372. 410 2011304 CHAPTER VIIT

410 2011304 CHAPTER VIIT

of Bharata.

His conception of the poetic embellishment, Rasavat, is not very different from that of Bhamaha. It consists in the clear1 delineation of the various Rasas in terms of (i) the basic mental state (ii) the transient emotions (iii) the mimetic changes, and (iv) the situation. But Rasa is not the soul of poetry, according to him. It is only an embellish- ment (Alankāra).

But one interesting fact has to be noticed in this connection. At the time when Udbhata flourished, the theory of Dhvani was not well established. In fact, as we have already stated, he is represented to belong to one of the schools, opposed to the theory of Dhvani. He, therefore, naturally held that all the constituents of the æsthetic con- figuration, not excluding even the basic mental state, admit of linguistic expression (Svasabdasthayi) through Laksanā, a view which has been so adversely criticised by the exponents of the Dhvani. Between Udbhata and Ananda Vardhana there is no literary critic, who has made any important contribution to the critical thought. In fact, these are the only writers whose views have been taken into consideration by Ananda Vardhana and Abhinava. From our point of view, there- fore, it is unnecessary to deal with the rest here.

THE END

nicodT .bedalduq ssvewod doitgionos aih be

1. K.A.S., 49.

(४१३)

४. कार्यो नातिप्रसङ्गोशत्र नृत्तगीतविधिं प्रति। गीतवाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्तेऽतिप्रसङ्गतः॥ खेदो भवेत्प्रयोक्तृणां प्रेत्षकाणां तथेव च। खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते।। पृष्ठ १२. १. ये त्वतथाभूतास्तेषां प्रत्यक्तोचित-तथाविधचर्वणालाभाय नटादिप्रक्रिया स्वग- तक्रोधशोकादिसंकटहृदयग्रन्थिभञ्ञनाय गीतादिप्रक्रिया च मुनिना विर- चिता, सर्वानुग्राहकं हि शास्त्रमिति न्यायात्। तेन नाव्य एव रसा न लोक इत्यर्थः । पृष्ठ १४. १. क्रीडतां मृण्मयैर्यंद्वद्वालानां द्विरदादिभिः। स्वोत्साह: स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः॥ पृष्ठ १५. १. तत्र लोकव्यवहारे कार्यकारणसहचरात्मकलिंगदर्शने स्थाय्यात्मकपरचित्त- वृश्यनुमानाभ्यास एव पाटवादधुना तैरेवोद्यानकटात्तवृक्षादिभिलोकिकीं कार- णत्वादिभुवमनतिक्रान्तैःविभावनानुभावनासमुपरअकत्वप्राणैः अत एवाडलौ- किकविभावादिव्यपदेशभाग्भिः प्राच्यकारणादिरूपसंस्कारोपख्यापनाय विभा- वादि नामधेयव्यपदेश्येः। पृष्ट १७. १. स्तम्भ: स्वेदोथ रोमाञ्जः स्वरसादोऽथ वेपथु:। वैवर्ण्यमश्रु प्रलयः इत्यष्टौ सात्विका: स्मृताः॥ /२. विभावानुभावौ लोकप्नसिद्धावेव लोकस्वभावोपगतत्वाच्चैषां लक्षणं नोच्यते। ३. भावशब्देन तावच्चित्तवृत्तिविशेषा एव विवक्षिता, तथा च एकोनपञ्चाशता भावैरित्यादौ तानेवोपसंहरिष्यामः । ये त्वेते ऋतुमाल्यादयो विभावा: वाष्पप्रभृतयश्चानुभावा ते न भावशब्द- व्यपदेश्या:। पृष्ठ १८. १. वागङ्गमुखरागेण सत्वेनाभिनयेन च। कवेरन्तगतं भावं भावयन् भाव उच्यते।। नानाभिनयसंबद्धान् भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात्तस्मादमी भावा: विज्ञेया नाव्ययोक्तृभिः॥ रसयोग्यान् चित्तवृत्तिविशेषान् भावयन्ति गमयन्ति बुद्धिबिषयान् प्राप्नु- वन्ति इमान् सामाजिकान् भावयन्ति ........ इयमेव च अधिवासनात्मा भावना। • केवलं कस्तूरिकाद्रव्यमेव ताव द्रूपदेशचतन्याक्रमणस्वभावं वस्त्रादिकेऽपि तथा- प्रतिपत्तिमाधत्ते तद्वत् प्रकृतेऽपि।

(४१४)

पृष्ठ १९. १. विविधमाभिमुख्येन रसेषु चरन्ति इति व्यभिचारिणः। वागङ्गसत्वोपेतान् प्रयोगे रसान्नयन्तीति व्यभिचारिणः। २. बन्धुविनाशो यत्र विभाव: परिदेविताश्रुपातादिस्त्वनुभावः चिन्तादैन्यादि- व्यंभिचारी सोडवश्यं शोक एव। पृष्ठ २०. १. अतो व्याख्यातृनटसामाजिकाभिप्रायेण तस्यैव प्राधान्यमिति रस एव तावत् पूर्वमुद्दिष्टः । पृष्ठ २२. १. षाडवादय इति। लोकप्रसिद्धेभ्यः परस्परविविक्तेभ्यः मधुरतिक्ताम्ललवण- कटुकषायेभ्यो मिश्रेभ्यश्च विलक्षणः षाडवशब्दवाच्यः। तत्प्रधाना बहुतरा रसनयोग्या: क्रियन्ते। तथैव नानाभूतैर्विभावादिभिरुप समीपं प्रत्यक्षक- ल्पतां गता लोकापेक्षया ये स्थायिनो भावास्ते रस्यमानतैकजीवनं रसत्वं त्र प्रतिपद्यन्ते। पृष्ठ २३ - १. तेन नाव्य एव रसा न लोक इत्यर्थः। पृष्ठ २४. १. न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः । परस्परकृतासिद्धिस्तयोरभिनये भवेत्॥ ना. शा. ७२. २. कैशिकी शरचगनैपथ्या शंगाररससंभवा। अशक्या पुरुषैः सा तु प्रायोक्तं स्त्रीजनादते।। स्त्रीजनादत इति। अयं भावः। यावन्निजहृदयरसविलसद्विकस्वरनिर्वार-चम- त्कारपवित्रता न जाता भगवत इव तावच्छित्ताशतैरपि वैचित्र्यमनाहार्यम्। अभि.२१.२. ३. अनेन भाण्डेन राजपुत्रस्यान्यस्य वा(ग)नुकृतेऽन्यादिबुद्धेरभावात्, तद्धि विकारणमितिप्रसिद्ध हास्यमात्रफलम् मध्यस्थानाम्, येनाभिप्रायेण मुनिर्व- चयति परचेष्टानुकरणाद्वासस्समुपजायते। अ.७.१६. इति। ४. देवतानामृषीणाञ्च राज्ञामथ कुटु मेबनाम्। कृतानुकरणं लोके नाव्यमित्यभिधीयते॥ ५. देवतानामृषीणाञ्च राज्ञां लोकस्य चैव हि। पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्।। ६. त्रलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्। ७. एवमेता बुधैज्ञया जातयो दशलक्षणाः। कार्या यस्मिन् रसे याश्च ताश्चमे सन्निवोधत॥ पृष्ठ २५. . रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विताः।

(४१५)

अतः परं प्रवच्यामि स्थायिभावसमाश्रयाः॥ २. अतो व्याख्यातृनटसामाजिकाभिप्रायेण तस्यैव प्राधान्यम्। ३. ग्रहणधारणसामार्थ्यं गुह्यत्वेनाध्यात्मोपनिषदर्थवद्वधारणकौशलेन रसाधयु-

मित्यादि।

पृष्ठ २६. १. अतः ऊध्वं प्रवच्यामि प्रेक्षकाणां तु लक्षणम्। चारित्राभिजनोपेता: शान्तिघृत्तश्रुतान्विताः॥ यशोधर्मरताश्रैव मध्यस्था वयसान्विताः । षडङ्गनाट्यकुशला: प्रबुद्धा: शुचयः समा:॥ चतुरातोद्यकुशला नेपथ्यज्ञाः सुधार्मिका:। देशभाषाविधानज्ञा: कलाशिल्पविचत्तणाः॥ चतुराभिनयज्ञाश्च सूच्मज्ञा रसभावयोः । शब्दच्छन्दोविधानज्ञा: नानाशास्त्रविचक्षणाः॥ एवंविधास्तु कर्तव्या: प्रेक्षका नाट्यदर्शने। अव्यपयेरिन्द्रियः शुद्ध ऊहापोहविशारदः॥ व्यक्तदोषोऽनुरागी च स नाट्ये प्रेत्तक: स्मृतः। यस्तुष्टौ तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च।। दैन्ये दीनत्वमभ्येति स नाट्ये प्रेक्षक: स्मृतः।

पृष्ठ २७. १. तुष्यन्ति तरुणा: कामे विदग्धा समयाश्रिते॥ अर्थेष्वर्थपराश्चैव मोन्षेष्वथ विरागिणः । नानाशीला: प्रकृतयः शीले नार्व्यं प्रतिष्ठितम्॥ शूरा बीभत्सरौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च। धर्माख्यानपुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः। बाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यनेपथ्ययोः सदा॥ एवं भावानुकरणैर्यो यस्मिन् प्रविशेन्नरः । प्रेत्षकस्तु स मन्तव्यो गुणैरेतैरलङकृतः॥

पृष्ठ ३३. १. अरजतीभूतायामपि शुक्तौ उभयगतचाकचक्यसंदर्शनेनाज्ञानात् रजत- त्वारोपे तस्या अपि अर्थक्रियाकारितया यथा तत्र प्रवृत्तिर्जायते, तथा शकुन्तलादिगोचरानुरागात्मिका दुष्यन्तादेः रतिरभिनेतरि अवर्तमानाऽपि तस्य अभिनयपाटववशेन तत्स्थत्वेनावगम्यमाना रसिकसामाजिक चेतश्च- मत्कुव्वंती रसरूपतामाधत्ते।

( ४१६)

पृष्ठ ३६. १. तेन स्थाय्येव विभावानुभावादिभिरुपचितो रसः। स्थायीभावस्त्वनुपचितः । २. षड् भेदाश्रास्य विज्ञेयास्तांश्र वच्याम्यहं पुनः । स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम्॥। पृष्ठ ३८. १. विभावा हि काव्यबलानुसन्धेयाः, अनुभावाः शिक्षातः, व्यभिचारिण: कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलातू। स्थायी तु काव्यबलादपि नानुसन्धेयः । रतिः शोक इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकमभिधेयीकुर्वन्त्यभिधानत्वेन, न तु वाचिकाभिनय रूपतयावगमयन्ति। पृष्ठ ३९. १. किन्तु सम्यङमिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणा चित्रतुरगादिन्यायेन यः सुखी रामः असावयमिति प्रतीतिरस्तीति। तदाह :- प्रतिभाति न सन्देहो न तत्वं न विपर्ययः । धीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि॥ विरुद्धबुद्धिसंभेदादविवेचितसंप्लवः। युकत्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया॥ इति ॥ पृष्ठ ४१. १. इच्छाद्वषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्। पृष्ठ ४२. १. ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः। ३-३-६०. न युगपदनेकक्रियोपलव्धेः। ३.३.६१. आलातचक्रदर्शनवत्तदुपलब्धिराशुसंचारात्। ३.३.६२. यथोक्तहेतुत्वाच्चाणु। ३३.६३.

१. १. ९.

पृष्ठ ४३. १. इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्य- नम्। १,१.४. २. तत्पूर्वक त्रिविधमनुमानम् पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोद्ष्टं च १.१.५. पृष्ठ ४४. १. ग्रीषमे मरीचयो भीमेनोष्मणा संसृष्टाः स्पन्दमाना दूरस्थचन्तुषा सन्निकृष्य- न्ते, तत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्षादुदकमिति ज्ञानमुत्पद्यते, तच्च प्रत्यक्षं प्रसज्यते

(४१७ )

इत्यत आह अव्यभिचारीति। यदतस्मिंस्तदिति तद्व्यभिचारि, यत्तु तस्मिंस्तदिति तदव्यभिचारि प्रत्यक्षमिति। पृष्ठ ४५. १. मिथ्योपलव्धिविनाशस्तत्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवद्पतिबोधे। पृष्ठ ४७. १. तस्माद्वेतुभिर्विभावाख्यैःकार्येश्चानुभावात्मभिः सहचारिरूपेश्च व्यमिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैरनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलतः प्रतीयमान: स्थायिभावो मुख्यरामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपः। पृष्ठ ४८. १. विभावा हि काव्यबलानुसन्धेयाः, अनुभावा: शिक्षातः, व्यभिचारिणः कृत्रि- मनिजानुभावार्जनबलात्। स्थायी तु क्राव्यबलादपि नानुसन्धेयः। रतिः शोक इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकममिधेयीकुर्वन्त्यभिधानत्वेन, न तु वाचि- काभिनयरूपतयावगमयन्ति। पृष्ठ ४९. १. अत एव स्थायिपदं सूत्रे भिन्नविभक्तिकमपि नोपात्तम्। २. तेन रतिरनुक्रियमाणा शङ्गार इति तदात्मकत्वं तत्प्राभवत्वं च युक्तम्। अर्थक्रियापि मिथ्याज्ञानदृष्ठा। मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याभिधावतोः। मिथ्याज्ञनाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति॥ पृष्ठ ५०. १. न चाऽन्र नर्तके एव सुखीति प्रतिपत्तिः, नाप्ययमेव राम इति, नचाप्ययं न सुखीति, नापि रामः स्याद्वा न वायमिति, न चापि तत्सददश इति। किन्तु सम्यङमिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणा चित्रतुरगादिन्यायेन यः सुखी रामः असावयमिति प्रतीतिरस्तीति तदाह :- प्रतिभाति न संदेहो न तत्वं न विपर्ययः। धीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि ॥ विरुद्धबुद्धिसंभेदादविवेचितसंप्लवः। युक्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया"॥ पृष्ठ ५३. १. तदिदमप्यन्तस्तत्वशून्यं न विमर्दच्ममित्युपाध्यायाः। २. अनुकरणरूपो रस इति यदुच्यते तत् किं सामाजिकप्रतीत्य भिप्रायेण उत नटा- भिप्रायेण, किं वा वस्तुघृत्तविवेचकव्याख्यातृबुद्धिसमवलम्बनेन, यथाहु- व्याख्यातार: खल्वेवं विवेचयन्तीति। अथ भरतमुनिवचनानुसारेण। आद्यः पक्षोऽसंगतः । किञ्चिद्धि प्रमाणेनोपलब्धं तदनुकरणमिति वक्तुं शक्यम्। यथा एवमसौ सुरां पिवतीति सुरापानानुकरणत्वेन पय:पानं प्रत्यक्षावलोकितं प्रतिभाति, इह च नटगतं किं तदुपलब्धं यदनुकरणतया भातीति चिन्त्यम्।

( ४१८)

एछ 5 तच्छरीरं तन्निष्ठं प्रतिशीर्षकादि रोमाञ्नगद्गददिकादि भुजान्तेपवलनप्रभृ- तिभ्रून्षेपकटात्तादिकं न रतेश्चित्तवृत्तिरूपतयानुकारत्वेन कस्यचित्प्रतिभाति, जडत्वेन भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेन भिन्नाधिकरणत्वेन च ततोऽतिवैलक्षण्यातू। मुख्यामुख्यावलोकने च तदनुकरणप्रतिभासः। न च रामगतां रतिमुपल- ब्धपूर्विणः केचित्। एतेन रामानुकारी नट इत्यपि निरस्तः प्रवाद:। रकी। अथ नटगता चित्तवृत्तिरेव प्रतिपन्ना सती रत्यनुकार: शद्गार इत्युच्यते, तत्रापि किमात्मकत्वेन सा प्रतीयत इति चिन्त्यम्। ननु प्रमादादिभिः कारणैः, कटाक्षादिभि: कार्यः, धृत्यादिभिश्च सहचारिभिर्लिङ्गभूतैर्या लौकिकी कार्य- रूपा कारणरूपा सहचारिरूपा च प्रतीतियोग्या चित्तवृत्ति: तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्ति: प्रतिभाति। हन्त तर्हि रत्याकारेणैव सा प्रतिपन्नेति दूरे रत्यनुकरणतावाचोयुक्तिः। ाष ननु ते विभावादयोऽनुकार्ये पारमार्थिकाः, इह त्वनुकर्तरि न तथेति विशेषः। अस्त्वेवम्, किन्तु ते हि विभावादयोऽनन्तकारणानन्तकार्यानन्तसहचररूपा अपि काव्यशिक्षादिबलोपकल्पिताः कृत्रिमा: सन्तः किं कृत्रिमत्वेन सामाजिकैः गृह्यन्ते न वा। यदि गृह्यन्ते तदा तैः कर्थ रतेरवगतिः। 1 5 नन्वत एव तत्प्रतीयमानं रत्यनुकरणबुद्धे: कारणम्। कारणान्तरप्रभवेषु हि कार्येषु सुशित्षितेन कारणान्तरप्रभवत्वज्ञाने वस्त्वन्तरस्यानुमानं तावद्युक्तम्। असुशित्षितेन तु तस्यैव प्रसिद्धस्य कारणस्यानुमानम्। यथा घृश्रिकविशेषा- द् गोमयस्यैवानुमानम्, घृश्चिकविषयत्वेन तज्ज्ञानं केवलं मिथ्याज्ञानम्। यत्रापि धूमलिङ्गज्ञानं मिथ्या तत्रापि न तदाभासानुमानं युक्तम्। न हि ाल वाष्पाडमत्वेन ज्ञातात्तदनुकारप्रतिभासमानादपि लिङ्गात्तदनुकारानुमानं यु- क्म्। धूमानुकारत्वेन हि ज्ञायमानाननीहारान्नाग्न्य नुकारजपापुष्पप्रतीतिदष्टा। पृष्ठ ५६. १. न च सुनिवचनमेवंविधमस्ति क्वचित्स्थाय्यनुकरणं रस इति, नाऽपि लिङ्गमात्रार्थे मुनेरुपलभ्यते। २. यच्चोक्त्त रामोयमित्यस्ति प्रतिपत्तिस्तदपि यदि तदात्वे इति निश्चितं तदु- त्तरकालभाविबाधकवैधुर्याभावे कथं न तत्वज्ञानं स्यात्। बाधकसद्भावे वा कथ न मिथ्याज्ञानम्। वास्तवेन च वृत्तेन बाधकानुदयेऽपि मिथ्याज्ञानमेव स्यात्। तेन विरुद्धबुद्धिसंभेदादित्यसत्। पृष्ठ ५८. -15) १. यच्चोच्यते वर्णकैहरितालादिभि: संयुज्यमान एव गौरित्यादि, तत्र यद्यभिव्य- ज्यमान इत्यर्थोडभिप्रेत: तदसत्। नहि सिन्दूरादिभिः पारमार्थिको गौरभि- व्यज्यते प्रदीपादिभिरिव। किन्तु तत्सदृशः समूहविशेषो निर्वत्यंते। अत TI एव हि सिन्दूरादयो गवावयवसन्निवेशसद्दशेन सन्निवेशविशेषेणावस्थिता गोसद्दशताप्रतिभासस्य विषयाः, नैवं विभावादिसमूहो रतिसदृशताप्रतिपत्ति- ग्राह्यः। तस्माद् भावानुकरणं रस इत्यसत्। 5 1Gl

( ४१९ ) २. येन त्वभ्यधायि सुखदुःखजननशक्तियुक्ता विषयसामग्री बाह्यैव साङख्यदशा- सुखदुःखस्वभावो रसः, तस्यां च सामग््यां दलस्थानीया विभावा:, संस्का- रका: अनुभावव्यभिचारिणः, स्थायिनस्तु तत्सामग्रीजन्या आन्तराः सुख- दुःखस्वभावा इति, तेन स्थायिभावान् रसत्वमुपनेष्याम इत्यादावुपचारम- ड्रीकुर्वता ग्रन्थविरोधं स्वयमेव बुध्यमानेन दूषणाविष्करणमौख्यात् प्रामा- णिको जनः परिरत्ित इति किमस्योच्यते, यत्त्वत्यन्तं नः प्रतीतिवैषम्यप्रस- कगादि तत्कियदत्रोच्यताम्। पृष्ठ ५९. १. रसो न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते, स्वगतत्वेन प्रतीतौ करुणे दुःखित्वं स्यात्। न च सा प्रतीतियुक्ता। सीतादेरविभावत्वात् स्वकान्तास्मृत्यसंवे- दनात्, देवतादौ साधारणीकरणायोग्यत्वात्। न च शब्दानुमानादिभ्यः तत्प्रतीतौ लोकस्य सरसता युक्ता, प्रत्यक्षादिव नायक- युगलकावभासे हि प्रत्युत लज्जाजुगुप्सास्पृहादिस्वोचितचित्तवृत्त्यन्तरोदयः स्यात्, तन्न प्रतीतिरनुभवस्मृत्यादिरूपरसस्य युक्ता । उत्पत्तावपि तुल्यमे- तद्दूषणम्। पृष्ट ६१. १. भट्टनायकस्तु "ब्रह्मणा परमात्मना यदुदाहतमविद्याविरचितनिस्सारभेदग्रहे यदुदाहरणीकृतं यन्नाव्यं तद् वच्यामि। यथाहि कल्पनामान्रसारं तत एवा- नवस्थितैकरूपं क्षणेन कल्पनाशतसहस्त्रसहं स्वप्नादिविलत्तणमपि सुष्ठतरां हृदयग्रहनिदानमत्यक्तस्वालम्बनब्रह्मकल्पनटोपरचितं रामरावणादिचेष्टितं कु- तोऽप्यभूताद्भुतघृत्या भाति, तथा भासमानमपि च पुमर्थोपायतामेति। तथा तादगेव विश्वमिदमसत्यनामरूपप्रपञ्चात्मकमथ च श्रवणमननादिव- शेन परमपुमर्थप्रापकमिति। पृष्ठ ६३. १. तस्मात् काव्येन दोषाभावगुणालङ्कारमयत्वलक्षणेन नाट्येन चतुर्विधाभिनय- रूपेण निविडनिजमोहसङ्कटतानिवारणकारिणा विभावादिसाधारणीकरणा- त्मनाभिधातो द्वितीयेनांशेन भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानो रसोऽनुभवस्मृ- त्यादिविलक्षणेन रजस्तमोऽननुवेधवैचित्यवलाद् हृदि विस्तारविकासलक्त- णेन सत्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयनिजसंविद्विश्रान्तिविलक्षणेन परब्रह्मास्वादस- विधेन भोगेन परं भुज्यत इति। पृष्ठ ६६.

त्वमिन्द्रियतद्विषयाभावेन व्यासङ्गाभावादानन्दवाहुल्यादानन्दमयत्वमात्मा- च्छ्रादकत्वात्कोशत्वं च युक्तमिति। नानाजीवगतनिकृष्ठान्त:करणव्यष्ट्युपा- ५३

( ४२० ) ध्यपेक्षया समष्ट्युपाधेरस्य वैलक्षण्यं दर्शयति इयं समष्टिरिति। विगतरा गादिदोषसकलकार्यप्रपञ्चस्य जगत्कारणभूतस्याज्ञानस्य समष्टिभूतोत्कृष्टोपा- धिकत्वेन विशुद्धसत्वप्राधान्यमिति भावः। २. बुद्धिरूपं यत्सच्वं तस्य यतो नैर्मल्यं रजोऽपसारणसहिष्णुता तदीयतमोभा- गस्य, न तु नीलादाविव अनपसारणीयत्वम्, ततो हेतोरुभयीमपि आत्मनो विषयस्य च सम्बन्धिनीं रूपच्छायां संवेदननीलमयतामनुकरोति तदाकार- धारितया भासते नीलरक्तपटमध्यगतसितवस्त्रवत्, ततो हेतोस्तत्प्रतिविम्ब आत्मविषयप्रतिबिम्बे यतो युज्यते, ततो विषयबोधस्वभावो भोगः सिध्यति। स हि ग्राह्यस्य ग्राहकस्य च यो मेलनात्मा सम्बन्धस्तद्रूपतयैव लक्षितः, न अन्यदस्य रूपमिति आशयः । ननु बुद्धौ यदि द्वयप्रतिबिम्बयोगः आत्मनो विषयस्य च, क्थं भोक्तृभोग्यरूपव्यवहार इत्याशङ्कय आह 'सा च' इति। सा भोगसिद्धिर्भोक्तृभोग्यभावे आत्मा भोक्ता विषयो भोग्य इति व्यवहारे हेतुर्हि यस्मात्, तस्मात् तयोरात्मविषययोर्भोक्नृभोग्यतायोग्ययोर्बुद्धितर्वे संबन्धो यावदति परस्पररूपमेलनात्मा वासगृह इव यूनो: यः स एव भोक्तृ- भोग्यभावः। पृष्ठ ६७. १. ननु अहंकारेण एवात्मा भोक्तृत्वेन अभोक्तैव सन् व्यवहियताम् । व्यवहियमा- णस्य तु कथमसौ भोगो भवेत्। उपचारो हि न उपचार्यस्य स्वात्मनि विशेषः कश्चित्, अपि तु उपचरितुरेव तथाभूतबुद्धिशब्दविशेषप्रतिलम्भात्मा व्यव- हारः, अन्यथा अनन्तप्रमातृभेदेन युगपदुपचर्यमाणाभ्निजलादिविरुद्धभावभेदि तवपुर्माणवकोऽपि अनन्तविरुद्धरूपतामेकत्रापि त्षणे प्रतिपद्येत। तदेतत्परि- हरति 'अहंकारव्यवहार्यात्मना' इति। केन एतदुक्त चिद्रूपताधिकः कश्चि- तपुरुषस्य भोग इति। बुद्धिबोधं हि यदात्मनि अविशिष्टतया अहंकारो व्यवहर- ति स एव अयं भोग: पृष्ठ ६८. १. सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयो: प्रत्ययाविशेषो भोगः, परार्थस्वार्थसंयमात्पुरुष- ज्ञानम् (यो. सू. ३ ३५) इति सूत्रम्। अस्य अर्थः, सत्वं यत् बुद्धिशब्दवा- च्यम् यः पुरुषस्तयोर्जडचिद्रृपतया नीलमुत्पलमितिवदन्योन्यममिन्नकच्या- धिशयनेन अन्योन्योपरागलक्षणं संकरमसहमानयोरपि यः प्रत्यये बौद्धेऽध्य- वसाये अविशेषो भेदानध्यवसायेन अभेदाध्यवसायविश्रान्तेन व्यवहियमाण- मैक्यम् स एव भोगः। २. काणादादिदर्शनेऽपि हि ज्ञानात्मको गुण आत्मनोऽन्यः। कथं तस्य भोगः। समवायादिति चेत् संबन्धमात्रं तर्हि भोगरूपतायां कारणमिति उक्त भवति।

पृष्ठ ६९. १. तस्मात्सतामत्र न दूषितानि मतानि तान्येव तु शोधितानि। पूर्वप्रतिष्ठापितयोजनासु मूलप्रतिष्ठाफलमामनन्ति॥

( ४२१ )

पृष्ठ ८३- १. देहादिसंकोचशून्यस्य प्रकाशस्य य आत्मा सारस्वभावो निर्विच्छेदोऽन्तरभ्यु- पगमस्वभावोऽनन्यवदनालोकिस्वातन्त्र्यविश्रान्तिमयः परः प्रतिष्ठात्मा अह- मिति प्रत्यवमर्शः, असौ विकल्पो न भवति। कुतः पुनरियं विकल्पत्वाशंका।

भाससतत्वशब्दनात्मकशब्दशरीरोपीत्यर्थः, कस्मादसी न विकल्पः, आह, स हीति, विविधा कल्पना मिन्नस्यापि गुडदधिमरिचादेरिव योजना, एक- स्यापि वैविध्येन कल्पना, विविधस्य च शङ्कितस्य रूपान्तरस्य कल्पनं विच्छे- दनं निर्भज्यान्यतश्च्यावनं प्रमातृबुद्धिकोशे प्रवेशनेन दार्व्यापादनपर्यन्तं परिपालनं विकल्प उच्यते निश्चयश्च, अत्र च सर्वत्रावश्यन्तदतद्रूपद्दयेन भवितव्यम्, अन्यथा किं योज्यते किञ्न विभज्यते किं च शङ्कयते इति सूत्रार्थः। पृष्ठ ८५. १. स्वस्मादिति आत्मनः सकाशात्, स्वस्मिन्निति आत्मनि एव स्वयैव च इच्छ- या अवभासमाना अन्योन्यावहानेन भेदात्मना निर्भासमाना: संपादिताः, अशेषा: शुद्धाशुद्धमिश्रणरूपाः, लोका: प्रमातृप्रमेया: तेषां च यात्राः प्राप्तयः परस्परसंबन्धाः कार्यकारणभावक्रियाकारकभाववैचित्र्यादयः, तेषामात्मा पारमार्थिक: स्वभावो यः स एव शिवः। पृष्ठ ८८. १. विरोधमविरोधं च स्वेच्छयवोपपादयन्। भेदाभेदौ च यो मन्त्रतत्ववित्तं स्तुमः शिवम्॥ पृष्ठ ९०. १. निराशंसात्पूर्णादहमिति पुरा भासयति यद्- द्विशाखामाशास्ते तद्नु च विभङ्क्तुं निजकलाम्। स्वरू पादुन्मेषप्रसरणनिमेषस्थितिजुष- स्तदद्वैतं वन्दे परमशिवशक्त्यात्म निखिलम्। पृष्ठ ९१. १. सुतरां रसपरिपोषाय सर्वेषामनादिवासनाचित्रीकृतचेतसां वासनासंवा- दात्। सा चाविन्ना संवित चमत्कारस्तजोऽपि कम्पपुलकोल्लुकसनादि- र्विकारश्रमत्कारः। तथा हि स चाऽऽतृप्ति व्यतिरेकेणाSच्छ्िन्नो भो- गावेश इत्युच्यते। भुज्जनस्याद्जुतभोगात्मस्पन्दाविष्टस्य चमतः करणं चमत्कार इति। पृष्ठ ९४. १. ननु विमर्शाभावाज्डता स्यादिति वक्तव्ये चमत्कृतेरभावादिति कथं वृत्तिः, चमत्कृतिर्हि भुआनस्य या क्रिया भोगसमापत्तिमय आनन्दः स उच्यते इत्याशङ्कयाह स एव चेति। यः प्रकाशस्य प्राणत्वेनोक्तः। एतदुक्तं

(४२२ ) भवति-स्वरूपस्य स्वात्मनः परिपूर्णनिजस्वभावप्रकाशनमेव परामर्शमयतां दधदानन्द इत्युच्यते, तदा देहादिसंकोचकलुषाSपरिपूर्णप्रत्यगात्माSहंभाव- निष्ठरवेन शरीरस्य रिक्ततया चुधातुरस्य व्यतिरिक्तान्नाभिलाषविवशीकृतम- तेरात्मपरामर्शऽयमेकघनधृत्त्या यतोन संभवति ततोऽयमनानन्द इवास्ते। स चात्मपरामर्शमये स्वानन्दे। यदा त्वन्नपरिपूर्णजठरतास्य तदा तद्रिक्ततो- द्रेकरूपा तावदपूर्णता विनष्टा, संस्काररूपतया तु तदानीं यदभिलषणीयं कान्तालिङ्गनादि परामर्शनीयम् स्थितं यथाह गुरु: पतंजलिः 'न हि चैत्र एकस्यां स्त्रियां रक्त इत्यन्यासु विरक्तः' इत्यादि, तद्योगादपूर्णोयमानन्द इति परमानन्दोयं न भवति। सांसारिकश्च सर्वोडस्यानन्दो 'लाभे भाविवियोगभीरु' इति, विषयो विषयान्तरार्थितां जनयन् जनयेत्कथं सुखम्। इति च न्यायेन व्यतिरिक्ताकांक्ाविच्छेदमयतां सर्वात्मना न स्वीकुरुते इति ततोप्यपूर्ण एव। यस्त्वानन्दताSशस्तत्र स्वात्मपरामर्शरूपितैव प्रयोजिकेति तत एवोक्तम् :- त्रैलोक्येप्यत्र यो यावानानन्दः कश्चिदीच्यते। स बिन्दुर्यस्य तं बन्दे देवमानन्दसागरम्। इति श्रीभट्टनारायणेन। तथा च मधुरादौ रसे औदारिकाभ्यवहारवैलक्षण्येन प्रवृत्त इदमित्थमिति प्रमातरि विश्रमयन्प्रमातृभागमेव प्रधानतया विमृश- न्भुजञान इत्युच्यते। यत्राप्यत्यन्तम् अन्यथाभावमतिक्रम्य सुखमास्वा- नाव्यकाव्यादिविषये तत्र वीतविघ्नत्वादेवाऽसौ रसना चर्वणा निर्वृत्ति: प्रतीतिः प्रमातृताविश्रान्तिरेव, तत एव हृदयेन परामर्शलक्षणेन प्राधा- न्याद्वयपदेश्या व्यवस्थितस्यापि प्रकाशभागस्य वेद्यविश्रान्तस्यानादरणात् सहृदयतोच्यते इति निर्विघ्नास्वादरूपा च रसना। तद्गोचरीकार्याः चित्त- वृत्तयो रसा न वेश्ययमर्थोडभिनवभारत्यां नाव्यवेदविघृतौ वितत्य व्युत्पा- दितोस्माभिरिति तत्कुतूहली तामेवावलोकयेदिह तु प्रकृतविन्नकारित्वान्न विततः । तस्मादनुपचरितस्य संवेदन रूपतानान्तरीयत्त्वेनावस्थितस्य स्वतन्त्रस्थेव रसनेकघनतया परामर्शः परमानन्दो निर्वृतिश्रमत्कार उच्यते। तस्माहुक्तमाह चमत्कृतेरभाघात्। मधुरादिरसास्वादे तु विषयस्पर्शव्यवधा- नम्। ततोपि काव्यना्यादौ तद्यवधानशून्यता। तद्डयवधानसंस्कारा- नुवेधस्तु तत्रापि। परंतु तथोचितव्यवधानांशतिरस्क्रियासावधानहृदया लभन्ते एव परमानन्दम्। पृष्ठ ९९. इह जडास्तावच्चेतननिमग्ना एव भान्ति, इदमिति हि जडपरामर्शोऽह- मिति संवित्परामर्श एव विश्राम्यति। ततश्च जडा निरात्मान इति जन्तव

( ४२३ ) एव जीवा: सात्मानस्तेषां च महेश्वर एव स्वात्मा, स एव महेश्वरो न त्वन्यः कश्चित्, यतः संवित्स्वभावोऽसौ। संविदश्व न देशेन न कालेन न स्वरूपेण कोऽपि भेद:, कामं देहप्राणादयो भिद्यन्ताम्। ते तु जडपच्याश्चेतननिमग्ना • एव इत्येक एव चिदात्मा स्वातन्त्र्येण स्वात्मनि यतो वैश्वरूप्यं भासयति ततो महेश्वरोऽन्तर्नीतामिदन्तां कृत्वा परानुन्मुखस्वात्मविश्रान्तिरूपाहंवि- मर्शपरिपूर्णः । पृष्ठ १०१ १. ननु चैवं सति यथा परमेश्वरस्य ज्ञानक्रियामाया अव्यतिरेकिण्यः शक्तय: इ- त्युच्यन्ते तद्वत्पशोः सत्वरजस्तमांसि प्रसज्यन्ते, व्यतिरिक्तानि च तानि पुंस्तत्वाद्वण्यन्ते तदेतत् कथम् इति संशयं शमयति :- भेदस्थिते:शक्तिमतः शक्तित्वं नापदिश्यते। एषां गुणानां करणकार्यत्वपरिणामिनाम् ।। सत्यम्, एवं स्यात् यदि भेदग्रहो न भवेत्, भेदव्यवहारस्त्वयं विचार्यते। तत्र च संकुचितस्वभावः पुरुषो नास्य नैसर्गिकं भावविषयं प्रकाशनादिरूपम्, सर्वदा तत्प्रसङ्गात्, अपि त्वन्यसम्बन्धकृतम्। ततश्र तस्मात् पशोः शक्ति- मत्वेन शङ्कयमानाद भेदेन यत एतानि सत्वादीनि ततःशक्तयो व्यतिरेकमुक्ता इति नोच्यन्ते, किन्तूपकरणत्वात् गुणा इत्युच्यन्ते। पृष्ठ १०२. . इह तावत् पतिर्विश्वस्यावभासमानवैचित्र्यलक्षणेन सृष्टयादिना पालयिता स्वप्रकाशस्वभावः तस्य विश्वपतेर्या सत्ता भवनकर्तृता स्फुरत्तारूपा पूर्व व्याख्याता "सा स्फुरत्ता महासत्ता" ई. प्र. १ ५. १४ इत्यत्र, सैव प्रका- शस्य विमर्शाव्यतिरेकात् विमर्शात्मकचमत्काररूपा सती क्रियाशक्तिरुच्यते, परौन्मुख्यत्यागेन स्वात्मविश्रान्तिरूपत्वाच्च सैव आनन्दः, तदेवं भगवतश्चि- दात्मतयैवेय द्रूपता। पशोस्तु सत्तातदभावश्र आनन्दश्च तदभावश्च संकुचित- तद्रूपत्वात्, तेन योऽसौ सत्तानन्दभागस्तत्प्रकाशसुखवृत्ति सत्चम्, यस्तद- भावस्तदावरणमोहरूपं तमः, एते च ते सत्वतमसी नीलानीलवत् परस्पर- परिहारेण यद्यपि वर्तेते कार्यत्वकारणत्ववत् तथापि एकपरामर्शगोचरीकार्य- धर्मापेक्षया चित्रपतंगसंगतनीलानीलात्मक रूपन्यायेनान्योन्यमिश्रतयापि भातः, अतो योऽयं द्यात्मा मिश्रस्वभावः तद्रजो गुणः । अत एव प्रकाशा- प्रकाशस्वरूपयो: सत्वतमसोरत्र श्लेषेणावस्थानम् इति दुःखत्वम्। प्रिय पुत्रादेरेकघन एव हि प्रकाश: सुखम्, एकघन एवाप्रकाशो मोहः। यस्तु कथज्ञित्प्रकाशो यथा सव्याधिकदेहरूपतयानभिमतया, कथज्ञिच्चाप्रकाशो यथा गतगदकल्याणधर्मयोगितयाभिमतया तदेव दुःखत्वम्। अयमेव च पूर्वापरीभावसारः क्रियापरमार्थः । पृष्ठ १०६. १. माया हि चिन्मयाद् भेदं शिवाद्विदधती पशोः।

( ४२४ )

सुषुप्ततामिवाधत्ते तत एव ह्यदकक्रियः॥ सर्छिळ कला हि किज्ञित्कर्तृत्वं सूते स्वालिङ्गनादणोः। तस्याश्राप्यणुनान्योन्यं ह्यञ्जने सा प्रसूयते॥ उच्छूनतेव प्रथमा सूच्माक्कुरकलेव च। 3 बीजस्याम्बभ्निमृत्कम्बुतुषयोगात् प्रसूतिकृत्॥ यथा बीजस्य प्रथमावस्थात्मिकोच्छूनता तदनु सूच्मो वाङ्कुरांशो जलादियो- गादेव स्वकार्य कुर्यात्, तथा मायाकार्य कलादि पुंयोग एवेति। २. एवं च उभयोरपि कर्तृत्वे प्रयोजकव्यापारविशिष्टः प्रयोज्य एव पुमान् सात्तात् क्रियां प्रति स्वातन्त्र्ययोगात् प्रधानभूतः कर्तेति तदुक्तम् ...... एककर्तृकारकीभूतत्वेनालच्यान्तरत्वेपि भगवद्नुग्रहात् कस्यचित् यदान- योर्विवेकज्ञानं जायते तदासौ मायापुंविवेक:,सर्वकर्मच्तयात् विज्ञानाकलता च भवेद्येनायं पुमान् मायाधो न संसरेदिति तदाह :- 1 लग अलच्यान्तरयोरित्थं यदा पुंस्कलयोभवेत्। मायागर्भेशशक्त्यादेरन्तरज्ञानमान्तरम् ।। तदा मायापुंविवेक: सर्वकर्मन्याद् भवेत्। विज्ञानाकलता मायाधस्तान्नो यात्यधः पुमान्। धीपुंविवेके विज्ञाते प्रधानपुरुषान्तरे॥। अपि न क्षीणकर्मा स्यात् कलायां तद्धि संभवेत्। अतः सांख्यद्दशा सिद्धः प्रधानाधो न संसरेत्।। कलापुंसोर्विवेके तु मायाधो नैव गच्छति। पृष्ठ १०७ तत् तत्वानन्तरं सत्वप्रधानत्वात् प्रतिबिम्बोपग्रहयोग्यं तमसाच्छ्ादितख्वा- त् सकलप्रतिबिम्बनतो व्यावर्तिंतम् भागे रजसा तमसोऽपसारणात् किञ्िदे- व प्रतिबिम्बकं गृह्ाति तदेव बुद्धितत्वम् उच्यते। अर्थप्रतिबिम्बोपग्रहश्च ज्ञानम् अस्य वृत्तिरूपं पूर्वव्यपदेशतिरोधायकदध्यादिपरिणामविलत्षणपरि- णतिविशेषात्मकम्। एवम् अर्थस्य तावत् रूपं बुद्धि: धारयति। इयच्च स- रवादीनां सुखदुःखमोहतया भोग्यत्वात् जडम् इति दर्पणवत् अप्रकाशम्, न च भोग्यस्य अप्रकाशस्य तद्विरुद्भोक्तृतारूपप्रकाशात्मकस्वभावसंभवो युक्तयनुपाती इति तद्विलक्षणेन भोक्त्रा भवितव्यम्। स च प्रकाशः इत्ये- तावत्स्वभावः, स्वभावान्तरं हि अप्रकाशरूपं भोग्यं कर्थ भोत्तु: स्वभाव- तया संभाव्येत। पृष्ठ १०८. १. बुद्धिस्तु गुणसंकीर्णा विवेकेन कथं सुखम्। दुःखं मोहात्मकं वापि विषयं दर्शयेदपि॥ २. किंचित्तु कुरुते तस्मान्नूनमस्त्यपरं तु तत्। रागतत्वमिति प्रोक्तं यत्तत्रैवोपर अकम्।

(४२५ )

न चाSवैराग्यमात्रं तत्तत्राप्यासक्तिवृत्तितः । विरक्तावपि तृप्तस्य सूच्मरागव्यवस्थितेः ॥ किंचिन्मे भूयात् इति सामान्येनाभिष्वङ्गमात्रं रागतत्वमन्यस्तु पुनः तस्येव प्रपञ्चः इति प्राङ्निरूपितप्रायमित्यलं बहुना। पृष्ठ १०९. १. रागं व्याचष्टे क्तुरिति। मत्सरादेरिति, अभिधर्मादौ भरतादौ च दर्शितश्चि- त्तवृत्तिगणो रागमूल एव, अत एव वीतराग इति द्वेषोद्धर्षमत्सरादिविग- मोप्यस्य प्रतीयत एव। पृष्ठ ११०. १. प्रथमोङ्क: प्रमादः। एतन्निर्दिष्टस्य ग्रन्थस्य पूर्वपत्रेण सह सम्बन्धः । २. काली नाम परा शक्ति: सैव देवस्य गीयते। यन्नाम परस्य प्रकाशस्य कालेन योग: सास्य शक्तिः। स्वेच्छावभासितस्य प्रमातृप्रमेयाद्यात्मनो जगतस्तत्तद्रूपतया कलने सामरथ्यम्। पृष्ठ ११३. १. उभयरूपेति। सवेद्यान्या च। आणवसंज्ञो योऽज्ञानात्मा मायाकृत एव मलविशेषः, यद्दच्यते 'मायाशक्त्यैव तत् त्रयमिति', तस्यातिस्फुटतां संवे- दनभागे कुर्वन्बुद्धौ तमोगुणमुदेचयति भिन्नाभासयोगं संहरति भगवान् रुद्रः। अधिष्ठातृतामेव स्पष्टयति तस्येत्यादिना, अत्र चेति सर्वसंहारात्मनि प्रमातृ- मात्रे, स एवेति भगवान् रुद्रः।

पृष्ठ ११८. १. देहे बुद्धावथ प्राणे कल्पिते नभसीव वा। प्रमातृत्वेनाहमिति विमर्शाऽन्यव्यपोहनात्।। विकल्प एव स परप्रतियोग्यवभासजः । पृष्ठ १२१. १. इह संवित्तर्वम् स्वरूपमावृ्वानं ज्ञेयात्मना बुद्यादिना देहान्तेन घटादिना चाभाति। एकमेव चेदं स्वातन्त्र्यविजृम्भितम् न तु अत्र क्रमो वा भेदो वा वस्तुतः । भाति तु स्वातन्त्र्यादुभयमपि। एवं स्थिते चित्तत्त्वस्य यः स्वरूपा- वरणांश: स एवोत्तरभागान्तरानुदयप्रध्वंसानादरयोगेन प्रलयसमाधाननिद्रा- मूच्छादिष्विव तदसंकीर्णाभास: परिस्फुरन् विश्राम्यति। तत्रैव चाहन्तारूपं कर्तृताया: पदं परामर्शस्य स्फुटत्वाभावादीष द्रूपणासारेण संस्कारात्मना लोक- प्रसिद्धरूपाभावात् अरूपेण वा वेद्येन निषेध्यात्मना युक्तं यदा भवति तदा सा दशा नेत्येव परामर्शशेषा अकिंचनोऽहमितिप्रतिपत्तिवदात्तिप्तसामान्या संस्कारशेषीभूतज्ञेय रूपा शून्य इत्युच्यते। . ननु समस्तवेद्यक्षयश्रेद्वृत्तस्तदेव परमपदमिति का खल्वन्या तुर्यदशा सुषु- प्रातिरिक्ता स्यादित्यत आह तत्र चेति। चीणेडपि वेद्यान्तरे वेदकतत्वस्य

(४२६ ) सर्वोत्तीर्ण-सर्वमय-सर्वेश्वरतादिधर्मभाजनस्याद्यापि वेद्य एव शून्यादौ समु. पहितसंवित्संकोचयोगात्परमार्थप्रकाशो नास्तीति प्रकाशसारायास्तुर्यदशाया युक्तमेव वैलत्षण्यम्। ३. यदा पुनः कर्तृताया सुख्यत्वं तन्नान्तरीक एव च शून्यारदेर्मेयतांऽशस्य गुणीभावस्तत्र च चिद्रूपे गुणीभूते स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधतेति यो मलव्या- पारोडभूत् तस्यापहस्तनाद्वोधस्यापि चिदात्मनश्चिद्रपतायां प्रधानस्वभावस्य मुख्यत्वं तदेतदज्ञानरूपमलप्रतिद्वन्द्वितया समावेशलक्षणं सत्यस्वरूपे सम्य- गासमन्तात् प्रवेशलक्षणं ज्ञानं यल्लाभेन ज्ञानी, यदभ्यासेन च देहप्राणादा- वनन्तसंविद्धर्मात्मकविभवसमासादनाद्योगी भवति। एतदुक्तं भवति, यदाहं भावः स्वातन्त्र्यदिशैव व्यापित्वनित्यत्वादिपरामर्शबलाच्छून्यादे: प्रमेयी- | कृतात् उन्मज्य इव आस्ते तदा तुर्यातीतता। तदापि च शून्यादिसंस्कारोप्य- स्तीत्यव्यतिरेकतुर्याSतीतसमतैव। यदा तु परामृष्टनित्यत्वव्यापित्वादि धर्मकैश्वर्यघनात्मनाहंभावसिद्धरसेन शून्यादिदेहधात्वन्तं विध्यते येन प्रमेय- त्वात् च्यवत इव तदा तुर्यदशा। यदापि विद्धोसौ प्राणदेहादिधातुः संवि- द्रसेनाभिनिविष्टोऽ्त्यन्तं कनकधातुरिव जीर्णः क्रियते येन स द्रुतरस इव- भाति केवलं तत्संस्कारस्तदापि तुर्यातीतदशा सा भवति। सेयं हय्यपि दशा समावेशः, यल्लाभाय अन्यदुपदिश्यते। यद्गीतम् मय्यावेश्य मनो य इश्युपक्रम्य अथावेशयितुं चित्तमिति। तस्यैव च पल्लवभूताः परमेश्वरस्तुति प्रणामध्यानपूजादयः। तेषां हि ग्रह्वीभावः स्वात्मगुणीकरणं परशेश्वररूपप्र- धानतापादनं तत्वम्। अभ्यासेऽप्यसमर्थस्सन्मत्कर्मपरमो भव इत्यादि। देहपाते त्वेकघनैव शिवतेति तदा समावेशादिव्यवहारो न कश्चिदिति। १. शून्यप्रमातुरेव वक्तव्यशेषमाचन्ाणो द्वितीयसुषुप्तस्य भूमिकां करोति पृष्ठ १२३.

साक्षाणामान्तरीति सूत्रेण। एष शून्यःप्रमाताहन्तारूपया कर्तृतयाभिषिक्तो विद्याकलाशक्तिप्रपंचरूपस्य बुद्धिकर्मेन्द्रियवर्गस्य बाह्यविषयालोचनविष- यनिर्माणलक्षणातो बाह्यवृत्तेः प्रत्येकमसाधारणरूपायाः विलक्षणा याऽसौ आन्तरी वृत्तिर्यया वायुरेक: प्राणनापाननादिक्रियापंचकप्रपंचितः पंचात्म कतामभ्येति। तां वृत्तिं जीवनलक्षणां तस्याक्षवर्गस्य जडस्य यतः करणव- र्गोयमिति न्यायेन स्वावेशवशादुत्थापयजीव इत्युच्यते। सा तथाभूता या घृत्तिस्तस्य शून्यस्य तथोत्थापिका सा जीवनक्रिया। इन्द्रियशक्ती- नामेव वा या आन्तरी साधारणरूपा प्राणनादिक्रियोत्थापिका वृत्तिः सा परमार्थतः कर्तुरेव वृत्तिर्न जडानामिति एतदेव जीवनम्। यदा तु प्राण एवाहन्ता तदाप्येवम्। तदा तु प्राण एव जीवः तन्नैवाऽहन्ताSSवेशात्। २. एवं शून्ये एवाहन्ता अक्षचक्रोपोद्दलिका जीवनम् इति स शून्य एव जीवः संसरति। यदि वेन्द्रियशक्तीनामेव यान्तरी साधारणप्राणनात्मिका प्राणश- ब्दवाच्या प्राणादिमारुतविशेषप्रेरणामयी सैव अहम् इत्यधिशयाना जीव- नम्। तदा प्राण एव जीवः संसारी स एव शून्यः।

(४२७ )

१. प्राण इति व्याख्यातुं या वृत्तिरान्तरे वा स्पशं इति तां व्याचष्टे प्राणस्येति, पृष्ठ १२४.

स्पर्श इति, स्पर्शेन्द्रियगम्ये इत्याशयः, अन्यथा देहे चचुरादिगम्ये बुद्धिवृत्तौ चान्त:करणगम्यायामस्त्वहन्ताभिमानः, आन्तरे पुनर्वायौ केनाधिगतस्तथा- भिमान इति शङ्कयेत, शरीरस्य च विषयीभूतस्य सत्यां भोगं प्रत्याधारता- यामहमिति भोक्तृत्वमारोपितम्, बुद्धेस्तु सत्यां भोगं प्रति कारणतायाम्, तद्ददेवान्तरस्य स्पर्शस्य करणतायामेव सत्यां भोक्तृत्वमारोपितमिति निरू- पयति न चात्रेति। अस्थिशूलं हि वायुना अस्थ्नोऽभिघातजनितस्तीव्रतम- स्पर्शो दुःखवेदनादायी, येन तत्र करणतास्पर्शः वायौ, आन्तरत्वमिति अबा- ह्यत्वम्, यावदिति अन्तरङ्गत्त्वादप्यान्तरच्वमित्याशयः। सर्वाणीन्द्रियाधिष्ठा- नानि व्याप्नोति तत एव त्वगेवैकमिन्द्रियमव्यतिरेकादिति मन्यन्ते, ततोऽयं प्राणस्सर्वतो देहादेरुत्कृष्टः सकलकरणमार्गाधिष्ठानात्। अत एवेति। अहमिति यतः प्रमातृरसेनायमभिषिक्तस्ततो हेतोरान्तरो वायुर्नासिकाभ्यां प्रवेशनिस्स- रणधर्मा यः स एव न (?) प्राण इत्युच्यते। अपितु तत्राधिकं रूपमस्तीत्यपि शब्दः। जीवतीत्येवं जीवनशब्दवाच्यो यत्प्रमातुर्ज्ञस्य सतो व्यापारात्मा स प्राणनक्रियालक्षणोक्तः प्राणाख्ये प्रमातर्यस्ति । कीदृश्यसौ क्रिया, आह, सर्वाभिरिन्द्रियशक्तिभिरनुस्यूतं यत्पुर्यष्टकं तस्य सम्बन्धिनी, अन्रच विशेष- द्वारेण विशेषणं बोद्धव्यम्। तस्य अनुवेधकत्वेन वर्तमानानामिन्द्रियशक्तीनां सम्बन्धिनी आन्तरी यासौ वृत्तिः सामान्यकरणघृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्चेति निरूपिता सा यस्मिन्प्रकृता फलत्वेन प्रस्तुता। अत एव वेति। यत एवंरू- पोडसौ व्यापारस्तत आन्तरत्वं सर्वानुवेधकत्वमप्यभिमतम्। यतः प्रमातु: शक्तिरूपाणि यानीन्द्रियाणि प्रमाकरणानि यद्योगाठमाता, तेषां या भूमिर- न्तर्मुखरूपं तत्रावस्थितोऽसौ व्यापारस्तेनाबहीरूपत्वादन्तर ङत्वात्सर्वानुवे- धकत्वाच्चान्तरत्वं प्राणस्येति तात्पर्यम्। २. प्राणसुषुप्ते तु स्पर्शकृतस्य सुखदुःखादेर्भावात् मायाख्यमस्ति मलम् इति सवेद्यं तत्। पृष्ठ १२६. १. वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्था वा यथा क्रिया । वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः॥ पृष्ठ १२७. १. रसः स एव स्वाद्यत्वाद्रसिकस्यैव वर्तनात्। नानुकार्यस्य वृत्तत्वात्काव्यस्यातत्परत्वतः ॥

विकाशविस्तरत्तोभवित्ेपैः स चतुर्विधः॥ शङ्गारवीरबीभत्सरौद्रेषु मनसः क्रमात्। ३. यद्वा विभावादिचर्वणामहिस्ना सहृदयस्य निजसहृदयतावशोन्मिषितेन तत्तत्स्थाय्युपहितस्वस्वरूपानन्दाकारा समाधाविव योगिनश्चित्तवृत्तिरुपजा- ५४

(४२८)

यते, तन्मयीभवनमिति यावत्। आनन्दो ह्ययं न लौकिकसुखान्तरसाधा- रण:, अनन्त:करणवृत्तिरूपत्वात्। इत्थं चाभिनवगुप्तमम्मटभट्टादिग्रन्थस्वा- रस्येन भग्नावरणचिद्विशिष्टो रत्यादि: स्थायी भावो रस इति स्थितम्। वस्तु- तस्तु वच्यमाणश्रुतिस्वारस्येन रत्याद्यवच्छिन्ना भग्नावरणा चिदेव रसः। सर्वथैव चास्य विशिष्टात्मनो विशेषणं विशेष्यं वा चिदंशमादाय नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वं च सिद्धम्। रत्याद्यंशमादाय त्वनित्यत्वमितरभास्यत्वं च । चर्व- णा चास्य चिद्गतावरणभङ्ग एव प्रागुक्ता, तदाकारान्त:करणवृत्तिर्वा। इयं च परमब्रह्मास्वादात्समाधेर्विलक्षणा। विभावादिविषयसंवलितचिदानन्दा- लम्बनत्वात्। पृष्ठ १२८. १. स्वप्रकाशमात्ररूपमेव आत्मतत्वं सांख्यानाम्। सौगतानां तु स्वप्रकाशत्वेन अन्तर्मुखं बाह्यनीलादिप्रकाशत्वेन च बहिमुखम्। न च एकस्य अन्तर्बहि- मुखता उपपन्ना, स्वपरयोरक्यापत्तिप्रसंगात्। न च सा युज्यते, बाह्यस्य अर्थस्य ग्राहकात् विच्छिदेन अवभासादिति ग्राहकोऽन्तर्मुख एव। अत एव बाह्यत्वग्राह्यत्वायोगात् न तेन तुल्यकच्यतया परं किंचन चकास्ति। तुल्य- कच्यताप्रतिभासकृतश्र गुणभावप्रधानभावाभ्यां धर्मधर्भिभावविशेषणविशे- व्यभावोपधानोपधेयभावादिव्यवहारः। तथा च पटोडयं शुक्क इति पटाभास- शुक्काभासयोरबहिभूमौ तुल्येदन्ताग्राह्यभावेन स्थितयोः पटाभासोपरक्तः शुक्काभासो विपर्ययो वा भवतीति युज्यते। तेन अत्र गुणभूतो विशेषणम- न्योपधेय रूपत्वात्, अन्यत् स्वरूपव्यतिरिक्तमुपधेयं स्वात्मनाअनुरञ्जनीयं रूपं विशिष्टलक्षणं येनेति, प्रधानभूतस्तु विशेष्योऽन्येन उपधेयं विशेषणेन उपर- अनीयं रूपमस्येति। एवं च विशेषणविशेष्यभावमुखेन यो व्यवहारः स आ- त्मनि न उपपद्यते इति न असौ कस्यचित् धर्मः, नापि तस्य कश्चित् धर्म इति। ज्ञानं नाम यद्यपि बुद्धिरूपं तथापि न आत्मनो धर्म इति नैयायिका- दितो भेद:। आस्मिन् पृष्ठे अपरेण एकाङ्केन निर्दिष्टो ग्रन्थः मूल एव दत्त इति नेहोपन्य- MA.BG स्यते। अयञ्च अभिनवभारतीप्रथमभागे २९३ पृष्ठे अवलोकनीयः। पृष्ठ १२९. १. तथा च मधुरादौ रसे औदारिकाभ्यवहारवैलक्षण्येन प्रघृत्त इदमित्थमिति प्रमा- तरि विश्रमयन्प्रमातृभागमेव प्रधानतया विमृशन्भुआ्जान इत्युच्यते। यत्राप्य- त्यन्तम् अन्यथाभावमतिक्रम्य सुखमास्वाद्यते अर्जनादिसंभाव्यमानविन्नान्तर- निरासा द्वैषयिकानन्द विलक्षणशङ्गारादौ नाठ्यकाव्यादिविषये, तत्र वीतविघ्न- त्वादेवासौ रसना चर्वणा निर्धृति: प्रतीतिः प्रमातृताविश्रांतिरेव, तत एव हृदयेन परामर्शलक्षणेन प्राधान्याद् व्यपदेश्या, व्यवस्थितस्यापि प्रकाशभागस्य वेद्य- विश्रान्तस्याऽनादरणात् सहृदयतोच्यते इति। निर्विन्नास्वादरूपा च रसना। तद्गोचरीकार्या: चित्तवृत्तयो रसा न वेत्ययमर्थोSभिनवभारत्यां नाव्यवेद- विवृतौ चितत्य व्युत्पादितोऽस्माभिरिति तत्कुतू हली तामेवावलोकयेदिह तु

( ४२९ )

प्रकृतविन्नकारित्वान्न विततः । तस्मादनुपचरितस्य संवेदनरूपतानान्तरीय- रवेनाऽवस्थितस्य स्वतन्त्रस्यैव रसनैकघनतया परामर्शः परमानंदो निर्वृति- श्रमत्कार उच्यते, तस्माद्युक्तमाह चमत्कृतेरभावात्। मधुरादिरसास्वादे तु विषयस्पर्शव्यवधानम, ततोपि काव्यनाव्यादौ तद्यवधानशून्यता, तद्कधव- धानसंस्क।रानुवेधस्तु तत्रापि। परंतु तथोचितव्यवधानांऽशतिरस्क्रियासाव- धानहृदया लभन्ते एव परमानन्दम्। पृष्ठ १३१. १. स्थायिविलक्षणो रसः, न तु यथा शङ्ककादिभिरभ्यधीयत 'स्थाय्येव विभा- वादिप्रत्याय्यो रस्यमानत्वाद्रस उच्यते' इति, एवं हि लौकिकेऽपि किं न रसः, असतोऽपि हि यत्र रसनीयता स्यात्तत्र वस्तुसतः कथं न भविष्यति। तेन स्थायिप्रतीतिरनुमितिरूपा वाच्या न रसः। अत एव सूत्े स्थायिग्रहणं न कृतम्, तत्प्रत्युत शल्यभूतं स्यात्। केवलमौचित्यादेवमुच्यते स्थायी रसीभूत इति। पृष्ठ १३२. १. यस्य वशात् सामर्थ्यात् वस्तु नीलसुखादिकं व्यवतिष्ठते, नियतां प्रकाशम- र्यादां न अतिवर्तते, इदमिति स्वरूपेण एतादक इति च विशेषणभूतनित्या- नित्यत्वादिधर्मान्तरयोगेन तल्लोके प्रमाणम् इति स्थितम्।

प्रमातु: अनन्तकालान्तर्मुखसंवेदनरूपात् स प्रमाणाभिमत आभासो यावत् प्रमेयोन्मुखतास्वभावः तावत् प्रमेयस्य देशकालाकाराभाससंभेदवर्वात् सोपि तथैव त्षणे क्षणे अन्यान्याभासरूप: सृष्टिशक्त्या सृष्टव्यः, तदुक्तम् अभिनवोदयः इति। ३. कासी प्रमा, फलस्वभावा इति चेतू, आह, स एव बोधरूप आभासो मितिः प्रमाणफलम् इति संबन्धः। ननु एवं पर्यायत्वमुक्तं भवेत् नतु फलस्वरूपम्, आह, वाह्योन्मुखतया प्रकाशरूपतया तत्र तत्प्रमाणम्। या तु तस्यैव अन्त- रमुखात्मा विमर्शरूपता प्राक् उपपादिता तत्स्वभावेन केवलं विषयदशासंकु- चितेन स एव बोध: फलम्।

१. इदम् इति विमर्शबलेन च यतः प्रमाणम्, विमशश्च शब्दजीवितः, शब्दश्च पृष्ठ १३३.

आभासान्तरः देशकालादिरूपैरनामृष्टे सामान्यरूपे इदम् इति निर्विकल्पके ज्ञाने एकत्रैव आभासमात्रे प्रवर्तते घट इति लोहित इति, ततो देशकाला- भासयोः स्वलक्तणत्वार्पणप्रवणयोः अनामिश्रणात् सामान्यायमाने आभासे प्रमाणं प्रवर्तते, अयम् इत्यपि हि आभास आभासान्तरानामिश्रे पुरोवस्थि- तावभासमात्रे इति उक्त श्रीमदाचार्यपादैरेव। २. स्वलक्षणं तु तदाभाससामानाधिकरण्याभासरूपम् आभासान्तरम् एकम् अ- न्यदेव, तत्र च पृथगेव च प्रमाणम्, तत्परं मिश्रीकारेषु तेषु आभासेषु गृही- तग्राहि न प्रमाणम् इति अग्रे भविष्यति, अध्यवसायस्य अस्मदुक्त्तनयेन

(४३०) शब्दप्राणितस्य प्रत्याभासविश्रान्तौ तदपेक्षमपि प्रामाण्यं वदता प्रत्याभास- निष्ठमेव प्रामाण्यमुपेत्यम्, इत्यास्ताम्, किमवान्तरेण । पृष्ठ १३४. १. सिद्धान्तिदर्शने तावदनन्त आभासवर्गो नियतिशक्त्या मिश्रीभूतः सन् पदा- र्थेडर्थक्रियाकारी, तस्य रुचितेन अंशेन व्यपदेशो भवति। २. यथारुचि यथार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। आभासोऽप्यर्थ एकस्मिन्ननुसन्धानसाधिते। यद्यपि घट इति बहि: परिदष्ट एकोऽर्थः तथापि तावानेव असौ न, अपि तु पृथक् निर्भज्यमानतामपि सहते। तथाहि स्वतन्त्रं वा विवेचनम् अर्थित्वानु- सारेण वा पूर्वप्रसिद्ध्युपजीवनेन वा। तत्र त्रिधापि विवेचने क्रियमाणे प्रथ- गेव भान्ति आभासा:। //३. यद्यप्यनेकाभासयोग उक्तस्तथापि न पूर्णता स्वलक्षणस्येति तस्यापीत्यपि शब्दः, ततश्चान्यदपि देशकालाभासरूपं तत्र योज्यमिति द्वितीयोऽपि शब्द:, तद्योजनं विना तु न पूर्णता, तद्योजने त्वन्यायोजनेऽपि पूर्णता स्वलक्षणस्ये- त्याह-देशकालभेदादेवेति। ४. येन विमर्शसामर्थ्येन सा एवंभूता भवति पृथ्वादिता या सन्निवेशमात्र मृण्मयत्वराजतत्वाद्यनपेत्षिणि व्यवहता, कीदृशी भवति, आह, अग्न्यैराभा- सैमृण्मयो लोहित उन्नत इत्यादिभिर्विशिष्टैरेकरूपे विशेष्यरूपत्वादेव केवलसन्निवेशसामान्याभासाद्विलक्षणाभासेऽपि भवन्ती पूर्वप्रतिपन्नात् सा- मान्यात् सन्निवेशमात्राकारादभिन्ना, एवं मृष्मयता। एतदन्यत्रातिदिशति एवम् इति। महत्वादि यदेकैकमनामिश्रमनेकं सामान्यं तद्विषयर्वेन ये निश्चिता: परामर्शास्ते पुनरेकस्मिन्स्वलक्षणे प्रवर्तमानास्तं सामान्यात्मानं विशेषीभूतमपि पू्वं सामान्यप्रतिपत्तिव्यवहारकाले प्रतिपन्नेन विविक्तेनाS- नामिश्रेण बहुसंख्याकेन तदेकपरामर्शविषयेण सामान्येनैकतां नयन्ति। पृष्ठ १३६. १. इत्येवं तत्र आभासानां भेद:, एकस्वलत्तणन्तु एकस्मिन्देशाभासे कालाभासे च विश्रान्तेः। देशकालाभासावेव हि सामान्यरूपताप्रयोजकव्यापित्वनित्यत्व- खण्डनाविधानसविधवृत्ती विशेषरूपतां वितरतः। ३. गुण्यते आरोप्यते हृद्यतादिधर्मेण साधर्म्यादिति गुणः आरोप्यमाणः, यत्र आरोप्यते स गुणी। ततः औपचारिकमेवमादि सामानाधिकरण्य- मिति उक्तं भवति। पृष्ठ १४०. १. साधारणोऽन्यथा चैशः सर्गः स्पष्टावभासनात्। विकल्पहानेनैकाग्रधात् क्रमेणेश्वरतापदम् ।। ऐश्वरः सर्गों द्विधा, साधारणश्च घटादिरसाधारणश्च अन्यथाइतिनिर्दिष्टो द्विचन्द्रादिः, तस्य च सामान्यलक्षणं स्पष्टावभासनं नाम। सोडयं सर्गौ यदा

( ४३१ ) क्किल्पहानक्रमेण तस्मिन्निर्विकल्पकपरिगृहीत एव स्पष्टाभेऽर्थ एकाग्रत्वमव- लम््य अहमिदम् इत्यैश्वर्यपरामर्शपदं भवति तदा अन्तर्लच्यबहिर्द्ष्टिनिमेषो- न्मेषपरिहारोपदेशदिशा क्रमेण अभ्यासतारम्येन पशोः पशुत्वं प्रतिहन्ती- श्वरत्वं च दर्शयति। पृष्ठ १४१. १. वाग्धेनुर्दुग्ध एकं हि रसं यल्लाभ (यद्वाल ?) तृष्णया। तेन नास्य समः स स्याद् दुह्यते योगिभिर्हि यः॥ तदावशेने विनाप्याक्रान्त्या हि योगिभिर्दुह्यते। पृष्ठ १४२. १. तत्र च नटो ध्यायिनामिदंध्यानपदः। न हि तत्रायमेव;सिन्दूरादिमयो वासु- देव इति स्मरणीयप्रतिपत्तिः, अपि तु तदुपायद्वारेणातिस्फुटीभूतसङ्कल्पगो- चरो देवताविशेषो ध्यायिनां फलकृत्, तद्दन्नटप्रक्रिया। पृष्ट १४५. १. नाट्यं नाम लौकिकपदार्थव्यतिरिक्तं तदनुकारप्रतिबिम्बालेख्यसादृश्यारोपा- ध्यवसायोत्प्रेक्तास्वप्रमायेन्द्रजालादिविल्षणं तद्ग्राहकस्य सम्यग्ज्ञानभ्रा-

वस्तु रसस्वभावमिति वच्यामः । पृष्ठ १५०. १. एकेनैव च रूपादयन्यतमेन उद्विक्तप्राक्तनबलोपबृंहितस्य सर्वविषयकरणी- योक्तक्षोभकरणसमर्थत्वम्। ·. ..... तथा च तह्हीर्यानुपधृंहिता- नाम् अविद्यमानतथाविधवीर्यवित्तोभात्मकमदनानन्दानां पाषाणानामिव रमणीयतरतरुणीरूपमपि नितम्बिनीवदनघूर्णमानकाकलीकलगीतमपि न पूर्णानन्दपर्यवसायि। यथा यथा च न बृंहकं भवति तथा तथा परिमितचम- त्कारपर्यवसानम्। सर्वतो हि अचमत्कारे जडतैव। अधिकचमत्कारावेश एव वीर्यन्तोभात्मा सहृदयता उच्यते। पृष्ठ १५१. १. येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवन- योग्यता ते हृदयसंवादभाजः सहृदयाः। यथोक्तम् :- योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोन्दवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना॥ इति। २. प्रतिभा अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा, तस्या विशेषो रसावेशवैशद्यसौन्दर्य- काव्यनिर्माणक्षमत्वम्। प्रतिभाविशेषो Sनन्तजन्माभ्यासमूल:।, 197 अथ च

( ४३२ )

पृष्ठ १५२. १. काव्यतत्वभूतो योरऽर्थस्तस्य भावना वाच्यातिरेकेणानवरतचर्वणा।

१. नाट्ये तु पारमार्थिकं किञ्ञिदद्य मे कृत्यं भविष्यतीत्येवंभूताभिसन्धिसंस्कारा- पृष्ठ १५५.

भावात्सर्वपरिषत्साधारणप्रमोदसारापर्यन्तविरसनादरणीयलोको त्तरदर्शनश्र- वणयोगी भविष्यामीत्यभिसन्धिसंस्कारादुचितगीतातोद्यचर्वणाविस्मृतसां- सारिकभावतया विमलमुकुरकल्पीभृतनिजहृदयः सूत्राद्यमिनयावलोकनोद्धि- न्नप्रमोदशोकादितन्मयीभावः पाठ्याकर्णनपात्रान्तरप्रवेशवशात् समुत्पन्ने देशकालविशेषावेशानालिङ्गिनि सम्यङमिथ्यासंशयसम्भावनादिज्ञानविज्ञेय- त्वपरामर्शानास्पदे रामरावणादिविषयाध्यवसाये, पृष्ठ १६०. १. यथा हि रात्रिमासत तामन्नौ प्रादादित्यादावर्थितादिलच्तितस्याधिकारिणः दातीत्यादिरूपा संक्रमणादिस्वभावा यथादर्शनं प्रतीति-भावना-विधि-नि- योगादिभाषादिभिर्व्यवहृता प्रतिपत्तिः। तथैव काव्यात्मकादपि शब्दात् अ- धिकारिणोSधिकास्ति प्रतिपत्तिः । अधिकारी चात्र विमलप्रतिभानशा- लिहृदयः। पृष्ठ १६२. १. किं तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानादिना संस्कृतहृदयो विभावादिक प्रतिप- धमान एव न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसंवादापरपर्यायसहृदय-

नारुहयैव तन्मयीभवनोचितचर्वणाप्राणतया। पृष्ठ १६४. १. वर्तमानतयैव विशेषाणां संभाव्यमानार्थक्रियासामर्थ्यात्मकसालक्षण्यपर्यवसा- नात्। न च तेषां वर्तमानतेत्यपगता तावद्विशेषबुद्धि: पृष्ठ १६५. १. 'ग्रीवाभङ्गाभिरामम्' इत्यादि वाक्येभ्यो वाक्यार्थप्रतिपत्तेरनन्तरं मानसी साक्षात्कारात्मिकाSपहसिततत्तद्वाक्योपात्तकालादिविभागा तावत््रतीतिरु पजायते। तस्यां यो मृगपोतकादिर्भाति तस्य विशेषरूपत्वाभावाद भीत इति त्रासकस्यापारमार्थिकत्वाद् भयम् एव परं देशकालाद्यनालिङ्गितम् तत एव ...... निर्विघ्नप्रतीतिग्राह्यम् साक्षादिव हृदये निविशमानं चन्तुषोरिव विपरिवर्तमानं भयानको रसः। २. रम्याणि वीच्य मघुरांश्र निशम्य शब्दान् पर्युंत्सुको भवति यत्सुखितोपि जन्तुः। तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वम्

(४३३ )

भावस्थिराणि जननान्तरसौहदानि ॥ शाकु. ५ 11/ इत्यादि। अत्र हि स्मरतीति या स्मृतिरुपदर्शिता सा न तार्किकप्रसिद्धा पूर्व- मेतस्यार्थस्याननुभूतत्वात्। अपि तु प्रतिभानापरपर्यायसाक्षात्कारस्वभा- वेयमिति।

पृष्ठ १६६. १. विघ्नाश्चास्यां सप्त। प्रतिपत्तावयोग्यता संभावनाविरहो नाम १। स्वगतर्व- परगतत्वनियमेन देशकालविशेषावेशः २-३ । निजसुखादिविवशीभावः ४। प्रतीत्युपायवैकल्यस्फुटत्वाभावः ५। अप्रधानता ६। संशययोगश्च ७। तथाहि संवेद्यमसंभावयमान: संवेदे संविदं विनिवेशयितुमेव न शक्नोति का तन्न विश्रान्तिरिति प्रथमो विघ्नः। तदपसारणे हृदयसंवादो लोकसामान्यवस्तु- विषयः, अलोकसामान्येषुतु चेष्टितेषु अखण्डितप्रसिद्धिजनितगाढारूढप्रत्यय- प्रसरकारी प्रख्यातरामादिनामधेयपरिग्रहः। अतएव निस्सामान्योत्कर्षोपदेश- व्युत्पत्तिप्रयोजने नाटकादौ प्रख्यातवस्तुविषयत्वादि नियमेन निरुप्यते, नतु प्रहसनादौ। तच्च स्वावसर एव वच्याम इत्यास्तां तावत् । १। स्वकगतानां च सुखदुःखसंविदामास्वादे यथासंभवं तदपगमभीरुतया वा तत्परिरत्षाव्यग्रतया वा तत्सद्दशजिगीषया वा तज्जिहासया वा तत्प्रचि- खयापयिषया वा तद्रोपनेच्छया वा प्रकारान्तरेण वा संवेदनान्तरसमुद्गम एव परमो विध्नः।२। परगतत्वनियमभाजामपि सुखदुःखानां संवेदने नियमेन स्वात्मनि सुख- दुःखमोहमाध्यस्थ्यादिसंविदन्तरोद्गमनसंभावनादवश्यंभावी विघ्नः। तदप- सारणे कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्रेत्यादिना पूर्वरङ्गविधिं प्रतीति पूर्वरङ्गानिगूहनेन नटीविदूषको वाऽपीति लक्षितप्रस्तावनावलोकनेन च यो नटरूपताधिगमस्त- तपुरस्सरः प्रतिशीर्षकादिना तत्प्रछादनप्रकारोऽभयुपायः अलौकिकभाषादिभे- दलास्याङ्गरङ्गपीठमण्डपगतकच्यादिपरिग्रहनाट्यधर्मीसहितः। तस्मिन् हि सत्यस्यैवात्रैवैतर्ह्येव च सुखं दुःखं वेति नभवति, प्रतीतिस्वरूपस्य निह्नवादू- पान्तरस्य चारोपितस्य प्रतिभासंविद्विश्रान्तिवैकल्येन स्वरूपे विश्रान्त्यभा- वात् सत्यतदीय रूपनिह्ववमात्र एव पर्यवसानात्। तथा हि आसीनपाठ्य- पुष्पगन्धिकादि लोके न दष्टम्। न च तन्न किञ्ञित्, कथञ्ञित् संभाव्यत्वादिति स एष सर्वो मुनिना साधारणीभावसिद्धया रसचर्वणोपयोगित्वेन परिकरबन्धः समाश्रित इति तत्रैव स्फुटीभविष्यतीति तदिह तावन्नोन्नमनीयम्, 'ततः स एष स्वपरनियतताविघ्नापसारणप्रकारो व्याख्यातः । ३। निजसुखादिविवशीभूतश्च कथं वस्त्वन्तरे संविदं विश्रामयेदिति तत्प्रत्यूहब्य- पोहनाय प्रतिपदार्थनिष्ठैः साधारण्यमहिम्ना सकलभोग्यत्वसहिष्णुभिः शब्दादिविषय मयैरातोद्यगान विचित्रमण्डपपद विदग्धगणिका दिभिरुपरजन

(४३४ ) समाश्रितम्, येनाहृदयोऽपि हृदयवैमल्यप्राप्त्या सहदयीक्रियते। उक्तं हि दृश्यं श्रव्यं चेति। ४। किञ्च प्रतीत्युपायानामभावे कथं प्रतीतिभावः। अस्फुटप्रतीतिकारिशब्दलिङ्ग- सम्भवेऽपि न प्रतीतिर्विश्राम्यति, स्फुटप्रतीतिरूपप्रत्यक्षोचितप्रत्यय- साकाङत्षश्वात्। यथाहुः सर्वा चेयं प्रमितिः प्रत्यक्षपरेति। स्वसात्ात्कृते आगमानुमानशतैरप्यनन्यथाभावस्य स्वसंवेदनात्। अलातचक्रादौ साक्षा- त्कारान्तरेणैव बलवता तत्प्रमित्यवधारणादिति लौकिकस्तावदयं क्रमः। तस्मात्तदुभय विध्नविधातेऽभिनया बोधकधर्मिवृत्तिप्रवृत्युपस्कृताः समभि- षिच्यन्ते। अभिनयनं हि सशब्दलिङ्गव्यापारविसद्दशमेव प्रत्यक्षव्यापार- कल्पमिति निश्चेष्यामः॥५। अप्रधाने च वस्तुनि न कस्यचित् संविद्विश्राम्यति। तस्यैव प्रत्ययस्य प्रधानान्तरं प्रत्यनुधावतः स्वात्मनि अविश्रान्तत्वात्। अतोऽप्रधानत्वं जडे विभावानुभाववर्गे व्यभिचारिनिचये च संविदात्मकेऽपि नियमेनान्यमुख- प्रेत्िणि संभवतीति तदतिरिक्तः स्थाय्येव तथा चर्वणापात्रम्। तन्र पुरुषा- र्थनिष्ठाः काश्चित्संविद इति प्रधानम्।६। तत्रानुभावानां विभावानां व्यभिचारिणां च पृथक स्थायिनि नियमो नास्ति, बाष्पादेरानन्दात्तिरोगादिजत्वदर्शनात्, व्याघ्रादेश्च क्रोधभयादिहेतुत्वात्, श्रमचिन्तादेरुत्साहभयाद्यनेकसहचरत्वावलोकनात्। सामग्री तु न व्यभि- चारिणी। तथाहि बन्धुविनाशो यत्र विभाव: परिदेविताश्रुपातादिस्त्वनुभावः चिन्तादैन्यादिर्व्यभिचारी सोऽवश्यं शोक एवेत्येवं संशयोदये शङ्कात्मक- विघ्नशमनाय संयोग उपात्तः। ७. पृष्ठ १७०. १. योगिप्रत्य क्षजतटस्थपरसंवित्तिज्ञानात् सकलवैषयिकोपरागशून्यशुद्धपरयोगिग- तस्वानन्दैकघनानुभवाच्च विशि्यते। एतेषां यथायोगमर्जनादिविघ्ना न्तरोदयात्ताटस्थ्यस्फुटत्वविषयावेशवैवश्येन च सौन्दर्यविरहात्। २. प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्। ३. न च सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात्। पृष्ठ १७१. / १. ननु वात्सल्यं लौल्यं भक्तिः कार्पण्यं वा कथ न रसः, आर्द्रताऽमिलाष- श्रद्धास्पृहाणांस्थायिभावानां तत्र सत्वादिति चेन्न, तेषां व्यभिचारिरत्यात्मक त्वात्। ननु कस्य रसस्य ते व्यभिचारिणो भवेयुरिति चेत्सत्यम्, वात्सल्ये करुण एव रसो लौत्ये हास्यो भक्तौ शान्त: कार्पण्ये हास्य एव। पृष्ठ १७२. १. लक्षणं च प्रबुद्धमिथ्याज्ञानवासनामायारसो मिथ्याज्ञानमस्य स्थायि- भावः। विभावाः सांसारिका भोगार्जकधर्माधर्माः। अनुभावाः पुत्रकलन्न-

( ४३५ )

विजयसाम्राज्यादयः ... नाट्यभिन्ने परं निर्वेदस्थायिभावकः शान्तो- डपि नवमो रसो भवतीति।

आम्नासिषुर्दशरसान्सुधियो वयं तु शङ्गारमेव रसनाद्रसमामनामः ।। ३. शृङ्गारवीरकरुणरौद्राद्तभयानकाः । बीभत्सहास्यप्रेयांसः शान्तोदात्तोद्वता रसाः॥ ४. स्नेहस्थायिभावो ............ प्रेयानिति प्रतीयते। धृतिस्थायिभावो" ... शान्त इत्यभिगीयते। अन्ये पुनरस्य शमं प्रकृतिमामनन्ति। सतु धृतेरेव विशेषो भवति। तच्वाभिनिवेशिनी मतिः .उदात्तरसरूपेण निष्पद्यते। गर्वप्रकृतिरुद्धतो नाम रसः। पृष्ठ १७३. १. एवं रत्यादीनां प्राधान्यम्। हासादीनां तु सातिशयं सकललोकसुलभविभा- वतयोपरज्ञकत्वम् इति न प्राधान्यम्। ......... पुमर्थेोपयोगित्वेन रज्नाधिक्येन वा इयतामेव उपदेश्यत्वात्। तेन रसान्तरसंभवेऽपि पार्षत (द?) प्रसिद्धया संख्यानियम इति यदन्यैरुक्त तत्प्रत्युक्तम्। पृष्ठ १७५. १. एतदुक्तं भवति-रतिक्रीडा साधं च परमार्थतः कामिनोरेव, तत्रैव सुखस्य धाराविश्रान्तेः । अपरस्य ऋतुमाल्यादिविषयसौन्दर्यस्य कविना कृतस्य संकल्पत्वात् संवेदनाद्वितीयान्योन्य निमज्नात्मकमीलनाख्यो हि परमो भोग:, संविद एव प्रधानत्वात्, अन्यत्र तु जडस्य भोग्यत्वात्। अत एवाह श्वासा- यासविडम्बनैव वपुषि प्राणा: पुनर्जानकी। पृष्ठ १७६. १. आर्दृतास्थायिक: स्नेहो रस इतित्वसत्, स्नेहो ह्यभिष्वङ्ग: स च सर्वो रत्यु- त्साहादावेव पर्यवस्यति। तथाहि बालस्य मातापित्रादौ स्नेहोदयो विश्रान्तो यूनोर्मित्रजने .... .. एषैव गर्वस्थायिकस्य लौल्यरसस्य प्रत्याख्याने सर- णिर्मन्तव्या, हासे वा रतौ वा अन्यत्र पर्यवसानात्। एवं भक्तावपि वाच्यम्। पृष्ठ १८३. १. तत्र केचिदाहुः-शान्तः शमस्थायिभावात्मकस्तपस्यायोगिसम्पर्कादिभिः विभावैरुत्पद्यते, तस्य कामक्रोधाद्यभावरूपैरनुभावैरभिनयः, व्यभिचारी धृति- मतिप्रभृतिः इति। २. एतदपरे न सहन्ते शमशान्तयो: पर्यायत्वादेकान्नपञ्चाशद्भावा इति सङ्खया- त्यागात्। किञ्च विभावा ऋतुमाल्यादयस्तत्समनन्तरभाविनि शङ्गारादा- वनुसन्धीयन्ते इत्युक्तम्। तपोऽध्ययनादयस्तु न। शान्तस्य शमनस्य ये हेतव: ते तत्वज्ञानस्यानन्तरहेतव इति चेत् पूर्वादिततत्वज्ञानेऽपि तर्हि प्रयोज्यतेति तपोऽध्ययनादीनां विभावताडयुक्ता स्यात्। कामाद्यभावोऽपि

(४३६ ) नानुभाव:, शान्ताद्विपत्तादव्यावृत्ते: अगमकत्वात्प्रयोगासमवायित्वाच्च। न हि चेष्टाव्युपरमः प्रयोगयोग्यः सुप्तमोहादयोऽपि हि निःश्वासोच्छ्वासपतनभू- शयनादिभिश्चेष्टाभिरेवानुभाव्यन्ते। धृतिप्रभृतिरपि प्राप्तविषयोपभोगः कथ शान्ते स्यात्। न चाकिञ्ञित्करत्वमात्रेण तत्वज्ञानोपायो व्युत्पाद्यते विनेये। नैते परदुःखदुःखितमनसो दृश्यन्ते सम्यग्दर्शनसमावस्थाप्राप्तौ अपि तु संसारे। तन्न शान्तो रस इति। पृष्ठ १८५. १. तत्वज्ञानोस्थितो निर्वेद इति केचित्। तथाहि दारिद्रधादिप्रभवो यो निर्वे- दस्ततोऽन्य एव हेतोस्तत्वज्ञानस्य वैलक्षण्यात्। स्थायिसञ्जारिमध्ये चैत- दर्थमेवायं पठितोऽन्यथा माङ्गलिको मुनिस्तथा न पठेत्। जुगुप्सां च व्यभि- चारित्वेन शङ्गारे निषेधन्मुनिर्भावानां सर्वेषामेव स्थायित्वसञ्चारित्वचिन्तना- त्तावत्वानुभावस्थत्वान्नियोग्यतोपनिपातितां निश्शब्दार्थबलाकृष्टां वा नानु- जानाति। तत्वज्ञानजश्च निर्वेद: स्थाय्यन्तरोपमर्दकः, भाववैचित्र्यसहिष्णु- भ्यो रत्यादिभ्यो यः परमस्थायिशीलः स एव हि स्थाय्यन्तराणामुपमर्दकः। पृष्ठ १८७ १. चित्तं हि ज्ञानसुखादिशीलत्वात् प्रवृत्तिगुणादिमत्वात् आलस्यदैन्यादिमत्वाच्च सत्वरजस्तमोगुणकं भवति। तत्र सत्वात्किञ्चिदूने रजस्तमसी मिथः समे यदा भवतः तदा सत्वात् तद्यानाभिमुखं भूत्वा तमसा तत्पिधाने सति रजसैश्वयं कामयमानं विषयप्रियं भवति वित्िप्तम्। यदा तु तमःप्रधानं चित्तं मूढं तदाऽश्रेयोऽधर्माऽज्ञानाSवैराग्याSनैश्वर्यमुपगच्छति। ...... यदि पुनः सत्वप्रधानं वितमस्कं सरजस्कं भवति तदैकाग्रयं संप्रज्ञातयोगसिद्धयोर्मध्यम- योगिनोश्चित्तं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यवद्धवति। यदा तु विधूतरजस्तमोमलं शुद्ध सच्वं चित्तं तदानीं विवेकख्यातिं कृत्वा पुरुषमात्रध्यानं धर्ममेघाख्यं करोति तत् परं प्रसंख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः। ............. विवेकख्यातावपि विरक्त सच्चित्तं तां निरुद्य संस्कारमात्रशेषं भवति चतुर्थस्य योगिनः, सोयम- संप्रज्ञातसमाधि:। पृष्ठ १८८. १. तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्। उक्तवैराग्यदृढतरगुणपुरुषविवेकज्ञानाद् धर्ममेघसमाधिरूपाद्वेतोरुत्पद्यमानं ...... यद्वतृष्ण्यं चित्तस्य ज्ञानप्रसादावस्था निष्पन्नात्मज्ञानतारूपा तत्परमुत्कृष्टं वैराग्यमित्यर्थः । पृष्ठ १८९. १. यदा तु रजस्तमोलेशानुविद्धमन्तःकरणसत्वं भाव्यते तदा गुणभावाचि- त्तघृत्तः सुखप्रकाशमयस्य सश्वस्य भाव्यमानस्योद्रेकात् सानन्दः समाधि र्भवति। अस्मिन्नेव समाधौ ये बद्धधतयः तत्वान्तरं प्रधानपुरुषरूपं न पश्य- न्ति ते विगतदेहाहडकारत्वात् विदेहशब्दवाच्याः।

(४३७ )

२. भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्। १९। अव्यक्तमहदहङकारपञ्चतन्मान्नेषु प्रकृतिष्वात्मत्वभावनया लीना: प्रकृतिलयाः। पृष्ठ १९०. १. विषयेष्विव ज्ञानेऽपि विनाशित्वादिदोषदर्शनसत्वेऽपि अविद्यानिवृत्याख्यप्रयो- जनवशेन तत्र नालं बुद्धिरूपं वैराग्यम्। सम्यग्ज्ञानेनाविद्यानिवृत्तौ च तेनैव wrhere

दोषदर्शनेन तत्राप्युपेत्तारूपं वैराग्यमिति भावः। यो. सू., ना. बृ. २०. पृष्ठ १९१. १. ननु मिथ्याज्ञानमूलो विषयगन्धस्तत्त्वज्ञानात्प्रशाम्यतीति 'दुःखजन्म'सूत्रेणा- क्षपादपादैर्भगवद्धिर्मिथ्याज्ञानापचयकारणतत्वज्ञानं वैराग्यस्य दोषापायल- तणस्य कारणमुक्तम्। ननु ततः किम्। ननु वैराग्यं निर्वेदः। क एवमाह। निर्वेदो हि शोकप्रवाहप्रसररूपश्चित्तवृत्तिविशेषः। वैराग्यं तु रागादीनां प्रध्वंसः । भवतु वा वैराग्यमेव निर्वेद:, तथापि तस्य स्वकारणवशान्मध्यभा- विनोऽपि न मोन्षे साध्ये सूत्रस्थानीयतेत्यपादचारी एव। किंच तत्वज्ञानो- स्थितो निर्वेद इति शमस्यैवेदं निर्वेद इति नाम कृतं स्यात्। पृष्ठ १९७. १. तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्। ३-१०। तस्य चेतसो निरुक्तान्निरोधसंस्कारात् प्रशान्तवाहिता भवति। परिहत- विच्षेपतया सदृशप्रवाहपरिणामि चित्तं भवतीत्यर्थः । २. तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः। ४-२७। तस्मिन् समाधौ स्थितस्य छिद्रेष्वन्तरालेषु यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थान- रूपाणि ज्ञानानि तानि प्राग्भूतेभ्यः व्युत्थानानुभवजेभ्यः संस्कारेभ्यः अहं ममेत्येवंरूपाणि त्षीयमाणेभ्योऽपि प्रभवन्ति। पृष्ठ १९८. १. इह तत्वज्ञानमेव तावन्मोक्षसाधनमिति तस्येव मोत्ते स्थायिता युक्ता। तत्व- ज्ञानं च नाम आत्मज्ञानमेव।" .... तेनात्मैव ज्ञानानन्दादिविशु- द्वधर्मयोगी परिकल्पितविषयोपभोगरहितोऽत्र स्थायी। न चास्य स्थायित- या स्थायित्वं वचनीयम्। रत्यादयो हि तत्तत्कारणान्तरोदयप्रलयोत्पद्यमा- ननिरुध्यमानवृत्तयः कंचित्कालमापेक्षिकतया स्थायिरूपात्मभित्तिसंश्रयाः स्थायिन इत्युच्यन्ते। तत्वज्ञानं तु सकलभावान्तरभित्तिस्थानीयं सर्वस्था- यिभ्यः स्थायितमं सर्वा रत्यादिकाश्चित्तवृत्तीर्व्यभिचारीभावयन् निसर्गत एव सिद्धस्थायिभावमिति किं तत्प्रवचनेन। अत एव पृथगस्य गणना न युक्ता। न हि खण्डमुण्डयोर्मध्ये तृतीयं गोत्वमिति गण्यते। तेनेकान्न (कोन) पन्वाशद्दोवा इति अव्याहतमेव। पृष्ठ २०० १. तथापि न संभवन्मात्रस्थायिनां गणनम्, रसेषूक्तेष्वनुपयोगात्, अपितु व्यभिचारिलक्षणीयत्वं विज्ञायते नेति। तथा ह्येकान्नपञ्चाशता भावैरित्येक- प्रघट्टकोपपत्तिः ।

(४३८ ) २. न चास्यात्मस्वभावस्य व्यभिचारित्वसंभवादवैचित्र्यावहत्वादनौचित्याच शम- शब्देन मुनिना व्यपदेशः । यदि तु स एव शमशब्देन व्यपदिश्यते निर्वेदश- ब्देन वा तन्न कश्चिद्वावः केवलं शमश्चित्तवृत्यन्तरं निर्वेदोपि दारिद्रयादि- विभावान्तरोत्थितनिर्वेदतुल्यजातीयो न भवति। तज्जातीय एव हेतुभेदेऽपि तद्व्यपदेश्यो रतिभयादिभिरिव। तदिदमात्मस्वरूपमेव तत्वज्ञानं शमता च। १. तत्वास्वादोऽस्य कीदशः । उच्यते, उपरागदायिभिरुत्साहरत्यादिभिरुपरक्तं पृष्ठ २०५.

यदात्मस्वरूपं तदेव विरलोम्भितरत्नान्तरालनिर्भासमानसिततरसूत्रवदाभा- तस्वरूपं सकलेषु रत्यादिकेषूपर अकेषु तथाभावेनापि सकृद्विभातोयमात्मेति न्यायेन भासमानं परोन्मुखतात्मकसकलदुःखजालहीनं परमानन्दलाभसं- विदेकत्वेन काव्यप्रयोगप्रबन्धाभ्यां साधारणतया निर्भासमानम् अन्तर्मुखाव- स्थाभेदेन लोकोत्तरानन्दानयनं तथाविधहृदयं विधत्ते। पृष्ठ २०७. १. वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाव्यस्येयं तनुः स्मृता। अङ्गनेपथ्यसच्वानि वाक्यार्थ व्यज्ञयन्ति हि। पृष्ठ २०९. १. उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा। अलंकारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः॥ पृष्ठ २१०. १. स मुहूत गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा। जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः॥ स तु तीरं समासादय तमसाया मुनिस्तदा। शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्टवा तीर्थमकर्दमम्।। अकर्दममिदं तीर्थ भरद्वाज निशामय। रमणीयप्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा। न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम। इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम्॥ एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना। प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः॥ स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः। विचचार ह पश्यंस्तत् सर्वतो विपुलं वनम्॥ तस्याम्यासे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम्। ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिर्स्वनम् । तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः। जधान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः॥

(४३६)

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले। भार्या तु निहतं दृष्टवा रुराव करुणां गिरम्। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा। ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै।। तथा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन विपातितम्। ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत।। ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः। निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिद वचनमब्रवीत्। मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौज्जमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्। तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हदि वीक्षतः। शोकार्तेनास्य शकुने: किमिदं व्याहृतं मया॥ चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्रकार मतिमान्मतिम्। शिष्यं चैवाब्वीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः॥ पादबद्धोSत्तरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः। शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्रोको भवतु नान्यथा ॥ पृष्ठ २१६. १. काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। केचिद्वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयम् तेन ब्रूम: सहृदयमनःपरीतये तत्स्वरूपम् ॥ २. बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथामिधानं स्यात्, न तु भूयसां तद्युक्तम्। तेन बुधैरिति बहुवचनम्, एतदेव व्याचष्टे परम्परयेति। अविच्छ्िन्नेन प्रवाहेण तैरेतदुक्तम्, विनापि विशिष्टपुस्तकेषु विवेचनादित्यभिप्रायः । न च बुधा भूयांसोऽनादरणीयं वस्त्वादरेणोपदिशेयुः, एतत्वादरेणोपदिष्टम्। तदाह सम्यगाम्नातपूर्व इति । पूर्वग्रहणेनेदं प्रथमता नात्र संभाव्यत इत्याह व्याचष्टे च समाख्यातः सम्यगासमन्तात् ख्यातः प्रकटित इत्यनेन। तस्येति, यस्याधिगमाय प्रत्युत यतनीयं का तत्रासंभावना। अतः किं कुर्मः अपारं मौख्यमभाववादिनामिति भाव:। ३. न चास्माभिरभाववादिनां विकल्पाः श्रुताः। किन्तु संभाव्य दूषयिष्यन्ते। अतः परोक्षत्वम् । अविच्छ्िन्नेन प्रवाहेण तैरेतदुक्तम्। विनापि विशिष्टपुस्तकेषु विवेचनादि- त्यभिप्रायः । ४. भट्टोद्भटवामनादिना। भामहोक्त शब्दश्छन्दोभिधानार्थं इत्यभिधानस्य शब्दाद् भेदं व्याख्यातुं भट्टोद्भटो बभाषे शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश्च इति। वामनोपि सा सादृश्याल्वक्षणा वक्रोक्ति: इति मनाक्स्पृष्ट इति तैस्तावद् ध्वनिदिगुन्मीलिता।

( ४४० )

पृष्ठ २१७. १. तथा चान्येन कृत एवात्र श्रोकः । यस्मिन्नस्ति न वस्तु किंचन मनः्रह्लादि सालंकृति व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैरवक्रोक्तिशून्यं च यत्। काव्यं तद् ध्वनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसव्जडो नो विझोऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः। तथाचान्येनेति। ग्रन्थकृत्समानकालभाविना मनोरथनाम्ना कविना। पृष्ठ २१८. वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः । अन्वितानामेव अभिधानं शब्दबोध्यत्वं तद्वादिनो मीमांसकाः : तेषां मते अन्वितघटादावेव घटादिपदानां शक्तिः। शाब्दबोधे तु आकाङ्कादिवशात् वृत्तितादिविशेषरूपमेव भासते इति नापदार्थो वाक्यार्थः । अथ च वाच्यादयस्तदर्थाः स्युस्तात्पर्याऽर्थोऽपि केषुचित्। केषुचित्-न्यायादिनयेषु। नतु मीमांसकादिमतेष्वपि। न्यायादीति, आदिना वैशेषिकभाट्टनयसंग्रहः। मीमांसकाः प्राभाकरा: अभिमताः। पृष्ठ २१९. १. मुख्यार्थबाधे तद्युक्तो ययान्योऽर्थः प्रतीयते। रूढे: प्रयोजनाद् वासौ लक्षणाशक्तिरर्पिता। पृष्ठ २२१. १, ननु तात्पर्यशक्तिरपर्यवसिता विवत्या दप्धार्मिक-तदादिपदार्थान्वयरूप- मुख्यार्थबाधकबलेन विरोधनिमित्तया विपरीतलक्षणया च वाक्यार्थोभूत- निषेधप्रतीतिमभिहितान्वय दशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एव सोऽर्थः। एव- मनेनोक्तमिति हि व्यवहारस्तन्न वाच्यातिरिक्तोऽन्योऽर्थ इति। पृष्ठ २२५. १. सदपि वा तत् अभिधात्तिप्तम्, शब्दावगतार्थबलाकृष्टत्वाद् भाक्तम्। तदना- च्िप्तमपि वा न वक्तुं शक्यम्, कुमारीष्विव भर्तृसुखम् अतद्वित्सु। पृष्ठ २२९. १. तस्मात्प्रवादमात्रं ध्वनिः, न त्वस्य चोदक्षमं तत्वं किंचिदृपि प्रकाशयि- तु शक्यम्। पृष्ठ २३२. १. एवं घण्टादिनिर्ह्ादस्थानीयोऽनुरणनात्मोपलच्तितो व्यङ्ग्योऽर्थो ध्वनिरिति व्यवहृतः। इत्येष प्रकारोऽव्यक्तशब्दानामेव वर्तते। व्यक्तशच्दानां.तथा श्रय- माणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिर्ग्राह्या स्फोटाडभिव्यअकास्ते ध्वनिशब्देनोक्ताः । यथाह भगवान् स एव

(४४१)

प्रत्ययैरनुपाख्येय ग्रंहणानुग्रहैस्तथा। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यंते॥ इति। तेन व्यअ्ञकौ शब्दार्थावपीह ध्वनिशब्देनोक्तौ । २. किं च वर्णेषु तावन्मात्रपरिमाणेष्वपि सत्सु, यथोक्तम् :- अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः। यदि वा नैव गृह्णाति वर्ण वा सकलं स्फुटम्॥ इति। तेषु तावत्स्वेव श्रयमाणेषु वक्तुर्योऽन्यो द्रुतविलम्बितादिघृत्तिभेदा- त्मा प्रसिद्धादुचारणादिव्यापारादभ्यधिकः स ध्वनिरुक्तः, यदाह स एव :-

ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते॥ इति। अस्माभिरपि प्रसिद्धेभ्यः शब्दव्यापारेभ्योऽभिधातात्पर्यलक्षणारूपे- भ्योऽतिरिक्तो व्यापारो ध्वनिरित्युक्तः। ३. पञ्चधापि ध्वनिशब्दार्थे येन यत्र यतो यस्य यस्मै इति बहुव्रीह्याश्रयणेन यथोचितं सामानाधिकरण्यम् सुयोज्यम्। पृष्ठ २३३. १. ननु घटेऽपि जीवव्यवहारःस्यात्। आत्मनो विभुत्वेन तत्रापि भावात्।शरीरस्य खलु विशिष्टाधिष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीवव्यवहारः, न यस्य कस्यचिदिति- चेत्, गुणालक्कारौचित्यसुन्दरशब्दार्थशरीरस्य सति ध्वननात्मन्यात्मनि काव्य- रूपताव्यवहारः। न चात्मनोऽसारता काचिदिति समानम्। पृष्ठ २३५. १. यत्र लक्षणाव्यापारात् तृतीयादन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तु- स्थित्या संभवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनाSनाद्रियमाणत्वादसत्कल्पः, यमर्थमधि- कृत्य प्रवर्तते तद्वि प्रयोजनलक्षणम्,तत्रापि लक्षणास्तीति कथं ध्वननं लक्षणा चेत्येकं तत्वं स्यात्। पृष्ठ २३६. १. प्रयोजनावगमस्य सुखसंपत्तये हि स शब्द: प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्यार्थे। यदि च सिंहो वटुः इति शौर्यातिशयेऽप्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्वंशब्दस्य, तत्तहिं प्रतीति नैव कुर्यादिति किमर्थं तस्य प्रयोगः,उपचारेण करिष्यतीतिचेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमन्विष्यते, तत्राप्युपचारेऽनवस्था। अथ न तत्र स्खलद्गतित्वम्, तर्हि प्रयोजनेSवगमयितव्ये न लक्षणाख्यो व्यापारः। न चासावभिधा सम- यस्य तत्राभावात्। यद्वयापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्त्तं स ध्वननव्यापार:। पृष्ठ २३७. ९. तत्र लक्षणा तावदमुख्यो व्यापारः, ध्वननञ्च प्रयोजनविषयम्। न च तद्टि- षयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो युक्तः। लक्षणासामग्यभावात्, इत्यभिप्रा- येणाह 'अपिच' इत्यादि। मुख्यां वृत्तिमभिधाव्यापारं परित्यज्य-परिसमाप्य, गुणधृत्या-लक्षणारूपया अर्थस्यामुख्यस्य दर्शनं प्रत्यायना सा यत्फलं कर्म-

( ४४२ ) भूतं प्रयाजनरूपम् उद्दिश्य क्रियते तत्र प्रयोजने तावद् द्वितीयो व्यापारः। नचासौ लक्षणैव, यतः स्खलन्ती बाधकव्यापारेण विधुरीक्रियमाणा गति :- अवबोधनशक्तिर्यस्य शब्दस्य तदीयो व्यापारो लक्षणा। न च प्रयोजनमव- गमयतः शब्दस्य बाधकयोगः, तथाभावे निमित्तान्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य चान्वेषणेऽनवस्था स्यात्। पृष्ठ २३९. १. ननु किं बाधया, इयदेव लक्षणास्वरूपम् 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लंक्षणो- च्यते' इति। इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लच्यन्ते, विभावानुभावयो: कारणकार्यरूपत्वात् व्यभिचारिणां च तत्सह- कारित्वादितिचेत् मंवम्, धूमशब्दाद् धूमे प्रतिपन्ने ह्यग्निस्मृतिरपि लक्षणा- कृतैव स्यात् । ततोऽमेः शीतापनोदस्मृतिरित्यादिरपर्यवसितः शब्दार्थः स्यात्। धूमशब्दस्य स्वार्थविश्रान्तत्वान्न तावति व्यापार इति चेत्, आयातं तर्हि मुख्यार्थबाधो लक्षणाया जीवितमिति। सति हि तस्मिन्स्वार्थविश्रा- न्त्यभावात्, न च विभावादिप्रतिपादने बाधकं किंचिदस्ति । पृष्ठ २४०. १. व्यापारश्च नाभिधात्मा। समयाभावात्। न तात्पर्यात्मा तस्यान्वयप्रतीतावेव परित्यात्। न लक्षणात्मा। उक्तादेव हेतोः स्खलद्गतित्वाभावात्। तत्रापि हि स्खलद्गतित्वे पुनमुंख्यार्थबाधा निमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्था स्यात्। पृष्ठ २४३. १. योऽप्यन्विताभिधानवादी 'यत्परः शब्द: स शब्दार्थः' इति हृदये गृहीत्वा शरवद्भिधाव्यापारमेव दीर्घदीरघमिच्छति, तस्य यदि दीर्घदी्घों व्यापारस्त- देकोSसाविति कुतः, भिन्नविषयत्वात्। अथानेकोऽसौ, तद्विषयसहकारिभेदा- दसजातीय एव युक्तः। सजातीये च कार्ये विरम्य व्यापारः शब्दकर्मबुद्धया- दीनां पदार्थविद्धिर्निषिद्धः। असजातीये चास्मन्नय एव। पृष्ठ २४४. १. अथ योऽसौ चतुर्थकक्षानिविष्टोर्थः स एव झटिति वाक्येनाभिधीयते इत्येवं- विधं दीर्घदीर्घत्वं विवत्तितम्। तर्हि तत्र संकेताकरणात् कथं साक्षात्प्रति- पत्तिः। निमित्तेषु संकेतः नैमित्तिकस्त्वसावर्थ इति संकेतानपेक्ष एवेति चेत्, पश्यत श्रोत्रियस्यानुवाकहतबुद्धेरुक्तिकौशलम्, यो ह्यसौ पर्यन्तकत्षाभागर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णस्तस्य पश्चात्तना: पदार्थाः निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपौन्रं प्रति नैमित्तकत्वमभिमतम्। २. अथोच्यते पूर्व तत्र संकेतग्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्भवतीत्यमुया वस्तु- स्थित्या निमित्तत्वं पदार्थानाम्, तर्हि तदनुसरणोपयोगि न किंचिदुक्तं स्यात्। न चापि प्राक् पदार्थेषु संकेतग्रहणम्, अन्वितानामेव सर्वदा प्रयोगात्।

(४४३ ) ३. आवापोद्दापाभ्यां तथाभाव इति चेत् संकेत: पदार्थमात्रे एवेत्यभ्युपगमे पाश्चात्येव विशेषप्रतिपत्तिः । पृष्ठ २४५. १. श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्। पृष्ठ २४७. १. यत्तु भट्टनायकेनोक्तम् इह दप्तसिंहादिपदप्रयोगेऽपि धार्मिकपदप्रयोगे च भ- यानकरसावेशकृतैव निषेधावगतिः, तदीयभीरुधीत्वप्रकृतिनियमावगम- मन्तरेणैकान्ततो निषेधगत्यभावात् इति, तन्न केवलार्थसामर्थ्यन्निषेधगतेर्नि- मित्तमिति, तत्रोच्यते, केनोक्तमेतत् 'वक्तृप्रतिपत्तविशेषावगमविरहेण शब्द- गतध्वननव्यापारविरहेण च निषेधावगतिः' इति। वक्तृप्रतिपत्तप्रतिभासह- कारित्वं ह्यस्माभिर्द्योतनस्य प्राणत्वेनोक्तम्। भयानकरसावेशश्च न वर्ण्यस्य। भयमात्रोत्पत्यभ्युपगमात्। प्रतिपत्तुश्च रसावेशो रसाभिव्यक्त्यैव। रसस्य च शब्दवाच्यत्वं तेनापि नोपगतमिति व्यङ्गयत्वमेव। पृष्ठ २११. १. अर्थो गुणीकृतात्मा गुणीकृताभिधेयश्च शब्दो वा यत्रार्थान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वनिरिति तेषु कथं तस्यान्तर्भावः, व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि ध्वनिः। पृष्ठ २५२. १. रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणं मुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्थाल- द्वारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया च विभिन्नरूपा व्यवस्थिताः तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः। (अधस्तनो ग्रन्थः पञ्चसप्ततितमे पृष्ठे उपलभ्यते) २ उपमया यद्यपि वाच्यार्थोडलंक्रियते तथापि तस्य तदेवाऽलंकरणं यद्व्यङ्गया- ३. यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसाद्यलंकारस्य विषय इत्युच्यते त्ह्युंपमा- दीनां प्रविरलविषयता निर्विषयता वाऽभिहिता स्यात्, यस्मादचेतनवस्तु- वृत्ते वाक्यार्थीभृते पुनश्चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनया यथाकथचिद्भवित- व्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थीभावो नासौ रसवद- लंकारस्य विषय इत्युच्यते, ननु महतः काव्यप्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्वमभिहितं स्यात्। पृष्ठ २५३. रसात्तिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सोऽलंकारो ध्वनौ स्मृतः॥ रससमवधानेन विभावादिघटनामेव कुर्वस्तु कविः नान्तरीकतया यमासाद- यति स एवात्रालंकारो रसमार्गे नान्यः, एतेन वीराद्भुतादिष्वपि चेदासा- दयति यमकादि, कवे: प्रतिपत्तुश्च रसविघ्नकार्येव तत्। सर्वत्र गड्डरिकाप्रवाहो- ५६

(४४४ ) पहतसहृदयघुराधिरोहणविहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया 'शङ्गारे विप्र- लम्भे च विशेषतः' इत्युक्तमिति भावः। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आप- तति शब्दविशेषान्वेषणरूपः ।

१. अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभा- पृष्ठ २५४.

नवतः कवेरहंपूर्विकया परापतन्ति, यथा कादम्बर्यां कादम्बरीदर्शनावसरे, यथा च मायारामादिशिरोदर्शन विह्वलायां सीतादेव्यां सेतौ। युक्तं चैतत्। यतो रसा वाच्यविशेषैरेवान्ेप्तव्याः, तत्प्रतिपादकैश्र शब्दैस्तत्प्रकाशिनो वाच्यवि- शेषा एव रूपकादयोऽलंकाराः। तस्मान्न तेषां वहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्तौ, यम- कदुष्करमार्गेषु तु तत्स्थितमेव । २. तत्र प्रतीयमानस्य तावद्द्वौ भेदौ, लौकिकः काव्यव्यवहारगोचरश्रेति। लौकिको यः शब्दवाच्यतां कदाचिद्धिशेते, सच विधिनिषेधाद्यनेकप्रकारो वस्तुशब्देनोच्यते। सोऽपि द्विविधः। यः पूर्व क्वापि वाक्यालंकारभावमुप- मादिरूपतयान्वभूत, इदानीं त्वनलंकाररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावादपूर्व- प्रत्यभिज्ञानवलादलंकारध्वनिरिति व्यपदिश्यते ब्राह्मणश्रवणन्यायेन। तद्रूप- ताभावेन तूपलक्षितं वस्तुमात्रमुच्यते। मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम्। यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतितः किंतु शब्दसम- पर्यमाणहृदय संवाद सुन्दरविभावानुभावसमुदित-प्राङनिविष्टरत्यादिवासना- नुरागसुकुमारस्वसंविदानन्दचर्वणव्यापाररसनीय रूपो रसः। पृष्ठ २५५. १. सहि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपः । क्वचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपे विधिरूप:। २. क्वचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपः । ३. क्वचिद्वाच्याद्विभिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितः। ४. यदा तु विभानुभावावपि व्यङ्गयौ भवतः तदा वस्तुध्वनिरपि किंन सह्यते। पृष्ठ २५६. १. तच्चासंख्यत्वादभिधाव्यापारेणाशक्यसमर्पणम्। क्रमेणार्प्यमाणमप्येकधीविष- यभावाभावान्न चित्रचर्वणापदमिति न चारुत्वातिशयकृत्। प्रतीयमानं तु तदसंख्यमनुद्धिन्नविशेषत्वेनैव किं किं रूपं न सहत इति चित्रपानकरस- धूपगुडमोदकस्थानीय विचित्रचर्वणापदं भवति। २. वस्त्वलंकारौ शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते, तावद्रसभावतदाभासतत्प्रशमाः पुन- रन कदाचिदभिधीयन्ते, अथ चास्वाद्यप्राणतया प्रतिभान्ति, तत्र तु ध्वननव्या- पाराहते नास्तिकल्पनान्तरम्, स्खलद्गतित्वाभावे मुख्यार्थबाधादेलक्षणानिब- नधनस्यानाशङ्कनीयत्वात्।

(४४५ )

पृष्ठ २६७, १. तदङ्गभावभाजश्चित्तवृत्ते: प्रशम एव प्रक्रान्ताया हृदयमाह्लादयति यतो विशे- षेण, तत एव तत्संगृहीतोऽपि पृथग्गणितोऽसौ।

१. योऽर्थ उपपद्यमानोऽपि तावतैवानुपयोगाद्वर्मान्तरसंवलनयान्यतामिव/गतो- पृष्ठ २५९.

Sपि लच्यमाणोऽनुगतधर्मिसूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः। पृष्ठ २६०. १. स्त्रिग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेका: कलाः। कामं सन्तु दढ कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव। पृष्ठ २६१. १. यस्त्वनुपपद्यमान उपायतामात्रेणार्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति। २. अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मीकेः । हेमन्तवर्णने पञ्चवव्यां रामस्योक्तिरियम्। अन्ध इति चोपहतदृष्टिः, जात्य- न्धस्यापि गर्भे दृष्ट्युपघातात्। अन्धोडयं पुरोपि न पश्यतीत्यतस्तत्र तिर- स्कारो अन्धार्थस्य नत्वत्यन्तम् । इह त्वादशंस्यान्धत्वमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति अन्धशब्दोत्र पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्वं नष्टदृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादर्श लक्षणया प्रतिपादयति, असाधारणविच्छायत्वानुपयोगित्वादिधर्मजातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति। पृष्ठ २६२. १. असंलच्यक्रमोद्द्योत: क्रमेण द्योतितः परः। विवत्तिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गयोर्ऽर्थों ध्वनेरात्मा। स च वाच्यार्थापेक्षया कश्चिदलच्यक्रमतया प्रकाशते कश्चित्क्रमेणेति द्विवि- धो मतः। क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्याऽनुस्वानसन्निभः। शब्दार्थशक्तिमूलत्वात्सोपि द्वेधा व्यवस्थितः॥ ध्व.९४. शब्दार्थशक्त्या वातिप्तो व्यङ्गन्योर्थः कविना पुनः। ध्व.१०४. २. यस्मादलंकारो न वस्तुमात्रं यस्मिन्काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स एव शब्द- शक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्माकं विवत्ितः । वस्तुद्वये च शब्दशक्त्या प्रकाश्य- माने श्लेष:। पृष्ठ २६४. १. तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापारात्।

( ४४६)

पृष्ठ २६५. १. अथाङ्गिरसमग्रण्यमुदाहरणवस्तुषु। ऋषयो नोदयामासुः प्रत्युवाच स भूधरम् ॥ २. इह तु पदमदलगणनमधोमुखत्वं चान्यथापि कुमारीणां संभाव्यत इति झटिति न लजायां विश्रमयति हृदयमपि तु प्राग्वृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्ता- नुसरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोतीति क्रमव्यङ्गयतैव। व्यअ्जकमुखेनापि भेद: सर्वथैव न न प्रकाशितोऽधुना पुनः शुद्धव्यज्ञकमु- खेन। तथाहि व्यङ्गयमुखप्रेत्ितया विना पदं वाक्यं वर्णाः पदभागः संघटना महावाक्यमिति स्वरूपत एव व्यञ्ञकानां भेद:, न चैषामर्थवत्कदाचि- दपि व्यङ्गयता सभवतीति व्यञ्ञकैकनियतं स्वरूपं यत्तन्मुखेन भेद: प्रका- श्यत इति तात्पर्यम्।

१. अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमादिभ्योऽनुप्रासादिभ्यश्च विभक्त एव पृष्ठ २६६.

ध्वनेर्विषय इति दर्शितम्। पृष्ठ २६७. १. विभक्त इति गुणालंकाराणां वाच्यवाचकभावप्राणत्वात् अस्य च व्यङ्गय- व्यञ्ञकभावसारत्वान्नास्य तेष्वन्तर्भावः। पृष्ठ २६८. १. यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः. लच्ये तु परीच्यमाणे स एव सहद- यहदयाह्लादकारि काव्यतत्वम् ततोऽन्यच्चित्रमेवेत्यग्रे दर्शयिष्यामः। यद- प्युक्तम् कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्ताऽलंकारादिप्रकारेष्वन्तर्भावः इति तदप्यसमीचीनम्। यतो वाच्यवाचकमान्राश्रयिणि प्रस्थाने व्यङ्गयव्य- अञक समाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वने: कथमन्तर्भावः, वाच्यवाचकचारुत्व हेतवो हि तस्याङ्गभूताः, न तु तदेकरूपा एवेति प्रतिपिपादयिष्यमाणत्वात्। प्राधान्यं च यद्यपि जञप्तौ न चकास्ति 'बुद्धौ तत्वावभासिन्याम्' इति नयेनाख- णडचवंणविश्रान्तेः, तथापि विवेचकैर्जीवितान्वेषणे क्रियमागे यदाव्यङ्गयोऽर्थ: पुनरपि वाच्यमेवानुप्राणयन्नास्ते तदा तदुपकरणत्वादेव तस्यालंकारता। ततो वाच्यादेवोपस्कृताच्चमत्कारलाभ इति । यद्यपि पर्यन्ते रसध्वनिरस्ति, तथापि मध्यकक्षानिविष्टोऽसौ व्यङ्गयोऽर्थो न रसोन्मुखीभवति स्वातन्त्र्येणापि तु वाच्यमेवार्थ संस्कतु धावतीति गुणीभूतव्यङ्गयतोक्ता।

चन्द्रिका कारस्तु ... पृष्ठ २७०. .. इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन बहुना। L0

पृष्ठ २७१. १. द्वितीयपत्तपरिग्रहे पुनर्ध्वनेरेव लक्षणमनया भङ्ग्याभिहितं भवति, अभिन्न- त्वाद्दस्तुनः । पृष्ठ. २७२. १. श्रीधैर्यस्याङ्गभुवा महाकवेः श्यामलकशिष्येण।

४४७)

व्यक्तिविवेको विदधे राजानकमहिमकेनायम्। २. आधातुं व्युत्पत्ति नप्तृणां च्ेमयोगभाजानाम्। सत्सु प्रथितनयानां भीमस्याभिमतगुणस्य तनयानाम्। ३. छात्राभ्यर्थनया ततोद्य सहसैवोत्सृज्य मार्ग सतां पौरोभाग्यमभाग्यभाजनजनासेव्यं मयाङ्गीकृतम् ।। स्वकृतिष्वनियन्त्रितः कथमनुशिष्यादन्यमयमिति न वाच्यम्। वारयति भिषगपथ्यादितरान्स्वयमाचरन्नपि तत्।। ४. अयं महिमभट्टाचार्यः परमाहङ्कारी स्वसमत्तमन्यान् तृणाय मन्वानः उद्द- णडतया क्वापि समादरमलभन्। ५. सहसा यशोऽभिसर्तुं समुद्यताऽदृष्टदर्पणा मम धी:। ६. युक्तोऽयमात्मसदृशान्प्रति मे प्रयत्नो नास्त्येव तज्जगति सर्वमनोहरं यत्। केचिज्ज्वलन्ति विकसन्त्यपरे निमील- न्त्यन्ये यदभ्युदयभाजि जगत्प्रदीपे।। पृष्ठ २७३. १. ध्वनिवर्त्मन्यतिगहने स्खलितं वाण्या: पदे पदे सुलभम्। रभसेन यत्प्रवृत्ता प्रकाशकं चन्द्रिकाद्यदृष्ट्वैव।। २. किन्तु तदवधीर्यायैर्गुणलेशे सततमवहितैर्भाव्यम्। ३. अत एव 'कुन्तकेन' इति ख्यातस्याप्युल्लुण्ठवचनम्। ४. अतश्च 'अथैत होषभयात्' इत्यादिना यो धूलिप्रत्तेपः कृतः स स्वमनीषिकया शङ्कितपत्तदूषणप्रपञ्चो निरुत्थान एव। पृष्ठ २७५. १. इह संप्रतिपत्तितोऽन्यथा वा ध्वनिकारस्य वचोविवेचनं नः । पृष्ठ २७६. १. तथा हि घटादिशब्दाः स्वार्थे प्रवर्तमाना घटनादिक्रियामेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिमित्तभावेनावलम्बमाना दश्यन्ते। न घटत्वादिसामान्यम्। ......... न च सत्यपि घटत्वसामान्ये स्वयमघटन् घटात्मतामनापद्यमान एवासौ घट- 1) व्यपदेशविषयो भवितुमहति। एवं हि पटोऽपि घटव्यपदेशविषयः स्यात्। पृष्ठ २७९. २. इह खलु घटादीनां पदार्थानां बहिः सिद्धावपि प्रमातर्यसिद्धावसिद्धिरेव। बहिः सत्तामात्रेणासत्कल्पेन व्यवहर्तृणां व्यवहारासिद्धेः। प्रतिपत्तरि सिद्धि: प्रकाश एव। ·........ पृष्ठ २८१. १. यः कश्चिदर्थः शब्दानां व्युत्पत्तौ स्यान्निवन्धनम्। प्रवृत्तौ तु क्रिय वैका सत्तासादनलक्षणा।।

( ४४८ )

पृष्ठ २८२. १. सत्तायां व्यावृतिश्चैषा चित्रत्वपरिनिष्ठितेः। सङ्गच्छते जडस्यापि २. उपमानादीनां तत्रैवान्तर्भावात्। पृष्ठ २८३. १. अर्थापत्तेरनुमानान्तर्भावाभ्युपगमात्। २. एतेन शाब्दं व्याख्यातम् पृष्ठ २८४. ५. प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि पृष्ठ २८५. १. एवञ्चान्तर्मात्रविपरिवर्तितया सिद्धसद्भावानां घटादीनां घटादिशब्दाः अपि द्योतका एव स्युन वाचकाः इति वाच्यवाचकव्यवहारोऽस्तमियात्। पृष्ठ २८६. १. न च रसादिष्वपि विभावादिप्रकाशनसहभावेन प्रकाशनमुपपद्यते। यत- स्तैरेव कारणादिभिः कृत्रिमैर्विभावाद्यभिधानैरसन्त एव रत्यादयः प्रतिबि- म्बकल्पा: स्थायिभावव्यपदेशभाजः कविभिः प्रतिपतृप्रतीतिपथमुपनीय- माना: हृदयसंवादादास्वाद्यत्वमुपनयन्तः सन्तो रसा इत्युच्यन्ते। न च कारणादिभिः कार्यादयः प्रतिबिम्बकल्पाः सहैव प्रकाशितुमुत्सहन्ते। पृष्ठ २८७. १. यन्तु भावाध्याये स्थायिनां लक्षणमुक्त तद् व्यभिचारिदशापन्नानामेव तेषामवगन्तव्यं नान्येषाम्, लक्षणवचनस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। स्थाय्यनुक- रणात्मानो हि रसा इष्यन्ते, ते च प्रधानमिति तल्लक्षणमुखेनैव तेषां स्वरू- पावगमसिद्धेः, तेषां विम्बप्रतिबिम्बभावेनावस्थानात्। पृष्ठ २८८. १. तेनात्र गम्यगमकयोः सचेतसां सत्यासत्यविचारो निरुपयोग एव। काव्य विषये च वाच्यव्यङ्गयप्रतीतीनां सत्यासत्यविचारो निरुपयोग एव। २. यत्र विभावादिमुखेन भावानामवगमस्तत्रैव सहृदयैकसंवेद्यो रसास्वादोदय इति वस्तुस्वभाव एवायं न पर्यनुयोगपद्वीमवतरति प्रामाणिकानाम्। पृष्ठ २८९. १. आ्रन्तिरपि संबन्धतः प्रमा। भ्रन्तिरपि भ्रमात्मकं ज्ञानमपि, सम्बन्धतः प्रमा प्रमाणम्, अर्थक्रियाकारि- णीति यावत् भवति। यथा 'असत्ये वर्त्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते' इति भाव:। पृष्ठ २९०. १. सहृदयकसंवेद्यो रसास्वादोदयः ।

(४४९ )

२. भावसंयोजनाव्यङ्गयपरसंवित्तिगोचरः। आस्वादनात्मानुभवो रसः काव्यार्थ उच्यते। ३. उपचारस्य प्रयोजनं सचेतनचमत्कारित्वं नाम। तद्धि मुख्ये चित्रपुस्तकादौ व्यक्तिविषये परिदृष्टमेव। ४. 'चित्रपुस्तकादौ' इति। आलेख्यलेख्यादौ सन्तमसावस्थिते प्रदीपादिना प्रका- शिते झटित्यद्भुतार्थप्रकाशनाच्चमत्कारो जायते। तद्ूद्रसादौ। (इति व्यक्तिविवेकव्याख्याने पृ.५३.) पृष्ठ २९१. १. प्रायेण संच्षेपरुचीनल्पविद्यापरिग्रहान्। संप्राप्य वैयाकरणान् संग्रहेऽस्तमुपागते।। कृतेऽथ पतञ्जलिना गुरुणा तीर्थदर्शिना। सर्वेषां न्यायबीजानां महाभाष्ये निबन्धने।। यः पतञ्जलिशिष्येभ्यो भ्रष्टो व्याकरणागमः । काले स दात्षिणात्येषु ग्रन्थमात्रे व्यवस्थितः । पर्वतादागमं लब्ध्वा भाष्यबीजानुसारिभिः। स नीतो बहुशाखत्वं चन्द्राचार्यादिभि: पुनः॥ न्यायप्रस्थानमागांस्तानभ्यस्य स्वं च दर्शनम्। प्रणीतो गुरुणास्माकमयमागमसंग्रहः। काण्डे तृतीये न्यक्तेण भविष्यति विचारणा। २. विद्वज्जनानां यः खलु सर्वत्र गीयते। तत उपसृत्य विरचिता राजानकशूरवर्मनाम्ना वै। पृष्ठ २९२. 5. साकांतावयवं भेदे परानाकांचशब्दकम् । क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थ वाक्यमिष्यते॥ २. अर्थोऽपि द्विविधो वाच्योऽनुमेयश्च। ३. तत्र पदस्यार्थो वाच्य एव नानुमेयः, तस्य निरंशत्वात्साध्यसाधनभावाभावतः। वाक्यार्थस्तु पृष्ठ २९३- १. तान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च। २. चत्वारि पदजातानि नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्च। ३. चत्वारीति, चतुर्ग्रहणमवधारणार्थम्, नैकं पदजातं यथार्थःपदमैन्द्राणामिति। नापि द्वे, यथा सुबन्तं तिङन्तञ्ज। नापि त्रीणि निपातोपसर्गावेकतः कृत्वा। नापि पञ्च षड् वा, यथा गतिकर्मप्रवचनीयभेदेनेति। ४. असच्वभूतार्था उपसर्गादयः,।तेषामसत्वभूतार्थत्वाविशेषेऽपि व्यापारनियमात् प्रयोगनियमाच्च त्रैराश्योपगमः ।

( ४५० )

५. ये तु द्रव्यसम्बन्धादर्थान्तरे वर्तन्ते ते द्रव्यशब्दाः दण्डयादयः। वैयाकर- णानान्तु गुणशब्दा: एवमादयः। ६. केचितपुनरेषां क्रियैवेका प्रवृत्तिनिमित्तमिति क्रियाशब्दत्वमेव सर्वेषां नामप- दानामुपगच्छुन्ति।

पृष्ठ २९४. १. सत्यमिष्यते भवद्भिः, किन्तु सा शब्दस्य व्युत्पत्तिनिमित्तं न प्रवृत्तिनिमित्तम्। अन्यद्धि व्युत्पत्तिनिमित्तम्, अन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम् । पृष्ठ २९५. १. तदपेक्षमेव च विपच्य घटो भवतीत्यादौ विपाकादिक्रियाथाः पौर्वकाल्यं क्त्वा- प्रत्ययस्य विषयो वेदितव्यः, ..... ' पृष्ठ २९६. (अधस्तनो ग्रन्थः सप्तविंशे पृष्ठे उपलभ्यते) १. कुचोष्मण: कतुर्हरणक्रिया। (अयञ्च एकोनत्रिंशे पृष्ठे उपलभ्यते) २. क्वचित्कर्तुः सम्बन्धितामुपगतासौ भ्रमहेतुः । यथा स्मर संस्मृत्य न शान्ति- रस्ति मे इति। पृष्ठ २९७. १. अर्थोडपि द्विविधो वाच्योऽनुमेयश्च। तत्र शब्दव्यापारविषयो वाच्यः। स एव मुख्य उच्यते। ......... तत एव तदनुमितादा लिङ्ग्भूताद्यदर्थान्तर- मनुमीयते सोऽनुमेयः। स च त्रिविधः। वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्च। २. तत्र पदस्यार्थो वाच्य एव नानुमेयः । तस्य निरंशत्वात् साध्यसाधनभावा- भावतः। वाक्यार्थस्तु वाच्यार्थस्यांशपरिकल्पनायाम् अंशानाञ्च बिध्यनुवा- दभावेनावस्थिते: विधेयांशस्य सिद्धासिद्धतयोपपादनानपेक्तसापेत्षत्वेन द्वि- विधो बोद्धव्यः। ३. उपपादनञ्चात्र नानुमानम् , अप्रतीतप्रतीत्युष्पादनाभावात्। अपि तु शब्द- प्रतीतस्यैवार्थान्तरन्यासनयेन समर्थनम्। ततश्रोद्धटकाव्यहेतुन्यायेन अनु- मानं व्यवस्थितम्। अर्थान्तरन्यासनयेन तूपपादनम्। पृष्ठ २९८. १. श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा। हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते।। २. अनेन कवे: कर्म काव्यमिति काव्यकौतुकविहितां काव्यस्य शब्दव्युत्पत्तिं कविमूलकाव्यत्वप्रतिपादिकां दर्शयति। तत्र ह्युक्तम् 'तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्" इति। तत्पुनरस्य ग्रन्थकृतो नावर्जकम्, अप्रातीतिकत्वात्, कविव्यापारश्च न सामा- न्येन, किन्तु विभावादिघटनास्वभावः। अत एव नियमेन रसापेक्षी।

( ४५१ )

पृष्ठ २९९. १. तच्चाभिनेयानभिनेयार्थत्वेन द्विविधम्। ... अपरं पुनरनुकारक्रमेण सात्तात्तत्प्रदर्शनात्मकम्।

१ यथा च वाक्यार्थविषये साध्यसाधनभावे साध्यसाधनयोः सुलक्षः क्रमः तथा पृष्ठ. ३००.

वस्तुमात्रादावनुमेयविषयेऽप्यवगन्तव्यः, केवलं रसादिष्वनुमेयेष्वयमसंलच्य- क्रमो गभ्यगमकभाव इति सहभावभ्रान्तिमात्रकृतस्तन्रान्येषां व्यङ्गयव्यज्ञ- कभावाभ्युपगमः, तन्निबन्धनश्च ध्वनिव्यपदेशः। स तु तत्र औपचारिक एव प्रयुक्तो न मुख्यः । तस्य वच्यमाणनयेन बाधितत्वात्। उपचारस्य प्रयोजनं सचेतनचमत्कारित्वं नाम।

५. यत्पुनरस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वाद् व्यापारान्तरपरिकल्पनं तदर्थस्यवोपपद्यते, पृष्ठ ३०३.

न शब्दस्य, तस्यानेकशक्तिसमाश्रयत्वासिद्धेः। तथा हि एकाश्रयाः शक्तयोS न्योन्यानपेत्षघृत्तयोऽपाकृतपौर्वापर्यनियमा युगपदेव स्वकार्यकारिण्यो दृष्टाः। यथा दाहकत्वप्रकाशकत्वादयोऽग्नेः। न च शब्दाश्रयाः शक्तयस्तथा दृश्यन्ते अभ्युपगम्यन्ते वा, नियोगतोSभिधाशक्तिपूर्वकत्वेनेतरशक्तिप्रवृत्तिदर्शनात्। तस्माद्विन्नाश्रया एव ता न शब्दैकसमाश्रया इत्यवसेयम्। २. यश्चासावाश्रयो भिन्नः सोऽर्थ ऐवेति तद्व्यापारस्यानुमानान्तर्भावोऽभयुप- गन्तव्य एव। ३. नह्यनुन्मत्तः कश्चित् क्वचित् कथञ्ञित् साधर्म्यमनुत्पश्यन्नेवाकस्मात् तत्वमा- रोपयतीति परिशीलितवक्तृस्वरूपः प्रतिपत्ता तर्वारोपनिमित्त सादश्यमात्रं प्रतिपत्तुमहति न तत्वम्। पृष्ठ ३०४. १. तद्धि वाच्यतयोपक्रम एव भासते, न प्रतीतिपर्यवसानास्पदं भवितुमहति। तस्य बाधोपपत्तेः । तस्य चैवं विधस्योपक्रमस्य निमित्तं साधर्म्यमात्रप्रति- पादनम्। प्रयोजनञ्ज लाघवेन बाहीकादौ गवादिगतजाड्यादिधर्मप्रतिपादनं यस्मादतिदेशप्रकारोयमर्थान्तरे शब्दविनिवेशो नाम। यदुक्तम् :- जातिशब्दोऽन्तरेणापि जाति यत्र प्रयुज्यते। सम्बन्धिसदृशाद्धर्मान्तं गौणमपरे विदुः॥ पृष्ठ ३०५. १. न च वदतेः प्रकाशो वाच्य इति शक्यं वक्तुं तस्य तत्रासमितत्वात् प्रका- शस्य चातत्वात्। न चायं स्वार्थमेव प्रतिपादयति तस्य बाधोपपत्तेः। पृष्ठ ३०६. १. स हि तत्साम्यतत्सामीप्यादिनिबन्धनत्वाद्वहुविधः । २. गुणवृत्तौ गिरां यावत्सामग्रीष्टा निबन्धनम् । सैव लिङ्गतयास्माभिरिष्यतेऽर्थान्तरं प्रति। ५७

( ४५२ ) ३. यच्च निमित्तं तदेवास्माभिरिह लिङ्गमित्याख्यातम्। युक्तन्चैतत्। शब्दस्य तत्र व्यापाराभावात्। व्यापाराभावश्च संबन्धाभावात्। लिङ्गाच्च लिङ्रिन: प्रतीतिरनुमानमेवेति न गुणघृत्तावर्थान्तरप्रतीतिः शाब्दी। पृष्ठ ३०७. १. विष भक्षय मा चास्य गृहे भुडकथाः इत्यादावपि यदेतद्विषभक्षणानुज्ञानं तदर्थप्रकरणादिसहायमेतद्गृहे भोजनस्य ततोऽपि दारुणतरपरिणामत्वमनु- मापयति" अवगतवक्तुप्रकरणादिस्वरूप: प्रतिपत्ता विषभक्षणानुज्ञानादेव तद्गृहे भोज- नस्यात्यन्तमकरणीयत्वमनुमातुमहति। पृष्ठ ३०८. १. सतोऽसत एव वार्थस्य प्रकाशमानस्य संबन्धस्मरणानवेत्तिणा प्रकाशकेन सहैव प्रकाशविषयतापत्तिरभिव्यक्तिरिति तल्लक्षणमाचक्ते। पृष्ठ ३०९. १. न चैतल्लक्षणं वाच्ये संगच्छते। तथा हि-सतोऽभिव्यक्तिराद्ययोरर्थयो- लंक्षणम्, न तत् प्रतीयमानेष्वेकमपि संस्पृष्ठं तमते, तस्य दध्यादेरिवेन्द्रिय- विषयभावापत्तिप्रसंगात्, घटादेरिव वाच्यार्थसहभावेनेदन्ताप्रतीतेरसंभ- वात्। न च स्वरूपासंस्पर्शि लक्षणं भवति। तृतीयस्यास्तु यल्लक्षणं तदनु- मानस्यैव संगच्छते न व्यक्त्ेः। २. न च वाच्यादर्थादर्थान्तरस्य प्रतीतिरविनाभावसंबन्धस्मरणमन्तरेण संभ- वति, सर्वस्यापि तत्प्रतीतिप्रसंगात्। नापि सहभावेन धूमाग्निप्रतीत्योरिव तत्प्रतीत्योरपि क्रमभावस्यैव संवेदनादित्यसम्भवो लक्षणदोषः। पृष्ठ ३१०. १. अथ रसाद्यपेक्षया तयो: सहभावेन प्रकाशोऽभिमत इत्युच्यते, अव्याप्तिस्तर्हि- लक्षणदोषः, वस्तुमात्रालङ्कारप्रकाशस्य प्रकाशकासहभावेनाव्यापेः। नच रसादिष्वपि विभावादिप्रकाशनसहभावेन प्रकाशनमुपपद्यते। २. द्विविधो हि प्रकाशकोऽर्थः उपाधिरूपः स्वतन्त्रश्चेति। तत्र शब्दज्ञानप्रदी- पादिरुपाधिरूपः। ......... अन्यः स्वतन्त्रो धूमादिः। तत्राद्यस्तावद् भव- न्विर्नाभ्युपगन्तव्य एव, प्रत्यक्षाभिधेययोरेवार्थयो: काव्यतापत्तिप्रसङ्गात्। पृष्ठ ३११. १. अन्यस्य तु लिङ्गत्वमेवोपपद्यते न व्यजञजकत्वम्। २० न च त्रिविधस्यापि व्यङ्गयाभिमतस्यार्थस्य प्रकाशकसहभावेन प्रकाशस्त- स्यापि ध्वनिकारस्याभिमतः। ३. अथैतद्ोषभयात् सहभावानपेत्तमेतल्लक्षणमुच्यते तथाप्यनुमानेऽतिव्याप्तिः। तत्राप्युपसर्जनीकृतात्मना धूमादिना प्रकाश्यस्य प्रकाशोऽस्त्येव।

(४५३)

पृष्ठ ३१२. १. किञ्च यत्र वाच्यस्यार्थस्य व्यञ्ञजकत्वं स चेद्ध्वनिस्तर्हि तदनुमितस्य व्य- अ्जकत्वे ध्वनित्वं न स्यात्, तस्य वाच्यत्वाभावात्। २. तत्र व्यक्तिवादिना घटदीपन्यायेन सद्विषया व्यक्तिरङ्गीकृता। यथा च न दोषस्तथोपपादितम्। ३. तत्र व्यक्तिवादिनो व्यङ्गयत्वाभ्युपगमेऽयमभिप्रायः पृष्ठ ३१३. १. अर्थस्य विशिष्टत्वं शब्द: सविशेषणस्तद: पुंस्त्वम्। द्विवचनवाशब्दौ च व्यक्तिर्ध्वनिनाम काव्यवैशिष्टयम्।। वचनञ्न कथनकर्तुः कथिता ध्वनिलच्मणीति दश दोषाः। ये त्वन्ये तद्भेदप्रभेदलत्तणगता न ते गणिताः ॥ पृष्ठ ३१४. १. यत्पुनरस्य क्वचित् समासोक्त्यादौ प्राधान्यसुच्यते तत् प्राकरणिकत्वापेत्तयैव न प्रतीयमानापेक्षया ............ व्यभिचारेऽपि वैफल्यादनुपादेयमेव । पृष्ठ ३१५. १. वाच्यस्य प्रतीयमानापेक्षया चारुत्वनिमित्तं प्राधान्यं व्यभिचारः। तत्र सत्यपि तस्य व्यावृत्यर्थं विशेषणमयुक्तं निष्फलत्वात्, यतो यत्र गुणीभूत- व्यडनये व्यङ्यापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वं तदिह व्यावर्तनीयम्। न च तत्र वाच्यस्यैव चारुत्वमिति नियमः, व्यङ्ग्यस्यापि प्रकृष्टचारुत्वदर्शनात्। २. अत्र व्यक्तिवादिनोऽयमभिप्रायः-यदेतदर्थस्य गुणीकृतात्मत्वं तदर्थान्तरप्र- त्यायकत्वेनोपायत्वादप्राधान्यम्, प्रतीयमानापेक्षया अचारुत्वम्, 1विश्रा- न्तत्वेनार्थान्तरानुपकार्यत्वञ्चेति त्रयः पत्ताः सम्भवन्ति। तत्रादयं पचदयमनूद्य कामं दूषितम्। ............... तृतीयस्तु पत्तो गुणीभूतव्यडम्यनिरासाय सि- द्ान्तितः । तथा हि समासोक्त्यादौ प्रतीयमानोऽर्थो वाच्यार्थोपयिकोऽपि न स्वात्मनि विश्रान्तिं भजते, प्रत्यावृत्य वाच्यार्थापस्काराय प्रवृत्तत्वात् ततश्च गुणीभूतव्यङ्ग्ये वाच्यस्य स्वविश्रान्तत्वेनार्थान्तरोपकार्यत्वं व्यावर्त्य- मिति विशेषणमुपपन्नम्। पृष्ठ ३१६. १. किन्तु तमर्थमिति तच्छब्देनानन्तर्यात् प्रतीयमानस्यार्थस्य परामर्शे सति पारिशेष्याद् 'अर्थों वाच्यविशेष' इति स्वयं विवृतत्त्वाच्च अर्थशब्दो वाच्यवि- षय एव विज्ञायते नोभयार्थविषय इति तदवस्थो दोषः। 1. The text, as found in the Chowkhamba edition, is corrupt. It does not fit in with what follows. Could it have been 'अविश्रान्तत्वेनार्थान्तरोपकारित्वञ्च'?

(४५४ )

२. शब्द: पुनरनुपादेय एव तस्य स्वार्थाडभिधानमन्तरेण व्यापारान्तरानुपपत्ते- रुपपादयिष्यमाणत्वात्। न च तस्यानुकरणव्यतिरेकेणोपसजनीकृतार्थतवं सम्भवति। पृष्ठ ३१७. १. कुतस्तर्हि तदर्थावगतिः। अनुकार्यादिति ब्रूमः। तस्य सार्थकनिरर्थकत्वभे- देन द्वैविध्यतः। न त्वनुकरणात्, तस्येतिना व्यवच्छिन्नस्य स्वरूपमात्रेऽव- स्थानात्। अन्यस्य तूपसर्जनीभावाऽव्यभिचार एव। पृष्ठ ३१८. १. व्यभिचारसम्भवयोरपि वा यत्स्वार्थयोरुपसर्जनीकृतत्ववचनं तत्पुनरुक्तम्, तयोरर्थान्तराभिकत्यर्थमुपात्तयोस्सामर्थ्यादेव तदवगतेरित्युक्तम् । न च स्वरूपमात्रानुवादफलमेतदिति शक्यं वक्तुम्। तस्य पुनरुक्तिप्रकारत्वोप- पादनतः। २. एवञ्च यत्सुव्णपुष्पां पृथिवीमित्युदाहरणमुपदर्शितं तदसिद्धसाध्यसाधनधर्मा- नुगमित्यवगन्तव्यम्। . व्यक्तिवादिन:पुनर्मते शब्दस्य शक्यन्तरसमर्थनात् स्वरूपेणोपादानस्य सार्थ- कत्वं विवच्यते। तस्य चोपसर्जनीकृतार्थत्वं विशेषणं सप्रयोजनमेव। तथाहि दृष्ट्या केशव गोपरागहृतया इत्यादौ

पृष्ठ ३१९. १. शब्दस्य च विशेषणमनुपादेयमेव स्याद्, अर्थस्य विशिष्टत्वेनैव तदवगति- सिद्धेः। २. किञ्च तमिति तदः पुंस्त्वेन निर्देशोऽनुपपन्नः । तस्यानन्तरप्रक्रान्तार्थपराम- शिनस्तल्लिङ्गतापत्तेः । न चात्र तल्लिङ्गताविशिष्टः कश्चिदर्थः प्रक्रान्तः। वस्तुतो नपुंसकलिङ्गस्यानन्तर प्रक्रान्तत्वात्। पृष्ठ ३२०. १. व्यङ्क: इति द्विवचनेनेदमाह" "अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण" इति यदाहुस्त- द्ान्तिमात्रमूलम् । २. किञ्च वाशब्दो विकल्पार्थों वा स्यात् समुच्चयार्थो वा। न तावद्विकल्पार्थः, पक्षान्तरासम्भवस्य व्युत्पादितत्वात्। सम्भवे वास्य द्विवचनानुपपत्तिः, तयो: समुच्चयाभावात् समुच्चयार्थत्वे यत्र शब्दार्थयोरेकैकस्य व्यञ्जकत्वं तत्र ध्वनित्वमिष्टं न स्यात्।

१. नापि शब्दस्याभिधातिरेकेण व्यञ्ञकत्वं व्यापारान्तरमुपपद्यते, येनार्थान्तरं पृष्ठ ३२१.

प्रत्याययेत्, व्यक्तरनुपपत्तेःसम्बन्धान्तरस्य चासिद्धेः। तदभावेऽपि तदभ्युपगमे

(४५५ )

तस्यार्थनियमो न स्यात्, निबन्धनाभावात्। न ह्यस्य गेयस्येव रत्यादिभिर्भा- वैः स्वाभाविक एव सम्बन्धः, सर्वस्यैव तत्प्रतीतिप्रसंगात्। २. नापि समयकृतः व्यञ्जकत्वस्यौपाधिकत्वात् उपाधीनाञ्चार्थप्रकरणादिसामग्री- रूपाणामानन्त्यादनियतत्वाच्च प्रतिपदमिव शब्दानुशासनस्य समयस्य कर्तुमशक्यत्वात्। ३. नचानयोरन्यः सम्बन्धः संभवतीति, तस्याः सामग््या एव संबन्धबलात् तद्ग- मकत्वमुपपन्न न शब्दस्येति नार्थपत्तादस्य कश्चिद्विशेष: इति व्यर्थस्तत्पक्षो- पन्यासः। पृष्ठ ३२२. १. ननु यदि शब्दस्यार्थनिरपेत्तस्य व्यञ्जकत्वं नेष्यते तत्कथं प्राप्तमित्यादौ प्रादीनां द्योतकत्वमुक्तं न वाचकत्वम्। ......... उक्तम्, उपचारतो न परमार्थतः इति। तस्य प्रदीपादिनिष्ठस्य वास्तवस्य शब्दार्थविषयत्वस्य प्रतिच्षेपात्। २. तस्माद् भाक्तमेव द्योतकत्वमुपगन्तव्यं न मुख्यम्। भक्तेश्र प्रयोजनं वाच्या- र्थंस्य स्फुटत्वप्रतिपत्तिः । निमित्तं च विशेषणविशेष्यप्रतीत्योराशुभावितया क्रमानुपलक्णात् सहभावप्रतीतिः। पृष्ठ ३२३. १. व्यक्तशब्दानां तथाश्रूयमाणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिर्य्राह्या: स्फोटाभिव्यञ्जकाः ते ध्वनिशब्देनोक्ता यथाह भगवान्स एव :- प्रत्ययैरनुपाख्येय र्ग्रहणानुग्रहैस्तथा। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते॥ २. अत एव श्रूयमाणानां शब्दानां ध्वनिव्यपदेश्यानामन्तःसन्निवेशिनश्च स्फो- टाभिमतस्यार्थस्य व्यङ्गधव्यञ्जकभावो न सम्भवतीति व्यञ्ञकत्वसाम्याद्यः शब्दार्थात्मनि काव्ये ध्वनिव्यपदेशः सोप्यनुपपन्नः । तन्नापि कार्यकारण- मूलस्य गम्यगमकभावस्योपगमात्। ३. इत्थञ्च काव्यस्य विशिष्टतानुपपत्तावितरतव्नक्षणविधायिमतातिरिक्त्तं न कि- ज्ञिदनेनाभिहितं स्याद्, अन्यत्र ध्वनिव्यपदेशमात्रात्। पृष्ठ ३२४. १. न च रसानां वैशिष्ट्ये तदात्मनः काव्यस्य विशिष्टत्वमिति युक्तं वत्तुम, अ- व्याप्तेः। एवं हि प्रतिनियतरसात्मन एव तस्य ध्वनित्वं स्यात्, नान्यरसा- त्मन: वैशिष्ट्याभावात्। इष्यते च तन्नापीत्यव्याप्तिर्लक्षणदोषः। पृष्ठ ३२५. १. अत एव च न गुणालङ्गारसंस्कृतशब्दार्थशरीरं तावत्काव्यम्, तस्य यथो- क्तव्यङ्ग्यार्थापनिबन्धे सति विशिष्टत्वमिति शक्यं वक्तुम्। तस्य रसात्मता- भावे मुख्यवृत्या काव्यव्यपदेश एव न स्यात् किमुत विशिष्टत्वम्। २. नच रसात्मनः काव्यस्य वस्तुमात्रादिभिर्विशेषः शक्य आधातुम्। तेषां

( ४५६) विभावादिरूपतया रसाभिव्यक्तिहेतुत्वोपगमात्। न च व्यञ्जकानां वैचित्ये व्यङ्गयस्य विशेषोभयुपगन्तुं युक्त: शावलेयादीनामिव गोत्वस्य। ३. ततोडस्य विशिष्टतोपगमे वा यत्र तयोरुभयोरेकैकस्य वा व्यङ्गयता तत्रैव ध्वनिव्यपदेशः स्यात्, न केवलरसात्मनि काव्ये, वैशिष्ठ्याभावात्। इष्यते चासौ तन्रापि। प्रहेलिकादौ च नीरसे स्यात्। तत्राप्युक्तक्रमेण वस्तुमात्रा- देरभिव्यङ्गयत्वेनेष्टत्वात् पृष्ठ ३२६. १- न च तस्य तदङ्गभावो भणितुं युज्यते अङ्गित्वेनेष्टत्वात् । इति काव्यत्वमेव ध्वनिव्यपदेशविषयोऽभ्युपगन्तुं युक्तो न तद्विशेषः । पृष्ठ ३२७. १. अत्र व्यक्तिवादिनस्त्वयमाशयः-इह प्रसिद्धं लच्यमाश्रित्य लक्षणं प्रवर्तते। लच्ये च द्विविधं काव्यं दृश्यते, मुख्यं गौणञ्ञ। तत्र मुख्यं यत्र व्यङ्गथस्य प्राधान्यम्, शिष्टं गुणीभूतव्यङ्गयादि गौणम्। उभयञ्च ग्राह्यमनादिकाल- .... तत्र च गुणीभूतव्यङ्गयनिरासाय विशेषग्र- हणं कर्तव्यम्। २. किञ्ज सूरिभि: कथितः' इति कथनक्रियाकर्तृनिर्देशः पत्तद्येऽप्यवाच्य एव। पृष्ठ ३२८. १. किञ्च यथाभिधेयोरऽर्थस्तद्विशेषणञ्जोपात्तं तद्वदभिधाप्युपादानसरहति। अन्यथा यत्र दीपकाद्यलंकारादलङ्कारान्तरस्योपमादे: प्रतीतिस्तत्र ध्वनित्वमिष्टं न स्यात्तव्वक्षणेनाव्याप्तेः । अलङ्कराणाञ्चाभिधात्वमुपगतं तेषां भङ्गिभणितिभे- दरूपत्वात्। पृष्ठ ३२९. १. अत्र व्यक्तिवादिनोऽयमाशयः । इह चिरन्तनैरलङ्कारप्रजापतिभि: भट्टोन्ट- प्रभृतिभिः शब्दार्थधर्मा एवालङ्काराः प्रतिपादिताः नाभिधाधर्माः। यतोऽ- र्थप्रतिपत्युन्नेयः शब्दव्यापारः शब्दोच्चारणव्यापारो वाडभिधा .. ...... ततश्च तन्मताश्रयणेन शब्दार्थयोर्व्यज्ञकत्वमुच्यमानं तद्धर्माणामलङ्काराणा- मपि पर्यवसितमिति तत्स्वीकारार्थ पृथगभिधानग्रहणे न किञ्ञित्। पृष्ठ ३३०. १. अपरं पुनर्बहिरङ्ग बहुप्रकारं सम्भवति तद्यथा- २. पूर्वै रेवंविधदोषोद्भावन रूपस्य विचारस्य प्रणीतत्वात्। ३. अत्र ह्यसंरब्धवानिति न5्समासस्तावद्नुपपन्नः । पृष्ठ ३३१. १. प्रक्रमभेदोऽपि शब्दानीचित्यमेव। स हि यथाप्रक्रममेकरसप्रवृत्तायाः प्रतिपतृ- प्रतीतेरुत्खात इव परिष्खलनखेददायी रसभङ्गाय पर्यवस्यति। पृष्ठ ३३२. १. वाच्यस्यावचनं यथा 'कनकनिकषस्त्रिग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी' इति। अन्र

(४५७ )

हि भ्रान्तौ निवृत्तायां तद्विषयभूतयोः सुरधनुर्धारासारयोरिव विद्युतोऽपीद- मा परामर्शे वाच्ये यत्तस्यावचनं स वाच्यावचनं दोषः। २. तेन ध्वनिवदेषा वक्रोक्तिरनुमा न किम्। ३. अर्थशक्तिमूल: पुनरुपपद्यत एव। . ये त्वन्ये तद्जेदप्रभेदलत्तणगता न ते गणिताः। पृष्ठ ३३३. ५. आद्ययोस्तु क्रमस्य सुलक्षत्वाद् भ्रान्तिरपि नास्तीति निर्निबन्धन एव तत्र व्यङ्गयव्यपदेशग्रहः। २. यत्तु तदनाख्यायैव तयो: प्रधानेतरभावेन प्रकारद्वयमुक्त्तं तदप्रयोजकमेव न हि तयो: सामान्यविशेषयोस्त्रिष्वपि वस्तुमात्रादिष्वनुमेयेषु चेतनचम- त्कारकारी कश्चिद्विशेषोऽवगम्यते। ३. किञ्च यदविवत्षितवाच्यो विवत्ितान्यपरवाच्यश्चेति ध्वने: प्रकारद्वयमुक्तम, तत्र किमिदमविवत्ितत्वं नामेति तात्पर्यंतोस्यार्थो वक्तव्यः। .. कथमस्य ध्वनिप्रकारत्वोक्तिर्युक्तिमती। यद्वाच्यस्य विवच्ितत्वमन्यपरत्वञ्चोपगतं तद्विप्रतिषिद्धं विवच्ितान्यपरत्व- योर्विरोधात्। ४. अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योप्यनुमान एवान्तर्भवति। ......... अत्यन्ततिरस्कृ- तवाच्यस्तु पदार्थोपचार एव यथा गौर्वाहीक इति। तस्याप्यनुमानान्तर्भावः समर्थित एव। ५. शब्दशक्तिमूलाया अर्थान्तरप्रतीतेर निबन्धनायाः पराकृतत्वान्न तन्मूला पद- वाक्यप्रकाशता सम्भवति। पृष्ठ ३३४. १. प्रक्रमभेदनियमं प्रतीति तु पाठे (अयं ग्रन्थः २६९ पृष्ठे लभ्यते)

पृष्ठ ३३५. १. नाटकमीमांसायां साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु स्थानेषु प्रपञ्चः प्रदर्शितः । २. एतदस्माभिहर्षचरितवार्तिके विस्तृत्य प्रतिपादितम्। ३. अस्माभिश्चैतत्प्रपञ्चो बृहत्यां करिष्यते। पृष्ठ ३३९. १ विरोधिरससंबन्धिविभावादिपरिग्रहः। विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम्॥ अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च प्रकाशनम्। परिपोषं गतस्यापि पौनः पुन्येन दीपनम्। रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्त्यनौचित्यमेव च। प्रस्तुतरसापेक्षया विरोधी यो रसस्तस्य संबन्धिनां विभावानुभावव्यभिचा-

(४५८ ) रिणां परिग्रहो रसविरोध हेतुरेकः संभवनीयः। तत्र विरोधिरसविभावपरिग्रहो यथा शान्तरसविभावेषु तद्विभावतयैव निरूपितेष्वनन्तरमेव शृङ्गारादिवर्णने। विरोधिरसभावपरिग्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणयकलहकुपितासु कामिनीषु वैरा- ग्यकथाभिरनुनये। विरोधिरसानुभावप्ररिग्रहो यथा प्रणयकुपितायां प्रियाया- मप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपावेशविवशस्य रौद्रानुभाववर्णने। अयं चान्यो रसभङ्गहेतुर्यत्प्रस्तुतरसापेक्षया वस्तुनोन्यस्य कथञ्ञिदन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम्। यथा विप्रलम्भशङ्गारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमुपक्रान्तस्य कवे- यमकाद्यल क्कारनिबन्धनरसिकतया महता प्रबन्धेन पर्वतादिवर्णने। अयं चापरो रसभङ्गहेतुरवगन्तव्यो यदकाण्ड एव विच्छित्तिः रसस्याकाण्डे च प्रथनम्। तन्रानवसरे विरामो यथा नायकस्य कस्यचित्स्पृहणीयसमागमया नायिकया कयाचित्परां परिपोषपदवीं प्राप्ते शङ्गारे विदिते च परस्पराऽनुरागे समागमोपाय चिन्तोचितं व्यवहारमुत्सृज्य स्वतन्त्रतया व्यापारान्तरवर्णने। पृष्ठ ३४०. १. अनवसरे च प्रकाशनं यथा प्रवृत्ते प्रवृद्धविविधवीरसंक्षये कल्पसंचयकल्पे सङग्रामे देवप्रायस्यापि तावन्नायकस्यानुपक्रान्तविप्रलम्भशङ्गारस्य निमित्त- मुचितमन्तरेणैव शृङ्गारकथायामवतारवर्णने। पृष्ठ ३४३. १. तस्य शास्त्रं शासनं बाह्यभाण्डनाव्यादिवैलत्तण्येन सम्यकृततस्वरूपावगमो- पायम्।

शिष्यपरम्परापरिचयागताद्यतनकालाव धिमहानटजनस्वकप्रवृत्तिविशेषोपदेश- परम्। पृष्ठ ३४४. १. तावञ्नानेन किञ्ञिदुपदिश्यते तं प्रत्युपकाराहते। पृष्ठ ३४६. १. यदुलादेव पुम्थोपायावगतिं करोति। पृष्ठ ३४८. १ तस्य बिन्दुसूत्रस्यूतस्य प्रारम्भाद्यवस्थापञ्चकचारिणो यदा प्रारम्भाद्यवस्था पूर्णत्वमेति तदाङकच्छेदो बिन्दुद्वारानुसन्धीयमानद्वितीयाङ्कामिधेय रूपो- विधेयः। एवं प्रयत्नाद्यवस्थाचतुष्टयेऽपि। २. मुहूर्तः द्वादशक्षणात्मके काले, त्रिंशत्कलात्मके काले, दण्डद्वयात्मके काले, मुहूतं घटिकाद्वयमित्युक्त:। अत्तिपच्मपरित्षेपो निमेष: परिकीर्तितः । ह्ौ निमेषौ त्ुटिर्नाम द्वे त्रुटी तु लवः समृतः॥ द्ौ लवौ त्षण इत्युक्त: काष्ठा प्रोक्ता दशक्षणाः ।

(४५९ )

त्रिंशत्काष्ठा कला प्रोक्ता कलान्रिंशन्मुहूर्तकः॥ ३. अंकस्य प्रयोगकालपरिमाणमियदिति दर्शयति एकदिवसप्रवृत्तम् इति। ..... एकदिवसेनेति मुहूर्तपञ्चकेनैव, यतस्तावन्त कालमावश्यकानि भोजनादीनि शक्यनिरोधानि। ततः परं प्रयोगकालश्चेत् तत्प्रेक्षकप्रयोक्तृणां तदाप्यावश्य- कस्य सन्ध्यावन्दनभोजनादेरविरोधेनेत्येवं कार्यानेकत्वमेकत्राङ्के निषिद्धम्। पृष्ठ ३४९. १. दिवसावसानकार्यमिति। दिवसे अवसानं समाप्तिर्यस्य तत्सवं काय यद्यङ्क प्रत्यक्षेण प्रदर्शयितुंन युज्यते, तदाङ्गच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैदर्शनीयम्। अदृष्टम- प्यर्थ हृदि प्रवेशयन्तीति । २. अंकच्छेदं कुर्यान्मासकृतं वर्षसंचितं वापि। तत्सवं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्व न तु कदाचित्।। यत्र हि यत्ननिष्पाद्यं संचितं तदेव वर्ष गण्यते। ३. यः कश्चित्कार्यवशात् गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम्। तत्राप्यङ्कच्छेद: कर्तव्यः पूर्ववत् तज्ज्ञैः॥ डिमादि नायकस्य तु दिव्यस्य आकाशयानकादिना सर्व युज्यते। (अभि० भा०)

पृष्ठ ३५६. १. पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम्। (अयं ग्रन्थः ७१ पृष्ठे उपलभ्यते ) २ अवस्था: पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । आरम्भयत्नप्राप्तथाशानियताप्तिफलागमाः ॥ पृष्ठ ३५९. १. महतः प्रधानभूतस्य फलस्य युज्यमानस्य तत्तन्नायकोचितस्य यद्वीजम् उपा- यसंपत्, तत्र यदौत्सुक्यमात्रं तद्विषयं स्मरणोत्कण्ठारूपमनेनोपायेनैतत्सिद्य- तीति, तस्य बन्धो हृदये निरूढिः प्रारम्भः। स च नायकस्यामात्यस्य नायि- काया: प्रतिनायकस्य दैवस्य वा। (अस्य प्रतीकं एकविंशेऽध्याये दशमश्लोके चौखम्भासंस्करणे समुपलभ्यते) पृष्ठ ३६१. १. अपश्यत इति। तदुपायव्यतिरेकेण फलप्राप्तिमपश्यतः फलदर्शनं संभाव्यमानं विवेचयतः फलसुद्दिश्य यो व्यापार उपायविषयपरमौत्सुक्यगमनलक्षणस्तेन विनेदं फलं न भवति, तस्मात्स एव उपायोन्वेष्य इत्युपायविषयस्मरणेच्छा- सन्तानस्वभाव: स प्रयत्न: । .5 पृष्ठ ३६२. १. उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्रात्तिसंभवः। ५८

( ४६० )

पृष्ठ ३६६. १. यथा रत्नावल्यां तृतीयेडङ्के वेषपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वास- वदत्तालक्षणापायशङ्काया: 'एवं जदि अआलबादाली विअ आअच्छिअ अण्ण- दो ण णइस्सेदि वासवदत्ता' इत्यादिना दर्शितत्वादनिर्धारितैकान्ता समागम- प्राप्तिरुक्ता । २. अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता। अपायाभावादवधारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति। पृष्ठ ३६८. १. समग्रफलसंपत्ति: फलयोगो यथोदितः । यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभ चक्रवर्तित्वावाप्तिरिति। २. तत्रार्थ: फलम्, तस्य प्रकृतयः उपायाः, फलहेतव इत्यर्थः । पृष्ठ ३७१. १. स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्ेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा। स्तोकोदटिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवद्गीज- म्। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगन्धराय- णव्यापारो विष्कम्भके न्यस्तः। यौगंधरायण:, कः सन्देहः, द्वीपादन्यस्मात् इत्यादिना प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतावित्यन्तेन। २. अपेक्ितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम्, यदा संदर्शयेच्छ्ेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा। यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते। आदावेव तदाङ्क: स्यादामुखात्तेपसंश्रयः॥ पृष्ठ ३७३. १. अथ बिन्दुं लक्षयति प्रयोजनानां विच्छेद इति। प्रयुज्यते फलं यैरुपायानुष्ठाने तेषाम्, इतिवृत्तवशादवश्यकर्तव्यताभिर्विच्छेदेऽपि सति यदनुसन्धानात्मकं प्रधाननायकगतं सन्धि ......... व्यज्ञान। विन्दुर्ज्ञातविचारणं फललाभोपायत्वात् यावदविच्छेदः प्रत्यनुसन्धानेन न कृतस्तावन्न किञ्ञिदपि काय निर्वहति। पृष्ठ ३७४. १. एतदुक्तं भवति। सकलोपायप्रतिजागरणनिमित्तं ह्यनुसन्धानं यावद्धि मुख्य- नायकेन प्रत्यनुसन्धानेन न क्रियते तावज्डाजडरूपः सर्वोऽप्युपायोऽनुपाय- कल्प एव। तथाहि तापसवत्सराजे वासवादत्ताप्रेमातिशयानुसंधानं राज- मुखेन प्रत्यक्कं दर्शितम्। २. तत्र प्रधानसिद्धिरायत्तसिद्धिरुभयसिद्धिरिति। प्रधानसिद्धावयं बिन्दुः, आय- त्तसिद्धिस्तु राज्यप्राप्तिलक्षणा, तस्यामात्यवर्गकृतमेवानुसन्धानं बिन्दुः, उभयसिद्धौ तु उभयकृतं येन यत्प्राधान्येनाSभिसंहितं स एव तदनुसन्धत्ते।

(४६१ )

पृष्ठ ३७५. १. इत्येवं प्रधानानुसन्धानचेतनव्यापारः कारणानुग्राही स्वयं च परमकारणस्व- भावस्तैलबिन्दुवत् सर्वव्यापकत्वादपि बिन्दुः बीजं च मुखसन्धेरेव प्रभृत्या- त्मानमुन्मेषयति। पृष्ठ ३७६. १. यद्घृत्तं हि परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता।। फलं संकल्प्यते सद्दिः परार्थं यस्य केवलम्। अनुबन्धेन हीनस्य प्रकारीं तां विनिर्दिशेत्।। यस्य संबन्धि वृत्तं संविदनुसंधानं परस्य प्रयोजनसंपत्तये भवदपि स्वप्रयोजनं संपादयति, अत एवाह प्रधानवच्च कल्प्येतेति। सचेतनानुसंधाना पताकासिद्धि: प्रधानस्योपकारिणी। एवं सुग्रीवविभीषणप्रभृतिरपि रामादिनोऽर्थक्रियामा- रभमाणो रामादेरात्मनश्चोपकाराय प्रभवमाने प्रसिद्धिप्राशस्त्ये संपादयति इत्येवमौचित्यज्ञानोपयोगिता(?) न पताकामात्रवदुपयोगित्वादियं पताकेति चिरन्तना:। फलं प्रकल्ण्यते यस्या इति। यतिश्र यतः (?) २. परार्थमेव केवलं सर्वमनुतिष्ठति सा प्रकरी। यथा कृत्यारावणे कुलपतिः, वेणीसंहारे भगवान् वासुदेवः प्रकर्षेण स्वार्थानपेक्षया करोतीति। पृष्ठ ३७७. १. पताकाघृत्तमप्यूनमेकादयैरनुसन्धिभिः। अङ्गान्यत्र यथालाभमसन्धि प्रकरीं न्यसेत्। २. सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक्। ३. प्राज्ञैः प्रधाननायकपताकानायकप्रकरीनायकैश्चेतनरूपैः यद्वस्तु फलरूपं प्रयुज्यते संपाद्यते संपाद्यत्वेनानुसन्धीयते तत्फलप्रयोजनो यः संपूर्णतादायी पूर्वपरिगृहीतस्य प्रधानस्य बीजरूपोपायस्य फलमारभत इत्यारम्भशब्द- वाच्यो द्रव्यगुणक्रियाप्रभृतिः स सर्वोऽर्थः सहकारिकार्यमित्युच्यते। चेतनैः कार्यते फलमिति व्युत्पत्या। सम्यगिति, प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तित्रयसंपन्नै- रित्यर्थः । तेन जनपदकोशदुर्गादिकव्यापारवैचित्यं सामाद्युपायवर्ग इत्ये- तत्सवं कार्येऽन्तर्भवति। पृष्ठ ३७८. १. ननु प्रारम्भादिवदासामर्थप्रकृतीनां किं सर्वत्र सर्वासां संभवस्तथार्थप्रकृतिस- न्ध्यवस्थाभिस्सह किं यथासंख्यनियमस्तथा किं स्वात्मन्यासां कर्तृक्रम इति शङ्कात्रयमपाकर्तुमाह एतासामिति। पञ्चकवर्गत्रयं परामृश्यते एकैकस्य वर्गस्यैकशेषेण। तदयमर्थः। न सर्वत्र प्रारम्भादिवत् सर्वा अर्थप्रकृतयोऽपि तु यस्य नायकस्य येनार्थप्रकृतिविशेषेण प्रयोजनसंपत्तिरधिका तदेव प्रधान- मन्यत्तु भवदपि गुणभूतमसत्कल्पम्। यथा स्वपराक्रमबहुमानशालिनां पता- काप्रकर्यावविवत्िते एव। बीजबिन्दुकार्य्याणि तु सर्वत्रानपायीनि।

(४६२ )

-पाणक त्तत्वाद्वा इतिघृत्तार्थैकयोगक्षेमत्वं वागात्मनां शब्दानामिति तदाशयेन "वाचि- -T5 यत्नस्तु कतव्यो नाट्यस्येषा तनुः स्मृता" इति पूर्वमुक्तम्। इह तु शरीर- मिति दर्शितमित्यविरोधः । ३. रसा: पुनरात्मा शरीराविर्भावकाः । पृष्ठ ३७९. १. एते हि सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः। तथा प्रकरणस्यापि शेषाणां च निबोधत।। व्यायोगेहामृगौ चापि त्रिसन्धी परिकीर्तितौ। न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा॥ २. अर्थप्रकृतयः पञ्न पञ्चावस्थासमन्विताः। यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च सन्धयः॥ पृष्ठ ३८०. १. न सर्वत्र सर्वा अर्थप्रकृतयोपि तु यस्य नायकस्य येनार्थप्रकृतिविशेषेण प्रयोजनसम्पत्तिः। ......... पताकाप्रकर्यावविवतिते। २. एतदुक्तम्। प्रारम्भोपयोगी यावानर्थराशिः प्रसक्तानुप्रसक्तया विचित्रास्वाद आपातितः तावान्मुखसंधिस्तदभिधायी च रूपकैकदेशः। यथा रत्नावल्यां प्रथमोऽङ्कः । तथा हि अमात्यस्य वीरो वत्सराजस्य शङ्गारादद्भुत- श्शङ्गार इति। पृष्ठ ३८९. १. तदाचार्यो न सङ्गतमिति । स्यात् दृष्टतैव प्रतिमुखोपयोगिनी नष्टतात्ववमर्श एवेति, केचित् उत्तरोत्तरविकासतारतम्यं दृष्टनष्टत्वमाहुः । पूर्वावस्था हि दष्टाप्युत्तरदृष्टविकासापेक्षया नष्टा एवं (?) संमृष्टोपविकास उत्तरापेक्षयेति मन्यते। अन्रापि इवार्थो न संगच्छत एव। न कार्यजननं शक्तथा (?)। २. लच्यालच्यतयोन्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्। विन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश॥ ३. बीजस्योद्धाटनं यत्रेति। कार्यतया दृष्टं कारणतया नष्टमिति केचित्। उपा देये दृष्टं प्रतिनायके नष्टमित्यपरे। नचैतत्समञ्जसम् एकविषयतामन्तरेण सन्धानायोगात्, नाशस्यापि च हेयादिविषयस्य प्रारम्भवशेन दृष्टतयव पद्ग्रहसंपत्ते: (?)। तस्मादयमर्थः, वीजस्योद्वाटनं तावत्फलानुगुणो दशा- विशेषस्तद्दृष्टमपि विरोधिसन्निवेर्नष्टमिव पांसुना पिहितस्येव वीजस्याङ्कुर. रूपमुद्दाटनम्। पृष्ठ ३८२. १. तस्मादत्रार्थः । दृष्टं नष्टमिव कृत्वा तावन्मुखे न्यस्तं भूमाविव बीजममा- त्येन सागरिकाचेष्टितं वसन्तोत्सवकामदेवपूजनादितिरोहितं नष्टमेव। साग- रिकाचेष्टितस्य हि वीजस्येव तदाच्छ्रादकमप्युत्सवादिरूपं भूमिरेव (रिव ?)

( ४६३ )

प्रत्युद्धोधकम्, तस्य दृष्टनष्टं तुल्यं कृत्वा न्यस्तस्यात एव कुङ्कुमबीजस्य यदुच्चाटनं तत्कल्पं यत्रोद्धाटनं सर्वत्रैव कथाभावसमूहे स प्रतिमुखम्। २. प्रतिराभिमुख्येन यतोऽत्र वृत्तिः पराङ्मुखता हि दृष्टनष्टकल्पनादि रत्ना- वल्यां दर्शितम्। पृष्ठ ३८३. १. उत्पश्युद्धाटनदशाद्वयविशिष्टस्य बीजस्य यत्रोद्वेदः फलजननाभिमुखत्वं स गर्भः। उद्धेदमेव विवृणोति प्राप्तिरित्यादिना। प्राप्तिर्नायकविषया, अप्राप्तिः प्रतिनायकचरिते, पुनश्चान्वेषणमित्युभयसाधारणम्। अन्ये तु वीररौद्रविषय एवैतस्यार्थस्य भावादव्यापित्वादेतदाहुः, प्राप्तिरप्राप्तिरन्वेषणमित्येवंभृताभि- रवस्थाभिः पुनः पुनर्युक्तो गर्भसंधिः। प्राप्तिसंभवाख्यावस्थया युक्तत्वेन फलस्य गर्भभावात्। पृष्ठ ३८४. १. क्रोधेनावमृशेद्यत्र व्यसनाद्वा विलोभनात्। गर्भनिर्भिन्नबीजार्थः सोऽवमर्शोडङ्गसङग्रह:॥ अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम्, तच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभेन वा भवितव्यम्। अनेनार्थेनेत्यवधारितैकान्तफलप्राप्त्यवसायात्मा गर्भसंध्युद्धिन्न- वीजार्थसंबन्धी विमर्शोऽवमर्शः। यथा रत्ावल्यां चतुर्थेडक्केडगनिविद्रवपर्यन्तो वासवदत्ताप्रसक्त्या निरपायरत्नावलीप्राप्त्यवसायात्मा विमर्शो दर्शितः। पृष्ठ ३८५. १. सन्धीनां यानि घृत्तानीत्यादि शोभामेति न संशय इत्यन्तमर्थभागराशि: संधिरित्युक्तम्। तत्र सन्धीनां संबन्धीनि यानि वृत्तानि संविधानखण्डानि। अनुपूर्वश इति, नतु लक्षणनिरूपणप्रसङ्गपरिकल्पितेन। प्रदेशे्वादिमध्या- न्तभागेषु वर्तनेनाङ्गानि। कुत इत्याह स्वस्याङ्गिनः सन्धेर्या संपत्तिर्निष्पत्तिः, तत्र गुणवत्वे शेषभावे यतो युक्तान्युचितानि,सन्धिसंपादकत्वादङ्गानीत्यर्थः। पृष्ठ ३८७. १. इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपत्तयः। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गृहनम्। आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अङ्गानां षड्विधं ह्येतदुक्तं शास्त्रे प्रयोजनम्॥ इष्ठस्येत्यादिना प्रयोजनमाह । अभीष्टस्य प्रयोजनस्य रसास्वादकृतो रचना विस्तारणा वृत्तान्तस्यानुपक्षयक्रमेण स्फुटत्वादयश्शलाकाकम्बलत्वाभावः। एतत्प्रयोजनं सर्वसाधारणम्। प्रयोगस्येतिवृत्तस्य स्वयं परस्परस्यापि रागप्रा- प्िः रञ्जनायोग्यत्वभावः। एतत्प्रयोजनं सर्वसाधारणम्। प्रयोगस्थापनयो- गाद्यादिना पौनरुक्त्याद्याभासावाद्ये गृह्याः (?)। सत्यादरणीया अर्थास्तेषां संचर्वणं पुनः पुनः श्रृतमपि यदभिख्यानमितिवृत्तं तत एव नाश्चर्यकारि तदप्यक्कप्रयोजनायामपूर्वतामिवाद्भुततामेति। तदाह

( ४६४) आश्चर्यवदिति। यञ्च व्युत्पत्तौ सातिशयोपयोगि तत एव प्रकाश्यं तस्य प्रका- शनं विस्तारणम्। आद्यं तु प्रयोजनम् चमत्कारकृतं स्मृतिदृष्टमपि प्रत्यक्षवि- शेषसिद्धमेव, नतु सन्ध्योपासनादिवददृष्टम्, नतु पूर्वरङ्गाङ्गवदुभयरूपमि- त्यर्थः। शास्त्र इति नाट्यात्मके वेद इत्यर्थः । एषां प्रयोजनानामङ्गलक्षणे- पूदाहरणं वर्णयिष्यामः । पृष्ठ ३८८. १. पुनश्शब्दो विशेषद्योतकः, लक्षण एवायं क्रमो न निबन्धन इति यावत्, तेन यदुद्वटप्रभृतयोऽङ्गानां सन्धौ क्रमे च नियममाहुःतदुक्तागमचिरुद्धमेव। त- थाहि "संग्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते" इति यन्मुखसन्धौ पञ्चममङ्गं वच्यति तत्सर्वेषु संधिषु तावन्निबन्धनयोग्यम्, न च तथा निवेश्यमानम- दृष्टकृतं विदध्यात्, न च लच्ये न दृश्यते। ...... यत्तु सन्धिनैयत्येन।- भिधानं तत् सन्धाववश्यंभावित्वख्यापनार्थम्। कानिचित्वङ्गानि स्वरूपब- लादेव नियमभाजि यथोपत्षेपो मुखसन्धावेव। प्रथममेव वचनं ह्यनुपत्तिप्ते वस्तुनि (न ?) किञ्चिदपिशक्यक्रियम्, यत्तूच्यते चतुःषष्षचङ्गसंयुक्तमिति तेन संभवमात्रमेषामुक्तं नतु नियमः। ...... यच्च प्रतिसन्ध्यभिधानं तद्वा- हुल्येन तथा दर्शनात्। तथाप्युपत्तिप्तेऽर्थे विस्तारिते निश्चितगुणादभिलषिते संभावनीय उपायादिविषयः । संप्रधारणमित्युपक्षेपपरिकरपरिन्यासविलोभन- हेतुत्वाद् अन्यान्यभिधाय युक्तिरुक्ता। नतु तन्रैव सद्भावानन्तर्यनियमश्र मुनेरेवाभिमतो लच्यते। पृष्ठ ३९२. १. अनुप्रासः सयमको रूपक दीपकोपमे। इति वाचामलङ्कारा: पञ्चैवान्यरूदाहताः॥ २. उपमादीपकं चैव रूपकं यमकं तथा। अलङ्कारास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो नाटकाश्रयाः॥ ३. अवलोक्य मतानि सत्कवीनामवगम्य स्वधिया च काव्यलक्ष्म। सुजनावगमाय भामहेन ग्रथितं रडक्रिलगोमसूनुनेदम्॥। ४. अहृद्यमसुभि (नि)र्भेंदं रसवत्वेऽप्यपेशलम्। काव्यं कपित्थमाम्रं च केषाञ्चित्सद्दशं यथा। ५. स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुज्जते। प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम्॥ ६. युक्तं लोकस्वभावेन रसैश्र सकलैः पृथक्। ७. युक्तं वक्रस्वभावोक्त्या सर्वमेवैतदिष्यते। पृष्ठ ३९३ १. अपुष्टार्थमवक्रोक्ति प्रसन्नमृजु कोमलम्। भिन्नं गेयमिवेदं तु केवलं श्रुतिपेशलम्।। २. तदेभिर ड्गैर्भूष्यन्ते भूषणोपवनस्त्रजः।

( ४६५ )

वाचां वक्रार्थशब्दोक्तिरलङ्काराय कल्पते।। ३. इति निगदितास्तास्ता वाचामलङकृतयो मया। वहु विधकृतीर्दष्ट्वाऽन्येषां स्वयं परितर्क्य च।। ४. काव्यालङ्कार इत्येष यथाबुद्धि विधास्यते। ५ प्रीतिं करोति कीर्ति च साघुकाव्यनिबन्धनम्। ६. गिरामलङ्कारविधि: सविस्तरः स्वयं विनिश्चित्य घिया मयोदितः। अनेन वागर्थविदामलङकृता विभाति नारीव विदग्धमण्डना। पृष्ठ ३९४. १. लोकोत्तरचमत्कारकारिवैचित्र्यसिद्धये। काव्यस्यायमलङ्कारः कोप्यपूर्वो विधीयते। माधुर्य्यमभिवान्छन्तः प्रसादं च सुमेधसः। समासवन्ति भूयांसि न पदानि प्रयुञ्जते। केचिदोजोडभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि। यथा मन्दार कुसुमरेणुपिज्जरितालका॥ २. वहुशो यच्छतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः। नोद्वेजयति यस्माद्वि तन्माधुर्य्यमिति स्मृतम्।। ३. श्रव्यं नातिसमस्तार्थ काव्यं मधुरमिष्यते। ४. अप्यनुक्तो बुधैयत्र शब्दोऽर्थों वा प्रतीयते। सुखशब्दार्थसंयोगात्प्रसाद: स तु कीत्यंते॥ ५. आविद्वदङ्गनावालप्रतीतार्थ प्रसादवत्। ६. समासवद्भिर्वहुभिर्विचित्रैश्च पदैर्यतम्। सानुरागैरुदारैश्र तदोज: परिकीत्यंते॥ पृष्ठ ३९५. १. केचिदोजोऽभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि। २. माधुर्य्योज: प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश। ३. अपुष्टार्थमवक्रोक्ति प्रसन्नमृजु कोमलम्। भिन्नं गेयमिवेदं तु केवलं श्रुतिपेशलम्।। पृष्ठ ३९७. १. दण्डिनापि 'काव्यशोभाकरान्धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते' इति ब्रुवता गुणमध्य एव प्रसादादीनभिद्धता च गुणालङ्कारविभागोप्यसंभवीति सूचितम् भवति, सत्यमेतत्, किन्तु विरचनविवेचनसामर्थ्यसमर्थनायावश्यं काल्पनिकोऽपि विभाग आश्रयणीयः । पृष्ठ ३९८. १. यथा प्रासादकुड्यादिके कर्तव्ये प्रथमं भूमि: तद्वत्काव्ये निर्मातव्ये ....... भित्तिस्थानीयं लक्षणयोजनं चित्रकर्मप्रतिममलङ्कारगुणनिवेशनम्।

( ४६६)

२. यथा च पीवरत्वं स्तनयोरलक्षणं मध्यस्य तुकुलत्षणम्, एवं किञ्ञिदभिधीयमानं केनचिद्रपेण रसोचितेन विभावादिरूपेण तमेव पदार्थक्रमं लक्षयल्लक्षणम्। ३. काव्ये तावव्नक्षणं शरीरं तस्योपमादयस्त्रयोऽर्थभागे, यथा हि पृथग्भूतेन हारेण रमणी विभूष्यते तथोपमानेन शशिना तत्सादृश्येन वा कविबुद्धिचञ्ज- लतया परिवर्तमानत्वात्पृथकसिद्धेनैव प्रकृतवर्णनीयवनितावदनादि सुन्दरी- क्रियत इति तदेवालङ्कारः। ४. एवं कविव्यापारवलाद् यदर्थंजात लौकिकात्स्वभावाद् भिद्यमानं तदेव लक्ष- णमित्युक्तम्। ५. अत एव काव्ये सम्यकप्रयोज्यानीति विषयस्तेषामुक्तः। ६. षट्त्रिंशदेतानि तु लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसंमतानि। काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि यथारसंतु।। यथारसं ये भावा विभावानुभावव्यभिचारिण: तेषां योऽर्थः तं स्थायिभाव- रसीकरणात्मकं प्रयोजनं गतानि प्राप्तानि, यदभिधाव्यापारोपसंक्रान्ता उद्या- नादयोऽर्थाः तद्रसविशेषविभावादिभावं प्रतिपद्यन्ते तानि लक्षणानीति सा- मान्यलक्तणम्। ७. षटत्रिंशदिति च नान्यदिति वारणपरम्, कविहृदयवर्त्तिनामपराणामपरि- संख्येयत्वात्। किन्तु बाहुल्येन तावदियता लच्यं व्याप्तम्, इयति च कवि- नावधातव्यमिति संख्यानिरूपणम्। पृष्ठ ३९९. १. भामहेनापि 'सैषा स्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते' इत्यादि, तेन च परमार्थे व्यापार एव लक्षणम्। अभि० भा० (२) २९५. (अथ च) वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलङ्कृतिः। २ तत्र चित्तवृत्त्यात्मक रस लक्षयंस्तत्तद्रसोचित विभावादिवैचित्र्यसंपादकस्त्रिवि- धोडभिधाव्यापारो लक्षणशब्देनोच्यते। पृष्ठ ४००. १. सैषा सर्वैव वक्रोक्तिनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना॥ २. सादश्याल्नक्षणा वक्रोक्तिः। बहूनि हि निबन्धनानि लक्षणायाम्, तत्र सादृश्यालक्षणा वक्रोक्तिरसौ इति। ३. उक्तिप्रत्युक्तिमद्व।क्यं वाकोवाक्यं विदुर्बुधाः।

(४६७ )

द्योर्वक्त्रोस्तदिच्छन्ति बहूनामपि सङ्गमे।। ऋ जूक्तिरथ वक्रोक्तिवैयन्योक्तिस्तथैव च। गूढं प्रश्नोत्तरोक्ती च चित्रोक्तिश्चेति तद्दिदा॥ ४. वृत्तदेबादिचरितशंसि चोत्पाद्यवस्तु च।ट्राफा। कलाशास्त्राश्रयञ्चेति चतुर्धा भिद्यते पुनः॥ ५. अनिबद्धं पुनर्गाथाश्लोकमात्रादि तत्पुनः युक्तं वक्रस्वभावोक्तया सर्वमेवैतदिष्यते।। पृष्ठ ४०२. १. वैदर्भमन्यदस्तीति मन्यन्ते सुधियोऽपरे। तदेव च किल ज्याय: सदर्थमपि नापरम्॥। गौडीयमिदमेतत्तु वैदर्भमिति किं पृथक्।

२. अस्त्यनेको गिरां मार्ग: सूच्मभेद: परस्परम्। तत्र वैदर्भंगौडीयौ वर्ण्येते प्रस्फुटान्तरौ।। ३. श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्य्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाधयः॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा: दश गुणा: स्मृताः। ४. मधुरं रसवद् वाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः। येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुव्रताः॥ पृष्ठ ४०४. ९. दण्डिनापि 'काव्यशोभाकरान्धर्मानलङ्ारान्प्रचन्नते' इति ब्रुवता गुणमध्य एव तत्र प्रसादादीनभिद्धता च गुणालङ्कारविभागोऽप्यसम्भवीति सूचितं भवति, सत्यमेतत्, किन्तु विरचनविवेचनसामर्थ्यंसमर्थनायावश्यं काल्पनि- कोडपि विभाग आश्रयणीयः । २. गुणशून्यं तु न काव्यं किञ्ञिदपीयति च महापुरुषो दृष्टान्तः, अहेयत्वप्रदर्श- नार्थमेव हि प्रसादादीनां गुणवाचोयुक्त्या व्यवहार:, तद्विना काव्यरूपत्वा- भावात्। सुन्दरास्पदं तु शरीरमुपलक्तणम् । उपमाद्यन्तरेण तु भवति काव्य- मिति प्रकटीकर्तुमुपमादीनामलङ्कारत्वेन व्यवहारः। ३. न कान्तमपि निभूषं विभाति वनितामुखम्। पृष्ठ ४०५. १. काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्। काव्यं खलु ग्राह्यमुपादेयं भवति अलक्कारात्। काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोवतते। २. रीतिरात्मा काव्यस्य। (६) रीतिर्नाम इयम् आत्मा काव्यस्य, शरीरस्य इव इति वाक्यशेष:।

(४६८ )

पृष्ठ ४०६.

गुणाः। २. तासां पूर्वा ग्राह्या गुणसाकल्यात्। (१४) तासां तिसृणां रीतीनां पूर्वा वैदर्भो ग्राह्या गुणानां साकल्यात्। ३. न पुनरितरे स्तोकगुणत्वात्। (१५) इतरे गौडीयपाञ्चाल्यौ न ग्राह्ये स्तोकगुणत्वात्। ओज: कान्तिमती गौडीया। ओज: कान्तिश्च विद्येते यस्यां सा ओज:कान्तिमती गौडीया नाम रीतिः। माधुर्य्यसौकुमार्य्ययो: अभावात् समासबहुला अत्युल्वणपदा च। माधुर्य्यंसौकुमार्य्योपपन्ना पाज्चाली। माधुय्येंण सौकुमार्य्येण च गुणेन उपपन्ना पाञ्चाली नाम रीतिः । ओज: कान्त्यभावात् अनुल्वणपदा विच्छाया च। ४. उक्तिवैचित्यं माधुर्य्यम्। (१०) उक्त्ेवैंचित्र्यं यत् तत् माधुर्य्यमिति। दीप्षरसत्वं कान्ति: ३.२. १४. ५. दीप्ता रसाः शङ्गारादयो यस्य स दीप्तरसः। पृष्ठ ४०७. १. काव्यं खलु ग्राह्यमुपादेयं भवति अलङ्कारात् । काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोवत्तते। २. सा त्रिधा वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च। ३. रीतिरात्मा काव्यस्य। रीतिर्नाम इयम् आत्मा काव्यस्य, शरीरस्येव इति वाक्यशेषः। का पुनः इयं रीति: इत्याह विशिष्टा पदरचना रीतिः। विशेषवतः पदानां रचना रीतिः। ४ एतासु तिसृषु रीतिषु रेखासु इव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठितमिति। पृष्ठ ४०८. १. काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः। ये खलु शब्दार्थयोर्धर्माः काव्यशोभां कुर्वन्ति ते गुणाः, ते च ओजः प्रसादा- दयः न यमकोपमादयः, कैवल्येन तेषाम् अकाव्यशोभाकरत्वात्, ओजः प्रसादादीनान्तु केवलानामस्ति काव्यशोभाकरत्वमिति। तदतिशयहेतवस्त्वलङ्काराः। तस्या: काव्यशोभाया अतिशयस्तदतिशयस्तस्य हेतवः। तु शब्दो व्यति- रेके। अलङ्काराश्च यमकोपमादयः। २. पूर्वे नित्याः । पूर्वे गुणा नित्याः, तैर्विना काव्यशोभानुपपत्तेः

(४६६)

३. सन्दर्भेषु दशरूपकं श्रेयः। सन्दर्भेषु प्रबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि श्रेयः । कस्मात् ? तदाह :- तद्धि चित्रं चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्। तद्दशरूपकं हि यस्मात् चित्रं चित्रपटवत् विशेषाणां साकल्यात्। ततोऽन्यभेदकलृप्तिः। ततो दशरूपकादन्येषां भेदानां क्लृप्ति: कल्पनमिति। दशरूपकस्य एव हि इदं सरवं विलसितम्। यच्च कथाSडख्यायिके महाकाव्यम् इति। तल्लक्षणञ्च नातीव हृदयङ्गममिति उपेत्तितमस्माभिः। तदन्यतो ग्राह्यम्। 8. भट्टोद्भटवामनादिना भामहोक्तं 'शब्दश्छन्दोभिधानार्थः' इत्यभिधानस्य श- ब्दाद्वेदं व्याख्यातुं भट्टोद्भटो वभाषे शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश्च इति। वामनोऽपि 'सा सादश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः इति मना- क्स्पृष्ट इति तैस्तावद्ध्वनिदिगुन्मीलिता। पृष्ठ ४०९. १. शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्ति: स्यात् ह्रह्वाह्यादैश्र संयुता पृष्ठ ४१०. १. रसवद्दर्शितस्पष्टशङ्गारादिरसोदयम्। स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम्।। रसा: खलु तस्यालङ्काराः ।

.( 338 )

மாணப்களி ச்சி திர

TMS :பீரதரா பரிரா பினின

473 Anumiti, 332, 333. Anumīyamāna, 288. As you like it, 369, 376. Anupāya, 79. Atatparatva, 329. Atharvaveda, 3. Anuttara, 76. Atomistic pluralism, 79. Anuvyavasāya, 56, 58. Attitude, 159. Anvitabhidhanavāda, 230, Atyanta tiraskrta vācya, 244. 261, 333. Anvitabhidhanavadin, 218, Aucitya, 332. 242. Audience, 184, 353, 370, 371, Anyathākhyāti, 45. 372, 374, 387, 390. Apana, 123. Audrey, 369. Apavedya, 123. Avaloka, 180. Apavedya suşupta, 119, 120. Avamarsa, 379, 383, 384, 121, 123. 0385. Appayya Dīkşita, 209, 396. Avidyā, 65, 66. Aprakāśa, 279. Avivakşitavācya, 257, 259, Ārabhațī, 182. 333. Arambha, 356. Ardhanārī Nateśvara, 85. Avyatireka turīyātīta, 122. Āyurveda, 10. Ardṛtā, 171. Bābhravya, 357, 358. Aristotelian, 126. Bādarāyaņa, 35, 216. Artha, 4, 173, 185, 204. Basic mental state, 185, 190, Arthakriyākāritva, 136. 191, 194, 195, 197, 199, Arthālankāra, 253. 201, 205, 207, 211, 212, Arthāntaranyasa, 298. 213, 238, 252, 256, 257, Arthāntara sankramita vā- 338, 339, 340, 342, 347, cya, 259, 260, 333. 350, 353, 359 360, 366, Arthapatti, 282, 283. 369, 378, 380, 381, 390, Artha Prakrti, 369, 377, 379, 393, 399, 410. 380. Bauddha, 79, 114, 128. Arthaśaktyudbhava, 262, 264. Beginning, 358, 359. Arthavyakti, 406. Being, 90, 115, 116, 117, Arthitva, 134. 189. Artist, 211. Bhākta, 225. Artistic fact, 156, 211. Bhakti 171, 174, 176. Asambhava, 317, 319. Bhāmaha, 228, 389, 391, Asamlakşya krama vyangya, 392, 393, 394, 395, 397, 236, 262. 399, 400, 401, 402 ,403, Asamprajñāta Samādhi, 196, 404, 405, 406, 407, 409, 198. 410. Asatkāryavāda, 308. Bhānda, 343. Asatkhyāti, 46. Bhangibhaniti, 327, 328. Aştādhyāyī, 356. Bhanu datta, 171,

( 474 )

Bharata, 2, 3, 5, 7, 8, 10, Bībhatsa, 182. 11, 17, 20, 21, 22,23, Bīja, 369, 370, 378, 380. 24, 25, 26, 27, 28, 34, Bindu, 178, 348. 35, 36, 37, 38, 39, 48, Blank, 118. 49, 52, 53, 56, 59, 60, Bodhisattva, 203. 69, 109, 141, 142, 177, Bradley 341, 351. 178, 180, 181, 182, 183, Brhatī, 335. 185, 186, 191, 193, 195, Brhatī VimarśinI, 92, 290. 198 199, 200, 201, 204, Brahmā, 2, 3, 5, 6, 23. 207, 274, 327, 342, 343, Brahmakānda, 291. 344, 347, 373, 377, 379, Brahman, 61, 64, 76, 83, 279. 385, 387, 389, 390, 391, Brāhmana, 3. 392, 394, 395, 396, 397, Brutus, 346. 398, 399, 401, 402, 403, Buddhi, 66, 68, 76, 100, 404, 406, 408, 409, 410. 101, 105, 106, 107, 108, Bharata Sūtra, 342, 403. 110, 132, 187, 188, 189, Bhartrhari, 80, 81, 275, 290, 190, 196. 291, 292, 323,324. Buddhisattva, 196, 197. Bhātța, 242. Buddhism, 76. Bhatta Kallața, 28. Buddhist, 46, Bhatta Lollata, 2, 30, 31, Buddhistic, 114, 285. 32, 33, 34, 35, 36, 37, Buddhitattva, 76. 69, 70. Cæsar, 346. Bhātța Mīmāmsaka, 218. Camatkāra, 91, 92, 93, 97, Bhatta Nāyaka, 60, 62, 63, 129, 290, 300. 69, 70, 71, 104, 138, 140, Camatkrti, 94. 177, 178, 217, 230, 246, Candrācārya, 291. 247, 273, 286, 290. Candrikā, 273. Bhatta Tauta, 53, 72, 298. Capacity to identify, 153. Bhatțendurāja, 53, 72. Cārudatta, 51. Bhāva, 17, 18, 183, 186, Cārvāka, 181. 193, 199, 200, 254. Carvana, 97, 152. Bhāvābhāsa, 254, 256. Catastrophe, 356. Bhavadhvani, 254, 256. Cause, 356. Bhāvakatva, 63, 65, 69. Celia, 369, 376. Bhāvana, 152. Cetana camatkāra, 330, Bhāvasānti dhvani, 257. Character, 338, 341, 342. Bhayānaka, 164, 165. Cintā, 192. Bhoga, 66, 68, 91, 92, 98, Cit, 127, 128, 132, 104, Citrakāvya, 401. Bhoja, 172, 400. Close, 356. Bhojakatva, 63, 69. Comedy, 356. Bhuñjāna, 96. Comic, 355.

( 475 )

Congruity, 331, 332. Consequence, 356. Dhrti, 172, 184.

Contemplation, 152, 153, Dhvani, 60, 70, 72, 143, 177, 208, 215, 216, 217, Contemplative habit 152, 220, 221, 222, 223, 224, Contemplative process, 152. 225, 227, 228, 229, 230, Contextual, 231, 232, 238, 231, 232, 234, 235, 236, 301. 238, 239, 240, 241, 242, Convention, 321. 246, 247, 248, 251, 252; Conventional, 225. 231, 232, 273, 275, 291, 292, 300, 238, 286, 302, 303. 304, 301, 302, 307, 308, 311, 305, 306, 307, 309, 312, 313, 316, 317, 318, 319, 314, 315, 316, 317, 318, 320, 321, 322, 323, 324, 320, 321, 322, 328, 329. 325, 326, 328, 332 333, Conventional language, 208, 334, 401, 408, 409, 410. 213. Dhvanikāra, 315, 319, 328. Conventional meaning 208, Dhvani Kārikā, 215, 216, 209, 215, 232, 236, 237, 223, 238, 239, 243, 244. 246, 248, 252, 254, 257, 258, Dhvani kāvya, 213, 251, 252,

259, 260, 261, 262, 263, 312, 313, 323. Dhvanivādin, 240, 287, 300, Conventional power, 238. 307, 309, 310, 311, 312, Conventional symbol, 232. 318, 319, 320, 326, 329, Croche, 88. 334, 335. Cūlikā, 347. Dhvanyāloka, 177, 217, 223, Dance, 2, 3. 273, 403. Dandin, 26, 34, 392, 394, Dhvanyāloka Locana, 29, 395, 397, 400, 401, 402, 72, 176. 403, 405, 407, 408, 409. Dima, 181, 182, 379. Daśarūpaka, 126, 172, 177, Dīpaka, 328, 329. 180, 379, 388. Dīpta Rasa, 182. Daya, 202. Disentanglement, 367. Dayāvīra, 202. Doctrine of momentariness, Dayāvīrotsāha, 194. 80 Deśādhvā, 140. Determinacy, 83, 84, 94. Doşāpāya, 191. Drama, 337, 338, 341, 342, Dhanañjaya, 126, 172, 176, 343, 344, 345, 346, 347, 177, 377, 379, 380, 381, 348, 350, 351, 352, 353, 388. 354, 355, 356, 357, 358, Dhanika, 172, 177, 192, 388. 359, 361, 364, 366, 367, Dharma, 4, 173, 185, 204, 368, 370, 371, 372, 373,

345. 374, 376, 378, 379, 380, 384, 386, 387, 389, 408. Dharmavīra, 202. Dramatisation, 346.

( 476 )

Dramatist, 336,338, 340, Gaudrya, 402, 406. 341, 342, 343, 344, 346, Gauna, 292. 347, 349, 350, 352, 356, Gautama, 43, 44, 191. 359, 370, 373, 377, 382, Genius, 23, 149, 211, 222, 0:385, 386, 387, 388. 342, 343, 344. Dramaturgist, 348, 369, 390, Gītā, 192. 392, 399, 404, 405. Grammarian, 231, 232. Dramaturgy, 5, 177, 344, Greek, 350. 391. Grief, 351, 352. Drava, 388, Growth, 356. Drśya, 347. Guna, 98, 101, 121, 227, Durgācārya, 293. 391, 395, 397, 402, 403, Duşyanta, 15, 16, 156, 164, 404, 405. Dvaitadvaita, 35. Guņa vaitrsņya, 188. Dveşa, 191. Guņībhūtavyańgya, 314, 315 Dyotaka, 322. 317, 326. Dyotakatva, 284. Hamlet, 341, 353, 375. Emotion, 352, 353, 354. Harşa, 194, 356, 357, 371. Emotive response, 162. Harșacarita Vārtika, 335. Emotive situation, 207. Harşa Vārtika, 357. Empathic reaction, 144, 148, Hāsa, 173, 192. 0156, 162, 340. Hāsya, 36, 171, 176, 181, Empirical level, 154, 184, 182, 198. 199, 200. Hedonistic, 8 Empiricist, 82. Hegel, 76, 88, 89, 90, 114, English, 350, 115, 116, 117, 118, 301. English Drama, 352, 353, Hegelian, 114, 126. 354, 368. Height, 356. Erotic, 366, 381. Hero, 340, 341. 346, 349, Error, 44, 45, 50, 51, 289. 350, 351, 358, 362. 366, Exposition, 368. 370, 373, 375, 377, 378, Fall, 356. 384, 387. Feeling soul, 115, 116. Heroic, 366, 380. Figures of speech, 208, 209, Hetu, 310. 248. Hrdaya Darpaņa, 60, 70, 273. Final emancipation, 181, Icchāmala, 109. 185, 191, 194. Icchopāya, 79. Free will, 85, 114, 280, 281, Identification, 123, 126, 150, 282. 151, 153, 154, 156, 157, Gamya, 288. 158, 159, 161, 162, 168, Garbha, 379, 382, 383. 197, 198, 204, 211, 212, Garva, 172. 305, 306, 350, 352, 353, Gauda, 407. 354, 370, 390.

( 477 ) Īhāmrga, 379. Illusion, 145, 146. Janaka, 13. Illusion-theory, 33, 58. Jānakī, 175. Jati, 24, 231. Imagination, 82, 125; 131, Jātyangaka, 204. 161, 163, 352. Jīmūtavahana, 203. Imitation, 23, 24, 145, 286, Jīva, 123, 233. 287, 289, 299, 316, 317. Jñāna, 67, 100, 102, 112. Imitation-theory of art, 50, Jñānākārakhyāti, 45. 53, 56. Jñanopāya, 78. Immediacy, 139. Jugupsā, 185. Incongruity, 329, 330, 338, Julius Cæsar, 346, 369, 372. 340, 350. Kaivalya, 114, 197, 198. Indefinite desire, 77. Kāla, 78, 105, 110, 112, 120, Indeterminacy, 139. 132. Indian Aesthetician, 207, Kalā, 78, 105, 106, 112, 120, 212. 132. Individual, 194. Kālakrama, 280. Individual mind, 280. Kāla Sakti, 110. Indra, 5. Kalhana, 291. Inferable, 296, 297, 298, Kālī, 110. 300, 303. Kālidāsa, 45, 155, 163, 165, Inference, 190, 283, 286 332, 372. 287, 290, 297, 301, 303, Kāma, 4, 173, 185, 204, 345. 304, 305, 306, 307, 309, Kāmasūtra, 36. 311, 312, 314. Kāñcanamālā, 364. Inference theory of art, 53. Kant, 110. Innate ignorance, 77. Kānti, 406. Inner expression, 133. 'Kanva, 15, 164. Inspired poetry, 212. Karana, 3. Internal sense, 188. Karma, 106. Introduction, 368, 372. Karmamala, 77. Introductory scene, 155, 166. Karma Samskāra, 77, 172. Iśvara, 140, 141, 154, 166. Iśvara Kārpaņya, 171. Pratyabhijñā, 278, Karuņa, 36, 171, 182. 284. Kārya, 369, 377, 378. Īśvara Pratyabhijñā Kārikā, Kāryāvasthā, 379, 380. 29, 60, 72, 92, 98, 140. Kashmir Saiva, 8, 275, 278. Iśvara Pratyabhijna Vimar- Kashmir Saivaism, 280. śinī, 72. Katharsis, 131, 138, 163. Itihasa, 185. Kathartic level, 126, 138, Itivrtta, 380. 140, 141, 165, 168, 169, Jagannātha, 74, 127, 128. 170, 197, 205. Jāgrat, 112. Kātyāyana, 330.

478 )

Kauśambi, 357, 358. Literary criticism, 210. Kavivyāpāra, 398; 399 Literary convention, 226. Kāvya, 228, 323, 324, 325, Locana, 180, 215, 274, 298,

326, 332, 333, 398, 400 320, 323, 404, 408.

401, 409. Logic, 114, 115.

Kāvyādarśa. 26. Logical realism, 79.

Kāvyahetu, 298. Lokottara, 166.

Kāvyakautuka, 298. Lollata, 26, 29, 30, 31, 32,

Kāvyalakșma, 392. 33, 34.

Kāvyālankāra, 389, 399, Madanikā, 364.

403, 409, Mādhurya, 394, 402, 403, 405, 406. Kāvyālankāra Sangraha, 409. Mādhyamika, 46. Kāvyarasa, 392. Mahā Bhāşya, 291. Kāvya viśeșa, 323, 326, Mahākāvya, 392, 400, 401, Keith, 349. 402. Komalā, 409 Mahāmāyā, 81. Kośala, 358, 359, 367. Mahān, 78. Kramabheda, 330 331. Mahānața, 343. Kramadyotita, 262. Mahāsattā, 81. Kramastotra, 176. Maheśvara, 2, 3, 72, 98, 99, Kraufca, 210, 211, 212, 213, 100,101. Kriyā, 102, 112, 280, 281. Mahima Bhatta, 74, 214, Kriyā śakti, 280. 215, 217, 274, 275, 276, Kriyopāya, 78. 277, 278, 283, 284, 285, Krśaśva, 2. 288, 289, 290, 291, 293, Kuntaka, 273, 327, 328, 330, 296, 298, 300, 301, 302, 334, 400, 406, 303, 306, 309, 310, 312, Lakşana, 396, 397, 398, 399. 313, 315, 317, 318, 319, Lakşaņā, 216, 221, 230, 234, 320, 322, 323, 324, 327, 235, 236, 237, 238, 239 328, 329, 330, 331, 332, 240, 241, 303, 409, 410. 333, 334, 335. Lakşaņa lakşaņa, 239, 240. Malaśodhana, 140. Lakşaņāśakti, 219. Malayavatī, 194. Lakşaņā-vādin, 234. Mallinātha, 296. Lākşaņikārtha, 215, 234. Mammata, 30, 35, 395, 403. Lakşmaņagupta, 72. Manas, 41, 42, 44, 45, 101. Laulya, 171, 174, 176, , 158. Manoratha, 217. Level of identification, 158. Māyā, 76, 77, 78, 79, 80, 81, Liberation, 192, 198, 203. 94, 100, 102, 104, 105, Liņga, 306, 310, 311. 106, 112, 120. Linguistic expression, 208. Māyīyamala, 78. Linguistics, 208. Meghadūta, 45.

( 479 ) Mīmāmsā, 283. Nāțyaveda, 3, 4, 5, 6. Mīmāmsaka, 181, 244, 246, Nihilistic Buddhism, 76. 283. Nīrasa, 371. Mimetic changes, 207. Nirukta, 293. Mind, 114, 115. Nirvahana, 385. Minor plot, 376, 377, 378, Nirveda, 171, 172, 185, 186, 379, 380. 189, 190, 191, 200, 201, Mithyā jñāna, 289. 202. Mithyā jñānāpāya, 191. Nirvicāra, 189. Mokşa, 4, 68, 109, 114, 173, Nirvitarka, 188. 191,345. Nirvrti, 97. Monistic idealism, 79. Niyama 201. Monistic Saivaism, 91, 92, Niyatāpti, 356, 383, 384. 275 Niyati, 78, 105, 109, 112, Monistic Vedanta, 216. 120, 132. Moral purpose, 184. Not-being, 119. Mrcchakatika, 51. Nyāya, 40, 41, 42, 44, 45, Muditā, 195. 46. 47, 49, 52, 70, 79, Muhūrta, 348. 92, 191, 218, 275, 284, Mukha, 379, 380, 381, 382. 285. Mukhya, 292. Mnktaka, 391. Ojas, 394, 403, 406. Muñja, 176. Olivèr, 369, 376. Mystic experience, 81, 82, 84, Organic attitude, 159. 90 152, 169. Orlando, 376. Padakānda, 291, 292. Nāgānanda, 194, 202, 203, Padasphoța, 231. 204. Nāgeśa Bhațța, 81, 275. Pānaka Rasa, 131, 193. Naiyāyika, 59, 101, 128, 218, Pañcala, 407. 231, 242, 275, Pāncālī, 406. Nāndī, 11, 372. Pānini, 2, 282, 291, 292, 322, 330, 343, 356. Nāțaka, 198, 204, 355, 380, 401. Parā, 80, 81. Nātaka mīmāmsā, 335. Paramabhoga, 97, 104. Națarāja, 3. Paramānanda, 97, 130. Natural soul, 115, 117, 118. Para Vak, 84, 275. Nature, 114, 115. Parușā, 409. Nāțya, 178, 343. Pārvatī, 85, 265. Nāțyarasa, 392. Pasyantī, 81, 275. Nātyasāstra, 2, 3, 7, 8, 11, Patākā, 369, 375, 376, 377, 20, 26, 28. 52, 53, 56,60, 380. 141, 177, 178, 287, 343, 344, 357, 391, 403, 409. Patañjali, 170, 190, 195, 201, 204, 291, 293, 330.

( 480 )

Paunaruktya, 330, 331. Pedagogic, 8. Pralaya, 120, 121. Pramāna, 41, 42, 131, 132, Phalagama, 356. 284. Phebe, 369. Pramātā, 40, 131, 132. Phenomenology of Mind, 115, Pramātr viśrānti, 97. Philosophy of grammar, 80, 137, 290, 291, Prameya, 41, 42, 131, 133.

Philosophy of Nature 115. Pramiti, 41, 131, 132. Prāņa, 100, 119, 123. Pity, 351, 352. Prāņa pramātā, 123, 124. Plot, 346, 349. Plotinus, 77, 88. Praptyāsā, 356, 362. Prasada, 394, 403 406. Poet, 340, 352, 400. Praśānta yāhitā, 198. Poetic experience, 214. Prastāvanā, 372. Poetic expression, 208. Pratibhā, 151, 163, 214, 241, Poetician, 327, 389, 390, 392, Pratimukha, 178, 379, 381, 399, 404, 405. 382. Poetic inspiration, 210. Poetic language, 215. Pratīyamāna, 288. Pratyakșa, 42, 282. Poetic production, 210. Poetics, 208, 209, 214, 216, Pratyavamarśa, 81. Praveśaka, 347. 389, 391, 405, 409. Poetic vision, 207, 208, 209, Pravrtti nimitta, 294. Preyas, 172, 402. 397, 398, 399, 404. Primary, 292, 296, 297, 301, Poetry, 389, 392, 393, 395, 316, 317, 322, 325. 397, 398, 399, 400, 401, 402, 405, 406, 407, 409, Primary meaning, 243, 245. Primary power, 240 410. Prīti, 389. Power of visualisation, 151, Problem of meaning, 208, 152, 161, 163, 214, 222, 292.

241, 247. Process of identification, 156.

Prābhākara, 46, 218, 230, Process of Universalisation,

242, 243. 160.

Pradhāna, 189. Punyarāja, 291.

Prahelikā, 325. Purification, 140, 141

Prajāpati, 2. Purposive attitude, 151.

Prakaraņa, 379. Purușa, 66, 67,, 68, 76, 79,

Prakari, 369, 376, 377, 380. 106, 107, 108, 132, 187,

Prakāśa, 82, 84, 90, 94, 95, 189, 196.

97, 102, 103, 114, 120. Purușatattva, 76. Pūrvavat, 43, 44, 47. Prakramabheda, 330. Rāga, 78, 105,108, 109, Prakrti, 109, 189. 112, 120, 132, 191. Prakrtilaya, 139, 190. Raga Tattva, 108, 109.

481 Rajamitra, 391. Rati, 59, 127, 171, 173, 174, Rājānaka Šūra Varman, 291. 175, 176, 185, 192, 199, Rajas, 5, 61, 62, 63, 64, 100, 201, 202, 204, 206, 316. 101, 102, 103, 104107, Rationalism, 79. 112, 187, 188, 189, 190, Rational mysticism, 140. 196. Ratnavali, 356, 357, 358, Rājatarangiņī, 291 .. 359, 360, 362, 366, 367, Rãma. 57, 60, 147, 148, 175, 368, 369, 370, 374, 375, 204, 256, 259, 260, 261, 380, 381, 382 384, 385. 369, 375. Raudra, 37, 127, 173, 193. Rāma Sarmā, 391 Rāvana, 60, 256, 259, 291, Ramāyaņa, 210, 377. 366, 375. Rasa, 6, 8, 10, 11, 12, 17, Realistic dualism, 79. 18, 20, 21, 22, 23, 24, Realistic Idealism, 70, 275. 25, 26, 30, 31, 32, 34, 35, Reality 75 76, 77. 36, 37, 38, 39, 47, 48, 53, Reflection, 147, 286, 287. 57, 58, 62,. 97, 127, Rgveda, 3. 130, 131, 139, 170, 171, Rīti, 228, 230, 391, 402, 172, 173, 174, 175, 176, 405. 407. 177, 181, 182, 183, 184, Romantha, 152. 185, 193, 195, 197, 198, Rosalind, 376. 203, 205, 252, 274, 287, Ruci, 134. 290, 297, 299, 300, 310, Rumanvān, 358, 367. 322, 323, 324, 325, 326, Ruyyaka, 273, 277, 278, 327, 332, 333, 378, 389, 279, 312, 330, 331, 334, 391, 392, 399 401, 402, 400. 405, 406, 409, 410. Śabda, 42, 282, 283. R asābhāsa, 254. Śabdanaucitya, 330 Rasābhāsadhvani, 256. Śabdartha guna, 224, 228, Rasadhvani, 225, 230, 253, 230, 233. 254, 256 262, 310 Śabdārthālankāra, 224, 228, Rasagangādhara, 127. 230, 233. Rasajāh drstayah, 26. Šabdasaktimūlānurananav- Rasanā, 97. yańgya, 333, Rasasūtra, 274. Śabdasaktyudbhava, Rasāsvāda, 21, 24, 214, 390. 263, 318. 262, Rasa Tarangiņi, 171. Śabdasphota, 322, 323. Rasavat, 230, 252, 253, 402, Sadaśiva, 76, 81, 410. Sadava1 Rasa, 22. Rasavat Alankāra, 225. Sādhāranībhāva, 143, 157, Rasikatva, 149. 178.

1. Sandava is a misprint.

( 482

Sāgarikā, 358, 360, 361, Śaąkara, 216. 362, 363, 364, 365, 366, Śankara Varman, 60. 367, 368, 381, 382, 383, Sānkhya, 59, 68, 70, 71, 76, 385. 79, 106, 107, 108, 109, Sāhitya mīmāmsā, 335. 132. Sahrdaya Darpana, 290. Śanta, 83, 153, 176, 177, 178, Sahrdayatva, 144, 150, 151, 179, 180, 181, 182, 183, 166,290 184, 185, 186, 189, 190, Śaiva, 60, 74, 75, 83, 84, 191, 192, 193, 194, 195, 88, 90, 97, 98, 99, 100, 197, 198, 199, 200, 201, 101, 104, 105, 106, 107, 202, 203, 204,205,2 6. 108, 119, 128, 140, 181, Śānta Rasa, 298, 339. 231, 281, 282, 284, 285, Sānti, 83. 293, 296. Sarasvatī Kaņthābharaņa, Śaivāgama 81. 172, 400. Śaivaism, 81, 281, 285. Sāsmita, 188, 189. Śaiva Philosophy, 70, 71, 72, Satkāryavāda, 308. 73, 280, 405. Sattā, 102, 103. Śakhāvardhana, 391. Sattāmātra, 189. Sakti, 91, 97, 104, 112. Sattva, 61, 62, 63, 54, 65, Śakuntalā, 15, 16. 66, 68, 100, 101, 102, Šama, 172, 179, 183, 184, 103, 104,107, 112,121, 193, 194, 199, 200, 201, 187, 188, 189, 190, 196, 202, 203,204. 197, 198, 285. Sāttvika, 9, 18 v Samādhi, 121, 188, 189, 197, 198, 200, 201,406. Sāttvikabhāva, 16, 17. Sāmānyatodrsța, 43. Sātvatī, 182. Samāsokti, 248, 250, 314, Saukumārya, 406. 325 Savedya, 123. Samatā, 406. Savedya suşupta, 123, 124. Samavakāra, 379. Savicāra, 188, 189. Samavāya, 68. Savitarka, 188. Sāmaveda, 3. Secondary, 231, 232, 238, Samprajnāta Samādhi, 188, 292, 297, 301, 303, 305, 189. 306, 322, 334. Samśaya, 383. Secondary convention, 236, Samyoga, 68. 237. Sānanda, 188, 189. Secondary meaning, 208, Sandhi, 377, 379, 380, 381, 214, 215, 225, 226, 235, 382, 385, 388. 236, 237, 238, 239, 240, Sandhyanga, 359, 384, 385, 243, 245, 246. 387, 388. Secondary power, 230, 236, Sangraha Kārikā, 179. 239, 240, 241.

( 483 )

Seed, 370, 373, 380, 381, | Spinoza, 89. 382. Spirit, 114, 115 Self, 90, 95, 105, 127, 128, Spiritual meaning, 151, 207, 129, 130, 139, 187, 189, 213, 214, 215, 190, 192, 196, 197, 198, Śraddhā, 171. 199: 200, 201, 205, 206, Śrīśańkuka, 26, 27, 32, 34, 233, 234. 35, 36, 38, 39, 47, 48, 50, Self.contempt, 192. 51, 52, 53, 54, 56, 57, 58, Self-consciousness, 90, 94. 70, 71, 131, 274, 285, Self-disrespect, 192. 288, 289, 290. Self.dissatisfaction, 192. Śrngāra, 36, 37, 127, 129, Self-realisation, 187, 188, 153, 171, 172, 173, 175, 189, 190, 191, 197, 198, 181, 182, 183, 185, 192, 203, 206. 198, 204, 205. Seșavat, 43, 44, 47. Śrńgāra Prakāśa, 172. Shakespeare, 338, 341, 346, Sruti, 203 353, 368, 376. Stage, 348, 355, 356, 359, Shakespearian, 355, 372, 373, 361, 362, 365, 366, 368, 376 376, 378, 385. Śilāli, 2. Stage-manager, 337. Silvius, 369; Sthayi bhāva, 12, 19, 24, Simile, 209, 253 26, 31, 36, 47, 126, Śiva, 85, 90, 104, 264. 144, 173, 182, 183, 256, Śiva drști, 80, 291. 286, 350, 378. Śleșa, 403, 406. Sthäyin, 23, 48, 54, 57, 58, 59, Smrti, 185, 203.1 91, 127, 128, 131, 139, Sneha, 175. 167, 170, 172, 185, 186, Śoka, 204. 191, 192, 193, 194, 198, Somānanda, 80, 275,291. 199, 200, 201, 203, 204, Soul, 115, 116, 117. 286, 287, 288, 390. Space, 115. Subjective Condition, 341, Spanda, 91, 92, 112. 345, 346. Spanda Kārikā, 28, 92. Subjective idealism, 79. Spanda Sandoha, 92. Subjectivism, 280. Spectator, 181, 184, 185, 336, Sub plot, 369, 375, 376, 378, 340, 348, 352, 369, 385, 379, 380. 386, 387. Subtle element, 188. Sphota, 231, 232, 323, 324. Sūcya, 347. Sphoțavāda, 291. Śūdra, 3, 6. Sphoțavādin, 324. Śūdraka, 51. Sphurattā, 81, 102, 139. Suggested, 301,, 308, 309,

1. Smriti is a misprint.

( 484 )

310, 311, 312, 314, Svātantryavāda, 85. 315, 316, 318, 319, 320, Svāvamānana, 192. 321, 323, 324, 325, 326, Sympathy, 351, 352. 329, 333, Tādātmya, 158. Suggested meaning, 163, 207, 208, 209, 210, 213, 223, Taittirīya Upanişad, 139. Tamas, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 225, 226, 227, 230, 231, 100, 101, 102, 103, 104, 232, 233, 234, 235, 237, 107, 112, 121, 187, 188, 241, 243, 246, 252, 254, 189, 190, 196. 255, 257, 258, 261, 262, Tamasā, 210. 286. Tanmatra, 188. Suggestible, 297, 300, 301, Tantra, 73. 302, 309, 322, 328, Tantraloka, 140. Suggestible, image, 235. Tāpasa Vatsarāja, 374. Suggestible, meaning, 232, Taste, 149, 150, 163, 342. 237, 238. 240, 243, 247, Tātparya, 164, 303. 273, 274. Tātparyaśakti, 217, 218, 242, Suggestive, 300, 308, 312, 307. 320, 322, 323, 325, 329. Tātparyaśaktivādin, 307. Suggestive meaning, 232 .. Tattvabhiniveśinī mati, 172 Suggestive poetry, 257, 312. Tattvādhvā, 140. Suggestive power, 207, 208, Tattva-jñāna, 173, 186, 190, 237, 239, 240, 241, 247, 191, 199, 200, 201, 204. 248, 254, 255, 256, 263, Theory of inference, 38, 39. 284. Theory of meaning, 292. Suggostive word, 232, 237, Touchstone, 369. 243.281 Tragedy, 356, 366. Sunya 118, 119, 121 Tragic, 355. Sūnya pramata, 76, 114, 118, Transient emotion, 183, 199, 119,120, 121,123. 207, 252, 254, 256, Surya Narayana Shukla, 81. Tretāyuga, 5. Susangatā 362, 363, 364, 381. Trika, 70, 72. Sușupti, 112, 113. Trikūța, 291. Sūtradhāra, 372. Trilinga, 291. Svabhava, 201. Turīya, 112, 113, 121, 122. Svabhāvābhinaya, 201. Turīyatīta, 112, 122. Svabhavokti, 100. Twelfth Night, 148 Svapna, 112 Ubhayasaktyudbhaya, 262, Svarūpākhyāti, 100. Udāratā, 406. Svatantra, 281, 282, 310. Udātta, 172. Svātāntrya, 93,114, 278, Udayana, 357, -358, 359, 279, 281. Udb 360, 361, 367, 380. Svatantryaśakti, 81, 85. Udbhața, 214, 215, 216, 228,

485 )

298, 329, 389, 408, 409, Vakratva, 390, 406. 410. Vakrokti, 332, 393, 395, 399, Uddhata, 172. 400, 401, 405, 406, 409. Uddīpana, 15, 16. Vakroktijīvita, 327. Ultimate, 80, 85, 86, 87, 88 Vākyakāņda, 291, 292. 133, 183, 184, 185, 192, 198, 203, 280. Vākyapadīyam, 80, 81, 290, 291, 323. Ultimate Reality, 79, 83, 84. Vālmīki, 210, 211, 212, 213, Ultimate Uhity, 78. 214. Unæsthetic, 398. Vāmana, 214, 216, 395, 400, Unity of action, 350. 403, 405, 406, 407, 408, Unity of time, 348, 349, 409. Universal, 206. Vāsanā, 96, 165. Universal Consciousness, 132, 231, 285. Vāsavadattā, 357, 360, 363, 374, 383, 385. Universalisation, 142, 143. Vastu, 297, 324, 325, 333. 157, 178,212. Vastudhvani, 254, 255, 310. Unworldly, 149. Vasubhūti, 357, 358, 367, Upādhirūpa, 310. 368. Upādhivādin, 277, 296. Vasurāta, 291. Upamā, 225, 328, 329. Vatsala, 172. Upamāna, 42, 282, 284. Vātsalya, 171, 174, 175. Upanāgarikā, 409. Vātsyāyana, 43, 44. Upāngābhinaya, 201. Veda, 3, 4, 5, 6. Upapādana, 297. Vedīnta, 46, 60, 71, 72, 74, Upasamhrti, 379. 75, 79, 91, 104. Utpala (Ācārya) 60, 70, 72, Vedanta Sūtra, 35, 216.' 92, 94, 98, 140, 278, 284. Vedantic, 191. Utsāha, 173, 192, 202, 206. Vedāntin, 76, 79, 80, 104. Vācika, 9, 18. Venī Samhāra, 376. Vācikābhinaya, 6. Vibhava, 12, 14, 15, 17, 26, Vācyārtha, 215. 31, 36, 47, 49, 142, 143, Vācyāvacana, 330, 331, 332. 144, 170, 172, 179, 180, Vaicitrya, 329, 406. 184, 186, 192, 193, 201, Vaidarbha, 402. 211, 252, 255, 286, 288, Vaidarbhī, 402, 406. 324, 390. Vairāgya, 109, 186, 187, 188, Vıdarbha, 407. 189, 190, (Para) 190, 191. Videha, 189. Vaiśeşika, 10, 42, 68, 79, 92, Vidheyāvimarsa, 330. 283. Vaivasvata, 5. Vidyā, 78, 105, 106, 107, 108, 112, 120, 132. Vaiyākaraņa, 133, 231, 275, Vidyādhara, 194. 293, 294. Vijñānākala, 120.

( 486 )

Vijnāna-kevala, 114. Vyādi, 291. Vikramorvaśīya, 331. Vyākaraņāgama, 291. Vimarśa, 81, 82, 83, 84, 93, Vyākaraņa Smrti, 291. 94, 95, 97, 102, 112, 114, Vyakti, 306, 309. 120, 129, 139, 279, 379. Vyakti Viveka, 215, 274, Vimarśini, 98. 27i, 278, 301, 334. Vipralambha Śrngāra, 186. Vīra, 37, 127, 129, 173, 193, Vyangya, 292.

198, 203, 204, 205. Vyañjakatva, 284, 297, 321,

Virodhābhāsa, 263. 322.

Visistādvaita, 35. Vyañjanā, 235.

Vişkambhaka, 347, 369. Vyatireka turīyatīta, 122,

Viśvanātha, 35. 130.

Vivakşitānyaparavācya, 257, Vyāyoga, 379.

259, 261, 333. Vyutpatti, 134. Vivek khyati, 46. Vyutpatti Nimitta, 294. Vivrti, 60, 92, 98. Will, 86, 89, 93, 94. Vivrti Vimarśinī, 98. Yajurveda, 3. Voluntarism, 85, 89, Yāska, 293. Voluntarist, 92, 93. Yatna, 356. Vrtti, 228, 230, 397. Yaugandharāyana, 357, 358, Vyabhicāribhāva, 12, 14, 19, 359, 368, 374. 26, 35, 142, 143, 144, Yoga, 68, 197. 179, 256, 286. Yogācāra, 45. Vyabhicārin, 171, 185, 186, 192, 199, 200, 201, 202, Yoga system, 187. Yogin, 188, 189, 190, 197, 204, 287. 198,200.

1881 001 081

1.201