे- क्षमाणो हि प्रयोजयिता छन्द सरूपमान्नदिदर्शयिषया प्रवर्तभानोSवश्यं छान्दसयति

Page 70

६५

प्राधान्याद विभके प्रागेव छन्दोनियताक्षरे यविमासाद्येदिस्पथमपेक्षमाणस्य श्रोठ्ठरमनोरखन स्यात् ॥ १॥ अथार्ययुयोधमिपयैम प्रवर्समानसु नूनमथानुरोमेनैष छन्दोपृत प्रयोजयमार्मिक मतिप्राषान्याद विभल्मन्से भतिमासादमेदिति छन्दोयाथात्म्यमपेक्षमाणस्य थोतुरमनो रबन स्मात् ॥ २ ॥। सेयमनवक्कृप्ति। अत स्थाने फृत विभकिकृतपदे यतिप्रविपेध शासमिति विक ॥ इवि यतिदोपवाद।

अथ पश्चाऊतावाद :- ननु यदि सर्वस्मेवार्थजातस्पैकान्ततदछन्दोयदवस्व स्वीकिनयवे ततर्हि नूनमिदं छन्दो पि छन्दोवद स्पात् स वहि पद्छन्दोवेद किमिति पषान् एयोध्यवे न च्छन्द सा परज प्रतिषिभीयते। अय यदि नेद छन्दरछन्दोपद्धमिति मन्यसे ससर्हि छन्दस सर्यानुगतत्यप्रविश्वाहानिरित्ि चेत्सलम्। यमेद म्रहणो व्यापफत्य मन्मन्से तयेद दष्ट म्यम्। यदि नामास्य प्राहणो म्रह्मपृत्तित्ममारूमामवे तत्तर्हि द्वैवं मनवि। भद्विवीयं सु मभेस्याचक्षवे मझविद। यदि सु महपत्तित्वं नास्तीव्यभिमन्यवे सत्तहि व्स्य म्मापकत्वप्रतिद्वाहानि प्रसज्म्यते। अथ अधनवस्थादोपाठ् सेन शम्यप्रमाणपादि ववस्म म्रम्मण स्रूपेणावमासमानस्य नेवरापेक्षेत्युन्यसे ततहि तुस्यं छन्दोषेये पि। स्रूपेणेव छन्दरसां छन्दोववत्वादितरण्छन्दोपनपेक्षणात्। परे स्वाह-भववि नूर्न गस्प्परिच्छितिर्नाम छन्दरसा छन्दो सिप्मष्यपरिच्छितेर्छन्दोविपिष्उन्दस्स्व बत्। सा नाध्बपरिच्छिति प्रस्ययो भवति। यया परिच्छिननानामनेकेपामायवन साम्येन प्रवर्वन रश्मसे। आमवनमेव सवातीयेतरामसनसाम्यापेक्षया अभ्वपरिचिछ- तिरित्युच्यदे। अवस्य दि सर्वस्याप्येतस्य वसतुजातस्य खरूपर्सपादनाधन्योऐेशेन प्रवर्तमानस्य किदष्वा भजवि। तेनाप्वना प्रकममाणस्य सौकर्य सौन्दर्य चानुभूयसे। समार्गात् प्रध्ययमानस्य व सस्य लिषस्ं कुरूपत्व च आयवे । सस्ादयमम्ममो गश्छन्दसो छन्द। मन्येवं सहि पथष्छन्दोषेदस्य पद्ठिरतवर्मवितव्यमिति चेस्सस्यम्। अर्वि परक्ो घेदस्यात। वेदस्य परअत्वनियमात्। सवल्पभिपमत्वान्तु नामम्वयोग पार्थक्येनेड निरूपित इति प्रष्टष्मम् ॥

चेवि। वजेद छन्दोविज्ञानशाल नैपामन्मसर्म कमप्यर्ष संसाधमितुमीषे-

Page 71

६६

(१) कस्तावच्छन्दसामविज्ञातोऽर्थ शास्त्रेण विज्ञाप्य.। स्वरूपं वा नामधेयं वा प्रयोगनियमो वा छन्दोविज्ञानमात्रेणाभ्युदययोगो वा। नाद। ऋद्न्त्रादिपाठाद् वैदिकानां काव्यादिपाठाद् लौकिकाना यावत्प्रयुक्तच्छन्दसा स्वरूपस्य प्रतिपत्तिसौल- भ्यात, प्रयुक्तातिरिक्तच्छन्दसां तु वैदिकानामनभिधानमेव लौकिकाना पुन साकल्येन विज्ञानस्येहाप्यसंभवोऽनन्तत्वात् "शेष प्रचित ।" "अत्रानुक्तं गाथा" इति सूत्राभ्या पिङ्गलेन विशेपत सर्वच्छन्द सरूपनिर्वचनाशक्यत्वप्रतिबोधनात्, "कश्छन्दसा योगमावेद धीर को धिष्ण्या प्रति वाचं पपाद। कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य निचिकाय क खित् ।" (१०1१०।११४९।) इति मन्त्रयता भगवता वेदपुरुषेणापि सर्वात्मना छन्दोयोगविज्ञानस्याशक्यत्वप्रति- बोधनात् ॥ १ ॥ न द्वितीय .- नामविशेषेण छन्द सवरूपे विशेषानाधानादिच्छानुरो- घितया तादृशतुच्छफलार्थमेतावतो महत शास्त्रौघस्यारम्भानावश्यकत्वाद् ॥२।न तृतीय-अमुष्मिन्नवकाशे स्ग्धरैव प्रयोक्तव्या न शार्दूलविक्रीडितं मन्दाक्रान्ता वे- त्येवं विध्यभावात्, तत्तच्छन्द प्रयुक्तावद्यापि लोके कामचाराच्च ॥ ३ ॥ न तुरीय - छन्दोविज्ञानमात्रेणादृष्टाभ्युदयकल्पनाया निर्वाजत्वात्। तस्मान्नाविज्ञातार्थज्ञापनार्थ छन्दोविज्ञानशास्त्रमारम्भणीयं भवति /- (२ ) अथ न हेयार्थनिरसनायापीदं शास्त्रमुपयुज्यते। गौ शब्दः प्रयोक्तव्यः साधुत्वान्न गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽसाधुत्वादिति हि यथा व्याकरण- शास्त्रेण साधुशव्दान्वाख्यानेनासाघुशव्दाना हेयत्वं विधीयते न तथानेन छन्द .- शास्त्रेण छन्दसा साधुत्वासाधुत्वाभ्यामुपादेयहेयव्यवस्था क्रियते प्रस्तारसिद्धस्वरूपा- तिरिककस्य हेयस्याप्रसिद्धे। टण ठंडुढेन यत्र च्छन्द सिद्धिस्तन्न प्रमादतोऽप्ये- कडकाराधिक्ये टणठं डाढेनापि छन्दोऽन्तरसिद्धि सभवत्येव, न च तत्र शास्त्रविरोधं पश्याम । तस्माच्छन्द सिद्धौ हेयोपादेयव्यवस्थाराहित्यादनर्थकामेदं छन्द शास्त्रम्॥ (३) अथ न च्छन्द शास्त्रमध्येतुस्तदध्ययनेन कश्वन सामर्थ्यसमुद्रेको ृष्ट । हेयनिरसनपुर सरमुपाढेयमुपाददानो हि व्यवहारकुशल साधीयसाभ्युद्येन युज्येत, वियुज्येत चानिष्टकरेणेति तत्रास्य सामर्थ्यमुद्भूतमिव विज्ञातं स्यात्। न चेह तथा छन्द शास्त्रे हेयोपादेयव्यवस्था पश्यामस्ततो नैतदध्ययनेन कथचित्कुत्रचिदर्थे साम- थ्याति रेकमनुभावयाम ॥- (४) अथ नेतरचेदोपकारकत्वमप्यस्य शास्त्रस्य सभवति। यथा हि-ना्यवेदो- पकारको नृत्यवेद, नृत्यवेदोपकारको वाद्यवेद, वाद्यवेदोपकारकश्च गेयवेद। यथा वा वाग्वेदाङ्वेदक्रियावेदा सर्ववेदोपकारका इप्यन्ते।-न च तथेह कचिद्वेदं पश्यामो योऽन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्त. स्यात्।। ननु चासिति यन्वेदो योऽन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्त स्यात्, तथाहि-गवामयने पूर्वत्मिन् पक्षनि एकचत्वारिशदधिकशतसस्याकेपु चतुर्विशाभिद्भविकस्वरसामाभिवा-

27

Page 72

६७

नेप्वह सु म्रभसामोमिवर्तस्मेक्वेऽपि प्रगाया प्रत्यह् भेदेन प्रयुज्यन्से। तत्र के से खोतीया प्रगाया इत्याकाहायाम् "पमसु मा सु वाहसा प्रगाभा आाप्यन्से। सेप्वा स्ेपु छन्दसी संयुज्येतम्मम्। चतुरुत्तररेय छन्दोमिरेतष्यम्। वदाहुरनवक्लप्तानि वा एवानि छन्दोसि माम्मन्दिने, मृहस्या चैष भिष्टमा वैतम्मम्"-इस्येष ताणभुवी

दविरिकेपु ऋ्रमोदशस्पह सु प्रगाथलामार्ये श्रम पक्षा विषीमन्ते। वे चैते प्रगाया न व्ान्तरेण शासमम्पवसितु शक्या-नापि वा समन्तरेण प्रगाथप्रयोग जयोविषम पर्मोम्रोति एवमितरत्राऽप्येकान्तवशछन्दोविज्ञानमपेक्ष्यते प्रतियक्षम्। अत एव च सोह घा अविदिसार्पेयछन्दोदैवतमाझमणेन मन्त्रेण याजमति वाऽम्यापयति या स्माणु पच्छेवि गर्तें वा पास्मसे प्रमीयठे वा पापीयान् भवति सस्मावेवानि मन्ते मन्ने विदास' इसि भूयवे 'मन्नाणों देवव छन्दो निरुकं आह्णान् पीन्। कतदिवादीयाझ्यात्वा यमन्तो यागकण्टका ।। १।। अविदित्वा अविच्छन्दोदेवत योगमेव थ। मोष्यापमेव्पेद्रापि पापीयान् जायवे तु स ॥२॥ पिच्छन्दोदैभतानि म्राह्मभार्य स्वराद्यपि। अविविस्वा प्रयुमानो मन्मकष्टक सम्यवे ॥।३ ॥ इति सर्यते न । भगवान् कास्यायनोऽप्याह- छन्दासि गामभ्यादीनि एतान्यवि दित्वा मोऽघीवेऽनुन्रूवे जपति जहोति यजति याखमवे तस्म म्रम्म निर्वाये यातयाम भवति अयान्तरा श्रगर्त वापयवे स्वाणु पच्छति प्रमीमते वा पापीमान् भवति भप विज्ञामैवानि मोऽघीवे तस्म वीर्यवस्-अथ योऽर्थवित्तस्य वीर्ममसर भवति जपित्मा हुस्वेषा तस्फलेन युज्यते' इवि॥ तस्माव् सन्त्मेव भूरयोपि छन्द सासस्य प्रयोगनानि रद्विजञानमन्तरेण चाय मग्वेदो निर्वीयों यातमामो ममति तस्पावसि मझषेदोपकार कस्व छन्द घ्ामस्य- यदपि रषान्तमुश्मा नाव्यनृस्यवादगेयवेदानामुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्ववेवोपकारकत्वमा र्यायवे सावतापि छन्दोवेदस्यैय सर्वोपकारकत्वमारमात भवति गेयवेवस्य छन्दो वेदानविरिकत्वात्। वस्मावसवि वाग्यादिवेदोपकारकसवं छन्य श्रामस्य ॥/- अम कि यहना मेय शिल्पविद्या छोकनितान्तफसोपघायकतया प्रतिपथसे सैपा नूनमर्च्छन्दोविद्योपजीष्या भवति अर्च्छन्दोविद्यानतिरिकैष भा। शिल्प छन्द इसि भुवे । सर्वे प्ेव सचराचर अगन्मण्डस दस्मते विश्वकर्मण श्रिस्पम्। तथा प्रामिया सैरपि किन्यमाण सत्तत्कर्म हस्यवे शिस्पमेवानुरुम्पितम्। सर्वे प्म विद्यानिबन्धा रच नावेचिभ्मात्मकेन केनापि शिस्पेनेवानुगता ममन्ति। तस्माच्छिल्पविद्यात्मनाप्यस्स्येव सर्षवेदोपकारकत्व उन्य आ्वामस्य ।। १॥

Page 73

६८

यदप्युक्तं नास्य छन्द.शास्त्रस्य विज्ञातृपु सामर्थ्यविशेषोद्रेकादिफलोपवायकत्वम- स्तीति तदप्यत एव प्रत्याख्यातं भवति "अविदित्वा योऽधीते तस्य ब्रह्म निर्वार्य स पापीयान् भवति अथ विज्ञायैतानि योऽवीते तस्य ब्रह्म वीर्यवत् स जपित्वा हुत्वेष्टा तत्फलेन युज्यते"-इत्येवमाचक्षाणेन भगवता कालायनेनान्वयव्यतिरेकाभ्या छन्दो- विज्ञाने एव यज्ञवेदसाध्ययावत्फलोपधायकत्वप्रतिपादनात्। श्रूयते चाम्युदयसमर्प- कत्वं छन्दोविज्ञानस्य। तथाहि-"तस्योष्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टव्मासम्, अनुष्टप् स्नावानि, अस्थि जगती, पङ्गिर्मज्ा, प्राणा वृहृती, स छन्दोभिश्छन्र। यच्छ- न्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दासीत्याचक्षते।" इत्याख्याय "छादयन्ति ह वा एनं छन्दासि पापात्कमणो यस्या कस्याचिद्दिशि कामयते" इत्यारण्यके समान्रायते तस्मात् पुरुपस्य पापसवन्धं वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्द इत्युच्यत इत्यस्ति प्रयोजनं छन्द शात्रस्य ।। तथा तैत्तिरीया अप्यामनन्ति-"प्रजापतिरमिं चिनुते स क्षुरयाविर्भूत्वा तिष्ठन् तं देवा विभ्यतोपायन् ते छन्दोभिरात्मानं छादयित्वोपायन् तच्छन्दसा छन्दस्त्वम्"- इति। तस्माच्चीयमानामिसन्तापस्य छादकत्वाच्छन्दस्त्वमित्यस्ति प्रयोजनं छन्द- शास्त्रस्य। तथा छान्दोग्योपनिषदि श्रूयते-"ेवा वे मृत्योविभ्युस्त्यीं विद्या प्रावि- शन् ते छन्दोभिरात्मानमाच्छादयन् यदेभिराच्छादयंस्तच्छन्दसा छन्दस्त्वम्"-इति तस्मादपमृत्युं वारयतीति छन्द इत्युच्यते। ततोऽस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य। अथान्यो मन्न्रवर्ण श्रूयते "गायत्रेण च्छन्दसा त्वा छादयामि त्रैष्टमेन च्छन्दसा त्वा छादयामि जागतेन च्छन्दसा त्वा छादयामि" इति ततश्छन्दसामेषा रक्षानुकूलसव- रणसाधनत्वादसि्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य ॥। २ ।। अथ पुरा असुरै पराभूता सुरा यदेभिरगायन्नादिभि स्वमात्मानं प्रच्छाद्य पुन- स्तानू जिग्युस्तच्छन्दसा छन्दस्त्वमिति वृद्धपराशराद्युक्ेश्छन्द सवृतशरीरस्यशत्रुपरिः" भावकत्वं विजयशालित्वं च ससिद्धं भवतीत्यस्ति प्रयोजनं छन्द शास्त्रस्य। स्मर्यते चायमर्थो भगवता काल्यायनेनापि सर्वानुक्मणीसूत्रे-"अर्थेप्सव ऋषयो ढेवताश्छ- न्दोभिरुपाधावन्"-इति। अन्नपुन्रादिमोक्षान्तं फलमात्माधीनं कर्तुमिच्छन्तो मधु' च्छन्द.प्रभृतय संवननान्ता ऋषयो देवता सूक्तहविर्भाग्भिरछन्दोभिर्गायत््यादिभिरुपा- यभूतैस्तद्युक्कमन्त्रैर्वा 'अर्थस्य प्राप्तावयमेवोपाय इति दढसकल्पा. श्रद्धयागच्छन्निति- हि तदर्थमाह षढ्गुरुशिष्योऽपि। अन्यन्चायमाह- 'ऋषिनामार्षगोत्रज्ञ ऋषे. सस्थानतामियात्। एकैकस्य ऋषेर्ज्ञानात् सहस्राव्दा स्थितिर्भवेत् ॥ १॥ छन्दसा चैव सालोक्यं छन्दोज्ञानादवामुयात्॥२॥ तस्यास्तस्या देवतायास्तद्भावं प्रतिपद्यते। या या विजानाति नरो देवतामिति निर्णय ॥३॥ ऋष्यादिविज्ञानफलमनुभूय सुपूजितः । स्ाध्यायस्य फलं पश्चाच्छ्रुत्या दत्तं प्रपद्यते ॥ ४ ॥' इति।

Page 74

६९

सस्मादभपुनादिमोक्षान्तफळसायनस्वादसिठि प्रमोजन छन्द शासस्य। अथ यकुक छन्द सिद्धी हेयोपावेयव्यवस्थारादित्यादनयफमिद छन्द शास्रमिति तदप्यव एव नावकस्पवे। सर्वे हि विधियाक्य सावधारण भमति न घावघारणमितर निवृत्तिमन्तरा दएम् । मसयेद छन्योविधायक झास्नमसो नूनमितरयारकेणानेन मषि तम्पमिति सिद् हेयोपावेयव्यवस्थाप्रयोजकस्य छन्दशास्स्म। सा घ हेयोपादेयम्य

जपहोममझादिपु प्रयर्तेत न त्यविज्ञामापीति भाषाभावासिरेकप्रधाना सैका ॥ १॥ भध 'अनुष्टभा अमवि वृह्वा गायति गायभ्या स्वौतीति" भूयवे तन्नानुष्टभेय यजेस न यृहस्या न गायभ्मा तथा मूहस्यैष गायेत नान्यमा एव गायभ्मेव सुवीत नान्यपेत्येप यिजासीयभावद्याविरेकप्रधाना द्रिवीया ॥ २ ॥ अय- पादस्पानुएय् घकम्' न प्रथमात् मो।" 'द्विवीयन्मत्वर्थमोरथेति" सूत्रेभ्यो 'मनेपु सथा" खरा अदमाम्या र्दम्।" मनायुड्नज् पष्टो जिति" सूनम्म आयासु विधिनिपेधप्रधाना सृतीमा।।३।। यदि भेद शाल न स्यादवश्य सस्षाि वेप्वेतेपु कामचार स्पादनयथ प्रपदेत। वतो नु सस हेमान् हापयिसुसुपादेयान् संधारमिसमुपदिशन्सि स्म ते कारणिका भगवन्त आामाया ॥।- ।। र 1I (१) अथ यदप्युक नाविज्ञातापज्ञापनायमिद शास्त्रमारव्यव्यमिति एतदप्यस एव प्रत्यास्यास वेदितम्यम् । अन्तरेण श्ामारम्ममसम्भवाच्छन्द खरपावगमस्यैका न्तमुपयुक्तस्प ॥ 'अनुष्टमा यमति बृहत्या गायति गामभ्या खवासीवि' भूसवे। तत न झामते कानुषप् का सृदसी का गायश्रीति। अझ्लास्वा प्रषतमानथ पापीमान् स्मात्। मत्रापि सतोवृद्ती महावुहवी महाससोषृदवीताऽक्मामन्े सन्रैतांस्ानच्छन्दसिको पृष्वीधिकारान् प्रतिपदेत। छान्दसिकस् पादविश्ञेपम्यमस्मया पद्विविकार: सतो मृहती त्रिष्टव्धिकारो महायुहसी, छगतीविकारो महासतोगृहवी इत्येवमप्यपस्यति। तथा न साघु सबे प्रवतते। अन्यथा प्रवर्तमानस्मैद्ानि छन्दासि यातयामानि स्युरि त्यवश्यमेपां स्वरुपस्ञानायोपसुज्यवे छन्द शास्रारम्म ॥।१॥ यदपि सैत्तिरीयका आमनीत- तथयाह मे सूतभामण्य-एव छन्दासि । वेप्य साबादिस्मो यृद्वीरभ्यूक । सतोवृष्सीयु सुमवे सवोमृहत प्रजया पश्चमिरसानीत्येव'- इवि तत्र प्रजया पशुभिव्याह सन्मार्गवर्तिन पुरुपावभिको भवानीत्याशयेन सवो

मेमुपसुज्यते छन्दशाम्ारम्म ॥२॥ अयाममन्ति- म्मतिपचामि सुबे -इति। न पान्तरेण छन्दोवेदमृ सक्या व्यतिपका कर्तुमिस्युपसुन्यवे छन्दशासारम्भ ॥३॥ भूयोसथार्थवादा भूमन्ते छन्दोवेदस्येवि तत्तदम्मुद्यसिद्धावुपयुज्यवेशालारम्भ॥॥

Page 75

७०

इमानि च भूयश्छन्दोऽनुशासनस्य प्रयोजनानि थान्यत ऊर्ध्वमनुक्मिष्यामः। वहचाना श्रुतौ तावदाम्नायते-"प्रजापतिवे यजं छन्दासि टेवेभ्यो भागधेयानि व्यभजत्। स गायत्रीमेवासनये वसुभ्य प्रात सवनेऽ्भजत्-त्रिष्टभमिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने जगतीं विश्वेभ्यो देवेस्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवने। अथास्य यत् स्वं छन्द आसीद- नुष्टप्-त्वं न्वेव देवानां पापिष्ठोऽसि, यस्य तेऽहं स्व छन्दोऽस्मि या मोदन्तमभ्यु- दौहीरच्छावाकीयामभीति। तदजानात् स स्वं सोममाहरत् स स्वे सोमेऽग्र मुखम- भिपर्याहरदनुष्टभम् । तस्मादनुष्टवन्निया मुख्या युज्यते"-इति। तटेतच्छन्दोवेदं विद्वांसमन्तरेण कोऽन्य शक्कोत्येतदर्थ विज्ञातुमतो दिव्यवेदार्थप्रतिपत्त्यर्थमारम्भणी- यश्छन्दोवेद ॥। १ ॥ अथो पश्चवीर्ये वा एतच्छन्दो यद्विराद यत्रिपदा तेनोष्णिहा गायत्र्यौ यदस्या ए- कादशाक्षराणि पदानि तेन त्रिष्टभ्। यत् त्रयस्त्रिंशदक्षरा तेनानुष्टप्। न वा एकेना- क्षरेण छन्दसा वीर्यमवरुन्धे सर्वेषा छन्दसा वीर्यमश्नुते सर्वेपा छन्दसा सायुज्यं स- रूपता सलोकतामश्रुते। अन्रादोन्नपतिर्भवति अश्रुते प्रजयानादं य एव विद्वान् विराजौ कुरुते-इत्येवं विराजोऽर्थवाद श्रूयते स न पश्चवीर्यत्वमवगन्तुं शक्ोलन्तरेण च्छन्दोवेदमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥। २॥। सर्वैदछन्दोभिर्यजेदित्याह। "सवैर्वे छन्दोभिरिष्टा देवा सवर्ग लोकमजयंस्तयैवैतद्य- जमान सर्वेश्छन्दोभिरिष्टा सवर्ग लोकं जयति। एतानि वाव सर्वाणि छन्दासि गायन्रं त्रैष्टभं जागतमन्वन्यानि। एतानि हि यज्ञप्रतिमामिव कियन्ते। एतर्हवा अस्य छन्दो- भिर्यजत सर्वेश्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद"-इति हि श्रूयते। तन्न कि तावत्सर्वेपा छन्दसा रूपं कानि वान्यानीति न तत्त्वत शक्कोत्यवधारयितुमच्छान्दसिको न वा यष्टमित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ ३ ॥ "स एवं विद्वांश्छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमय. सभूय देवता अप्येति य एवं वेद। यो वै तद्वेद यथा छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमय सभूय देवता अप्येति तत् सुविदितमिति" श्रयते। तदेतस्य छन्दोमयस्य देवताप्ययो यथा भवति तथा ज्ञानं हि सुज्ञानमित्यस्माकं सुज्ञानं यथा स्यादित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ।। ४।। "तद्यदाग्नेन्द्रया यजति विजित्या एव सा विराट् त्रयस्त्रिंशदक्षरा भवति त्रयास्त्रिशद्वै देवा-अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या प्रजापतिश्र वषट्कारश्। तत् प्रथम उक्थमुखे देवता अक्षरभाज करोति अक्षरमक्षरमेव तद्देवता अनुप्रपिवति देवपात्रेणैव तद्देवतास्तृप्यन्ति" इति श्रयते तदेवं देवता यद्यक्षरभाज कल्प्यन्ते तत्तर्हि नान्तरेणा- क्षरच्छन्दोविज्ञानमेता विज्ञातुं शक्यन्ते तदेताशछन्दोभिर्यथा विजानीयामित्यारम्भणीय- श्छन्दोवेदः ॥ ५ ॥ "पन्तो' वा एताभिर्देवा' पुरो भिन्दन्त आयन्, यदुपसद सछन्दस. कर्तव्या न विछन्दसः। यद्विछन्दस कुर्याद् ग्रीवासु तद्गण्डं दव्यादीश्वरो ग्लावो जनितो।

Page 76

७१

सस्मात सछन्दस एव कतष्मा न विछन्दस"-इस्युपसदा सछन्दस्त्वकरणमनुस्ञामवे तदन्तरेण छन्दोवेदमशक्म सछन्दस्स्वकरणमित्मारम्भणीयरछन्दोवेव ॥।६॥ 'गामत्रीं माहणस्मानुनयाद्। गायत्रो वे ब्राह्मणः। तेजो मे म्रह्मवच्स गायत्री। वेजसवैन तत्रसवर्धसेन समर्दमति त्रिष्टप राजन्यस्यानुमूयात् प्रैष्टमो वे राजन्य। ओोमो या इन्द्रिय पी्मे निष्टम्। ओोजसवैन तदिद्द्रियेण वीर्येण समदमति। जगवी मस्यस्मानुळूयात्। जागतो मे वैश्य । जागता पद्चव । पश्चुभिरेमनं सत्समद्यति"- इति धूमवे। तत्र गायभ्या अह्मवचर्स वेजलिए्टमा तििन्द्रिम बीयमोजो जगत्ा प पश्ादय पदाया सक्ष्मन्ते। सदन्तरेण गायभ्यादिविज्ञानमधक्यमर्पा विज्ञानमिस्या रम्मणीयरछन्दोवेद ॥।७॥ चतुरुतरवैं देवादछन्दोभि सयुग्भत्या एवां भिममारोहन मस्यामेत एवहिं

सयुग्वेति। कस्पसे ह या अम्मे योगक्षेम। उत्तरोत्तरिणीमिह धिममसुते अभ्रते प्रसानामश्वयमाधिपत्य म एवमेसा अनुदयता एवामासन्दीमारोहति क्षत्रिम: सनिति" हि धूमते। तश्न वेषताछन्दसो स्युक्त्वाए्मानावुस्तरोत्तरिणी धिर्य प्रजामश्वयमाषि पस्म चापेक्षमाणानामवश्यमेरपां छन्दर्सा पतुरुततरत्वविज्ञाभऐेक्षिस मबतीव्पारम्भणी मशछन्दोवेद ॥।८ ।। यद् गामश्रे अधिगग्मन्रमाहित पेष्टमाट्वा त्रैष्टम निरतक्षत, यद्वा जगवगस्ाहित पद य इत्तविदुखे अमृतस्वमानय। इत्यतट्ट वत्तचन्दरछन्दसि प्रसिप्ठापमसि कल्प यति देवविद्यो म एव वेवेवि भूमसे। तदसरछन्द प्रतिष्ठापद विदिस्वामृतत्वमभ्ुवीय त्यारम्मणीयशछन्दोवेद ।।९ ॥ व सप्तमिछन्दोमि प्रातयकषमन्। सस्मात सप्तपत्ठयत्तराणि छन्दासि प्रातरनुवाकेड नूष्यन्खे। इति दि तैत्तिरीयका भामनन्ति। मैश्रायणीनामथ्मरादिविभावप्यान्नायवे। 'देवेम्य प्रासर्यावम्मोनुमूहीति छन्दासि मे देवा प्रासर्मावाण। छन्दोम्मो वा एतव नुवाच भह' -इति। तायानेवरेयकेऽपि- दवेम्य प्राय्ययावम्मोऽनुमूद्दीत्ाहाष्पयुं। एठे याब वेवा प्रावर्याबाणो यदमिरपा अश्विनो। वा एवे सप्तमि ससमिछन्दोमिरागच्छन्ति। आस्म देवा प्रातर्यावाणो हड गच्छन्ति म एव वेव सप्तामेयानि छन्वास्यन्वाह सप्तोपस्मानि छन्दास्मन्याह सप्ता धविनानि छन्दास्मन्वाह-सप्तषा वे बागववस्। ताबदे वागमवत सर्वस्मे वाम सर्वस्य महाण: परिग्रहीे। तिस्रो देवता अन्बाह। पयो वा हमे त्रित्तो सोका। एपामेव कोकानामभिजिस। तवाड-कथमनूच्य प्रातरनुगाक इति। मथाच्छन्यसमनूच्य प्रासरनुवाक। प्रजापरेर्वा एवाम्पमानि मच्छन्यासि। एय उ एव प्रजापतियों मजते। इति भूयसे। न नैतध्छन्दोविज्ञानमन्सरेममानुषचनं सामीय सभवतीत्ारम्भणीयर्स- न्वोवेद ॥१0॥

Page 77

७२

'तदाहु स वै होता स्याद्य एतस्यामृचि सर्वाणि छन्दासि प्रजनयेदिति। एषा वाव त्रिरनुक्ता सर्वाणि च्छन्दासि भवति। एषा छन्दसां प्रजाति ।" इति श्रूयते। तदत- शछन्द प्रजननविद्याया होतृत्वमासादयेयमित्यारम्भणीयशछन्दोवेद ।। ११॥ "अग्नि्वै देवानामवमो विष्णु परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवता। आमावैष्णव पुरोडाशं निर्वपन्ति दीक्षणीयमेकादशकपालं सर्वाभ्य एवैंन तद्देवताभ्योऽनन्तरायं निर्वपन्ति। अभिर्वै सर्वा ढेवता विष्णु सर्वा देवता एते वै यज्ञस्यान्त्ये तन्वौ यदमनिश्च विष्णुश्। तद्यदामावैष्णवं पुरोडाशं निर्वपन्ति। अन्तत एव तद्देवानृभ्रुवन्ति। तदाह-यदेकादशकपाल पुरोडाशो द्वावमाविष्णू। कैनयोस्तत्र ऋृप्ति, का विभक्ति- रिति। अष्टाकपाल आमनेयोऽष्टाक्षरा वै गायत्री गायत्रमनेरछन्द त्रिकपालो वैष्णव- स्त्रिरहीद विष्णुर्व्यक्रमत। सैनयोस्तन्र कृप्ति सा विभक्तिरि"त्याम्नायते। तत्रैवमेकादशक- पाले देवतयो. ऋप्तिविभक्ती कर्तुं पारयेमेत्यारम्भणीयरछन्दोवेद ।। १२॥ "तेजो वै ब्रह्मवर्चस गायत्री ॥ १। आयुर्वे उष्णिग् ॥२॥ वाग्वा अनुष्टप् ॥३॥ श्रीवैं यशश्छन्दसा वृहती॥ ४॥ पाङ्गो वै यज्ञ ॥ ५॥ ओजो वा इन्द्रियं वीर्य त्रिष्टप् ।। ६ ।। जागता पशव ॥ ७॥" इति श्रूयते। तदतस्तत्तच्छन्दोयाज्यामनु- रुन्धाना यथा तत्तत्कामेषु कृतकृत्या स्युरित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ।। १३ ॥। "ते देवा अब्रुवन्-विराड्याज्यास्तु निष्कैवल्यस्य। या त्रयात्नेशदक्षरा। त्रय- स्त्रिंशद्वै देवा। अष्टौ वस्दव । एकादश रुद्रा। द्वादशादित्या प्रजापतिश्र वषट्कारश्र। देवता अक्षरभाज करोति। अक्षरमक्षरनेव तद्देवता अनुप्रपिवन्ति देवपात्रेणैव तद्देव- तास्तृप्यन्ति,'यं कामयेत-अनायतनवान् स्यादिति-अविरालास्य यजेद् गायत्र्या वा, लिहुभा वान्येन वा छन्दसा वषट् कुर्यादनायतनवन्तमेवैन तत्करोति । यं कार्म- येत-आयतनवान् स्यादिति। विराजास्य यजेदायतनवन्तमेवैन तत्करोति।"- इति श्रूयते। तदन्तरेण छन्दोवेदमवाक्यं तु यथाकामं याज्या विशेषोपधानमित्या- रम्भणीयशछन्दोवेद ॥ १४ ॥ "यो धाता स वषट्कार, यानुमति सा गायत्री, या एका सा त्रिष्टप्, या सिनीवाली सा जगती, या कुहू सानुष्टप्। एतानि वा व सर्वाणि च्छन्दासि गायत्रं त्रैष्टभं जागत- मानुष्टभमन्वन्यानि । एतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियन्ते। एतैह वा अस्य छन्दो- भिर्यजत सर्वैरछन्दोभिरिष्ट भवति। य एवं वेद। य सूर्य स धाता स उ एव वषट्कार, या दौ सानुमति सो एव गायत्री, योषा सा एका सो एव त्रिष्टप्, या गौ सा सिनीवाली सो एव जगती, या पृथिवी सा कु्ू सो एवानुष्टप्। एता वाव सर्वाणि च्छन्दासि। गायत्रं त्रैष्टभं जागतमानुष्टभमन्वन्यानि एतानि हि यज्ञे प्रतमा- मिव क्रियन्ते। इत्याद्ैतरेयके श्रूयते । मैत्रायणीयाना राजसूयव्राह्मणेऽप्याम्रायते- "गायत्र्यनुमति । त्रिष्टब् एका। जगती सिनीवाली। कुहूरनुष्टप्। वाता वषट्कार ॥ या पूर्वा पौर्णमासी सानुमति योत्तरा सा एका। या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली। योत्तरा सा कुदू। चन्द्रमा एव धाता।" इत्यादि। तदन्तरेण च्छन्दोवेदमशक्यमासामनुम- तिराकासिनीवालीकुहूना सर्वच्छन्दोभिसारूप्यमवगन्तुमित्यारम्भणीयशछन्दोवेद ।।१५॥

Page 78

७३

"अविच्छन्दस शसति। छन्दर्सों मे यो रसोक्षरत् गोपतिच्छन्दसामभ्यत्वक्षत्। तदविच्छन्दसोऽविच्छन्दस्त्वम्। सर्षेम्यो या एप ्छन्दोभ्य संनिर्मितो यस् पोडशी। सयदतिच्छन्दसः पसति सर्वेन्य एवेन तच्छनदोभ्य सनिर्मिमीते सर्वेम्माछन्दान्म सेनिर्मिसेन पोडशिना राभोति म एवं येद ।' इत्यतरेमकाणो पोषशीमाह्णे भुयठ। सदिद्मतिच्छन्दस यासेय पोडशिना च राममामित्यारम्भणीम उन्दोवेद ॥१६॥ 'सोमो वै रानाऽमुप्मिलोके आासीत् । त देयाध ऋपयधान्मप्यामन्"-फथम यमम्मान्तसोमो रानागण्छेदिति। सेऽयुवदछन्दासि। यूय न इम सोम राजानमाददर रेति। वे मुपणा भूदवोदपतन्। छन्दासि मे तरसोम राजानमच्छा घरन्। तानिह तईि यतुरक्षराणि चतुरक्षराण्येव छन्दास्यासन्। सा जगसी चमुरक्षरा प्रथमोदपतत्। सा पतित्वार्षभध्यनो गत्वाधाम्मद। सा परास्य श्रीम्मक्षराम्येकाक्षरा भृत्या दीक्षां घ सपथ हरन्सी पुनरम्यवापवत्। रस्मास्तस्प यितादीक्षा विक्ष तपो यस्य पशय सन्ति। सागता हि पशब। जगती हि सानाहरत् । अम तिष्टवुदपसठ्। सा पतिस्वा भूयोदा दप्पनो गस्वाधाम्यव्। सा परास्पेकमक्षर व्र्यक्षरा भूत्वा दक्षिणा हरन्ती पुनरम्य षापतत्। सम्मान्मध्मन्दिने दक्षिणानीयन्से त्रिष्टमो सोके। त्रिष्टन्मिया अहरत्।। वे देवा अमुयन् गामनीम्। स्वं न इम सोम राजानमाहरवाति मा तथेत्यग्रवीस। सा पतिस्वा सोमपालान भीपमित्या पत्वा घ मुसेन च सोम राजान समगृभ्णात्। यानि भेसरे छन्दसी अक्षरा्मजिदसा सानि भोपसमगभ्णात् सा यहक्षिणन पदा समगम्णाठ। तत् प्रातसमनमभवत्। तद्गामन्री स्वमातनमकुरुत । सस्माव् तस् समसतम मन्मन्त सर्वेपा सवनानाम्। अथ यस्सव्येन पदा समगभ्णाम सन्माप्यन्दिन सवनममवत्। वद्विसस्त नान्बामोत् पूर्व सबनम् । ते घेवा प्राजि झासन्त । वम्मिसिष्टम छन्दसामदपुरिन्द्र देमतानाम्। वन तस् समावह्ीयम मथस् पूर्वेप्प समनेन ग मन्मुसेन समगृम्णात् वठ् सृतीयसयनमभवत् । सम्य पतन्सी रसमघय उप सरस नान्यामोस् पूर्वे सवने । से देवा प्राजि्ञासन्त। सस्पशुष्वपश्यन् शिरसमयनयन्ति आज्येन पुना चरन्ति वन तव् समापद्वीयमभषस् पूवाम्या सवनाभ्माम्। से या इमे इतरे छन्वसी गायश्रीमम्मव देताम्। ित नावक्षराम्यनुपर्मागुरिति। नेस्यन्रवीदवायभ्नी। यथावित्तमेव न इति। से वेषेपु प्रभमैसाम्। वे देया अझ्नुवन्- मया वित्तमेव व इति। वस्माद्धाप्ये वर्हि वित्यां व्याह-समावित्तमेव न हठि। ततो वा भषटाक्षरा गामभ्यभवत्। भक्षरा निष्टप्। एकाक्षरा जगती। साधयक्षरा गायत्री प्रात सवनमुद्यच्छत् नाशक्रोष्रिट्टप् त्र्यक्षरा माप्यन्विन सवनमुदन्तुम्। तां गामभ्यन्वीद्-अन्यापि मेडजास्स्विदि। सा तथेत्न्रवीत् त्रिष्टप्। सो पे मैतैरष्टामिरक्षरैरुपस् वेहीति। सपेति वामुपसमयात् सकादशास्रा भूत्या माम्मन्विन सवनमुदयच्छत्। नासकोमगसे

Page 79

७४

तथेत्यव्रवीव्जगती। ता वै मैतैरेकादशभिरक्षरैरुपसन्धेहीति। तथेति। तासुप- समद्धात्-सा द्वादशाक्षरा भूत्वा तृतीयसवनमुदयच्छत्। ततो वा अष्टाक्षरा गायत्र्य- भवत्। एकादशाक्षरा त्रिष्टप्। द्वादशाक्षरा जगती। एक वे सत्तत्रेवाभवत्। तस्मा- दाहु .- दातव्यमेवं विदुपे इति। एकं हि सत्तत्रेवाभवत्। इति हि सौपर्णकमाख्यान- माख्यानविदामामनन्तैतरेयका। को ह्येतदर्थ विज्ञापयितुं शक्कोति। यावता याथात्म्ये- न च्छन्दोवेदं न जानीयादित्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ।। १७॥।

गायत्री 111l 2- 7, nn'nt ८ त्रिष्टप् 111- 217, ११ जगती 1-21117, १२

"आदित्याश्राङ्गिरसश्च सुवर्गे लोकेऽस्पर्धन्त। वयं पूर्वे सुवर्ग लोकमियाम। वयं पूर्व इति। त आदित्या एतं पश्चहोतारमपश्यन् तं पुरा प्रातरनुवाकादामीध्रेऽजुहवु। ततो वै ते पूर्वे सुवर्गे लोकमाय । सवत्सरो वै पञ्चहोता। सवत्सर सुवर्गो लोक तेऽब्रुवन्ना- शोगदय। पद्घो हव्यं वक्ष्याम इति। छन्द सु इत्यन्रुवन्। द्विरस आदित्यान् क्र। क्व व र्देश नच्छन्द सु सद्य आदित्येस्य आजिरसी प्रजा हव्यं व या छभ जगत्यामिति। तस्मा सप -नित। कद् सु सद्भय आदित्येम्यो हव्य वहन इन्ति।" इति हि तैत्तिरीयका आमना सेद हति जानीयामेत्यारम्भणीयश्छन्दोवेद ॥ १८ न मैत्रायणीयानामान्नायते "गायत्रीं च सम्पादयतिा जगतीं च। तद्े छन्दसी एकं छन्दोऽभिसम्पादयति वृहतीम्। त्रिष्टमं च ककुभं च। तहे च्छन्दसी एकं च्छन्दोऽभि- 1

सम्पाद्यति वृद्दतीम्। अनुष्टुभ च पहिं च। तह्े च्छन्दरी एकं छन्दोऽभिसम्पादयति वृहतीम्। तत् षट च्छन्दास्येक च्छन्दोभिसम्पादयति वृदतीमता।ि इत्यादि। से गार एतै गा०111111000 क० ॥i1100 अ० 11111110 त्रि० mmnn-n

६ ७ ८

१२ ११ १०

वृ९ + वृ९ वृ९ +वृ९ वृ९ + वृ९

Page 80

७५

ऐवरेयफेऽपि-"तस्मा वाचोऽवपादादयिभयु -समेठेपु सप्तमु छन्द खययन्। यद्धमन् तच्छ्राम वीयस्य धायन्वीयत्यम्-यद्वारमन्-सद्वारमन्तीयस्म वारय वी यस्वम्। तस्या वाघ एतावपादादविमयु । तम्मा एवानि सप्त चमुरुसरामि छन्दास्म

राम्यामद्दोरानाभ्यामेव। सदाहु - कसमा सा देवाक्षरा यृहवी-मस्मा सत् प्रत्यविए्टस्। द्वादश पौणमास्य-दवावघाएका-दादशामावास्या। एपा वाय सा देवाक्षरा घृहती यस्यां सत् प्रस्यविष्ठविति। मानि स म्छन्दास्पत्यरिच्यन्स यानि म नोवभवन्-तानि निर्वीयामि हीनान्यमन्यन्त। साऽथयीव् चृहसी। मामेब भूस्या मामुपरसंधयसेति। चट्ुर्मिरक्षरेरनएम पृहर्सी नोदभवत्। चतुभिरक्षर पद्वियृद्दतीमसरिध्यक् । तस्मामेता नि चत्वामंसरा्यपच्छिद्यादषास् । से चृह्ती एव भूस्वा षृद्दतीमुपसमधयसाम्। अधमिरक्षरैरुप्णिुग। सृदसीं नोदभबत्। अथामिरक्षरैलिष्टप् पृद्तीमस्यरिच्यठे। सस्या मेतान्यथ्यवक्षराण्यपच्छियादवात्। से यृदसी एव भूत्या वृहतीमुपस्ममधरयसाम्। द्राद्शभिरक्षरेगायत्री यृहवीं नोदभवत्, द्वादपभिरक्षरजगसी वृद्तीमस्यरिच्यत।वस्मा मेवानि द्वादघाक्षराम्मपच्छिय्यादयात्। से यृहसी एव भूस्वा मृहतीमुपसमभयताम्।।" इत्यास्रायते। तम्रान्तरेण चछन्दोवेदमशक्यमासा गायम्युष्णिगनष्ट्भामनुद्भपनमन्यासा

इतीमाम्य यानि वर्जविधानि भूरयासि प्रयोजनानि पश्माम इत्यारम्मणीमशछन्दोयेद ।२• अप कषिद् भूमात्-मान्येतानि प्रमोजनान्युकानि ततो नु सल वैदिकान्पमेव छन्दर्सा विधानशास्तस्मावश्यफरत्व प्रामोति। म पुनर्वाकिकानामपीति। समोच्यते। निविधानि हि पाना छन्दोसि कानिमिद्धविकान्येव कानिचिद्ैविकानिय सोकिफानिच, कानिभित पुन्लोकिकान्येव। तभनावश्यमुभयेपा निदशनाय शास्रारम्भ प्रवर्तनीयस्सेन यवि- 'घटायोन्मीकिव पक्ष किमन्यम प्रकाधयेस्" इति न्यायेन लोकिकान्यपि दर्श्मे रन्। सत्तर्रि तापसा छन्दोयाधारम्मविजिज्ञासूना छन्दोविज्वानसीकयानुपहो भवति। अत एव सु पैदिकानि छन्दोसि साकस्येन प्रदर्श्य लौकिकाना विग्दर्धनेनानुगकाति भग पानू फिछायाय। भनेन पाषिक्िष्वुद्धिरपि सानि सानि छन्दो्तानि मथावद्वगम्म सम्रचनाभिनमादिना कनसकस्य कवितानन्दमासाययेत्।- 'फाम्म यशसेप्र्पकते व्यवहारविये शियेकरक्षतमे। सथ परनिषृतमे कान्तासम्मिततयोपवेशयुजे।।" इवि हि मूर्यासि प्रमोजनानि काम्यस्य पठन्ति। छन्योमिनेयं शु वाक्य रसोदोधे काव्यमित्युच्यसे। सदतश्छन्दोमको रसापकर्पिसया काव्यत्वन्याघातको भषवि। तस्माच छन्दोभमदोपेण काव्यप्रमोजनेम्मो मान्यविरेचिप्मद्दीलपेक्षमाभानामारम्भ पीय सोकिकानामपि च्छन्दर्सा विज्ञानशास्त्रम्। चक् व प्राकृचे पेश्रसे-

Page 81

७६

जेम ण सहई कणअतुला तिलतुलिअं अद्ध अद्धेण। तेम ण सहई सवणतुला अवच्छन्दं छन्दभङ्गेण ॥ १ ॥ अवुह वुहाणं सज्झे कव्वं जो पढइ लक्खणविहूणम्। भूअगालगाखगाहिं सीसं खुडिअं ण जाणेइ ॥। २ ।। यथा न सहते कनकतुला तिलतुलितमर्द्धार्द्धेन। तथा न सहते श्रवणतुला अपच्छन्दस्कं छन्दोभङ्गेन ॥ १ ॥ अवुधो बुधाना मध्ये काव्यं य पठति लक्षणविहीनम्। भुजाग्रलन्नखङ्गेन शीर्षे खण्डितं न जानाति ॥२ ॥ इति हि तदर्थ -तदिदमपच्छन्दस्क लक्षणविहीनं मा प्रयुड्क्ष्महीत्यारम्भण छन्दोविज्ञानशास्त्रम् ॥ २१ ॥ इति छन्दोवेदसार्थकतावाद।

अस्मद्गुरुचरणै श्री ६ श्रीमधुसूदनशर्ममहानुभावैर्यावतो विषयस्य कृते आज्ञप्तय नावान् विषयस्तदीयच्छन्द समीक्षानान्नश्छन्दोग्रन्थादुद्धत्यौपढौकित श्रीमतामग्रे। अधुना पिङ्गलाचार्यहलायुधयोर्विषये किमपि वक्तुमिच्छाम-न नामाद्यापि निधि यत् पातजलदर्शनत्निधातु पतज्ले पृथक्र कति पतज्ञलयोऽन्ये वभूवुरिति। छन्द शास्त्रस्य प्रथम आविष्कर्ता पिङ्गलो नाम। सोऽयं पिङ्गलनाग, पिङ्गलाचार्य, पत लिरित्येवमनेकवाख्यायते। श्रीमतो व्याकरणमहाभाष्यकर्तु पतज्जलेर्नागत्वेन प्रसि र्नागशव्दसयुक्तेन पिङ्गलशव्देन बहवरछन्द शास्त्रविधातृत्वेन श्रीमन्तं भगवन्तं पत लिमेव गृह्नन्ति। षङ्चरुशिष्य सर्वानुक्रमणिकाटीकाया पाणिन्यनुजत्वेन छन्दं शा निर्मातार न्यदर्शयत्। किमाकूतमत्र षद्ठरुशिष्यस्येति स एव जानातु। नात्र वयम किकर्तव्यविमूढा वक्तुमधिकमिच्छाम । श्रीमान् मृतसंजीवनीवृत्तिकर्ता हलायुधस्तु श्रीभट्टनारायणान्वये प्रसूत । ना यणस्य पिता श्रीधनंजयभट्ट । यो मालवदेशे मुज्जराजाश्रितो बभूव। हलायुधभ निजग्रन्थे ब्राह्मणसर्वस्वनाम्नि स्वीयो वृत्तान्त एवमुद्ृध्वितस्तदाधारेण ज्ञायते- 'असाधारणधीसंपत्तिप्रभावतो निखिलविद्यापारावारपारगतत्वाद् विविवसद्गुणाध तया च श्रीलक्ष्मणसेननृपतिर्वाल्य एवास्मै राजपण्डितपदम्, यौवने मन्त्निपदम्, यौ नान्ते च धर्माधिकारिपदं च ददाविति। श्रीलक्ष्मणसेनोडयं श्रीयुक्तराजेन्द्रलालमि महाशयस्य मतानुसारेण स्िस्तद्वादशशताव्दया प्रारम्भे समभवत्। हलायुधो हि विवि विद्याविशारदत्वेन वहून् ग्रन्थान् रचयामास। तेषु ब्राह्मणसर्वस्वम्, पण्डितसर्वस्व शिवसर्वस्वम्, न्यायसर्वस्वम्, मत्स्यसूक्ततन्त्रम्, कविरहस्यम्, अभिधानरत्नमाला मृतसंजीवनीत पृथगन्यान्यपि रचयामासेति विदाकुर्वन्तु पाठका - निवेदको केदारनाथ-वासुदेवशास्त्रिण

Page 82

छन्दःशास्त्रस्य विषयानुकमः ।

पूष्ठ सूयम् पृष्ठे सूयम्, प्रथमेऽध्याये- वाराही १२ १३ वघमाना 1४

दान, गणसेक्ा २-३ 9-6 प्रविष्ठा १५

लघुर्सका ४ दिपाद् विराद १६

गुरुसंक्ञा मिपाड विराद १३ १७ > गुरुम्यवस्मा ५ ११-१३ [ उष्णिगधिकार: ] अधिकारसूपम् ५ १४ उष्णिक १२ १८

संक्पापरिमापा १५ कफुस् १5 द्विवीपेडज्याये- पुरठत्भिक् १३ परोष्णिक १३ २१

अधिकारसूप्नश्यम् ६ १-२ देवी गायत्री घमुष्याुप्णिक २२ [अनुष्टषधिकार ] झासुरी गायत्री धतुप्पायनएप् १४ २३ प्रा्नापत्या गायत्री ६ त्िपादनपप्, १४ नयाजुषी गायत्री ६ अनुशप् १४ २५ साम्री गायश्री ६ [वृहृत्यधिकार] V मर्ची गापत्री बृहवी १५ 4

पथ्पा १4 २४ यूजगवीछन्दोसि U 5-1४ न्यकुसारमी १५ २८ आस्यो गाम्याषा १५ स्कन्योमीवी १५ आप्यो यायभ्माधा ८ सगेयृदवी 4५ ३० सपरिष्टादवत्ी १६ (गामभ्यादिवेदिकण्छन्दर्सा लक्षणानि) पुरख्ाद्हवी, १६ ३२ अधिकारस्यम् नमाक्षरा मृह्वी : 1 १६ ३३ इमाविभि पाद्रपूरणम् १६ ३४ [गायभ्पपिकार] महानुरपी। १६ ३५ परिमापासूाणि सतोपुवी न पादनिशव् ३-९ २६ पद्टि नविपादनिचृत् १२ सत परि 3 v नागी १२ १२ १७

Page 83

७८

पृष्ठे, सूत्रम्. पृष्ठे. सूत्रम्.

आस्तारपङ्कि :.. १७ विकृतिः ... २८ ३ ... ४०

१७ ४१ आकृतिः २८ .. ... ... ...

विष्टारपङ्गि: प्रकृति. २९ ... १८ ४२ ... ... ...

संस्तारपङ्गि: १९ ४३ कृति. उपसर्गवरजित :... 25 ... अक्षरपङ्गि: घृत्यष्टिशक्करीजगत्य: ... २९ ५ ... ... 9९ ४४

अल्पश.पङ्कि: ४५ पृथक्प्रकारेण न्यास .. २९ .. . १९

पदपङ्कि: १९ ४६ अतिधृतिः ... ... २९ ...

" ४७ धृतिः ३० ... १९ ... ...

पथ्यापङ्गि: २० ४८ अत्यष्टिः ... ... ३० ... ... जगती २० ४९ अषटिः ३० ... ... 'त्रिष्टुप् ज्योतिष्मती ... २० ५० अतिशक्करी ... ... ३० 'ज्योतिष्मती ... २१ ५१ शक्करी .. ... ३०

पुरस्ताज्योतिः २१ ५२ अतिजगती ... ३० ... ...

मध्येज्योतिः ... २१ ५३ जगत्ती ३१ ... उपरिष्टाज्योति. ५४ (लौकिकछन्दासि .. ३१ ... २१ शङ्कुमती २२ ५५ आषेवत्काव्यादौ ... ... ३१ ... ककुझ्मती .. २३ ५६ पादलक्षणम् ... ३१ ... ... 'पिपीलिकमध्या वृत्तेन पादलक्षणम् ... २३ ५७ ... ३१ ११ युवम्या ... ५८ गणलक्षणम् ·.. ... ३२ १२ ... २४ निशृत-भुरिक् ३२ १३ .. २४ ५९ गणविन्यासमेद: ...

विराट-खराद . . २५ ६० (आयाधिकार: ) संदिग्धे शिर्णय २६ ६१ आर्योर्घलक्षणम् ... ... ३२ १४ देवतादित्वेन निर्णय ... २६ ६२ आर्यास्वयुग्गण: ... ३३ १५

गायत्र्यादिछन्दसा देवताः २६ '६३ आर्यासु गणनियम: ... ३३ १६

गायत्र्यादीना खरा :... ६४ ३३ "> षष्टसर्वेलघुः ... १७

" वर्णा: २६ ६५ द्वितीयादिपदम् ... ३४ १८ गोन्नाणि ... सप्तमादि ३४ १९ "> २६- ६६ चतुर्थोध्याये- अन्त्ये पश्चमः ३४ २०

(वैदिकछन्दासि ) षष्ठापवादोलकार: ३४ २१

उत्कृतिः ... २७ १ पथ्यालक्षणम् ... ३५ ..

उत्कृतेरक्षरत्यागः २८ २ विपुलालक्षणम् २३ ... ३५ अभिकृतिः २८ ३ चपलालक्षणम् ३६ २४ ... संस्कृतिः २८ मुखचपला :.. ३६ २५ ...

Page 84

७९

पृष्ठे सूत्रम् पृष्ठे सूत्रम् 2

वमननपछा २६ समायित्रयो मेदा ५२

महाचपसा २७ समम् ५२ गीति ३७ २८ विपमम् ५३ ४

उपगीति· ३८ २९ रास्यूनम् ५३ ५

उम्ीवि ३५ समानी ५३ प्रमाणी ५४ आमागीवि विवानम् ५४ पैसाखीयम् x9 ३२ भनुएम्पकम् ५५ लेसच्छन्वसिकम् ४२ ३३ गणप्रमोगरीवि ५५

मापातनिका X२ ३४ ५५

मिभळका रादाहरणम् ३५ ५५ १२

अयुकमिध्रोदाह० ४२ २६ ५६ १३

प्राथ्यपृत्ि: ३७ पथ्मयकमू ५७ १४ ४३ सवीच्मपरि: ५७ १५ 11 ३८ पष्मा मतावरेण

प्रपुतकम् ३९ ५७ १६

भायहासिनी X४ ४० चिपुला ५८

भपरान्तिका ४५ ४१ सेतममठे निपुला (मात्रासमकाषिकार. ) 45

मात्रासमकम् ४५ ४२ पदमतुरुर्प्पम् ६४

बानगासिका ४६ ४३ भापीर:

मिशेक: ४६ ४४ प्रस्मापीर- ६५ २२

चित्रा ४६ ४५ ६५ २३ 4 उपचित्रा ४६ ४६ मजरी २४

पादाकुमकम् XV मीष्मार्मा ४८ ४८ नमवमारा ६६

सिसा X5 ४९ ६७ २५

ज्योति ५० सोरभकम् ६८ २६

साम्मा 4 ५१ सक्तिम् २७

भूलिका ५२ उपस्मितप्रभुपितम् २८

गममान्नाछन्वस ५१ वर्षमानम् पञ्चमाध्याये- सयविडृपमम् (ररमषिकार:) अर्मे इस्यविकार ५२ 1 उपचित्रकमू, ७२ ३२ 1

Page 85

पृष्ठे. सूत्रम् पृष्ठे. सूत्नमू.

द्रुंतमध्या ७२। ३३ कुमारललिता :1 ..

र्वेगवती ... " .. ०७३ ३४ माणवकाक्ीडितकम् ...

भद्र विराद ७४ चित्रपदा .. ३५ ..

केतुमती ... .७४ ३६ विद्युन्माला .... .... .९०

आख्यानकी'. "७५ ३७ हंसरुतम् ... . ९१

विपरीताख्यानकी ३८ भुजगशिशुमृता ९३

हरिणषुता 1 .. ३९ हलमुखी ...

अपरवक्रम् ... c42 .. .७७ ४० शुद्धविराद् :... .९४

पुष्पिताग्रा ... tf .. ७6 ४१ पणवः ...

यवमती ४२ रुभ ९५ ११ ... ... ७९ ct 1 A शिखा ४३ मय तारणी .. ९५ 44 .. .. . .९६ १३ खज्जा ... ... ८१ मत्ताच्छन्द' ' ...

षष्ठाध्याय- < c उपस्थिता ... ९६ १४. 1 यतिलक्षणम् ... १ इन्द्रवज्रा .. ९७ १५ 1 ... उपन्द्रवज्रा c ८५ १६ ... O श्रीछन्दः 0 .. src उपजातयः १७ कामच्टन्द- .... 1.3 मधुचछन्दः दोघकम् १११ १६ ... ....

4 मर्शच्छन्द. शालिनी ११.२ १९ ... ... ...

सारुच्छन्द: वातोर्मी ... ११२ २० ... तालीच्छन्द .... C c+s भ्रमरविलसिता ११३ २१-

प्रियाच्छन्द: रथोद्धता ... ... ११३ २₹'

शशीच्छन्द. २३ ... सागता ११४

रमणच्छन्द :... 1 तृत्ता २४ 1 ... ११.४

पाश्ालच्छन्दः tta श्येनी .... ११५ २५.

मृगेन्द्रच्छन्द विलासिनी ११५ २६० .. s ..

मन्दरच्छन्द :... ज़गती ११५ 35 कमलच्छन्द. वंशस्था ११५ २८ ST ... .A .. 1 तीर्णाच्छन्दः इन्द्रवशा ११७ २९ ... ... घारीच्छन्द :... द्रुंतविलम्वितम् ११७ ३० नगाणीच्छन्द: ... tr तोटकम् १,१८ ३१ 4 32 संतीच्छन्दः १,१८ ३२ 1 ... ... पुटः संमोहाच्छदः ... 4 * जलीद्धतगति: 1,99९ तनुमघ्या ८७ * 2 ततम् ११९ . .. ३४ ... 1

Page 86

८१

पृष्ठे सूभम् पृष्ठे सूयम् फसुमविचिन्ा ३५ पुस्म् १४४ २३ अधलास्षिका ३६५ सग्घरा १४४ २४

भुजश प्रमावम् १२० ३७ मदकम् १४५ १५

सग्पिणी १२१ ३८ अभ्मसितम् १४६ २६

प्रमिताक्षरा १२१ मताकीडा १४० २७

कान्तोस्पीडा १२१ सन्वी १४८ २८

वैसदेवी १२२ ४१ कोपपदा १४९ २९

चाहिनी १२२ ४२ भुजमषिजम्मित नवमामिनी १२३ ४३ अपमाहक. १५१ सप्माध्याये- दण्डक १५३ ३२

प्रहर्षिणी चण्डपृटिप्रपाठः ३३

रुचिरा १२५ रातमाण्डम्यमतम् १५४ ३४ २ मत्तमूरम् १२५ प्रचितर्सज्ञा १५४ ३५ ३ गारी १२५ भषमाध्याये- ४ अर्सबाया १२६ गायालक्षमम् १५५

मपरामिता १२७ कुम्परसद ती १५६ ६ प्रहरणकमिता गरसनु १५६ १२८ मसम्ततिलका जसमरमाला १५७ १२८ गौरी सिरोभसा १२९ १५७ ससना उदर्पिणी १२९ भकप्रभा चन्दरागवा १२९ न-स युटिलगि १५९ V मान्म -12 मरमुन्दरी १५९ मणिगुमनिकर १३ फटिला ٦٩٠ माछिमी १३२ १४ पेसशिखा . १६० 11 उपभगजविवसितम् १३२ १५ वरयुपती १६१ १२ हरिणी १६१ १३ पृथ्वी १३४ १६ अविशामिनी १३५ १७ अवितपम् १६२ १३६ १८ कोकिसकम् १६२ १५ मन्दाक्ान्ता शिखरिणी विमुमप्रिया १६३ १६ १३७ २० मारायकम् १६२ १७ कसुमितमतावेमिया १३८ विस्मिता १६४ १८ साई्सविकीडितम् २० २१ सक्षिवदना ११५ सुमद्मा २२ इस प्रस्वारादि "६६ १०-३४

Page 88

॥ श्रीः ।।

काव्यमाला।

छन्द शास्त्रम् ।

प्रथमोऽप्याय:।

मेदाना प्रथमाऊ्वस्प कवीना ममनस्य प। पिहलचार्यस्यस्य मया पृक्षिर्विपास्यवे ॥। क्षीयम्धेरम्त मद्सवृत देवेः सदानयैः। छन्दोअ्ये पिङ्गलाचार्यछन्दोऽमृर्स तयोयृवम्॥ श्रीमरपिद्गलनागोकउन्द घास्तरमहोदपौ। पृतानि मोचिकानीय फानिचिद्टिचिनोम्यहम् । म-म-र स स-ज-मन्न-ल-ग समित अमति याम्मम पाति यस्। स जयवि पिङ्गलनाग: शियप्रसादाद्विशुदमति ॥। भिगरं िदि मकारे सम्यादिसमन्वित यकारास्यम् । नसुमम्यमं तु रेफ रकारमन्से गुरुनिगदम् ॥ सप्पन्दं हि सकार सफार मुमयोर्मषु विजानीयाछ। आविगुर व भकार मकारमिह पेअसे त्रिछयुम्। बीर्य संमोगपर तथा मुत्र म्मघनान्वमूप्मान्तम्। सानुस्वारं घ गुदं कविदमसानेऽपि छम्बन्स्पम् ।

सीमोपम्मानीयानां अ्हणम् यथाह पाणिनीमशिक्षामाम्-'ओमावय वितृततिय सपसा रेफ एव न । जिहामूलमुपष्मा च गतिरष्टविमोप्मम: ॥' इत्यंत्र ऊप्मसम्दो विसर्म- नीमादेर्पसक्षको पोदम्म: 3

Page 89

काव्यमाला।

आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम्। भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥ त्रिविरामं दशवर्ण षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम्। छन्दोवर्गपदार्थप्रत्ययहेतोश्व शास्त्रादौ।। इह हि न्रैवर्णिकाना साङ्गवेदाध्ययनमान्नायते। अर्थावबोधपर्यन्तथ्वाध्ययनविधिः। वेदाङ्ं च छन्द। ततस्तदध्ययनविधित्वात्तदनुष्ठेयम्। अथ 'त्रिष्टभा यजति, वृहत्या गायति, गायत्र्या स्ताति' इत्येवमादिश्रवणात् अर्थायातमनुष्टुभादिज्ञानम्। किं च छन्द- सामपरिज्ञानात्प्रत्युत प्रत्यवायः श्रूयते। यथा-'यो हवा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवत- व्राह्मणेन मन्न्रेण याजयति वाध्यापयति वा स स्थाणुं वर्च्छति गर्त वा पैतति प्रमीयते वा पापीयान् भवति यातयामान्यस्य छन्दासि भवन्ति।' तस्माच्छन्दोज्ञान कर्तव्यं तदर्थमिदं शास्त्रमारभ्यते। तथा लघुनोपायेन शास्त्राववोधसिद्धर्थ संज्ञाः परिभाषते सूत्रकार :- धीश्रीस्त्री मूं। १। १॥

१. स्थाणुं वृक्षादियोनिम्. ऋच्छति प्राप्तोति. २ 'पतते, पात्यते' इति वा पाठान्तरम्. ३ छन्द कोस्तुमे तु- 'मयरसतजभनसज्ञाश्छन्दस्यष्टौ गणास्त्रिवर्णा स्यु. ।

क्रमत श्रीवृद्धिमृतिप्रयाणरिक्तत्वरुग्यशोमोदान्। यच्छन्ति फलानि गणा माद्यास्तेऽष्टी प्रयोक्तृभ्यः॥ 1

सर्वगु्म्म कथितो भजसा गुर्वा दिमध्यान्ता। छन्दसि नः सर्वलघुर्यरता लघ्वादिमध्यान्ताः ॥l मनौ सखायौ कयितौ भयौ भृत्यावुदीरितौ। उदासीनौ तजौ प्रोक्तौ सरी शत्रू मताविह ।। सिद्धिर्भवेत्सखिभ्या सखिमृत्याभ्या जयस्थिरत्वं च। स्याह्कत्यमित्रमृत्ैः शुभं खपीडा तु मित्रशत्रुभ्याम् ॥ अफलमुदासीनाभ्यां शत्रुसखिभ्या च त्गवति। शत्रुम्या तु विरोधो नायकनाशश्च संप्रोक:॥ शत्रूदासीनाभ्या हानिरुदासीनभृत्याभ्याम्। अखायत्तिर्गदिता श्रीनाशः शत्रुमृत्याभ्याम्॥

मित्रोदासीनाभ्यामश्रीरिति गणफलान्याहुः ॥।'

Page 90

१ मध्याय ] छन्द सास्रम्।

1 घीभीमी इत्यनेन ग्ुसगम संसित्पेनोपसक्षपति, मकारथ संस्ञारपेन। ततथाममर्य- सर्यगुरोसिकस्प (sss) म' इति संज्ञा परिभाप्पवे। भ्यादीनामुपादानप्रयोजनमुपरि अदकष्याम' । मप्रदेशा विदुन्माछा मी गो' (पि.सू० ६।६) इत्मेवमादय ।। चरासा यू । १।२।। वरासा इत्यनेनादिरघोल्िफस्म (1SS) म' इति संज्ञा परिभाप्मवे। मप्रदेशा 'भुजऋप्रयाव म' (पि० सू० ६।३६) इत्येममादय ।। कागुहदा द्। १। ३।। फागहा इत्यनेन मध्यलपोस्िकस्प (SIS) 'र' इति संक्ञा परिभाप्पते। सप्रठेशा सनग्विणी र (पि० सू. ६।३७) इस्येयमाद्य ।। वसुघा स् १।४।। बसुघा इत्यनेनान्स्यगुरोस्त्रिकस्प (I1S) स' इवि संक्षा परिभाप्यसे। सप्रदेशा 'तोटक स' (पि० सू· ६।३१) इत्येयमादय । सातेक त् ।१।५ ।। सासेक इत्यनेनान्तछपाशिकस्य (551) 'त' इवि संक्षास्वेनोपादीयसे। सप्रवेशा 'तनुमम्मा स्यो' (पि• सू० ६।) इस्पेयमादय ॥ कदास ज्। १।६॥ कदास इस्पनेन मम्मगुरोखिकम्म (15I) 'ज' इति संझ्ञा परिभाष्यसे। जप्रवेशा 'कुमारछलिया उसा गू' (पि० सू· ६।३) इस्येवमादम । किंवद् भू ॥१७॥ किवद् इत्यनेनादिगुगेमिमिकस्प (s1) भ' इति संक्ञा ाप्यते। भप्रदेशा चिन्नपदा भौ गौ' (पि• सू. ६।५) इत्मेयमादय ।। नहस न् । १ ।८ ।। नह्स इस्पनेन सर्पलपोसिकस्प (III) 'न' इसि संक्षोपविश्यसे। नप्रदेशा दण्डको नौ र (पि० सू. ७।३१) इस्पेवमादम ।।

हजषा दिसजीवनघनहरा मृपकोषकुड्रेफ सनुपीडार्रम्रणदा धनसत्रा भ इहाविदऱगविदाी।। गणा वुष्टफछा राद्या दग्मवर्णाय हाद्य । सुमष्ोकमुखेनेते प्रयोकव्या गुमार्षिमि॥ अन्नापपाद- देवतावाचका शच्या ये न मव्ादिवाचका। से सर्मे न च निन्धा स्युर्किपिसो गणतोऽपि न ॥' इति V

Page 91

काव्यमाला।

गृ ल । १। ९॥ गृ इत्यनेनोपलक्षितस्य हस्वस्य (1) 'ल' इति संज्ञा परिभाष्यते। लश्दश्व लघु- चाचक। तेन हस्मक्षर लघुसज्ं भवतीत्येवमर्थ प्रपद्यते। लप्रदेशा 'ल. समुद्रागण' (पि० सू० ४।१२) इत्येवमादय ।। गेन्ते। १।१० ॥ गृग्रहणमनुवर्तते। गृशव्दोपलक्षितस्य हस्वाक्षरस्य पदान्ते वर्तमानस्य गुरुसज्ञातिदिं- इयते। 'ग' इति प्रथमाक्षरप्रतीकेन गुरुशव्दस्य ग्रहणम्॥ ननु 'गि्लिति समानी' (पि० सू० ५।७) इत्यादीना पादान्ते वर्तमानस्य हस्वस्य गुरुत्वं न दृश्यते। नैष दोष। सर्वत्र पादान्ते वर्तमानस्य हसस्य गुरुत्वमुत्सर्गसिद्धम्। तच्च लकारश्रुत्यापवादेन वाध्यते। यथा-'ग्लिति समानी' (पि०सू० ५।७), 'गील्ार्या ल' (पि० सू० ४।४७) इत्यादौ सामान्येन विशेषस्य वाध कस्य न संमत., तस्मात्कुचोदमे- तत्। केचिदिदं सूत्रं व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते। 'ल्गिति प्रमाणी' (पि० सू० ५८) इत्यादीनामन्ते गुरुत्वमेव, 'समानी' (पि० सू० ५।७) इत्यादीनामन्ते लघुत्वमेव। तस्मा- दियं व्यवस्था प्रमाणम्। शेषाणामिच्छया गुरुत्वं लघुत्वं चेत्यनुपपन्रम्, विकल्पस्याप्रस्तुत- त्वात्कस्य व्यवस्थेति न विद्य ।I ननु केनाप्युक्तम् 'वा पदान्ते ग्वक्.' इति गुरुत्वम्। स- त्यमुक्तम्। दुरुक्तं हि तत्। 'वान्ते ग्वक्र इति प्रोक यैश्व श्वेतेपटादिभि। तदुत्सर्गापवाढेन वाधस्तैनावधारित ।।' इच्छया गुरुत्वं लघुत्वं नोपपद्यते। कस्येच्छया। कि शास्त्रकारस्य, कवेवा। न तावदाद पक्ष, सूत्रेष्वदर्शनात्। नापि द्वितीय, कवेरपीच्छाया व्यवस्थाभा वात्। को जानाति कस्य कीदृशीच्छेति॥ अन्ये त्वाहु-ननु पदान्ते वर्तभानस्य हस्वस्य याणिनिना गुरुसज्ञा न कृता। तेनोक्तम् 'सयोगे गुरु' (पा० सू० १।४।११), 'दीर्घ च' (पा०सू० १।४।१२) इति। नायं सयोगादिर्नच दीर्घ । तस्मात् 'गन्ते' इति सूत्रमयुक्तम्। अत्रोच्यते-पाणिनिना खवशास्त्रप्रयोजनार्थ गुरुसज्ञा कृता। 'गुरोश् हल' (पा०सू० ३।३।१०३) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात्-कुण्डा, हुण्डा, ईहाश्वके, ऊहाश्वके, इत्येव. मादीनाम् 'इजादेश्व गुरुमतोऽनृच्छ' (पा० सू० ३।१।३६) इत्याम्प्रत्ययश्च। पदान्ते वर्तमानस्य लघोर्गुरुत्वातिदेशे पाणिने प्रयोजनमेव नासति। किंचानुख्वारादिपूर्वस्य वर्णस्य वलं सपदित्यादौ स्थितस्य गुरुसज्ञा पाणिनिना न कृता, किमेतावतान्यैरपि न कर्तव्या तस्मात्सूक्तमिदम् 'गन्ते' इति। गप्रदेशा 'गावन्त आपीड' (पि० सू० ५/२२) इत्येवमादय. ॥

९. 'गुर्गक् गुरुरेक स्याल्लस्त्वेको लघुरुच्यते। रेखाभ्यामृजुवक्रा्या ज्ञेयौ लघुगुरू क्रमात्।। अनुखारी विसर्गी च दीर्घो युक्तपरस्तथा। वर्णो गुरुर्मतो हेग्रे पादान्ते चापि वा लघु ।।' इति छन्द.कौखतुभे २. श्वेतपटादिभिर्जैनविशेषैरित्यर्थ ..

Page 92

१ अध्याय ] छन्द शासम्। ५

ध्रादिपरः ।१।११॥ घ्र इवि भ्यजनसंयोगस्योपलक्षणार्थमेतव्। ध आदिर्येपां से प्रादय। आदिशब्देन विसर्जनीमानुखारजिह्ामूछीयोपम्मानीयानो प्रहणम्। ध्रादय परे सम्मात्स ध्रादिपर ।

नीयेभ्मय पूर्वस्य गुरुसंक्ञाविविश्यवे।। हे। १। १२ ।। ग इत्पनुपर्तवे। हे इवि द्विमानोपरक्षणार्थम्। ववधाय सूयार्थ-दविमान्निकस्म दीमस्म ग' इति सेक्ञा किमते ॥ लौ सः ।१। १३।। स इवि गकारस्य परामश। स गकारो दविमात्रो गणनायों ही सकारी कृस्वा गण मितम्म: 1। ग्लौ।१। १४ ॥ अषिकारोऽयमाशासपरिसमापे । मन्न विश्ेपान्तर न भूयसे तत्न 'ग्ला' इत्युपति एवं। गायभ्मा वसब (पि० सू. ३।१) इस्पेयमादिवत पवेनेह म्यमहारो नाखि।। अष्टौ वसव इति । १।१५॥ अन्न शास्रे वसब इत्युच्यमानेऽसंस्योपलक्षिसा, गुरुछपुसरूपा वणा एन्ते। को किरुप्रसिदधुपलक्षणार्थमिय सूभ्रम्। वेन पेतुर्मो समुद्रा पशानामिन्द्रियाणि इस्पेव मादय संझञायिशेपा लकिकेम्म प्रस्येतम्मा। इतिकारोऽप्यायसमाप्तिसूचक ॥ हद भ्यादीनामुपादानप्रयोजन बम्से-अध्यमनाद्ीभषति । मस्य भीसवस्य थी, युद्धिपूर्मकर्णादिभूतेः । मस्य श्रीखस्प श्री अयमूसकत्वाल्लाइस्म्यस्प। मरा सा' हस्प नेन सर्वेपो शीसाघनोपायाना युदधरेपायस्य माहातम्य दधयति। सथा चोकम्-'अमा हरपरीणाहजिहापयासभीरय । सबातीणपरिकेशमयुघा कर्म कुमवे॥ तमाह शिष्य :- 'का ग्हा' ग्रहाशम्द स्थानवाचक:। का ग्रहा यत्रासौ विषवति। उपाभ्यायो मूये- 'इसुभा'। पृथिम्या सम्मवे धीनान विपाद कर्तम्य। पुनरप्ाह श्रिप्म-सा वेक' सा थीस्स्वमोपविद्य पृथिम्मो काययस्पिसेन सम्मते। तन् पुनराचाय भाइ-गहे। सुनरप्याह शिष्य :- कदा स सगहस्म पुरुप: कदा कस्मिन्काछे ता घिय प्राम्ोति। वसोऽनन्सर गुरुराइ-ध्रादिपर भारणामावबोभपरोऽसी यदा स्मातवा घिय रभवे। १ चन्द्र एक, नत्री दो गुणाशम वेदा समुम्राव बत्वार वाणा प भ सव पद् मुनयः सप, सिदयोष्ठी रन्ध्रा नव दिश्ो पश, रश एकादप आदिस्या प्रदध मनवयत्रद्स' इस्यादि

Page 93

६ काव्यमाला।

भूयोऽपि शिष्य पृच्छति-'कि वद' कि कुर्वन्सौ ता धियं लभते तद्वद। तत्राह7 गुरु :- 'न हसन्' हासादिचापल्यमकुर्वाणस्तां धियं लभत इति॥ इति भट्टहलायुधकृताया छन्दोवृत्तौ प्रथमोऽध्यायः ।

द्वितीयोऽध्याय छन्दः। २। १।। अविकारोऽयमाशास्त्रपरिसमाप्ते। इत ऊर्ध्व यद्वक्ष्यामशछन्दस्तत्रोपतिष्ठते। छन्द .-

गायत्री। २।२।। अधिकारोऽयमाद्वादशसूत्रपरिसमाप्तेः। 'तान्युष्णिग्-' (पि० सू० २।१४) इत्यादि- सूत्रात्प्राग्यदुच्यते छन्दस्तद्गायत्रीसजं वेदितव्यम्॥ दैव्येकम् । २। ३ ।। एकाक्षरं छन्दो दैवी गायत्रीति संज्ञायते। तत्रायं प्रदर्शनोपाय -चतुरङ्गकीडाया- मिव चतुःषष्टिकोष्ठान् लिखित्वा तत्र प्रथमपङ्गौ आर्षीनाम लिखित्वा द्वितीयादिकोष्ठेष्व- क्ानामुपरि गायत्र्यादिसप्तच्छन्दसा नामानि विन्यसेत्। ततो द्वितीयाया पङ्गौ प्रथम- कोष्ठे दैवीशव्दं विन्यसेत, सज्ञाज्ञापनार्थम्। द्वितीये एक(१)सख्याक्कं विन्यसेत्।। आसुरी पश्चदश ।२।४।। आसुरी गायत्री पञ्चदशाक्षरा। तानि चाक्षराणि 'ग्लौ' (पि० सू० १।१४) इत्यघि- काराद्गुरूणि लघूनि वा यथासभवं द्रष्टव्यानि। अत्र तृतीयायां पङ्कौ प्रथमे कोष्ठे आसु- रीशव्दं लिखित्वा द्वितीये कोष्ठे प्चदश(१५)सख्याङ्कं लिखेत्। आजापत्याष्टौ।२।५।। प्राजापत्या गायत्र्यष्टाक्षरा भवति। यत्र क्वचिट्वेटेऽष्टाक्षर छन्दस्तत्प्राजापत्या गाय- त्रीति ज्ञेयम्। चतुर्थ्यामन्न पङ्गौ प्रथमे कोष्टे प्राजापत्याश्दं लिखित्वा द्वितीयेऽष(८) सख्याङ्कं लिखेत्। यजुषां षट्। २।६।। यजुषा गायत्री षडक्षरा भवति। यत्र क्वचिद्वेदे षडक्षर छन्दस्तद्याजुषी गायत्रीति संज्ञायते। अत्र पश्चम्या पङ्गौ प्रथमे कोष्ठे याजुषीशव्दं व्यवस्थाप्य द्वितीये षट् (६) संख्याङ्कं लिखेत्। साम्रां द्वि:। २।७।। षडित्यनुवर्तते। द्विरिति क्रियाभ्यावृत्तिदर्शनात्करोतिरध्याह्ियते, द्वादशाक्षरेत्यभ्या-

Page 94

२ मध्याय ] छन्द शास्त्रम् ।

दृश्मा कियते। तेन द्वि कृता द्विगुणिता पर्ट्सम्या सामा गामत्री भवति। यन्र वचि देदे दवावशाक्षरे छन्द सरसासा गायनीति संझायसे। अन् पष्यो पडी प्रथमे कोछ सामशब्द लिसिस्या दविसीये द्वादश(१२)सम्याएं विश्पेत् ॥ ऋचां ति ।२।८।। पडित्यनुवर्तते। अन्नापि पूवपत् फियाभिध्यापृत्ति, सेन त्रिगुणा पद्रसंरूया नहमा गायत्री भवति। यत्र निद्वेवेषदधाक्षर छन्द सा नर्चा गायभ्ी होया। अग सप्त मपड्टी प्रथमे कोऐ ऋशशब्द व्यवस्याप्य दिसीयेऽ्यादस(१८)संम्याह लिसेतू।। द्वी दौ सासां वर्घेत। २।९।। गामश्रीत्यनुवर्तते। सामनो पही गायत्री दी ही सेत्माहा मृहीस्या मर्धिसा पूवाद पूर्वाद्वर्पेत यावव्ष्टम कोर्ष प्रामोति। तन सामो पक्ची सृवीयादिमु कोटटेपु क्रमेण ्धिता न्यक्षराम्मह्ेन विम्यसेव् ॥ श्रींस्ीनृचाम् ।२।१०।। गायश्नीत्यनुवर्ससे। नदर्षा गायत्री श्रीसीसिसख्याद्वान् पहीस्वा पूर्यवदपेत। अना प्यूर्धां पस्ठी तृसीयादिपु कोषटेपु त्रि(३)संर्याए्टकमेण पदमष स्थापयेत्।। चतुरभतुर भाजापत्याया ।२।११॥ प्रामापस्यापड्ा गायम्ी धतुरथतुर सम्माद्वान गृहीत्या वर्षेत। अभापि सृसीया दिपु कोछेपु विन्यास पूर्षपदेष ।। एकैफ शेपे ।२। १२ ।। अनुक शेप। यम गायभ्यो संस्मापृदिनों का सेकैक संस्याईं शृहीत्वा वर्षेत। देवी मागुपी प शेपशव्देनोच्यये। भामुर्या विशेषामिधानात्। वेन देवी वृतीयादिपु कोऐेपु कमेपैकेकमसर गददीस्या मर्मेत । सथेप यासुपी॥

एफैकमिस्यनुवर्तते। आसुरी गायत्री एफैकमक्षर स्पजेस्। उत्तरेपु कोछेपु पयौ प्रासताम हासो विधीमते। तेडडा क्रमेण स्माप्या ।।

तानीति छन्दौसि गामभमा: पुरसाठ उण्णिग्-अनुष्टम्-मृदसी-पर्टि-भिष्टम् -जगस्या स्यानि क्रमेण् भवन्ति ॥ तिस्रस्तिस्त्र. सनान्य एकैका माक्य:।२।१५॥ मानुपी पद्धिमारम्य तिस्रो याध्जपी सामी आर्चा धेति गायभ्यो मिछिता एक पदनि सदकरा माझी गायन्नी भबति। सनाम्म इस्येकसंक्ञा इस्पथः । विल्खस इवि वीप्समा परेपामुष्मिगादीनामिह भहणम्। तथकैकेसि बीप्समा ता एवं माइमो भवन्तीति विषीयवे।

Page 95

काव्यमाला

ब्राह्मय इति गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां विशेषणमेव। याजुषी साम्री आर्ची चोष्णि- खििलिता एकीकृता द्वाचत्वारिंशदक्षरा व्राह्मयुष्णिग्भवति। एवं तिस्रोऽनुष्टभ सगता सत्यो- Sष्टाचत्वारिंशदक्षरैका ब्राह्मयनुष्टव् भवति। ता एव तिस्रो वृहृत्य संगता सत्यश्चतु प- प्वाशादक्षरा एका व्राह्मी बृहती भवति। ता एव तिस्र पङ्चय संगता. षध्यक्षरा एका ब्राह्मी पद्गिर्भवति। ता एव तिस्नस्त्रिष्टभ संगता षट्षध्यक्षरा एका ब्राह्मी त्रिष्टप् भवती। ता एव तिस्रो जगत्य संगता द्वासप्तत्यक्षरा एका ब्राह्मी जगती भवति। अन्राष्टम्यां पङ्गौ प्रथमे कोष्ठे ब्राह्मीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादौ क्रमेण गायत्र्यादीना षट्त्रिंशदा- (३६ ) द्यङ्कान् विन्यसेत्।। आग्यजुषामार्ष्य इति । २।१६ ॥ तिस्रस्तिस्र इत्यनुवर्तते। यजुषा पङ्के प्राक् प्राजापत्या आसुरी दैवीति यास्तिस्त्रो गायत्र्य सगता सत्यश्रतुर्विशत्यक्षरा एका आर्षी गायत्री भति। ता एव तिस्र उष्णिहः सगता अष्टाविशत्यक्षरा एका आर्षी उष्णिक् संपद्यते। ता एव तिस्रोऽनुष्टभः संगता द्वान्निशदक्षरा एका आर्षी अनुष्टव् भवति। ता एव तिस्रो वृहृत्य सगता षटत्रिंशदक्षरा एका आर्षी बृहृती भवति। ता एव तिस्र पङ्गय संगताश्चत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी पङ्गिर्भवति। ता एव तिस्नस्तिष्टभ संगताश्चतुश्त्वारिंशदक्षरा एका आर्षी त्रिष्टव् भवति। ता एव तिस्रो जगत्य संगताः अष्टाचत्वारिंशदक्षरा एका आर्षी जगती भवति। अन्र प्रथमायां पङ्गौ प्रथमे कोष्ठे आर्षीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादिषु क्रमेण चतुर्विशत्याद्यङ्कान्विन्यसेत्। प्रथमपड्गेर्द्वितीयादिकोष्ठेष्वङ्वानामुपरि गायत्र्यादीनि ना- मानि विन्यसेत्। अयं स्पष्टतर. प्रदर्शनोपायः ।

छन्द गायत्री उष्णिग अनुष्ठुब् वृहृती पद्कि त्रिष्टब् जगती आर्षी २४ २८ ३२ ३६ ४० ४४ ४८ देवी २ ३ ४ ५ ६ आसुरी १५ १४ १३ १२ ११ १० ९ प्राजापत्या ८ १२ १६ २० २४ २८ ३२ याजुषी ६ ७ ८ १० ११ १२ साम्नी १२ १४ १६ १८ २० २२ २४ आर्चीं १८ ११ २४ २७ ३० ३३ ३६ ब्राह्मी ३६ ४२ ४८ ५४ ६० ६६ ७२

इति भटहलायुधकृताया छन्दोवृत्तौ द्वितीयोऽ्याय।

१ गायत्र्यादिसप्तच्छन्दसामार्ष्याद्यष्टसज्ञाभि षट्पच्चाशद्भेदा। तेषामुदाहरणानि वृत्तिकृता न दर्शितानि। प्रचलितवेदशाखासु तेषा कारत्ल्येन प्राप्तर्दुर्घटत्वाद्ययाप्राप्तं कानिचित्प्रदर्श्यन्ते-तत्रार्ष्यस्तत्प्रकरणे दर्शयितव्या। दैवी गायत्री-'ओम्'। दैव्यु- ण्णिग्-'भुव.'। दैवी बृह्ृती-'भुर्मुव ख'। आसुरी गायत्री-'आपो ज्यो-

Page 96

२ अध्याय ] छन्द साखम् ।

1 निग्सोडमृत म्रभ्नमभुव स्परोम्'। प्राजापस्या गायत्री-"अमिरग्योतिन्पोतिरमिः (मनुर्वेदे-अ्ष• ३ म· ९)। सास्ती घिष्टप्-"मट्टिरारया विचर्मन्य दर्धानाम्भराा नानू सार्थ्षयो सुम्यपष्ट (नग्बदे-भ• ४ अ० ७प• १४ म. २५) 'पुस्तम पुरणा म्नोतृणां पिवानि' (सामपेदे-उ०प्र. १ अ• २)। आर्ची गायत्री-'भमा ३ ६ पस्षी -चम्सम जर्देपेन रपष्टा सो्मम्पिय म्याह।' (यजुर्वेदे-अ• ८म० १)। आर्ची त्रिष्टप्-अमि नरो दीधितिभिग्रम्मोह्दमस्युत जनयत प्रदास। दूरेग्दा गहपतिमय युम' (सामनेदे-उ०प्र. ६अ• १म १•)। घासी त्रिष्टप्- परंतु मृत्युग्मृर्त न भगादूयम्यतो भो अमय दृणोमु : पर गृत्यो भनु परेहि पन्या मस्ते स दूसरा दप चानात् । पक्षुम्मसे गुण्पते से प्नीमि मा न भर्जा रीरियो मोत धीरान्। इति मयदेव इति दि् अनेदमपपेयम्-पिद्ललाचार्यह तगायभ्णरितसणये पैनिकिमष्ा म्यमिचरिता

रूप समाधेया। यथा स्वरित्यस्पैफाक्ररवेऽपि नानुषप्छन्दम्यं पिर्दम्। एय च पे देपु ये मन्ना गन्ति तर्षा कास्यायनादिभि: सर्ानुपमणिकाफारर्मन्यादिभिम यानि वछन्दामि विितानि वेपामेय म्थितगतिधिन्वनीया' इति न्यायायपाघाखतत्म प्रविपादनार्थमेव भगमता पित्रसाचार्येणेद उन्द शार्ख् प्रभीतम् न मु सेपां पापकम् तथाह्यफाक्षरादिक्मेण गायभ्यादिषछन्दर्सा शाखचिहितिस्व प्रदश्यवे- मक्षरा गायत्री (१) देवी भुरिफ्ट सराट यानपी मिराद् निचृत्

मुरिफ, प्रामापस्या निपृव 4) प्राजपस्या (९) (1 स्राट्, शात्री, पिराद्

(१२) साती निषृत्

(१२) मुरिक, आमुरी, पिराद्

सामुरी खराद्,, निचृत्

(1६) भुरिफ, आर्ची पिराट

Page 97

१० काव्यमाला।

तृतीयोऽध्याय। पाद:।३।१।। अधिकारोऽयमाध्यायपरिसमाप्ते. । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत् 'पाद' इत्यधि- कृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च-'गायत्र्या वसव' (पि० सू० ३।३) इति॥ इयादिपूरणः । ३।२।। 'पादः' इत्यनुवर्तते। इयादि पूरणो यस्य स इयादिपूरण। आदिकरणेन उवाद- योऽपि गृह्यन्ते। तत्रायमर्थ-यत्र गायत्र्यादिच्छन्दसि पादस्याक्षरसख्या न पूर्यते,

(१७) आसुरी स्राट्, आर्चीं निचृत् (१८) आर्ची (१९) "> भुरिक (२०) खराट् (२१) पादनिचृत् (२२) आर्षी विराट् (२३) निचृत् (२४) 0 (२५) भुरिक (२६) सराटू 1 (३४) ब्राह्मी विराट् (३५) निचृत् (३६) (३७) "> भुरिक् (३८) खराटू उष्णिगादिच्छन्दसामप्यनया रीत्याक्षरसंख्योहनीया एवमेवाथर्ववेदोक्त्तमन्त्ेष्वपि छन्द समाधानमूत्यम् १. 'उवादय' इत्यादिशव्देन यणूसंयोगसवर्णदीर्घगुणवृद्धिव्यूहादयो गृह्यन्ते। तथा च सर्वोनुक्रमणिकाकार-'पादपूरणार्थ तु क्षैप्रसंयोगैकाक्षरीभावान् व्यूहेत'। अ- न्रैतद्भाष्यकारश्व क्षैप्रसंयोगो यकारवकारसंयोगो यणसंयोग इत्यन्ये, कुत एतत्, यण् हि क्षिप्रं भवति इति क्षेप्र। मध्वत्रेत्यादावेकमात्रामर्धमात्रा करोतीति। 'एक. पूर्वप- 1 रयो' (पा० सू० ६।१।८४) इत्यधिकारसंपन्नसंधिरेकाक्षरीभाव। तत्र द्वे अक्षरे ए- काक्षरीक्रियेते इति। तत्र यण्व्यूहो यथा 'त्वामिन्द्र वज्रिन्' इत्यादौ वजरिन्नित्यादि, स- वर्णदीर्घव्यूहो यथा-'यं त्रायध्वेऽस्यासते' इत्यादौ 'अस्य आसते' इति, गुणव्यूहो यथा-'उप इन्द्र सुपर्वणीम्' इत्यादि, वृद्धिव्यूहो यथा-'ब्रह्मा एतु सदनात्' इत्यादि.

Page 98

३ अध्याय ] छन्द शामम्। ११

सपेयादिमि पूरयितम्या। तपा-'तरसेपितुपर णियम्' (यश्ुपेद-भ० ३· म.२) 'दिर्व गच्छ भुप पुप्' इत्यादय: ।। गायत्र्या घसब । ३।३॥ 'पाद' इत्यनुपरासे। परिभापयम्। गायभ्या पादी बगनोऽडस्गनि भपन्ति । मन गायम्या पादोडभिधाम्पवे तमाशाक्षरा प्रान् ।। जगत्या आदित्या । ३। ४।। 'पाद' इन्यनुपसत। जगसा पादा दवादगासरी भमति। मम पनिमागत पादमम दादचासरा गूमते ।। विराजो दिश ।३। ५ ।। पाद उत्यनुपतस। मम एमिद्धराज पाद इम्युष्पत, तम दगाकर प्रसवम्म।। ग्रिष्टुमो रुद्रा । ३ । ६ ।। नह्टम 'पाद इन्युक सर्पत्फादमाकगे सृमते। अम्मिप्रशाध्दाय परिभाषा एपा

एकद्वििचतुप्पादुक्तपादम्।३।७।। एमियमुर्मिलणरक पादी यम्प सम् उचपादी मद । मम्प धयन्दगो याएस पाद परिमाषिममष्छ दमानप पादन विदकपास, एनिदधिपास पराप्रिपास क विषनुष्पादू भपति। गापन्री घ निपदये। पमुमिरशक्र पादरनुष्टषम स्पात् ॥ आध चतुप्पादतुमि । ३।८।। हमु शर्न लक्षणया पटसर पादाभिीयते से पाठ्यनुष्पाद गागर्यं छन्दा भगति । एवं धमुविद्यससराति सपयत। यपा- 'इनत्ः छनीपति (1) ्पर पीग्ति (२)। दुम्यमना उपा (३) समस्यु गागदि (v)।। कचिप्रिपादपिमि। ३।९॥ रविदेे मपतासगपसक्षित पापलिभिगायभ्यय भबनि। एवमरपिदलक्षरानि जाम से। यमा - 'सुथाफु दि घर्चनां (१) युयाकुं मुमतीनाम् (१)। भूपामे पाठ्यामाम् (१) ।' (ऋग्पर-अ० १ अ०१म. २२ म४) सा पादनिवृत् ।३। १०॥ सब गायत्री 'पादनिवृत् द्ति सर्भो-भव। प्रयोकुरदयम्युदमसंय पक्षापनार्थमिय

मिसेपोम पक्ष्मत १ छन्दोमायमिपयकमिदम् साकिक तु 'पाद्धतुगागः (पि• सू· ४1१-) इवि

Page 99

१२ काव्यमाला।

प्रथम षडक्षर, द्वितीयोऽष्टाक्षर, तृतीय सप्ताक्षरः। एवं त्रिभि पादैर्या गायत्री सा 'अतिपादनिचृत्' इति सज्ञा लभते। 'त्रिपात्' इत्यनुवर्तनीयम्। यथा- ['प्रेष्ट वो अतिथिं (१) स्तुषे मित्रमिव प्रियम (२)। अभिं रथं न वेधम् (३) ।।'] (ऋवेदे-अ० ६ अ० ६ व० ५ म० १) द्वौ नवकौ पद्दश् नागी। ३।१२।। द्वौ नवाक्षरौ पादौ, षडक्षरस्तृतीयः । एवं त्रिभि पादै 'नागी' नाम गायत्री भवति। यथा- ['अझे तमुद्याश्वं न सोमै (१) ऋतुं न भद्ं हदिस्पर्शम् (२)। ऋआ्ामा त भोहैः (३) ॥'] (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ५ व० १० म० १) विपरीता वाराही। ३।१३॥ इयमेव नागी गायन्नी विपरीता यदा भवति तदा 'वाराही' नाम भवति। प्रथमः षडक्षर पादो, द्वितीयतृतीयौ नवाक्षरौ। यथा- [ 'अझे मृळमहॉ (१) असि यडईमा दवयुं जनम् (२)। डेयेर्थ बहिरासदम् (३)।।'] (ऋग्वेटे-अ० ३ अ० ५ व०९ म० १) षद्सप्काष्टकेवधमाना। ३।१४ ।। षडक्षर प्रथम पाद, द्वितीयः सप्ताक्षर, तृतीयोऽषाक्षर। एवं त्रिभि पादैः 'वर्वमाना' गायत्री भवति। यथा- िमझे उलानां (१)े होता विश्वेषां हितः (२)। देवेभिमांनुपे जने (२) ।।' (सामवेढे-पू० प्र० १ अ० १ म०२) विपरीता प्रतिष्ठा। ३।१५।। सैव वर्धमाना गायत्री विपरीता यदा भवति तदा 'प्रतिष्ठा' नाम गायत्री भवति। अष्टाक्षर प्रथम पाद, द्वितीयः सप्ताक्षर, षडक्षरस्तृतीय। यथा- 'आप: पृणीत भैषजं (१) वरूथं तन्वे 1 मर्म (२)। ज्योक्च सूर्य दृशे (३) ।।' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० २ व० १२ म. २१) तृतीयं द्विपाज्ागतगायत्राभ्याम्। ३।१६।। तृतीयशब्देनैतदध्यायस्थसूत्रपाठकमापेक्षया विराजमाह। तथा चोक्तम्-'विराजो दिशः' (पि० सू० ३।५) इति। यदा द्वादशाक्षरोऽष्टाक्षरश्र पाद स्यात्, ततस्ताभ्या 'द्विपाद् विराड्' नाम गायत्री भवति। यथा- 'नृभिर्येमानो हयतो विचक्षणो (१) । रार्जा देव: समुद्धियः (२) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ५ व० १५ म० १६) १ 'इया इथ' इति गुणव्यूहान्नवाक्षरत्वम्

Page 100

अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १६

त्रिपाप्रैष्टमैः। ३१७ ॥ तृसीयम्' इस्मनुवसे। एकादघासरे पादे त्रिपाद् विराद् नाम गायत्री भववि। पा- 'दुट्दीयन्मिय्थित्रये युवाकु राये पे नो मिमीस वार्सवलै। इपे से मो मिमीस धमुमलै ।' (ऋग्येदे-स० १ अ. ८ व०२३ म ९) [ पूर्णहोम मशसे सुद्दोमि मो (१) उस्मे जुद्दोति थरमम्म ददाति (२)। पर तृणे यथसा भामि सेफे (३) ।। इति भषदेव ॥] इति गायभ्मधिकार। उष्णिग्गायनी जागव। ३।१८।। यन्न गायन्नामथक्षरी पादी जागसय दादशाक्षर:, एष त्रिभि उष्णिग' नाम दो भबचि। अन्न च क्मो न यियक्षित । पादर्सम्य्यामात्र विषीमते॥ फक्कुम्मध्ये चदन्त्य:।३।१९। गायत्रमो पादयोर्मप्ये आगतयेरपादो यति तदेयम् चष्णिफ 'कफुप्'सझा लभवे। या- सुदेव सेमहासति (१) सुवीरों नरो मर्स स मखै (१)। य नायख्ये साम से (t) ।' (नग्वेदे-अ• ४ अ० ३ व• ११ म० १५) पुरचप्णिकपुर ।३/२०॥

गवति। या- स एव पादो जागतथेस् प्रथमो भवति गायत्री म परत तदा पुरप्णिफ् नाम

'भुप्ल म्वरमुवमप्सु मेंपं (1) अपामुव परशस्सये (२)। देमा भर्वत पायिने: (t) ।' (नग्येवे-भ० १ अ० २ व ११ म. १९) परोप्णिक्पर।३। २१।। १ 'गाठार न्रायत इवि गायत्री' इति निरुककार अन्न सर्धानुभ्रमणिकायो विक्षेपो मथा-'प्रथम छम्पसि्पिपदा गायत्री (१) पञ्चकाम्वस्वार: (२) पङ्क खैक: (३) चतुर्थघतुष्को घा पदपङ्ि: (v) पट्ससैकावश उष्णिग्गर्भा (५) प्रयः सप्तका: पाषनिचृद् (६) मध्यम: पङ्गेदसिनिचृस् () दश कम्धेद्ययमध्या (८) यस्यास्तु पहसप्तकाष्टकाः सा घर्घमाना (९) विप रिता प्रतिष्ठा (1) ौ पड्को सप्तकम्ध हसीयसी (१1)' इसेकादधविघा यायन्री सन भ्िप्रकारा पदपठ्य पर्टिच्छन्द्रसि भगवता सूयकारेण नियेशिता 'हसीमसी' इत्पधिकोका अन्यानि व सर्मत्र तुस्मान्मेवति २-३ मर्ती' इसीम शम्देन अस्य आससे इति दीघष्यूहाथ पादपूर्वि।

Page 101

१४ काव्यमाला।

एवं जागत पाद परतश्रेद्भवति, पूर्वा च गायत्रौ, तदा 'परोष्णिक्' नाम च्छन्दो भवति। 'उष्णिग्गायत्रौ जागतश्र' (पि० सू० ३।१८) डल्यनेन गतार्थमेतत्। विशेषसंज्ञाभि- धानार्थ पुनरुच्यते प्रथमसूत्रे (पि० सू० ३।२०) उण्णिग्ग्रहणमधिकारार्थम् ॥ यथा- 'भग्ने वार्जस्य गोमंत (१) ईर्शान: सहसो यहो (२)। अस्मे वैहि जातवेदो महि श्रवः (३)॥' (ऋग्वेटे-अ०१अ० ५च० २७म०४) चतुष्पादृषिभिः। ३।२२॥ सप्ताक्षरैश्रतुर्मि पादै 'उष्णिक' एव भवति। यथा- नुदं व ओदतीनां (१) नदं यो युवतीनाम् (२)। परतति वो अश्यानां (३) धेनूनामिपुध्यसि (४) ।।' (ऋग्वेटे-अ० ६ अ० ५ व० ५ म० २) इत्युप्णिगधिकार । अनुष्टव्गायत्रैः। ३।२३॥ 'चतुष्पाद्' इत्यनुवर्तते। गायत्रैरष्टाक्षरै पादैश्तुप्पाच्छन्द. 'अनुष्टप्' संजं भवति। यथा- सहस्रशीर्पा पुरुपः (१) सहस्राक्ष सहस्रपात् (२)। स भूमि४ सर्वतः स्पृत्वा(३) अत्यतिष्टद्दशाङ्गुलम्(४) ॥'(यजुर्वेदे-अ ३१म १) त्रिपात्कचिआ्जागताभ्यां च।३।२४।। 'अनुष्टव्' इत्यनुवर्तते। चकाराद्वायन्रग्रहणं च। गायत्रेणकेन ततो द्वान्या जाग- ताभ्या क्वचित् 'त्रिपादनुष्टव्' भवति।। मध्येऽन्ते च। ३।२५।। जागतयोः पादयोमध्येऽन्ते च यदा गायत्र पादो भवति, तदाप्यनुष्टवेव स्यात्। यथा- १ 'अन्नीयानाम्' इतीयशव्देन पूर्ति. २ 'चतुर्व्ृद्वारम्भादूर्ध्व स्निह्यत इत्युष्णिक इति निरुक्तम्। अयमेव शब्द आकारान्तोपि यथा-'उप्णिहा छन्द इन्द्रियम्', (यजुर्वेदे-अ० २१ म०'१३) 'बृहृत्युष्णिहां कुकुप्सूचीभि.शम्यन्तुत्वा' (यजुर्वेदे-अ० २३ म० ३३), 'शृणातु यीवाः प्रर्शृणातूप्णिहां वृत्रस्येव शचीपति' (अथ्ववेदे-का० ६ अ० १३४ सू० १)। भगवता कात्यायनोक्ता यथा-'द्वितीयमुष्णिक्त्रि- पदा, आद्यो द्वादशश्ेत्पुरउष्णिक (१) मध्यमश्च्ेत्ककुप् (२) त्रैष्टभजा- गतचतुष्का न्यङ्डुशिरा: (३) पकादशिनोऽपरस्तनुमध्या (४) आद्यः पञ्चकस्त्रयोSष्टका अनुष्टबगर्भाः (५) मध्यश्चेत्पिपीलिकमध्या (६) च- तुःसप्तक उष्णिगेव (७) इति' सप्तविधा उष्णिक्.

Page 102

अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १५

'पर्यूपु प्रेमम्य वार्यसातये (१) परिवूत्नाणि सकणिः (२)। दविपस्वुरष्यो नरणमा मे ईमसे (१) ।'(नग्मेदे-अ. ७ अ० ५१. २२म०९) अन्तपक्ष उदाहरणम्- 'मा कमी पातमम्पेमित्रिणे मो (१) माकओो नो गुद्देम्पो सेमवो गु (२)। स्तनामुजोमेशिश्री (२) ।' (भग्वेदे-अ० १ अ· ८ प. २३म. ८) इस्पनुष्टुरेधिकार । वृद्दती जागतस्रयन् गायत्राः। ३।२६॥ एको जागत पाद, त्रयथ गामत्रा, तदा 'पुह्वी' नाम छन्दो भवति ॥ पैथा- 'मरस्तो सुशिम्र हरिषसदीमट्टे (१) सवे मा सूंपन्ति वेममे: (२)। सब भर्वास्युपमाम्युक्ष्यो (१) सुसेप्बिम्दर गिर्वणा (४) ।' (भग्वेदे व· ६ अ. ५ व० ३ म. २) पथ्या पूर्वश्ेचृवीयः । ३।२७॥ वृश्वी' इसनुवर्सते । पूर्य पादो जागतो यदि तृवीमो मनति, मन्ये गायत्रा, दासी गृशवी पम्मा' नाम छन्दो मवति। यपा- 'मा चिदुम्मद्विदीसतु (१) सलायो मा रिपण्मत (२)। इम्टमिस्साता रृपेण सचा सुवे (२) मुदुंडक्या से शासत (v) ।' (ऋग्घेदे-अ० ५ अ० ७ व० १० म.१) न्यकुसारिणी दवितीयः।३॥२८॥

१-२ प्रधनुष अधिया' इस्युषिम्श्न्देन पादपूर्ति ३४ अमिम म अछ्चवी' इति पादपूर्ति सामणभाष्ये क्विरस् नाम। ५ सर्वानुक्रमणिकार्या था-'वुतीयमनुषप, चस्ारोऽएका (१) पञ्म पञ्चका। पट्कळैको म पय्पक्ञि: (२) जागतावएकम् कृतिः (३) मध्ये सेदपफा पिपीलिका म्या (४) नवकयोर्मध्ये जागस: काबिगट (५) नवषैराजलपयोवशैर्न ररुपी (६) दृशकास्त्यो विराट् (७) पकाघशको था (८)' इसवनए्म। मनुशेमनापनुष्टम्' इति म्राझणे निरुचि ६ इतोप्मे वैदिकान्युवाहरणानि कसि- कातामुमिवे पुस्के न वर्तन्ते वान्मन्बिम्म चिलयन्से। पूर्वसून्नपठिस । प्रथम स्पर्थ: ।

Page 103

१६ काव्यमाला।

'पूर्वश्चेद्' इत्यनुवर्तते। पूर्वश्रेज्ागत पादो द्वितीयो भवति, शेषाश्च गायत्रा, तदा 'न्यङ्ुसारिणी' नाम्री बृहती भवति। यथा- मैत्स्यर्पायि ते महः (१) पात्रस्येव हरिवो मत्सरो मर्दः (२)। वृपा ते वृष्ण इन्टु (३) वांजी सेहस्रसातम. (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ४ व० १८ म० १) स्कन्धोग्रीवी क्रौष्टकेः । ३। २९ ॥ इयमेव 'न्यङ्डसारिणी' कौष्टकेराचार्यस्य मतेन 'स्कन्धोग्रीवी' नाम छन्दो भवति। आचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ उरोबृहती यास्कस्य । ३।३०।। इयमेव न्यड्डुसारिणी यास्कस्याचार्यस्य मतेन 'उरोबृहती' नान्नी भवति ॥ उपरिष्टाद्हत्यन्ते। ३।३१॥ यदा जागत पादोऽन्ते भवति, तदा 'उपरिष्टाद्रृहती' नाम भवति। यथा- 'न तमंहो न दुरितं (१) दवोसो अष्ट मत्यम् (२)। सजोषसो यमर्यमा (३) सित्रो नर्यन्ति वरुणो भतिद्विषः (४) ।।' (ऋग्वेदे अ० ८ अ० ७ व० १३ म० १) पुरस्ताबवहती पुरः । ३ । ३२ ।। स एव जागत पाद पूर्वश्वेद् भवति, श्ेषाश्च गायत्रा, तदा 'पुरस्तादृहती' नाम भवति। यथा- 'महो यस्पति. शवसो असाम्या (१) महो नृम्णस्य तूतुजिः (२)। भर्ता वज्रस्य घृष्णो. (३) पिता पुत्रमिव प्रियम् (४)।' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ७ व० ६ म० ३) 'वृहती जागतस्त्रयश्च गायत्रा' (पि० सू० ३।२६) इत्यनेनैव गताथमेतैत्। सज्ञा- विशेषप्रदर्शनार्थ पुनरुच्यते।। क्वचिन्नवकाश्चत्वारः । ३।३३।। क्वचिट्वेटे नवाक्षराश्चत्वार पादा दृश्यन्ते, सापि वृहत्येव। १ 'मत्सीय' इति पूर्यया निचृत्त्वान्न दोष २. 'यदि जागत पादः पुरो भवति, 'अन्ते च त्रयो' इति लिखितपुस्तकयो। ३. 'असामिया' इति पूरणात्पादपूर्ति। ४ 'गतार्यत्वात्' इति लिखितपुस्तकयोः ।

Page 104

३ मध्माय ] छन्द शास्त्रम् । १७

यपा- 'पुव झास्त महो रन् पुव (१) वामभिरतंतससम् (२)। ता मो वसू सुगोपा स्पात (१) पात नो पुकोवपायो: (v) n'

वैराजौ गायत्रौ घ। ३। ३४।। (अग्वेव-भ- १ अ· ८ ष० २३ म. ५)

मत्र मैराजौ पादी पूर्वो वसाक्षरी भवत ततो गायत्री च सापि वृह्ती। मथा- 'अमे पिवेसदुपसंमित (१) राघो ममल आा वाछुपे (२)। जातबेदो वेडा एव (१) मचा देयाँ सपपुष: (२)। (भेग्वदे-भ• १अ•२व २८ म. १) त्रिमिर्जागसैर्महाबृदवी। ३।३५।। त्रिमिजागते पादेरछन्दो महार्वेदती नाम। यथा- 'अर्भीजमो अमूप मर्त्येप्वाँ (१) भवस्य धर्मभ्रसूसस्प चार्रण (२)। सवासरो वाजमध्छास निष्यदव् (1) ॥ (मग्वदे-अ० ७ भ· ५व- २२ म• ४) सतोबृद्दती वाण्टिनः। ३। ३६ ।। इसमेम महावृह्सी वाण्डिन आचार्यस्य मवेन सतोनृह्वी' नाम भवति ॥ इति बैहस्यधिकार। १ सामणभाष्ये त-'युव हीवि-' ससमी [नग्] विष्यारमुहती। अष्टिनोर्मप्ये दशका विश्यरचड्सीति समक्षमोपेतस्मात। २-३ अमर्तिय 'बह्त्रव' इति पूर्समा पादपूरणम् ४ भग्वेय एवक्षणोपेता मशवृहत्यूप्ववृद्दतीनाम्नोपसम्यसे सायमभाप्ये पाध्यक्षरामस्मार पादा एको दादशाक्षर सा महावृद्दसीत्येतप्रक्षण नसुर्याष्टकस्याष्ट माष्याये प्राप्मवे। एवमत्रैवायुजी आगती सतोवृद्ती अध्यक्षरामय पादा यादशासरी दी यादी सा महासतोनृहसी, अष्टिनममो हौ भागतौ सा (अपि) महासतोनृहवी, अप घ वृवीयाष्टकस्य प्रथमाम्माये विराब्रूपा सतोनृहवी, प्रथमा एकस्प सप्तमाभ्याय आधो डाबटाक्षरी पादो दावणाक्षरस्तृसीयखतो द्रावधक्षरी सा मवमम्मा महामहागृहसी, कक्ुभसीत्माद्याम वृष्तीमेवा ५ सर्वानुभमणिकार्या मया-'चसुर्थ पृदती, वूतीयो आवशाघम्ेत्पुरस्तावद्दती () द्विसीय खेश्यहसारिणी, उरोपृहती, स्कन्योग्रीषी या (२) अम्त्यमेदुपरिष्टावृदती (१) अष्टिमोर्मभ्ये वशकी विष्टारमृदती (v) तिआगतोर््यमृद्दती (५) व योदशिनोर्म न्येऽएक: पिपीलिकम्या (६) नवकाएकावश्यप्टिनो विपम पदा (७) चसुर्नधका पृहस्येष (८) हस्मप्नविषा यूह्व परिवर्षणाद् वृह्वीति निरककार

Page 105

१८ काव्यमाला।

पङ्विर्जागतौ गायत्रौ च ३।३७।। यदा द्वौ पादौ जागतौ भवतस्ततो गायत्रौ च, तदा 'पैढ्गि"' नाम छन्द.॥ पूर्वो चेदयुजौ सतः पङ्गि:।३।३८ ॥ यत्र पूर्वोदिष्टौ पादावयुजौ भवत, प्रथमतृतीयौ पादौ जागतावित्यर्थ, द्वितीय- चतुर्थौ च गायत्रौ तच्छन्द 'सत पङ्गि' नाम भवति ॥ यथा- 'यं त्वा देवासो मनवे दधुरिह (१) यजिष्ठं हव्यवाहन (२)। यं कण्वो मेध्यातिथिर्धनस्पृतं (३) यं वृषा यमुंपस्तुतः (४) ।'

विपरीतौ च। ३।३९।। (ऋुग्वेदे-अ० १ अ० ३ व० ९ म० १०)

यदा तावेव पादौ विपरीतौ भवतः, तदापि सत पङ्गिरेव। अयमर्थ-प्रथमतृती- यौ पादौ गायत्रौ, द्वितीयचतुर्थो [च ] जागतौ तदापि सत पद्गिरेव भवति॥ यथा- 'य ऋष्व. श्रवयत्सखा (१) विश्वेत्स वेंद जनिमा पुरुष्ुतः (२)। तं विश्वे मानुषा थुगे (३) न्द्रे हवन्ते तविषं युतः स्त्रुचः (४) ॥'

प्रस्तारपङ्गि: पुरतः। ३।४० ।। (ऋुँग्वेदे-अ० ६ अ० ४ व० ३ म० १२)

यदा जागतौ पादौ पूर्वो भवत, गायत्रौ च परतः, तदा 'प्रस्तारपद्गि' नाम। यथा- 'भा विद्युन्मन्निर्मरुत. सवकै र्थेंमि (१) र्यात ऋष्टिमद्िरश्वपर्णेः (२) । आा वर्षिष्टया न इषा (३) वयो न पप्ता सुमाया. (४) ।' (ऋग्वेदे-अ० १ अ०६ व० १४ म० १) 'पङ्गिर्जागतौ गायत्रौ च' (पि० सू० ३।३७) इत्यनेन गतार्थमिदं संज्ञाविशेषज्ञाप- नार्थ पुनरुच्यते॥ आस्तारपङ्गि: परतः। ३।४१॥ यदा जागतौ पादौ परौ भवत, गायत्रौ च पूर्वौ, तदा 'आस्तारपड्ि' नाम। यथा- 'भद्ं नो अपि वातय (१) मनो दक्षमुत कर्तुंम् (२)। अधा ते सुख्ये अन्धसो वि वो मदे (३) रणन् गावो न यवसे विवक्षसे (४)॥'

विष्टारपङ्गिरन्तः । ३।४२।। (ऋग्वेदे अ०७ अ० ७ व० ११ म० १)

यदा जागतौ पादौ मध्ये भवत, आद्यन्तयोश्च गायत्रौ, तदा 'विषारपङ्गिः' नाम यथा- १. उदाहरणमस्याः प्रस्तारपङ्गया द्रष्टव्यम्। २-३. सायणभाष्ये तु सतोबृहती नाम। ४. कलिकातामुद्रितपुस्तके प्रथममास्तारपङ्िः।

Page 106

३ अध्याय] छन्द शास्त्रम् । १९

'मने सम भषो पयो (१) मदि भाजन्ते मुर्चर्या विभावमो (२)। पुरेनामो शर्यसा वाजमुषप्यु:म् (१) दर्धासि द्वाशुप कपे (v) ।'

संस्वारपड्गिर्चाि ।३।४३।। (नदग्वेदे-भ• ८ भ• ७य• २८म. १)

यदा सावेष जागसी पादा पदिभषत मध्ये प गामन्री, सदा 'संसारपदि' नाम उन्द। यया- 'पित्ुमृतो म तम्तुमित्मुवमिव: (1) प्ररति दष्मो यर्जामसि (२)। रपा मप सासुमम: (२) संयर्तनि मुजासता (४) ।' (ग्येदे-भ० ८ अ. ८ प• ३०म. १,४) अक्षरपक्निः पञ्चकायत्वार' । ३।४४।। पमाक्षरैअ्त्वमि पाद अक्षरपत्वि' नम्म छन्द। ननु चस्मारिंपदक्षरा पहिचछन्द, सत्कर्य पमकायस्वार'इत्युभ्यसे। वन्रोत्तरम्-दायप्मस्पद' (पि० सू० २।४५) हठि। अस्मास् सिंहायसोकितन्यायेनास्पभरममनपर्तसे। सेन पट्ेरहपस्व विशेपात्यति पादितं भयवि मया- मेमेते (१) देपी मनीपा (२)। मम्मासुतष्टो (३) रयो म पाजी (४) ।' (ऋग्पेदे-भ. ५ भ. ३ य· २५ म. १)

पमपह्णमनुपर्तवे। पमाक्षराम्यो पादाम्यामस्पश परिनाम छन्दो भवति, भर विदेब वेदे न सर्षत्र ।। पदपद्टि पञ्च। ३।४६।। पमका इसनुपतवे। मदा पमाक्षरा पश्रपादा भपन्ति, तदा 'पदपदि' नाम छन्द । यथा- 'पूंव म पूर्स (१) सुनूररेपाः (२)। छुधि हिरण्यम् (३) वर्ष इकमो म (v) रंचत म्वभावा (५) n'

चतुष्कपट्ठौ त्रयथ्। ३।४७।। (न्दग्येवे-भ- ३ भ० ५ प० १० म. ६)

बकार 'पशका' इत्यनुकूपणार्थ । यवा प्रथमधत्ुरक्षर पाद द्विवीय पडक्षर, सठ श्रय पमासरासदा पमपदा परिरेव। यमा- १ कासायमानार्येणेद छन्दो गामश्रीछन्दोभेद्मप्ये परिगणितम, सायणाचार्येण कु 'द्िपया' इस्युक्म् २ भुरिमूपत्वादेकाक्षराधिक्यम्

Page 107

२० काव्यमाला।

'अघाहयसे (१) ऋतौर्भद्रस्य (२) द्क्षस्य साधोः (३)। रथीर्तस्य (४) बृहतो बभूर्थ (५) ।' (ऋग्चेढे-अ० ३ अ० ५ व० १० म० २) पथ्या पश्चभिर्गायत्रैः । ३४८॥ पञ्चभिरष्टाक्षरै पादै 'पथ्या' नाम पद्गिर्भवति। अस्योदाहरणम्- 'अक्षन्नमीमदन्त हि (१) अर्वंप्रिया अंधूषत (२)। अस्तौषत स्वभानवो (३) विप्रा नर्विष्ठया सती (४) योजा न्विन्द ते हरी (५)।।' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० ६ व० ३ म० २) इति पेह्गयधिकारः ।

जगती षड्भिः। ३।४९॥ 'गायत्रै' इत्यनुवर्तते। गायत्रै षड्भि पादै 'जगती' नाम छन्दो भवति। यथा- 'आपो न देवीरुपयन्ति (१) होत्रियमव. पश्यन्ति (२) वितत यथा रजः (३)। प्राचर्देवास: प्रणयन्ति (४) देवयुं ब्रह्मप्रियं (५) जोषयन्ते वरा इच (६) ।।' (ऋगवेदे-अ. १ अ. ६ व. ४ म. २) ऐकेन त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती। ३।५० । त्रिष्टम प्रस्ुतत्वात्प्रत्यासत्तेश्र तस्या एव संवन्ध । एकेन त्रैष्टभेन पादेनावि- काराच्तुर्भिर्गायत्रै पश्चपात् 'त्रिष्टव्ज्योतिष्मती' नाम छन्दो भवति। त्रैष्टभेन सह 'पश्चभिर्गायत्रै' (पि० सू० ३।४८) इत्युक्ते चत्वार एव गायत्रा पादा लभ्यन्ते। यथोपाध्यायेन सह पश्च शिष्या आगता इत्युक्ते उपाध्यायपश्चमा प्रतीयन्ते॥

१ 'नु इन्द्र ते' इति व्यूहात्पादपूर्ति २ सर्वानुक्रमणिकायां कात्याय- नोक्ता यथा-'पश्चमं पङ्गि: पश्चपदा (१) अथ चतुष्पदी. विराडदशका (२) अयुजौ जागतौसतोबृहती (३) युजौ चेद्विपरीता (४) आद्यौ चेत्यस्तारपङ्गि: (५) अन्तौ चेदास्तारपङ्गि (६) आद्यन्ती चेत्संस्तारपङ़्गि: (७) मध्यमौ चेद्विस्तारपङ्कि: (८)' इत्यष्टविधा पङ्गय पद्ञि पश्चपदेति निरुक्तकार ३ 'जगतीनाम पङ्गिर्भवति' इति लिखितपुस्तके ४. एकपदा त्रिष्टव् जगती च वाहच्ये प्राप्येते। ५. 'एकेनेति 'पथ्या पश्चभिर्गायत्रै ३।४८ ।।' इत्यतो गायत्रपादस्य प्रस्तुतत्वात् प्रत्यासत्तेश्र तस्यैव संबन्ध। गायत्रेणैकेन पादेनाधिकारात् त्रिमिस्त्रैष्टमै पादैश्चतुष्पात त्रिष्टप् 'ज्योतिष्मती' नाम।' इति कलिकातामुद्रित- पुस्तकस्य टिप्पण्या लिखितपुस्तके च पाठभेद ।

Page 108

३ अध्याय ] छन्द शास्त्रम् । २१

तथा जगवी। ३।५१॥ एकेन जागवेन पादेन मतुर्भिगायन पाद पमपाजगती 'ज्ोतिप्मती' नाम छन्दो भमति। पुरस्ताज््योतिः प्रथमेन। ३।५२॥ अेथमेन पैष्टमेन पादेन सेपैम गायत्रै पांवै 'पुरसा्ज्योति' नाम त्रिष्टम मषति। यपा- 'सरमु टुद्दीम्ट पो हु सत्ता या शूरो (१) सपबा यो रभेष्ठा (२)। प्रतीचमियोऽधीयाम् () यृपप्वाम् यमपूर्प: (v) चिन्नर्मसो पिहम्वा (4)l' (ऋग्येवे-भ० २ अ० ४ म. १३ म. ५) पूर्वेण्पेव गतायत्वादिशेयर्सवाक्ञापनार्थमिदम्। तथा जगती' दस्यनुवतनीयम्। वे नाधन जागतेन पादेन चमुर्मिध गायने 'पुरसा्जमोति नाम जगती भयति। यथा- 'भर्वाम्यमिग्म उपति सूर्यो म्यु!पा (१) शम्ना सझा वो अुरधिपा (२)। आर्युक्षातामचिना या (३) तये रयं आामोपीेय (v) सपिता जगत् पूर्यफप।' (ऋग्वदे-अ· २ अ० २य २७ म. १)

यैदा मम्ममसष्भ पादो भवति, उभमतथ हूा दी गामतौ, सदा 'मभ्मेज्योति नाम भ्रिष्टय भमति । मध्मेज्मोविरिस्उक्समास। तथा जगती' इस्पनुववनीयम्। सेन म्यमेन जागटेन एफेन आगतेन मध्यमेन नृवीमेनोभमतम द्री दी गायत्री सदा मभ्येज्योति 'नाम जगती भवसि। यथा- उपरिष्टाज्ज्योविरन्वेन । ३।५४॥। यैदा चत्वारो गायत्रा पादा मयन्ति अन्वे न नंष्टम, वदा 'उपरिष्टाज्ज्योसि' नाम त्रिष्टय् भवति ।

१ एकेन गायत्रेण पावेन भ्रिमिजागतैधतुप्पाद 'ज्योतिष्मती नाम। इसि प। २ प्रथमेन गायत्रेण पावेन शेपैम न्रैष्टमैस्तिमि पुरसाजग्मोति त्रिष्टय्।'इत्पपिय। १ गायश्रेण पादेन त्रिभिमोगसे इति प्य सगैव।४ 'मदा मध्यमो गायनस्तृतीय पादो भवति सभयवथ शी प्रेष्टमी मदा पूर्वी अन्विममैकल्नैएमखवदा मम्ये ज्योविर्नाम त्रिएय्' मवति। इतिच। सायणमाप्येस (भ ५भ ८प ३४) मम्पे ज्मोतिमिट्टर्' यतोष्टकस्वतो ज्योतिरिति। ५ एकेन गायश्रेम मभ्यमेन एृवीयेनोभयतथ जाग चार्म्मा प्रथमद्वितीयान्मो चतुर्येन व आगवेन मम्येज्मोत्िर्मगती' नाम भपति। इसपि थ। ६ मदा त्रममेष्टमा पादा ममन्ति, अन्से व गायन्नख्वा 'उपरिथ रयोविभिएटव्' नाम भमति। इत्ि क मु पु टिप्पण्मा सिसितपुस्तके थ।

Page 109

काव्यमाला।

यथा- जयंतं च प्रस्तुतं च (१) प्रचावतं प्ररजा चे (२) धत्तं द्रविणं च धत्तम् (३)। सजोपसा उपसा (४) सूर्येण चो्ज नो धत्तमश्विना (५) ।।' (ऋुग्वेदे-अ० ६ अ० ३ व० १५ म० ११) तथा 'जगती' इत्यनुवर्तनीयम्। तेनान्तेन जागतेन पादेन शेषैश्र. गायत्रश्चतुर्भिः रुपरिष्टाज्ज्योतिः'नाम जगती भवति। यथा- 'हंसाविव पतथो (१) अध्वगाविव सोम सुतं (२) महिपेवाव गच्छथ.(३)। सजोपसा उषसा (४) सूर्येण च त्रिर्वर्तिर्यांतमश्विना (५)।। (ऋग्वेदे. अ. ६ अ. ३ व. १५ म. ८) इति त्रिष्टुव्जगत्यधिकार। एकसिन्पश्चके छन्दः शेङ्कुमती। ३।५५॥ १ 'तथा जगतीत्यनुवर्तनीयम्। तेनान्तेन गायत्रेण शेषैश्च जागतैस्त्रिभिः 'उप- ष्टाज्ज्योतिर्जगती' नाम भवति' इति. क. मु. पु. टिप्पण्यां लिखितपुस्तके च। सर्वानुक्रमणिकायां कात्यायनाचार्योंक्ता यथा-'षष्ठं त्रिष्टप् त्रैष्टभ- दा (१) द्ी तु जागती यस्याः सा जागते जगती, त्रैष्टभे त्रिष्टप् (२) वै- जौ जागतौ चाभिसारिणी (३) नवकौ वैराजस्त्रैष्टमश्च (४) द्वौ वै- जौ नवकस्त्रैष्टभश्च विरादस्थाना (५) एकादशिनस्त्रयोSष्टकाश्च विरा- रूपा (६) द्वादशिनस्त्रयोऽष्टकाश्च ज्योतिष्मती (७) यतोऽष्टकस्ततो योतिश्चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती (८) मध्ये चेद्यवमध्या 3) आद्यौ दशकावष्टकास्त्रयः पङ्गधुत्तरा विराट्पूर्वा वा (१०)' इति शविधास्त्रिष्टम ३. कात्यायनाचार्योक्ता यथा-'सप्तमं जगती, जागतपदा १) अष्टिनस्त्रयस्तौ च द्वौ महासतोवृहती (२) अप्टकौ सप्तकः षट्टो शको नवकश्च षडष्टका महापङ्ि: (३) इति त्रिविधा जगत्य. ४. पदैक पश्चाक्षर पादो भवति त्रयश द्वादशाक्षरास्तदा 'शङ्कुमती जगती' नाम न्दो भवति।' इति क. मु. पु टिप्पण्या लिखितपुस्तके च । 'अनादेशे चत्वार.' ति परिभाषया चत्वार एकादशिन पादा इत्यर्थ। 'जागतसूक्ते स्थिता गती त्रिष्टप्सूके स्थिता त्रिष्टप्'नात्र कमादर' इति तन्भ्ाष्यकार। तैस्तदुदाहरणा- पपि तन्र दर्शितानि पिड्गलोक्ताट्विलक्षणमिदं छन्द । अन्नापि क्रमो न विवक्षितः दमेव च्छन्द पिङ्गलाचार्येण जगतीज्योतिष्मतीसंज्ञकत्वेनोपादाय पुरस्ताज्ज्योति- मतीत्वादिना त्रिविधमुक्तम् कात्यायनेन तु चतुश्रत्वारिंशदक्षरत्वात्रिष्टप्छन्दोमध्ये रिगणितम् एतेषामुदाहरणान्यप्याश्वलायनशाखाया वहूनि सन्ति वाहुल्यभयेनान्र दर्शितानि. तत्रैतादृशि त्रिष्टप्छन्दसि विशेषमाह कात्यायनाचारए .- 'बहुनापि षटभ एव' इति अस्यार्थस्तु त्रिष्टभश्चतुश्चत्वारिंशदक्षरत्वे प्राप्ते सति वहुमिरक्षरैरूना

Page 110

३ मध्याय ] छन्द शास्त्रम् । २३

यदैक पमाक्षर पादो भवति प्रमथ परक्षरा, तदा 'शङ्ुमती' नाम गामश्री। छ न्दोम्रहणे प्रकृते पुनशछन्दोभहण छन्दोमान्रप्रतिपशयर्थम्। तेन सर्वेपु छेन्द सु पथा क्षरेकपावसक्षिता शङ्मसी भषति। इतरथा व्यनन्तर सप्रस्यम स्यात्॥ पद्दे ककुष्मेती। ३।५६॥ एकस्मिन् पउसरे पादे, अन्मेपु यथाउस्षममुपातेपु उन्दोमान्न, केपुम्मसी नाम।। त्रिपादणिष्ठमध्या पिपीलिकमध्या।३।५७।। मदाधन्सी पादी पहक्री मध्यमोऽल्पतराक्षर सवाणिष्ठमम्मा ससी पिपीसिक मष्मा' नाम ममठि। अयमर्य-आपन्ती पादावथयक्षरी, मम्यमरपेक्षर, एवं त्रिपाठा यत्री पिपीसिकमम्मा नाम भवति। एय चतुक्षरे पमाक्षरेऽपि मध्यमे पादे पिपीसिक मध्मा सिदुपति। यत्किनिपिपाध्छन्दो सयुमध्यमपाद तत्सव पिपीसिकमप्यमुच्यसे। अपि विराड्रुपावित्रिष्टवधिकारोक्ा त्रिष्टभ एव स्यु: एठेन पमभिव्नसुर्मिलिभिवाक्षर रुना अपि डचसिष्टप्सू उस्पास्रिष्टम एव, न शु सासा निभृस्पतित्वभुरिकपत्वित्वादि ५. भा वृतीयाप्यायसमाप्तिसून्नाणामुदाहरभानि सृत्तिकता न द्शिसानि मपाप्रास्त कानिचितप्रवश्यन्से सत्तरसून्रटिप्पण्याम् १ कफपती, फफम्मती, इति क मु.पुस्मे। १ उष्णिहो गया-'उवासो दैवदिति (१) रुरुप्यता नाम उम्र (२)। उदस्मन्त मवतो (३) पृद्धवस (v) । (इदि ममदेव ।) २ पडसरी, एकाक्षरी, इसि सि सषिसपुस्तकयो। अनुष्टमो पया-'पित्ु मु स्तपम् (१) मह्दो पर्मारण तर्विपीम् (२)। यर्स्म प्िवो म्योर्जसा (३) बूद्र विपव मुर्ययत् (४) ।' (नवेदे- अ.२अ०५८-०६म०४) २ अनुष्टमो यभा-स पूर्म्मो महोनो (१) घेनः ऋसुभिरानसे (२)। यस्य द्वारा मनुः पिखा (३) देवेपु घिय आनज (४) ॥ (सामवेदे-पू• प्र० ४ अ० २म ४) पृहस्या मथा-'इन्द्र याहि मस्मु (१) मिनेण वेवरोघसा (१)। सयोनः प्राप्त्युदर्र (१) सपीविभिरासोमेमिदरु स्िरम् (४) ॥।' (इदि भवदेव ।) पङचया मथा-सवत्र सुवीर्म (१) ततक्षति अवाश्वश्रम (२) देवानों म इन्मनो (१) मजमान इयक्षति (४) I। (इसिभमदेव 1) ३ प्र्मक्षर, परक्षर, इति सिवित पुसकमो। त्रिष्टमो मथा-इमन्तमुपस्थ (१) मुना संसमामि (२) प्रजापसेर्मुखमेवरि वीयं (३)। तेन पुंसोऽमिमवासि (v) समान्कामान्यकिम्यसि राह्ी (५)। (इति ममदेब।) ३ गायपर्या पथा-सुर्मिर्येमामो हस्पुतो (१) विचक्षणो (२)। शार्जा देवः सेमुद्िये: (r) म' (ऋग्घेदे-अ• ७ अ· ५१० १५ म. १६) उष्णिहो यमा-'हरी मस्मे सुपुजा विमता (१) वेरवम्ता मु शोपो (२)। उभा दभी न केशिमा पतिर्वत् (३) (नग्वदे-म. ८ भ० ५ म० २९ म. २)

Page 111

२४ काव्यमाला

विपरीता यवमध्या। ३।५८॥ आद्यन्तौ पादौ लध्वक्षरौ, मध्यमश्च वह्वक्षर, सा गायत्री 'येवमध्या' नाम भवति एवमुष्णिगादिष्वपि योज्यम् । ऊनाधिकेनैकेन निचृद्डुरिजौ। ३।५९॥ 1

चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री एकेनाक्षरेण न्यूनेन सा 'निचृत्' इति विशेषसज्ञा लभते। एकेनाधिकेन 'भुरिक' इति। एवमुष्णिगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ अनुष्टभो यथा-'पर्युपु प्र धन्व ाजसातये (१) परि वृत्राणि सक्षणि (२)। दविपस्तुरध्या ऋणया न ईयसे (३) ॥I' (ऋग्वेटे-अ० ७ अ० ५ व० २२ म० १) वृहत्या यथा-'अवीभोवीरमध्यसीम देषुगाय (१)गिरे सहा विचेतम् (२)। इन्त्रं नामशून्यं शाकिनं वचो यथा (३) ।' (इति भवदेव ।) १ गायत्र्या यथा-'समुन्नेयो वसूना (१) यो रायामानेताय इडायाम् (२)। सोमो य सुक्षिमीनाम् (३) ।।' (इति भवदेव. ।) उष्णीहो यथा-'सुदेव' समहासति (१) सुवीरों नरो मरुतः स मत् (२)। यं त्रार्यध्वे स्याम ते (३) ।।' (ऋग्वेटे-अ० ४ अ० ३ व० १३ म० १५) २ निचृदायत्र्या यथा-'अभिमिन्धानो मनसा (१) धियं सचेतमर्त्य (२)। अभिमिन्धे विवसभि. (३) ॥' ( सामवेदे-पू० प्र० १ अ० १ म० ९) निचृदुष्णिहो यथा-'इुपे त्वोर्जे त्वा वार्यवस्थ. (१) देवो व. सविता प्रार्पयतु (२)। श्रेष्टतमाय कर्मणे (३)।' (यजुर्वेदे-अ० १ म० १) निचृदनुष्टभो-'द्वेपस्ते धूम ऋण्वति (१) द्विविषच्छुक् आतत (२)।. शरो नहि द्युतात्वम् (३) कृपा पावकरोचन (४) ।।' ( इति भवदेव । ) निचृद्धहत्या यथा-'बल धेहि तनूपुनो (१) बलमिन्द्रानळुत्सु नः (२)। बले तोकाय तनयाय (३) जीवसे त्वं हि बलदाऽअसि (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ३ व० २२ म० १८) निचृत्पङ्गया यथा-'भसे तव श्रवो वयो (१) महि भ्राजन्ते अर्चयो विभावसो (२)। बृहृन्वानो शर्वसा वाजमुक्थ्य (३) दधासि दाशुपे कवे (४) ।' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० २८ म० १) निचृत्रिष्टुमो यथा-'इदन्त एकं पर ऊत एकं (१) तृतीयेन ज्योतिपा सविशख (२)। सवेशनस्तन्वे चारुरेधि (३) प्रियो देवाना परमे जनित्रे (४) ।' (सामवेढे- पू• प्र० १ अ० २ म० ३) निचृज्गत्या यथा-शतऋतुमर्णवं शाकिनं नरं (१) गिरों म इन्द्रमुपयन्ति विश्वतः (२)। वाजसनि पूर्मिदं तूर्णिमसुरम् (३) धामसाचमभिपारच स्वर्विदम् (४)।। (ऋग्वेदे-भ०३ अ० ३ व० १५ म० २)

Page 112

३ अभ्याय ] छन्द सास्त्ाम्। २५

द्वार्भ्या विराट्खराजी।३।६०॥ 'कनाषिक' अहणमनुवर्तवे । शा्मामक्षराम्मा न्यूनािकाम्मा गायत्री यधाकम विरोद-खराद्-संज्ञा भवति। एवमुष्णिगादिष्यपि पष्टम्मम्।। ३ भूरिगनुष्टमो यपा-सा म आबह जातवेदो (१) रक्ष्मीमनपगामिनीम् (-)। यस्मो हिरण्य विन्देय (३) गामश्व पुरुपानइम् (४) i' (इति भवदेव ।) भूरिक्रिष्टमो यथा-य वतम्यो वृत्मिष वाचमिष्य (१) उपस्तिरेशैतरो धेनुमीडे (२)। ये षातजूतखरणिमिरेये (३) परियो सथो अपसो वुभप (४)।।' इसि भधदेम ' भूरिग्जगस्या मया-'इमो न बिद्वा अयुजिरिय पुरि (१) त यहानि प्सरणिमय सथम् (२)। नास्म वेश्मि विसुचनापृतं पुन (३) विद्वान्पय पूर एव अञ्यनेपति (४) ।। (इवि मवदेव ।) १ विराडगायत्र्या मथा-'अ भी पुण सखीना (१) मविता जरितणाम् (२) । धर्तं भवास्यूतये (३) ॥' (इदि मषदेव ।) विरायष्णिहो मथा-इत गायत्र नकबनस्माह ( १) बिस्विरिरे भाश्रिनागाम् (•)। भाक्षीघ्ममसवीदम् (२) । (इति भवदेव ।) षिराडनुष्टमो मथा-'यदि वीरो अनुष्मा (१) अमिमि घानमस्य (२)। भजइय व्ममानुपक् (१) ।।' (सामवेदे-पू• प्र० १ अ २) षिराहमृहत्या मथा-भमे विवखद्षस (१) बिन्न राघो अमत्म (२)। आ याशुपे आासनेदा वह स्व (३) मय्ा देवा उपर्मु (४) u' (इति भनदेव ।) विरादत्रिप्ठुमो यमा-परिवत्त वाससेना (१) वीर्घायुव कृणुत कीर्घमायु ()। घस च जीम शरद सुवचा मसूनि चार्मे विमृजासि जीवन् (३) ।। (इति मनदेय ।) विराङ्अगस्या यया-पममस्मम्पै घिपणाम्यस्पर (१) बिदासो विश्रा ममाणि मोर्मना (२)। प्ुमन्त वाज पृर्पश्रप्ममुच्चम (१) मार्मो रयिमृमवस्तलता वर्य (v)। (च्ग्वेवे-अ• ३ भ० ७ व०८म· ८) १ स्वराम्गायप्या पथा-'विद्ासाविदुरे पृष्ठे (१) वविद्वामित्यापरो भपेवा: (२) । नूचिन्ु मर्वे भक्ी (२) ॥ (ऋग्येवे-भ १ अ० ८ प• २१ म. २) स्वराडनुष्टमो यथा-'रुवणाम्भसि जातोऽसि (१) उमोसि हृदय सव (२) । सषणम्य पृथिवी माता (१) समणस्म वरुण पिता (४) ॥ (इति भवदेव ।) स्वराए्पहस्या यया-'विततूपम्ते मघवन् (१) विपधितोयों विपो समोनाम् (२) । उर्पकमस्व पुठरुपुमा (1) मर वाज मेोवेष्सूठये (v) ।' (ऋग्वैवे-अ. ५ अ.७ व• १- म० ४) स्वराद्त्िष्टभो मया-'हम्प्रोसोमा परि घा भूद्र विश्ववी (1) हय सति: पृक्ष्मा श्वैष वाजिना (२)। मां वा होत्री परिद्विनोर्मि मेष (३) पेमा मर्हाणि नुपतीन जि न्ववम् (४) II' (दग्येडे-अ ५ अ. ७ म० ६ म० ६)

Page 113

२६ काव्यमाला।

आदित: संदिग्धे। ३।६१॥ यदा पड़िंशत्यक्षरं छन्दो भवति, तदा कि प्रतिपत्तव्यम्। किं गायत्री खराड्, उतोष्णि ग्विराड्, इति। एवं संदिग्धे सति छन्दस्यादिभूतात् पादाननिर्णय कर्तव्य। यदि प्रथम पादो गायत्र्यास्तदा गायत्र्येवासौ। अथोष्णिहस्तदोष्णिग इति। एवं सर्वत्रे॥ देवतादितश्र।३।६२।। इदमपरं निर्णयनिमित्तमुच्यते। सदिग्धे छन्दसि देवताटेश्व निर्णयः कर्तव्य.। 'आदि'ग्रहणं खवरादिपरिग्रहार्थम् ॥ कस्य छन्दस का देवता यथा निर्णय कर्तव्य इत्यपेक्षायामिदमुच्यते- अग्निः सविता सोमो वृहस्पतिर्मित्रावरेण विन्द्रो विश्वेदेवा देवताः।३।६३॥ गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां यथाक्ममग्न्यादयो ढेवता वेदितव्या। तन्न संदिग्धे छन्दसि यदाग्नेयं तदा गायत्री। यदि सावित्रं तदोष्णिग। एवं सर्वत्र। वैदिकेष्वेव छन्द सु निचृद्रिनौ, तथा विरादखराजौ च दृश्येते। न लौकिकेषु। अतो लौकिकेषु सदेहाभावात्तनिर्णयभूता देवतादयो नेष्यन्ते॥ स्वराः पड्जर्षभगान्धारमध्यमपश्चसधैवतनिषादाः । ३ ६४॥ सवरा गायत्र्यादिषु क्र्मेण द्रष्टव्या. । सितसारङ्गपिशङ्कृष्णनीललोहितगौरा वर्णाः। ३ ६५॥ गायत्यादिषु क्रमेण वर्णा वर्णनिर्णयनिमित्तमभिधीयन्ते॥ आग्निवेश्यकाश्यप गौतमाङ्गिर सभार्गवकौशिकवाशिष्ठानि गोत्राणि ३। ६६ ।। गायत्र्यादीना क्रमेणैतानि गोन्नाणि भवन्तीति वाक्यशेषः । अत्र रोचनाभा कृ- तय, श्यामान्यतिच्छन्दासि, इत्येवमादिकमधीयते छान्दसा। तन्नोपपद्यते। कृतीनाम- तिच्छन्दसा च निचृङ्भुरिजोर्विरादखराजोश्र प्रदेशाभावात्, कश्षिनास्ति संशय । यस्य निर्णयनिमितं च वर्णोपन्यास करियते। तदपि ऋषिदेवतास्वरवर्णाना ज्ञानान्नि श्रेयस- मिच्छन्ति छान्दसी ।। इति भट्हलायुधकृताया पिङ्गलछन्दोवृत्तौ तृतीयोऽध्याय ।

१. यथा 'विद्वासो विदुर ' (ऋग्वेदे अ० १ अ० १ व० २२) इति मन्त्रस्य

दीनामुदाहरणान्यालोच्योह्यम्, वस्तुतस्तु यत्रानुक्रमणिकायां छन्दो नाभिहितं तत्रैव संदेहस्तननिर्णयार्थमिदं तादृशां मन्त्राणां दुर्घटत्वादुदाहरणदर्शनमपि दुष्कर- मिति २. 'मिन्रावरुणा' इति लिखितपुस्तके। ननु भगवता पिङ्गलाचार्येण कृतो

Page 114

8 अध्याय ] छन्द श्रास्रम्। २७

प्वतुरभिक शस मद रसम्। मध्ममपद्लोपी समास। अभ वा चस्वारि य शर्त म चतु ्शतम्। इन्तूसमास । कर्मषारयस्त नेप्यसे। तत्र मतुशवानीति प्रामोति। यन चत शतमक्षराणां संक्या भवति सत् 'उत्ृति' नाम छन्द । यथा- मोडय देवतादिनियम स कि विधिर्निममोऽनुवादामों या। नायसवतद्वेदानुक्रमणिका कारे स्मृतिकारैथ संहितास्थमन्रराणो कर्मकाण्डीयमन्म्राणो प देवतावीना विदित त्वेनापूर्वत्वामावाद्। किंच 'गायतरमा' सविता आसवेदस' इति, 'त्रिष्टमोमिर्देवता' इत्याविना सप्तव्माहसीनामपि छन्दर्सा देवतानो चानेन महाविरोभापाताठ। मथादू संबर्त-'व्याहवीना व सर्वेपामार्ष पैव प्रजापति । गामतयुष्णिगनुष्टम्सृदृतीपत्विरेवप।। भिष्टुप् च जगती चैव छन्दांस्मेतानि सप्त वे । अभिर्वायुस्तया सूर्यो वृद्दस्पतिरपपति । इन्द्रय विश्वेवेवास् देवता समुदाहता ।I' नापि द्वितीयोऽनन्तम्यमिचाराठ्। नापि सृतीयो निष्फसस्वाद्विरोषापाताथ। अन्नेवमषघेयम्-येर्षा मन्माणो छन्वोवेपतावीनि नोकानि अपि हु विरादस्राडादिसक्षणट्टमरक्षितरमेन गामभ्युष्णिरभ्माम्' उष्णिगन् एष्म्याम्' इत्यादि संगमो भवेद् तमाधपावेन कचिदेवतादिभ्यम विरोध परिहरणीय उस्यमिप्रमता मगवता पिष्साचार्येण आादित संदिग्धे' (पि• सू० ३। ६१) इत्यादि सप्त सूत्राणि विदितानि, इति। एवेपामुदाहरमानि वहूना वेदशाखानामनुपठम्भापुर्स मानि। यन्तु शकमुक विजानीमाभीच सोहितमेव च। श्याम त स्वरित विद्या वमिरुचस्य देवता ॥ नीचे सोमं विजानीयात्खरिते सविता मवेद। उदात्त म्ाझण विद्याभीचं क्षत्रियमेव ॥ षैश्म ह सवरिति विद्यादुदात्त त भारठामम्। नीच गोतममिष्माह गार्ग्य सु स्वरित विदु i1 विद्यायुवात्तां गायत्री नीचं प्रैष्टभमेव स। जागर्त स्वरित मिद्यावेवमेव नियोगत ॥गा घर्षवेदे ये प्रोक्ा सप्त पड्जादय खरा। र एष वेदे विज्ेयासय उव्नादम खरा ॥। उभी निषादगान्यारी नीचावृपभघैयतौ। शेपास्त सरिते प्ेमा पहजमभ्यमषैमता ॥। इति माझवल्कीमशिक्षोफेमिट्टमो लोदितो मर्ण, सोमो देवता ऋयमधमती खरौ गोतमन्दषि। जगस्ा श्यामो वर्ण सविता देवता पड्अमध्यमपममा खरा गाग्येणपिरित्यादिमि पिझसोफेनानैक्य सदपि शासाभेदेन परिहरणीयम् १ सकृष्मादिकृतिपर्यन्त्ानामुदाहरणानि श्रीमता इसायुघेन न दर्शितानि भतखा न्युपकमणिकामाम्योपलम्मानि, अन्यत्र सुप्रसिदानि व सर्वोपकृतये श्ृसिमप्येऽस्मामिर्नि वेशितानि। अन्नाक्षराभिक्यमपि न ोषावह नसु शतशब्दम्य प्रयोददगायत्रीपावठक्ष कस्यास, गायश्रीपादानामष्टाक्षरन्यूनाषिक्मपि संमवति सत्तु प्रागवाहतम्।उस्कृत्यादि र सिपर्यन्तेपु छन्दसु पादनियमो न केनापि मुनिना वर्शिस । अनुकमणिकाभाम्मकार दर्णिवा नियमास्त कनिदर्स्यन्वे

Page 115

२८ काव्यमाला।

'होता यक्षद्श्विनौ छारगस्य (१) हुविप आत्तामद्य मंध्य (२) तो मेदु उद्धतं (३) पुरा द्वेपोव्भ्य. (४) पुरा पौरुंपेय्या गुभो (५) वर्म्ताचूनं घासे अज्राणां (६) यर्वसप्रथ- मानॉ (७) सुमर्क्षराणाए शतरुद्रियाणाम् (८) अगनिप्वात्तानां पीवोपवसनानां (९) पार्श्वतः श्ौणितः शितामतः (१०) उत्सादुतोSद्गादङ्गादवत्तानां (११) करंत सवाश्विना जुपेता५ (१२) हुविरेवाश्विना जुपताम् (१३)' (यजुर्वेदे-अ० २१ म० ४३) चतुरश्चतुरस्त्यजेदुत्कृतेः ।४।२॥ चतु शताक्षराच्छन्दस क्रमेण चतुरक्षतुरः सख्याविशेषांस्त्जेत्। एतदुक्तं भवति। उत्कृतेरारभ्य चतुर्भिश्चतुर्भिरक्षरैन्यूनानि छन्दांस्यन्यानि स्थापयेत्। अष्टाचत्वारिंशद- क्षर यावत्॥ तान्यभिसंव्याप्रेभ्यः कृतिः।४।३॥ तान्युत्कृतेरनन्तराणि च्छन्दासि अभि-स-वि-आड्.प्रइत्येतेम्य पराणि 'कृति' सज्ञानि भवन्ति। तन्र शताक्षरं छन्द 'अभिकृतिः'। यथा- 'देवो अननि. स्विष्टकृत् (१) देवान्यक्षद्यथायथ५ (२) होताराविन्द्रमश्विन। (३) वाचा वाच सरस्वती (४) मुगिए सोम५ स्विष्टकृत (५) स्विष्ट इन्द्रः सुत्रार्मा (६) सविता व्रुणो भिप (७) गिष्टो देवो वनुस्पति. (८) स्विष्टा देवा आज्युपा: स्विष्टो (९) अननिरुगनिना होता होत्रे स्विष्टकृ (१०) द्यगो न दर्धदिन्द्रियम् (११) ऊर्जनप- चितिं स्वधा वसुवने (१२) ॥' (यजुर्वेदे-अ० २१ म० ५८) पण्नवत्यक्षरं संक्ृतिः। यथा- 'देवो अझिः स्विंष्टकृत् (१) सुद्रविणा मन्द्रः कवि (२) सत्यमंन्मा युजी होता (३) होतुर्होतुरायजी या (४) ने यान् देवानयाड्या (५) अपि प्रेथेते होने अमत्सत (६) तॉ संसनुपी होत्री देवंगमां (७) दिवि देवेपु यज्ञमेरयेमं (८) स्वि- ष्टक्ृचाये होताभू (९) वसुवने वसुधेर्यस्य नमो वाके वीहि यज (१०) ॥

द्वानवत्यक्षर विक्कतिः। यथा- (तैत्तिरीयन्राह्मणे अ० ३ अ० ६ अ० १३ म० १)

इमे सोमा: सुरामाण (१) छागौन सेपनपमै. (२) सुताः शप्पै्न तोक्मभिः(३) लाजैर्मह सवन्तो मदा (४) मार्सरेण परिष्कृता. (५) शुक्ाः पर्यस्वन्तोऽमृताः (६) प्रस्थिता वो मधुश्ुत (७) स्तानश्विना सरस्वती (८) इन्द्रः सुत्रामा वृत्रहा (९) जुपन्ता सोम्यं मधु (१०) पिर्बन्तु मदन्तु व्यन्तु होतर्यरज ॥ (यजुर्वेदे-अ०२१म०४२) अष्टाशीत्यक्षरमाकृतिः। यथा- - 'भगो अनुप्रयुक्ता (१) मिन्द्रो यातु पुरोगव (२) यस्या सदोहविर्धाने (३) पूपो १ अत्रैकादश गायत्रा. पादा, एको जागत पाद. २. अन्न दश गायत्राः पादा., एको जागत. पाद :.

Page 116

४ अध्याम ] छन्द शाखम्। २९

यस्यानुमीयते (v) म्राहमणा यस्पामचन्ति (५) ऋग्मि साम्रा मर्जतावद (६) सुप्यन्स यस्पामृस्विजम् (७) सोममिन्द्राय पासये (८) दाभो भविदष्णायां मुद्ेषा (९) यहे ददामु सुमनस्यमानो (१·) ।।' चतुरश्ीत्यक्षरं प्रफृतिः । सया- 'सूमथ मा मन्युख मन्युपतमथ मन्युकतम्यः पापम्मो रक्षन्ता मद्राभ्या पापमकाप मनसा वाचा हखाम्मो पद्धपामुदरेण शिक्ा रातिस्दषलम्पतु मतिकचिदुरिस ममि इदमह माममृतमोना सूयें ज्योविपि छहोमि । प्रकत्या चोपसर्गवर्जिस ।४।४ ॥ उपसर्गेण वर्मित शुद्ध कतिरष्द प्रकृत्या स्यरूपणमावविष्ठत। वमसदुक भवति। अशीस्पक्षरे छन्द 'कृवि नाम । यया- 'सुपुरणोडसि गरमाियसे शिरा गायत्र मक्षुपृहदयम्तरे पक्षी स्वोम मात्मा माम्ुाधसि अद्ानि पजएपि माम सामे से। सनूयामदेष्य यंज्ञापुनिय पुष् पिण्ण्याः शुफा: । सूपर्णोसि गुररमान् दिय गष्छ स्युः पतेम (मसुर्बेदे-पू• अ. १२ म· ४)

कतेरमखादृतिरषटि शशरी जगसीस्यसे शम्दा क्रमेण भ्यमस्पापनीया ।। पृथकपृथकपूर्वत एवान्येवपाम् ।४।६।। एपां पृत्मादीनो पूर्वस पृमक्टृथगेतान्मेव शब्दरूपाणि विन्यसेत्। पृथनपृथग्प्रद्दण प्रत्येक पूर्वत्वज्ञापनार्थम्। अन्यथा हि समुदामपूवत्थमेां स्यास्। वेनायमर्ध-परृति शष्दात् पूष प्रतिशम्द। अष्टिन्दास्पूर्षमशघिद्य, शवरीमम्दास्पूव धषरीशष्द। जगतीशम्दात् पूर्व जगतीशम्द: ।। द्वितीयं द्वितीयमतित ।४।७॥ अन् द्वितीय द्विवीम शब्दरूपमसिष्म्दारपरत प्रमोकम्यम्। एव सस्युत्तरेपां छेन्व स्ामेता सक्ञा क्मेण भवन्ति। तत्र पदसपतस्पक्षरमतिघृसिः। मा- १ अश्राटी गायत्राः पादा, हो भागता २ फात्यायनोक पादनियमो यथा- पादा अतिजगस्यास्तु नयो शवशफा: परायष्टकी (1) शफरीपादा सप्तेषाष्टा्षरा: स्मृताः (२) अष्टिशकरपाषी मौ कर्तम्यी पोड्ठशाकरी आगतोऽथाएकी (३) चाष्टिपादा: पोसशकास्रया, अष्टकी घ (v) मस्यष्टिपादी जागसी चाएकारमय, आगत्ाष्टकान् (५) अथ घृति पाषौ सु जागती पादासयोऽए्टकान्ाथ पोडशाक्षर एघ चाएकम् (६) अथासिघृती है पादी जागती ततसपयोऽएका जागतम् तथाप्ाक्षर कायपि (७)' इवि ३ एप व्यूहाभ्यूनता परिहाया

Page 117

३० काव्यमाला।

'स हि शर्धो न मारुतं तुविष्वणि (१) रमस्वतीपूर्वरास्विष्टनि (२) रातनास्विट्टनिः। () भादन्टव्यान्यादृदि (४) यज्ञस्य केतुरहणो (५)। अर्ध स्मास्य हपैतो हृपीवतो (६) विश्वे जुपन्त पन्थां (७) नरः शुभेन पन्थाम् (८)।' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० १ व० १३ म० ६) द्वासप्तत्यक्षरं धृतिः। यथा- 'अवर्मह इन्द्र दादृहि श्रुधी न: (१) शुशोच हि द्यौःक्षानभीपॉ अद्रिवो (२) घृणान्न भीपॉ अद्रिवः (३) शुष्मिन्तमो हि शुष्मिभि (४) वैघरुग्रेभिरीय से (५)। अपूरुपन्नो अप्रतीत शूर सत्त्रभि (६) सिससै. शूरसत्वभिः (७)॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० १ व० १२ म० ६) अष्टषष्टयक्षरमत्यप्टिः। यथा- 'अदर्श गातुरुखे वरीयसी (१) पन्था ऋतस्य समयंस्त रश्मिभि: (२) चक्षुर्भ- गस्य रश्मिभि: (३)। दयुक्षं मित्रस्य सार्दन (४) मर्यम्णो वर्रुणस्य च (५)। अर्थादघाते वृहदुक्थ्यं १ वर्य (६) उपस्तुत्य वुदृद्दर्य: (७) ॥' (ऋग्वेटे-अ० २ अ० १ व० २६ म० २) चतु पष्टयक्षरमष्टिः। यथा- 'त्रिकद्रुकेषु महिषो यर्वाशिरं तुविशुप्म(१)स्तृपत्सोममपिव द्विर्प्णुना सुतं यथावशद् (२)। स ह ममादु महि कर्म कतैवे महामुरुं (३) सैने सश्चहेवो देवं (४) सत्यमिन्द्र सत्य हेन्दु (५) ।' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ६ व० २८ म० १) षष्ट्यक्षरमतिशक्कगी। यथा- 'साकं जातः कतुना साकमोजसा विवक्षिथ (१) साकं वृद्दो वीये सासहिमंधो विचर्पणि: (२)। दाता राघस्तुवते काम्युं वसु सै (३) नै सश्चद्देवो देवं (४) सत्यमिन्द्र सत्य हन्दुः (५) ॥' (ऋग्वेटे-अ० २ अ० ६ व० २८ म० ३) पद्रपञ्चाशदक्षरा शक्करी। यथा- 'प्रौष्वस्मै पुरोरथं (१) इन्द्राय शूप्मर्चत (२)। अमीके चिदु लोककृतू (३) सङ्गे समरसु वृत्ना (४) अस्माकं बोविचोदिता (५) नर्भन्तामन्युकेषाम् (६) ज्याका अधिधर्न्वसु (७) ' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० २१ म० १) द्विपश्चाशदक्षरम तिजगती। यथा- । 'स आतरं वरुणमम्न आरववृत्त्व (१) देवाँ अच्छा सुमती युज्ञर्वनसं (२) ज्येश. युज्ञवनसं (३) ऋतावानमादित्यं चर्षणीषतम् (४) राजान चर्पणीषटतम् (५) ।।' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ४ व० १२ म० २) १ २. ३ ४ एषु व्यूहान्यूनता परिहार्या.

Page 118

४ अध्माय] छन्द शास्त्रम्। ३१

मध्यभरयारिशदक्षरा जगसी। यथा - इम्मैं मित्र पंगमभिमवये (१) मारुव वाघो भदिि इवामदे (२)। रर्य न दुर्गा इसव: सुदानयो (३) षिश्रेस्माओो असो निप्पिर्सन (४) प (भग्षेदे-अ• १ अ० ७ म २४ म- ९) अत्र लौफिकम् ।४।८।। अधिकारोऽ्यमाधास्रपरिसमासते। पूर्षेपा छन्दर्सा षदिकत्वमेव। इत प्रमुस्ा मावीना चूसिकापमन्साना लौकिकत्वमेव। सेमान्याीनामुत्कृतिपयन्तानां वैविकर्त्व एाकिकतं प। अन्र वैदिक्न्दर्सा प्रस्ावे प्रसभ्नावेवववनादिमुनिपारम्पमागर्त

तन्मूरत्वात्काम्मस्य । काव्य न् कीतिरुपत्मादानन्ददेतुत्थाथ् पुरुपार्थ ।। आत्रैष्ठमान्च यदार्पम् ।४।९। भडमिविमी। त्रिष्टमेव निष्टमम्। सार्यें सद्धित। गामभ्माविन्निष्टप्पर्यन्त यदार्य छन्दोगास वैविके म्मास्मावं सौकिके प धत्तमेव द्रष्टष्यम्। कि तदापम। पतुविद्यव्यक्षरा गायत्री अथ्यविदयत्मक्षरोष्णिक, हानिशवस्रानष्टप पदर्तरिशदक्षरा पुहवी भत्वा रिशदक्षरा पकि चसुमस्वारिवदक्षरा त्रिष्टप्। च समुचये॥ पाद्घतुर्माग·।४।१०। पतुमागधतुविशस्मक्षरामा गायभ्यावतुर्षो भाग पादसंजा सभवे। गायभ्या पशक्षरपाद। एवमुष्णिगादिप्वपि म्रष्टम्मम्। समतविपममेतैद्॥ यथाटृसमासतिर्वा ।४। ११ ।। यस्म वृत्तस्य माटकि पावैन्यूनाक्षरेरधिकाक्षरेवा समापतिषस्मवे वस्म वारसा एव पादा प्हीतम्मा। वाशन्दो म्यमस्थितविमापा। उदताविपु विपमपृत्तेपु चत्रुमागा सिकमेणापि पादम्यवस्पादधनाद। आदौ वावहणणछन्दो मात्राच्छन्दखत: परम्।

आर्यासुद्गीतिपयन्स गणच्छन्द समीरितम्। पैतास्याविचूसिकान्त मात्राघ्छन्द प्रकीर्तितम्। समान्याघु्कृति यावदक्षरच्छन्द एव म ॥। तश्रादौ वावदार्मामक्षणसिसूपर्थ गणसंक्ञा करोति- १ 'गछति समानी' (पि० सू. ५।६) इति सूत्रभोषित छन्द् २ 'गामभ्मा पसम: (पि० सू ३।३) इति यतृतीयाष्मामे दर्शित तदटविकविपयमार्न्र सेन छौकिक मछन्दर्सा त्रिपश्पद्पव्वा निपिदा मतो छौकिकवियमव्त्तेऽपि लोकिकविपम एव मषि प्यवि नम्न वैदिकोक कि तु मतुष्पदत्व वश्राप्मक्षतमेव हषेयम्

Page 119

३२ काव्यमाला।

लः समुद्रा गणः।४। १२ ।। ल इत्येकमात्रिकस्याक्षरस्य ग्रहणम्। समुद्रा इति चतु संख्योपलक्षणार्थम्। चतुर्णा लकाराणां 'गण' इत्येषा संज्ञा विधीयते॥ गौ गन्तमध्यादिन्लश्।४।१३।। अनेन गणस्य विन्यासभेदं दर्शयति। स हि गणः कदाचिङ्गुरुद्वयेन (Ss) भवति, कदा- चिदन्तेनैकेन गुरुणा (Is), कदाचिन्मध्यमेन (ISI), कदाचिदाद्येन (SII), कदाचिच्चतु- भिर्लघुभि (IIII)। पष्ठस्य भेदस्याभावद् विस्पष्टार्थमिदं सूत्रम्। अन्तमध्यादिरिति प्रथमं द्वन्द्वसमासं कृत्वा पक्षाद्गकारेण बहुव्रीहि। द्वन्द्वात् परोय श्रूयते लभतेऽसौ प्रत्येकाभि- संवन्धम्। द्वौ गकारौ (ss) चत्वारो लघवो (IIII) भवन्ति। स एको (SS) गण । गकारोऽन्ते यस्य स गन्तो द्वितीयो (IIS) गण। गकारो मध्ये यस्य स गमध्यस्तृ- तीयो (ISI) गण। गकार आदौ यस्यासौ गादिश्वतुर्थो (sII) गण। नकारलकारौ मिलितौ चत्वारो लघवो भवन्ति स पश्चमो (IIII) गण ।। एवं गणेषु सिद्धेष्विदानीमार्यालक्षणं करोति- खरा अर्ध चार्यार्घम् ।४। १४॥ गणग्रहणमनुवर्तते। खवरा इति सप्तानां सज्ञा। यत्र प्रस्तारे गणा सप्त भवन्ति, अर्ध च गैणस्य, तदार्यार्ध निष्पद्ते। द्वितीयमप्यर्ध तादृशमेव। समप्रविभागेऽर्घशव्द.। यद्येवमर्धशव्दस्य 'अर्ध नपुंसकम्' (पा० सू० २।२।२) इत्यनेनैकदेशिसमासे सति पूर्व- निपात. प्राप्नोति। यथा-अर्धाढकम्, अर्धपलम्, अर्धखारीति। नैष दोष। सत्यपि समप्रविभागत्वे सबन्धमात्रस्यात्र विवक्षितत्वात्। समप्रविभागस्याप्यर्घशव्टस्यैकढे- शिसमासव्यभिचारदर्शनात्। यथा-तुलार्घेन गा क्रीणाति। १ 'पढमं वारहमत्ता वीए अह्ठारहहिं संजुत्ता। जह पढमं तह तीअ दहपश्चविहूसिआ गाहा ॥' इति प्रा० पि० सू० १।४९. 'सब्वाए गाहाए सत्तावण्णाइ होन्ति मत्ताइं। पुब्बद्धम्मि अ तीसा सत्ताईसा परद्धम्मि ॥' इति प्रा० पि० १।५१ 'गाथा' इति नामान्तरमार्याया प्राकृतपिङ्गले २. गुरुरूपो द्विमात्र इत्यर्थ ३ इदं सूत्रं श्रीमता भगवता पतज्जलिना प्रत्याख्यातम् 'परवल्िङ्ग द्वन्द्वतत्पुरुषयो' (पा० सू० २।४।२६) इति सूत्रे भाष्ये तथा च भाष्यम्-'एकदेशिसमासो नारप्स्यते। कथमर्धपि- प्पनीति। समानाधिकरणसमासो भविष्यति। अर्ध च सा पिप्पली चार्धपिप्पलीति । न./- सिध्यति। परत्वात्षष्ठीसमास प्राप्नोति। अद्य पुनरयमेकदेशसमास आरभ्यमाण षष्ठी- समास बाधते। इष्यते च षष्ठीसमासोऽपि। तद्यथा-अपूपार्ध मया भक्षितम्। आ्रमार्ध मया लब्धमिति। एवं पिप्पल्यर्धमिति भवितव्यम्।' इति अत एव 'प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य' इति कालिदासप्रयोग संगच्छते.

Page 120

४ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ३२

अनभ्मासादगसवाला यान्तेवे यारयात्रिका ।।

अघचन्द्र दधन्मूर्भि पाद ष पार्षतीपति। फासकूचिप हन्तुं सएहीतमिनामृतम्॥ समा म 1 सुल्मार्थ तुल्मसामम्य मर्मझं व्यवसामिनम्। अघराज्यहर मृसं यो न इन्यास्स इन्यसे।। अग्नाघस्य लक्षण कुषाण एव झापमत्याचार्यो मदार्यायामयान्तरपादम्यवस्था नाखि। सेन 'द्रीपादन्यस्मादपि' इत्यादी गणश्रमस्मान्ते गुरु्त्व न स्पात्।

c 1 दीपा-दन्य-म्मादपि मष्मा-दपि जत-निधेदि- -शोडप्य-न्वास्।

भानी-य सटिति घटमति विधिरभि-मतममि-मु-सरीमू-त।। अत्रायुद न ज्। ४।१५।। अन्नामाच्छन्द्सति मयुग्गण, प्रथमस्तृतीयः पपम सप्तमय नज्नगणो (ISI) मध्य गुरन कर्तम्म । श्वेपास्तु कामसो मवन्ति ॥ पैष्ठो ज्। ४ । १६ ॥। अन्नायोच्छन्दसि पष्टो मगणो (ISI) मध्यगुरुरेय मति। तन्नोवाहरणम्-

  • 5 3 1 1 1 सा जय-ति खग-छाया देवी दिवमु-स्पतिष्णु-रविरुचि-ा।

  • या - इपसे उम्प-रससे कसय-धोरपा- वविधु-दि-प ।। न्ली वा।४।१७ ।। पष्ठ' इस्यनुवर्तते। आर्माया पष्ठो गण (III) स्षउधुवा भषति। सत्रोदाहरणम्-

H - रुपा-न्वरेम देमी वामे-व ख्वी-मि सपदि किळ महि-प। १ यदि विधिरमिमसमुस्तीभूत स २-३-४ एसदर्यानुषावरकं प्राकृतपिङ्वछसूभम् सतगणा बीहन्सा जो एर मखडु छद्णेह जो। यिसमे तह गाहे विभ अद्े अहुभं बिमाणेड।। (१।५-) इति

Page 121

4 ३४ काव्यमाला।

9 3 4 ७

s S 11-115-1 पाद-स्पर्शसु-खादिव मीलित-नयनो-ऽभ-वद्य-स्याः ॥ न्लौ चेत्पदं द्वितीयादि।४।१८।। षष्टो (IIII) गण सर्वलघुश्चेद्गवति, तदा द्वितीयाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्तते। पूर्वमेवो- दाहरणम् ॥ सप्तम: ग्रथमादि ।४।१९॥। षष्ठे गणे मध्यगुरौ (ISi) सर्वलघौ (IIII) वा जाते सप्तमो गण (IIII) सर्वलघु- श्रेद्भवति, तदा प्रथमाक्षरादारभ्य पदं प्रवर्तते। तत्रोदाहरणम्- 3 ७

S S- -5 S 1- 11-S, ब्रह्म-क्षत्रकु •लीन: संमस्त- -साम न्तचक-नुतचर-ण । 3 ४ ७

1 IS S- S 5 5 S 1-5

सकलसु-कृतक पुज श्रीमानू मुज- -श्विरं ज-नय-ति।। २ 9 3

1111 S, जयति भु-वनैक- -वीर सीर युधतुलि- -तवपुल-वलविभ-व 5 9 2 3 ७

111-1S -11 .S -S, अनवर-तवित्त-वितरण-निर्जित-चम्पा-धि-पो मु-ज ॥ अन्त्ये पञ्चमः ।४।२०॥ अन्त्ये भवमन्त्यम्। दिगादित्वाद्यत्। अन्त्ये द्वितीयार्धे पश्चमश्वेद्ण (IIII) सर्व- लघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं प्रवर्तते। तत्रोदाहरणम्- 9 ७

  • 5 1- S, स जयति-वाक्पति-राज सकला- -र्थिमनो- -रथैक-कत्पत-रु । 3 ε ७ LO S S -1S 1-511- 51111-151-1-5,

पेष्ठश्च लू। ४। २१। 'अन्त्ये' इत्यनुवर्तते। अन्त्ये द्वितीयेऽर्घे मध्यगुरौ (ISI) सर्वलघौ (IIII) वा षष्ठे गणे प्राप्ते तदपवादो लकारो विधीयते। पूर्वमेवोदाहरणम् ॥ त्रिषु गणेषु पाद: पथ्याद्ये च । ४। २२।। १ 'प्रलीनसामन्त' इति लिखितोदाहरणपुस्तके। २ इदं सूत्रं 'ल समुद्रा गण.' (पि० सू० ४।१२) इत्यस्यापवादभूतम्, तेन द्वितीयार्घे एकेनापि लघुना षष्टो गणो भवतीति वोध्यम्.

Page 122

४ मध्याय ] छन्द शास्त्रम् ।

चकारोऽन्स्य इलनुकपणार्थः । यस्या आयाया अन्स्पेऽर्ध आय न त्रिपु गणेपु पाद समाप्मसे, सा आया 'पम्मा' माम मवति। वथया- 3 ५

5 5- पम्मा-शी व्मा-मामी खीपु जि-सात्मा-नरो न रोगी-म्यात्।

यदि पच-सा मन-सा वा-हसति-निस्य न भूते-न्य ॥ पादम्रहर्ण यत्युपठक्षमार्थम्॥ विपुलान्या ।४।२३।। यस्य भायाया अन्त्येष्ये, आये पोमयोवा त्रिपु गणेपु पादो न विध्राम्पति स आर्मा 'पिपुळा' नाम। सा घादन्तोमयपूर्षकत्यामिया भमति। सामान्मेन विधानमेतन्।

सिग्घ-छाया साप-व्यसेपि-नी कि-सिद्यन-ताघ्रा-गा।

111-63-3 मुसविपु-छा सी-माग्य समते लीसा-ह-माण्ड-ष्य।। -

अन्तविपुसा-

-3 चित हरन्ति हरिणी-दीघह-घ का-मिनो क-लाल-पै। 3 t :- Ii-ss-1111 15.

उभयषिपुसा-

  • $1 -5 .- H या भी-ककस-वनित-म्पमण्-से जा-वे म-हापिपु-छा।

गम्मी-रनामि-रविदी-पलोच-ना भव-ति सा मु-म-गा । अन्नोरमसे-पम्माविपुलामक्षमयो: सहानवस्पानलक्षणो विरोध, तेम मिश्रीमावो मासि। म एर्याशो विपुस्मामिस्टृष्टस्वेनेम पभ्मास्य नर्ष्ट भपति, उभयाभयत्वाच। पभ्मासक्षणस्य बिपुलामास्रप्नमिनापि प्रयथो पुर्सम। सतम पभ्याक्षमैकास्वैकस्येऽपि सदन्यमात्रविपयत्पाद्रिपुला भवत्मेव। पम्माचपसयो विरोषाभाषाट्ाध्ययामकभावो नाखि। तत्रायं संगा -

Page 123

३६ काव्यमाला।

'एकैव भवति पथ्या तिस्रो विपुलाश्चतस्र एवैता। चपलाभेदैस्त्रिभिरपि भिन्ना इति षोटशार्या स्यु.॥ गीतिचतुष्टयमित्थं प्रत्येकं पोडशप्रकार स्यात्। साकल्येनार्याणामशीतिरेवं विकल्पा स्यु ।।' तेषामनुक्तोदाहरणान्यूह्यानि॥ चपला द्वितीयचतुर्थौ ग्मध्ये जौ।४। २४॥ अधिकारोऽयम्। द्वितीयचतुर्थौ गणौ मध्यगुरु (ISI) भवत । प्रथमश्चान्तगुरुः (Is), तृतीयो द्विगुरु (ss), पश्चमश्चादिगुरु (sII)। श्रेषं यथाप्राप्तम्। एवं गकारयो- र्मध्ये द्वितीयचतुर्थो जकारौ भवत, सा आर्या 'चपला' नाम। उदाहरणमग्रत ॥ पूर्वे मुखपूर्वा ।४।२५।। पूर्वेडर्धे चपलालक्षणं चेन्वति, तदासौ 'मुखचपला' आर्या। पथ्यापूर्वकं मुखचप- लोदाहरणम्- १ ७ 1 15 -1 5 S 511-5, अतिदा-रुणा द्वि-जिह्वा- -परस्य रन्ध्रा- -नुचारि-णी कुटि-ला। ७

S S 5 S, दूरा-तपरिहर-णीया नारी नागी-व मुसच-प-ला ।। आदिविपुलापूर्वक मुखचपलोदाहरणम्- 9 3

S, - यस्या चिलोच-ने पि -झले भ्रु- -वौ स- गत मु-सं दी- घमू। १ 3 ४ ७

sS S S 5 -1-S, विपुलो-न्ताश्च दन्ता कान्ता-सो भव-ति मुखच-प-ला।। भैन्त्यविपुलापूर्वक मुखचपलोदाहरणमू- ७ 5. 115 S 5 S 5-5, विपुला-भिजात-वंशो- द्ववापि रूपा-तिरेक-रम्या-पि। ७

*निर्वा-स्यते गृ-हाद्व-हभापि चेद्व- 5 5- 5 -S, ति मुखच-प-ला ।। जघनपूर्वेतरत्र ।४ । २६ ।। द्वितीयेऽर्वे चपलालक्षणं चेन्भवति, सार्या 'जघनचपला' नाम। तत्र पथ्यापूर्वकं जघनचपलोदाहरणम्- १ 'मर्मानुसारिणी' इति लिखितोदाहरणपुस्तके। २. 'यस्याश्र' इत्यपि तत्रैव। ३. 'उभयविपुलापूर्व' इति क० मु० पुस्तके। ४ 'नि सार्यते' इत्यपि च तत्रैव।

Page 124

४ मध्याय ] छन्द शास्रम्। ३७

:- 11 1- मस्पा-दस्य क-निष्ठा-न स्पृध-ति मही-ममामि-का था-पि। 3

सा स-र्वघूर्त-मोग्या भवेद-पश्य-जनच-प-ए॥ अन्त्विपुलापूर्यक जधननपसरोदाहरणम्-

मस्या-पादा-छष्ठ भ्यतीत्य याति प्रदेधि-नी री- र्पो

बिपुसे फुले प्र-सूता-पिसाधु-मजप-न-चपला स्यास्॥ महाविपुलापूर्वके जयनचपसोदाहरणम्-

-i मकर-्वजस-मनि ह-इपसे स्फु-ट तिछ-क्लाष्छ-न य-म्पा।

षिपुता-न्वयप्र-जाता-पि जाय-से मघ-न-नय-पला-खौ ।। उभयोमेहाचपला। ४।२७।। यम्पा उमयोरषयोधपलालक्षण भपति, सामा 'महाचपसा' नाम। तत्र पम्यापूर्षक महामपलोदाहरणम्- s

हृद्य दरन्सि नार्यो मुनेर-पि भफटास-विस्षे-पै।

दोम्-तनाभि-देश निदश-नमन्स्मो महाप-प-सा।। बिपुलापूर्वक महाचपलोदाहरणम्-

मियुके कपोस वेशे-पि कृपि-का ह- -इससे म्मि-वे म-स्पा।

H विपुला-न्वयप्र-जाता-पि जय-से सा महाय-प-ळा ।। आध्यर्षसमा गीति ।४।२८॥। भादर्षेन सममन्त्वमर्ष मस्या साद्घसमा 'गीति नाम। अन्लपदसोपी समास । एतबुर्क मपति-द्वितीयेऽप्यर्मे पष्ठो गणो (ISt) जकारो न्ली (IIII) वा कतष्य ।।

Page 125

३८ काव्यमाला।

तत्र पथ्यागीत्युदाहरणम्- 9 9 3

11 S S s, मधुरे वीणा-रणितं पश्चम-सुभग-श्र कोकि-लाला-पः । 9 3

s S SS s, गीति पौरव-धूना सुप्त कुसुमा-युध प्र-बोधय-ति।।

आदिविपुलागीत्युदाहरणम्- 9 3 E

-S इयमप-रा विपु-ला गी-तिरुच्य- -ते स-र्वलोक-हितहे-तो। x0 9 3

s I-s s- S S s -s, यदांनि-षमात्म-नस्त-तपरेषु भवता-पि मा क्क-चित्का-रि ।।

पध्यामहाचपलागीत्युदाहरणम्- 9 3 ७

S S 1 S S- s, 1 काम चकास्ति-गीति-मृगीद-शां सी- धुपान-चपला-नाम्।

9 3 ७

1S1 1 s-s, सुरत-च मुक्त-लज्ज निरगे-लोला-पमणित-रमणी-यम्। महाविपुलाम हाचपलागीत्युदाहरणम्-

9 ७ 1- S 5-1 11 पश्चे -षुवल-भ प-शचमन्व-निस्त-त्र भवति-यदि विपु- 9 2 3 ε ७

11S-15 s S - s S -1 - चपलं-करोति कामा-कुलं म-न का-मिनाम-सौ गी-ति।। अन्त्येनोपगीतिः।४।२९।। 'मा' इत्यनुवर्तते। अन्त्येनार्घेन सममाद्यमर्ध यस्या, सार्या 'उपगीति' नाम। तत्र पथ्योपगीत्युदाहरणम्- 9 ७

1- गान्ध-वे मक-रध्वज देव- -स्यास्त् जगद्वि -ज-यि।

४ ७ 1-S -s s- इति सम-वेक्ष्य मु-मुक्षुभि-रुपगी-तिस्त्य-ज्य-ते दे-श' ॥

Page 126

४ मध्याय] छन्द शामम्। ३९

मदापिपुठोपगीस्युदाहरपम्- E

रेपा-दपोय-ने य-सगुवोऽस्म ससस म-म त्री-नि।

1 :- 1:1-1-1 विपया-मिपामि-साप परोनि चिरा सदा प-प-एम्। 4 1-1 परा-पभाप-नानो वयोप-गीला ग-पेर-सथम्॥।

  • विपुटो-पगीति संल-ज्ववामि-द सा-न-क गि-क्षो।

विपया-भिताप-दोपे-ण माप्य-से घ-घ-सनि-सम्।। उत्क्रमेणोद्गीति· ।४।३०॥ पूर्वा कात्माद्विपरीव करम उरकमः। अयमर्ष -भाघमन्तय भपति, भधमन्त्मादी, सा 'उह्ीति' माम आया। तन पभ्मोदीरयुदादरणम्-

1:1-1- म्याय ६ चोही-तिरणे: प्रथम वाय-नमनो द-र-गि।

. 1s युनय-फर पि-आम्मसि पथा- सम्ाण-पु पित्ि मेः दस्ै॥

H एपा सबाप रोत्ी तिरम विपुता परित्र-म-वि। -

स्नदू- वमापि मरकी- तिरसषिस-दियया-सपार्य-मुपया-ति। 1 'हुफारमुसरे' इति छि पु० १ 'रबतकोपपने वस्सुमरत दति सि० पु० २ 'घेत' इवि सि० पु. ४ महत्युदोपणा विपुछोद्रीतियध्यसे

Page 127

80 काव्यमाला।

पथ्यामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्- 9 २ 3 ७

s s-Is I-S -ISI-S -I1s- s, उद्गी-तिरत्र नित्य-प्रवर्त-ते का-म-चपला-नाम्। 9 3 ४

S S-1 S I-s S I SI-S S तस्मा-नमुने वि-मुश प्रदेश-मेतं समेत-मेता-भि॥

महाविपुलामहाचपलोद्गीत्युदाहरणम्- 9 २ ४ ७

1 1S 1S I-S S . S s, विपुला पयोध-रश्रो-णिमण्ड-ले 9 २ ४

5S- S S s s. -s 11-5, उद्गी-तिशालि-नी का-मिनी च सावा-णिनी म-नो हर-ति। अर्धे वसुगण आर्यागीतिः।४।३१॥ अष्ट गणा प्रथमेऽर्धे यस्या भवन्ति सा 'आर्यागीति' नामार्या। अष्टमोऽपि गणश्चतुम त्रिको भवतीत्यर्थ.। विशेषाभावात्। द्वितीयमप्यर्ध तादशमेव। अन्नापि षष्ठो गर द्विविकत्प एव न लकार। अर्धे इति वर्तमाने पुनरर्धंग्रहणाद्गणग्रहणाच्च। इयम पथ्यादिलक्षणपूर्वकत्वात् तद्वदार्यागीतिः ॥ पथ्यार्यागीत्युदाहरणम्- 9 2 3

s अजमज-रममर-मेक यमीश्र- -रं व्र -ह्ा परम्। 9 २ 3 ८ S S - S S आत्मा-न भा-वयतो भवमु-क्ि स्या-दितीय-मार्यो-गीतिः

महाविपुलायागीत्युदाहरणम्- 3 x0 ७

s - -1 विषया-भिलाष-मृगतृ-ष्णिका ध्रु-वं ति हरिण-मिव हत-हृदयम् 9 11S-1S s -s s, विपुला-त्ममोक्ष-सुखका- पते वि -षयरस-सङ् पथ्याजघनचपलायोगीत्युदाहरणम्- 9 २ 3

वाता-हतोर्मि-माला-चपलं s, संप्रे-क्ष्य विषय-सुखम-ल्पतरम्। १ 'मालिनी' इति लि० पु० २. 'आर्याणामासमन्ताद्रीति. ३. 'विपुलाभिला इति लि० पु० ४ 'हन्ति'इति लि० पु०.

Page 128

४ मध्याय] छन्द शास्रम्। ४१

3

मुफ्त्वा समस-सह तपोप-नान्या-ध्रर्यत तेना-रमविद ॥ महायिपुसामहामपसायागीस्युदाहरमम्-

H अपसा-नि पक्षु-रादी-नि चित-द्वारी घ हन्त द्ृतचिप-भगण।

-i s एका-नवनीसि-नो यो-गिनाम-तो भम-वि परम-मुरस-प्राप्ति ॥ इत्यायांधिफार:। वैतालीय द्वि ख्वरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते लगः।४।३२॥ 'स' हस्पमुमरये। मत्रायुयपादे पमे तृतीये क द्वि सराधनुदश सफारा भवन्ति युक्पादे घ द्विवीये पतुर्थे प युग्बराय पोष्स सकारा:, सद 'धतालीय' नाम छन्द। तेपों सौ मप्ये वैमयोरपि पादमोर ते रेपलफारगकारा कर्सम्मा। आये पादे पठ् सकारा पदादयगिष्य से। दविसीये थाछ। एव वैवासीयामे सिस्ति। द्विवीयमप्य्म तारघमेव। सेग्रोदाहरणम्- 4. { < < 11 1 18 3 1 11 11 11 16 -1- -$ - 5 - 1-3-1 -.

4 < 1 11 11 11 16 5- 1-1- - 1-5-1-5 1-3-1-3 के-री प -- पे-ख-या-र-यो प-ता-सी-म-स-मु पि-स-न्व-ते ॥। अपि म । 4 11 13 18 1 ई { 1 11 18 18 15 1-1-3-1 1-1-2-1 1-1 -- 1-5-1-3

1 : f q { < : 11 11 11 1 2 : 4 0 < 1 11 11 11 14 1-15-11 3-1-5-1-6 1-1-6 3-1-18-1-81- वि-शि-सै-रि-न वी-वण-को-टि मि प्र-द-स प्रा-णि-ति यु-पक-र गे-त ।। मया प । 1 : f 4. < 11 1 1t 1 R ; 11 11 1: 16 1-1 -- 1-1- H

1 'अममर्य -मन्नायुभि' इति ठि• पु० २ चतुदपसद्याफा' इति छि• पु० ३ 'दिर्मसव' इति लि- पु• ४ सेपों सो मध्ये इति सि• पु ५ 'इसोरपि' इति सि० पु• ६ 'द्विसीयमपि र्ववासीरय' इसि वि- पु० ७ अन' इति सि० पु ८ 'शिरोकस्यि' कि पु० १ 'नर' इति लि• पु १• 'पष्टचर्चित' इति उि पु

Page 129

४२ काव्यमाला।

१ २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२१४ २ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ 1-1-5-1-1-5-1-5-1-5 5-5-5-1-1-5 1-5-1-5, व-पु-रा-न्त-र-व-ह्ि-दी-पि-तं वै-ता-ली-य-मि-दं वि-लो-क्य-ताम् । वैतालीयमिति वेतालशव्दात्कृशाश्वा(पा० सू० ४।२।८०)देराकृतिगणत्वाच्छणप्रत्य- यक्षातुरार्थेक। अन्र पादग्रहणमिदं ज्ञापयति, यैदार्यादीना 'पादश्वतुर्भाग.' (पि० सू० ४११० ) इति व्यवस्था नास्ति॥ गौपच्छन्दसकम् ।४।३३॥ अैस्मिन् वैतालीये छन्दस्यन्ते गकारश्वेदधिको भवति, तद् 'औपच्छन्दसकं' नाम छन्द. । तत्रोदाहरणम्- २ 8 ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १६ २ ४ ८ १० ११ १३ १४११ - 1 1 वा-क्यै-मै-धु-रे प्र-ता-ये पू-वे य प-श्वा-द-भि-स-द-धा-ति मि-त्रम्। २४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १६ २ U ४ ६् ७ १०१११३ १४ १६ १८ V 1

तं दु -- म-तिं वि-शि-ष-गो-घ्ा-मौ-प-च्छ-न्द-स-क व-द-न्ति वा-ह्यम्॥। अपि च। १२ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२ १४ १६ १ २ ४ ६ ७ ८ १० ११ १३ १४ १६ १८ 1-1-5-1-1-5-1-5-1-5-5 1-1-5-5-1-1-5-1-5-1-5-5, प-र-म-म-नि-री-क्ष-णा-नु-र-कं ख-य-म-त्य-न्त-नि-गू-ढ-चि-त-वृ त्तिम्। १ ४ ५ ९ 99 9R 98 94 ४ ६ ७ ११११३98 १ १

अ-न-व-स्थि-त-म-र्थ-छु-्ध-मा-रा-दौ-प-च्छ-न्द-स-कं ज-ही-हि मि-त्रम्॥ उपच्छन्द शब्दादरीहणादि(पा० सू० ४।२।८०)पाठाच्चातुरर्थिको वुन्प्रत्यय.। आपातलिका भ्गौ ग्। ४। ३४ ॥ रेफलकारगकाराणामपवाद । द्वि.खरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्ते' (पि. सू. ४।३२) इत्यनुवर्तते। पूर्वलक्षणयोरन्ते भकारो गकारेंद्वयं-च भवत, तद्वैतालीयम् 'आपातलिका' नाम लैभते। तत्रोदाहरणम्- २ ३ ४ ६ ८ ९ १० १२ १४ ६ ७ ८ १0 ११ १2 १४ १६ SA-1-S-5 1-1-5-5 5-5 -S 8 1-1 5 - 1-1 - S - 5, पि-झ-ल-के-शी क-पि-ला-क्षी वा-चा-टा वि-क-टो-न्र-त-द-न्ती। २ ४ ५ ९ १०१२१४ १२३ V 5-5- 1-1-5 1-1-5-5 ६ ७ ८ १० ११ १२ १४ १६ 1-1-1-1-5-1 S-1-1-5-5, आ-पा-त-लि-का पु-न-रे-षा तृ-प-ति-कु-ले-पि न भा-ग्य-मु-पै-ति॥ आपातलिका अस्थिरेत्यर्थ ॥

१. 'रातप' इति लि० पु०. २. 'आर्यादीनाम्' इति लि. पु ३ 'तस्मिन्नेव' इति लि. पु. ४. 'गकारौ' इति लि. पु. ५. 'आपातलिका भवेत्' इति लि. पु.

Page 130

४ मध्याय ] छन्द शाख्रम्। ४३

शेपे परेण युद्ध न साकम्।४।३५।। अन्र पतासीयाधिकारे यर्पा लकाराणों नियम ठेक्सवपतिरिको सकारयण दपस स्मिभियम कियसे-युग्सकार: परेण सार्क न मिधीफर्वव्य । द्विवीयस्तृतीयेन, धतुर्य पथमेन युक्पाये पषथ सपमेन। एवं षद्वा शेपाणो मिश्रीमायोऽप्यनुप्तात। अंन्नोदाहरण पूषमेम ॥। पट् चामिथरा युजि । ४। ३६ ॥ अग्न द्वितीयनतुर्ययो पाद्यो पद् सफारा अमिधा न फर्तम्माः । पृथग् म प्रमो कष्या इस्पर्य । प्रथमसूसीययोध पादमो स्रुचि। तनोदाहरण पैताछीये साषस्- 1 १ 1 8 5 { < 4 11111 1 R 1 : ढ < 1 1111 18 16 1-1-1-101-1 :- 1- 1- 1-1-1-1 -:- 71 --- -1-5 स-म-र-शि-र सि स-स-से दि-या न-प-नि-धि-सा-यु-ध-पु-रटि-र-म-व । 1 १ १ 7 4 6 < 111 १३ ई 1 11 11 18 14 1-1- 1- -1-1

( < 1 1171 1316 16 111-1-1-1-1 :- 1- -1 -:- -1 -1-1- 1 -: 1-5- प -- धुन्व-सि-पु पु-न-मा-ष-मा-दी ह-सा प्ा पैन्यन्से तन्त प ति स्पम्। 1 a 1 r % { < 4 111t18 1 # H इ-च-म-प-र-मि-हो-ध्य-ते वि-क्षे-पा-दो नपनचा-्दनस फे खन्छ-स्प पू तम् ॥।

. < 1 11 1₹ 1T 1९ 1~1-1-1-1-1 -1-1-6-5 -1-1-$ 1-1-5-1-1 -*- 5 अ-मि-रनम-म-ति कि-न-र-इ-फठी ह-स-ग-सि ध-व-पा-प-स-ने-ना।

1-1-1-1-1-1-3-1-1-1-5 1-1~1-1 -- 11-5 233-5 सि-पा-व-क-म-स-को-म-छ-गा-श्री यु-व-ति-रि-य ह-्-म सनद-णा-नाम् ।। पञ्चमेन पूर्यः सार्फ मौच्ययृत्ति ।४।३७॥ धवानी विशेपसक्षणमाइ-झ्ेवे परेण युए् न साफम्' (पि सू ४।१५) हसत्र पम्रमचतुममोरेकीमाषो निपिद्ध सोऽनेन विभीयवे। 'युमि' इस्पनुवर्सते। यदा युक्पावे 1 'म्यविरेको' इवि खि पु २ 'तत्र' इति छि पु ३ 'पूर्वोकमेय' इति कि पु * 'न पृथक्' इति छि पु ५. 'कटाक्षपीक्षिते' इति कि पु ६ 'वैवासीमप्राध्य

अन्द कोसतुमादी

Page 131

४४ काव्यमाला।

पश्चमेन लकारेण पूर्व संगच्छते तदा 'प्राच्यवृत्ति.' नाम वैतालीयं भवति। शेपं यथ।- प्राप्तम्। तत्रोदाहरणम्- १ २ ४ ५ ६ ८ ९ १११७१४. २ ३ ५ ६ ० ८ १०१११३ १४ १६ 1-1- S-1-I-S- 1-S-1-S S-1 S-1 | 1-5-1-5-1-5, वि-पु-ला-र्थ-सु-वा-च-का-क्ष-रा. क-स्य ना-म न ह-रन्ति मा-न-सम्। १ २ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२१४ २ ३ ५ ६ ८ १० ११ १३ १४ १६ C1 र-स-भा-व-वि-शे-ष-पे-श-ला. प्रा-च्य-वृ-त्ति-क-वि-का-व्य-सं-प-द ।। अयुक्तृतीयेनो दीच्यटत्तिः ॥४।३८॥ 'पूर्वः साकम्' इत्यनुवर्तते। अयुक्पादे तृतीयेन लकारेण यदि पूर्वः संगच्छते तदा 'उदीच्यवृत्ति' नाम वैतालीयम्। शेषं यथाप्राप्तमेव। तत्रोदाहरणम्- १ ३ ४ ५ ६ ८ ९ 9१7२१४ १ २ ४ ६ ७ ८ १० २ ६३ १४ १६ 1-5-1-1-1-S-1- S-I-S I-I-S-$ 1 1-s-5-1-1-5, अ-वा-च-क-म-नू-र्जि-ता-क्ष-रं श्रु-ति-दु-हं य-ति-क-ष-म-क-मम्। १ ३ ४ v ६ ८ ९ ११ १२,9४ १२ ० ८ १0 १9 १३ १४ १६ I-S-I-1-I-S | S-I-S 1-1- S- S-I -1-s-1-5-1-5, प्र-सा-द-र-हि-तं च ने-ष्य-ते क-वि-भि का-व्य-मु-दी-च्य-ृ-त्ति-भि।। आभ्यां युगपत्प्रटत्तकम् ।४।३९॥ आभ्यां पूर्वोक्तलक्षणाभ्या युगपत्प्रवृत्ताभ्या 'प्रवृत्तकं' नाम वैतालीयम्। युक्पादे पश्चमेन पूर्व. संगच्छते, अयुक्पादे तृतीयेन द्वितीय इत्यर्थ.। तन्नोदाहरणम्- १३ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२१४ ३ ५ ८ १०११ १३१४ १६ G I-S 1-1-1 5- 1-S-I-s इ-दं भ-र-त-व-श-भू-न-तां श्रू-य-ता श्रु-ति-म-नो-र-सा-य-नम्। १ ३ ४ ५ ६ ८ ९ ११ १२.१४. २ V 1-5-1-1-1-51-5-1-5 प-वि-त्र-म-धि-कं शु-भो-द-यं व्या-स-व-फ्र-क-थि-तं प्र-वृ-त-कम् ॥ अयुक्चार्हासिनी ।४।४० ॥ यस्य सर्वे पादा अयुग्लक्षणयुक्तास्तद्वैतालीयं 'चारुहासिनी' नाम। कि तल्लक्षणं चतुर्दशमात्रत्वं तृतीयेन पूर्वस्य योग । तत्रोदाहरणम्- १ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ११ १२ १४ १ ३ ४५ ६ < ९ ११ 9 १४ 1-5-1-1-1-5-1 -s-I , 1-51-1-1-5-1-5-1-5 म-ना-क्प्र-स-त-द-न्त-दी-धि-ति' स्म-रो-ह-सि-त-ग-ण्ड-म-ण्ड-ला। १ अस्यापि 'वैतालीयोदीच्यवृत्ति, औपच्छन्दसकोदीच्यवृत्ति, आपातलिकोदीच्य- वृत्ति' इति भेदत्रयमुपलभ्यते तत्रैव २. तद् उदीच्यवृत्तिः' इति लि. पु. ३. 'वैता- लीयप्रवृत्तम्, औपच्छन्दसकप्रवृत्तम्, आपातलिकाप्रवृत्तकम्' एवं त्रिविधं छन्द कौ- स्तुभादौ. ४. तथैव चास्हासिन्यपि त्निविधा.

Page 132

४ मध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ४५

1 : f 4 62 5 1 118 1 1147 < 4111318 1-3-1-1-13 1 - 1 -: 1-6 :- 1-1 31-3-1-5 कनया-क्ष-छ-सि-ता त का-मि-नी म-नो ह-र-ति चा-रु-हा-सि-नी।। युगेपरान्तिका ।४। ४१। युग्मक्षणयुरशतुर्मि पादे 'अपरान्तिका' नाम वैताछीयम्। कि तश्क्षण पोषधमान्नत्व पम्ममेन पूर्यस्प योग पण्मो मिश्राणां प्रयोगध। तम्नोदाहरणम्- 1 R . 4 { 0 < 1 19111816 13146 < 1 11181814 1-1-1-3-1-1-1 -:- 1 -:- 1 -: 1-I-H -- 1-5-1 1-5-1-5 स्पि-र-वि-का-स-न-त-मौ-फि-फा-व ी कनम-छ-को म छ-दी मू-गे-क्ष-मा ।। 13 : % ( . < 1 191118 16 3 15 { 2 <1 11111814 111 :- 1 1-1-8 1 3-1-8 11-11-1-1-1-3-1-3 ह -- ति क-स्प ह-दनम न क्रा-मि-न सु-र-स-के सि-फु-शा-छा-प-रा न्ति-का ।। अपरस्पान्तिके समीपे सिबिता। परकीयेत्र्थ ॥ इति वसालीयाघिकार:। गन्ता द्विर्षसवो मात्रासमक ल् नवमः ।४।४२॥ वैताखीयम्- (पि० सू०४। ३२) इसाविसूनास्ससम्यन्त 'पाद' प्रहणमनुष तते। ' इसि व महानषिकार। वोनायमर्य :- मन्न पादे गन्ता सन्स, पोरकष सकारा मवन्ति त 'मात्रासमरक' नाम छन्द। अन्वे द्राम्मामेको गुरु (s) कर्तन्य। नममय स्कार (1) एव। द्वियसवः इति दविगमिता वसव सकारा पोडक्षेत्यर्म। शेपे परेण युक् न साकम्' (पि० सू० ४।३५) इसनुमवनीयम्। सत्रोदाहरभम्- ९ 1 3-3-1-1-5 1-1-3 -:- 3 :- 3-3 -: 1-1-3 -:-: म-सम-भु-म-सो वि-र-े-द-नसे-ग-म्भी-रा-क्षो नै-स-ना-सा-भ। 4 1 18 18 14 1- 8 -1-1-3 1-1-3 8-5 8-3-1-1-3 1~1-3 :- 3 नि-मो-स-ह-मु स्फु-टि-से के दी-मो-न्रा-स-म-के स-म-से दुः-सम् ॥ 'गन्त- (पि० सू• ४। ३२) इस्पनेनेवान्तस्प गुरुस्वे सिये पुनर्गन्वभाममाविदे शिकग्रत्वनिवृत्यर्थम्। वेनान ही सकारी (1I) भक्कतवा द्विमान्रिको गर: (5) कि यव इति भाक्यसेप:॥

१ अपरान्तिकापि त्निषोपरूम्पते तत्रैब २ 'तयुग्मक्षणम्' ह कि पु ३ सिमि 3 सविलासरसोफिपेशला इति सि पु कोमसमुख्ी हति सि पु ५ छन्द कोस मनतरलकराविभन्येयु नम वैवाषीयमेदा उपसम्यन्वे परत्वत्र वेष्वेकतमो 'दक्षिणा न्तिका' इतिनामा ेदो नोपसम्यते इयमप्मपरान्तिका पूर्वभधिविमैय तत्रोपसभ्मवे ६ 'माश्रासमर्क मवमो स् गोडन्स्प इति पृ• र• " मिसनासाम' इति कलिकाा महितपसके, मततासाम्र इति लिखितपस्तके प अन्म हनि सि० प.

Page 133

४६ काव्यमाला।

द्वादशश्च वानवासिका ।४।४३॥ यस्य मात्रासमकस्य पादे द्वादगो लकार () सवरूपेणावतिष्टते चकारान्नवमश्र तन्मान्नासमकं 'वानवासिका' नाम। तत्रोदाहरणम्- २ ३ ४ ६ < ९ १०११ १२१४१६ १३४ ६ ७ ८९१०१११२१४१६ - 1 म-न्म-थ-चा-प-ध्व-नि-र-म-णी-य' सु-र-त म-हो-त्स-व-प-ट-ह-नि-ना-द.। १२ ४ ६ ८ ९ १०११ १२१४१६ २ ३ ४ ६ ८ ९ १०१११२१४ १६ 1-1-5-5-5-1-1-1-1-5-5, 5-1 15-5-1-1-1-1 5-5, व-न-वा-स-स्त्री-ख-नि-त-वि-शे-ष क-स्य न चि-तं र-म-य-ति पुं-स॥ विश्लोक: पञ्चमाष्टमौ ।४।४४॥ द्वादशग्रहणं नवमग्रहणं च निवृत्तम्। यत्र चतुर्षु पादेपु पश्चमाष्टमौ लकारौ (।) तिष्ठत, शेषं यथाप्राप्तम्, तन्मात्रासमकं 'विश्लोको' नाम। तन्नोदाहरणम्- २ ४ ५ ६ ७ ८ ९०.१२१४ १६ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ १०११ १२१४ १६ -1-1-5-1-1-5-5, 5 भ्रा-त-रगु-ण-र-हि-तं वि-शलो-के दु-न-य-क-र-ण-क-द्-थि-त-लो-कम्। २ ४ ५ ६ ७ ८ १० ११ १२१४१६ २ ४ ५ ६ ७ ८ १०१११२ १४१६ 5-5 1-1-1-1-5-1- 1-S-5, 5-S 1-1-1-1 5-1-1-5-5, जा-तं म-हि-त-कु-ले-ऽप्य-वि-नी-तं मि-त्रं प-रि-ह-र सा-धु-वि-गी तम्॥ चित्रा नवमश्च।४।४५। यस्य नवमो लकार (1) एवावशिष्यते चकारात्पश्चमाष्टमौ च, तन्मान्रसमकं 'चित्रा' नाभ। तत्रोदाहरणम्- १ २ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०१२ १४१६ २ ४ ५ ६ ७ ८९१०१११२१४१६ 1-1 5 - 1-1 1-1-1-1-s-5-5, 5-5 1-1-1-11-1 1-5-s-5, य-दि वा-ञ्छ-सि प-र-प-द-मा-रो-दुं मै-त्रीं प-रि-ह-र स-ह व-नि-ता भि। २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० १२ १४ १६ २ ४. ५ ६. ७, ८ ९. १० १२ १४ १६ - मु-ह्य-ति मु-नि-र-पि वि-ष-या-स-व्ा-चि-त्रा भ-वति हि म-न-सो वृ-त्तिः॥ 'नवम '(पि०सू०४।४२) इत्यनुवर्तमानेऽपि पुनर्नवमत्रहणमुपचित्राप्रतिप्रसवार्थम्। परयुक्तेनोपैचित्रा।४।४६ । परयुक्तेन दशमेन सहैकीभूतेन नवमेन 'उपचित्रा' नाम भवति। पूर्व लघुनियमेन लक्षणं प्रोक्तम्। इदं तु गुरुनियमेनोच्यते। तन्नोदाहरणम्- १. 'तद्युगलाद्वानवासिका स्यात्' इति वृ० र०. २. 'जो लनावथाम्बुधे र्विश्लोक:' इति वृ० र०. ३ 'वाणाष्टनवसु यदि लश्चित्रा' इति वृ० र० (चिन्ना नाम च्छन्दश्चित्रं चेत्रयो वा यकरौ' इति च्छन्दोमअ्जर्यादिषूपलव्धं चित्रा चित्रं वा च्छन्दस्त्वन्यत् ) ४. 'उपचित्रा नवमे परयुक्ते' इति वृ० रं० (अर्धसम- वृत्तान्तर्गतोपचित्रनामकं छन्दस्त्वितोऽन्यत्.)

Page 134

४ अध्याय ] छन्द शामत्रम्। ४७

11 13 18 16 1 11 13 11 16 :-:- 1-1- 1-1-5 य-धि-ते गु-इ-स-फ-मु-दा-र पि-घा-म्पा-ए-म-दा-ज्प-स-न घ। . < 1 11 13 12 1( * 1 11 18 17 16 -11 -:- 1-1-2- :- 1-1-1-

एमि पादाकुलकम् ।४।४७॥ एपों पधाना मप्ये ये कविदपि घतुर्भि पार्दः 'पादाकुठरक नाम। माशासमश्रोकयानवासिकोपचिम्ाणो पादरुवाहरणम्- ( . < 1 1113111 11< =< 1 1113116 1-1 -- 11-1-1-1-1-1 -- 3 1-1-1-1 -- 1-1-,-

4 < 1 11 12. 18 16 १ 8 4 { ८ 1 111t 18 16 :- 11- -1-s- :- -1-1-1 - 1-1 2 -: स्मृ-स्वा का-म्वी प-रि-ह-त-सा-थे पा-दानफु-स-क पा-प-वि पा-न्य।। तया विश्ोकोपचिनामान्नासमकोपचिन्नाणीं पार्द 'पादाफुसकम्'। तननोदा दरणम्- 1 17 13 18 16 3 1 1 4, { = 1 11 13 11 16 1

< < 1 1. 1 16 : 4 4 < 1 111: 13 1 1-1-1-1-3- 5-1- 1- :- 1-15-3

माम्रासमकस्पकेन पादेन, द्ाभ्मामुपचिन्नाया, विळ्वोकस्पयेन 'पादाकुतकम्'। सम्रोवाहरणम्- v H चि-त आ्र-म्म -- न-ष-स्मानन पा-दा-फु-स-फ-छो-क-स-मा-मम्। 1 7 { v < 1 11 1 1 1 3 1 1 4 6 3<1 1114 1 -: 8-1-1-5-1-1 :- 3-1-1-1 1 1-11-1-2-3 :- 3 का-य का-य-ति घ्रानम-वि घ-छि-खन्व-पि न म-म प-र-सो-के भ फि। मया पादाफुसकनाम्र शोकस्प पावेप्वस्थिरता तथेसर्यं। १ सहुगुरु एक जिम्म णहि जेहा, पभ पम लेक्सह उत्तमरेहा। सुकइ फमिन्दह छण्ठहयसअं, सोरहमस्ा पाआवुल्भम् । इति प्रा० पि० सू० १।१·४ २ 'मात्रासमुफ' इसधिक लि पु ३ 'यदवीतकसविमिमसक्ष्मयुतैर्मान्रासमाविपायै" कसितम्। अनिमतवृतपरिणामसहितं प्रथितं अगत्मु पाछाकुलफम्।' इति पृ. र

Page 135

४८ काव्यमाला।

उपचित्रापादेनैकेन, वानवासिकापादेन, पुनरुपचित्रापादाभ्यां पादाकुलकम्। तत्रोदाहरणम्- १ २ ३ ४ ६ ७ ८ १०. ११ १२ १४ १६

प-रि-हृ-त-स-व-प-रि-ग्र-ह-लो-क १ २ ३ ४. ६ ७ ८ ९ १०११ १२ १४ १६

प्र-ति-दि-न-व-र्धि-त-गु-रु-त-र-शो-कः।

२. ३. ४ ६ ७ १०१११२ १४ १६

2 8 4 € C 90 99 189894 S-S-1-1-S S-1 1-$-5, पा-दा-कु-ल-कं या-ति त-वा-रि.।। इति मात्रासमकाधिकार:। गीत्यार्या लः।४।४८॥ यत्र पादे द्विर्वसव. षोडश लकारा भवन्ति सा 'गीलार्या' नाम जाति। 'ल' इत्यनु- वर्तमाने पुनर्लग्रहणं द्विमात्रिकनिवृत्यर्थम्। तत्रोदाहरणम्- १२३ ४ ५६ ७ ८ ९ १०१११२१३१४१५१६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 म-द्-क-ल-ख-ग-कु-ल-क-ल-र-व-मु-ख-रि-णि

१ २ ३ ४५ ६ ७ ८ ९ १०१११२१३१४१५१६ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 वि-क-सि-त-स-र-सि-ज-प-रि-म-ल-सु-र-भि-णि। १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०११.१२ १३ १४१५ १६

गि-रि-व-र-प-रि-स-र-स-र-सि म-ह-ति ख-ल १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०११ १२ १३ १४ १५ १६ 111-1-1-1-1-1 1-1 1-1 1-1-1-1, र-ति-र-ति-श-य-मि-ह म-म हृ-दि वि-ल-स-ति ॥ सर्वलघुच्छन्दसि गीत्यार्याशव्दस्य प्रवेशयितुभशक्यत्वात्तन्ाम नोक्तम् ॥

१. 'द्विगुणितवसुलघुरचलधृतिः' इति नामान्तरं वृ. र०.२. 'चउमत्ता अट्ठगणा पुव्वद्धे, उत्तरद्ध होइ समरूआ। सो खन्धआ विआणहु पिङ्गल पभणेइ मुद्धि बहुसं- भेआ ।।' इति प्रा० पि० सू० १।६३ इत्यनुसारेण स्कन्धकमित्यपि सज्ञान्तर भवेत्.

Page 136

४ मध्याय] छन्द शास्रम् ।

शिखा विपर्यस्तार्धा।४।४९॥ सैव गीत्याया पिपर्यसत्राधा यदा भपति सदा 'पिखा' इत्याग्यो समसे। सयमर्-यन्नार्थ उर्यतपु भपति, अर्थ प सर्वगुरु, इति। एव तस्या एव विन्मासमेदेन संसाठ्यमाद- लः पूर्वक्ेन्ज्योति ।४।५०॥ पूषवेदयभाग सर्पसपुद्वार्निदासकारो (३२) भयति, उत्तरध सर्यगुर पोषदा (१६)- गफारखदा 'ज्योति' माम शिशा भषति। सम्रोदादरणम्- 1 ₹ 2 1 % ( s < 4 1 11111111414 1-1-1-1-1-1-1-1-1- 1-1-1-1-1-1-1 य-दि मु-र-म-त-प-म-म-प -- म-मि-स-प-सि

1-1-1-1 1-1-1-1 1-1-1-1-1-1-1-1 प-रि-द- यु-य-ति-पु र-वि-म-ति-घ-य-मि-द। 1 १ 1 :-:- t. -5

L1 11 13 11 18 1%.14 t -: -1 -:- इृ-श दु-सचो-दें फु-मा।।

सम्या एव शिखाया पूवार्धभाग सर्यगुर पोषघ (१६) गफारधेद्सपति, उत्तरय्व दानिदा (१२) सकारो मपति तदा सौम्या' भाम घिसा ममति। समोदाहरणम्-

सी-म्मो हननी दे-हि मे-हा 4 1 11 1t 1 18 14.14

रे-दे-इसमा-क मा-से मु-ला।

१ मत्त अठाइस पढमे, पीए पत्तीस मसाह। पभ पम अम्से सहुभा सुदा सिखा विहाणेह ।' इि प्रा पि० सू. ११२ सकशिसाच्छन्दस्तन्यत् २ 'मन्दउमरचसे

प्रा०पि० सू० १।६४ इति सूनोकस्कन्भकभेदास्तगतशरमाक्म छन्दोनामान्तरम् १ 'अनङ्गफीडा' इवि नामान्तरमस्प पृ० र०

Page 137

५० काव्यमाला।

१२ ३ ४५ ६ ७ ८ ९ 7०११ १२ १३ १४ १ १६

श-श-ध-र-मु-खि मु-खन-मु-प-न-य म-म ह-दि

म-न-सि-ज-रु-ज-म-प-ह-र ल-घु-त-र-मि-ह।। चूलीकैकोनत्रिंशदेकत्रिंशदन्ते ग्। ४।५२॥ 'अर्ध'ग्रहणम् (पि० सू० ४।४९) अनुवर्तते। यत्र प्रथमेऽर्वे एकोनन्रिश(२९)लकारा भवति, द्वितीये चार्घ एकत्रिशत् (३१), तयोक्षान्ते द्वौ (I) लकारावुन्मूल्य प्रत्येकमेको गुरु (s) कियते, तत् 'चूलिका' नाम छन्द। 'अन्ते ग्' इति विशेपोपादानसामर्थ्याद- न्येषा लघुत्वमुक्ततं भवति। तेनादे सप्तविशति (२७) ्लघव, अन्ते गुरुरेको भवति द्वितीयेSयेकोनत्रिंश (२९) लघव, अन्ते गुरुश्रैक। तत्रोदाहरणम्- १ = ३ ४ ५ ६ ७, ८.९ १० ११ १२ १३ १४ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 1-1-1-1, र-ति-क-र-म-ल-य-म-रु-ति शु-म-श-श-

1-1-1-1-1-1-1-1-1 1-1-1-1-5, म-भि-ह-त-हि-म-म-ह-सि म-धु-स-म-ये।

१२३ ४५६ १०९१ १२ १३ १४ १५ ९६ 111-1-11-1-11-1-1-1 1-1-1-11, प्र-व-स-सि प-थि-क वि-र-हि-त क-थ-मि-ह द

1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5, प-रि-ह-त-यु-व-ति-र-ति-च-प-ल-त-या।। अन्यै पुनरन्यथैवेदं सूत्रम वीयते-'चूलिकार्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग्' इति। तेषामु भयोश्षाप्यर्धयोरेकोनत्रिशन्मान्ना गुर्वन्ता भवन्ति। तन्नोदाहरणम्- १२३४५ ६ ७ < ९ ११११२ 1-1-1-1-1-1- घ-न-प-रि-म-ल-मि-ल-द-लि-कु-ल-मु-ख- १५ १६१७१८१९२०२१२२२३२४२५२६२७२९ 1-1-1-1- -1- -1-1-1-1-1-1, रि-त-नि-खि-ल-क-म-ल-म-ल-य-प-व-ने। १२ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०१११२१३१४ 11-1-11-1-1 1-1-1-11-1-1 ज-न-य-ति म-न-सि श-शि-मु-खि मु-द-म- १. 'अतिरुचिरा' इति सज्ञान्तरं वृत्तरत्नाकरादिषु.

Page 138

१ मध्याय] छन्द शासम्। ५१

ति-प-य-मि-द म-म म-पु -- य म-प-ना ॥। 'अम पदणादम पाद्म्यमस्था नास्सि॥ इदानी गणमायाघ्छन्दरसी गुप्तपुर्सरुयाप रिक्ानार्थमिदमार- सा य् येन न समा लां ग्ल इति ।४।५३।। सा गुरुसंख्या पेदिसम्मा। येन यावसिरसरे। सो सपूनो माताणाम्। घमा समसंस्या गहो न स्यु। भषि व न्यूनसंस्या एप। 'ग्ह'' इस्यक्षरा्यमिषीयन्वे वेपा गुरुसपुरूपत्वाद्। अयमभिप्राय :- भायादिपु घ्ान यायतो मात्रा उपदिध सापन्तक्षराति यपासंक्य न पूयन्से, या तम गुरुसस्या पेदिसम्या। अपशिष सपुसंस्या। वभायमुपयोग-यदा कवितपृच्छति, धरपारि्वदकरामामायारमो फवि गुरम: संपध से, कति या सपय इति, वदा सप्तपचादन्मान्नोपदिथ्ययामायामो मात्रा संस्मायों चत्वारि घदक्षरसस्मा(४.)मपनीय तम्र पेडपशिप्य वे, सानू परस्नुपदिधेव। से प ससदर्घय(१७)। दोपास नमोनिदाति(२२)तपुरूपानुपदियोत। तथया- 1 : : 1 4 1 11-1

ख-न-युचग-म-भु-सा - वे (<)

1 -:- 1-1-1-6- -1-1-t -:- स-मी-प-स-र-म-र्वि द-द-य-घो -का - मे:। (१) (१) (११) (११) (१1) (11) (१4)(14) (10) (1 ) (१4) (१) (२) 1 'कदामित्' इति कविकासामुमितपुसमे २ भस्ाभिप्राय स्फुट प्रकाशयते- पुरोदर्दिसायामायायो कसि गुरवो छयवध पतन्त इति पृष्टे सति पूर्ष तावदायायो मान्रगणना विधेमा तन्मानासंस्मापिण्डीमूताड्टाथ फदघन पप्रादी संस्थाप्मा: पुनसवस्मा एम सर्मेपामक्षराणो गणना विाम सद्क्षरसंस्यापिण्डीभूताक्का मान्रासंस्या पिण्डीभूवाशना सेमुखे संस्माप्मा पिण्डीभूवादानपनयेठू, तन मे सस्माष्ा अपशिप्मन्ते सामत्सक्ष्माकासवस्यामायायो पुरवो भवन्ति पुनरक्षरसल्याश्व एसदषधिष्गुरुसक्याष्टानपनपेव, वन्न यायन्योडपा अवशिप्यन्ते सावन्तो सवो जामन्टे अनमेय रीस्षा गणमानाच्छन्दर्सा गुएरपुपाने भवति खम्ीवियंमा- मा० स. हा अ• सं. इ प. सं. ङ्र: अ• सं. १ प्. सं० ए रु. स• १। ५u- १७" ४० - १V= १३ "

Page 139

५२ काव्यमाला।

1-1-1 I -s- S - S - S च-र-ति वि-मु - क्ता - हा - र (२) (२३) (२४).(२५) (२६). (२७). (२८). (२९).

8३ 8४ ४५. 8६. ७ ४८ ४९-५०५१ ५२-५३ ५४-५५५६-५७ मात्राङाः। 101-1-1 1 -1~5 1 - S- S -s म्र -त - मि-व भ -व-तो रि-पु- स्त्री -णाम् ॥ '(६०) (३१) (३२) (३३).(३४),(३५) (३६) (३७) (३८) (३९). (४०). अक्षराङ्गाः।

पश्चमोऽ्याय.। वृत्तम् ।५।१।। अधिकारोSयमाशास्त्रपरिसमाप्ते। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तद् 'वृत्तम्' वेदि- तव्यम्। तेन प्राकनं लौकिकं छन्दोजातं 'जाति.' इत्युच्यते। इत उत्तरं च 'वृत्तम्'। तथा चोकम्- 'पद्यं चतुष्पदं त् वृत्त जातिरिति द्विघा।' गायत्यादौ छन्दसि वर्तत इति 'वृत्तम्'। तच्च स्थिरगुरुलघ्वक्षरविन्यासमिष्यते। पोदेन संयोगात् 'पद्यम्'। येथा आर्यादिच्छन्द खपि पादव्यवस्था नास्तीति पादौ संयुक्तौ, वृत्ते पुन पृथग्भवत इत्यर्थ.। पादेन सयोगाभावात्। तथा चोक्त्तम्- 'एकदेशस्थिता जातिर्वृत्तं गुरुलघुस्थितम्' इति ॥ सममर्धसमं विषमं च । ५।२ ।। समसर्वावयवत्वात् 'समम्'। यस्य चत्वार पादा एकलक्षणयुक्कतास्तत् 'सभं' वृतम्। शेषं च संज्ञानुरूपमेव। तत्रार्धे समे यस्य तत् 'अर्धसमम्' सर्वावयवेभ्यः। अर्धाभ्या च विगतं समं यस्य तद् 'विषमम्'। एवं त्रिप्रकारमपि वृत्तजातमुक्तम् ।। समं तावत्कृत्वः कृतमर्धसमम् ।५३॥ 'समम्' इति समवृत्तसंख्योच्यते। तयैव गुणितं 'तावत्कृत्व कृतम्' उँच्यते। एतदुक्तं भवति-समवृत्तसंख्यागुणिते समवृत्तसंख्याया पिण्डे या संख्या निष्पय्यते तावत्संख्यमर्धसमं वेदितव्यम्। तत्र गायत्रे छन्दसि समवृत्तसंख्या चतु.षष्टि(६४)रष्टमा- १. 'पादयो' सयोगी तयोर्विरहात्' इति लिखितपुस्तके. २. 'तथा' इति लि. पु. ३. 'पादसंयोगयोरभावात्' इति लि. पु ४. 'स्थिरम्' इति लि. पु. ५. 'तत्रार्घ समं' इति लि. पु. ६. 'अपि' इति लि. पु. नास्ति. ७. 'तावदङ्गुणितं' इति लि. पु. ८. 'इति' इति लि पु. अधिकम्. ९. 'समवृत्तपिण्डे' इतिलि. पु.

Page 140

५ मध्याय: ] छन्द शास्त्रम्। ५३

प्यामसिदा। सस्यो चतु पषि (६४) सद्षयोगुितायामघसमपुर्तसस्या सपयते-चरवारि सहसाणि, पण्नवतिथ वत्तानि। अङवोऽपि (६xx६४ )-४ ९६ । विपम च ।५४॥ अर्धसम तावस्कृत्य:कृ 'पियम' भयति। एतदुक भवति-अधसमपुससंस्या (४·९६) अर्षसमपुसतसस्यया(४.९६) एम गुमिता विपमपुतसस्ष्मा सपधसे-एका कोटि: सप्तपष्टितक्षाणि सप्तसप्ततिसहसाणि, हे पठे, पोउघ्ोत्तरे। अभ्नसोऽपि ( ४.९९x४.१६ )- १६७७७२१६ इवि ॥। समसमापसमोपचित्ममसर्म वियम प मथाकम समोपचित समाघसमार्म्ा भोप- चित षेदिसम्यम् । राश्यूनम् ।५।५।। सबू विपम पृत्त (१६७७७२१६) अर्मसम (४०९६) षा राश्यूनम् (१६u७७२१६ -४·१६=१६७७३१२-) कर्तम्यम्। मूठराशि (४०९६) समुदामात (१६७७७२१६) अपनेवम्प इति । कोटिरेका, सप्तपष्टिसक्षामि, तरिसप्तविसहलाणि, विंश्यस्युत्तर शेव शुदयिपमपत्तस्म संदया। भेडव: १६७७३१२•। परवारि सहसामि, द्रामिशमेति छुद्धार्भसमसंक्मा। (४०९६-६४)- ४०३२ उममसेपोऽय राश्यूनमिवि॥ ग्लिति सेमानी।५/६॥। गकार(5)सकारा(1)भमा सवुत समाप्मसे तत् 'समानी' माम। 'पादस्यानषटष्यभमू' (पि• सू० ५।९) इत्यत सूमाव सिंहापसोकितन्यायेनामएम्प्रहणमनुपतसे। सेनाप्क्षर पादो यावसविगकारसकार पूससे वाबसामेव पहभम्। सनरोवाहरणम्- 8-1-3- 1 5-1 -:- 1 6- 1-1-1-6 1 5-1 मा-स-पो-डपि वि-क-मे-ण म-रस-मा-न-तो न या-वि। 6 -1 8-1 -:- 1 -:- 1 5 -1 -1 -: :- 3-1 स-स्प ष-स मे-श-र-स केनम तु-स्य-सा किमे-स॥

1 'चद्र पष्टिसंस्याय।' इति सि पु २ 'अर्घसमसंस्या निप्पघसे' इति सि पु ३ 'अर्घसमराभिर्मूषराघे" इति छि पु ४ 'अतमेकमिति विपमवसस्प सं्या' इति कि पु ५ 'अहत" इति कि पु नाछि ६ अहतोऽपि' इस्यमिर्क कि पु 'हारग घयसुरेण विठ्ठमठ्ठअक्सरेम। बारहादि मत जाण मछ्तिया सुछदमाण ॥ इति प्रा० पि० सू० २७१ इस्ममुसारेम ममिकाल्य नामान्तरम् 6 समाप्येत' इति कविकातामुद्ितपुखके

Page 141

५४ काव्यमाला।

अपि च। S I-S I-S-1-S-1 S-1-S-1-$-1~5-1 ओ न-मो ज-ना-द-ना-य पा-प-स'-घ-मो-च-ना-य।

दु-ष-दै-त्य-म-दे-ना-य पु-ण्ड-री-क-लो-च-ना-य। ल्गिति मेमाणी।५/७।। लकार(1) गकारा(S)भ्या यद्दत्तं समाप्यते तत् 'प्रमाणी' नाम। 'जरौ लैंगौ' इलेपरे तत्रोदाहरणम्- 1-5-1-s-1-s- 1-S 1-5-1-5 1-5-1-5 स-रो-ज-यो-नि-र-म्व-रे र-सा-त-ले त-था-च्यु-तः । 1-5 1-5-1-5-1-5 त-व प्र-मा-ण-मी-क्षि-तुं क्ष-मौ न तौ व-भू-व-तु॥ वितानमन्यत्। ५।८।। आभ्या समानी-प्रमाणीभ्यामन्यदष्टाक्षरपादं छन्दो 'वितानं' नाम। तत्रोद हरणम्- S-S 1-1 S-S 1-1 S-S 1-I-S S 1-1 तृ-ष्णा त्य-ज ध-में भ-ज पा-पे ह-द-यं मा कु-रु। S-S I-I S- S - 1 -1

द्वितीयं च- इ-षा य-दि ल-क्ष्मी-स्त-व शि-षा-न-नि-शं सं-श्रे-य।।

1-1-S S-1 1-S-S है-द-यं य-स्य वि-शा-लं ग-ग-ना-भो-ग-स-मा-नमू। 1-1-S- $ 1-1-s-S 1-1-5-5-1 1-5-5 ल-भ-ते-Sसौ म-णि-चि-त्रं नृ-प-ति-मू-र्ि वि-ता-नम्। अन्यच्-

के-ह्ा-ल-मा-ल-भा-रि-णं कं-द-प-द-प-हा-रि-णम्। १ 'पापबन्धमोचनाय' इति लिखितपुस्तके, २ 'लहू गुरू णिरन्तरा पमाणि अट्ठ अक्खरा।' इति प्रा० पि० सू० २।६९. 'द्वितुर्यषष्ठमष्टमं गुरु प्रयोजितं यदा। तद निवेद्यन्ति ता बुधा नगस्वरूपिणीम्।' इति श्रुतवोधानुसारेण नगस्वरूपिणीत्यपि नामान्तरम् ३. 'समाप्येत' इति क. का. मु पु ४. 'नाराचम्' इति कलिकातामुद्रिते ५ छन्दोमअरीकारा ६. 'अन्र' इति क. का. पुस्तके. ७ .- ९ प्राकृतपिङ्गलानुसारेणान्न दोहाभेदान्तर्गतकरभच्छन्द ८ 'वाश्रय' इति लि. पुस्तके. १०. 'नाराचकं तरौ लगौ' इति छन्द कौस्तुभानुसारेणात्र नाराचकं छन्द'.

Page 142

५ मध्याय ] छन्द शास्रम्। ५५

:--: 1-1-1-1 - -1- 1 -:- 1 -. स-सा-र-पचन्प-मो-च-न पन्दा-म-हे ति-लो-च-नम्।। अपि प- -I 1-5-1 - 1- से-स्पा स्म-रा-मिगु-न्द-t घ-दो-प-मा-म-मा-न-नमू। :- 1-1- -1-5-1 -: क-द्-प-पा-प-मनन- [अपि थ}- 5- 1 -:- 11 -:- 1 :- 1-1 -- 1 1 -- म-न्प-द-सो द्ि चि-सा-न पे-त-प-टे-न य-दु-चम्। -- 1-1-1-1 1 :- 1 1-2-1-1- चिश्र-प-दा-पिच माँ गी वे-न ग-त्ा-रप-मि-पं-तस् ॥ कि भ 'वित्ानमन्यत्' इवि घुपन् सूभकारो मितानस्यानेकप्रफारता दशयति। अन्यमा 'पिसान मा मौ' इस्येव मूर्यास॥

'पादस्प' इत्यमधिकार आसप्तमाप्यायपरिसमासे"। 'अनुषम्यकम्' इसि घ पाप् प्रतिपादेचत्रुष्दपा पदचतुरुप्वास (प्यम्)' (पि० सू. ५।२) अधिफृप पेदितन्यम्॥ न प्रथमात्सी।५।१०।। प्रतिपेषार्थमिद सूयम्। अग्न मकजाती पादस्य प्रथमादर्क्षरादूर्प्य सगण-(US) नगणो (II) न कसम्यी।। द्वितीयचतुर्थयो रब।५।११।। द्विवीय नैतुर्थयोध पादयो प्रथमावूर्ष्प रफी (SI5) म कसव्य हत्युपदेवः॥ वान्यत्।५।१२।। अन्येपा पर्ण्मो गणानां मध्ये यत्किंचिद् गणान्तर प्रथमान्वर कसम्मम्।

१-२ 'चित्रपदा यदि भौ गा' इवि छन्दकीस्तमानुसारेमान विन्नपदास्म छन्द अन्यदपीइ' इति कि पु ३ 'विदभ्याठ्' इति क का म पुस्तके 'एय' दसि ठि पु नाखि ४ समासे इतिक का मु पुसके 4 प्रतिपादभदप्सपा' इति क का मु पुसतके नाखि ६ 'धर्णोस' इति क का स पुस्के 'द्विसीमचत्थयोध' इति लि पु मासिवि ८ 'रेफोऽपि' दृवि क का मु पुस्के : कचिकावासुदिते वु 'सगम (u5), नगणाम्मा(II) मन्यन्मगमा (SS3) विन्निकपट्टमम्ये यत्किनिम्रिकान्तर या फर्तव्मम्॥

Page 143

५६ काव्यमाला।

ये चतुर्थात्।५।१३ ।। 'य' इति लुप्तविभक्तिको निर्देश । पादस्य चतुर्थादक्षरादूर्ध्व यगण: (ISS) प्रयो कव्यः । सर्वेषामुदाहरणानि-

ल० यगण: यगण ल० ल० यगण: यगण गु०

1 1-155-15.5-5 ने(१)वधारा(४)म्वुसंसि-क- व (१)सुधाग(४)न्धिनि श्वा-सम्।

गु० जगण यगण गु० ल० तगण: यर्गण गु०

s-I sI-Is S-S कि(१)चिदुन्न(४)तघोणा-प्रं भ(१)ही काम(४)यते व-्र्म्॥ अन्यैरप्युक्तम्-

गु० भगण यगण: ल० ल० मगण यगण गु०

5-5/1-155-1

नी(१)लोत्पल(४)वनेष्व-द

गु० मगण: यगण: गु० ल० मगण: यगण गु०

-S रा(१)मा. कौशे(२)यसंवी -ता प्र(१)नृत्यन्ती-व(४) काद-म्वा ॥

तथा-

गु० रगण: यगणः गु० गु० भगण यगण: गु०

IS S-S दु(१)र्भाषिते(४)ऽपिसौभा-ग्यं प्रा(१)य प्रकु(४)रुते प्री-तिः ।

गु० रगण: यगण: ल० शु० मगण: यगण 四 。

भा(१)तुर्मनो(४)हरन्त्ये -व दौ(१)र्लालित्यो(४)किभिर्वा-ला.।। इत्यादि॥

१ 'अन्घेर्योऽनुष्टभि ख्यातम्' इति प्रा० पि० सू० २।३३२. २. 'यकार. इति क. का. मु. पुस्तके ३. 'उदाहरणम्' इति क. का पुस्तके. ४. पि० सू० ५१० सूत्रस्योदाहरणम्. ५. 'वसुधागन्ध' इति लि. पुस्तके. ६. पि० सू० ५१३ इत्यस्योदाहरणम् १४. 'प्रनृत्यन्तश्च' इति क. मु पुस्तके. ८. पि० सू० ५११ इत्यस्योदाहरणम्. 'दुर्भाविते' इति लि. पुस्तके।

Page 144

५ मध्याय:] छन्द शासत्रम् । ५७

पेथ्या युजो जू ।५। १४ ।। 'धतुर्यात्' (पि. सू० ५।१३) इति वर्तसे। अन्न पने युन (२,४) पादस्य चसुर्ा दक्षरादूर्प्प अगण: (ISI) प्रयुज्मसे, सबूक 'पभ्मा' नाम। 'य' (ISS) स्मापयादः। अनो दाहरणम्- मयना 5 ग मगन: नमम

नि(१)त्म मीति(४)निपण्ण-स् रा(१)सो राष्ट्र(४न सीद-सि। 5 मगना

न (१)दि पम्मा(४)शिन: का-ये जा(१)यन्से व्या(४)घिषेद ना।। िपेरीतैकीयम् ।५।१५। सेकवक्षणाद्विपरीता 'पम्मा' भवसीतेफीयं मतम् अयुक्पादे चन्ुयावक्षराव परतो अकार: फतम्य, युफपादे य एनावविष्ठवे। अत्रोवाहरणम्- बगम मगणा

म(१)राक्षा(४)नुवर्ति-नी या (१)मी स्पात्सा(४) गेहे स-कमीः। 51 बगम। गु

स(१)प्रभुत्वा(४)भिमानि-नी षि(१)परीका(४)परिक्षा ज्या॥ चपलायुजो न् ॥५।१६॥ भयुक (१,३) पावस्य मदा नतुर्थावर्क्षेरावूर्थ नकारो (III) भवति, युक्-(२,४) पादे म (1S5) एवाषविष्ठवे सदा, नपसा भाम सानएय। वनोदाहरणम्- नयम णु H क्षी(१)यमाणा(४)अदश-ना म(१)केनिर्मा(४)सनासा-प्रा। १ युगोमतुर्थतो सेन पथ्यावक्र प्रकीर्तित्म् इति प्रा पि० सू० २/३१४ पम्यायुजो ज' इति सि पुस्तके, २ जकार इति क पुसके ३ 'ओजमोर्जेन पारिधेख्तदेव विपरीतादि' इति छन्द कौस्समे कळिकातासुमिते सु-'सकसक्ष भाद्विपरीतउक्षणा एफीममवे 'पभ्मा' भवसि। गया-५ स्थिरा इति क पुसके 6 इति क पुसफे नाखि ८ 'अनुष्म्यच्म् इवि क पुसके : यक' दवि क पुसके, कि पुसके न

Page 145

५८ काव्यमाला।

गु० यगण: नगण गु० ल० यगण यगण: गु०

5-15 S 111-S क(१)न्यका वा(४)क्यचप-ला ल (१)भते धू(४)्नसौभा-ग्यम्॥ विपुला युग्ल: सप्तमः।५।१७/1 अधिकारोऽयम्। 'य चतुर्थात्' (पि० सृ० ५।१३) इत्यनेन सर्वत्र यकारे (ISS) कृते यदा युक् (२,४) पादे सप्तमो वर्णो लघुर्भवति, तदा 'विपुला' नामे सानुष्रव्।। ननु पथ्यालक्षणेऽन्तर्भूतत्वात पुनरुक्तमेतत्। नैवम्, विपुलावर्गस्येदानीमारभ्यमाण- त्वात्तद्विनानुपपत्ते । युक् (२,४) पादे सप्तमेन लघुनावश्यमेव भवितव्यम्। प्रथमतृ -. तीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वक्ष्यति-'सैर्वत सैतवस्य' (पि० सू० ५।१८) इत्यादिना। पथ्यायां तु यकार (ISS) एवावतिष्ठते ॥ सर्वतः सैतवस्।५।१८।। सैतवस्याचार्यस्य मतेन युक(२,४)पादे अयुक्(१,३) पादे च सप्तमो लकार (1) एवं कर्तव्य.। अंत्रोदाहरणम्-

गु० जगण जगणः गु० गु० भगणः जगणः गु०

5- 151 - 15 1- 5 5 - 5.11-151-5 सै(१)तवेन(४)पथार्ण(७)वं ती(१)णोदश(४)रथात्म(७)जः। गु० मगण: जगण: गु० ल० मगण जगण गु०

S -5 11 - 151-5 1-55 5 - 151-5 र (१)क्ष क्षय(४)करीं पु(७)न. प्र (१)तिज्ञा स्वे(४)न बाहु(७)ना।। औ्रौ न्तौ च। ५।१९।। 'सर्वत. सैतवस्य' (पि० सू० ५१८) इति निवृत्तम्। 'चपलायुजो न्' (पि० सू० ५।१६) इत्येतस्मादयुंग्ग्रहणमनुवर्तते। 'विपुला युग्ल. सप्तम.' (पि० सू० ५।१७) इति सर्वमेनुवर्तनीयम्। अयुक (१,३) पादे यदा चतुर्थादक्षरात्परतो यकारं (ISS) वाधित्वा

१ 'भवते' इति क पुस्तके. २. 'यस्या तसप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला' इति छन्द कौखतुभे युग्मविपुलेति नामान्तरम्. ३. 'प्राप्ते' इति क. पुस्तके. ४. 'सानुष्टव्' इति क. पुस्तके नास्ति. ५. 'लक्षणान्तर्भूतत्वात्' इति क पुस्तके. ६. 'वदति' इति लि. पुस्तके: ७ लिखितपुस्तके सूत्रमन्नैतन्नास्ति. ८. 'सैतवस्याखिलेष्वपि' इति छन्द कौस्तुभे. ९. 'एव' इति नासिति लि. पुस्तके. १०. 'तत्र' इति क. पुस्तके. ११. 'इत्यस्मात्' क. पुस्तके. १२. 'अनुचर्तते' इति क. पुस्तके. १३. 'तदा' इति लि. पुस्तके.

Page 146

५ मध्याय ] छन्द शास्नम्। ५९

"मकार (sII) रेफ (S1S) नकार (III) ठकारा (551) विकस्पेन भवन्ति, वदासी 'बिपुठा' नाम। तत्र भकारेण विपुसोवाहरणम्-

रगमर मगगा भगणा बगमी मु 7 -: 15-111-3 - १(१)यं ससे(४)पन्द्रसु()शी स्मि(१)तज्योस्ता(४)प मानि(५)नी।

बमन बगमर

इ(१)न्ीवरा(४)क्षी हब()यं प(१)न्दहीति(४)वथापि(७)मे॥ 'अयुज-' (पि• सू० ५।१६) इति जाविपक्षे दयोरपि पाद्योर्महणम्। म्मचिपक्षे पुनरेकस्म। एकपस्षे पुनः प्रथमस्व सतिमस्य ा। तथा घ महाकवीना प्रमोगा :-

रगम प

न(१)टे बटे(४)पेधव (v)ण: च(१)तरेष(४) सवरेशि(७व।

भगम 519 1 H 4 प (१)बैवे प(४) पैवे रा(७म स (१)वत म (४)पसूद(न ।।

मगन भमम।

1 वे(१)य· स ज(४) मति भी(७)मानू द(१)णडमोरो(४)महाम(७)वि।

एमन 5

य (१)र प्रसा(v)दासुब(७)न था(१)पते प(४)पि सिध(७वि

M न (१)पस्पिर्स (४ आभि (७)ना बि(१)नीतेन(४) गरुसम()ा। भगन गु नगमा :- ना( १) रामण(४)सीमिस()दा म(१)काना भ(४)मनास()नम्॥ इष्मादि ॥

१ 'मेनाऽन्धितो मात्रिपुला' इचि छन्द कौस्तमे २ 'दण्डभारी महीपति 1 क. पुखफे.

Page 147

६० काव्यमाला।

इदानी रेफे(SIs) विपुलोदाहरणम्- गु० रगण रगण गु० ल० भगण: जगण गु०

लु(१)क्षमीपति (४)लोकना(७)थं र(१)थाङ्गघ(४)रमच्यु(७)तम्।

गु० रगण रगण गु० ल० नगण: जगण गु०

5-5 15-s15-5 1

य (१)जेश्वरं(४) शाईपा(७)णि प्र(१)णमामि(४)नयीत(७)नुम्॥ व्यक्तिपक्षे प्रथमे पादे-

ल० रगण रगणः गु० गु० मगण नगण गु०

I-Sts-SIS S S- -S म(१)हाकवि(४)कालिदा(७)सं व(१)न्दे वाग्दे(४)वतांगु(७)रुम्।

गु भगण यगण गु० जगण जगण: गु०

5-151-151-5 य (१)ज्जाने वि(४)श्वमाभा(७ति द (१)पेणे प्र(४)तिबिम्ब(७)वत्।।

तृतीये8 पादे-

गु० नगण सगण ग० गु० तगण: नगण: गु०

S 1 S 5 S S I -15/- S का(१)मिनीभि:(४)सह प्री(७तिः क(१) स्मै नाम (४) न रोच (७)ते।

ल० यूगण- रगण- गु० जगण जगण गु०

य (१)दि न स्या (४)द्वारिवी(७)चि -च(१)लं ह(४)तजीवि(७)तम्। इदानीं नकार (III) विपुलोदाहरणम्- गु० रगण नगण: गु० यगण: जगण गु०

S-S IS-//1-S य(१)स्या विभा(४)ति विपु(७)ला म(१)न्मथस्था(४)नपिण्डि(७)का।

गु० यगण नगण गु० गु० तगण: जगणः गु०

या(१)चतु ष(४)ष्टिचतु(७)रा सा(१)स्री स्यानृ(४) पँवल (७) भा।

१. 'इत्थमन्या रश्चतुर्थात्' इतिछ कौ०. २. 'ईश्वरम्' इति क. पुस्तके. ३. 'प्रथमे पादे' इति लिखितपुस्तके नासिति. 'वाग्देवतागुरुं' इति क. मु पु ४ 'तृतीयपादे' इति लि पुस्तके. ५. 'कस्य' इति लि. पुस्तके ६. 'नोऽम्वुधेश्वेन्नविपुला' इति छन्द कौस्तुभकार ७. 'कृतवल्लभा' इति लि. पुस्तके.

Page 148

1 मध्याय ] छन्द शास्त्रम् । ६?

समैष भारवि - रगमा अपमा

1- 1:111 -:

रगमा गु नयमा भगन।

H H त(१)पस्विनो(४)हि वस(७)ने के(१)वछजि(v) नवत्क(v)के। म्यचिपक्षे काविदास - मगमा अममा गु 5

H म (१) नाहट(४)स् विप(v)पर वि(१)पाना पा(४)रएम(७न। पगमा

  • 3 H स (१) स्प धर्म(४) रखेरा(v)सीक पू(१)दस्य ज(४)रसा वि(७)ना। सया प-

बगना भगपर 51 गु

1- 1 वे(१)ेष मन्म(४)कतो म (७)भर वू (१) रात्सश(४)मितारि()मि।

म मगना नममा गु भगना बगसा 1 4 H प्र(१) स्ादिस्य (४)न्त छष(७) मे ह(१)एक्कप(४)भिद् म(v)रः - इदानी सकार(S5I) बिपुसोदाहरमम्- शु ममण 5 भमणा नगणर 1

प(१)न्वे देवं (४)सोमेश् (v)र छ(१)यमुफ) टमफि(७)तम्। शु भगन चयना ममन:

()हाऊष(४)+ चेन्द्र (७)म -शि(१)स्रामणि()विभूषि(७)चम् । इसि जाविपक्षे। न्यचिपक्षे-

5 रमा तगन1 514 57

4 1 व (१) न्दे कर्षि(४) जीमार(७)नि सो(१)कसंत()मसचछदम्।

१-३-४ नकारधिपुछठोदाहरणानि २ बससे इति किरावाछुनीमे ५ घकर न्दररेखाशिवाननम् हति कि पुसके ६ इति जातिपसे इति क पुसके नास्

Page 149

६२ काव्यमाला।

ल० मगणः यगण: ल० तगणः नगण: गु०

दि(१)वा दीपा (४)इवाभा (७)न्ति य(१)स्याग्े क(४)वयोऽप(७रे।। तथान्येषामपि प्रयोगं :-

गु० नगणः यगण: गु० यगण जगण गु० 1si-155-5 3

लो(१)कवत्प्(४)तिपत्त(७)व्यो लौ(१)किकोऽर्थ (४)परीक्ष(७)कैः।

भगणः तगण- ल० ल० यगण जगण: गु०

i- लो(१)कव्यव(४)हारं प्र(७)ति स(१)दशा वा(४)लपण्डि(७)तौ।। इदानी चकाराकृष्टं मकार(SSS) विपुलोदाहरणम्- श० भगण: मगण: गु० याण. लगण

स(१)र्वातिरि(४)क लाव(७)यं वि(१)भ्रती चा(४)रुविभ्र(७)मा।

शु० रगण: मगण: ल० गु० भगण: नाणः गु०

नि(१)सामान्य(४)स्य वेघ(७सः।। व्यक्तिपक्षे श्रीकालिदास .-

ल० रगण- मगण: ल० याण जगण:

T-515-5.55- म(१)नोभिरा(४)मा. शण्व ७न्तौ

श. यगण यगण गु० ल ० माण: सगण: गु०

$-IS S-I.s S-S .S. 1.5.1-5 प(१)ङसंवा(४)दिनी के७का द्वि(१ धामिना. (४)शिखण्डि(७)भिः॥।

ल० रगण मगण गु० तगण: लगण गु

S-SSI-ISI- S अ(१)थ प्रदो(४)षे दोष (७)जः सं(१)वेशाय(४)विशाप(७)तिम्।

तगण: यगणः गु० ल० यगण: नगण

सू (१)न: सूतृ(४)तवाक्स(७)ङ-वि(१)ससजो(४) ्जितश्रि(७)यमू।- १. 'प्रयोगा.' इति लि. पुस्तके. २. एते विपुलाभेदाश्छन्द कौखतुभादौ नोपलभ्यन्ते.

Page 150

५ मध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ६३

सृवीयेपादे- मगना पगना

1-513-1 5- 1 5-1 अ१उउप(४)्सिनी सिसि रा(१)जन्विग४)गयातमन। रगम ममन भगग

  • (१)पस्थिते(v)य कस्या()जी ना (१)सषि कीर्सि(४)त एन)यत् ।। मगन 5 51 57 ममण

1 $ . 3 H प (१)युः प्राग्व(४यासि(फन रगनर नगना भनंग 57 बगण

1 ~: 15- 4 अ(नन्यखा(४) नेखस्या(७)सीस सं (१)व जाया ४) हिरयम(७)यी।। सेकारेणा(IS)पि इयिदिपुला हरमते। यथा- रगणा

जि(१)सेर्वे स(४) मरे स(फौस्मी म(१से घोपि(४)यराजना।

समप 5714 1 -: 1-3 क्ष(१) णविथ्व(४)सिनि का ७)ये फा(१)चिन्ता म४रणे र७णे।। सफीभाष मिपुसाप्कारा दृश्य से। तथा व मारविभोकम्- नगन

छ १)चिस्काय)प्रसर(ता क्१ पिदाप/*)प विम्ाजचा। रगम नमण 5 1-61 :- 311-7 4 छु(१) नेव सा(४) रमकर( 1)ल स्व(१)या भिस्न४)दिपा मफ)समे ।

१ 'सृतीये पाडे' इति लि पुसके अनन्यजानेमस्पासीय' इसि लि पुस्तके. अनन्ममाने: सेवासीद मस्माजामा' इसि सुतिते रघुवशे २-३ 'यकारेम' इति ति खके एवे विपुलामेदाशछन्द:कौखतुभादो नोपसम्यन्ते ४ 'य' हवि सि पुसके - 'मूसेनापि सुराजना' इि लि पुसके ६ मेदा इति लि पुसके v 'कुछम्' विक पु ए. १२

Page 151

६४ काव्यमाला।

इत्यादयो विपुलाविकल्पा संकीर्णाश् कोटिशे काव्येषु दृश्यन्ते। सर्वासां विपुलानां चेतुर्थो वर्ण प्रायेण गुरुर्भवतीत्यान्नाय.॥ अत परं विषमवृत्तान्याह- प्रतिपादं चतुर्ट्टच्ा पदेचतुरूर्ध्वम् ।५/२० ।। चतुर्णामक्षराणा वृद्धिश्चतुव्ृद्धि । अनुष्टभ पादादूर्ध्व प्रतिपादं चतुरक्षरत्ृध्ा यद्दतं निष्पद्यते तत् 'पदचतुरूर्ध्व' नाम। तत्रोदाहरणम्-

१२३४५६ ७ ८. ते स्या क टा क्ष वि क्षे पै १ २. ३ ४ ७ ६ ७ ८'९, १० 99 9> क म्पितत नुकुटिलैर ति दी घे।

१२ ३ ४५ ७ c १० ११ १२ १३ १४ १५ १६. त क्ष क द ष इ वे न्द्रि य शू न्य क्ष त च त न्य

१२३४ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४ १५१६१७१८१९२०. प द च तु रू ध्वेन च ल ति पुरु ष प त ति स ह सै व॥।

अत्र गुरुलघुविभागो नेष्यते ॥। गावन्त आपीडः ।५।२१॥ गैकारी(SS) द्वावन्ते चेद्भवतश्नतुर्णामपि पादाना तत् पदचतुरूर्ष्व 'आपीड' संज्ञकं भवति। अन्ते गुरुद्यग्रहणादन्र शेषाणा लघुत्वमभ्यनुज्ञातं सूत्रकारेणेति मन्यामहे। तत्रोदाहरणम्-

१२ ३ ४ ५ ६ ७ V 1-1-1-1-1-1-5-5 कु सु मि त स ह का रे १२३४५६ ७ ८ ९ १० ११ १२ 1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5 हं त हिम म हि म शु चि श शा हे।

१. 'अनुकोटिश' इति क पुस्तके २ 'चतुर्थ' इति लि. पु नास्ति. ३. एषा- चतरणिका क पुस्तके नास्ति ४. 'आद्य पादोऽष्टभिर्वर्णेस्ततोऽन्ये चतुरक्षरैः कमाद्ृद्वा । पादा यस्य द्वितीयाद्या षट्पश्चाशदवूर्णा यत्र तदिह विवुधजनैरुक्तं पद- चतुरूध्वे नाम वृत्तम् ।I' इति छन्द कौस्तुभकार. ५ 'यस्या.' इति लि पुस्तके. ६. 'क्षयिततनु' इति लि. पुस्तके ७, 'आपीड इदमेवान्त्यौ वर्णो चेद्गौ' इति छन्द कोस्तुभकार ८ 'चतुर्णामपि पादानामन्ते द्वौ गकारौ भवत.' इति लि. पुस्तके. ९. 'आपीडसजञं' इति लि. पुस्तके. १०. 'हित' इति लि. पुस्तकं.

Page 152

५ अष्माय ] छन्द शासम्। ६५

1 : 1 % ( . < <1 1113181814 16

सिक्सिसक मळ स र सि म धुस म मे डस्मिन्

1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1 1-5-5 प्र व स सि प यिक ह र क म दि मव ति स व विप सि॥ गावादौ चेत्प्रेत्यापीठ ।५।२२॥ - गकारी(55) द्वावादौ पेद्रवतमपतुर्णमपि पादानो वदा तत् पदमतुरुष्व 'प्रस्मापीक'- संज्ञ भमति। मतरापि पूर्ववच्छेषाणो उघुत्वमेव। तभोदाहरणम्-

चित्तम म र म य ति

H का न व न मि व्मु प गि रि न दि।

A 1-$-1-1- 1-1-1-1-1-1-1-1 कु अ न्ममु क र के छ र वकत अ न धु ति < < 1 111R 11 13 1 1519 1< 15 7 1-3-1-1-1-1-1 पुंस्मे कि स मृ स्व रि व सु र मिफ् म म षिय त रुस कि॥ प्रत्यापीठो गायादौ च ।५।२३॥

चकारोन्त हवि समुचयाये।। सस्पैव पदचतुरुव्पस्या से आदो ना यदि गकारा(SS) भयवखवरदी 'प्रत्यापीय' एवं भवति। वन्नोदाहरपम्-

H का न्ता व व् न स रो भ

1 अम मेदश्छन्द कौखुम-पतरलाकरादिपु नोपछम्मवे २ दौपादादो इति ठि पुसके ३-४ अपि' इसि कि पुसके नासि ५. कुएकलरवकतमति इदि कि पुसके ६ अय मेदशछन्द कोसुभ-एतरलाकरादिपु नोपसम्मते ७ 'वदापि' इति ि पुखके ८ एव' इति सि पुसके नास्वि इति कवि पुसके १ व्रस्म

Page 153

काव्यमाला।

i १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०. १११२ 5-5- 1-1-1-1-1-1-1-1-5-5 ह द्य घ न सुर भिम धुर सा ढ्यम्। ४ ५ ६ ८ ९ १०१११२ १३ १४ १५९६ 5-5-1- -1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-5-5 पा तुं र ह सिस त त मभिल प ति म नो मे १ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १०१११० १३ १४ १५ ९६ १७१८१९ २०.

कि चिन्मु कु लित न य न म ति त र म णित र म णी यम्॥ तदेवं द्विप्रकार प्रत्यापीडो भवति ॥ अथमस्य विपर्यासे मैञ्जरीलवल्यमृतधाराः।५२४॥ आपीडग्रहणं निवृत्तम्। तेनैव समं लध्वक्षराभ्यनुज्ञानं च। तदेव पेदचतुरूर्ध्व प्रथमस्य विपर्यासे मज्जरी-लवली-अमृतधाराभिधानं भवति। प्रथमस्य पादस्य द्वितीयेन विपर्यासे 'मजजरी'। प्रथमस्य तृतीयेन विपर्यासे 'लवली'। प्रथमस्य चतुर्थेन विपर्यासे 'अमृतधारा'।। तत्र मखजयुंदाहरणम्- १२३ ४५६७८९१०११ १२ जनय ति म ह तीं प्री ति ह द ये १२३ ४५६७८ का मि ना चू त म ज री। १२३४५ ६ ९ १०११ 9२. १३ 9४ 9५.९६ V 6 मिलद लि च क्र च ञ्च प रि चु म्वि त के स रा

कोमलमल य वात प रि न र्तित त रु शिख रैस्थिता॥ लवल्युदाहरणम्- १. २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९ १० ११ १२ १३ १४.१५ १६. विरह विधुर हू ण काङ्ग ना क पोलो प मं १ २ ३. ४ ५. ६ ७ ८ ९. १० ११. १२ पं रिणतिध र पीत पा ण्डच्छ वि।

१. 'अविरत' इति क पुस्तके. २. 'कलिका' इति नामान्तर छन्द कौस्तु- भवृत्तरन्नाकरादौ ३. 'अथादिना। क्मात्पादेन चेत्पादा द्वितीयाद्यास्रयस्तदा। कलिका लवली प्रोक्तामृतधारा च सूरिभि ।।' इति छन्द कौस्तुभकार. ४. 'तत्पदचतुरूर्घ्व' इति लि. पुस्तके ५. 'प्रथमस्य-भवति' इति लि पुस्तके नास्ति. ६. 'प्रथमस्य द्वितीयस्य' इति लि पुस्तके ७. 'शिरसि' इति लि पुस्तके. ८. 'कपोलावदातपरिणति अल्पपीतपाण्डच्छवि' इति लि पुस्तके.

Page 154

अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। ६७

ठ प सी फ स नि दा पे 1 t 1: 4 { . < * 1 1112111t14.1(1>1<1 भे य वि ज ग वि हि म क र घी व र म ति सा दू ष्ण ह रम्॥ समृतघारोदाहरणम्-

परियाक्छसिफर्णरसाय मेंस स त म गृ व धा रा मि 1 4114(0<41 111 य िहू दि वा प र मा न न्द र सम्। 1%:f4(9 << 1 11181111141( पेसश्मुधर नी पर या नीम गृ स म मी 1t114( .< व रका ष्य गु ण भू प णम् ।। केचिदापीडादिप्यमि पादयिपयासे सनि मअयादिनामानीरछन्ति u दवि पद्मतुरुप्ाधिकार ।

उंद्गवामेकत' सजौ सूलौ, नसी जगी, भनो ज्ली ग्, सूजौ सूजी गू। ५। २५।। 'पाद-' (पि•सू.५।९) इति प्रफृसमनुपसवे। यत्र प्रथमे पादे सकार(us) मफार (151) सकार (1I5)ए (1) करेदशाक्षरानि भमन्ति, दिसीये पादे नकार(III) प्रकार(US)- जफार (151) ग (5) फारेदय एय सृखीये पाठे मकार (SII) नमार (III) उफार(ISI) सकार()- ग(5)कारेरेकादध एव चतुर्थे पादे संकार(n5)नकार(1SI) सकार(IS) जकार([SI)ग (5) कारेखयोदश एवं, सदतम् 'उदता' नाम। तम्रादाहरणम्- नमज पगम 1- 1- मृ-ग-सो-प-ना छ-धि-मु-सी घ (1) (2)(1) (0) (0)-(1)10)(2) (0) (1) 1 जमति हिमशीरस सण्डवत्सादु तृप्णाम(छ)र मुन्वरम् इसि लि पुसके २ 'यदि दति सि पुसके ३ 'प्रथमे सगौ यदि सलो च नसजगुरुकाण्यनन्तरे। यद्यय मनजलगा स्युरपो सजसा जगी प्रमवसीयमुद्गता ।, 'प्रथमे समी यदि सली व नसजगुरुफाम्मनन्सरे। यदथ प मनभगा: स्युरथो सजसा जगी भवतीयमुद्गता। इवि ग्रा० पि० सू. २।१२४, ३२२ एव प् प्राकृतपिहले सक्षणदयमुकमदवागा" ४ 'एम' इति कि पुस्तके नासि

Page 155

६६८ काव्यमाला।

नगण सगण: जगण: गु०

S -s

रु-चि-र-द्-श-ना नि-त-म्वि-नी। (१) (२) (३) (8) (५) (६) (७) (८) (९) (१0)

भगण नगण नगण ल० गु०

511-1 5 1-1-5 हं-स-ल-लि-त-ग-म-ना ल-ल-ना (१) (-) (३) (8) (५) (६) (७) (८) (१) (१०) (११)

सगण जगण सगण: नगण गु०

I1s-1 .S S -5

प-रि-णी-य-ते य-दि भ-वे- त्कु-लो-दव-ता॥ (१) (7) (३) (8) (u) (६) (७) (८) (९) (१०) (११) (१२) (१३) यत्र सूत्रे गकारो(5) लकारो(1) वा श्रूयते, तन्न तेनैव वृत्तस्य पाद परिसमाप्यते "उद्गताम्' इति कर्मविभक्तिश्रवणात् पठेदित्यध्याहार्यम्। 'एकत' इति प्रथमं पा द्वितीयेन सहाविलम्वेन पठेदित्यर्थ । 'उपस्थितप्रचुपितं पृथगाद्यम्' (पि०सू०५।२८ इत्यतः सिंहावलोकितन्यायेन 'आद्य'ग्हणमनुवर्तनीयम्। तेनादमेव पादमेकत पठेत्। 'एकत.' इति ल्यव्लोपे पश्चमी ॥ तृतीयस्य सौरैंभकं इनौ भूगौ ।५।२६॥ 'तृतीयस्य' इति ग्रहणात्तस्या उद्गताया एवान्ये त्रयः पादा गृह्यन्ते। तृतीयपादे विशेप। तृतीये पादे रेफ(SIS)नकार (III)भकार(SII)ग(s)कारर्दशाक्षराणि भवन्ति तत् 'सौरभकं' नाम। तत्रोदाहरणम्-

सगग जगण सगण ल० नगण सगण गण गु०

115-1 1 1-1 1 5 -1 वि-नि-वा-रि-तोऽपि न-य-ने-न त-द-पि कि-मि-हा-ग-तो भ-वान्। (१) (ग) (३) (8) (v) (६) (७) (८) (९) (१०) (१) (३) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०) रगग नगण भगण गु० सगण जगण सगण नगण गु०

1 11 s-1 1-1 1 5-1 5.1-6 ए-त-दे-व त-व सौ-र-भ-कं य-दु-दी-रि-ता-र्थ-म-पिना-व-वु-ध्य-ते। (१)() (३) (४)(५) (६) (०) (८) (९) (१०) (१) () () (४) (4) (६) (७) (८)(९)(१०)(११)(१२)(३ १ 'त्रयमुद्गतासदृशमेव पदमिह तृतीयमन्यथा। जायते रनभगैग्रथितं कथयन्ति सौरभक्मेतदीदृशम् ॥' इति ग्रा० पि० सू० २।३२७. २. 'एव' इति लि पुस्तके नास्ति ३ 'उद्ताया यदा तृतीयपादे रगणनगणभगण [T], इत्येते भवन्ति तदा 'सौरभकं' नाम' इति लि. पुस्तके.

Page 156

५ मध्याय ]

लेलिव नौ सौ।५२७।। 7 72

रस्पा एव उदतायास्तसीयपादस्धाने यदा नो(।॥)सा(n5.15) भपससवदा 4 - 'उवितं' नाम नृसतम्। समोदाहरणम्- भगना

111 -1 स-स-त प्रिनयनष-द-म-नू-न

नमन सगज 111-1 1s 1 5 म-म-छ-ह-द-यं गु-णो-त-रम्।

नयम हमम

सु-स-सि-त-म-ति-क-म-नी-म-त-नु (१X१) (v) () () () ()(<) (X1nX11X1९) नगन: नमम 557 समय

पु-रनय त्य-ज-न्सि न तु जा-दा मो-पि-त ।

उपस्थितप्रचुपिस पृथगाद्य मूसौ जूमौ गौ, सूनौ जरौ ग्, नौ सू, नौ न् ज्यौ ।५।२८॥ मतर परथमे पादे मकार(Sउ5)सकार(US) अकार(1S1) मकारा(SII) गकारी (sड) ध मबत, द्वितीये पादे सकार (115) नकार(I।I) उफार((51)रेफा(SI) गफार(5)थ, सृसीये नकारी (1II 11)सकार(HS)य, पदुर्ये प्रमो नकारा(।।।।।। 11) अकार(ISI) यफारी(ISS) च वत् 'उपस्थितप्रचुपिव' नाम पृत भवसि। वन्रोदाहरणम्- १ नयुग सकारयुगर प भवति चरणे सृवीयके। सदुदीरितमुदमविमि ललिस यदि झेपमस्प सकळ यथोदसा ।' इति प्रा० पि० सू० २।३२९ २ सस्येषोदसातवीयपादस्य स्माने यवा नौ सौ भबतसवदा छलित नाम छन्द' इसि लि पुसफे ३ 'उदार इति वि पुसके 'गुणोभरत' इति ति पुसके ५. म्सो ज्मी गी प्रथमास्विरीक्ष्मते सळ यम्मिसितय सनमरगास्वया मनो स। अप नननसुवजम प्रसुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम् ॥। इति छन्द कौस्तुमकार ६ मन् प्रथमे पादे मगभसगणजगणमगण [T] गकारी घ मबस, दिसीये पादे सगणनगणजगमा[र] गण [r] न (ग)कारथ सृवीये नगमो सगणय, चतपें प्यो नगमा जयणयगणी घ रदुपस्थितप्रयुपिस नाम पृत्त भवति' इति कि पुस्तके v 'पादे इवि क पुसतके नाखि

Page 157

काव्यमाला। 1

मगण सगण: जगणः .भगणः गु०

s s. S - S-1 15-5

रा-माका-म-क-रे-णु-का मृ-गा-य-त-ने-त्रा (१) (२) (३) (४)(५)(६) (७)(८) (९) (१०)(११)(१२) (१३) (१४) सगण नगण: जगण: रगण- गु.

I S 1-57 1 5 - 5 ह-द-यं ह-र-ति प-यो-ध-रा-व-न-म्रा। (१)(२)(३) (४)(५)(६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२)(१३) नगण नगण सगण: 1-113 इ-य-म-ति-श-य-सु-भ-गा (१)(०) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) नगणः नगण नगण नगण यगण

1 व-हु-वि-ध-नि-धु-व-न-कु श-ला ल-लि ता डी॥ (१) (२) (३) (४) (v) (६) (७) (८) (१) (१०)(११)(१२) (१३)(१४)(१५) 'पृथगाद्यम्' इति उद्गतामेकत पठेत्' (पि० सू० ५।२५) इत्यनुद्टत्तिनिरासार्थम्। अत्र तृतीयपादव्यवस्था सकारस्य विभज्य पाठलिङ्गात्। वैर्द्धमानं नौ सूनौ न्सौ।५२९॥ 'तृतीर्यस्य' (पि० सू० ५।२६) इत्यनुवर्तते। तस्मिन्नुपस्थितप्रचुपिते तृतीयस्य पादस्य स्थाने यदा नैकारौ (III Ili) सकार (IIS)नकारौ(II)पुनर्नकार (III) सकारौ(SII) च भवतस्तदा 'वर्द्धमान' नाम वृतं भवति। तत्रोदाहरणम्-

मगण सगण जगण भगण गु० Ho

S S बिम्बोष्टी क-ठि-नो-न्र-त-सत-ना-व-न-ता-झी (१)(२)(३) (४)(५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२) (१३)(१४) सगण नगण नगण रगण गु०

i 1 S 1 S 1 ह-रि-णी-शि-शु-न-य-ना नि-त-म्ब-गु-वी। (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२) (१३) १ 'शङ्ट्ानिरासार्थम्' इति लि पुस्तके २ 'सूनौ' इति सूत्रस्थपाठदेहे नकारात्स- कारं दूरीकृत्येत्यर्थ ३ 'वर्द्धमानं तृतीयश्चेन्ननसैरननसैरिह' इति छन्द कौख्तुभकार .. ४. 'तृतीयम्येति वर्तते।' इति लि पुस्तके ५ लिखितपुस्तके सर्वत्रापि 'नगणौ सगणनगणौ' इत्यादि ६ 'पुन.' इति लि पुस्तके नास्ति.

Page 158

मध्याय ] छन्द शास्त्रम् ।

नगमा

  • 1 1 11 न म-द-फ-स-फ-रि-ना-म-ना प-रि-ण-स-ध-शि-ष द ना (१X*) (१) ()(-x4) (.X)(4)(X1X13)(1 नगण नमना बगना

H ज-न-य-ि म-म म-न-सि मु- द म-दि-रा-क्षी। (१)(*)() (X-)(0)(-X<X<X1 X11X1) (1X1X१५) शुद्धविराहपम तज्रा ।५।३० ।। रस्िभेव उपस्थितप्रचुपिते यदा सृवीयस्य पार्दस्य स्थाने सकारें (S5I) जकार (ISI) रेफा(S1S) मबन्ति तवा 'सुदविराउपम' नाम वृत्त मषति। तम्रोदाहरणम्- मगना समण नमण

1-5 H क-न्येनय क-न-कोएसव-छा म-नो-ह-र-दी पि (१X१)(१) (१)(4) (4) (-Xc) (4) (,X11X१3)(1X1*) सगगा नग नमन

1 1 1-1 1 1-1 $ 1- 1s-5 द-शि-नि-म-स-ध-द-ना यि-शा-ठ-ने-्रा। (१) (१) (1) () (-)(0) ()(<) () (1 X1'X1X11) रगन

H 1-1 1-3 -

(१) (१) (1) (१) (4) (4) (0) () (९) नमण मगन। नयन

1 1 11 1-1 1 # मु-सनय-ति इ-द-म-म-ति-कष-य व -- णा-नाम् ।। (१) (२x) (X-X4) () (<) (९) (1X19 ()(XX1) उपस्मितप्रचुपिवादीनामम्मि प्रयेशयित् न धषकम से संभ्ञा, इवि नोका: ॥ अर्द्धे। ५।३१।। पूर्वमुचावनानि छन्दास्युफानि। इदानी निममेनोध्यन्ते। 'अर्दे' इत्यधिकारोड मेमाध्मायपरिसमाप्ते । यदित कर्म्वमनुकमिष्माम, अर्द्े एषं सदेदिवष्यम्॥।

1 'समरेस् शुद्धविराजपभम्' इति छन्द कास्तुभकार २ 'अस्मिभेव' इसि कि पुस्तके ३ पादस्म' इति कि पुस्तके नासिति ४ सगण ज[ग]ण रगणा' इवि

Page 159

७२ काव्यमाला।

उेपचित्रकं सौ सूलौ ग्, भौ भूगौ ग्। ५।३२ ।।

यस्य प्रथमे पादे सेकारा(IIS ISIIS)स्रय, लकार(।) गकारौ(s) च क्रमेण, द्वितीये भकारास्रयो(SH.SII.SII) गकारौ(ss) च भवत, तत् 'उपचित्रकं' नाम वृत्तम् । अर्द्धशब्दस्य समप्रविभागवचनत्वाद्वितीयमप्यर्द्ध तादृशमेव। तन्नोदाहरणम्- सगण सगण सगण ल० गु०

1 S-1-s उ-प-चि-त्र-क-म-त्र वि-रा-ज-ते (१) (२) (३) (४) (v) (६) (७)(८) (९) (१०)(११)

भगणः भगण भगण* गु० गु०

S1I-SI 1-S 1 i-5 S चू-त-व-न कु-सु-मै-वि-क-स-द्भि । (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (१)(१०)(११)

सगण सगण सगण ल० गु०

1 1 S-1 1 51 1 5 -- S

भगण भगण भगण: गु० गु०

1 1-5 1 1-5-5 म-न्म-थ-के-लि-नि-के-त-न-मे-तत्।। (१) (२) (३) (8) (v) (६) (७) (८) (१)(१०) (११) द्वेतमध्या भौ भूगौ ग्, नजौ ज्यौ।५।३३॥ यस्य प्रथमे पादे त्रयो भकारा (sII SII SII) गकारी(ss) च, द्वितीये नकार (।I) जकारौ(ISI)जकार(1SI)यकारौ(ISS) च, तदू 'दतमध्या' नाम वृत्तम्। अन्नापि प्रथमद्वितीयाविव तृतीयचतुर्थो पादौ। तत्रोदाहरणम्-

भगण भगण- भगणः गु० गु०

S S -s 11-5-S य-द-पि शी-घ्र-ग-ति-मृ-दु-गा-मी (१) (2) (३) (8) (५) (६) (७) (८) (९) (१०) (११)

१ 'विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि भाद्गुरुकाद्युपचित्रम्' इति प्रा० पि० सू० २/३११। २ 'सगणा' इति लि. पुस्तके ३ 'भगणा' इति लि पुस्तके. ४. 'भन्नयभोजगतं गुरुकौ चेत् युजि च नजौ ज्ययुतौ द्रुतमध्या' इति छन्द .- कौस्तुभकारः

Page 160

: अघ्याय ] छन्द शास्त्रम् ।

H

(X) (१) (*)()(0)(ग)((x X"'X+:)

भगण ममण भगम गु गु

51 ना-ति-द-य-त्व-रि-स्ा न म् मृ-द्ी (१) (१) () ()()(0)()(x<X' X11)

नमण नगया

111-1 11 मृ-प-वि-ग-ति क-यि-ता हव-स-म भ्या ॥ (१X*Xi) (X4) (4) (0) (c) (4X1 X19X१२) वेगेवती सौ सूगौ, भौ भूगो ग् । ५। ३४ ।। यस्य परथमे पादे ध्रम सकारा (IIS.IISIIS) गकार(S)धैक, द्विसीये मफोराखमो su su SII) गकारी(5ड) व मवत सछ् वेगवती' नाम परसम्। तेयोदाहरणम्- सगग सगण गु

त-म मु- न-रा-धि-प से-नो (१)(a)(aX*) (4X(4) (.X<X<X') भगना भगन 5 5

11 :- वे-ग-ब-वीं स-ह-े स-म-रे-पु। (,XX*) () (च)(<X ) (X<X' X1) सगणा समगर समन 51

1 H H

(1X९) (i) (1) (4) (1) (·) (<) (९)( ) भगमा भगन म प

1 115-5

(१) (X०) () (4) () ()(०(x x.)

विपमे प्रभमाक्षरहीन दोषकपृत्तमेव घेगवती स्पात् दवि प्रा० पि० सू. २/१११ ₹ 'सगणा इति लि पुसतके ३ 'भगणा' इति कि पुस्तके ४ 'पुतु मयसि' इसि सि पुसके ५. 'तत्र हति ति सुखके नाखि।

Page 161

७४ काव्यमाला।

अद्रविराट् त्जौ गौ, मसौ ज्गौ ग्। ५।३५॥ यस्य प्रथमे पादे तकार(SSI) जकारौ(ISI) रेफ(SIS)गकारौ(5) च, द्वितीये मकार- (SSS) सकार (IIs) जकारा (ISI) गकारी (ss) च, तद् वृत्तं 'भद्रविराट्' नाम। तत्रोदाहरणम्-

तगण: जगण रगण गु०

1 S-s य-त्पा-द-त-ले च-का-स्ति च-क (१) (२) (३) (४) (७)(६) (७) (८) (९)(१०)

मगण सगण जगण गु० गु०

5 S IS 1-s S ह-स्ते वा कु-लि-शं स-रो-रु- हं वा। (१)(२) (३) (४) (v) (६) (७) (८) (१)(१०)(११)

तगण मगण रगण गु०

1-1 5 1-5 1 5-5 रा-जा ज-ग-दे-क-च-क-व-ती (१) (२)(३) (४) (v) (६) (७) (८) (१) (१०)

मगण सगण नगण गु० गु०

S -1 5 1- -S स्या-च्छ भ-द्र-वि-राद स-म-श्रु-ते 5सौ ॥ (१) (ग) (३) (8) (u) (६) (७) (८)(९) (१०) (११)

अस्यौपच्छन्दसिकान्त पातित्वेऽपि विशेषसज्ञार्थमर्द्धसमाधिकारे पाठ ॥ केतुमती सजौ सगौ, भूरौ नूगौ ग्। ५।३६॥ यस्य प्रथमे पादे सेकार (IIS)जकारौ(ISI) सकार (IIS) गकारौ(5) च, द्वितीये भका- र(sII)रेफ(SIS)नकारा(II।) गकारी(SS) च, तत् 'केतुमती' नाम वृतं भवति। तेत्रो- दाहरणम-

१. 'ओोजे तपरौ जरौ गुरुश्चेत् म्मौ जगौ ग् भद्रविराड भवेदनोजे' इति छन्द कौस्तुभकार. २. 'तगणजगणौ रगणगुरु च, द्वितीये मगणसगणजगण गकारौ च भवतस्तदृत्तं 'भद्रविराट् नाम।' इति लि. पुस्तके क पुस्तके 'वृत्तं' इति नास्ति. ३ 'विषमे सजौ सगुरुयुक्त्तौ केतुमती समे भरनगाद्ग' इति छन्दःकौस्तुभकार. ४. 'सगणजगणौ, सगणगकारौ च, द्वितीये भगणरगणौ नगणो गकारौ च भवतस्तद्वृतं-'इति लि, पुस्तके. ५, 'तत्र' इति लि पुस्तके नास्ति.

Page 162

मध्याय ] छन्द शासम्। ७५

सम्मा गगम सुग

1

(१X.) (i) (i) (५) (4) () () (९)() भगणर 5

(१) (*Xi) (i) () (v) () (<) (x) (1s) सगपा भमणा सगन: 5

H स-इ-से नकोऽपि ष-सु-भा-यां (१) (१) (१) ()(ग)() (x<) (3)() रयना नगन: म य

के-तु-म-तीं न-रे-नद्र त-ष से-नाम् ।। (१) (१) () (*X() (4)(•) (<) (<X1 )(1१) आख्यानकी तौ जूगौ ग्, जतौ जूगौ ग्। ५।३७ । यस्म पथमे पादे सैंकारी(SSI.SSI) अकारो(151) गकारी(55) न, द्विसीये जफार (151) तकारी(5ड) सकार (ISI) गकारी(55) थ, चस् 'आल्मानकी' नाम बत्तम्। तेन्नोदाहरणम्- नमम

H 4

(१) (१) (i) () (4) (4) (·) () (X1 X11) क्मन म गु

4 4 LA जं-न-स्म वि-से मु-द-मा-द-पा-ति। (१) (१) (i) (i) (XU)(-) () (<)(१ X1s)

1 'अस्यानिकी' इति कळिकातामुद्रिसपुस्तके पाठ । एव वृत्तायपि तम्र। 'आस्यानकी तो जगुरु गमोजे जतायनोने जगुरु गुस्मेत' इति छन्द कौसतुमकारा

नाम २ 'तगनौ जगमे गकारी प्, द्वितीये जगणतगणी जगणो गकारौ च भम तसपुत्तम्- इवि ति पुसके ३ 'तम्र' हसि सि पुखके नासि

Page 163

७६ काव्यमाला ।

तगण तगण नगण: गु० गु.

5 . S 11.5.1-15 1-5-5 आ-ख्या-न-की च स्म-र-ज-न्मे-वा-ता- (१) (२) (३) (8) (५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११) जगण। तगण। जगण गु० गु०

1 S 11-S S .I-I S $ 1-S-S म-हो-तस-व-स्या-म्र-व-णे क्व-ण-न्ती।। (१) (२) (३) (४) (4) (६) (७) (८) (१)(१०)११) आख्यानकी वार्ताहारिकोच्यते॥ विपैरीताख्यानकी ज्तौ जूगौ ग्, तौ ज्गौ गू।५।३८॥

यस्य प्रथमे पादे जकार(ISI) तकारौ(SSI) जकारो(1SI) गकारौ(SS) च, द्वितीये तकारौ(SSI.SS) जकारो(ISI) गकारी(SS) च, तद् 'विपरीताख्यानकी' नाम वृत्तम्। तत्रोदाहरणम्-

जगण: तगण जगण: गु० गु०

1.5 1-5 S 1-1 5 I -- s-s अ-लं त-वा-ली-क-व-चो-भि-रे-भिः (१) (२) (३) (8) (५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११) तगण: तगण जगणः गु० गु०

S S I-S S I-I S I-S-S सा-थे प्रि-ये सा-ध-य का-य-म-न्यत्। 1

(१) (२) (३) (8) (u) (६) (७) (८) (९) (१०) (११) जगण: तगण: जगण: गु० गु०

1·S I-S S 1-1 S I-S S क-थं क-था-व-रण-न-कौ-तु-कं स्या- (१)(२)(२) (४) (५) (६) (७) (८) (९)(१०)(११)

१ 'जन्मपाश' इति क मु पुस्तके. २. 'आश्रवणे इति क. मु. पु.। 'यात्रा- महोत्सवस्य श्रवणे क्वणन्ती' इति लिखितोदाहरणपुस्तके ३ 'विपरीताख्यानिकी इति क. मु पु. 'जतौ जगौ गो विषमे समे तौ जगौ ग एषा विपरीतपूर्वा' इति छन्द :- कौस्तुभकार :- प्राकृतपिक्नलोक्तोपजातिचतुर्दशभेदान्तर्गत हंसीनामकपश्चममेदरूपत्वा- त्मश्चमोऽयं भेद उपजातेः, अतो 'हंसी' इति नामान्तरम्. ४. 'जगणतगणौ जगणौ गकारौ च, द्वितीये तगणौ जगणौ गकारौ च भवतस्तदृत्तं-'इति लि. पुस्तके. ५. 'कथाकर्णनकौतुकं स्यात्' इति लि. पुस्तके.

Page 164

: अध्याय ] छन्द शास्रम्।

तगन घ मुं

11 11 H वास्यान-की धे-दि-प-री-त -- ति (X१Xa) (*) (4) (4) (*X<)(X, X19) एतयोथे वक्ष्यमाणोपजात्यन्तगतत्वऽपि विक्षेपर्संहारथमदसमाधिकारे पाठ । हेरिणछलुता सौ सूलौ ग्, नमौ भूरौ।५।३९। मस्य प्रथमे पादे सैकाराख्मो (IsnS lIS) सकार(1 गकार(5)थ, दविसीये नकार (II) भकारी (sn) मकार(SII) रेफो(5I5) म, सद् वृस्तं 'हरिणठठमा'माम । तेत्रोदाहरणम्- नगन: सगण वगम 57

स-व मु-अ न-रा-पि-प वि-द्वि-पो (XX) (X-)(4) ()(<) (<X१ X11) भगना भगन

(१) (*) (i) (i) (4) (1) (-Xc) (4) (, X19) (17) प्रनम: रु जु

(१) () (1) (ज) (4) (4) ()(<)(९) (१)(१) नगम। नगण: भपण।

IIHIFIHI

(१X:) (i) (*) (4) (1) (0)(<X<X१ X११ X१२) अपरव्क नौ रलौ ग्, नजौ ज्रौ।५।४०।। यम्प प्रथमे पादे नैंकार।(।।।।11) रेफ(S1S)ठकार(1) गकारा(5) थ, दविसीये नकार- १ न' इवि सि. पुसके नासि २ अयुजि प्रथमेन विवर्मितो छतविसम्बिततो हरिण्पसता' इसि प्र० पि० सू. २।३१५ ३ प्रम सगणा सकारमकारी च द्विवीये नमणमगणी मगणरगणी च भवतस्त्वृत्त' इति कि पुसके ४ 'तन्र' इवि सि पुसके नासि ५ भमविसर्जितहेविलपीयसाम् इति कि पुखके ६ अयुजि ननरळा गुर समे मद्परवक्रमिद नजौ अरौ' इति प्रा० पि० सू० २३१८ ७ 'नगणी रगणतकारी गकारय, दविवीये नगमजगणौ जगभरमणी * भवस इति सि पुसके

Page 165

काव्यमाला।

(ii) जकारी(ISI) जकार(SISI)रेफौ (SIS) च, तद्दत्तम् 'अपरवक्रं' नाम। तत्रोदाह- रणम्- नगण: नगण रगण ल० गु०

1 1 1-1 1 1-5 S-s-s

स-कृ-द-पि कृ-प-णे-न च-क्षु-पा (१) (२)(३) (४) (५) (६) (७)(८) (९) (१०) (११) नगण जगण जगण: रगण-

111-1S I-1S I-S S न-र-व-र प-श्य-ति-य-स्त-वा-न-नम्। (१)(२)(३) (४)(५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२) नगण: नगण रगण ल०गु०

1.1 111 I 1-s 1 s-I-s न पु-न-र-प-र-व-क-मी-क्ष-ते (१)(२)(३) (४)(५)(६) (७) (८) (९) (१०)(११) नगण जगण जगण रगण

111- S 1-1 5 1-S 1 S

= (१)(२)(३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२) अस्य वैतालीयान्तर्गतत्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमिहोपन्यास. ॥ पुष्पिताग्रा नौ इयौ, नजौ जरौ ग् । ५। ४१।। यस्य प्रथमे पादे नैकारौ(।।। ।II) रेफ(SIS)यकारौ(ISS) च, द्वितीये नकार (I1) जकारौ (ISI) जकार (ISI) रेफौ(SIS) गकार(S)श्, तदृतं 'पुष्पिताग्रा' नाम। तत्रोदाहरणम्- नगण: नगण। रगण यगण

1 5

स-म-सि-त-द-श-ना मृ-गा-य-ता-क्षी, (१)(२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)(१२) नगण: जगण जगण रगण गु०

1-1 5 111 1-515-S स्मि-त-सु-भ-गा प्रि-य-वा-दि-नी वि-द-ग्धा। (१) (२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९)(१०)(११)(१२)(१३)

१ 'तन्न' इति लि पुस्तके नास्ति २ 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ ज़रगाश्व पुष्पिताग्रा' इति प्रा० पि० सू० २।३०८ ३. 'यस्य प्रथमे नगणौ रगणयगणौ च द्वितीये नगणजगणौ जगणरगणौ गकारश्च भवति तद्टत्तं-' इति लि. पुस्के. ४. 'तन्र' इति लि. पु. नास्ति.

Page 166

५ अध्याय ] छन्द सास्त्रम्। ७९

नगम: रगमा

IHIHIHIH अ-प-ह-र-वि नृ-णो म-नो-सि रा-मा

H H अ-म-र-फु-छा-नि स-ते-व पु-प्पि-ता-मा।। (१) (१) (+) (4) (1) ()(<)(<X1 X19)IRXr)

यवमती जौ जौ, जौ जौ ग् । ५।४२। यस्य प्रथमे पादे रेफे(SIS) जकारा(15I) भूयोपि रेफ(SIS) नकारी (15I) भवत, द्िवीये जकार(ISI)रेफी(515) पुनसकार(15I) रेफी(SIS) गुरु(5)य, वद्दत 'मबमती'

नन रगन:

4 1 5 प-प-क-न्तु-को-म-से क-रे वि-मा-ति (१)() (v)() ()(0()(X<X X1X13) 5 नमना

प्र-दा-ख-म-रस्य-छा-मछ-न प-दे व य-स्पा:। (X.) (v) () (4) (9)(X<X<X' X1'X१RX11) बगना बपना

सा य-मा-न्विता म वे-द-मा-षि-का-च (१X१) (१) (१)(४)(१) (ग)(<) (९) ( X1१)११) रगमा नगमा रगमर

  • स-म-स-व-नसु-पू-जि-सा प्रि-या व प-स्पु ॥ (१) (१) (i) () (य)(v)() ()(<X1 X1,X१X1a) 1 'इस-'इस्मादि सि पु नाखि २ 'परावती' इस्पि नामान्तर्र धीकृष्णमसे ३ 'रगमजगणो भूयोऽपि रगमनगनी भववः, दविसीये जगनरगमौ भूयोऽपि अगणरगणी गकारम सबुत' इति कि पुसके ४ 'अन्न' इवि कि पु. नावि तन्र' इति कि पु माख ६ 'सथा च मस्मा"' हृति कि पु०

Page 167

८० काव्यमाला।

यवान्विता यवमतीत्यर्थः॥ शिखैकोनत्रिंदशदेकत्रिंदशदन्ते ग् ।५।४३। येस्य प्रथमे पादे एकोनन्रिंशद्(२९) अक्षराणि, द्वितीये च एकत्रिंशत् (३१), दयो- रपि (१.२) पादयोरन्ते प्रत्येकं गुरु (s), तदृतं 'शिखा' नाम। 'अर्घे' (पि०) सू० ५३१) इत्यघिकाराद्वितीयमप्यर्ध तादृशमेव। 'अन्ते ग्' इति नियमार्थमेतत्। अन्ते एव गुरुर्नान्यत्र। तेन अर्युक(१३)पादे अष्ाविंशति(२८)रक्षराणि लघूनि, अन्ते गुरु (१) रेक । युकू(२.४)पादे त्रिंश(३०)लघव,अन्ते गुरु(१)श। तैत्रोदाहरणम्- गु० 5 अभिमतवकुलकुसुमघनपरिमलमिलदलिमुखरितहरिति मधौ (२९) गु०

सहचरमलयपव नरयतरलितसरसिजरजसि शैयतरणिवितवे। (३१). Ho S विकसितविविधकुसुम सुलभसुरेभिशरमदननिहँत सकलजने (२९). गु०

ज्वलयति मम हृदयमविरतमिह सुतनु तव विरहदहनविषमशिखा। (३१) खंञ्ञा महत्ययुजीति ।५।४४।।

१. 'यवान्वितेति' इति लि. पु०. २ पिड्ललसूत्र (४/४९) प्राकृतपिङ्गलसूत्र- (१।१२६) बोधित 'शिखा'छन्दस्त्वस्माद्भिन्मेव. ३. 'यस्य प्रथमे पादे एकान्नत्रिशदन्ते गू यस्य प्रथमे पादे एकान्नन्रिंशदक्षराणि भवन्ति, द्वितीये च एकत्रिंशद् द्वयोरपि पादयो- रन्ते च प्रत्येकं गकारस्तदृत्तं शिखानाम' इति लि. पुस्तके. ४ 'तेनायुकपादेऽष्टाविंश- तिर्लघव., अन्ते गुरुश्चैक, युक्पादे त्रिंशलघवो गुरुश्वान्ते भवति।' इति लि. पुस्तके ५. 'तत्र' इति लि. पु. नास्ति ६. 'अभिनव' इति लि. पुस्तके ७ 'मनसि शयवितते' ति लि. पुस्तके, लिखितोदाहरणपुस्तके च ८. 'सुरभि' इति लि. पुस्के त्रुटितं प्रतिभाति. ९. 'निहित' इति क. मु. पुस्तके १०. 'प्राकृतपिङ्गलसूत्र- (११२४) बोधित 'खञ्ला' छन्दस्त्वस्माद्भ्िन्मेव खजा' इति नामान्तर वृत्तरत्नाकरे.

Page 168

६ मध्याय ] छन्द शामम्। ८१

द्यमेम शिसा पूर्वोंक्क मद्ति महसरे पादे भयुजि (१३) सवि पारिसेप्यावितर स्मिधे युजि(२४) सवि 'गज्ा' नाम रछन्दो भपति। अयमर्य-एकनिसदक्षरो विपमें: पाद कर्वम्य। एकेनमियद(२९)क्षरथ समः पाद। देप ययाप्राप्तमेय। सत्रोदाहरणम्-

अपगतपनविदद्दयदिशि हृतमनदशि परणतरणकपिलकलमे (1)

शुनिदधिमद्दसि विशृवसरसिदहि मुग्सिमपुलिदि विमलिसपरवटे

फिमपरमिह कमळमुखि मुसमनुभमवि मम हदयफमसमधुना ॥

अदसमपृत्ाधिकारो निृत । (१९)

इवि भहहसायुधयिरधिवारयां छन्दोप्ृती पथमोऽम्मायः।

यतिर्विच्छेद ॥६। १। चिविछससे मिमन्यठे पद्पाटोऽस्मिमिसि विच्छेदो विभामस्थान स में यविरित्यु भ्यवे। नन्यन्न सासे यविशम्देन व्ययहारादशनाभिरर्थक संज्ञाफरणम्। नैप दोप। अविरिसागमादिप्वाचायपारम्पमागता संप्षेय तनुमम्मादिषत्। सस्यां शिष्मय्युस्परय

१ 'प' इति ठि पु नास्वि २ 'छन्दो ममति' इति सि पु नाखि ३ विपमपाद' दति सि पुसके 'प्रचिफसितसमफुमुमभम' इति क मु पुछके प्रविकसदधनफुमुम' इति सि पुसके ५ 'सा यसियम्यते' इवि कि पुसके ६ 'यविरित्मेषमादिराभामपरम्परागता' इति छि पुस्के 'वस्माव' इति कि पुरके,

Page 169

काव्यमाला।

र्थ्रमर्थकथनम् 'यतिर्विच्छेदः' इति। अस्ति च लोके शास्त्रान्तरेपु च यतिसंज्ञाव्यवहारः। अपि चे 'यति.' इत्यधिकार आसप्तमाध्यायपरिसमाप्ते समुद्रेन्द्रियरसादिनिर्देशेपूर्पेति- खते। समुद्रादिशव्दाः साकाह्कत्वात् 'यतिः' इत्यनेनैवं संवध्यन्ते। यतिशब्दस्याधि- करणव्युत्पत्या समुद्राद्यवच्छिन्नेष्वक्षरेषु यति. कर्तव्येत्यर्थः सिध्यति। तत्रैपा यत्युप- देशोपनिषद्भवति।

'यति. सर्वत्र पादान्ते श्ोकार्द्धे तु विशेषत.। समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके।। क्वचित्तु पदमध्येऽपि समुद्रादौ यतिर्भचेत्। यदि पूर्वापरौ भागों न स्यातामेकवर्णकौ।। पूर्वान्तवत्स्वर सधौ क्वचिदेव परादिवत्। द्रष्टव्यो यतिचिन्ताया यणादेशः परादिवत्॥ नित्य प्राक्पदसंवन्धाश्वादयः प्राक्पदान्तवत्। परेण नित्यसवन्धाः प्रादयश्र परादिवत्' ॥ 'यतिः सर्वत्र पादान्ते' इत्यस्योदाहरणम्-'विशुद्धज्ञानदेहाय' इत्यादि। तस्यैव प्रत्युदाहरणम्- 7

'नमस्तस्मै महादेवाय शशाष्ट्ार्धधारिणे' इत्यादि। 'शलोकार्धे तु विशेषत.' इत्यत्र संधिकार्याभाव स्पष्टविभक्तिकत्वं च विशेषः। तन्नोदाहरणं यथा- 'नमस्यामि सदोद्ूतमिन्धनीकृतमन्मथम्। ईश्वराख्यं परं ज्योतिरज्ञानतिमिरापहम् ॥' अन्न 'ईश्वराख्यम्' इत्यस्य पूर्वमकारेण सयोगो न कर्तव्यः। समासे प्रत्युदाहरणं [यथा ]- 'सुरासुर शिरोरन्नस्फुरत्किरणमज्जरी-I पिज्रीकृतपादाव्जद्वन्द्वं वन्दामहे शिवम् ।।'

१. 'कथनं' इति लि. पुस्तके. २. 'शास्त्रे च व्यवहारः' इति लि. पुस्तके. ३. 'अयं यतिरिति अधिकार' इति लि. पुस्तके ४. 'समुद्रेन्द्रियरसादिषु' इति लि. पुस्तके. 'समुद्रेन्द्रियरसादित्यादिषु' इति च क मुद्रितपुस्तके. ५. 'एच' इति लि. पुस्तके नास्ति. ६· 'अन्नैषा' इति क. मुद्रितपुस्तके. ७ 'प्राकृपदसवद्धा.' इति लि. पुस्तके. ८. 'नित्यसबद्धा' इति लि. पुस्तके. ९. 'इत्येवमादि' इति क. मु. पुसके. १०. 'सधिकार्याभावात्, स्पष्टविभक्तिकत्वाच्च इति क. मु. पुस्तके.

Page 170

६ अध्याम ] छन्द शास्रम्। ८३

कमु समासान्तभूतविभव्मन्समम्यक्विभकिकम्। सनोदादरण[ मया ]- 'यक्षपके जनकतनयामानपुष्पोदफेपु' इस्यादि। 'म्य काम्य कचिमकिके' इति 'यतिः सर्वन पादान्वे' इस्पनेन संबम्मते। सभो दाहरणम्- 'वशीकृतजगत्काल कण्ठेकाल नमाम्यदम्।

अपि च।

'कमिशु पद्मप्येऽपि समुद्रादी यकभयेद्। यदि पूवापरी भागी म स्यासामेकयर्णकी ।।' समरोदाहरणम्- 'पयाप सपचामी,-फरफटकवटे सिष्टशीवेतराी' इत्ादि। सभा-'कूज स्कोमटिक्ोसा,-एसमुसरभुव प्रान्तकान्तारदेशा" इस्यादि। तथा-'दासो रखा असंषा,-इनमपि तुजिता,-द्ीन्द्रसारद्विपोऽस' इत्यादि। सथा-'वैरियानो स योचा,-रितरशिरन्र्चा पाननानां पतुणाम्' इस्यादि। तथा-'सहे पानीयमाहा दयति मे मटिपि पक्षपावी पृथद इत्यादि। समुद्रादायिति किम्। पदमप्पे मवि: पादान्ते मा भूद्। सदया-'प्रणमत भषय धलेशनाशाय नारा -यणपरणसरोगदन्द्व मानन्दहेतुम्' इत्पादि ।

'ऐतस्मा ग,-ण्सठममछ गाहवे चन्द्रमक्षाम्' इस्यादि।'एतस्यारा,-अवि मुमुस

इस्पादि। "यूवान्सवस्खर' संघी कमिदेव परादिवस'। अस्यार्थ-योडय पूर्वपरमोरेकावेक खरसभी विधीमसे स कचित्पूर्षम्यान्तवद्धवति पचित्परस्यादिवत। तथा थ पीणिने स्मरणम्-अन्ताविषय' (पा० सू० ६।१।८५)। वत्र पूवान्तवद्धापे उदाहरणम्-

'सतभ्म्य कचिमकिकम्, समासान्तवभूतमम्मछ्विमफिकम्' इति कि पुसके २ 'सन्रोममोरदाइरमम्' इति कि पुख्चके ३ 'वत्र' इवि सि पुसके नाखि 1 ४ 'द्विपोपस्' इति सि पुस्वके 4. 'पये' (1) इसि क म पुसतके ६ 'हि' इसि कि पुसके ७ 'तम्र' इति खि पु नाछि ८ एतदुदाहरण ि पु माखि 5 'आश्विसुमति' इति कि पुस्तके १ 'पागिनिस्ारभम्' इति कि पुस्के

Page 171

८४ काव्यमाला।

तथा- - खवानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥' इत्यादि। परादिवद्भावे उदाहरणम्- 'स्कन्धं विन्ध्याद्रिवुद्धया, निकषति महिष-स्याहितोऽसूनहार्षीत्' इत्यादि। 'शूलं शूलं तु गाढं प्रहर हरहपीकेशिकेशोऽपि वक्रश्वक्रेणाकारि कि नेंः' इत्यादि। तत्र हि स्वरस्य परादिवद्भावे व्यञनमपि तद्भक्कत्वात्तदादिवद्भवति। 'यदि पूर्वापरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ' इत्यन्तादिवद्भावविधावपि संव्यते। तेन 'अस्या वक्राव्जमवजितपू-र्णेन्दुशोभं विभाति' इत्येवंविधा यतिर्न भवति। 'यणादेशः परादिवत्' तत्रोदाहरणम्- 'विततघनतुषारक्षोदशुभ्राशुपूर्वा- स्विरलपदमालां श्यामलामुल्िखन्त' इत्यादि। 'नित्यं प्राक्पदसंवन्धाश्वादय. प्राक्पदान्तवत्' तेभ्य. पूर्वा यतिन कर्तव्येत्यर्थ। तत्रोदाहरणम्- 'सवादु स्वच्छं चै हिमसलिलं प्रीतये कस्य न स्यात्' इत्यादि। नित्यं प्राक्पदसंबन्धा इति किम्। अन्येषा पूर्वपदान्तवद्भावो माभूत्। तद यथा- 'मन्दायन्ते न खलु सुहृदामन्युपेतार्थकृत्या' इत्यादि। तथा-'इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकसतं ययाचे' इत्यादि। 'परेण नित्यसवन्धा प्रादयश्च परादिवत्' तेभ्यः परा यतिर्न भवतीत्यर्थ। तैंत्रोदाहरणम्- 'दु खं मेऽप-क्षिपति हृदये दुःसहस्त्वद्वियोग.' इत्यादि। परेण नित्यसवन्धा इति किम्। कर्मप्रवचनीयेभ्यः परापि यतिर्यथा स्यात् इति, तत्रोदाहरणम्- 'प्रियं प्रतिस्फुरत्पादे मन्दायन्ते नखत्विषै।' 'श्रेयासि बहुविन्नानि भवन्ति महतामपि' इत्यादि।

१ 'तथा' इति क मु पुस्तके नासिति २. 'खसंवित्स्वेकमानाय' इति लि पुस्तके. ३ 'अस्तं प्रयास्यन्' इति लि. पुस्तके ४ 'किं न' इति क मु पुस्तके। 'के ते' इति चलि पुस्तके ५ 'इत्यस्य' इति लि पुस्तके ६ 'उल्लिखन्तम्' इति लि. पुस्तके. ७. 'खादु सच्छं सलिलमपि च' इति क मु पुस्तके ८ 'इति' इति लि पुस्तके. ९ 'तथा' इति लि पुस्तके नास्ति. १० 'तत्र' इति लि पुस्तके नासति ११. 'प्र- क्षिपति' क. मु. पुस्तके. १२. 'यतिः' इति लि पुस्तके नास्ति १३. 'न खल्विति' इति क. मु. पुस्तके. >

Page 172

i अध्याम] छन्द शासम्।

अय तु सादीना प्रादीनां नैकक्षरत्वेनैकाक्षराणामेव पादान्वे यवावन्तादिषद्धाय प्यटे। नस्मनेकासेरामा पद्मण्ये ससो। तन्न हि पद्मध्येपि चामीकरादिप्विव

'प्रस्यावेद्यादपि च मधुनो मिस्मृतभ्रूमिसासम्' हैति।

'द्वारास्वप्रमोद हसितमिव परिस्पषमासी सक्षीमि' इस्यादि। न पर्यन्वोडद्वि वृत्तानां प्रख्वारगणनायिभौ। पूवामार्यकतामिस्यापिड किनिदिदोष्यसे॥ (चक्यामाम्) एकाक्षरामाम्- शीच्छम्दृ :- धरी सा। थ गो। प्रा० पिं० सू० २।१। (अस्युवपागाम्) पक्षरायाम्- कामछछन्द-दीहा वीहा। कामो रामो ॥। म्ा० पिं० सू० २।४। (स्ी इवि नामान्तर कामस्य चछन्द कोस्तुभादौ ।) मघुच्छन्दुर-सह जुभा। महु पुम ॥ प्रा. पिं० सू· २६। महीछन्द्-गो यही। मद्दी कही ॥ प्रा० पिं० सू० २८ । साय्छन्द :- सार एह। गो वि रेह । प्रा० पिं० सू० २१० । (मध्यायाम्) भसरायाम्- वालीच्छम्पर-साली ए जानीए। गो कन्मो तिष्बणो॥ प्रा० पि० सू० २।१२।।

१ 'ैकाक्षरस्वेन इति कि पुसके मास्ति २ 'अनेकाक्षराणों वा' इस्यधिक फ मु पुसके ३ 'न स्वेका्षराण्ाम्' इति क मु पुस्तके ४ 'पदमम्ययसौ' इति छि पुस्तके ५ 'इति' इदि सि पुसके नाखि 'परिस्पष्ठमाक्षासख्ीमि' इवि क मु पुखफे ६ प्रसारगणना स्वष्टमाम्याये प्रपममिष्यवे, भन्न तु धीमता भगवता पिमलाचार्येण गायभ्मापुस्कृतिपर्मन्तच्छन्दोऽनुसारीणि पृत्तानि, दण्डकमासयस प्रद् र्शिवा नयूक्मादिच्छन्द पमकानुसारीि पतानि। सानि चछन्दासि प्राकृतपिम्रवच्छन्द कोसुमप्रमविभन्योपछब्धानि प्रदश्मन्से। यथा-७ 'पूर्वाप्ायकृत पुतचिह' इसि क मु पुसक़े

Page 173

८६ काव्यमाला। 1 ('नारी' इति नामान्तरं ताल्यारछन्दःकौखतुभादौ।) प्रियाच्छन्द :- हे पिए लेक्खिए। अक्खरे तिण्णि रे। प्रा० पिं० सू० २।१४ ।। ('मृगी' इति नामान्तरं प्रियायाशछन्दःकौस्तुभादौ।) शशीच्छन्द :- ससी यो जणीयो। फणीन्दो भणीओ॥ प्रा० पिं० सू० २१६।। रमणच्छन्द् :- सगणो रमणो। सहिओ कहिओ॥ प्रा० पिं० सू० २१८ ॥ पश्चालच्छन्द :- तक्कार जं दिट्ठ। पञ्चाल उकिट्ठ॥ प्रा० पिं० सू० २।२० ।। मृगेन्द्रच्छन्द :- परेन्द्र ठवेहु। मिएन्द करेहु॥ प्रा० पिं० सू० २/२२॥। मन्दरच्छन्द :- भो जहि सो सहि। मन्दर सुन्दर ॥ प्रा० पिं० सू० २२४॥ D कमलच्छन्द :- कमल पभण। सुमुहि णगण ।I प्रा० पिं० सू० २/२६।। (प्रतिष्ठायाम्) चतुरक्षरायाम्- तीर्णाच्छन्द :- चारी हारा डठा कारा। वीए कण्णा जाणे तिण्णा॥ प्रा० पिं० सू० २।२८।। ('कन्या' इति नामान्तरं तीर्णायाशछन्द कौस्तुभादौ ।) घारीच्छन्द :- वण्ण चारि मुद्धि घारि। विण्णि हार दो स सार॥ प्रा० पिं० सू० २।३० ।। नगाणीच्छन्द :- पओोहरो गुरुत्तरो। नगाणिआ स जाणिआ । प्रा० पिं० सू० २।३२।। सतीच्छन्द-'नगी सती॥' इत्यधिकं छन्द कौस्तुभादाव्ुपलभ्यते। प्राकृतपिक्ललवृत्तरत्नाकरादौ 'तु' न । (सुप्रतिष्ठायाम्) पश्चाक्षरायाम्- संमोहाच्छन्दः-संमोहारूअ दिट्ठो सो भूअम्। बे कण्णा हारा भूअत्तासारा॥ प्रा० पिं० सू० २/३४ ।। ('पङ्गि:' इति नामान्तर संमोहाख्यच्छन्दस)

१. 'तत्न गायत्र्या छन्दसि वृत्तम्' इति लि. पुस्तके। अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शि प्राकृख्चपिद्गलच्छन्द.कौस्तुभादावुपलव्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते यथा-

Page 174

६ मध्याय] छन्द शासतम्। ८७

सभ गायत्रे छन्दसि पुत्तम्- तनुमध्यो त्यौ॥६।२॥ मस् पादे सकार (SSI) यकारो (ISS) सत 'तनुमप्या' नाम पृत्तम्। वेघो दाहरणम्- वगणा बगण।

ध-न्या भि-पुनी-पा फ-न्यात-नु-म-प्या।

१ परक्षरमतुप्पादार्पणायत्रीच्छन्दस प्रसारे फरिममाणे पतु:पष्टिभेदा जायन्ते सभ् न्रमोदशोऽय भेद, प्राकृतपिड्से नाम पर्णितः २ 'तगणमगणी भयसः' इति चि पुरके ३ 'सम' इति कि पुस्तके नासि ४ 'त्रिगमीरा' इसि सि पुसके। हारीच्छम्द :- आइदि भन्ते हारे मुजुते। मम्सेछग जो हारी अच्छन्दो।। प्रा० पि० सू- २।१६ । ('हारीतबन्' इवि मामान्तर धारी च्छन्दस) हसचछम्द्-पित्रलदिह्ठी भर इ सिट्ठो। कण्णड़ दिसो हस मुमियो। प्रा० पि० सू० २॥८॥ ('पङ्ञि:' इवि नामान्तर हसस्य छन्द कौसतुमादो, छन्दोमसमां म) यमकच्छन्द :- मुपिभगण सरसुगुम। सरह गण जमअ भण ॥ प्रा० पिं० सू० श४० । विद्ग्घकच्छम्द :- 'रो छगी यदा स्पादिदग्घका'। प्रियाच्छन्द- 'ससगे प्रिया' इतधिक छन्द कोखुमनसरनाकरादायुपलम्पे न प्राकतपिडसे ।। शेपाछ्छम्द :- बाराहा मत्ता अ कष्णा सीभा होवम्। दारा छक्ा पन्मो सेसा राभा छन्दो' ।। प्र• वि० सू- २।४२। (शेपराज' इत्यपि नामान्तर रषिदासमते, 'विुल्ेख्रा' इति च नामान्तर वृत्त रव्नाकरावी शेपाएमच्छन्दसः)। सिलफाष्छम्य- पिम सिल्ल पुर्भ सगणेण जुभम्। छभ मण्ण पभो कस भट्ठ धलो ।। प्रा० पिं० सू० २।४४३।। (रविदासमये 'डिल्ला, मन्र' इति नामान्तरे तिळकाच्छन्दस) षिज्जोहाच्छम्द :- 'अक्सरा से छभा पान पाम हविमा। मत्त पम हुभा विण्णि जहागणा'॥ प्रा• पिं० सू० २।४६।। ('षिमोछा' इति नामान्वर वाणीभूपणे, 'धझरी' इवि छन्द कौस्तुमादौ घिज्जो हाक्मच्छन्दस)।

Page 175

८८ काव्यमाला।

तगण यगण: तगण यगण

s S S श्रो-णी-स्त-न-गु-वी भू-या-त्प-ति-भो-ग्या॥ अन्न तु पादान्ते विशेषेण विश्राम कर्तव्य इत्याम्राय.॥ (उष्णिहि) कुमारललिता ज्सौ ग् ॥ ६। ३॥ यस्य पादे जकार (ISI) सकारौ (Is) गकार (s) श्व तद्ृत्तं 'कुमारललिता' नाम त्रिभिश्चतुर्भिश्च यत्युपदेशं वर्णयन्ति। तत्रोदाहरणम्- जगण सगण जगण सगण गु०

5- 19 -$ य-दी-य-र-ति-भू-मौ वि-भा-ति-ति-ल-का-ह। नगण सगण गु० नगण सगण ग

S 5 कु-मा-र-ल-लि-ता-सौ कु-ला-न्य-ट-ति ना-री।।

१. 'उ्वीपतिभोग्या' इति लि पुस्तके २ अत्र त्वेकमेव वृत्तं दर्शितम्, प्राकृ तपिङ्गलच्छन्द कौस्तुभप्रमृतित्रन्थोपलब्धानि वृत्तानि प्रदर्श्यन्ते यथा- ३. 'जगण सगणा गकारश्च भवति इति लि पुस्तके, ४ 'तत्र' इति लि पुस्तके नासि्ति चतुरंसाच्छन्द :- 'ठउ चउरंसा फणिवइभासा। दिन्वरकण्णो फुल रसवण्णो II' प्रा० पिं० सू० २।४८।। (शशिवदना, चण्डरसा, चतुर्वर्णा' इति नामान्तराणि छन्दःकौस्तुभादौ चतुरंसाख्यच्छन्दस:)। मन्थानच्छन्द :- 'कामावआरेण अद्धेण पाएण। मत्ता दहा सुद्ध सन्थान सो मुद्ध ।l' प्रा० पिं० सू० २।५१ ।। शहनारीच्छन्द :- 'खडावण्णवद्धो भुअङ्गापअद्धो। पआ पाअ चारी कही संखणारी॥' प्रा० पिं० सू० २।५३।। ('सोमराजी, शङ्गधारी'इति नामान्तरे छन्दःकौस्तुभादौ शङ्कनार्याख्यच्छन्दसः)। मालतीच्छन्द :- 'धअं सरवीअ मणीगुण तीय। दई लहु अन्त स मालइ कन्त ।।' प्रा० पिं० सू० २।५५ ।। (सुमालतिका' इति नामान्तर वाणीभूषणे मालत्याख्यच्छन्दस)। द्मनकच्छन्द :- 'दिअवर किअ भणहि सुपिअ। द्मणअ गुणि फणिवइ भणि ॥' प्रा० पिं० सू० २/५७।। वसुमतीच्छन्द :- '(सौ चेद्वसुमती' इत्यधिकं छन्द कौसतुभादौ।

Page 176

५ मध्याय] छन्द शास्त्रम्। ८९ 7 अन्र केसिद हार्भ्या (२) पममि (५) व सतिमिच्छन्सि। सत्रोदाहरणम्- नगणा गु इममर सगण गु

1- 1 1 H I H प्रि-ये(२) स-प वि-मा-ति(4), नमण1 सगपर

H 1 5-5 H इ-ह (१),अ-ज-वि मु-ग्मे (५) म-मो(२)म्र-म-र-तां मे (५)॥ (मेनुष्टमि) माणवफाफ्रीडितक भूतौ लुगौ ।।६ । ४ ।। यस्य पादे मैकार (sII) सकारौ (SSI) सकार (I) गकारी (5) च रछ् 'मामयका- क्ीडिर्तेक' नाम वृत्तम् ।। सन्नोवाइरणम्-

1 'तत्न' इति कि पुसके नासित २-'अत्न तु नत्वार्येष वृतानि दशिसानि

यथा-' इति लि युस्तके ३ 'मगणतगणौ, इति ळि पुसके ४ 'माणवकाकी किस' नाम छि पुसके-'माणयकम्' इति नामान्तर छन्द कौसुमपत्तरजाकरादौ।। समामिकाच्छन्य-'यारि हार किसही तिष्णि गय दिखही। सत मक्सरा ठिभा सा समाणिमा पिभा।। प्रा पिं सू० २/५९ ॥। सुषासच्छन्द-'भमठ सुषासठ ठद्ध सुविसेसन। रचि चतुमत्तह मगणह अन्वह ।I प्रा० पि० सू० २६१।। करदश्ीच्छम्म :- 'वरण गण विप्प पठम लइ भप्प। जगण तसु अन्स मुमइ करहच।। प्रा० पि० सू० २।६३।। शीर्पाच्छम्द :- 'सत्ता दीहा जाणेही कण्णा सी गो माणेही। घाठहाहा मताणा सीसारुम छन्दाणा ॥' प्रा० पि० सू० २।६५॥ मधुमतीच्छन्द :- 'ननगा मघुमसी ॥ मव्लेखाच्छन्द-म स्गौ मद्लेमना॥ चूडामणिक्छन्द :- चूडामणिस्मगा।।' हंसमाळाच्छन्द :- सरगा हसमाछा॥ मधुमस्यादीनि चत्वारि वृत्तानि छन्व कौसुमादावेवोपसम्मन्ते, न प्राकृतपिजसे सुड्ाफ्छम्-'तरसणभणि सुगो पडमगणसुरंगो। मगणजुभछबदो गुर्नुमलपसिदो ।I' प्रा० पिं० सू० २७३।।

Page 177

९० काव्यमाला। -

भगण: तगण ल० गु० भगण- तगण. ल० गु०

511-S 1-1-5 S 11-5-51-1-5 माणव-का(४ कीडि-त-क, (४)यः कुरु-ते,(४)वद्ध-व-याः । भगण तगण ल० गु० भगण. तगण: ल० गु० S 11-'s S I-1S S11-5 51-1-5 हास्यम-सौ(४),याति ज-ने, (४) भिक्षुरि-व,(४)तीच-प-ल. ॥ अन्र चतुर्भि (४) श्वतुर्मिश्व यतिरित्याम्नायः ॥ चित्रपदा भौ गौ । ६। ५॥ यस्य पादे भकारौ (sII.sII) गकारौ (s 5) च भवतस्तत् 'चित्रपदा' नाम वृत्त. तत्रोदाहरणम्- भगण- भगण गु० गु० भगण भगण गु०गु०

S I I-S 1I-S S SII-SIISS यस्य मु-खे प्रिय-वा-णी चेतसि सज्जन-ता-च। भगण भगण गु० गु० भगण- भगण गु० गु० S11-5 11-5-5 S 11- -s 1 1 S-S चित्रप-दा पिच लक्ष्मी-स्तं पुरु-षं न ज-हा-ति।। विद्युन्माला मौ गौ ॥ ६। ६ ॥

१ लिखितपुस्तके पश्चमं षष्ठं च सू्रे चित्रपदाविद्युन्मालालक्षणात्मके चतुर्थपश्चम- त्वेन सवृत्ति सोदाहरणं च वर्तेते। माणवकाक्रीडितलक्षणात्माकसूत्रं च षष्ठत्वेन निर्दि- षम्। उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारभेदाना मध्ये पश्चपश्चाशत्तमो (५५) भेदश्चित्रपदेति नाम्रा प्रसिद्धः। 'वितान' इति नामान्तर चित्रपदायाः 'वितानमन्यत्' पिं० सू० ५८ इति रीत्या. २. 'भगणौ' इति लि. पुस्तके. कमलच्छन्द :- 'पढम गण विप्पओ विहु तह णरेंदओ। गुरुसहित अन्तिणा कमल एम भत्तिणा ॥I' प्रा० पिं० सू० २।७५।। पद्ममालाच्छन्द :- 'पद्ममाला च रौ गौ' सुचन्द्राभाच्छन्द :- 'सुचन्द्राभा यूरौ गूलौ' (छन्द कौस्तुभादौ ॥) सुविलासाच्छन्द :- 'सुविलासा सरौ गूलौ हि. गजगतिच्छन्द :- 'नभलगा गजगतिः' (छन्दोमअर्याम्) अचलच्छन्द :- 'वसुलमचलमिति' कमलच्छन्द :-- 'कमलमिति पश्चलम्' अञ्चलच्छन्द :- 'रगणयुतमञ्चलम्' (क्कचित्)

लताछन्द :- 'रौ यलौ गुरु स्याल्लता अन्र पादान्वे यतिः।

Page 178

६ मध्याम ] छन्द शास्त्रम् । ९१

यस्य पावे मकारौ (555, 55S) गफारौ (S.S) य तद् 'िशुन्मोछा' नाम पृतम् तत्रोदाहरणम्- 5 मगमा ममना

H विसुन्मा-छा(४),सोखानू भो-गानू मगमा मगण म मु

मुक्सा मु-फो(४) सम फयोवू। मगना मगना णु ग

म्यानोत्प-भ (४),नि सा-मा-न्य मगना ममम: 5

सौक्य मो-(v) कुमया-का-हेष । अने पतुर्मि (४) अ्तर्मिष् अतिरिस्साप्राम ॥ हसेरुव सौ गौ ।६ । ७ ॥] मस्य पावे मगण (SSS) नगणौ (III) गकारी (5.5) घ भवर्तखवक् 'हंसक्त' नाम ॥। तत्रोवाहरणम्- मगना गममा मु शु

सायभ्म वपुषि का-न्वे छोकासी-समति-सो-म्यम् । CA

ममणा भगम गु गु मगम SHIPHSHIHI नैधूर्य मनसि म-से दैविष्य किमिदि षसखे॥ १ 'मगणौ गकारो घ मत' लि पुसतके ₹ उकाथक्षरप्रखारे सर्यगुर्वात्मक आधो मेदो 'विधु माला' इति नाम्ा प्रसिद्ध विज्जूमाछा मत्ता सोला पाए ऋण्णा प्ारी सोछा । एमं रूमं चारी पामा मती खत्ती बिम राा॥ प्रा० पिं० सू· २।६७। विदुल्ेसा इवि नामान्तरम् एवदतिरिकानि 'समानिका- प्रमाणिका-वितान-नाराचक-प्रमृतीनि ध्छन्दासि पममाध्याये समासोध्यानि ३ सि पुस्तके एृत' दवि नाखि।४ चतुर्मिधतुर्मिर्यविरित्युपवेश' इति छि पुसके ५ उचाशक्षरंप्रखारभेदेपु सपपमाशवमो मेदो (५५) 'हसरत' इति मामा प्रसिद्ध: लिक्षितपुसकेऽस्प स्तरस्य संक्ष्मा नवमस्वेन, भुजगशिशसवासक्षणात्मकस्याभिमस्त्रस्प चाषमस्येन निर्देश।६ 'गकारदय य मवति इति ठि पुखके

Page 179

९२ काव्यमाला।

(वृहृत्याम्) १ अन्न तु द्वावेव भेदो संदर्शितौ परन्तु प्राकृतपिङ्गलच्छन्दःकौस्तुभप्रभृति- ग्रन्थेषूपलब्धा भेदाः प्रकाश्यन्ते यथा- महालक्ष्मीच्छन्द :- 'दिट्ठ जोहा गणा तिण्णिआ णाअराएण जा विण्णिआ। मासअद्वेण पाअ ट्िअ जाण मुद्धे महालच्छिअम्।।' प्रा० २/७७।। सारद्विकाच्छन्द :- 'दिअवर कण्णो सभणं पअ पण मत्तागणणम्। सुरमुणिमत्ता लहिअ सहि सरगिक्का कहिअम्।।' प्रा० २/७९।। 'सारसा, शार्ङ्गिका' इत्यपि नामान्तरे सारद्विकाया (क्वचित्)। पाइत्ताच्छन्द :- 'कुन्तीपुत्ताजुअ लहिअ तीए विप्पो धुअ कहिअम्। अन्ते हारो जह जणिअ पाइत्तारुअ ड कहिअमू।। प्रा० २।८१ 'कुसुमवती, पवित्रा' इति नामान्तरे पाइत्ताख्यस्य। कमलच्छन्द :- 'सरसगणरमणिआ दिअगणजुअ पलिआ। गुरु धरिभ पइपनु दहकलअ कमलनु ॥' प्रा० २८३॥ 'कमला' इत्यपि च नामान्तरे कमलस्य (क्चित्)। विस्वच्छन्द :- 'रइअ फणि विम्ब एसो गुरुजुअल सव्वसेसो। सिरहि दिअ मज्झ राभो गुणह गुणि एसहाओ ॥' प्रा० २।८५ 'विम्वा' इति नामान्तरं क्वचित्। वाणीभूपणे तु गणभेटेन विम्वलक्षणमुक्तम् तोमरच्छन्द :- 'जसु आइ हत्थ विआण तह व पओहर जाण। पभणेइ णाअणरिन्द इम माणु तोमरछन्द ॥' प्रा० २।८७।। पामालीच्छन्द :- 'णाआराआ जप्पे सारा ए चारी कण्णा हन्ते हाराए। अट्ठादाहा मत्ता पाआए रुआमाली छन्दा जम्पीए। प्रा० २।८९।। 'रूपामाला' इति नामान्तर रूपामाल्याः क्वचित् ॥ मणिमध्यच्छन्द :- 'स्यान्मणिमव्यं चेद्धमसा. ।' छन्द कौख्तुभे। स्विग्धाच्छन्द :- 'स्निग्धा स्याङ्गममा यत्र हराननयुगैर्यतिः।' (श्रीकृष्ण) भुजङ्गसंगताच्छन्दः-'सजरैर्भुजङगसंगता।' छन्द कौस्तुभे। भद्रिकाच्छन्द :- 'भद्रिका भवति रो नरौ' वृत्तरत्नाकरे. लताच्छन्द :- 'रो यलौ गुरु स्याल्लता' क्वचित्। वीरलक्ष्मीच्छन्द :- 'वीरलक्ष्मीरियं रत्रया' क्वचित्। कुसुमिताच्छन्दः-कुसुमिता नरौ रो यदा। (क्वचित्)।

Page 180

६ मघ्याय] छन्द शासम्। ९३

शैजगशिशुस्टता नौ सू ॥६।७।। मस्य पादे मैंकारी (m ni) मकार (s5ड) व मयति सठ 'भुजगशिघुसता' नाम पुत्तम् । तत्नोदाहरणम्- मनमर बगणा मगन: मपपा

11111 114-111-3

भमण गमगर मगम' मपण

र-म-म-वि हृद-प()यूर्ना भुजग-शिशुस-ता,(७नारी॥ वकगविरित्यर्य । शिशशम्वस्प सार्थकत्वादन्यरप्युक्म्। अम्यस्मता नु तरणीगवियकभावा- नुन्मूलिया फणिशिधो भमतापराधा । इठि सस्तभिद्धाभ्या घ यविरित्याननाय । हैलमुखीर्नी स् ॥६।८। मस्म पावे रेफ (S15) नकार (1I1) सकारा (1s) भवन्ति सबुत 'हसमुखी'

रयन नयच सगमा रमज

गण्डयो (३)-रविश-य्रफुष, (६) यन्मुख, (१) प्रकट-दशनम् (६) । रगया भममर व्रगम रयन नयन: सगन

आयर्य((१) कसह-निरतं (६) तो ल्रिय, (३) स्यज ह-ळमुखीम् (६)। त्रिमि पङमिषय यविरिष्ाम्राय।

१ चतुष्मादापयृददतीपाद्घटकीभूतानां नवाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे द्वादधाधिक पमशतमेदा (५१२) भवन्ति। तन् (६४) चट्रु पटितिमोऽय भेदो 'भुजगशिश मृसा' इवि नाम्ना प्रसिद्ध, भस्पा एष 'भुजगशिशुमृता', 'भुजगशिशुयुसा' 'मुजगशिशुपूता', 'मुजगशिशुसुता' इवि नामान्तराणि छन्द कौस्तुमादी सम्मन्ते। २ 'नगणो मगणथ कि पु २ उक्नवाक्षरप्रस्ारस्ैकपस्ायदधि कद्विपतवमोऽय भेदो (२५१) 'हळमुस्त्री' वि नाम्ना स्मात।। कलिकातामुदिते प्राचीनपुसके हससतछक्षणसूभ्स्यास्माय सूत्रात प्रथम निर्देध। म्रममूछोऽन समायेष इवि सायते। ४ 'तदू इसमुखी नाम । उवाहरणम्' खि पुखके।

Page 181

९8 काव्यमाला।

(पेङ्गौ ) शुद्धविराइ मूसौ जूगौ ॥ ६। ९॥ यस्य पादे मकार (SSS) सकार (IISI) जकार (ISI) गकारा (s) भवन्ति तद्दतं 'शुद्ध विराड्' नाम ।। तत्रोदाहरणम्- मगण सगण गण गु० भगण सगण जगण गु०

5S S-1 1 S-151-5 विश्वं ति -- ति कु-क्षिकोट-रे व्क य-स्य सर-स्वती स-दा। मगण सगण नगण गु० मगण सगण जगण गु०'

अस्मद्वं-शपिता-महो गु-रुर् व्रह्मा शु-द्विराद् पुनातु नै: ॥ अत्र पादान्ते यतिः ।

१-पडिच्छन्दःपादघटकीभूतानां दशाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे चतुर्विशत्य- घिकसहस्त्रभेदा (१०२४) जायन्ते तेष्वत्र षडेव भेदा: प्रदर्शिता सन्ति. परंतु प्राकृतपिङ्गलच्छन्द कौस्तुभादिग्रन्थेषूपलभ्यमाना भेदा अपि प्रदर्श्यन्ते। यथा- सारवतीच्छन्द :- 'दीह लहूजुअ दीहलहू सारवई धुअ छन्द कहू। अन्त पओहर ठाउ धआ चोदहमत्तविरामकआ।।' प्रा० २।९५ ।। 'हारवती' इत्यपि नामान्तरं सारवत्याः। सुषमाच्छन्द :- 'कण्णो पढमो हत्यो जुअलो कण्णो तिअलो हत्थो पअलो। सोला कलआ छक्का वलभा एसा सुसमा दिट्ठासुसमा'।। प्रा० २/९७।। अमृतगतिछन्द :- 'दिअवर हार पअलिआ पुण वि तह ट्विअ करिआ। वसुलहु वे गुरुसहिआ अमिअगई, धुअ कहिभा॥'

'त्वरितगतिः,अमृततिलका,अमृतगतिका'इति नामान्तराणि अमृतगतेः प्रा० २।९९॥।

मनोरमाच्छन्द :- 'नरजगैभवेन्मनोरमा।' छन्द कौस्तुभे। पथ्याच्छन्द :- 'रो यजौ च पथ्या गुरूतरा।' क्वचित्। दीपकमालाच्छन्दः-'दीपकमाला भो मजौ गुरु ।' क्वचित्। हंसीच्छन्द :- 'हंसी मभनगयुता।' वृत्तरन्नाकरपरिशिष्टे।

२. उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्य पश्चचलारिंशदुत्तरत्रिशततमोडयं भेद: (३४५) 'शुद्ध- विराट' नाम्ना प्रसिद्ध । 'विराट्' इत्यपि नामान्तरं क्वचित्। ३. 'मसौ ज्गौ इति लि. पुस्तके ४. 'मगणसगणजगणगकारा भवन्ति लि. पुस्तके। ५. 'वः' लि. पुस्तके.

Page 182

६ मध्माय ] छन्द शासम्। ९५

पेणवो सौ युगौ ॥ ६। १० ।। यस्म पादे मकार (SSS) नकर (III) सकार (ISS) गकारा (5) भवन्ति तद्रसं 'पणमो' नाम ।। तमोदाहरणम्- मममा यमना 3 मगन नगन। 1 3 H मीमांसा-रस (५)म-मृस पी-सवा घाल्रोकि पट(५)रि-तरा मा-ति। भगना बगणा पमम। म मयन भगण 5

एम से-सदि(५)घि-दुर्पा म-प्ये अल्पामो मय-(५),प-णवम-स्वाल। अन्न पममि: पघभियविरित्यान्रायः।। रुफैमवती भूमी सगी ॥६।११ ॥ यस्म पादे मेंकार (Su) भकार (S5s) सकार (IIS) गकारा (5) भमन्ति तद्त 'रुक्मवसी' नाम॥ सत्रोदाहरणम्- समम शु मगण 5

पादव-से पभ्मो-दरगो-रे राजवि मस्या क-प्यगरे-सा। नगम: ममण ममग। ब्रगम 5

H सा मव-ति ज्री स क्ष ण यु-का रुक्मव-सी सोभा-ग्ययती च।। मेयूरसारिणी जौ गौ ॥ ६ ।१२ ॥ मस्य पादे रेफ (SIs) ननकारी (ISI) रेर्फ (SI) गकारी(s)य स्त 'मयूरसारिणी नाम । सन्नोदाहरणम्-

1 उकवशाक्षरप्रस्ारस्येकरविद्यअधिकशववमोऽय मेद (१२१) 'पणय' नामा स्याव । 'मरणय' इस्यपि नामान्सरम्। २ मगमनगममगभगकारा ठि पुसके। ३ चकवशाक्षरप्रस्वारस्य नवनवस्मधिकशवसमोऽय मेदो (१९९) 'रुफ्मयती' नास्ा प्रसिद्ध । अस्पा नामान्तराणि यथा-'रूपयती' इवि छन्दोमन्वरी, 'षि लाश' कचित, 'चम्पकमाळा' प्राकृतपिडले। सम्क्षण यपा- 'हार ठवीजे काइळवुजे कन्तिमपुता एगर्जुता। हस्प फरीजे हार ठवीये सम्पकमाला छन्द कहीजे॥ प्र २।९३॥ पादान्ते यति ॥ ४ मगभमगभसगणगकारा' छवि पुसके ५. सकदशाक्षर- प्रख्वारस्पेकसप्तव्यभिकयवतमोय भेवो 'ममूरसारिणीनाआ' प्रसिद। ६ रगणजगणो रमभगकारो प भवतकि पुसके

Page 183

९६ काव्यमाला। -

रगण: नगण रगण गु० रगण: जगण रगण गु०

5 1.5-1 51-51.5-5 या वना-न्तराण्यु-पै ति र-न्तुं या भु-ज-द भोग-मुकचि-ता।

या द्ुतं प्रयावि सन्नतां-सा ता मयू-रसारि-णीं विज-ह्यात् ॥ अत्र पादान्ते यति.।। मेत्ता मूभौ सूगौ ॥६।१३॥ यस्य पादे मकार (SSs) भकार (SII) सकार (IIS) गकारां (s) तदृतं 'मत्ता'नाम। तत्रोदाहरणम्-

मगण भगण सगण- ु० मगण मगण· सगण: गु०

111155 5-5.5-S 11-115-5 स्वैरोल्ला-पैः(४),श्रुति-पटपे-यैर (६) गीतकी-डा(४)सुर-तविशे-षैः (६)। मगण: मगण सगण गु० मगण मगण सगण गु०

SS S-S - 11-11S -- 5 $S S-S . 11-11 S-S वासागा-रे(४)कृत-सुरता-नां (६) मत्ता ना-री(४)रम-यति-चे-त (६)।। चतुर्भि: षङ्चिश् यतिरित्याम्नाय.॥ डैपस्थिता तजौ जूगौ ॥ ६। १४ ॥ यस्य पादे तैकार (SSI) जकारौ (ISI), जकार (ISI) गकारौ (s) च तद्दृतं 'उपस्थिता' नाम। तत्रोदाहरणम्-

तगण जगण जगण गु० तगण जगण जगण गु०

S 1-151-511-5 एषा(२)ज-गदेक-मनोह-रा (८),कन्या(२)क-नकोज्व-लदीधि-ति. (८)।

१. 'सकचित्ता' लि पुस्तके. २. उक्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकचत्वारिंशाधिकद्विशतत- मोऽयं भेदो (२४१) 'मत्ता' नाम्रा प्रसिद्धः। ३. 'मगणभगणसगणगकारा' लि. पुस्तके। ४. उक्कदशाक्षरप्रस्तारस्य पश्चषध्यधिकत्निशततमोऽयं भेद (३६५) 'उप- स्थिता' नाम्रा प्रसिद्ध । प्राकृतपिङ्गलादिषु 'संयुता' 'संयुतका' इति नामान्त- रम्। तल्लक्षणं यथा- 'जसु आइ हत्थ विआणिओ तह वे पओहर जाणिओ। गुरु अन्त पिङ्गलजम्पिओ सहि छन्द संजुत थप्पिओ ॥ २।९१॥' ५. 'तगणजगणौ जगणगकारौ च भवत.' इति लि. पुसतके.

Page 184

६ मध्याय ] छन्द साखम्।

तगमा नगण s S HSHIH H सक्ष्मी(२) रि-व दान-व-सूद-न(८), पुष्पे(२) ने-रनाथ-मुपस्मि-ता (८)।। अन्र द्वाम्ामध्यमिख् यतिरिष्ान्रायः। (त्रिष्ुमि) हन्द्रवज्ना तौ जगौ ग्।। ६। १५।।

पहसमेदा (२०४८) जायन्से वेपु द्वादश मेदा एवात्र निर्दिष्टा पर प्राकृन्तपित्रन- चछन्द कौस्सुमप्रमृतिप्रन्येपूपसम्धा पहुशो मेदा प्रकाश्यन्ते यथा- २ उककाद शाक्षर प्रस्वारस्य सपपभाशद्षिकन्रिशतवमोऽय (३५७) भेव 'इन्द्रचज्ना' इति नाम्ना प्रसिद्धा। एवमक्षण प्राकृतपितसे यपा- 'दिखे समाराजुभळा पएसु अन्ते मरेन्दो गुरुजुग्गसेसम्। जम्पे फणिन्दा धुभ 'इन्दृषखा' मता दहा अट्ठ समा मुसवा ।' (२1११५) यम्चुछम्प :- 'मीस्सरुमह एक करीजे तिण्णि भभागम सत्य भणीजे। सोळह मत्तर पाभ ठवीजे दुग्गुरु अन्वहि वन्चु कहीमे ।।' प्रा० 21१०१ सुमुसीच्छन्द :- विभवर हार सफूजुअसा वलल परिद्ठिम हरपभला। पम कछ नोदह जम्प भही कइर बाणइ सो सुमुखी ।।' प्रा० १।१-२ दमनकछम्द :- 'विभवरजम छहसुभर पअ पभ पमसिभिवसभम् । चवपद चठ्वसुकरम छ्मणम फणि मण लठिभम्।' प्रा. 21१0९ मालतीच्छन्द :- कन्तीपुत्ता पथा विष्णा जाणीभा अन्ते कन्ठा एका द्वारा माणीभा। पामा पासा मत्ता दिस्व भाईसा मालचीच्छन्दा जम्पन्ता माएसा ॥। प्रा. २।११२ अनुफूळाच्ठन्व :- 'सादनुकूला मठनगगायेस्। सस्या एयानुकूलामा 'मौकिकमाला' इति पतरलाकरे 'श्रीः' इसि पृक्षसारे म नामान्वरे मोटनफछन्द :- 'स्पान्मोटनक सजजाब सगौ ।।' मद्रिकाच्छन्द :- ननरलगुरुमिस् भद्रिका ॥।' छन्द कौखुमादो उपस्थिताछम्द्ः-'उपस्थितमिद ज सखगी ग ॥' पृतसारप्रमतिपु

Page 185

९८ काव्यमाला।

यस्य पादे तकारौ (SSIOSSI) जकार (ISI) गकारा (s) गकार (s) श्र, तद्दृतं 'इन्द्रवज्रा' नाम। तत्रोदाहरणम्- तगण तगण: जगण गु० गु० तगण तगण नगण गु० गु०

$S यस्यां त्रि-षद्सप्त-ममक्ष-रं स्याद् -हस्वं सु-जङ्दे न-वम च-त-द्वद्। तगण तगणः जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

गत्या वि-लक्षी कृ-तहंस-का-न्ते तामिन्द्र-वज्रां ब्रु-वते क-वी-न्द्राः॥ अपि च-

तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण: जगण गु० गु०

SSIS S.IISI-S S IS S-IS I-ISI-S-S ये दुष्ट-दैत्या इ-ह भूमि-लो-के द्वेषं व्य-धुर्गो-द्वि-जदेव-स-हे।' तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

SS1-S51-151-5 5 5 5 1-15 1-15 1-5-5 तानिन्द्र-वञ्राद-पि दारु-णा-द्वान् व्याजीव-यद्य स-ततं न-म-स्ते ॥ तथा- तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

गोव्राह्म-णस्त्री-व्र-तिभिर्वि-रु-द्ध मोहात्क-रोत्यल्प-मतिर्नृ-पो यः ।

१. 'तगणौ जगणा गकारौ च भवत' लि पुस्तके. २. 'गोब्राह्मणत्नी' इत्यादि पद्यमे- कमेवोदाहृतं लि. पुस्तके. 'शिखण्डितम्' इति नामान्तरम् उपस्थितच्छन्दसः छन्द कौस्तुभादौ. उपस्थिताच्छन्दः-'तजौ जगौ गुरुणेयमुपस्थिता स्यात्॥' छन्द कौस्तुभादौ सान्द्रपदच्छन्द :- 'सान्द्रपद भतौ नगलघुभिश्च ॥' छन्दःकौस्तुभादौ. चन्द्रिकाच्छन्द :- 'ननगगल्गगैश्चन्द्रिका स्यात् ॥' वृत्तसारे. सेरुरूपाच्छन्द :- 'म सो गुरुयुग्मं मेरुरूपा।' वृत्तसारे वन्दिताच्छन्दः-'नरगजा गुरुर्वन्दिता मता ॥' वृत्तसारे धारावलिकाच्छन्दः-'तो भो जलौ गुरुर्धारावलिका ॥' वृत्तसारे उपचित्रच्छन्दः-उपचित्रमिदं सससा लगौ ।' वृत्तरताकरे. कुपुरुषजनिताच्छन्दः-'कुपुरुषजनिता ननौ रगौ ग. ॥'वृ० र० परि अनवसिताच्छन्दः-'अनवसिता न्यौ भ्गौ गुरुरन्ते ॥' वृत्तरत्नाकरे. विध्वङ्कमालाच्छन्दः-'विध्वङ्कमाला भवेत्तौ तगौ ग. ॥' वृ० र० परि०

Page 186

६ अध्याय ] छन्द शास्रम्। ९९

तगमा हमना बगना गु ह समन तगणा नगजा ज प

H तस्पेन्द्र-वग्रामि-हतस्य पा-त क्षोणीघ-रस्येय भयस्प-ष-दयम् । पादान्वे यि: । उपेन्द्रवज्ना ज्तौ जगौ ग् ॥ ६। १६ ।। यस्य पादे अकार (ISI) तफार (551) जकारा (1SI) गकारो (SS) न, तहुतम् 'उपे द्रवग्ना' नाम ।। वनोदाहरभम्-

नमण तगगा भमगा यु प नगना रापण भमन। Jु ज

मथम-सा फुन्द-दसभि-पो ये नमन्ति सक्ष्मीस्-नसेस-ने-5पि।

अमम तयमा जयमा म मु नगम समया नगन J ग

उपेन्द्र-वग्राधि-ककक-ध्-स्व कर्थ ग-साखे रि-पुदार-णा-याम् । अम्न पादान्ते यति ॥ आद्यन्तावुपजातयः ॥६।१७। आधन्तों'-इति भनन्सरोफी इन्द्रव्रोपेन्द्रयग्रयो पादावाद। सी मदा यिकस्पेन पथेट भयतख्वदा 'उपसातयें' प्रस्वारवैधनापतुर्दधप्रकारा सयन्ते। तम्रोदाहरणम्- इन्द्रपस्रा इन्दवस्रा

भयन शु तगभ 5 5

1-13 अग्नोप जातिर्वि-विषा वि-दः संयोज्य-सेतु य्य-पहार-का-े।

नयषज्ा' इति नामा प्रसिद्धा। एवसक्षणं प्राकृतपिद्गसे मया- गरेन्द एका सभणा सुसमा पभोहरा कण्णगणा मुमिया। उरषिद्षज्ा फणिराभदिष्ठा पठन्ति छेआ सुहषण्णसट्ठा।। (२।११७।) २ मगणसगणी जगणी गकारो व भवस 'इवि कि पुसके ३ 'पादाधन्तो' सि पुस्तके ४ उपजातमय प्रस्वारगता मतुर्दश मषन्ति सभामठक्षमोदाहरभाकीनि प्रवत्मन्ते यथा-(अन्नोदाहरमान्यभिमपृष्ठे पष्टम्मानि) ५. प्रस्वारमस्नात्' कि पुस्तके ६ प्रयोज्यसे सम्यमहारकाळे' इति छि पुसके 0 15

Page 187

१०० काव्यमाला।

उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण जगण: गु० गु० जगणः तगणः जगण: गु० गु०

IS I-SS 1-1s 1-S-S अत प्र-यत्नः प्र-थेमं वि-धे-यो नृपेण पुंरत्न-परीक्ष-णा-य।।

१ 'प्रथमो' लि. पुस्तके. २. 'परीक्षणायां' लि पुस्तके. 'कीर्ति (१) र्वाणी (२) माला (३) शाला (४) हंसी (५) माया (६)जाया (७) बाला (८) आर्द्रा (९) भद्रा (१०) प्रेमा (११) रामा (१२) वुद्धि (१३) ऋद्धि (१४) स्तासां नामानि (प्रा० पि० सू० २।१२२) (१) कीर्तिः- यथा- 'उपेन्द्रवज्रा' 'इन्द्रवज्रा'

जगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

SSISSIS I-S-S SS I-SS I-IS I-S-S स मानु-षीं मेरु-सख पि-तृ-णां कन्या कु-लस्य स्थि-तये स्थि-ति-ज्ञः। 'इन्द्र वज्रा' 'इन्द्रवज्रा'

जगण तगण जगण गु० गु० जगण तगण जगण गु० गु०

SS I-SS 1-151-5-5 मेना मु-नीनाम-पि मान-नी-याम् आत्मानु-रूपा वि-धिनोप-ये-मे।।

(२) चाणी- (कुमारसं० १।१८।। )

यथा-

इन्द्रवज्ना उपेन्द्रवज्रा

तगण तगण नगण गु० गु० तगण तगण जगण गु गु०

  1. SI-551-151-5-5 य पूर-यन्कीच-करन्घ्र-भा-गान् दरीमु-खोत्थेन-समीर-णे-न

इन्द्रवज़्रा इन्द्रवज्रा

तगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

उद्गास्य-तामिच्छ-ति किन्न-रा-णां 5SI-SS 1-151 -- 5-5 तानप्र-दायित्व-मिवोप-ग-न्तुम् ॥। (कुमारसं० १।८।)

Page 188

६ अध्याय ] छन्द शासम्। १०१

(३) माला- 83421592 यपा- उपेन्द्रवग्रा

5 गु.

कपोस कपू: क-रिमियि-ने-ु विधरि-सानां स-रतष्ठ-मा-गाम् ।

इम्परपन्रा

तमप्ु भमन म गु समनर तमण פפ

मन्र सु-रक्षीर-समा प्र-सू-्त सानूनि गध सु-रमीक-रो-ठि।। (कमारस- १।९ ।) (४) शासा- यमा- इनदप्ग्रा इन्द्रवस्रा

बयमा गु गु वममा भमण 5

IHHSHHHS1- गदेज-यस्नु-विपार््णि-भा-गान् मार्गे शि-लीमूत-हिमेऽपि म-श्र। सपन्नयग्रा

नयन तगन नगवर गु य तमना बगमा

न सुब-हधोगि-पमोष-रा-तो मिन्दन्सि मन्दो ग-सिमश्र-मु-रप ॥

(५) हसी- (कुमारस. 1।११ ।)

मया- उपेन्दगम्रा इन्दमसा

भगम। तयण 5 5 समम तपपर बगमा 5 गु

SE1IHSH- पद द-पारसा-विषीत-र-के यस्िभ-रष्ट्रापि हवदि-पा-नाम्।

Page 189

१०२ काव्यमाला।

उपन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा

जगण तगण जगण गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

विदन्ति मार्ग न खर-ध्र-मु-क्ते-र्मुक्ताफ-लैः केस-रिणा कि-रा-ताः ॥ (कुमारस० १।६। ) 'विपरीताख्यानिकी-' (पिं० सू० ५४८) इत्यनुसारेण 'विपरीताख्यानि इति नामान्तर हंसीच्छन्दस। (६) माया- यथा-

उपेन्द्रवज्रा उपन्द्रवज्रा

जगण तगण: जगण गु० गु० नगण: तगण जगण गु० गु०

IS I-S S I-ISI-S-S I SIS SI-ISI-S-S प्रसीद विश्राम्य-तु वीर-व-ज्रं शरैर्म-दीयैः क-तम. सु-रा-रि। उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा

नगज तगण जगण: गु० गु० तगण तगण जगण गु० गु०

IS स-5 5 1-1 5 1-5-5 विभेतु मोधीकृ-तबाहु-वीर्य स्त्रीभ्योऽपि कोपस्फु-रिताध-राभ्य ।।

(७) जाया- (कुमारस० ३।९।।)

यथा-

इन्द्रवञ्रा उपेन्द्रवज्रा

तगण तगण जगण गु० गु० नगण तगण जगण गु० गु०

कालक-मेणाथ तयो. प्र-वृ-ते स्रूप-योग्ये सु-रतप्र-स-के। उपेन्द्रवज्रा इन्द्रवज्ना

जगण तगण जगण गु० गु० जगण तगण जगण गु० गु०

1S1SS1-151-5-5 मनोर-मं यौव-नमुद्द-ह-न्त्या 15 1-5 5-11 5 1-5-5

(कुमारस० १।१९।)

Page 190

६ अध्याय: ] छन्द शास्त्रम्। १०३

(८) पाला-

इन्दपमा इन्ममसा

तगणा 57 भगन:

य सब-शेसाः प-रिफल्प्य म-रसे मेरौ स्थि-वे दोग्-रि दोह-द-कषे।

इन्द्रपग्रा इन्द्रपमा

हमन तगना नगमा म गु वगमा तगण नममा पु. I

भासन्ति रमानि महोप-पी-घ पृथूप-विष्टी दु-दुदुर्म-रि-श्रीम् ।। (फुन्मारसं० १।२।) (९) आर्द्ा-

यपा-

उपेन्द्रष्रा इन्दरपस्रा

नयणा तगम: रगण नमम। פפ 11 SSI दिवाक-रामक्ष-तियो गुनहा-मु सीन वि-वामीस-मियाम-का-रम्।

इन्दरमा उपेन्द्रवज्ा

समग नगम रगपा तगना भगगा उ 5

सुवेऽपि नून श- रण प्र- प-मे ममस्य-मुमे कि-ररसा स-सी-व। (फ्रुमारस० १।१२। ) (१०) मद्रा- नयया-

रन्यपज्रा

तमना जगना मु य बगन तगभा भमगः गु मु

अस्सपुत-रस्पा दि-सि देव-खा-समा हिमाल-ो नाम नगाधि-रा-सः।

Page 191

१०४ काव्यमाला।

इन्द्रपज्ना उपेन्द्रवज्रा

तगण तगण जगण: गु० गु० जगण तगण: जगण गु० गु०

पूर्वाप -रौ तोय -निधी व-गा-ह्व स्थितः पृ-थिव्या इ-व मान-द-णडः ॥ (कुमारसं० १।९॥ ) 'आख्यानिकी-' (पिं० सू० ५।३७) इत्यनुसारेण 'आख्यानिकी' इति नामान भद्राच्छन्दस। (११) प्रेमा- यथा- उपेन्द्रवज्रा उपन्द्रवज्रा

नगण तगण जगण गु० गु० नगण तगण जगण गु० गु०

I S I-SS I-I SI-S-SIS I-S 5 1-15 1-5-S अनन्त-रत्नप्र-भवस्य य-स्य हिमं न सौभाग्य-विलोपि जा-तम्।-

इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा

तगण तगण: जगण गु० गु० जगण तगण: जगण गु० गु०

एको हि दोषो गु-णसंनि-पा-ते निमज्ज-तीन्दो. कि-रणेष्वि-वा-ह्.।

(१२) रामा- (कुमारसं० १।३॥)

यथा-

इन्द्रवज्रा इन्द्रवज्रा

तगण तगण जगण: गु० गु० तगण तगण जगण' गु० गु०

S S I-S S I-I S I-S-S SS I-S S IIS I-S-S यश्चाप्स-रोविभ्र-म मण्ड-ना-नां संपाद-यित्रीं शि-खरैर्बि-भ-र्ति। उपन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा .

जगण तगण नगण: गु० गु० जगण तगण: जगण गु० गु०

I S I-S S I- S I-S-S I S I-S S I-I S I-S-S वलाह-कच्छेद-विभक-रा-गाम् अकाल-संध्यामि-व धातु-म-ताम् ॥ (कुमारसं० १।४॥ )

Page 192

६ मध्याय] छन्द शास्त्रम्। १०५

(१३) ऋुद्धि - यपा-

इन्द्रगम्रा इनपसा 1

रगण। तगन। समम पु प 5 तपना

सपेन्द्रवम्रा

बगम तमणजा चमणा जु गु

शरीरि-णोस्थाय-रजस-मा-नो सुखाय तमम-दिन धनभू-घ। (फुमारसं० १।२३।) (१४) घुद्धि- यभा- इन्दगसा

तमन समजा भमन णु गु नमण तगमा भगण

उपेन्रप्रा उपेन्द्रपम्ा

गभा तगन मनमा पु गु 57 11 111 ISHSHI-1

(कुमारस० १।१४) एबमन्यान्मप्युपमास्युदाहरणानि कमारसभवादिकाव्मेपु प्रष्टम्यानि। समनत्तप्रखा वेऽपि' प्रसमनपुपजासीनामुपन्यासो सापवार्य। केनिदिय सूभ न्यायोपळक्षणपर म्याच स्षसे। तेन वशस्प-इन्द्रवशापादयोरपि संकरायुपेसातयो मवन्ति। शाजिनी-बासोमी- पादयो, अन्येपामपि सनस्पभेवानो प्रयोगानुसारेभोपजातयो हेया।।

, क. मु पुसके अपि' भास्वि। २ अत्न भथस्पेन्द्रवशमोरपि प्रसारे कृुते चा ददषा उपजातमो मबन्ति तासा खरूमोवाहरणादीनि यभाकम प्रकाश्यन्ते, मया-

Page 193

१०६ काव्यमाला।

प्रथमो भद :-

यथा-

इन्द्रवशा वंशस्थम्

तगण तगण म7ण रगण: जगण तगण: रगण:

5515511511515 कि व्ृथ रेव्योम-चरा म-हासुरा स्मरारि-सूनुप्र-तिपक्ष-वर्तिनः।

वशस्थम् वंशस्थम्

नगण: तगण नगण रगण: जगण तगण:

मदीय-वाणत्-णवेद-ना हि सा-धुना क-थं विस्स-तिगोच-रीकृता॥। (कुमारसं० १५।४० ॥) द्वितीयो भेद :-

यथा-

वंशस्थम् इन्द्रवंशा

जगण: तगण जगण रगण: तगण: तगण: नगण

पुरोग-तं देत्य-चमूम-हार्णवं दृष्टाभि-तथुक्षु-भिरेम-हा-सुराः । वंशस्थम् वशस्थम्

नगण तगणः जगण रगण जगणः तगण: जगण रगण:

स्मरारि-सूनोन-यनैक-कोणके ममुर्भ-टास्तस्य-रणेऽव-हेलया। (कुमारसं० १५/४९॥) तृतीयो भेद :- यथा-

इन्द्रवशा इन्द्रवंशा

तगण तगण: जगण रगण तगण: तगण: जगण रगण:

SSI-S S I-I S I-S I. S निम्नाः प्र-देशाः स्थ-लतामु-पागमन् निम्नत्व-मुचचैर-पि सर्व-तथ् ते।

Page 194

६ अध्याय: ] छन्द शास्म्। १०७

रवंभस्थम् मंशस्पम्

पयमा ठपमर नगम: रपणा तमनर नगम

सुरज-माणा म-जर्ता कुरे क्षता रपैर्ग-जेन्द्रै प-रिस स-मीफृता।। (कुमारस·१४।४३ ।)

पतुर्षो भेद- यपा-

वधस्पम् पंदस्थम्

नगया ठगमर नमना तगभर चयणा रगम

ISKSHIHIS IfI- SHSHIS परस्-रं पश्र-परस्प सैनिका द्विपोऽपि योन्ु प्र-वरोद-वायुषा।।

भशस्पम्

सगन तपम रगना चयना रगण

SI HS S H SH I S I SH SHIHIS

(फु· सं. १५।५२u) पश्मो मेव यपा-

मयस्थम्

तगम: तपमा बगन1 एगा नगप: रामम1 रमन

कर्म्बीक-वास्पार-विवस्-रषय समेत् सर्वे सु-र-मिदि-प: पुरः।

इम्पसा मधस्तम्

सगना सगण

S S H IH H I S I S H IHSH आवानः स-रेणश्-मणान्त-शासिना मिमो य-वम्त क रुणेन निर्यय ॥ (कु० सं० १५।२४ ।)

Page 195

१०८ काव्यमाला।

षष्टो भेद .-

यथा- इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा

तगण तगण जगण रगण तगण तगण जगण रगण

अभ्याज-तोऽ्भ्याग-ततूर्ण-तर्णका-ननिर्याण-हस्तस्य पुरो टु-धुक्षत ।

इन्द्रवंशा वशस्थम्

तगण तगण नगणः रगण जगण तगण नगण रगण

वर्गाद्-वां हुंकृ-तिचारु निर्यती- मरिर्म-वोरैक्ष-त गोम-तलिकाम्॥ (शिशुपा० १२।४१) सप्तमो भेद - यथा-

वंशस्थम् इन्द्रवंशा

जगण: तगण जगण रगण तगण तगण जगण: रगण

S S 1551-151-515 न जाम-दम्य क्ष-यकाल-रात्रिकृत् स क्षत्रियाणा समराय वल्गति।

इन्द्रवंशा वंशस्थम्

तगण तगण जगण: रगणः जगण तगण जगण रगण

येन त्रि-लोकीसु-भटेन-तेन ते कुतोऽव-काशी स-ह विग्र-हग्रहे॥ (कु० सं० १५।३७।।) अष्टमो भेद -

यथा-

वंशस्थम् वंशस्थम्

जगण: तगण जगण रगण जगण तगण जगण रगण

निवार्य-माणैर-भितोऽनु-यायिभि-रग्रहीतु-कामैरि-व तं मु-हुर्मुहु।

Page 196

५ मध्याय ] छन्द शासत्म्। १०९

मधस्थम् इन्प्रवथा

नमन नगम एगण भगण रमना

IIHSHSHSHHIHK अपाति एथैर-मिमोसि चाकुछेर्भविष्य-देवन्म-रणोप-देशिमि ॥ (फु० सं. १५।२९ ।)

नयमो भेव-

यपा-

हन्दपशा भमस्यम्

रगणा नमणर रपपा नमम' दगणा वगगा रगणा

I S H H H I S IS H S H IHI सातं सु-र रम्म-सुख-पुरषे-सपत्य-कार्ना क-नकस्थ-खीरजः।

मंशस्म् इन्द्रवंधा

अममा तमना बगम रगम रपण

गर्स वि-गन्तान् प्र-सरे स-मीरण-दाहम्र-म भूरि पभार भूयसा।। (कु० सं. १४।२० ।) दशमो मेद-

यथा-

पदस्पम् इन्द्रपशा

वगणा नगम रगण तगण तगपा रमपा

I 5 HS SHIISIS

पंसस्थम् इन्यवथ्ा

भमम: तगपा नगन रगण तयपा वगमा अमना रगणा

1815 HSH I S 3

(कुमारसं० १४।४० ।।)

Page 197

११० काव्यमाला।

एकादशो भेद :-

यथा-

इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा

तगण तगण जगण रगण तगण तगण जगण रगण

श्रुत्वेति वाचं वि-यतो ग-रीयसीं क्रोधाद-हंकार-परो म-हासुरः।

वशस्थम् इन्द्रवंशा

जगण तगण जगण रगण नगण तगणः जगणः रगणः

प्रकम्पि-ताशेप-जगत्र-योऽपि स-न्ना-कम्प-तोचर्दि-वमभ्य-धाच सः॥ (कु० सं० १५।३८ ।।) द्वादशो भेद :-

यथा-

वंशस्था वंशस्था

जगण। तगण जगण रगण जगण तगण जगण: रगण

कटुख्व-रें प्राल-पथाम्व-रस्थिता शिशोर्बे-लात्षद्दि-नजात-कस्य किम्। इन्द्रवशा इन्द्रवशा

तगण: तगण जगण रगण तगण तगण जगणः रगण

श्वान प्र-मत्ताइ-व कार्ति-के निशि खैर व-नान्ते मृ-गधूर्त-का इच॥। (कुमारस० १५।४१॥) त्रयोदशो भेद -

यथा-

इन्द्रवशा वंशस्थम्

सगण तगण जगण· रगण जगण तगण जगण: रगण

I S I-S S 1-1SI-SIS पझ्मै-र-नन्वीत-वधूमु-खद्युतो गता न हंसै श्रि-यमात-पत्रजाम्।

Page 198

६ अध्याय ] छन्य:शासम्। १११

सेथा शाखिनीवादोमापादयोरन्येषामपि खवल्पभेदामा प्रयोगानुप्तारेणोपजावयो हेया। दोघकं मौ भुगौ ग् ॥ ६। १८ ॥ यस्प पावे मयणाखयो (Sll,sli,st) गकारी (S.5) व भमतसड 'दोरमरक' नाम पत्तम्। तन्रोदाहरणम्-

इन्द्रपंण इन्मपशा

ठपना सगना पममा रगनर तमना भगना रमसर ISHIHIHISSIHSH IHII शूरेडम-इन्मोज-बलस्य गच्छव शेखोप-मासीव-गयस्य निम्रगा।

पतर्वसो भेद :- (शिद्युपा- १२।६१ ।)

यया- मेंशस्थमू इन्दवंद्या

बयना रपमा

महाय-मूनाम-मिपा स-मन्वत: सनम सथ स-सराम-दायुमा। इन्द्पसा इन्द्रपथा

तगना नगमा रगमा

SS HIHIHI SSHESMSHIS सस्पुर्नि-ममक्षि-विपास-सेकुसे सस्पाम-मदारि यहि प्र-कोपके।। (कुमारस- १५।६०) १ 'सथा' सि पुसके १ सुस्मरसंक्मवर्णपादयोरेवोपभावित्वमिति म विममा,

यषा- "राम सक्ष्मणपूर्मजं रथुर सीतापसि सुन्दुर कुतस्य करुणामय गुपनिर्भि मिप्रप्रियं पार्मिकम्। रा्जेम्द्रं सक्मसन्म दक्षरयतनमें स्मामर्क वान्तमूवि बन्दे सोकामिराम रपुकससिक गमर्य राषमारिम्।" इसि पथे छनविंशलयक्षरपादकेन (१९) गार्यछमिकीकिटोन सहैकनिशल्मक्षरपायकाय- राइतस् पाठ्वयेन मिथमाइपमावितम्। एवमेवाजएमृहष्मोरपि संकराुपमाति २ प्र योगाठाखारेगोपवासमो हाम्या.' हति पुसकान्वरस्य पाठ ४ 'मकरासमो इति

(vi९) मेदो 'दोघक' इवि मात्रा प्रसियर

Page 199

अमगण मगणः मगणः गु० गु०, सगणा ।,भगण: भगणःशु गु०"*

दोधक-मर्थवि-रोधक-मु-मं, स्त्री-चप-लं युधि कातर-चि-तम्। भगण भगण: मगण: गु० गु० भगण: मगणः भगण: गु०, गु०

स्वार्थप-रं मति-हीनम-मा-त्यं-मुश्वति योनृप-तिःससु-खी स्यातू-।। अन्र पादान्ते यतिः। दोग्घीति दोधकः । केनाप्युपायेन राजानं दोग्धि। शालिनी मूतौ तगौ ग् समुद्रऋषयः ॥६।१९॥ यस्य पादे मगेणतगणौ, (SSS. SSI) तगणो, (SSI) गकारौ (s,S) च भवतस्त- हृत्तं 'शालिनी' नाम । चतुर्षु, सप्तसु [च] यतिः । तन्नोदाहरणम्-

मगण तगण: ;तगणः गु० गु० मगण तगण तगणः मु. गु.

मगण तगणः तगण गु० गु० मगण: तगण तगण गु० गु०

SSSS S I.SSI-5-S नध्ये क्षा-मा(४)पीव-रोरुसत-नी या(७)श्लाध्याभ-तुं.(४)शालि-नी क्रामि-नी स्यातू(७)।। वातोर्मी मूभौ तगौ गू च।। ६।२० ।। यस्य पादे मगणभगर्णेतगणा: (SSS, sII, SS I) गकारौ (S,s) च भवतस्तदृतं 'वा. तोमी नाम । चतुर्मिः सप्तभिश् यतिः । चकारो यत्यनुकर्षणार्थः। तथोदाहरणम्- मगण ' भगण तगण गु० गु० मगण मृगण. तगण गु० गु०

यात्युत्से-कं(४)सप-दि प्राप्य-किं-चि-(७)तस्याद्वा य-स्या(४)शप ला चित्त-तृ-त्ति (७)।

१. 'मकारतकारौ तकारगकारौ गकारक्ष' इति. क. मु. पुस्तके. २. उक्तेकादशाक्ष- रप्रस्ारस्योननवत्यधिकद्विशततमोऽयं (२८९) भेद: 'शालिनी' इति नाम्ना ख्यातः ३ 'गश्चतु.स्वरा' इति लि. पुस्तकेऽधिक: पाठ: ४. 'मकारमकारतकारा' इति। क. पुस्तके. ५ उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य पश्चाधिकत्रिशततमो (३०५) भेदो 'वातोर्मी' इति नाम्रा ख्यात। वातोरमीशालिन्योर्भगणतगणस्थान एवं मेदः । अतएवानयोर्मिश्रणा- स्पूर्चचदुपनातयो भवन्ति। एकलवुविभिन्नतायामिव लघुद्ूयविभिन्नतायामप्युपजातयो भवन्तीति अ्रन्थकृता 'तथा शालिनीत्यादिना' सिद्धान्तितम् " .

Page 200

५ अध्याय ] छन्द शास्रम्। ११

मनमर भगना

पावोमोति किर्या 'कृदिकारादकिम:' इवि बीम्। अ्रमरविलसिता समौ नूलौ ग् ॥६। २१ ॥ मसस पादे मगणमगेणनगणसकारगकारा (sss, sil, nI, 1,5) भवन्ति व 'भेमरनिससित नाम । चतर्मि: ससमिथ भवि:। सत्रोवाहरभम्-

गगनाभमा मगन। भगना

कि वेन-क(४) चठ-दसक-पि-सं() किया प-स(४)प्रम-रविल-िनधम्(७ मनना भगना भेगप मनमा ममना ममगा र य

:: 11-11-1- 1:111-711 इसेष मे(v) जन-यति म-म-सि(v) भ्राम्ति का-न्तो(४)परि-सरस-र-सि () रयोबवा इनौ इलौ ग् ॥६।२२॥। मस्य पाडे रमणर्नेगणसकारगकारा (SIS, IIi, अI, 1, 5) भंगा सेहत 'रपो्सळा' नाम। सत्रोपाहरणम्- 1 रपना

या करो वि विधि- सेरजिटे स-मं संगति परप-हे रता थ या।

१ 'प्रमरविससिस म्मो नयोेग् समुद्रभपय"' इवि सि पुसवके पाठ। शतारभार अमरविषसियम्' इसेब मामासम व्लस्य २ 'मकारमकारमकारसकारगकारा।" पुखचके ३ उ फकादस्ामरप्रखारस्प नवाधिकसहसतमो (१ .• ९) 'प्रमरविलसिस इवि नामा प्रसिद्ध। अन मतुर्थपादान्ये 'सि' इति बर्णस 'गठे ॥ १। १0'ह सूत्राुरुत्याविदेश: ४ 'रेफनकारी रेफसकारी गकारम' क. पुखके ५. 'तपग

मेडो 'रयोचता' इति मामरा प्रसिक्:

Page 201

११४ काव्यमाला।

रगण: नगण: रगणः ल० गु० रगणः नगण: रगणः र० गु०

51.51.1.1-515 5. म्लानय-त्युभय-तोऽपि वा-न्ध-वान् मार्गधू-लिरिव-सा रथो-द्व-ता।। पादान्ते यतिः।

स्वागता रनौ भूगौ ग्।। ॥ ६।२३॥ यस्य पादे रगेणनगणौ (SIS,III) भगणो (SII) गकारौ (S,S) च तदृत्तं 'खाक नाम। तन्नोदाहरणम्-

रगण: नगण: भगण गु०गु० रगण: नगण मगण गु०गु०

SIS 111SII S-S. $IS-11I. S1I-S-S. आहवं प्रकिश-तो यदि रा-हुः प्ृष्ठत-श्वरति वायुस-मे-तः। रगणः नगण: भगण: गु० गु० रगण नगणः भगण गु० गु०

SIS-III SIISS 5 1.1-5-50 प्राणटृ-त्तिरपि यस्य श-री-रे खागता भवति तस्य ज-य-श्रीः॥ पादान्ते यतिः-। वृन्ता नौ सूगौ ग् ॥ ६। २४॥ यस्य पादे नगणौ (III, III,) सगण: (IIS) गकारौ (S,S) च तद्दत्तं 'र्धेन्ता' नार अन्र मण्ड्कष्ठतिन्यायेन'समुद्रऋषय' इत्यनुवर्तते। तेन चतुर्भिः सप्तभिश्व यति

तत्रोदाहरणम्- 1 नगण नगण सगण: गु० गु० नगण: नगण सगण गु० गु०

111114115-5-550 द्विजगु-रु(४) परि-भवका-री यो(७) नरप-ति(४)रति-धनङ्-ब्धा-त्मा (७)। नगण: नर्गण सगण गु० गु० नगण: नगण सगण गु० गु०

111111115-5-5 धुदमि-ह(४)निप-तति पा-पो-सौ(७)फलमि-व(४)पव-न-हतं-वृ-न्तावू(८

१. 'रेफनकारभकारा गकारौ च्' क. पुस्तके. २. उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रि त्वारिंशदधिकचतुःशततमो (४४३) भेद: 'स्वागता' इति नाम्ना ख्यातः. ५. 'नक सकारगकारौ गकारश्च भवति' क. पुस्तके. ४. उक्तैकादशाक्षरप्रस्वारस्य षदपधार धिकद्विशततमो (२५६) भेदो 'तृन्ता' इति नाम्रा प्रसिद्ध:,

Page 202

६ मध्याय] छन्द शास्रम्।

श्येनी रनौ दलौ य् ॥ ६ ।२५॥ यस्य पावे रगणेमयमो (S1S, [SI) रगणठकारी (SIS,I) गफार (5)य सपुत 'स्पेनी' नाम। तत्रोवाहरणम्- 4 रगना स गु० रपमा नपणा

एमना भय्मा रग्णर गु रपण भगणा रयमा र I

युयुन-ह्विणीस-दामिय-प्रि-या स्मेनिके-न सा वि-गर्डिवा-र-मा। भन् पादान्वे यवि:। विलासिनी जूरौ जुगौ ग् ॥ ६ । २६ ॥ मस्य पादे जंगमरगणी (1SI,Sाड) जगणो (ISI) गकारी (S,5) न तहतं विला सिनी' नाम ! पत्रोवाहरभम्- चयना गु मु भगणा रगमः भगणा यु य

विछासि-नी बिछे-किता सका-मी पमाति फामस-त्वपेष्टि-त-या। भगगा रसमर पयला घ घ लगमा

करोदि पममा-सषिर्टाि-पा-से-र्ससात्म-न व्व मो-गिनोऽपि म-त्तान्। (वर्गेलमाम्) जगती ॥ ६ / २७ ।।

न्यम्। वक्यति व "वोटर्कं स"। ६।३१ ।' वजगवीपादस्म कक्षम मबति। घंश्वस्या जूसौ जूरौ । ६। २८ ॥ १ 'रेफजकारी रेफलकारी वकारम' क पुस्तके. २ उफैकावशाक्षरप्रस्ारस्प भ्यस्ीसषिकषदधवव्रमो मेव: 'क्येनी' इदि माम्ना प्रसिद्ध ३ सूत्रमेवत्सोदाहरम

(२४२) मेवो 'विळासिनी' इवि माला प्रसिद्ध ५. भगतीछन्द पादपटकी भूना बधसस्पचनामसरामा प्खारे करे मन्मवसमिकचतु:सहसमेदा (४०९६) आायन्ये वेप्ु पात भोडसमेदा एव निर्विधा, पुर प्राहसपित्काविमन्येम्वन्पेअि भेदा सपसम्पन्वे से पात्र विनिर्दिस्यम्ते। यथा-

Page 203

११६ काव्यमाला।

यस्य पादे जगणेतगणौ (ISI,SSI) जगणरगणौ (ISI, SIS) च भवतखदटृ 'वंशस्था' नाम। तन्नोदाहरणम्- विद्याधरच्छन्द :- 'चारी कण्णा पाए दिण्णा सव्तासारा पाआअन्ते दिज्जे कन्ता चारी हारा। छण्णावेआ मता गण्णा चारी पाजा विन्जाहारा जम्पे सारा णाआराआ ।।'

लक्ष्मीधरच्छन्द :- प्रा. पि. सू. २११२८.

'हारगन्धा तहा कण्णगन्धा उणो कण्णसद्दा तहा तो गुरुआ गणो। चारि जोहा गणा णाअराआ भणो एहुरुएण लच्छीहरो सामुणो ।।' प्रा. पि. सू. २।१३३. एतदेव स्त्नग्विणीनान्ना प्रसिद्धं प्रन्थान्तरेयु। सारङ्रच्छन्द :- 'जा चारितक्कारसंभेअउक्किट् सारज्रूअक सो पिजगले दिट्ठ। जा तीअवीसामसंजुत्तपाएहि णाजाणिए कान्ति अण्णोण्णभाएहि ॥' प्रा. पि. सू. २।१३७. चन्द्रवर्त्मच्छन्द :- 'चन्द्रवर्त्म गदितं, तु रनभसैः' वृंत्तरव्ाकरछन्दोमअर्यादिषु सौक्तिकदामच्छन्दः-चतुर्जगणं वद मौफिकदाम' बृ. र. परिशिष्टे,

मोदकच्छन्द :- प्रा. पि. सू. २१३९.

'तोडअछं विपरीभ ट्ठविज्सु मोदहछन्दह णाम करि्सु। चारि गणा भगणा सुपसिद्धउ पिज्गल जम्पद कित्तिहिद्उ।' तोटकच्छन्दसो विपरीतस्थापनेन मोदकच्छन्दो जायते।

तरलनयनीच्छन्द :- प्रा. पि. सू. २।१४१.

'णगण णगण कर चउगण सुकह कमलमुहि फणि भण। तरलणभणि सव करु लहु सब गुरु जबउ णवरि कहु ।।' प्रा. पि. सू. २/१४३. -सुन्दरोच्छन्दु :- 'णगण चामर गन्धजुआ ठवे चमर सहजुआ जइ संभवे। रगण एक् पदान्त हिं देक्खिआ सुमुहि सुन्दरि पिडललक्खिआ।' 1 प्रा. पि., सू. २/१४५. -- १. 'जकारतकारी जकाररेफी' इति कलिकातामुद्िते लिखितपुस्तके च. २,उफ दशाक्षरप्रस्वारस्य त्रिशतद्दयशीत्यधिकैकसहस्त्रतमो भेदो (१३८२) 'वंशस्था' इ नान्रा ख्यातः । छन्दोमअ्जरीप्रमृतिषु च अ्रन्थेष्वेतद्सं 'वंशस्थविलम्' इ नाम्रा प्रसिद्धम्.

Page 204

६ मध्याय: ] छन्द सान्त्रम्। ११५

अयमा सबभा हपूणा रपणा बगना रगणा

विशद-भशस्थ-मुदार-पेष्टिव गुणेप्रि-य मिन्र-मुपात-समनम्।

ISHIHH विपत्ति-ममस्य कराम-सम्बन करोवि म प्राण-परिक पेण 6।

इन्द्रवश्ञा सौ जुरौ । ६।२९ ॥ पादान्वे यवि:।

मस्स पादे वर्गेमी (s5t, 551) जगणरगभी ((SI, SIS) य वहृत 'इन्द्रेवंघा' नाम। सत्नोदाहरणम्- सपना रम

तमना रायमा अमना तपना

वसेन्द्र-पशेऽपि मृंहीस-जम्मन संजाय से घ्रीः -विकछ-पर्तिनी ॥ अनापि पादान्ते यकि:। ह्रुवविलम्बितं नूमौ भुरौ ॥६। ३०॥ 1 भियपवाघछम्त :- 'सुवि भयेममजरै: मिर्मबदा' पतरलाकरादिपु। 1 मणिमालाच्उम्द :- 'सो सी मणिमासा छिना गहषफ:' रतरमाकरदिपु। सलिवाच्छन्द :- 'पीरेरमाणि सठिया समी घरी' रतरनाकयविए। महिवोडपळाछन्य :- 'मनमरसहिता सहितोम्यछा' मतरलाकरे। - जछघरमाळाक्छन्द :- 'अमम्यध्यमिर्जमघरमाला म्भो स्मौ' इतरनाकरे। माछतीष्छन्द :- मनवि मजायम मामसी भरो इतरलाकरे। पश्पामरच्छम्पर-'परी करो जगाबिद बदम्ति पबचामरम्' पतरलाकरे। वामरसच्छम्र-'अमिनवतामरस मजाय"'। एवदेज सलिवपवनामा प्रप्रिक पसरमाकरे। 'गमप्रिय' इसि कविकास्ासुविये किसितपुसतके प २ 'तकारी अकर- रफी थ' क पुसके . सकहायसायरप्रस्वारस्प निक्षतेकशीसमिफेरुसइसवमो (१३८१) मेड 'हम्प्रषंथा' मात्रा प्रसिदध ४ 'पासकम' इति कवि मु. पस्वके

Page 205

काव्यमाला1:

यस्य पादे नैगणभगणौ (III,sII) भगणरगणौ (sII, SIS) च भवतस्तेवृत्तं नविलम्बित' नाम। तत्रोदाहरणम्- नगण: भगण भगण रगण नगणः अगण भगण: रगणः

111-511-511-51 5 हवतग-तिः पुरु-षो धन-भाजनं भवति मन्दग- तिश्व सु-खोचितः1

नगणः भगण भगणः रगण नगणः भगण भगण. रगण·

111-S11.S1I-SIS ह्तवि-लम्बित-खेलग-तिर्नेपः सकल-राज्यसु-खंप्रिय-मश्रुते ॥ तोटकं स: ६। ३१ ।। जगतीत्यधिकारे यावद्वि: सकार (IS)जगतीपादः पूर्यते तावन्त एकपादे सकारा न्ति तदृतं 'तोर्टेक' नाम। तत्नोदाहरणम्- सगण सगणः सगण सगण: सगण: सगण: सगण: सगण

11.5-115-115-115 115-115-115-115 त्यज तो-टकम-र्थनियो-गकर प्रमदा-धिकृतं व्यसनो-पहतम्। सगणः सगण सगण सगण सगण सगणः सगणः सगण-

उपना-भिरशु-द्धमति सचिवं नरना-यकभी-रुकमा-युधिकम्। पादान्ते यतिः । पुटो नौ मूयौ वसुसमुद्राः ॥ ६।३२। यस्य पादे नगेणौ (IlI, III) मगणयगणौ (SSS, ISS) च तदृतं '्पुटो' नाम। पष्टभिश्वतुर्भिश्व यति।तत्रोदाहरणम्- १. 'नकारभकारौ भकाररेफी च' क. मु. पुस्तके. २. 'वृत्तं' इति लि. पुस्तके स्ति. ३. उन्कद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुशतचतु षष्यधिकैकसहस्त्रतमो (१४६४) नेदो 'द्रुतविलम्बित'नाम्ना ख्यातः. ४, उकद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतषद्पश्चा दधिककसहस्त्रतमो (१७५६) मेद: 'तोटक' इति नाम्रा प्रसिद्ध :. ५. अस् गेदाहरणान्तरमपि यथा- 'अमुना यमुनाजलकेलिमृता सहसा तरसा परिरभ्य धृता। हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न यया नवयौवनभारवती ।' तोटकोदाहरणीभूत पद्यमेतत्प्रक्षिप्तमिव प्रतिभाति, भेदान्तराभाव उदाहरणान्तरस्य यर्थ्यात्. ७. 'नकारौ मकांरयकारौ च भवतः 1 इति' के मु. पुस्के। ८. ठकत- दादशाक्षरप्रस्तारस्य पटसप्तत्यधिकपश्चशततमो (५७६) ेद: 'पुट' इति नाम्ना ख्यातः। पन्थान्त रेषु चास्यैव 'श्रीपुट' इति नाम प्रसिद्धम्,

Page 206

६ मध्याय ] छन्दाशास्तम्। ११९

मगन।

न विघ-छवि क-प पि(८) मा यमा्गा(४)-दसुनि शिपिक-सुति-(८)पा-पिंषोमा(४) गगमा भमणा ममन भगणी भगणा

अमृत-पुट इ-पासी(८)यु-भ्यकर्मा(v)-भयति जगति सेम्य (6)ख-पंखोके(४)n जलोद्धवगति: जूसौ जूसी रसर्तवः ॥६। ३३ ।। मस्प पादे जगेणसगणी (।si, ns) पुनरपि वावेव (1SI, 1।s) वहच 'जयेदव गेविर्माम । पक्गिः पक्किय यकि:। नमना भगगा समगा

ISI IIS ICHIE मनचि समरे बहन-पि रिपून हरिःप्र-मुरसी सुमोर्जि-वबस: । लगगर सममा लगना प्रममा नगया

पसेद-सगति-यंथेव मकर-खरज- निकर करेण परितः । वर्व नौ सूरौ॥ ६। ३४।। पस्य पादे नगणो (In, ।Ii) मगमरगणी (S3S, SIS) घ सद 'वत' नाम।

फुरु क-रममि-मे गाठो-सकष्ठिका यहुत-नयय-कोरी का-माषिका।- पपनर ममना मगना रमगर नगम नगगा ममना

विरह-दहन- सम्ाद-से कथा पिषत तव म-वेम्दोर्षि-म्म रका ।। कसुमविचित्रा न्यौ न्यौ ॥६।३५॥ मस्य पादे न्गेणमगणी (in, LSS) पुनरपि साविब (III,Iss) सस् 'कुमुमविचिन्ना' नाम। 1 'जकारसकारी पुमसामेय क पुस्के २ उकद्रावधायरप्रखारस्पाएसतपा: प्रीस्मिडेकसहसतमो (१८८६) मेदो 'जलोखवगति'' हवि नामा स्यास ३ 'नकारी मकाररेफी न' क. पुसके. ४ सकदादशासरप्रख्ारस्प अाभ्रीसपि केक्सहसतममेदा (१·८८) 'वतम्' दति माम्रा प्रसिदः ५ 'नकारयकारी सुनख्वावेन'क पुसके ६ उकदादसासरप्रखारस् पद्रसपतसभिकनवघ्यवतमो (९u६) मेदा 'कसुमविचित्ा' इवि माना प्रसिद्ध। 4

Page 207

१२० काव्यमाला।·

नगण :* यगणः नर्गण- यगर्ण: नर्गणः यगण: नगण: यगणम 1

101-155 17.121050 5 1.101-1.5050 1. 1. 10- 1.5.5 .- विगलि-तहारा सकुसु-ममाला सचर-णलाक्षा वल्य-सुलक्षा। नगण: यगण: नगण: पगण: नगण: यगण नर्गण यगणः

विरचि-तवेषं सुरत- विशेष कथय-ति शय्या कुसुम-विचित्रा ॥ चश्चलाक्षिका नौ रौ॥ ६।३६॥ यस्य पादे नगणौ (III, III) रगणौ (SIS. SIS) च भवतस्तवृतं 'चश्लोक्षिका'नाम। नगण नगण. रगण रगण. नगण: नगण: रगण: रगण:

अति सु-रभिर-भाजि पु-6पत्रिया-मतनु-तरत-येव सं-तानकः। नगण: नगणः रगणः रगणः नगण नगण: रगण रगणः

तरुण-परमृ-तखनं रागिणा-मतनु-तरत-येव सं-तानकः।। भुजङ्गप्रयातं यो: ॥६/३७॥ यस्य पादे चत्वारो यगणा (1SS, 1SS, 1SS, ISS) भवन्ति तद् 'भुजअ प्रयातं' नाम। यगणः यगण: यगण: यगण :. यगण -यगण- -यगण: यगण:

ISS पुरः सा-धुवद्व-कि मिध्या विनीत: परोक्षे करोत्य-रथनाशं हताशः । यगण यगणे यगण: यगणः यगण थगण: भगण- यगण

15.5. भुजन-प्रयातो-पमंय-स्यचित्तं त्यजेत्ता-हशं दु-श्रित्रं कुमित्रम्॥ अन्र पादान्वे यतिः।

१. 'विरचितवेशं' इति क. मु. पुस्तके. २. उकद्वादशाक्षरप्रस्ारस्य द्विशतपोड- शाधिकैकसहस्त्रतमो भेद: (१२१६) 'चश्चलाक्षिका' इति नाम्रा ख्याता ३. 'पुरभृतः' इति लि. पुस्तके. ४. 'संतामकः' क. मु. पुस्तके. ५. 'भुजमप्रयातं यं:' इति क. मु. पुस्के. ६. उक्कद्वादशाक्षरप्रस्ारस्य षढंशीत्युत्तरपश्चशंततमो मेदें: (५८६) 'भुजङ्गपयातम्' इति नान्ना विख्यात: ७. 'भाति' क' मु. पुस्तके.

Page 208

६ अध्याय ] छन्द:सासम् । १२१

सरग्विणी रा० ।।६।३८।। मस्म पादे रगणा (SIS, S15, SIS, S1S) चस्वारसव 'सगिषणी' माम। रमना रपम रमना रममा रमना

यो रणे युद्धवे निमर निर्मय- स्वागिवा मस्प मे-पसदा-नायभि:। रगका रगमा रगम। रगगर रपमा

स मरे वीरस क्मीर्मश :- सग्विणी नूनम-न्पेवि सस्फीर्विशुसाघुका ॥ प्रमिताक्षरा सूजी सौ ॥६।३९॥ मस्य पाडे सगणजगेगी (1s, [5i) सगणो (IIS, 115) व ममसस्त्रवृर्त "प्रमि- साक्षरा नाम। सनोदाइरणम् समना भगमा तमया पमम सगमा

परिणु-द्वपाक्य-रचना-विधरय परिपि-पती थ-वणयो-रमृतम्। सगणा अमना सममा समगा अपमर लगना समन: सममा

प्रमिता-सरापि विपुला-भंबती नैवमा-रसी द-रति मे सदयम्॥ अन पादन्व मवि। कान्तोत्पीडा भूमौ समी ॥। ६।४०।। मस्य पाडे मगर्णमगणो (sII, SS) सगयमगमी (IIs उ5) व भयर्तेखदुर्त्त 'कोन्सोस्पीडा' नाम वनोदाहरणम्

कसहसतमो सेद: (1101) 'स्ग्यिणी' इवि माम्रा प्रसिद्धा 'निर्मय' छि म पुख्के v, 'सर्पसदानावमि' कि पुखके ५. 'सकारजकारी सौ भ' क मु पुसके सकवादधाक्षरप्रस्वारस् ससवट्टिसससचिकैकसइसवम भेद (uu) 'पमिवाकषय' इवि नाम्ा स्या 'वम भारघी' कर.स पुसके. 'मकारमकारो सकारमकारी प' कस पुस्वके 'भयत'। इति क मु सुख्के मास्। १• 'उकदावशाक्षरप्स्वारस् एकोनग्रवाधिकेकशवतमो भेड (१९९) 'कन्योत्पीडा' इवि मात्रा इमास

Page 209

P १२२ काव्यमाला।

भगण: मगणः सगण भगण भगण: मगण: सगण: मगण

II-SSS 11S.S S. S. कामश-रैव्योप्ता खल्ल का-न्तोत्पीडा-माप्तव-ती दु,खै; परिमु-हयन्ती या।

भगणः मगणः सगणः मगणः भगणः मगण सगण मगणः

सा लभ-ते चेत्का-मुकयो-गं गाढं दुःखवि-मुक्ा स्यानत्परमा-नन्दाप्ता।। वैश्वदेवी मौ याविन्द्रियऋषयः ॥६।४१॥ यस्य पादे मैगणौ (SSS, SSS) यगणौ ( ISS, ISS) च भवतस्तहृतं 'वैश्वदेवी' नाम। पश्चसु सप्तसु च यतिः । तन्रोदाहरणम् -

मगणः मगरण यगण यगण: मगणः मगण यगण: यगणः

धन्य पु-ण्यात्मा(५)जा-यते क्वा-पि वंशे(७)तादक्पु-त्रोऽसौ(५)ये-न गोन्रं पवित्रम्।

मगण- मगण यगण यगण मगण मगण यगण यगण

गोविप्र-ज्ञाति(५)खा-मिकार्ये प्रवृत्त (७) शुद्धः श्रा-द्वादौ(५)वै-शवदेवी भवेद.(७)॥ वाहिनी त्यौ म्यावृषिकामशराः ॥६।४२।। यस्य पादे तगणैयगणौ (SSI, ISS) मगणयगणौ (SSS, ISS) च भवतस्तद्ृतं

..

... 1l 'वाहिनी' नाम। सप्तभिः पश्चभिश्व यतिः। तत्रोदाहरणेम्-

१. 'दु खवियुक्ता' लि. पुस्तके. २ 'मकारौ यकारौ च' क. मु. पुस्तके. ३. 'उ- कद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तसप्तत्यधिकपश्शततमो (५७७) मेदो 'वैश्वदेवी' इति नाम्ना प्रसिद्ध. ४. 'कोऽपि' लि. पुस्तके. ५. 'प्रतृत्ते' क. मु पुस्तके. ६. 'शुद्धः श्राद्धादू' लि. पुस्तके. ७. 'तकारयकारा मकारगकारौ' क. मु. पुस्तके. ८. उक्द्वा- दशाक्षरप्रस्तारस्य एकोनसप्तत्यधिकद्विशततमो भेद: (२६९) 'वाहिनी' इति नाम्रा ख्यात: ९. 'पूर्णो यदीय कोशो नीतिर्विशुद्धा दृष्टि खधर्मे रक्षा खानां प्रजानाम् यद्वाहिनी सर्वाङ्गर्युक्ताऽप्रघृष्या राज्ञोऽस्य संविज्ञेयं श्रेयः सदैव' लिखितपुस्तके कलिकातामुद्रित- पुस्तके चैतदुदाहरणं न वर्तते। परंतु संशोधकेन विश्वनाथशास्त्रिणा रचितमेतदुदाहरणं कळिकातामुद्रितपुस्तकस्य टिप्पण्यां वर्तते परमेतत् 'वाहिनी त्मौ म्यौ' इत्यशुद्धसूत्रानुसारि.

Page 210

७ मध्याय: ] छन्द शास्त्रम्। १२३

नवमालिनी नूजौ भ्याविति ॥ ६।४३॥। मस्म पादे नगणजगणमगेणमगणा (IUI, ISI, SII, [S) भपन्ति वह्टृत्त 'नवमा सिनी' नाम। सत्रोदाहरणम्- नगमी नगम: भगमा नमण भगणा सममा

नगणा नगना भगणा भगण

रबग-पबद्ध-कीर्ति(८)क-सुमये(४) सय न-चमालि-नी(८)व मृ-प लक्ष्मी.(४)।।

इति भ्हलायुघविरचिस्तार्यां छन्दोप्ृती पछ्ठोऽभ्याम।

सप्मोऽप्माय।

काक्षखुर्या कमेणोवाहिमेन्वे। वन-

प्रहर्पिणी मूनौ जरौ ग् त्रिकदशकौ ।। ७। १ ।। सारकच्छन्द :- यदि वोटकवुसे गरुरेको भयसीह सदा तारकयत्तम्' माणीभूपणे २/१५१ कन्दछन्द :- भजा दूर हारो पुणो तूर धारेण गुरु सर किये अ एका समारेण। कएसा फसा फन्तु जम्पिस गाएण असी होइ पतअग्गछा सज्यपा एण ॥' १ नकारजकारमकारमकारा इति क मुद्रिते पुस्तके २ उकदावधाक्षरप्रसारस्प मतुमत्पारिंशदषिकनवस्नततमो (९४४) भेदो 'नघ मालिनी' इति नामना प्रसिदा ३ सर्कर्भतियर्फमष्टि' क मु पुस्तके x एफेकपादाक्षरपृण्या' क म पुस्के ५ 'क्रमेणोद्ठीमन्से' क मु पुसके ६ 'भतिजगसीछन्द पाद्घटकीमूयानां नयोपश संस्माकानामक्षरामां प्रसारे हसे एकशवदिमपसधिकासहस (८१९२) मेदा जायन्वे। तेपु च मेदषतुष्कमेषान्र समुपविष्ठमिति म भान्तरेम्म: समुपसम्यमाना मेदा अत्र विनिर्दिश्यन्खे। यपा- 3

Page 211

१२४ काव्यमाला।-

यस्य पादे मगणनगणौ (SSS, 1l।) जगणरगणगकाराश्च (-ISI, 5IS,S) भवन्ति तट्टेतं 'प्रहर्षिणी' नाम । त्रिभिर्दशभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- मगणः नगण जगण: रगण: गु० मगणः नगण जगण: -रगणः गु०

मगण नगणः जगण रगण: गु० मगण नगण: जगणः रगण गु०

विम्बोष्ठी (३)नरव-रमुष्टि-मेयम-ध्या(१०)सा नारी(३)भर्वैति मन प्र-हर्षिणी-ति(१०)

पङ्कावलीच्छन्द :- 'चामर पढमहि पापगणो धुअ सल्ल चरणगण ठावइ तं जुअ। सोलह कलअ पआपअ जाणिअ पिड्गल पभणइ पङ्कअवालिअ ।।' प्राकृतपिङ्गलसूत्रे २।१६३,१६५. क्षमाच्छन्द :- 'तुरगरसयतिनो, ततौ गः क्षमा'। अस्यैव छन्दस चन्द्रिका उत्पलिनीति च नामान्तरे। चश्चरीकावलीच्छन्दः-'यमौ रौ विरूयाता चश्वरीकावली ग.'। चण्डीच्छन्द :- 'नयुगलसयुगलगैरिति चण्डी'।

मशुभाषिणीच्छन्द :- 'सजसा जगौ भवति मज्भाषिणी'। अस्यैव कलहंसः, प्रवोधिता, सिंहनाद:, नन्दिनी, सुनन्दिनीति च नामान्तंराणि वृत्तरत्नाकरप रिशिष्टादिषूपलभ्यन्ते। मृगेन्द्रमुखच्छन्द :- 'भवति मृगेन्द्रमुखं नजौ जरौ ग.'। उपस्थितच्छन्दः-'उपस्थितमिदं ज्सौ त्सौ सगुरुके चेत्'। विद्युच्छन्दः-'ऋतुमुनियति विद्युन्ननौ तौ गुरु'। मस्जुहासिनीच्छन्द :- 'जसौ सजौ गो भवति मजुहासिनी'। कन्दुकच्छद :- 'इदं कन्दुकं यत्र येभ्यश्चतुर्भ्यो ग'। कुटजगतिच्छन्द :- 'कुटजगतिर्नजौ पश्चर्तु म्भौ गुरु"।

१. 'मकारनकारजकाररेफगकारा' क मु पुस्तके. वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टं। - २. 'तत् प्रहर्षिणी नाम' इति क. मु. पुस्तके. ३. उकन्नयोदशाक्षर प्रस्तारस्य चतुःशतैकाधिकैकसहस्त्रतमो मेद: (१४०१) 'प्रहर्षिणी' इति नाम्रा ख्यातः ४. 'भवतु मन प्रहर्षिणी व' लिन पुस्तके

Page 212

७ मध्याय ] छन्द शास्त्रम् । १२५

रुचिरा जमौ सूजी ग् चतुर्नेवकौ ।। ७।२॥ यस्म पादे अगणभगमी (ISI, SII) सगणजगनी ( IIs, 1ST) गुरुय (5) सदृत 'रुचिरो' नाम । पतर्मिर्नवमिष यठिः। सत्रोवाहरणम्- समना नममा मु भगमा नमन सगया नममा ज 123

नगगा सममः नगग पु मनमा सपभ नगसा प

स्लाट-४(४)नवद-नतृणी-कृतस्म-र-(९)पुनातृ प (v) शिध्-दशिशे सरः शि-ष (९)।। मचतमयूर मूवी यसौ ग् समुद्रनवकी ।।७।३॥ यस्य पादे मगणर्वगणमगणसगमगफारा (55S, SSI, 155, 1IS,5) भवन्ति वबुत्त 'मतमर्यूरम्' नाम । पूर्वेम वि। वश्नोदाहरणम्- मयन। रगण स्रमन यु ममन: समना जु

म्यूडोर-स्फ सिहे-समाना-नवम-्य पीनस्क-न्घो मोस-सहखा-सवषा-ह। मगना समज बगना सममा जु मगना

3853518311153 कम्मुमी-पः सिग्ध-सरीर-सनुणे-मा भुर्ेरा-जम मत्त-मयूरा-कृवि ने-श्रः ॥ गौरी नौ नूसौ ग् ।७४॥ मस्य पादे नर्मेणनर्य (III I,i।) सगणो (IS) गुरुष (s) तपुत 'गोरी नाम । सत्रोवाहरणम्- १ 'जकरमकारो सकारजकारी गकारय क म पुसके उक्तमोद्धास्षर- प्रसारस्माष्टसतपठधिकद्विसहसतमो (२८०६) मेद 'रुचिरा' इवि नाम्ना रू्यात । अस्पेव 'अतिरुचिरा' इसयपि नाम ३ 'मकारतकारी यकारसकरी गकारय

(१६२३) मेद: 'मखमयूरम्' इति नाम्ना प्रसिद: ५ 'सिंहसमानाननपृति कि पुसके 4 'सिमुरहसायतबाह सि पुस्के नकारनयं सकारो गकारथ' कु. मु पुसके., 'नगणौ नगणसगमी गरुथ' कि पुस्तके ८ 'सा गौरी कमु पुखके मत्रमोदघाकरप्रसारस्यान्टपत्मारिशवषिकद्विसइसवमो (२०४८) मेदी 'गौरी' इवि नामा र्याव १ उदाहरण गर्द कि पुसके

Page 213

१२६ काव्यमाला।

नगणः नगण नगणः सगण: गु० नगणः नगण: नगण: सगण: गुa

111-11- 11-115-5 11-1-11-15 सकल-भुवन-जगण-नतपा-दा निजप-दभज-न-शमि-त विषा-दा। नगणः नगण नगण सगण: गु० नगणः नगणः नगण: सगण गु०

111-11- 1I5-511111-11-11s5 विजित-सरसि-रुहन-यनप-झ्ा भरतु सकल-मिह ज-गति गौ-री।। (शक्कर्याम्) असंवाधा मूतौ नसौ गाविन्द्रियनवकौ ।।७।५॥ यस्य पादे मगेणतगणनगणसगणा (SSS, sSI, III, IIs) गकारौ (S,S) च भवतस्तदृत्तम् 'असंबाधा' नाम। पश्चभिर्नवभिश्व यति । तत्रोदाहरणम्- इन्दुवद्नाच्छन्दः-'इन्दुवदना भजननै. सगुरुयुग्मैः' (अ) लोलाच्छन्द :- 'द्विसप्तच्छिदि लोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेतू' 7 वासन्तीच्छन्दः-'मात्तो नो मो गौ यदि गदिता वासन्तीयम्' नान्दीमुखीच्छन्द :- 'खरभिदि यदि नौ तौ च नान्दीमुखी गौ' नदीच्छन्द :- 'ननतजगुरुगै सप्तयतिर्नदी स्यात्' लक्ष्मीच्छन्द :- 'लक्ष्मीरन्तविरामा मसौ तनुगुरुयुग्मम्' सुपवित्रच्छन्दः-'त्रिनगमिति वसुयति सुपवित्रम्' मध्यक्षामाच्छन्द :- 'मध्यक्षामा युगदशविरामा म्भौ न्यौ गौ' प्रमदाच्छन्द :- 'नजभजला गुरुश् भवति प्रमदा' मञ्जरीच्छन्द :- 'सजसा यलौ गिति शरग्रहैर्मजरी' कुमारीच्छन्द :- 'नजभजगैर्गुरुश्च वसुषद कुमारी' सुकेशरच्छन्द :- 'नरनरैर्लगी च सुकेशरम्' चन्द्रारस :- 'म्भौ न्यौ ल्गौ चेदिह भवति च चन्द्रौरस.' चक्रपद्च्छन्द :- 'चक्पदमिह भननलगुरुभि.' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टछन्दोमअर्यादिषु । १. केषुचित् पुस्तकेषु एषैव 'शक्करी,' 'शर्करी' इत्येताभ्या नामभ्या समुपदिष्टा शक्करीच्छन्द.पादघटकीभूतानां चतुर्दशसख्याकानामक्षराणा प्रस्तारे कृते त्रिशतचतुर शीत्यधिकषोडशसहस्रमेदा (१६३८४) जायन्ते। परमत्र असंबाधा, अपरा जिता, प्रहरणकलिता, वसन्ततिलका चेति भेदचतुष्टयमेव निर्दिष्टम्, ग्रन्थे- व्वन्येष्वन्येऽपि भेदा उपलभ्यन्त इति ते क्रमशो विलिख्यन्ते। २. 'मकारतकारौ नकारसकारौ गकारी च' क. मु. पुस्तके. ३. 'उक्तचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तदशाघि- कद्विसहस्रतमो (२०१७) भेद 'असंवाधा' इति नाम्ना प्रसिद्धः.

Page 214

७ मध्याय] छन्द शास्त्रम् । १२७

मगना धममा भयगा वममा ज 5

भह्पत्वा दु-गाणि(५)४-मवन-मसिस छि-त्या (९) मगग: नपणा समगा पु प

हस्था स स्सेन्यं(५)क-रिसर-गयल ह-रमा (९)।

मगपा ठमग ! 5

मगमा हगमा

सर्वोषी-नाथ (v)स जयति मृपति-मु-धः (९) । अपराजिता नौ इसौ लगौ स्वरेर्पय ।। ७।६।। पस्प पादे नगणी रगभसगणसकारा गकारय (5I S IIS, 1S,) सहृतम् 'अपरे मिता' नाम। ससभि सप्तमिय मसि। समोदाहरणम्-

भगभा नगभा सगन: जु

समन: य म

मनसि-नमय-न(७)तिश्न-स विभू-पि-तम् (५)।

गमना नमन रगगा

118 -- 3 समरसि यदि स-खो(u)शिव पशि-से-स-t(७ रगना नगलार रगमा

11 3

कपमसहसवमो (५८२४) मेदा 'अपराजिया' इवि नान्ा स्पाव:। छन्दोमचर्मा स्वस् छन्दसः 'मोगो गो नी मः शरनवमिरसंबामा' इति विभिन्न सक्ष्म वर्षते

Page 215

१२८ काव्यमाला।

भवति तव त-नु (७)परै-रपेरा-जि-ता (७)।। अ्हरणकलिता नौ भूनौ लूगौ च ।। ७।७।। यस्य पादे नगणौ (Ii, III) भगणनगणौ, लकारो गकारश्च (SB, 1I1, 1, : भवन्ति तहृत्तं 'प्रहरणकैलिता' नाम। चकारात्पूर्वोक्कव यति। तन्नोदाहरणम्- नगणः नगण भंगणः नगणे ल० गु०

111-11S1-1I-15 सुरमु-निमनु-जै(७)रुप-चितच-र-णां (७) नगणः नगण: मगणः नगग ल० मुब

रिपुभ-यचकि-त(७)त्रिभु-वनश-र-णाम् (७) नगण नगण भगण नगण ल० गु०

प्रणम-त महि-षा(७)सुर-वैधकु-पि-तां (७) नगण नगण भगणः नगणः ल० गु०

111-111-5 11-111 1-5 प्रहर-णकलि-तां(७)पश्ु-पति द-यि-ताम् (७)। वसन्ततिलका तभौ जौ गौ ।।७८।। यस्य पादे तगणभगणो (SSI, SII) जगणौ (ISI, ISI) गकारौ (s,S) च तह 'वसन्ततिलका नाम। तन्रोदाहरणम्- तगण: भगण जगणः अगण: गु० गु०

V1 उद्धर्षि-णी जन-दशा स-नभार-गु-वीं

१. 'जगत्यपराजिता' लि. पुस्तके. २ 'नकारौ भकारनकारलकारगकाराश्च तद्दर क. मु पुस्तके 'नगणौ भगणनगणलकारगकाराश्च भवन्ति तत्' लि. पुस्तवे

रणकलिता' इति नान्ना ख्यात । वृत्तरत्नाकरछन्दोमञ्जर्योस्तु 'प्रहरणकलिका' ई पाठ। ४. 'त्रिभुवनशरणम्' क. मु. पुस्तके. ५ 'महिषासुरतनुकुपिता' क रु पुस्तके ६. 'नकारभकारौ जकारी गकारौ' क. सु. पुस्तके ७. उक्कचतुर्दशा क्षरप्रस्तारस्य नवशतत्रयस्त्रिंशदधिकद्विसहस्त्तमो(२९३३) भेदो 'वसन्ततिलका इति नाम्रा विख्यांतः ८. 'उद्धर्षणी' क. मु. पुस्तके.

Page 216

७ मध्याय ] छन्द शास्रम्। १२९

ताचा मपगा पगना 11

हममा भगणा जयना अयमा या छ

सिरोम-तत्रिक-खरी पुटिसाल-का-न्वा लयगा नगमा म य

फान्ता प-सन्ववि-सका मृ-पपस-मा-खो ॥। पादासे यवि। सिंहोनवा काश्यपस् ।।७।९। इयमेय पसन्तचिलका फाश्यपम्याधोयस्य मवेन 'सिंदोज्नता' नाम भवेति। पूर्व मेगोदाहरणम्। उद्धैर्पिणी सैतवस् ।।७। ९।। इममेव यस वविलका सैतवस्यापायस्य मसे 'उद्धर्पिणी' नाम। पूर्षमेवोदाहरणम्।

चन्द्रावर्ता नौ नौ स् ॥७११॥

भ्रमरायलीच्छन्द :- "फर पधप्रसिद्द पिछदवर रअण पमणन्ति मनोहर छन्दवर रभणम्। गुरु पथ दहाणा एरिसिम रकषर् भ्रमरामलि छन्द पसिद्द सिर्म ठभम् ।' प्रमद्नफच्छन्द :- 'मबति नजौ भजो रसदिस प्रमद्रकम्' अस्पम 'मुखेछकम्' इति नामान्तरम्। पलाच्छन्द :- 'सजना नयो शरद्पामविरियमेमा' चन्द्रलेपाच्छन्द :- 'मो म्मो यान्तौ मयेसा सप्ताउ्ठमि धन्द्रेया' लीलासेलच्छन्द :- एकन्यूनो विद्यु मासापादा चेलीसाखेस.

1 'काश्मपमसे' छि पुसके अस्पेय 'कामफ्रीक इवि 'सारङ्िफा' इति ध नामान्तरी। २ विक्षितपुसतफे 'भघनि' इवि नाखि- ३ 'उद्दर्पणी' क मु पुसके कलिकासामुविते पुस्वफे 'धर्कर्माम्' अविधकरीने उन्द।पावपटफीमूतानां पद्क्षसंस्याकार्ना मर्णाना प्रसवारे कुछे सप्तशताष्टप स्वधिक- दान्रिशरसंहसमेदा (३२७६) जामन्वे। सेप्पत द्रावेष मेदी निर्दिट्टो । अतोऽन्मेभ्यो प्र पेम्म भाकम्पोपसम्यमाना मेदा निर्दिश्मन्े। गया-

Page 217

मध्याय: ] छन्द शास्तम् । २११

अन्न सरेर्षसुभिक्व यविरिस्याम्रामः । मालर्तुनवका चेद् ।। ७।१२।। सैव च द्रायता 'माला' नाम भमतिः मदा पछठे, नबमे म वर्णे यवि:। सशोदाहरणम्- नमना नममा नमजा दमम। प्रथम:

गगणा मममर कगना

निशम-म नय(६)-जलघ-रमिह गगने (९)। मपना भगमा दगमा भयणा सममा

111-+11- अपन-य रूप(६)-सुपस-र मम सचिय (९) नमना नगम नयमा नमना सगण।

यदि र-तिमुस(६)-मभिन-पसि म-दुविधम् (९) ॥ मणिगुणनिकरो वस्तपय ।।७।१३॥ सैव चन्द्रानता 'मगिगुणनिर्केरो' नाम भयति, यदाष्ठमिः, सप्तमिध यवि। तनो- पाहरणम्- नगजा मगणा भमना नमना प्रममा

कथम-पि निप-विवम-विमर-वि पदे मृगमा नगम भगमा ममन पगम

नरम-नु-सर-सि ने फ-समनु-पचितम्। सपन बन नमना भगव: प्रपम

भपि ष-रयुम-विपु कु-नतट-निहदित·

१ अन्न यविभेदावेम नामान्तरम् २ गगने क स पुसके २ 'भमिगणनि- फरो कु. मु पुसके ४ अन् यतिमेदावेव वामान्तरम, ५. 'भनुसरति' कि पुसके

Page 218

१३२ काव्यमाला।

नगण- नगण- नगण नगण सगण:

111 111-11-11-I.S स्पृशति न वपु-रिह म-णिगुण-निकर.॥ मालिनी नौ म्यौ य् ॥। ७। १४ ॥ यस्य पादे नगणी, मगणयगणौ, यगणश्च ( III, III, SSS, ISS, ISS) भवति तद्वत्तं 'मोलिनी' नाम। पूर्वैव यतिः। तत्रोदाहरणम्-

नगण नगणः मगण यगण यगण

अतिवि-'पुलल-लाटं(८)पी-वरोर-कपाटं (७)

नगण नगण: मगण यगण: यगण:

सुघटि-त दश-नोष्ठ(८)व्या-घ्रतुल्य-प्रकोष्ठम् (७)।

नगण नगण मगण यगण यगण

पुरुष-मशनि-लेखा(८)ल-क्षणं वी-रलक्ष्मी (७)-

नगण नगण मगण: यगण यगण

रतिसु-रभिय-शोभि(८)्मा-लिनी-वा-भ्युपैति (७) (अषटौ) ऋषभगजविलसितं भूरौ नौ न्गौ सवरनवकौ ॥७१५॥

ब्रह्मरूपकच्छन्द :- 'उम्मत्ता जोहा उट्ठे कोहा उप्पाउप्पी जुज्झन्ता मेणक्का रम्भा णाहे दम्भा अप्पाअप्पी बुज्झन्ता। १. 'नकारौ मकारयकारौ यकारश्च' क. मु पुस्तके 'नगणौ मगणयगणौ च तद्ृतं' लि. पुस्तके. २. उक्तपश्चदशाक्षरप्रस्तारस्य षदशतद्विसप्तत्युत्तरचतु सहस्रतमो (४६७२) मेदो 'मालिनी' इति नाम्ना ख्यातः ३. 'चाभ्युपैति' क. मु पुस्तके. ४. अष्टिच्छन्द पादघटकीभूताना षोडशाक्षराणा वर्णप्रस्तारनियमेन प्रस्तारे कृते पश्च- शतषद्त्रिशदधिकपश्चषष्टिसहस्त्रमेदा (६५५३६) जायन्ते। तेष्वन्र ऋषभगजविल- सितनामैक एव मेदो निर्दिष्ट। तदतिरिकता अ्रन्थान्तरेषूपलभ्यमाना भेदा यथा-

Page 219

७ मध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १₹

मस्य पादे मगणरगभो, नमजासयो गनरय भवति (SU, SI, IU, Ili, uI, s ) तड्सं 'उपमगजपितेसिव' नाम। सप्तभिनवमिष यवि। वनोवाहरणम्- भगना रपवा ममना नममः नगसर

नमम मपभा नगन 5

भममा रगम। 51

'पावन्ता सल्ा छिष्माफण्ठा मत्यापिट्ठो सेपपसा सेमग्गा भर्गा जाए भग्गा उयाउसा हेरन्ता ।' (ना पि सू, २।२०९) नाराचच्उन्द- नरेन्द्र अत्य स मसे सुपण्ण चेवि बीसए पडक ठाम पमे फला चतूरुवीसए। पसन्त हारु घारु साह अन्तजस्स पट्ठए पसिस ए णराज जम्मु ग धवत भन्ठार।।

अस्पैष प मान्सरेपु पमनामरमिवि नामान्वरम्। (प्रा पि सू २।२०२)

नीलच्छन्द- नीलसरूम विभाभनु मच्ड याइसही पम भगण्ण पणा पर आसिम एरिसरी। भन्त टिा जहिं हार मुमिवड हे रममी पाषण भग्गल विण्ण सभा धुम रूभ मुमी ।। (प्ा पि स, २।१०४)

दिखिआ सुपम्म आइ एक तो पभोराहैं हिष्मिरम पथ वहसम्वगो मणोदराह। अन्त दिस्व यग्मवण्ण अंवसराड सोमहाहँ पसका विणिम्मिआ फणिन्दु एह इमदाहैँ।। (मा पिस, २२०६)

'ऋपसगजघिलसितम्' की नाम्रा प्रसिदध

Page 220

१३४' काव्यमाला।

भगण रगण: नगण: नगण: नगण गु०

श्रीरति-चञ्चलापि-(७)नप-रिहर-ति पुरु-षम्(९)।। (अत्यष्टौ) हेरिणी नसौ मूरौ सूलौ गृतुसमुद्रऋषयः॥७।१६॥ यस्य पादे नगणसगणमगणरगणसगणलकारगकाराध् (III, IIS, SSS, SIS, IIS, १, s) तद्ुत्तं 'हैरिणी' नाम । षड्भि, चतुर्भिः, सप्तभिश्व यतिः । अतिशक्कर्यधिकारे परिशिष्टोक्तेन सुखेलकवृत्तेन सहाध्यधिकारे छन्दोमअर्युक्तस्य गरु- डवृत्तस्य च मिश्रणात्पूर्ववदुपजातयो वोध्या ॥ नगण सगण मगण राण सगणः ल० ग०

111-1 15 - S 5S-515-11511-5 कुवल-य-दल(६)-श्यामा पी-नो(४)नत-खनशा-लि-नी (७) चित्रच्छन्द :- 'चित्रसंज्ञमीरितं समानिकापदद्वयं तु।' चकिताच्छन्द :- 'भात्समतनगरष्टच्छेदे स्यादिह चकिता।' मदनललिताच्छन्दः-'म्भौ नो त्रौ गो मदनललिता वेदै. षडर्तुभिः।' 'वेदाङ्गैर्मदनललिता मो भो नमलसाः ।' वाणिनीच्छन्द :- 'नजभजरैर्यदा भवति वाणिनी गयुक्क।' प्रवरल लितच्छन्दः-'यमौ न स्त्रौ गश्च प्रवरललितं नाम वृत्तम्।' अचलधृतिच्छद् :- 'द्विगुणितवसुलघुभिरचलधृतिरिह।' गरुडरुतच्छन्द् :- 'गरुडरुतं नजौ भजतगा यदा स्युख्दा।'

धीरललिताच्छन्द :- 'सकथिता भरौ नरनगाश्च घीरललिता।' छन्दोमअर्याम्.

मणिकल्पलताच्छन्दः-'नजरभभेन गेन च स्यान्मणिकल्पलता।' वरयुवतिच्छन्द्ः-'भो रयना नगौ च यस्या वरयुवतिरियम्।' अश्वगतिच्छन्द :- 'पश्चभकारयुताश्वगतिर्यदि चान्तगुरु।' वृत्तरत्नाकरपरिशिष्टे। १. अत्यष्टिछन्द पादघटकीभूताना सप्तदशसंख्याकानामक्षराणं प्रस्तारे कृते एकस- हस्त्रद्विसप्तत्यधिकत्रयोदशलक्षसंख्याका (१३१०७२) भेदा जायन्ते तेष्वन्न चतुर्णामेव भेदाना निर्देशः। ग्रन्थान्तरेषु निन्नलिखितनामानोऽन्येऽपि प्राप्यन्त इति तत उद्धत्य लिख्यन्ते यथा-२. लिखितपुस्तकेऽन्र शिखरिणीलक्षणं वर्तते. ३ 'नकारसकारम- काररेफा सकारलकारगकाराश्र क. मु. पुस्तके. ४. उक्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्यैकशत- द्वादशाधिकषट्चत्वारिंशत्सहस्तमो भेद. (४६११२) 'हरिणि' इति नाम्रा ख्यातः.

Page 221

७ अध्याय ] छन्द पास्रम्। १३५

नमना पममर मगम रगना एमन सर. पु

SSIIISS

मममा ठपन रगमा कमना म म

हगना ममफ सममा

  • : :- 1 111311 र्मनसि ठठना(६)-सीलाला -पे:(४)करो -ति ममो-तस-चम् (७)॥ एवटपम मिले गिवमिस परे। पृथ्वी जूसी जूसी यली ग् वसुनवकी ॥।७।१७।। यस्प पादे जगर्णेसगणी (IST, IIS) पुनजगणसमभा (ISI, US) यगणवसर- गभाराय(ISS, I, S) तहुस 'दृप्वी' नाम। भग्नभिर्नषभिध यतिः। वनोवाहरणम्- बयम। गयमा* 5

1 ::. 1- एवा स- मितिद्त -प्रष(८)-सि-मुवने पिफीम य-पः (९) नकुटफच्छन्त :- 'यदि मवतो नजी भजजला गुरुर्नर्फुटकम्।' कोफिलफच्छन्द :- 'मुनिगहकार्णयेः कवयति वद फोफितकम्।' हरिच्छन्द :- 'रसयुगह्ययुद्नी मो सो एमी हि यदा हरिः।' काम्ताच्छन्द :- 'भयेस्धन्ता मुगरसहमैयमी नरसा लगौ।' चिघ्रलेसाच्छम्द :- 'समसा भजगा गुदिकस्रर्भयवि चित्रसेखा।'

मालाघरचछन्- पढमदिभ विप्पमा सद्धि भूमइ पप्पिभा चरणगण वीभओो तह भ भूयर बीभओो चमरजुभभग्गता सिमलग घ हास्मला भणर फणिणाइरा मुमहु छन्द मासाइरा ।।' (प्रा पि २११९) १ 'मवालससोचना' ठि पुसके २ 'महोत्सय' इति कि पुसफे २ 'एव रपमनरितमिसपर' इति ळि पुसफे अफारसकारी पुनखी यकारनकार- गस्राथ' क मु पुस्तके 4. सिखितपुस्वफे 'पुत्त' इसि नाखि। ६ उकसप्तव क्षरप्रस्वारस्प समतपमाधयुषिकाएनियस्सहसतमम ८७५) 'पुथ्वी इवि नामा प्रसिद्ध:

Page 222

१३६ काव्यमाला।

जगण सगण नगण सगण यगण: ल० गु०

I S I 1 15. 155-1-5 कृतश्च गुणिना गृहे(८)नि-रवधि-र्महानु-त्स-व (९)।

जगण सगण: नगणः सगण यगण ल० गु०

त्वया कृ-तपरि-गहे(८)क्षि-तिप वी-र सिंहा-स-ने (९)

जगण सगण जगण सगण: यगण ल० गु०

नितान्त-निरव-्रहा(८)फ-लवती च पृथ्वी क-ता (९) ।। वंशपत्रपतितं भूरौ नभौ नूलौ ग् दिगृषयः ॥७१८॥ यस्य पादे भ्गणरगणनगणभगणनगणलकारगकारा (sII, sIS, III,SII, III, I, s ) भवन्ति तर्वृत्त 'व्शेपत्रपतितम्' नाम। दशभि सप्तभिश्व यति। तन्नोदाहरणम्- भगण रगण नगण: मगण नगण ल० गु० 4 5-515-111 S1I 1 11-1-5 अद्य कु-रुष्व क-र्म सुकृ-तं(१०)यदि परदि-व-से (७)

भगण रगण नगण भगण नगण ल० गु०

511515111 SII 1I-15 मिन्र वि-धेयम-स्ति भव-त (१०)किमु चिरय-सि तत् (७)। भगण राण नगण भगण नाण ल० गु० 1ल1

जीवित-मल्पका-लकल-ना(१०)लघु-तरत-र-लं(७) भगणः रगणः नगण भगण नगण ल० गु० 123 511-111 -- 5 नश्यति वंशप-त्र-पति-त(१०)हिम -सलिल-मि-व (७) ॥

१ 'तुडिगवीरसहासने' इति लि पुस्तके. २. 'भकाररेफनकारभकारनकारलका- रगकारा' क मु पुस्तके ३ 'लकारगकारश्व' लि पुस्तके. ४. 'वृत्तं' इति लि. पुस्तके नास्ति ५ उत्तसप्तदशाक्षरप्रस्तारस्य नवशतत्रिनवत्युत्तरकषष्टिसहस्त्रतमो (६१९९३) भेदो 'वंशपत्रपतितम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध. ६. 'यदपरदिवसे' लि. पुस्तके

Page 223

मध्याय ] छन्द शास्त्नम् । १३७

1 मेन्दाक्रान्ता मूमौ न्वी वगा ग् समुद्रर्तखराः।।७।१९।। मस्स पादे मैगणभगमनगणा, (Ss5, SlI, I1) वगणौ, (sst, ssI) गकारौ पर (5,5) सदू 'मन्दाफ्रान्या' नाम। घतुपु पदम ससस च यवि। सनोवादरणम्- मगना भगमा तपमा

प्रस्यादि -: ं(४)सम -रचिर-स (६)कान्दि-सीभूय न-2(u) भगना तगणा तगना मु म

स्व निःपे-पं(v)कुद रिपुष-ळ(६)भाग-मासाय स-प: ()। मगमा नगपा तपम पु प

H कि नाओौ-पी (v)परि-पतधि-या(६)नीवि-मोग्योप-दे-पं (u) मगम: नमम। भगण तपा तमना 51

11-361 22+ 3-5

शिखेरिणी यमौ नसौ भूली गृतरुद्रा ॥ ७।२०॥ यस्म पावे यगर्णमगणनगणसगणभगणलकार गफाराय (1S5, SS5, III, lIS, SII 1,5) भवन्ति वबृत शिर्जेरिणी' नाम । पदसेकादशम प यठि। तमोवाहरमम्- ममम1 पदमा सममा नमम: प म

यध् शे-पीभूसे(६) जगति नरना-मे गुण-नि-षौ(१1)

१ खिखितपुस्तकेऽम हरिणीळक्षम पर्वसे। उकससदणाक्षरप्रखारस्म वध्ते कोनन्निषपुत्तराशटवधसहसतमो (१८९२९) भेद 'मन्दाफ्रान्सा' इते नाम्रा प्रसिद्ध। २ 'मकारभकारनकारतफारतधारा' क मु पुसफे ३ 'कान्विश्व प्राप नप' ४ 'नीतिमार्गोपदेशम्' छि पुस्तके 4. सिकितपुसके शिसरिणीछन्वोसक्षण पमदस्े सूझे वर्ववे ६ मस्य मादे यकारमकारनकारसकारभकारसकारगकारासवृत्त' इसि क मु पुसके vतपेव चतु शवननिशवमिकोनपष्टिसहसतमो भेद (५९४१·) 'श्िवारिणी' -नामा प्रसिद्ध। ८ 'वदि गगननाये गुणनिषो' क स पुसके 'सुडिगनरमाये' कि पुसके

Page 224

१३८ काव्यमाला।

यगण मगणः नगगः सगण भगण ल० गु०

ISS SSS. 1 II-1 I S-S11-1-5 प्रवृत्ते वैराग्ये (६) विषय-रसनि-ष्क्रान्तम-न-साम् (११)। यगण मगण नगण सगण भगण: ल० गु०

ISSSSS 111-115511-1-5 इदानी-मस्माकं (६) घनत-रुलता-निर्झर-व-ती (११) यगण मगण नगण सगण भगण ल० गु०

ISS SS S तपस्त-मुं चेतो (६) भवति गिरिमा-ला शिख-रि-णीम् (११)॥ (घृत्याम्) कुसु मितलतावेल्िता मूतौ नयौ याविन्द्रियर्तुखराः॥७२०॥

मजीराच्छन्द :- 'कुन्तीपुत्ता तिण्णा दिण्णउ मन्था संठवि एक्का पाए हारा हत्था दुण्णा कष्णु गन्धा सठवि जुग्गा जाए। चारी हारा भव्वाकाराउ पाआअन्ता सजीआए सप्पाराआ सुद्धाकालउजम्पे पिड़गल मजीरा ए।' (प्रा. पि. सू २।२२७) क्रीडाचन्द्रच्छन्द :- 'ज इन्दासणा एक्क गण्णा सुहोवेइ पाए हि पाए दहा अट्ठ वण्णा सुहावेइ दण्डा सुठाए सुठाए। दहा तिण्णिगुण्णा जहा सव्वला होइ मत्ता सुपाए फणिन्दा भणन्ता किलाचन्द छन्दा णिवद्वाइ जाए।।'

चर्चरीच्छन्द :- (प्रा. पि. सू २।२३२)

'पाअ णेउर झंजणकइ हससदसुसोहणा योलथोलथणरग णच्चइ मोत्तिदाम मणोहरा। १. 'निर्जरवती'. क. मु. पुस्तके. २ धृतिच्छन्द पादघटकीभूताना प्रस्तारगत्या लक्षद्विकमेकशतचतुक्षत्ारिशदुत्तर द्विपष्टिसह साणि २६२१४४ च मेदा । तेपु 'कुसुमि- तलतावेदिता' नाम वृत्तमेकमेवान्न निर्दिष्टम्। प्राकृतपित्ञलसूत्रछन्दोमअरीवृत्तरताकर- परिशिषेषु त्वधिका मेदा उदाहृताः सन्तीति तत उद्धृत्य तेपा नामानि लिख्यन्ते.

Page 225

७ अध्याय ] छन्द श्ासतम्। १३९

मस्य पादे म्गणतगणनगणमगणा (SSS, SSI, 1II, 155) यगणौ (ISS, 1SS) य सर्मृत्त 'पुसुमिसणवानेमिता' नाम। पैपसु, पद्स, सप्मु घ यवि। सग्रोद्वा इरणम्- मगण पममा गगपे ममम

यामदाहिण वाण घावड विफ्सनयसुफटक्खभा काहि पूरिस गेहमण्डनि एह मुन्दरि पेफ्खभा ॥।' (प्रा पि सू २।२२९) नन्वुनच्सन्ट् :- 'नवभजरस्तु रेफसहिते शिवैहयेनन्दनम्।' पोउधाक्षरप्स्वारे नराच, भन मु नाराच इज्यनयोर्भेद। नाराचच्छन्द'- 'हह ननरचमुष्कसष वु नाराचमाचक्षछे।' चित्रलेसा्छन्द :- 'मन्दाफान्ता नपरचघुयुता कीर्तिता चिन्नसेसा।' चित्रलेखाच्छन्द :- घर्णा्भिमननववमके कीविंता चित्रलेसेमम्।'

'म' सो भ सतसा विनेषऋसुमि धार्वछसवितम्।'

हरिणष्टुतच्छन्द- (छन्दोमप्रयाम्)

'मारसो जी मरसंयुती फरिमाणकेईरिणहुवम्।' महामाळिकाच्छम :- यविह नयुगल ततो चेवरेफैरमहामालिका।' अभ्वगतिचछन्द :- 'पश्भकारफृताश्पगतिर्मदि चान्तसरचिता।' १ मफारवकारनकारा यकारन्रय स' क मु पुस्के २ 'वृत्त' इति कि पुरके नाखि (३६८५७) मेद 'फुसुमितळतावेलिया' नाना प्रसिय: ४ 'पभपद्सप्तसु च यवि: इति स वि पस्तके

Page 226

१४० काव्यमाला।

मगण तगणः नगण यगण यगण यगण:

  • 5SS 55 1-1 11-155-155-15S सोत्कण्ठं कूज(५)त्प -रभृत केला(६)ला-पकोला-हलिन्य (७)। मगण: तगण: नगण यगण यगण: यगण:

SSS

मगणः तगण नगण: यगण: यगण यगण

SSS 55 1-1 11-1 55-155-155 ग्रामान्त स्रोत (५)प-रिसर-भुवः(६)प्री-तिमुत्पा-दयन्ति (७)॥ (अतिधृतौ) शार्दूलविक्रीडितं मूसौ ज्सौ तौ गादित्यऋपयः । ७।२१॥

सुधाच्छन्द :- 'सुवातकैंस्तकैरभवति ऋतुभिर्यों मो नसतसा ।' भ्रमरपदकच्छन्द :- 'भाद्रनना नसौ भ्रमरपदकमिदमभिहितम्।' शार्दूलच्छन्द :- 'शार्दूल वद मासषद्कयति म सौ जसौ रो मश्चेत्।' केशरच्छन्द :- 'अर्थाचाश्ववैर्मभरनयुगैरवृतं मतं केशरम्।' चलच्छन्द :- 'म्भौ न्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभि. खरै।' चन्द्रमालाच्छन्द :- 'ठइवि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहिं पुणवि दिअवरजुअल मज्झ करअल करहें। सरसगण विमल जहि सुण्णि ठवइ मनगइ विमलमइ उरअवइ चन्दमल कहइ सोइ ।।' (प्रा पि. सू. २।२४२) १. 'कुलालाय' इति लि. पुस्तके. २ अतिधृतिच्छन्द पादघटकीभूतानामूनविं शल्य क्षराणा प्रस्तारे कृते लक्षपश्चकम्, चतुर्विशतिसहस्राणि, अष्टाशीत्यधिकद्विशतं मे जायन्ते तन्न शार्दूलविक्रीडितमन्तरा अन्थान्तरेषूपलभ्यमाना मेदा यथा-

Page 227

७ अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १४१

मस्य पादे मगेमसगम (S5, 115) जगमसगमो (15I, IS) तगणी गकारथ (SSI, SSI, 5) सपूर्स 'घावूखविफीठित' नाम। द्वादशभि स्प्तभिथ यतिः।वत्रो- दाहरमम्- मगणा सगमा भयना प्रमन समनु। ठगणा जु 113

कम्युभी-वमुद-प्रपादु-शिखर (१२) रकान्त-रीर्चेक्ष -म (७)

धवलाच्छन्द :- 'करइ पसु सुमि सुवह चिमलमड महिभसे टइम ठर रममि सरसगण पभपभ पले। विभगण चठ चठपमहि भम फभिवड सही कममगण सरसमण मुमुहि घवतभ कही ।' (प्र पि स, २।१४४) शम्मुच्ळन्द :- अव लोमाण मण ए च्छन्द मममज्से सुक्स संपृत्त सुपिभं भग्गे धरि इत्पो दिजसु फुन्तीपुत्त समुतम्। गण भग्गे दिव्स एव वे सर भत्ते सस्ता द्वारा जं हभ वतीसा पमसम मसता सूजु उन्दो संभूमामेअम्।। (प्र पि सू २२४६) मेघषिस्फूजिंताच्छन्द :- 'रसत्व श्रैम्मी न्सो ररग्युवी मेभविस्फूर्जिता स्पाद्।' छायाच्छम्व :- 'मवेस्सैव ऋछामा वयुगगयुता स्सामवशान्ते यदा।' सुरसाच्छन्दा- 'मौ स्रो मो नो गुरुथेस्सरमुनिकरमैरा सुरसाम्। फुलदामचन्द :- 'मो गौ नौ तौ गौ सरहमतुरगै फुश्वाम प्रसिसम्। (छन्दोमवयाम्) १ 'मकार सफारी बकार सकारो तकारी गकारथ भपति सपुस' क मु पुसके

(१४९११५) मेद। 'शार्दृळविफ्रीनियम्' इवि नास्ा प्रपिय

Page 228

काव्यमाला।

मगण सगण जगण सगण तगण तगण गु०

S S I-S S I-S शालप्रा-शुशरी-रमाय-तभुजं(१२)विस्तीर्ण-वक्ष स्थ-लम् (७)।

मगण सगण जगण सगण तगण: तगण गु०

S S I-S S I-S

मगण सगण जगण सगण: तगण: तगण गु०

SS I-SSI-S राज्यश्री समुपै-ति वीर-पुरुषं(१२)शार्दूल-विकीडि-तम् (७)॥ हानी कृति प्रकृतिराकृतिर्विकृतिः संकृतिरतिकृति सत्कृतिश्चेति सप्त कृतयः क्रमेणै- ध्योदाहियन्ते- (तन्न-कृतौ) उवदना त्रौ औ्नौ युभौ ल्गावृषिस्वरर्तवः ।७।२२। स्य पादे मगणरगणभगणनगणयगणमगणलकारगकारा (SSS, SIS, sl, lII, SSS, I,S) भवन्ति तदृतं 'सुवैदना' नाम। सप्तसु सप्तसु षदसु च यतिः ।

श्वचामरच्छन्द :- 'नयुगललगुरु निरन्तरं यदा स पञ्चचामर ।' षपदामच्छन्द :- 'भूताश्वाश्वान्तं मतनसररगै कीर्तितं पुष्पदाम ।' वेस्वच्छन्द :- 'वृत्तं विम्वास्यं शरमुनितुरगैम्लौं न्सौ ततौ चेद्गुरु।' अयाच्छन्द :- 'इयं च्छाया ख्याता ऋतुरसहयैर्यो मनसा भ्तौ गुरु।' ककरन्दिकाच्छन्द :- 'रसै· षइ्मिर्लोकैर्यमनसजजा गुरुर्मकरन्दिका।' . 'कालस्कन्धसमुद्गतं परिजने गम्भीरसिंहस्वर' इति लि. पुस्तके. कतिच्छन्द पादघटकीभूताना विंशतिवर्णाना प्रस्तारे कृते लक्षदशकम्, अष्टाचत्वा- सहस्राणि, षद्सप्तत्यधिकपघ्वशतं च मेदा जायन्ते तेषु सुवदनावृत्ताख्यौ मेदावन्न थटै। ग्रन्थान्तरेषु तु यथा-उक्तविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य चतु शतसप्तदशोत्तराष्टस- पहस्ाधिकद्विलक्षतमो (२७८४१७) मेद 'सुवदना' इति नाम्ना प्रसिद्ध :. 'गकाराश्च तत्सुवदना नाम' लि. पुस्तके. तत्रोदाहरणम्-

Page 229

७ मध्याय ] छन्व शास्त्राम्। १४३

ममन रमभ मममा मम मगम: भमना ए गु

या पीनो-वावत -ह (७)खन-जमन-घना(७)भो-गाउस-ग-वि (६) रगण। भगम। मयम

र्सस्या क-र्णावत-सो(७)स्पस रुपिज-मिनी()वी-में च न-य-ने(६)। ममम: रगप: मममा गगणा नगम

श्यामा सी-मन्विनी-ना(७)तिछ-कमिव मुखे(७)या घ त्रिमु-व-ने (६) मपपा रक्प भगम ममम पगप: भगमा स प

संप्राप्ता सप्रसं मे()नय-नपम-मसौ()वे-वार्सुव-द-ना(६)।

मणिमअरीचछन्द :- 'युगाधे स्पापभनयवजगा कीर्तिता मणिमभरी।' समुद्रतवाच्छन्द :- गआन्धितुरगेर्जसी जसतमा गयेत्समुद्रवता।' (शतरजाफरपरिशिष्ठे) गण्डफाचउन्द :- रग्गणा परन्तमा पुमो परेन्द कन्तभा सुछकएण हार एच विज्सरी ससर पाम किमही सुसकपम। गण्डआ गणेह एदु वह्सकसमछे फमिन्द गाठ सीस मत्त पाभ पसत हार वीभमागए सुसर भाव ।।' (प्रा पि स् २।२५५)

रसा्थाये धोभा नयुगगजठरा मेषबिस्कूर्जिता चेदू।' गीसिकाच्छन्द :- 'सजजा मरो सरगा मदा कमिता तदा खल गीविका।

शोमाषउन्द- अस्पैव छन्दस प्राकृतपिकमसूने 'गीता' इसि नाम।

'रसैर-नेरपैर्यमननववगैगने (1) सोमेयमुक्।

Page 230

१४४ काव्यमाला।

ग्लिति वृत्तम् ।।७।२३।। यस्य पादे गकारलकारा क्रमेण भवन्ति तद् 'वृत्त' नाम वृत्तम्। कृतिप्रकारेण यावद्भिरेव विशत्यक्षराणि पूर्यन्ते तावतां ग्ला ग्रहणम्। तन्नोदाहरणम्- (१)(२) (३)(४) (५)(६) (७)(८) (९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(११)(२०) S. I SI SISI S I S. S S 1. S 1. जन्तु मात्र दुखकारि कर्म निर्मि तं भ व त्य न र्थ हे तु

SISISFSIS I - S 1 1 S 1 S 1 ते न सर्व मात्म तुल्यमीक्ष मा ण उ त्त म सुखल भ ख।

      • 1 S 1 S 1 वि द्धि बुद्धि पू र्वकं म मो प मे त दा द रे ण (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(१)(१०)(११)(१२) (१३)(१४)(१५)(१६)(१७)(१८)(१९)(२०) - - S 1 s s 1 1 S 1. वृत्तमे त दु त्त मंम हा कु ल प्र सू त ज न्म ना हि ता य ॥

स्रग्धरा मूरौ भूनौ यौ य् त्रिःसप्काः ॥७।२४॥ (प्रैकृतौ) अन्नै पादान्ते यतिः।

नरेन्द्रच्छन्द :- 'आइहि जत्थ पाअगण पअलिअ जोहल अन्त ठवीजे काहल सद्द गन्ध एम मुणिगण कढ्ढण जाहॅ करीजे। सद्दइ एकक तत्थ चल णरवइ पूरहु सह्ग सुभव्वा चामरजुग्ग अन्त जहि पअलिभ एहु णरेन्दउ कव्वा ।।'

सरसीच्छन्द :- प्रा. पि. सू. २/२६३.

'नजभजजा जरौ यदि तदा गदिता सरसी कवीश्वरै ।' १. 'वृत्तं वृत्तं नाम' लि पुस्तके उक्त्विशत्यक्षरप्रस्तारस्यैकपश्वाशदुत्तरनवनवतिसहस्रा- धिकषड्लक्षतमो(६९९०५१) मेद. 'वृत्तम्' इति नाम्रा प्रसिद्ध २. 'तावतामेव ला ग्रहणम्। विंशत्या गुरुभि्लेघुभिश्च' लि. पुस्तके. ३. 'ईक्षणमुत्तमं' लि. पुस्तके. ४. 'वृत्तमुत्तमं महाकुलप्रसूतजन्मना सदा हिताय' लि. पुस्तके. ५. 'अन्न' इति लि. पुस्तके नास्ति. ६ प्रकृतिच्छन्द पादघटकीभूतानामेकविंशत्यक्षराणा प्रस्तारे कृते लक्षविंशति, सप्तनव तिसहसत्राणि, एकशतद्विपश्चाशच् (२०९७१५२) भेदा जायन्ते । वेषु येडत्र नोका परत्रापि च खल्पा एवोक्तासेSन्र समुद्ृत्य लिख्यन्ते.

Page 231

७ मध्याय ] छन्द सास्म्। १४५

यस्य पादे ममणरगणभगणनगणालयथ मगणा (S55, SIS SI, 111, 15S, ISS, (S5) छस् 'स्रग्पर' नाम वत्तम्। सप्तस सप्तस सप्मु च मठि। वश्नोदाहरणम्- ममना पममा

रेखा-म्रू घमद-न्व(७)पुति-हसित-शर(७)न-न्धिका या-समूर्वि (७)- मग्म: भगना नगण पमम बगमः

H

रगण युगमा पगण

H

मगण। रगमा मम्य पम्मा मगन

ISSI :- SIHIHIHIH1 बिम्बोष्ठी रचकण्ठी(v)विश-त रवि-सुम(७)त-घरा सु-न्वरीयम् (v)। (मोकसौ) मद्रकं भूरौ नूरौ नगौ दिगादित्याः ॥।७।२५।। सलिलनिघिच्छन्द :- 'सखिलनिभिर्मवेविह नवी मगणो जमणालयय र। अन्मेषा मरे सिदकमिति संकितमेतद्।

गेवामन्दा सम्गे चन्दा भवल्चमरसमसिभकरविन्दा सग्गे ताय वेभा द्वारा विभसु कमलवण परिमष्कन्दा। भासा कासा सव्या मछुरपषण लहलहिभ करन्ता हसा सपू फुलाव धू सरभ समभ सहि हिमल हरन्ता ।।' (प्रा पित्रससुत्रे २।२६८) १ मकाररेफमकारनफारास्मध् सफारा मन्ति तपतं' क मु पुसके २ वके

'स््नग्घरा' इवि नामा प्रसिद्ध, ३ चारुकफ्ठी' छि पुस्तके ४ आफृतिछन्द'- पाद्भटफीभूतानां शविदत्यक्षराणा प्रसवारे कृसे (४१९४३०४) मेवा आयन्से सेष्वम मे नोचा परत्र सोकाखे तव आकम्प सिस्पन्ते

Page 232

१४६ काव्यमाला।

यस्य पादे भगणरंगणौ, (SII, SIS) नगणरगणौ, ( III, SIS) पुनर्नगणरगणौ (III, SIS) च भवतस्तद्ृतं 'मद्रेकम्' नाम। दशमिर्द्वादशभिश्व यतिः। तन्नोदाहरणम्- भगण रगण: नगण रगण सगण: सगण सगणः गु०

मद्रक-गीतिभिः सकृद-पि(१०)स्तुव-न्ति भवा-य भव-न्तमभ-वं(१२) भगण: रगण नगण रगण नगणः रगणः नगणः गु०

S I. I-S I S-1 1 I-S I S -111 SIS-1 I IS भक्तिभ-रावन-म्रशिर-सः(१०)प्रण-म्य तव पादयो सुकृति-नः (१२)। मगणः रगणः नगण रगण नगण: रगण नगण गु०

ते पर-मेश्वर-स्य पद-वी(१०)मवा-प्य सुख-माप्ुव-न्ति विपु-लं(१२) भगणः रगण: नगणः रगण नगण: रगण नगण गु०

मर्त्यभु-वं स्पृश-न्तिन पु-न(१०)मनो-हरसु-राङना-परिषृ-ता (१२) ॥ (विकृता) अश्वललितं नूजौ भ्जौ भूजौ भूलौ ग्रुद्रादित्याः॥७।२६॥ मदिराच्छन्द :- 'सप्तभकारयुतैकगुरुर्गदितेयमुदारतरा मदिरा।' सुन्दरीच्छन्द :- 'जहिं आइहि हत्थो करअल तत्थो पाअ लहुजुअ वक्क तिआ ठवि सल्ल पहिल्लो चमरहि हिल्लौ सल्जुअ पुणु वङ्गठिआ। पअअन्तहि हत्थागण पभणिज्जे तेइस वण्ण पमाण किआ ऍहु मत्तइ पाआ पइ पभणिज्जे वण्णहि सुन्दरिआ भणिआ।।' (प्रा. पि. सू. २।२७१) अद्वितनयाच्छन्द :- 'नजभजभा जमौ लघुगुरु वुधैस्तु गदितेयमद्वितनया।' १. 'भकाररेफौ नकाररेफौ पुनर्नकाररेफौ नकारगकारौ च भवतस्तद्ृतं' क मु पुस्तके. २. उक्कद्वाविंशत्यक्षरप्रस्तारस्य (१९३०७११) तमो भेदः 'मद्रकम्' इति नाम्ना प्रसिद्ध ३. अस्य छन्दस त्र्यशीतिलक्षाणि, अष्टाशीतिसहस्राणि, अष्टोत्तराणि पट्रशतानि (८३८८६०८) च भेदा भवन्ति। तेषु भेदद्वयमेवान्न निर्दिष्टम्। परत्र च येऽघिका मेदास्ते यथा-

Page 233

७ अध्याय ] छन्द सास्त्रम् । १४७ 1 मस्य पादे नगपेजगपपो (III,ISI) भगणजगभी (SU, ISI) पुनभगणनगणो (SU, IS ) भगणलकारा (siI, 1,) गकार (5) य सदृत्तम् 'भभ्सत्तिम्' नाम। एकादशभिद्वादद्भिय यवि। वत्रोवाहरणम्- मयमा नममर नगम बगम

1H:111311111- पवन-विधूत-वीचि-च-पस(११)मि-सोकय-वि जीवि-त सनु-म-सा(१२) नममा जयमा भगम। मममा

यपुर-पि हीय-मान म-निश(११)ज-रापनि-तमाय-शीकत-मि-दमू(१२) गमनी जममा भगम: बपमा इपणा नममा म म

सपदि निपीड-न न्यति-फर(११)य-मादिन नराधि-पाभर-प-घुः(११)। मयमा भममा भगम

परब-नित्ाम-पेक्ष्य फु-रुसे(१1)त-यापि ह-तपुद्धि-रथल-सि-सम् (१२) मचाक्रीठा मी तुनौ नौ नूली ग् वसुपश्चदशको।। ७।२७॥ मस्स पादे मेंगजो, (555, 55,) वगणो, (s51) नगमाधत्पाये (Ib, ld, ui, थi) अकारगकारी (I,5) च रक्त 'मत्ताफीडा' नाम । अथमि पचवदमिय यविः। समोवाहरभम्- मगन: मगम नगम:

1111111IHIHIH-

मगम समन मगमा मयम नमम ममला स यु

मत्ताकी-ना बयेलेखे(6) मु-दमसि-सविट-जनम-नसि फु-र-चे(१५)। 1 नकारजकारों मफारयकारी पुनर्भकारयकारी भकारलकारी गकारय वपुत अमस- मिर्स नाम क म पुसके २ 'भगमो लकारगकारो म मनसखव श्लछित' सि पुसके ३ वच्ययोविकस्क्षरप्रखारस् (२८१२८४८) तमो भेद: 'अश्वललितम्' इवि नासा प्रसिद्धा ४ मकारी वक्मारनकारचतुष्क सकारगकारी थ'क मु पुखके ५. व कनमोविद्यलक्षरप्रखवारस्प (४२९४-४९) तमो मेद: 'मचाकीड' नामा स्पास

Page 234

१४८ काव्यमाला। 4

मगण मगण: तगण: नगण: नगणः नगण: नगण ल० गु० 1

वीतक्री-डाश्लीला-लापे (८)श्र-वणसु-खसुभ-ग-सुल-लितव-च-ना(१५)

मगण: मगण तगणः नगण नगणः नगण नगण ल० गु०

(सकलैतौ ) नन्वी भूतौ नूसौ भौ न्याविन्द्रियसवरमासाः॥७॥२८॥ यस्य पादे भर्गेणतगणौ, (sII, SSI ) नगणसगणौ, ( III, us) भगणौ (sIl SII) नगणयगणौ (III, ISS) च तदृतं 'तन्वी' नाम। पश्चसु, सप्तसु, द्वादशसु च यति। तत्रोदाहरणम्-

डुर्मिलाच्छन्द :- 'दुमिलाइ पआसहु मण्ण विसेसहु दीस फणीन्दह चारुगणा भणु मत्त बतीसह जाणिअ सेसह अट्ठइ ठाम ठई सगणा। गण अण्ण ण किज्जइ कित्ति मुणिज्इ लग्गइ दोस अणेअ जही कहि तिण्णि विरामहि पाअह ता दइ अट्ठचउद्दह मत्त सही।' (प्रा. पि. सू २/२७७.) १ 'वा(वी?)त न्रीडाश्लीलोल्लापैः' लि. पुस्तके. २. 'नृत्यैगींतैर्ध्रूर्विक्षेपैः' क. मु. सुस्तके ३. अन्नापि प्रस्तारे चतुर्विशत्यक्षरस्यैका कोटि. सप्तषष्टिलक्षाणि सप्तसप्तति- सहस्राणि षोडशोत्तर शतद्वयं च भेदा.। तेषु प्राकृतपिङ्गलसूत्रे- किरीटच्छन्द :- ठावहु आइहि सक्कगणा तह सल्ल विसज्जहु वे वि तहापर णेउर सद्जुअ तह णेउरए परिवारह छक्कगणा कर। काहलजुग्गल अन्त करिज्सु एपरि चौविस वण्ण पआसहु वत्तिस मत्त पअप्पअलेखउ अट्ठ अआर किरीट विसेसहु॥ (प्रा. पि. सू. २।२७८) - ४ 'भकारतकारनकारसकारा भकारी नकारयकारौ च' क मु. पुस्तके. ५. उक्त- चतुविशत्यक्षरप्रस्तारस्य (४१५५३६७) तमो भेदः 'तन्वी' इति नाम्ना प्रसिद्धः,

Page 235

७अध्याय ] छन्द शास्त्रम्। २४९

तगमा समण भगवा भमबा नयना पमम

बनरमु-स्ी सू(५)न्द-रघन-मघना(७) फ्रन्वस-मानषि-खरद-शना या (१२) सगणा

H

भम्ना तगपा मम्ण

H

मगमा ननम भगमा भममा यपम 3

निर्भर-खीळा(५)नि-सुवन-विधेये() मुखन-रेन्द्र म-बद त-म तन्वी(१२)।। (अभिहेतौ) क्रौश्पदा भूमौ सूमौ नौ नौ ग् भूवेन्द्रियवस्तृपय:।७/२९॥ मस्म पावे भेगणमयणो, (Su, S5) सगममगणौ (IIS, 5II) नगणावस्वारो (1it, mI, m, III) गकार(ड)व सबुस 'कारधपदा' नाम। पममिः पश्रभि, अर्थमि, सप्तमिष्व यवि। तत्रोवाहरणम्- मगमा प्रममा भक्मा

या कपि छक्षी(५)पि-ससके-सी (५)कळि- भगना मयना यु

1 'सिखरद्स्ना' कि पुस्तके २ तरज्नमना च कि पुसके ३ बिष्ु बनसिपये' क म पुसके ४ 'अतिफृती' इत्यपि पाठ- । यत्रापि प्रखारपस्ा पमर्विसस्यक्षरस्य कोटिश्रयम्, पमन्रिधकक्षाणि धत्ष पभावत्सहलत्रामि, वार्भिशवुत्तरामि स घवानि न (३३५५४४१२) मेवा । वेपु सर्वेप्वपि प्रन्पेषु दसमेकमेवोळम्। 4. मकारमकारसकारमकारा नकाराम पस्वारो गकारम मवति क स पुखके. ६ उरपम विश्वव्यक्षरप्रखारस्म १६८७४४४७ वमो मेव 'कोशपदा' इविनामा प्रणियु:

Page 236

१५० काव्यमाला।

भगण मगण सगण: भगण:

s 11 S

नगण नगण नगण नगण गु०

वृतव-पुरति(८)-शयकु-टिलग-तिः (७)॥ भगण मगण सगण भगण -- 1 1 S- I1 SS- s 11s S- 11 आयत-जङ्गा (५)नि-म्रकपो-ला(५)लघु- नगण नगणः नगणः नगण गु०

तरकु-चयुग(८)-परिचि-तहद-या (७)। भगण मगण: सगण: भगण

सा परि-हार्या(५)कौ-श्चपदा स्त्री(५) ध्रुव- नगण नगण नगण नगण गु०

मिह नि-रवधि(८) सुखम-भिलष-ता (७)। (उत्कृतौ ) भ्रुजङ्गविजृम्भितं मौ तौ नौ रसौ लगौ वसुरुद्रऋषयः ॥७।३०॥ यस्य पादे मगणौ (SSS, SSS) तगणनगणौ (ssI, III), नगणौ ( III, III ) रगणसगणौ (SIS, IIS) लकारगकारौ (I, S) च तदृतं 'भुजङविजृम्भितम्' नाम। अष्टभिरेकादशभि सप्तभिश्व यतिः । तत्रोदाहरणम्- मगण मगण तगण नगण

1-111- ये संन-द्वानेका-नीकै(८)ने-रतुर- नगण नगण रगण: सगण ल० गु०

111-11-1 S1-11S-1-S गकरि-परित्ृ-तै.(११)समं-तव श-त्र-वो (७), १. अन्नापि प्रस्तारगत्या रसलोचनवर्णस्य कोटिषट्कम्, एकसप्ततिलक्षाणि वसुसह- 'स्नाणि, चतु षष्टयुत्तराण्यष्टी शतानि च (६७१०८८६४) मेदाः २. एतत्सूत्रं सोदाहरणं लिखितपुस्तके लेखकप्रमादाद नास्ति. 'भुजङ्गविजृम्भितम्' इति नाम्रा प्रसिद्ध. ३. तेषु १३८३४७४९ तमो मेद:

Page 237

७ मध्याय ] छन्द शासम्। १५१

मममा मगना नमण

11111 युयुध- दातष्षा-समान (6) सप-दमिम्- मपना मनना समनर म मु

13-1 I :- 1-3 सरमप-गसमि-मे (११)पत-न्तिपया-यु-घा (७)। ममना मगना समया नमन

से स्वा ट-पा समा-मामे(८)न-पतिन- नमम भमजा एगम: समन

र फप-ममन- स(१1) यस-व दिग-न्त-₹ (५) मगना ममन नगम:

T किया सो-न धाक्य-न्से के(८)मे-डुमिर-

रगम समपर गु

पि सधि-पविप- म(१)भुज-पविज-म्मि-तम् (७) ॥ मत्र कास्यामनेनाप्युकम्- मपा मपन तपना

ध्यानेका-पा उम्मा-रषि-(6)5-मस्मू- रगमा प्रममा र प

11411-3 1111311-3 सि लुनि-तमख-फं(११)करे स्पितमा-न-न (५) ममना ममम सना

सिन्वा-का भूम्मा-युद्धि(4)वि-रदग- एगमररु 3

T तिपति-तरस-ना(११)तनु-खनुवा ग-ता (७)। १ 'अपमतमिय' कि पुसके २ तुडियनृपकपणमनस फकन्ति दिमन्तर' क स पुसके, खिस्तपुस्तके घ ३ बीना रषि' सि पुखके

Page 238

१५२ काव्यमाला।

मगण मगण: तगण नगण

S S S -SSS-SS -11 पाण्डुच्छा-यं क्षामं वक्रं(८)म-दजन-

नगण नगण रगण सगण: ल०गु०

111-1 11-s 1S-1 1511-5 नि रह-सि सर-सा(११)करो-षिन सं-क-थां (७) मगण नगणः नगण: नगण:

SSS 1 S S 11111- को नामा-यं रम्यो व्याधि(८)स्त-व कथ-

नगण: नगण रगण सगण: ल० गु.

1-S 1 5- 15-1-5 य सुत-नु किमि-द(११)न ख-ल्वसि ना-तु-रा (७)।। अपवाहको मूनौ नौ नौ न्सौ गौ नवर्तुरसेन्द्रियाणि ॥७।३१॥ यस्य पादे मैगण, (SSS) नगणा षट्, (1II, HII, ItI, Ht, ItI, tII,) सगणो, (IIs) गकारौ (s,s) तदृतं 'अपवाहको' नाम। नवसु, षट्रस, षट्सु, पश्चसु च यति. । तत्रोदाहरणम्-

मगणः नगण नगणः नगण नगण

श्रीकण्ठं त्रिपुर-दहन(९)-ममृत-किरण(६)- नगण: नगण सगण गु० गु०

-115-5-5 शंकल-ललित(६)-शिरस रु-द्रं (५) मगणः नगण नगण: नगण नगण

SSS III भूतेशं हतमु-निमख(९)-मखिल-भुवन (६)- नगण: नगणः सगणः गु० गु०

नमित-चरण(६)-युगमी-शा-नम् (५)।

१. 'सत्कथा' लि. पुस्तके. २. 'मकार षण्नकाराः सकारो गकारौ च तहृत्तं'.क.मु. पुस्तके ३. तेष्वेव-(८३८८६०१) तमो मेद. 'अपवाहकः' इति ख्यातिमाससाद. ४. 'सकलकलितशिरस' क. मु. पुस्तके, 'सुकलकलितशिरसं' लि. पुस्तके.

Page 239

७ मध्याय] छन्द शासम्। १५३

ममना ममन बाना मयना नमना

नमनः नयना पमन 3 म

वलय-स्चिर(६)करना-रा-म्य (५) इममा नगमा ममना

व बन्दे भयम- चभिद(९)-मनिम-सफल (९)- 57

पितर-गगुर(६)-मुमया पु-फम् (५)।। रवि फृवच समाप्ता। इदानी दण्डजातय: फम्पवे- दण्डको नौ र ॥७३२॥ यत् पादे दी नगेणो (lI, uI) रगणास (SIS) सपत भयन्सि दण्डक्रो नाम थ"। चस्कसे पहिंचलयक्षरामा समनन्तर दण्डकस्य पाठात्ससविशत्यस्तत्वमेव युकम्। सर्वेपा एन्दसामेकेफाक्षरवस्या प्रपुसे। इत ऊम्य पुनरेकेकप्या प्रखाए। दण्डक्ो नी र इति धषमात्। वनोदाहरणम्- नगना रगमर रपमा रगन: 1 L ह दि मनति वण्डका-रम्पे- से स्थिति रगम रमन

पुष्पमा-जी मुनी-नो मनो-हारिणी रमना रमम रमम।

१ महिपतिभूत' छि पुस्तके २ 'इसि' इति क. मु पुखके नाखि ३ 'नकारो रेफाय सम भवन्ति' क मु पुखफे ४.विसितपुसतफे 'प' इवि नासि. ५. 'मीय-7 रसास' क. मु पुखके, 'वीर्यीका' कि पुस्के.

Page 240

१५४ काव्यमाला।

रगण: रगणः रगण रगण.

क्षमीविरा-मेण रा-मेण स-सेविते। नगण नगणः रगण रगण: रगण:

जनक-यजन-भूमिस-भूतसी-मन्तिनी- रगण: ग्गणः रगण रगणः

सीमसी-तापद-स्पर्शपू-ताश्रमे नगण नगण रगण रगणः रगणः

भुवन-नमित-पादप-झाभिधा-नाम्बिका रगण: रगणः रगण रगणः

SIS-S IS -- SIS-SIS तीर्थया-त्रा-गता-नेकसि-द्वाकुले॥ अन्न पादान्ते यतिः।

यः सप्तविंशत्यक्षरपाद प्रथमो दण्डकः स चण्डवृष्टिप्रपातो नाम । पूर्वमेवोदा- हरणम्। अन्यत्र रातमाण्डव्याभ्याम् ।७।३४।। रातमाण्डव्याभ्या ऋषिभ्यामन्यत्रास्याभिधानमेतदेव ताभ्यां पुनरन्यैव संज्ञा कृतास्य वृत्तस्य ॥। रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थम्। शेषः प्रचित इति ।७।३५॥ इतश्वण्डवृष्टिप्रपातादूर्ध्व दण्डकप्रस्तारः प्रचित इति संज्ञां लभते। पूर्वमेकैकाक्षर- करमेण छन्दसां वृद्धिरुक्ा। इदानीं तु रेफोपलक्षिताक्षरत्रयेण वृद्धिः। तत्रोदाहरणम्- नगणः नगण रगण: रगणः रगणः 117-111-SIS-SIs-S IS प्रथम-कथित-दण्डक-श्चण्डवृ-प्टिप्रपा-

१. 'ससेव्यते' लि पुस्तके. २. 'सभूतिसीमन्तिनी लि. पुस्तके. ३. 'नाम भवति लि. पुस्तके. ४. लिखितपुस्तके 'अस्य वृत्तस्य। रातमाण्डव्यग्रहणं पूजार्थ' इति नास्ति. ५. 'शेषो दण्डकप्रस्तार' लि पुस्तके.

Page 241

८ मध्याय: ] छन्द श्ास्त्रम्। १५५

हमम हमन

वाभिया-नो मुनेः पिव्ना-चायना-स्रा मवः

मयम। रगम: रपमा

प्रचित-इवि त-व्र पर दृण्डका-नामिय

रमणु रगम रमना रगम एयन।

1S-31

पपर्मः नमनः एपन। रमम

सरमि-रचित- संधया सविसे-परछे-

रममा एगमा रपना

पेः पुनः काम्पम- न्येअपि फु- धन्तु मा- गीभ्वरा:

रगमा

भयवि मेवि स-मासस-ख्पासरे- र्मत्र पा- रगम: रगना रपमा रमन

वम्पव- स्था रसो दण्डका पूज्यते-सी मनेः ॥ अन्न पादान्ये विः। इवि दण्डका: समाप्ता।

अम्रानुक्ततं गाथा । ८।। १ ।। अन्न घाओे नामोरेशेन यभोक छन्द प्रेयोगे च दश्यवे वद्रापेवि मन्तम्यम्।

१ 'भवन्ति' इति कि पुसके २ 'कतारया पेड्सछन्दोपृती सि पुस्तके. प्रतोप र्पते कि पसके

Page 242

१५६ काव्यमाला।

(तन्र-त्रिष्ठुभि) कुछालदन्ती भूतौ नूगौ गिन्द्रियरसाः॥८।२॥ यस्य पादे भगणतगणौ (sII, SSI) नगणो (III) गकारौ (s2S) च भवत- स्तद्ृत्तं 'कुछ्जलदन्ती' नाम। पश्चभि षड्भिश्च यति।

मगण। तगण नगण गु० गु०

S1I-SS 1-111-5-5

भगण तगण नगण: गु० गु०

1-111-5-5 किंनर-कण्ठी(५)ल-घुतर-म-ध्या (६)। मगण· तगण नगण गु० गु० 2 5. 1 1-55 1-111-5-5 विम्बफ-लोष्ठी(५) मृ-गशिशु-ने-त्रा (६) भगण तगण नगण गु० गु०

1-111 S-S मित्र भ-वन्तं(५) सु-खयतु का-न्ता (६) ।

(जगत्याम् ) वरतनुर्नजौ जरौ पड्साः ॥८।३।। यस्य पादे नगणजगणौ (III, ISI) जगणरगणौ ( ISI, SIS), च तद्दत्तं 'वर- तनु-'र्नोम। षडभि. षइभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्-

नगण जगण जगण रगणः

111-151 I SI-SIS अयि वि-जहीहि(६) दृढोप-गूहदन (६) नगण जगण नगण। रगण

त्यज न-वसङ्ग(६)-ममीरु वल्लभम् (६) । नगण जगण: जगणः रगण:

अरुण-करोद्ग(६)-म एष वर्तते (६) 1

१. 'नगणगकारौ च लि पुस्तके.

Page 243

८ मध्याय ] छन्द शास्त्रम्। १५५

चपनी बगना रयम

वरस-नु संप्र(६)-पदन्ति पकुट (६) ॥ जलघरमाला सूभौ सूरमौ समृुद्रवसवः ॥।८।४।। यस्य पादे मगममगमौ (sSS Su) सगममगमो (IIS, SSS) ध मव वस्तपुष अळमरमासा' नाम। चतुर्मिरधयमिध यति। सम्रोदाहरम्- मगन भगण रगना

: -1 11-18-355 धते शो-भो(४) कुष-उयदा-पः श्यामा (८) मगना मगणा प्रमम मगनर

गेसोस्स-से(४) जस-घरमा-सा बीना (6)। भगन: एपना ममनर

IHISEH H विदयुके-सा(४) फन-ककृसानकारा (८) ममम। भमना मगना

फीडाम-पा(४) युव-चिरिवा-से पत्यु: (८) ।। गौरी नौ रौ।८।५।। यस् पाये नगपी (ni, i ) रगणो ( SIS, SIS) च भवतस्पृत्त मोरी' नामेवि गाया। पादान्ते यसि:। सत्रोवाहरमम्-

प्रणम-ति चर-पारवि-न्वदय त्रिभुष-ननमि-तस्प गो-रीपते:। नयणः ममना रममः रगन मयना मगना एव् हवन्

सफृद-पि मन-सेव या सेवित प्रषित-रसि य-पेक्म-रो गुणान् । इसमेव मौरी दणकात्पूर्षमेकैकरेफार्था नामान्वराणि सभवे। ललना भूतौ न्साविन्द्रियर्पयः ॥८। ६॥

'नीम्म' इतस्मत्पितृपरण्सिस्विते पित्रन्मेदाहरणपुखके २ 'एडेकरेफरमा न' E म पसफे.

Page 244

१५८ काव्यमाला।

यस्य पादे भगणतगणी (sI, SSI) नगणसगणौ ( III, IIS) च भवतस्तद्ृत्त 'ललना' नाम गाथा। पश्चभि. सप्तभिश्व यति.। तत्रोदाहरणम्- भगण तगण: नगण सगण:

s 11-5.5 111-15 या कुच-गुर्वी(५) मृ-गशिशु-नयना (७)

भगण- तगण नगण सगण

पीननि-तम्बा(५) म-दकरि-गमना (७)।

भगण तगण नगण सगण

किनर-कण्ठी(५) सु-रुचिर-दशना (७) भगण तगण नगण सगण

S 11 S सा तव सौख्यं(५) वि-तरतु ललना (७) ।। (अतिजगत्याम् ) कनकप्रभा सूजौ सूजौ गू ॥८।७॥ यस्य पादे सगणजगणौ (IIS, ISI) पुन सर्गणजगणौ ( IIS, ISI) गकार्व (s) तहृत्तं 'कनकप्रभा' नाम गाया। पादान्ते यति। तत्रोदाहरणम्-

सगण जगण सगण नगण: गु०

कनक-प्रभा प-थुनित-म्वशालि-नी सगण: नगण सगणः जगण: ग०

विपुल-स्तनी ह-रिणशा-वकेक्ष-णा। सगण नगण सगण जगणः गु०

इयम-ब्वना न- यनयो पथि स्थि-ता सगणः नगणः स्रगण नगणः गु०

कुरुते न कस्य मदना-तुर म-न।।

१. 'वा तव सौंख्यं' लि पुस्तके. २. 'तावेव' लि. पुस्तके.

Page 245

८ अध्याय ] छन्द-सालाम्। १५०

फुटिलगतिनौ तौ ग् स्रर्तव ॥। ८ ।८।। मस्य पादे नगमो (uI, uI) तगणो (SSI, SSI ) गकरय (5) भवति सदर्स 'फुटिमगसि' नाम याया। सप्तमि पशमिम्व यति: ॥ नमा तममा जु

19

नगम। नमम तगण सममा 5 1 1 H हरिन-सिशुर-थो (u)मृत्य-वि मयु-गम् (६) नगमा भमम्

111 सुवमि-रमुचि-वं (७)यदि- पत्तो स-ता (६)- तमम्प

मविक-टिउग-ते: (v)सान्म-हानुत्स-ा (६) (शक्कर्माम्) वरसुन्दरी भूजौ सनौ गौ ॥८।९॥ यस् पावे भगमजगणसगमनगभा (SII 15T, IIS, III) मकारी (s,5) च सवसखबृत 'धरसुन्वरी' नाम माया। पादान्वे मवि। वनोदाहरणम्- एगम: गयमा मु ग

मगम: मयमा पयमर नयम शु पु 1113

गमणा चपमा सममा मगना मु मु

स्णाः नगना पु गु

IISHTHIM- पश्य व-रसुन्द-रि सरो-परमु-दा-रम् ॥ 1 'सू मी फ सु पुखके

Page 246

१६० काव्यमाला।

कुटिला म्भौ न्यौ गौ वेदरससमुद्राः॥८१०॥ यस्य पादे मगणभगणनगणयगणो (SSS, SII, III, ISS) गकारौ (s,s) च भवतस्तदवृत्त 'कुटिला' नाम गाया। चतुर्भि. पडभिश्चतुर्भिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- मगण: भगण नगण यगण: गु० गु०

SSS-S 1! अध्वस्था-ना(४)जन-यति सु-ख(६)मुच्े .- कू-ज(४)- मगणः भगण नगण: यगण गु० गु०

-1 S S -- S-S न्दात्यूहो-डयं(४)पथि निचुलि-नि(६)तोयो-पा-न्ते (४)।

मगण भगण: नगण: यगण: गु० गु.

11-111 5 5-5-5 कर्णाट-ती(४)रति-कुहरि-त(६)तुल्य-च्छे-दे(४) मगणः भगण नगण: यगण: गु० गु०

S S-S-S नीदेंः क-ण्ठ(४)स्खल-नकुटि-ल(६)मन्दा-व-तैः (४) ॥

शैलशिखा भूरौ ननौ भूगौ भूतरसेन्द्रियाँः ॥८।११॥ (अष्टौ)

यस्य पादे भगणरगणी (SII, SIS) नगणभगणौ (III, SII) भगणो (sII) गकार- (s) भवति तहृतं 'शैलशिखा' नाम गाया ॥ पश्वभिः षडभिः पश्चभिश्व यतिः । क्वचित् पादान्ते यति पठन्ति। तत्रोदाहरणम्- भगण: रगण: नगण भगण मगण गु०

5- 1-$11-s

भगणः रगणः नगण: भगणः भगण गु०

S II-S I S-1 1-511-5 जीर्णतृ-ण क(५)रे-ण निद-वाति(६)क-पिश्चप-लः (५) । भगण रगणः नगण भगणः भगण गु०

5-111-51 43

१. 'यगणगकारी च' इति लि. पुस्तके, क. मु पुस्तके च. २. 'नितुलनितम्बो- पान्ते' लि. पुस्तके. ३. 'भूतरसेन्द्रियाणि' लि. पुस्तके. २. 'निदधीत' इति. क. पुस्तके., लि. पुस्तके च.

Page 247

८ अध्याय ] छन्द शासम्। १६१

भमन। 5 मनपर मनम

सस्म न वाय(५)से-व लमु-ता वि(4)प-मूयमि-य (५)। वरयुवती भूरौ युनौ नगौ ॥८। १२ ॥ मस्य पाये भगभरगणो (SII SIS) यगभनगभो (ISS, III) नगेजो (II1) गका रथ (5) भवति सवृत्त 'वरयुवसी' नाम गामा। पादान्वे मतिः। तनोदाहरणम्- भमना रमन। नमना नममर ममना गु

भगना रमन भगमा नममा नमम पु

रगणा पमणा भगना नगना प

र्मुध न-गमिरा-म भूया-तव म-रयुम-तिः।।

अतिश्वायिनी सौ जमौ जगौ ग् दिक्खरा ॥८।१३॥। (भस्पण)

मस पादे समणो (Us IS) भगणभगमी (ISI, SII) जगनो (IS]) गकारौ (s,s) च ममेठखपुत अविशामिनी नाम गाया। वशमि सस्तभिध यवि। तत्रो- वाहरनम्- समन सगमा

1I$1-5-3 रैवि मो-यपुर-घ्रमत्स-रा(१)न्सर-सि मख-ने-न (u) समम सयमर

१ 'नगणो' इति सेसकप्रमादवश्तो नास्ति ळिखितपुसतके २ 'भमत' इति कि पुसके नाखि उदाइरणमेटवू मापकाम्पाद। उयत हवायघेन

Page 248

१६२ काव्यमाला।

सगण सगण जगण भगण: नगण: गु० गु०

1 I S - 1 15 -1 5. 1 -5 111151-5-5 अवलो-क्य तदे-व याद-वा(१०)नप- रवारि-रा-शे. (७)

सगण सगण जगण: भगण जगणः गु० गु०

1IS-1IS -| S I-S 11-151-5-5 शिशिरे-तररो- चिषाप्य-पा(१०)तति-षु महु-मी-षे(७)॥ अवितथं न्जौ भूजौ जूलौ ग् ॥ ८।१४ ॥ यस्य पादे नगणजगणैः ( III, ISI) भगणजगणौ (sI, ISI) जगणलकारौ (ISI,।) गकारश्च (5) भवति तद्ृत्तम् 'अवितथम्' नाम गाथा भवति। यतिः पादान्ते। तत्रोदाहरणम्- नगण जगण भगण नगण जगण ल० गु.

श्रुतिप-रिपूत-वक्कम-तिसुन्द-रवाग्वि-भ-वं नगण जगण भगण• जगणः जगण ल० गु०

तमखि-लजैमि-नीयम-तसाग-रपार-ग-तम्। नगणः जगण भगण जगण: जगण ल० गु०

1115511-151-151-1-5 अवित-थवृत्त-विप्रज-नपूजि-तपाद-यु-गं नगण· जगण भगण जगण नगण ल० गु०

IIMIS I-S 1 H-51-151-1 -5 पितर-मह न-मामि ब-हुरूप-मुदार-म-तिम्॥ चसिन्द्रियसमुद्राश्चेत्कोकिलकम् ॥८१५॥ यस्य पादे पूर्वोक्ता गणा भवन्ति, अष्टाभि. पश्चभिश्वतुर्मिश्व यतिर्भवति तद्दृतं 'कोकिलकम्' इति गाथा। तत्रोदाहरणम्- नगण: जगण भगण जगणः जगण: ल० गु०

1-151-1 5111-5 तवस-हकार-पुष्प(८)म-धुनिष्क-ल(५)कण्ठ-त-या (४)

१. 'श्रुतिपरिपूर्णवक्र' इति क. मु. पुस्तके लि. पुस्तकेच. २. 'कोकिलेति गाथा' इति लि पुस्तके.

Page 249

मध्याय ] छन्द श्ास्रम्।

ममना चयन भयमा म मु

:H-S

भगम स मु

511111 प्रथम-कफारे-विद् ९)व-चनैर्ष-न(५)उग्य-म-वे (४)- ममम नमम भगमा स गु

T खब म-मनस्य भा्(2)मि-व संप्र-ति(५)कर्तु-म-ना (४)।

विवुघग्रिया रसा जौ भरौ वसुदिश ॥८॥१६ ॥ (पृवे)

मस्म पादे रगणसमणी (SIS, US) नगमो ([ST, [SI) मगमरगणी (SU, SIS) र मनससवपुत्त 'वियुषप्रिया' नाम गापा भववि। अग्यभिर्वद्यभिस यति। वनोदा- रमम्-

रमपा सपम भनमर रगम।

कुन्दफु-कालको-मम(८) यु-वि दन्त-पद्िषि-राजिसा (१•) एममर प्रमणा नगम पपमा भगमा

रगना

सपमा चनना भममा रवम 123

नाराचक नौ रौ रौ ।।८। १७।।

1 'मपुरसरेम' (1) सि पुसके १ 'विवयपननैः' कि पुसके २ 'उच्घमवे सब' क मु पुखफे, कि पुसके व ४ 'निमकान्ति' सि पुखके

Page 250

१६४ काव्यमाला।

यस्य पादे नगणौ (III, III) रगणाश्चत्वारो (SIS, SIS, SIS, SIS) भवन्ति तदृत्तं 'नाराचक' नाम गाथा। दशभिरष्टाभिश्व यतिः। तत्रोदाहरणम्- नगण: नगण: रगण रगण: रगण रगण

रंघुप-तिरपि जातवे-दो(१०) विशु-द्वा प्रग-व्य प्रिया (८)

नगण: नगण: रगणः रगण- रगण: रगणः

प्रियसु-हृदि वि-भीषणे स(१०)कम-य्य श्रिय-वैरिणः (८)।

नगणः नगण रगण रगण: रगण रगणः

111111-515-5 रविसु-तस्रह-तेन ते-ना(१०)नुया-तः ससौ-मित्रिणा (८) नगण नगण रगणः रगण रगण रगणः

111-111-515-5 ISS IS-S IS भुजवि-जितवि-मानर-ला(१०)विरू-ढ. प्रत-स्थे पुरीम् (८)॥ (अतिधृतौ ) विसिता यमौ नूसौ रौ ग् रसर्तुख्राः ॥८।१८॥ यस्य पादे यगणमगणौ ( ISS, SSS) नगणसगणौ ( III, IIS) रगणौ (SIS, SIS) गकारश्च (5) भवति तदृत्तं 'विस्मिता' नाम गाया॥ पड्भि, पड्भिः, सप्तभिश्च यतिः। तत्रोदाहरणम्- यगण: मगण नगण: सगणः रगण रगण: गु० 112 IS S-S. S S- 111-115 -SIS Sts -- S श्रिया जु-ष्टं दिव्ये (६)सपट-हरवै(६)- रन्वितं पुष्पव-षै-(७) यगण मगण नगण सगण रगपा रगण गु०

ISS-S. SS 111-115 S I S-S IS-S वपुर्ष्ट-श्वैद्यस्य(६)क्षणमृ-षिगण (६)स्तुयमा-नं निरी-य(७)। यगण मगण: नगण सगण: रगण रगण गु०

-S IS - S1S-S

१. पद्यमेतद् रघुवंशे त्रयोदशे सर्गे. २. 'न सगणौ' क. मु पुस्तके. ३. माघ- काव्यस्थं पद्यमेतत्. ४. 'वपुषः' लि पुस्तके.

Page 251

८ अध्याय]

छत्द शासम्।

१६५ पपमा र्नेरेन्त्र-रोपेन्द्र(६)यपुर-थ विदा()-द्ाम वी-क्षामभू-वे (७) । (कता) शशिवदना नूजौ भजौ ज् जरौ रुद्रदियः ॥८।१९॥ मस्य पादे नगणमपजी (III, IS) मगैमो (SII) जगणासमो ( 15I, LSI, ISI) रगमथ (SIS) मवति स्बृत् 'घधिवदना' नाम गाया। एकादशभिव्वमिथ यति । पमकावलीति केचित। वश्रोवाहरभम्- ममनर नमना

न्गन जमना तुरग-पावाऊ-लस प-रित(११)प-रमेक-सुर-जन्मन (१) नमन मगमा प्रमयि-समूम-तः प्रति-पथ(११)म-घिसस् भश म-हीमता(1)। ममपा मगमा

भमन ト ト H ト ー 十 や ト ト ま ト परिच-सतो व-सानुज-बत(११) स पुर स-तत पु-सधिय(१.)- मपपा

भगमा एवमाीनि वतानि कोटिथ प्रस्ारेपु महाकविप्रयोगेपु व दश्मन्वे । विशेषसंहामा- वातानि श्ामकारेण नामनिर्देश कसवा नोकानि तानि गायासम्देन कम्यन्से। इदोनी रप्रखवार सूत्रद्येनाह- द्विकौ ग्लौ।८।२०॥ उपरिषष् गकारं लिित्मामखान्रकार मिन्यसेविसेकासरप्रसवार। तस्य विषस्ाद् 1 'विशुयामवीक्षांबम्ये' सि पुखके, क म पुसके च २ 'मगमजगभौ जगमौ कि पुसके ३ पदयमेसदपि मापाव उयुत हसासुषेन ४ 'परन्तु' कि पुसके. ५ 'हदानी तु' कि पुसके सो म्ो कि पुसके ६ प्रत्यमाननुकमन्ते' छि पुस्के द्विशिकस्पस्वाव

Page 252

१६६ काव्यमाला। 1

द्वौ ग्लौ द्विकौ स्थापयेत्। द्वे आवृत्ती प्रमाणमनयोरिति द्विकौ। 'संख्याया अतिशदन्तायाः कन्' इति कन्प्रत्ययः । ततश्व गकारं ततोऽधस्ताल्लकारं लिखित्वा विस्पष्टार्थमघसि्तिर्य- ग्रेखा दद्यात्। अधस्ताच्च पूर्ववद् गकारलकारी स्थापयेत्।। अन्न कि कर्तव्यमित्याह- मिश्रौ च ॥८।२१॥ अनेन द्वितीयाक्षरप्रस्तारं दर्शयति। चकारः पूर्वप्रस्तारसमुच्चयार्थः । द्विकौ ग्लौ स्थापयित्वा अनन्तरं द्वितीयस्थानेषु मिश्रौ ग्लौ विन्यसेत्। गकारो गकारेण संग्लिष्टो मिश्र उच्यते, लकारश्च लकारेण । मिश्राविति गकारलकाराभ्यां प्रत्येकमभिसंवध्यते। द्वन्द्वात्परो थेः श्रूयत इति न्यायात्। ततश्च प्रथमायामावृत्ता गकारौ मिश्रौ स्थापयेत्। द्वितीयाया लकाराविति। ततो मध्ये लेखामपनयेत् । एवं चतु प्रकारो व्यक्षरप्रस्तारो भवति। तद्था-गौ ल्गौ ग्लौ लाविति। इदानी द्यक्षरप्रस्तारपूर्वकमेकैकाक्षरवृध्या त्र्यक्षरादि प्रस्तार दर्शयितुमाह- पृथग्ला मिश्राः ॥८।२२।। द्यक्षरप्रस्तारस्य पूर्वन्यायेन द्विकं लेखाविमेकं स्थापयित्वा तृतीयाक्षरस्थानेषु प्रथमा- वृत्ता गकारा मिश्रा दातव्याः । द्वितीयाहेतौ लकारा मिश्रास्ततो मध्ये लेखामपनयेत्। एवं त्रिकः प्रस्तारः सिद्धति। पृथगिति विजातीयासंसर्गमाहँ। तेन प्रथमायामावृत्ता न लकार्रप्रवेशः । द्वितीयायां न गकारस्य। एवं त्रिकप्रस्तारं द्विः स्थापयित्वा पृथग् ग्ला मिश्रा दातव्या। द्वितीयाया न गकारस्य। एवं तत्पूर्वक. पश्चाक्षरः प्रस्तारस्तथैव तत्पूर्वकः षडक्षरो गायत्रीसमवृत्तः प्रस्तारः । एवेमुष्णिगादीनामप्येकैकांक्षर वृध्ा अयमेव न्यौसः तन्नेदं सूत्रं त्र्यक्षरात् प्रभृति पुनः पुनरावर्तनीयं यावदभिमतः प्रस्तारः ॥ चसवसित्रिकाः ॥८।२३॥ एवं पूर्वोक प्रयक्षरप्रस्तारे अष्टौ त्रिका जायन्ते। ते चे मकारादय शास्त्रादौ कथिता एव। प्रदर्शनार्थ चतत्। तेन षोडश चतुष्का द्वात्रिंशत्पश्चका भवन्ति। एवं १. 'गकारो गकारेण मिश्रः सं्लिष्टः । उच्यते लकारश्च लकारेण' लि. पुस्तके. २. 'द्वन्द्वान्ते इति श्रूयते इति न्यायात्' लि. पुस्तके. ३. 'द्यक्षरप्रस्तारं' लि. पुस्तके. ४. 'लेखविभक्त' लि. पुस्तके. ५ 'द्वितीयाया वृत्तौ' लि पुस्तके स्थापयेत क. मु. पुस्तके. ६. 'ततो मध्याद्रेखामपनयेत्' लि. पुस्तके ७. 'विजातीयससर्गमाह' क. मु. पुस्तके ८. 'लकारस्याप्रवेश। द्वितीयाया गकारस्या एवं त्रिकं द्विः स्थापयित्वा' लि. पुस्तके ९. क. मु पुस्तके 'एवं' इति नास्ति. १०. 'एकाक्षरवृद्या' लि पुस्तके. ११. 'न्यायः' क. मु. पुस्तके. १२. 'त्र्यक्षरे' लि. पुस्तके १३. 'गकारादय. शास्त्रे' इति लि. पुस्तके. १४. 'एवं च' लि. पुस्तके.

Page 253

८ अध्याय] छन्द शासम्। १६७

चन्ु पष्टिर्गायन्रीसमय्त्तानि सगुरुळम्वाधन्तानि भवन्ति । दविगणोसरमुष्णिगाीनामे- कैकाक्षराषिक्याद। मिस्पष्टार्थमिव सुश्नम्। प्रस्ारादेव संस्मापरिच्छिते॥

लर्द्दे ॥ ८ । २४ ॥ यदैवं चिजिज्ञासेत गायव्यो समपृत पषठ कीरशमिति तदा समेप पद्सस्याविश्वेप मर्ममेत। वस्मिघवर्षीकते सपुरेको सकष्यसे वे भूमौ विन्यास्या। इदानीमपकिषवास् त्रिरिति संस्याविपयस्वावर्षयितु न शक्मसे। तन्न कि प्रतिपत्तम्यमिसाइ- सैके ग् ॥ ८। २५॥ भर्ष इत्पनुवतसे घिपमर्सर्पामामेकमधिक निक्षिप्य ससोऽधयेस। तनैक् मकारो सम्पसे। त पूर्यसन्माककारात पर स्थापयेत्। ततो दिसर्मावध्िम्मते। पुनस्वामर्ष येत। सतथेकन्फार ददाव वतथेकसंक्यावधिप्ससे। सत्र तावद सेके गिति सक्षण मावर्वनीयम् । याववुत्ताक्षराणि पद पूर्यन्ठे। एवं संस्यान्तरेपि भोज्यम् ॥

प्रतिलोमगण बिर्लायम्॥८। २६॥ मस्य वृतस्य सेस्मा जिक्ासेव वमूमो प्रसवारमेव। ततस्वस्यान्से मो लकार सजाती यापेक्षमा तमादौ कत्या प्रासिमोम्येन दियावर्तयेत। तम्न निराकराया आयुतेरसभमात् प्रथमाविकमे कारणामावावेकसंक्मा अभ्मसे। तत बेकसस्याहमन्वसकारस्ाघसाय स्मापमित्वा व्रिगुमयेस्। सवसस्मायपनीय सत्पूर्वस्प वर्णस्याघखाधिधाय पुनर्विगुण- मेठ्। पुनरदपि पूर्वस्मेव यावन्ति पत्ताक्षरणि प्रातिलोम्मेन स्रमाप्यन्से तत्र या संस्या निम्पयन्ते तावति्य तव्चमिति । वध विश्वेपमाह- वतोऽप्येक जम्ातू ॥।८।२७।। पूर्योके कर्ममि कियमाणे यवि सा संस्या गकारस्नानमापयसे वदा तो द्विगुणमिल्या राव संस्मासमुवायावेकं अखेस्। सतः पूर्वोक कम कर्मात। वव: परिपूर्णत्ात्तवुप- संर्या सिज्ति । प्रखाराविना पत्तसेस्यापरिज्ञानार्यमार- दिर्द्वे ॥ ८। २८ ॥ अपनीत इम्याहार । मव्य जिशासेस पडसरे छन्वसि कवि पतानि भषन्ति तदा

Page 254

८ मध्याय] छन्द शास्त्रम्। १६९ तबेतच्छन्दोपससंस्याजात विगुणित पूर्णमेष स्थापयितम्यम्। न दनम्। परे एन्दसि जिश्ञासिवे वत्सस्यामार्स द्विगुणित परस्प छन्दसो पुत्तानों सैर्या भमवि। सदया-चनु पटटिगामनीसमपतानों संरया द्विगुणीकसा ससी परस्पोप्णिह रामपृतस- र्याष्विंया दाठ मयनि ॥ परे पूर्णमिति ॥८।३४ ॥ अवोडनेकट्रिथिसपुक्ियासित्यथ मावदभिमत प्रथमप्रसारय मेरप्रखार दर्दयति। उपरिष्टादेक पतुरसक्छोष्ठ जिक्ित्या तस्पापस्वादुभयसोऽयनिष्फान्स कोपृपद्म सिखेने। वस्याप्ममखामयें सस्याप्यपसाधसुट्टय यावदमिमेत स्यानमिति मेरमरस्वार ।। वस्प परथमे कोष्ठे एकसंस्या व्यवस्थाप्य समणमिद प्रवर्वयेत्। तम परे श्रोष्ठ महुतसंस्या आात सद् पूर्वपोष्ठयो: पूर्ण नियेशयसे। तमोभयो: कोपकयोरेफकमड दपात् मेप्ये कोछे तु परकोएट्याइमेफीकस्य पूण निवेशयेदिति पूर्णदष्दार्थः । धतुम्या पद्चावपि पर्य- न्तक्ोप्ठयोरेकेकमेव स्थानयेत्। मध्यमकोपयोस्तु परकोपुदयाष्मेफीकृस्य पूर्ण मिसस्या- रूप स्थापयेत्। उसरप्राप्मयमेव न्यास: ।। तत्र द्विकोषठायां परी एकाक्षरम्य विन्यास:। समेकगुर्वेकन पुपृस भवति। सृसीयारयो पड्वीं दपश्षरस्व प्रसवार। समेफ सर्यगर, दे एकसपुनी, एक सर्पसग्विति कोप्ठक्रमेण पृतानि भबन्ति । चमु्ष्मा पद्ठा भ्यक्षरस्य प्रस्वार। सप्ेफ सर्मगुर प्रीण्येकलपूनि नीणि ट्रिम्यूनि एक सर्वसयु। तमा पथमादिपक्कायपि समगुर्वादिरार्यसप्वन्तमंकद्रपादितपु दषम्यमिति। पष्ठमस्यमोऽप्यधपरिच्छितिरिसफे। सोडलस्पसास पुरपेच्छािधामि- स्पेनानियत्त्वाप नोळ । एम प्रस्यमसमासः समापः । पिभसायार्यरमिसे छन्दःघासे हसायुम:। भृतसंजीमिनी नाम पूर्ति निर्मितनानिमाम्। समाप्तव्ाय मय:॥ १ 'सिजेत' क मु पुसके २ 'यावदाभिमत' क मु पुसतके ३ प्रयममेर- प्रसार क मु पुसके 'नियेशमेत' क म पुस्के ५ सतस्तृतीयायां पर्ठे पर्यन्सकोष्ठयो परषभेछठगतमेफैकमर्ई दपात्, ६ 'स्मापमेत' क मु पुसके

Page 256

। छन्द सूत्राणा वर्णक्रमेणानुक्रमणी।

मध्यामे सूत्म् पृपे अम्मामे सूत्रम् पृष्ठे 1 (म) मधन्तायुपजातम अक्षरपद्ि पमका- २१४४॥ १९ आधर्मेसमा गीवि- ४।२८॥ ३७ भमि समिता सोमो- ३१६१॥ २६ आपावलिका भगाग ४।३४|| ४२ अविद्यामिनी घो जूमो ८।१३।।१६१ आम्मां युगपत्प्पृततकम् ४ । ३९ ।। ४४ अन्नानुक गामा भसुरी पधदस २। ४ ॥ ६ मन्नायुड् नयू आस्वारपरि पुरत ३४0 8 १८ त्र ष्मैकिकम् ४। ८ ३१ (x) अनुसुम् ग्ममत्रे ३ २ ३ ॥ १४ हन्द्रवधा तो जूरो अन्तेनोपगीवि ४।२९॥ इन्द्रपज्जा सो जूगो ग् ६।१५।। ९७ भन्से पथम ४।२॥ ३४ इयाविपूरण: ३ २ ॥ १० मन्मत् रातमाण्- vi३४ ॥। १४ (उ) अपरवक नी- ५/४० ॥ ७७ उस्कमेणोब्रीवि ४।३०॥ ३९ अपराजिता नौ रसो चदतामेकत स्पी- ५/ २५ // ६७ अपमाहको मूनी नो v । ३१ ॥ १५२ चद्दर्पिणी सेवष- अयुक् चारहासिनी ४1४०॥ ४४ उपनित्रकं सो स्लौग ५।३२।। ७२ अमुक वृवीयेनोडी ४i३८॥l ४४ सपरिष्मपोविरन्वेन ३१५४॥ २१ अर्पे- सर्पे वसुगण मार्मा ५1३९ ॥ v१ उपरिष्टादहत्यन्ते ३। ३१ ॥ १६ ४।११ ॥ ४० अवतये नूजी मूमी- ८। १४॥। १६२ उपस्वित्प्रचुपित ५1२८॥ ६९ उपस्मिता दूजी जगो ६। १४॥ ९६ अस्वळलिस नूयो मणी ७। २६॥। १४६ मष्टो पसब इदि उपेन्द्रवज्रा पूती जूगो गू ६। १६॥। १६ 91 14 8 ५ ठमयोर्मेहाचपछा ६२ ॥ ३७ भर्सवामा मूतौ नसी ७। ५॥१२६ सरोमृहवी ास्कस्प ३। ३॥ १६ '(आ) उष्णिग्गामत्रो भागतम ३ । १८ ॥ १३ आास्मानिकी सौ भूगो-५।३८॥ ५५ (ऊ) आभिमेश्यकाश्यय- २।६६॥ २६ कनायिकेनेफेन- RY आन्ैष्टमान मदार्पम्। ४। ९॥३१ महर्षा त्रि:। सादित संदिग्ये आवो चेटप्रस्मापीर १/६१॥ २५ ॐपभगजपिलसिवं v १५॥१३२ ५२२॥ ६५ (प) आाध चतुम्पास्तुमि

Page 257

अध्याये. सूत्रम्. पृष्टे. / अध्याये. सूत्रम्.पृष्ठे. एकस्मिन्पश्चके छन्द्र :- ३।५५।। २२ गृलू ४ एकेन त्रिष्टुन्ज्योतिष्मती ३। ५० ॥ २० गौ गन्तमध्यादिन्लेश्व ४।१३॥ ३२ एकैक शेषे २।१२॥ ७ गौपच्छन्दसकमू ४ । ३३ ॥ ४२ एभि. पादाकुंलकमू ४१४८॥ ४७ गौरी नौ नूसा ग् ७। ४॥१२६

(क) गौरी नौ रौ ९१५।१५७ ककुम्मष्ये चेदन्त्य: ग्लिति वृत्तम् ! ३११९॥१३ ७।२३ ॥ १४४

कंदासज़ ११ ६॥ ३ ग्लिति समानी ५१ ६॥ ५३ - कनकप्रभा सूजौ सूजौ ८। ७1१५८ ग्लौ। १।१४ ॥ ५

कागुहार १ ३॥ ३ - कान्तोत्पीडा भ्मौ स्मौ ६। ४० ॥ १२१ (च)

किं वदभ चश्नलाक्षिका नौ रौ ६। ३६ । १२० MY - कुटिलगतिर्नौ तौ- ८I ८ 1| १५९ चतु.शतमुत्कृति· ४ १ १ ॥ २६

कुटिलाम्भौ न्यौ गौ- ८१ १० ॥ १६० चतुर श्रतुरस्त्यजे- ४। २ ॥ २७

कुछ्लदन्ती भूता- चतुरश्चतुर. प्राजापत्याया.२।११॥। ७ ८। २॥१५६ कुमारललिता- ६।३।८८ चतुष्कषदकौ त्रयश्च ३1४७ 11 १९

कुसुमविचित्रा न्यौ न्यौ ६। ३५॥ ११९ चतुष्पादृषिभि: ' ३। २२ । १४

कुसुमितलतावेल्लिता चन्द्रावर्ता नौ नौस ७| २० ॥१३८ ७१११॥ १२९

केतुमती स्जा सूजा ५३६॥ ७४ चपला द्वितीय- ४। २४ ॥ ३६

कौश्चपदा भमौ सभौ नौ७।२९॥ १४९ चपला युजो न्। ५११६ / ५७

क्कचित् त्रिपादृषिभि. ३। ९।। ११ चित्रपदा भौ गौ ६। ५॥ ९०

३। ३३ ॥ १६ चित्रा नवमश्चः। ४। ४५ ॥ ४६

(ख) चूलिकैकोनसप्तत्रिंशदे-४।५२।। ५०

खज्ञा महत्ययुजीति ! ५१४४1 ८० (छ)

ग) छन्द २। १ ॥ I P गन्ता द्विर्वसवो मात्रा-४। ४२ ॥ ४५ 1 (ज) - गन्ते १११०॥ ४ जगत १६/२७ ॥ ११५ गश्चेत्साम्या ४/ ५१ ॥ ४९ जगती षड्भि.,, ३४९॥ २० गायत्री ६ जगत्या आदित्या: ३।४॥ ११ गायत्र्या वसवः ३। ३ ॥ ११ जघनपूर्वेतरत्र ; ४१ २६ ॥ ३६ गावन्त आपीड़: ५१ २१॥ ६४ जलधरमाला भूमौ- ८ ४1 १५७ गावादौ चेत्प्रत्यापीड. ५१२२ ॥ ६५ जलोद्धतगति ६/३३ 1 99९ गीत्यार्या लः ४। ४८ !- ४८ ज़ह्यादासुरी i २1१३ 1 ७

Page 258

PY

अम्याये सूत्रम, पृष्वे मभ्याये सूत्रम् पष्ठे (स) दिवीय दिवीयमसित ४। v॥२९ सर्ख नौ मूरौ। ५१ ११ ॥ ५५ सवोडप्मेक जभाव् 11 ८। २७|१६७ दिरमें ८।२८। १६७ तथा जगठी ब्विधून सदन्वानाम् तनुमष्मा स्यो। ६।२॥ 2७ दो दो सामा पर्पेत सन्वी भूतौ नूसी तो दो नबकी पह ३।१२॥ १२ वान्यमिसव्यप्रम्य: ४1 ३॥ २८ (घ) २।१४॥ घीधीमीम 1 १ १॥ चानदर्षे सद्ुमितम् ८1३१ 1 १६८ ४। ५ ॥ २5 - विरुखिद सनाध्य- मादिपर १1 १९ ॥ ५ तृतीय विपायागस- २।१६॥ १२ (न) दृसीमस्प सोरमर्क 41R4 W न प्रथमा स्ती ५110 ॥ ५५ सोटक स ६1२१ ॥ ११८ नवमाछिनी नजी- त्रिप्राकविखाग- ३२४॥ १४ नरसन् 11 21 2 त्रिपापष्टमे नाराचक नौ सो यौ c ३१ ५७ ॥ २३ न्यक्कुसारिणी विसीय 31340 14 त्रिमियागसर्महा ३३५३ १७ न्छो चेतपदं दिवीमादि ४। १८।। ३४ त्रियु मणेपु पाद. ४१२२ । ३४ न्सी था िष्टमो खा श्रीमीमचाम् (प) पद्विर्जागती गायत्री ३ ३७॥ १८ पशमेन पूर्ष साक- ४।३७॥ ४३ दण्डको नौर ७i३२ ॥। १५३ पणवो प्रौ पूगी ६1१० ॥ १५ वेमवादवय ३१६२॥ २६ पम्मा पश्मिर्गायये २४८॥ २० दैम्येकम् २। ३ ॥ ६ पम्या पूर्ष वेसृवीर्य दोषर्के मौ मूगो ग् ६।१८।।१११ पप्मा युगोस्् ५॥१४ ॥ ५७ छतमष्मा मौ भगौ- ५।३३॥ ५२ पदपद्टि पम छुवविसम्बिस नूमो म्रो ६। ३। ११७ परयुकनोपचिना ४।x९1 ४६ नदस्थ मानवासिका ४l ४३॥। ४६ परेण पूर्णम् ८३२ ॥ १६८ दाम्मो बिराट्खराजौ ३।६०। २५ परेण पूर्णमिसि ३।४५॥ १९ परोम्भिक पर ३१२१॥ १३ दि भस्ये पाद. दिको क्गो 1 पाद्यतुमाग।

Page 259

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे. अध्याये. सूत्रम्, पृष्ठे. पादस्यानुष्टव्वक्तम् ५१ ९ ॥ ५५ (म) पुटो नौ मूयौ वसुसमुद्राः ६।३२॥११८ मत्तमयूरं मूतौ यूसौ-७। ३॥१२५ पुरउष्णिक परतः ३।२०॥ १३ मत्ताकीडा मौ तूनौ नौ ७। २७॥ १४७ पुरस्ताज्योतिः प्रथमेन ३।५२॥ २१ मत्ता मूभौ स्गौ पुरस्ताद्वहतीपुर: ३। ३२ ॥ ६१३॥ ९६ १६ पुष्पिताग्रा नौ इयौ- ५।४१ ॥ मध्येऽन्ते च ३१ २५॥ १४ ७८ पूर्वे मुखपूर्वा मध्ये ज्योतिर्मध्यमेन ३।५३॥ २१ ४१ २५ ॥ २६ पूर्वो चेदयुजौ सत - ३।३८।। मन्दाकान्ता मूभौ नतौ-७।१९॥१३७ १८ पृथक् पृथक् पूर्वत मयूरसारिणी जौ गौ ६। १२॥ ९५ ४१ ६W २९ पृथग्ला मिश्रा: ८१ २२ ॥ १६६ माणवकाक्रीडितकं- ६४॥८९

पृथ्वी ज्सौ ज्सौ यूलौ ग७। १७॥ १३५ मालर्तुनव कौ चेत् ७११२॥१३१

प्रकृत्या चोपसर्ग- ४/ ४॥ २९ मालिनी नौ म्यौ यू ७१ १४॥१३२ प्रतिपादं चतुर्वृद्या ५२०॥ ६४ मिश्रौ च ८१ २१॥ १६६ प्रतिलोमगणं द्विर्लादं ८१२६॥ १६७ (य) प्रत्यापीडो गावादौ च ५।२३ ६५ य चतुर्थात् ५११३ ॥ ५६ प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रपातः ७३३ ॥ १५४ यजुषा 'षट् २। ६॥६ प्रथमस्य विपर्यासे ५१२४ ॥ ६६ यतिर्विच्छेद: ६१॥८१ प्रमिताक्षरा सूजौ सौ ६२९ ॥ १२१ यथावृत्तसमाप्तिवां ४१ ११ ॥ ३१ प्रस्तारपङ्गि परतः ३।४१॥ १८ यवमती जौ जौ- ५१४२ ॥ ७९' प्रहरणकलिता- ७| ७॥1 १२6 प्रहर्षिणी मूनौ ज्रौ ग-७। १॥१२३ युगपरान्तिका ४। ४ १ ॥ ४५

प्राग्यजुषामार्ष्य इति २।१६॥ (र) ८ प्ाजापत्याष्टी २। ५॥ ६ रथोद्धता इनौ इलौ ग् ६। २२।। ११३ (ब) राश्यूनम्- ५ १ ५ ॥५३

बृहतीजागत- ३१ २६॥ १५ रुक्मवती भमौ सगौ ६। ११॥ ९५

(भ) रुचिरा जभौ सूजी ग्-।७। २॥ १२५

भद्रकं भरौ नूरौ नूगौ।-७।२५॥ १४५ रूपे शून्यम्

भद्रविराद तूजौ गौ- ५।३५॥ ७४ (ल) भुजगशिशुमृता ६।७॥९३ ल: पूर्वश्वेज्योति: ४१५० ॥ ४९ भुजङ्गप्रयातं या: ६३७॥।१२० ४१ १२ ॥ ३२ भुजङ्गविजुम्भितं मो ल. समुद्रा गण: ७१ ३०॥१५० लघ ८१२४॥ १६७ भ्रमरविलसिता म्भौ औ्रन्तौच ६ २१॥ ११३ ललना भतौ नूसवि ८I६स१५७ 41981 44 ललितं नौ सौ ५१२७॥ ६९

Page 260

अप्याये सूयम् पृष्ठे अम्पाये सूपम् पृष्ठे स स: पिटारपद्विरन्त स्गिठि प्रमाणी ५: ७॥ ५४ चिम्मिया पूमास्यी

(घ) पृतम् ५१ १॥५२

परपत्रपतित भूरो पन्ता नो स्गोग

वच्चस्या जूतो जूरी चेगपती सो

परसनुर्नजौ ज्नी- पेरामा गायत्री प

मरयुपसी भूरो ववालीय दिम्परा ४।३२॥| ४१

परमुन्दरी भूमो- वेमदेवी मायापि ६1४ १ ॥ १२२

यरा खायू १1 २ ॥ ३ पचिपदना नूजी (श) मधमाने नौ श्रीन्सौ मसन्ततिल्का- पसपधिष्ा घालिनी मूसी नूगी ग् ६। १९।। ११२ यमुघास् शिखरिणी यू्मा न्सो v।२०॥ १३७

वातोमी मूमो सूगी ६११- १ ११२ ५।४३॥ ८०

नान्यस् ५।१२ ॥ ५५ धुद्विराष् उपमं- पाहिनी स्वी म्मार- ६/४२। १२२ शुदुसिरा म्योजगो ६। ९॥ ९४ पिसानमन्यव् शेप प्रचित इति ७ । ३५ / 1५४ मिसुन्मासा मी गौ देपे परेण युद् न- ४।३५॥ ४३ धलशिखा भूरी नभी 61 99 11 15- पिपरीता प्रविष्ठा १२ इ्पेनी डूजौ इसो ग् ६। २५।।१२५ मिपरीता मनमप्या २४ (प) विपरीता पाराही ३ 1 9 ३ ॥ १२ पङ्कसप्क्यो- ३१ १९॥ १२ पिपरीटैकीयम् ५७ पदुसप्कष्टके- ३११४॥ १२ विपरीतो प पक्के कफुपवि ३१५६॥ =३ विपुस्मन्मा ४। २१ । ३५ पद् थामिधा युजि बिपुछायुम्ल: सप्तम ५:१७॥ ५८ ४१२१॥ ३४ पष्ठो म् ४1१९ ॥ ३३ विराजो दिया विलासिनी जरी जगी गू ६। २६।। ११५ (स)

विष्मेक पसमाष्टमी ४१४४॥ ४६ संखारपदिर्षहि:

विपरमं प सवोपृहसी वाण्डिन ४। ५० ५३ सस्तम: प्रथमादि

Page 261

अध्याये. सृन्नम् पष्टे. अध्याये. सूनम्. पृष्टे. समं तावत्कृत्व'- ५१ ३॥५२ स्नग्धरा मूरौ भूनौ यौ ७। २४।। १४४ सर्वतः सैतवस्य ५११८॥ ५८ तग्विणी रा. ६।३८॥ १२१ साग्येन न सभा- ४ ।५३ ॥ ५१ सातेक्क त् सवराः पड्जर्पभगान्धा-३।६४॥। २६ ११५॥ सवरा अर्व चार्यार्घम् ४।१४॥ ३२ सा पादनिचृत् ३।१० ॥ ११ खागता रनौ भूगौ गू ६।२३।। ११४ साम्रा द्वि. २।७॥ सिंहोनता काश्यपस्य- ७। ९॥ १२५ हंसरुतं त्रौ गौ (ह)

सितसारद्ग पिशङ्ग- ३१६५॥ २६ सुवदना म्रौ स्रौ यूमा- ७।२९॥ १४२ हरिणछ्लुता सौ स्लौ- ५।३९। ७७ हरिणी नूसौ मूरौ स्लौ ७।१६॥ १३४ सैके ग् ८१२५॥ १६७ हलमुखी र्नौं स् स्कन्धोग्रीवी क्रौष्टके: ३१२९॥ १६ । हे १११२ ॥ ५

Page 262

प अ सूस

(अ) अभिमसबपुरपुमुम

अक्षमभीमदन्त हि अभिरममति किनर

क्षमि ऋम्माद्मन्ण्यन् भमि बिजहीदि रटोप- १ ६॥८।३

अमे जरितर्विस्पति अर्भपद् दपव १६ 1 ३ 1 ३१ अमे समपाथ् भए तवालीकपचो

अमे सब धवोमयो भलि वाचालित Y011४| Y७

अमे मृळ महदां अपर्म इन्द्र दादृहि

अमे माजस्य अमापकमनूजिता

अमे विषस्यदुप ९७ ॥ ३1३४ अस्मभुमुखो विरसे r1४।४२ मस्स्युत्तरस्या दिशि अजममरममरमेक अजीमनो भमृत 10 11३124 (मा)

अतिदारणा द्रिजिहा ३६ ॥४२५ 1८॥३१४

अतिषिपुनलसाट आप: पृणीत मेपज १21 ३1 1५ अविमुरमिरमाजि आमतमाहदण्डमुप १३३ 11 ७/१५

९९ 1/ ६ 1 १७ भपो न देवीषपयन्ति 20 ३1४९

अथ प्रदोपे दोपस: आहमं प्रविधवो यदि अदर्धि गातुरुरये (₹) अदूरवर्सिनी विदि इन्द्र मिर्म वरम अप कुरुम्य कर्म इवि भोतपुर्राभ अघरकिससमेन इद मरसबंद्यभूमता Y8४175 समा समे फवो इद बदनपर्स अभ्वस्थानां जनमवि 1६- ॥ ८ | १० इन्द्र चचीपति- इम खोममईसे अनाफष्टस्य' बिपये क्मन्तमुपस्य २० ॥ ३१५३ अन्मदृते हि विखानं इमे सोमा: सुरमामा अपमतमनविशवेदश हम सके चन्द्रमुसही - ५९/५१३

अपोभ्यमियर्म उदेवि इयमधिकतर रम्या

Page 263

प्ट. अ. सूत्र. पृ. अ. र डयमपरा विपुला गी ३८॥४।२८ कुन्दकुअलकोमल- इह हि भवति दण्डकार-१५३ ॥ ७। ३२ कुरु करुणमियं गाढो 99९ ॥६1 कुर्वीत यो देवगुरु

१२४ ॥ ७ / १ कुवलयद्लश्यामा १३४//७।

उद्गीतिरत्न नित्यं ४० ॥ ४।३० कुसुमितसहकारे ६४ ॥ ५१

उद्धर्षिणी जनदशा १२८॥/७/८ क्ूरदृष्टिरायताग्र- ११५॥६

१०१॥६११७ क्वचित्काले प्रसरता

उपचित्रकमत्र विराज- ७२ ॥ ५ । ३२ क्षीयमाणाग्रदशना ५७॥ ५।

उपस्थितं प्राञ्जलिना ५९ ॥ ५: १९ क्षुत्क्षीणशरीर ४९ ॥ ४ ।

(ए) (ग)

एषा जगदेकमनो- ९६ ॥ ६ I १४ गण्डयोरतिशयकृशं ९३ ॥६ 1

एषा तवापरोद्गी- ३९ ।। ४ । ३० गान्धर्व मकरध्वज- ३८ ॥1 ४ ।

(ओो) ९2 11 ६ 1

ओं नमो जनार्दनाय ५२ ॥ ५ । ६ (घ) घनपरिमलमिल- ५० ॥ ४11 (क) घृतं न पूतं तनू

कथमपि निपतित- (च) V १३१॥। ७११३ कनकप्रभापृथुनितम्व १५८१ ८| ७ चन्द्रमुखी सुन्दरघन 9४९// ७

कन्येयं कनकोज्वला चपलानि चक्षुरादीनि ७१ ॥ ५ / ३० ४१॥४1

कपोलकण्डः करिभिः १०१॥६।१७ चित्तं भ्राम्यत्यनव- ४७ 11 ४1

१४१॥७|२१ चित्त मम रमयति- ६५ ॥ ५।

कान्तावदनसरोज चित्तं हरन्ति हरिणी- ६६ ॥ ५ । २३ ३५॥ ४।

कामं चकास्ति गीति- ३८॥। ४1 २८ चिदुके कपोलदेशे ३७ ॥1 ४।

काम वेद ते मदो- (ज) कामशरर्व्याप्ता खलु १२२ ॥६।४० जनयति महतीं कामिनीभि: सह प्रीति. ६०॥५।१९ जन्तुमात्रदुःखकारि १४४|/ ७। कालक्रमेणाथ तयोः १०२ ॥६११७ जयति भुवनैकवीरः ३३ ॥ ४ । किं ते वक्र चलदल- कि ब्रूथ रे व्योमचरा ११३ ॥६१२१ जयतं च प्रस्तुतं च २२॥ ३ ।

१०६ /६|१७ जिते तु लभते ६३ ॥ ५। कुज्जरकुम्भपीठो- १६१ ॥८१२ (त) कसलटनती

Page 264

मर सूत्र प म सूत

वमु एशीन्द्र यो ह २१ ॥ ३।५२ मन्मानामेता फुसुमित १२९॥७।२०

तम वन्वि कठाक्ष- धन्माखिपु नीचा ८१ ॥६।२

सब मन्नकतो मन्न- घवममणोंडशुफेन १२३ ॥ ६। ४३

रब मुझ नराघिप ७३॥५३४ म्यानेकामालम्वा

सब मुझ नराधिप (न)

सय सहफार पुष्प १६२॥८११५ न तमहो न दुरित १६ ॥ ३/ ३१ सस्या कटाक्षविक्षेपे ६४ ॥ ५/ २० नद व ओवतीना १४ ॥ ३। २२

वस्मा स्मरामि सुन्दरे ५५॥५१८ नमख्वस्म महादेवाम

सुरग्रताकुलस्प नमस्तुनशिर ८३॥६ १

तल्मार्य सुस्यसामर्थ्य २३ ॥ ४ 1 १४ नमस्ामि सदोम्स सुष्णों, त्यज धर्म नमषाराम्मुसवि- ५६॥५| १३ १२१ ॥। ७ | १२

त्रिफड़मेपु महिपो मघसहकारपुष्प- १६२ ॥८|१५

सवममे यजाना १२ ॥ ३। १४ नमाना नमसीनां २१ ॥ ३। ५४

(घ) न विनछति कथ ११९ ॥ ६ । ३२

दिक्ालाधनवच्छिभ- न पर्यामोसि <५n६:१

दिवाकराप्रक्षति यो १·३ ॥ ६। १७ निल्य नीविनिपण्णस्य ५६॥ ॥ १४ LO

दु.सं मे प्रक्षिपि निम्ना: प्रदेशा स्पछ १०६ ॥ ६1 १७

युर्मापिसेञपि सोभाग्य ५६ ०५। १३ ५६॥५|१३

युह्धी यमित्रघिसये १३ ॥ ३ ! १७ सृमि्मेमानो हर्सतो १ ॥ ३ 1 १६

देव स जयवि भी- 4511 ५/ १९ (प)

देवो अमि सिष्टिकृनत् २८॥४1 ३ पमेपुवरम 1

पटजवपवन-

छसगति पुर्पो धनमायन ११८। ६। ३· ३३ ॥४। १४

चरारतप्रमोद पष्मास्ी म्मायामी ३४ ॥ ५१२२

द्विजगुर्परिभयकारी ११४१६। २४ पद तुपारभुतिमोस १-१ ॥/ ६ : १७

दीपावन्यस्मावृपि पथर्क सु कोमले ७९ ॥ ५१ ४२

(घ) परममनिरीक्षभा- ४२॥४। ३२ परयुषतिपु पुत्र- ४३ ॥ ४। ३६

घते दास ऊवव्य- १५·॥।८।४ परिषामछसि कर्ण ६७ ॥ ५। २४

पत्ते शोमो कुवल्य 140116।6 मन्म: पुम्मास्मा जामसे १२२ ॥६।४१ परिहवसर्वपरितह YlI Y| Yu

Page 265

१०

प्टृ. अ सूत्र. प. अ. सूत्र. पर्याप्तं तप्तचामी- ७७/ ६|१ भवन्नखाः कुन्ददल- पर्यूषु प्रधन्व १४॥ ३। २५ मृद्गावलीमङ्गलगीत ७५॥५३७ पवनविधूतवीचि- १४७ ११७/२६ भ्रातर्गुणरहितं ४६ ॥ ४ । ४४ पादतले पझ्मोदर ९५ ॥६ । ११ (म) पिड्लकेशी कपिला ४२॥ ४ । ३४ पितुमृतो न तन्तु मकरध्वजसद्मनि ३७ ॥l ४ १ २६ १९ ॥ ३१४३ मत्स्यपायि ते महः १५॥ ३। २८ पुर.साधुवद्वक्ति मिथ्या १२० ॥ ६।३७ पुंस्कोकिलकृत मत्खा सुशिप हरि १५ ॥ ३ । २६ ४७/l४१४७ ४८|1 ४/४८ पुरोगतं देत्यचमू मदकलखगकुल- १०६ ॥|६/१७ मद्रकगीतिभिः ९४६॥७१२४ प्रणमति चरणार- ९५७॥८१५ मधुर 'वीणांरणितं ३ ॥l ४ | २6 प्रत्यादिष्टं समर १३७ 11७/9९ मनाक प्रसतदन्त- ४४॥ ४। ४० प्रत्यादेशादपि च ८५।६।१ मनोभिरामा. शृण्वन्तौ ६२ ॥ ५ । १९ प्रथमकथितदण्ड- १५४ ॥ ७ । ३३ प्रश्नुकेतु देवी- मन्दायन्ते न खलु ८४ । ६| १ १९ ॥ ३1 ४४ प्रसन्नदिक पासुविविक १०५॥६।१७ मन्मथचापध्वनि- ४६ ॥। ४ । ४३

प्रसीद विश्राम्यतु वीर १०५॥ ६।१७ महाकविं कालिदासं. ६० ॥५१९

प्रियं प्रति स्फुरत्पादे महो यस्पतिः शवसो ८४ १६| १ १६॥३।३२

प्रेष्ठं वो अतिथि मा कस्मे धातमभ्य- १५ ॥ ३। २५

प्रोष्वस्मै पुरोरथं १२ ॥ ३ । ११ माचिदन्य द्विशंसत १५ ॥ ३। २७ ७ माणवकाकीडित- ९०६१४ (फ) माते गृहेषु निशि २९॥४/ ७ 1 फणिपतिवलयं १२७॥७ मीमासारसममृतं ९५ ॥ ६ १ १०

(व) मृगत्वचा रुचिरतरा १२५ ॥७।२

बिम्बोष्ठी कठिनोन्नत मृगलोचना शशि- ६७॥५१२५ ७० ॥५/२९ बृहद्धिरमे अर्चिभि. २० ॥ ३ । ५३ (य) -

ब्रह्मक्षत्रकुलीन: ३४ / ४ / १९ सं त्वा देवासो १८॥३१३८

(भ) यं सर्वशैलाः परिकल्प्य १०३॥६।१७

भगो अनुप्रयुक्ता यः पूरयन्कीचकरन्ध्र- १०० ॥६। १७ २७ ॥। ४ । ३ भड्त्वा दुर्गाणि डमवन १२७॥/७। ५ य ऋष्वः श्रावयत्सखा १८॥३।३९

भद्रं नो अपि वातय यच्चित्तं गुरुसक्त- ४७l1 ४१ ४६ १८॥३१४० भनक्ति समरे बहूनपि ११९॥६।३३ यत्पादतले चकास्ति' ७४ ॥ ५१ ३५

भर्तुराज्ञानुवर्तिनी यत्पारदस्य कनिष्ठा ३७॥४। २६ ५७.f०५/१५ यत्राशुंकक्षेपविल- १०५ ॥ ६ | १७

Page 266

११

छ भ सून 4 यदि वाञ्छसि पर (ल) यदि मुसमनुपम ४९/४। ५• लक्ष्मीपति सोकनापं यदीरयठि भूमी साबर्भ्य यपुपि कान्से मदपि पीप्रगति ५२ ॥। ५१३३ यश श्रेपीभूवे जगति (घ) 9-४॥६1१७ म्स्य मुखे प्रियवाणी घटे बटे पैदवण: 5011६1 ५ मस्य विमावि पिपुछा पन्दे फर्षि धीमारषि ६·॥५१ १५ 1 यस्मो मिपद्रसम मन्दे देव सोमेश्वर वसीकृतजगत् ८३॥६1१ मस्या: पावाफुरछ ३ ॥ ४। २६ मस्पा विलोचनेऽपि पाक्मेमपुरे प्रतार्य ४२ /४1 ३२

या कपिलाक्षी पिमल १४२॥ ७।२९ पाताइोमिमाला

या करोसि विविघेविटे,- ११३॥।६।०२ मासवोऽपि विफरमेम ५३॥५ । ६ विगखितहारा फुसुम- १२- ॥ ६ । ३५ या कुनगुर्वी मृगशिघ- १५८ ॥।८ । ६ विततयनस्सुपार- यास्पुस्सेरक सपदि ११२॥ ६/ 2. विघयुन्मालाछोसानू ९१ ॥ ६ 1 ६ १४३॥७/२२ विनिवारितोऽपि नमने ६८॥ ५। '६ या वनान्सराम्युपैति यिपुा पमोघर- ४ol1४। ३ या स्री कुसकलश- २५/४1०३ ३६॥ ४ । २५ युयुर्सुनेष कवर्च विपुलमिलाप- युव सास महोरन्युवं विपुलार्थसुवाचका- ४u४ : ३७ सुषाऊ दि प्रचीना 5c 11 $1 १५ यिपुसोपगीवि ससज्म येन म्रियमकणुवं १ ॥३४ विरदविुरहूण- मे समयाने कनीके १५०॥७|३ विलासिनी मिलोकित- ११५ ॥ ६ । २६ यो रणे युध्यवे निर्मयं १२· ॥ ६। ३८ विशुववशस्ममुदार 111६|२८

(र) वि्य तिष्ठवि कुक्षि- ३९ / ४ । २९ रुपतिरपि जास- १६ ॥l ८ | १७ भ्याम इयोमरीवि- रसिकरमस्न्म मरति ५० ॥४ । ५२ ष्यूढोरस्क सिंहसमाना-१२५।।७। ३ रामा कामकरेणु- (श) स्मान्तरेग देवी चषशोणिसपर् रेखाअशुप्रवन्त १४५ ॥ ७| २४ सवघरमुखि मुसं 48४ 1 47

/

Page 267

प. अ. सूत्र. प्टृ. अ. सूत्र. शस्त्रश्यामा स्न्निग्ध- ११२ ॥६|१९ सुपणोऽसि गरुत्मा- २९॥४१४ शैलशिखानि १६०/८११ सुरमुनिभनुजः १२८॥/७१७ ६३॥ ५ १९ सुरासुरशिरोरन ८२॥६११ श्रिया जुष्टं'दिव्यै १६४॥ ८१ १८ सूर्यक्ष मामन्युश् २८॥४। ३ श्रीकण्ठं त्रिपुरदहन १५२ ॥ ७ । ३१ सैतवेन पथार्णवं 4.11419< श्रुतिपरिपूरित १६२ ॥ ८ १ १४ सौम्या दृष्टिं देहि ४९ ॥ ४ । ५१

(स) स्कन्धं विन्ध्याद्रि- ७७ 11 ६ १ स्तनयुगमश्रुस्ातं ५१॥ ४१ ५३ सकलभुवनजगण- १२६॥७१४ स्न्रिग्धच्छाया लावण्य सकृदपि कृंपणेन ७८॥५१४० ३५ ॥ ८. । २३ स्यादस्थानोपगत ७७11 ६। १ स जयति वाक्पति- ३३ ॥ ४ २० सततं प्रियंवदमनून खाडु शिशिरोज्वल- १५९॥८। ६९॥५।२७ सम्रातरं वरुणमग्न- खादु स्वच्छं हिम- १ स्थिरविलासनतमौक्तिक-४५॥ ४१ ४१ समरशिरसि सह्य ४३ ॥ ४ । २६ स्वैरोल्लापै· श्रुतिपट समसितद्शना मृगा ९६ ॥ ६ | १३ ७८१५१४१ स मानुषीं मेरुसखः १०० ॥ ६/१७ (ह) सरोजयोनिरम्वरे ५४॥ ५/ ७ हता समितिशत्रवः १३५॥७|१७ सर्वातिरिक्त लावण्यं ६२ ॥ ५ । १९ होता यक्षदश्विनौ 9 सहस्रशीर्षा पुरुषः १४ ॥ ३। २३ हंसाविव पतथो २२ ॥ ३ । ५४ सहि गर्धो न मारुतं ३0॥1४1 ७ हतभूरिभूमिपति- ७५ ॥१५१ ३६ साक जात कतुना ३०॥४। ७ हृदयं यस्य विशा ५३॥१५/ ८ सा जयति जगत्यार्या ३३ ॥ ४११६ सुदेव समहासति हृदयं हरन्ति नार्यो ३७॥४/२७ १३ ॥ ३ । १९ । हृद्यं मद्यं पीत्वा १४७॥७/२७