1. Chhandogya Upanishad

ग्राप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्रायाश्र्चन्: श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरस्सम-स्वनिराकरस्स मेडस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मथि सन्तु ते मथि सन्तु

1

ग्रोमित्येतद्वरमुद्रीथमुपासीत ग्रोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम्

2

एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रसोऽपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्वस ऋचः साम रसः साम्न उद्द्रीथो रसः

3

स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्रीथः

4

कतमः कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्द्रीथ इति विमृष्टं भवति

वागेवर्क् प्राणः सामोमित्येतद्वरमुद्रीथम् : तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक् च प्राणश्र्चर्क च साम च

5

तदेतन्मिथुनमोमित्येतेस्मिन्नद्वरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत ग्राप्यायत एव तावन्योन्यस्य कामम्

6

यतो वै तावन्योन्यस्य कामं ग्रापयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वान्वरमुद्रीथमुपास्ते

7

तद्वा एतदनुज्ञावरं यद्य किंचानुजानात्योमित्येव तदाहेषो एव समृद्ध्यंद-नुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वान्वरमुद्रीथमुपास्ते

तेनेयं त्रयी विद्या वर्तत ग्रोमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्यु द्गायत्येतस्यै वाङ्गरसस्यापचित्यै महिम्ना रसेन

1.1

10

तेनोभौ कुरुतो यश्र्वेइदेवं वेद यश्र्र न वेद नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाधिकारस्योपन्यासं भवति १०

1.2

1

देवासुरा ह वैं यत्र सयुंन्तर उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्रीथमाजह्नरनने-नामभिभविष्याम इति

1.2

2

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्रीथमुपासांचक्रिरे तँहासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धिं च पाप्मना ह्येषा विद्धा

1.2

3

अथ ह वाचमुद्रीथमुपासांचक्रिरे ताँहासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा

1.2

4

अथ ह चक्षुरुद्रीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

1.2

5

अथ ह श्रोत्रमुद्रीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

1.2

6

अथ ह मन उद्रीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुरा: पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं संकल्पयते संकल्पनीयं चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम्

1.2

7

अथ ह य एवायं मुख्य: प्राणस्तमुद्रीथमुपासांचक्रिरे तँहासुरा ऋत्वा विद-'र्व्वागसृथाश्मानमाक्रमृत्या विध्वंसत

1.2

8

एवं यथाश्मानमाक्रमृत्या विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्रैनमभिदासति स एषोडशमख:

1.2

9

नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धिं विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनैतरान् प्राणानवति

1

9

एतम् एवान्ततोऽविक्ल्वोक्त्रामति व्याददात्येवान्तत इति

1

10

तँहाझिरा उद्रीथमुपासांचक्र एतम् एवाझिरसं मन्यन्तेऽज्ञानां यद्रसः

1

11

तेन तँ बृहस्पतिरुद्रीथमुपासांचक्र एतम् एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वागिष बृह-

1

11

ती तस्या ऋष प्रतिग्र-

1

12

तेन तँहायास्य उद्रीथमुपासांचक्र एतम् एवायास्यं मन्यन्त ग्रात्या᳚ददयते

1

13

तेन तँह बको दाल्भ्यो विदांचकार स ह नैमिषीयानामुद्राता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति

1

14

ग्रागाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानच्दरमुद्रीथमुपास्त इत्यध्यात्मम्

2

1

ग्रथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्रीथमुपासीतोद्यन्ता एष प्रजाभ्य उद्या-

2

1

यति उद्यँस्तमोभयमपहनत्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद

2

2

समान उ एवायं चासौ चोष्णो᳚डयमुष्णो᳚डसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्रा एतमिमममुं चो᳚ड्रीथमुपासीत

2

3

ग्रथ खलु व्यानमेवो᳚ड्रीथमुपासीत य᳚द्धै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सो ऽपानः

2

3

ग्रथ यः प्राणापानयोः सन्धिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् तस्मादप्राण-

2

3

नपान्वाचमभिव्याहरति

2

4

या वाक्स᳚कत᳚स्मादप्राण᳚नपान᳚नु᳚चमभिव्याहरति य᳚कत᳚सां तस्मादप्राण᳚न-

2

4

पान᳚नु᳚द्रायति

1.3.5

5

ग्रायमन्मप्राण्यन्नपानँस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्यानमेवोत्तीथमुपासीत ५

1.3.6

6

ग्रथ खलूद्रीथाच्चरायुपासीतोद्रीथ इति प्राण एवोत्त्रायेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदँ सर्वँ सिथतम् ६

1.3.7

7

डौरेवोद्वतरीँ गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्गायर्गिरस्थँ सामवेद एवोद्वर्जुर्वेदो गीत्रृग्वेदस्थँ दुघेडस्मै वाग्दोहँ यो वाचो दोहोऽन्नवान्नादो भवति य एतान्येव विद्धानुद्र्रीथाच्चरायुपास्त उद्रीथ इति ७

1.3.8

8

ग्रथ खल्वाशी:समृद्धिरुपसरथानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तसामोपधावेत् ८

1.3.9

9

यस्यामृचि तामृचं यदर्थेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ९

1.3.10

10

येन च्छन्दसः स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधीविवदँ स्तोममुपधावेत् १०

1.3.11

11

यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ११

1.3.12

12

ग्रात्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृद्ध्येत यत्कामः स्तुवীতति यत्कामः स्तुवीत इति प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ३

1.4.1

1

ॐमित्येतदुत्तरमुद्रथमुपासीतोमिति ह्युत्रायति तस्योपव्याख्यानम् १

1.4.2

2

देवा वै मृत्योरिभयतस्त्रयीर् विद्याँ प्राविशँस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयँस्तच्छन्दस्त्वम् २

1.4.3

3

तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवँ पर्यपश्यदृँचि साम्नि यजुषि ते नु विट्वोऽध्वा ऋृचः साम्रो यजुः स्वरमेव प्राविशन् ३

1.6

3

यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतद्दरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवाः ग्रमृता ग्रभया ग्रभवन् ४

1.6

3

स य एतदेवं विद्धानच्चरं प्रणोत्येतदेवाच्चरं स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ४

1.6

3

इति प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ४

1.5

1

ग्रथ खलु य उद्दीथः स प्राणवो यः प्राणवः स उद्दीथ इत्यसौ वा ग्रादित्य उद्दीथ एष प्राण इति ह्रेष स्वरन्नेति १

1.5

2

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच रश्मींस्त्वं पर्यावर्तयादहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् २

1.5

3

ग्रथाध्यात्मं य एवं मुख्यः प्राणस्तमुपाससीति होष स्वरन्नेति ३

1.5

4

एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच प्राणाँस्त्वं भूमानमभिगायतादहवो वै मे भविष्यन्तीति ४

1.5

5

ग्रथ खलु य उद्दीथः स प्राणवो यः प्राणवः स उद्दीथ इति होतृषदनाद्देवापि दुरुद्रीतमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ५

1.5

इति प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ५

1.6

1

इयमेवर्गग्र्र: साम तदेतदेतस्यामच्यध्यूढं साम तस्मादच्यध्यूढं साम गीयत इयमेव साप्रिरमस्तत्साम १

1.6

2

ग्रन्तरिदमेवर्ग्वायु: साम तदेतदेतस्यामच्यध्यूढं साम तस्मादच्यध्यूढं साम गीयतेडन्तरिदमेव सा वायुरमस्तत्साम २

1.6

3

द्यौरेवर्गादित्य: साम तदेतदेतस्यामच्यध्यूढं साम तस्मादच्यध्यूढं साम गीयते यते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ३

I.6

4

नक्त्रात्रायेवर्क्चन्द्रमा: साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते नक्त्रात्रायेव सा चन्द्रमा ग्रामसतत्साम ४

I.6

5

ग्रथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भा: सैर्वर्गथ यन्नीलं पर: कृष्णं तत्साम तदेतद-तस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते ५

I.6

6

ग्रथ यदेवेतदादित्यस्य शुक्लं भा: सैव साथ यन्नीलं पर: कृष्णं तदमस्त-त्सामाथ य एषोडन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुषो दृश्यते हिरणयश्मश्रुहिरणयके-श ग्रामप्रशाखात्सर्व एव सुवर्ण: ६

I.6

7

तस्य यथा कप्यासं पुरडरीकमेवमद्वितीयी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्य: पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्य: पाप्मभ्यो य एवं वेद ७

I.6

8

तस्यर्क च साम च गेष्णौ तस्मादुद्रीथस्तस्माच्चेवोद्गीता तस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्ञो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम् ५

I.7

1

ग्रथाध्यात्मं वागेवर्क् प्राण: साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृ-च्यध्यूढं साम गीयते वागेव सा प्राणोऽमसत्साम १

I.7

2

चतुरेर्वर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते चतुरेव सात्मामसत्साम २

I.7

3

श्रोत्रमेवर्क् मन: साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते श्रोत्रमेव सा मनोऽमसत्साम ३

I.7

4

ग्रथ यदेतदृच: शुक्लं भा: सैर्वर्गथ यन्नीलं पर: कृष्णं तत्साम तदेतदेत-स्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते ग्रथ यदेवेतदृच: शुक्लं भा: सैव साथ यन्नीलं पर: कृष्णं तदमससत्साम ४

1

8.4

अथ य एषोऽन्तर्हृदय आकारो दृश्यते सैव र्क्त्साम तदु क्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्यैव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गोष्ठौ तौ गोष्ठौ यन्नाम तन्नाम

1

8.5

स एष ये चैतस्मादवाञ्छो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामांश्चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतां ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ६

1

8.6

अथ य एतदेव विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च ७

1

8.7

अथानेनैव ये चैतस्मादवाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्च तस्मादु हैवंविद्वान्दाता ब्रूयात्

1

8.8

कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ८

1

8.9

इति प्रथमाध्याये सप्तमः खण्डः ७

2

1.1

त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्रैक्तायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशला स्मो हन्तोद्गीथे कथा वदाम इति

2

1.2

तथेति ह समुपवविशुः स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मण्योर्वदतोर्यं श्रोष्यामीति २

2

1.3

स ह शिलकः शालावत्यश्रैक्तायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानिति होवाच

2

1.4

का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरिति

2

1.5

वाच इति होवाच वाचस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच

2

1.6

अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न

1

5

स्वर्ग लोकमतिनयेदिति होवाच स्वर्ग वयं लिकं सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसँस्तावँ हि सामेति ५

1

6

तँ ह शिलकः शालावत्यश्रेकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि बूयात्स मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ६

1

7

हन्ताहमेतद्गवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमनियेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकँ सामाभिसँस्थापयामः प्रतिष्ठासँस्तावँ हि सामेति ७

1

8

तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवदॆ किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि बूयात्स मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्गवतो वेदानीति विद्धीति होवाच ८

1

9

ग्रस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वँगा ह वा इमांनि भूता न्याकाशादेव समुत्पद्यन्त ग्राकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं ९

1

2

स एष परोवरियानुद्रथः स एषोडनन्तः परोवरियो हस्य भवति परोवरियँ सो ह लोकाञ्जयति य एतदेवं विद्वान्परोवरियँ समुद्धीथमुपास्ते २

1

3

तँ हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्वोवाच यावत्त एनं प्रजायामु द्वीथे वेदिष्यन्त परावर्याँ ह्यस्तावीदस्मिल्लोके जीवनं भविष्याति ३

1

4

तथामुषिमँल्लोके लोक इति स य एतमेवं विद्वानुपास्ते परोवरिय एव हास्मिँल्लोके जीवनं भवति तथामुषिमँल्लोके लोक इति लोके लोक इति ४

इति प्रथमाध्याये नवमः खण्डः ९

१

मटचीहतेपु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोपस्तर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास

२

स हेभ्यं कुल्माषान्नादन्तं बिभिच्चे तं होवाच नेतोडन्ये विद्यान्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति

३

एतेषां मे देहीति होवाच तान्सै प्रददौ हन्तानुपानमित्युचिछष्टं वै मे पीतं स्या-दिति होवाच

४

न स्विदेतेऽप्युचिछषा इति न वा ऋजीविष्यमिममानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति

५

स ह खादित्वातिशेषाझायाया ग्राजहार सग्र एव सुभिच्चा बभूव तान्प्रति-गृह्य निदधौ

६

स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्वत्तान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रां राज-सौ यद्यते स मा सर्वैरात्वर्जैवर्षीति

७

तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञ विततमे-याय

५

तत्रोदातुनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतरमुवाच

८

प्रस्तोर्त्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विप-तिष्यतीति

९०

एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गीथादेवतामुद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मू-र्धा ते विपतिष्यतीति

११

एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्त्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वा-न्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समार्तास्तूष्णीमासांचक्रिरे

१०

इति प्रथमाध्याये दशमः खण्डः

1.11

1

ग्रथ हैनं यजमान उवाच भगवन्तं वा ग्रहं विविधिषागीतियुषस्तिरस्मिं चक्रायण इति होवाच १

1.11

2

स होवाच भगवन्तं वा ग्रहमेभि: सर्वैरात्विज्यै: पर्यैपृष्ठ भगवतो वा ग्रह-मवित्यान्यानावृषि २

1.11

3

भगवान्स्त्वेव मे सर्वैरात्विज्यैरिति तथेत्यथ तर्हि एव समतिसृष्ट: स्तुवतां यावत्त्वेभ्यो धनं दद्यास्तावन्मम दद्या इति तथेति ह यजमान उवाच ३

1.11

4

ग्रथ हैनं प्रस्तोतोपाससाद: प्रस्तोतॄया देवता प्रस्तावमन्वायतता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ४

1.11

5

प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायतता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यतथोक्स्य मयेतित ५

1.11

6

ग्रथ हैनमुद्गातोपससादोद्रातॄया देवतोद्रीथमन्वायतता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ६

1.11

7

आदित्य इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्यमुच्चै: सन्तं गायन्ति सैषा देवतोद्रीथमन्वायतता तां चेदविद्वानुद्गास्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यतथोक्स्य मयेतित ७

1.11

8

ग्रथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद प्रतिहर्तॄया देवता प्रतिहारमन्वायतता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानवोचत्कतमा सा देवतेति ८

1.11

9

अन्नमिति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रतिहरमाणि जीवन्ति सैषा देवता प्रतिहारमन्वायतता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यतथोक्स्य मयेतित तथोक्स्य मयेतित ९

1.11

इति प्रथमाध्याय एकादश: खण्ड: ११

1

1

अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वाज

1

2

तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमnye श्रान उपसमेत्योचुरन्न नो भगवानागायतव-शनायाम वा इति २

1

3

तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमियात इति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ३

1

4

ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणा: सर्ंरब्धा: सर्पन्तीत्येव मास्सूपुस्ते ह समुपविश्य हिंकारः ४

1

5

ॐ रे॒मदां॒मो॒ऽपिबा॒रं॒देवो वरुणः प्रजापतिः सविता॒ऽन्न॒मिहार॒हरद॒न्नप्-ते॒ऽन्न॒मिहार॒हरा॒र॒हरो॒ऽमिति ५

1

12

इति प्रथमाऽऽध्याये द्वादशः खण्डः १२

2

1

अयं वाव लोको हाउकारो वायुरहकारश्चन्द्रमाऽथवकार ात्मेहकारोर्जमि-रीकारः १

2

2

आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वेदेवा औहोइकारः प्रजापतिहिंकारः प्रा-णः स्वरोऽन्न यागिराट् २

2

3

अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः संचारो हुंकारः ३

2

4

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्ववन्नादो भवति य एतामेवं साम्नामुप-निषदं वेदोपनिषद वेद इति ४

2

13

इति प्रथमाध्याये त्रयोदशः खरडः १३

1

इति प्रथमोऽध्यायः १

2

अथ द्वितीयोऽध्यायः २

समस्तस्य खलु सा॒म्मुपास॒न्न साधु यत्खलु साधु तत्स॒मत्या॒च॒न्ते यदसा-

2

1

धु तदसामेति १

2

2

तदुताप्याहः साम्नेमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहः २

2

3

ऋथोताप्याहः साम नो व्रतेति यत्साधु भवति साधु ब्रतेत्येव तदाहरसाम नो व्रतेति यदसाधु भवत्यसाधु ब्रतेत्येव तदाहः ३

2

4

स य एतदेवं विद्वान्साधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनं साधवो धर्मा ग्रा च गच्छेयुरुप च नमेयुः ४

2

इति द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः १

2

1

लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत पृथिवी हिंकारोऽग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु १

2

2

श्रथावृत्तेषु धौर्यिकं श्रादित्यः प्रस्तावोऽन्तरिदमुद्गीथादिः प्रतिहारः पृथिवी निधनम् २

2

3

कल्पन्ते हास्मै लोकाः ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं विद्वान्लोकेषु पञ्चविधं सामोपास्ते ३

2

इति द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः २

2

1

वृक्षेषु पञ्चविधं सामोपासीत पुरोवातो हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथः ति स उद्रीथो विद्योतते स प्रतिहारः १

2

2

उदृंहाति तन्निधने वर्षाति ह य एतदेवं विद्वान्वृक्षेषु पञ्चविधं सामोपास्ते २

2

इति द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ३

2

1

सर्वास्वप्सु पञ्चविधं सामोपासीत मेघो यत्संप्लवते स हिंकारो यद्वृष्षति स प्रस्तावो या: प्राच्यः स्यन्दन्ते स उद्गीथो या: प्रतीच्यः स प्रतिहारः समुद्रो निधनम्

२

१

निधनम् १ न हाप्सु प्रैत्यप्सुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्सर्वास्वप्सु पञ्चविधं सामोपास्ते २

२

२

इति द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ४

२

३

ऋतुषु पञ्चविधं सामोपासीत वसन्तो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् १

२

४

कल्पन्ते हास्मा ऋतव ऋतुमान्भवति य एतदेवं विद्वानृतुषु पञ्चविधं सामोपास्ते २

२

५

इति द्वितीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ५

२

६

पशुषु पञ्चविधं सामोपासीताजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम् १

२

७

भवन्ति हास्य पशवः पशुमान्भवति य एतदेवं विद्वान्पशुषु पञ्चविधं सामोपास्ते २

२

८

इति द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ६

२

९

प्राणेषु पञ्चविधं परोवर्य्यः सामोपासीत प्राणो हिंकारो वाग्प्रस्तावश्चक्षुरुद्गीथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवर्य्यांसि वैतानी १

२

१०

परोवर्य्यो ह स्म भवति परोवर्य्यस्मो ह लोकाज्जयति य एतदेवं विद्वान्प्राणेषु पञ्चविधं परोवर्य्यः सामोपास्त इति तु पञ्चविधस्य २

२

११

इति द्वितीयाध्याये सप्तमः खण्डः ७

२

१२

ग्रथ सप्तविधस्य वाचि सप्तविधं सामोपासीत यत्किंच वाचो हुमिति स हिंकारो यत्प्रेति स प्रस्तावो यदेति स ग्रादिः १

II.8

2

यदुदिति स उद्गीथो यत्प्रतीति स प्रतिहारो यदुपैति स उपद्रवो यन्नीति त्रीधानम् २

II.8

3

दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवान्नादो भवति य एतदेवं विद्वान्विच सप्तविधं सामोपास्ते ३

II.8

4

इति द्वितीयाध्याये षडेष्टमः खण्डः ४

II.9

1

ग्रथ खल्वुमादित्यं सप्तविधं सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम १

II.9

2

तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिंकारस्तदस्य हिंकारभाजिनो होतस्य साम्नः २

II.9

3

ग्रथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या ग्रन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतकामाः पशवः प्रस्तावभाजिनो होतस्य साम्नः ३

II.9

4

ग्रथ यत्सङ्घववेलायां स ग्रामिसतदस्य वयोऽन्वायत्तानि तस्मात्तानयन्तर्-वेङ्नारम्भशान्यादानात्मानं परिपतन्यादिभाजिनी होतस्य साम्नः ४

II.9

5

ग्रथ यत्सम्प्रति मध्यन्दिने स उद्गीथस्तदस्य देवाः ग्रन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्रीथभाजिनो होतस्य साम्नः ५

II.9

6

ग्रथ यदूर्ध्वं मध्यन्दिनात्प्रागपराह्नात्स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा ग्रन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहतता नावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो होतस्य साम्नः ६

II.9

7

ग्रथ यदूर्ध्वमपराह्नात्प्रागस्तमयात्स उपद्रवस्तदस्य पुरुषं दृष्ट्रा कर्हि श्रभमित्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो होतस्य साम्नः ७

II.9

8

ग्रथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो होतस्य साम्नः एवं खल्वुमादित्यं सप्तविधं सामोपास्ते ५

II.9

इति द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ६

२

१

ग्रथ खल्वात्मसंमितमतिमृत्यु समस्तविधं सामोपासीत हिंकार इति त्र्यङ्गं प्रस्ताव इति त्र्यङ्गं तत्समम्

२

२

ग्रादिरिति द्व्यङ्गं प्रतिहार इति चतुरङ्गं तत् इहैकं तत्समम्

२

३

उद्गीथ इति त्र्यङ्गमपदव इति चतुरङ्गं त्रिभिस्त्रिभिः समं भवत्यनरमति-शिष्यते त्र्यङ्गं तत्समम्

२

४

निधनमिति त्र्यङ्गं तत्सममेव भवति तानि ह वा एतानि द्वाविंशतिरङ्गानि

२

५

एकविंशत्यादित्यमप्नोत्येकविंशो वा इतोऽसावादित्यो द्वाविंशेन परमादित्याज्जयति तन्नाकं तद्विशोकम्

२

६

ग्रामोतीहादित्यस्य जयं परो हस्यादित्यजयाज्जयो भवति य एतदेवं विद्वानात्मसंमितमतिमृत्यु समस्तविधं सामोपास्ते सामोपास्ते

२

१०

इति द्वितीयाध्याये दशमः खण्डः

२

१

मनो हिंकारो वाक्प्रस्ताववश्र्चतुरुद्रीथः श्रोत्रं प्रतिहारः प्राणो निधनमेतद्वायतं प्राणेषु प्रोतम्

२

२

स य एवंमेतद्वायतं प्राणेषु प्रोतं वेद प्राणो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या महामनाः स्यात्तद्ब्रतम्

२

११

इति द्वितीयाध्याये एकादशः खण्डः

२

१

ग्रभिमन्थति स हिंकारो धूमो जायते स प्रस्तावो ज्वलति स उद्गीथोऽज्ज्वारा भवन्ति स प्रतिहार उपशाम्यति तन्निधनं संशाम्यति तन्निधनमेतद्वायतं प्राणेषु प्रोतं प्रोतम्

२

२

स य एवंमेतद्वायतं प्राणेषु प्रोतं वेद ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न प्रत्यड्ङ्ग्रिमाचामेत्

2

12.1

उपमन्र्यते स हिंकारो जपयते स प्रस्तावः स्त्रिया सह शेते स उद्गीथः प्रति स्त्री सह शेते स प्रतिहारः कालं गच्छति तन्निधनं पारं गच्छति तन्निधनमेतद्रामदेव्य मिथुनं प्रोतं १

2

12.2

स य एवमेतद्रामदेव्य मिथुन प्रोत वेद मिथुनी भवति मिथुनान्मिथुनात्प्रजायते सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या न कांचन परिहरेत्तद्व्रतम् २

2

13.1

उद्यन्हिंकार उदितः प्रस्तावो मध्यन्दिन उद्गीथोऽपराह्नः प्रतिहारोऽस्त यज्ञिधनमेतद्बृहदादित्ये प्रोतं १

2

13.2

स य एवमेतद्बृहदादित्ये प्रोत वेद तेजस्व्यन्नादो भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या तप्तं न निन्देत्तद्व्रतम् २

2

14.1

अभ्राङ्गि संप्लवन्ते स हिंकारो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उदृह्हति तन्निधनमेतद्रुरूपं परज्ञ्ये प्रोतं १

2

14.2

स य एवमेतद्वरूपं परज्ञ्ये प्रोत वेद विरूपांश्च सुरूपांश्च पशूनवरुन्धे सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या वर्षन्तं न निन्देत्तद्व्रतम् २

2

15.1

वसन्तो हिंकारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत्प्रतिहारो हेमन्तो निधनमेतद्राजमृतुषु प्रोतं १

2

1

पृथिवी हिंकारोऽन्तरिचं प्रस्तावो द्यौरुद्गीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनमेताः शङ्कऽयो लोकेषु प्रोता:

2

2

स य एवमेताः शङ्कऽयो लोकेषु प्रोता वेद लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या लोकान्निन्देतद्‌वतम् २

2

1

ऋजा हिंकारोऽवयः प्रस्तावो गाव उद्गीथोऽश्वाः प्रतिहारः पुरुषो निधनमेता रेवत्यः पशुषु प्रोता:

2

2

स य एवमेता रेवत्यः पशुषु प्रोता वेद पशुमान्भवति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या पशून्निन्देतद्‌वतम् २

2

1

लोम हिंकारस्त्वक्प्रस्तावो मांसमुद्गीथोऽस्थि प्रतिहारो मज्जा निधनमेतद्यज्ञीयम्‌ऽङ्गेषु प्रोतम्

2

2

स य एवमेतद्यज्ञीयम्‌ङ्गेषु प्रोता वेदाङ्गी भवति नाङ्गेन विहूच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रजया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्याः सर्वतस्सं मज्जो नाश्नीयात्तद्‌व्रतं मज्जो नाश्नीयादिति वा २

2

1

ऋम्भिहिंकारो वायु: प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्त्राणि प्रतिहारश्शन्द्रमा निधनमेतद्‌राजानं देवतासु प्रोतम्

II.20

2

स य एवं मेतद्राजनि देवतासु प्रोतम् वेदैतासामेव देवतानां सलोकतां सार्ष्टितां सायुज्यं गच्छति सर्वमायुरेति ज्योग्जीवति महान्प्रज्ञया पशुभिर्भवति महान्कीर्त्या ब्राह्मणान्निन्देतदव्रतम् २

II.20

1

तृतीया विद्या हि किंस्त्वय इमे लोका: से प्रस्तोताज्जिगीवयुरादित्य: से उद्गातान्नात्राणि वयोऽस्मीचय: स प्रतिहार: सर्पा गन्धर्वा: पितरस् तन्निधनमेत- त्साम सर्वस्मिन्न्रोतं वेद सर्वं ह भवति १

II.20

2

स य एवं मेतत्साम सर्वस्मिन्न्रोतं वेद सर्वं ह भवति २

II.20

3

तदेष श्लोक: यानि पञ्चधा त्रीणि त्रीणि तेभ्यो न ज्याय: परमन्यदस्ति ३

II.20

4

यस्तद्वेद स वेद सर्वं सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति सर्वमस्मीत्युपासीत तदव्रतं तदव्रतम् ४

II.21

1

विनर्दि साम्नो वृणे पशव्‍यमित्यग्रे‌उद्रीथो‌ऽनिरुक्त: प्रजापतेर्‌निरुक्त: सोमस्य मृत् शल्‍ल्क्ष्णा वायो: शल्‍ल्क्ष्णा बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानिवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् १

II.21

2

ग्रामृतत्वं देवेभ्य ऋग्भागायानित्यागयेत्स्वधां पितृभ्य ऋराशां मनुष्येभ्यस्तृणोद- कं पशुभ्य: स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन् ग्रागायानित्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत: सुवीर २

II.21

3

सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मान: सर्व ऊष्माण: प्रजापतेरात्मान: सर्वे स्पर्शा मृत्योर- त्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभतेन्द्रं शरं प्रपन्नो‌ऽभूवं स त्वा प्रति वध्यति- त्यैनं ब्रूयात् ३

II.21

ग्रथ यद्येनमूष्मसूपालभते प्रजापतिं शरं प्रपन्नो‌डभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यति-

II.24

4

त्येनं बूयादथ यद्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युः शरिरं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धृत्यीत्थेनं बूयात् ४

II.24

5

सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानोति सर्व ऊष्माणो उग्रस्ता ग्रनिरस्ता विवृता वक्तव्या: प्रजापतेरात्मानं परिददानोति सर्वे स्पर्शा लेशनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ५ इति द्वितीयाध्याये द्वाविंश: खण्ड: २२

II.23

1

त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथममस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेडवसायन्सर्व एते पुरयलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति १

II.23

2

प्रजापतिलोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्योऽव्यस्तयी विद्या सम्प्रास्रवन्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्तस्या एतान्यत्राणि सम्प्रास्रवन्त भूभुवः स्वरिति २

II.23

3

तान्न्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितमेभ्य ओंकार: सम्प्रास्रवत्तद्व्याथा शङ्कुना सर्वांगा पयन्नि संतृण्णान्येवमोंकारेगा सर्वा वाक् संतृण्णा ओंकार एवेदं सर्वमोंकार एवेदं सर्वम् ३ इति द्वितीयाध्याये त्रयोविंश: खण्ड: २३

II.22

1

ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्रसूनां प्रातःसवनं रुद्राणां माध्यन्दिनं सवनमादित्यानां च देवानां तृतीयसवनम् १

II.22

3

क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्वीत विद्वान्कुर्यात् ३

II.22

3

पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाझघनेन गार्हपत्यस्योदङ्‌डुख उपविश्य स वासवं सामाभिगायति ३

II.22

4

लोकद्वारमपावार्णङ् पश्येम त्वा वयं रा ३ ३ ३ ३ हुं ग्रा ३ ज्या ३ यो ३ ग्रा ३२१९१ इति ४

II.24.5

5

ग्रथ जुहोति नमोऽग्रये पृथिवीचिद्धते लोक्चित्ते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मिँ ॥

II.24.6

6

ग्रत्र यजमानः परस्तादायुः स्वाहापजहि परिषमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनँ सम्प्रयच्छन्ति ॥

II.24.7

7

पुरा माॅध्यन्दिनस्य सवनस्योपाकरणाज्घननेनाग्नीध्रीयस्योदङ्ङुख उपविश्य स रौद्रँ सामाभिगायति ॥

II.24.8

8

लोँकद्वारमपावारँऊँ३ पश्येम त्वा वयं वै रा३३३३ हुं३ ग्रा३ ज्या३ यो३ ग्रा३ ३२११९ इति ॥

II.24.9

9

ग्रथ जुहोति नमो वायवेडन्तरिच्चिते लोक्चित्ते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मिँ ॥

II.24.10

10

ग्रत्र यजमानः परस्तादायुः स्वाहापजहि परिषमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माॅध्यन्दनँ सवनँ सम्प्रयच्छन्ति ॥

II.24.11

11

पुरातृतायसवनस्योपाकरणाज्घननेनाहवनीयस्योदङ्ङुख उपविश्य स ग्रादित्यँ स वैश्वदेवँ सामाभिगायति ॥

II.24.12

12

लोँकद्वारमपावारँऊँ३ पश्येम त्वा वयं स्वारा३३३३ हुं३ ग्रा३ ज्या३ यो३ ग्रा३ ३२११९ इति ॥

II.24.13

13

ग्रादित्यमथ वैश्वदेवँ लोँकद्वारमपावारँऊँ३३ पश्येम त्वा वयं साम्रा ३३३३ हुं३ ग्रा३ ज्या३ यो३ ग्रा३ ३२११९ इति ॥

II.24.14

14

ग्रथ जुहोति नम ग्रादित्येभ्यश्र विठ्शुभ्यश्र देवेभ्यो दिविचिद्ध्रो लोक्चिद्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत ॥

एष वै यजमानस्य लोक एतास्म्यात्र यजमानः परस्तादायुः स्वाहापहतप-

15

ऋषभमित्युक्त्वोत्तिष्ठति १५

16

तस्मा आदित्याश्र विश्वे च देवास्तृतीयँ सवनँ संपृच्यन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्राँ वेद य एवं वेद १६

इति द्वितीयाध्याये चतुर्विंश: खंड: २४

2

इति द्वितीयोऽध्याय: २

3

ग्रथ तृतीयोऽध्याय: ३

1

ग्रसौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्रीनवंशोऽन्तरित्तमपूपो मरीचय: पुत्रा: १

2

तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्य: । ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पँ ता ग्रामृता ग्रापस्ता एता ऋच: २

3

एतमृग्वेदमभ्यतपँस्तस्याभितपस्य यशस्तेज इन्द्रियँ वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत ३

4

तदव्यचँरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्रा एतददेतेदादित्यस्य रोहितँ रूपम् ४

इति तृतीयाध्याये प्रथम: खंड: १

1

ग्रथ येडस्य दक्षिणा रश्मयस्ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यो यजूँष्येव मधुकृतो यजुर्वेद एव पुष्पँ ता ग्रामृता ग्राप: १

2

तानि वा एतानि यजूँष्यन्तँ यजुर्वेदमभ्यतपँस्तस्याभितपस्य यशस्तेज इन्द्रियँ वीर्यमन्नाद्यँ रसोऽजायत २

3

तदव्यचँरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्रा एतददेतेदादित्यस्य शुक्लँ रूपम् ३

इति तृतीयाध्याये द्वितीय: खंड: २

1

ग्रथ येडस्य प्रतीच्यो रश्मयस्ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्य: सामान्येव मधुकृत: सामवेद एव पुष्पँ ता ग्रामृता ग्राप: १

III.3

2

तानि वा एतानि सामान्येतां सामवेदमभ्यतपंसतस्याधितमस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोऽजायत २

III.3

3

तदव्यक्तरतदादित्यमभितोऽडश्रयततद्वा एतददादित्यस्य स्प परं कृष्णां रूपम् ३

III.3

3

इति तृतीयाॅध्याये तृतीय: खण्ड: ३

III.4

1

ऋथ येऽस्योदङ्‌रो रश्मयस्ता एवास्योदचीरो मधुनाडचोऽथर्वाङ्‌िरस एव मधुकृत इतिहासपुराॅणां पुष्पं ता ऋमृतात ग्राप: १

III.4

2

ते वा एतेऽथर्वाङ्‌िरस एतदितिहासपुराॅणामभ्यतपंसतस्याधितमस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोऽजायत २

III.4

3

तदव्यक्तरतदादित्यमभितोऽडश्रयततद्वा एतददादित्यस्य स्प परं कृष्णां रूपम् ३

III.4

4

इति तृतीयाॅध्याये चतुर्थ: खण्ड: ४

III.5

1

ऋथ येऽस्योदध्वो रश्मयस्ता एवास्योदध्वो मधुनाडचो गुप्या एवादेशा मधुकृतो ब्रह्मैव पुष्पं ता ऋमृतात ग्राप: १

III.5

2

ते वा एते गुप्या ग्रादेशा एतदब्रह्माभ्यतपंसतस्याधितमस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोऽजायत २

III.5

3

तदव्यक्तरतदादित्यमभितोऽडश्रयततद्वा एतददादित्यस्य स्प मध्ये ल्लोभत इव ३

III.5

4

ते वा एते रसानां रसा वेदा हि रसास्तेषामेते रसास्तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि वेदा ह्यमृतास्तेषामेतेन्यान्यमृतानि ४

III.5

5

इति तृतीयाॅध्याये पञ्चम: खण्ड: ५

III.5

1

तद्यात्पथमममृतं तज्जुषव उपजीवन्त्यग्रिना मुखेन न वै देवा ऋश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्रा तृप्यन्ति १

III.5

2

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुन्नन्ति २

3

3.8.3

स य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूतानामग्रिनैव मुखेनैतेदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मादूपादुतेति ३

3

3.8.4

स यावदादित्य: पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता वसूनामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येताग ४

3

3.8.1

ग्रथ यत्द्वितीयममृतं तदुद्रा उपजीवन्तीन्द्रो मुखेन न वै देवा गृश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १

3

3.8.2

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुद्यन्ति २

3

3.8.3

स य एतदेवममृतं वेद रुद्राणामेवैको भूतवेनन्द्रेशौ मुखेनैतेदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स य एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मादूपादुतेति ३

3

3.8.4

स यावदादित्य: पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेता द्रिष्टावदिच्यगत उदेतोत्तरतोजस्तमेता रुद्राणामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येताग ४

3

3.8.1

ग्रथ यत्तृतीयममृतं तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन न वै देवा गृश्नन्ति न्त त पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १

3

3.8.2

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुद्यन्ति २

3

3.8.3

स य एतदेवममृतं वेदादित्यानामेवैको भूतैा वरुणेन मुखेनैतेदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मादूपादुतेति ३

3

3.8.4

स यावदादित्यो द्रिच्यगत उदेतोत्तरतोजस्तमेता पुरस्तादस्तमेता द्रिष्टावत्पश्च्रादुदेता वसूनामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येताग ४

III.9

1

ग्रथ यद्यतुर्थममृतं तन्मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन न वै देवा ग्रश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १

III.9

2

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुद्यान्ति २

III.9

3

स य एतदेवममृतं वेद मरुतामेव को भूत्या सोमेंव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मादूपादुतेति ३ स यावदादित्य: पश्‍चादुदेता पुरस्तादस्तमेता द्विष्टावदुतरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता मरुतामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येताः ४

III.9

इति तृतीयाध्याये नवम: खण्ड: ६

III.10

1

ग्रथ यत्पश्‍णमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा ग्रश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति १

III.10

2

त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्मादूपादुद्यान्ति २

III.10

3

स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेव को भूत्या ब्रह्मैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्मादूपादुतेति ३

III.10

4

स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विष्टावदूर्ध्व उदेतार्वाडस्तमेतार्वाडस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

III.10

इति तृतीयाध्याये दशम: खण्ड: १०

1

ग्रथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेता एक एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकोऽथ न वै तत्‍त्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन देवास्तेनाहं सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मेति २

3

न ह वा ग्रस्मा उदेति न निम्लोचति सकृदिवा हैवास्मै भवति य एतामेव ब्रह्मोपनिषदं वेद ३

3

4

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिरमनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ४

3

5

इदं वाव तज्ज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्राणायाप्याय वान्तेवासिने ५

3

6

तान्यस्मै कर्मैच यथास्मा इमामद्भिः परिगृहितां धरन्स्य पूरां टज्जातेत्तदेव ततः भूय इत्येतदेव ६

3

1

गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच वाग्वै गायत्री वाग्वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते च १

3

2

या वै सा गायत्रीं वाव सा येयं पृथिव्यस्यां हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते २

3

3

या वै सा पृथिवीं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्नहीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयते ३

3

4

यद् वा तत्पुरुषे शरीरमद् वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्नहीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयते ४

3

5

सैषा चतुष्पदा षड्वधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ५

3

6

तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँश्च पूरुषः पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ६

3

7

यद् वै तद्ब्रह्मेति वाव तद्योडयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशो रुषादाकाशः ७

3

8

ग्रयं वाव स योऽध्यमन्तः पुरुष ग्राकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष ग्राकाशो यो वै स ग्राकाशः ५

3

12.9

ग्रयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय ग्राकाशस्तदेतत्पूर्ंषमप्रवर्ति पूर्ंषमप्रवर्तिनं श्रियम् लभते य एवं वेद ९

3

12.1

तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राणसुषिः स प्राणस्तद्धि स ग्रादिल्यस्तदेतदेजोद्न्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद १

3

12.2

अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्र यशश्रेत्युपासीत श्रीमान् यशस्वी भवति य एवं वेद २

3

12.3

अथ योऽस्य प्रत्यङ्‌सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्‌मित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ३

3

12.4

अथ योऽस्योदङ्‌ सुषिः स समानस्तमनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्र व्यष्टिश्रेत्युपासीत कीर्तिमान् व्यष्टिमान् भवति य एवं वेद ४

3

12.5

अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स ग्राकाशस्तदेतदोजश्र महश्रेत्युपासीतोत्जस्वी महस्वान् भवति य एवं वेद ५

3

12.6

ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपा: स य एतान्‌ पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेदास्य कुले वीरौ जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद ६

3

12.7

अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्ने ज्योतिस्तस्यैषा दृष्टिर्यदिदं पुरुषे ज्योतिस्तस्यैषा श्रुतिर्यदिदमङ्ङारेऽङ्ङारेषु संसस्पर्शनेप्यमानं विजानाति तस्यैषा शृतिर्यैतददृष्टं च श्रुतं चेतत्कर्षावपिगृह्या निन्दमिव नदथुरिवाग्रेरिव ज्वलत उपश्रृणोति तदेतदृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुषः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ७

3

13

इति तृतीयाध्याये त्रयोदश: खण्ड: १३

1

सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत ग्रथ खलु कृतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिँल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत

2

मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प ग्राकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोडवाक्यनादरः

3

एष म ग्रातमान्तर्हदय एषीयान् व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामकतण्डुलाद्वा एष म ग्रातमान्तर्हदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेम्यो लोकेभ्यः

4

सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोडवाक्यनादर एष म ग्रातमान्तर्हदय एतद्ब्रह्मैतत् प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः

1

ग्रन्तरित्तोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य सक्तयो द्वौरस्योत्तरं बिलं स एष कोशो वसुधानस्स्मिन्नन्तर्विश्वमिदं श्रितम्

2

तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दधिश्रा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुरवत्सः स य एतमेवं वायूं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदं रोदिति सोडहंमेतमेव वायूं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रुदम्

3

ग्ररिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना मनामना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना

4

स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्राप्तस्

5

ग्रथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवी प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्

III.15

6

स्रथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्रिं प्रपद्ये वायुँ प्रपद्य श्रादित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचं ६

III.15

7

स्रथ यदवोचँ स्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदँ प्रपद्ये यजुर्वेदँ प्रपद्ये सामवेदँ प्रपद्य इ-त्येव तदवोचं तदवोचम् ७

III.15

1

पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य चतुर्विंशतिवर्षाणि तत्रातः सवनं चतुर्विंशत्य-द्वारा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदँ सर्वं वासयन्ति १

III.15

2

तं चेदेतस्मिन्न्वयसि किंचिदुपपेत्स ब्रीयात्प्राणाः वसव इदँ मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनँ सवनमनुसंतनुत इति माहं प्राणानाँ वसूनाँ मध्ये यज्ञो विलोप्सी-येत्युत्तदेव तत एत्यगदो ह भवति २

III.15

3

स्रथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यन्दिनँ सवनं चतुश्चत्वारिंशदत्तरात्रिष्टुप् त्रैष्टुभं माध्यन्दिनँ सवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदँ सर्वँ रोदयन्ति ३

III.15

4

तं चेदेतस्मिन्न्वयसि किंचिदुपपेत्स ब्रीयात्प्राणाः रुद्रा इदँ मे माध्यन्दिनँ स-वनं तृतीयसवनमनुसंतनुत इति माहं प्राणानाम्रुद्राणाँ मध्ये यज्ञो विलोप्सी-येत्युत्तदेव तत एत्यगदो ह भवति ४

III.15

5

स्रथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिंशदत्तराजगती जगती तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदँ सर्वमाददते ॕ

III.15

6

तं चेदेतस्मिन्न्वयसि किंचिदुपपेत्स ब्रीयात्प्राणा आदित्या इदँ मे तृतीयस-वनमायुरनुसंतनुत इति माहं प्राणानामादित्यानाँ मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युत्तदेव तत एत्यगदो हैव भवति ६

3

16.7

एतद् ह स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेय: स किं म एतदुपतपसि योऽहमेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ७

3

17.1

स यदाशिष आशास्ते यत्पिपासति यन्न रमते ता ग्रस्स्य दोषा: १

3

17.2

अथ यदश्नाति यदपिबति यद्रमते तदुपसदैरैति २

3

17.3

अथ यद्द्रसति यज्ञायते यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति ३

3

17.4

अथ यत्तपो दानमार्जवमहिंसा सत्यवचनमिति ता ग्रस्स्य दद्विष: ४

3

17.5

तस्मादाह: शोभत्यसोष्टेतिति पुनरुत्पादमेवास्य तन्मरखमेवास्यावभृथ: ५

3

17.6

तदैतदोरुक्रम: कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्तवान्निचक्रुषाविप्रोचापीपाश एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेत्ततयं प्रतिपद्येता ङ्कितमस्यच्युतमसि प्राणसंशितमसीति तैते द्रे ऋचौ भवत: ६

3

17.7

ग्रादित्यप्रतस्य रेत उद्रयं तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरं स्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ७

3

18.1

मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च १

3

18.2

तदेतच्चतुष्पादब्रह्म वाक्पाद: प्राण: पाद: चक्षु: पाद: श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्रि: पादो वायु: पाद ग्रादित्य: पादो दिश: पाद इत्युभयमेवदिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च २

3

18.3

वागेव ब्रह्मण: पाद: सोडग्रिना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च

III

18.3

तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ३

III

18.4

प्राण एव ब्रह्मणःश्रुतुःः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ४

III

18.5

चक्षुरेव ब्रह्मणःश्रुतुःः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ५

III

18.6

श्रोत्रमेव ब्रह्मणःश्रुतुःः पादः स दिग्भिःज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ६

III

इति तृतीयाध्यायेऽष्टादशः खण्डः १५

III

19.1

ग्रादित्यो ब्रह्मेत्यादेशस्तस्योपव्याख्यानमसदेवेदमग्र आसोत् तत्सदासीत्तत्समभवत्तदाग्रं निरवर्तत तत्संवत्सरस्स मात्रमशयत तन्निरभिद्यत ते ग्रारडकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम् १

III

19.2

तद्रजतं सेयं पृथिवी यत्सुवर्णां सा द्यौर्यज्‍ज्ञैरायु ते पर्वता यदुल्बं स मेघो निहारो या धमनयस्ता नद्यो यद्रास्तेयमुदकं स समुद्रः २

III

19.3

ग्रथ यत्तदजायत सोऽसावादित्यस्तं जायमानं घोषा उलूलवोऽनूतिष्ठन्त्स्वांषि च भूतानि च सर्वे च कामास्तस्मात्तस्योदयः प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवोऽनूतिष्ठन्त्सर्वांषि च भूतानि सर्वे चैव कामाः ३

III

19.4

स य एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मोत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनं साधवो घोषा ग्रा वच्छ्रेयुरपानिमेष्डेरनिमेष्डेरन् ४

III

इति तृतीयाध्याये एकोनविंशः खण्डः १६

III

इति तृतीयोऽध्यायः ३

ग्रथ चतुर्थोऽध्यायः ४

IV

जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्दधानो बहुदायी बहुपाक्य ग्रास स ह सर्वत ग्राव-

4

1

सस्थान्मापयांचक्रे सर्वत एव मेढत्स्यन्तीति ९

4

2

ऋथ ह हंसो निशायामतिपेतुस्तद्धैव हंसो हंसमभ्युवाद हो होड़यि भल्लान्त्र भल्लान्त्र जानश्रुते: पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिरातं तन्मा प्रसाङ्गीस्तत््व मा प्रधाङ्नीरिति २

4

3

तमु ह पर: प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमाथेति यो नु कथं सयुगवा रैक्व इति ३

4

4

यथा कृतायविजिलायाधरेया: संयन्न्येवमेनँ सर्व तद्भिसमेति यत्किंच प्रजा: साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद स मयैतदुक्त इति ४

4

5

तदु ह जानश्रुति: पौत्रायण: उपशश्राव स ह संजिहान एव नत्तारमुवाच-झोरे ह सयुगवानमिव रैक्वमाथेति यो नु कथं सयुगवा रैक्व इति ५

4

6

यथा कृतायविजिलायाधरेया: संयन्न्येवमेनँ सर्व तद्भिसमेति यत्किंच प्रजा: साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद स मयैतदुक्त इति ६

4

7

स ह नत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय तं होवाच यत्रैष ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमच্ছेति ७

4

8

सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणामुपोपविवेश तं हाभ्युवाद त्वं नु भगव: सयुगवा रैक्व इत्यहं द्वारा ३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह नत्ताविदमिति प्रत्येयाय

4

इति चतुर्थाध्याये प्रथम: खण्ड: १

1

तदु ह जानश्रुति: पौत्रायण: षट् शतानि गवां निष्कमक्षतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे तं हाभ्युवाद ९

2

रैक्वेमानि षट् शतानि गवामयं निष्कोदयमक्षतरीरथोऽथोनु म एतां भगवो दे-वतामुपास्स इति २

4

3

तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्वति तदुह पुनरैव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्त्रं गवां निष्कमक्षतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे ३

4

4

तँ हाभ्युवाद रैक्वदँ सहस्त्रं गवामयं निष्कोड्यमक्षतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यास्मिन्नास्से त्वं मा भगवः शाधि ४

4

5

तस्या ह मुखमुपोद्गृह्युवाचाजहारेमाः शूद्रानेव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास तस्मै होवाच ५

4

1

वायुर्वाव संर्वगो यदा वा ऋग्रिरुद्धायति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति १

4

2

यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्देवैतान्सर्वान्संवृङ्क इत्यधिदैवतम् २

4

3

अथाध्यात्मं प्राणो वाव संर्वगः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः ३

4

4

तौ वा एतौ द्वौ संर्वगौ वायुरेव देवेेु प्राणः प्राणेषु ४

4

5

अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काकसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्म-चारौ बिभिद्ने तस्मा उ ह न ददतुः ५

4

6

स होवाच महात्मन्नश्वतुरो देव एकः कः स जगत् भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्वहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्न तस्मा एतन्न दत्तमिति ६

4

तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्‍वान्‍ः प्रत्येयायात्‍मा देवानां जनिता प्रजानां हिरणयद‍ृष्ट्रो बभसोऽनसूरिमर्हान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमन्नमत्ति

4

5.1

वै वयं ब्रह्मचारिन्नेमुपास्महे दत्तास्मै भिद्यामीति ७

4

5.2

तस्मा उ ह ददुस्ते वा एते पञ्ञाने पञ्ञाने दश संतस्तकृतं तस्मात्सर्वासु दिश्वन्नमेव दश कृतं शैषा विराडन्नादी तयेदं सर्वं दृश्यं सर्वमस्येदं दृश्यं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ५

4

5.3

इति चतुर्थाध्याये तृतीय: खण्ड: ३

4

6.1

सत्याकामो ह जाबालो जाबालां मात्रमामन्त्रयांचक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विव-त्स्यामि किं गोत्रोन्वहमस्मीति १

4

6.2

सा हैनमुवाच नामेतद्देद तात यद्रोतस्वमसि बहुं चरण्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्रोतस्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्याकामो नाम त्वमसि स सत्याकाम एव जाबालो ब्रवीथाः इति २

4

6.3

स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्त-मिति ३

4

6.4

तं होवाच किं गोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नामेतद्देद भो यद्रोत्स्वम-स्पृच्छं मात्रं सा मा प्रत्यब्रवीदहं चरण्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्रोतस्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्याकामो नाम त्वमसि स सत्याकामो जाबालोस्मि भो इति ४

4

6.5

तं होवाच नैतद्ब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न स-त्यादगा इति तमुपनीय कृष्णानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेत ता ग्रहिप्रस्थितोऽनुवाच नोऽसहस्रं संपेदे: ५

4

6.6

इति चतुर्थाध्याये चतुर्थ: खण्ड: ४

4

6.7

ग्रथ हैनृषभोऽभ्युवाद सत्याकाम इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ता: सोम्य सहस्रं स्मः प्रापय न ग्राचार्यकुलम् १

4

2

ब्रह्मयज्ञं ते पादं ब्रवांषीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम

4

3

स य एतमेवं विद्ध्याश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाज्जयति य एतमेवं विद्ध्याश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते

4

इति चतुर्थाध्याये पञ्चमः खण्डः

5

1

ग्रभिष्टे पादं वक्तेति स ह श्रोभते गा ग्रभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभिसायं बभूवस्तत्राग्रिमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्वादग्रेः प्राडुपोपविवेश

5

2

तमग्रिरभ्युवाद सत्यकार्म इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव

5

3

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवांषीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कला अन्तरित्तं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोडनन्तवान्नाम

5

4

स य एतमेवं विद्ध्याश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोडनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिल्लोके भवत्यानन्तवतो ह लोकाज्जयति य एतमेवं विद्ध्याश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते

5

इति चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः

6

1

हंसस्ते पादं वक्तेति स ह श्रोभते गा ग्रभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभिसायं बभूवस्तत्राग्रिमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्वादग्रेः प्राडुपोपविवेश

6

2

तं हंस उपनिपत्याद सत्यकार्म इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव

6

ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवांषीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः

4

9.3

कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ३

4

9.4

स य एतमेवं विद्वाँश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिँल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ४

4

9.7

इति चतुर्थाध्याये सप्तमः खण्डः ७

4

9.1

मदुष्टे पादं वक्तेति स ह श्रोभूते गा ग्रभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवस्त्राग्रिमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्वादग्नेः प्राडुपोपविवेश १

4

9.2

तं मदुरुपनिपत्याभ्युवाद सत्यकााम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव २

4

9.3

ब्रह्माणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राणः कला चक्षुः कला श्रोत्रं कला मनः कला वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मण ग्रायतनवान्नाम ३

4

9.4

स य एतमेवं विद्वाँश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण ग्रायतनवानित्युपास्त ग्रायतनवानस्मिँल्लोके भवत्यायतनवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वाँश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मण ग्रायतनवानित्युपास्ते ४

4

9.5

इति चतुर्थाध्यायेष्टमः खण्डः ५

4

9.1

प्राप हाचार्यकुलं तमाचार्योऽभ्युवाद सत्यकााम ३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव १

4

9.2

ब्रह्मविदिव वै सोम्य भासि को नु त्वानुशशासेतन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे भगवान्स्त्वेव मे कामे बूवीत् २

4

9.3

श्रुतँह्येव मे भगवदृशेभ्य आचार्याद्देव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापतीति तस्मै हैतदेवोचाच्च ह न किंचन वीर्येति वीरायेति ३

4

9.6

इति चतुर्थाध्याये नवमः खण्डः ६

4

10.1

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यमुवास तस्य ह द्वादशवर्षाण्यग्रीन्‌परिचचार स ह स्मान्यानत्तेवासिनः समावर्तय॑स्तं ह स्मैव न समावर्तयति १

4

10.2

तं जायोवाच तस्मो ब्रह्मचारी कुशलमग्रीन्‌परिचचारीन्‌मा त्वाग्र्यः परिप्रवो जनप्रभूतेरिति तस्मै ह्यग्रिय्यः प्रवासांचक्रे २

4

10.3

स ह व्याधिनानशितं दग्धे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधिभिः प्र तिपूर्षोऽस्मि नाश्नाम्यमीति ३

4

10.4

ऋथ हाग्रयः समूदीरेऽ तमो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीदन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः ४

4

10.5

प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च नु विजानामीति त होचुयुब्राव कं तद्व खं तद्व खं तदेव कोमिति प्राणां च हास्मै तदाकाशं चोचुः ५

4

10.10

इति चतुर्थाध्याये दशमः खण्डः १०

4

11.1

ऋथ हैनं गार्हपत्योनुशशास पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति १

4

11.2

स य एतमेवं विद्धानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योर्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुझामोऽस्मिंल्लोके ऽमुष्मिंश्र य एतमेवं विद्धानुपास्ते २

4

11

इति चतुर्थाध्याये एकादशः खण्डः ११

4

12.1

ऋथ हैनमन्वाहार्यपचनोऽनुशशासापो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमाः इति य एष चन्द्रमसि पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति १

4

12

स य एतमेवं विद्धानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योर्जीवति नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्त उप वयं तं भुझामोऽस्मिंल्लोके ऽमुष्मिंश्र

4

12

जीवति नास्यावरेपुषा द्वीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिंश लोकेऽस्मिंश य एतमेव विद्दानुपास्ते २ अथ हैनमाहवनीयोडनुशशास प्राण ग्राकाशो द्वौर्विदिति य एष विद्युति पुरुषो दृश्यते सोऽहमस्मीति

4

13

स य एतमेव विद्दानुपास्तेऽपहते पापकृत्यां लोकी भवति सर्वमायुरेति ज्योर्जीवति नास्यावरेपुषा द्वीयन्त उप वयं तं भुञ्जामोऽस्मिंश लोकेऽस्मिंश य एतमेव विद्दानुपास्ते २

4

1

ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल ३ इति

4

2

भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्रो इतीहापेव निहनुते इमे नूनमीदृशा ग्रन्थादृशा इतीहाग्मीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्तीति

4

3

इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्तं तु ते तदब्रवीयमि यथा पुष्करपलाश ग्रापो न शिलष्यन्ति एवमेवंविदि पापं कर्म न शिलष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच ३

4

14

य एषोऽन्तर्हृदये पुरुषो दृश्यत एष ग्रात्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्र्यस्यस्मिन्सर्पिर्वा सिन्धति वर्मनी एव गच्छति १

4

2

एतं संयद्व्राम इत्याचक्षत एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयान्ति सर्वार्णयेन वा-मान्यभिसंयन्ति य एवं वेद २

4

15.3

एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एव वेद ३

4

15.4

एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एव वेद ४

4

15.5

अथ यदु चैवास्मिंश्चव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्त्यर्चिषोऽह-रह अ्रापूर्यमाणापक्ष्मापूर्यमाणाद्यनडडुद्दतेति मासाँस्तान्मासेभ्यः संवत्सरादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तन्ते नावर्तन्ते नावर्तन्ते ५

4

15.1

एष ह वै यज्ञो योडयं पवत एष ह यन्निदं सर्वं पुनाति यदेष यन्निदं सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनो वाक् च वर्तनी १

4

15.2

तयोरन्यतरं मनसा संस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युस्तदान्यतरां स यज्ञ-पाकृतेः प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदति २

4

15.3

अ्रन्यतरामेव वर्तनीं संस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्बजन्तथो वैकेन चक्रेण वर्तमाना रिष्यत्येवमस्य यज्ञो रिष्यति यज्ञं रिष्यन्तं यजमानोऽनु-रिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति ३

4

15.4

अ्रथ यत्रोपाकृतेः प्रातरनुवाकेन पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यववदत्युभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ती न हीयतेऽन्यतरा ४

4

15.5

स यथोभयपाद्बजन्तथो उभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमाना: प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भव-ति ५

4

1

प्रजापतिलोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदभ्यो रिं पृथिव्यां वायुमन्नरित्नादादित्यं दिवः १

4

2

स एतास्तिस्रो देवता ऋभ्यतपत्तासां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदभ्योर्चो वायोर्जूषि सामान्यादित्यात् २

4

3

स एतां ऋयिं विद्यामध्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहदूरितिरिगभ्यो भुव-रिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ३

4

4

तद्यथृको रिष्येत्त्वः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चा यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ४

4

5

अथ यदि यजुषो रिष्येत्त्वः स्वाहेति दचिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ५

4

6

अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ६

4

7

तद्यथा लवणेन सुवर्णां संदध्यात्सुवरगेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुषा सीसं सी-सेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ७

4

8

एवमेषां लोकानामस्यास्तचर्य विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरि-ष्टं संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यतैवंविदब्रह्मा भवति ५

4

9

एष ह वा उदकप्रवशो यज्ञो यतैवंविदब्रह्मा भवत्येवंविदँ ह वा एष ब्रह्मा-णमनुगाथा यतो यत ग्रावर्तति तत्तदृच्छति ९

4

10

मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्राभिरन्नत्येवविद् वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानँ स-र्वाश्रित्यर्जोभिरदाति तस्मादेवविदमेव ब्रह्माणां कुर्वीत नानेवंविदं नानेवं-विदम् १०

इति चतुर्थाध्याये सप्तदशः खण्डः १७ इति चतुर्थोऽध्यायः ४

5

1

यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्र ह वै श्रेष्ठश्र भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र १

5

2

यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः २

5

3

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिँल्लोकेsस्मिँश्चतुर्वाव प्रतिष्ठा यो ह वै संपदं वेद संहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्र मानुषाश्र श्रोत्रं वाव संपत् ४

5

4

यो ह वा ग्रायतमं वेदायतनँ ह स्वानां भवति मनो ह वा ग्रायतनम् ५

5

5

अथ ह प्राणा अग्रहँ श्रेयसि व्यूदीरढँ श्रेयांस्म्यहँ श्रेयासमीति ६

5

6

ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्नुत्त्रायन्ते शरीरं पाप्मभ्यस्तरमिव दृश्यते स वः श्रेष्ठ इति ७

5

7

सा ह वागुदक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्तें मज्जी-तुमिति यथा कलाग्रदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्रनुषा श्रृणवन्तः श्रोत्रे-ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ५

5

8

चक्षुरहोऽक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्तें मज्जीवितुमिति यथान्धा अग्रपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा श्रृणवन्तः श्रोत्रे-घ्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ६

5

9

श्रोत्रं होऽक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्तें मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अग्रश्रृणवन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्रनुषा घ्या-न्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् १०

5

10

मनो होऽक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्तें मज्जीवितुमिति यथा बाला अग्रमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्रनुषा श्रृणवन्तः

पञ्चमाध्याये

११

श्रोत्रैवमिति प्रविवेश ह मनः ११

पञ्चमाध्याये

१२

अथ ह प्राण उदक्रामन्स यथा सुह्यः पड्वीरशडून् संविदेदेवमितरा-न्प्राणान्समखिदतं हाभिसमेत्योचुर्भगवन्त्रेधि त्वं नः श्रोत्रेऽसि मोत्कमीरिति १२

पञ्चमाध्याये

१३

अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुर्-वाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति १३

पञ्चमाध्याये

१४

अथ हैनं श्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति १४

पञ्चमाध्याये

१५

न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनाँसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति १५

प्रथमः

१

स होवाच किं मे भविष्यतीति यत्किंचिदमक्ष्य ग्राशकुनिभ्य इति होचुस्तद्रा एतदनस्यान्मनो नाम प्रत्यङ् न ह वा एवंविदि किंचनान्नं भ-वतीति १

प्रथमः

२

स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्रा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताद्योपरिष्टाद्धिः परिदधति लभ्भुको ह वासो भवत्यनग्रो ह भवति २

प्रथमः

३

तदैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैैयाघ्रपद्यायोक्तोवाच यद्यप्येनच्छ-ष्काय स्थापये ब्रुयाज्जैर्येनैवास्मच्छाखा: प्ररोहेयः पलाशानीति ३

प्रथमः

४

अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमध्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत् ४

वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे संपातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्य-

2

5

ग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्संपदे स्वाहेत्यग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्रावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्

2

6

ग्रथ प्रतिसृप्याऽऽलेँ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि श्रेष्ठो राजाधिपति: स मा उपदेष्टा श्रेष्ठां राजाधिपतिं गायतवहेदँ सर्वमसानोति

2

7

ग्रथ खल्वेतयर्चा पच्छ ग्राचामति तत्सवितुर्वर्ीषीमह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुर्ं भगस्य धीमहीति सर्व पिबति निर्जिज्य कँसं चमसं वा पश्वादग्रे: संविंशति चर्मणि वा स्थिडले वा वाचंयमोडप्रसाह: स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धँ कर्मेति विद्यात्

2

8

तदेष श्लोक: यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँँ स्वप्नेषु पश्यति समृद्धिं तत्र जानोयात्तत्स्मिन्स्वप्ननिदर्शन तस्मिन्स्वप्ननिदर्शन इति

2

1

क्षेतकेतुर्हारुणेय: पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमार त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति

2

2

वेत्थ यदि तौडधि प्रजा: प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य च व्यावर्तना इति न भगव इति

2

3

वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्तऽइति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावाप: पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति

2

4

ग्रथानु किमनुशिष्टोऽवोचथाथो हीमनि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रवीतेति स हायस्त: पितुर्धर्मेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवनब्रवीदनु त्वाशिषमिति

5

4

पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नान्प्राच्चीतीषां नैकं च नाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतनावदो यथाहमेषां नैकं च न वेद यद्यहमिमानवेदिषं कथं ते नावद्यमिति ४

5

5

स ह गौतमो राज्ञोर्धर्मेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हाचकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं होवाच भगवन् गौतम विनत्स्या वरं वृणीष्व इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे बूहीति स ह कृत्च्छ्री बभूव ६

5

6

तं ह चिरं वसत्याञ्ञापयांचकार तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक् त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणानागच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु ऋतस्यैव प्र- शासनमभूदीति तस्मै होवाच ७

5

3.1

अ्रसौ वाव लोको गौतमाग्रिस्तस्यादित्य एव समिद्द्रशयो धूमोऽहरर्चाश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्त्राणि विस्फुलिङ्गाः १

5

3.2

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः श्रद्धां जुहति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवति २

5

4.1

पर्जन्यो वाव गौतमाग्रिस्तस्य वायुरेव समिद्द्रधं धूमो विद्युदर्चिरशनिरङ्गारा हादनयो विस्फुलिङ्गाः १

5

4.2

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः सोमं राजानं जुहति तस्या आहुतेः वर्षं संभवति २

5

5.1

पृथिवी वाव गौतमाग्रिस्तस्याः संवत्सर एव समिदाकाशो धूमो रात्रिरर्चिर्दिशोऽङ्गाराः ग्रवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः १

5

5.2

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः वर्षं जुहति तस्या आहुतेः अन्नं संभवति २

5

7.1

पुरुषो वाव गौतमाग्रिस्तस्य वागेव समित्प्राशो धूमो जिह्वार्चिश्चश्रुरझारा: श्रोत्रं विस्फुलिङ्गा: १

5

7.2

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाग्नं जुह्वति तस्या ग्राहते रेत: संभवति २ इति पञ्चमाध्याये सप्तम: खण्ड: ७

5

8.1

योषा वाव गौतमाग्रिस्तस्याः उपस्थ एव समित् सद्यदुपमन्वयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्त: करोति तेऽझारा ग्रभिनन्दा विस्फुलिङ्गा: १

5

8.2

तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः रेतो जुह्वति तस्या ग्राहते गर्भः संभवति २ इति पञ्चमाध्याये अष्टम: खण्ड: ८

5

9.1

इति तु पञ्चम्यामाहुतावाप: पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासान्त: शयित्वा यावद्राथ जायते १

5

9.2

स जातो यावदायु: जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्रय एव हरन्ति यत एवतो यत: संभूतो भवति २ इति पञ्चमाध्याये नवम: खण्ड: ९

5

10.1

तद्य इथं विदु: ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहर्ह ग्रापूर्वमापन्नमापूर्यमाणपक्षम् पञ्चदशाहान् षडुदङ्ङेतिमासाँस्तान् १

5

10.2

मासेभ्य: संवत्सरं संवत्सरादित्यमादित्यादचन्द्रसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानव: स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयान: पन्था इति २

5

10.3

ग्रथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपक्षं दक्षिणमपक्षाद् षण्मासाँस्तान् न ते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ३

5

10.4

मासेभ्य: पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तस

5

4

देवानामनं तं देवा भक्षयन्ति

5

5

तस्मिन्यावत्संपातमुषित्वाथेतमेवाध्वानं पुनर्निर्वर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति

5

6

ब्रह्मां भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिषृक्षति तद्व एव भवति

5

7

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्नब्र्ह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा

5

8

अथैतयोः पथोर्न कतरेण च न तानीमानि चुद्राययसृकदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व प्रियस्खेत्यृतूत्थीयँ स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः

5

9

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबेश्र गुरोसतल्पमावसन्ब्रह्महा च एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति

5

10

अथ ह य एतानेव पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरण्याप्ना लिप्यते शुद्धः पूतस्तद्विद्यालोको भवति य एवं वेद य एवं वेद

10

1

प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शाकारण्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमांसां चक्रुः को नु आत्मा किं ब्रह्मेति

10

2

ते ह संपादयांचक्रुः उद्दालको वै भगवंतोड्यमारुणिः संप्रीतिममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुः

5

11.3

स ह संपादयांचकार प्रद्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वामिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति ३

5

11.4

तान्होवाचाक्षपतिरैन भगवान्तौडयं कैकेयः संप्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुः ४

5

11.5

तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कार्यांचकार स ह प्राप्तः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नविद्वान् स्वैर्री स्वैरिणी कुतो यद्यमायो वै भगवान्तौडहमस्मि यावदेकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्गवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ५

5

11.6

ते होचुर्यैन हैवार्थैन पुरुषश्रेरतं हैव वेदेदात्मानमेवं वैश्वानरं संपत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति ६

5

11.7

तान्होवाच प्रतर्तकः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयेवैतदुवाच ७

5

11.1

ग्रोपमन्यवं त्वमात्मानमुपास्स इति दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचेष वै सुतेजा ग्रात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव सुतं प्रसुतमासुतं कुले दृश्यते १

5

11.2

ग्रात्स्यन्नं पश्यसि प्रयमच्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एनंमेव तमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते मूर्धा त्वेष ग्रातम इति हवाच मूर्धा ते व्यपतिष्यदन्नो न आगमिष्य इति २

5

12.1

ग्रथ होवाच सत्ययज्ञं पौलुषिं प्राचीनयोग्यं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादित्यमेव भगवो राजन्निति होवाचेष वै विश्वरूप ग्रात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्तव बहु विश्वरूपं कुले दृश्यते १

5

13.2

प्रवृत्तोडश्वतरीरथो दासीनिष्कोडत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमच्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते चक्षुष्मेतदात्मन्निति होवाचान्धोडभविष्यो यन्मां नागमिष्य इति २

5

13.1

स्रथ होवाचन्द्रगुभौडलायनं वैयाघ्रपद्य क त्वमात्मानमुपास्स इति वायु-मेव भगवो राजञ्जित होवाचैष पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वां पृथग्बलय ग्रायन्ति पृथग्रथश्रेष्ठायोडनुयन्ति १

5

14.2

ऋतस्यन्नं पश्यसि प्रियमच्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते प्रागास्त्वेष ग्रातमन इति होवाच प्रागस्त उदक्रमिष्यद्यन्मां नागमिष्य इति २

5

14.1

स्रथ होवाच जनं शार्कराक्ष्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्याकाशमेव भगवो राजञ्जित होवाचैष बहुल ग्रातमा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं बहुलोगसि प्रजया च धनेन च १

5

15.2

ऋतस्यन्नं पश्यसि प्रियमच्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते संदेहस्त्वेष ग्रातमन इति होवाच संदेहस्ते व्यशीर्यद्यन्मां नागमिष्य इति २

5

15.1

स्रथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विं वैयाघ्रपद्य कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यप एव भगवो राजञ्जित होवाचैष रयिरात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं रयिमानुप्रिष्यमानसि १

5

16.2

ऋतस्यन्नं पश्यसि प्रियमच्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते वस्तिस्त्वेष ग्रातमन इति होवाच वस्तिसते व्यभेत्स्यद्यन्मां नागमिष्य इति २

5

17

ऋत्थ होवाचोदालकमारुणिं गौतमं त्वमात्मानमुपास्स इति पृथिवीमेव भगवो राज्ञिति होवाचैष वै प्रतिष्ठात्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्से तस्मात्त्वं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिश्च १

5

17

ऋत्स्यन्नं पश्यसि प्रियमत्स्यन्नं पश्यति प्रियं भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवात्मानं वैश्वानरमुपास्ते पौत्रै त्वतिवातमिति होवाच पौत्रा त्व्यम्लास्येतां यन्मां नागमिष्य इति २

5

17

तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वांसोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति १

5

18

तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चार्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो विस्तीरो रयिः पृथिवैव पादा वेदिरो-मानि बहिःहृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्य्यपचन ग्रास्यमाहवनोयः २

5

18

तद्यदुक्तं प्रथममाहच्छेतद्वोमोयँ स यां प्रथमामाहुतीं जुहुयातं जुयुयात्प्राणाय स्वाहेति प्राणस्तृप्यति १

5

18

प्राणे तृप्यति चक्षुस्तृप्यति चक्षुषि तृप्यत्यादित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति दिवि तृप्यन्ति यत्किञ्च द्वौश्रादित्यश्राधितिष्ठन्ति तस्यानु तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेन ति २

5

19

ऋत्थ यां द्वितीयां जुहुयातां जुयादव्यनाय स्वाहेति व्याने तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति श्रोत्रे तृप्यति चन्द्रमास्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्यति दिशस्तृप्यन्ति दिङु तृप्यन्तीषु यत्किञ्च दिशश्व चन्द्रमाश्राधितिष्ठन्ति ततृप्य-

5

20

ति तस्यानु तृपिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २ इति पञ्चमाध्याये विंशः खण्डः २०

5

21.1

ऋथ यां तृतीयां जुहुयात्तां जुहुयादपानाय स्वाहेत्यपानस्तृप्यति १

5

21.2

अपाने तृप्यति वाचि तृप्यन्त्यामग्रिसृप्त्यति ग्री तृप्यति पृथिवी तृप्यति पृथिव्यां तृप्यन्तां यत्किंच पृथिवी चामिश्राधितिष्ठतस्ततृप्यति तस्यानु तृपिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २

5

21

इति पञ्चमाध्याय एकविंशः खण्डः २१

5

22.1

ऋथ यां चतुर्थीं जुहुयात्तां जुहुयात्समानाय स्वाहेति समानस्तृप्यति १

5

22.2

समाने तृप्यति मनस्तृप्यति मनसि तृप्यति पर्जन्यस्तृप्यति पर्जन्ये तृप्यति विद्युत्तृप्यति विद्युति तृप्यन्तां यत्किंच विद्युद् पर्जन्यश्राधितिष्ठतस्ततृप्यति तस्याऽनु तृपिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २

5

22

इति पञ्चमाध्याये द्वाविंशः खण्डः २२

5

23.1

ऋथ यां पञ्चमीं जुहुयात्तां जुहुयादुदानाय स्वाहेत्युदानस्तृप्यति १

5

23.2

उदाने तृप्यति त्वक् तृप्यति त्वचि तृप्यन्तां वायुस्तृप्यति वायौ तृप्यत्याकाशस्तृप्यति यत्किंच वायुश्राकाशश्राधितिष्ठतस्ततृप्यति तस्यानु तृपिं तृप्यति प्रजया पशुभिरन्नाद्येन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेति २

5

23

इति पञ्चमाध्याये त्रयोविंशः खण्डः २३

5

24.1

स य इद्मविद्वान्म्रिहोत्रं जुहोति यथाङ्गारान्पोथै भस्मनि जुहुयात्तादृक्-तस्यात् १

5

24.2

ऋथ य एतदेवं विद्वान्म्रिहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु स-र्वेष्वात्मसु हुतं भवति २

V.24

3

तद्यथेषीकातूलमग्रौ प्रोतमं प्रदूयेतैवँ हस्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति ३

V.24

4

तस्मादु हैवंविद्यायपि चरडालायोच्छ्र्रं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तदेष्क्षानरे हुतँ स्यादिति तदेष श्लोकः ४

V.24

5

यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते एवं सर्वाणि भूतान्यमिहोत्रमुपासत इत्यमिहोत्रमुपासत इति ५ इति पञ्चमोऽध्यायः खरडः २४ इति पञ्चमोऽध्यायः २

1

षष्ठोऽध्यायः ६ श्वेतकेतुर्हारुणेयोऽग्रास तँ ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यँ न वै सोम्य-स्मत्कुलीनोऽननूच्यो ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति १

2

स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचान-नमानी स्तब्ध एताय तँ ह पितोवाच श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदँ महामना ऋनू-चानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राद्यः २

3

येनाश्रुतँ श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथँ नु भगवः स आदेशो भवतीति ३

4

यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणँ विकारो नामधेयँ मृत्तिकेत्येव सत्यम् ४

5

यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणँ विकारो नामधेयँ लोहमित्येव सत्यम् ५

6

यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं काष्ठायसं विज्ञातँ स्याद्वाचारम्भणँ विकारो नामधेयँ कृष्णायसमित्येव सत्यमेवँ सोम्य स आदेशो भवतीति ६

6

1

न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यदध्येतदवेदिष्यन् कथं मे नावद्ययन्ति भगवाँस्त्व एव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ७

6

1

सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् तद्धैक ग्राहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायते १

6

2

कुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति सच्चेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् २

6

3

तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोसृजत ततेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत तस्माद्यत्र क्व च शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ३

6

4

ता आप ऐक्षन्त बहु स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यन्नाद्यमेव तदध्यापो जायन्ते ४

6

1

तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति १

6

2

सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अन्नेन जीवेना त्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणिति २

6

3

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अन्नेनैव जीवेना त्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवोत् ३

6

4

तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ४

6

इति षष्ठाध्याये तृतीयः खण्डः ३

यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्च शुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्रेर-

VI.4

1

ग्रित्वं वाचारम्भगां विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्

VI.4

2

यदादित्यस्य रोहितं रूपं तेजसस्तदूपं यच्चुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भगां विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्

VI.4

3

यच्चन्द्र्रमसो रोहितं रूपं तेजसस्तदूपं यच्चुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्रत्वं वाचारम्भगां विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्

VI.4

4

यद्दविद्युतो रोहितं रूपं तेजसस्तदूपं यच्चुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्वं वाचारम्भगां विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्

VI.4

5

एतद् स्म वै तद्विद्वांसो ग्राहः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रियाः न कष्णाश्रुतममतमविज्ञातमदाहृष्यतीति ह स्म योभ्यो विदांचक्रुः

VI.4

6

यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तदूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदि-त्यपां रूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः

VI.4

7

यदद्विज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवानां समास इति तद्विदांचक्रुरथ न खलु सोम्येमास्तिस्त्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृतं त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति

VI.4

इति षष्ठाध्याये चतुर्थः खण्डः

VI.5

1

ग्रन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं यो ऽणिष्ठस्तन्मनः

VI.5

2

आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तत्लोहितं यो ऽणिष्ठः स प्राणः

6

3

तेजोऽशितं त्रैधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थ भवति यो मध्यमः स मज्जा योडशिष्ठः सा वाक्

4

अन्नमयं हि सोम्य मन ग्रापोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवन्नुज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच

5

इति षष्ठाध्याये पञ्चमः खण्डः

1

दध्रः सोम्य मध्यमानस्य योजयितमा स ऊर्ध्वः समुदीर्षति तर्सर्पिर्भवति

2

एवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योजयितमा स ऊर्ध्वः समुदीर्षति तन्मनो भवति

3

आपाँ सोम्य पीयमानानां योजयितमा स ऊर्ध्वः समुदीर्षति स प्राणो भवति

4

तेजसः सोम्याश्यमानस्य योजयितमा स ऊर्ध्वः समुदीर्षति सा वाग्भवति

5

अन्नमयं हि सोम्य मन ग्रापोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवन्नुज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच

6

इति षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः

1

घोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यत इति

2

स ह पञ्चदशाहानि नाशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्युचः सोम्य यज्ञं सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति

3

तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकेऽङ्गारः खद्योतमान्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवं सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलात्यैर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति

4

स हाशाथ हैनमुपससाद तं ह यत्किं च पप्रच्छ सर्वं ह प्रतिपेदे

6

7

तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमझारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वल्ययेतैन ततोडपि बहु दहेत् ॥

6

7

एवं सोम्य ते घोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सात्रेनोपसमाहित प्राज्वाली तयैतर्हि वेदानुभवस्यान्नमयं हि सोम्य मन ग्रापोमयः प्राणस्तेजोमयि तद्वायोस्ति विज्ञानमयि विज्ञानावति ६

6

8

उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वं ह्यपीतो भवति १

6

8

स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्त्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति २

6

8

ऋशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽड्वानायः पुरुषनाय इत्येवं तदग्राच्छते ऽशनायं नायं नयन्ति तत्रैतच्छुक्रमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ३

6

8

तस्य क्व मूलं स्यादन्नादेवमेव खलु सोम्यादन्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ४

6

8

अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽड्वानायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज ग्राच्छत उदन्यं नायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज ग्राच्छत उदन्यं नयन्ति तत्रैतच्छुक्रमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ५

6

8

तस्य क्व मूलं स्यादन्नादेवमेव खलु सोम्यादन्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत् त्रिवृदेकैक

6

7

का भवति तदुक्तं पुरुषादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्

6

7

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वित तथा सोम्येति होवाच

6

1

यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसान्समवहारमेकतां रसं गमयन्ति

6

2

ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति

6

3

त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति

6

4

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वित तथा सोम्येति होवाच

6

1

इमा: सोम्य नद्यः पुरस्तात्प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात्प्रतीच्यस्ताः समुद्रात्समुद्रमेवापियन्ति समुद्र एव भवति ता यथा तत्र न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति

6

2

एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति

6

3

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्व तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वित तथा सोम्येति होवाच

VI.11

1

ग्रस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्वेद्यो मध्ये ऽभ्या ह- न्याज्जीवन्त्स्ववेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति १

VI.11

2

ग्रस्य यदेकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्व जहाति सर्वः शुष्यत्येवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच २

VI.11

3

जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति स य एषोग्रिमैतदात्मिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३

VI.12

1

न्यग्रोधफलमत ग्राहरेतदं भगव इति भिन्नीरिति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति इदमे धाना भगव इत्यासामडैका भिन्नीरिति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न्यग्रोधफलसदृश इति १

VI.12

2

तं होवाच यं वै सोम्यैतमशिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोड ऽग्रिमैवं महानन्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति २

VI.12

3

स य एषोड ऽग्रिमैतदात्मिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवां विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३

1

लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तं हो- वाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा गृह्ण तद्हरेति तद्धावमृश्य न विवेद १

यथा विलीनमेवाऽस्याऽऽन्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमिति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मो- पसीदथा इति तद्रू तथा चकार तच्छ्रुत्संवर्तते तं होवाचात्र वाव किल

6

2

सत्सोम्य न निभालयसेsडत्रैव किलेति २

6

3

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्वँ तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३

6

1

यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेष्वभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽजिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राड्वोदङ्‌वाधराइवा प्रत्यङ्ङवा प्रधायीताभिनद्धाक्षो ग्रानीयेतोभिनद्धाक्षो विसृष्टः ८

6

2

तस्य यथाभिनहनं प्रमुच प्रभूयादेतां दिशं ब्रजेत स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन् परिडतो मेधावी गन्धारानेवोपसङ्गायेतवमेवेहाचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येडथ संपत्स्य इति २

6

3

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्वँ तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३

6

1

पुरुषँ सोम्योत्पतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ्‌मिसं संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति १

6

2

अथ यदास्य वाङ्‌मिसं संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति २

6

3

स य एषोडगिमैतदात्म्यमिदँ सर्वँ तत्सत्यँ स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ३

6

पुरुषँ सोम्योत हस्तगृहीतमानीय न्यान्त्यपहार्षीस्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स तपतेति स यदा तद्वेदानृतमेव तत्करोति तस्यामेव तत्पाप्मनावृतत्वात्तेजसा हि तमः प्रणुदति

VI

16.1

यदि तस्य कर्ता भवति तत् एवानृतमात्मानं कुरुतेऽसौ नृताभिसन्धोऽनृतेनात्मानमन्तर्धीय परशुं तं प्रतिगृह्णाति स दद्यतेऽथ हन्यते १

VI

16.2

अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत् एव सत्यमात्मानं कुरुतेऽसौ सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धीय परशुं तं प्रतिगृह्णाति स न दद्यतेऽथ मुच्यते २

VI

16.3

स यथा तत्र नादाह्यैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्वास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ३

VI

इति षष्ठाध्याये षोडशः खण्डः १६

VI

इति षष्ठोऽध्यायः ६

VII

1.1

अथ सप्तमोऽध्यायः ७

VII

1.1

अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तं होवाच यद्रेत्थ तेन मोपासीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच १

VII

1.2

ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणां पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं देवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यामेतद्गवोऽध्येमि २

VII

1.3

सोडहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छुतं हेव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगः शोकामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तं होवाच यद्रे किंचिदद्रग्यीष्ठा नामैवैतत् ३

VII

1.4

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिदेवो निधिवाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ४

VII

1.5

स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्सस्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवाञ्ज्रवीत्विति ५

७

१

वाग्वाव नाम्रो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणां पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायूं चाकाशं चापस्तेजश्र देवान्श्र मनुष्यांश्र पशूंश्र वयाँसि च तृणवनस्पतीन्ड्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृद्यं चाहृदयं च यदृदृं वाडिनाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो विज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयं नाहृदयं वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति १

७

२

स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २

७

१

मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वात्तौ मुष्टिरनु-भवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रान्-धीीयेत्यथ साधीये यथाधीते कर्माणि कुर्वीत यथ कुर्वीते पुत्राँश्र पशूँश्रेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति १

७

२

स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

७

१

संकल्पो वाव मनसो भूयानयदा वै संकल्पयतेऽथ मनस्यति मनस्यथ वाचमीरयति वाचमीरयति नाम्नी मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि १

VII.4

2

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समकल्पतां ह्यावापृथिव्यावी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्रु तेजस्तेषां संकल्पत्यै वर्षं संकल्पते वर्षस्य संकल्पत्या ऋत्नं संकल्पते᳚ऽन्नस्य संकल्पत्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणानां संकल्पत्यै मन्त्राः संकल्पन्ते मन्त्राणां संकल्पत्यै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणां संकल्पत्यै लोकः संकल्पते लोकस्य संकल्पत्यै सर्वे संकल्पते स एष संकल्पः संकल्पमुपास्स्वेति २

3

स यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते क्लृप्तान्वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठतो᳚ऽव्यथमानाव्यथमानो᳚ऽभिसिध्यति यावत्संकल्पस्य गतं तत्सस्य यथाकामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवान् संकल्पाद्दूय इति संकल्पाद्दाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ३

4

इति समाधीयाये चतुर्थः खण्डः ४

VII.5

1

चित्तं वाव संकल्पादूयो यदा वै चेतयते᳚ऽथ संकल्पयते᳚ऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति ताम् नामीरीयति नामि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि १

2

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मकानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्द्वैपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्मीत्येवैनमाहर्यदयं वेद यद्वा ऋग्विद्विद्व्रेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यदल्पविदित्तवान्भवति तस्मा एवोत्त शुश्रूषन्ते चित्तं ह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति २

3

स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठतो᳚ऽव्यथमानाव्यथमानो᳚ऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्सस्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवान्चित्ताद्दूय इति चित्ताद्दाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ३

4

इति समाधीयाये पञ्चमः खण्डः ४

VII.6

ध्यानं वाव चित्तादूयो ध्यातीव पृथिवी ध्यातीवान्तरिक्षं ध्यातीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता ध्यायन्तीव देवमनुष्यास्तस्माद्वा इह मनुष्याणाम्हन्तां प्राणुवन्ति ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलुष्या

VII.8

1

हिनः पिशुना उपवदिनस्तेडथ ये प्रभवो ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति १

VII.8

2

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावदध्यानस्य गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्दूय इति ध्यानाद्दाव भूयोडस्तीति तं मे भगवान्ब्रवीत्विति २

VII.7

1

विज्ञानं वाव ध्यानाद्दूयोड विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदँ सामवेदँ चतुर्थमितिहासपुराणँ पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायूं चाकाशं चापश्र्च तेजश्र्च देवाँश्र्च मनुष्याँश्र्च पशूँश्र्च वयाँसि च तृणवनस्पतीँश्चापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयं च वाहृदयं चातं च रसं चेमं च लोकं च परलोकं च विजानेनाव विजानातीति विज्ञानमुपास्स्वेति १

VII.7

2

स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाज्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्दूय इति विज्ञानाद्दाव भूयोडस्तीति तं मे भगवान्ब्रवीत्विति २

VII.7

1

बलं वाव विज्ञानाद्दूयोडपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्योथैव परि चरिता भवति परिचरन्नुपसीदन्न द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौरबलं देवमनुष्या बलं पशवश्र्च वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति १

VII.7

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्नास्य यथाकामचारो भवति यो

VII.8

2

बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद् द्वय इति बलाद् द्वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति २

1

अन्नं वाव बलाद् भूयस्तस्माद् यद्यपि दशरात्रीनाशनीयाद् यद् यु ह जीवेदथवात्रष्ट- श्रौतामन्त्रौद्धाकतोविज्ञातो भवत्यथानस्याये द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवत्यन्नमुपास्स्वेति १

2

स योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽन्नतो वै स लोकान्प्रणवतोऽभिसिध्यति यावदन्नस्य गतं तत् त्रास्य यथाकामचारो भवति योऽन्नं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽन्नाद् द्वय इत्यन्नाद् द्वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति २

1

आपो वावान्नाद् भूयस्तस्माद् यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणाः अन्नं कनीयो भविष्यतीति यदा सुवृष्टिर्भवत्यन्नद्भिर्भविष्यत्यानन्दिनः प्राणाः भूविष्यतित्याप एवमुष्या यत्पशवश्र्व वयांसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्यकूटपतङ्गपिपीलक- माप एवेमा मृता अ्रप उपास्स्वेति १

2

स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽप्नोति सर्वान्कामान्सम्पिमान्भवति यावदपां गतं तत् त्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽपो द्वय इत्यपो द्वाव भूयोडस्तीति त्यङ्ङो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति २

1

तेजो वावाद् भूयस्तद् एतद् अग्न्युमागृह्णाकाशमभितपति तदाहर्निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वाथापः सृजते तदेतद् ध्वाङ्क्षिश्र तिरश्रीभिक्ष विद्युज्जिह्नाराहादाश्श्रान्ति तस्मादाहुर्विद्योतते स्तनयति व- पिष्यति वा इति तेज एव तत्पूर्व दर्शयित्वाथापः सृजते तेज उपास्स्वेति १

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान्भास्वतोऽपहततम-

7

14.2

स्कान्भिसिद्ध्यति यावत्तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवस्तेजसो भूय इति तेजसो वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवन्न्रवीत्विति २

7

12.1

ग्राकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशो वाव सूयैंचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणयग्राकाशेनाह्ययत्याकाशेन श्रृङ्गोत्याकाशेन प्रतिशृङ्गोत्याकाशे रमत ग्राकाशे न रमत ग्राकाशे जायते ग्राकाशमभिजायते ग्राकाशमुपास्स्वेति १

7

12.2

स य ग्राकाशं ब्रह्मेत्युपास्त ग्राकाशवतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसंवादनुरुगायवतोऽभिसिद्ध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य ग्राकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव ग्राकाशाद्भूय इत्याकाशाद्भाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २

7

13.1

स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यपि बहव ग्रासीरणस्समन्तो नैव ते कञ्चन श्रृणुयुरन्न मन्वीरन्न विजानीरन्न यदा वाव ते स्मरेरुरथ श्रृणुयुरथ मन्वीरन्थ विजानीरन्न स्मरे वै पुत्रान्विजानाति स्मरे पशून् स्मरमुपास्स्वेति १

7

13.2

स यः स्मरं ब्रह्मत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्भाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति २

7

14.1

ग्राशा वाव स्मराद्भूयस्याशेद्धो वै स्मरो मन्त्रानधीते कर्माणि कुरते पुत्राँश्व पशूँश्छ्रेच्छत इमं च लोकमुं चेच्छत ग्राशामुपास्स्वेति १

7

14.2

स य ग्राशां ब्रह्मत्युपास्त ग्राशयास्य सर्वे कामाः समृद्ध्यन्त्यमोघा हास्याशिषो भवन्ति यावदाशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य ग्राशां ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव ग्राशाया भूय इत्याशाया वाव भूयोडस्तीति तन्मे भगवन्न्रवीत्विति

VII

14.1

प्राणो वाव ग्राशाया भूयान्‍यथा वा ग्ररा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन् प्राणे सर्वें समर्पितं प्राणाय प्राणेन याति प्राणः प्राणाय ददाति प्राणो ह पिते प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः १

VII

14.2

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचायं वा ब्राह्मणां वा किंचिद् भूषामिव प्रत्याह धिक्‍त्वासित्वत्येवैनमाहः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति २

VII

14.3

अथ यद्येनानुक्तान्तप्राणाझूलेन समासं व्यतिषदेहैनं ब्रूयात् पितृहासीतिं न मातृहासिति न भ्रातृहासिति न स्वसृहासिति नाचार्यहासिति न ब्राह्मणहासिति ३

VII

14.4

प्राणो ह्रेवैतान् सर्वान् भवति स वा एष एवं पश्यन्न एवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति तं चेद्ब्रूयुरतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापहुवित

VII

15.1

VII

16.1

एष तु वा ऋतिवदति यः सत्येनातिवदति सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानीति सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति १

VII

17.1

यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति नाविजानन् सत्यं वदति विजानन्नेव सत्यं वदति विज्ञानं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति

7

15

स्वेव विजिज्ञासितव्येति मतिं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्यायेऽष्टादश: खण्ड: १५

7

16

यदा वै श्रद्धधात्यथ मनुते नाश्रद्दधानमनुते श्रद्धध्देव मनुते श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याय एकोनविंश: खंड: १६

7

20

यदा वै निस्तिष्ठत्यथ श्रद्धधाति नानिस्तिष्ठश्चश्रद्दधाति निष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये विंश: खंड: २०

7

21

यदा वै करोत्यथ निस्तिष्ठति नाकृत्वा निस्तिष्ठति कृत्स्नैव निस्तिष्ठति कृति-स्त्वेव विजिज्ञासितव्येति कृतिं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याय एकविंश: खंड: २१

7

22

यदा वै सुखं लभतेऽथ करोति नासुखं लभ्वा करोति सुखमेव लभ्वा करोति सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति सुखं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये द्वाविंश: खंड: २२

7

23

यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमाैव सुखं भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति १ इति सप्तमाध्याये त्रयोविंश: खंड: २३

7

24

यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यं स भग: कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नि १ गोरक्ष्मिह महिम्नत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राययायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्यो ह्यान्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति २ इति सप्तमाध्याये चतुर्विंश: खंड: २४

7

25.1

स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एव वेदं सर्वमित्यथातोऽहङ्कारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्ताददङ्मुखतोऽहमत्तरतोडहमेवेदं सर्वमिति १

7

25.2

अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिण आत्मा उत्तर आत्मा एवमेवेद सर्वमिति स वा एवं विज्ञानात्मरतिरातमक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराज् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येडन्यथाराजानस्ते द्य्यलोका भवन्ति तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति २

7

26.1

तस्य ह वा एतस्यैव पश्यत एवं मन्वानस्यैव विजानत आत्मतः प्राण ग्रातमत् स्मर ग्रातमत् ग्राकाश ग्रातमतस्तेज ग्रातमत् ग्राप ग्रातमत् ग्राविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमात्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्श्रित्तमात्मतः संकल्प ग्रात्मतो मन ग्रात्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा ग्रात्मतः कामश्रयातम एवेदं सर्वमिति १

7

26.2

तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखतां सर्वं ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैव सहस्राणि च विंशतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मुदितकषायाय तमसस्पर्शं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारस्तं स्कन्द इत्याचक्षते तं स्कन्द इत्याचक्षते २

7

अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुरडरीकं वेश्म दहरेऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति १

VIII.2.3

3

तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुरडरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ३

VIII.2.3

3

यावान्वा ग्रयमाकाशस्तावानेषोडन्तर्हृदय आकाश उभे ग्रस्मिन् द्यावापृथिवी ग्रन्थर एव समाहिते उभावग्रिश्र वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्न तत्रागि यद्वास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ३

VIII.2.4

4

तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्रिदं ब्रह्मपुरे सर्वे समाहिताः सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदेतर्ह्रा वप्नोतिं प्रध्वंसते वा किं ततोडतिशिष्यत इति ४

VIII.2.4

4

स ब्रूयाद्यास्य जरैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामा: समाहिता एष ग्रात्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोडपिपास: सत्यकाम: सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा ग्रन्वाविशन्ति यथानुशासनं यं यमनुब्रिकामा भवन्ति यं जनपदं यं चेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ४

VIII.2.5-6

तद्यथेह कर्मजितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोक: क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्या ब्रजन्त्येताँश् सत्यान् कामाँस्तेषाँ सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येताँश् सत्याँस्तेषाँ सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ५-६

VIII.2

इत्यष्टमाध्याये प्रथम: खण्ड: १

VIII.3.1

1

स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितर: समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते १

VIII.3.2

2

अथ यदि मातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य मातर: समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते २

VIII.3.3

3

अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य भ्रातर: समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन संपन्नो महीयते ३

VIII.2

4

अथ यद् यदि स्वसृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलेकन संपन्नो महीयते ४

VIII.2

5

अथ यद् यदि सखिलोककामो भवति संकल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५

VIII.2

6

अथ यद् यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ६

VIII.2

7

अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति संकल्पादेवास्य्यन्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ७

VIII.2

8

अथ यद् यदि गीतवादितलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादितलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ८

VIII.2

9

अथ यद् यदि स्त्रीलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ९

VIII.2

10

यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन संपन्नो महीयते ॥ १०

VIII.2

इत्यष्टमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २

VIII.2

1

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषां सत्यानां सतामनृतमपिधानं यो यो ह्रस्येत् प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते ॥ १

VIII.2

2

अथ ये चास्मैह जीवाः ये च प्रेतास्तद्यदिच्छन्न विन्दते तदत्र गत्वा विन्दते ऽत्र ह्यस्यैतदेक निरुक्तं हृदयमिति तस्माद्द्रदयमहरहर्वा ॥ २

VIII.2

स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृदयमिति तस्माद्द्रदयमहरहर्वा

VIII.5

3

एवंवित्स्वर्गी लोकमिति ३

VIII.5

4

अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ४

VIII.5

5

तानि ह वा एतानि त्रीण्यन्नराशि सतीयमिति तद्यत्सच्चदमृतमथ यत्तत्-त्यमथ यद्यां तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमिति ५

VIII.5

इत्यष्टमाध्याये तृतीय: खंड: ३

VIII.6

1

अथ य आत्मा सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसंभेदाय नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युन् न शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽटतो निवर्तन्तेऽप-हतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोक: १

VIII.6

2

तस्माद्वा एतं सेतुं सन्तु तोत्त्वान्धि: सन्ननन्धो भवति विद्ध: सन्नविद्धो भवत्युपत-पी सन्नुपतापी भवति तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वापि सकृद्रभातो ह्येवैष ब्रह्मलोक: २

VIII.6

3

तद्य एवं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ३

VIII.6

इत्यष्टमाध्याये चतुर्थ: खंड: ४

VIII.7

1

अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदि�्टोमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते १

VIII.7

2

अथ यत्सत्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मन-स्त्रां विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मान-मनुविन्दते २

VIII.7

अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्र-

VIII.5

3

ह्वचर्येऽनुविन्दतेऽथ यदरयायानमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्तदरश्र ह वै रायश्वार्शावो ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीयं सरस्तदश्वस्थः सोऽसवनस्तदपराजिता पूर्वबन्धा: प्रभुविमितं हिरण्मयम्

VIII.5

4

तद्य एवैतावरं च रायं चार्शावो ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येऽनुविन्दन्ति तेषामेवेष ब्रह्मलोकस्तेषु लोकेषु कामचारो भवति

VIII.6

1

अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ता: पिङ्गलस्याशिम्रस्स्थान्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्य: पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहित:

VIII.6

2

तद्यथा महापथ आग्रात उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता ग्रादित्यस्य रश्मय उभौ लोको गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता ग्रासु नाडीषु सृता: स्राभ्यो नाडीभि: प्रतायन्ते तेष्वमुष्मिंश्चादित्ये सृपा:

VIII.6

3

तद्यत्रैतत्सुप: समस्त: संप्रसन्न: स्वप्नं न विजानात्यास्तदा नाडीषु सृमो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा संपन्नो भवति

VIII.6

4

अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित: ग्रासीनाग्राहर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति

VIII.6

5

अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैरेव रश्मिभिरूध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्रां मीयते स यावत्प्रत्येनमनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम्

VIII.6

6

तदेष श्लोक: शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनि:सृतैका तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युक्त्रमगे भवन्ति

VIII.8.2

1

य ग्रात्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोडपिपास: सत्यसंकल्प: सोडवेष्टव्य: स विजिज्ञासितव्य: स सर्वांश्ल लोकानाप्नोति सर्वांंश कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ९

VIII.8.2

2

तद्रोभये देवासुरा ग्रनुबुबुर्धे ते होचुहन्तं तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मनमन्विष्य सर्वांशल लोकानाप्नोति सर्वांशल कामानिति ह वे देवाना मभिप्रव्राज विरोचनोडसुरांस्तौ हासंविदानावेव समित्वापी प्रजापतिसकाशमाजग्मतु: २

VIII.8.2

3

तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमुषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्ताववास्तमिति तौ होचतुय ग्रात्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोडपिपास: सत्यकाम: सत्यसंकल्प: सोडवेष्टव्य: स विजिज्ञासितव्य: स सर्वांशल लोकानाप्नोति सर्वांशल कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ३

VIII.8.2

4

तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोडचिग्रे पुरुपो दृश्यत एप ग्रात्मेति होवाचैतददमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोडप्सु परिख्यायते यश्रायमादर्शे कतम एप इत्येष उ एवेषु परिख्यायत इति होवाच ४

VIII.8.2

5

इत्यष्टमाध्याये समाम: खराड: ५

VIII.8.3

1

उदशराव ग्रात्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्न: प्रब्रूतमिति तौ होदशरावे डवेच्नांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतु: सर्वमवदमानावां भगव ग्रात्मानं पश्याव ग्रा लोमभ्य ग्रा नखेभ्य: प्रोतोरूपमति ९

VIII.8.3

2

तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूतोदशरावे डवेच्नाथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूतोदशरावेडवेच्नांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति २

VIII

8.3

तौ होचतुर्थैवेदमवां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवो भगवान् साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष प्रात्मेति होवाचैतदम्-तमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ३

VIII

8.4

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्या व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भाविष्यन्ति ते वा ते पराभविष्यन्ति ते ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराझगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य ग्रात्मा परिचर्य ग्रात्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीं चामुं चैति ४

VIII

8.5

तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्धधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराः ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्ष्या वसनेनालंकारेति सङ्स्कुर्वन्त्येतेन ह्यामुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ५

VIII

9.1

अथ हेन्द्रोडप्राप्यैव देवानेतदूदयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेन्धो भवति स्त्रामे स्त्रामः परिवृक्षो परिवृक्षोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति १

VIII

9.2

नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच सार्थ विरोचनेन किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेन्धो भवति स्त्रामे स्त्रामः परिवृक्षो परिवृक्षोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २

VIII

9.3

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव भूयोऽनुयाख्यास्यामि वसापरागि द्वात्रिंशतं वर्षागीति स हापरागि द्वात्रिंशतं वर्षारयुवास तस्मै होवाच ३

VIII.11.3

1

य एष स्वप्ने महीयमानश्वरत्येष ग्रातमेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदय: प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्रयं ददर्श तद्यद्यपीदं शरीरमन्थं भवत्यन्ध: स भवति यदि स्ताममस्तामो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति १

VIII.11.3

2

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्वाम्येष स्वामो ध्रान्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवत्त्वेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २

VIII.11.3

3

स समित्पाणि: पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदय: प्राव्राजी: किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगव: शरीरमन्थं भवत्यन्ध: स भवति यदि स्ताममस्तामो नैवैषोडस्य दोषेण दुष्यति ३

VIII.11.3

4

न वधेनास्य हन्यते नास्य स्वाम्येष स्वामो ध्रान्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवत्त्वेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव भूयोडनुचारुयास्यामि वसापरागि द्वात्रिंशतं वर्षाणियुवास तस्मै होवाच ४

VIII.11.3

१०

तद्यन्त्रैतत् सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष ग्रातमेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदय: प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्रयं ददर्श नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्याात्मानं जानात्ययमहम्मस्मीति नो एवमानी भूता

VIII.11.3

१

तानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति १

VIII.11.3

२

स समित्पाणि: पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदय: प्राव्राजी: किमिच्छन् पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्या

VIII.11.3

तानं जानात्ययमहम्मस्मीति नो एवमानी भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति २

VIII.11.3

एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव भूयोडनुचारुयास्यामि नो एवान्यत्रतस्माद्वसापरागि पञ्ञ वर्षाणि युवास तस्मै होवाच एवं

VIII.11.3

सपेदुरेतत्तद्यदाहरेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै

VIII

11.3

इत्यष्टमाध्याये एकादशः खण्डः ११

VIII

11.1

मध्वन्तर्यों वा इदं शरीरमात्रं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहत्तिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः १

VIII

11.2

अशरीरो वायुरभ्रं विद्युतस्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतानि भुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योति रुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते २

VIII

11.3

एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योति रुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्न्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजानं स्मरनिदं शरीरं स यथा प्रियोग्यो रथेन गच्छेत्संयुक्त एवमेवायं प्राणो युक्तः ३

VIII

11.4

अथ यत्रैतदाकाशमनुविषयगां चक्षुः स चाक्षुः पुरुषो दर्शयाय चक्षुरथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहाराय वागथ यो वेदेदं शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् ४

VIII

11.5

अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते ५

VIII

11.6

य एते ब्रह्मलोके तं वा एते देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषां सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वैः लोकैरुपन्नितः सर्वैश्च कामैरस्तम्नुविद्यां विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ६

VIII

12

इत्यष्टमाध्याये द्वादशः खण्डः १२

श्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छ्यामं प्रपद्ये इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि

8

15.1

आकाशो वै नाम नामरूपयोरनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतँ स आत्मा प्रजापते: सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशो विशां यशोऽहमनुप्राप्तोस्मि सँ होहं यशसाँ यश इत्यमदत्केमदत्कँ श्वेत लिन्दु माभिगाँ लिन्दु माभिगाम्

इत्यष्टमाध्याये त्रयोदश: खण्ड: १३

8

15.2

तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिरमनवे मनुः प्रजाभ्य ग्राचार्यकुलाद्व्रदमधीय यथाविधानं गुरो: कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुडुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धर्मिकान्विदददात्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्याहिंसन्सर्वभूतान्यनृतं तीर्थेभ्य: स खल्वेवं वर्तयन्न्यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते

इत्यष्टमाध्याये चतुर्दश: खण्ड: १४

इत्यष्टमोऽध्याय: समाप्त: ५

ग्राप्यायन्तु ममाङ्गानि वाग्राप्यश्रुतु: श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाश्च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरोगम-स्त्वनिराकरगँ मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु

ॐ शान्ति: शान्ति: शान्ति:

इति छान्दोग्योपनिषत्संपूर्णा