1. Dasarupaka Dhanika Avaloka Dhanika Ed. Charana Tirtha Maharaj Chapter 1 Chowkambha (English Trans)

Barcode : 2040100049040 Title - The Dasarupaka Author - Jagad Guru Language - multilingual Pages - 153 Publication Year - 1969 Barcode EAN.UCC-13

2 040100 049040"

। श्री: !

काशी संस्कृत ग्रन्थमाला १८६

धनअ्जयकृतं

दशरूपकम् धनिककृतदशरूपावलोकटीकोपेतम्

सीराष्ट्र (गुजरात) मध्यवर्तिगोमण्डल (गोण्डाल)-स्थ श्रीभुवनेश्व रीपीठा धीशाखण्डभूमण्डलाचार्य- जगदुरुश्रीचरणतीर्थमहाराज- विनिरमिता डलभाषाव्याख्याटिप्पणादिभिश्च समुल्लसितम्

तत्रायं प्रथमः प्रकाश:

चौरवम्भा संस्कृत संस्थान भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा विक्रेता पो० आ० चौखम्भा, पो० बा० नं० १३९ जड़ाव भवन के. ३७/११६, गोपाल मन्दिर लेन वाराणसी

प्रकाशक : चौखम्बा संस्कृत सीरीज आ्फिस, वाराणसी

मुद्रक : विद्याविलास प्रेस, वाराणसी संस्करण :दितीय, सं० २०२५ वि०

मूल्य

C चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस गोपाल मन्दिर लेन पो० बा० ८, वाराणसी-१ (भारतवर्ष) फोन : ३१४५

प्रधान शाखा चौखम्बा विद्याभवन चौक, पो० बा० ६६, वाराणसी-१ फोन : ३०७६

THE KASHI SANSKRIT SERIES 186

THE

DASA-RŪPAKA

OF

DHANAÑJAYA

With The Dasarūpāvaloka Commentary

BY

DHANJRA

AND

English Translation Notes etc.

By

Jagad-Guru ACHARYA ŚRI CHARANATIRTHA MAHARAJ, Śrī Bhuvaneśvarī-pīthadhīśa, Gondal, Saurashtra ( Gujarat )

CHAPTER I SECOND EDITION THOROUGHLY REVISED

THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE VARANASI-1

1969

Publisher : The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Varanası-1 Printer : Vidyavilas Press, Varanasi-1 Edition : Second, 1969.

Price : Rs. 12-00

C The Chowkhamba Sanskrit Series Office Publishers and Oriental & Foreign Book-Sellers K. 37/99, Gopal Mandir Lane P. O. CHOWKHAMBA, P. BOX 8, VARANASI-1 ( India ) Phone : 3145

प्रथमसंसकरणस्य प्रस्तावना श्रीधनजयकवतस्य धनिककृतावलोकरहितस्य वंस्कताङग्लभावा- व्याख्यया समलंकृतस्य सोपोद्वातस्य दशरूपकस्य ग्रथमः प्रकाशः विद्वद्भ्यो नाकशास्त्ररसिकेम्यः समर्प्य परं मोदे। भारतीयानामार्याणां नाव्यशास्त्रंन केपलमतीव प्राचीनं किन्तु यदाऽन्येषु देशेषु मानुषता पशुतायाः स्तोकमेवा- भिद्यत तदापि भारतेजत्रार्याः मर्वा एव नाव्यकलाः सर्वाश्च नाटकादि- (रूपक)-नियमान् अजानन् प्रादुरभानयंक्र। अस्य शास्त्रस्यास्याः कलायाश्च बीज तथैव वदे वर्तते यथाउन्येपां शास्त्राणां विज्ञानानां च। अन्यानि शास्त्राण्यन्याश्च कला अधिकृत्य बहवो ग्रन्था आर्षाः पूर्वमत्रासन्सन्ति च। सम्परति श्रीभरतसुनिप्रणीत नाव्यशास्त्रं विहाय सर्व एव ते ग्रायो नामशेषा: सन्ति। मुनिना भरतेन तु नान्चादीनां ये यावन्तश्च भेदा दर्शितास्ते तावन्तश्च सम्प्रति कस्मिन्नपि वाङमये न वर्तन्ते। नाटकप्रक- रणादिभेदोपमेदनिदर्शनं भरतमुनिकृतग्रन्थानुयायि दशरूपक स्व्रगुणैर्वाऽन्य- म्रन्थानुपस्थित्या वा प्रसिद्धि लम्भितं जगत्यवलोक्यते। दशरूपकं साम्प्रतं प्रायः सर्वेष्वव राजकीयनियमानुयायिविश्वविद्यालयेषु (युनीवर्सिटीषु) भारतेऽन्यत्र च पाठ्यतां भजत। किन्तु विश्वविद्यालयेषु ग्रायः संस्कृत- ग्रन्थानामाङगलभाषाटीका अध्याप्यन्ते। तथा दशरूपकस्यापि नास्य कापि तादशी विस्तृता टीका सम्प्रति केनाप्युपलभ्यते। एका चाङ्गलभाषाटीका केनापि Hass हासपण्डितेन पाश्चात्त्येन विहिताऽडसीत्। सा तु नानुवाद- तामतिशेते। मूल्यं च तस्य प्रायो द्विशतपत्रप्रमितस्य ग्रन्थस्य विशतिराज- तमुद्रामितमवर्तत। सापि सम्प्रति दुष्प्रापा। किन्तु हासमहोदयेन व्याख्याते पुस्तके (क) नास्ति पूर्णाऽलोकटीका (ख) उदाहरणादीनां ग्रन्थप्रतीकस- डर्यैवास्ति न पाठा: (ग) अन्यमतविवेचनं न सम्यगस्ति (घ) न कापि समालोचना (ड) अस्मत्पुस्तकतो न्यूनतरपंक्तिभृत्स्वपि-ऊनचत्वारिंश(३९) त्पृष्ठे प्रथमः प्रकाशस्तत्र समापितः। अस्मिन् पुस्तके तु-(क) त्ररवलोकटीका पूर्णा वर्तते (ख) उदाहरणादीनां पाठाः सन्ति (ग) अन्यमतविवेचनमस्ति (घ) आवश्यकस्थानेषु समालोचनास्ति (ङ) श्रीहासपुस्तकतोऽधिकपंक्तिषु द्वादशोत्तरशतमितेषु (११२) पृष्ठेपु प्रथमः प्रकाशः समापितः । इतीयानुभयोः पुस्तकयोर्भेंदः । अस्मिश्च न किमपि तद्विपये जिज्ञासितमज्ञापितमवशिष्यते। लक्षणादीनि सर्वाण्येव भरतादीनामपि दर्शितानि एवंगुणविशिष्टस्य ग्रन्थस्य प्रथमः प्रकाशो विद्वन्मनांस्यानन्दयिष्यतीति शिवम्। गोंडल, दिनांक ८-८-२९४२) शुभाकांक्षी पुनश्च दिसम्बर १९६८ आचार्यश्रीचरणतीर्थमहाराजः

PREFACE

TO THE FIRST EDITION दशरूपक-Dasharupaka of घनंजय-first Prakash. Sanskrit-English with the araates commentary of Dhanika, Copious English notes and translation. The TE of the Aryans is the most ancient in the world. When other nations of the world were living a barbaric life, the Aryans in India had a good knowl- edge of E and other sciences, all of which have their origin in the Vedas. The mighty sages of old had written many books on our ancient arts and culture but most of them have perished in course of time. The same has been the fate of works on नाव्यशास्त्र. Nowadays the नाव्यशास्त of Bharata Muni is the only book available on the subject. No other book contains so varied and elaborate divisions of aT as this. The book which ranks next to Bharat Muni's and a sort of authority on ae is this Dasharupaka. It has been prescribed for study by almost all the universities, where its English translation is Specially read by students. Detailed commentary on this book is nowhere available. There has been one English translation of this book by an English scholar Hass but it gives no more than explanatory notes on difficult words. The price of that book of 200 Pages is Rs. 20/ -. Even this book is not available nowadays. In Hass' work (1) the अवलोक commentary is not complete, (2) to quote illustrations and authorities from other works, mere page numbers are given and not the actual lines, (3) correspon- ding authorities are not elaborately cited, (4) no personal notes are given, (5) the first prakasha is completed in only 39 pages. The salient features of our book as compared with that of Hass are: (1) The अचलोक commentary is complete, (2) illustrations are cited from other works with actual lines, indicating also their page or verse numbers, (3) comparative ideas of other authors are also given, (4) personal notes are added where necessary, (5) the first Prakasha covers 112 Pages. This shows the comparative superiority of our work to that of Hass. No description or subject is incompletely treated therein. Hence it is a book which scholars interested in n and university students should well study. Gondal 8-8-1942 Acharya Sri Charantirth Maharaj Again December 1968

।। श्रीः ।। प्रस्तावना अनेकदुःखपरिपूरितेऽस्मिन खलु असारे संसारे काव्यामृतरसा- स्वादो नाम किमप्यपूर्व सहृदयहृदयसंवादि वस्तु अ्रमृतत्वेन मनीषिभि- रैक्मत्येन उररीकृतम्। अतः सुप्राचीनकालत एव प्रायः सर्वेष्वेव भूवि- षयेपु मानवसंस्कृतेरुन्मेषेण सममेव तत्तदेशकालप्रसिद्धभारतीषु काव्य- प्रादुर्भावः समजन। अप्र्रापि आर्रा हिमाचलाद् दत्षिणोदधिपर्यन्ते भारते वर्पे वेदप्रादुर्भावसमयादारभ्याद्य यावत् भूयांसि सहृदयवृन्दहृदयावर्ज- काणि सुरभारतीमयानि सत्काव्यानि निर्ममिरे ऋषिभिः, ऋषिकल्पैरन्यश्च कल्पनाकुशलैर्लोकव्यवहारतत्वज्ञः कविभिः। तस्य काव्यस्य कान्तासम्मि- तोपदेशकतया वेदादिशास्रान्तरेभ्योऽपि श्रास्त्रीशूद्रसामान्यजनहिताय सामर्थ्य दर्श दर्श तस्य बहुतायतप्रसारेऽशेषशास्रपरिशीलननिपुणा विप- श्वितोऽपि दत्तावधाना बभूवुः। किन्तु ग्रन्थेषु पाठ्यतयोपन्यस्तानि तानि सत्काव्यानि, लिपिज्ञानविरहितानाम् अनधीतव्याकरणादिशास्त्राणां विशेपतः सवोदरपूरणकुटुम्बभरणादर्थ प्रातरारभ्य सायाहनं यावत् ललाटोद्गतस्वेदस्त्ुत्या चरसावपि सिक्तोकुर्वतां तथाऽन्येषामपि युद्ध- प्रजापालनादिव्यग्राणां क्षत्रियादीनां च यथेप्सितहिताय न समभवन्निति नटायत्ताभिनयद्वारेण काव्यास्वादस्य उपर्युक्तसर्वविधजनानां हिताय सुखलभ्यतामापादयितुमेव दृश्यकाव्याभिघस्य काव्यभेदस्य समुत्पत्तिरभृत्। ये चेदानीं नव्यसमाजवादादिसिद्धान्तविप्रतिपन्नबुद्धयो महाशया भार- तीयसंस्कृतेः प्ररोतन् आचार्यान् स्वकपोलकल्पितैः स्वार्थपरताव्राह्मण- पक्षपातादिदोषैरात्िपन्ति ते कृपया कर्णो कुर्वन्तु यत् सामान्यजन- ताया हितायैव नाटयवेदं प्रादुर्भावयामासुरस्माकं पूर्वजा सर्वभ्तेषु अभे- ददर्शिनो मनीषिण:, यथा च भारतीये नाट्यशास्त्रे स्मर्यैते-१ "क्रीडनीयकमिच्छ्ामि दृश्यं श्रव्यं च यद्गवेत्।। न वेदव्यवहारोडयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु। तस्मात् सृजापरं वेदं पश्मं सार्ववर्णिकम्।" इति। १. श्रीभरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्, १। ११-१२, काशीसंस्कृतग्रन्थमाला संख्या ६०, वाराणसी १६४०।

(८)

दृश्यकाव्यं तु अभिनयार्थ नटाधीनत्वात् नाव्यनाम्नाऽपि अ्सिद्धिं गच्छति। नाव्याभिनयेपु नाट्यं नाम अवस्थानुऊ्कतिः'। नाव्याभिनयम्तु दर्शनीयतया सामाजिकानां चाचुनप्रत्यक्षगोचरतां भजत इति तस्य रूप- मिति नामधेयं, पुनरपि तत्राभितवकाले नदेपु अभिनेवत्वेनोपात्तटश्य- काव्यगतानां नायकादिपात्ालां व्यवहार-समारापो सवनीति तत्र रूपकशव्दव्यवहार:3। तान्विकं नाव्यत्वरूपं त्वित्थं स्पष्टयन्ति भारतीय- नाट्यशाल्रटीकायामभिनवभारत्ं श्रीमदभिनवगुप्नपादा: "नाट्यं नाम लौकिकपदार्थातिरिक्तं तदनुकारप्रतिविम्बालेख्य- साहश्यारोपाध्यवसायोत्य्रे क्षारवमेन्द्रजालादिविलक्षएं तद्ग्राहकस्य सन्य- ग्जानभ्रान्तिसंशयानवधारणानध्यवसाय भिन्नवृत्तान्तास्वादनरूप-संवेदनं वस्तु रसस्वभावम् ।"४

भारतवर्षे कस्मिन् समये नाटयकलाया उत्पत्तिरभूत्, किंवा तस्या न्रस्तु ।

उत्पत्तौ सुख्यं निदानं, केभ्यस्तावद् भारतीयानां नाटयविद्यायामाधमरर्य- मित्येवंविधासु जिज्ञासासु नवीनानां प्राच्यप्रतीच्येत्युभयभूखण्डवास्त- व्यानां विदुर्षा भूयान् मतभेदो दरीद्ृश्यते। तेषु भट्टमोक्षमूलर-श्रय्दर-हर्तेलप्रभृतीनां मतेन वैदिकसंवादसूक्तेभ्य: श्रौतयज्ञादिकर्मसु होत्रध्वर्यूद्गातृप्रभृतीनामृत्वीजामनुष्ठेयकर्मभ्यो वा नाटयोत्पत्ति:, श्रीपिशलमहोदयस्य मतेन पुत्रिकानृत्यान्नाटयोत्पत्तिः, डॉ० १. नाट्यशब्दस्य व्युत्पत्तिस्तु त्र्प्रवस्पदनार्थनटधातोरेव ( नट अवस्पन्दने पा० धा० १५६६)। अवस्पदनं नाट्यमिति सिद्धान्तकौमुद्यां दीक्षितपादाः (सि० कौ० पृ० ४८३, वेङ्कटेश्वरमुद्रसालयसंस्करयाम्, मुंबई० १६५६)। भानुजीदीक्षित- महोद्येन तु अमरकोषरामाश्रमीटीकायां (१।७।१०) नाट्यशब्दस्य द्विविधा व्युत्पत्तिदशिता। तन्मतेन तु नटस्य कर्म इति व्यासे नटशब्टाद् 'गुएवचनब्राह्म- खादिभ्यः कर्मगि (पा०५।१।१२४)' इतिसूत्रविहिते ष्यजि अथवा नटधातोः 'ऋहलोएयत् (पा० ३।१।१२४) इति एयति नाट्यमिति रूपम्। तयोः प्रथमा एवात्रास्माकम् अभिप्रेता 'नटस्य कर्म' इत्येतस्यार्थस्य प्रसङ्गेन समधिकसङ्गतत्वात्। २. अवस्थानुकृतिर्नाट्यम्। -दशरूपकम्, १।७। ३. तत्रैव। ४. नाट्यशास्त्रं श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचितविवृतिसमेतम्, एमू० राम- कृष्णकविना के० एस० रामस्वामिशास्त्रिण च सम्पादितम्, १मो भाग:, पृ० ३, बडोदरा १६५६।

( ह )

कोनोमहाशयम्याभिप्रापेण तु छायाभिनयस्टैव प्रथमनाटयत्वं, केर्षाचि- इन्येपां मतेन यवननाटकानुकरसोनैव सारतीयनाटयनिर्माशारम्भ इत्येवमादयः सिद्धान्ता विहितवेदितव्यानां वाचकमहानुभावानां नाति- तिरोगिता: स्युः। वर्य त्वत्र विरतरभिया पिष्टपेपसदोपशङ्कया च तेषां सम्रपळ्चखण्डनमएडनयोर्न प्रवर्तिष्यामहे। एतावदेव केवलमस्माकं वक्त- व्यन वशिष्यते यत्, वेदादेव नाटयोत्पत्तिरितिवादिनां मर्त नाट्यशास्त्रकतु- भरतमुनेरपि परोक्षतयाभमतामति न विस्मर्तव्यम्। यथा च नाटथ- शास्त्र स्मर्यते "एवं संकल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुल्लरन्। नाटयवेद ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्॥ जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च। चजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादृपि।। वेदीपवेदै: सम्बद्धो नाटयवेदो महात्मना। एवं भगवता सृषा ब्रह्मणा ललितात्मकम्॥१ इति। नाटयानां वेदमूलकत्वप्रतिपादकमेतत् श्रीभरतमुनिवचनजातं कथ- मपि नोपेक्षणीय विद्वद्धि: परम्परासु भारतीयानां श्रद्धालुत्वमवगच्छद्भ्ि:। यवनिकाशव्दमात्रश्रवसाद् येपां बुद्धिषु यवन-(ग्रीक्)-प्रभावकल्प- नाऽभ्युदृति ताल् प्रति निवेदयामी यत् यवनशव्देन यवनिकाशव्दस्य 3 लेशतोऽपि सम्बन्धो नासत। 'यवनिका' शव्दस्य मूलं तु 'यमनिका' इत्यथं प्राचीनतरः संस्कृतशब्दो यस्तु आकृतभापायां 'जबनिका' इत्येवंरुपां परिाति गत्वा पुनः संर्कृते 'यमनिका' रूपेए (छद्मसंस्कृतरूपं) प्रत्या-

१. श्रीभरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्, १।१६-१८। २. भारतीयविद्वत्सु पस्डतराहुलसांकृत्यानमहाशया अपि स्वकृते 'वोलगा से गङ्गा' इत्याख्ये पुस्तके मतमिदमङ्गीकुर्वन्ति। तस्य तु सोपपत्तिक निरसनम् अस्माभि: १६५८ तमे क्रैस्ताब्दे वसुमतीपत्रे विहितम्। तत्तु तत्रवोत्साहिभिवांचक- महाभागैरवलोकनीयम्। ३. यवनिका स्त्री। युनाति आवृसोति अ्रनया। यु+ल्युट। डीप्। स्वार्थे कन्। टापू। जवनिका इत्यमरटीकायाम्। तथा च भागवते (१य६६) मायायवनिकाच्छुन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम्।। न लक्ष्यते मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा॥ १॥

( १० ) वर्तत।" एतदप्यत्रावधेयं यद् यदयपि भारतीयरङ्गेपु नेपथ्यरङ्गपीठयोर्मध्ये यवनिका प्रलम्व्यते किन्तु यवनदेशीयरङ्गेषु तस्या उपयोगे किमपि निश्चितं प्रमाएं नोपलभ्यते। भारतीयनाट्यस्योत्पत्ति: सर्वथा भारतीयेव, न तन्न आर्यासां यवनेभ्यः किमपि आधमर्यमासीदिति विद्वद्वर्याणाम् आर्थर- मैकडानल सहोदयानां सोऽपनिक: सिद्धान्तः3 सुतरामभिनन्दनीय एव येन वेबेर-विसिडश-प्रभृतीनां सर्वा वाचोयुक्तय: सुष्ठु निराक्रियन्ते। भाससमयात् प्रत्नतराणां दृश्यकाव्यानामिदानीमलाभाद् भारतीय- नाट्यकलायाः प्राचनत्वे न सन्देग्धव्यम्। कथमिति चेदत्र ब्रूमः, भास- कृतिपु सर्वथा दीर्घपरिशीलनजन्या म्रौढिरवलोक्यते; वाल्मीकिरामायणो नटनाटकादिशव्दानां प्रयोगदर्शनात्तत्समयेऽपि नाट्थानां तदभिनयस्य च भृयान् प्रचार आसीदिति निश्चप्रचमेव, रामायसास्य तु भासकवेरपेक्षया सुम्राचीनत्वं न विवादास्पदं तत्कृतप्रतिमानाटकादीनां रामायणोपजीव्य- त्वात्, सारिपुत्रप्रकरखादिकर्तुरश्रघोषस्यापेक्षयाऽपि प्राचीनत्वं स्वयम- श्रघोषेण स्वकाव्ये बुद्धचरिते समादरपर्वकं वाल्मीकेर्नामग्रहणात्। भग- वतः पाणिनेः 'पाराश्वर्यशिलालिभ्यां भिन्षुनटसूत्रयोः 'कर्मन्दकृशाश्वादिनिः' इति सूत्रद्वयस्य सतत्वात् तत्समयेऽपि नाट्यकलायास्तद्विषयकलक्षण- ग्रन्थानामस्तित्वमामनन्ति भारतीया अनेके विद्वद्धौरेयाः । शनैः शनैरनाद्यनिर्मासस्य तदभिनयस्य च लोकेषु प्रसिद्धौ जातायां तन्नियामकलक्षणाग्रन्थानां निर्माणमावश्यकमभृत्। तादृशो लक्षणाग्रन्थ इदानीं नाट्यशास्रनाम्ना व्यपदिश्यते। प्राचीननाट्यशास्त्रीयग्रन्थेषु १. सिद्धान्तोऽयं नाट्यशास्त्रसम्पादकानां सुगहीतनामधेयानां डॉ० मनोमोहन- घोषमहाशयानामिति ते सुतरां धन्यवादार्हाः। २. अवलोक्यताम्-A.A. Macdonell, A History of Sans- krit Literature, p. 420, Second Indian Editon, Delhi 1961. S. N. Dasgupta and S. K. De, A History of Sanskrit Literature, Vol. I. p. 54, 2nd. Ed. Cal. Univ. 1962 3. "The Indian drama has had a thoroughly natio- nal development, and even its origin, though obscure easily admits of an indigenous explanation .- पूर्वनिर्दिष्टे स्थले।

( ११ ) इदानीं भरतपुनिविनिर्मित एक एव ग्रन्थो दष्टिपथमायाति सर्वेडन्ये करा- लेन कालेन ग्रसिताः । बहुव्यापकं, नाट्यसम्बधिनां प्रायः सर्वेपामेव विपयाणां विवरसपरसिदं भरतमुनिकृतं नाटयशालत्रं, शास्त्रान्तरेपु प्रावीण्यमुपगतानां विदुषामेव बुद्धिगम्यमिति कभिनेतृयां सामान्यकाव्य- रसिकानाव्् नोपयोगि इति तद्गतविपयासा संक्षेपकरएामप्यावश्यकं संवृत्तं येन प्रम्तुतद्शरूपसदशग्रन्थानानुत्पत्तिरभूत्। तथ्यमिदं दशरूपक- कर्ता स्वयं धनञ्जयः उद्धत्योद्त्य सारं यमखिलनिगमान् नाट्यवेदं विरिश्वि- श्रक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताएडवं नीलकएठः । शर्वासी लास्यमस्य प्रतिपद्मपरं लक्ष्म क: कतुमीष्टे नाट्यानां किन्तु किंचित् प्रगुणरचनया लक्षणं संच्िपामि॥ इति पद्येन प्रकटयकरोत्। वस्तुतः प्रस्तुतेऽस्मिन् दशरूपग्रन्थे रूप- कासां नाटकप्रकरणदिदशविधं भेदं प्रदर्श्य अखिलानां नाट्याङ्गानां सलक्षगं प्रतिपादनं विहितम्। ना्य भेदनिरूपणे वस्तुनेतारसरूपास्त्रयो भेदका दशरूपे सुनिपुणा- मालोचिता दृश्यन्ते। प्रसङ्गवशान् नायकानां धीरोदात्त-धीरशान्त-धीर- ललित-धीरोद्वतानां लक्षणानि प्रदर्शितानि, नायिकानामपि त्रयोदशभेदा उपवर्सिताः । दशरूपग्रन्थोऽयं चर्तुभिः प्रकाशैविभक्तः। तेषु रसविवे- चनात्मक: चतुर्थप्रकाश: किमपि वैशिष्टयमादधाति। तत्र प्रसङ्गप्राप्तत्वाद् विभावानुभावसातत्विकव्दभिचारिभावस्थायिभावानां क्रमतः पर्यालोचनं विहितम्। तत्र रसविषये स्वसिद्धान्तं प्रतिष्ठापयन् ग्रन्थकृद् ध्वनिवार्द निरस्यति इति विशेषेणावधानमहति। नाट्यशास्त्रीयपारिभाषिकशब्दानां तात्पर्य अ्रन्थकृता यावच्छक्यं सुबोधया शैल्या शव्दानां व्युत्पत्तिप्रदर्शनेन वाऽनेकत्र व्याकृतम्। नाट्य- शास्त्रे तत्तद्विषयारणां व्याकीर्णत्वादस्य संच्षिप्तकायस्य ग्रन्थस्य फटिति नाट्यतत्त्वबुभूत्सषु महत्तर: समादरोऽभूत्। ग्रन्थकर्तु: स्वपरिचयविषय इद्मवगम्यते यदयं धनञ्जयः विष्ुनाम्नो विदुष आत्मजः ईसवीयैकादशशताब्द्या उत्तरभागे स्वजन्मना मालवदे- शमलंचकारेति। स तदानीन्तनमालवाधिपतर्मुआपराभिधस्य परमार- कुलात्पन्नस्य द्वितीयवाकूपतिराजस्य सभायामासीत्। यथा तेन स्वयमेव दशरूपान्तिमपद्येनाभ्यधायि

( १२ )

विष्णो: सुलनाि धनञ्जयेन बिद्वन्मनो रागनिबत्वहेतु: 1 आविष्कृतं सुङ्जमहीशगोश्ठी- नैदसध्यभाजा दशरूपमेतन। दशरूपस्य काचन प्रसिद्धा वृत्तिवते दशरूपावलोनान्नी धनिक- कता। धनिककृतां वृत्तिमन्तरेस मरग्रन्थस्य सर्वत्र अर्थग्रहो न सुकरो भवति! विशेषतो मुलग्रन्थे विवृतानां लगखानां लक्ष्यभूतानि उदाहरणा- न्यपि स्वयं सूलकृता नापन्यातानि। अतोऽन्या प्रपरशताया पूर्तिर्वृत्तिकृता विहिता। अयं वृत्तिकृद्धनिकोऽपि विष्सो: पुत्र इति ज्ञायते वृत्तिग्रन्थस्य पुष्पिका- याम् "इति श्रीविष्णुसूतोर्धनिकस्य कृती दशरूपावलीके रसविचारो नाम चतुर्थः प्रकाश: समाप्तः इत्येतस्य दर्शनात्। कस्यांचित् मातृकार्यां सतु धनिक उत्पलराजस्य महासाध्यपालत्वेनोललिखितः । उत्पलराज इति तु मुअ्जस्यैव नामान्तरमिति श्रीमान हासपण्डितोऽभिलेखादिप्रामाएयात् प्रति- पाद्यति। तेन धनिकधनन्जययोः समकालिकत्वं सिध्दयति। अतः कैश्चि- न्मन्यते यह् धनिक इति तु धनञ्जयस्यैव नामान्तरम्। किन्तु वृत्तिग्रन्थे क्वचित् क्वचिदुभयोर्मतभेद: प्रतीयत इति सूक्ष्मेक्षिकया विलोकयति श्रीमान् हासपाण्डतः । किन्तु धनिकस्य धनञ्जयभ्रातृत्व न कापि विप्रति- पत्तिरिति स एव पक्षोऽस्माभि: स्वोक्रियत। अथेदानीं प्रस्तूयते प्रागुक्तस्य दशरूपस्य अरवलोकसहितस्य प्रथम- प्रकाश: प्राञ्जलाङ्गलव्याख्यया समुपेतः सुधियां पुरतः। वस्तुत श्रङ्गल- व्याख्याग्रन्थसहितस्य ग्रन्थस्य द्वितीयं संस्करएभिदं, प्रथमसंस्करएं तु पूर्व सुद्रापितमिदानी समाप्ति गतम्। किन्तु विश्वविद्यालयच्छात्रेषु अ्रम्य महीयांसमादरमवलोक्य काशीस्थचौखम्बासंस्कृतग्रन्थमालाध्यक्षैः स पुनः प्राकाश्यं प्रप्यते। अस्मिन् संस्करणे पूर्वसंस्करणगतानामशु- द्वीनां संशोधनं यथामति अस्माभिविंहितम्। आ्रशासेऽन्येऽपि त्रयः प्रकाशा न चिरादेव वाचकमहाभागानां पुरत आविर्भविष्यन्तीति। अलमतिपल्लवितेनेति- निवेदयति स० न०

दशरूपकपथमप्रकाश-गतानां

विषय पृष्ठ विपय पृष्ठ

ञ्र उपन्यास:, ६३

ब्रङ्क:, १० उपसंहारः, अ्ङ्कावतारः, ११८, १२१, १२२ उपसंहृतिः, ३४

अङ्कास्यम, ११८, १२०, १२१ उपच्षेप:, ३५ अरधिबलम्, ६७, ७३, ७४, ७६ उपेक्षा, ६७ अ्नुमा (अनुमानम्), ६७, ७२, ७३ क

अन्योक्ति:, १८ करगामू, ३५, ४७, ४८ अपवारितम्, १२४ कार्यम्, २८, २६ अरभूताहरगम्, ६७ कार्यारम्भ, २६ अर्थप्रकृति:, २८ काव्यसंहारः, ११० अवमशः, ३४, ८१ कृति: ६६, १०७ अवस्था, २८ क्रम:, ६७, ७० ग त्रकाशभाषितम्, १२४ गर्भ, ३४ आक्षेप:, ७६, ८० गर्भसन्धिः, ६६ आदानम्, ६७, ६८ ग्रथनम्, ६६, १०२ आधिकारिकवस्तु, १५, १६ च आनन्द:, ६६, १०५ चूलिका, ११५, १२० आरम्भ:, २८, २६ छु छुलनम्, ६१ ईहामृग:, १० ज जनान्तम् (जनान्तिकम्), १२३ उक्तिः, ३५ ड उदाहृतिः(उदाहरगम्), ६७,६६,७० डोम्बी, १० उन्भ्ेद:, ३५, ४६ त उद्देग:, ६७, ७७, ७८ ताएडवम्, १४

उपगूहनम्, ६६,१०८ ताल: १३

१४ )

विषय पृष्ठ विपय पृष्ठ

१८ प्रकाशम्, १२३ तुल्यविशेषएम्, तुल्यसंविधानम्, १८, १६ प्रगमनम्, ६०

तोटकमू, ६७, ७४, ७६ प्रतिमुखसन्धिः, ३४, ५१, ५३

प्रयत्न:, २६, ३० द दिव्या, २२ प्ररोचना, ६४

दिव्यनायक, २२ प्रवेशक :; ११८, ११६

द्रव:, प्रशस्ति:, ६६, ११०

प्रसङ्क:, ८ह, ६० न नर्म, ५७, ५८ प्रसाद:, ६६, १०५

नमद्युतिः प्रस्थानम्, १०

नाटकम्, १० प्रापि:, ३५, ४०

नाट्यम्, ८, १२ प्राप्त्याशा, २८, २०

नियतातिः, २८, २६, ३१ प्रासङ्किकवस्तु, १५, १६

निरोधः (निरोधनम्), ६०, ६१ फ निरराय:, ६६, १०२ फलयोग: ३३ निवहएासन्धिः, फलागम, २८, २ह

नृत्तम् १२ ब

नृत्यन्, ११ बिन्दु; २७, २८

प बीजम् २६, २८

पताका, १७, २८ भ पताकास्थानकम् १७, १८, २० भाण:, १०

परिकर:, 라 4, 우 로 भाखी, १०

परिक्रिया, ३६ भाषयम्, १०८

परिन्यास: ३५, ३५ भाषा, परिभाव:(परिभावना), ३५, ४४, ४५ भेद:, ३५, ४६ परिभाषा ( परिभाषराम्), εε, म १०३, १०४ मस्यनायक, २२ परिसर्प:, ५४ मार्ग: ६७, ६८ पर्युपास्ति: (पर्युपासनम्), ६१ मुखम्, ३४

पूर्वभाव:, ६६, १०८ य

प्रकरम्, १० यत्:, प्रकरो, १७, २८ युक्ति:, ३६

( १५ )

विषय पृष्ठ विषय पृष्

योजनम्, विष्कम्भ:, ११८

र वीथी १०

रासका:, १० व्यायोगः, १०

रू.पमू, ६,६७, ६६ श

ल शक्ति:,

लयः, शुद्धविष्कम्भकः, ११८

लास्यम्, १४ श्रीगदितम्, १०

व स

वज्रम्, ६३ संकीर्ख विष्कम्भकः, ११८ वर्णसंहारः, ६४, ६५ सङग्रह:, ६७,७२

वस्तु, १२२ सन्धिः, ३३-३४, ६६-१०० विचलनम्, ६५, ६६ संफेट:, ८४ विद्रव:, ८४, ८५ समय:, ६६, १०६ विधानम्, ३५, ४३, ४४ समवकार:, १० विधूतम्, ५५, ५६ समाधानम्, ३५, ४१ विबोध:, समासोक्ति:, विरोधनम्, ह२ सम्भ्रम:, ६७, ७८ विलोभनम्, ३५, ३७ स्वगतम् १२३

दशरूपकप्रथमप्काशावलोके समुल्लिखितानां ग्रन्थानां ग्रन्थकतसां च नामानि

म अदिव्यनायकः, मालतीमाधवम्, मालविकािमित्रम्, उत्तर रामचरितम्, मुद्राराक्षसमू, छ छुलितरामम्, मृच्छुकटिकम्, र न नाट्यशास्त्रम्, रतावली,

ब रामायगाम्, वृहत्कथा, व भ वीरचरितम्, भरतः, (भरतमुनि:) वेणीसंहारमू,

• श्रीरस्तु # । हरिहरौ कुरुताञ्जगतां शिवम्॥।

दशरूपक्म्

प्रथम: प्रकाश: (1) नमस्तस्मै गरोशाय यत्कएठः पुष्करायते। मदाभोगघनध्वानो नीलकएठस्य ताएडवे।१॥ श्रव्यं काव्यं श्रुतिर्यस्य दृश्यं दृश्यमिदं जगत्। यः कविः सूत्रधारश् वन्दे तं सर्वसिद्धिदम् ॥१॥ मातर्देहभृतामहो धृतिमयी नादैकरेखामयी सा त्वं प्राणमयी हुताशनमयी बिन्दु-प्रतिष्ठामयी। तेन त्वां भुवनेश्वरीं विजयिनीं ध्यायामि जायां विभो- स्त्वत्कारुण्यविकासिपुरयमतयः खेलन्तु मे सूक्तय: ॥२।। My obeisance to that (god) Ganesha, whose throat acts like gsr ( Pushkara i. e. Mridanga-a kind of drum; a cloud ), the sonnd of which, is rumbling on account of the fulness of intoxication, when God Shiva dances. [ In the case of the cloud, the rumbling sound of which makes the peacocks dance. ( lit : The throat acts like a cloud which enriches the dance of the peacocks. ) ] इह सदाचारं प्रमाणयद्गिरविघ्नेन प्रकरणस्य समाप्त्यर्थमिष्टयोः प्रकृताभिमतदेवतयोनमस्कार: क्रियते श्रोकद्वयेन। In this place ( in the beginning of this work ) [ the author ] expresses his obeisance to his two

2 दशरूपके

tutelary gods in the couple of verses, for he wants to regard [ as an authority ] (to follow) the customs ( conventions ) of the eminent persons (the authors), [ for they, generally express obeisance to their pro- tector gods ] and also he wants his work to be com- pleted free from any obstacle-( for the Gods are said to remove the obstacles that obstruct the under- taking of their worshipper-devotees ). यत्कण्ठः पुष्करायते मृद्ङ्गवदाचरति-whose throat acts like पुष्कर (the drum and the cloud) मदाभोगेन-on account of the fulness of intoxication ( wą: intoxica- tion and ichor ). [ The elephant is said to be like under intoxication when ichor flows from his fore- head. The God Ganesha is described, in the Hindu Mythology that he has elephant's head upon his body. The nature of the elephant therefore ( to be under intoxication when ichor flows from his head ) is said to be shared by God Ganesh also. ] घनध्वानो निविडध्वनि: [ This word is an adjective to कएठ:)=the sound of which is rumbling नोलकएठस्य शिवस्य of God Shiva, ताएडवे=उद्धते नृत्ये in the haughty dance तस्मै गणोशाय नम := obeisance to that Ganesha. अत्र खएडश्लेषाक्िप्यमाणोपमाच्छायालङ्गार: In this verse, there is the shadow of the figure of speech, simile, in the guise of sa ( Pun ) which partially seems here. नीलकएठस्य मयूरस्य ताएडवे यथा मेघध्वनिः पुष्करायते इति प्रतीते :- for it is well understood ( from the words) that-as in the dance of a peacock, the sound of the clouds acts like a nas ( a kind of drum ). Explanation :- The author meaning of the punny words which can be clearly understood, is-"The

प्रथम: प्रकाश: 3

sound of the clouds acts like wes when peacocks dance, and therefore the figure of speech as men- tioned above is not out of place. [ According to the meaning given by Dhanika, the figur of speach is अंतिशयोक्ति (No : 5) for the कविसमय convention of the poets (See S.D. VII. 25. ) is that the sound of the cloud makes the peacocks dance and not the latter enriches the former as described here. ] (2) दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः । नमः सर्वविदे तस्मै विष्यवे भरताय च ॥।२॥ My obeisance tc- (a) God Vishnu, whose devotees, imitating ( co- pying ) or seeing the imitation of his ten shapes? ( in the dramas and in the रासलीला etc.) become delighted. And- (b) The sage Bharata, whose lovers ( the relish- ers of whose dramatic science) of Rten ( kinds of) रूपानुकार ( the plays i.e. dramas) become delighted. And who is all-knower- (a) in the case of God Vishnu-He is the omnis- cient. (b) in the case of the sage Bhrata-He is a master of all the branches of knowledge.

₹ i. e. Ten Avataras or incarnations, Vide Apte's Sanskrit English Dictionary "मत्त्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ।।" सप्रकरएम्को व्यायोग एव च। भारण: समवकारश्र वीथी ₹ 3

प्रहसनं डिमः । ईहामृगश् विज्ञेयं दशकं नाट्यलक्षणाम्"-Natya 90

Shastra of Bharata. XXI. 2.

4 दशरूपके

एकत्र मत्स्यकूर्मादिप्रतिमानामुद्देशेन, अ्रन्यत्र, अनुकृतिरूपनाटका- दिना यस्य भावका := ध्यातारो रसिकाश्च माद्यन्ति-हृष्यन्ति। तस्मै विष्ावेऽभिमताय, पकृताय भरताय च नमः । On one side, (in the case of God Vishnu) दशरूपानुकारेख=at the imita- tion of his ten incarnations viz. मत्य (Fish), कूर्म ( Tortoise ) etc. and on the other side, ( in the case of the sage Bharata ) seeing, reading and hearing the ten kinds of dramas. यस्य whose-भावका :- ध्यातार: (a) meditators (of God Vishnu) रसिकाश् (b) relishers of the piquancy of ( the sage Bharata ) मादन्ति become delighted. तस्मै-अभिमताय विष्णावे नमः । My obeisance to such God Vishnu who is worshipped by me. तस्मै प्रकृताय भरताय नमः My obeisance to such a sage Bharata in whom I am interested. श्रोतु: प्रवृत्तिनिमितं ज्ञापयति । Now the author shows the reason of the book he wants to write for those who want to study the Natya Shastra. Or the author now shows why his book (which he begins to write) should be studied by those who want to learn the Natya Shastra. (3) कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विपयं सरस्वती विदुषः । घटयति कमपि तमन्यो व्रजति जनो येन वैदग्धीम् ॥३। Prose Order-सरस्वती कदाचित् दयया कस्यचित् एव विदुपः कम् अपि तम् विषयम् घटयति अन्यः येन वैद्ग्धीम् व्रजति। Meanings of the words according to the prose order-सरस्वती the goddess of knowledge कदाचित् at some time ( in rare places) दयया through her grace कस्यचिदेव विदुष: to a certain learned person (a poet)

प्रथम: प्रकाश: 5

कम् अपि some तं विषयम् that subject घटयति bestows on अन्य: other person येन by which (subject) वैद्ग्धीम् proficiency ( perfection ) aafa attains. Only a few poets can write a work, through the grace of the goddess of learning. Such a poet can deal with a subject fairly well. And other persons, who study such works can attain perfection and proficiency in that subject. तं कब्चिद्विषयं प्रकरणादिकं (dramas) कदाचिदेव कस्यचिदेव कवे: सरस्वती ( the language of the rare poet) योजयति येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विदग्धो भवति। [ According to the interpretation of Dhanika, विषय means here a drama. But the reasonable meaning of the word fayy will be the subject, which the drama treats, e.g. the sentiment of love is treat- ed in the 'Abhijnana Shakuntla' of Kalidasa and the sentiment of valour is treated in the 'Veni Sam- hara' of Narayana. ] स्वप्रवृत्तिविषयं दर्शयति । Now the author shows (men- tions ) the subject ( and its importance ) which is treated in his ( proposed ) work. (4) उद्धत्योद्त्य सारं यमखिलनिगमान्नाव्यवेदं विरिश्चि- श्वक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताएडवं नीलकरठ: । शर्वाी लास्यमस्य प्रतिपद्मपरं लक्ष्म क: कर्तुमीष्टे नाटयानां किन्तु किश्चित्प्रगुसारचनया लक्षएं सङि्वपामि॥४॥ The Natya Veda-( the sacred knowledge of dancing, acting and dramas )- (a) which God Brahman, having taken the essential parts of the whole Vedas, composed, (b) of which the sage Bharata also performed the acting, ( the sage Bharata's work treats the method of this science )

6 दुशरूपके

(c) of which God Shiva performed the ar ( God Shiva showed to the gods and sages how to perform it practically ) and (d) of which the goddess पार्वती performed the लास्य ( according to its principles), is really and reasonably inscrutable. And a new and original and an exhaustive book on this subject is almost impossible to an author ( of my ability ) to write [ lit: who can be able to define every (technical) word of it. ]. I therefore abridge ( in this book ) some of the definitions of the Natyas in simple composition. [ताण्डव=violent dance. लास्य=a dance accom- panied with singing and instrumental music. ] यं नाट्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान्। यत्सम्बन्धभभिनर्य भरतश्चकार करणाङ्गहारानकरोत्। (करण=the posture of the arms .and legs. ars are 108 in the Natya Shas- tra of Bharata. अङ्गहार=the motion of the limbs. अङ्गहारs are 22 in number. (See App.) हरस्ताएडवमुद्धतं, लास्यं सुकुमारं नृत्तं पार्वती कृतवती तस्य सामस्त्येन लक्षएं कर्तु क: शक्तः। तदेकदेशस्य (of its one part) तु दशरूपस्य संक्षेप: क्रियत इत्यर्थः । ( translated above). विषयैक्यप्रसक्तं पौनरुक्त्यं परिहरति । Now the author solves ( the objections if arises about ) the repetition of (the same) subject ( which is composed, commen- ted and practised by the authentic and superior personages to himself ). (5) व्याकीर्रों मन्दबुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः । तस्यार्थस्तत्पदैरेव सङिक्षप्य क्रियतेऽञ्जसा ॥५।। When a subject is scattered in a book, the con- fusion of mind of the dull-witted or unintelligent

प्रथम: प्रकाश: 7

persons is possible. (The unintelligent person cannot study the science from the book in which the sub- jects are not in good order or are scattered). I, there- fore, write this book to show the right, inteligible and abridged principles ( of the Natya Shastra ) [ lit: the meaning of the work on the subject ], in their ( of the ancient authors of this Shastra ) own words. ( The technical terms of this Shastra ) will neither be newly created nor changed ). व्याकीर्णे विच्िप्ते विस्तीर्सो च (explained) रसशात्त्र मन्द- बुद्धीनां पुसां मतिमोहो भवति। [ Here Dhanika mentions रसशास्त् instead of नाट्यशासत्. It is incorrect. Though the Ts are defined in this work, yet they are not the main subject of this Shastra ]. तेन नाट्यवेदस्यार्थस्त- त्पदैरेव संच्षिप्य ऋजुवृत्त्या क्रियते ॥ ( Translated above). इदं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम् । दशरूपं किंफलमित्याह The aim of this book is the knowledge of ten kinds of dramas ( i. e. those who study this book, will be acquainted with the art of ten kinds of Dramas ). Now the author shows ( tells ) the aim of ten kinds of Dramas. (6) आानन्दनिस्यन्दिषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्पबुद्धिः। योऽपीतिहासादिवदाह साधुस्तस्मै नमः स्वादुपराङ्मुखाय॥६।। My obeisance to that weak-witted good man who says that the effect of ( reading and seeing the Dramas ), that ooz the bliss (or happiness of mind) is, only the perfect proficiency and scholarship like ( the result of reading ) histories and other books, for he ( though an honest man ) is averse from re- lishing ( the real effect of the Dramas ). [ Here the words := obeisance and g := good

8 दुशरूपके

and honest man, are used ironically. Their senses, meant by the author, are # := curse on him or I pity him, and wTg := an ignorant or simpleton. ] अत्र केचित्-'धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षएयं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधु-काव्यनिषेवगाम् ।।' इत्यादिना त्रिवर्गादिव्युत्पत्ति काव्यफलत्वेनेच्छन्ति। तन्निरासेन स्वसंवेद्य: परमानन्दरूपो रसास्वादो दशरूपाणां फलम्। न पुनरितिहासादिवत् त्रिवर्गादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम्। नम इति सोल्लुएठम्॥ Here ( in this subject ) some want ( to say ) and quote-"The reading and studying of the good $1s3s (काव्यs include Dramas also ) gives proficiency, regard an love for धर्म (religion), अर्थ (wealth and the principles of economy ), $TH (the worldly enjoy- ments that do not affect the Dharma and Artha ) and मोत ( absolution of the soul from metempsy- chosis, and fame and love for the practical arts. )" And they also want to say that the result of the good Kavya is त्रिवर्ग-व्ययुत्पत्ति त्रिवर्ग=धर्म, अर्थ, काम, व्युत्पत्ति= scholarship and मोक्ष. But the author has shown (in the above verse ) that their principle is refuted and the object of the ten kinds of Dramas is the relishing of the रस which is (self experience) स्वसंवेद्य. And also, the author has shown that Dramas are not only the means of त्रिवर्ग and मोक्ष like histories etc. Here the word नमः is used ironically. 'नाट्यानां लक्षणं संतिपामि' इत्युक्तम्। किं पुनस्तन्ना्यमित्याह- The author has promised to abridge the defini- tions of the नाट्यs ( See No. 4 ) and now he defines the नाट्य. (7) अवस्थानुकृतिर्नाव्यम् The imitation of the circumstances ( shown in the dramas etc. ) is ( called ) Natya.

प्रथम: प्रकाश: 9

"देवतानामृषीणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम्। कृतानुकरएं लोके नाट्यमित्यभिधीयते॥ लोकस्य चरितं यत्तु नानावस्थान्तरात्मकम्। तदङ्गाभिनयोपेतं नाट्यमित्यभिसंज्ञितम्।। यानि शास्त्राि ये धर्मा यानि शिल्पानि या: क्रियाः। लोकधमप्रवृत्तानि तानि नाट्यं प्रकीर्त्तितम् ।।" Bharata. XXVI. 114, 115, 117.

पत्तिर्नाव्यम् । The imitation of the states of heroes viz. धीरोदात्त and others, who are connected with the context of the Kavyas ( Dramas ), with four kinds of actings, getting erectness (of the state it imitates) is (called) Natya. To copy one's natural state in a state is नाट्य. [ The heroes धीरोदात्त and others and the four kinds of acting will be defined and shown later on. ] (8) रूपं दृश्यतयोच्यते तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते । नीलरक्तादिरूपवत् । The Natya is called रूप becauss it can be seen { in the stage ). Like the colours blue, red etc. (9) रूपकं तत्समारोपात् नटे रामाद्यारोपेण वर्तमानत्वाद्रपकं सुखचन्द्रादिवत्। Because, the acting of the actors is attributed to the states of the heroes etc. the Natya is called ya, as in the sense of the word मुखचन्द्र, the brightness of the moon is attributed to the face. This becomes a figure of speech. एकस्मिन्नर्थे प्रवर्तमानस्य शब्दत्रयस्य 'इन्द्रः पुरन्दर शक्र:' इतिवत् अवृत्तिनिमित्तभेदो दर्शित: । The sense conveyed by the

10 दशरूपके

words नाटय, रूप and रूपक is one and the same just like three words इन्द्र, पुरन्दर and शक्र. [ But there is some difference amongst these words according to the acceptation of the words ( applicability of the words ) ]. (10) दशधैव रसाश्रयम्।।७।। The रूपक is of ten kinds only, on account of its being a receptacle of the रसs or sentiments. रसानाश्रित्य वतमानं दशप्रकारकम् । (Translated above). एवेत्यवधारएं शुद्धाभिप्रायेण। नाटिकाया: सङ्कीणत्वेन वत््यमाणत्वात्। The word ga in the text, which means the limi- tation, is to show the pure dramas ( i. e. नाटक, प्रकरण etc. ), for the other varieties of रूपक namely नाटिका etc. are to be classed as miscellaneous ones. तानेव दश भेदानुद्दिशति । Now the author names the ten varieties ( of the रूपक). (11) नाटकमथ प्रकरणं भागः ग्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवकारौ वीध्यङ्केहामृगा इति॥८। They are :- Nataka, Prakarana, Bhana, Pra- hasana, Dima, Vyayoga, Samavakara, Vithi, Anka and Ihamriga. ननु-"डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरासकाः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य भेदा: स्युस्तेऽपि भाएावत् ॥" इति रूपकान्तराणामपि भावादवधारणानुपपत्तिरित्याशङ्खयाह-।Some authors say that-"Dombi, Shrigadita, Bhana, Bhani, Prahasana, Rasaka and Kavya, these seven varieties of also should be counted ( included ) as Bhana." Question-When these varieties exist, why the limitation of the varieties of ूपक ? Answer -- The author clears this objection in the following-

प्रथम: प्रकाश: 11

(12) अन्यद्भावाश्रयं नृत्यम्। The Nritya is another thing ( than Natya ). It ( the Nritya ) is the receptacle of ma ( disposition and emotion ). रसाश्रयान्नाव्याद्धावाश्रयं नृत्यमन्यदेव। तत्र भावाश्रयमिति विषय- भेदात्। नृतेर्गात्रविक्षेपार्थत्वेनाङ्गिकबाहुल्यात् । लोकेऽपि च 'अ्रत्र प्रेक्षणीयकम्' इति व्यवहारान्नाटकादेरन्यन्तृत्यम् । Natya, which is the receptacle of wia is another thing than (different thing from) Nritya because the former is the recepta- cle of रस while the latter is, भावाश्रय, the receptacle of #Te [ These three definitions make them different things from each other. 1 The Nritya is quite a different thing from the Nataka etc. because- (a) It is the receptacle of Bhava and the subject matter of both is quite different from that of each other, (b) The meaning of the root aa, from which the word ar is derived, is 'to dance' meaning the moving about of the limbs, (c) The sense of the word er is mostly the gestural actions, (d) The performer of this (नृत्य) is called नट ( an actor not a hero ) and (e) This word is generally used for a show (not for a dramatic action ). तङ्गेदत्वाच्छ्रीगदितादेरवधारणोपपत्तिः। Thus the श्रीगदित etc. are quite different things : as they are the varie- ties of the nae. Thus the limitation is reasonable. नाटकादि च रसविषयम्। The subject matter of the dramas is रस.

12 दशरूपके

रसस्य च पदार्थीभूतविभावादिकसंसर्गात्मकवाक्यार्थहेतुकत्वा- द्वाक्यार्थाभिनयात्मकत्वम्। रसाश्रयमित्यनेन दशितम् । Moreover, the Nataka is naturally the acting according to the sense of the speech ( sentences ) therein. The source of the T is the language ( of the Nataka ) and its sense, the अनुभाव etc. and their associates (सात्त्विक भाव. etc. ). The नाटक, therefore, is but the language ( with gestures ) and its mean- ing is therefore reasonably termed as the रसाश्रय. नाट्यमिति च 'नट अवस्पन्दने' इति नटेः किञ्विच्लनार्थत्वात्सा- त्विकवाहुल्यम्। The word नाट्य is derived from the root #, the meaning of which is to move gently. This word therefore conveys the sense mostly of gentleness. अत एव तत्कारिषु च नटव्यपदेश: । Under these circums- tances, the performer of the Natya is classed as a ( while the performer of the नृत्य is classed as नर्तक). यथा च गात्रविक्षेपार्थत्वे समानेऽप्यनुकारात्मकत्वेन नृत्तादन्यभ्नृत्यम्। The Nritya is a different thing from the Nritta though the motion of the limbs is common in both (नृत्य and नृत्त), but the नृत्य is the imitation of actions and the Ta is only the moving about of the limbs. तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान्नाट्यात्पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृत्यम्। So the a which is the imitating action of the words and their meaning is a differeut thing from the anaa which is the acting of the meaning of the episode ( the sentences ). प्रसङ्गान्नृत्तं व्युत्पाद्यति । Now the author defines the a which is occasional in this place. (13) नृतं ताललयाश्रयम्। The Nritta is the receptacle of ताल and लय. (ताल means striking the drum in a particular length of

प्रथम: प्रकाश: 13

time. It enriches the music. The लय means the time in music. )

तालश्चञ्चुपुटादिः। लयो द्रुतादिः। तन्मात्रापेक्षोऽङ्गविक्षेपोभिनय- शून्यो नृत्तमिति। The ताल sare चञ्रपुट and others and the लयs are द्रुत etc. (See App.) The mere dancing, which does not require the acting after any parti- cular state ( of hero ) and which is according to these मात्राs ( measures) of music, is नृत्त.

अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे। Now the author explains both ( the नृत्य and the नृत्त).

(14) आाद्यं पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम्॥६।।

The first of the above ( नृत्य) is acting according to the words and their meaning. It is also known ( designated ) as मार्ग while the other (नृत्त) is called देशी. नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम्। नृतं च देशीति। ( Translated above )

[ According to the Sangita Ratnakara of Sharnga- deva, नृत्य ( the dance) means which accompanies or follows ar ( the sound of musical instruments ). He ( Sharngadeva ) is also of the opinion that the नृत्य is of two kinds (1) मार्ग and (2) देशी. The नृत्य of धनञ्ञय is a variety of नृत्य of Sharngadeva. "गीतं वादयं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गीतमुच्यते ॥२१॥ मार्गो देशीति तद्द्वेधा तत्र मार्गः स उच्यते। थो मार्गितो विरिब्च्यादयैः प्रयुक्तो भरतादिभिः ॥२२॥ देवस्य पुरतः शम्भोर्नियताभ्युदयप्रदः। देशे देशे जनानां यद्रुच्या हृद्यरअ्कम्।

14 दशरूपके

गानं च वादनं नृत्यं तद्देशीत्यभिधीयते॥।२३।। नृत्यं वाद्यातुगं प्रोक्तम्-।।" Sangita Ratnakara I. I. But the नृत्त of भरत is the same as that of धनञ्ञय। "अत्रोच्यते न खल्वर्थ नृत्तं किञ्रिदपेक्षते। किन्तु शोभां जनय- तीत्यतो नृत्तमिदं स्मृतम् ॥२६०। प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभा- वतः। माङ्गल्यमिति कृत्वा तु नृत्तमेतत्प्रकीत्तितम् ॥२६१। विवाह- प्रसवावाहप्रमोदाभ्युदयादिषु । विनोदकरणं चैव नृत्तमेतत् प्रकी- ततिंतम् ॥२६२।" Natya Shastra of Bharata IV.] द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति । Now the author shows two kinds of each of the ( above mentioned ) varie- ties ( of acting and dancing ).

(15) मधुरोद्धतभेदेन तद्द्वयं द्विविधं पुनः। लास्यताएडवरूपेख नाटकादयुपकारकम् ॥१०॥ Again, there are two varieties of the above two (नृत्य and नृत्त). (1) मधुर which is also called लास्य and (2) उद्धत which is also called ताण्डव. [मधुर=tender, ad=haughty ] Both these refine the acting in the dramas. The drrmas are enriched with them. सुकुमारं द्वयमपि लास्यम्। उद्धतं द्वितयमपि ताएडवम्। Each of the above ( नृत्य and नृत्त ) is of two kinds according to their tenderness and haughtiness. When tenderly performed, they are called Tr and when haughtily performed, they are called ताएडव. प्रसङ्गोक्तस्योपयोगं दशयति। तच् नाटकाद्युपकारकमिति। नृत्यस्य कचिद्वान्तरपदार्थाभिनयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावु- पयोग इति। Now the author shows the usefulness of both that are mentioned topically. These (नृत्य and ) enrich the acting in the dramas. The former refines the subordinate acting and the latter adds grace to the acting.

प्रथम: प्रकाश: 15

अनुकारात्मकत्वेन रूपकाणगामभेदात् किंकृतो भेद इत्याशङ्कयाह। AIl the gyss (See in No. 11) are the imitation of states. What then makes their ( ten ) varieties ? Why should they not be termed as ma only ? Now the author answers this objection. (16) वस्तु नेता रसस्तेषां भेदकः । What differentiate them are ara ( story and the plot), नायक ( the hero ) and रस ( the sentiment). वस्तुभेदान्नायकभेदात्, रसभेदाद्रपकाणामन्योन्यं भेद इति । They differ from one another, for they have their own kind of plot, hero and sentiment. वस्तुभेदमाह। Now the author shows the varieties of Plot.

(17) वस्तु च द्विधा।

कथमित्याह। The plot is of two kinds.

(18) तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विदु: ॥११।। They are (1) the chief plot which is called topic or theme and (2) the subordinate plot which is called an episodical plot and which becomes the part of the chief plot, प्रधानभूतमाधिकारिकम्। यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्त: | e.g. the story of Rama and Sita in the (drama of) Rama- yana. तद्ङ्गभूतं प्रासङ्गिकम्। यथा तत्रैव विभीषणसुग्रीवादिवृत्तान्त इति। e. g. in the same drama ( the Ramayana ) the stories of Sugriva and Vibhishana and others. निरुक्त्याधिकारिकं लक्षयति। Now the author interprets and defines the Topic.

16 दशरूपके

(19) अधिकारः फलस्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः । तन्निर्वृत्तमभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥१२॥ The Adhikara means meed and he who is its master ( entitled to it) is called अधिकारिन्। The story of a plot ( the acting of state ), which is to be performed by the अधिकारिन् (hero ) and which per- vades the whole plot is called आधिकारिक or Topic. फलेन स्वस्वामिसम्बन्धोऽधिकारः। फलस्वामी चाघिकारी। तेनाधि- कारेणाधिकारिणा वा निवृत्ं, फलपर्यन्ततां नीतम्। (led or conti- nued to the last result) इतिवृत्तम् (history or the story of the plot ) आधिकारिकम् । प्रासङ्गिकं व्याचष्टे । Now the author explains the episo- dical plot. (20) प्सङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः । The episodical means, where the state is acted to enrich the story of others and to adorn itself occasionally. (Bharata names it as आानुषङ्गिक also). यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्स्वप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रास- ङ्विकमितिवृत्तं प्रसङ्गनिर्वृत्तेः। The story which is acted in support of other's ( i. e the main ) story and its own purpose is answered with that of other's ( of hero ) is called Episodical, because it is acted occasionally. १ 'इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिवर्तयेत्। आरधिकारिकमेकं स्यात्प्रासङ्गिक- मथापरम्॥३।। कवे: पयत्नान्नेतणां युक्तानां विध्यपाश्रयात्। कल्प्यते यत्फलप्रा- सिः समुत्कर्षांत्फलस्य तु ॥४।। कारणात्फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम्। परोपकरणार्थ तु कीरत्यते ह्यानुषङ्गिकम् ॥५॥" Bh. XXI. "इदं पुनर्वस्तु बुधैद्विविधं परिकल्प्यते। आधिकारिकमेकं स्यात्प्रासङ्गिकम था- परम्॥४२॥ अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः। तस्येतिवृत्तं कविभि- राधिकारिकमुच्यते ॥४३। अरस्योपकरणार्थं तु प्रासङ्गिकमितीष्यते ।" Sahitya Darpana. VI.

प्रथम: प्रकाश: 17

प्रासङ्गिकमपि पताकाप्रकरीभेदाद् द्विविधमित्याह। Now the author shows that the Episodical plot is of two kinds: (1) पताका and (2) प्रकरी. १/21) सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक्॥१३।। ( The Episodical plot is of two kinds: ) (1) qa1T which is connected continuously with the Topic (आधिकारिक ) and (2) प्रकरी which occupies only some part ( or parts ) of the theme. दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिकं सा पताका। सुगीवादिवृत्तान्तवत्। The Episodical which accompanies the Topic to a great extent is called पताका. e. g. the story of Sugreeva and others ( in the drama of Ramayana). पताकेवासाधारण- नायकचिह्नवत्तदुपकारित्वात् । Because it supports the theme like the banner which is one of the chief badges of the hero. यदल्पं सा पकरी। श्रवणादिवृत्तान्तवत् । The प्रकरी is the Episodical which is connected with the Topic to a small extent. ( It is a momentary part of the story ), e. g. the story of Shravana ( in the drama of Ramayana ). पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पाद्यति । Now the author defines the पताकास्थानक for the order of the context demands its definition. (22) प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनोऽन्योक्तिसूचकम् । पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणाम्॥१४।। The पताकास्थानक ( the representative or the substi- tute of a banner ) which suggests either the part of १ "यद्वत्तं हि परार्थं र्यात्प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच् कल्प्येत सा पता- केति कीर्तिता॥ २५॥ फलं सङ्कल्प्यते सन्भिः परार्थ यस्य केवलम्। अनुबन्धेन हीनस्य प्रकरीं तां विनिर्दिशेत् ॥ २६ ॥।" ( Bharata. XXI) "व्यापि प्रासङ्गिकं वृत्तं पताकेत्यभिधीयते ॥ ६७॥" "प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी भवेत् ॥ ६८ ।।" Sahitya Darpana. VI. २

18 दशरूपके

the plot in hand or the following part of the plot, is of two kinds according to its nature: (1) तुल्यसंविधान ( in which, the story coincides with the subject matter of the context ) and (2) तुल्यविशेषण (in which, the modifying words are equally used for the subject- matter and itself.) It (पताकास्थानक ) indicates the theme suggestively and in itself it is an incidental one. ( See the diagram. ) प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताका- स्थानकम् । It is called पताकास्थानक because it indicates ( suggestively ) the acting of a story just to be per- formed as the banner indicates the approach ( of king and army etc.) and it serves the plot like yatT l तञ्च तुल्येतिवृत्ततया तुल्यविशेषसातया च द्विप्रकारकम्। अन्योक्तिसमा- सोकिभेदात्। And it is of two kinds: (1) firstly, one in which, the arrangement of the story is uniform and the figure of speech is अन्योक्ति ( See. App.) and (2) secondly, that in which, the punny adjectives equa- lise the main story and the incidental one, and the figure of speech is समासोक्ति (See.App.). यथा रत्नावल्याम्। "यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिएयाः सूर्योडस्तमस्तकनिविष्टकर: करोति॥" यथा च तुल्यविशेषएतया। "उद्दामोत्कलिकां विपाएडुररुचं प्रारब्धजुम्भां कषणादू आयासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः। अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम् ॥" As for example, in the Ratnavali- "The sun whose rays ( like his hand ) set upon the peak of the setting mountain, consoles the lotus plant, just as a loving husband, at the time of taking leave of his beloved wife, consoles her. He seems to say-

प्रथम: प्रकाश: 19

(In the case of the plant) (In the case of the loving wife) (1) पम्मनयने O Love, whose (1) Love, whose eyes are eyes are the as beautiful as the lotus flowers. lotus flower. (2) अहं यातोऽस्मि I am going. (2) I am leaving you ( I am going ). (3) ममैष समय: This is my (3) I have to go, for it is time to go. the call of my duty. (4) सुप्ता भवती You will sleep (4) You will sleep ( will (will be closed) be sad ) when I am when I am gone. gone. (5) मयैव प्रतिबोधनीया When (5) When I come back, I rise again, you will you will be aroused be flowered (or blown) by me alone. by me alone.

( According to Dhanika, the figure of speech in this verse, is अन्योक्ति But समासोक्त would be mention- ed more reasonably. Moreover the figure अन्योकि is not found in many well-known books on Rhetoric; for its purpose is answered by the अप्रस्तुतप्रशंसा (See App.). This verse is the example of the तुल्यसंविधान- पताकास्थानक "I look at this creeper in the garden, as one looks at a beautiful woman other than his own wife and

(In the case of the creeper) (In the case of the woman) (a) उद्दामोत्कलिका which is («) whose uneasiness is budding excessively. too much.

(b) विपाएडुररुचम् the colour ) whose complexion is of which is pale. pale.

(c) क्षरात् just now. (c) just now.

20 दुशरूपके

(d) प्रारब्ध जुम्भाम् which be- I (d) who begins to yawn. gins to open itself. (e) समदनाम् which is aro- (e) who is loving her lov- und the mango tree. er. (i. e. me ) () अविरलैः continuous. (f) continuous. (g) श्वसनोद्गमैः by bloom- (g) by breathing hard. ings. (hi) आत्मन: of itself. (h) of herself. (i) आयास effort. (i) difficulty. (j) आरतन्वतीम् indicating. (j) expressing.

I surely make the ( my ) queen so angry that the colour of her face will be red. ( Here these two verses indicate the plot which is to be acted just now ). (The पताकास्थानक is of four kinds according to the नाट्यशास्त्र of भरतमुनि. The author of the Sahitya Darpana also follows Bharata. The passage of the Sahitya Darpana runs as follows ) :- "यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिस्तल्लिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते। ( ... चिन्त्यमानेऽपि तल्लिङ्गार्थः Bhar:) आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥४५॥ तद् भेदानाह-

पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्ततितम्॥ ४६॥ (परिकीर्त्यते Bharata. ) यथा रत्नावल्यां "वासवदत्तेयं" इति राजा यदा तत्कएठपाशं मोचयति तदा तटुक्तया "सागरिकेयम्" इति प्रत्यभिज्ञाय "कथं प्रिया मे सागरिका-

1 The yawning is one of the natural signs of love of a woman. Vide S. D. III, 120.

प्रथम: प्रकाश: 21

अलमलमतिमात्रं साहसेनाधुना ते त्वरितमयि विमु्ज त्वं लतापाशमेतम्। चलितमपि निरोद्ुं जीवितं जीवितेशे क्षामिह मम कएठे बाहुपाशं निधेहि॥" इति फलरूपार्थसम्पत्तिः पूर्वापेक्षयोपचारातिशयाद्गुणवत्युत्कृष्टा। वच: सातिशयं श्लिष्टं नानाबन्धसमाश्रयम्। (वचसातिशय्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् Bharata,) पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्त्तितम् ।।४७।। यथा वेरयाम्-"रक्तप्रसाधितभुवः कतविग्रहाश्च। स्वस्थीभवन्तु कुरुराजसुता: सभृत्याः ॥" अत्र रक्तादीनां रुधिरशरीराथहेतुकश्लेष वशेन बीजार्थप्रतिपादनात् नेतमङ्गलप्रतिपत्तौ सत्यां द्वितीयं पताकास्थानकम्। अर्थोपक्षेपकं यत्तु लीनं सविनयं भवेत्। (पक्षेपणं Bharata.) श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिद्मुच्यते ।। ४८॥। (.मिदमिष्यते ॥ Bharata.) लीनमव्यक्तार्थम्, ल्िष्टेन सम्बन्धयोग्ये नाभिप्रायान्तरप्रयुक्त्तेन प्रत्युत्तरेणोपेतम्।। सविनयं विशेषनिश्चयप्राप्त्या सहित, संपाद्यते यत्तत्ततीयं पताकास्थानकम् । यथा वेरयां द्वितीयेऽङ्क-"कञ्चुकी-देव भग्नम्। राजा-केन। कञ्चुकी-भीमेन। राजा-कस्य। कञ्चुकी-भवतः। राजा-आः किं अ्रलपसि। कञचुकी-(सभयम्) देव ननु व्रवीमि-भग्नं भीमेन भवतः। राजा-धिकू, वृद्धापसद कोडयमद्य ते व्यामोहः। कञ्चुकी-देव न व्या मोहः सत्यमेव। भग्रं भीमेन भवतो मरुता रथकेतनम्। पतितं किद्धिणीकाणबद्धा क्रन्दमिव चितौ॥"

द्वयर्थो वचनविन्यास: सुन्लिष्टः काव्ययोजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताकास्थानकं परम् ॥ ४६ ॥ (उपन्यास: संयुतश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम् Bharata.) यथा रत्नावल्याम्- "उद्दामोत्कलिकां विपाएडुररुचं प्रारब्धजृम्भां च्षणाद् आयासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः।

22 दशरूपके

अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवम् पश्यन्कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्या: करिष्याम्यहम्॥" अत्र भाव्यर्थ: सूचितः। एतानि चत्वारि पताकास्थानानि कचिन्मङ्ग- लार्थ सर्वसन्धिषु भवन्ति। काव्यकतुरिच्छावशाद् भूयोऽपि भवन्ति। यत्पुनः केनचिदुक्तम् 'मुखसन्धिमारभ्य सन्धिचतुष्टये क्रमेण भवन्ति' तद्न्ये न मन्यन्ते। एषामत्यन्तमुपादेयानामनियमेन सर्वत्रापि सर्वेषामपि भवितुं युक्तत्वात्।।" एवमाधिकारिकद्विविधप्रासङ्गिकभेदात् त्रिविधस्यापि त्रैविध्यमाह। The above varieties ( one Adhikarika and two kinds of Prasangika ) make three kinds of the plot. Each of these varieties again is of three kinds. Now the author shows this- (23) प्रख्यातोत्पाद्यमिश्रत्वभेदात्त्रेधापि तत्त्रिधा। प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् ।।१५।। मिश्रं तु सङ्करात्ताभ्यां दिव्यमर्त्यादिभेदतः ॥ इति निगद्व्याख्यातम्। Each of the above-defined three varieties of the plot, again are of three kinds; (1) प्रख्यात ( the story of which is well known in the history and literature), (2) उत्पाद्य ( imaginary plot) and (3) मिश्र ( the plot which is partly historical and partly imaginary ). There are three other kinds of each of these (3x3) varieties of the plot and they are according to the story of the heroes who are represented as (1) दिव्य- नायक ( the heroes etc. who are divine or mythical) e.g. God Shiva in the Parvati Parinaya (2) दिव्या- दिव्य- (who are partly divine and partly mortal e.g. श्रीकृष्ण in the रुक्मिणीपरिसाय) and (3) मर्त्य or अरदिव्य (mortals,e.g .; भीमसेन in the Venisamhara). The plots contain the story of these three varie- ties that depend upon the varieties of the heroes

प्रथम: प्रकाश: 23

whose story is related therein. No accurate defini- tions of these (दिव्य etc.) heroes is found in the works on the subject. I will show it, with arguments, in the App. The word आदि ( and others ) in the text includes दिव्यादिव्य or दिव्यमर्त्य. DIAGRAMS No. (1) नाट्य or रूप and रूपक। ( See text Nos: 7, 8 and 9.) No. (2) नृत्य or मार्ग (12, 14) नृत्त or देशी (13, 14)

मधुर or लास्य ( 15) उद्धत or ताण्डव (15) These make -- (1) मधुरनृत्य or लास्यनृत्य (2) उद्धतनृत्य or ताएडवनृत्य (3) मधुरनृत्त or लास्यनृत्त (4) उद्धतनृत्त or ताएडवनृत्त No. (3) वस्तु (Plot) 1

आधिकारिक (18,19) प्रासङ्गिक (18,20) 1

पताका (21) परकरी (21)

प्रख्यात (२३) उत्पाद्य (२३) मिश्र (२३)

24 दशरूपके

These make

आधिकारिक- (1) म्रख्यात-आधिकारिक-वस्तु । (2) उत्पाद्य-आधिकारिक-वस्तु । वस्तु (3) मिश्र-आधिकारिक-वस्तु । (4) म्रख्यात-पताका-प्रासङ्गिक-वस्तु। (5) उत्पाद्य-पताका-प्रासङ्गिक-वस्तु। प्रासङ्गिक- (6) मिश्र-पताका-प्रासङ्गक-वस्तु। वस्तु (7) प्रख्यात-प्रकरी-प्रासङ्गिक-वस्तु। (8) उत्पाद्य-प्रकरी-प्रासङ्गिक-वस्तु। (9) मिश्र-प्रकरी-प्रासङ्गिक-वस्तु। No. (4) पताकास्थानक । No. 21.

प्रस्तुतभाववस्त्वन्योक्तिसूचक । ्रगन्तुभाववस्त्वन्योक्तिसूचक।

तुल्यसंविधान तुल्यविशेषण These are (1) तुल्यसंविधानप्रस्तुतभाववसत्वन्योक्तिसूचक। (2) तुल्यसंविधानागन्तुभाववस्त्वन्योक्तिसूचक।

(4) तुल्यविशेषणागन्तुभाववस्त्वन्योक्तिसूचक। Again they are multiplied by दिव्यादि । Then- (आरधिकारिकवस्तूनि) (3) मत्यप्रख्यातआधिकारिकवस्तु।

(1) दिव्यप्रख्यातआ्रधिकारिकवस्तु। (4) दिव्य, उत्पाद्य, आधिकारिक वस्तु। (2) दिव्यादिव्यप्रख्यातआ्रधिका- (5) दिव्यादिव्य, उत्पाद्य, आधि- रिक वस्तु। कारिक वस्तु।

प्रथम: प्रकाश: 25

(6) मर्त्य, उत्पाद्य, आधिकारिक (17) दिव्यादिव्य, मिश्र, पताका, वस्तु। (7) दिव्य, मिश्र, आधिकारिक प्रासङ्िक वस्तु। (18) मर्त्य, मिश्र, पताका, प्रास- वस्तु। (8) दिव्यादिव्य, मिश्र, आधि- ङ्विक वस्तु। (19) दिव्य, प्रख्यात, प्रकरी, प्रास- कारिक वस्तु। (9) मर्त्य, मिश्र, आधिकारिक ङ्गिक वस्तु। (20) दिव्यादिव्य, प्रख्यात, प्रकरी,

(प्रासङ्गिक वस्तूनि) वस्तु। प्रासङ्गिक वस्तु। (21) मर्त्य, प्रख्यात, प्रकरी, प्रास- (10) दिव्य, प्रख्यात, पताका, प्रास- द्विक वस्तु। ङ्गिक वस्तु। (22) दिव्य, उत्पाद्य, प्रकरी, प्रास- (11) दिव्यादिव्य, प्रख्यात, पताका, ङ्विक वस्तु। प्रासङ्गिक वस्तु। (23) दिव्यादिव्य, उत्पाद्य, प्रकरी, (12) मत्य, प्रख्यात, पताका, प्रास- प्रासङ्गिक वस्तु। ङ्गिक वस्तु। (24) मत्य, उत्पाद्य, प्रकरो, प्रास- (13) दिव्य, उत्पाद्य, पताका, प्रास- ङ्विक वस्तु। ङ्विक वस्तु। (25) दिव्य, मिश्र, प्रकरी, प्रास- (14) दिव्यादिव्य, उत्पाद्य, पताका, ङ्विक वसतु।

प्रासङ्गिक वस्तु। (26) दिव्यादिव्य, मिश्र, प्रकरी, (15) मर्त्य, उत्पाद्य, पताका, प्रास- प्रासङ्गिक वस्तु। ङ्विक वस्तु। (27) मत्य, मिश्र, प्रकरी, प्रास- (16) दिव्य, मिश्र, पताका, प्रास- ङ्विक वस्तु।

ङ्विक वस्तु। ( The examples of all these 27 varieties of plot ( or the parts of the plot ) aregiven in the Appendix.) ( As for example, the प्रख्यात plot is in the first half of the Veni-samhara, उत्पाद्य plot is in the Malati- madhava and the fisr Plot is in the Shakuntala. ) तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह । Now the author shows the object of the plot ( classified above ). (24) कार्य त्रिवर्गस्तच्छुद्मेकानेकानुबन्धि च ॥ १६ ॥ The effect ( of the acting of such plots ) is त्रिवर्ग

26 दशरूपके

or the triad ( See under No. 6) Their secondary effect also is not to be disregarded. The author says that the effect of seeing or reading some dramas, is the introduction of the religious principles ; of some dramas, earning money and of some dramas is pure worldly enjoyments ( i. e. how to enjoy the worldly things ). The effect of a drama must be only one ( as shown above ), two or all. धर्मार्थकामा: फलम्। तच्च शुद्धमनेकानुबन्धं द्वित्र्यनुबन्धं वा। (ex- plained above ). तत्साधनं व्युत्पाद्यति now the author describes its (of effect of the plot ) means. (25) स्वल्पोद्दिष्टस्तु तद्धेतुर्बीजं विस्तार्यनेकधा। The are or the seed of the plot, is the source of the effect ( mentioned above.) and it should be shown in a few words and expanded in various ways. स्तोकोदिष्टः कार्यसाधकः । पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवह्गीजम्। स्तोकोहिष्टः mentioned in a few words, कार्य- साधक: completing the effect, पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी। further on, expanding in many ways हेतुविशेषो बीजवत्, बीजम्। the particular source of the plot like a seed ( of a tree etc.) is called बीज. [बीज=seed. Here, this word is used in its figurative sense. ]' यथा रत्नावल्याम्-As for example (the बीज is shown) in the Ratnavali-वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगन्धरायणव्यापारो विष्कम्भके न्यस्तः । The effort of Yoga- ndharayana, which was the root cause of obtaining १ "अल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुघा यत्प्रसपति। फलावसानं यच्चैव बीजं तद- भिधीयते" Bh: 21. 22. "स्वल्पमात्रं समुद्दिष्ट बहुधा यत्प्रसर्पति। फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजं तदभिधी- यते" S. D. VI. 64-65.

प्रथम: प्रकाश: 27

Ratnavali, by Vatsaraja and in which the luck was friendly to the hero, is shown in the Vishkambhaka. "यौगन्धरायण :- कः सन्देहः (द्वीपादन्यस्मात् •- इति पठति)" इत्यादिना "प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ-" इत्यन्तेन। "Yougandharayana-What doubt ? ( There is no doubt about it )-( he recites the verse द्वीपादुन्यस्मात्)- The बीज begins in the above and ends in- "प्रारम्भे etc."

रोत्साहो बीजमिति। Or in the Venisamhara, the बीज is the firmness of Yudhisthira accumulated by the irritation of Bhima-the cause of braiding Draupadi's hair. तच्च महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकविधम्। This बीज is of many ( two) kinds-(1) महाकार्यहेतु the source of the great effect and (2) अवान्तरकार्यहेतु the source of the subordinate effect. अवान्तरवीजस्य संज्ञान्तरमाह Now the author mentions technical term for the अवान्तरबीज। (26) अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्। When the main story is separated by any sub- ordinate story ( or-when the context is intervened by any subordinate story ), the part of the plot which conjoins the context ( or reminds the main plot ) is called farg I ( which is the cause of disin- tervening. ) यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सति अनन्तरकार्यहेतुः "उद्यनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते-॥ सागरिका (श्रत्वा) कहं एसोसो उद्यणानरिन्दो जस्स अहं तादेए दिएणा (कथमेष स उदयनन रेन्द्रो यस्याहं तातेन दत्ता)" इत्यादि। बिन्दुः जले तैलबिन्दुवत् प्रसारित्वात् । As for example, in the Ratnavali-"They are looking at your ( of the King Udayana ) feet as though they are looking at the rays of the moon.

28 दशरूपके

Sagarika-( hearing ) Why ! this is the king Udayana, to whom I have been given ( in betroth- ment ) by my father". This passage was spoken when the chain of the main story was broken at the end of the worship of Cupid ( in the festival ) which was for a subordinate purpose ( not a part of main story ). The above passage reminds of the main story and therefore it is a बिन्दु. Though the बिन्दु is a technical term here, yet it is termed according to its literal sense also, for it spreads itself like a farg ( drop ) of oil upon the surface of water. इदानीं पताकादं प्रसङ्गाद् व्युत्क्रमोक्तं क्रमार्थमुपसंहरन्नाह। Now the author concludes the पताका etc., to con- tinue the order, which was occasionally left up. (27) बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणाः। अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥१८॥ There are five अर्थप्रकृतिs of drama. They are बीज, बिन्दु, पताका, प्रकरी and कार्य. They are called अर्थप्रकृतिs because they are the leading source or occasion of the grand object of a drama.' अर्थप्रकृतयः प्रयोजनसिद्धिहेतवः They are the cause of the fulfilment of the object of a drama. अन्यद्वस्थापश्न्कमाह-The author shows the five other stages of drama. (28) अवस्था: पञ्च कार्यस्य प्रारब्घस्य फलार्थिभिः॥ आरम्भयत्नप्राप्त्याशा नियताप्तिफलागमाः ।१६॥ १ "बीजबीन्दुपताकाश्च प्रकरीकार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च, ज्ञात्वा योज्या यथाविधि।।" Bharata XXI 22. S. D. VI. 64-65. २ "प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्र सम्भवः। नियता च फलप्रासिः फलयोगश्च पञ्चमः ॥" 9. "इतिवृत्ते यदावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः ॥" 21. Bharata XXI.

प्रथम: प्रकाश: 29

There are five stages of the कार्य (denouement) which is begun by those who are desirous of its fruit. Their names are (1) आारम्भ, (2) यत्न, (3) प्राप्त्याशा, (4) नियताप्ति and (5) फलागम. यथोद्देशं लक्षणामाह। Now the author defines ( the above mentioned five stages ) according to their order. (29) औत्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे। The effect is called आारम्भ (commencement). It is an ardent desire of a hero and others for obtaining rich fruition. इदमहं सम्पादयामीत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते। यथा रत्ना- वल्यां-"प्रारम्भेऽस्मिन्सवामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।" इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेवत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगन्धरायणामुखेन affia: i ( when a dramatical person says or shows in his acting that ) 'I will accomplish this', such his effort is called आरारम्भ or the effort e.g.in the Ratna- vali, when Yougandharayana says. "In this effort which is the source ( or the cause ) of (my) master's success ( or prosperity ) and which is thus supported by ( in which the luck has thus given the support of its hand ) his ( my master's ) luck." Here the effort or the ar is shown ( or expressed ) through Yougan- dharayana.9 अथ प्रयत्न: Now the author defines the प्रयत्न । (30) प्रयत्नस्तु तदप्राप्तौ व्यापारोऽतित्वरान्वितः ॥२०।। In the Sahitya Darpana, the reading is the same as in the text of this book. १-"शरौत्सुक्यमात्रबन्धुस्तु यद्वीजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स खल्वारम्भ इष्यते।" Bha. XX. 10. "भवेदारम्भ औरत्सुक्यं यन्मुख्यफल- सिद्धये"S. D. VI. 61.

30 दशरूपके

When the fruition of the कार्य is not obtained (or is delayed ) the exertion accompanied a hurry is called प्रयत्न।१ तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्चेष्ठाविशेषः प्रयत्नः । यथा रत्नावल्यामालेख्याभिलेखनादिवत्सराजसमागमोपाय :- "तहावि यथा- सात्थि अएणो दंसरुबाओ त्ति जहातहा आलिहिश जधासमीहिअ्रं करिस्सं" इत्यादिना दर्शितः। When the object of the effort is not obtained, to use ( some ) remedy ( of failure or disappointment etc. ) is called प्रयत्न. As for exam- ple the प्रयत्न is shown in the Ratnavali when Saga- rika portrays वत्सराज, because she could not see him. It begins from her portraying as "Sagarika-Never- theless, as there is no other way to see him, I will portray him anyhow and I will do what I desire. प्राप्त्याशामाह । Now the author defines प्राप्त्याशा। (31) उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्राप्तिसम्भवः ॥ When the possibility of obtaining the desired object is doubtful on account of the presence of some obstacles and the hope is not given up, the acting or the speech is called प्राप्त्याशा। उपायस्यापायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितैकान्ता फलप्राप्ति: प्राप्त्याशा। When the success is not quite sure ( though its hope is not given up ) on account of the presence of both, the favourable means and the possibility of some obstacles, it is called the प्राप्त्याशा ॥ यथा रत्नावल्याम् तृतीयेडङ्के। वेषपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वासवदत्तालक्ष- सापायशङ्गायाः । An example of the प्राप्त्याशा is seen in the Ratnavali-when the changing of dress etc. is the १ "अपश्यतः फलप्राततिं व्यापारो यः फलं प्रति। परञ्चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्न: प्रकीततिव:।" Bha: XXI. 11. The same reading in the Sahitya Darpana,

प्रथम: प्रकाश: 31

sure means of the union ( of the hero and heroine ) and the fear of the coming of Vasavadatta ( as an obstacle ) also is shown. The passage runs thus- "एवं जदि अकालवादाली विइ आअच्छित्र अएसादो स राइस्सदि वासवदत्ता। (एवं यदि अकालवातालीवागत्यान्यतो न नेष्यति वास- वदत्ता )" If Vasavadatta, like a whirlwind does not come and take away ( the hero ) to one side. इत्या- दिना दर्शिताऽनिर्धारितैकान्ता समागमप्राप्तिः। The uncertainty of the union is shown and therefore it is a प्राप्त्याशा।" नियताप्तिमाह । Now the author defines नियताप्ति (32) अपायाभावतः प्प्तिर्नियताप्तिः सुनिशचिता ॥२१॥ The certainty of getting the success on account of the absence of obstacle is called नियताप्ति॥२ अपायाभावादवधारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति। ( Explain ed.) यथा रत्नावल्याम् "विदूषकः-सागरिका दुक्करं जीविस्सदि (सागरिका दुष्करं जीविष्यति)।" इत्यनन्तरम्-"राजा-वयस्य देवी- प्रसादनं मुक्त्वा नान्यमन्रोपायं पश्यामि।" इत्यनन्तराङ्काथबिन्दुनाडनेन देवीलक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान्नियता फलप्राप्ति: सूचिता। As for example in the Ratnavali-"Clown-It is now very difficult for Sagarika to live." Having commenc- ed this and concluding in, "King-My friend, I do not see any other remedy in this matter than to conci- liate the queen."; here नियताप्ति is shown by the removal of the obstacle in the form of (anger of the) queen and by conciliating her. And this नियताप्ति १ "उपायापायशङ्काभ्यां प्राप्त्याशा प्रातिसम्भवः" S. D. VI. 72. Bharata names it as प्रात्तिसम्भव and defines it thus- "ईषत्प्रापिश्च या काचिदर्थस्य परिकल्प्यते। भावमात्रेण संज्ञेयो विधिज्ञैः प्राप्ति- सम्भव: ॥।" XXI. 12. Bharata names it नियता फलप्राप्तिः। "नियता च फलप्राप्ति- यंत्र भावेन पश्यति। नियतां तां फलप्रातिं सगुणस्तु विनिर्दिशेत्।"XXI.13. "अपायाभावतः प्राप्तिर्नियतापिस्तु निश्चिता" S. D. VI. 72.

32 दशरूपके

indicates the subject of the next act in a farg. [ In the Sahitya Darpana also, the example of नियताप्ति is the same as given above. But this example is quite out of place here. The queen Vasavadatta, accord- ing to her description in the Ratnavali is अधीरा प्रौढा and Hiffet and is very difficult to be reconciled. When we see the context of the Ratnavali, we find in the passage, quoted above, that the king is nearly despaired of the life of Sagarika. If he proposes to reconcile the queen, he does so because there is no other means to remove the catastrophe of his loving Sagarika and in reconciling the queen there is a dim shadow of hope. Under these circumstances, Vishwa- nath and Dhanika examplify the नियताप्ति inappro- priately. The better example of the नियतापि may be the following passage of the 'Shakuntala'. "शकुन्तला-हला चिन्तेमि अहं अवहीरणभीरु पुसो वेवइ मे हिअअं (हला चिन्त्यामहं (पद्यम्) अवधीरणाभीरु पुनर्वेपते मे हृदयम्) ...... सख्यौ-अत्तगुणवमाशिणि को दासिं शरीरशिब्बा- वत्तिअं' सारदिअं जोसिसिं पडतेए वारेदि (आत्मगुणावमानिनि क इदानीं शरीरनिर्वापयित्रीं शारदीं ज्योत्स्नां पटान्तेन वारयति). Sha- kuntala-"O friends, I think about the versification ( of love ) but my heart is trembling from the fear of being rejected by him ( the King )" ·..... Friends- "O friend, you are slighting your own good qualities. Who, in this world would prevent ( from coming to himself ) the autumnal moonlight, which delights ( tranquilises ) his own body, with the end of the cloth ( with a cloth ) ?" Here the obstacle ( TT) was the fear of rejection, in the mind of Shakuntala. This obstacle is removed by her friends and there is sure suceess in her love affair. This is therefore a नियताप्ति ।]

प्रथम: प्रकाश: 33

फलयोगमाह, Now the author defines फलयोग. (33) समग्रफलसम्पत्तिः फलयोगो यथोदितः ॥

The success in the fulfilment of the result is called फलयोग। यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवत्तित्वावाप्तिरिति। As for example,-the obtaining of ( winning ) Ratnavali and the emperorship ( by the hero ) is the फलयोग in the Ratnavali." सन्धिलक्षणामाह-Now the author shows the definition of the सन्धिs. [Here again Dhanika's standpoint is wrong. The author is not defining the सन्धिs here, but he slows why the सन्धिs are five. The सन्धिs are de- fined later on. Under these circumstances, Dhanika should have written सन्ध्युत्पत्तिमाह or सन्धिसङ्खयामाह ] (34) अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः ॥२२॥ यथासङर्येन जायन्ते सुखाद्याः पश्च सन्धयः॥ Because the अर्थप्रकृतिs are five; for, they accom- pany the five stages ( according to the different Circumstances ), the सन्धिs also are (become) of five kinds-viz. मुख, प्रतिमुख etc. according to the order of the अर्थप्रकृति. अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासङ्ख्येनावस्थाभि: पञ्चािर्योगाद्यथा- सङ्ख्येनैव वत्यमाणा मुखाद्या: पञ् सन्धयो जायन्ते। (explained above), सन्धि-सामान्यलक्षणामाह. Now the author shows the general definition of the सन्धि. १ "अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम्। यद्दृश्यते निवृत्ते तु फलयोगः स उच्यते" Bha. XXI. 14.।। "सावस्था फलयोगः स्याद्यः समग्रफलोदयः" S. D. VI. 73. ३

34 दुशरूपके (35) अन्तरैकार्थसम्वन्धः सन्धिरेकान्वये सति ॥२३। The unification of the state of the objects of the parts of the story is called सन्धि। एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरार्थप्रयोजनसन्बन्धः सन्धिः । ( Explained above ). के पुनस्ते सन्धय: Now the author shows the varieties of the सन्धिऽ. (36) मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमर्शोपसंहृतिः॥ They are मुख, प्रतिमुख, गर्भ, अवमर्श and उपसंहार। यथोद्देशं लक्षणमाह। Now the author defines all the varieties of the सन्धि according to the order mention- ed above. (37) मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा ॥।२४॥। अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात्। The arising of the source of the drama ( the beginning of the plot ) is called मुख. And the मुख is the source of diverse ( subordinate ) stories, diverse objects and diverse sentiments. There are twelve divisions of this (मुखसन्धि) and they are used for the commencement of the बीज'. बीजानामुत्पत्तिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य हेतुर्मुखसन्धिरिति व्याख्येयम्, तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौ रसोत्पत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति। The above text should be explained thus-the मुख- सन्धि is of many kinds. The पहसन etc. therefore have the बीज which is the source of the sentiments only and not the source of the त्रिवर्ग [ त्रिवर्ग See in the No. 6]. अस्य बोजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति १ "यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परि- कीरत्तितम्" Bha: XXI. 39. "यत्र बीजससुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मुखं परिकी- र्तितम्" S. D. VI. 76-77.

प्रथम: प्रकाश: 35

aTRITE I Now the author mentions the twelve divi- sions of the मुख। (38) उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् ॥२५॥ उक्ति: प्राप्ति: समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणम् ॥ २६॥ They are (1) उपक्षेप (2) परिकर (3) परिन्यास (4) विलो- भन (5) उक्ति (6) प्राप्ति (7) समाधान (8) विधान (9) परिभावना (10) उद्भेद (11) भेद and (12) करण. Their names are after their meanings. [अथ लक्षणाम् should be connected with the next passage. But the Nirnaya Sagar Press and the Guj- rati Press Editions that are before me now, join this passage with the above text. If these editions are followed, the prose-order must be अथ लक्षणम् (लक्षणम्-नाम जातावेकवचनम्) उपक्षेप: परिकर: etc. ] : एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थ लक्षएं क्रियते। Though they are explained in their names ( their names are according to their meanings ), the author defines them to make the terms easy to be understood. (39) बीजन्यास उपक्षेप: । To mention the बीज ( either directly or indirectly) is called उपक्षेप. यथा रत्नावल्यां (नेपथ्ये)- "द्वीपादन्यस्मादृपि मध्यादृपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय फटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः।" इत्यादिना यौगन्वरायणो वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापारं बीजत्वेनोपच्िप्तवानित्युपकेप: । As for example, in the Ratnavali -- १ "उपच्ेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्रातिः समाधानं विधानं परिभावना॥ उद्भेदः करएं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे Bha. XXI. 59-60. S. D. VI. 81-82.

36 दशरूपके

"( Behind he scene? ) The favourable fate brings immediately the desired object even from the other continent, from the middle of the ocean and from the end of the quarter ; and makes one its possessor." By this ( the stage manager ) alludes to the effect (or the success of hero) of Yogandhrayana's being the cause of the favourable fate in the form of obtaining Ratnavali.R परिकरमाह Now the author defines परिकर. (40) तद्वाहुल्यं परिक्रिया। The multiplicity of that ( उपक्षेप) is called the परिकर.३ यथा तन्नैव "अन्यथा क सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहलेश्वर- दुहितु: समुद्रे प्रवहणाभङ्गभन्नोत्थितायाः फलकासादनम्।" इत्यादिना "सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदयाः" इत्यन्तेन बीजोत्पत्तेरेव बहू- करणात्परिकर: । As for example, in the same book (Ratnavali)-"Otherwise how (could it be possible) the finding a plank by the daughter of the king of Ceylon, who was begged ( by me to make my master's queen ) through the belief in the prediction of the sage ; and who on her way to our country, sunk in the sea on account of the shipwreck; and rose up ( on the surface of the sea )"-beginning here and ending with-"Prosperity attends our master in ₹ This passage was not uttered in the qe ( be- hind the scene ). It was recited by the stage-mana- ger in the open stage. २ "काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः " ॥ Bha. XXI. 71. S. D. VI. 83. ३ "समुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः।" Bha. XXI. 72. "समुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरः पुनः" S. D. VI. 83.

प्रथम: प्रकाश: 37

every way" is the परिकर ; for it shows only the बीजोत्पन्ति परिन्यासमाह। Now the author defines the परिन्यास.

(41) तन्निष्पत्तिः परिन्यासः । Its ( of the बीज ) completion is called परिन्यास।१ चथा तत्रैव "प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे॥ सिद्धेर्भ्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाचारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥" इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः॥ As for example in the same book-"There is no doubt about the success in this my undertaking, which is the source of our master's prosperity, and which his goodluck supports ( gives support of its hand ). Nevertheless I am afraid ( of my master ) on account of my being acting of my own accord." By this, Yougandharayana expresses the (would be) success in his effort and agreeability of his master's luck, It is therefore a परिन्यास. विलोभनमाह । Now the author defines the विलोभन. (42) गुसाख्यातं विलोभनम् । The laudation of one's ( hero's etc. ) good qualities is called विलोभन.२ यथा रत्नावल्याम्- "अस्तापास्तसमस्तभासिनभसः पारं प्रयाते रवौ आस्थानीं समये समं नृपजनः सायन्तने सम्पतन्। सम्प्रत्येष सरोरुहद्युतिमुष: पादांस्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो १ "तन्निष्पत्या तु कथनं परिन्यासः प्रकीर्त्तितः ।" Bha. XXI. 72. "तन्निष्पत्तिः परिन्यासः" S. D. VI. 84. २ "गुरानिवर्णनं यत्तु विलोभनमिति स्मृतम्" Bha. XXI. 73. "गुाख्यानं विलोभनम्" S. D. VI. 84.

38 दशरूपके

इति वैतालिकमुखेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुएावर्णानया सागरिकाया: समागम-हेत्वतुरागबीजानुगुण्येनैव विलोभनाद्विलोभनमिति। As for example, in the Ratnavali- "At this evening time, when the sun, whose rays are dispersed and set, has gone to the further end of the sky, the group of the tributary kings is going together towards the assembly-hall to attend to your ( the king's ) feet that resemble the lotus flower ( that steal the beauty of the lotus flower), and that produces the excess of joy to the eyes like the पादा: (rays) of the moon.(Here the word) पादान has double meaning. q14=the foot and the rays of the sun or the moon. ) ( In the case of rays of the moon- सरोरुहद्यतिमुष := those that steal the beauty of the lotus flowers ( the rays of the moon make the lotus flowers faded). दृशाम् प्रीत्युत्कर्षकृत: those that produce the excess of joy to the eyes. ) This group of the subordinate kings looks as if they are looking at the rising moon." Here the विलोभन is shown in the attraction described by the bards with the similarity of the moon and the king Vatsaraja, which multiplies the cause of the बीज in the form of the love in the mind of सागरिका which can be fulfilled by the unity with the King ( i. e. marriage ). [ This description shows that the King is handsome and powerful and consequently he is the object of the successful love of the most beau- tiful lady in the world. ] यथा च वेगगीसंहारे। As in the Venisamhara also- "मन्थायस्तार्णवाम्भ: प्लुतकुहरवलन्मन्दरध्वानधीर: कोणाघातेषु गर्जत्प्लयघनघटाऽन्योन्यसंघट्टचण्डः। कृष्णाक्रोधापदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्।। इत्यादिना "यशोदुन्दुभिः" इत्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति॥

प्रथम: प्रकाश: 39

By whom this drum-the rumbling sound of which is resembling that of the mountain Mandara, which was shaken, when the ocean was being churned and water ( of the ocean ) went to the cavities and fell back, and being violent is like that of the collision of the roaring clouds of the universal destruction, which is confusing ears, and which is the harbinger of the wrath of Draupadi; and which is like thundering whirlwind in the form of the portent of destruction of the dynasty of Kuru; and which is like ( lit. a friend of) the echo of our lionlike roaring-is beaten." With this which ends at "the drum of fame". Here Draupadi is enticed and the passage is called विलोभन or enticing. अथ युक्त: । Now the author defines the युक्ति. (43) सम्प्रधारसामर्थानां युक्ति:। The deliberation of the subject matter is called युक्ति:' (युक्ति=Reason). यथा रत्नावल्याम्-"मयाऽपि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निच्िपता युक्तमेवानुष्ठितम्। कथितं च मया यथा बाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरा- मात्येन वसुभूतिना सह कथं कथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतेन रूमण्वता घटितः" I As in the Ratnavali-"I also have acted reasonably when I handed her ( Ratnavali ) to the queen with much respect (to Ratnavali). And I have told her also that Babhravya, the chamberlain and Vasubhuti, the Prime minister of the King of Ceylon, on any account, have come out of the ocean and they met with Rumanwan, who has gone to destroy the Kingdom of the Koshalas .- इत्यनेन सागरि- काया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादिप्रयोजनावधारणा- १ "सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यमिधीयते" Bha. XX1. 73. "सम्प्रधारणमर्थानां युक्ति:" S. D. VI. 84.

40 दुशरूपके

दाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः स्वना यकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनावधारणा दक्तिरिति। The above passage is a युक्ति for the cause of Vatsaraja's seeing Sagarika happily, who is in his own harem, is ascertained with foresaying the result of meeting Babhravya and the Prime minister of the King of Ceylon, and the meeting which is mentioned here, is the cause of their lord's unity with Ratnavali. अथ प्राप्तिः Now the प्राप्ति is defined.

(44) प्राप्ति: सुखागमः ।

The obtaining of happiness is called पप्तिः। यथा वेणीसंहारे-"चेटी-भट्टिणि परिकुविदो विश्र कुमारो लक्खोत्रपदि।" (भत्रि परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते) इत्युपक्रमे-'भीमः- मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्दःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः । सब्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः परोन॥ द्रौपदी (श्रुत्वा सहर्षम्)-साध अससुदपुव्बं खु एदं वश्रं ता पुणो पुणो भा (नाथ, अश्रतपूर्व खलु-एतद्वूचनं तत्पुनः पुनर्भस)" इत्यनेन भीमक्रोधबीजान्वयेनैव सुखप्राप्त्या द्रौपद्याः प्राप्तिरिति। As for example in the Venisamhara :- "Maid servant-The Prince ( Bhima ) seems to be very indignant." Beginnig here and ending in "Bhima-Will I not crush down the hundred Kauravas, in battle, with anger ? Will I not drink the blood from the bosom of Dusshasana ? Will I not break ( lit: pulverise ) the thighs of Suyodhana with my club ? Why then your king is making peace ( with our enemies ) with a compact ? Draupadi ( hearing with delight)-my Lord, These words were not heard before. I there- fore request you to speak so again and again." In this passage, the obtaining of happiness by Draupadi, १ "सुखार्थस्योपगमनं प्राप्तिरित्यमिसं्ञितम्।" Bha. XXI. 74. "प्रासितः सुखागमः ।" S. D. VI. 84.

प्रथम: प्रकाश: 41

throuh the बीज in the form of Bhima's wrath, is expressed and consequently it is a प्राप्ति. यथा च रत्नावल्याम्-"सागरिका- (श्रुत्वा सहर्ष' परिवृत्य सस्प्ृहं पश्यन्ती) कहं अअं सो राजा उदयणो जस्स अहं तादेस दिण्णा ता परप्पेसणदूसिदं मे जीविदं एतस्स दंसरोण बहुमदं संजादम्' इति सागरिकायाः सुखागमात् प्राप्तिरिति । As also in the Ratnavali- "Sagarika-( hearing and turning about and seeing the King with ardent desire ) Why! That is the King Udayana, to whom I am given by my father ( in betrothal ). Now my life, which is spoiled by the slavery of others is highly prized by my seeing him. With this passage, the author ( of the Ratnavali ) shows that Sagarika obtains happiness and it is also therefore a प्राप्ति. अथ समाधानम्। Now the समाधान is defined. (45) बीजागमः समाधानम् The support of the purpose is called समाधान ।२ यथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता-तेए हि उवगेहि मे उवअरखाइं (तेन ह्युपनय मे उपकरणानि)। सागरिका-भट्टिशि एदं सव्वं सज्जं (भत्रि, एतत्सव सज्जम्)। वासवदत्ता-( निरुप्यात्मगतन्) श्रहो पमादो परिअगास्स जस्स एव्व दंससापहादो पअन्तेए रख्खीदि तस्स ज्जेव कहं दिट्विगोअरं आअदा। भोदु एवं दाव (प्रकाशम्) हञ्जे सागरिए, कीस तुमं अज पराहीणो परिशस मत्रसूसवे सारिअं मोत्तणा इहागदा ता तहिं जेव गच्छ (शरहो प्रमाद: परिजनस्य यस्यैव दर्शनपथात्प्रयत्नेन परिरक्ष्यते तस्यैव कथं दृष्टिगोचरमागता। भवतु एवं तावत्। चेटि, सागरिके, कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्सवे सारिकां मुक्त्वेहागता तत्तत्रैव गच्छ)" इत्युपक्रमे "सागरिका (स्वगतम्) सारिआ दाव मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा पेखितु च मे कुतूहलं ता अलक्खिआ पेक्खि- १ (कथमयं स राजा उदयनो, यस्मै अहं तातेन दत्ता तत्परप्रेषसदूषित मे जीवितमेतस्य दशनेन बहुमतं संजातम्) २ "बीजार्थस्योपगमनं समाधानमपीष्यते" Bha. XXI. 74. "बीजस्यागमनं यत्तु तत्समाधानमुच्यते" S. D. VI. 85.

42 दुशरूपके

स्सम्" इत्यनेन वासवद्त्ताया रत्नावलीवत्सराजयोदर्शनप्रतीकारा- त्सारिकाया: सुसङ्गतार्पगोनालक्षितप्रेक्षणे न च वत्सराजसमागमहेतो- बीजस्योपादानात्समाधानमिति । As for example, in the Ratnavali-"Vasavadatta -- Then bring me the materials ( for the worship ). Sagarika-Your Majesty, here is everything ready. Vasavadatta-( Looking at Sagarika-to herself ) Oh ! This is the carelessness of our servants. She will come within the reach of the sight of that very persou, from whose eyes she is carefully kept. Well, it will be so then, ( aloud ) My dear Sagarika why did you set free the Sarika ( a bird ) and come here to day when all my attendents are not free ( have no time ) to look after her, for today is the मदनोत्सव ( a festival celebrated to please the god of love). Go therefore there." Beginning with this and ending with. "Sagarika ( to herself ) I already have handed Sarika to Susangata ( the bird is safe ). I have the curiosity ( to see the festival ). I will see therefore unseenly." This is समाधान; for Vasavadatta's keeping Vatsaraja and Sagarika from each other's sight and Sagarika's handing over Sarika to Susangata and seeing the festival unseenly suggests the arsr which is the cause of the union of Vatsaraja and Ratnavali. It is therefore a समाधान. यथा च वेगीसंहारे-"भीम :- भवत पाञ्ालराजतनये, श्रूयताम् अचिरेगौव कालेन-

स्त्यानावनद्धघनशोितशोणपासिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः॥।" इत्यनेन वेगीसंहारहेतोः क्रोधबीजस्य पुनरुपादानात्समाधानम्। As also in the Venisamhara,-"Bhima, O Lady, Daughter of the King of Panchala ( Draupadi ), hear me, ( you will see ), before long, that Bhima, whose hands are red with greasy, muddy and thick

प्रथम: प्रकाश: 43

blood of Suyodhana whose both thighs are pulverised by the violent stroke of the mace which is violated with moving arms, will decorate the hair." In this passage is a समाधान for the anger (of Bhima), the cause of the tying of hair ( of Draupadi ) into one braid, is repeated. अथ विधानम् Now the author defines the विधान.

(46) विधानं सुखदुःखकृत्। The passage ( or acting ) which gives both the happiness and pain is called विधान।' यथा मालतीमाधवे प्रथमेऽङ्क।-"माघवः- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः॥ यद्विस्म यस्तिमितमस्तमितान्यभावमानन्दमन्दममृतसवनादिवाभूत्। तत्संनिधौ तद्धुना हृदयं मदीयमङ्गारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते॥" इत्यनेन मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतोर्बीजानुगुएयेनैव माधवस्य सुखदुःखकारित्वाद्विधानमिति । As for example, in the first act of the Malatimadhava,-"Madhava-When she ( Malati ) was going away, she whose face is lotuslike and circular and whose eye lashes are long and beautiful, turned round her neck again and again and planted heavily ( as a stake ) her glance, which was as it were smeared with nectar and poison, in my heart." "My heart which was, when at her presence, paralysed with astonishment; and from which all other feelings had vanished away and which was stupified by the happiness ( of seeing her ) as if it was bathed in the ( tank of) nectar is now paining as if it is touched with a burning charcoal."

१ "सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिहोच्यते" Bha. XXI. 75. "सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम्" S.D. V1.85.

44 दशरूपके

By this, the poet shows the seed of love which is caused by Madhava's seeing Malati and which is mingled with Madhava's happiness and pain and which is the cause of the unity of Malati and Madhava. It is therefore a विधान. यथा च वेगीसंहारे-द्रौपदी-साध पुसोवि तुम्हेहिं अहं आन्र- च्छिन्न समासासिदव्वा। (नाथ पुनरपि युष्माभिरहमागत्य समाश्चा- सयितव्या)। भीम :- ननु पाञ्ालराजतनये किमद्याप्यलीकाश्वासनेन- भूय: परिभवक्कान्तिलज्ाविधुरिताननम्। अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ।।" इति सङग्रामस्य सुखदुःखहेतुत्वाद्विधानमिति। As also in the Venisamhara :- "Draupadi-My Lord ! I will be cheered up by you after coming from the battle- field. Bhima-O, the daughter of the King of Panchala ! What is the use of the verbal ( false ) cheering up ? Listen-you will not see Bhimasena again, whose face is ashamed on account of fatigue and disgrace, and who has not despatched all the Kauravas." Here, in this verse, are shown the happi- ness ( of would be victory ) and the pain of battle. [ The pain is on account of the danger of battle and the happiness on account of the hope of Victory. Both are in the mind of Draupadi. ] अथ परिभावना। Now the परिभावना is defined. (47) परिभावोऽद्ुतावेशः । The supernatural influence is called परिभावना।१ यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका-(दृष्टा सविस्मयम्) कथं पच्चक्खो- ज्जेव असंगो पूअं पडिच्छेदिता। अहं पि इह ट्विता ज्जेव एं पूजइस्स (कथं प्रत्यक्ष एवानङ्ग: पूजां प्रतिच्छेदिता। अ्रह्मपीहस्थितैवैनं पूजयि- ष्यामि)" इत्यनेन वत्सराजस्यानङ्गरूपतयापह्नवादनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य १ "कौतूहलोत्तरावेशो भवेत्तु परिभावना" Bha. XXI. 75. "कुतूहलोत्तरा वाचः प्रोक्ता तु परिभावना" S. D. VI. 86.

प्रथम: प्रकाश: 45

पूजाग्रहसास्य लोकोत्तरत्वादद्भुतरसावेशः परिभावना। As for example in the Ratnavali,-"Sagarika-( seeirg with amazement ) Why the god of love is real and takes ( accepts ) the worship ( of his devotees ). I will also worship him though staying here ( at some distance from him )." In this passage, Vatsaraja is shown in the form of the god of love who, pretended to be visible and his accepting the worship directly has created the influence of supernatural sentiment and therefore it is a परिभावना. यथा च वेणीसंहारे-"द्रौपदी-किं दाणीं एसो पलअजलधरत्थणि- दमंसलो खगो खणे समरदुंदुभी ताडीअदि। (किमिदानीमेष प्रलयजल- धरस्तनितमांसल: क्षरोक्षणो समरदुन्दुभिस्ताड्यते)" इति लोकोत्तर- समरदुन्दुभिध्वनेविस्मयरसावेशाद् द्रौपद्या: परिभावना। As also in the Venisamhara-"Draupadi-What now, the kettledram of battle, the sound of which is as rum- bling as that of the thundering cloud, at the time of the world destruction, is beaten again and again". Here, the supernatural sentiment arises in the mind of Draupadi and this passage therefore is a परिभावना [ Here the commentator should have mentioned the अद्भुतरस as he mentioned in the former example, for there is no विस्मयरस in the sanskrit literature. If the derivations are-विस्मयोत्पन्नो रसो विस्मयरस: or विस्मय- स्य रसो विस्मयरस: etc .; there will be क्विष्टकल्पना and one will write रतिरस etc. also. Moreover this Dhanika's example is not appropriate, for nothing is supernatural in the above passage. Such similes as given above will be found in many places in the Sanskrit litera- ture and they cannot be said as expressive of the अद्भुत रस. The verse 'मन्थायस्तार्णवाम्भ :- could be said to answer the purpose of the अद्भुतरस to some degree. ]

46 दशरूपके

अथ उद्भेद: । The उद्भेद is defined now. (48) उद्भेदो गूढभेदनम्। When a hidden or concealed thing becomes open or comes to light, it is called उद्भेद /१ यथा रत्नावल्याम्-वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशेन गूढस्य वैता- लिकवचसा-'अस्तापास्त' इत्यादिना 'उद्यनस्य' इत्यन्तेन बीजानुगुएये- नैवोद्भेदनादुद्भेदः। As for example ; in the Ratnavali-When Vatsa- raja was known as the god of love ( to Sagarika ) and is suddenly known by her as himself, at the reciting of the verse, which begins with 'अस्तापास्त' and concluded 'उद्यनस्य' by the bard. (in the passage of the Ratnavali ) It also is supported by the बीज as it supports the बीज and therefore is an उद्भेद. यथा च वेगीसंहारे-"आर्य किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः" इत्युप- क्रमे-(नेपथ्ये) यत्सत्यव्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता। तद्द्यतारणिसम्भृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्पणै: क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्ठिरं जम्भते। भीम :- जुम्भतां जम्भतां सम्प्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रोधज्योतिः ।" इत्यनेनच्छन्नस्य द्रौपदी-

the Venisamhara-"( Bhima ) Sir, what our Lord (युधिष्ठिर ) determines now ?. " Beginning with this and ending in "(Behind the scenes ). Now this fire of Yudhisthira's anger, which was, for a long time, checked, by him with great efforts, because he was afraid of the breach of his vow of truthfulness, and which was even wished to forget ( by Yudhi- १ "बीजार्थस्य प्ररोहो य उन्ेदस्तु कीर्तितः" Bha. XXI. 76. "बोजार्थस्य प्ररोहः स्यादुद्भेदः" S. D. VI. 86.

प्रथम: प्रकाश: 47

sthira ), who was desirous of the welfare of the family ( of his own and of his cousin brothers ), and that very fire which was prepared in the Arani ( See App. ) of gambling dice, by pulling the hair and the clothes of the King's daughter ( Draupadi ), expands in the great forest of the Kurus (Kauravas). Bhima-Expand ! expand, the fire of the anger of Yudhisthira, now unchecked." By this passage, Yudhisthira's anger, which was hidden and which was the cause of the bringing together the hair of Draupadi has appeared and it is an उद्भेद- [ The better example of the उद्भेद will be as following :- "राजा-भव हृदय साभिलाषं सम्प्रति सन्देहनिर्सयो जातः। आशङ्कसे यदम्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम्। [O my heart ! be hopeful. Now the doubts are removed. The thing which you believed to be fire is a jewel which can be touched with delight." Shakuntala I. 24. Here the unknown or doubtful thing was known 10 the King and it is an उद्भेद. And also-"राजा-तदहमेनामनृं करोमि (इत्यङ्गलीयं दददाति। उभे नाममुद्राक्षराएयनुवाच्य परस्परमव- लोकयतः)। King-I therfore repay her debts to you ( he gives his ring. Both the friends of Shakuntala read the letters of his name, that are engraved in the ring, and look at eachother )." Here his being the King was not known to Shankuntala's friends. By seeing the name of the King, they knew that person who was conversing with them was the King. It is therefore an उद्भेद. ] अथ करगम्। Now the author defines the करणा. (49) करणं प्रकृतारम्भ: ।

48 दुशरूपके

The formation or the suggestion of the future story is called करसा।१ यथा रत्नावल्याम् "गामो दे कुसुभाउह, ता अमोहदंसणो मे भवि- स्ससि त्ति। दिठ्ठ जं पेक्खिदव्वं ता जाव ण कोवि मं पेक्खइ ता गमिस्सं" As in the Ratnavali-"My obeisance to the god whose weapons are of flowers ( the god of love ). May my seeing you be unfailing ( in fulfilling my hopes). I have seen what was worth seeing. I must go now lest somebody will see me ( here )." By this, the story of Vatsaraja by Ratnavali, without any obstacle, which is to be shown in the next act, is suggested and it is therefore a r. यथा च वेगीसंहारे "तत्पाञ्च्ालि गच्छामो वयमिदानीं कुरु- कुलक्षयाय। सहदेव :- आर्य गच्छाम इदानीं गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानु- रूपमाचरितम् " इत्यनेनानन्तराङ्गप्रस्तूयमानसङ्ग्रामारम्भणात् करराम्। As also in the Venisamhara-"O Panchali ( Drau- padi, ) ! We therefore go to the destruction of the family of the Kauravas. Sahadeva-Sir, now we are given permission by our elders and we go to act what is worthy of our heroism." By this, the story of the battle which will be shown in the next act is suggested and hence it is a T. सर्वत्र चेहोद्देशप्रतिनिर्देशवैषम्यम्। क्रियाक्रमस्याविवच्तितत्वात्। In all these ars (?) the subjects and the predicates are unequal and their order is not intended to be said. [ Here this passage seems to be out of place. It must be placed after all the yaigs are defined and their examples are shown. ] अथ भेद: Now the भेद is defined.

१ "प्रकृतार्थसमारम्भं करणं परिचच्ते" Bha. XXI. 76. "करएं पुनः प्रकृतार्थसमारम्भः" S. D. VI. 86-87.

प्रथम: प्रकाश: 49

(50) भेदः प्रोत्साहना मता ॥२६॥ The encouragement or assurance is called a l' [ Here the definition of # of Bharata and that of Vishwanatha differ from that of Dhananjaya. Dha- nika however gives the right example of the da of Dhananjaya. Vishvanatha's definition of the ą is according to that of Bharata, but where the defi- nition of Dhananjaya came from ? The author of the Dasharupaka promises that the technical terms will not be changed from those of Bharata and others who fallow Bharata. ( See No. 5 ). Moreover, the author says that the मुखाङs have there literal mean- ings. This also goes against this definition of the e for the definition as given by Dhananjaya has noth- ing to do with its literal sense. Vishwanatha's defini- tion of aa is given in the footnote. The following example of the भेद is given by विश्वनाथ (in the साहित्य- दर्पण) which can be the भेद of Bharata also. "तत्रव (i. e. वेगीसंहारे-) "अत एवाद्य प्रभृति भिन्नोऽहं' भवद्भ्य:।" And विश्वनाथ quotes the दशरूपक but does not mention the name of the book. ] यथा वेसीसंहारे-"साध मा क्खु जएएासेणीपरिभवुद्दीवितकोवा अणापेक्खिद्सरीरा परिक्कमिस्सध। अप्पमत्तसंचरणीआरइं सुणीअन्ति रिउवलाइं।" भीम :-

मग्नानां स्यन्दनानामुपरिकृतपदन्यासविक्रान्तपत्तौ।

सडग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डता: पाण्डुपुत्राः।" १ "संघातभेदनार्थो यः स भेद इति संज्ञितः" Bharata. XXI. 77. "भेद: संहतमेदनम्" S. D. VI. 87. २ (नाथ मा खलु याज्ञसेनीपरिभवोद्दीपितकोपा अ्ररनपेक्षितशरीरा परि- क्रमिष्यथ। यतोऽप्रमत्त संचरसीयानि श्रूयन्ते रिपुबलानि). ४

50 दशरूपके

इत्यनेन विषण्णाया द्रौपद्या: क्रोधोत्साहबीजानुगुएयेनैव प्रोत्साहनाद्गेद इति।। As for example, in the Venisamhara- "My Lord, being enraged by the insult of Drau- padi, do not be regardless for your own life (lit: body), when you display your bravery; for the forces of our enemies are said ( lit: heard ) not to be gone ( encountered ) without precautions. Bhima-O Lady, born in the noble Kshatriya family, be sure (unde- cieve yourself ) that the Pandavas ( i. e. we ) are skilled in walking up on the ( deep) water of the ocean of battle, where, the soldiers step over the chariots that are sunk in the mud of blood and marrow which are thickened with the brain of the elephants, who are (i. e. the forehead of those are ) broken in striking against each other; and where the headless ( dead ) bodies of warriors ( who are killed in the battle ) are dancing with the inauspicious noise of the jackals who are engaged in their drinking party of the abundant blood." In this passage, the encouragement of Draupadi, who is sad, is shown agreeably to the anger and desire ( of Draupadi ), that are the arer in this drama and it is therefore a भेद । एतानि द्वादश मुखाङ्गानि बीजारम्भद्योतकानि साक्षात् पारम्पर्येण वा विधातव्यानि। एतेषामुपक्षेपपरिकरपरिन्यासयुक्त्युद्धेदसमाधानानाम- वश्यम्भावितेति । The above defined twelve are मुखाङs. They show the beginning of the बीज of a drama. And they are predicate directly or indirectly. Of these मुखाङड, उपन्षेप, परिकर, परिन्यास, युक्ति, उद्भेद and समाधान are indispensable. अथ साङ्गं प्रतिमुखसन्धिमाह । Now the author defines the प्रतिमुख सन्धि and its auxiliary divisions.

प्रथम: प्रकाश: 51

(51) लच्ष्यालच्यतयोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्। विन्दुप्रयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ।३०।। When the बीज is partly guessed and partly open and clear ( or sometimes hidden and sometimes open and clear ) [ in either case the बीज is guessed ] the part of the story is called the प्रतिमुख. The प्रतिमुख depends on the बिन्दु and प्रयत्न and auxiliary its divisions are thirteen. तस्य वीजस्य किंचिल्लत््य: किंचिदलक्ष्य इवोद्भेद: प्रकाशनं यत्तत्प्रति- मुखम्। (Exd.)। यथा रत्नावल्याम् द्वितीयेऽक्क वत्सराजसागरिका- समागमहेतोरनुरागबीजस्य प्रथमाङ्कोपक्षिप्तस्य सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किश्निल्लत्त्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकवृत्तान्तेन किश्विदुन्नीयमानस्य दृश्यादृश्य रूपतयोद्भेद: प्रतिमुखसन्धिरिति। As for example, in the second act of the Ratnavali, बीज or the seed of love of Vatsaraja and Sagarika, which is hinted at, in the first act, is partly clear, for it was known to Susangata and the clown; and partly guessed by Vasavadatta on seeing the incident of the picture board, and consequently it is a प्रतिमुखसन्धि. वेणोसंहारेपि द्वितीयेऽक्के भीष्मादिवधेन किश्ल्लत््यस्य कर्णणाद्य- वधाच्चालत्यस्य क्रोधबीजस्योद्वेदः । "सहभृत्यगसं सबान्धवं सहमित्रं ससुतं सहानुजम्। स्वबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात्पाएडुसुतः सुयोधनम्॥" इत्यादिभि: "दुःशासनस्य हृदयक्ततजाम्बुपाने। दुर्योधनस्य च तथा गदयोरुभङ्गे।। १ "बीजस्योद्घाटनं यत्तु दृष्टनष्टमिव क्वचित्। मुखे न्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं भवेत् ।।" Bha. XXI. 40. "फल प्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः । लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत्" S. D. VI. 77-78.

52 दुशरूपके

तेजस्विनां समरमूधनि पाएडवानां ज्ञेया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिज्ञा।" इत्येवमादिभिश्चाद्िद: प्रतिमुखसन्धिरिति। In the second act of the Venisamhara also, the arr is partly clear at the death of Bhishma and others, and partly guessed for Karna and others are not killed as yet. That also is the appearance of the a. "The son of Pandu, before long will kill Suyo- dhana, with his own strength, together with ( of Suyo- dhana ) servants, relatives, friends, sons and brothers, in the battle field." And-"The promises of the sons of Pandu ( i. e. Pandavas ), who are powerful at the front of the battle, are to drink the water ( blood ) from the wound on the heart of Dusshasana and to break the thighs of Duryodhana with their maces, and ( as these promises are not fulfilled as yet ) their promise to kill Jayadratha also is like other ones. [ Here the word तेजस्विना is used ironically.] By these passages the arsr is clear and they are also called the प्रतिमुखसन्धि. [The last two examples are not compa- rable with the definition of the प्रतिमुखसन्धि and they seem to be out of place here. ] अस्य च पूर्वाङ्गोपच्षिप्तबिन्दुरूपवीजप्रयत्नार्थानुगतानि त्रयोदशाङ्गानि (explained ) तान्याह-[ The author now names the thirteen auxiliarv divisions of the प्रतिमुखसन्धि ] (52) विलास: परिसर्पश्र विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम् ॥३६॥ वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णासंहार इत्यपि॥ They are (1) विलास (2) परिसर्प (3) विधूत (4) शम (5) नर्म (6) नर्मद्युति (7) प्रगमन (8) निरोध (9) पर्युपासन

प्रथम: प्रकाश: 53

(10) वञ्त्र (11) पुष्प (12) उपन्यास (13) वर्ससिंहार।१ यथोद्देशं लक्षणामाह। Now the author defines them according to the order of their names.

(53) रत्यर्थेहा विलास: स्यात्।

The eagerness to enjoy the object of love is called विलास. यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका हिअअ, पसीद पसीद किं इमिणा आआसमेत्तफले दुल्लहजसाप्पत्थणाुवन्धेण" इत्युपक्रमे "तहाबि आरलेखगढ तं जं कदुअ जधासमीहिदं करिस्सं। तहावि तस्स सत्थि अण्णो दंसणोवाउत्ति" (हृदय प्रसीद प्रसीद किमनेनायासमात्रफलेन दुलभजनप्रार्थनानुवंधेन। तथाऽव्यालेख्यगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि। तथापि तस्व नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति )" इत्येतैवेत्स- राजसमागमरतिं चित्रजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकायाश्चेष्टाप्रयत्नोऽनुराग- बीजानुगतो विलास इति।

As for example, in the Ratnavali, "Sagarika-O my heart, be pleased !! What is the use of this love, for the person who is very difficult to meet, and the result of which is but the useless weariness" beginning with this, and ending in "Nevertheless, I will portray him in the picture-board and fulfil my desire. And yet, there is no other way to see him."-the विलास is shown. Here, in these passages, the ardent desire for seeing Vatsaraja even in the picture is shown. The exertion of the love of Sagarika for Vatsaraja

१ विलास: परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा। नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रशमनं पुनः॥६१। निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च। वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार एव च ।६२।। Bha. XXI.

54 दशरूपके

is shown just after the बीज and it is a विलास.१ अथ परिसर्प: । Now the author defines परिसर्प।

(54) दृष्टनष्टानुसर्पाम् ॥३२॥ परिसर्प :- When the most desirable object is seen and lost afterwards, and to search for the same is called the परिसर्प.२ यथा वेगीसंहारे-"कञ्चुकी-योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं बलवत्सु, वासुदेवसहायेषु अरिषु अद्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति। इदम- परमयथातथं स्वामिन: आशस्त्रग्रहणादकुस्ठ पर शोस्तस्यापि जेता मुनेस् तापायास्य न पाएडुसूनुभिरयं भीष्मः शरैः शायितः। श्रौढानेकधनुर्धरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योर्वधात्।" इत्यनेन भीष्मादिवधे दष्टस्याभिमन्युवधान्नष्टस्य बलवतां पाएडवानां वासुदेव-सहायानां संडग्रामलक्षणाबिन्दुबीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चकिमुखेन बीजानुसर्पसां परिसर्प इति। As for example in the Venisamhara, "Chamberlain-This our master enjoys the company with his queen when his enemies are active and powerful-or what powerful-but only helped by Vasudeva ( Krishna ) ( How absurd his acts are ? ) This is also his useless ( boasting ). Bhishma, who had conquered even that sage "विलासः परिसर्पश्च विधुतं तापनं तथा॥८७॥ नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगमनं पुनः॥ विरोधश्र प्रतिमुखे तथा स्यात्पयुपासनम् 1द11 पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ॥" S. D. VI. १ "समीहा रतिभोगार्था विलास इति कीर्तितः" Bha. XXI. 78. "समीहा रतिभोगार्था विलास इति कथ्यते" S. D. VI. 89. २ "दष्टनष्टानुसरगं परिसर्पस्तु वषरयंते।" Bha. XXI. 78. "इष्टनष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यते" S.D. VI. 90.

प्रथम: प्रकाश: 55

( Parashurama ) whose axe was never blunt ( i.e. was eversharp ) from the time he learned how to use the weapons, was made sleep ( for ever, i.c. killed ) by the Pandavas, with their arrows. But he ( Duryodhana ) was not sorry for that. He is much pleased at the death of Abhimanyu, who was killed when he was alone, was fatigued at overcoming many valiants, and was a mere child and his bow was cut by his enemies." In this passage, the chamberlain confirms the बिन्दु and बीज ( of the drama) in the form of the battle with pandavas who are strong and helped by Krishna. In this confirmation of the chamberlain, the intended result of the plot is partly spoiled at the death of Abhimanyu and partly seen at the death of Bhishma and other. It is therefore the परिसर्प। यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचित्रदर्शनाभ्यां सागरिकानुराग- बीजस्य दष्टनष्टस्य "कासौ क्ासौ" इति वत्सराजेनानुसरणात्परिसर्प इति। As also in the Ratnavali, the परिसर्प is seen when the are in the form of the love of Sagarika is partly disappeared [ out of the context ] and partly continued in Vatsaraja's inquiry as-"where is she, where is she" etc. । अथ विधूतम् । Now the author defines विधूत. (55) विधूतं स्यादरति :- When the agreeable things are disregarded or become painful, it is called विधूत ।१ [ Here also

Bharata. ] Dhananjaya disregards the definition of faga of यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका-सहि त्रहिअ्रं मे संतावो बाधेदि (सखि अधिकं मे सन्तापो बाधते)-(सुसङ्गता दीर्घिकातो नलिनी- १ "कृतस्यानुनयस्यादौ विधुतमपरिग्रहः" Bha. XXI. 79. "कृतस्यानुनयस्यादौ विधुतन्त्वपरिग्रहः" S. D. VI. 90.

56 दशरूपके

दलानि मृालिकाश्चानीयास्या अङ्गे दद्दाति)। सागरिका (तानि क्षिपन्ती) सहि अवशोहि एदाईं कि अआरणे अत्ताएं आशसेसि एं भखामि- दुलहजणाखुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा। पिशसहि विसमं पेम्मं मरणं सरएं एवर एकम्।। (नय, एतानि किमकारणम् आरत्मानमायासयसि। ननु भणामि- दुलभजनानुरागो लज्जा गुर्वी परवश आात्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ॥)" इत्यनेन सागरिकाया वीजान्वयेन शीतोपचारविधूननाद्विघूतम्। As for example in the Ratnavali,-"Sagarika-friend, I feel too much anguishment. (Susangata brings water and lotus leaves from the lake and applies them to the body of Sagarika). Sagarika ( throws them away )-friend, throw them away. Why do you take this useless trouble ? Listen, my love is for the person who is very difficult to approach, I am too much modest and not indipendent. O my friend, the love is too much troublesome. The death only can save me from this trouble." In this passage, the lotus leaves etc. that are otherwise agrecable, are said to be the cause of anguish [ on account of the lovesickness ] and thrown away and all this is in connection of the बीज and consequently it is a विधूत। यथा च वेणीसंहारे भानुमत्या दुःस्वप्रदर्शनेन दुर्योधनस्यानिष्ट- शङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेर्विधूननमिति। As also in the Venisamhara, when Bhanumati saw the bad things in the dream and some unwelcome result for Duryo- dhana and the victory of the Pandavas was conclu- ded and the tfa was shaken and therefore it is a विधूनन. [What Dhanika wants to say by रतेर्विधूननम् is quite indistinct. Moreover, this example of the Venisamhara is out of place for the बीज has nothing

प्रथम: प्रकाश: 57

to do here. If the afrer is followed, the unwelcome result for Duryodhana is not अरति to either the heroes or the author of the Venisamhara. ] अथ शम: । Now the author defines the शम: (56) तच्छमः शम :- When the अरति ( as mentioned above) is ceased it is called शम, or the satisfaction is called शम । तस्या अरतेः शम: शमः। (explained). यथा रत्नावल्याम्-"राजा-वयस्य, अनया लिखितोऽहमिति यत्सत्य- मात्मनि अपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्यामि।" इत्युपक्रमे-"सागरिका- (आत्मगतम्) हिअअ समस्सस। मणोरहोवि दे एत्तिअं भूमि गढो (हृदय, समाश्वसिहि। मनोरथोपि त एतावतीं भूमि गतः)" इति किंचिदरत्युपशमाच्छम इति । As for example in the Ratnavali "King-Friend, I am really too proud of myself because I am portrayed by her" it ( the ₹T4 ) begins here and ends in "Sagarika-(to herself ) O my heart, take courage. Thy hopes are gone so far ( i. e. thy wish seems to be fulfilled so far. )" Here the अरति is satisfied to some degree and it is therefore a शम. अथ नर्म । Now the author defines the नर्म। (57) परिहासवचो नर्म, The jesting speech is called नमे।१ [ This jesting speech is generally punny and in love affair. ] यथा रत्नावल्याम्-"सुसङ्गता-सखि, जस्स कए तुमं आअदा, सो अअं पुरदो चिद्ठदि (सखि, यस्य कृते त्वमागता सोडयं पुरतस्तिष्ठति)। सागरिका-(सासूयम्) सुसंगढ़े-कस्स कए अहं आअदा (सुसङ्गते कस्य १ "क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं न्मं तु संजितम्।" Bha. XXI. 80. "परिहासवचो नम" S.D. VI. 91.

58 दशरूपके

कृतेऽहमागता?)। सुसङ्गता-अइ, अप्पसंकिदे एं चित्तफलअस्स ता गेण्ह एदं (अयि, आत्मशङ्किते, ननु चित्रफलकस्य तद्गृहाऐोदम्" इत्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म। As for axample, in the Ratnavali-"Susangata friend, It ( He ) is before you for which (whom) you have come here. [ The masculine gender is according to the jest which Susangata is shown doing. ] Sagarika-(angrily) O Susangata, what do you think I am come for ? Susangata-O my friend you suspect every thing is to decieve you. I say, you have come for the picture board and it is here. Take it." This passage contains a joking irony and it is also in connection of the बीज and therefore it is a नर्म. । यथा च वेणीसंहारे-"(दुर्योधनश्चेटीहस्तादर्घपात्रमादाय देव्याः समपयति पुनः) भानुमती-( अर्घ दत्वा) हला उवरोहि मे कुसुमाईं जाव अवरासं पि देवाएं सवरिश्रं शिवत्तेमि१। (हस्तौ प्रसारयति। दुर्योधनः पुष्पासयुपनयति। भानुमत्यास्तत्पर्शजातकम्पाया हस्तात्पुष्पाणि निपतन्ति)" इत्यनेन नर्मणा दुःस्वप्नदर्शनोपशमार्थ देवतापूजाविन्न- कारिसा वीजोद्घाटनात्परिहासस्य प्रतिमुखाङगत्वं युक्तमिति। As also in the Venisamhera, " ( Duryodhana takes the अर्घमात्र (See. App.) and hands it to the queen. Then) Bhanumati-(offers the अर्घ to the gods. To her maid servant ) Let me have some flowers, so that I shall finish the worship of the other gods also. ( She stretches her hands. Duryodhana gives some flowers to her. Bhanumati trembles at the touch of the hand of Duryodhana and the flowers fall from her hands )". Here Bhanumati was worshipping the gods to avert the evil, which may come as the result of her inaus- picious dream. But Duryodhana ( for whose welfare, it was being done, joked and his joke becomes an १ हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषां देवानां सपर्या निर्वर्त्तयामि।।

प्रथम: प्रकाश: 59

obstacle in the rite and it supports the बीज (lit : opens the बीज) and therefore, is reasonably a प्रतिमुखाङ्ग। अथ न्मद्युतिः । Now the author defines the नर्मद्युति. (58) धृतिस्तज्जा द्युतिर्मता। The self-command produced by the joke ( i. e. even at the time of sharp joke ) is called नर्मद्यति. यथा रत्नावल्याम्-"सुसङ्गता-सखि अदिसिट्ठरा दािं सि तुमं जा एवं पि भट्टिणा हत्थावलम्बिदा कोवं न मुख्सि। सागरिका (सभ्रूभङ्गमीषद्विहस्य) सुसङ्गदे दासिं पि स विरमसि (सखि, अतिनिष्ठुरेद्वानीमसि त्वं यैवमपि भर्त्रा हस्तावलम्बिता कोपं न मुख्सि। सुसङ्गते इदानीमपि न विरमसि)" इत्येन नानुरागवीजोद्घाटनान्वयेन धृतिनर्मजा द्युतिरिति। As for example in the Ratnavali- "Susangata-Friend you are very cruel ( or heart- less ) now. Even now, when our master has taken you with his hand, you do not give up your anger. Sagarika-( smiling and frownning ) O Susangata, do you not keep quiet even now ?" here the self command ( of Sagarika ) is shown even when the joke of her friend is very agreeable to her desire and therefore it is a नमद्युति.१ And the नमद्युति opens the arer in the form of love of Sagarika and Vastsaraja [ Sagarika got what she wanted. But she is too modest to speak with the king, she loves, when she has the chance of being near him at the first time. This is her self-command ] [ Here also, the नमद्यति of Dhananjaya and Vishwanatha9 differs from that of Bharata. ] अथ प्रगमनम् I Now the author defines प्रगमन. १ "दोषप्रच्छादनार्थ तु हास्यं नमद्युतिः स्मृतम्" Bha. XXI. 80. "द्युतिस्तु परिहासजा नर्मद्युतिः" S. D. VI. 91.92.

60 दशरूपके

(59) उत्तरा वाक् प्रगमनम् । The agreeable speech in the reply of one's inquiry is called परगमन. यथा रत्नावल्याम्-"विदूषकः-भो वश्रर्स, दिठ्ठि वडडसे (भो वयस्य, दिषटूया वर्धसे) । राजा-(सकौतुकम्) वयस्य किमतत् विदूषक :- भो एदं क्खु तं जं मए भणिदम् तुमं जेव आलिहिदो को अणो कुसुमाउहव्ववदेसेा शिन्हवोअदि। (भोः, एतत्खलु तद्यन्मया भणितं त्वमेवालिखितः कोऽन्यः कुसुमायुध व्यपदेशेन निहनूयते)" इत्यादिना-"राजा-परिच्युतस्तत्कुचकम्भमध्यात् किं शोषमायासि मृसालहार। न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः किमु स्यात् ।"

इत्यन्तेन राजविदूषकसागरिकासुसङ्गतानामन्योन्यवचनेनोत्तरोत्तरा- नुरागबीजोद्घाटनात् प्रगमनमिति। As for example, in the Ratnavali-"Clown-My friend, I congratulate you. King-Friend, what is the matter ? Clown-This is what I told you that you were portrayed, who else could be disguised under the pretext of cupid ?". Beginning with this and ending in-"King-O the garlend of the lotus stalk, why do you wither at being fallen from the middle of her breast ? There ( in the middle of her breast ) is no room, even, for one of your thinnest fiber. How then could you ( the whole ) stay there ?" The बीज of love is expressed, in the exchange of the speeches, amongst the king, clown, Sagarika and Susangata and consequently it is a पगमन. ।१ अथ निरोध :- Now the outhor defines निरोध। १ "प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरम्" S.D. VI. 92. Bharata terms it as प्रशमन-"उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रशमनं बुधाः" XXI.81.

प्रथम: प्रकाश: 61

(60) हितरोधो निरोधनम्। The incident which, bars the happiness, or agreeable thing, is called निरोध. यथा रत्नावल्याम्-"राजा-धिङ मूर्ख- प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमानीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद्भ्रंशिता भवता॥" इत्यनेन वत्स- राजस्य सागरिकासमागमरूपहितस्य वासवद्त्ताप्रवेशसूचकेन विदूषक- वचसा निरोधान्निरोधनमिति। As for example, in the Ratna- vali, "King-Fie fool ! !! I had luckily found my beloved like a necklace of Precious stones, whose love, for me, was evident ( in the case of necklace- the lustre of which was bright ). But you have separated her from my hand before I could embrace her (lit: I could put her to my neck )." Here, Vatsaraja's desired object ( i.e. Sagarika ) was found and removed by the clown with his ( double- meaning ) words, that indicated ( falsely ) the approach of Vasavadatta. This passage therefore is a निरोध :न). अथ पयुपासनम् । Now the author defines पर्युपासन। (61) पर्युपास्तिरनुनयः । The conciliatory act is called पर्युपासन। यथा रत्नावल्याम्-"राजा-प्रसीदेति व्रयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वेद्ि प्रियतमे ॥" इत्यनेन चित्रगतयोरनायकयोर्दशनात् कुपिताया वासवदच्ताया अनुनयनं नायकयोरनरागोद्घटनान्वयेन पयुपासनमिति। As for example, in the Ratnavali-"King-O my darling, if I say 'please forgive me' it is not proper when you are not ( openly ) angry with me. If I say 'I will

62 दशरूपके

not commit again such a fault, as this' it will be confessing my fault ( which ) I did not commit. If I say, I am innocent in this matter, you will think that this is a false plea. I do not know, therefore, what I should say now." In this passage, the conci- liation of Vasavadatta, who is angry at seeing the hero and heroine together in one and the same picture, is shown as preceding the love of Sagarika and Vatsaraja. It is therefore a पयुपासन. १ अथ पुष्पम् । Now the author defines पुष्प. (62) पुष्पं वाक्यं विशेषवत्॥३४॥ A sentence (passage) which has many attributive words that make the sense peculiar, is called the पुष्प. २ यथा रत्नावल्याम्-"(राजा सागरिकां हस्ते गृहीत्वा स्पर्श नाटयति) विदूषक :- भो एसा अपुव्वा सिरी तुए समासादिदा-। राजा-वयस्य सत्यम्- श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पल्लवः। कुतोऽन्यथा स्रवत्येष स्वेदच्छझ्यामृतद्रवः ॥" इत्यनेन नायकयो: साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुरागोद्घाटना- oyy l As for example, in the Ratnavali "( The king takes the hand of Sagarika in his own and imitates the (happiness on its touch ). Clown-You have found the singular Shri -- ( the goddess of beauty and wealth. ). King-This is Shri herself and her hand is the leaf of Parijata tree (See. App.), how could otherwise it ooze the nectar in the guise of the perspiration". In this passage, the peculiar love

१ "क्ुद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम्" । Bha. XXI. 82. "कृतस्यानुनयः पुनः । स्यात्पयुपासनम्" S. D. VI. 92. 93. २ "विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम् ।" Bha. XXI. 82. "पुष्पं विशेषवचनं मतम्" S. D. VI. 93.

प्रथम: प्रकाश: 63

of the hero and heroine for each other is shown personally. It is therefore a goq. अथोपन्यास: । Now the author defines उपन्यास.

(63) उपन्यासस्तु सोपायम्। The उपन्यास is, (that) in which the means (of success especially in love affair ) is shown. यथा रत्नावल्याम्-"सुसङ्गता-भट्टा, अलं सङ्काए। मए वि भट्टिणो पसाएण कीलिदं एव। ता किं करणाभअणेण। अदो वि मे गरुओ पसाओ जं कीस तुए अहं एत्थ आलिहिअत्ति कुविआ मे पिअसही सा ता पसादीअदु। (भर्तः अलं शङ्कया। मयापि भर्तुः प्रसादेन क्रीडितमेव। तत्किं कर्णाभरणेन। अरप्रतोपि मे गुरुः प्रसादो यत्कथं त्वयाह्मत्रालिखि- तेति कुपिता मे प्रियसखी सागरिका तत्प्रसाद्यताम्) इत्यनेन सुसङ्गता- वचसा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च त्वमिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन बीजोद्भेदादुपन्यास:। As for example, in the Ratnavali, "Susangata-Sire, enough of this alarm. I have also amused myself ( with the ornaments ) through your kindness. Enough of this ear-ornament. I have to request you for another greater favour. Please do it for me. My friend Sagarika is angry with me at my portraying her ( in the picture-board which is before you ). Please conciliate her." In this passage, Susangata indicates that Sagarika was portrayed by her and he ( the king ) was portrayed by Sagarika and it is a prediction of the love of Sagarika for the king. And the love supports the srer for it is to conciliate Sagarika ( whom the king loves since he sees her in the picture ) here. It is therefore an उपन्यास.

Now the author defines वञ्र. (64) वज्रं प्रत्यक्षनिष्ठरम्।

64 दुशरूपके

The passage which contains harsh words is called वञ्र ।१ यथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता (फलकं निर्दिश्य)-अज्उत्त एसावि जा तुह समोवे एदं किं वासन्तअ्स्स विएणाएं" पुनः "अजउत्त ममावि एदं चित्तकम्म पेक्खन्दीए सीसवेअ्सा समुप्पणा (आर्यपुत्र एषापिया तव समीपे,एतत्किं वसन्तकस्य विज्ञानम्। आर्यपुत्र, ममाप्येतच्ित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना समुत्पन्ना" इत्यनेन वासवदत्तया वत्सराजस्य सागरिका- तुरागोद् भेदनात्प्रत्यक्षनिष्ठुराभिधानम्-वञ्रमिदम्। As for example in the Ratnavali, "Vasavadatta-( Pointing at the picture board ) My Lord, this (girl) who is (painted) by your side, is perhaps the ( sample of the ) skill of Vasantaka." and again "My Lord, I began to suffer from headache just after seeing this skill of your painting." In this passage, the manifestation of the love of Vatsaraja for Sagarika, is shown and the words of Vasavadatta are openly harsh and conse- quently it is a वञ्. [ The वष्त requires openly harsh words and not an irony. There are not openly harsh words in the above example, but the irony. 1t there- fore can not be the example of the वञ्र. ] अथ वर्णसंहार: । Now the author defines वर्ससंहार। (65) चातुर्वसर्योपगमनं वर्सासंहार इष्यते ॥३५॥ The mention of the four castes ( See App. ) is called वर्णासंहार।२ यथा वीरचरिते तृतियेऽङ्के-"परिषदियमृषीणां सोपि वीरो युधाजित् सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः। अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रभुरपि जनकानामद्रुहो याचकसते ॥" १ "विरूक्षप्रायवचनं वज्रमित्यभिधीयते" Bha. "प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्" S. D. VI. 93. ₹ Vide Bha. XX1. 84. and S. D. V1. 94.

प्रथम: प्रकाश: 65

इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां संगतानां वर्णानां वचसा रामविज- याशंसिन: परशुरामदुर्ययस्याद्रोहयाव्व्ाद्वारेणोद् भेदनाद्वर्ासंहार:।Asfor example, in the third act of the Viracharita-"This assembly of the sages, this brave Yudhajit, this old king Lomapada with his ministers and the king of the family of the Janakas, who is advanced in years the performance of whose sacrifices is perpetual and who is a great philosopher from a long time, all these persons are beggars before you." In this passage the moderation of the haugtiness of Parashurama who wants the Victory over Rama's strength, is requested with the mention of the sages, Kshatriyas and ministers etc. It is therefore a वर्शासंहार. एतानि त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसन्ध्युपक्षिप्तबिन्दुलक्षणावान्तर- बीजमहाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि। एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमव- ज्रोपन्यास पुष्पाणां प्ाधान्यम्। इतरेषां यथासम्भवं प्रयोग: ॥ These (the above defined ) are the thirteen प्रतिमुखाङ्गs. They should be placed properly indicated with the अवान्तर- बीज (the secondary or subordinate वीज ) and महाबीज ( the main or chief बीज) that accompany the example of the definition of the farg which is adduced by the मुखसन्धि. Of these प्रतिमुखाङs, the परिसर्प, प्रशम, उपन्यास and पुष्प are the important ones ( i. e. compulsory ) and others can be used ( placed or applied ) according to the possibility. अथ गर्भसन्धिमाह। Now the author defines गर्भसन्धि. (66) गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषरं मुहुः ॥ द्वादशाङ्ग: पताका स्यान्न वा स्यात्प्राप्तिसम्भवः ॥३६॥ When the बीज is seen and disappeared ( or partly appeared and partly vanished ) and sought for again and again, it is the mf ( or the middle part of the story ), Its auxiliary parts are twelve.

64 दशरूपके

The passage which contains harsh words is called वज्र ।१ यथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता (फलकं निर्दिश्य)-अज्उत्त एसावि जा तुह समीवे एढं कि वासन्तअ्रस्स विष्णाएं" पुनः "अजउत्त ममावि एदं चित्तकम्म पेक्खन्दीए सीसवेअणा समुप्पणा (आर्यपुत्र एषापि या तव समीपे,एतत्किं वसन्तकस्य विज्ञानम्। आर्यपुत्र, ममाप्येतच्चित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना समुत्पन्ना" इत्यनेन वासवदत्तया वत्सराजस्य सागरिका- नुरागोद् भेदनात्प्रत्यक्षनिष्ठुराभिधानम्-वञ्रमिद्म्। As for example in the Ratnavali, "Vasavadatta-( Pointing at the picture board ) My Lord, this (girl) who is (painted) by your side, is perhaps the ( sample of the ) skill of Vasantaka." and again "My Lord, I began to suffer from headache just after seeing this skill of your painting." In this passage, the manifestation of the love of Vatsaraja for Sagarika, is shown and the words of Vasavadatta are openly harsh and conse- quently it is a वञ्र. [The वष्र requires openly harsh words and not an irony. There are not openly harsh words in the above example, but the irony. 1t there- fore can not be the example of the वञ्. I अथ वर्णसंहार: । Now the author defines वर्ससंहार। (65) चातुर्वसर्योपगमनं वर्सासंहार इष्यते ॥३५॥ The mention of the four castes ( See App. ) is called वणासंहार।२ यथा वीरचरिते तृतियेऽक्के-"परिषदियमृषीणां सोपि वीरो युधाजित् सह नृपतिरमात्यैलोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो ब्रह्मवादी पुराण: प्रभुरपि जनकानामद्गुहो याचकरते।" १ "विरूक्षप्रायवचनं वज्रमित्यभिधीयते" Bha. "प्रत्यक्षनिष्ठुरं वज्रम्" S. D. VI. 93. ₹ Vide Bha. XX1. 84. and S. D. V1. 94.

प्रथम: प्रकाश: 65

इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां संगतानां वर्णानां वचसा रामविज-

example, in the third act of the Viracharita-"This assembly of the sages, this brave Yudhajit, this old king Lomapada with his ministers and the king of the family of the Janakas, who is advanced in years the performance of whose sacrifices is perpetual and who is a great philosopher from a long time, all these persons are beggars before you." In this passage the moderation of the haugtiness of Parashurama who wants the Victory over Rama's strength, is requested with the mention of the sages, Kshatriyas and ministers etc. It is therefore a वशासंहार. एवानि त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसन्ध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणवान्तर- बोजमहाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि। एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रशमव- ज्रोपन्यास पुष्पाणां प्राधान्यम्। इतरेषां यथासम्भवं प्रयोग: । These ( the above defined ) are the thirteen प्रतिमुखाङ्s. They should be placed properly indicated with the अवान्तर- बीज (the secondary or subordinate बीज) and महाबीज (the main or chief बीज) that accompany the example of the definition of the farg which is adduced by the मुखसन्धि. Of these प्रतिमुखाङ्s, the परिसर्प, प्रशम, उपन्यास and पुष्प are the important ones ( i. e. compulsory ) and others can be used ( placed or applied ) according to the possibility. अथ गर्भसन्धिमाह । Now the author defines गर्भसन्धि (66) गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य बीजस्यान्वेषसं मुहुः॥ द्वादशाङ्ग: पताका स्यान्न वा स्यात्प्राप्तिसम्भवः ॥३६॥ When the बोज is seen and disappeared (or partly appeared and partly vanished ) and sought for again and again, it is the mf ( or the middle part of the story ), Its auxiliary parts are twelve.

66 दशरूपके

There may or may not be पताका in the गर्भ, for it (पताका) does not play any important part in it. But the posssbility of success, in the बीज is essential in the गर्भ. प्रतिमुखसन्धौ लक्ष्यालक््यरूपतया स्तोकोद्भिन्नस्य बीजस्य सविशे- षाद् भेदपूर्वकः सान्तरायो लाभः पुनर्विच्छेद: पुनश्र तस्यैवान्वेषणं वारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राप्त्याशात्मको गर्भसन्धिरिति। In the प्रतिमुखसन्धि, the बीज slightly appears, for it is partly perceptible and partly imperceptible there. ( See No. 30). Its (of the बीज) effect of the distinct acquisition, preceded by obstacles and interrupted again by acquisition and again by interruption, seeking means for it and in the end, doubtfulness about success, is called गर्भसन्धि तत्रौत्सर्गिकत्वेन प्राप्तायाः पताकाया अनियमं दशयति 'पताका स्यान्न वा' इति। The author of this book says-"There ( in the गर्भसन्धि), may be qaTT or not"; for the Pataka's being there is not compulsory but optional. पप्तिसम्भवस्तु स्यादेवेति दर्शयति 'स्यात्' इति । The author says 'स्यात्' (may be, should be, must be ) because he shows that the possibility of good result of the arr ( lit. acquisition ) is essential. यथा रत्नावल्याम् तृतीयेऽङ्क-वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणा- पायेन तद्वषपरित्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च विदूषकवचसा सागरिका- प्रप्त्याशा प्रथमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेद: पुनरपायनिवारणोपायान्वे- षणं "नास्ति देवीप्रसादनं मुक्त्वाऽन्य उपायः" इति ।As for example, in the third act of the Ratnavali, ( the presence of ) Vasavadatta becomes the obstacle ( in love- affair between Vatsaraja and Sagarika) and the favo- urable means is the approaching of Sagarika, who is disguised as Vasavadatta, again interruption, again acquisition and the search for the means to remove the obstacle in the form of Vasavadatta as is shown thus "there is no other favourable remedy but to

प्रथम: प्रकाश: 67

conciliate the queen." This part of the plot is called the गर्भसन्धि. सच द्वादशाङ्गो भवति तान्युद्दिशति। There are twelve auxiliary divisions of it (गर्भसन्धि). The author now mentions these twelve varieties of the गर्भसन्धि. ९ २ 3 ४ 5 (67) अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । V 9 सङ्ग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिवले तथा॥३७॥। उद्देगसम्भ्रमाक्षेपा लक्षसं च प्रसीयते। १०

( They can be seen in the text )' *.. Their definitions are shown as following :- यथोद्देशं लक्षणामाह । Now the author defines the above varieties according to their order. (68) अभूताहरणं छद्य । A deceit is अभूवाहरण. यथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता-साधु रे अमच्च वसन्ततर साधु। अदिसइदो तुए अमच्चो जोगन्धरायणो इमाए सन्धिविग्गहचिन्ताए (साधु रे अमात्य वसन्तक साधु अतिशयितस्त्वयाऽमात्यो यौगन्ध- रायणोऽनया संधिविग्रहचिन्तया)" इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासव- दत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरयं छद्म विदूषकसुसङगता- क्लप्काञ्नमालानुवादद्वारेए दशितमित्यभूताहरसाम्। As for example in the Ratnavali, "Vasavadatta-Bravo ! minister Vasantaka, bravo !! You have exceeded minister Yaugandharayana in this affair (lit. anxiety ) of the peace and war." In this प्रवेशक, the plot which was prepared by the clown and Susangata to facili- tate Sagarika's secret going to Vatsaraja and repeat- ed ( informed to Vasavadatta ) by Kanchanamala, is a deception. It is therefore an अभूताहरसा१. अथ मार्ग: १ "कपटापाश्रयं यत्तदभूताहरयं विदुः" Bha. XXI. 85. "तत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभृताहरयां मतम्" S. D. VI. 96.

68 दुशरूपके Now the author defines मार्ग.' (69) मार्गस्तच्वार्थकीर्त्तनम् ॥३८॥। To tell the truth about anything is called 1f. यथा रत्नावल्याम्-"विदूषकः-दिद्विश्रा वड्कसि समीहिदव्भधिकाए कज्जसिद्धीए (दिष्टया वर्धसे समीहिताभ्यांधकया कार्यसिद्धया)। राजा- वयस्य कुशलं प्रियायाः । विदूषकः-अइरेण सअं ज्जेव पेक्खिअ जाणि- हिसि (अचिरेण स्वयमेव प्रेच्ष्य ज्ञास्यसि)। राजा-दर्शनमपि भवि- ष्यति ? विदूषक :- (सगर्वम्) कीस ए भविरसदि जस्स दे उपहसिद- विहृष्फदि-बुद्धिविहवो अहं अमच्ो। राजा-तथापि कथमिति श्रोतुमि- च्छामि । विदूषकः (कर्यो कथयति)-एव्वं (एवम्)" । इत्यनेन यथा विदूषकेश सागरिकासमागमः सूचितस्तथैव राज् निवेदित इति तत्वार्थकथनान्मार्ग इति । As for example, in the Ratnavali, "Clown-( to the King ) you are lucky. I congratulate you at your success which is more than you were desirous of. King-Friend, is my darling doing well ? Clown-You will see yourself before long. King-I will even see her ? Clown-Why not when I am your minister who laughs at the wisdom of Brihaspati ( whose wisdom surpasses that of Brihas- pati ). King-Even then I want to know ( how it became possible ? ). clown ( tells something in king's ear )-Thus." By this, the clown informs the king of what he had arranged. It is telling the reality and is therefore a मार्ग. अथ रूपम् Now the रूप is defind. (70) रूपं वितर्कवद्ाक्यम्। १ "तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते" Bha. XXI.87. "तत्वार्थकथनं मार्ग:" S. D. VI. 96. २ "चित्रार्थसमवाये तु वितर्कों रूपमिष्यते" Bha. XXI. 86. "रूपं वाक्यं वितर्कवत्" S. D. VI. 96.

प्रथम: प्रकाश: 69

The ay is when something is reasoned, believed, and doubted about. यथा रत्नावल्याम्, "राजा-शहो किमपि कामिजनस्य स्वगृहिणी- समागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः-तथाहि- प्रसायविशदां हष्टि वक्त्रे ददाति न शङ्किता वटयति घनं करठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयत्नधृताऽप्यहो रमयतितरां सङ्गतस्था तथापि हि कामिनी॥ कथं चिरयति वसन्तकः किं नु खलु विदितः स्यादयं वृत्तान्तो दैव्या:" इत्यनेन रत्नावलीसमागमप्राप्त्याशानुगुययेनैव देवीशङ्कायाश्च वितर्काद्रपमिति । As for example in the Ratnavavli, "King-Ah ! how an uxorious person becomes partial to young women ( lit. quite new women ) the unity with whom is odstructed by the coming of his own house wife ( lit. who is insulted by the company of his wife ), for, she casts her pellucid eyes on me without any hesitation. When I want to embrace her pressingly, she does not touch ( my chest ) with her breast with loving attitude. When I want to detain her, before me, Oh ! she says "I will go." But she is obedient to signs ( lit. stays at my signs ). Being very beautiful, she makes me de- lighted .- How Vasantaka deleys. I fear that this incident might be known to the queen." By this, the Kings reasoning for the unity with Ratnavali with the congruity of obtaining her and with the fear that the incident might be known to the queen is shown and therefore it is a y. अथोदाहरगम Now the author defines उदाहरणा. (71) सोत्कर्ष स्यादुदाहृतिः ॥2 १ "यत्तु सातिशयं वाक्यं तदुदाहरामिष्यते" Bha. XVI. 86. "उदाहरसमुत्कर्षयुक्तं वचनमुच्यते" S. D. VI. 97.

70 दशरूपके

When the highest merit or the highest glory of any person, is described, the passage is called उदाहरण. यथा रत्नावल्याम्,-"विदूषकः (सहर्षम् )-ही ही भो :- कोस- म्बिरज्जलाहेणावि ए तादिसो वअ्रस्सस्स परितोसो आसि यादिसो मम सत्रासादो पिश्र वश्चणं सुणित भविस्सदि त्ति तक्केमि। (ही ही भो :- कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादशो वयस्यस्य परितोष आ्र्सीत् यादशो मम सकाशात् प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यतीति तर्कयामि)" इत्यनेन रत्नावलीप्राप्तिवार्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षा- भिधानादुदाहृतिरिति । As for example, in the Ratnavali, "Clown-Oh ! ho !! I believe that my friend will be much delighted on hearing agreeable words from me, more than he was delighted on winning the kingdom of Koshambi." What shown in this passage is that-even the news of seeing Ratnavali exceeds the obtaining the Kingdom of Koshambi and consequently it is an उदाहरण. अथ क्रम: Now the author defines the क्रम.

(72) क्रमः संचिन्त्यमानाप्तिः । The obtaining of the object ( long ) meditated is called क्रम. १ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-उपनतप्रियासमागमोत्सवस्यापि मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः। अ्रथवा- तीव्र: स्मरसन्तापो न तथा बाधते यथासन्ने। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः ॥ विदूषकः (त्र्रकसर्य)- भोदि सागरिए एसो पित्रवअस्सो तुमं जेव उदिसिअ उक्करठाशिम्भरं मन्तेदि ता सिवेदेमि से तुहागमसं (भवति सागरिके, एष प्रियवयस्य- स्त्वामेवोद्दिश्य उत्कण्ठानिर्भरं मन्त्रयतित न्निवेद्यामि तस्मै तवागमनम्)" इत्यनन वत्सराजस्य सागरिकासमागममभिलषत एव भ्रान्तसागरिका १ "भावकत्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते" Bha. XXI. 87. "भावकत्वोपलब्धिस्तु क्रमः स्यात्" S. D. VI. 97.

प्रथम: प्रकाश: 71

प्राप्तिरिति क्रम:। As for example, in the Ratnavali,"King- How, my heart is too much impatient when joyous time of the coming of my beloved is near or perhaps -- the pain of love troubles more violently when the (meeting with) beloved is nearing, just like the day of the rainy season becomes more hot when it is about to rain. Clown (hearing )-Lady Sagarika, this my friend ( King ) refers you when he speaks so anxiously. I therefore inform him of your arrival here. " By this, the obtaining of Sagarika by the Vatsaraja is shown, just when he was anxiously, waiting for her arrival there and it is a ar. अथ क्रमान्तरं मतभेदेन। Now the author defines another form of ## according to the opinion of some authors.

(73) भावज्ञानमथापरे। Some authentic scholars say that the knowledge of (some one's) disposition of mind is called a. यथा रत्नावल्याम्-"राजा (उपसृत्य) प्रिये सागरिके,- शीतांशुर्मुखमुत्पले तव हशौ पद्मानुकारौ करौ रम्भास्तम्भनिभं तथोरुयुगलं बाहू मृसालोपमौ। इत्याह्नादकराखिलाङ्गि रभसाननिःशङ्कमालिङ्गय माम् श्रङ्गानि त्वमनङ्गतापविघुराएयेह्येहि निर्वापय ॥" इत्यादिना "इह तद्प्यस्त्येव बिम्बाधर" इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य ज्ञास- त्वात् क्रमान्तरमिति। As for example in the Ratnavali, "King ( approaching )-My love ! your face is like the moon, your eyes are like the blue lotus flowers, your palms are the imitation of the red lotus flowers, the couple of your thighs is just like the trunk of the plaintain tree and your arms are like the roots of the lotus plant and all the parts of your body are delighting and cooling. Please

72 दशरूपके

embrace me pressingly and without any hesitation and cool my limbs that are suffering the heat of love- sickness." Beginning this and ending in "That also is in your lower lip which is resembling the fruit faq." The disposition of Vatsaraja's mind which Vasavadatta is conversant with, is shown and it also is a w in the opinion of some authors. [ The second definition of # coincides with that of the Natya Shastra of Bharata and the Sahitya Darpana, but the example as given above is not faithful to the definition ( given above ). The knowledge of Vatsaraja's disposition of mind is not shown in the text quoted above. It can be the example of the उदाहरणा, and not of the क्रम. अथ सङग्रह: Now the author defines सङग्रह.

(74) सङग्रहः सामदानोक्ति: । The सङग्रह is a gentle speech which follows giving something. यथा रत्नावल्याम्,-"राजा-साधु वयस्य साधु। इदं ते पारितो- षिकम्। (इति कटकं ददाति)" इत्याभ्यां सामदानाभ्याम् विदूपकस्य सागरिकासमागमकारिएः सडग्रहात्सङग्रह इति । As for example in the Ratnavali, "King-Bravo, my Friend, bravo, I give you this bracelet as a reward." By these gentle words and the giving of bracelet the clown is kindly received and it is a सङग्रह. [सङ्ग्रह=Reception, propitiating'] अथानुमानम् Now the author defines अनुमान. (75) अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा। १ "सामदानार्थसयोगः सङग्रहस्तु प्रकीर्त्तितः" Bha. XXI. 87. "संग्रहः पुनः । सामदानार्थसम्पन्नः" S.D. VI. 97-98.

प्रथम: प्रकाश: 73

The conclusion about something through an emblem is called अनमान. यथा रत्नावल्याम्-"राजा-धिङ् मूर्ख त्वत्कृत एवायमापतितो- डस्माकमनर्थः । कुत :- समारूढा प्रीतिः प्रशायबहुमानात् प्रतिदिनं व्यलीकं वीत्येदं कृतमकृतपूर्व खलु मया। प्रिया मुश्रत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्ण: स्खलितमविषह्यं हि भवति ॥ विदूषक :- भो वअ्रस्स, वासवदत्ता कि करइस्सदि त्ति ए जाणामि। साअरिआ उणा दुक्करं जीविस्सदि त्ति तक्केमि (भो वयस्य वासवदत्ता कि करिष्यतीति न जानामि। सागरिका पुनर्दुष्करं जीविष्यतीति तर्क- यामि)" इत्यत्र प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिकानुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनमनुमानमिति । As for example, in the Ratna- vali,-"King-Fie, fool, you only are the author of our this misfortune, for the dominant friendliness was increased ( by me, ) with loving and great respect. I have committed this fault, such as was never committed by me. Seeing this (my fault ), it is evident that my darling (Vasavadatta), who is intolerant and jealous, will commit suicide. Surely, the transgression in the pre-eminent love becomes unendurable. Clown -- My friend, I can not say what Vasavadatta will do ? But I believe that it is very difficult for Sagarika to live now." By this, the committing suicide by Vasavadatta, knowing the love ( of the King for Sagarika ) is concluded and consequently it is an अनुमान. अथाधिबलम् Now the अधिबल is defined. (76) अधिवलमभिसन्धिः। The part of the plot in which, some stipulation is shown ( i.e. in which, some trick is known or brought to light ) is called अधिबल.

74 दशरूपके

यथा रत्नावल्याम्-'काञ्चनमाला-भट्टिि, इअं सा चित्तसालिआ ता वसन्तअस्स सणां करेमि (भर्त्रि, इयं सा चित्रशालिका। तद्ठ- सन्तकस्य संज्ञां करोमि) (छोटिकां ददाति)" इत्यादिना वासवदत्ता- काञ्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गतावेषाभ्यां राजविदूषकयोरभिसन्धीय- मानत्वाद्धिबलमिति। As for example in the Ratnavali, "Kanchanamala -- My Lady ! this is the painting house. I will signal to Vasantaka. ( snaps the thumb and forefinger together )". By this, the special arrange- ment ( for the meeting of Sagarika ) of the King and clown is known by the queen and Kanchanamala who are dressed like Sagarika and Susangata. It is there- fore an अधिबल. [ The definition and example of अधिबल in the Sahitya Darpana are better than those in this book. The former of the S. D. coincides with that of Bharata and while the latter ( i.e. example ) given in this book does not agree with its own definition. Moreover the queen and Kanchanamala were not dressed like Sagarika and Susangata. The part of the story there- fore is wrong as given in the example above. ] अथ तोटकम् Now the तोटक is defined.

(77) संरब्धं तोटकं वचः ॥ ४० ॥ The furious or agitated speech is called तोटक. यथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता (उपसृत्य) अरज्जउत्त जुत्तमिदं सदिसमिदं (पुनः सरोषम्) अजउत्त उट्ठेहि। अज्जवि अहिजाईए सेवादुक्खमरगुभवीदि। कांचनमाले, एदेण जेव पासेए बन्धिअ आऐोहि एं दुटटबम्हरं। एदं वि दुट्ठकररातं अग्गदो करेहि। (आर्य- पुत्र युक्तमिदम् सद्शमिदम्। आर्यपुत्र उत्तिष्ठ किमद्याभिजात्या सेवादुःखमनुभूयते। काख्वनमाले, एतनैव पाशेन बडूवाऽडनयैनं १ "कपटेनानुसन्धानं ज्ञेयं त्वधिबलं बुघैः" Bha. XXI. 90. "अभिवल्मभिसन्घिच्च्छुलेन यः" S. D. VI. 99.

प्रथम: प्रकाश: 75

दुष्टब्राह्मसाम्। एतामपि दुष्टकन्यकामग्रतः कुरु)" इत्यनेन वासवदत्ता- संरब्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियतप्राप्तिकारणं तोटक- मुक्तम् १। As for example in the Ratnavali, "Vasavadatta-My Lord, it is right. It is becoming. ( again angrily. ) My Lord, stand up. Even now, you suffer the pain in the service of the Noble Birth. Kanchanamala, bind this wicked-Brahman with that very cord and bring to me and make that wicked girl also proceed that man." The तोटक is shown in this part of the story, for there are harsh words of Vasavadatta who is an obstacle on the way of the unity with Sagarika and there is uncertainty of seeing her again.&

यथा च वेणीसंहारे-"प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम्" इत्यादिना। "धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः" इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णाश्वत्थाम्नोः संरब्धवचसा सेनाभेदकारिणा पाएडवविजयप्राप्त्या- शान्वितं तोटकमिति । And also in the Venisamhara, the तोटक is seen from "You will be awakened, with efforts, with ( the noise of the ) laudation" to "As long as I am with my weapons, what is the use of other weapons ( i.e. no other warrior is wanted )," in which the harsh words are exchanged between Karna and Ashwatthama, which is the cause of the dissention in the army of Duryodhana and which is the cause of the hope of the Pandavas' victoryes I अन्थान्तरे तु In some other books (the तोटक and अधिबल are defined ) as following :

१ "संरंभवचनं चैव तोटकं नाम संज्ञितम्" Bha. XXI. 89. "तोटकं पुनः संरब्घवाक" S. D. VI. 99. &The underlined parts do not concern the difi- nition of तोटक.

76 दशरूपके

(78) तोटकस्यान्यथाभावं ब्रुवतेऽधिवलं बुधाः॥ The opposite sense of तोटक (i. e. the conciliation) is termed as अधिवल, by the learned persons. यथा रत्नावल्याम्-"राजा-देवि एवमपि प्रत्यक्षदष्टव्यलीकः किं विज्ञापयामि- आताम्रतामपनयामि विवर्सा। एष लाक्षाकृतां चरसायोस्तव देवि मूर्धा। कोपोपरागजनितां तु मुखारविन्दे हतु कषमो यदि परं करुणा मयि स्यात्।" As for example in the Ratnavali, "King-My queen, what can I say now ? when my fault is evi- dent. Being myself ashamed ( lit. colourless ) I am ready to remove the red colour of the lac from the soles of your feet, by means of ( the rubbing ) my forehead on them. But I can remove the red colour of your face, which is on account of your being angry with me, only if you show your kindness to me." (79) संरब्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहृतम् ॥ ४१ ॥ The तोटक is an agitated speech which contains the harsh words. [ This definition of the तोटक does not differ from that of the तोटक given above. ] यथा रत्नावल्याम्-"राजा-प्रिये, वासवदत्ते, प्रसीद प्रसीद। वासवदत्ता-(अश्रूणि धारयन्ती) अजउत्त मा एवं भण। अएसासंकंताइं एढाइं अक्खराइं" As for example in the Ratnavali, "King- My darling Vasavadatta, be pleased, be pleased. Vasavadatta -- (having tears in her eyes) My Lord, do not speak so. These letters (i. e. the word 'darling') are gone to another." यथा च वेणीसंहारे-"राजा-अये सुन्दरक, कच्वचित् कुशलमङ्गराजस्य ? पुरुष :- कुसलं सरीरमेत्तकेण (कुशलं शरीरमात्रेण) राजा-किं तस्य किरीटिना हता धौरेयाः क्षतः सारथिः

प्रथम: प्रकाश: 77

भग्नो वा रथः। पुरुष :- देव ए भग्गो रहो भग्गो से मणोरहो (देव न भग्नो रथो भग्नोऽस्य मनोरथः । राजा-( ससम्भ्रमम् ) कथम्-" इत्येवमादिना संर्धवचसा तोटकमिति । As also in the Venisa- mhara, "King-O Sundaraka, is the King of the Angas ( i. e. Karna ) well ? Man-well only in his body ( i. e. his body is unhurt as yet. ) King-Why ? Are the horses of his chariot killed by Arjuna, is his charioteer slain ? or is his choriot destroyed (broken) ? Man-His chariot is not destroyed, but his hope ( of victory ) is destroyed. King-(with agitation ) How ?" The alas is shown in this agita- ted speech. [ Both the examples of तोटक, given here are not suitable, for the former is not a संरव्घवचन but a सोल्लुण्ठवचन ( ironical speech ) while the latter is mere the exordiam of the sorrowful speech. The example of तोटक given in the Sahitya Darpana is more suitable.] अथोद्वग: Now the author defines the उद्दग. (80) उद्धगोऽरिकृता भीतिः। The fear of an enemy or the fearful action of an enemy is called उद्दग. । यथा रत्नावल्याम्-"सागरिका-( आत्मगतम्) कहं अकिद- पुएशोहिं अत्तणो इच्छाए मरिउं पि ए पारीतदि (कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न पायते)" इति वासवदत्तातः सागरिकाया भयमित्युद्वेगः । यो हि यस्यापकारी स तस्यारि:। As for example in the Ratnavali, "Sagarika-How the persons who have not done righteous deeds ( in their previous birth ) can not even die at their own will. ( I am the best example of this. )" In this, Sagarika's fear of Vasavadatta is shown and therefore it is an saw. १ "भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्त्तितः" Bha. XXI. 90. "नृपादिजनिता भीतिरुद्वेगः परिकीत्तिंतः" S. D. VI.100.

78 दशरूपके

( Though personally, Vasavadatta is not an enemy of Sagarika, yet ) the person who injures the desire of any one or harms anyone is his ( or her ) enemy ( and she is her enemy for she obstructs the relation between the King and Sagarika.) यथा च वेणीसंहारे "सूतः-(श्रत्वा सभयम्) कथमासन्न एवासौ कौरवराजपुत्रमहावनो- त्पातमारुतो मारुतिरनुपलव्धसंज्ञश्च महाराजः। भवतु दूरमपहरामि स्यन्दनम्। कदाचिदनार्यो दुःशासन इवास्मिन्नप्यनार्यमाचरिष्यति।" इत्यरिकृता भीतिरुद्वेगः । As also in the Venisamhara, "Charioteer-( hearing and fearfully ) How the son of ( the god of the ) wind ( i. e. Bhimasena) who is like the wind of calamity in the great forest ) ( the large family ) of the Royal Kuaravas, is near now and His Majesty has not yet regained his conscious- ness. Well, I will drive away this chariot. He ( Bhima ) may practise some evil upon His Majesty, as he did upon Dusshasana. This is the fear coming from Bhimasena and it is also an उद्देग. अथ सम्भ्रमः । Now the सम्भ्रम is defined. (8.) शङ्कात्रासौ च सम्भ्रमः । The wnH is the part of plot, in which an alarm and a terror are shown. यथा रत्नावल्याम्-"विदूषक :- (पश्यन्) का उस एसा (का पुनरेषा) (ससंभ्रमम्) कथं देवी वासवदत्ता अत्ताएं वावादेति (कथं देवी वासवदत्ताऽडत्मानं व्यापादयति)। राजा-(ससंभ्रममुपसर्पन्) कासौ कासौ" इत्यनेन वासवदत्ताबुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया मरण- शङ्कया सम्भ्रम इति । As in the Ratnavali, "Clown- ( seeing ) who is that ? ( with alarm ) How queen Vasavadatta kills herself. King-( alarmed and approaching ) Where is she. Where is she." By this, the danger of the life of Sagarika, who is disguised ₹ Bharata and Vishwanath a term it as faxa.

प्रथम: प्रकाश: 79

as Vasavadatta and mistaken for her, is supposed and it is a सम्भ्रम- यथा च वेीसंहारे "(नेपथ्ये कलकलः)- अश्वत्थामा-(ससम्भ्रमम् ) मातुल, मातुल, कष्टम् ! एष भ्रातु: प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्षेदुर्योधनराधेयावभिद्रवति। सवथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन।" तथा-'(प्रविश्य सम्भ्रान्तः सप्रहार: सूतः) त्रायतां ! त्रायतां !! कुमारः " इति त्रासः। इत्येताभ्यां शङ्कात्रा- साभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डवविजयप्राप्त्याशान्वितः सम्भ्रम इति । As also in the Venisamhara, " ( Noise behind the scene ). Ashwatthama-( agitated ) Uucle, my uncle, alas ! Arjuna attacks Duryodhana and Karna together with a shower of arrows, for he fears the falsification of his brothers (of Bhima's) promise ( of drinking the blood from the chest of Dusshasana ). It is evident that the blood of Dusshasana is now drunk by Bhima." This is a ₹TET ( See App.). And "Charioteer-( entering agitatedly and wounded). My young master, save me. Save me." This is a fear (or terror). By these sigT and #H, that foreshow the victory of the Pandavas, the सम्भ्रम is shown. अथाक्षेप: Now the author defines the आच्ेप। (82) गर्भवीजसमुद्भेदादाक्षेपः परिकीर्ततितः ।४२।। When the manifestation of the गर्भ and बीज is suggested in a passage, it is called the आच्षेप. १ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-वयस्य देवीप्रसादनं मुक्त्वा नान्यमत्रो- पायं पश्यामि।" पुनः क्रमान्तरे "सर्वथा देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशी- "नृपाभिभयसंयुक्त: सम्भ्रमो विद्रवः स्मृतः" Bha. XXI. 91. "शङ्काभयत्रासकृतः संभ्रमो विद्रवो मतः" S.D. VI. 91 100. १ Bharata terms it as आच्तिस्. "गभस्योद्भेदनं यत्तु तदाचिस- मिति स्मृतम्" XXI. 89. Vishwanatha terms it a च्तिपि. "रहस्यार्थस्य तूद्मेदः चिसि: स्यात्" S. D. VI. 99.

80 दशरूपके

भूता: स्मः।' पुनः "तत्किमिह स्थितेन ? देवीमेव गत्वा प्रसाद्यामि।" इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजो- द्भेदादाकेप: । As for example in the Ratnavali, "King-My friend, there is no remedy but to conciliate the queen." Again in another context, "I have given up the hope of the conciliation of the queen." By these passages, it is shown that the success in obtaining Sagarika depends upon the conciliation of the queen. This is the manifestation of the गर्भ and बीज and consequently it is an आरक्षेप. यथा च वेणीसंहारे-"सुन्दरकः-अहवा किमेत्थ देव्वं उश्राल- हामि। तस्स क्खु एदं शिव्भच्छिदविदुरवअ्रबीअ्रस्स, परिभूदपिदा- महहिदोपदेसंकुरस्स, सउणिप्पोच्छाहणारूढमूलस्स, कूडविससाहिणो, पंचालीकेसगगहणाकुसुमस्स फलं परिणामेदि-(अथवा किमत्र दैवमुपा- लभे। तस्य खल्वेतन्निभत्सितविदुरवचनबीजस्य, परिभूतपितामहहितो- पदेशाङ्कुरस्य, शकुनिप्रोत्साहनारूढमूलस्य, कूटविषशाखिन: पाञ्बाली- केशग्रहणाकुसुमस्य फलं परिसमति)" इत्यनेन वीजमेव फलोन्मुख- तयाऽडक्षिप्यत इत्याक्षेप: । As also in the Venisamhara, "Sundaraka-Now, why should I blame the fate ? This is the ripening of the fruit ( of the tree ), the seed of which was reviling the speech of Vidura, the sprout of which was disrespecting the good advice of the grand-father ( Bhishma ), the development of the roots of which was the encouragement of Shakuni, the branches of which were the tricks and poisoning and the flowers of which were taking ( pulling ) the hair of Panchali ( Draupadi )." By this, the बीज which is about to be manifested is suggested and therefore it is an आक्षेप. एतानि द्वादश गर्भाङ्गानि प्राप्त्याशाप्रदर्शकत्वेनोपनिबन्धनीयानि। एषां च मध्येऽ्भूताहरणमार्गतोटकाधिबलाक्षेपाणां प्राधान्यम्। इतरेषां यथासम्भवं प्रयोग इति साङ्गो गर्भसन्धिरुक्त्: । These are the twelve गर्भाङ्s. They must be in a drama, because

प्रथम: प्रकाश: 8I

they indicate the hope of obtaining the result of the plot. Of these also, अभृताहरण, मार्ग, तोटक, अधिवल and आक्षप are chief ( i. e. compulsory). The others should be placed according to possibility and nece- ssity. Thus, the गर्भसन्धि and its auxiliary parts are defined. अथावमर्शः Now the अवमर्श is defined. (83) क्रोधेनावमृशेदत्र व्यसनाद्वा विलोभनात्। गर्भनिर्भिन्नवीजार्थः सोऽवमर्श इति स्मृतः ॥४३।। ( Its translation is given below in that of the commentary of Dhanika) अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम्। अवमर्श means to meditate upon something. तच्च क्रोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभनेन वा। It can be here, on account of the wrath, misery or enticement. भवितव्यम्-अ्नेनार्थे- नेत्यवधारितैकान्तफलप्राप्त्यवसायात्मा गर्भसन्ध्युद्धिन्नवीजार्थसंबन्धो विमर्शोऽवमर्शः । The अवमर्श is which completes the certainty of success and which connects the गर्भसन्धि at the end and manifests the object of the बीज. यथा रत्नावल्याम् चतुर्थेऽङ्केऽनिविद्रवपर्यन्तो वासवदत्ताप्रसत्त्या निरपायरत्नावलीप्राप्त्यवसायात्माऽवमर्शो दशित: । As for example in the Ratnavali, the अवमर्श is shown in its fourth act, in the form of the story which ends in the panic on account of the breaking of the (illusory ) fire and the safe obtaining of Ratnavali through the favour of Vasavadatta. यथा च वेगीसंहारे दुर्योधनरुधिराक्तमीमसे नागमपर्यन्तः । "तीर्से भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः॥ इत्यत्र "अल्पावशेषे जये" इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीष्मादिमहा- थवधाद्वधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शितमित्यवमर्श- ६

82 दशरूपके

सन्धिः And also in the Venisamhara, the story ending in the coming of Bhimasena, sprinkled ( lit. wet) with the blood of Duryodhana and "Bhima, who is fond of adventures, has thrown us all in the doubt of our lives, through his words, when very little remains to complete the Victory, for, the great ocean in the form of Bhishma is somehow crossed, the fire in the form of Drona is put out, the poisonous snake in the form of Karna is killed and Shalya also is gone to heaven." In this passage, "when very little remains to complete the victory" suggests the certainty of victory, for its obstructionists, who were great warriors like Bhishma, Drona and others were killed. It is therefore an अवमर्शसन्धि. वस्याङ्गसङग्रहमाह। Now the author names its (of गर्भसन्धि ) auxiliary divisions. (84) तत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम् ॥४८॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश। They are thirteen, viz. (1) अपवाद (2) संफेट (3) विद्रव (4) द्रव (5) शक्ति (6) द्युति (7) प्रसङ्ग (8) छलन (9) व्यवसाय (10) विरोधन (11) प्ररोचना (12) विचलन and (13) आादान. १ यथोदेशं लक्षणामाह। Now the author defines them according to their order- (85) दोषप्रख्याऽपवादः स्यात् । To declare or express one's blemish is called the तपवाद.२

१ Bha. XXI. 65-66. S. D. VI. 101-102. ₹ "दोषप्रख्यापनं यत्स्यात् सोपवादः प्रकीर्त्तितः" Bha. XXI. 91. "दोषप्रख्यापवाद: स्यात्" S.D. VI. 102.

प्रथम: प्रकाश: 83

यथा रत्नावल्याम्, "सुसङ्गता-सा क्खु तवस्सिणी भट्टिशीए उज्जइणिं णीतरदि त्ति पवादं करिश उवत्थिदे अद्धरत्ते ए जाणीत्रदि कहिं पि सीदेत्ति। (सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्यिनीं नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्धरात्र न ज्ञायते कुत्रापि नीतेति)। विदूषक :- (सोद्वेगम्) अदिशिग्घिएं कदं क्खु देवीए (अतिनिरधृ रं कृतं खलु देव्या)" पुनः "भो वअस्स सा क्खु देवीए उज्इसिं पेसिदा अदो अप्पिअं ति कहिदं (भो वयस्य सा खलु देव्या उज्जयिनीं प्रेषिता अरवोS- प्रियमिति कथितम्)। राजा-श्रहो निरतुरोधा मयि देवी।" इत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवाद: । As for example in the Ratnavali, "Susangata-The poor girl is sent to some place, by the queen, under the pretext of send- ing her to Ujjaini. Clown-( alarmed ) The queen did this very mercilessly." Again-"Clown-My friend, do not think it otherwise. She is sent to Ujjaini by the queen and consequently it is a disa- greeable ( information )." "King-The queen did not grant my request." Here, in this passage, the blemish of Vasavadatta is shown and therefore it is an अपवाद. यथा च वेसीसंहारे-"युधिष्ठिर :- कच्ित्समासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी। पाञ्चालक :- न केवलं पदवी स एव दुरात्मा देवोकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः।" इति दुर्योधनस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति। As in the Venisamhara also, "Yudhisthira-Panchalaka, did they find any trace of that wicked-minded ( Duryodhana ) who is an accursed man in the race of Kuru. Panchalaka- Not only his trace, but also he, who was the root cause of the touching of the hair of the queen ( Drau- padi ) is found." The blemish of Duryodhana is shown in this passage and therefore it is an अपवाद. अथ संफेट: Now the संफेट is defined. (86) संफेटो रोषभाषसाम्। The angry speech is called संफेट. यथा वेणीसंहारे-"भोः कौरवराज, कृतं बन्धुनाशद्शनमन्युना।

84 दशरूपके

मैवं विषादं कृथा :- पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति। पञ्ानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन। दृंञ्वितस्यात्तशस्त्स्य तेन तेस्तु रणोत्सवः।। इति श्रुत्वाऽसूयात्मिकां नित्िप्य कुमारयोरह ष्टिमुक्तवान्धार्त्तराष्ट्र 1- कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योखुं त्वमेव प्रियसाहस: ॥

इत्यनेन भीमदुर्योधनयोर्योन्यरोषसम्भाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट sfa | As for example in the Venisamhara, "O King of the Kauravas, enough of the grief at the loss of the lives of brothers and relatives. Do not think that "the Pandavas are all alive and I am alone and they will defeat me." "O Suyodhana, choose any- one of us, whom you think of easy to combat and with him you will fight, fully armed and well equip- ped." Hearing this, the son of Dhritarastra ( Duryo- dhana ) threw a glance upon the two princes. ( i. e. Bhimsena and Arjuna ) and said to Bhimasena thus- "Both of you are my equal enemies for one of you ( Arjuna ) has killed Karna and the other ( Bhima ) has killed Dusshasana ; and yet you ( Bhima ) are the lover of adventures, I like ( prefer ) you to fight with, inspite of your being odious to me." Saying this and standing up, both, Bhima and Duryodhana began to exchange the ironical and harsh words and fight-". In these passages, the angry speeches of Duryodhana and Bhimasena are addressed to each other and they are in favour of the Victory of the Pandavas and consequently they are called the tise. अथ विद्रव: Now the author defines the विद्रव. (87) विद्रवो वधवन्धादिः । The passage, in which, there be killing or binding

प्रथम: प्रकाश: 85

or any frightful thing about any chief person, is called the विद्रव. यथा छलितरामे- "येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं वाल्ये येन हताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम्। युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलः मूर्च्छाघोरतमःप्रवेशविवशो वद्ूवा लवो नीयते ॥" As for example in the Chhalitarama-"O Sages, ( your pet ) Lava, who, in his infancy gave you much troubles by turning about your faces when you used to recite the verses of the Samaveda, who used to play with you by taking away and giving back to you, your Rudraksha Mala and who is as dear to you as your own life ( lit. heart ), is now helpless on account of the senselessness. His shoulders are full with ( the wounds of ) the arrows. He is swoon- ed now and is bound by his adversaries. They are taking him away." यथा च रत्नावल्याम्। And also, as in the Ratnavali :- "हर्म्याणां हेमशङ्गश्रियमिव शिखरैरर्चिषामाददानः सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः । कुवन् क्रीडामहीधरं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै- रेष सोषारत्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽिः ॥" इत्यादि। पुनः-"वासवदत्ता-अज्जउत्त, ए क्खु अहं अत्तणो कारसादो भणामि। एसा मए सिग्घसाहिअआए संजदा सागरिआ विवज्जइ। (आर्यपुत्र न खल्वहमात्मनः कारणाङ्गणामि। एषा मया निर्घृ साहृदयया संयता सागरिका विपद्यते)" इत्यनेन सागरिकावध- बन्धामिभिर्विद्रव इति। "This fire,-which is destroying the beauty of the palaces, with its high flames, the violent heat of which is indicated by the fading of the branches of the trees of thick gardens, which is making the artificial hill as black as the clouds, full of water, by throwing the smoke on it; and which,

86 दशरूपके

makes the burning females (of the palace and garden) very distressed,-rises very high." And again- "Vasavadatta-My Lord, I do not speak any thing about my safety, but Sagarika who is confined by me with my very cruel heart, is being perished." In this passage, the ( supposed ) burning ( to death ) of Sagarika and breaking of ( the artificial ) fire is shown and it is therefore a विद्रव. १ अथ द्रव: Now the author defines the द्रव. (88) द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५ ॥ The insult ( either literally or suggestively ) of great persons is called द्रव. यथोत्तररामचरिते- "वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्त्ततां सुन्दस्त्रीद्मनेप्यखएडयशसो लोके महान्ता हि ते। यानि त्रीएयकुतोभयानि चरितान्यासन् खरायोधने यद्वा कौशलिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः॥" इत्यनेन लवो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रव: । As for example in the Uttararamacharita-"He (Rama) is a great and venerable person, and his deeds must remain uncriticized. He killed the wife of Sunda ( Tadaka ). Even so, his fame remained unspotted, ( unlessened ) for he is a great man in the world. Every one knows how three steps were fearlessly taken in the battle with Khara ( it is spoken ironica- lly for the author of the Ramayana says that Rama stepped back then ). That trick also, which was played when the son of Indra ( Bali) was killed, is well known in the world." In this verse, the insult of Rama is shown and therefore it is a द्रव. यथा च वेगीसंहारे- युधिष्ठिर :- भगवन्, कृष्णाग्रज, सुभद्राभ्रात :- "ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मः १ "गुरूव्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयो विद्रवस्तु सः" Bha. XXI. 93.

प्रथम: प्रकाश: 87

रूढं सख्यं तद्पि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुल्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नेहवन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुो मन्दभाग्ये मयि त्वम्।" इत्यादिना वलभद्रं गुरुं युधिष्टिरस्तिरस्कृतवानिति द्रव: । As also in the Venisamhara-"Yudhisthira-O Lord (Bala- rama) the elder brother of Krishna, the brother of Subhadra, you did give room, in your mind, neither to love of relatives nor to the moral merits of the Kshatriyas. You did not mind the intimate friendship of your younger brother ( Krishna ) with Arjuna. Take it for granted that your love must be equal for your two disciples ( i. e. Duryodhana and Bhimsena ), but ( think ) what is the path ( manner ) you go through, when you are unpropitious to me who am now most unfortunate in the world." In this verse, Yudhisthira speaks ill of Balabhadra and it is a aq. अथ शक्ति: Now the शक्ति is defined by the author. (89) विरोधशमनं शक्ति: । To remove the hostility is called शक्ति. १ यथा रत्नावल्याम्, "राजा- "सव्याजैः शपथैः प्रियेण वचसा चिन्तानुवृत्त्याधिकं वैलच्येण परेण पादपतनर्वाक्यः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्यव तयव बाष्पसलिलैः कोपोपनीतः स्वयम्॥" इत्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनाच्छ्क्ति:। As for example in the Ratnavali, "King-The queen did not approach me ( because she was too much angry with me ) even at my pretense of oaths, my conciliating speech, my acting according to her will and my affected bowing at her feet and with the

१ "विरोधोपगमो यस्तु सा शक्तिः परिकीत्तिता" Bha. XXI. 93. "शक्ति: पुनर्भवेत् विरोधस्य प्रशमनम्" S. D. VI. 104.

88 दुशरूपके

speeches of her friends. But she came herself weeping and she was not angry, as if she washed away her anger with the water in the form of her tears." The anger of Vasavadatta which was the obstacle in obtaining Sagarika was pacified, as shown in this verse, it is therefore a शक्ति. यथा चोत्तररामचरिते- "विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निरवृतिघनः तदौद्धत्यं क्ापि व्रजति विनयः प्रह्वयति माम् । भटित्यस्मिन्टष्टे किमपि परवानस्मि यदि वा महार्हस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥" As also in the Uttararamacharita-"Just now, when I see him, our quarrel ceases, the feeling of love, which is full of happiness prevails, the arroga- tion, which I was full of, is gone. The humility subdued me and I am overwhelmed. Really speak- ing the superiority of, the great persons like that of the holy places is invaluable and is overpowering." अथ द्युति: Now the author defines द्ुति. (90) तर्जनोद्वेजने द्युतिः। To threaten and to trouble is called दुति. यथा वेणीसंहारे-"एतच वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य सकलदिड्- निकुञ्जपूरितातिरिक्तमुद्भ्रान्तसलिलचरसङ्कुलं त्रासोद्वृत्तनक्रग्राह- मालोड्य सरःसलिलं भैरवं च गर्जित्वा कुमारवृकोदरेणाभिहितम्। "जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदाम् मां दुःशासनकोष्णाशोितसुराक्षीबं रिपुं भाषसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मन्त्रासानृपशो विहाय समरं पङ्केधुना लीयसे॥" इत्यादिना "त्यक्त्वोत्थितः सरभसम्" इत्यन्तेन दुर्वचनजलावलो- डाभ्यां दुर्योधनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाएडवविजयानुकूलदुर्योधनोत्था- पनहेतुभ्यां भीमस्य द्यतिरुक्ता ॥ As for example in the Venisamhara-"Hearing these words of the younger brother of Rama (i.e. Krishna), Prince Bhimasena,-

प्रथम: प्रकाश: 89

having agitated the water, which was filled and overflowed from the bowers all around the lake, the hundreds of the aquatic animals of which were alarmed and the crocodiles and sharks of which came out suddenly and having thundered frighteningly,- spoke- ( O Duryodhana, ) you pretend to be born in the pure race of the moon. You still have your mace. You term me, who am under intoxication of the wine, in the form of the hot blood of Dusshasana as your enemy. You are blinded by vanity and you always act houghtily towards the enemy of Madhu and Kaitabha ( i. e. Krishna ). Now you are afraid of me and you leave the battle-field for the other Kings and you yourself are sunk here in the mud." These passages and in the end "He rose suddenly etc." and the harsh words of Bhimasena and his agitating the water frightened and threatened Duryo- dhana. These passages also are in favour of the victory of the Pandavas and therefore they are called द्युति अथ प्रसङ्ग: Now the author defines प्रसङ्ग (91) गुरुकीर्त्तनं प्रसङ्ग: । The description of ( or to mention ) one's ances- tors is प्रसङ्ग. यथा रत्नावल्याम्-'देव, यासौ सिंहलेश्वरेश स्वदुहिता रत्नावली नामायुष्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता" इत्यनेन रत्नावल्या लाभाकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गादू गुरुकीत्तनेन प्रसङ्ग:। As for example in the Ratnavali, "My Lord, that Ratnavali, who is the daughter of the King of Ceylon and who was given to your lord- ship by her father at my request and on hearing

90 दशरूपके

that Vasavadatta has been burnt." In this passage, the description of Ratnavali's family and father, which is in favour of obtaining her ( by Vastaraja ) is shown, it is therefore a प्रसङ्ग। तथा च मृच्छकटिकायाम्- "चाएडालकः-यसो सागलदत्तस्स सुओ अरज्जविसातरदत्तसस शातू चालुदत्तो वावादिदुं वज्फट्वाएं णीत्रदि। एदेण किल गणिआ वसन्त- सेणा सुवससालोभेए वावाढिदा। (एष सागरदत्तस्य सुत आर्यविनय- दत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापाद्यितुं वध्यस्थानं नीयते। एतेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्सलोभेन व्यापादिता)-। चारुदत्त :- मखशतपरिपूतं गोत्रमद्धासितं यत् सद्सि निबिड़चैत्यव्रह्मघोषैः पुरस्तात्। मम निधनद्शायां वर्त्तमानस्य पापैः तद्सदृशमनुष्यधुष्यते घोषणायाम्।" इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युद्यानुकूलं प्रसङ्गाद् गुरुकोत्तनमिति प्रसङ्ग: । So also in the Mrichchhakatika-"Excutioner-This Charudatta, the son of Sagaradatta and the grandson of noble Vinayadatta is being taken to the place of excution, to be excuted. He has killed a courtezan named Vasantasena for her gold ( ornaments ). Charudatta-The name of my family which, former- ly used to be irradiated ( by the persons ) with the recital of the Vedas, in the crowded altars and was purified with the thousands of the sacrifices. Now, when I am about to die,-it ( my name with that of my family ) is announced by the unfit persons in the proclamation." By this passage, which shows the ( expected ) death of Charudatta, ( and in the end, his prosperity ) in the description of his ancestors ( See the criticism in the Sanskrit comm. ) on account of its being a yus ( the subject of dis- course ) it is also a प्रसङ्ग.१ "प्रसङ्गश्वैव विज्ञयो गुरूणां परिकीर्तनम्" Bha. XXI. 94. "प्रसङ्गो गुरुकीर्त्तनम्" S. D. VI. 104.

प्रथम: प्रकाश: 91

अथ छलनम् Now the छलन is defined. (92) छलनं चावमाननम्। The contempt is called छुलन.१ यथा रत्नावल्याम्-'राजा-अहो निरनुक्रोशा मयि देवी" इत्यनेन वासवद्त्ताया इष्टासम्पादनाद्वत्सराजस्यावमाननाच्छलनम्। As for example in the Ratnavali, "King-Oh, the queen is pitiless on me." By this sentence, Vasavadatta is shown as an abstacle in the success of Vatsaraja and he speaks ill of her and therefore it is a छलन. यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननाच्छ्लनमिति । And also in the Ramabhyudaya, Sita is deserted and conse- quently insulted, that also is therefore a छुलन. अथ व्यवसाय: Now the author defines व्यवसाय. (93) व्यवसायः स्वशत्क्युक्ति:। To speak about the supremacy of one's power is called व्यवसाय.२ यथा रत्नावल्याम्, "ऐन्द्रजालिकः-कि धरसीए मिअ्रंको आशसे महोधरो जले जलएो। मज्ज्ञरहम्मि पओसो दाविज्ज देहि आस- ततिं। अहवा किं बहुणा जम्पिएए। मज्फ पइसा एसा भखामि हिअए जंमहसि दट् ठुं। तं ते द्वेमि फुडं गुरुणो मन्तप्पहावेख (किं धरण्यां मृगाङ्क आकाश महोधरो जले ज्वलनः । मध्याहे प्रदोषो दर्श्यतां देह्याज्ञप्तिम्।। अथवा कि बहुना जल्पितेन। मम प्रतिज्ञैषा भणामि हृदयेन यद्वाञ्छ्सि द्रष्टुम्। तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोमन्त्रप्रभा- वेसा ।।" इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसम्भ्रमोत्थापितेन वत्सराजस्य हृद्यस्थसागरिकादर्शनानुकूलां स्वशक्तिमाविष्करोति । As for exam- ple in the Ratnavali, "Juggler-Give me your order and you will be obeyed. What shall I show to १ It seems to be probable that the छादन of Bharata and Vishwanatha is the छुलन of Dhananjaya. २ "व्यवसायस्तु विज्ञेयः प्रतिज्ञादोषसम्भवः" Bha. XXI. 94. S. D. (हेतुसम्भवः) VI. 103.

92 दशरूपके

you ? I can show you the moon upon the earth, the mountain in the sky, the fire in the water and even the evening twilight when it is broad noon. Or what is the use of my boasting too much ? This is my promise which I proclaim with my heart that I will show you whatever you want to see, by the virtue of my preceptor's spell-words which he tought me distinctly." By this, the Juggler who raises the artificial fire, shows his power, which helps Vatsaraja in seeing Sagarika who is in his heart. This passage therefore is a व्यवसाय. यथा च वेणीसंहारे- "नूनं तेनाद वीरे प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा। बध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षसा क्षमः ॥" As also in the Venisamhara, "Surely, the brave Bhimsena, who is afraid ( or ) ashamed of the non- fulfilment of his promise, will tie your hair today, for he is sufficient to kill him ( i. e. Duryodhana )." इत्यनेन युधिष्ठिरः स्वदएडशक्तिमाविष्करोति। By this, Yudhis- thira speaks about his ( i. e. of Bhima for the power of all the five brothers is considered to be one ) power and it is therefore a व्यवसाय. (See Sanskrit Commentary. ) अथ विरोधनम् Now the author defines विरोधन. (94) संरब्धानां विरोधनम्। (संरम्भोक्तिविरोधनम्) When, one expresses his power in exciting words, it is called विरोधन. १ यथा वेणीसंहारे-"राजा-रे रे मरुत्तनय किमेवं वृद्धस्य राज्ञ: पुरतो निन्दितव्यमप्यात्मकर्म श्लाघसे ? अरप्रपिच- १ "विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषगम्" Bha. XXI. 96. "कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम्" S. D. VI. 106.

प्रथम: प्रकाश: 93

कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राजस्तयोर्वा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी। अस्मिन् वैरानुवन्धे तव किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा बह्वोर्वीर्यातिसार द्रविणागुरुमदं मामजित्वैव दर्पः॥ (भीमः क्रोधं नाटयति) अर्जुन :- आर्य प्रसीद प्रसीद किमत्र क्रोधेन- अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कमेखा। हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥ भीम :- अरे भरतकुलकलङ्ग- अदैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुशासनानुगमनाय कटुप्रलापिन्। विघ्नं गुरू न कुरुतो यदि मत्कराग्रनिर्भिद्यमानरणितास्थिनि ते शरीरे॥ अन्यच् मूढ-शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्य त्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वन्तःस्थलविदलने यच्च साक्षीकृतोऽसि। आसीदेतत्तव कुनृपते: कारणं जीवितस्य क्रुद्े युष्मत्कुलकमलिनीकुब्जरे भीमसेने।। राजा-दुरात्मन् भरतकुलापसद पाएडवपशो, नाहं भवानिव विकत्थ- नाप्रगल्भः । किन्तु-द्रद््यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवासत्वां रणाङयो। मद्गदाभिन्नवक्षोस्थिवेणिकाभङ्गभीषराम्।" इत्यादिना संरब्धयो- र्भीमदुर्योधनयोः स्वशक्त्युक्तिविरोधनमिति। As for example in the Venisamhara-"King ( Duryodhana ) -O Bhima, what is the use of your this speech that you boast even of your defamed actions, before the aged King ( my father ). Your ( of all you five brothers ) wife ( Draupadi ), who was my slave-for I won her in gambling,-was dragged by my order for I am the master of the world, while you are but a beast. All that was done in the presence of the other kings. The main quarrel therefore is between you ( the Pandavas ) and myself. The Kings, who are killed by you, did not do you any harm as the enmity is between us only. Your vanity is baseless as long as I, who, am proud of my wealth in the form of the

94 दशरूपके

real strength of my forearms, am not conquered. ( Bhima, hearing this, imitates anger. ) Arjuna-Sir, be calm, your anger is out of season here. He uses offensive words; for his power is now in his tongue only and not in his actions. Now, he is lamenting the death of his hundred brothers and be assured that he can not harm anybody. Bhima ( to Duryo- dhana )-O, the stainer of the race of Bharata, your speech is abusive. I must have sent you to follow Dusshasana, just now, when your body be torn by my nails and be sounding on account of the breaking of its bones, but my two masters ( Krishna and Yodhisthira ) prevent me from doing all this. More- over, O fool, do you know, why I did not kill you first of all ? I was like an elephant for the lotus- plants of your family and was very angry with you all. But I did not kill you first. Yoy are made shed tears, like a woman, on account of your sorrows and you are made witness of the tearing of the chest of your younger brother. These are the reasons why I did not kill you and you are still alive. King ( Dur- yodhana)-Villain, I do not boast of my bravery like you. But see now. Before long, your relatives will see you asleep ( i. e. dead ) and deformed by the braid-like chain of the bones of your chest, which will be broken by my mace, upon the battle-field." In these passages, showing their own superiority, Bhimasena and Duryodhana, who are very angry with each other, speak and therefore it is a fatrra अथ प्ररोचना Now the author defines परोचना. (95) सिद्धामन्त्रतो भाविदर्शिका स्यात्प्ररोचना। When the future success is said beforehand by

प्रथम: प्रकाश: 95

any सिद्ध, (see App.) it is called प्ररोचना, १ यथा वेगीसंहारे-"पाञ्चालकः-अहं च देवेन चक्रपासिना" इत्यु- पक्रम्य "कृतं सन्देहेन- "पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशो राज्याभिषेकाय ते कृष्णात्यन्तचिरोज्भिते च कबरीबन्धे करोतु क्षसाम्। रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रमोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥" इत्यादिना-"मङ्गलानि कत्त माज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः" इत्यन्तेन द्रौपदीकेशसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेकयोर्भाविनोरपि सिद्धत्वेन दर्शिका प्ररोचनेति । As for example in the Venisamhara, from "Panchalaka-I am sent to you by Lord Krishna." to "The doubt is useless. The jewelled jars must be filled with water for your coronation. Draupadi must enjoy the festival of tying her hair which she had to give up for a long time. There is no room for doubt about the victory, when Rama ( Parashu- rama ), whose hand is shining with eversharp battle- axe, and who is the cutter of the tree of Khatriya race or Bhima, who is wild ( lit. blind ) with anger is gone to the battlefield. And Lord Yudhishthira therefore orders to perform the auspicious rites." By this passage, the tying of Draupadi's hair and the coronation of Yudhisthira are shown as a prophecy of Lord Krishna. It is therefore a परोचना. अथ विचलनम् Now the author defines विचलन.

(96) विकत्थना विचलनम्। One's boasting is termed as विचलन /२ १ "प्ररोचना च विज्ञेया सम्भारार्थप्रकाशिनी" Bha. XXI. 98. (-a) S. D. VI. 106. २ विचलन is not found in the Natyashastra and Sahitya Darpana etc.

96 दशरूपके

यथा वेणीसंहारे-"भीम :- तात, अम्ब- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते वृशामिव परिभूतो यस्य गर्वे लोकः। रणाशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रसामति शिरसा वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ अपि च तात, चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीवो दुःशासनासृजा। भडक्ता सुयोधनस्योर्वोर्भीमोडयं शिरसाऽडञ्व्ति ॥" इत्यनेन विजयबीजानुगतस्वगुणाविष्करणाद्विचलनम् । As in the Venisamhara,-"Bhima-Uncle, aunt, this mid- Pandava ( i. e. I, Arjuna ) who has killed the son of Radha ( Karna ) in the front of the battle, on whom, your sons had planted the hope of conquering their enemies and by whose vanity the world was despised like a straw, bows before you, with his head. Moreover-, Uncle, this Bhima ( in person ), who has killed all Kauravas, who is intoxicated with the blood of Dusshasana and who will break the thighs of Duryodhana worships you with his head." In this passage, Bhima and Arjuna are shown boast- ing of their power which is in the favour of their victory. It is therefore a विचलन. [ Either the commen tater Dhanika or the editors of the Dasharupaka forgot that the first verse of this example is spoken by Arjuna and not by Bhimasena as shown above. ] यथा च रत्नावल्याम्-"यौगन्धरायण :- "देव्या मदूचनाद्यथाऽम्युपगतः पत्युवियोगस्तदा सा देवस्य कलन्रसंघटनया दुःखं मया स्थापिता। तस्या: प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभो: सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्कोमि नो लज्जया॥" इत्यनेनान्यपरेखापि यौगन्धरायोन 'मया जगत्स्वामित्वानुबन्धी कन्यालाभो वत्सराजस्य कृतः' इति स्वगुणानुकीर्त्तनाद्विचलनमिति। As also in the Ratnavali,-"Yougandharayana- ( When I handed over Sagarika to her ), the queen got the separation from her husband. I brought

अ्रथम: प्रकाश: 97

another wife to the king and consequently I let her remain in long unhappiness. It is true that she will be happy on her husband's being king of the whole world, yet, I am so ashamed that I hesitate in show- ing my face to her." In this passage, Yougandhara- yana boasts of his wisdom and good qualities and his doings in Vatsaraja's winning Ratnavali, which is the cause of his being the King of the whole world. It is therefore a विचलन. अथादानम् Now the आदान is defined.। (97) आदानं कार्यसङग्रहः। The summary of one's actions is called आदान. १ यथा वेणीसंहारे-"भीमः-ननु भोः समन्तपश्रकसव्चारिण :- "रक्षो नाहं न भूतो रिपुरुधिरजलालाविताङ्ग: प्रकामं निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि। भो भो राजन्यवीरा: समरशिखिशिखाद्ग्धशेषाः कृतं वः त्रासेनानेन लीनैहृतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते किम्॥" इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य सङ्गृहीतत्वादादानम्। As for example in the Ratnavali, "Bhima-Gentlemen, walking about in the Samantapanchaka, ( See App. ) I am neither a demon nor a ghost. My body is bathed with water in the form of the blood of my enemies. I am a formidable Kshatriya, who has crossed the deep ocean of a most difficult vow. O brave Kshatriyas, you have remained ( you only are still safe ) from burning in the flames of fire in the form of this great battle. Enough with fear now. Why have you hidden yourselves behind the dead bodies of the elephants and horses ?" By this, the

१ "बीजकार्योपगमनादादानमिति संज्ञितम्" Bha, XXI. 97. "कार्यसङग्रह आदानम्" S. D. VI. 107. 6

98 दुशरूपके

whole of the actions of killing the enemies is summar- ised and it is therefore an आदान. यथा च रत्नावल्याम्-"सागरिका (दिशोऽवलोक्य)-दिट्ठिआ समन्तादो पज्जलिदो भअरवं हुअवहो अज करिस्सदि दुक्खावसाणं (दिष्टया समन्तात् प्रज्वलितो भगवान् हुतवहोऽद्य करिष्यति दुःखावसा- नम्) ।" इत्यनेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य सडग्रहादादानम्। यथा च "जगत्वामित्वलाभः प्रभोः" इति दशितमेव । As also in the Ratnavali,-"Sagarika (seeing all around her)- Luckily, the god of fire has arisen all around me and it ( he ) will end all my troubles." In this passage, though the result is otherwise, the end of Sagarika's troubles is summarised (! ) and it is an आदान. And also in-"जगतस्वामित्व-०" (See No. 97) is already shown which is also an आदान. इत्येतानि त्रयोदशावमर्शाङ्गानि। These are the thirteen auxiliary divisions of the अवमर्श तत्रैतेषामपवादशक्ति- व्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानि । Of these the अपवाद, शक्ति, व्यवसाय, प्ररोचना and आदान are the most important and chief ones. अथ निर्वहणासन्धिः। Now the निर्वहणसन्धि is defined. (98) बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ॥४८॥ एकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ।।2 The part of the story in which, the four states of a drama, ( viz. मुख, प्रतिमुख, गर्भ and अवमर्श) are uni- fied in one and led to the last result, is called the निर्वह्णा. यथा वेणीसंहारे, कश्चुकी-( उपसृत्य) महाराज, वर्धसे। श्र्प्रयं १ "समानञ्च समार्थानां मुख्यार्थानां सबीजिनाम्। फलोपसङ्गतानां च ज्ञेयं निर्वहएं तु तत्" Bha. XXI. 43. The reading of S. D. and this book is one and the same in this place.

प्रथम: प्रकाश: 99

खलु कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो दुर्लद्य- व्यक्तिः"। इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसन्ध्यादिबीजानां निज- निजस्थानोपचिप्तानामेकार्थतया योजनम्। As for example in the Venisamhara -- "Chamberlain ( approaching )- O King of the kings, I congratulate you. That is prince Bhimsena whose body is reddened with the blood of Suyodhana and who can be recognised with much difficulty." In this passage, the बीज ( i. e. the tying of the hair of Draupadi ) and other मुखसन्धिs that were placed in different places are centralised and unified. ( It is therefore a निर्वहणसन्धि ). यथा च रत्नावल्यां सागरिकारत्नावलीवसुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां मुखसन्ध्यादिषु विप्रकीर्णानां वत्सराजैककार्यार्थत्वम्-"वसुभूतिः (साग- रिकां निर्वर्ण्यापवार्य) बाभ्रव्य, सुसदृशोयं राजपुत्रया" इत्यादिना दर्शितमिति निर्वहणासन्धिः । As in the Ratnavali, the business of Sagarika, Ratnavali (! ), Vasubhuti Babhravya and others which was scattered in diffe- rent places and which is centralised and led to one result in the form of the success of Vatsaraja, as Vasubhuti ( seeing Sagarika minutely and aside ) Babhravya, the girl quite resembles our princess." This is shown in the Ratnavali. It is therefore a निर्वहणसन्धि. अथ तदङ्गानि (99) सन्धिविबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषसम् ॥ ४६॥ 5

6 7 8 9 10 11 प्रसादानन्दसमयाः कृतिभाषोपगूहनाः॥ 12 13 14 पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश् चतुर्दश॥ ५० ॥

They are fourteen. ( See the text. ) यथोद्देशं लक्षणामाह- Now the author defines them according to their order.

100 दशरूपके

(100) सन्धिर्वीजोपगमनम् । To attain the वीज is called सन्धि. १ यथा रत्नावल्याम्-"वसुभूति :- बाभ्रव्य सुसदृशीयं राजपुत्रया। बाभ्रव्य :- ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।" इत्यनेन नायिकाबीजोपग- मात्सन्धिः । As for example in the Ratnavali, "Vasu- bhuti-O Babhravya, this girl quite resembles our princess. Babhravya-I also think the same." In this passage, the बोज in the form of finding the heroine is attained and it is a सन्धि. यथा च वेणीसंहारे "भीम :- भवति यज्ञवेदिसम्भवे स्मरति भवती यन्मयोक्तम्।

स्त्यानावनदधघनशोसितशोणपाणिरुतंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः॥" इत्यनेन मुखोपत्तिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात्सन्धिरिति। As also in the Venisamhara,"Bhima-O Lady, born from the sacrificial altar, do you remember what I told you ( See in No.45)" By this, the बीज which was suggest- ed ( or expressed ) in the मुख is attained and there- fore it is a सन्धि. अथ विबोध: । Now the विबोध is defined. (101) विबोधः कार्यमार्गसम्। To search after some important thing ( or the result ) is called विबोध.२ यथा रत्नावल्याम्-"वसुभूतिः-(निरुप्य) देव कुत इयं कन्यका। राजा-देवी जानाति। वासवदत्ता-अजउत्त एसा! सागरादो पाविश्रत्ति भणिअर अमचजोगन्धरात्र्प्रारोण मम हत्थे सिहिदा। अरदो ज्जेव साग- १ "मुखब, जोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते" Bha. XXI. 99. "बीजोपगमनं सन्धिः" S. D. VI. 110. २ Bharata names it विरोध. "कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या विरोध इति की्त्तितः" Bha. XXI. 99. "विबोध: कार्यमार्गगाम्" S. D. VI. 110.

प्रथम: प्रकाश: 101

रिअत्ति सद्दावीतदि। (आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भसित्वाSमात्य- यौगन्वरायणेन मम हस्ते निहिता। अतएव सागरिकेति शव्धते)। राजा-(आत्मगतम्) यौगन्धरायशोन न्यस्ता। कथमसौ मामनिवेद्य करिष्यति ?" इत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषाद्विबोध: । As for example, in the Ratnavali,-Vasubhuti-( observing carefully. ) My Lord, where is this girl from ? King- The queen knows. Vasavadatta-My Lord, our minister Yougandharayana told me that this girl was found in the ocean and he handed her over to me. She therefore is designated as Sagarika. King ( to himself )-Oh! handed over by Yougandhara- yana. What, will he do any thing without informing me." In this passage, searching after a business in the form of Ratnavali is shown and therefore it is a विबोध. यथा च वेगीसंहारे "भीमः-मुखतु मुख्तु मामार्यः चणमेकम्। युधिष्ठिर :- किमपरमवशिष्टम्। भीम :- सुमहदवशिष्टम्। संयमामि तावद्- नेन दुःशासन (!) शोसितोतितेन पाणिना पाञ्वाल्या दुःशासनावकृष्टं केशहस्तम्। युघिष्ठिर :- गच्छतु भवान् अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम्।" इत्यनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेषणाद्विबोध इति। As also in the Venisamhara -- "Bhima-Sir, Leave me,Leave me for one moment. Yudhisthira-What remains undone? Bhima-A great thing remains undone. Now I should tie the hair of Draupadi, which were pulled by Dusshasana, with these my hands that are still wet with the blood of Dusshasana ( ! ). Yudhisthira-you must go. Let her enjoy the tying of hair." In this, the tying of Draupadi's hair is reminded ( lit. asked ) and therefore it is a विबोध. अथ ग्रथनम् । Now the author defines गथन. (102) ग्रथनं तदुपक्षेप:। १ "उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्ततितम्" Bha. XXI. 100. "पन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनम्" S. D. VI. 110.

102 दशरूपके

The hinting at or to suggest, some business is called ग्रथन. यथा रत्नावल्याम्-"यौगन्घरायः-देव कम्यतां यद्देवस्यानिवेद्य मयेतत्कृतम्।" इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रापणकार्योपक्षेपाद् ग्रथ- I As in the Ratnavali -- "Yougandharayana- Your Majesty, I beg your pardon for what I did without giving any information to you." By this, the result of the drama in the form of obtaining Ratna- vali, by Vatsaraja, is hinted at and consequently it is a ग्रथन.

यथा च वेगीसंहारे-"भीम :- पाञ्ालि, न खलु मयि जीवति संहर्त्तव्या दुःशासनविलुलिता वेसिरात्मपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतु स्वयमे- वाहं संहरामि" इत्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्योपक्षेपाद् ग्रथनम् । As also in the Venisamhara-"Bhima-O Panchali (Draupadi), you should not tie your hair, that were once scattered by the hand of Dusshasana, with your own hands while I am alive. Stop ! I will tie them with my own hands." By this, the result of the drama in the form of tying the hair of Draupadi is suggested and therefore it is a गथन. अथ निर्णय: । Now the author defines the निर्णय. (103 ) अनुभूताख्या तु निर्णायः। To speak of ones own experience is called निर्णय. यथा रत्नावल्याम्-"यौगन्धरायण :- (कृताञ्जलिः) देव, श्र्य- ताम्। इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा योऽस्या: पासि ग्रहीष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यति इति । तत्प्रत्ययादस्माभि: स्वाम्यर्थे बहुशः प्राथ्यमानापि सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं बाभ्रव्य: प्रहितः ।" इत्यनेन यौगन्धरायणः स्वानुभूतमर्थ ख्यापितवानिति निर्णयः । As in the Ratnavali, "Yougandharayana- १ 'अप्रनुभूतस्य कथनं निर्णायः समुदाहृत:" Bha. XXI. 100. "निर्यायः पुनः ॥ अनुभूतार्थकथनम्" S.D. VI.110-111.

प्रथम: प्रकाश: 103

( joining his hands ) My Lord, this lady is the daughter of the king of Ceylon. Some seer prophesised that whoever will take her hand ( in marriage ), will be the emperor of the whole earth. I believed his words and I begged her, of her father, for your Majesty, more than once. When the king of Ceylon, avoiding the (would be ) mental distress of Vasava- datta (on account of the coming of her rival), would not give her ( to your Majesty ), I proclaimed that the queen ( Vasavadatta ) was burnt in the salted fire and sent Babhravya to Ceylon." In this passage, Yougandharayana speaks about his past experiences and therefore it is a निर्ाय. यथा च वेणीसंहारे-"भीमः-देव, अजातशत्रो, काद्यापि दुर्योधन- हतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः भूमौ च्िप्त्वा शरीरं निहितमिद्मसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे लक्ष्मीरारये निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमूर्व्या। भृत्वा मित्राणि योधा: कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणानौ नामैकं यद् व्रवीषि क्षितिप तद्धुना धात्तराष्ट्रस्य नूनम् ॥" As also in the Venisamhara-"Bhima-My Lord, you have no enemy now. Do you think that the wretched Duryodhana is still alive ?. What I did for that wicked one is that I threw his body on the ground and anointed myself with his blood like the sandal pigment. The royal power together with the kingdom of the earth, the boundaries of which are the waters of four oceans, is yours now. His servants, his friends, soldiers and the whole race of the Kurus have been burnt in this fire of battle. O King, what remains of Duryodhana is only the name which you are uttering now." In this passage, Bhimasena speaks about his experiences and it is a faufy. अथ परिभाषगाम्। Now the परिभाषण is defined.

104 दशरूपके

(104) परिभाषा मिथो जल्पः ।

The exchange of speeches is परिभाषण१ यथा रत्नावल्याम्-"रत्नावली (आत्मगतम्)-कआपराहा देवोए ए सक्कणोमि मुहं दंसिदुम्। (कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुखं दशयितुम्)। वासवदत्ता-(सास्र पुनर्बाहू प्रसार्य)-एहि अयि निठ्ठरे ! इदाणीं पि बन्धुसिणोहं दंसेहि (एहि, अयि निष्ठुरे ? इदानीमपि बन्धुस्नेहं दर्शय) (अपवार्य) अज्जउत्त, लज्जामि क्खु अहं इमिणा शिसंसत्तसोण ता लहु अवशोहि से बन्धम्। (आर्यपुत्र, लज्जे खल्वह्मनेन नृशंसत्वेन तल्लव्वपनयास्या बन्धनम्)। राजा-यथाह देवी (बन्धनमपनयति)। वासवदत्ता-(वसुभूति निर्दिश्य) अरमच्चजोगन्ध- रायसोए दुजणीकदहि। जेएा जाएन्तेए वि साचकिखदं। (अमात्य- यौगन्धरायणेन दुर्जनीकृतास्मि। येन जानतापि नाचच्ितम्)" इत्य- नेनान्योन्यवचनात्परिभाषयाम । As also in the Ratnavali- "Ratnavali ( to herself ) -- I have offended the queen and I cannot show my face to her. The shame pre- vents me from doing so. Vasavadatta-( with tears in her eyes and stretching her hands ) O cruel one, show your sisterly love, even now. ( apart to the king ) My Lord, I am much ashamed of my this cruelty. Please undo her bindings just now. King- As the queen says ( removes her bindings ). Vasava- datta ( addressing Vasubhuti ) I was made cruel by our minister Yougandharayana who knew and did not say anything about ( my ) Ratnavali." This is the exchange of speeches and therefore it is परिभाषण. यथा च वेगीसंहारे-"भीम :- कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि नृपशुना तेन दुःशासनेन" इत्यादिना "कासौ भानुमती योपहसति पाएडव- दारान्" इत्यनेन भाषणात्परिभाषणम्। As also in the Venisamhara, "Bhima-You were dragged by the beast in the form of Dusshasana, in १ "परिवादकृतं यत्स्यात्तदाहुः परिभाषगम्।" Bha. XXI. 101 "वदन्ति परिभाषणम्। परिवादकृतं वाक्यम्।" S.D. VI. 111.

प्रथम: प्रकाश: 105

the assembly of the kings." and "Where is Bhanu- mati now who laughs at the wife of the Pandavas." There are also speeches in this passage and it is termed as परिभाषण. (See Sans. Comm. ) 11. अथ प्रसाद: Now the प्रसाद is defined. (105) प्रसाद: पर्युपासनम्। To attend upon ( hero, heroine or any chief or any chief person ) respectfully is प्रसाद. यथा रत्नावल्याम्-"देव चम्यताम्" इति दर्शितम्। As it is shown in the Ratnavali "My Lord, your pardon etc.". यथा च वेगीसंहारे-"भीमः-द्रौपदीमुपसृत्य) देवि पाञ्चालराजतनये, दिष्टया वर्धसे रिपुकुलच्येण।" इत्यनेन द्रौपद्या भीमसेनेनाराधितत्वात्म्रसाद:। As also in the Venisamhara, "Bhima-( approaching Draupadi ) Lady, I congra- tulate you at the destruction of the family of your enemies." By this, Bhima propitiates Draupadi and it is therefore a प्रसाद. अथानन्द: Now the आरनन्द is defined. (106) आानन्दो वाञ्छितप्राप्तिः॥ The obtaining of the most desired object is called श्रानन्द.२ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-यथाह देवी ( इति रत्नावलीं गृह्ाति )।" As in the Ratnavali "King-The queen is obeyed ( takes Ratnavali's hand ). यथा च वेणी- संहारे-"द्रौपदी-शाध, विसुमरिदह्नि एदं वावारं। साधस्स पसादेख पुणो सिक्खिस्सं (नाथ विस्मृतास्म्येतं व्यापारं, नाथस्य प्रसादेन पुनः शित्षिष्यामि ।) (केशान्ब्नाति)" इत्याभ्यामानन्दो दर्शितः। As १ "शुश्रूषाद्युपसम्पन्नः प्रसाद इति भरयते" Bha. XXI. 102. "शुश्रुषादि: प्रसादः स्यात्" S. D. VI. 112. २ "समागमस्तु योऽर्थानामानन्दः स तु कीर्त्तितः" Bha. XXI. 102. "आनन्दो वाञ्छितागमः" S.D.VI.112.

106 दशरूपके

also in the Venisamhara "Draupadi-My Lord, I have forgotten this practice. Now I will again be accustomed of this through your kindness." In these passages, the obtaining of the desired object is shown and it is an आरानन्द अथ समय: Now the author defines समय. (107) समयो दुःखनिर्गमः ॥५२॥ The going away of the troubles is called समय. चथा रत्नावल्याम्-"वासवदत्ता-( रत्नावलीमालिङ्ग्य) सम- स्सस, समस्सस बहिसीए !" इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःख- निर्गमात्समयः। As for example in the Ratnavali, "Vasavadatta-( embracing Ratnavali) Take heart, my sister, take heart." In this passage, the two sisters ( are recognised by each other and ) met and their troubles ( in the form of rivalry ) are gone and therefore it is a समय. यथा च वेगीसंहारे "भगवन् कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य भगवान् पुराणपुरुषः स्वयमेव नारायणो मङगला- न्याशास्ते। कृतगुरुमहदादिक्षोभसम्भूतमूर्ति गुणिनमुद्यनाशस्थानहेतुं प्रजानाम्। अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वापि न त्वां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव दृष्टा ।," इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमं दर्शयति। As also in the Veni- samhara -- "My Lord, you are an incarnation ( lit. in person ) of supreme being. Your material form is only the result of the commotion of the महत् (See App. ) and other cosmic substances. You are associa- ted with the three qualities ( See App. ) to be the cause of the creation, protection and destruction of the universe. You are free from the old age and death and beyond the reach of meditation. The man who, but calls you to his mind becomes free from all

प्रथम: प्रकाश: 107

the troubles ( i. e. attains salvation ). Oh ! how can a man ( like myself ) be in trouble who sees you directly." This shows the end of Yudhisthira's troubles and it is therefore a समय. अथ कृति: Now the author defines कृति. (108) कृतिर्लब्धार्थशमनम्। When the troubles are stopped on account of the obtainment of desired object, the state of one's mind is called कृति.१ यथा रत्नावल्याम्-"राजा-को देव्याः प्रसादं बहुन मन्यते। वासवदत्ता-अज्जउत्त ! दूरे से मादुउ्लं ता तधा करेसु जधा बन्धुतणं ए सुमरेदि (आर्यपुत्र दूरेऽस्या मातृकुलम्। तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धु- जनं न स्मरति)" इत्यन्योन्यवचसा लव्धायां रत्नावल्यां राज्ञ: सुश्लिष्टस्य उपशमनात्कृतिरिति। As for example in the Ratnavali, "King-Who will not esteem the kindness of the queen ? Vasavadatta -- My Lord, her ( of Ratnavali ) mother's family is too far from this place. I therefore request you to treat her so well that she may not remember her maternal family." In this exchange of words, it is shown that Vatsaraja's troubles are gone, for he obtained Ratnavali and his happiness will not be disturbed. It is therefore a afa. यथा च वेगीसंहारे-"कृष्ण :- एते खलु भगवन्तो व्यासवाल्मीकि- अरभृतयोऽभिषेकमारव्धवन्तस्तिष्ठन्ति।" इत्यनेन आ्प्तराज्यस्याभिषेक- मङ्गल स्थिरीकरणं कृतिः। As also in the Venisamhara, "Krishna-These great sages and blessed ones viz. Vyasa, Valmiki, and others are here and they have commenced the blessing recital for your coronation." In this passage, the coronation of Yudhisthira is affirmed and it is a afa. अथ भाषगाम् Now the भाषणा is defined. १ Bharata terms it as द्युतिः। "लब्घस्यार्थस्य शमनं द्युतिरित्यमि- धीयते" XXI. 101. 'लब्धार्थशमनं कृतिः" S. D. VI. 111.

108 दशरूपके

(109) मानाद्यापिश्च भाषम्। The obtainment of respect or honours is HTqOT.' यथा रत्नावल्याम् -- "राजा-अतः परमपि प्रियमस्ति ?- यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनोलाभाज्जता: कोशलाः किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि स्पहाम्।" इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्वाषणमिति। As for example in the Ratnavali, "King-Is there any desired thing which I have not obtained as yet ? Vikramabahu has become now equal to me ( because of his relation with our family ). This my darling Sagarika who is the quintessence of the world and who is the only cause of my being a king over the earth together with the oceans, is obtained by me. The queen is much pleased because she has found her sister and the Koshalas ( see App. ) also are subjugated. I have got all these things because you, the ablest minister, are my well wisher. I lack nothing then. What should I desire for ?" In this passage, the fulfil- ment of Vatsaraja's desires and his acquiring of honours etc. is shown and therefore it is a भाषणा. अथ पूर्वभावोपगूहने Now the author defines पूर्वभाव and उपगूहन. (110) काय दृष्ट्यद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगूहने। To know what is to be done is called पूर्वभाव२ (Bharata and Vishwanata name it पूर्ववाक्य.) To obtain any supernatural object is उपगूहन.

१ "सामदानादिसंयुक्त भाषणं तूच्यते बुैः" Bha. XXI. 104. "सामदानादिभाषणम्" S.D. VI. 113. २ "पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शकम्" Bha. XXI. 104.

प्रथम: प्रकाश: 109 कार्यदर्शनं पूर्वभावः । यथा रत्नावल्याम्-"यौगन्वरायण :- एवं विज्ञाय भगिन्याः संप्रति करणीये देवी प्रमारम्। वासवदत्ता-फुड ज्जेव किं न भगोसि ? पडिवाएहि से रतसमालं त्ति (सफुटमेव किं न भरासि प्रतिपाद्यास्मै रत्नावलीमिति)" इत्यनेन "रत्नावली वत्सराजाय दीय- ताम्" इति कार्यस्य यौगन्धरायणाभिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्शनात् पूर्वभाव: ॥ To foresee something is पूर्वभाव. As for example in the Ratnavali-"Yougandha- rayana-Now, the queen knows everything. It is her business to do what is proper for her sister. Vasavadatta-why do you not say distinctly, to give Ratnavali ( to the King ) ?. " Here, Vasavadatta foresaw the intention of Yougandharayana and therefore it is a पूर्वभाव. अद्सुतप्राप्तिरुपगूहनम् (See the text) यथा वेणीसंहारे- "( नेपथ्ये) महासमरानलद्ग्धशेपाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय- क्रोधान्वैर्यस्य मोक्षात्कतनरपतिभि: पा्डुपुत्रः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराखि। कृष्णाया: केशपाशः कुपितयमसस्रो धूमकेतुः कुरूणां दिष्टया बद्ध: प्रजानां विरमतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः ॥ युधिष्ठिर :- "देवि, एष ते मूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचा- रिसा सिद्धजनेन।" इत्येतेनाद्भुतार्थप्राप्तिरुपगूहनमिति। As in the Venisamhara "( Behind the scenes ) Happiness to all the kings who remained from burning in the fire of great war. The hair of Draupadi-on account of the loosening of which, Pandavas who were maddened with wrath, made every day and in every direction, the wives of so many kings, loose- haired, which is akin to the angry god of death and which is the portentous comet for the family of the Kauravas,-is luckily tied. Let therefore the death of people ( in the war ) stop and may it fare well with the remaining Kings. Yudhisthira-Lady, The tying of your hair is congratulated by the Siddhas ( See .

110 दशरूपके

App. ) living in sky." In this passage, the superna- tural thing, in the form of blessing is obtained. It is therefore an उपगूहन- लव्धार्थशमनात्कृतिरपि। It is a कृति also because it shows the obtainment of the desired object and the end of the troubles of the people. अथ काव्यसंहार: Now the काव्यसंहार is defined.

(11!) वराप्तिः काव्यसंहारः ।

The obtaining of the best thing or a boon or any thing, most desirable, is called काव्यसंहार.१ "यथा किं ते भूयः प्रियं करोमि"-इत्यनेन काव्यार्थसंहरणात् काव्य- संहार इति । As ( generally at the end of every drama ) "What more your desire shall I fulfil ?" In this, the conclusion of the काव्य is shown. It is therefore the काव्यसंहार. अथ प्रशस्ति: Now the author defines प्रशस्ति. (112) प्रशस्तिः शुभशंसनम् । The expressing of the farewell of the public is called प्रशस्ति.

अकृपरामतिः कामं जीव्याज्जन: पुरुषायुषं भवतु भगवद्धक्तिद्वितं विना पुरुषोत्तमे। कलितभुवना विद्वद्बन्धुगुगोषु विशेषवित् सततसुकृती भूयाद् भूपः प्रसाधितमएडलः ॥" इति शुभशंसनात्प्रशस्तिः। As for example in the Veni- samhara,-"If you are more pleased with me, this

१ "वरप्रदानं सम्प्राततिः काव्यसंहार इष्यते" Bha. XXI. 105. "वरप्रदानसम्प्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते" S.D. VI. 114. २ "नृपदेवप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरघिभीयते" Bha. XXI. 105. "नृपदेशादिशान्तिस्तु प्रशस्तिरभिघीयते" S.D. VI. 114.

प्रथम: प्रकाश: 111

must be ( to all )-May people live full life ( i. e. one hundred years ), free from ignorance and unge- nerousness ! May the nonatheistical devotion towords God Vishnu prevail in the world ! May the King be the patron of learned persons, the connoisseur of merits, doing always righteous deeds and loving his subjects !" This is the expression of benediction to the public and therefore it is a प्रशस्ति. इत्येतानि चतुर्दश निर्वहणाङ्गानि। These are the fourteen subdivisions of निवहण. एवं चतुःषष्टयङ्गसमन्विताः पञ्च सन्धयः प्रतिपादिताः । Thus the five सन्धि with their sixty- four auxiliary divisions are shown ( defined ard exemplified ). (113) उक्ताङ्गानां चतुःषष्टिः । (Explained).

DIAGRAM No. 1.

( The figures indicate the Nos. of text in this book. ) सन्धि: (35)

सुखम् प्रतिमुखम् गर्भ: अरवमर्शः उपसंहृति: (37) (52) (66) (83) (98) (उपसंहार: निर्वहसं वा) १ भरतविश्वनाथयोमते विमर्शः ।

112 दशरूपके सुखसन्ध्यङ्गानि द्वादश (38)

(दशरूपके ) (नाव्यशास्त्रे) (साहित्यदर्पणे) उपक्षेप: 39. उपक्षेप: उपक्षेप: 1 परिकर: (परिक्रिया) 40. परिकर: परिकर: 1 - परिन्यास: 41. परिन्यास: परिन्यास:

विलोभनम् 42. विलोभनम् विलोभनम् - - युक्ति: 43. युक्ति: युक्ति: - प्राप्ति: 44. प्राप्ति: प्राप्ति:

1 1

समाधानम् 45. समाधानम् समाधानम् 1 1 विधानम् 46. विधानम् विधानम् 1 1 परिभावना (परिभाव:) 47. परिभावना परिभावना 1 1 1 उद्भेद: 48. उद्भेद: उद्भेद:

1 1 करयम् 49. करयाम् करणम् - भेद: 50. भेद: भेद:

प्रथमः प्रकाश: 113

(दशरूपके ) (नाव्यशास्त्रे) (साइित्यदर्पसे ) प्रतिमुखसन्ध्यङ्गानि त्रयोदश। (52) विलास: 53. विलास: विलास: 1 1 1 परिसर्प: 54. परिसर्पः । परिसर्पः 1 विधूतम् 55. विधूतम् (विधुतम्) 1 विधुतम्

शम: 56. 1 तापनम् तापनम्

नर्म 57. नर्म नर्म - 1 नर्मद्युति: 58. नर्मद्युतिः नर्मद्युतिः 59 -- 1 अगमनम् (अरगयसाम्) 59. प्रशमनम् (परगणनम्) अ्रगमनम् 1 निरोधः (निरोधनम्) 60. निरोधः विरोधः - 1 पर्युपासनम् (पर्युपास्तिः)61. पर्युपासनम् पर्युपासनम्

पुष्यम् 62. वज्रम् पुष्पम् 1 उपन्यास: 63. पुष्पम् वज्रम् 1 वज्रम 64. उपन्यास: उपन्यास: 1 वर्ससंहार: 65. वर्सासंहार: वर्सासंहार:

ב

114 दशरूपके

(दशरूपके) (नाट्यशास्त्रे) (साहित्यदर्पणे )

गर्भसन्ध्यङ्गानि द्वादश (67.)'

अभूताहर साम् 68. अभूताहर याम् अभूताहरसम् 1 मार्ग: 69. मार्ग: मार्ग:

1 रूपम् 70. रूपम् रूपम् - 1 उदाहरयम् (उदाहृति) 71. उदाहरयाम् उदाहरणम्

क्रम: 72. क्रम: क्रम:

सङग्रह: 74. सङग्रह: सङग्रह:

1 अतुमानम् (अनुमा) 75. अनुमानम् अ्रनुमानम् 1 1 1 अधिवलम 76. आथना प्रार्थना

तोटकम 77. आच्षिप्तम् च्िप्तिः

उद्धग: 80. तोटकम् तोटकस् (त्रोटकम्) 1 संभ्रम: 81. अधिवलम् अधिवलम्

1 1 आक्षेप: 82. उद्भेद: उद्दगः 1 विद्रव: ।

१ नाट्यशास्त्रे तु त्रयोदश।

प्रथम: प्रकाश: 115

(दशरूपके ) (नाव्यशास्त्रे) (साहित्यदर्पणे) आवमर्शसन्ध्यङ्गानि त्रयोदश (84.)9

अपवाद: 85. अपवाद: अपवाद:

1 1 संफेट: 86. सम्फेट: संफेट:

1 विद्रव: 87. विद्रव: व्यवसाय: - 1 1 द्रव: 23. शत्ति: द्रव:

1 1 1 शक्ति: 89. व्यवसायः द्युतिः

द्ुति: 00. कसङ्ग: शक्ति:

1 असङ़ : 91. घुनिः ग्रसङ्ग:

1 छलनम् 92. खेद: खेद:

1 1 1 व्यवसाय: 93. निपेधनम् प्रतिपेध: 1 विरोधनम् 94. विरोधनम् विरोधनम्

प्ररोचना 35. 1 1 श्रादानम् मरोचना

विचलनम् 96. छादनन् आदानम्

1 i 1

आदानस् 97. परोचना छादनम्

१ भरतविश्वनाथयोमंते विमर्शसन्िः ।

116 दशरूपके

(दशरूपके) (नाट्यशास्त्रे) निर्वहसासन्ध्यङ्गानि चतुर्दश (99). (स्ाहित्यदर्परे)

सन्धि: 100. सन्धिः सन्धि:

विवोध: 101. विरोधः 1 विरोध:

ग्रथनस् 102. 1 ग्रथनम् 1 ग्रथनत्

निर्णाय: 103. निर्याय: निराय: --- परिभाषसम् (परिभाषा) 104. परिभाषणाम् 1 परिभापणम्

प्रसाद: 105. द्युतिः कतिः

आनन्द: 106. प्रसाद: प्रसाद: समय: 107. आ्ानन्द: कानन्द: कृति: 108. समयः१

भाषसम् 109. 1 समय:

उपगूहनम् उपगूहनन् ----- पूर्वभाव: 110. भापसाम् भापणम्

उपगूहनम् 111. पूर्ववाक्यस् पूर्ववाक्यम् काव्यसंहार: (उपसंहारः) 112. कार्यसंहार: 1 काव्यसंहार:

प्रशस्ति: 113. प्रशस्ति: प्रशस्ति:

१ In the definitions of निर्वहणसन्ध्यङ्गs भरतनाट्यशास्त्र mentions शम as an additional member but in the enumeration r# is not mentioned as such.

प्रथम: प्रकाश: 117

(114) घोढा चैपां प्रयोजनम् ॥५६॥।

The necessity for these ( 64 rgs ) is six-fold. कानि पुनस्तानि प्रयोजनान्याह। How their necessity is six- fold is shown below :--

(115) इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्ति: प्रकाशनम्। रागः प्रयोगस्याश्वर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः।५५।। (1) To prepare the plot according to the object meditated, (2) to omit or to change the story, which the author ( of the drama ) thinks not proper to be shown, (3) to show what enriches the plot ( even it is not in the original story. ), (4) to exibit the emo- tions of acting, (5) to show something extraordinary and (6) to prevent the इतिवृत्त from being abridged, they are necessary. विवक्षितार्थनिबन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनेयराग- वृद्विश्रमत्कारित्वं च काव्यस्येतिवृत्तस्व विस्तर इत्यङ: पदप्रयोजनानि संपाधयन्त इति । विस्तरः ( expansion) ......... (explained above. ) पुनर्वस्तुविभागमाह-Now the author shows again the divisions of वस्तु ( See No. 17-18). (116) द्वेधा विभाग: कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः । सूच्यमेव भवेत् किंचिद्दृश्यश्रव्यमथापरम् ॥५६॥। All parts of the plot should be divided into two viz. (1) सूच्य i. e. some of the parts that are only to be informed indirectly and (2) दृश्यश्रव्य i. e. the parts that are spoken and shown. ( See the Sanskrit com- mentary. ) कीदक्सूच्यं कोदृग्दृश्यश्रव्यमित्याह-Now the author shows these two kinds of the arg according to the necessity.

118 दशरूपके (117) नोरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तर: ।।५७।। The part of the story, which is not agreeable and attractive and is improper must be informed indirec- tly, and the part of the story which is full of const- ant and illustrious feelings and sentiment must be shown on the stage. सूच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह-Now the author shows how the qsu (see above) be expressed. (118) अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पञ्चामः प्तिगादयेत्।

The yea should be informed in any of the five suggestive ( parts of the story ) viz. (1) विष्कम्भ, (2) चूलिका, (3) अङ्कास्य, (4) अङ्कावतार and (5) प्रवेशक. अथ विष्कम्भ: Now the author defines विष्कन्भ. (119) वृत्तवर्तिष्यमाखानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रग्रयोजित: ।५६।। When the parts of the story ( सूच्य), past or future, are shown and mentioned in an abridged form and acted by persons of the intermediate class, it is called विष्कम्भ. अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्याभ्यां वा पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति। ( Explained) स द्विविध :- शुद्ध: संकीसोश्चेत्याह-The विष्कम्भ is of two kinds, viz. (1) शुद्ध and (2) सङ्की्ण. (120) एकानेककृतः शुद्धः संकीर्शों नीचमध्यमैः । (1) That which is acted by one or more than one मध्यपात्र is शुद्ध and (2) that which is acted by some मध्यपात्र and some नीचपात्र is सङ्गीसा.

प्रथम: प्रकाश: 119

एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति। मध्यमाधमपात्रै- र्युगपत्प्रयोजितः संकीर्स इति। ( Explained ) अथ प्रवेशक :- Now the author defines प्रवेशक. (121) तद्देवानुदान्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजित: ॥६० प्रवेशोऽङ्कदयस्यान्तः शेपार्थस्योपसूचक: । The same ( parts of the story as mentioned in the विष्कम्स ) when they are acted in low language by some नीचपात and between two acts, to show the remaining (unshewn ) part of the story is called प्रवेश or प्रवेशक. तद्वदेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते। अ्ररनुदात्तोक्त्या नीचेन नीचैर्वा पात्रैः प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षसापवादः । श्रङ्गद्वय- स्वान्त इति प्रथमाक्के प्रतिषेध इति। ( The difference between प्रवेशक and विष्कम्भक is that the former is acted by the नीचपात्रs only while the latter is acted by मध्यपात्र or मध्य and नीचपात्रS. This प्रवेशक should not be acted in the beginning of the first act of a drama for its acting is enjoined between two acts. 19 ) अथ चूलिका Now the चूलिका is defined. (122) अन्तर्जवनिकासंस्थैश्वूलिकार्थस्य सूचना ॥६१॥ When the actors indicate something from behind the scene, it is called चूलिका२ "मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिवस्तुसञ्चारः । विष्कम्भकस्तु संस्कृत- पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः ॥१०६॥शुद्धः सङकीर्णों वा द्विविघो विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः । मध्यमपात्रैः शुद्धः सङ्गीर्णों नीचमध्यमैः कृतः ॥११० ॥ .... अरङ्कान्त- राधिकारीसंक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम्। प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेय: ॥ ११२ ॥ नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रवेशको नाम विज्ञेय: ॥११३।" Bha. XXI. "प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीच- पात्रप्रयोजितः । अङ्गद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥" S. D. V1. 58. २ "अन्तर्यवनिकासंस्थैरुत्तमाधममध्यमैः । अर्थोपक्षेपणं यत्र क्रियते सा हि चूलिका" Bha. XXI. 111. "अन्तर्जवनिकार्सस्थैः सूचनाऽर्थस्य चूलिका" S. D. VI. 58.

120 दशरूपके

नेपथ्यपात्रेणार्थसूचनं चूलिका। यथोत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ- '(नेपश्ये।) स्वागतं तपोधनायाः (ततः प्रविशति तपोधना।)' इति नेपथ्यपात्रेए वासन्तिकयाऽSत्रेयीसूचनाच्चूलिका। As for example in the beginning of the second act of Uttaracharita-"(Behind the scene.) Welcome to ascetic Atrevi. (then enters the ascetic Atreyi)" This is spoken ( lit. indicated ) by the actor who played the part of Vasantika, behind the scene and it is therefore a चूलिका. यथा वा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ-"(नेपथ्ये।) भो भो वैमा- निका:, प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि। कृशाश्चान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोवशे जगति विजयि क्षत्रमधुना। विनेता क्षत्रारेर्जगद्भयद्वानव्रतधर: शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते॥" इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवै रामेण परशुरामो जित इति सूचनाच्चूलिका। अथाङ्गास्यम Now the author defines अङ्गास्य

The part of the story which is acted by the अङ्गा- न्तपात्रs i. e. the actors who act in the end of an act, which informs the subject of the next act, which is disconnected for sometime, is called अङ्कास्य or शरङ्गमुख. ।१ अङ्कान्त एव पात्रमङ्गान्तपात्रम्। तेन विश्लिष्टस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्वशेनात्तराङ्गावतारोऽङ्कास्यमिति। (Explained). यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते-"(प्रविश्य ।) सुमन्त्रः-भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः । इतरे-क भगवन्तौ। १ "विश्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेश वा। यत्र संच्षिप्यते पूर्व तदङ्क- मुखमिष्यते।" Bha. XXI. 116. "यत्रस्यादङ्क एकस्मिन्नङ्कानां सूचना खिला। तदङ्कमुखमित्याहुर्बीजार्थख्यापकं च तत् ।।"S.D. VI. 59-60.

प्रथम: प्रकाश: 121

सुमन्त्र :- महाराजदशरथस्वान्तिके। इतरे-तदतुरोधात्तत्रैव गच्छामः।" इत्यङ्कसमातौ "(ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्ठविश्वामित्रपरशुरामाः।)" इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्ठेन सुमन्त्रपात्रेए शतानन्दजनककथार्थविच्छेद उत्तराङ्कमुखसूचनादङ्कास्यमिति। As for example in the end of the second act of the Viracharita, "Sumantra ( entering )-Revered Vashistha and Vishwamitra call you all including Bhargava (Parashurama). Others-Where are Their Reverends ?. Sumantra-With Maharaja Dasharatha. Others-Then let us go there." "( Then enter Vashi- stha, Vishvamitra and Parashurama sitting. )" In these passages, that are spoken by Sumantra, who entered the scene in the end of the first act at the close of the story of Janaka and Satananda, to indi- cate the story of the next act, and therefore they are called an अङ्गास्य. अथाङ्कावतार: Now the author defines अङ्गावतारः (124) अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोड्ङ्गस्याविभागतः ६२।। When the story of the previous act is continued to the new act without any change, it is called अङ्कावतार.१ यत्र प्रविष्टमात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविछ्विन्नार्थतयैवाङ्कान्तरमापतति प्रवेशकविष्कम्भकादिशून्यं सोऽक्कावतारः। When the dramatic persons enter the stage and the acting of the story begins without its previous indication ( i. e. in the previous act ), for the part of the story is indicated by the context, in the end १ "अङ्गान्तरेथवाङ्के निपतति यस्मात्पयोगमासाद्य। बीजार्थयुक्तियुक्तो विज्ञे- योऽङ्कावतारोऽसौ ॥" Bha. XXI. 115. "नङ्कान्ते सूचितः पात्रैस्तदङ्ककस्याविभागतः। यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्गवतार इति स्मृतः" S. D. VI. 58-59.

122 दशरूपके

of the previous act, and without any प्रवेशक r0 विष्क- म्भक, it is called the अङ्गावतार. चथा नालविकाग्निमित्र प्रथमाङ्कान्ते- "विदूषकः-तेण हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गदुश सङ्गीदोवअरएं करित तत्थभवढो दूदं विसज्जेघ। अथवा सुदङ्गसदो ज्जेव एं उत्थाव- यिसरुदि।" (तेन हि द्वावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वासंगीतकोपकरएं कृत्वा तन्रभवतो दूतं विसजयतम्। अथवा मृदङ्गशब्द एवैनमुत्थापयिष्यति।)" इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येघ पात्रासि प्रथमाङ्कक्रान्त- पात्रसंकरन्तिदशनं द्वितीयाक्कदावारभन्त इति प्रथमाङ्कार्थाविच्छेदनेव

As for exampie in the end of the first act of the Malavikagnimitra-"Clown-Then both of you go to the show room of her Ladyship and prepare the instruments of music and send the massanger to His Highness. Or the sound of the Mridanga itself will awaken His Highness." Hearing the sound of Mridanga, the actors begin the acting of the next act and the story continues with-out any interval and therefore it is an अङ्घावतार.

(125) एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत्। The q54 should be informed ( indicated in these ( i. e. विष्कम्भ, प्रवेश etc. ) and the दृश्य must be shown in the acts. पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह। Now the author shows that the plot again is of three kinds. (126) नाव्यधर्ममपेच््यैतत्पुनर्वस्तु त्रिधेष्यते ॥६३॥ And again the arg is of three kinds on account of the subject of the drama. केन प्रकारेण त्रैधं तदाह । Now the author shows how these three kinds are formed.

प्रथम: प्रकाश: 123

(127) सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव वा। Some parts of the story, that are formed by the poet, are to be heared by all dramatic persons and others are not so. [ But every part of the story is to be heared by the audience. ] aa and then- (128) सर्वश्राव्यं पकाशं स्यादयाव्यं स्व्गर्त मतम् ॥६४।। The things that are to be heared by all are spo- ken laudly others to be spoken to one-self. सर्वश्राव्यं यद्वमतु तत्प्रकाशनित्युच्यते। यत्त सर्वस्याश्राव्यं तत्त्वगत- मिति शब्दाभिधेयम्। The fst variety follows the word waisTq (aloud) and the second follows the word raay ( aside ). [ When there is no स्वगतम् 2id जनान्तिकम् etc. in a passage, yaTT4 is understood and not mentioned. : नियतश्राव्यमाह Now the author shows नियतश्राव्य. (12v) द्विधान्यन्नाव्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितन। Again there are two other kinds of the ( that which must be spoken ) viz. (1) aTa ( or जनान्तिक ) and (2) अपवारित. [The first of these is spoken aside to someone and the second is spoken to oneself.] अन्यत्त नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन। [ Explained. ] तत्र जनान्तिकमाह Now the author defines जनान्तिक. (130) त्रिपताकाकरेसान्यानपवार्यान्तरा कथास ।६५।। अन्योन्यामन्त्ररं यत्स्याज्नान्ते तज्जनान्तिकम् । The thing which is concealed from some persons and spoken apart and between two or inore persons then the speaker raises all his fingers but bends his ring - finger ( to show that the subject is private one ) it is called जनान्तिक.

124 दशरूपके

यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊर्ध्वसर्वाङ्कलं वक्रानामिकत्रिपताकालक्षयं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्यते तज्जनान्तिकमिति। ( Explained.) अथापवारितम् Now the author shows अपवारित. (131) रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्यापवारितम् ॥६७।। When, turning about, one speaks about others secret, it is called the पवारित परावृत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति (Explained)। नाट्य- धर्मप्रसङ्गादाकाशभाषितमाह। Now the author defines आकाशभाषित which falls in the context of the नाट्यधर्म ( i. e. the rules of the dramas ). (132) कि ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं त्रवीति यत्। श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभापितम् ।।६७।। When an actor says "what do you say" without the presence of any other actor and shows as if he hears the answer, it is called the आकाशभाषित. अन्यान्यपि नाव्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्िदुदाहतानि तेषाम- भारतीयत्वान्नाममालाप्रसिद्धानां केषांचिदेशभापात्मकत्वान्नाट्यधर्मत्वा- भावाल्लक्षणं नो क्तमित्युपसंहरति- Some of the authors of this Shastra mention and define other नाट्यधमs also-e.g. प्रथमकल्प, but they are not enumerated by Bharata and some of them are known in the dictionaries only and many of them are in the provincial vernaculars and consequently they are not defined here. Now the author concludes. (132) इत्याद्यशेषमिह वस्तुविभेदजातं रामायसादि च विभाव्य बृहत्कथां च। आसूत्रयेत्तदनु नेतरसानुगुएया- च्चित्रां कथामुचितचारुवच:प्रपञचैः ॥६८॥ इति घनञ्ञयकृतदशरूपकस्य प्रथम: प्रकाशः। The author of a drama, after consulting and thinking of the Ramayana and Brihatkatha and

प्रथम: प्रकाश: 125

other books of the sort, should prepare ( compose ) an interesting plot, which should be named after its hero ( or heroine ) or subject-matter, and which should be enriched with the above defined args and which should be congenial ( to the taste ) with the proper qualities of the hero and the contextual senti- ments with the manifestation of proper and attrac- tive language. वस्तुविभेदजातं वस्तु वर्णानीयं तत्य विभेदजातं नामभेदाः । रामा- यणादि बृहत्कथां च गृसान्यनिर्सितां विभाव्य आलोच्य। तदनु एत- दुत्तरम्। नेत्रिति नेता वत्यमाणलक्षयः, रसाश्च तेपामानुगुएयाचित्रां चित्ररूपां कथामास्यायिकाम्। चारूणि यानि वचासि तेपां प्रपञचैवि- स्तारैरासूत्रयेदनुप्रथयेत्। Explained ) The नेता will be defined i.a the second प्रकाश. The रसs will be defined in the fourth प्रकाश, तत्र बृहत्कथामूलं सुद्राराक्षसम्- "चाणक्यनाम्ता तेनाथ शकटालगृहे रहः। कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ॥ योगानन्दयशःशेषे पूर्वनन्दसुतस्ततः। चन्द्रगुप्त: कृतो राजा चासक्येन महौजसा ॥" इति बृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायशोकतं च रामकथादि जञेयम् ॥ इति श्रीविष्णुसुनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके प्रथम: प्रकाशः As for example, thd orignal story of the Mudra- rakshasa is seen in the Brihatkatha ( of Gunadhya )- "Chanakya secretly created a कृत्या ( see App.) in the house of a sTaaTa and at once killed the king together with his sons. When the fame only of Yogananda remained ( i. e. he was killed ), influen- tial Chanakya made Chandragupta, the son of the former aq, the king." Thus it is shown in the Bri- hatkatha. Like this, the origin of the story of Rama and others should be seen in the Ramayana etc. Here ends the first chapter of the Dashrupaka.

॥ श्रीगसेशाय नमः ॥ अथ सावलोकस्य दशरूपकस्य संस्कृतटीकापारम्भ: इ हेति। प्रारव्धस्य ग्रन्थस्यादौ। सतामाचार: सदाचार: शिष्टाचारः। शिष्टा ग्रन्थकर्तारः सर्व एव ग्रन्थादौ मङ्गलमाचरन्ति। मङ्गलाचरएफलं तु ग्रन्थस्य निर्विघ्ननरिसमाप्तिरित्यपि शिष्ठानां मतम्। तव मङ्गलाचरण नाशीर्वादनमस्कारवस्तुनिर्देशानामन्यतमेन भवति। तत्राशीर्वादरूपं प्रायेस नाटकादिपु दश्यते। इह तु अ्रन्थस्य कर्त्रा नमस्कारात्मकमकारि। नमस्कारश्च प्रकृताभिमतयोरेवेष्ठवेवयोरत्र वर्तते। प्रकृतमत्र नाट्यम्। तस्य नाट्यस्य ताएडवरूपस्य भगवान् भव एवादौ प्रयोगमकरोदिति प्रसिद्धि:। शिवस्य ताण्डवे मृदङ्गव्वनिसहोदरो भगवतो गणोशस्य कष्ठध्वनिर्नाव्य- सतीवोपाकरोदिति ग्रन्थस्य कर्तुरवस्थाकल्पनम्। यो हि देवो भगवतो महेश्वरत्य नाट्यमुपचकार चश्च विव्ननाशचणा स एवात्र प्रथमं नसन्कृतः। पत्करठ :- अत्र करठ इति करठाद्विनिर्गतो व्वनिरभिद्रेव। नीलकएठ- स्ताण्डवं करोति। गणेशकण्उस्तत्ताण्डवसुपकरोति। यद्वा नीलकण्ठो मयूर:। सृदङ्गध्वनिसदशं गणेशकण्ठध्वनिं श्रृत्वा सकन्दवाहनमयूरनर्तन- मत्र कविराशेते। एवमत्र नृत्यति मयूरे गणेशकरठध्वनिमृदङ्गवद:चरति

भेद:। पुष्करायत इति लुप्नोपमाभेदश्च॥ दशरूपानुकारेरोति-भाव एपा- सस्तीति भावका रसिका सक्तान्। "अत इनिठनौ" इति-भावशव्दाइन प्रत्ययः ॥ उद्त्येति-'यं नाव्यवेद वेदेभ्यः सारमादाय त्रह्मा कृतवान्'। यथोक्तं मुनिना भरतेन- "महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः। क्रोडनोयकमिच्छामो दश्यं श्रव्यं च यद्दवेत् ।। ११ ।। न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु। तस्मात्सृजापरं वेदं पख्मं सार्ववर्सिकम् ॥ १२॥ एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च। सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्ववित् ॥ १३ ॥ धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च सोपदेशं स सङ्ग्रहम् ॥ भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ।।१४।।

प्रथम: प्रकाश: 127

सर्वशास्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रदर्शकम्। नाट्यसंज्ञमिसं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् । १५ ॥ एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन्। नाव्यवेदं ततश्चके चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् ॥ १६ ॥ जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् सामभ्यो गीतमेव च। यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वसादृपि ॥ १७॥ वेदोपवेदैः सम्वद्धो नाव्यवेदो महात्मना। एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललितात्मक: ॥ १८ । इति प्रथमाध्याये।

वेदमनुसृत्य नीलकएठः शिवस्ताएडवं शर्वाणी पार्वती च लास्यक्रकारे- त्यर्थः ॥ व्याकीर्णं-इति॥ न ममायं ग्रन्थो नूतनान्नियमान्दवाति किन्तु, अत्र सङक्षेपेए सारल्येन च भरतादिप्रोक्ता एव नाव्यादिनियमा दर्श्यन्ते॥ आ्रानन्देति-अ्रत्र केचिदिति भामहोक्तमुद्धरति-"धर्मार्थ-" इत्यादि। किन्त्वत्र धनिकोक्तं चिन्त्यम्। काव्यादिम्यः कलाप्रेसादीना- मनिर्वारतयोत्पत्तेः। यदि धर्मादिपीतिश् काव्यादिभ्यो न स्यातहि भर- ताधुकं विरुध्येत॥ रामाद्यवस्थारोपेरोति-यथा साहश्यारोपे रूपका- ख्योऽलद्कारो भवति तथैवावस्था (साहश्या)-रोपे रूपकसित्युच्यते। इत्यर्थः॥ दशघैवेति-रसाश्रयमिति रूपकस्य विशेषणन् दशधैवेतनेन नास्य शब्दस्य कोऽपि सम्बन्धः । तत्समारोपात् रसाश्रयं रूपकं (भवति ) तच दशधैव। इत्यन्वयः॥ अन्यन्धावाश्रयं नृत्यमिति-रसानपेता नायकाद्य- वस्थानुकृतिर्नाव्यमित्यसिधीयते। नृत्ये च केवलं भावा एव सवन्ति। ततो ना्यनृत्ययोर्भेदं दर्शयति। वृतेरित्यादि। उदाइरति-यथा चेति॥ तालश्चव्त्पुटादिरिति-यथाइ भरत :- (एकत्रिंशेऽध्याये) "तालो वन इति प्रोक्त: कलापातलयान्वितः । कालस्य च प्रमाणं वै विज्ञेयं कालयोत्कृतिभिः ॥१॥ चश्न्तुटस्तु विज्ञेयस्तथा चापपुटोऽपि च।। चतुष्कलोथ द्विकलस्तालो यर्सात् प्रवर्तते" इत्यादि-तस्य भेदास्तत्रैव द्रष्टव्याः । लयो द्रुतादि :- यथाह स एव-"ततः कलाकालकृतो लय इत्यभिसंजितः।। त्रयो लयास्तु विज्ञेया द्रतमध्यविलम्बिताः ॥।४।। आदमिति-आइलभाषाटीकया सह सङ्गीतरत्नाकरश्लोका द्रष्व्याः॥

128 दशरूपके

नाटकाद्युपकारकमिति-लास्यताएडवे भावादिद्योतनेन रसोत्ते जकतया नाट- कादयुपकुरुतः ॥ ननु सर्वाण्येव नाटकादीनि रूपकाणि, अनुकारात्मकानि, कानि तर्हि तेषां भेदकानीत्याह-वस्तु नेतेति। तन्रेति-नायकादिचरित- मेवाधिकारिकम्। यदानुषङ्गिकम्-नायकचरितोपकारमान्रफलं तत्ग्रा- सङ्गिकमिति। तदेवाह-अधिकारः फलस्वाम्यम्, प्रासङ्गिकमिति च ॥। यातोऽस्मीत्यत्र धनिकमतेऽन्योकिरलङ्कारः। मम्मटविश्वनाथादिभिस्त्वे- घोडलङ्वारो मत एव नास्ति। अप्रस्तुतप्रशंसया एव तत्कार्यकारित्वात्। किन्त्वस्मिन्पद्येऽप्रस्तुतप्रशंसालङ्गारोऽपि नास्ति। समासोक्तिरेवात्र वर्तते विशेषणैः कार्येए च सूर्ये नायकत्वस्य सरोरुहिण्यां च नायिकात्वस्यारो- पात्। आनन्दनिस्यन्दिषु-इत्यस्य कार्य त्रिवर्ग :- इत्यत्र विरोधस्तु दुर्नि- वार एव। ततश्र भामहोक्तं नोपपत्तिहीनम्। स्वल्पोदिष्ट इति-यथा वटादि बीजं लघु भवति किन्तु वृक्षविस्तारस्य महतस्तदेव कारणम्। एवं नाटकबीजं स्वल्पमेव भवेत् किन्तु तस्यैव बिस्तरोऽनेकधा स्कन्ध- शाखापन्रपुष्पादिवत् प्रवृद्धो नाटकतां भजते। अवस्था: पञ्च कार्यस्येति। आरम्भमारभ्य कार्यस्य क्रमेण पञ् रूपाणि भवन्ति। तत्र फलप्राप्ति- रारम्भ: । आरब्धे कार्ये उपस्थिते च प्रत्यूहे उपायान्वेपएं प्रयत्नः। तदा च फलप्राप्तः सम्भवः । तस्या एव निश्चयः । फलाप्राप्तिरवसाने।-अर्थ- प्रकृतय इति-यथा मानवादिनि शरीरेऽङ्गानामवयवानां वा सन्धय उपसन्धयश्च भवन्ति तथैव नाटकावयवानां सन्वयस्तेषामङ्गानि च। सिद्धेरभ्रान्तिर्नास्ति सत्यमित्येतावदेव परिन्यासः। चतुर्थः पादस्तु व्यर्थ उदाहरणो। बीजागमः समाधानमिति-विश्वनाथेन त्वस्योदाहरण "यत्सत्य- व्रतभङ्गभीदमनसा-0" अयं श्लोक उद्धतः। अत्र बोजागमस्य सुबोधत- रत्वादिदमेव पद्यत्योदाहरएं युक्तम्। धनिकेनोद्तयोरुदाहर एयोस्तु बीजा- गमो न तादृक्सुबोध: । विधानमिति-धनिकप्रदर्शित उदाहरणो सुखदुःख- योरेकस्मिन्काले नास्त्युपस्थितिः । अरप्रतस्तत्र न सम्यग्विधानमाभाति । अतो विश्वनाथोद्धतमुदाहरएं समीचीनतरम्। यथा- "उत्साहातिशयं वत्स तव बाल्यं च पश्यतः । मम हषविषादाभ्यामाक्रान्तं युगपन्मनः।"

विस्मयरस इति यद्धनिकेनोकं तद्विषये ममाङग्लभारतीटीका द्रष्टव्या॥ उद्भेद इति-धनञ्जयस्योद्वेदलक्षणं न साक्षाद्वरतादिग्न्थेषू- पलभ्यते। तत्र धनिकेन ये उदाहरणे दत्ते तयोस्तु यथाकथमपि प्रतीयते भरतादिलच्षित उद्ेदः॥ सर्वत्र चेहेति-उभयोरेवोदाहरणयोरित्यर्थः । प्रथम उदाहरगो-"दिट्ठं जं पेक्खिदव्वं" इत्युद्देशः "गामो दे-०"

प्रथम: प्रकाश: 129

इति प्रतिनिर्देशः । द्वितीये च "आर्य गच्छाम इदानी" इति-उद्देशः। "तत्पाव्वालि-" इति प्रतिनिर्देशः ॥ उभयत्र प्रतिनिर्देशः पूर्वमुक्तस्त- व्ानुचितमिति समादधाति-क्रियाक्रमस्याविवच्तित्वादिति ॥ अ्र्न्र सवत्रेत्या- दि चिन्त्यम्॥ आङग्लभापाटीका द्रष्टव्या। भेद इति अ्न्रापि भरता- दिभ्यो भिद्यते धनञ्जयस्य भेद:। "तस्यार्थस्तत्पदैरेव" इति यत्प्रतिज्ञातं धनञ्ञयेन तदृपि-अन् नान्वसारि। मुखसन्धिभेदगरानायाम् "अन्व- र्थानि" इति यदुक्तं तदप्युपेपचितमत्र। यतो नात्र भेदोऽन्वर्थः । विश्व- नाथेन तु भरतानुसारमेव लक्षणं कृत्वा उदाहृतम्-"अत एवाद्य प्रभृति भिन्नोऽहं भवद्रयः" इति। इदं वाक्यं वेणीसंहारे युधिष्ठिरं धार्त्तराष्ट्रैः सन्धित्सुं सत्वा भीमसेनस्य योद्घुकामस्य ॥ लच्ष्यालक्ष्यतयेति-वेणीसंहा- रस्थौ यौ श्लौकाबुदाहतौ तौ न प्रतिमुखसन्धिलक्षएं धनञ्जयकृतमपि समन्वितः ॥ रत्यर्थेहाविलास इति-एतज्ज्ञापयति यद्विलासः शृङ्गाररस- समन्वित एव नाटकादौ भवेदिति। एवं सर्वत्रैव प्रकृतोपयोगीन्येव नाट्याङ्गोनि भवन्ति नान्यानीति वोद्धव्यम् ॥ विधूतमिति-आङ्ग्लभाषा- टीका द्रष्टव्या॥ तच्छर इति-यदि त्ररतेः शमः शम इति तल्लदएं तर्हि रत्नावल्या उद्धृतेजत्रोदाहरसे प्रकरणाविरोधः। यतो न ततः पूर्वमासीद्राज्ञ उद्यनस्यारतिः। न च पूसातिया तत्र सागरिकाया अरतिशमः ॥ भरतेन तु प्रतिसुखसन्व्यङ्गेषु तापनमित्यप्यक्तम्। विश्वनाथेनापि तदुदिष्टं लक्षितं च। तस्योपस्थिति: प्रतिमुखाङ्गष्ववश्यं भाव्या। तन्र भरत :- "अपाय- दर्शनं यत्तु तापनं नाम तङ्गवेत्" तथा च विश्वनाथ :- "उपायादर्शनं यत्तु तापनं नाम तङ्भवेत्" अस्योदाहरएं तेनैव साहित्यदर्पणे उक्म्। यथा-"दुल्लहजसाखुराओ-"(दशरूपकस्यारत्यदाहरणे द्रष्टव्यम्।) महामहोपाध्यायाः श्रीदुर्गाप्रसादृद्विवेदाः रवसंस्कृतसाहित्यदर्पणटिप्पण्यां तापनलक्षणे वदन्ति-"दशरूपके तु तापनस्थले शमो निर्दिष्टः" इति- यदि-'अस्मिन् क्रमे यत्र साहित्यदर्पसे तापनं निर्दिष्टं तत्र दशरूपके शम:" इत्यसित्रेतं द्विवेदमहाभागानां तहि नास्ति कापि विप्रतिपत्तिः किन्त्वेषा टिप्पणी "विलास: परिसर्पश्र-" इत्यादिना यत्र प्रतिमुखा- ङ्वानि परिगणितानि तत्र युज्यते नात्र। अरथ यज्ज्ञापयितुं साहित्यदर्पण तापनमुक्तं तदेव ज्ञापयितुं दशरूपके शम इति चेदभिप्रेतं तेषां विदुषां तर्हि तेषामयं महान् भ्रमः॥ हितरोध इति-दशरूपके यन्निरोधनं तदेव नाट्यशास्त्रे निरोधसंज्ञां साहित्यदर्पसे च विरोधसंज्ञां भजते। तथा च नाट्यशास्त्रम् "या तु व्यसनसम्प्राप्तिर्निरोधः स प्रकीर्त्तितः" तथा च विश्वनाथ :- "विरोधो व्यसनप्राप्तिः"। किन्तु "व्यसन (सं) प्राप्ति:"

130 दशरूपके "हितरोधः" इत्येवयोरन पूर्णातयाऽर्थक्यम्-॥ उपन्यास इति-"उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासस्तु स स्मृतः"इति भरतः । "उपन्यासः प्रसादनम्" इति विश्वनाथः ॥ चातुर्वएयोपगमनमिति-अ्त्र वर्णानां पात्राणां संहारो मेलन- मित्यभिनवगुप्तमतं विश्वनाथेन दर्शितम्। तच्च नाव्यशास्त्रऽछष्टत्वान्राट्य- शास्त्रस्यैव चात्र प्रामाण्यात् न ग्राह्यतां भजति॥ भावज्ञानमिति-इदमेव क्रमलक्रं नाव्यशास्त्राविरोधि। संर्धमिति-अत्राङग्लभाषाटीकाव- लोक्या। विद्रवो वधबन्धादिरिति अ्त्र आदि-शब्दात्-अग्न्याद्युपसवः। ततएव "हर्म्याणां हेमशृंग-" इत्याद्यदाहरणानि संगच्छन्ते॥ द्रवो गुरुतिरस्कृतिरिति-अन्र तिरस्कृतिः साक्षादथवा व्यञ्षनया च। परोक्षे वा। "वृद्धास्ते-०" इत्यादि वक्रोक्त्या। ज्ञातिप्रीतिरिति" परोक्षे। साक्षात्त यथा वेणीसंहारे-"कृष्टा केशेषु कृष्णा तव सदसि पुरः पाएड- वानां नृपैयेः सर्वे ते क्रोधवह्नौ कृशशलभकुलावज्ञया येन दुग्धाः। एतस्माच्छ्रावयेऽहं न खलु सुजबलश्लाघया नापि दर्पात् पुत्रैः पौवेश्च कर्मण्यतिगुरुणि कृते तात साक्षी त्वमेव"। छलनमिति-नाट्यशासत्र छलनं न दृश्यते-किन्तु छादनं तत्र वर्त्तते। एतयोलक्षणो समानदेश्ये एव यथा-'अवमानात्कृतं वाक्यं कार्यार्थ छादनं भवेत्।" इति भरतः । "तदाहुश्छादनं पुनः। कार्यार्थपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत्।" इति साहित्यदर्पणे तत्रैव चास्योदाहरणम्-"अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कमया। हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य किं भवेत्" इति। मानदासि- क्रेति। अत्र भरतधनञ्जययोर्भापसालक्षणो बहु भिन्ने। षोढा चैषां प्रयोजन- मिति-। तथा चोक्तं नाव्यशास्त्रे-"इष्टस्यार्थेस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः। रागप्राप्ति: प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्। आरश्चर्यवदभिख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अङ्गानां षड्विधं ह्येतदुक्त शास्त्रे प्रयोजनम्।" तथा च साहित्यदर्पगो- "इष्टार्थरचनाश्चर्यलाभो वृत्तान्तविस्तरः। रागप्राप्ति: प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनं तथा। प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां षड्विधं फलम्। अङ्गहीनो नरो यद्न्नैवारम्भक्षमो भवेत्॥ अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते। सम्पाद्येतां सन्ध्यङं नायकप्रतिनायकौ॥ तद्भावे पताकाद्यास्तद्भावे तथेतरत्।" प्रायेणा प्रधानपुरुषप्रयोज्यानि सन्ध्यङ्गानि भवन्ति किन्तूपक्षेपादित्रयं बीजस्याल्पमात्रसमुद्दिष्टत्वादप्रधानपुरुषप्रयोजितमेव साधु।

प्रथम: प्रकाश: 131 रसव्यक्तिम पेद्यैषामङ्गानां सन्निवेशनम। नतु केवलया शासतस्थितिसम्पादनेच्छया। तथा च यद्वसयां दुर्योधनस्य भानुमत्यासह विप्रलन्भो दर्शितः, तत्ता-

ङनघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षया। न तु केवलया शाख्स्थितिसम्पादनेच्छया"। किन्तु विश्वनाथेन "वेण्यां दुर्योधनस्य भानुमत्या सह् विप्रलम्भः" इति यदुक्तं तत्तल्लक्षणानुसारमपि वेण्यां नासत्येव। नीरस इति-तत्र नीरसो यथा वेगीसंहारे तृतीयाङ्कादौ द्रोखादीनां बहूनां मान्यानां वीराणं वध: प्रवेशकेनैव सूचितः। अत्रैवानुचितत्वमपि द्रष्टव्यम्। यत्तु कविकुलशिरो- मणिना कालिदासेन पञ्चमपष्ठाङ्कमध्ये प्रवेशकेन राज्ञ अङ्भुतीयदर्शन- जनितं शकुन्तलास्मरणं सूचितं तत्र न नीरसत्वं न चानौचित्यम्। तथापि नाङ्केन तदर्शितमिति कवयो निरङ्कशा एव। अङ्केष्वपि यत्रानौचित्यं प्रकृत आपतति तदभिनयेनैव सूच्यम्। यथोत्तररामचरिते-"दुर्मुखः- (सास्रम्) सुसादु महाराओ (शृणोतु महाराज:) (कर्रो) एवं विभ्व (एवमिव) इति। राम :- अहह अतितीव्रोडयं वाग्वञ्रः। (इति मूच्छति)।"॥ अर्थोपक्षेपकैरित्यादि-यथा नाट्यशाले एकविशेऽध्याये- "विष्कम्भश्चूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः ।

मध्यमपुरुपनियोज्यो नाटकनुखसन्धिवस्तुसव्वारः। विष्कम्भकस्तु संस्कृतपुरोहिदामात्यकञ्चकिमि: ॥१०६॥" इत्यादि। तथा च साहित्यदर्पणे पष्ठे परिच्छेदे- अर्थोपक्षेपकाः पञ् विष्कम्भकप्रवेशकौ॥। चलिकाङ्कावतारोथ स्यादङ्कमुखमित्यपि" साहित्यदर्पणे त्वयं विशेष :- "यत्स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्।। अनुचितमितिवृत्तं यथा रामस्यच्छद्मना वालिबधः। तच्वोदात्तराघवे नोक्त- मेव। वीरचरिते तु वाली रामवधार्थमागतो रामेख हत इत्यन्यथा कृत: अङकेष्वदर्शनीया या वक्तव्यव च सम्मता। या च स्याद्वर्षपर्यन्तं कथा दिनद्वयादिजा॥ अन्या सविस्तरा सूच्या सार्थोपक्षेपकैर्बुधैः॥अङ्केष्वदर्शनीया कथा युद्धादिकथा।" इति ॥ अश्राव्यं स्वगतं मतमिति-तथा च विश्वनाथ :-

132 दशरूपके "अश्राव्यं खलु यद्वस्तु तदिह स्वगतं मतम् ॥। सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्तद्दवेदपरिवारितम्। रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते।

अन्योन्यामन्त्रगं यत्स्याज्जनान्त तज्जनान्तिकम् ॥ कि ब्रवीषीति यद्वाक्यं विना पात्रं प्रयुज्यते। श्रत्वेवानुक्तमप्यर्थ तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥" त्रिपताकालक्षं यथा नाट्यशास्त्रे- "अतः परं प्रवच्यामि त्रिपताकस्य लक्षणाम् ॥ पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गलिर्भवेत्। त्रिपताक: स विज्ञेय: कर्म चास्य निबोधत।। आवाहनमवतरएं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च। उन्नामनं प्रसामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥" इति। पताकाकरलक्षणं तत्रैव यथा- "प्रसारिताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि। कुञ्व्वितश्रच तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥

इति। इत्यादीति-नेतरसादीनां लक्षणान्यमे वत््यन्ते इति।

॥ शिवं स्यात्पाठकानाम् ॥