1. Dasarupaka Dhanika Avaloka Dhanika Ed. Kasinath Pandurang Parab Nirnaya Sagar Press 1941

THE

DAŚARŪPAKA

OF

DHANANJAYA

WITH

The Commentary of Dhanika and Das'arūpa from Bharatiya Nātyas'astra

EDITED BY

KĀS'INĀTH PĀNDURANG PARAB

. Fifth Edition

REVISED WITHI THE APPENDIX BY

NĀRĀYAN RĀM ĀCHĀRYA "KĀVYATĪRTH"

PUBLISHED BY

SATYABHĀMĀBĀI PĀNDURANG,

FOR THE 'NIRNAYA-SAGAR' PRESS,

BOMBAY

1941

Price_1 Rupae

[ All rights reserved by the publisher ]

Publisher :- Satyabhamabai Pandurang,) 'Nirnaya Sagar' Press, Printer :- Ramchandra Yesu Shedge, 26-28. Kolbhat Street, Bombay

। श्रीः ।।

श्रीधनंजयविरचितं

दशरूपकम्

धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया, भारतीयनाट्यशास्त्रगतदशरूपनिरूपणेन च समेतम्।

काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परव इत्यनेन पूर्वसंस्कृतस्यास्य पञ्चमं संस्करणं श्रीम दिन्दिराकान्तचरणान्तेवासिना नारायण राम आचार्य "काव्यतीर्थ" इत्यनेन परिशिष्टेन समलङ्कत्य संशोधितम्। तच्च

मुम्बय्यां सत्यभामाबाई पाण्डुरङ्ग इत्येताभि: निर्णयसागरार्यमुद्रणयब्रालयकृते तत्रैव मुद्रयित्वा प्रकाशितम्।

शाक: १८६३, सन १९४१.

मूल्य रूप्यकम्।

दशरूपकविषयानुक्रमणिका।

प्रकाशः। श्लोकः । पृष्ठे। प्रकाशः । रोकः । पृष्ठे।

प्रथमः प्रकाशः। प्राप्याशालक्षणम् ... १ २१

मङ्गलाचरणम् १ १-२ नियताप्तिलक्षणम् १ २१ श्रोतृप्रवृत्तिनिमित्तम् १ फलयोगलक्षणम् ... १ २२ ६ AU ग्रन्थकर्तृप्रवृत्तिनिमि- संधिलक्षणम् ... १ .२३ त्तम् ... -.. १ ४ १ संविभेदनामानि ... २४ ६ पानरुक्तपरिहार: १ २ मुखलक्षणम् २४ ६

दशरूपज्ञानफलम् १ ६ २ मुखभेदकथनम् ..: २५

नाट्यलक्षणम्, ... १ ७ मुखभेदनामानि ... १ २५-२६ .U

रूपलक्षणम् . ... १ ७ उपक्षेपलक्षणम् ... १ २७ ७

रूपकलक्षणम् २ परिकरलक्षणम् ... १ १७ 6

भेदसंख्यानियमनम् १ ७ परिन्यासलक्षणम् ... १ २७ दशभेदनामकथनम् १ ८ २ विलोभनलक्षणम् ... १ २७

नृत्यलक्षणम् युक्तिलक्षणम् २८ ८

नृत्तलक्षणम् ... १ ९ ३ *प्राप्तिलक्षणम् . १ २८ ८

१० ३ समाधानलक्षणम् ... १ २८ ८ W A AU रूपाणां भेदक- विधानलक्षणम् ... २८ निरूपणम् १ ११ ३ परिभावनालक्षणम् २९ १० वस्तुनो द्वैविध्यंम् ... १ ११ ३ उद्धेदलक्षणम् ... २९ १० आधिकारिकनिरूपणम् १ १२ ४ करणलक्षणम् ... १ २९ १०

१३ ४ भेदलक्षणम् .. १ २९ ११ प्रासङ्विकस्य द्वैविध्यम् १ १३ ४ प्रतिमुखलक्षणम् ... १ ३० ११ पताकास्थानकम् १ १४ ४ प्रतिमुखाङ्गसन्धि- आधिकारिकपताकाप्र- संख्याकथनम् १ ३० ११ करीणां त्रिविवलम्१ १५ ४ प्रतिमुखाङ्गनामानि, १ ३१ १२ इतिवृत्तफलमू ... १ १६ ५ विलासलक्षणम् ... ३२ १२ इतिवृत्तसाधनम् ... १ १७ ५ परिसर्पलक्षणम् .:· १ ३२-३३ १२ अवान्तरबीजसंज्ञा- विधूतलक्षणम् ... ३३ १३ न्तरम् ... १ १७ ५ शमलक्षणम् १ १३ प्रयोजनसिद्धिहेतवः १ १८ ५ नर्मलक्षणम्· ... २३ १३ مـ अवस्थापञ्चकम् ... १ १९ ५ नर्मद्युतिलक्षणम् ... १ ३३ १३ आरम्भलक्षणम् ... १ २० ५ प्रगमनलक्षणम् ... ३४ १४ प्रयत्नलक्षणम् ... १, २० ५ निरोधलक्षणम् ... ३४

२

प्रकाशः। श्ोकः । पृष्ठे। प्रकाश:। श्लोकः । पृष्ठे। पयुपासनलक्षणम् ३४ १४ निर्वहृणसंधिलक्षणम् १ ४८ २७ पुष्पलक्षणम् .. १ ३४ १५ निर्वहणसन्ध्यङ्ग- उपन्यासलक्षणम् .. १ ३५ १५ नामानि .. १ ४९-५० २७

वज्रलक्षणम् ... १ ३५ १५ संधिलक्षणम् ... १ ५१ २७ वर्णसंहारलक्षणम् ३५ १५ विबोधलक्षणम् ... १ ५१ २७ गर्भसंधिलक्षणम् 9 १६ ग्रथनलक्षणम् ... ५१ २८

१ ३७ १६ निर्णयलक्षणम् ... १ ५१ २८

अभूताहरणलक्षणम् १ ३८ १६ परिभाषणम् ... ५२ २८ LO

मार्गलक्षणम् ३८ १६ प्रसादलक्षणम् ... १ ५२ २९

रूपलक्षणम् ३९ १७ आनन्दलक्षणम् ... १ ५२ २९

उदाहरणलक्षणम् ... १ ३९ १७ समयलक्षणम् ... १ ५२ २९

कमलक्षणम् कृतिलक्षणम् ... १ ५३ २९ ... ३९ १७ संग्रहलक्षणम् भाषणलक्षणम् ... ५३ ३० ... १ ४० १८ 9

अनुमानलक्षणम् ... १ पूर्वभावलक्षणम् ... १ ५३ ३० ४० १८ अधिबललक्षणम् ... १ ५३ ४० उपगूहनलक्षणम् ... १ ३० १८ तोटकलक्षणम् ... १ काव्यसंहारलक्षणम् १ ५४ ३० ४० १९ तोटकलक्षणान्तरे प्रशस्तिलक्षणम् ... ५४ ३१ 9 ४१ १९ अङ्गप्रयोजनभेद- उद्देगलक्षणम् ... ४२ २० कथनम् ... १ ५४ Atu संभ्रमलक्षणम् ... ४२ २० षट्प्रयोजननामानि १ ५५ ३१ هـ आक्षेपलक्षणम् ... १ ४२ २० पुनर्वस्तुविभागकथनम् ५६ .. ३१. अवमर्शसन्धिलक्षणम्१ ४३ २१ सूच्यलक्षणम् १ ५७ ३१ अवमर्शसन्ध्यङ्ग- दृश्यश्रव्यलक्षणम् १ ५७ ३१ नामानि ... १ ४४ २१ सूच्यप्रतिपादनप्रकार- अपवादलक्षणम् ... १ ४५ २१ कथनम् ... १ ५.८ ३१ संफेटलक्षणम् ... 9 ४५ २२ विष्कम्भलक्षणम् ... १ ५९ ३२ विद्रवलक्षणम् ... ४५ २२ विष्कम्भद्वेविध्यम् १ ६० ३२ द्रवलक्षणम् ... १ ४५ २२ प्रवेशकलक्षणम् ... ६० ३२ शक्तिलक्षणम् ... 9 ४६ २३ चूलिकालक्षणम् ... १ ६१ ३२ द्युतिलक्षणम् ... १ ४६ २३ अङ्कास्यलक्षणम् .. ६२ ३२ प्रसङ्गलक्षणम् ... ४६ २४ अङ्कावतारलक्षणम् १ ६२ ३३ छलनलक्षणम् ... 9 ४६ २४ पुनर्वस्तुत्रेविध्य- व्यवसायलक्षणम् ... १ ४७ २४ कथनम् .. १ ६३ ३३ विरोधनलक्षणम् ... १ ४७ २५ सर्वेश्राव्यलक्षणम् १ ६३ ३३ प्रोचनालक्षणम् ... १ ४७ २५ खगतलक्षणम् १ ६४ ३३ विचलनलक्षणम् ... १ ४८ २६ नियतश्राव्यमेद- आदानलक्षणम् ... १ ४८ २६ कथनम् .. १ ६५ ३३

३

प्रकाश:। श्रोक: । पृष्ठे।। प्रकाश:। श्रोक: । पृष्ठ। जनान्तिकलक्षणम् 9 ६६ ३३ विलास :... 009 २ ११ ४१ अपवारितलक्षणम् १ ६६ ३४ माधुर्येम् ... १२ ४१ गाम्भीर्यम् n' आकाशभाषित- १२ ४२ लक्षणम् ... ६७ ३३ स्ैर्यम् १३ ४२ .o

वस्तुभेदोपसंहार- तेजः .. ... २ १३ ४२ कथनम् ... ६८ ३४ ललितम् ... ... १४ ४२ द्वितीय: प्रकाशः। औदार्यम् ... 2 १४ ४२ नायकभेदकथनम् २ १-२ ३५ नायिकाभेदाः .. १५ ४२ विनीत :... ... २ २ ३५ स्वीयालक्षणभेदा: १५ ४३ मधुरः ... ... २ २ ३५ शीलवती ... १५ ४३ त्यागी ... ... २ २ ३५ १५ दक्ष: ... २ ३५ आजवादियोगिनी ४३

प्रियंवद :... २ ३५ लज्जावती १५ ४३

२ ४३ रक्तलोक: १६ २ २ ३५ मुग्धा . ...

वाग्मी ... २ ३५ वयामुग्धा ... २ १६ ४३

रूूढवंशः ... २ ३६ काममुग्धा ... २ १६ ४३ ... स्थिरः २ १६ २ ३६ रतवामा ... ... २ ४४

युवा ३६ कोपे मृदु ४४ २ .. १६ ... २ नेतृविशेषकथनम् २ ३ ३६ मध्या .. ... २ १६ ४४

ललित: ... यौवनवती १६ ४४ ... ३ ३६ ... २

शान्त: ... २ २६ कामवती .. १६ ४ ४४ ... धीरोदात्तः ३७ मध्यासंभोग: २ ... १६ ४४ ... धीरोद्वतः मध्यामानवृत्ति: ... १७ ... ३८ ४५

शङ्गारनायकभेदाः २ ६ ३९ धीरामध्यामानवृत्ति: २ १७ ४५

दक्षिण :... ... २ ३९ धीराधीरामध्यामान-

शठः २ वृत्तिः .. २ १७ ४५ ... ... ३९ घृष्टः ... ... २ ७ ३९ अधीरामध्यामानवृत्तिः२ १७ ४५

अनुकूल: २ ३९ प्रगल्भा ... ... २ १८ ४५ सहाया :... ... २ ४० गाढयौवना ... १८ ४५ सहायान्तरम् ... २ ४० भावप्रगल्भा २ १८ ४६ प्रतिनायक: ४० रतप्रगल्भा ... २ १८ ४६ सात्त्विका नायकगुणा:२ ९० ४१ प्रगल्भाकोपचेष्टा ... २ १९ ४६ नीचे घृणा ... २ ११ ४१ सावहित्थादरा २ १९ ४६ घृणाधिके स्पधा ... २ ११ ४१ रतावुदासीना ... २ १९ ४६ शौर्यशोभा ... २ ११ ४१ अधीरप्रगल्भा ... २ १९ ४६ दक्षशोभा ... २ ११ ४१ धीराधीरप्रगल्भा २ १९ ४६

प्रकाशः। शलोकः । पृष्ठे। प्रकाशः। श्लोकः । पृष्ठे।

मध्याप्रगल्भयो- विच्छितिः ... 2 ३८ १४ द्वदशविधलम् २ २० ४७ विभ्रम :.. ... २ ५४

परकीया ... २० ४७ किलकिश्चितम् ... २ ३९ ५५ साधारणस्त्री ... २ २१ मोट्टायितम् ... २ ४० ५५ साधारणस्त्रीव्यवहार: २ २२ ४७ कुट्टमितम् .. 2 ४० ५५ अस्या निवन्धनियम:२ २३ ४८ विव्वोक :... ... २ ४१ ५५ नायिकामेदान्तराणि २ २३ ४८ ललितम् ... २ ४१ ५६ स्वाधीनपतिका ... २ २४ ४८ विहृतम् ... २ ४२ वासकसज्जा ... २ २४ ४९ नायंकसहाया: ... २ ४२ ५६ विरहोत्कण्ठिता ... २ २५ ४९ सहायविभागः ... २ ४३ ५६ खण्डिता ... ... २५ ४९ धर्मसहाया: २ ४३ ५६ कलहान्तरिता ... २६ ४९ दण्डसहाया: ... २ ४४ ५६ विप्रल्धा ... २६ ४९ अन्तःपुरसहायाः ४४ ५६ प्रोपितप्रिया ... २७ ४९ नायकादीनां विशेष: २ ४५ ५७ अभिसारिका ... २७ ४९ नायकव्यापार: ... २ ४७ ५७ खण्डितादीनां चिन्ता- नर्माष्टादशमेदाः २ ४८-५० ५७ दियुक्तलस् ... २ २८ ५० वचोहास्यनर्म ... २ ५० ५७ साघीनपतिका-वास- वेषनर्म ... ... २ ५० ५७ कसज्योः कीडादि- क्रियानर्म ... २ ५० ५७ युक्तलम् ·.. २ २८ ५० नायिकासहायिन्यः २ २९ शृङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म२ ५० ५७ ५० योषिदलंकारा: ... २ संभोगनर्म ... २ ५० ५८ ३० ५१ ... २ ५० शरीरजालंकारा :... २ माननर्म ... ५८ ३० ५१ सप्त भावा अयलजा:२ ५१ भयनर्म ... ... २ ५०

दश भावा: खभावजा:२ ३२ ५१ नर्मस्फिअः ५१ ५८ नर्मस्फोट: ५१ ५८ हाव: .. २ ... ... २ ३४ ५२ हेला नर्मगर्भ :... ३४ ५२ ... २ ५२ ५९

शोभा २ ३५ सात्त्वती ... २ ... ५२ ... ५३ ५९ ... कान्ति: ... २ ३५ ५३ सात्त्वत्यङ्गानि ५३ ५९ ... माधुर्यम् ... २ ३६ ५३ सलापक :... ... २ ५४ ५९ ... दीप्तिः · ३६ उत्थापक: ५४ ५९ ... २ ५३. .. २

प्रागल्भ्यम् २ २६ ५३ साङ्घात्य :... ... २ ५५ ५९ ... औदार्यम्· ३६ ५३ परिवर्तकः ... २ ५५ ६० वैर्यम् .. ... २ ३७ ५४ आरभटीलक्षणम् २ ५६ ६० लीला . ३७ आरभव्यङ्गानि ... ... २ ५६ ६० विलास :... .. २ ३८ ५४ संक्षिप्तिका ..: २ ५७ ६०.

प्रकाशःश्लोकः। पृष्ठे। प्रकाशः। श्रोकः । पृष्ठे।

संफेट: ... ५८ ६० प्रस्तावनोत्तरं सूत्रधा- वस्तूत्थापनम् ... २ ५९ ६० रव्यापार: ० ३ २२ अवपातः ५९ नायकविशेषे विधेय- वृत्त्युपसंहार: ... २ ६०-६१ ६१ विशेषः २३ ७०

वृत्तिनियम: . १ ६२-६३ ६१ नायकरसानुचितं संस्कृतादिपाठ्यं प्रति त्याज्यम् ... ३ २४ ७८ विशेप :... ... १ ६४-६६ ६१ संधिविभागकरणम् ३ २५ ७० आमन्रणप्रकार :... २ ६७-७२ ६२ अङ्गसंख्यान्यासा ... २६ ७०

तृतीय: प्रकाशः। विष्कम्भकादिकरणमू ३ २८ ७०

नाटकस्यैव पूर्वोक्तो विष्कम्भकनियमा: २९ ७०

हेतुः ..... ३ १ ६३ अङ्करचनानियमा: ३ ३० ७०

नटस्य पूर्वकर्तव्यता ३ २ ६३ अङ्कलक्षणम् ... ३ ३१ ७१

सूचननियम: .. ३ अङ्गिपरिपोषणप्रकारः ३ ३१ ७१ MY रङ प्रसाद्य भारती- वस्तुविच्छेदनिषेध: ३ ३२ ७१

वृत्त्याथ्रंयणम् ३ ४ ६३ रसतिरोधाननिषेध: ३ ३३ ७१

भारतीभेदनामानि ३ ५ ६४ मुख्यतया वीरशृङ्गा- प्ररोचना ... ... ३ ६ ६४ रान्यतररसाश्रयणम् : ३३ ७१ वीथ्यङ्गानि ७-6 अन्यरसानामङ्गतेव ३ .. ३ ६४ ३४ ७१ कथोद्वातः ६४ ग्रत्यक्षमनिर्देश्यानि ३ १४-३५ ७१ MY प्रवृत्तकम् ... ३ १० ६५ नायकववसूचननिषेध: ३ २६ ७१ प्रयोगातिशयः ६५ २६ ... ३ ११ आवश्यकं न त्याज्यम् ७१

AY DYMY ... ३ १२. ६५ अक्के पात्रसंख्या ... ३ ३६ ७१ उद्धात्यलक्षणभेदा: १३ ६५ अङ्कान्ते पात्रनिर्गम: ३ ३७ ७२

अवलगितम् ... ३ १४ ६६ अङ्करचनाप्रकार :... ३ ३८ ७२

प्रपच्चः .. १५ ६६ नाटकेऽङ्कसंख्या ... ३ ३८ ७२ त्रिगतम् ... ... ३ १६ ६६ प्रकरणे विषया :... ३ ३९-४० ७२ A AU छलनम् ... ... ३ १७ ६६ प्रकरणे वर्णनीय- वाक्केली ... १७ ६७ नायिका .. ३ ४१ -४२ ७१ अधिबलम् .. ३ १८ ६७ नाटिकाविषयनिर्णय: ३ ४३ MY गण्डः ... १८ ६७ नाटिकायां विशेष: ३ ४३-४५ ७३ अवस्यन्दितम् ... ३ १९ ६८ नाटिकायां प्राप्यः नालिका ... .. ३ १९ ६८ नायिका ... ३ ४६ ७३ MY असत्प्रलाप: ... २० ६८ नाटिकायां नायक: ३ ४७ ७३ व्याहार :.. ... ३ २० ६९ नाटटिकायां वृत्तिनियम: ४८ ७३ मृद्वम् ... .. ३ २१ ६९ भाणविषयाः .. ३४९-५१७३

६

प्रकाशः। श्रलोक: । पृष्ठे । प्रकाशः। श्रोक: । पृष्ठे। लास्याङ्गानि ... ३ ५२-५३ ७३ स्मृतिः २० ८४ प्रहसनं तद्ेदाश्च ५४ ७४ मरणम् ... ४ २१ ८४ शुद्धप्रहसनम् ... ३ ५४ ७४ मदः ... २१ ८५ विकृतसंकीर्णप्रहसने ३ ७४ सुप्तम् २२ ८५ प्रहसने हास्यरसः ३ ५६ ७४ निद्रा ... 6 डिमे विषयनियमा: ३ २३ ८५ ५७-५९ ७४ व्यायोगे विपयनियमा:३ विवोध: ... ४ ६०-६१ ७५ २४ ८५ व्रीडा ... ४ २४ समवकारे विपयनियमा: ३६२-६७७५ ८५

वीथ्या विषयनियमा:३ ६८-६९७५-६ अपस्मार: २५ ८६

अङ्के विषयनियमा: ३ ७०-७१ ७६ मोहः ... ४ २६ ८६

इहामृगे विषयनियमा:३ ७२-७५ ७६ मतिः ४ २७ ८६

... ४ चतुर्थः प्रकाशः। आलस्यम् २७ ८६ आवेगः समेद: ... ४ २८ ८६-७ रसनिरूपणम् ... ४ १ ७७ वितर्क: ४ २८ ८८ विभावलक्षणभेदो ४ २ ७७ अवहित्थम् ... २९ ८८ आलम्बनविभाव :... ४ ७७ उद्दीपनविभावः ... ४ व्याधि: ... ४ २९ ८९ उन्माद: ... ४ ३० ८९ अनुभाव: ... ३ ७४ विषाद: ... ४ ८९ भाव: ७८ सात्त्विकभावलक्षणम् ४ औत्मुक्यम् ३२ ८९ ४ चापलम् ... ४ ३३ ९० स्तम्भादिसात्त्विकभा- वानां नामलक्षणे ४ ५-६ स्थायी ... ४ ३४ ९० ७८ व्यभिचारिभावलक्षणम्८ स्थायिनामानि ... ४ ३४ .९० ७ व्यभिचारिभावनामानिs शान्तरसे शमस्था- ७९ निर्वेद: यिनि विप्रतिपत्ति: ४ ३५ ९२ ... ४ ९ ७९ ग्लानि: स्थायिभावोपसंहारः ४ ३६ ९३ . ४ १० ८० शङ्का ११ काव्येषु स्थायिभाव- ८० श्रम: ... 6 १२ स्यैव वाक्यार्थत्म् ४ ३७ ९५ ८० धृतिः १२ ८१ रसिकमात्रवृत्तित्वं ... ४ जडता १३ ८१ रसस्य ३८ ९६ हर्षः १४ ८१ धीरोदात्ताद्यवस्था- दैन्यम् ४ १४ ८२ प्रतिपादकाः ४ ४० ९७ ... औभ्यम् ... १५ ८२ धीरोदात्ताद्यवस्थाना- चिन्ता १६ ८२ मेव रसहेतुलम् ४ ४१ ९७ त्रास: ४ १६ ८२ श्रोतृणामास्वादहेतुलम्४ ४२ ९७ असूया अमर्ष ... १७ नर्तकेऽप्यास्ाद: ४ ४२ ९७ ... १८ ८३ आस्वादस्य लक्षणं गर्वः .. ४ १९ ८४ भेदाश्च ४ ४३ ९७

प्रकाशः। शोक: । पृष्ठे। प्रकाशः । श्लोक: । पृष्ठे। शमस्यानिर्वचनीयता ४ ४५ ९८ उत्का ४ ६८ १०५ विभावाद्युपसंहार: ४६ ९6 प्रोषितप्रिया १०५ रसभावयोर्लक्षणैक्य- कलहान्तरिता १०५ प्रतिज्ञा ४ ४७ ९८ खण्डिता .. ४ ६८ १०५

*रद्गार: .. ४ ४८ ९९ संभोग: .. ४ ६९ १०५

भावसंख्या ... 2 ४९ १०० संभोगे लीलाद्या दश शृङ्गारस्य भेदाः ४ ५० चेष्टाः ४ १०६

अयोग: . ४ ५० १०० नायककर्तव्यम् ४ ७१ १०६ तस्य दशावस्था: ४ ५१ वीरस्त्रिधा ... ४ १०६ अभिलापः १०१ वीभत्सस्न्धा ... ४ ७३ १०७ दर्शनश्रवणे .. ४ ५४ १०१ रौद्रस्त्रिधा ... ४ ७४ १०७ वृत्तीनां दशावस्थाना- हास्यस्त्रिधा ... ७५ १०८ मपि महाकविनिब- स्मितम् ७६ १०८ न्वेष्वनेकविधलम्४ ५५ १०१ हसितम् ... ७६ 90८ दिख्ात्रम् ५६ १०१ विहसितम् ४ ७६ १०८ विप्रयोगद्वैवि्यम् ४ ५७ १०२ उपहसितम् ... ७६़ मानद्वैविध्यम् ४ ५८ 2.

१०२ अपहसितम् .. ४ ४७ १०८ प्रणयमान: ४ ५८ १०२ अतिहसितम् ५९ १०२ उत्तममध्यमाधम- श्रुतिः ... ४ ५९ १०२ भेदेन हसितभेदाः ४ 90८ आनुमानिकत्तिरिविध: ४ ६० १०२ हासव्यभिचारिणः ४ ७८ १0८ हृष्टः . ४ १०२ अद्भुतः . ४ ७८ मनोपचार: .. ४ ६१ १०३ अद्भुतानुभावव्यभि- साम . ४ ६२ १०४ चारिण: १०८ भेद: ६२ १०४ भयानकः ... ८० १०९ दानम् ... ४ ६२ १०४ सामादीनां कार्यासा- भयानकानुभाव-

धकले उपेक्षा व्यभिचारिणः ८० १0९ M १०४ रभसादिना कोपनाशे करुण: .. ४ ८१ १०९

रसान्तरत्वम् ६३ १०४ करुणानुभावव्य-

कार्येज प्रवासवि प्रयोग- भिचारिण: ८२ १०९

स्त्रिधा ६४ १०५ प्रीतिभक्त्यादीना-

संभ्रमजप्रवासविप्र- मन्तभोवः ४ ८३ ११०

योग: ६६ १०५ भूषणादीनामन्तर्भावः४ ४ ८४ ११०

शापजप्रवास: ६६ १०५ सर्वस्यापि रसभावो- मृते तु शोक एव पादानम् ४ ८५ ११०

न शङ्गार: ४ ६७ १०५ ग्रन्थसमाप्ति: ४ ११०

टीकोद्धृतग्रन्थस्थलनिर्देशार्थमवलम्वितग्रन्थानां संस्करणादिसूचि: ।।

ग्रन्थ: संस्करणाङ्क: निर्णयसागरीयः

उत्तररामचरितम् किरातम् १३ अमरुशतकम् २ कादम्वरी ८ 55 कुमारसंभवम् १२ E गाथासप्तशती ३ 55 भर्तृहरिशतकम् ७ मालतीमाधवम् ५ 59 मुद्राराक्षसम् ८ मृच्छकटिका ७ मेघदूतम् १४ रघु: ४ रतावली ४ रामायणम् ac वीरचरितम् वेणीसंहारम् ६ शाकुन्तलम् १० 95 नागानन्दम् २ चौखंबा० हनूमन्नाटकम्

।। श्रीः ॥। श्रीधनंजयविरचितं

दशरूपकम्। धनिककृतयावलोकाख्यया व्याख्यया समेतम्।

प्रथमः प्रकाशः । इह सदाचारं प्रमाणयद्भिरविन्नेन प्रकरणस्य समाप्यर्थमिष्टयोः प्रकृताभि- मनदेवतयोर्नमस्कार: क्रियते श्ोकद्वयेन- नमस्तस्मै गणेशाय यत्कण्ठः पुष्करायते। मदाभोगधनध्वानो नीलकण्ठस्य ताण्डवे॥ १॥ यस्य कण्ठः पुष्करायते मृदङ्गवदाचरति। मदाभोगेन घनव्वानो निबिड- वनिः । नीलकष्ठस्य शिवस्य ताण्डव उद्धते नृत्ते। तस्मै गणेशाय नमः । अन्न खण्डश्ेषाक्षिप्यमाणोपमाच्छायालंकारः । नीलकण्ठस्य मयूरस्य ताण्डवे यथा मेघव्वनिः पुष्करायत इति प्रतीतेः ॥ दशरूपानुकारेण यस्य माद्यन्ति भावकाः । नमः सर्वविदे तस्मै विष्णवे भरताय च॥२॥ एकत्र मन्स्यकूर्मादिप्रतिमानामुद्देशेन, अन्यत्रानुकृतिरूपनाटकादिना यस्य भावका व्यातारो रसिकाश्च माद्यन्ति हृष्यन्ति तस्मे विष्णवेऽभिमताय प्रकृताय भरताय च नमः ॥ श्रोतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्श्यते- कस्यचिदेव कदाचिद्दयया विषयं सरस्वती विदुषः। घटयति कमपि तमन्यो वजति जनो येन वैदग्धीम्॥ ३॥ तं कंचिद्विषयं प्रकरणादिरूपं कदाचिदेव कस्यचिदेव कवेः सरस्वती योज- यति। येन प्रकरणादिना विषयेणान्यो जनो विद्ग्धो भवति॥ स्वप्रवृत्तिविषयं दर्शयति- उद्धृत्योद्धृत्य सारं यमखिलनिगमान्नाट्यवेदं विरिश्चि- श्चके यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकण्ठः । शर्वाणी लास्यमस्य प्रतिपदमपरं लक्ष्म क: कर्तुमीष्टे नाट्यानां किंतु किंचित्प्रगुणरचनया लक्षणं संक्षिपामि॥४। यं नास्यवेदं वेदेभ्यः सारमादाय ब्रह्मा कृतवान्, यत्संबद्धमभिनयं भरतश्चकार करणाङ्गहारानकरोत्, हरस्ताण्डवमुद्धतं नृत्तं कृतवान्, लास्यं सुकुमारं नृत्तं

दशरूपकं [ प्रकाश: १

मार्वती कृतवती, तस्य सामस्तेन लक्षणं कर्तु कः शक्तः । तदेकदेशस्य तु दशरूपम्य संक्षेप: क्रियत इत्र्थः ॥ विषयैक्यप्रसक्त पौनरुत्तयं परिहरति- व्याकीर्णे मन्दुवुद्धीनां जायते मतिविभ्रमः। तस्यार्थस्तत्पदैस्तेन संक्षिप्य क्रियतेऽअ्जसा ॥५॥ व्याकीर्णे विक्षित्त विस्तीर्णे च रसशास्त्रे मन्दवुद्धीनां पुंसां मतिमोहो भवति, तेन तस्य नाव्यवेदस्यार्थस्तत्पदैरेव संक्षिप्य ऋजुव्ृत्त्या क्रियत इति॥ इदं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम्। दशरूपं किंफलमिल्याह- आनन्दनिस्यन्दिपु रूपकेषु व्युत्पत्तिमात्रं फलमल्पवुद्धि: । योऽपीति हासादिवदाह साधुस्तस्मै नमः खादुपराङुखाय॥६॥ तत्र केचित् 'धर्मार्थकाममोक्षेपु वैचक्षण्यं कलामु च। करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम् ।।' (भामहः) इत्यादिना त्रिवर्गादिव्युत्पतत्तिं काव्यफलले- नेच्छन्ति तन्निरासेन स्वसंवेद्यः परमानन्दरूपो रसास्ादो दशरूपाणां फलम्, न पुनरितिहासादिवत्रिवर्गादिव्युत्पत्तिमात्रमिति दर्शितम्। नम इति सोलुण्ठम्॥। 'नाट्यानां लक्षणं संक्षिपामि' (१।४) इत्युक्तम्, किं पुनस्तन्नास्यमिल्ाह- अवस्थानुकृतिर्नाट्यं तादात्म्यापत्तिर्ना- ट्यम्॥ रूपं दृश्यतयोच्यते। तदेव नाट्यं दृश्यमानतया रूपमित्युच्यते, नीलादिरूपवत् ।। रूपकं तत्समारोपाद् नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानलाद्रूपकम्। मुखचन्द्रादिवदित्येकस्मिन्नर्थे प्रवर्त- -मानस्य शब्दत्रयस्य 'इन्द्रः पुरन्दरः शकः' इतिवत्प्रवृत्तिनिमित्तमेदो दर्शितः ॥ दशधैव रसाश्रयम्॥। ७॥ रमानाशित्य वर्तमानं दशप्रकारकम्। एवेत्यवधारणं शुद्धाभिप्रायेण, नाटिकाया: संकीर्णलेन वक्ष्यमाणलात्।। तानेव दशमेदानुद्दिशति- नाटकं सप्रकरणं भाण: बहसनं डिमः । व्यायोगसमवकारौ वीथ्यङ्केहामृगा इति ॥८॥ ननु, 'डोम्बी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रस्थानरासकाः । काव्यं च सप्त नृत्यस्य मेदाः स्युस्तेऽपि भाणवत् ।।' इति रूपकान्तराणामपि भावांदववारणानुपप- त्तिरित्याशङ्क्याह-

श्रो० ५-११ ] अवलोकसमेतम्। ३

अन्यद्भावाश्रयं नृत्यं रसाश्रयान्ाव्याद्भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव। तत्र भावाश्रयमिति विषयभे- दाननृत्यमिति नृते्गान्रविक्षेपार्थलनाङ्िकवाहुल्यात्तत्कारिषु च नर्तकव्यपदे- शाललोकेऽपि चात्र प्रेक्षणीयकमिति व्यवहारान्नाटकादेरन्यनृल्यम्। तद्भेद- लाच्छीगदितादेरवधारणोपपत्तिः । नाटकादि च रसविषयम् । रसस्य च

श्रयमित्यनेन दर्शितम् । नाट्यमिति च 'नट अवस्पन्दने' इवि नटेः किंचि- चचलनार्थतात्सात्त्विकवाहुल्यम्। अत एव तत्कारिषु नटव्यपदेशः । यथा च गात्रविक्षेपार्थत समानेऽप्यनुकारात्मकलेन नृत्तादन्यननृलं तथा वाक्यार्थाभि-

प्रसग्गाभृत्तं व्युत्पादयति- नृत्तं ताललयाश्रयम्। ताल :- चश्चत्पुटादि:, लयः=दुतादिः, तन्मात्रापेक्षोऽङ्विक्षेपोऽभिनयशून्यो नृत्तमिति॥ अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे- आद्यं पदार्थाभिनयो मार्गों देशी तथा परम्।। ९॥ नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम्। नृत्तं च देशीति॥। द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति- मधुरोद्धतभेदेन तद्यं द्विविधं पुनः। लास्यताण्डवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १० ॥ सुकुमारं द्वयमपि लास्यम्, उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति। प्रसङ्गोक्तस्योप- योगं दर्शयति-तच्च नाटकाद्युपकारकमिति। नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्थाभि- नयेन नृत्तस्य च शोभाहेतुलेन नाटकादावुपयोग इति॥। अनुकारात्मकलेन रूपाणामभेदात्किंकृतो भेद इत्याशङ्क्याह- वस्तु नेता रसस्तेषां भेदको वस्तुभेदान्नायकभेदाद्रसभेदाद्रूपाणामन्योन्यं भेद इति।। वस्तुभेदमाह- वस्तु च द्विधा। कथमित्याह- तत्राधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्गिकं विद्ुः ॥ ११॥ प्रधानभूतमाधिकारिकम् । यथा रामायणे रामसीतावृत्तान्तः । तदङ्गभूतं प्रास्विकम्। यथा तत्रैव विभीषणसुग्रीवादिवृत्तान्त इति ॥

दुशरूपक [प्रकाशः १

निरुत्त्याधिकारिकं लक्षयति- अधिकार: फलस्वाम्यमधिकारी च तत्पभुः । तन्निवेर्त्यमैभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम् ॥ १२ ॥ फलेन स्वस्वामिसंवन्धोऽिकारः, फलस्वामी चाधिकारी, तेनाधिकारेणाधि- कारिणा वा निर्वृत्तं फलपर्यन्ततां नीयमानमितिवृत्तमाधिकारिकम् ॥ प्रासङ्गिकं व्याचऐ्े- प्रासङ्गिकं परार्थस्य स्वार्थो यस्य प्रसङ्गतः। यस्येतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्प्रसङ्गात्खप्रयोजनसिद्धिस्तत्प्रासद्विकमि- तिवृत्तं प्रसङ्गनिवृत्तेः ।। प्रासङ्ञिकमपि पताका-प्रकरीभेदाद्विविधमित्याह- सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक्॥ १३॥ दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्ञिकं सा पताका, सुग्रीवादिव्ृत्तान्तवत् । पताकेवा- साधारणनायकचिह्ववत्तदुपकारिख्ात्। यदल्पं सा प्रकरी, श्रावणादिव्ृत्ता- न्तवत् ॥ पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादयति- प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुतोऽन्योक्तिसूचकम्। पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम् ॥ १४ ॥। प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सूचकं रूपं पताकावद्भवतीति पताकास्थान- कम्। तच्च तुत्येतिवृत्ततया तुल्यविशेषणतया च द्विप्रकारम्,-अन्योक्तिसमा- सोक्तिभेदात्। यथा रत्नावल्याम् (३।६)- 'यातोऽस्मि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ता मयैव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरुहिण्याः सूर्योऽस्तमस्तकनिविष्टकरः करोति ॥' यथा च तुल्यविशेषणतया,- 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डररुचं प्रारव्धजुम्भां क्षणा- दायासं श्वसनोद्रमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिप्याम्यहम् ॥' (रत्ना० २।४)

प्रख्यातमितिहासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम् ॥१५॥ मिश्रं च संकरात्ताभ्यां दिव्यमर्त्यादिभेदतः। इति निगदव्याख्यातम् ॥

१ 'अतिव्यापि' इति पाठ :. २ 'अविरतैः' इति पाठः। ३ 'नान्तो', 'त्रेधा" इति पाठौ.

श्लो० १२-२०] अवलोकसमेतम्।

तस्येतिवृत्तस्य किं फलमित्याह- कार्य त्रिवर्गस्तच्छुद्धमेकानेकानुवन्धि च ॥१६॥ धर्मार्थकामाः फलम्। तन्न शुद्धमेकेकमेकानुबन्धं द्विव्यनुबन्धं वा ॥। तत्साधनं व्युत्पादयति- स्वल्पोद्दिप्स्तु तद्धेतुर्वीजं विस्तार्यनेकधा। स्तोकोहिष्टः कार्यसाधकः पुरस्तादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविशेषो बीजवद्वी- जम्। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य रक्नावलीप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यागंधरायण- व्यापारो विष्कम्भके न्यस्त :- यौगंधरायणः-कः संदेहः । ('द्वीपादन्य- लाद्' (१।६) इति पठति ।)' इत्यादिना 'प्रारम्भेऽस्मिन्सामिनो वृद्धिहेतौ' (१७) इत्यन्तेन । यथा च वेणीसंहारे द्रौपदीकेशसंयमनहेतुर्भीमक्रोवोपचितयुधिष्टिरोत्साहो वीजमिति। तच्च महाकार्यावान्तरकार्यहेतुभेदादनेकप्रकारमिति ॥ अवान्तरबीजस्य संज्ञान्तरमाह- अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्॥ १७॥ यथा रत्नावल्यामवान्तरप्रयोजनानङ्गपूजापरिसमाप्ती कथार्थविच्छेदे सत्यनन्त- रकार्यहेतु :- 'उदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते। सागरिका-(श्रुता।) कहं एसो सो उदयणणरिंदो जस्स अहं तादेण दिण्णा।' (रत्ना० १।२३) इत्यादि। बिन्टुर्जले तैलबिन्दुवत्प्रसारितात् ।। इदानीं पताकादं प्रसङ्गाद्युत्क्मोक्त्तं क्रमार्थमुपसंहरन्राह- वीज बिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणः । अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः॥१८। अर्थप्रकृतयः=प्रयोजनसिद्धिहेतवः ॥ अन्यद्वस्थापञ्चकमाह- अवस्था: पञश्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः। आरम्भयत्प्राप्याशानियताप्तिफलागमाः ॥१९॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- औत्सुक्यमात्रमारम्भ: फललाभाय भूयसे। 'इदमहं संपादयामि' इत्यध्यवसायमात्रमारम्भ इत्युच्यते। यथा रत्नाव- ल्याम् (१।७)-'प्रारम्भेऽस्मिन्खामिनो वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे।' इत्यादिना सचिवायत्तसिद्धेर्वत्सराजस्य कार्यारम्भो यौगंधरायणमुखेन दर्शितः ॥ अथ प्रयत :- प्रयत्नस्तु तदप्राप्ती व्यापारोऽ़तित्वरान्वितः ॥ २०॥ तस्य फलस्याप्राप्तावुपाययोजनादिरूपश्रेष्टाविशेषः प्रयन्नः । यथा रत्नावल्या- मालेख्याभिलेखनादिर्वत्सराजसमागमोपाय :- 'तैहावि णत्थि अण्णो दंसणु- १ 'कथमेप स उदयननरेन्द्रो यस्याहं तातेन दत्ता ।' इति च्छाया. २ 'दैवे- नेत्थं' इति पाठः। ३ 'तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथातथालिख्य यथा समीहितं करिप्यामि।' इति च्छाया.

६ दशरूपकं [ प्रकाश: १

वाओ त्ति जहा तहा आलिहिअ जधासमीहिअं करिस्सं।' (रत्ना० पृ० ५४) इत्यादिना प्रतिपादित: ॥ प्राध्याशामाह- उपायापायशङ्काभ्यां प्राध्याशा प्राप्तिसंभवः। उपायस्यापायशङ्कायाश्च भावादनिर्धारितैकान्ता फलप्राप्तिः प्राह्याशा। यथा रत्नांवल्यां तृतीयेऽ्क्के (पृ० १४४) वेपपरिवर्ताभिसरणादौ समागमोपाये सति वासवदत्तालक्षणापायशङ्काया :- 'एवं जदि अआलवादाली विअ आअच्छिअ अण्णदो ण णइंस्सदि वासवदत्ता ।' इत्यादिना दर्शिततादनिर्धारितैकान्ता ममागम प्राप्तिरुक्ता ॥ नियताप्तिमाह- अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिः सुनिश्चिता ॥ २१॥ अपायाभावादववारितैकान्ता फलप्राप्तिर्नियताप्तिरिति। यथा रत्नावल्याम्- 'विदूषक :- मौगरिका दुकरं जीविस्सदि ।' (पृ० १३८) इत्युपक्म्य,-'किं ण उपायं चिंतेसि।' (पृ० १३९) इत्यनन्तरम्,-'राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्ला नान्यमत्रोपायं पश्यामि।' (पृ० १३९) इत्यनन्तराङ्ार्थबिन्दुनानेन देवी- लक्षणापायस्य प्रसादनेन निवारणान्नियता फलप्राप्तिः सूचिता॥ फलयोगमाह- समग्रफलसंपत्ति: फलयोगो यथोदितः। यथा रत्नावल्यां रत्नावलीलाभचक्रवर्तित्वावाप्तिरिति ॥ संधिलक्षणमाह- अर्थप्रकृतयः पञ्च पञ्चावस्थासमन्विताः।२२।। यथासंख्येन जायन्ते मुखाद्याः पञ्च संधयः। अर्थप्रकृतीनां पञ्चानां यथासंख्येनावस्थाभिः पञ्चभिर्योगाद्यथासंख्येनैव वक्ष्यमाणा मुखाद्याः पञ्च संधयो जायन्ते।। संधिसामान्यलक्षणमाह- अन्तरकार्थसंवन्धः संधिरेकान्वये सति ॥२३॥ एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कथांशानामवान्तरैकप्रयोजनसंबन्धः संधिः ॥ के पुनस्ते संधय :- मुखप्रतिमुखे गर्भः सावमशोंपसंहृतिः । यथोद्देशं लक्षणमाह- मुखं वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा॥ २४॥ अङ्गानि द्वादशैतस्य बीजारम्भसमन्वयात्। १ 'एवं यदि अकालवातालीवागत्यान्यतो न नेष्यति वासवदत्ता ।' इति च्छाया. २ 'सागरिका दुष्करं जीविष्यति ।' इति च्छाया. ३ 'कि नोपायं चिन्तयसि।' इति च्छाया. ४ 'संश्रया' इति पाठ :.

भों० २१-२७] अवलोकसमेतम्। ७

बीजानामुत्पत्तिरनेकप्रकार प्रयोजनस्य रसस्य च हेनुर्मुखसंविरिति व्याख्ये- यम् । तेनात्रिवर्गफले प्रहसनादौं रसोत्पत्तिहेतोरेव वीजलमिति। अस्य च ब्रीजारम्भार्थयुक्तानि द्वादशाङ्गानि भवन्ति॥ तान्याह- उपक्षेप: परिकर: परिन्यासो विलोभनम् ॥२५॥ युक्ति: प्राप्ति: समाधानं विधानं परिभावना। उद्भेदभेदकरणान्यन्वर्धान्यथ लक्षणम् ॥ २६ ।। एतेषां स्वसंज्ञाव्याख्यातानामपि सुखार्थ लक्षणं क्रियते- वीजन्यास उपक्षेप: यथा रत्नावल्याम् (१।६)-'(नेपथ्ये।) द्वीपादन्यम्मादपि मव्यादपि जलनिधेदिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।।' इत्यादिना यौगंधरायणो वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुभूतमनुकूलदैवं स्वव्यापारं

परिकरमाह- तद्वाहुल्यं परिक्रिया। यथा तत्रव-'अन्यथा क्व सिद्धादेशप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहलेश्वरदुहितुः समुद्रे प्रवहणभज्गमग्नोत्थितायाः फलकासादनम्।' (रत्ना० पृ० १३) इत्यादिना 'सर्वथा स्पृशन्ति स्वामिनमभ्युदयाः' इत्यन्तेन वीजोत्पत्तेरेव वहुकरणात्परिकरः ॥ परिन्यासमाह- तन्निष्पत्तिः परिन्यासो यथा तत्रैव (रत्ा० १।७)- 'प्रारम्मेडम्मिन्स्वामिनो, वृद्धिहेतौ दैवे चेत्थं दत्तहस्तावलम्बे। सिद्धेर्भ्रान्तिर्नास्ति सत्यं तथापि स्वेच्छाकारी भीत एवास्मि भर्तुः ॥' इत्यनेन यौगंधरायणः स्वव्यापारदैवयोर्निष्पत्तिमुक्तवानिति परिन्यासः । विलोभनमाह- गुणाख्यानं विलोभनम्॥२७॥ यथा रत्नावल्याम् (६।२३)- 'अस्तापास्तसमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वास्थानीं समये समं नृपजनः सायंतने संपतन्। संप्रत्येष सरोरुहद्युतिमुषः पादांस्तवासेवितुं प्रीत्युत्कर्षकृतो दृशामुदयनस्येन्दोरिवोद्वीक्षते ॥' इति चैतालिकमुखेन चन्द्रतुल्यवत्सराजगुणवर्णनया सागरिकायाः समागम- हेलनुरागबीजानुगुण्येनैव विलोभनाद्विलोभनमिति ।

१ 'गुणाख्यानात्' इति पाठ :.

दशरूपकं प्रकाश: १

यथा च वेणीसंहारे (१।२२)-

कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः। कृष्णाकोधाग्रदूत: कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो टुन्डुभिस्ताडितोऽयम्।।' इत्यादिना 'यशोडुन्दुभिः' (१२५) इत्यन्तेन द्रपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति ॥ अथ युक्ति :- संप्रधारणमर्थानां युक्ति: यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५)-'मयापि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निक्षिपता युक्तमेवानुष्टितम् । कथितं च मया यथा वाभ्रव्यः कक्रुकी सिंहलेश्वरानात्येन वमुभूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य समण्वतो घटितः ।' इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादि- प्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययोः स्वनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनाव- धारणाद्युक्तिरिति ।। अथ प्राप्ति :- प्राप्तिः सुखागमः । ग्था वेणीसंहारे (पृ० १९)-'चेटी-भैट्टिणि, परिकुविदो विअ कुमारो लक्खीअदि।' इत्युपकमे,-'भीमः- मभ्रामि कौरवशतं समरे न कोपाहुःशासनस्य रुधिरं न पिवाम्युरस्तः। संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरु संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ (११५) दरौपदी-(श्रुला सहर्षम्) नाध, अस्सुदपुव्वं खु एदं वअणं। ता पुणो पुणो भण।' (वे० सं० १९) इत्यनेन भीमकोधबीजान्वयेनैव सुखप्राप्या द्रौपद्याः प्राप्तिरिति । यथा च रन्नावल्याम् (पृ०४६)-'सागरिका-(श्रुल्ा सहर्ष परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती।) कैधं अअं सो राआ उदयणो जस्स अहं तादेण दिण्णा। ता परप्पेसण दूसिदं मे जीविदं एदस्स दंसणेण बहुमदं संजादं ।' इति सागरिकायाः सुखागमात्प्राप्तिरिति ॥ अथ समाधानम्- वीजागम: समाधानं यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३८)-'घासवदत्ता-तेणे हि उअणेहि मे

१ 'भत्रि, परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते ।' इति च्छाया. २ 'नाथ अश्रुतपूर्व खल्वेतद्वचनम्। तत्पुनः पुनर्भण ।' इति च्छाया. ३ 'कथमयं स राजोदयनो यस्याहं तातेन दत्ता। तत्परप्रेषणदूषितं मे जीवितमेतस्य दर्शनेन बड्ुमतं संजातम् ।' इति च्छाया. ४ 'तेन ह्यपनय मे उपकरणानि।' इति च्छाया.

श्रों० २८] अवलोकसमेतम्। ९

उवअरणाइं। सागरिका-भेट्टिणि, एदं सव्वं सजं। वासवदत्ता- (निरूप्यात्मगतम्।) अहो पमादो परिअणस्स। जस्स एव्व दंसणपहादो पअत्तेण रक्खीअदि तस्स जेव कहं दिट्विगोअरं आअदा। भोटु। एव्वं दाव। (प्रकाशम् ।) हजे सागरिए, कीस तुमं अज्ज पराहीणे परिअणे मअणूसवे सारिअं मोत्तूण इहागदा। ता तहिं जेव गच्छ ।' इत्युपक्रमे,-'सागरिका-(खगतम्।) सारिआ दाव मए सुसंगदाए हत्थे समप्पिदा। पेक्खिदुं च मे कुतूहलं। ता अलक्खिआ पेक्खिस्सं।' (रत्ना० पृ०३९) इत्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्स- राजयोर्दर्शनप्रतीकारात्सारिकायाः सुसंगतार्पणेनालक्षितप्रेक्षणेन च वत्सराजसमा- गम हेतोर्वीजस्योपादानात्समाधानमिति। यथा च वेणीसंहारे (१।२१)-'भीम :- भवतु। पाश्चालराजतनये, श्रूयतामच्िरेणव कालेन,-

स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥' इत्यनेन वेणीसंहारहेतोः करोधवीजस्य पुनरुपादानात्समावानम् ॥ अथ विधानम्- विधानं सुखदुःखकृत्॥२८ ॥ यथा मालतीमाधवे प्रथमेडक्के (१३२) 'माधवः- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः॥

तत्संनिधा तदधुना हृदयं मदीयमज्वारचुम्बितमिव व्यथमानमास्ते।।' (मालती० १।२२ ) इत्यनेन मालत्यवलोकनस्यानुरागस्य समागमहेतोवींजानुगुण्येनेव माधवस्य सुख- दुःखकारित्वाद्विधानमिति। यथा च वेणीसंहारे (१२६)- 'द्रौपदी-गांध, पुणोवि तुम्मेहिं अहं आअच्छिअ समासासिदव्वा। भीम :- ननु पाश्चालराजतनये, किमद्याप्यलीका- श्वासनया। भूय: परिभवक्कान्तिलज्जाविधुरिताननम् । अनिःशेषितकौरव्यं न पश्यसि वृकोदरम् ।।' इति संग्रामस्य सुखदुःखहेतुलाद्विधानमिति ॥ १ 'भर्त्रि, पतत्सर्व सज्जम् ।' इति च्छाया. २ 'अहो प्रमादः परिजनस्य । यस्यैव दर्शनपथात्प्रयलेन रक्ष्यते तस्येव कर्थं दृष्टिगाचरमागता। भवतु। एवं तावत्। चेटि सागरिके, कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्सवे सागरिकां मुक्त्वेहागता। तस्मा- चत्रैव गच्छ ।' इति च्छाया. ३ 'सारिका तावन्मया सुसंगताया हस्ते समर्पिता। प्रेक्षितुं च मे कुतूहलम्। तदलक्षिता प्रेक्षिष्ये ।' इति च्छाया. ४ 'नाथ, पुनरपि त्वयाह्मागत्य समाश्वासयितव्या।' इति च्छाया.

दशरूपकं [प्रकाशः १

अथ परिभावना- परिभावोऽद्भुतावेशः यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)-'सागरिका-(दृष्टा सविस्मयम्।) केधं पच्चक्खो जेव अणंगो पूअं पडिच्छेदिता। अहंपि इध ठ्विदा ज्ेव णं पूजइस्सं।' इत्यनेन वत्सराजस्यानङ्गरूपतयापह्ववादनङ्गस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रहणस्य लोको- तरलादद्ुतरसावेशः परिभावना। यथा च वेणीसंहारे (पृ० ३०)-'दौपढ़ी-कि दाणिं एसो पलअजलध- रत्थणिदमंसलो खणे खणे समरदुंदुभी ताडीअदि त्ति ।' इति लोकोत्तरसमरदुन्दु- भिध्वनेर्विस्मयरसावेशा द्रोपद्याः परिभावना॥ अथोन्द्वेद :- उद्भेदो गूढ भेदनम्। यथा रत्नावल्यां वत्सराजस्य कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैतालिकवचसा 'अस्ता- पास्त-' (१।२३) इत्यादिना 'उदयनस्य-' इत्यन्तेन बीजानुगुण्येनैवोद्वेदना- दुद्धेदः। यथा च वेणीसंहारे (पृ० २९)-'आर्य, किमिदानीमध्यवस्यति गुरुः ।' इत्युपक्रमे '(नेपथ्ये।) यत्सत्यत्रतभङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं यद्विस्मर्तुमपीहितं शमवता शान्ति कुलस्येच्छता। तद्त्यतारणिसंभृतं नृपसुताकेशाम्बराकर्षणैः क्रोधज्योतिरिदं महत्कुरुवने यौधिष्टिरं जृम्भते ॥ (१२४) भीम :- (सहर्षम् ।) जुम्भतां जुम्भतां संप्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रोधज्योति:।' इत्यनेन छन्नस्य द्रौपदीकेशसंयमनहेतोर्युधिष्टिरकोधस्योद्वेदः ॥ अथ करणम्- करणं प्रकृतारम्भो यथा रत्नावल्याम् (पृ० ४४)- णैमो दे कुमुमाउह, ता अमोहदंसणो मे भविस्ससि त्ति दिद्ठं जं पेक्खिदव्वं। ता जाव ण को वि में पेक्खइ ता गमिस्सं ।' इत्यनेनान्तराङ्कप्रकृतनिर्विन्नदर्शनारम्भणात्करणम्। यथा च वेणीसंहारे (पृ० ३१)-'तत्पाब्चालि, गच्छामो वयमिदानीं कुरुकुल- क्षयाय'। सहदेव :- 'आर्य, गच्छाम इदानीं गुरुजनानुज्ञाता विक्रमानुरूपमा- चरितुम् ।' इत्यनेनानन्तराङ्कप्रस्तूयमानसंग्रामारम्भणात्करणमिति। सर्वत्र चेहो- द्देश प्रतिनिर्देशवैषम्यं क्रियाक्रमस्याविवक्षितल्वादिति।

१ 'कथं प्रत्यक्ष एवानङ्ग: पूजां प्रतिच्छेदिता । अहमपीहास्थितैवैनं पूजयिष्यामि।' इति च्छाया. २ 'किमिदानीमेष प्रलयजलधरस्तनितमांसल: क्षणे क्षणे समरदुन्दुभि- स्ताड्यते।' इति च्छाया. ३ 'नमस्ते कुसुमायुध, तदमोघदर्शनो मे भविष्यसीति। दृष्टं यत्प्रेक्षितव्यम्। तद्यावन्न कोऽपि मां प्रेक्षते तद्गमिष्यामि।' इति च्छाया.

ग्रो० २९-३०] अवलोकसमेतम्। १-१

अथ भेद :- सेदः प्रोत्साहना मता ॥ २९॥ यथा वेणीसंहारे (१।२७)-'णोध, मा क्खु जण्णसेणीपरिभवुद्दीविदकोवा अणवेक्खिदसरीरा परिक्कमिस्सध। जदो अप्पमत्तसंचरणीयाइं मुणीयंति रिडब- लाइं। भीम :- अयि मुक्षत्रिये,

स्फीतासृक्पानगोष्ठीरसदशिवशिवातर्यनृत्यत्कबन्धे संग्रामैकार्णवान्तःपयसि विचरितुं पण्डिताः पाण्डपुत्राः ।' इत्यनेन विषण्णाया द्रौपदयाः कोधोत्साहबीजानुगुण्येनैव प्रोत्साहनाद्वेद इति ॥ एतानि च द्वादश मुखाङ्ानि वीजारम्भद्योतकानि साक्षात्पारम्पर्येण वा विधे-

अथ साङ्ं प्रतिमुखसंधिमाह- लक्ष्यालक्ष्यतयोद्भेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्। विन्दुपयत्नानुगमादङ्गान्यस्य त्रयोदश ॥ ३०॥ तस्य बीजस्य किंचिल्लक्ष्यः किंचिद्लक्ष्य इवोद्देदः प्रकाशनं तत्प्रतिमुखम्। यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽक्के वत्सराजसागरिकासमागमहेतोरनुरागवीजस्य प्रथ- नाङ्कोपक्षितस्य सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किंचिल्लक्ष्यस्य वासवदत्तया च चित्रफलकवृत्तान्तेन किंचिदुनीयमानस्य दश्यादृश्यरूपतयोदवेदः प्रतिमुख- संधिरिति । "वेणीसंहारेऽपि द्वितीयेऽके (२।५) भीष्मादिवधेन किंचिल्लक्ष्यस्य कर्णाद्य- वधाच्चालक्ष्यस्य क्रोधबीजस्योद्धेदः । 'सहमृत्यगणं सवान्धवं सहमित्रं समुतं सहानुजम् । खबलेन निहन्ति संयुगे नचिरात्पाण्डमुतः मुयोधनम् ॥' इत्यादिभि: 'दुःशासनस्य हृदयक्षतजाम्बुपाने दुर्योधनस्य च यथा गदयोरुभङ्गे। तेजस्विनां समरमूर्धनि पाण्डवानां जञेया जयद्रथवघेऽपि.तथा प्रतिज्ञा ।' (वे. सं. २।२८) इत्येवमादिभिश्चोद्धेदः प्रतिमुखसंघिरिति।। अस्य च भवन्ति। तान्याह-

१ 'नाथ, मा खलु याजसेनीपरिभवोद्दीपितकोपा अनवेक्षितशरीराः परिक्रमम- ष्यथ। यतोSप्रमत्तसंचरणीयानि श्रूयन्ते रिपुवलानि ।' इति च्छाया. २ 'लक्ष्यालक्ष्य इवो्वेदः' इति पाठ :.

१२ दशरूपकं [ प्रकाश: १

विलास: परिसर्पश्च विधूतं शमनर्मणी। नर्मद्युतिः प्रगमनं निरोधः पर्युपासनम्॥ ३१॥ वज्रं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि। यथोद्देशं लक्षणमाह- रेत्यर्थेहा विलास: स्याद् यथा रन्नावल्याम्-'सागरिका-हिअअ, पसीद पसीद। कि इमिणा आआसमेत्तफलेण दुल्लह्जणप्पत्थणाणुबन्धेण ।' इत्युपक्रमे,-'तैहावि आलेक्खगदं नं जण कुअ जधासमीहिदं करिस्सं। तहावि तस्स णत्थि अण्णो दंसणोवा- उत्ति ।' इत्येतैर्वत्सराजसमागमरतिं चित्रादिजन्यामप्युद्दिश्य सागरिकायाश्रेष्टा- प्रयत्नोऽनुरागब्रीजानुगतो विलास इति॥ अथ परिसर्प :- दृष्टानष्टानुसर्पणम् ॥ ३२॥ परिसर्पो यथा वेणीसंहारे(२२)-'कञ्चुकी-योऽयमुद्यतेषु बलवत्सु, अथवा किं वलवत्मु, वासुदेवसहायेष्वरिष्वद्याप्यन्तःपुरसुखमनुभवति। इदमपरमयथातथं स्ामिन:,- आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोस्तस्यापि जेता मुने- स्तापायास्य न पाण्डसूनुभिरयं भीष्मः शरः शायितः । प्रौढानेकधनुर्धेरारिविजयश्रान्तस्य चैकाकिनो बालस्यायमरातिलूनधनुषः प्रीतोऽभिमन्योरवधात् ।।' इल्यनेन भीष्मादिवधे दृष्टस्याभिमन्युवधान्नष्टस्य वलवतां पाण्डवानां वासुदेवस- हायानां सङ्गरामलक्षणविन्टुवीजप्रयत्नान्वयेन कञ्चुकिमुखे बीजानुसर्पणं परि- सर्प इति। यथा च रत्नावल्यां सारिकावचनचिन्नदर्शनाभ्यां सागरिकानुरागवीजस्य दृष्टनष्टस्य 'कासौ क्वासो' इत्यादिना वत्सराजेनानुमरणात्परिसर्प इति॥ अथ विधूतम्- विधूतं स्यादरतिस् यथा रत्नावल्याम् (पृ०६२)-'सागरिका-सेहि, अहिअं मे संतावो बाघेदि। (सुसङ्गता दीर्घिकातो नलिनीदलानि मृणालिकाश्ानीयास्या अङ्गे ददाति ।) साग-

१ 'प्रगयणम्' इति पाठ :. २ 'रत्युत्थेहा' इति पाठ :. ३ 'हृदय, प्रसीद प्रसीद। किमनेनायासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धेन।' इति च्छाया. ४ 'तथा- प्यालेख्यगतं तं जनं कृत्वा यथासमीहितं करिष्यामि। तथापि तस्य नास्त्यन्यो दर्शनो- पाय इति।' इति च्छाया. ५ 'सखि, अधिकं मे संतापो बाधते।' इति च्छाया.

श्ो० ३१-३३ ] अवलोकसमेतम्। १३

रिका-(तानि क्षिपन्ती ।) सहि, अवणेहि एदाईं। किं अआरणे अत्ताणं आयासेसि ? णं भणामि,- दुललहजणाणुराओ लज्जा गरुई परव्वसो अप्पा। पिअसहि विसमं पेम्मं मरणं सरणं णवर एकं II' (रत्ना० २।१) इत्यनेन सागरिकाया बीजान्वयेन शीतोपचारविधूननात् विधूतम् । यथा च वेणीसंहारे (पृ० ४१-५१) भानुमत्या दुःखप्रदर्शनेन दुर्योधनस्या- निष्टशङ्कया पाण्डवविजयशङ्कया वा रतेः विधूननमिति ॥ अथ शम :- तच्छम: शमः। नस्या अरतेरुपशमः शमः । यथा रत्नावल्याम् (पृ० ८७)-'राजा-वयस्य, अनया लिखितोऽहमिति यत्सत्यमात्मन्यपि मे बहुमानस्तत्कथं न पश्यामि।' इति प्रक्रमे 'सागरिका-(आत्मगतम्।) हिअअ, समस्सस। मणोरहो वि दे एत्तिअं भूमिं ण गदो।' (रक्ना० पृ० ८६) इति किंचिदरत्युपशमात् शम इति॥ अथ नर्म- परिहासवचो नर्म यथा रत्नावल्याम् (पृ०९०)-'सुसङ्गता-सहि, जस्स कए तुमं आअदा सो अअं पुरदो चिट्ठदि। सागरिका-(सासूयम् ।) सुसंगदे, कस्स कए अहं आअदा? सुसङ्गता-अइ अप्पसंकिदे, णं चित्तफलअस्स। ता गेण्ह एदं ।' इत्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नरम। यथा च वेणीसंहारे (पृ० ४९)-'(दुर्योधनश्चेटीहस्तादर्घपात्रमादाय देव्याः -हँमर्पयति। पुनः) भानुमती-(अर्घ दला।) हैला, उवणेहि मे कुसुमाइ जाव अवराणं पि देवाणं सवरिअं णिवत्तेमि (हस्तौ प्रसारयति। दुर्योधनः पुष्पाण्यु- पनयति। भानुमत्यास्तत्स्पर्शजातकम्पाया हस्तात्पुष्पाणि पतन्ति।)' इल्नेन नर्मणा दुःखप्रदर्शनोपशमार्थ देवतापूजाविन्नकारिणा बीजोद्वाटनात्परिहासस्य प्रतिमुखाङ्गत्वं युक्तमिति॥ अथ नर्मद्युति :- धृतिस्तज्जा द्युतिर्मता ॥३३॥ १ 'सखि, अपनयैतानि । किमकारण आत्मानमायासयसि ? ननु भणामि,- दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुवी परवश आत्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरणं शरणं केवलमेकम् ॥' इति च्छाया. २ 'हृदय, समाश्वसिहि । मनोरथोऽपि त एतावतीं भूमि न गतः ।' इति च्छाया. ३ 'सखि, यस्य कृते त्वमागता सोऽयं पुरतस्तिष्ठति ।' इति च्छाया. ४ 'सुसङ्गते, कस्य कृतेsहमागता ?' इति च्छाया. ५ 'अयि आत्मशङ्गिते, ननु चित्रफलकस्य । तङ्गृहाणैतत्।' इति च्छाया. ६ 'हला, उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषामपि देवानां सपर्या निवर्तयामि।' इति च्छाया. द० २

१४ दशरूपकं [प्रकाशः १

यथा रत्नावल्याम् (पृ०९७)-सुसङ्गता-संहि, अदिणिठ्ठुरा, दाणिं सि तुमं। जा एवं पि भटिणा हत्थावलंबिदा कोवं ण सुंचसि। सागरिका-(सभ्रू- भङ्गमीपद्विहस्य ।) सुसंगदे, दाणिं पि ण विरमसि !' इत्यनेनानुरागवीजोद्वाट- नान्वयेन धृतिर्नमजा द्युतिरिति दर्शितमिति ॥ अथ प्रगमनम्- उत्तरा वार्क्पगमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० ८१)-'विदूषक :- ो वअस्स, दिद्ठिआ वड्टसे। राजा-(सकौतुकम् ।) वयस्य, किमेतत्। विदूषक :- "मो, एदं क्खु तं जं मए भणिदं तुमं एव्व आलिहिदो। को अण्णो कुसुमाउहव्ववदेसेण णिण्हवीअदि।' इत्यादिना। 'परिच्युतस्तत्कुचकुम्भमव्यात्किं शोषमायासि मृणालहार। न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तन्नावकाशो भवतः किमु स्यात् ॥' (रत्ना० २।१५)

नातू प्रगमनमिति ।। अथ निरोध :- हितरोधो निरोधनम्। यथा र्नावल्याम् (पृ० ९९)-'राजा-विङ् मूर्ख,- प्राप्ता कथमपि दैवात्कण्ठमनीतैव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद्भंशिता भवता ।' इत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपहितस्य वासवदत्ताप्रवेशसूचकेन विदू- षकवचसा निरोधात् निरोधनमिति॥ अथ पर्युपासनम्- पर्युपास्तिरनुनयः यथा रत्नावल्याम् (२।२०)-'राजा- प्रसीदेति व्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोऽस्तीति त्मिदमपि हि ज्ञास्यसि मृषा किमेतस्मिन्वक्तुं क्षममिति न वे्यि प्रियतमे ॥।' इत्यनेन चित्रगतयोरनायकयोर्दर्शनात्कुपिताया वासवदत्ताया अनुनयनं नाय- कयोरनुरागोद्वाटनान्वयेन पर्युपासनमिति॥

१ 'सखि, अतिनिष्ठुरेदानीमसि त्वम् । यैवमपि भर्रा हस्तावलम्बिता कोप न मुञ्चसि। इति च्छाया. २ 'सुसङ्गते, इदानीमपि न विरमसि ।' इति च्छाया. ३ 'प्रगयणम्' इति पाठ :. ४ 'भो वयस्य, दिष्टया वर्धसे ।' इति च्छाया. ५ 'भोः, एतत्खलु तदन्मया भणितं त्वमेवालिखितम्। कोऽन्यः कुसुमायुधव्यपदेशेन निह्यते।' इति च्छाया.

श्रो० ३४-३५] अवलोकसमेतम्। १५

अथ पुष्पम्- पुष्पं वाक्यं विशेषवत्॥। ३४ ॥। यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९७)-'(राजा सागरिकां हस्ते गृहीला स्पर्श नाटयति।) विदूषक :- भो एसा अपुव्वा सिरी तुए समासादिदा। राजा-वयस्य, सत्यम्,- श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः पारिजातस्य पह्लवः । कुतोऽन्यथा स्नवलेष खेदच्छद्मामृतद्रवः ।।' (२।१८) इत्यनेन नायकयोः साक्षादन्योन्यदर्शनादिना सविशेषानुगोद्धाटनात् पुष्पम् ॥ अथोपन्यास :- डैपन्यासस्तु सोपायं यथा रत्नावल्याम् (पृ० ९३)-'सुसङ्गता-भट्टा, अलं संकाए। मए वि भट्टिणो पसाएण कीलिदं एव्व। ता किं कण्णाभरणकेण। अदो वि मे गरुओ पसाओ, जं कीस तए अहं एत्थ आलिहिअ त्ति कुविआ मे पिअसही साअरिआ। ता पसादीअटु।' इत्यनेन मुसङ्गतावचसा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च लमिति सूचयता प्रसादोपन्यासेन वीजोद्वेदात् उपन्यास इति॥ अथ वज्रम्- वज्रं प्रत्यक्षनिष्ठुरम्। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०३)- वासवदत्ता-(फलकं निर्दिश्य ।) अजउत्त, एसावि जा तुह समीवे, एदं किं वसंतअस्स विण्णाणं।' पुनः 'अजउत्त, ममावि एदं चित्तकम्म पेक्खंतीए सीसवेअणा समुप्पण्णा.।' इत्यनेन वास- वद् तया वत्सराजस्य सागरिकानुरागोद्वेदनात्प्रत्यक्षनिष्ठराभिधानं वज्रमिति। अथ वर्णसंहार :- चातुर्वण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते ॥ ३५॥ यथा वीरचरिते तृतीयेऽक्के (३/५)- 'परिपदियमृषीणामेष वृद्धो युवाजित्सह नृपतिरमात्यैर्लोमपादश्च वृद्धः । अयमविरतयज्ञो व्रह्मवादी पुराणः प्रभुरपि जनकानामद्ठहो याचकास्ते ॥' इत्यनेन ऋषिक्षत्रियामात्यादीनां संगतानां वर्णानां वचसा रामविजयाशंसिन:

१ 'भो:, एषाडपूर्वा श्रीस्त्वया समासादिता ।' इति च्छाया. २ 'प्रसादन- मुपन्यासः' इति पाठः. ३ 'भर्तः, अलं शङ्कया । मयापि भर्तुः प्रसादेन क्रीडित- मेव तत्किं कर्णाभरणेन। असावपि मे गुरुः प्रसादः, यत्कर्थं त्वयाहमत्रा- लिखितेऽपि कुपिता मे प्रियसखी सागरिका। तत्प्रसादयताम् ।' इति च्छाया. ४ 'आर्यपुत्र, एषापि वा तव समीपे, एतत्कि वसन्तकस्य विज्ञानम् ।' इति च्छाया. ५ 'आर्यपुत्र, ममाप्येतच्चित्रकर्म पश्यन्त्याः शीर्षवेदना समुत्पन्ना ।' इति च्छाया. ६ 'चातुर्वणो' इति पाठ:

१६ दशरूपकं [प्रकाश :- १

एतानि च त्रयोदश प्रतिमुखाङ्गानि मुखसंध्युपक्षिप्तविन्दुलक्षणावान्तरवीज- महाबीजप्रयत्नानुगतानि विधेयानि। एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रयमवञ्रोपन्यास- पुष्पाणां प्राधान्यम्। इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इति । अथ गर्भसंधिमाह- गर्भस्तु दृष्टनष्टस्य वीजस्यान्वेषणं मुङ्डुः। द्वादशाङ: पताका स्यान वा स्यात्पाप्तिसंभवः ॥३६॥ प्रतिमुखसंधौ लक्ष्यालक्ष्यरूपतया स्तोकोद्धिन्नस्य बीजस्य सविशेपोद्देदपूर्वक: सान्तरायो लाभ: पुनर्विच्छेद: पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेदः पुनश्र तस्यैवान्वेषणं तारंवारं सोऽनिर्धारितैकान्तफलप्राह्याशात्मको गर्भसंधिरिति। तत्र चौत्सर्गि- कलेन प्राप्तायाः पताकाया अनियमं दर्शयति-'पताका स्यान्न वा' इत्यनेन। प्राप्तिसंभवस्तु स्यादेवेति दशयति-'स्यात्' इति । यथा रत्नावल्यां तृतीयेऽक्के वत्सराजस्य वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरिग्रहसागरिकाभिसरणोपायेन च विदूषकवचसा सागरिकाप्राह्याशा ग्रथमं पुनर्वासवदत्तया विच्छेदः पुनः प्राप्ति: पुनर्विच्छेद: पुनरपायनिवारणोपायान्वेषणं (रत्ना० पृ० १३९) 'नास्ति देवी- प्रसादनं मुक्लान्य उपायः' इत्यनेन दर्शितमिति॥ स च द्वादशाङ्गो भवति, तान्युद्दिशति- अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । संग्रहश्चानुमानं च तोटकाधिवले तथा ॥ ३७॥ उद्वेगसंभ्रमाक्षेपा लक्षणं च प्रणीयते। यथोद्देशं लक्षणमाह- अभूताहरणं छझ्म यथा रत्नावल्याम् (पृ० १०९)- साधु रे अमच्च वसंतअ, साधु। अदिसइद़ो नुए अमच्चो जोगंधराअणो इमाए संधिविग्गहचिंताए।' इत्यादिना प्रवेशकेन गृहीतवासवदत्तावेषायाः सागरिकाया वत्सराजाभिसरणं छद्म विदूषकमुसङ्गता- कृप्तकाश्चनमालानुवादद्वारेण दशिंतमिति अभृताहरणम् ॥। अथ मार्ग :- मार्गस्तत्वार्थ कीर्तनम् ॥ ३८॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११६)-'विदूषकः-दिद्ठिआ वद्ढसि समीहिदव्भ- धिकाए कज्जसिद्धीए। राजा-वयस्य, कुशलं प्रियायाः? विदूषकः-अइरेण सअं जेव्व पेक्खिअ जाणिहिसि। राजा-दर्शनमपि भविष्यति? विदूषक :-

१ 'साधु रे अमात्य वसन्तक, साधु। अतिशयितस्त्वयामात्यो यौगंधरायणो- Sनया संधिविग्रहच्चिन्तया ।' इति च्छाया. २ 'दिष्टया वर्धसे समीहिताभ्यधिकया कार्यसिय्या।' इति च्छाया. ३ 'अच्विरेण स्वयमेव प्रेष्य ज्ञास्यसि।' इति च्छाया.

शा० ३६-३९] अवलोकसमेतम्। १७

(सगर्वम्।) कीस ण भविस्सदि, जस्स दे उवहसिदविहष्फदिवुद्धिविहवो अहं अमच्चो। राजा-तथापि कथमिति श्रोतुमिच्छामि। विदूषकः-(कर्णे कथ- यति।) एव्वं ।' इत्यनेन यथा विदूषकेण सागरिकासमागमः सूचितः, तथव निश्चितरूपो राजे निवेदित इति तत्त्वार्थकथनात् मार्ग इति॥ अथ रूपम्- रूपं वितर्कवद्वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२४)-'राजा-अहो किमपि कामिजनस्य स्वगृहिणीसमागमपरिभाविनोऽभिनवं जनं प्रति पक्षपातः । तथा हि,- प्रणयविशदां दृष्टिं वक्त्रे ददाति न शह्िता घटयति घनं कण्ठाश्लेषे रसान्न पयोधरौ। वदति बहुशो गच्छामीति प्रयक्नवृताप्यहो रमयतितरां संकेनस्था तथापि हि कामिनी॥ (३।९) कथं चिरयति वसन्तकः? किं नु खल विदितः स्यादयं वृत्तान्तो देव्याः।' इल्यनेन रत्नावलीसमागमप्राप्याशानुगुण्येनेव देवीशङ्कायाश्च वितर्कात् रुपमिति॥ अथोदाहरणम्- सोत्कर्प स्यादुदाहृतिः । यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११५)-'विदूपकः-(सहर्षम् ।) ही ही भो:, कोसंबीरज्जलाहेणावि ण तादिसो वअस्सस्स परितोसो आमि, यादिसो मम सआ- सादो पिअवअणं सुणिअ भविस्सदि त्ति तक्ेमि ।' इत्यनेन रत्नावलीप्राप्तिवा- र्तापि कौशाम्बीराज्यलाभादतिरिच्यत इत्युत्कर्षाभिधानात् उदाहृतिरिति ॥ -'अथ क्रम :- क्रम: संचिन्त्यमानासिर् यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२८)-'राजा-उपनतप्रियासमागमोत्सवस्यापि मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः । अथवा,- तीव्रः स्मरसंतापो न तथादौ बाधते यथासन्ने। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवस :- ॥ (३।१० ) विदूषक :- (आकर्ण्य ।) भोदि सागरिए, एसो पिअवअस्सो तुमं जेव उदि- सिअ उक्क ठाणिव्भरं मंतेदि। ता निवेदेमि से तुहागमणं।' इत्यनेन वत्सरा- जस्य सागरिकासमागममभिलषत एव भ्रान्तसागरिकाप्राप्तिरिति क्रमः ॥

१ 'कथं ण भविष्यति, यस्य त उपहसितबृद्दस्पतिवुद्धिविभवोऽहममात्यः ।' इति च्छाया. २ 'एवम्' इति च्छाया. ३ 'ही ही भोः, कौशाम्त्रीराज्यलामेनापि न तादृशो वयस्यस्य परितोप आसीत्, यादृशो मम सकाशात्प्रियवचनं श्रुत्वा भविष्यतीति तर्कयामि।' इति च्छाया. ४ 'भवति सागरिके, एष प्रियवयस्यस्त्वामे- वोदिश्योत्कण्ठानिर्भरं मत्रयति। तन्निवेदयामि तस्मै तवागमनम्।' इति च्छाया.

१८ दशरूपकं [प्रकाश :. १

अथ क्मान्तरं मतमेदेन- भावज्ञानमथापरे॥ ३९॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२९)-'राजा-(उपसत्य।) प्रिये सागरिके,- शीतांशुर्मुखमुत्पले तव दृशो पद्मानुकारौ करौ रम्भागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाहू मृणालोपमौ।

मङ्गानि लमनङ्गतापविधुराण्येच्चेहि निर्वापय ।' (३।११ ) इत्यादिना 'इह तदप्यस्त्ेव बिम्वाधरे।' (२।१३) इत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस्य ज्ञातलात् कमान्तरमिति ॥ अथ संग्रह :- संग्रहः सामदानोकिर् यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११७)-'साधु वयस्य, साधु। इदं ते पारितोषिकं कटकं ददामि ।' इत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य सागरिकासमागमकारिणः संग्रहात् संग्रह इति॥ अथानुमानम्- अभ्यूहो लिङ्गतोऽनुमा। यथा रत्नावल्याम् (पृ० ११७)-राजा-विड् मूर्ख, लत्कृत एवायमा- पतितोऽस्माकमनर्थः । कुतः,- समारूढा प्रीतिः प्रणयबहुमानात्प्रतिदिनं व्यलीकं वीक्ष्येदं कृतमकृतपूर्व खल मया। प्रिया मुञ्चलद स्फुटमसहना जीवितमसौ प्रकृष्टस्य प्रेम्णः स्खलितमविषह्यं हि भवति ॥ (३।१५ ) विदूषक :- भो वअस्स, वासवदत्ता किं करिस्सदि त्ति ण जाणामि। साग- रिआ उण दुक्करं जीविस्सदि त्ति तक्केमि ।' इत्यन्न प्रकृष्टप्रेमस्खलनेन सागरिका- नुरागजन्येन वासवदत्ताया मरणाभ्यूहनं अनुमानमिति।। अथाधिवलम्- अधिबलमभिसंधि: यथा रत्नावल्याम् (पृ० १२६)-'काश्चनमाला-भैट्टिणि, इअं सा चित्तसालिआ। ता वसंतअस्स सण्णं करेमि। (छोटिकां ददाति।)' इत्यादिना वासवदत्ताकाश्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गतावेषाभ्यां राजविदूषकयोरभिसंधी- यमानत्वादधिबलमिति॥

१ 'भो वयस्य, वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि। सागरिका पुनर्दुष्करं जीविष्यतीति तर्कयामि।' इति च्छाया. २ 'भर्त्रि, इयं सा चित्रशालिका। तद्दसन्त- कस्य संज्ञां करोमि।' इति च्छाया.

श्रो. ३९-४१] अवलोकसमेतम्। १९

अथ तोटकम्- संर्धं तोटकं वचः॥ ४० ॥। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४७)-वासवदत्ता-(उपसृत्य।) अजउत्त, जुत्तमिणं सरिसमिणं। (पुनः सरोषम्।) अज्उत्त, उट्ठेहि। किं अज्जवि आहिजाईए सेवादुक्खमणुभवीअदि। कंचणमाले, एदेण जेव पासेण बंधिअ आणेहि एगं डुद्ठवम्हणं। एदं पि दुट्ठकण्णअं अग्गदो करेहि। इत्यनेन वासवद- तासंरव्धवचसा सागरिकासमागमान्तरायभूतेनानियत प्राप्तिकारणं तोटकमुक्तम् ।। यथा च वेणीसंहारे (३।३४)- 'प्रयत्नपरिवोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशाम्।' इत्यादिना, 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुवैः।' (३।४६) इत्यन्तेनान्योन्यं कर्णाश्वत्थात्रोः संरब्धवचसा सेनामेदकारिणा पाण्डवविजय- प्रात्याशान्वितं तोटकमिति ॥ ग्रन्थान्तरे तु- तोटकस्यान्यथाभावं त्रुवतेऽ्रघिबलं बुधाः। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३५)-'राजा-देवि, एवमपि प्रत्यक्षदृष्टथ्यलीकः किं विज्ञापयामि,- आताम्रतामपनयामि विलक्ष एव लाक्षाकृतां चरणयोस्तव देवि मूर्धा। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्टुबिम्बे हर्तु क्षमो यदि परं करुणा मयि स्यात् ।।'

संर्धवचनं यत्तु तोटकं तदुदाहतम्॥। ४१ ॥ (३।१४ )

यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३४)-'राजा-प्रिये वासवदत्ते, प्रसीद प्रसीद। वासवद्त्ता-(अश्रूणि धारयन्ती।) अजजउत्त, मा एवं भण। अण्णसं- कंताइं खु एदाइं अक्खराइं त्ति।' यथा च वेणीसंहारे (पृ० १०५)-'राजा-अये सुन्दरक, कच्चित्कुशलमङ्ग- राजस्य? पुरुष :- कुसलं सरीरमेत्तकेण। राजा-किं तस्य किरीटिना हता धौरेयाः, क्षत्तः सारथिः, भमो वा रथः? पुरुषः-देवे, ण भग्गो रहो। भग्गो से मणोरहो। राजा-(ससंत्रमम् ।) कथम्?' इत्येवमादिना संरब्धवचसा तोटकमिति॥

१ 'आर्यपुत्र, युक्तमिदं सद्टशमिदम्। आर्यपुत्र, उत्तिष्ठ । किमद्याप्याभिजात्याः सेवा- दुःखमनुभूयते। काञ्चनमाले, एतेनैव पाशेन बद्धानयैनं दुष्टबाह्मणम्। एतामपि दुष्टक- न्यकामग्रतः कुरु।' इति च्छाया. २ 'आर्यपुत्र, मैवं भण । अन्यसंक्रान्तानि खल्वे- तान्यक्षराणीति।' इति च्छाया. ३ 'कुशलं शरीरमात्रकेण।' इति च्छाया. ४ 'देव, न भग्नो रथः । भग्नोऽस्य मनोरथः ।' इति च्छाया.

२० दशरूपकं [प्रकाश: १

अथोद्वेग :- उद्वेगोऽरिकृता भीतिः यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४९)-'सागरिका-(आत्मगतम्।) केहं अकिदपुण्णेहिं अत्तणो इच्छाए मरिउं पि ण पारीअदि ।' इल्यनेन वासवदत्तानः सागरिकाया भयमिति उद्देगः । यो हि यस्यापकारी स तस्यारिः । यथा च वेणीसंहारे (पृ० ९६)-'सूत :- (श्रुला सभयम्।) कथमासन्न एवासौ कौरवराजपुत्रमहावनोत्पातमारुतो मारुतिरनुपलब्धसंज्ञश्च महाराजः । भवतु । दूरमपहरामि स्यन्दनम् । कदाचिदयमनार्यो दुःशासन इवास्मिन्न- प्यनार्यमाचरिष्यति।' इत्यरिकृता भीतिरुद्वेगः ॥ अथ संभ्रम :- शङ्कात्ासौ च संभ्रम: । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १४१)-'विदूषकः-(पश्यन्।) का उण एसा। (ससंभ्रमम्।) कवं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावादेदि। राजा-(ससंत्रम- मुपसर्पन्।) क्वासौ कासौ ।' इत्यनेन वासवदत्तावुद्धिगृहीतायाः सागरिकाया मरणाशङ्कया संत्रम इति। यथा च वेणीसंहारे (पृ० ९३)-'(नेपथ्ये कलकलः।) अश्वत्थामा- (ससंत्रमम्।) मातुल मातुल, कष्टम्। एष भ्रातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्षैर्दुर्योधनराधेयावभिद्रवति। सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।' इति शङ्का। तथा '(प्रविश्य संभ्रान्तः सप्रहारः) सूतः-त्रायतां त्रायतां कुमारः ।' इति त्रासः । इत्येताभ्यां त्रासशङ्काभ्यां दुःशासनद्रोणवधसूचकाभ्यां पाण्डवविजयप्राप्याशान्वितः संत्रम इति ॥ अथाक्षेप :- गर्भवीजसमुद्भेदादाक्षेप: परिकीर्तितः ॥। ४२ ॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १३९)-'राजा-वयस्य, देवीप्रसादनं मुक्ता नान्य- मत्रोपायं पश्यामि ।' पुनः क्रमान्तरे (पृ० १४८) 'सरवथा देवीप्रसादनं प्रति निष्प्रत्याशीभूता: स्मः ।' पुनः (पृ० १५०) 'तत्किमिह स्थितेन देवीमेव गल्ा प्रसादयामि ।' इत्यनेन देवीप्रसादायत्ता सागरिकासमागमसिद्धिरिति गर्भबीजोद्गेदा- दाक्षेप: । यथा च वेणीसंहारे(पृ० १०३)-'सुन्दरकः-अहवा किमेत्थ देव्वं उआल- हामि। तस्स क्खु एदं णिब्भच्छिदविदुरवअणबीअस्स परिभूदपिदामहहिदोवदेसं-

१ 'कथमकृतपुण्यैरात्मन इच्छया मर्तुमपि न पार्यते ।' इति च्छाया. २ 'का पुनरेषा। कथं देवी वासवदत्तात्मानं व्यापादयति ।' इति च्छाया. ३ 'अथवा किमत्र दैवमुपालभामि । तस्य खल्वेतन्निर्भत्सितविदुरवचनबीजस्य परिभूतपितामहहि- तोपदेशाङकरस्य शकुनिप्रोत्साइनारूढमूलस्य कूटविषशाखिनः पाञ्चालीकेशग्रहणकुसु- मस्य फलं परिणमति।' इति च्छाया ..

श्ो० ४२-४४] अवलोकसमेतम्। २१

कुरस्स सउणिप्पोच्छाहणारूढमूलस्स कूडविससाहिणो पंचालीकेसग्गहणकुसु- मस्स फलं परिणमेदि ।' इत्यनेन बीजमेव फलोन्मुखतयाक्षिप्यत इत्याक्षेपः। एतानि द्वादश गर्भाङ्वानि प्राप्याशाप्रदर्शकलेनोपनिबन्धनीयानि। एषां च मव्येभूताहरणमार्गतोटकाधिवलाक्षेपाणां प्राधान्यम्। इतरेषां यथासंभवं प्रयोग इवि साङ्गो गर्भसंधिरुक्तः । अथावमर्श :- कोधेनावमृशेदत्र व्यसनाद्वा विलोभनात्। गर्भनिर्भिन्नवीजार्थः सोऽवमर्शोऽङ्गसंग्रहः॥४३॥ अवमर्शनमवमर्शः पर्यालोचनम्। तच्च करोधेन वा व्यसनाद्वा विलोभनेन वा

संबन्धो विमर्शोऽवमर्शः। यथा रक्नावल्यां चतुर्थेडक्के (पृ० १८६) अभिविद्रव- पर्यन्तो वासवदत्ताप्रसक्त्या निरपायरत्नावली प्राप््यवसायात्मा विमर्शो दर्शितः । यथा च वेणीसंहारे (६।१) दुर्योधनरुधिराक्तभीमसेनागमपर्यन्त :- 'तीर्णे भीष्ममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते कर्णाशीविषभोगिनि प्रशमिते शल्येऽपि याते दिवम् । भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्पावशेषे जये सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः ।।' इत्यत्र 'स्वल्पावशेषे जये' इत्यादिमिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीष्मादिमहारथिवधाद- वधारितैकान्तविजयावमर्शनादवमर्शनं दर्शितमित्यवमर्शसंधिः । तस्याङ्गसंग्रहमाह- -तत्रापवादसंफेटौ विद्रवद्रवशक्तयः । द्युतिः प्रसङ्गश्छलनं व्यवसायो विरोधनम्॥४४ ॥ प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदश। यथोद्देशं लक्षणमाह- दोषप्रख्याऽपवाद: स्यात् यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५३)-'सुसङ्गता-सा खु तवस्सिणी भट्टिणीए उज्जइणिं णीअदित्ति पवादं करिअ उवत्थिदे अद्धरत्ते ण जाणीअदि कहिंपि णीदेत्ति। विदूषक :- (सोद्वेगम् ) अदिणिग्घिणं क्खु किदं देवीए।' पुनः । (पृ० १६२) 'भो वअस्स, मा खु अण्णधा संभावेहि। सा खु देवीए उज्जइणीए पेसिदा। अदो अप्पिअँ त्ति कहिदं। राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वासवदत्तादोषप्रख्यापनादपवादः ।

१ 'सोऽवमर्श इति स्मृतः' इति पाठः २ 'सा खलु तपस्विनी भट्टिन्योज्ज- यिनीं नीयत इति प्रवादं कृत्वोपस्थितेऽर्रात्रे न श्ञायते कुत्रापि नीतेति।' इति च्छाया. ३ 'अतिनिर्धृणं खलु कृतं देव्या।' इति च्छाया. ४ 'भो वयस्य, मा खल्वन्यथा संभावय। सा खलु देव्योज्जयिन्यां प्रेषिता। अतोऽप्रियमिति कथितम् ।' इति च्छाया.

२२ दशरूपकं [प्रकाश: १

यथा च वेणीसंहारे (पृ० १५७)-'युधिष्ठिरः-पाच्ालक, कच्चिदासादिता तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी? पाश्चालक :- न केवलं पदवी। स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।' इति दुर्योध- नस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति। अथ संफेट :- संफेटो रोषभाषणम्। यथा ेणीसंहारे (पृ० १६५)-'भो कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना। मैवं विषादं कृथाः । पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति। पख्वानां मन्यसेSस्माकं यं सुयोधं सुयोधन। दंशितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ ( ६।१० ) इत्थं श्रुलाऽसूयात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दिष्टिमुक्तवान्वार्तराट्ट्रः- कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम। अप्रियोऽपि प्रियो योद्ुं लमेव प्रियसाहस: ॥ (६। ११ ) इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाक्कलह प्रस्तावितघोर संग्रामौं - इल्यनेन भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट इति। अथ विद्रव :- विद्रवो वधबन्धादिर यथा छलितरामे- येनावृत्य मुखानि साम पठतामत्यन्तमायासितं बाल्ये येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम्। युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो मूर्च्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्धा लवो नीयते॥।' यथा च रत्नावल्याम् (४।१४)- 'हर्म्याणां हेमश्ङ्गश्रियमिव शिखरैरर्चिषामादधानः

कुर्वन्क्रीडामहीधं सजलजलघरश्यामलं धूमपातै- रेष श्ोषार्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽनि: ॥' इत्यादि। पुनः (पृ० १८४) 'वासवदत्ता-अजउत्त, ण क्खु अहं अत्तणो कारणादो भणामि। एसा मए णिग्घिणहिअआए संजदा सागरिआ विवज्जदि।' इत्यनेन सागरिकावधबन्धाननिभिर्विद्रव इति। अथ द्रव :- द्रवो गुरुतिरस्कृतिः॥४५॥ १ 'आर्यपुत्र, न खल्वहमात्मनः कारणान्द्रणामि। एषा मया निर्धृणहृदयया संयता सागरिका विपद्यते।' इति च्छाया.

श्रो० ४५-४६ ] अवलोकसमेतम्। २३

यथोत्तरचरिते (५३४)- 'वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीदमनेSप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ।l' इत्यनेन लवो रामस्य गुरोस्तिरस्कारं कृतवानिति द्रवः । यथा च वेणीसंहारे (६।२०)-'युधिष्ठिरः-भगवन् कृष्णाग्रज सुभद्राम्रातः, ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता क्षत्रियाणां न धर्मो रूढं सख्यं तदपि गणितं नानुजस्यार्जुनेन। तुत्यः कामं भवतु भवतः शिष्ययोः स्नह्बन्धः कोऽयं पन्था यदसि विगुणो मन्दभाग्ये मयीत्थम् ।।' इत्यादिना बलभद्रं गुरुं युधिष्टिरस्तिरस्कृतवानिति द्रवः । अथ शक्ति :- विरोधशमनं शक्तिस् यथा रत्नावल्याम् (४1१)-राजा- सव्याजः शपथैः प्रियेण वचसा चित्तानुवृत्त्याधिकं वैलक्ष्येण परेण पादपतनैर्वाक्यैः सखीनां मुहुः। प्रत्यासत्तिमुपागता न हि तथा देवी रुदत्या यथा प्रक्षाल्येव तयैव वाष्पसलिलैः कोपोऽपनीनः स्यम् ॥' इल्यनेन सागरिकालाभविरोधिवासवदत्ताकोपोपशमनात् शक्तिः । यथा चोत्तरचरिते (६।११) लवः प्राह- 'विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसो निर्वृतिघन- स्तदौद्धत्यं क्वापि व्रजति विनयः प्रह्वयति माम् । झटित्यस्मिन्दृष्ट किमपि परवानस्मि यदि वा महार्घस्तीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः ॥' अथ द्युति :- तर्जनोद्वेजने द्युतिः। यथा वेणीसंहारे (पृ० १६१)-'एतच्च वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य सकलनिकुञ्ज-

भैरवं च गर्जिला कुमारव्रकोदरेणाभिहितम्,- जन्मेन्दोरमले कुले व्यपदिशस्यद्यापि धत्से गदां मां टुःशासनकोष्णशोणितसुराक्षीबं रिपुं भाषसे। दर्पान्धो मधुकैटभद्विषि हरावप्युद्धतं चेष्टसे मत्रासानृपशो विह्ाय समरं पङ्केडधुना लीयसे ॥' (६।७ )

२४ दशरूपकं [प्रकाश: १

इत्यादिना 'व्यक्तोत्थितः सरभसम्' इत्नेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्यो- धनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योवनात्थापनहेतुभ्यां भीमस्य द्युतिरुक्ता। अथ प्रसङ्ग :- गुरुकीर्तनं प्रसङ्गशू यथा रत्नावल्याम् (पृ० १८०)-'देव, यासौ सिंहलेश्वरेण खदुहिता रत्नावली नामायुष्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता ।' इलनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः । तथा मृच्छकटिकायाम् (पृ० २२९)- 'चाण्डालक :- ऐस सागलदत्तस्स सुओ अज्जविणअदत्तस्स णत्तू चालुदत्तो वावादिदुं वज्झट्ठाणं णीअदि। एदेण किल गणिआ वसंतसेणा सुवण्णलोभेण वावादिदत्ति। चारुदत्त :- मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचत्वव्रह्मघोपैः पुरस्तात्। मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसदृशमनुष्यैर्घुष्यते घोपणायाम् ।' (मृच्छ० १०११२ ) इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरुकीतनमिति प्रसङ्गः । अथ छलनम्- छलनं चावमाननम् ॥ ४६ ॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १६२)-'राजा-अहो निरनुरोधा मयि देवी।' इत्यनेन वासवदत्तयेष्टासंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननात् छलनम्। यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननात् छलनमिति। अध व्यवसाय :- व्यवसाय: स्वशकयुक्ति: यथा रत्नावल्याम् (४८)-ऐन्द्रजालिक :- किं धरणीए मिअंको आआसे महिहरो जले जलणो। मज्झण्हंमि पओसो दाविज्ड जेहि आणत्ति॥ अहवा किं बहुणा जंपिएण,- मज्झ पइण्णा एसा भणामि हिअएण जं महसि दट्ठूं। तं वे दावेमि फुडं गुरुणो मंतप्पहावेण II' (( रत्ना० ४।९) इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्यान्निसंभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसागरिकादर्शना- नुकूलां खवशक्तिमाविष्कृतवान्। १ 'एप सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापादयितुं वध्य- स्थानं नीयते। एनेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोमेन व्यापादितेति।' इति च्छाया. २ 'कि धरण्यां मृगाङ्ग आकाशे महीधरो जले ज्वलनः । मध्याह्े प्रदोपो दर्श्यंतां देह्याज्ञप्तिम् । अथवा किं बडडुना जल्पितेन । मम प्रतिशैषा भणामि हृदयेन यद्वाञ्छसि द्रष्टुम्। तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मत्रप्रभावेण ।I' इति च्छाया.

श्ो० ४६-४७] अवलोकसमेतम्। २५

यथा च वेणीसंहारे (६।६)- 'नूनं तेनाद् वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा। वध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्पणे क्षमः ।।' इलनेन युधिष्ठिरः खवदण्डवक्तिमाविष्करोति। अथ विरोधनम्- संर्धानां विरोधनम्। यथा वेणीसंहारे-(पृ० १४७) 'राजा-रे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्दस्य राज्ञ: पुरनो निन्दितव्यमात्मकम श्रलाघसे ? अपि च,- कृष्टा केशेपु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोवा प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी। अम्मिन्वेराजुबन्धे तव किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा वाह्वोवीयातिसारद्रविणगुरुमदं मामजिलव दर्पः ॥ (वे० सं० ५३०) (भीमः क्रोधं नाटयति।) अर्जुनः-आर्य, ग्रसीद। किमत्र क्रोधेन। अप्रियाणि करोलेप वाचा शक्तो न कर्मणा। हतत्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥ (वे० सं० ५।३१) भीम :- अरे भरतकुलकलङ्क,- अद्येव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुप्रलापिन्। विम्नं गुरू न कुरुतो यदि मत्कराग्रनिर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे॥ (वे० सं० ५।३२ ) अन्यन्च मूट,- शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोऽसि भ्रातुर्वक्ष:स्थलविदलने यच्च साक्षीकृतोऽसि। आसीदेतत्तव कुनृपतेः कारणं जीवितस्य कुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ (वे० सं० ५३३) राजा-दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः । किंतु,- द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे। मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणम् ।।' (वे० सं० ५२४) इत्यादिना संरब्धयोर्भीमदुर्योधनयोः खशत्तयुक्तिर्विरोधनमिति। अथ प्रोचना- सिद्धामन्र्रणतो भाविदर्शिका स्यात्प्रोचना॥४७॥ यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)-'पाश्चालकः-अहं च देवेन चक- पाणिना' इत्युपक्रम्य 'कृतं संदेहेन,-

१ 'संरम्भोक्तिः' इति पाठः. २ 'अन्नैव' इति पाठ :. द०३

२६ दशरूपकं [ प्रकाश: १

पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते कृप्णात्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् । रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्मोच्छेदिनि क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतल्याजी कुतः संशयः ॥ (वे० सं० ६।१२) इत्यादिना 'मङ्लानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः ।' (पृ० १६७) इत्यन्तेन द्रौपदीकेशसंयमनयुधिष्ठिर राज्याभिषेकयोर्भाविनोरपि सिद्धलेन दर्शिका प्ररोचनेति। अथ विचलनम्- विकत्थना विचलनम् यथा वेणीसंहारे (५२७)-'भीम :- तात, अम्ब,- सकलरिपुजयाशा यत्र वद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरों वां मव्यमः पाण्डवोऽयम् ॥ अपि च। तान,- चूणिताशेषकौरव्यः क्षीवो दुःशासनासजा। भङ्का सुयोधनस्योर्वोभीमोऽयं शिरसाञ्चति ॥' (वे० सं० ५२८) इत्यनेन विजयवीजानुगतखगुणाविष्करणाद्विचलनमिति। यथा च रत्नावल्याम् (४।१९)-'यौगंधरायणः- देव्या मद्दचनाद्यथाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा सा देवस्य कलन्रसंघटनया डुःखं मया स्थापिता। तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्सामितलाभः प्रभो: सत्यं दर्यितुं तथापि वदनं शक्कोमि नो लज्या ।।' इत्यनेनान्यपरेणापि यौगंधरायणेन मया जगत्स्ामित्वानुबन्धी कन्यालाभो वत्स- राजस्य कृतः । इति खगुणानुकीर्तनाद्विचलनमिति। अथादानम्- आदानं कार्यसंग्रहः। यथा वेणीसंहारे-'भीमः-ननु भोः समन्तपश्चकसंचारिणः,- रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाल्लाविताङ्ग: प्रकामं निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि। भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्वशेषाः कृतं व- स्नातेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तहितैरास्यते यत् ॥' (वे० सं० ६।३७) इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगरहीतत्वादादानम्। यथा च रत्नावल्याम् (पृ० १८७)- 'सागरिका-(दिशोऽवलोक्य।) दिट्ठिआ समंतादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो, अज्ज करिस्सदि दुक्खावसाणं।' इल्य- १ 'दिष्टया समन्तात्प्रज्वलितो भगवान्हुतवहोऽद्य करिष्यति दुःखावसानम्।' इति च्छाया.

्ो० ४८-५०] अवलोकसमेतम्। २७

नेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम्। यथा च 'जगत्सामितलाभः प्रभो:' (४१९) इति दर्शितमेवम्। इत्वेतानि त्रयोदशावमर्शाङ्गानि। नत्रैतेपा- मपवादशत्तिव्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानीति। अथ निर्वहणसंधि :- वीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम्॥।४८ ।। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत्। यथा वेणीसंहारे (पृ० ११७)-'कञ्चुकी-(उपसल्य सहर्षम्।) महा- राज, वधसे वर्धसे। अयं खल कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकतसकलशरीरो दुर्लक्षव्यक्ति: ।' इत्यादिना द्रोपदीकेशसंयमनादिमुखसंव्यादितीजानां निजनिजस्था- नोपक्षिप्तानानेकार्थतया योजनम्। यथा च रत्नावल्यां (पृ० १७७) सागरिकारत्नावलीवसुभूतिबात्रव्यादीनामर्थाना मुखसंध्यादिपु प्रकीर्णानां वत्सराजककार्यार्थलम्। 'वसुभूतिः-(सागरिकां निर्व- ण्यापवार्य।) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या।' इत्यादिना दशितमिति निर्वहणसंधिः। अथ तदङ्गानि- संधिर्विवोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्॥ ४९ ॥ प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगूहनाः। पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥ यथोद्देशं लक्षणमाह- संधिर्वीजोपगमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १७७)-वसुभूतिः-वाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या। वाभ्रव्य :- ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।' इलनेन नायिकाबीजोपगमाद् संधिरिति। यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०१)-'भीमः-भवति यज्ञवेदिसंभवे, स्मरति भवती यत्तन्मयोक्तम्,-

स्त्यानाववद्दघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।।' (वे० सं० १।२१ ) इल्यनेन मुखोपक्षित्स्य बीजस्य पुनरुपगमात् संधिरिति। अथ विवोध :- विवोधः कार्यमार्गणम्। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९०)-'वसुभूतिः (निरूप्य।) देव, कुत इयं कन्यका ? राजा-देवी जानाति। वासवदत्ता-अज्उत्त, एसा सागरादो १ 'आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययौगंधरायणेन मम हस्ते निहिता, अत एव सागरिकेति शब्दते।' इति च्छाया.

२८ दशरूपकं [प्रकाश: १

पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे निहिदा। अदो जेव सागरि- अत्ति सद्दावीअदि। राजा-(आत्मगतम् ।) योगंधरायणेन न्यस्ता। कथमसों ममानिवेद करिष्यति।' इत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषणाद्विबोधः । यथा च वेणीसंहारे (पृ० २००)-भीमः-मुच्चतु मुञ्चतु मामार्यः क्षण- मेकम्। 'युधिष्टिरः-किमपरमवशिष्टम् १ भीमः-मुमहदवशिष्टम्। संयम- यामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केश- हस्तम्। युधिष्टिर :- गच्छतु भवान्। अनुभवतु तपखिवनी वेणीसंहारम्।' इल्यनेन केशसंयमनकार्यस्यान्वेपणाद्विबोध इति। अथ ग्रथनम्- ग्रथनं तदुपक्षेपो यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)- यौगंधरायण :- देव, क्षम्यतां यहे- वस्यानिवेद मयैंतत्कृतम्।' इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावली प्रापण कार्योपक्षेपाङ्र्थनम्। यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९६)-भीमः-पाच्चालि, न खल मयि जावति संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना। तिष्ठतु तिष्ठतु। स्वयमेवाहं संह- रामि।' इत्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्योपक्षेपाद्रथनम् । अथ निर्णय :- डनुभूताख्या तु निर्णयः ॥५१॥ यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)- यौगंधरायण :- (कृताजलिः ।) देव, श्रूयताम्। इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिं ग्रहीष्यति स सार्वभोमो राजा भविष्यति। तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः ग्रार्थ्यमानापि सिंह्लेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावणिके देवी दग्धेति प्रसिद्धिमुत्पाद्य तदन्तिकं वाभ्रव्यः प्रहितः ।' इत्यनेन योगंधरायणः स्वानुभूतमर्थ ख्यापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९८)-भीम :- देव देव अजातशत्रो, क्ादापि दुर्योधनहतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः,- भूमों क्षिप्वा शरीरं निहितमिदमसक्चन्दनाभं निजाडे लक्ष्मीरार्य निषिक्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्व्या। भृत्या मित्राणि योधा: कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणामी नामकं यद्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेपम् ।।' (वे० सं० ६।३९) इत्यनेन खवानुभूतार्थकथनान्निर्णय इति। अथ परिभाषणम्- परिभाषा मिथो जल्प: यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९३)-रतावली-(आत्मगतम्।) केआवराहा १. 'कृतापराधा देव्या न शक्रोमि मुखं दर्शयितुम्' इति च्छाया.

ग्रो. ५१-५२] अवलोकसमेतम्। २९

देवीए ण सकुणोमि मुहं दंसिदुं। वासवदत्ता-(सास्रम्। पुनर्वाहू प्रसार्य।) एहि अयि णिठ्ठरे, इदाणीं पि वंधुतिणेहं दंसेहि। (अपवार्य) अजजउत्त, लजामि क्खु अहं इमिणा णिसंसत्तणेण। ता लहुं अवणेहि से बंधणं। राजा- यथाह देवी। (बन्धनमपनयति।) वासवदत्ता-(वसुभूति निर्दिश्य।) अज, अमच्चयोगंधरायणेण दुजणीकदम्हि जेण जाणंतेण वि णाचक्खिदं।' इलनेनान्यो- न्यवचनान् परिभाषणम्। यथा च वेणीसंहारे (पृ० २००)-'भीम :- कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि नृपछ्चना तेन दुःशासनेन ।' इत्ादिना 'कासी भानुमती नोपहसति पाण्डवदारान्।' (पृ० २०१) इत्वन्तेन भाषणात् परिभाषणम् । अथ प्रसाद :- प्रसाद: पर्युपासनम्। यथा रक्नावल्याम् (पृ० १९५)-'देव, क्षम्यताम् ।' इत्यादि द्शितम् ! यथा च वेणीसंहारे (पृ० २००)-'भीमः-(द्रौपदीमुपसृत्य।) देवि पाव्चालराजतनये, दिश्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेण ।' इल्यनेन द्रोपद्या भीमसेनेनाराधि- ततात् प्रसाद इति। अथानन्द :- आनन्दो वाञ्छितावापति:

गृह़ाति।) यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९३)-'राजा-यथाह देवी।' (रन्नावलीं

चथा च वेणीसंहारे (पृ० २०२)-द्रौपदी-गाध, विसुमरिदम्हि एदं वावारं। गाधस्स पसादेग पुणो सिक्खिस्सं। (केशान्वभ्नाति।)' इत्याभ्यां प्रार्थितरत्नावली प्राप्तिकेश संयम नयोर्वंत्सरा जरपदीभ्यां प्राप्ादानन्दः। अथ समय :- समयो दुःखनिर्गमः॥५२॥ यथा रननावल्याम् (पृ० १९२.)-'वासवदत्ता-(रत्नावलीमालिङ्गय।) सेमस्सस समस्सस बहिणिए।' इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन टुःखनिर्गमानू समयः । यथा च र वणीसंहारे (पृ० २०२)-'भगवन्, कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य भगवान्पुराणपुरुषः स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्ते।

१ 'एहि अयि निष्ठुरे, इदानीमपि वन्धुस्नेहं दर्शय। आर्यपुत्र, लब्जे खल्वहमनेन नृशंसत्वेन। तल्व्वपनयास्या बन्धनम् ।' इति च्छाया. २ 'आर्य, अमात्ययौगंधरायणेन, दुर्जनीकृतास्मि येन जानतापि नाचक्षितम्।' इति च्छाया. ३ 'नाथ, विस्मृतास्म्येतं व्यापारम्। नाथस्य प्रसादेन पुनः शिक्षिष्यामि।' इति च्छाया. ४ 'समाश्वसिहि समाश्वसिहि भगिनिके ।' इति च्छाया.

३० दशरूपक [ प्रकाश :- १

कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतमूर्ति गुणिनमुदयनाशस्थानहेतुं प्रजानाम्। अजममरमचिन्तं चिन्तयितापि न लां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव दृद्टा ।।' (वे० सं० ६।४२) इलनेन युधिष्टिरदुःखापगमं दर्शयति। अथ कृति :- कृति लव्धार्थशमनं यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)-'राजा-को देव्याः प्रसादं न वहु मन्यते। वासवदत्ता-अजउत्त, दूरे से मादुउलं। ता तधा करेसु जधा वंधुअणं न सुमरेदि।' इत्यन्योन्यवचसा लव्धायां रत्नावल्यां राजः मुश्िष्टये उपरामनात् कृतिरिति। यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०४)-'कृष्णः-एते खल भगवन्तो व्यास- वाल्मीकि-' इत्यादिना 'अभिषेकमारव्धवन्तस्तिष्ठन्ति ।' इल्यनेन प्राप्तराज्यस्याभि- पेकमङ्गलै: स्थिरीकरणं कृतिः । अथ भाषणम्- मानाद्याप्तिश्च भापणम्। यथा रत्नावल्याम् (पृ० २००)-'राजा-अतःपरमपि प्रियमस्ति । यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्रात्तेयमुवांतले सारं सागरिका ससागरमहीप्राह्येकहेतुः प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज्जताः कोशलाः किं नास्ति लयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम् ॥'(रत्ना० ४।२०) इल्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्भाषणमिति। अथ पूर्वभावोपगूहने- कार्यदष्र्यद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगूहने॥५३॥ कार्यदर्शनं=पूर्वभावः। यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)-यौगंधरायणः- एवं विज्ञाय भगिन्याः संप्रति करणीये देवी प्रमाणम्। चासवदत्ता-फुँडं जेव किं ण भणसि ? पडिवाएहि से रअणमालं त्ति।' इत्यनेन 'वत्सराजाय रत्नावली दीयताम्।' इति कार्यस्य यौगंधरायणाभिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्शनात् पूर्वभाव इति। अद्ुतप्राप्ति := उपगूहनम् । यथा वेणीसंहारे (पृ० २०२)-'(नेपथ्ये।) महासमरानलदग्वशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय,- क्रोधान्वैर्यस्य मोक्षात्क्षतनरपतिभिः पाण्डपुत्रैः कृतानि प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि। १ 'आर्यपुत्र, दूरेऽस्या मातृकुलम् । तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजनं न स्मरति।' इति च्छाया. २ 'नीतः' इति पाठः । ३ 'स्फुटमेव कि न भणसि ? प्रतिपादयास्यै रत्नमा- लाम् ।' इति च्छाया.

ग्हो. ५३-५७] अवलोकसमेतम्। ३१

कष्णायाः केशपाशः कुपितयमसखो धूमकेतु: कुरणां दिध्या बद्ध: प्रजानां विरनतु निधनं स्वस्ति राजन्यकेभ्यः ॥ (वे० सं० ६।४२) युधिष्टिर :- देवि, एव ते सूर्धजानां संहारोऽभिनन्दितो नभस्तलचारिणा सिद्धजनेन।' इलेतेनादुतार्थरप्रातिरुपगूहनमिति। लव्धार्थशमनात् कृतिरपि भवति। अथ काव्यसंहार :- वरात्ति: काव्यसंहार: यथा-'किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि?' (वे० सं० पृ० २०५) इल्नेन काव्यार्थसंहरणात् काव्यसंहार इति। अथ प्रशस्ति :- प्रशस्तिः शुभशंसनम्। यथा वेणीसंहारे (पृ० २०६)-'प्रीततरश्रेद्धवान्, तदिदमेवमस्तु,- अेकृपणमतिः कामं जीव्याजनः पुरुषायुषं भवनु भगवन् भत्तिद्वित विना पुरुपोत्तमे। कलितभुवनो विद्वद्दन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भूयाद्पः प्रसावितमण्डलः ॥' (वे० सं० ६।४६) इति शुभशंसनात् प्रशस्तिः । इत्येतानि चतुर्दश निर्वहणाङ्गानि। एवं चतुःषध्यङ्ग- समन्विताः पञ्चसंधयः प्रतिपादिताः । षद्रप्रकारं चाङ्गानां प्रयोजनमित्ाह- उक्ताङ्गानां चतुःपप्टिः पोढा चैपां प्रयोजनम् ॥५४ ॥ कानि पुनस्तानि षट्प्रयोजनानि,- इष्टस्यार्थस्य रचना गोप्यगुप्तिः प्रकाशनम्। रागः प्रयोगस्याश्चर्य वृत्तान्तस्यानुपक्षयः॥५५॥ विवक्षितार्थनिवन्धनं गोप्यार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाशनमभिनेयरागवृद्धिश्चम- त्कारित्ं च काव्यस्येतिवृत्तस्य विस्तर इत्यङ्कैः षट्योजनानि संपाद्यन्त इति। पुनर्वस्तुविभागमाह- द्वेधा विभाग: कर्तव्यः सर्वस्यापीह वस्तुनः।

कीटृक्सूच्यं, कीदृग्दश्यश्रव्यमित्याह- नीरसोऽनुचितस्तत्र संसूच्यो वस्तुविस्तरः। दृश्यस्तु मधुरोदात्तरसभावनिरन्तरः ॥५७॥ सूच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह- अर्थोपक्षेपकैः सूच्यं पश्चभिः प्रतिपादयेत्। १ 'अकृपणमरुकूश्रान्तं जीव्यात्' इति पाठ :.

३२ दशरूपकं [ प्रकाश :- १

विष्कम्भचू लिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकैः ॥५८॥ तत्र विष्कम्भ :- वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शक:। संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥५९॥ अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मव्यमेन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति। स द्विविध :- शुद्धः, संकीर्णश्वेल्याह- एकानेककृत: शुद्धः संकीणों नीचमध्यमैः । एकेन द्वाभ्यां वा मव्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति। मव्यमावमपात्रैर्युगपत्प्रयो- जितः संकीण इति। अथ प्रवेशक :- तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ॥ ६० ।। प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेपार्थस्योपसूचकः। तद्देवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्मतिदिश्यते। अनुदात्तोक्त्या नीचेन नीचैर्वा पात्र: प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणापवादः । अङ्कद्वयस्यान्ते इति प्रथमाक्के प्रतिषेध इति। अथ चूलिका- अन्तर्जव निकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना ॥ ६१ ॥ नेपथ्यपात्रेणार्थसूचनं=चूलिका। यथोत्तर चरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ (पृ० ५१)- '(नेपथ्ये।) स्वागतं तपोधनायाः । (ततः प्रविशति तपोधना।)' इति नेपथ्यपात्रेण वासन्तिकयात्रेयीसूचनात् चूलिका। यथा वा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ (पृ० ११७) '(नेपथ्ये।) भो भो वैमानिकाः, प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि,- कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः सहस्रांशोर्वशे जगति विजयि क्षत्रमधुना। विनेता क्षत्रारेरजगदभयदानव्रतधरः शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्टुविजयते ।।' (वीर० ४।१) इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवै रामेण परशुरामो जित इति सूचनात् चूलिका। अथाङ्कास्यम्-

अङ्कान्त एव पात्रमङ्कान्तपात्रम्। तेन विश्लिष्टस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्व- शेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति। यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते (पृ० ८२)-

१ 'अन्ते' इति पाठः. २ 'अन्तर्यवनिका' इति पाठ :.

श्रो० ५८-६५] अवलोकसमेतम्। ३३

'(प्रविश्य ।) सुमन्त्र :- भगवन्तौ वत्तिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः। इतरे-क भगवन्तौ? सुमन्त्र :- महाराजदशरथस्यान्तिके। इतरे-तदनु- रोधात्तत्रैव गच्छामः ।' इत्यङ्वसमाप्तौ '( ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्ठविश्वामित्र- परशुरामाः।)' इतत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमन्ररपात्रेण शनानन्दजनककथार्थ- विच्छेद उत्तराङमुखसूचनादङ्कास्यमिति। अथाङ्कावतार :- अङ्गावतारस्त्वङ्गान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः ॥ ६२ ॥ एभिः संसूचयेत्सूच्यं दश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत्। यत्र प्रविष्टमात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविच्छिन्नाथतयेवाङ्कान्तरनापतति प्रवेशक- विष्कम्भकादिशन्यं सोऽङ्कावतारः। यथा मालविकामिमित्रे प्रथमाङ्कान्ते (पृ० २१)-'विदूपकः-तेण हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गटुअ संगीदोवअरणं अरिअ तत्थभवदो दूदं विसज्जेध। अधवा मुदंगराद्दो जेव णं उत्थावयिस्सदि।' इत्युपक्रमे मृदङ्शव्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसंक्रा- न्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमाङ्कार्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावत- रणादङ्कावतार इति। पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह- नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत्पुनर्वस्तु त्रिधेष्यते ॥६३ ॥ केन प्रकारेण त्रैधं तदाह- सवेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च। -तत्र,- सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥ सर्वश्राव्यं यद्वस्तु तत्प्रकाशमित्युच्यते। यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत्म्वगतमिति शब्दाभिधेयम्। नियतश्राव्यमाह- द्विधान्यन्नाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम्। अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन। तत्र जनान्तिकमाह- त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ।। अन्योन्यामन्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्नान्तिकम्। यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊ्वसर्वाङ्गुलं वक्रानामिकत्रिपताकालक्षणं करं कृत्वान्येन सह यन्मन्नयते तज्जनान्तिकमिति। १ 'पात्राङ्कस्य' इति पाठः. २ 'तेन हि द्वावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वा संगीतकोप- करणं कृत्वा तत्रभवतो दूतं विसर्जयतम् । अथवा मृदङ्गशब्द एवैनमुत्थापयिष्यति।' इति च्छाया.

३४ दशरूपकं [ प्रकाश :. १

अथापवारितम्- रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्यापवारितम्॥६६॥ परावृत्त्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति। नाव्यधर्म प्रसङ्गादाकाशभाषितमाह- किं व्रत्रीष्येवमित्यादि विना पात्र व्रवीति यत्। श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्सादाकाशभाषितम् ॥६७॥। स्पष्टार्थः । अन्यान्यपि नाट्यवर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैरिदुदाहृतानि तेषामभारती-

मित्युपसंहरवि- इत्याद्यशेषमिह वस्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य वृहत्कथां च। आसूत्रयेत्तदनु नेतरसानुगुण्या-

[वस्तुविभेदजातं-वस्तु=वर्णनीयं, तस्य विभेदजातं=नामभेदः। रामायणादि- बृहत्कथां च गुणात्यनिर्मितां विभाव्य आलोच्य। तदनु एतदुत्तरम् । नेत्रिति । नेता वक्ष्यमाणलक्षणः, रसाश्र तेषामानुगुण्याचित्रां चित्ररूपां कथामाख्यायि- कामू। चारूणि यानि वचांसि तेषां प्रपच्चैरविस्तारैरासूत्रयेदनुग्रथयेत्। तत्र वृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसम् (बृ० क० २।२१६)- 'चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटालगृहे रहः । कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ॥ योगानन्दयशःशेषे पूर्वनन्दमुतस्ततः । चन्द्रगुप्तः कृतो राजा चाणक्येन महोजसा ॥' इति वृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायणोक्तं रामकथादि ज्ञेयम् ॥] इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके प्रथम: प्रकाश: समाप्तः ।

ग्रो. १-२] अवलोकसमेतम्। ३५

द्वितीय: प्रकाशः । रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानीं नायकभेदः प्रतिपाद्यते- नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवद्:। रक्तलोक: शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा॥१॥

शूरो दढश्च तेजसवी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥२॥ नेता नायको विनयादिगुणसंपन्नो भवतीति। तत्र विनीतः । यथा वीरचरिते (४।२१)- 'यट्रह्मवादिभिरुपासितवन्द्यपादे विद्यातपोत्रनानेधी तपतां वरिष्ठे। दैवात्कृतस्त्यि मया विनयापचारस्तत्र प्रसीद भगवन्नयमज्नलिस्ते।।' मधुर := प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव- 'राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदर्शी समुद्वह्न्। अप्रतर्क्यगुणरामणीयकः सर्वथव हृदयंगमोऽसि मे ॥' (रवा० २३७) त्यागी=सर्वस्वदायकः । यथा- 'तचं करणः शिविर्मासं जीवं जीमृतवाहनः । ददौ दवीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ।।' दक्ष := क्षिप्रकारी। यथा वीरचरिते (१।५३)- 'स्कृजद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डार: कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भसं च तत् ।।' प्रियंवद := प्रियभापी। तथा तत्रैव- 'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देव: पिनाकी गुरु- वार्य यत्तु न तद्विरा पाथिे ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः । त्याग: सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिव्याजदानावधिः सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥' (वी० च० २।३६) रकलोकः । यथा तत्रैव- 'त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूजस्तेनादैव स्वामिनस्ते ग्रसादात्। राजन्वन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ।' (वी० च० ४।४४ ) एवं शौचादिप्वप्युदाहार्यम्। [तन्न शौचं नाम मनोनैर्मल्यादिना कामाद्यनभि- भृततम्। यथा रघा (१६।८)- 'का लं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते। आचक्ष्व मला वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ।'

१ 'राजन्वत्यः' इति पाठः.

३६ दशरूपक [प्रकाशः २

वाग्मी। यथा हनुमन्नाटके (१।३८)- 'वाह्वोर्वलं न विदितं न च कारमुकस्य त्रैयम्बकस्य तनिमा तन एष दोषः । तच्चापलं परशुराम मम क्षमसव डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरुणाम् ।।' रूढवंशो यथा- 'ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली- मालाम्लानस्तवकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः । रामत्तेषामचरमभवस्ताडकाकालरात्रि- प्रत्यू पोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥] स्थिर := वाझानःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते (३८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिकमात्। न लेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहात्रतम् ।।' यथा वा भतृहरिशतके (नीति० शो० २६)- 'प्रारभ्यते न खलु विन्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विन्नविहता विरमन्ति मध्याः । विन्नैः पुनः पुनरपि प्रतिह्न्यमानाः प्रारव्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति ॥' युवा प्रतिद्धः वुद्धि :- ज्ञानम्। गहीतविशेषकरी तु प्रज्ञा। यथा मालविका- त्निमित्रे (१।५)- 'यद्यत्प्रयोगविषये भाविकमुपदिश्यते मया तस्यै। तत्तद्विशेपकरणात्प्रत्युपदिशतीव मे बाला ।' स्पष्टमन्यत्। नेतृविशेषानाह- भेदैश्चतुर्धा ललितशान्तोदात्तोद्धतैरयम्। यथोद्देशं लक्षणमाह- निश्चिन्तो धीरललित: कलासक्त: सुखी मृदुः॥३॥ सचिवादिविहितयोगक्षेमत्ाच्चिन्तारहितः । अत एव गीतादिकलाविष्टो भोगप्रवणश्च शृङ्गारप्रधानत्वाच्च सुकुमारसत्त्वाचारो मृदुरिति ललितः । यथा रत्नावल्याम् (१।९)- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनलालिता: प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रदोतस्य सुता वसन्तसमयस्तं चेति नाम्रा धृति काम: काममुपैलयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ॥' अथ शान्त :- सामान्यगुणयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिक:। विनयादिनेतृसामान्यगुणयोगी धीरशान्तो द्विजादिक इति विप्रवणिक्सचिवा- दीनां प्रकरणनेतृणामुपलक्षणम्। विवक्षितं चैतत्। तेन नैश्चिन्त्यादिगुणसंभवे-

१ 'प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिहोद्वहन्ति' इति पाठः कच्ित्.

श्रो० ३-४] अवलोकसमेतम्। ३७

डपि विप्रादीनां शान्ततव न लालित्म्। यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौ माधव-चारुदत्तादिः । 'तत उदयगिरेरिवैक एव स्फुरेतगुणद्युतिसुन्दरः कलावान्। इह जगति महोत्सवस्य हेतुर्नेयनवतामुदियाय वालचन्द्रः ॥।' (माल० २1१०) इत्यादि। यथा वा- 'मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचैत्यव्रह्मघोषैः पुरस्तात्। मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तंदसदृशमनुष्यैर्घुष्यते घोषणायाम् ।।' अथ धीरोदात्त :- महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः ॥४॥ स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दढव्रतः। महासत्त्व := शोककोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः। अविकत्थनः=अनात्मश्लाघनः । निगूढाहंकार := विनयच्छन्नावलेपः । दृढवतः=अङ्गीकृतनिर्वाहको धीरोदात्तः । यथा नागानन्दे (५१६)-जीमूतवाहन :- 'शिरा मुखेः स्यन्दत एव रक्त्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्कं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ।।' यथा च रामं प्रति- 'आहूतस्याभिषेकाय विस्ृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य खल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥' यच्च केषांचित्स्थर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे क्वचित्संकीर्तनं तत्तेषाँ तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम्। ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादा- चुदात्त इत्युच्यते। औदात्त्यं हि नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः । तच्च विजिगीषुत्व एवोपपद्यते। जीमूतवाहनस्तु निर्जिगीषुतयैव कविना प्रतिपादितः । यथा- 'तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत्संवाहयतः सुखं हि चरणो तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो- रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तन्नास्ति कश्चिदुणः ।।' (नागा० १।७) इत्यनेन। 'पित्रोविधातुं शुश्रूषां त्यक्तैश्वर्य क्रमागतम्। वनं याम्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥।' (नागा० १।४) इत्यनेन च। अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानलवात् परमकारुणिकत्वाच्च वीतरागवच्छा- न्तता। अन्यच्चात्रायुक्तं यत्तथाभूतं राज्यसुखादौ निरभिलापं नायकमुपादाया- नतरा तथाभूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम्, यच्चोक्तं सामान्यगुणयोगी द्विजादिर्धी- रशान्त इति, तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तवमित्यभेद्कम् । अतो वस्तुस्थित्या बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति । अत्रोच्यवे- द० ४

३८ दशरूपकं [प्रकाशः २

यत्तावटुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदात्त्यमिति, न तज्जीमूतवाहनादौ परिहीयते। न ह्येकरूपैव विजिगीषुता। यः केनापि शौर्यत्यागदयादिनान्यानतिशेते स विजिगीषुः, न यः परापकारेणार्थग्रहादिप्रवृत्तः । तथाले च मार्गदूषकादेरपि धीरोदात्तत्प्रसक्तिः । रामादेरपि जगत्पालनीयमिति दुष्टनिग्रहे प्रवृत्तस्य नान्त- रीयकलेन भूम्यादिलाभः। जीमूतवाहनादिस्तु प्राणरपि परार्थसंपादनाद्विश्व- मप्यतिशेत इत्युदात्ततमः । यथोक्त्तम्-'तिष्ठन्भाति-' (नागा० १।७) इत्यादिना विषयसुखपराझुखतेति, तत्सत्यम्। कार्पेण्यहेतुषु स्वसुखतृष्णासु निरभिलाषा एव जिगीषवः । यदुक्तम् (शाकुं० ५/७)- स्वमुखनिरभिलाषः खिदसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीव्रमुष्णं शमयति परितापं छाययोपाश्रितानाम् ॥।' इत्यादिना मलयवत्यनुरागोपवर्णनं लशान्तरसाश्रयं शान्तनायकतां प्रत्युत निषे- धति। शान्तत्वं चानहंकृतलं, तच्च विप्रादेरौचित्यप्राप्तमिति वस्तुस्थित्या विप्रादे: शान्तता न खपरिभाषामात्रेण। बुद्ध-जीमूतवाहनयोस्तु कारुणिकत्वाविशेषेऽपि सकामनिष्कामकरुणलादिधर्मलाद्धेदः । अतो जीमूतवाहनादेर्वीरोदात्तलवमिति । अथ धीरोद्धत :- दर्पमात्सर्यभूयिष्ठो मायाछय्परायणः ॥५।। धीरोद्धतस्त्वहंकारी चलश्चण्डो विकत्थनः। दर्प := शौर्यादिमदः । मात्सर्यम्=असहनता। मन्त्रबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशनं= माया। छद्म=वञ्चनामान्नम्। चलः=अनवस्थितः, चण्ड := रोद्रः, सवगुणशंसी= विकत्थनः, धीरोद्धतो भवति। यथा जामदम्यः-'कैलासोद्धारसारत्रिभुवनविजय-' (वीर २।१६) इत्यादि। यथा च रावण :- 'त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्मीहठहरणसहा बाहवो रावणस्य।' धीरललितादिशब्दाश्च यथोक्तगुणसमारोपितावस्थाभिधायिनो वत्सवृषभम- होक्षादिवन्न जात्या कश्चिदवस्थितरूपो ललितादिरस्ति । तदा हि महाकविप्रब- न्वेषु विरुद्धानेकरूपाभिधानमसंगतमेव स्यात्, जातेरनपायित्वात्। तथा च भवभूतिनेक एव जामदभ्य :- 'ब्राह्मणातिकमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदभ्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' (वीर० २।१०) इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदात्तलेन 'कैलासोद्धारसार-' (वीर० २।१६) इत्यादिभिश्च रामादीन्प्रति प्रथमं धीरोद्धतलेन पुनः 'पुण्या ब्राह्मणजातिः' (वीर० ४।२२) इत्यादिभिश्र धीरशान्तलेनोपवर्णितः। न चावस्थान्तराभिधानमनुचितमङ्ग- भूतनायकानां नायकान्तरापेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थितत्वादङ्विनस्तु रामादेरेक-

दात्तत्वाभिमतस्य रामस्य छद्मना वालिवधादमहासत्त्वतया स्ावस्थापरित्याग इति। वक्ष्यमाणानां च दक्षिणाद्यवस्थानां 'पूर्वा प्रत्यन्ययाहृत' इति नित्यसा-

श्रो० ५-७] अवलोकसमेतम् । ३९

अथ शृङ्गारनेत्रवस्था :- स दक्षिण: शठो धृष्टः पूर्वा प्रत्यन्यया हतः ॥६॥ नायकप्रकरणात्पूर्वा नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयापहृतचित्तर्र्यवस्थो वक्ष्य- माणमेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवस्थलेन षोडशधा नायकः । तत्र- दक्षिणोऽस्यां सहृदय: योऽस्यां ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः। यथा ममैव- 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिकीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविश्रम्भ: कश्चित्कथयति च किंचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विक्ृतिम् ।' यथा वा (मालवि० ३।३)- 'उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः । उपचारविधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ।।' अथ शठ :- गूढविप्रियकृच्छठः। दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारित्ाविशेषेऽपि सहृद- यलेन शठाद्विशेषः। यथा- 'शठोऽन्यस्या: काश्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्िष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्क्वाचक्षे घृतमधुमयं खद्हुवचो- विषेणाघुर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥' (अमरु० श्रो० १०९) अथ घृष्ट :- व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टो यथामरुशतके (श्रलो० ६०)- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभित:केयूरमुद्रा गले वक्र कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः। दृष्ट्रा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्ति गताः ॥" भेदान्तरमाह- डनुकूलस्त्वेकनायिक: ।। ७।। यथा- 'अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य- द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः।

दशरूपकं [प्रकाश: २

कालेनावरणात्ययात्परिणते यत्त्नेहसारे स्थितं भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ।।' किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते। पूर्वमनुप- जातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारि- लाद्यक्ततरविप्रियत्वाच्च शाट्यधाष्टर्येऽपि कस्मान्न भवतः । न तथाविधविप्रि- यलेऽपि वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तर्ज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयलाद्दक्षिणतैव । न चोभयोर्ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्नायकस्य स्नहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात्। महाकविप्रबन्धेषु च- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजखसु- ्ूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च। इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ।' इत्वादावपक्षपातेन सर्वनायिकामु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात्। तथा च भरत :- 'मधुरस्त्वागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमेति। अवमानितश्च नार्या विरज्यते स तु भवेज्येष्टः ॥' इत्यन्न 'न रागं याति न मदनस्य वशमेति' इत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निषिद्धो दक्षिणस्येति। अतो वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति। षोड- शानामपि प्रत्येकं ज्येष्ठमध्यमाधमलेनाष्टाचत्वारिंशन्नायकभेदा भवन्ति।

सहायानाह- पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः। तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तहुणैः ॥८॥ प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेतिवृत्तना- यकस्य सहायः । यथा मालतीमाधवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः। सहायान्तरमाह- एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच्च विदूषकः। गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्या विद्याया वेदिता विटः । हास्य- कारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवेषादित्वं हास्यकारितेनैव लभ्यते। यथा शेखरको नागानन्दे विटः । विदूषकः प्रसिद्ध एव। अथ प्रतिनायक :- लुब्धो घीरोद्धत: स्तब्ध: पापकृह्यसनी रिपुः ।। ९-l।-

दुर्योधनौ। तस्य नायकस्येत्थंभूतः प्रतिपक्षनायको भवति। यथा रामयुधिष्ठिरयो रावण-

मो० ८-१२] अवलोकसमेतम्। ४१

अथ सातत्विका नायकगुणा :- शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्य धैर्यतेजसी। ललितौदार्यमित्यप्टौ सत्वजाः पौरुषा गुणाः।।१०। तत्र- नीचे घृणाऽधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते। नीचे वृणा। यथा वीरचरिते (१।३७)- 'उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः । नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रणेन विचिकित्सति ।।' गुणाधिकै: स्पर्धा यथा- 'एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- र्मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोमेण्डलम् ॥' शौर्यशोभा यथा, ममैव- 'अन्न्ैः सवैरपि संयताग्रचरणो मूर्च्छाविरामक्षणे स्वाधीनत्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्रमं वर्मयन्।

धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ।।' दक्षशोभा यथा वीरचरिते (१/५३)- 'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुभेवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविषदां तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डार: कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्रं च तत् ।।' अथ विलास :- गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः ॥११॥ यथा (उ० च० ६।१९)- 'दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम्। कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ।।' अथ माधुर्यम्- श्लक्ष्णो विकारो माघुर्य संक्षोमे सुमहत्यपि। महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्यम्। यथा (हनु० ना० १।१९- 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोडमरपुलकं वक्रकमलम्। मुहुः पश्यञण्वनरजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥।' १ 'स्थैर्य' इति पाठ :. २ 'सात्त्विकाः' इति पाठ :.

४२ दशरूपकं [ प्रकाशः २

अथ गाम्भीर्यम्- गाम्भीर्ये यत्प्रभावेन विकारो नोपलक्ष्यते ॥। १२ ॥। मृदुविकारोपलम्भाद्विकारानुपलब्धिरन्येति माधुर्यादन्यद्राम्भीर्यम्। यथाच 'ओहूतस्याभिषेकाय विस्ृष्टस्य वनाय च। न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारवित्रमः ॥' अथ स्थैर्यम्- व्यवसायादचलनं स्थैर्य विभ्नकुलादृपि। यथा वीरचरिते (३।८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिकमात्। न लेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ।।' अथ तेज :- अधिक्षेपाद्यसहनं तेजः प्राणात्ययेष्वपि ॥१३ ॥ यथा- 'ब्रूत नूतनकूष्माण्डफलानां के भवन्लमी। अङ्लुलीदर्शनाद्येन न जीवन्ति मनखिविनः ॥।' अथ ललितम्- शृङ्गाराकारचेष्टात्वं सहजं ललितं मृदु। साभाविक: शृङ्गारो मृदुः। तथाविधा शृङ्गारचेष्टा च ललितम्। यथा ममैव- 'लावण्यमन्मथविलासविजुम्भितेन स्वाभाविकेन सुकुमारमनोहरेण। किंवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैव किं न विषमं विद्धीत तापम् ॥।' अथौदार्यम्- प्रियोक्त्याSSजीविताद्दानमौदार्य सदुपग्रहः॥ १४॥ प्रियवचनेन सहाजीवितावधेर्दानमौदार्य सतामुपग्रहश्च। यथा नागानन्दे (५१६)- शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ।।' सदुपग्रहो यथा- 'एते वयममी दारा: कन्येयं कुलजीवितम्। ब्रूत येनात्र वः कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु ।' अथ नायिका- सान्या साधारणस्त्रीति तहुणा नायिका त्रिधा। तद्गुणेति यथोक्त्तसंभवे नायकसामान्यगुणयोगिनी नायिकेति। स्वस्त्री परस्नी साधारणस्त्नीत्यनेन विभागेन त्रिधा। १ धीरोदात्तवर्णनप्रसक्ने ३.७.मुटे गतमिदं पद्यम्।

श्ो.० १२-१६] अवलोकसमेतम्। ४३

तन्र खवीयाया विभागगर्भ सामान्यलक्षणमाह- मुग्धा मध्या प्रगल्मेति सवीया शीलार्जवादियुकू॥ १५॥ शोलं=मुवृत्तम्। पतित्रताऽकुटिला लज्जावती पुरुपोपचारनिपुणा खीया नायिका। तत्र शीलवती यथा- 'कुलवालिआए पैच्छह जोव्वणलाअण्णविब्भमविलासा। पसवंति व्व पवसिए एंति व्व पिये घरं एत्ते ।।' आर्जवादियोगिनी यथा- 'हैसिअमविआरमुद्धं भमिअं विरहिअविलाससुच्छाअं। भणिअं सहावसरलं धण्णाण घरे कलत्ताणं ।।' लज्जावती यथा- 'लेजापजत्तपसाहणाइं परतित्तिणि्पचासाइं। अविणअदुम्मेहाइं वण्णाण घरे कलत्ताइं ।।' सा चैवंविधा खीया मुग्धा-मध्या-प्रगल्भामेदात्रिविधा। तत्र- मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदुः क्ुधि॥ प्रथमावतीणतारुण्यमन्मथा रमणे वामशीला सुखोपायप्रसादना मुग्धना यिका। तत्र वयोमुग्धा यथा- 'विस्तारी स्तनभार एष गमितो न स्वोचितामुन्नति रेखोद्भासिकृतं वलित्रयमिदं न स्पष्टनित्नोन्नतम्। मध्येऽस्या ऋजुरायतार्थकपिशा रोमावली निर्मिता रम्यं यौवनशैशवव्यांिकरोन्मिश्रं वयो वर्तते ॥' यथा च ममैव- 'उच्कसन्मण्डल प्रान्त रेखमाबद्धकुड्ालम्। अपर्याप्तमुरोबृद्वेः शंसत्यस्याः स्तनद्वयम् ॥' काममुग्धा यथा- 'दृष्टिः सालसतां विभर्ति न शिशुक्रीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्ताखपि।

१ 'स्वापि इति पाठ :. २ 'कुलबालिकाया: प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रवसन्तीव प्रवसिते आगच्छन्तीव प्रिये गृहमागते ।I' इति च्छाया. ३ 'हसितमविचारमुग्धं भ्रमितं विरहितविलाससुच्छायम्। भणितं स्वभावसरलं धन्यानां गृहे कलन्नाणाम् ।।' इति च्छाया. ४ 'लज्जापर्याप्प्रसाधनानि परतृप्तिनिष्पिपासानि। अवरिनयदुर्मेधांसि धन्यानां गृहे कलत्राणि ।' इति च्छाया ..

४४ दशरूपकं [प्रकाश:, २

पुंसामक्क।पेतशङ्कमधुना नारोहृति प्राग्यथा वा का नूतनयाँवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥' रतवामा यथ i- 'व्याहृता पति बचो न संदधे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका। सेवते स्प 5 यनं पराखुखी सा तथापि रतये पिनाकिनः ॥I' (कुमार ८।२) मुदु को, पे यथा- 'प्थमजनिते बाला मन्यों विकारमजानती कितवचरिते नासज्याक्के विनम्रभुजैव सा। चिवुकमलिकं चोन्नम्योच्चरकृत्रिमविभ्रमा नयनसलिलस्यन्दिन्योष्ठे रुदन्त्यपि चुम्बिता ।।' एवमन्येऽपि लज्जासंवृतानुरागनिबन्धना मुग्धाव्यवहारा निबन्धनीयाः । यथा- 'न मध्ये संस्कारं कुसुममपि बाला विषहते न निश्वासैः सुभ्रूर्जनयति तरङ्गव्यतिकरम्। नवोढा पश्यन्ती लिखितमिव भर्तु: प्रतिमुखं प्ररोहद्रोमाश्चा न पिबति न पात्रं चलयति ॥' अथ मध्या- मध्योद्यदयौवनानङ्गा मोहान्तसुरतक्षमा॥ १६॥ संप्राप्ततारुण्यकामा मोहान्तरतयोग्या मध्या। तत्र यौवनवती यथा- 'आलापान्भ्रविलासो विरलयति लसद्वाहुविक्षिप्तियातं नीवीग्रन्थि प्रथिम्ना प्रतनयति मनाङ्मध्यनिस्रो नितम्बः । उत्पुष्पत्पार्श्वमूर्च्छत्कुचशिखरमुरो नूनमन्तः स्मरेण स्पृष्टा कोदण्डकोट्या हरिणशिशुददशो दृश्यते यौवनश्रीः ॥' कामवती यथा- 'स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- र्यदपि विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङगैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालाकृष्टं पिबन्ति रसं प्रियाः ।' (अमरु० श्लो० १०४ ) मध्यासंभोगो यथा- 'ताव चिअ रइसमए महिलाणं विब्भमा विराअंति। जाव ण कुवलयद्लसच्छहाइ मउलेंति णअणाइं ।।' एवं धीरायामधीरायां धीराधीरायामप्युदाहार्यम्। १ 'तावदेव रतिसमये महिलानां विभ्रमा विराजन्ते। यावन्न कुवलयदलस्वच्छमानि, मुकुलयन्ति नयनानि ।।' इति च्छाया.

शो० १६-१८ ] अवलोकसमेतम्। ४५

अथास्या मानसवृत्ति :- धीरा सोत्पासवकरोक्त्या मध्या साशु कृतागसम्। खेदयेद्दयितं कोपादधीरा परुषाक्षरम् ॥ १७॥ मध्याधीरा कृतापरावं प्रियं सोत्प्रासवकोक्त्या खेदयेत्। यथा माघे (६।१९)- 'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिबत च पाति च यासको रहस्लाम्। व्रज विटपममुं ददखव तस्यै भवतु यतः सदशोश्चिराय योगः ॥' धीराघीरा साश्रु सोत्प्रासवकोक्त्या खेदयेत्। यथामरुशतके (श्ो० ५७)- 'बाले नाथ विमुं्च मानिनि रुषं रोषान्मया किं कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि। तत्किं रोदिषि गद्गदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नन्वेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥' अधीरा साश्रु परुषाक्षरम्। यथा- 'यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुच्च मुश्च सखि मादरं कृथाः । खण्डिताघरकलड्वितं-प्रियं शक्कुमो न नयनैर्निरीक्षितुम् ।।' एवमपरेऽपि त्रीडानुपहिताः सयमनभियोगकारिणो मव्याव्यवहारा भवन्ति। यथा- 'स्वेदाम्भ:कणिकाञ्चितेऽपि वदने जातेऽपि रोमोद्मे विश्रम्मेऽपि गुरौ पयोधरभरोत्कम्पेऽपि वृद्धिं गते। दुर्वारस्मरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय- स्तन्वङ्ग्या हठकेशकर्षणघनाश्रेषामृते लुव्धया ॥' स्वतोऽनभियोजकतं हठकेशकर्षणघनाश्ेषामृते लुव्धयेवेत्युत्प्रेक्षा प्रतीतेः । अथ प्रगस्भा- यौवनान्धा समरोन्मत्ता प्रगल्भा दयिताङ्गके। विलीयमानेवानन्दाद्रतारम्भेऽ्यचेतना।।१८।। गाढयौवना, यथा ममैव- 'अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने च दीर्घे वक्रे भ्रवावतितरां वचनं ततोऽपि। मध्योऽधिकं तनुरतीव गुरुर्नितम्बो मन्दा गतिः किमपि चाद्भुतयौवनायाः ।' यथा च- 'स्तनतटममिदमुत्तुङ्गं निम्नो मध्यः समु्तं जघनम्। विषमे मृगंशावाक्ष्या वपुषि नवे क इव न र्खलति ।।' भावप्रगल्भा यथा- 'न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये। सर्वाण्यङ्गानि किं यान्ति नेत्रतामुत कर्णताम् ।।' (अमरु० श्रो० ६४) रतप्रगल्भा (अमरु० श्रलो० १०१) यथा- 'कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धना- द्वास: प्रश्थमेखलागुणवृतं किंचिननितम्बे स्थितम्।

४६ दशरूपकं [ प्रकाश: २

एतावत्सखित्र वेदि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ कास्मि रलं नु किं कथमिति खल्पापि मे न स्मृतिः ।।' एवमन्येऽपि परित्यक्तह्ीयन्त्रणावैदग्व्यप्रायाः प्रगल्भाव्यवहारा वेदितव्याः । यथा (अमरु० श्लो० १०७)- 'कचित्ताम्वूलाक्तः क्चिदगरुपङ्काङ्कमलिनः क्वचिच्चर्णोंद्गारी क्वचिदपि च सालक्तकपदः । वलीभङ्गाभोगैरलकपतितैः शीर्णकुसुमैः स्त्रियाः सर्वावस्थं कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥' अथास्याः कोपचेष्टा- सावहित्थादरोदास्ते रतौ धीरेतरा कुधा। संतर्ज्य ताडयेन्मंध्या मध्याधीरेव तं वदेत् ॥ १९ ॥ सहावहित्थेनाकारसंवरणेनादरेण चोपचाराधिक्येन वर्तते सा सावहित्था- दरा। रतावुदासीना कुधा कोपेन भवति। सावहित्थादरा यथामरुशतके (श्रो० १८)- 'एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्युद्रमादूरत- स्ताम्वूलाहरणच्छलेन रभसा ्षेषोऽपि संवि्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोप: कृतार्थीकृतः ॥' रताबुदासीना यथा (अमरु० शरो० १०६)- 'आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न संसने वाससो भग्नभ्रगतिखण्ड्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे। अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिङ्गने तन्व्या शिक्षित एष संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ॥' इतरा त्वधीरप्रगल्भा कुपिता सती संतर्ज्य ताडयति। यथामरुशतके (शरो० ९)- 'कोपात्कोमललोलवाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं नीला केलिनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयोऽप्येवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एष निह्धुतिपरः प्रेयान् रुदन्त्या हसन् ।।' धीराधीरप्रगल्भा मध्याधीरेव तं वदति सोत्प्रासवकरोक्त्या। यथा तत्रैव- 'कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जांतं लं पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष: खलायाः ॥' (अमरु० शो० ३८)

१ 'कान्तम्' इति पाठ :.

शो० १९-२२] अवलोकसमेतम्। ४७

पुनश्र- द्वेधा ज्येष्ठा कनिष्ठा चेत्यमुग्धा द्वादशोदिताः। मव्याप्रगल्भामेदानां प्रत्येकं ज्येष्टाकनिष्ठालमेदेन द्वादश भेदा भवन्ति । मुग्धा लेकरूपैव। ज्येष्टाकनिष्ट यथामरुशतके (श्रो० १९)- 'दृष्ट्कासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्वच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोह्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥' न चानयोर्दाक्षिण्यप्रेमभ्यामेव व्यवहारः । अपि तु प्रेम्णापि। यथा चतत्त- थोक्तं दक्षिणलक्षणावसरे । [ एषां च धीरमध्या-अधीरमध्या-धीराधीरमव्या- धीरप्रगल्भा-अधीर प्रगल्भा-धीराधीर प्रगल्भाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठा-कनिष्ठामेदाद्ा- दशानां वासवदत्ता-रत्नावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरणानि महाकविप्रबन्धेप्व- नुसर्तव्यानि।] अथान्यस्त्री- अन्यस्त्री कन्यकोढा च नान्योढाङ्गिरसे क्चित्॥ २० ॥ कन्यानुरागमिच्छातः कुर्यादङ्गाङ्गिसंश्रयम्। नायकान्तर संबन्धिन्यन्योढा, यथा- 'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मिन्गृहे दास्यसि प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि तद्वरमितः स्रोतस्तमालाकुलं नीरन्ध्रास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदानलग्रन्थयः ॥।' इयं लङ्गिनि प्रधाने रसे न क्वचि्निबन्धनीयेति न प्रपच्चिता। कन्यका तु पित्राद्यायत्तत्वादपरिणीताप्यन्यस्तीत्युच्यते। तस्यां पित्नादिभ्योऽलभ्यमानायां सुलभायामपि परोपरोधसवकान्ताभयात् प्रच्छनं कामितं प्रवर्तते। यथा मालत्यां माधवस्य सागरिकायां च वत्सराजस्येति, तदनुरागश्च सेच्छया प्रधानाप्रधान- रससमाश्रयो निबन्धनीयः । यथा रत्नावली-नागानन्दयोः सागरिका-मलयव- त्यनुराग इति। साधारणस्त्री गणिका कलाप्रागल्भ्यधौर्त्ययुक् ॥।२१॥ तद्यवहारो विस्तरतः शास्त्रान्तरे निदर्शितः। दिख्मात्रं तु- छन्नकामसुखार्थाज्ञस्वतन्राहंयुपण्डकानू। रक्तेव रञ्जयेदाढ्यान्निःखान्मान्रा विवासयेत्॥२२॥। छन्नं ये कामयन्ते ते छन्नकामाः श्रोत्रियवणिग्लिङ्गिप्रभृतयः, सुखार्थः=अप्र- यासावाप्तधनः सुखप्रयोजनो वा, अज्ञः=मूर्खः, खतन्त्र := निरङ्कशः, अहंयुः=अहं-

१ 'अन्विच्छन्' इति पाठ :.

४८ दुशरूपक [प्रकाश: २

कृतः, पण्डक := वातपण्डादिः, एतान्बहुवित्तान् रक्तेव रजयेदथार्थम्। तत्प्रधान- लात्तदृत्तेः । गृहीतार्थान्कुट्टन्यादिना निष्कासयेत्पुनः प्रतिसंधानाय। इदं तासा- मौत्सर्गिकं रूपम्। रूपकेषु तु- रक्तव त्वप्रहसने नैषा दिव्यनृपाश्रये। प्रहसनवाजिते प्रकरणादौ रक्तवैषा विधेया। यथा मृच्छकटिकायां वसन्त- सेना चारुदृत्तस्य। प्रहसने लरक्तापि हास्यहेतुलात्। नाटकादौ तु दिव्यनृप- नायके नव विधेया। अथ भेदान्तराणि- आसामष्टाववस्था: स्युः साधीनपतिकादिकाः ॥२३॥ स्वाधीनपतिका, वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, खण्डिता, कलहान्तरिता, विप्र- लव्धा, प्रोषितप्रिया, अभिसारिका इत्यष्टा स्वस्त्री प्रभृतीनामवस्थाः । नायकाप्रभृती- नामप्यवस्थारूपत्वे सत्यवस्थान्तराभिधानं पूर्वासां धर्मित्प्रतिपादनायाष्टाविति न्यूनाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसज्जादेः स्वाधीनपतिकादावन्तर्भावः । अनासन्नप्रियत्ाद्वासकसज्जाया न स्वाधीनपतिकालम्। यदि चैष्यत्प्रियापि स्वाधीनपतिका प्रोपितप्रियापि न पृथग्वाच्या। न चेयता व्यवधानेनासत्तिरिति नियन्तुं शक्यम् । न चाविदितप्रियव्यलीकायाः खण्डितातं, नापि प्रवृत्तरति- भोगेच्छायाः प्रोषितप्रियातं स्वयमगमनान्नायकं प्रत्यप्नयोजकतवान्नाभिसारिका- म्। एवमुत्कण्ठिताप्यन्यैव पूर्वाभ्यः। औचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति- विधुरा न वासकसज्जा। तथा विप्रलब्धापि वासकसज्जावदन्यैव पूर्वाभ्यः । उक्ता नायात इति प्रतारणाधिक्याच्च वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक्। कलहा- न्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलीका तथाप्यगहीतप्रियानुनया पश्चात्तापकाशित- प्रसादा पृथगेव खण्डितायाः । तत्स्थितमेतदष्टाववस्था इति। तत्र- आसन्नाय त्तरमणा हृष्टा स्ाधीनभर्तृका। यथा- 'मा गर्वमुद्दह कपोलतले चकास्ति कान्तखवहस्तलिखिता मम मञ्जरीति। अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृशानां वैरी न चेद्भवति वेपथरन्तरायः ॥ अथ वासकसज्जा- मुदा वासकसज़ा स्व मण्डयत्येष्यति प्रिये ॥ २४ ॥ समात्मानं वेश्म च हर्षेण भूषयत्येष्यति प्रिये। वासकसज्जा यथा- 'निजपाणिपल्लवतटस्खलनादभिनासिकाविवरमुत्पतितैः। अपरा परीक्ष्य शनकैर्मुमुदे मुखवासमास्यकमलश्वसनैः॥' (शिशु० ९५२) १ 'रूपकेष्वनुरक्तैव कार्या प्रह्सनेतरे' इति पाठ :.

श्रो० २३-२७ ] अवलोकसमेतम्। ४९

अथ विरहोत्कण्ठिता- चिरयत्यव्यलीके तु विरहोत्कण्ठितोन्मनाः। यथा- 'सखि स विजितो वीणावाद्यैः कथाप्यपरस्त्रिया पणितमभवत्ताभ्यां तत्र क्षपाललितं ध्रुवम् । कथमितरथा शेफालीघु र्खलत्कुसुमासपि प्रसरति नभोमव्येऽपीन्दौ प्रियेण विलम्ब्यते।' अथ खण्डिता- ज्ञातेSन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता॥२५॥ यथा (शिशु० ११।३४)- 'नवनखपदमज्गं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गशंसी विसर्पन्नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ।' अथ कलहान्तरिता- कलहान्तरितामर्षाद्विधूतेऽनुशयार्तियुक। यथा (अमरु०शरो० ९२)- 'निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियसुखं नक्तंदिवं रुद्यते। अङ्गं शोषमुपति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥' अथ विप्रलब्धा- विप्रलब्धोक्तसमयमप्राप्तेऽतिविमानिता॥२६॥ यथा- 'उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः। याऽतः परमपि जीवेज्ीवितनाथो भवेत्तस्याः ॥' अथ प्रोषितप्रिया- दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया। यथामरुशतके (शो० ७६)- 'आदृष्टिप्रसरात्प्रियस्व पदवीमुद्दीक्ष्य निर्विण्णया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिणतौ ध्वान्ते समुत्सर्पति। दत्ैकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्थस्त्रियास्मिन्क्षणे मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितम् ।।' अथाभिसारिका- कामार्ताभिसरेत् कान्तं सारयेद्वाभिसारिका॥२७॥

१ 'विरहोत्कण्ठिता मता' इति पाठः. २ 'विधुते' इति पाठः. द०५

५० दशरूपकं [प्रकाइ २

यथामरुशतके (शलो० ३१)- 'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनपुरौ। प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे लमाहतडिण्डिमा यदि किमधिकत्रासोत्कम्पं दिशः समुदीक्षसे ॥' यथा च (शिशु० ९/५६)- 'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि। निपुणं तथनमुपगम्य वदेरभिदूति काचिदिति संदिदिशे॥' तन्न-

युक्ता: पडन्त्या द्े चादे कीडौजवल्यप्रहर्षितैः ॥ २८॥ परस्त्रियौ तु कन्यकोढे। संकेतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते पश्चाद्विदूषकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके। कुतोऽपि संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विप्रलव्धे इति व्यवस्थितैवानयोरिति। अस्वाधीनप्रिययोरवस्थान्तरायोगात्। यत्तु मालवि- काभिमित्रादौ (पृ० ७८) 'योऽप्येवं धीरः सोऽपि दृष्टो देव्याः पुरतः' इति मालविकावचनानन्तरम्-'राजा- दाक्षिण्यं नाम विम्बोष्टि नायकानां कुलव्रतम्। तन्मे दीर्घाक्षि ये ग्राणास्ते खदाशानिवन्धनाः ॥' (मालविका० ४।१४) इत्यादि, तन्न खण्डितानुनयाभिप्रायेण। अपि तु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमा- शङ्कय निराशा मा भूदिति कन्याविश्रम्भणायेति। तथानुपसंजातनायकसमाग- माया देशान्तरव्यवधानेऽप्युत्कण्ठितालमेवेति न प्रोषितप्रियात्वमनायत्ताप्रिय- त्वादेवेति। अथासां सहायिन्य :- दूत्यो दासी सखी कारूर्धात्रेयी प्रतिवेशिका। लिङ्गिनी शिल्पिनी स्वं च नेतृमित्रगुणान्विताः।२९॥ दासी=परिचारिका। सखी=स्नहनिबद्धा। कारू := रजकीप्रभृतिः। धात्रेयी=उप- मातृसुता। प्रतिवेशिका=प्रतिगृहिणी। लिध्विनी=भिक्षुक्यादिका। शिल्पिनी=चिन्न- कारादिस्त्री। सवं चेति दूतीविशेषा। नायकमित्राणां पीठमर्दादीनां निसृष्टार्थ- वादिना गुणेन युक्ताः । तथा च मालतीमाधवे (३।११) कामन्दकीं प्रति- 'शाश्त्रेपु निष्ठा सहजश्र बोधः प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी। कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्वमेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥' तत्र सखी। यथा- 'मृगशिशुददशस्तस्यास्तापं कथं कथयामि ते दहनपतिता दृष्टा मूर्तिर्मया न हि वैधवी। इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदशां सुधा तव शठतया शिल्पोत्कर्षो विधेर्विघटिष्यते।।'

श्रो० २८-३३] अवलोकसमेतम्। ५१

यथा च (गाथा०)- 'सच्चं जाणइ दट्वं सरिसम्मि जणम्मि जुजए राओ। मरउ ण तुमं भणिस्सं मरणं पि सलाहृणिजं से ।।' सयं दूती। यथा- 'मेहु एहि किं णिवालअ हरसि णिअं वाउ जइ वि मे सिचअं। साहेमि कस्स सुंदर दूरे गामो अहं एका ।।'

अथ योपिदलंकारा :- यौवने सत्वजा: स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः। यौवने सत्त्वोद्धूता विंशतिरलंकाराः स्त्रीणां भवन्ति। तत्र- भावो हावश्र हेला च त्रयस्तत्र शरीरजाः॥ ३०॥ शोभा कान्तिश्च दीप्तिश् माधुर्ये च प्रगल्भता। औदार्य धैर्यमित्येते सप भावा अयलजाः ॥३१।। तन्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्वजाः । शोभा कान्तिदीप्तिर्माधुर्यं प्रागल्भ्यमौ- दार्यं धैर्यमित्ययत्नजाः सप्त। लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रम: किलकिश्चितम्। मोट्टायितं कुट्टमितं विब्वोको ललितं तथा ॥ ३२ ॥ विहृतं चेति विज्ञेया दश भावाः स्वभावजाः। तानेव निर्दिशति-

तत्र विकारहेतौ सत्यप्यविकारकं सत्त्वम्। यथा कुमारसंभवे (३।४)- 'श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन् हरः प्रसंख्यानपरो बभूव। आत्मेश्वराणां न हि जातु विन्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥' तस्मादविकाररूपात्सत्त्वात् यः प्रथमो विकारोऽन्त्विपरिवर्ती बीजस्योच्छून- तेव स भाव:। यथा- 'दृष्टिः सालसतां विभर्ति न शिशुकीडासु बद्धादरा श्रोत्रे प्रेषयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्ताखपि। पुंसामङ्कमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा बाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥'

१ 'सत्यं जानाति द्रष्टं सद्टशे जने युज्यते रागः । म्रियतां न त्वां भणिष्यामि मरणमपि श्राघनीयमस्याः ॥' इति च्छाया. २ 'मुह्ुरेहि किं निवारक हरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयम्। साधयामि कस्य सुन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका ।' इति च्छाया.

५२ दशरूपकं [प्रकाश: २

यथा वा कुसारसंभवे (३६७)- 'हरस्तु किंचित्परिल्ुप्वैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्वुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' यथा वा ममव- 'तं चिअ वअणं ते च्चेअ लोअणे जोव्वणं पि तं चचेअ । अण्णा अणंगलच्छी अण्णं चिअ किं पि साहेइ ॥' अथ हाव :- हेवाकसस्तु शङ्गारो हावोऽक्षिभ्रविकारकृत्। प्रतिनियताङ्गविकारकारी शङ्गारः, स्वभावविशेषो हावः। यथा ममैव- 'जं कि पि पेच्छमाणं भणमाणं रे जहा तह चचेअ। णिज्झाअ णेहमुद्धं वअस्स मुद्धं णिअच्छेहि॥' अथ हेला- स एव हेला सुव्यक्तशङ्गाररससूचिका॥ ३४ ॥ हाव एव स्पष्टभूयोविकारलात् मुत्यक्तशङ्गाररससूचको हेला। यथा ममैव- 'तैह झत्ति से पअत्ता सव्वंगं विव्भमा थणुब्भेए। संसइअबालभावा होइ चिरं जह सहीणं पि।।' अथायत्नजाः सप्त। तत्र शोभा- रूपोपभोगतारुण्यैः शोभाङ्गानां विभूषणम्। यथा कुमारसंभवे (७।१३ )- 'तां प्राझुखीं तत्र निवेश्य बालां क्षणं व्यलम्बन्त पुरो निषण्णाः। भूतार्थशोभाहियमाणनेत्राः प्रसाधने संनिहितेऽपि नार्यः ॥' इत्यादि। यथा च शाकुन्तले (२।१०)- 'अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥'

१ 'तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव। अन्यानङ्गलक्ष्मीरन्यदेव किमपि साधयति ॥' इति च्छाया. २ 'अल्पालापः' इति पाठ :. ३ 'यत्किमपि प्रेक्षमाणां भणमानां रे यथा तथैव। निर्ध्याय स्नेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य ।।' इति च्छाया. ४ 'तया झटित्यस्या: प्रवृत्ताः सर्वाङ्गं विभ्रमाः स्तनो्गेदे। संशयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि ॥' इति च्छाया.

श्रो० ३४-३६] अवलोकसमेतम्। ५३

अथ कान्ति :- मेन्मथामापितच्छाया सैव कान्तिरिति स्मृता॥ ३५॥ शोभैव रागावतारघनीकृता कान्तिः। यथा- 'उन्मीलद्वदनेन्दुदी प्तिविसरर्दूरे समुत्सारितं भिन्नं पीनकुचस्थलस्य च रुचा हस्तप्रभाभिर्हतम्। एतस्या: कलविङ्ककण्ठकदलीकल्पं मिलत्कौतुका- दप्राप्ताङ्गसुखं रुषेव सहसा केशेषु लग्नं तमः ।।' यथा हि महाश्वेतावर्णनावसरे भट्टवाणस्य। अथ माधुर्यम्- अनुल्वणत्वं माधुये यथा शाकुन्तले (१।९७)- 'सरसिजमनुविद्वं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनास् ।' अथ दीप्ति :- दीपि: कान्तेस्तु विस्तर:। यथा- 'देओ पसिअ णिअंतसुमुहससिजोण्हाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारिआण विग्घं करेसि अण्णाण विहआसे ।।' अथ प्रागल्भ्यम्- निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं मनःक्षोभपूर्वकोऽङ्गसाद := साध्वसम्, तदभावः प्रागल्भ्यम्। यथा ममैव- 'तथा ब्रीडाविधेयापि तथा मुग्धापि सुन्दरी। कलाप्रयोगचातुर्ये सभासाचार्यकं गता ॥' अथौदार्यम्- औदार्ये प्रश्रयः सदा॥३६॥ यथा (गाथा० ३।२६)- 'दिअहं खु दुक्खिआए सअलं काऊण गेहवावारं। गरुएवि मण्णुदुक्खे भरिमो पाअंतसुत्तस्स ।।' यथा वा-'भ्रूभङ्के सहसोद्रता' (रत्ना० २।२१) इत्यादि।

१ 'मन्मथाध्यासित' इति पाठः. २ 'दैवादृष्ट्रा नितान्तसुमुखशशिज्योत्साविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासां विहताशे ॥' इति च्छाया. ३ 'दिवसं खलु दुःखितायाः सकलं कृत्वा गृहव्यापारम्। गुरुण्यपि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सुप्तस्य ।' इति च्छाया.

५४ दुशरूपक [प्रकाशः २

अथ घैर्यम्- चापलाविहता धैर्ये चिद्ृत्तिरविकत्थना। चापलानुपहता मनोवृत्तिरात्मगुणानामनाख्यायिका वैर्यमिति। यथा मालती- माधवे (२।२)- 'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति। मम तु दयितः 'लाध्यस्तातो जनन्यमलान्वया कुलममलिनं न लेवायं जनो न च जीवितम् ।।' अथ स्वाभाविका दश। तत्र- प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः॥३७॥ प्रियक्कतानां वाग्वेषचेष्टानां शृङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनुकरणं=लीला। यथा ममव- ''तह दिठ्ठं तह भणिअं ताए णिअदं तहा तहा सीणं। अवलोहअं सइण्हं सविव्भमं जह सवत्तीहिं ॥' चथा वा-'तेनोदितं वदति याति तथा यथासौ' इत्यादि। अथ विलास :- तत्कालिको विशेषस्तु विलासोऽङ्गक्रियादिषु। दयितावलोकनादिकालेऽसे कियायां वचने च सातिशयविशेषोत्पत्तिः=विलासः । यथा मालतीमाधवे (१।२९)- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः।. तद्भूरिसातिकविकारविशेषरम्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ।।' अथ विच्छित्ति :- आकल्परचनाल्पापि विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत्॥३८॥ स्तोकोऽपि वेषो बहुतरकमनीयताकारी=विच्छित्तिः। यथा कुमारसंभवे (७1१७)- 'कर्णार्पितो रोध्रकषायरूक्षे गोरोचनामेदनितान्तगौरे। तस्याः कपोले परभागलाभाद्वबन्ध चक्षूंपि यवप्ररोहः ।' अथ विभ्रम :- विभ्रमस्त्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः। यथा- 'अभ्युद्रते शशिनि पेशलकान्तदूतीसंलापसंवलितलोचनमानसाभिः । अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषाविन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभि: ।।'

१ 'तथा दृष्टं तथा भणितं तथा नियतं तथा तथा शीर्णम्। अवलोकितं सतृष्णं सविभ्रमं यथा सपतीभि: ॥' इति च्छाया. २ 'क्रियोक्तिषु' इति पाठ:

ग्रो. ३७-४०] अवलोकसमेतम्। ५५

यथा वा ममैव- 'श्रुलायातं बहिः कान्तमसमाप्नविभूषया। भालेऽञ्नं दृशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥' अथ किलकिश्चितम्- क्रोधाश्ुहर्षभीत्यादेः संकरः किलकिश्चितम्॥३९॥ चथा ममेव- 'रतिकीडादयूते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः क्वणितकलकण्ठार्घमधरे। कृतभ्रूभङ्गासौ प्रकटितविलक्षार्धरुदित- स्मितक्रोधोन्द्रान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि मुखम् ॥' अथ मोट्टायितम्- मोट्टायितं तु तद्भावभावनेष्टकथादिषु। इष्टकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेण भावितान्तःकरणतं= मोट्टायितम्। यथा पद्मगुप्तस्य- चित्रवर्तिन्यपि नृपे तत्त्वावेशेन चेतसि। त्रीडार्धवलितं चके मुखेन्दुमवशैव सा ।।' यथा वा- 'मातः कं हृदये निधाय सुचिरं रोमाश्चिताङ्गी मुहु- जृम्भामन्थरतारकां सुललितापाङ्गां दधाना दृशम्। सुप्तेवालिखितेव शून्यहृदया लेखावशेषीभव- स्यात्मद्रोहिणि किं हिया कथय मे गूढो निहन्ति स्मरः ॥' यथा वा ममैव- 'स्मरदवथुनिमित्तं गूढमुन्नेतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखीभिः। भवति विततपृष्ठोदस्तपीनस्तनाग्रा ततवलयितबाहुर्जृम्भितैः साङ्भङ्गैः ।।' अथ कुट्टमितम्- सानन्दान्त: कुट्टमितं कुप्येत् केशाधरग्रहे॥४० ॥ यथा- 'नान्दीपदानि रतिनाटकविभ्रमाणामाज्ञाक्षराणि परमाण्यथवा स्मरस्य । दष्टेऽधरे प्रणयिना विधुताग्रपाणेः सीत्कारशुष्करुदितानि जयन्ति नार्याः ।।' अथ बिब्बोक :-

यथा ममैव- 'सव्याजं तिलकालकान्विरलयंल्लोलाङुलि: संस्पृशन्

५६ दशरूपकं [ प्रकाश: २

यद्धूभङ्गतरङ्विताश्चितदृशा सावज्ञमालोकित- स्तद्गर्वादवधीरितोऽस्मि न पुनः कान्ते कृतार्थीकृतः ।' अथ ललितम्- सुकुमाराङ्गविन्यासो मसृणो ललितं भवेत् ॥ ४१॥ यथा ममैव- 'सत्रूभङ्गं करकिसलयावर्तनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याच्वलेन। विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया स्वैरयातै- र्निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पङ्कजाक्षी ।।' अथ विहृतम्- प्राप्तकालं न यड्रयाड्गीडया विहृतं हि तत्। प्राप्तावसरस्यापि वाक्यस्य लज्जया यदवचनं तद्विहृतम्। यथा (अमरु० ग्लो० १३६/- 'पादाङ्गुष्टेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोलतारे। वकं हीनम्रमीषत्स्फुरदधरपुटं वाक्यगर्भ दधाना यन्मां नोवाच किंचित्स्थितमपि हृदये मानसं तद्दुनोति ।।' अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह- मन्री सवं वोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने॥ ४२॥ तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्नावापादिलक्षणायां मत्री वात्मा वोभयं वा सहायः। तत्र विभागमाह- मन्रि्रिणा ललितः शेषा मन्रि्रिसायत्तसिद्धयः। उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्यायत्तसिद्धिः । शेषा := धीरोदात्तादयः । अनियमेन मन्त्रिणा स्वेन वोभयेन वाङ्गीकृतसिद्धय इति। धर्मसहायास्तु- ऋत्विकपुरोहितौ धर्में तपस्विव्रह्मवादिनः ॥४३॥ ब्रह्म=वेदः, तं वदन्ति व्याचक्षते वा तच्छीला ब्रह्मवादिनः, आत्मज्ञानिनो वा। शेषाः प्रतीताः । दुष्टदमनं=दण्डः, तत्सहायास्तु- सुहत्कुमाराटविका दण्डे सामन्तसैनिका:। स्पष्टम्। एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराणि योज्यानि। यदाह- अन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामना:।।४४।। म्लेच्छाभीरशकाराद्याः स्वस्कार्योपयोगिन:। शकार :- राज्ञः श्यालो हीनजाति:।

श्रो० ४१-५०] अवलोकसमेतम्। ५७

विशेषान्तरमाह- ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च त्रिरुपता॥४५॥ तारतम्याद्यथोक्तानां गुणानां चोत्तमादिता। एवं भावेन त्रिरूपता। उत्तमादिभावश्च न गुणसंख्योपचयापचयेन किं तर्हि गुणा- तिशयतारतम्येन। एवं नाट्ये विधातव्यो नायकः सेपरिच्छद्ः ॥४६॥ उक्तो नायकः, तव्यापारस्तूच्यते- तद्यापारात्मिका वृत्तिश्चतुर्धा तत्र कैशिकी। गीतनृत्यविलासाद्यैर्मृदु: शृङ्गारचेष्टितैः ॥४७॥ प्रवृत्तिरूपो नेतृव्यापारसभावः-वृत्तिः । सा च कैशिकी-सात्त्वती-आरभटी- भारती-भेदाच्तुर्विधा। तासां गीतनृत्यविलासकामोपभोगादयुपलक्ष्यमाणो मृदुः शृद्गारी कामफलावच्छिन्नो व्यापारः कैशिकी। सा तु-

तदित्यनेन सर्वत्र नर्म परामृश्यते। तत्र- वैदग्ध्यकरीडितं नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम्॥४८॥ हास्येनैव सश्ङ्गारभयेन विहितं त्रिधा। आत्मोपक्षेप संभोगमानैः शुङ्गार्यपि तरिधा ॥ ४९॥ शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा त्रेधा वाग्वेपचेष्टितैः। . सर्व सहास्यमित्येवं नर्माष्टादशधोदितम्॥ ५०॥ अग्राम्य इष्टजनार्जनरूपः परिहास := नर्म । तच्च शुद्धहास्येन सशङ्गार- हास्येन सभयहास्येन च रचितं त्रिविधम्। शङ्गारवदपि खानुरागनिवेदन-संभोगे- च्छाप्रकाशन-सापराधप्रिय प्रतिभेदनैस्तिविधमेव। भयनर्मापि शुद्धरसान्तराङ्गभावा- द्विविधम्। एवं षद्विधस्य प्रत्येकं वाग्वेषचेष्टाव्यतिकरेणाष्टादशविधतम्। तत्र वचो हास्यनर्म यथा (कुमार० ७।१९)- 'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रज्यिला चरणै कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥।' वेषनर्म यथा नागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकरे। क्रियानर्म यथा माल- विकाग्निमित्रे (पृ० ८१) उत्खप्रायमानस्य विदूषकस्योपरि निपुणिका सर्पभ्रमकारणं दण्डकाष्ठं पातयति। एवं वक्ष्यमाणेष्वपि वाग्वेषचेष्टापरतमुदाहार्यम्। शङ्गारवदात्मोपक्षेपनर्म यथा- 'मध्याह्नं गमय त्यज श्रमजलं स्थित्वा पयः पीयतां मा शून्येति विमुच्च पान्थ विवशः शीतः प्रपामण्डपः ।

. १ 'सपरिग्रहः' इति पाठः. २ 'रफञ्ज' इति पाठः.

५८ दशरूपकं [ प्रकाश: २

तामेव स्मर घस्मरस्मरशरत्रस्तां निजग्रेयसीं त्च्चित्तं तु न रज्जयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिकाः ॥' संभोगनर्म यथा- 'सालोए व्विअ सूरे घरिणी घरसामिअस्स घेत्तूण। णेच्छं तस्स वि पाए धुअइ हसंती हसंतस्स ॥' (गाथा० २।३०) माननर्म यथा- 'तदवितथमवादीर्यन्मम वं प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यद्दुकूलं दधानः । मदधिवसति मागाः कामिनां मण्डनश्रीर्व्रजति हि सफलतं वल्भालोकनेन ।' भयनर्म यथा रत्नावल्यामालेख्यदर्शनावसरे-'सुसंगता-जाणिदो मए एसो सव्वो वुत्तंतो समं चित्तफलएण। ता देवीए णिवेदइस्सं ।' इत्यादि। शृङ्गाराङ्गं भयनर्म। यथा ममव- 'अभिव्यक्तालीक: सकलविफलोपायविभव - श्विरं ध्याला सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्टेपं धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ।।' अथ नर्मस्फिस :- नर्मस्फिश्जः सुखारम्भो भयान्तो नवसंगमे। यथा मालविकानिमित्रे (४।१३) संकेते नायकमभिसतायां नायिकायां नायक :- 'विसृज सुन्दरि संगमसाध्वसं ननु चिरात्प्रभृति प्रणयोन्मुखे। परिगृहाण गते सहकारतां लमतिमुक्तलताचरितं मयि॥ मालविका-भेट्टा, देवीए भयेण अत्तणो वि पिअं काउं ण पारेमि' इत्यादि। अथ नर्मस्फोट :- नर्मस्फोटस्तु भावानां सूचितोऽल्परसो लवैः॥५१॥ यथा मालतीमाधवे (१।२०)-'मकरन्द :- गमनमलसं शून्या दृष्टिः शरीरमसौप्ठवं श्वसितमधिकं किं न्वेतत्स्यात्किमन्यदतोऽथ वा। भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥' इत्यत्र गमनादिभिर्भावलेशैर्माधवस्य मालत्यामनुरागः स्तोकः प्रकाश्यते। १ 'सालोके एव सूर्ये गृहिणी गृहस्वामिकस्य गृहीत्वा। अनिच्छतोऽपि पादौ धुनोति हसन्ती हसतः ॥' इति च्छाया. २ 'ज्ञातो मयैष सर्वो वृत्तान्तः सह चित्रफलकेन । तद्देव्यै निवेदयिष्यामि।' इति च्छाया. ३ 'नर्मस्फअ्जः' इति पाठः ४ 'भर्तः, देव्या भयेनात्मनोऽपि प्रियं कर्तु न पारयामि।' इति च्छाया.

शो ५१-५५ ] अवलोकसमेतम् । ५९

अथ नर्मगर्भ :- छन्ननेत्रप्रतीचारो नर्मगर्भोऽर्थहेतवे। अङ्गैः सहास्य निर्हास्यैरेभिरैषात्र कैशिकी ॥ ५२॥ यथाऽमरुशतके (ो० १९)- 'दृष्ट्रकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्ादरा- देकस्या नयने विमील्य विहितकीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ।' यथा प्रियदर्शिकायां गर्भाक्के वत्सराजवेषसुसंगतास्थाने साक्षाद्वत्सराज- ग्रवेशः । अथ सात्वती- विशोका सात्वती सत्वशौर्य त्यागदयार्जवैः। संलापोत्थापकावस्यां साङ्गात्यः परिवर्तक: ॥५३॥ शोकहीनः सत्त्वशौर्यत्यागदयाहर्षादिभावोत्तरो नायकव्यापारः=सात्त्वती । तदङ्गानि च संलापोत्थापकसाङ्कात्यपरिवर्तकाख्यानि। तत्र- संलापको गगीरोक्तिर्नानाभावरेसा मिथः। यथा वीरचरिते (पृ० ६८-६९)-'राम :- अयं स यः किल सपरिवार- कार्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नीललोहितेन परिवत्सरसहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीकृत: परशुः। परशुराम :- राम राम दाशरथे, स एवायमाचार्यपादानां प्रियः परशुः,- शस्त्रप्रयोगखुरलीकलहे गणानां सैन्यर्वृतो विजित एव मया कुमारः । एतावतापि परिरभ्य कृतप्रसादः प्रादादमुं प्रियगुणो भगवान्गुरु्मे ।।2 (वीर० २।३४) इत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपरछचुरामयोरन्योन्यगभीरवचसा संलाप इति। अथोत्थापक :- उत्थापकस्तु यत्रादौ युद्धायोत्थापयेत् परम् ॥५४ ॥ यथा वीरचरिते (५४९)- 'आनन्दाय च विस्मयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा वैतृष्ण्यं नु कुतोऽद संप्रति मम लद्दर्शने चक्षुषः । तत्सांगत्यसुखस्य नास्मि विषयः किं वा बहुव्याहतै- रस्मिन्विश्रुतजामदभ्यविजये वाहौ धनुर्जृम्भताम्।।' अथ साङ्गात्य :- मन्रार्थदैवशक्यादेः साङ्गात्यः सङ्गभेदनम्। १ 'रसात्मकः' इति पाठ :.

६० दुशरूपकं [प्रकाश: २

मन्त्रशत्त्या, यथा मुद्राराक्षसे राक्षससहायादीनां चाणक्येन सवुद्ा मेदनम्। अर्थशत्त्या तत्रैव, यथा पर्वतकाभरणस्य राक्षसहस्तगमनेन मलय- केतुसहोत्थायिभेदनम्। दैवशत्तया तु, यथा रामायणे रामस्य दैवशत्त्या रावणाद्विभीषणस्य भेद इत्यादि। अथ परिवर्तक :- प्रारब्धोत्थानकार्यान्यकरणात् परिवर्तकः ॥५५॥ प्रस्तुतस्योद्योगकार्यस्य परित्यागेन कार्यान्तरकरणं=परिवर्तकः । यथा वीर- चरिते (२।३८)- 'हेरम्बदन्तमुसलोल्िख्त्रितकभित्ति वक्षो विशाखविशिखव्रणलाञ्छनं मे। रोमाच्चकञ्नु कितमद्भुतवीरलाभाद्यत्सत्यमद्य परिरब्धुमिवेच्छते लाम्॥ राम :- भगवन्, परिरम्भणमिति प्रस्तुतप्रतीपमेतत्।' इत्यादि। सात्त्वती मुपसंहरन्नार भटीलक्षणमाह- एभिरङ्गेश्चतुर्धेयं सात्त्वत्यारभटी पुनः।

संक्षितिका स्यात्संफेटो वस्तूत्थानावपातने। मायामन्नरवलेना विद्यमानवस्तुप्रकाशनम् । तन्न्रबलादिन्द्रजालम्। तत्र- संक्षिप्तवस्तुरचना संक्षित्तिः शिल्पयोगतः॥।५७॥ पूर्वनेतृ निवृत्यान्ये नेत्रन्तरपरिग्रहः। मृद्वंशदलचर्मादिद्रव्ययोगेन वस्तूत्थापनं संक्षिप्तिः। यथोदयनचरिते किलि- अहस्थिप्रयोग:। पूर्वनायकावस्थानिवृत्त्यावस्थान्तरपरिग्रइमन्ये संक्षिप्तिकं मन्यन्ते। यथा वालिनिवृत्त्या सुग्रीवः । यथा च परशुरामस्यौद्धलनिवृत्त्या शान्तलापादनं 'पुण्या ब्राह्मणजाति :- ' (वीर० ४।२२) इत्यादिना। अथ संफेट :- संफेटस्तु समाघातः क्रुद्धसंर्धयोई्योः ॥५८॥ यथा माधवाघोरघण्टयोर्मालतीमाधवे। इन्द्रजिल्लक्ष्मणयोश्व रामायणप्रतिब- द्ववस्तुषु। अथ वस्तूत्थापनम्- मायादयुत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते। यथोदात्तराघवे,- 'जीयन्ते जयिनोऽपि सान्द्रतिमिरव्रातैर्वियद्यापिभि- र्भाखन्तः सकला रवेरपि रुच: कस्मादकस्मादमी।

इत्यादि।

श्रो० ५५-६५ ] अवलोकसमेतम्। ६१

अथावपात :- अवपातस्तु निष्कामग्रवेशत्रासविद्रवैः॥५९॥ यथा रत्नावल्याम् (२।२)- 'कण्ठे कृत्वावशेषं कनकमयमधः शृङ्गलादाम कर्ष- न्क्रान्ता द्वाराणि हेलावलचरणवलत्किङ्गिणीचक्रवालः । दत्तातङ्को गजानामनुसृतसरणिः संत्रमादश्वपालैः प्रभ्रष्टोऽयं प्रवङ्गः प्रविशति नृपतेमन्दिरं मन्दुरातः ।।' 'नष्टं वर्पवरमनुष्यगणनाभावादकृलवा त्रपा- मन्तः कक्चुकिकच्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदशं नाम्र: किरातः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकेरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥' (रत्ना० २।३) यथा च प्रियदर्शिकायां प्रथमेऽक्के विन्व्यकेत्ववस्कन्दे। उपसंहरति- एमिरङ्गश्चतुर्धेयं नार्थवृत्तिरतः परा। चतुर्थी भारती सापि वाच्या नाटकलक्षणे॥। ६० ॥ कैशिकीं सात्वतीं चार्थवृत्तिमारभटीमिति। पठन्तः पश्चमीं वृत्तिमौद्भटाः प्रतिजानते ॥६१॥ सा तु लक्ष्ये क्वचिदपि न दृश्यते न चोपपद्यते रसेषु हास्यादीनां भार- त्यात्मकत्वात्। नीरसस्य च काव्यार्थस्य चाभावात्। तिस्र एवता अर्थवृत्तयः । भारती तु शब्दवृत्तिरामुखसङ्गत्वात्तत्रेव वाच्या। वृत्ति नियममाह- शृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्वत्यारभटी पुनः। रसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती॥ ६२॥ देशभेदभिन्नवेपादिस्तु नायकादिव्यापारः प्रवृत्तिरित्याह- देशभाषाक्रकियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः। लोकादेवावगम्यैता यथौचित्यं प्रयोजयेत् ॥६३॥ तत्र पाठ्यं प्रति विशेष :- पाठ्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कृतात्मनाम्। लिङ्गिनीनां महादेव्या मन्त्रिजावेश्ययोः क्वचित् ॥ ६४ ॥ क्वचिदिति देवीप्रभृतीनां संबन्धः । स्त्रीणां तु प्राकृतं प्रायः शौरसेन्यधमेपु च।

१ 'अधिगम्य', 'उपगम्य', 'अनुगम्य' इति पाठा: २ 'शूरसेनी', 'सौरसेनी' इति पाठौ. द० ६

६२ दशरूपकं [प्रकाश: २

प्रकृतेरागतं प्राकृतम् । प्रकृतिः संस्कृतं तद्भवं तत्समं देशीत्यनेकप्रकारम् । शौरसेनी मागधी च खशास्रनियते। पिशाचात्यन्तनीचादौ पैशाचं मागधं तथा ॥ ६५॥ यद्देशं नीचपात्रं यत्तदेशं तस्य भाषितम्। कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भापाव्यतिक्रमः ॥६६॥ स्पष्टार्थमेतत्। आमन्चयामन्नकोचित्येनाम त्रणमाह- भगवन्तो वरैर्वाच्या विद्वद्देवर्षिलिङ्गिनः । विप्रामात्याग्रजाश्चाऽडर्या नटीसूत्रभृतौ सिथः॥६७॥ आर्याविति संबन्धः । रथी सूतेन चायुष्मान् पूज्येः शिष्यात्मजानुजा:। वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगृहीताभिधस्तु तैः॥६८॥ अपिशब्दात् पूज्येन शिष्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः । सोऽपि तैस्तातेति सुगृहीतमाना चेति। भावोऽनुगेन सूत्री च मार्षेत्येतेन सोऽपि च। सूत्रधारः पारिपार्श्वेकेन भाव इति वक्तव्यः । स च सूत्रिणा मार्ष इति। देवः सामीति नृपतिर्भृत्यैर्भट्टिति चाधमैः ॥६९॥ आमन्त्रणीया: पतिवज्येष्टमध्याधमैः स्त्रियः। विद्वद्देवादिस्त्रियो भर्तृवदेव देवरादिभिर्वाच्याः । तत्र स्त्रियं प्रति विशेषः । समा हलेति प्रेष्या च हञ्जे वेश्योऽजुका तथा॥ ७० ॥ कुट्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरती जनैः। विदूषकेण भवती रोजी चेटीति शब्द्ते॥ ७१॥ पूज्या जरती अम्बेति। स्पष्टमन्यत्। चेष्टागुणोदाहृतिसत्त्वभावानशेपतो नेतृदशाविभिन्नान्। को वक्तुमीशो भरतो न यो वा यो वान देव: शशिखण्डमौलिः।७२॥ दिझ्ात्रं दर्शितमित्यर्थः । चेष्टाः=लीलाद्ाः, गुणाः=विनयाद्याः, उदाहृतय := संस्कृतप्राकृताद्या उक्तयः, सत्त्वं=निर्विकारात्मकं मनः, भाव := सत्त्वस्य प्रथमो विकारः, तेन हावादयो द्युपलक्षिताः॥ इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृता दशरूपावलोके नेतृप्रकाशो नाम द्वितीयः प्रकाशः समाप्ः ।

१ सौरसेनी' इति पाठः. २ 'अर्जका' इति पाठः. ३ 'कुट्टिन्यनुगतैः पूजा अम्बेति युवतीजनः' इति पाठः. ४ 'राश्ा' इति पाठ :.

श्रो० १-४] अवलोकसमेतम्। ६३

तृतीय: प्रकाशः । बहुवक्तव्यतया रसविचारातिलद्दनेन वस्तुनेतृरसानां विभज्य नाटकादिषू- पयोग: प्रतिपाद्यते- प्रकृतित्वादथान्येषां भूयोरसपरिग्रहात्। संपूर्णलक्षणत्वाच्च पूर्व नाटकमुच्यते ॥१॥ उद्दिष्टवर्मकं हि नाटकमनुद्दिष्टधर्माणां प्रकरणादीनां प्रकृतिः । शेषं प्रतीतम् । तत्र- पूर्वरङ्गं विधायादौ सूत्रधारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्वदपर: काव्यमास्थापयेन्नटः॥२॥ पूर्व रज्यतेऽस्मिन्निति पूर्वरज्गो नाय्यशाला। तत्स्थप्रथमप्रयोगव्युत्थापनादौ पूर्वरज्नता। तं विधाय विनिर्गते प्रथमं सूत्रधारे तद्वदेव वैष्णवस्थानकादिना प्रविश्यान्यो नटः काव्यार्थ स्थापयेत्। स च काव्यार्थस्थापनात् सूचनात् स्थापकः । दिव्यमर्त्ये स तद्ूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः। सूचयेद्वस्तु वीजं वा मुखं पात्रमथापि वा । ३ ।। स स्थापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूला मर्लय च मर्त्यरूपो भूला मिश्रं च दिव्यम्त्ययोरन्यतरो भूला सूचयेत्। वस्तु=बीजं मुखं पात्रं वा। वस्तु यथोदा- त्तराघवे- 'रामो मूर्ि निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- स्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहैवोज्झितम्। तौ सुग्रीवविभीषणावनुगतो नीतो परां संपदं प्रोद्वृत्ता दशकन्धरप्रनृतयो व्वस्ताः समस्ता द्विषः ॥' बीजं यथा रत्नावल्याम् (१1६)- 'द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात्। आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।' मुखं यथा- 'आसादित प्रकट निर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतवन्धुजीवः ।l' पात्रं यथा शाकुन्तले (१।५)- 'तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ।I' रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्ोकैः काव्यार्थसूचकैः। ऋतुं कंचिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ॥४॥ रङ्गस्य प्रशस्तिं काव्यार्थानुगतार्थैः 'ोकैः कृत्वा,- 'औत्सुक्येन कृतत्रा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैनीताभिमुख्यं पुनः।

६४ दशरूपकं प्रकाश: ३

दृष्टाग्े दरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसताग्लिष्टा शिवा पातु वः ॥' (रत्ना० १।२) इत्यादिभिरेव भारतीं वृत्तिमाश्रयेत्। सा तु,- भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः। भेदैः परोचनायुक्तर्वीथीप्रहसनामुखैः ॥५॥ पुरुषविशेपप्रयोज्यः संस्कृतवहुलो वाक्प्रधानो नटाश्रयो व्यापार := भारती। प्ररोचनावीथीप्रहसनामुखानि चास्यामङ्गानि। यथोद्देशं लक्षणमाह- उन्मुखीकरणं तत्र प्रशंसात: प्रोचना। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रोतृणां प्रवृत्त्युन्मुखीकरणं=प्ररोचना। यथा रत्नाव- ल्याम् (१।५)- 'श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद येषा गुणग्राहिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम्। वस्तेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन- मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ।।' वीथी प्रहसनं चापि स्वग्रसङ्गेऽभिधास्यते ॥ ६॥

सूत्रधारो नटीं बूते मार्षे वाथ विदूषकम्॥ ७॥ स्वकार्य प्रस्तुताक्षेपि चित्रोक्त्या यत्तदामुखम्। प्रस्तावना वा तत्र स्युः कथोद्वातः प्रवृत्तकम् ॥८॥ प्रयोगातिशयश्चाथ वीथ्यङ्गानि त्रयोदश। तत्र कथोद्वात :- ख्वेतिवृत्तिसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सूत्रिणः ॥९॥। गृहीत्वा प्रविशेत्पात्रं कधोद्वातो द्विधैव सः। वाक्यं यथा रत्नावल्याम् (१।६)-'यौगंधरायणः-द्वीपादन्यस्मादपि-" इति। वाक्यार्थ यथा वेणीसंहारे (१।७)-'भीमः- निर्वाणवैरिदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डतनयाः सह केशवेन। रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्याः ॥' ततोऽर्थेनाह (वे० सं० १।८)-'भीमः- लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य। आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।' १ 'वाक्यं वाक्यार्थमथवा प्रस्तुंतं यत्र सूत्रिणः' इति पाठ :.

श्रो० ५-१४ ] अवलोकसमेवम्। ६५

अथ प्रवृत्तकम्- कालसाम्यसमाक्षिप्प्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम् ॥१०॥ प्रवृत्तकालसंमानगुणवर्णनया सूचितपात्रप्रवेश := प्रवृत्तकम्। यथा- 'आसादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः शरत्समय एष विशुद्धकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं रामो दशास्यमिव संभृतबन्धुजीवः।। (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो रामः । )' अथ प्रयोगातिशय :- एषोऽयमित्युपक्षेपात् सूत्रधारप्रयोगतः। पात्रप्रवेशो यत्रैष प्रयोगातिशयो मतः ॥ ११॥ यथा-'एष राजेव टुष्यन्तः' इति। अथ वीथ्यङ्गानि- उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्चत्रिगते छलम्। वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके ॥ ६२॥ असत्प्रलापव्याहारमृद्दवानि त्रयोदश। तत्र- गूढार्थपदपर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा॥१३ ॥ यत्रान्योन्यं समालापो द्वेधोद्धात्यं तदुच्यते। गूढार्थ पदं तत्पर्यायश्चेत्येवं माला। प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला। द्वयोरुक्ति- प्रयुक्तौ तद्विविधमुद्धात्यकम्। तत्रादं विक्रमोर्वश्यां यथा-'विदूषकः-भो वअस्स, को एसो कामो जेण तुमं पि दूमिजसे। सो किं पुरिसो आदु इत्थिअ तति। राजा-सखे,- मनोजातिरनाधीना सुखेष्वेव प्रवर्तते। स्नेहस्य ललितो मार्ग: काम इत्यभिधीयते॥ विदूषक :- एवं पि ण जाणे। राजा-वयस्य, इच्छाप्रभवः स इति। विदूषक :- कि जो जं इच्छादि सो तं कामेदित्ति। राजा-अथ किम्। विदूषकः-ता जाणिदं जह अहं सूअआरसालाए भोअणं इच्छामि।' द्वितीयं यथा पाण्डवानन्दे- 'का श्ाघ्या गुणिनां क्षमा परिभवः को यः स्वकुल्यैः कृतः किं डुःखं परसंश्रयो जगति क: श्ाष्यो य आश्रीयते। को मृत्युर्व्यसनं शुचं जहृति के यैरनिर्जिताः शत्रवः कैर्विज्ञातमिदं विराटनगरे छन्नस्थितः पाण्डवैः ॥'

१ 'भो वयस्य, क एप कामो येन त्वमपि दूयसे। स किं पुरुषोऽथवा स्त्रीति।' इति च्छाया. २ 'एवमपि न जानामि ।' इति च्छाया. ३ 'कि यो यदिच्छति सं तत्कामयतीति ।' इति च्छाया. ४ 'तज्यातं यथाहं सूपकारशालायां भोजन- मिच्छामि।' इति च्छाया.

६६ दशरूपकं [प्रकाश:

अथावलगितम्- यत्रैकत्र समावेशात् कार्यमन्यत्प्रसाध्यते॥। १४ । प्रस्तुतेSन्यत्र वान्यत्स्या्तच्चावलगितं द्विधा। तत्रादं यथोत्तरचरिते समुत्पन्नवनविहारगर्भदोहदायाः सीताया दोहदकार्येऽनु- अ्रविश्य जनापवादादरण्ये त्यागः । द्वितीयं यथा छलितरामे-'राम :- लक्ष्मण, तातवियुक्तामयोध्यां विमानस्थो नाहं प्रवेषं शक्रोमि। तदवतीर्य गच्छामि। कोऽपि सिंहासनस्याधः स्थितः पादुकयोः पुरः। जटावानक्षमाली च चामरी च विराजते ॥।' इति भरतदर्शनकार्यसिद्धिः । अथ प्रपश्च :- अैसन्ूतं मिथः स्तोत्रं प्रपश्चो हास्यकृन्मतः ॥१५॥ असद्भूतेनार्थेन पारदार्यादिनैपुण्यादिना याऽन्योन्यस्तुतिः स प्रपव्चः । यथा कर्पूरमञ्चर्याम्-'भैरवानन्द :- रंडा चंडा दिक्खिदा धम्मदारा मज्जं मंसं पिज्जए खजए अ। भिक्खा भोजं चम्मखंडं च सेजा कोलो धम्मो कस्स णो होइ रम्मो ।।' अथ त्रिगतम्- श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिगतं त्विह। नटादित्रितयालाप: पूर्वरङ्गे तदिष्यते ॥१६॥ यथा विक्रमोर्वश्याम् (१।३)- 'मत्तानां कुसुमरसेन षट्पदानां शव्दोऽयं परभृतनाद एष धीरः । कैलासे सुरगगसेविते समन्तात्किन्नर्यः कलमधुराक्षरं प्रगीताः ॥' अथ छलनम्- प्रियामैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य छेलनाच्छलम्। यथा वेणीसंहारे (५२६)-'भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी राजा डुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम्। कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासा: क्कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत पुरुषा द्रष्टमभ्यागतौ खः ।।'

१ 'असद्भूतमिथ:स्तोन्रं' इति पाठः. २ 'रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च। भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः ।' इति च्छाया. ३ 'छलना' इति पाठ :.

श्ों० १४-१८ ] अवलोकंसमेतम्। ६.७

अथ वाककली- विनिवृत्त्यास्य वाकेली द्विस्त्रिः प्रत्युक्तितोऽपि वा ॥१७॥ अस्येतिवाक्यस्य प्रकरान्तस्य साकाङ्कस्य विनिवर्तनं=वाकेली। द्वित्रिर्वा उक्ति- प्रत्युक्तयः । तत्राद्या यथोत्तरचरिते (३।२६ )-'वासन्ती- वं जीवितं ल्वमसि मे हृदयं द्वितीयं वं कौमुदी नयनयोरमृतं लमड्े। इत्यादिभि: प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥' उत्तिप्रत्युक्तितो यथा रत्नावल्याम् (पृ० २०)-'विदूषकः-भोदि मअणिए, में पि एदं चच्चरिं सिक्खावेहि।' 'मदनिका-हैदास, ण क्खु एसा चचरी। दुवदिखंडअं क्खु एदं। विदूषकः-ोदि, किं एदिणा खंडेण मोदआ करीअंति। मदनिका-णैहि। पढीअदि वखु एदं ।' इत्यादि। अथाधिबलम्- अन्योन्यवाक्याधिक्योकि: स्पर्धयाऽधिवलं भवेत्। यथा वेणीसंहारे (५२७)-'अर्जुन :- सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः । रणशिरसि निहन्ता तम्य राधासुतस्य प्रणमति पितरा वां मध्यमः पाण्डपुत्रः ॥' इत्युपक्रमे 'राजा-अरे, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः। किंतु,- द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्तां रणाङ्गणे। मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकाभङ्गभीषणस् ।' (वे० सं० ५३४)

अथ गण्ड :- गण्डः प्रस्तुतसंबन्धिभिन्नार्थ सहसोदितम्॥१८॥ यथोत्तरचरिते (१।३८)-'राम :- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहलश्चन्दनरसः । अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी-देवे, उअत्थिदो। राम :- अयि, क: १ प्रती हारी- देवस्स आसण्णपरिचारओ दुम्मुहो।' इति।

१ 'भवति मदनिके, मामप्येतां चर्चरीं शिक्षय।' इति च्छाया. २ 'हताश, न सल्वेषा चर्चरी। द्विपदीखण्डकं खत्वेतत् ।' इति च्छाया. ३ 'भवति, किमेतेन खण्डेन मोदकाः क्रियन्ते।' इति च्छाया. ४ 'नहि। पठ्यते खल्तेतत् ।' इति च्छाया. ५ 'देव, उपस्थितः ।' इति च्छाया. ६ 'देवस्यासन्नपरिचारको; दुर्मुखः ।' इति च्छाया.

६८ दुशरूपक [प्रकाश: ३

अथावस्यन्दितम्- रसोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत्। यथा छलितरामे-'सीता-जाद, कहं, क्खु तुम्हेहिं अजुज्झाए गंतव्वं। तहिं सो राआ विणएण णमिदव्वो। लच :- अम्ब, किमावाभ्यां राजोपजी- विभ्यां भवितव्यम् ? सीता-जाद, सो क्खु तुम्हाणं पिदा। लवः-किमा- वयो रघुपतिः पिता? सीता-(साशङ्कम्।) जाद, ण क्खु परं तुम्हाणं। सअलाए जेव्व पुहवीए।' इति। अथ नालिका- सोपहासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥ १९॥ यथा मुद्राराक्षसे-(पृ० ७२) 'चर :- हंहो बम्हण, मा कुप्प । किं पि तुह उअज्झाओ जाणादि। किं पि अम्हारिसा जणा जाणंति। शिष्य :- किमस्मदुपाध्यायस्य सर्वज्ञत्वमपहर्तुमिच्छसि ? चरः-येदि दे उवज्झाओ सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कस्स चंदो अणभिप्पेदो त्ति। शिष्य :- किमनेन ज्ञातेन भवति ?' इत्युपक्रमे 'चाणक्यः-चन्द्रगुप्तादपरक्तान् पुरुषाज्ञानामि।' इत्युक्त भवति । अथासत्यलाप :- असंबद्ध कथाप्रायोऽसत्प्रलापो यैथोत्तर:। ननु चासंवद्धार्थतेSसंगतिरनाम वाक्यदोष उक्तः। तन्न। उत्सप्नायितम- दोन्मादशैशवादीनामसंबद्धप्रलापितैव विभावः । यथा- 'अर्चिष्मन्ति विदार्य वभ्रकुहराण्यासक्कतो वासुके- रङ्डत्या विपकर्वुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्गरान्। एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षडिति प्रध्वस्तसंख्याक्रमा वाचः क्रौच्चरिपोः शिशत्विकलाः श्रेयांसि पुष्णन्तु वः ॥' यथा च- 'हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्या हता। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ।।' यथा वा- 'भुक्ता हि मया गिरयः स्नातोऽहं वहिना पिबामि वियत्। हरिहरहिरण्यगर्भा मत्पुत्रास्तेन नृत्यामि ॥' -

१ 'जात, कल्यं खलु युवाभ्यामयोध्यायां गन्तव्यम्। तर्हि स राजा विनयेन नमितव्यः ।' इति च्छाया. २ 'जात, स खलु युवयोः पिता।' इति च्छाया. ३ 'जात', न खलु परं युवयोः । सकलाया एव पृथिव्याः ।' इति च्छाया. ४ 'हंहो ज्राह्मण, मा कुप्य। किमपि तवोपाध्यायो जानाति । किमप्यस्मादृशा जना जान- न्ति। इति च्छाया. ५ 'यदि त उपाध्यायः सर्व जानाति तज्जानातु तावत्कस्य चन्द्रोडभिप्रेत इति।' इति च्छाया. ६ 'यथोत्तरम्' इति पाठः ।

श्ो० १९-२३] अवलोकसमेतम्। ६९

अथ व्याहार :- अन्यार्थमेव व्याहारो हास्यलोभकरं वचः॥ २० ॥ यथा मालविकानिमित्र (पृ० २८-३०) लास्यप्रयोगावसाने-'(मालविका निर्गन्तुमिच्छति ।) विदूषक :- मौ दाव। उवएससुद्धा गमिस्ससि।' इत्युपक्रमे 'गणदास :- (विदूपकं प्रति।) आर्य, उच्यतां यस्तया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषक :- पेढमं पच्चसे बम्हणस्स पूआ भोदि। सा तए लंघिदा। (मालविका स्मयते।)' इत्यादिना नायकस्य विश्रब्धनायिकादर्शनप्रयुक्तेन हास्यलोभकारिणा वचनेन व्याहारः। अथ मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर्मृदवं हि तत्।. यथा शाकुन्तले (२/५)- 'मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामुपलक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्पः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्येचले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः ॥' इति मृगयादोषस्य गुणीकारः । यथा च- 'सततम निर्व्ृतमानसमायाससहस्त्र संकुलक्लिष्टम्। गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम् ।।' इति राज्यगुणस्य दोषीभावः। उभयं वा- 'सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्नणाः सर्वत्रैव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं संदा। अव्युत्पन्नमतिः कृतेन न सता नैवासता व्याकुलो युक्त्तायुक्तविवेकशून्यहृदयो धन्यो जनः प्राकृतः ॥' इति प्रस्तावनाङ्गानि। एषामन्यतमेनार्थ पात्रं चाक्षिप्य सूत्रभृत्॥२१॥ प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रपश्चयेत्। तत्र- अभिगम्यगुणैर्युक्तो धीरोदात्तः प्रतापवान्॥ २२॥ कीर्तिकामो महोत्साहस्त्रय्यास्त्राता महीपतिः।

१ 'मा तावत् । उपदेशशुद्धा गमिष्यसि ।' इति च्छाया. २ 'प्रथमं प्रत्यूषे श्राह्मणस्य पूजा भवति। सा तया लङ्खिता।' इति च्छाया. ३ 'अभिगामि', 'अधिगम्य' इति पाठौ.

७० दशरूपकं [प्रकाशः ३

प्रख्यातवंशो राजषिर्दिव्यो वा यत्र नायकः ॥ २३॥ तत्प्रख्यातं विधातव्यं वृत्तमत्राधिकारिकम्। यत्रेतिवृत्ते सत्यवागसंवादकारिनीतिशास्त्रप्रसिद्धाभिगामिकादिगुणयुक्तो रामा- यणमहाभारतादिप्रसिद्धो धीरोदान्तो राजर्षिर्दिव्यो वा नायकस्तत्प्रख्यातमेवात्र नाटक आधिकारिकं वस्तु विधेयमिति। यत्तत्रानुचितं किंचिन्नायकस्य रसस्य वा ॥ २४ ॥ विरुद्धं तत्परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत्। यथा छद्मना वालिवधो मायुराजेनोदात्तराघवे परित्यक्तः । वीरचरिते नु रावणसौहृदेन वाली रामवधार्थमागतो रामेण हत इत्य- न्यथा कृतः । अद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद्विभज्य च॥२५॥ खण्डशः संधिसंज्ञांश्च विभागानपि खण्डयेत्। अनौचित्यरसविरोधपरिहारपरिशुद्धी कृतसूचनीयदर्शनीयवस्तुविभागफलानुसा-

विभजेत्। पुनरपि चैकेकस्य भागस्य द्वादश त्रयोदश चतुर्दशेतेवमङ्गसंज्ञानां संधीनां विभागान् कुर्यात्। चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा॥ २६॥ पताकावृत्तमप्यूनमेकादैरतुसंधिभिः। अङ्गान्यत्र यथालाभमसंधिं प्रकरीं न्यसेत् ।।२७॥ अपरमपि प्रासङ्ञिकमितिवृत्तमेकादैरनुसंधिभिर्न्यूनमिति प्रधानेतिवृत्तादेक- द्वित्रिचतुर्भिरनुसंधिभिर्नूनं पताकेतिवृत्तं न्यसनीयम्। अङ्गानि च प्रधानावि- रोधे यथालाभं न्यसनीयानि। प्रकरीतिवृत्तं लपरिपूर्णसंधि विधेयम्। तत्रैवं विभक्ते- आदौ विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः। इयमत्र कार्ययुक्ति: । अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ॥ २८॥ यदा संदर्शयेच्छेषं कुर्याद्विष्कम्भकं तदा। यदा तुं सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते॥ २९॥ आदावेव तदाङ्क: स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः। स च- प्रत्यक्षनेतृचरितो विन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः ॥ ३० ॥ अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः। रङ्गप्रवेशे साक्षान्निर्दिश्यमाननायकव्यापारो बिन्दूपक्षेपार्थपरिमितोऽनेकप्रयोज- नसंविधानरसाधिकरण उत्सङ्ग इवाङ्क: ।

झ्ो०. २३-४० ] अवलोकसमेतम् । ७१

तत्र च- अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः ॥३१॥ गृहीतमुक्तैः कर्तव्यमङ्गिनः परिपोषणम्। 'अङ्विन एवाङ्गिरसस्थायिनः संग्रहात् स्थायिनेति रसान्तरस्थायिनो ग्रहणम् । गृहीतमुक्तैः परस्परव्यतिकीणैरित्यर्थः । न चातिरसतो वस्तु दूर विच्छिन्नतां नयेत् ॥ ३२ ॥ रसं वा न तिरोदध्याद्वस्त्वलंकारलक्षणैः ।

एको रसोऽङ्गीकर्तव्यो वीर: शृङ्गार एव वा ॥३३॥ अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान्निर्वहणेऽद्ुतम्। ननु च रसान्तरस्थायिनेत्यनेनैव रसान्तराणामङ्गलवमुक्तम्। तन्न। यत्र रसान्तरस्थायी खानुभावविभावव्यभिचारियुक्तो भूयसोपनिबव्यते तत्र रसा- न्तराणामङ्गलम् । केवलस्थाय्युपनिवन्धे तु स्थायिनो व्यभिचारितैव। दूराध्यानं वर्ध युद्धं राज्यदेशादिबिप्युवम्॥ ३४ ॥ संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चानुलेपनम्। अम्वरग्रहणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत् ॥३५॥ अङ्कैनैवोपनिबध्नीत प्रवेशकादिभिरेव सूचयेदित्यर्थः । नाधिकारिवधं क्वापि त्याज्यमावश्यकं न च । अधिकृतनायकवधं प्रवेशकादिनापि न सूचयेत्। आवश्यकं तु देवपितृका- र्या्दवश्यमेव क्वचित्कुर्यान्। एकाहाचरितैकार्थमित्थमासन्ननायकम् ॥ ३६॥ पात्रैस्त्रिचतुरैरङ्कं तेषामन्तेऽस्य निर्गमः। एकदिवसप्रवृत्तैकप्रयोजनसंबद्धमासन्ननायकमबहुपात्रप्रवेशमङ्कं कुर्यात्। तेषां पात्राणामवश्यमङ्कस्यान्ते निर्गमः कार्यः । पताकास्थानकान्यत्र बिन्दुरन्ते च बीजवत्॥३७॥ एवमङ्गा: प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः । पञ्चाङ्कमेतदवरं दशाङ्कं नाटकं परम् ॥३८॥ इत्युक्तं नाटकलक्षणम् । अथ प्रकरणे वृत्तमुत्पाद्यं लोकसंश्रयम्। अमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच्च नायकम् ॥ ३९॥ धीरप्रशान्तं सौपायं धर्मकामार्थतत्परम्। शेषं नाटकवत्संधिप्रवेशकरसादिकम् ॥४0 ॥ कविबुद्धिविरचितमितिवृत्तम्। लोकसंश्रयमनुदात्तममात्याद्यन्यतमधीरप्रशान्त- १ 'अस्त्रस्य' इति पाठः. २ 'तैः कार्यम्' इति पाठः. ३ 'सोपायं' इति पाठ :.

७२ दशरूपकं प्रकाश: ३

नायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कुर्यात्। प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव। सार्थ वाहो वणिगविशेष एवेति। स्पष्टमन्यत्र। नायिका तु द्विधा नेतु: कुलस्त्री गणिका तथा। क्वचिदेकेव कुलजा वेश्या क्वापि द्वयं क्चित् । ४१ ॥। कुलजाभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नातिक्रमोऽनयोः। आभिः प्रकरणं त्रेधा संकीर्ण धूर्तसंकुलम् ॥४२॥ वेश := भृतिः, सोऽस्या जीवनमिति वेश्या। तद्विशेषो गणिका। यदुक्तं- 'आभिरभ्यर्थिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता। लभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥' एवं च कुलजा वेश्या उभयमिति त्रेधा प्रकरणे नायिका। यथा वेश्यैव तरङ्गदत्ते कुलजैव पुष्पदूषितके। ते द्वे अपि मृच्छकटिकायामिति। कितवद्यूत- कारादिधूर्तसंकुलं तु मृच्छकटिकादिवत् संकीर्ण प्रकरणमिति। अथ नाटिका- लक्ष्यते नाटिकाप्यत्र संकीर्णान्यविवृत्तये। अत्र केचित्- 'अनयोश्र वन्धयोगादेको भेद: प्रयोक्तृभिज्ञेयः । प्रख्यातस्तितरो वा नाटीसंज्ञाथिते काव्ये ।।' इत्यमुं भरतीयं श्लोकमेको भेदः प्रख्यातो नाटिकाख्य इतरस्त्प्रख्यातः प्रकरणिकासंज्ञो नाटीसंज्ञया द्वे काव्ये आश्रिते इति व्याचक्षाणाः प्रकरणिकामपि मन्यन्ते। तदसत्। उद्देशलक्षणयोरनभिधानात् समानलक्षणते वा मेदाभावात्। वस्तुरसनायकानां प्रकरणाभेदात् प्रकरणिकायाः । अतोऽनुद्दिष्टाया नाटिकाया यन्मुनिना लक्षणं कृतं तत्रायमभिप्रायः । शुद्धलक्षणसंकरादेव तल्लक्षणे सिद्धे लक्षणकरणं संकीर्णानां नाटिकैव कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते। तमेव संकरं दर्शयति- तत्र वस्तु प्रकरणान्नाटकान्नायको नृपः ।।४३।। प्रख्यातो धीरललित: शृङ्गारोऽड्गी सलक्षणः। उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्म: प्रख्यातनृपनायकादित्वं तु नाटकधर्म इति। एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेण वस्त्ादेः प्रकरणिकायामभावादङ्कपात्रभे- दाद्दि भेद: । तत्र- स्त्रीप्रायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते ॥४४॥ एकद्वित्यङ्कपात्रादिभे देनानन्तरूपता। तन्र नाटिकेति स्त्रीसमाख्यौचित्यप्राप्तं स्त्रीप्रधानतम्। कैशिकीवृत्त्याश्रय- लाच्च तदङ्गसंख्ययात्पावमर्शलेन चतुरङ्कत्वमप्यौचित्यप्राप्तमेव।

श्रो० ४१-५३ ] अवलोकसमेतम्। ७३

विशेषस्तु- देवी तत्र भवेज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥४५॥ गम्भीरा मानिनी कृच्छ्रात्तद्वशान्नेतसंगमः। प्राप्या तु- नायिका तादृशी मुग्धा दिव्या चातिमनोहरा ॥४६ ॥ तादृशीति नृपवंशजत्ादिधर्मातिदेशः । अन्तःपुरादिसंवन्धादासन्ना श्रुतिदर्शनैः । अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम्॥ ४७॥ नेता तत्र प्रवर्तेत देवीत्रासेन शङ्कितः। तस्यां मुग्धनायिकायामन्तःपुरसंबन्ध संगीतकसंबन्धादिना प्रत्यासन्नायां नायकस्य देवीप्रतिबन्धान्तरित उत्तरोत्तरो नवावस्थानुरागो निबन्धनीयः । कैशिक्यङ्गैश्चतुर्भिश्च युक्ताङ्कैरिव नाटिका ॥४८ ॥ प्रत्य झ्वोपनिवद्धाभिहितलक्षणकेशिक्यङ्गचतुष्टयवती नाटिकेति। अथ भाण :- भाणस्तु धूर्तचरितं खवानुभूतं परेण वा। यत्रोपवर्णयेदेको निपुणः पण्डितो विटः ॥ ४९॥ संबोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभाषितैः । सूचयेद्वीरशङ्गारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः ॥ ५० ॥ · भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्कं वस्तु कल्पितम्। मुखनिर्वेहणे साङ्गे लास्याङ्गानि दशापि च ॥ ५१॥ धूर्ताश्चौरद्यूतकारादयस्तेषां चरितं यत्रैक एव विटः स्वकृतं परकृतं वोपवर्ण- यति स भारतीवृत्तिप्रधानत्वाद्भाणः । एकस्य चोक्तिप्रत्युक्त्तय आकाशभाषितै- राशद्विनोत्तरलेन भवन्ति। अस्पष्टत्वाच्च वीरशङ्गारौ सौभाग्यशौर्योपवर्णनया सूचनीयौ। लास्याङ्गानि- गेयं पदं स्थितं पाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका। प्रच्छेदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढकम् ॥ ५२॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्तमेव च। लास्ये दशविधं ह्येतद्ङ्गनिर्देश्कल्पनम्॥५३॥ शेपं स्पष्टमिति।

१ 'संगमे' इति पाठः. २ 'प्राप्यान्या' इति पाठः. ३ 'चान्यदुक्ततं' इति पाठ :. ४ 'लक्षणम्' इति पाठः. द० ७

७४ दशरूपकं [प्रकाशः ३

अथ प्रहसनम्- तद्वत्प्रहसनं त्रेधा शुद्धवैकृतसंकरैः। तद्वदिति भाणवद्वस्तुसंधिसंध्यङ्गलास्यादीनामतिदेशः। तत्र शुद्धं तावत्- पाखण्डिविप्रप्रभृतिचेटचेटीविटाकुलम्॥ ५४॥ चेष्टितं वेर्षभाषाभिः शुद्धं हास्यवचोन्वितम्। पाखण्डिन := शाक्यनिर्ग्रन्थप्रभृतयः । विप्राश्चात्यन्तमृजवः, जातिमात्रोप- जीविनो वा। प्रहसनाङ्गिहास्यविभावास्तेषां च यथावत्स्वव्यापारोपनिबन्धनं चेटचेटीव्यवहारयुक्तं शुद्धं प्रहसनम्। विकृतं तु- कामुकादिवचोवेपैः पण्ढकञ्चुकितापसैः ॥५५॥ विकृतं संकराद्वीथ्या संकीण घूर्तसंकुलम्। कामुकादय := भुजङ्गचारभटाद्याः। तद्वेषभाषादियोगिनो यत्र षण्ढकश्चकिता- पसवृद्धादयस्तद्विकृतम्। स्वस्रूपप्रच्युतविभावलात्। वीथ्यङ्वैस्तु संकीर्णला- त्संकीणमू । रसस्तु भूयसा कार्यः पद्विधो हास्य एव तु ॥ ५६॥ इति स्पष्टम् । अथ डिम :- डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्यादटत्तयः कैशिकीं विना। नेतारो देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगाः ॥ ५७॥ भूतप्रेतपिशाचाद्याः षोडशात्यन्तमुद्धताः। रसैरहास्यशृङ्गारः षड्भिर्दीतैः समन्वितः ॥५८॥

चन्द्रसूर्योपरागैश्च न्याय्ये रौद्ररसेऽङ्गिनि ॥ ५९॥ चतुरङ्कश्चतुःसंधिनिर्विमशों डिमः स्मृतः। डिमसंघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वात् डिमः। तत्रेतिहासप्रसिद्ध- मितिवृत्तम्। वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्सान्भुतकरुणभ- यानका: षट्। स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानो विमर्शरहिता मुखप्रतिमुखगर्भ- निर्वहणाख्याश्चतारः संधयः साङ्गाः । मायेन्द्रजालादयनुभावसमाश्रयाः । शेषं प्रस्तावादिनाटकवत्। एतच्च- 'इदं त्रिपुरदाहे तु लक्षणं ब्रह्मणोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ।' इति भरतमुनिना ख्यमेव त्रिपुरदाहेतिवृत्तस्य तुल्यत्वं दर्शितम्। १ 'वेषभाषादि', 'देशभाषादि' इति पाठौ.

श्रो० ५४-६८ ] अवलोकसमेतम् । ७५

अथ व्यायोग :- ख्यातेतिवृत्तो व्यायोग: ख्यातोद्धतनराश्रय: ॥ ६० ॥ हीनो गर्भविमर्शाभ्यां दीपा: स्युर्डिमबद्रसाः। अस्त्रीनिमि त्तसंग्रामो जामदृश्यजये यथा॥ ६१॥ एकाहाचरितैकाङ्को व्यायोगो बहुभिरनरैः। व्यायुज्यन्तेऽस्मिन्बहवः पुरुषा इति व्यायोगः । तत्र डिमवद्रसाः षट् हास्य- शृङ्गाररहिताः । वृत्त्यात्मकत्वाच्च रसानामवचनेऽपि कैशिकीरहितेतरवृत्तित्वं रसवदेव लभ्यते। अस्त्रीनिमित्तश्चात्र संग्रामः । यथा परशुरामेण पितृवधको- पात्सहस्रार्जुनवधः कृतः । शेषं स्पष्टम् । अथ समवकार :- कार्य समवकारेऽपि आमुखं नाटकादिवत् ॥ ६२॥ ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु संधयः। वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः ॥६३॥ द्वादशोदात्तविख्याता: फलं तेषां पृथक्पृथक्। बहुवीररसाः सर्वे यद्दम्भोधिमन्थने ॥ ६४ ॥

द्विसंधिरङ्क: प्रथम: कार्यो द्वादशनीलिक: ॥ ६५॥ चतुर्द्विना लिकावन्त्यौ नालिका घटिकादयम्। वस्तुस्वभावदैवारिकृता: स्यु: कपटास्रयः॥६६॥ नगरोपरोधयुद्धे वाताइ्यादिकविद्रवाः। धर्मार्थकामैः शृङ्गारो नात्र विन्दुप्नवेशकौ॥६७ ॥ वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात्प्रहसने यथा। समवकीर्यन्तेऽस्मिन्नर्था इति समवकारः । तत्र नाटकादिवदामुखमिति समस्तरूपकाणामामुखप्रापणम्। विमर्शवर्जिताश्चतारः संधयः । देवासुरादयो द्वादशनायकाः । तेषां च फलानि पृथक्पृथग्भवन्ति । यथा समुद्रमन्थने वासु- देवादीनां लक्ष्म्यादिलाभाः । वीरश्चाङ्गी। अङ्गभूताः सर्वे रसाः । त्रयोऽक्काः । तेषां प्रथमो द्वादशनालिकानिवृत्तितिवृत्तप्रमाण: । यथासंख्यं चतुर्द्विनालिका- वन्त्यो। नालिका च=घटिकादयम् । प्रत्यक्कं च यथासंख्यं कपटाः । तथा नग- रोपरोधयुद्धवाताम्यादिविद्रवाणां मध्य एकैको विद्रवः कार्यः । धर्मार्थकामशृ- द्वाराणामेकैकः शृज्गारः प्रत्यङ्कमेव विधातव्यः । वीथ्यङ्गानि च यथालाभं कार्याणि। बिन्दुप्रवेशकौ नाटकोक्तावपि न विधातव्यौ। इत्ययं समवकारः । अथ वीथी- वीथी तु कैशिकीवृत्तौ सं्यङ्गाङ्गैस्तु भाणवत् ॥ ६८ ।।

१ 'नाडिकः' इति पाठः. २ 'नाडिका' इति पाठ :.

७६ दुशरूपकं [प्रकाशः ३

रस: सूच्यस्तु शृङ्गार: स्पृशेदपि रसान्तरम्। युक्कता प्रस्तावनाख्यातैरङ्गैरुद्वात्य कादिभिः ॥६९॥ एवं वीथी विधातव्या ह्येकपात्रप्रयोजिता। वीथीवद्वीथीमार्गोऽद्वानां पङ्गिर्वा भाणवत्कार्या। विशेषस्तु रसः शङ्गारोप- रिपूर्णलाद्भयसा सूच्यः । रसान्तराण्यपि स्तोकं स्पर्शनीयानि। कैशिकी वृत्ती रसौचित्यादेवेति। शेषं स्पष्टम्। अथाङ्क :- उत्सृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृतं वुद्ध्या प्रपश्चयेत्॥।७० ॥। रसस्तु करुण: स्थायी नेतार: प्राकृता नराः। भाणवत्संधिवृत्त्यङ्गैर्युक्त: स्त्रीपरिदेवितैः ॥७१॥ वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजयौ। उत्सृष्टिकाङ्क इति नाटकान्तर्गताङ्कव्यवच्छेदाथम्। शेषं प्रतीतमिति। अथेहामृग :- मिश्रमीहामृगे वृत्तं चतुरङ्कं त्रिसंधिमत्॥ ७२॥ नरदिव्याव नियमान्नायकप्रतिनायकौ। ख्यातौ धीरोद्धतावन्त्यो विपर्यासादयुक्तकृत्॥। ७३॥ दिव्यस्त्रियम निच्छन्तीम पहारादि ने च्छत ः । शृङ्गाराभासमप्यस्य किंचित्किंचित्प्रदर्शयेत्।७४॥ संरंभं परमानीय युद्धं व्याजान्निवारयेत्। वधप्राप्तस्य कुर्वीत वधं नैव महात्मनः ॥ ७५॥ मृगवदलभ्यां नायिकां नायकोऽस्मिन्नीहते इतीहामृगः। ख्याताख्यातं वस्त्न्त्यः प्रतिनायको विपर्यासाद्विपर्ययज्ञानादयुक्तकारी विधेयः । स्पष्टमन्यत्। इत्थं विचिन्त्य दशरूपकलक्ष्ममार्ग- मालोक्य वस्तु परिभाव्य कविप्रबन्धान्। कुर्यादय त्नवदलंकृतिभिः प्रबन्धं वाक्यैरुदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः॥७६ ॥ स्पष्टम्। इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रूपकलक्षण- प्रकाशो नाम तृतीय: प्रकाशः समाप्तः ।

श्रो० ३] अवलोकसमेतम्।

चतुर्थः प्रकाशः । अथेदानीं रसमेदः प्रदर्श्यते- विभावैरनुभावैश्व सात्विकेर्व्यभिचारिभि:। आनीयमान: स्वाद्यत्वं स्थायीभावो रसः स्मृत्ः॥ १॥ वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावानुभावव्यभिचारिसात्त्विकैः काव्योपात्तैरभिनयोपद- शितैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिर्वक्ष्यमाणलक्षणः स्थायी स्ाद- गोचरतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामानीयमानो रसः । तेन रसिकाः सामा- जिकाः । काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुभावेन रसवदायुर्धृतमित्या- दिव्यपदेशवत्। तत्र विभाव :- ज्ञायमानतया तत्र विभावो भावपोषकृत्। ओलम्बनोद्दीपनत्वप्रभेदेन स च द्विधा॥ २॥ एवमयमेवमियमित्यतिशयोक्तिरूपकाव्य व्यापाराहितविशिष्टरूपतया ज्ञायमानो विभाव्यमान: सन्नालम्बनतेनोद्दीपनलेन वा यो नायकादिरभिमतदेशका- लादिर्वा स विभाव: । यदुक्तं विभाव इति विज्ञातार्थ इति, तांश्र यथासं यथा- वसरं च रसेपृपपादयिप्यामः। अमीषां चानपेक्षितबाह्यसत्त्वानां शब्दोपधा- नादेवासादिततद्भावानां सामान्यात्मनां स्वखसंबन्धिलेन विभावितानां साक्षा- द्द्ावकचेतसि विपरिवर्तमानानामालम्बनादिभाव इति न वस्तुशन्यता। तदुक्तं भर्तृहरिणा-'शब्दोपहितरूपांस्तान्वुद्धेविषयतां गतान्। प्रत्यक्षमिव कंसादी- न्साधनलेन मन्यते ।I' इति। षट्सहस्रीकृताप्युक्तम्-'एभ्यश्च सामान्यगुण- योगेन रसा निष्पद्यन्ते' इति। तन्नालम्वनविभावो यथा- 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकनिधिः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥' (विक्रमो० ११०) उद्दीपनविभावो यथा- 'अयमुदयति चन्द्रश्चन्द्रिकाधौतविश्वः परिणतविमलिन्नि व्योम्नि कर्पूरगौरः । ऋजुरजतशलाकास्पर्धिभिर्यस्य पार्दर्जगदमलमृणालीपज्ञरस्थं विभाति ॥।' अनुभावो विकारस्तु भावसंसूचनात्मक:। स्थायिभावाननुभावयतः सामाजिकान्सभ्रूविक्षेपकटाक्षादयो रसपोषकारि- णोऽनुभावाः । एते चाभिनयकाव्ययोरप्यनुभावयतां साक्षान्भावकानुभवकर्मत- यानुभूयन्त इत्यनुभवनमिति चानुभावा रसिकेषु व्यपदिश्यन्ते। विकारो भावसं- सूचनात्मक इति तु लोकिकरसापेक्षया, इह तु तेषां कारणतमेव। यथा ममैव-

१ 'स्वादुत्वं' इति पाठः: २ 'आलम्बनोद्दीपनाभ्यां कान्तोद्यानादिना दिधा' इति पाठ :.

७८ दुशरूपकं [प्रकाश: ४

'उज्जम्भाननमुल्लसत्कुचतटं लोलभ्रम ूलतं सेदाम्भ:सपिताङ्गयष्टिविगलट्वीरडं सरोमाच्चया। धन्यः कोऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिता: सस्पृहं मुग्घे दुंग्धमहाब्धिफेनपटलप्रख्या: कटाक्षच्छटाः ॥' इत्यादि यथारसमुदाहरिष्यामः । हेतुकार्यात्मनोः सिद्धिस्तयोः संव्यवहारतः ॥३॥ तयोर्विभावानुभावयोलोंकिकरसं प्रति हेतुकार्यभूतयोः संव्यवहारादेव सिद्ध- लान्न पृथग्लक्षणमुपयुज्यते। तदुक्तम्-'विभावानुभावौ लोकसंसिद्धौ लोकया- न्ानुगामिनौ लोकस्वभावोपगतताच्च न पृथग्लक्षणमुच्यते' इति। • अथ भाव :- सुखदुःखादि कैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम्। अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिबध्यमानैः सुखदुःखादिरूपैर्भावैस्तन्भावस्य भावकचे- तसो भावनं वासनं भावः। तदुक्त्तम्-'अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमे- तद्भावितं वासितम्' इति। यत्तु रसान्भावयन्भाव इति, कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव इति च, तदभिनयकाव्ययोः प्रवर्तमानस्य भावशब्दस्य प्रवृत्तिनि- मित्तकथनम् । ते च स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणाः । पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सातत्विकाः ॥।४ ॥ सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तञ्च तद्भावभावनम्। परगतदुःखहर्षादिभावनायामत्यन्तानुकूलान्तःकरणतं=सत्त्वम्। यदाह- सत्त्वं नाम मनःप्रभवम्। तच्च समाहितमनस्तादुत्पद्यते। एतदेवास्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्षितेन चाश्रुरोमाश्चादयो निर्वर्त्यन्ते तेन सत्त्वेन निर्वृत्ताः सात्त्विकास्त एव भावास्तत उत्पद्यमानतवादश्रुप्रभृतयोऽपि भावाः, भावसंसूचनात्मक- विकाररूपत्वाच्चानुभावा इति द्वैरूप्यमेषाम्। ते च- स्तम्भप्रलयरोमाश्चाः स्वेदो वैवर्ण्यवेपथू॥५॥ अश्रुवैस्वर्यमित्यष्टौ स्तम्भोSस्मिन्निष्क्ियाङ्गता। प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषा: सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ६॥ यथा- 'वेवेइ सेअदवदनी रोमंचिअ गत्तिए ववइ। विललुह्ध तु वलअ लहु वाहोअल्लीए रणेत्ति ।।'

१ अपभ्रंशिकभाषया त्वेदं चेट्या भाषणमिति संभाव्यते- 'वेपते स्वेदवदना रोमाञ्वं गात्रे वपति। विलोलस्ततो बलयो लघु बाहुवट्यां रणति।।'

श्रो. ३-९] अवलोकसमेतम्। ७९

'मुहऊ सामलि होई खणे विमुच्छइ विअग्घेण। मुद्धा मुहल्ली तुअ पेम्मेण सावि ण धिज्जइ ।।' अथ व्यभिचारिणः । तन्र सामान्यलक्षणम्- विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिण:। स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्रा: कल्लोला इव वारिघौ।।७॥ यथा वारिधाँ सत्येव कलोला उद्भवन्ति विलीयन्ते च तद्ददेव रत्यादौ स्थायिनि सत्येवाविर्भावतिरोभावाभ्यामाभिमुर्येन चरन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचा- रिणो भावाः । ते च-

स्त्रासेर्प्यामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदा: सुप्निद्राविवोधाः। व्रीडापस्मारमोहाः समतिरलसतावेगतर्काव हित्था

तत्र निर्वेद :- व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकच पलयुतास्त्रिंश देते त्रयश्च ॥।८।।

तत्वज्ञानापदीर्ष्यादेरनिवेद: खवावमाननम्।

तत्वज्ञानान्निवेदो यथा- 'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः कि दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। संप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किमू ॥' आपदो यथा- 'राज्ञो विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः । आस्ाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयतच्तिरजीवितायाः ।' ईष्यातो यथा- 'धिग्धिक्शकजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनपरैः पीनैः किमेभिर्भुजैः । न्यक्कारो ह्ययमेव मे यवरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटान् जीवत्यहो रावणः ।।' वीरशङ्गारयोर्व्यभिचारी निर्वेदो यथा- 'ये बाहवो न युधि वैरकठोरकण्ठपीठोच्छलद्ठधिरराजिविराजितांसाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रभङ्गसंक्ान्तकुङ्डुमरसाः खलु निष्फलास्ते ।' आत्मानुरूपं रिपुं रमणीं वाऽलभमानस्य निर्वेदादियमुक्तिः। एवं रसान्तराणाम- प्यङ्गभाव उदाहार्यः । रसानञः स्वतत्र्रो निर्वेदो यथा- 'कस्तं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्माद्यतः श्रूयताम्। १ 'मुखं श्यामलं भवति क्षणं विमूच्छति विदग्धेन। मुग्धा भुजवली तव प्रेम्णा सापि न धैर्य करोति।' इति च्छाया,

दशरूपकं [प्रकाश: ४

वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्वापि मे ॥' विभावानुभावरसाङ्गानङ्गभेदादनेकशाखो निर्वेदो निदर्शनीयः। अथ ग्लानि :- रत्याद्यायासतृद्क्षुद्भिग्लानिर्निष्प्राणतेह च।

निधुवनकलाभ्यासादिश्रमतृटक्षुद्वमनादिभिर्निष्प्राणतारूपा ग्लानिः। अस्यां च वैवर्ण्यकम्पानुत्साहादयोऽनुभावाः। यथा माघे (११।२०)- तुलितनयनताराः क्षामवक्रेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्कान्तनीलोत्पलाक्ष्यः । तिमिरमिव दधाना: सरंसिन: केशपाशानवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्मूर्वारवव्वः ।।' शेषं निर्वेदवदूह्यम्। अथ शङ्गा- अनर्थप्रतिभा शङ्गा परकरौर्यात्सदुर्नयात्। कम्पशोषाभिवीक्षादिरत्र वर्णखरान्यता ॥११॥ तत्र परक्रौर्याद्यथा रत्नावल्याम् (३।४)- "हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर्द्दष्टालापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीधु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ।।' स्वदुर्नयादथा वीरचरिते (२।१)- 'दूरादवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणवद्यधूनोत्। हन्ता सुबाहोरपि ताडकारि: स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥' अनया दिशान्यदनुसर्तव्यम्। अथ श्रम :- श्रम: स्वेदोऽध्वरत्यादेः स्वेदोऽस्मिन्मर्दनादयः। अध्वतो यथोत्तररामचरिते(१।२४)-

परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यङ्गकानि लमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ।।' रतिश्रमो यथा माघे (१०1८0)- 'प्राप्य मन्मथरसादतिभूमि दुर्वहस्तनभराः सुरतस्य।

१ !शोका०? इति पाठ :.

ग्लो० १०-१४ ] अवलोकसमेतम् । ८१

अथ धृति :- संतोषो ज्ञानशक्तयादेर्धृतिरव्यग्रभोगकृत् ॥१२॥ ज्ञानादयथा भर्तृहरिशतके (वैराग्य० शो० ५३) 'वयमिह् परितुष्टा वल्कलैस्तं च लक्ष्म्या सम इह परितोषो निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ।।' शक्तितो यथा रत्नावल्याम् (१।९)- 'राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरः सम्यक्पालनपालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः । प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्तं चेति नाम्ना धृति काम: काममुपैत्यं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः ।' इत्याधयूह्यम्। अथ जडता- अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः। अनिमिषनयननिरीक्षणतू्ष्णीभावाद्यस्तत्र ॥ १३॥ इष्टदर्शनादथा (कुमार० ८।५)- 'एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति। सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥' अनिष्टश्रवणाद्यथोदात्तराघवे-'राक्षस :- तावन्तस्ते महात्मानो निहताः केन राक्षसाः । येषां नायकतां यातास्त्रिशिरःखरदूष्रणाः ।। द्वितीय :- गृहीतधनुषा रामहतकेन। प्रथम :- किमेकाकिनैव। द्वितीय :- अदृष्टा कः प्रत्येति। पश्य तावतोऽस्मद्दलस्य,- सदश्छिनशिरःश्वत्रमज्जत्कङ्गकुलाकुलाः । कबन्धाः केवलं जातास्तालोत्ताला रणाङ्गणे। प्रथम :- सखे, यद्येवं तदाहमेवंविधः किं करवाणि। इति। अथ हर्ष :- प्रसत्तिरुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्वेदगद्गदाः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवा दिविभावैश्वेतःप्रसाद := हर्षः। तत्र चा्रुखेदगद्गदाद- योऽनुभावाः । यथा (अमरु० शलो० ७७)- 'आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लङ्वयतां गेहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान् खेना्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराअ्रलमं रजः ।।' निर्वेदवदितरदुन्नेयम्।

८२ दशरूपक [ प्रकाश: ४

अथ दैन्यम्- दौर्गत्यादयैरनौजस्यं दैन्यं कार्ष्ण्यामृजादिमत् ॥१४॥ दारिद्यन्यकारादिविभावैरनौजस्कता चेतस := दैन्यम्। तत्र च कृष्णतामलि- नवसनदर्शनादयोऽनुभावाः। यथा(भोजप्र० शरो० २५५)- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मश्चकगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो। यत्नात्संचिततैलविन्दुघटिका भम्नेति पर्याकुला दृष्ट्रा गर्भभरालसां सुतवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ।' शेषं पूर्ववत्। अथौग्र्यम्- दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यकार्येश्चण्डत्वमुग्रता।

यथा वीरचरिते (२।४८)-'जामदश्य :- उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्यैकविंशलवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान्। पित््यं तद्रक्तपूर्ण ह्दसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधामेः कुर्वतो मे न खल न विदितः सर्वभूनैः स्वभावः ॥' अथ चिन्ता- ध्यानं चिन्तेहितानापे: शून्यताश्वासतापकृत्। यथा-

कुर्वन्त्या हरहासहारि हृदये हारावलीभूषणम्। बाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं लया स्मर्यते ॥' यथा वा- 'अस्तमितविषयसङ्गा मुकुलितनयनोत्पला बहुश्वसिता। ध्यायति किमप्यलक्ष्यं बाला योगाभियुत्तेव ।।' अथ त्रास :-

यथा माघे (८।२४)- 'त्रस्यन्ती चलशफरी विघट्टितों रुर्वामोरूरतिशयमाप विभ्रमस्य। क्षुभ्यन्ति प्रसभमहो विनापि हेतोर्लींलाभि: किमु सति कारणे रमण्यः ॥'

१ 'चौर्य०' इति पाठ :-

श्रो० १४-१८] अवलोकसमेतम्। ८३

अथासूया- परोत्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा। दोषोक्तयवज्ञे भ्रुकुटिमन्युकोधेङ्गितानि च॥ १७॥ गर्वे यथा वीरचरिते (२।९)- 'अर्थिले प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभो: प्रत्युत द्रह्यन् दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्प च परस्य मानयशसोरविसरंसनं चात्मन: स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो हप्तः कथं मृष्यते ।।' दौर्जन्याद्यथा- 'यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस्व गुणाजने नहि परयशोनिन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम्। विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छन्रनुदन् श्रममेष्यसि ।।' मन्युजा यथामरुशतके (श्लो० ५१-५२)- 'पुरस्तन्व्या गोन्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः प्रवृत्तो वैलक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवहतकः । स्फुटो रेखान्यास: कथमपि स तादृक्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवेः सैव तरुणी॥ ततश्चाभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मनस्विन्या रोषप्रणयरभसाद्गद्वदगिरा। अहो चित्रं चित्रं स्फुटमिति निगद्याश्रुकलुषं रुषा व्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥।' अथामर्ष :- अधिक्षेपापमानादेरमर्षोऽभिनिविष्टता। तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः॥१८॥ यथा वीरचरिते (३८)- 'प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्। न लेवं दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ।' यथा वा वेणीसंहारे (१।१२)- 'युष्मच्छासनलङ्गनाम्भसि मया ममनेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नद्ैकं दिवसं ममासि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ।।'

८४ दशरूपकं [प्रकाशः ४

अथ गर्व :- गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मद्ः। कर्माण्याघर्षणावज्ञा सविलासाङ्गवीक्षणम्॥ १९॥ यथा वीरचरिते (२।२७)- 'मुनिरयमथ वीरस्तादृशस्तत्प्रियं मे विरमतु परिकम्पः कातरे क्षत्रियाऽसि। तपसि विततकीर्तेदपकण्डलदोष्ण: परिचरणसमर्थो राघवः क्षत्रियोऽहम् ॥' यथा वा तत्रैव- 'व्राह्मणातिकमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदशयश्च वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते ॥' (वीर. २1१०) अथ स्मृति :- सदशज्ञानचिन्तादैः संस्कारात्स्सृतिरत्र च। ज्ञातत्वेनार्थभासिन्यां भूसमुन्नयनादयः ॥ २० ॥ यधा- 'मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाङ्गीतो महेन्द्रादपि। तार्क्ष्यः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावण- मा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्विष्टो वधं वाञ्छति।' यथा वा मालतीमाधवे-'माधवः-मम हि प्राक्नोपलम्भसंभाविता- त्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रबोधात्प्रतायमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृ- तप्रवाहः प्रियतमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव करोति वृत्तिसारूप्यत- श्चैतन्यम् । 'लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रसारघटितेवान्तर्निखातेव च। सा नश्चेतसि कीलितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभि- श्विन्तासंततितन्तुजालनिविडस्यूतेव लभना प्रिया ॥' (मालती० ५1१०) अथ मरणम्- मरणं सुप्रसिद्धत्वादनर्थत्वाच्च नोच्यते। यथा- 'संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणमनु लद्वर्त्मवातायनं वारंवारमुपेत्य निष्क्रियतया निश्चित्य किंचिच्चिरम्। संप्रत्येव निवेद केलिकुररीं सास्रं सखीभ्यः शिशो- र्माधव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः ॥' इत्यादिवच्छृङ्काराश्रयालम्बनलेन मरणे व्यवसायमात्रमुपनिबन्धनीयम्। अन्यत्र कामचारः। यथा वीरचरिते-'पश्यन्तु भवन्तस्ताडकामू-

श्रो० १९-२४ ] अवलोकसमेतम्। ८५

'हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकङ्कपत्र संवेगतत्क्षणकृतस्फुरदङ्गभङ्गा।

(वीर० १।३९) अथ मद :- हर्षोत्कर्षो मदः पानात्स्खलद्ङ्गवचोगतिः।।२१॥ निद्रा हासोSत्र रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु। यथा माघे (१०।१३)- 'हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः । चकिरे भृशमृजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ।।' इत्यादि। अथ सुप्तम्- सुप्तं निद्रोद्दवं तत्र श्वासोच्छ्ासक्रियापरम्॥२२॥ यथा- लघुनि तृणकुटीरे क्षेत्रकोणे यवानां नवकलमपलालसस्तरे सोपधाने। परिहरति सुपुप्तं हालिकद्दन्द्वमारात्कुचकलशमहोष्माबद्धरेखसुषारः ।' अथ निद्रा- मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यकमादिभिः। तत्र जुम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोत्खप्नतादयः॥२३॥ यथा (विह्नणः )- 'निद्रार्धमीलितदृशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगहशो मधुराणि तस्यास्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥' यथा च माघे (११।४)- 'प्रहरकमपनीय स्वं निदिद्रासतोचैः प्रतिपदमुपहूतः केनचिज्जागृहीति । मुहुरविशदवणा निद्रया शून्यशून्यां दददपि गिरमन्तर्वुव्यते नो मनुष्यः ॥' अथ विबोध :- विवोध: परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने। यथा माघे (११।१३)- 'चिररतिपरिखेद प्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्ा पूर्वमेव प्रवुद्धाः । अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचक्रा लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ वीडा- दुराचारादिभिरवीडा धाष्टर्याभावस्तमुन्नयेत्। साचीकृताङ्गावरणवैवर्ण्याधोमुखादिभिः॥२४॥ यथामरुशतके (श्रो० ४१)- 'पटालने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम्। १ 'उच्छ्ासनादयः' इति पाठ :. द०८

८६ दशरूपकं [प्रकाश: ४

न शक्कोत्याख्यातुं स्मितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥' अथापस्मार :- आवेशो ग्रहद्डुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधिः।

यथा माघे (३।७२)-

फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ।' अथ मोह :- मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेशानुचिन्तनैः। तत्राज्ञानभ्रमाघातघूर्णनादर्शनादयः॥ २६॥ यथा कुमारसंभवे (३।७३)- 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिबभूव ।।' यथा चोत्तररामचरिते (१३५)- 'विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शे स्पश मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ।।' अथ मति :- आ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्वधीर्मतिः । यथा किराते (२।३०)- 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपद्ः ।।' यथा च- 'न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वापि ते संतुलयन्ति तत्त्वम् । तत्त्वं समादाय समाचरन्ति सार्थ प्रकुर्वन्ति परस्य चार्थम् ॥' अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भादेर्जेह्रयजृम्भासितादिमत् ॥२७॥ यथा ममव- 'चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनाम्। आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः ॥' अथावेग :- आवेगः संभ्रमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्त्रनागाभियोगो वातात्पांसूपदिग्धस्त्वरितपदगतिर्वर्षजे पिण्डिताङ्ग:। १ 'मायाभियोगौ' इति पाठः.

श्रो० २५-२८] अवलोकसमेतम्। ८७

उत्पातात्स्नस्तताङ्गेष्व हितहितकृते शोकहर्पानुभावा वह्नेर्धूमाकुलास्य: करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसारा॥२८। अभिसर := राजविद्रवादिः, तद्वेतुरावेगः । यथा ममैव- 'आगच्छागच्छ सजजं कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्ुतं मे खङ्ग: क्वासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम्। संरम्भोत्निद्वितानां क्षितिभृति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वाद: खप्राभिटृष्टे लयि चकितदृशां विद्विषामाविरासीत् ।।2 इत्यादि। 'तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं शस्त्रं रथो रथः । इति शुश्रुविरे विष्वगुद्भटाः सुभटोक्तयः ॥' यथा वा- 'प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु सहसा संत्यज्य सेकक्रिया- मेतास्तापसकन्यकाः किमिदमित्यालोकयन्त्ाकुलाः । आरोहन्त्युटजद्रुमांश्र बटवो वाचंयमा अप्यमी सदो मुक्तसमाधयो निजवृसीष्वेवोच्चपादं स्थिताः ॥' वाताचेगो यथा-'वाताहतं वसनमाकुलमुत्तरीयम्' इत्यादि। वर्षजो यथा- 'देवे वर्षत्यशनपवनव्यापृता वह्निहेतो- र्गेहाद्रेहं फलकनिचितैः सेतुभिः पङ्कभीताः ।

शूर्पच्छत्रस्थगितशिरसो योषितः संचरन्ति ॥' उत्पातजो यथा- 'पौलस्त्यपीनभुजसंपदुदस्यमानकैलाससंभ्रमविलोलदृशः प्रियायाः । श्रेयांसि वो दिशतु निह्भतकोपचिह्नमालिङ्गनोतपुलकमासितमिन्दुमौलेः ॥' अहितकृतस्तनिष्टदर्शनश्रवणाभ्याम्। तद्यथोदात्तराघवे-'चित्रमयः- (ससंभ्रमम्।) भगवन् कुलपते रामभद्र, परित्रायतां परित्रायताम्। (इत्याकुलतां नाटयति ।)' इत्यादि। पुनः 'चित्रमयः- मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकट वपुः । नीयते रक्षसानेन लक्ष्मणो युधि संशयम् ॥ राम :- वत्सस्याभयवारिधे: प्रतिभयं मन्ये कथं राक्षसा- अ्रस्तश्चैष मुनिर्विरौति मनसश्वास्त्येव मे संभ्रमः । माहासीजनकात्मजामिति मुहुः स्नेहाद्ुरुर्याचते न स्थातुं न च गन्तुमाकुलमतेर्मूढस्य मे निश्चयः ।' इत्यन्तेनानिष्टप्राप्तिकृतसंभ्रमः ।

दशरूपकं [प्रकाश: ४

इष्टप्राप्तिकृतो यथात्रैव-'(प्रविश्य पटाक्षेपेण संभ्रान्तो वानरः।) वानर :- मेहाराअ, एदं खु पवणणंदणागमणेण पहरेस-' इत्यादि 'देवेस्स हिअआणंद- जणणं विअलिदं महुवणं ।' इत्यन्तम् । यथा वा वीरचरिते (१।५५)- 'एह्येहि वत्स रधुनन्दन पूणचन्द्र चुम्बामि मूधनि चिरस्य परिष्वजे लाम्। आरोप्य वा हृदि दिवानिशमुद्धहामि वन्देथवा चरणपुष्करकद्वयं ते॥।' वह्निजो यथामरुशतके (श्रो० २)- 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहृतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्नन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संत्रमेण। आलिङ्गन्योऽवधृतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामीवार्द्रापराध: स दहतु दुरितं शांभवो वः शरामिः ।' यथा वा रत्नावल्याम् (४१६)- विरम विरम वहे मुञ्च धूमाकुलतं प्रसरयसि किमुच्चरचिषां चक्रवालम्। विरह्हुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः प्रलयदद्दनभासा तस्य किं लं करोषि ॥' करिजो यथा रघुवंशे (५४९)- 'स चिछन्नबन्धद्रुतयुग्मशून्यं भग्नाक्षपर्यस्तरथं क्षणेन। रामापरित्राणविहस्तयोधं सेनानिवेशं तुमुलं चकार ।।' करिग्रहणं व्यालोपलक्षणार्थम्। तेन व्याघ्रशूकरवानरादिप्रभवा आवेगा व्याख्याताः । अथ वितर्क :- तर्को विचार: संदेहान्भूशिरोऽङ्गुलिनर्तक:। यथा- 'कि लोभेन विलङ्ितः स भरतो येनैतदेवं कृतं सदः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मव्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौं गुरु- र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ।।' अथवा,- 'कः समुचिताभिषेकादार्यं प्रच्यावयेद्गुणज्येष्ठम्। मन्ये ममैष पुण्यैः सेवावसरः कृतो विधिना ॥' अथावहित्थम्- लज्जादयैर्विक्रिया गुप्तावच हित्थाङ्गविक्रिया।

१ 'महाराज, पतत्खलु पवननन्दनागमनेन प्रहर्ष-' इति च्छाया. २ 'देवस्य हृदयानन्दजननं विदलितं मधुवनम्' इति च्छाया.

श्रो० २९-३२] अवलोकसमेतम् । ८९

यथा कुमारसंभवे (६।८४)- 'एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी।

अथ व्याधि :- लीलाकमलपन्राणि गणयामास पार्वती।।'

व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः॥२९॥ दिञ्मात्रं तु यथा- 'अच्छिनं नयनाम्वु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽर्पिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीष्वाहितः । अद्य श्वः परिनिर्वृतं व्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥' अथोन्माद :- . अप्रक्षाकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिमिः ! अस्मिन्नवंस्था रुदितगीतहासासितादयः॥ ३०॥ यथा-'आः श्ुद्राक्षस, तिष्ट तिष्ट । क्व मे प्रियतमामादाय गच्छसि' इत्युपक्रमे 'कथम्,- नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न दप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकषस्त्रिग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ।' (विक्मो० ४७) इत्यादि। अथ विषाद :- प्रारब्धकार्यासिच्ादेर्विषादः सत्वसंक्षयः।

यथा वीरचरिते (पृ० २९)-'हा आर्ये ताडके, किं हि नामतत्। अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि, ग्रावाण: ल्वन्ते। 'नन्वेष राक्षसपतेः स्खलितः प्रतापः प्राप्तोऽद्धुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात्। दृष्टः स्थितेन च मया खजनप्रमाथो दैन्यं जरा च निरुणद्धि कथं करोमि ॥' (वीर० १।४०) अथात्सुक्यम्- कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः।

यथा कुमारसंभवे (७।२२)- 'आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे सितिमितायताक्षी। हरोपयाने खरिता बभूव स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेषः ।।'

१ 'स्थान° इति पाठः. २ 'त्वरा' इति पाठ :.

९० दशरूपक प्रकाश: ४

यथा वा तत्रैव- 'पश्ञुपतिरपि तान्यहानि कृच्छादनिनयदद्विसुतासमागमोत्कः। कमपरमचशं न विप्रकुर्युर्विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ।।' (कुमार. ६।९५) अथ चापलम्- मात्सर्यद्वेपरागादेश्चापलं त्वनवस्थितिः। तत्र भ्त्सनपारुष्यस्वच्छन्द्राचरणाद्यः॥३३॥ यथा विकटनितम्बाया :- 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु। वालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' यथा वा- 'विनिकषणरणत्कठोरदंष्र्राककचविशङ्कटकन्दरोदराणि। अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि ॥' अथवा प्रस्तुतमेव तावत्सुविहितं करिष्ये।' इति। अन्ये च चित्तवृत्तिविशेषा एतेपामेव विभावानुभावस्वरूपानुप्रवेशान्न पृथ- ग्वाच्याः । अथ स्थायी- विरुद्दैरविरुद्वैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान्स स्थायी लवणाकरः॥ ३४॥ सजातीयविजातीयभावान्तरैरतिरस्कृतलेनोपनिबध्यमानो रत्यादिः स्थायी। यथा वृहत्कथायां नरवाहनदत्तस्य मदनमज्जूषायामनुरागः । तत्तदवान्तरानेक- नायिकानुरागरतिरस्कृतः स्थायी। यथा च मालतीमाधवे शमशानाक्के बीभ- त्सेन मालत्यनुरागस्यातिरस्कारो मम हि प्राक्तनोपलम्भसंभावितात्मजन्मनः संस्कारस्यानवरतप्रवोधात्प्रतीयमानस्तद्विसदृशैः प्रत्ययान्तरैरतिरस्कृतप्रवाहः प्रिय- तमास्मृतिप्रत्ययोत्पत्तिसंतानस्तन्मयमिव नोपनिबद्धः। तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिनां च समावेशो न विरोधी। तथा हि-विरोधः सहानवस्थानं बाध्यबाधकभावो वा। उभयरूपेणापि न तावत्तादात्म्यमस्यैकरूपत्वेनैवाविर्भावात् । स्थायिनां च विभावादीनां यदि विरोधस्तन्रापि न तावत्सहानवस्थानं रत्याद्युपरक्त चेतसि स्क्सूत्रन्यायेनावि- रोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिबन्धः समस्तभावकसवसंवेदनसिद्धः। यथैव ससंवेदनसिद्धस्तथव काव्यव्यापारसंरम्मेणानुकार्येऽप्यावेश्यमानः स्वचेतःसंभे- देन तथाविधानन्दसंविदुन्मीलनहेतुः संपद्यते। तस्मान्न तावद्भावानां सहानव- स्थानम्। बाध्यबाधकभावस्तु भावान्तरैर्भावान्तरतिरस्कारः । स च व्यभिचा-

चाङलायोगादानन्तर्यविरोधितमप्यनेन प्रकारेणापास्तं भवति। तथा च मालती- माधवे शङ्गारानन्तरं बीभत्सोपनिबन्धेऽपि न किंचिद्वैरस्यं तदेवमेव स्थिते

व्हो० ३३-३४ ] अवलोकसमेतेम्। ९१

विरुद्धरसैकावलम्बनलमेव विरोधे हेतुः। सत्त्वविरुद्धरसान्तरव्यवधानेनोपनिब- व्यमानो न विरोधी। यथा- 'अण्णहुणाहुमहेलिअहुजुहुपरिमलुसुसुअंधु। मुहुकंतह अगत्थहअंग ण फिटटइ गंधु ।।' इत्यत्र वीभत्सरसस्याङ्गभूतरसान्तरव्यवधानेन शरङ्गारसमावेशो न विरुद्धः प्रका- रान्तरैणकाश्रयविरोधी परिहर्तव्यः । ननु यत्रैकतात्पर्येणेतरेषां विरुद्धानामविरु- द्वानां च न्यग्भूतलवेनोपादानं तत्र भवतह्गलेनाविरोधः । यत्र तु समप्रधान- लेनानेकस्य भावस्योपनिवन्धनं तन्र कथम्। यथा- 'एक नो रुअइ पिआ अण्णनो समरतूरणिग्घोसो। पेम्मेण रणरसेण अ भडस्स डोलाइअं हिअअं ।।' इत्यादौ रत्युत्साहयोः। यथा वा (शृंगार० ३६)- 'मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमिदं वदन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणासुन स्मरन्मेरविलासिनीनाम् ।' इल्यादौ रतिशमयोः । यथा च- 'इयं सा लोलाक्षी त्रिभुवनललामैकवसतिः स चायं दुष्टात्मा खसुरपकृतं येन मम तत्। इतस्तीव्रः कामो गुरुरयमिनः क्रोधदहनः कृतो वेषश्चायं कथमिदमिति त्राम्यति मनः ॥' इत्यादों तु रतिकरोधयोः । 'अन्नः कल्पितमङ्गल प्रतिसराः स्त्रीहस्तरक्तोत्पल- व्यक्तोत्तंसभृतः पिनद्धशिरसा हृत्पुण्डरीकस्जः । एताः शोणितपङ्ककुङ्कुमजुषः संभूय कान्तैः पिब- न्त्यस्थिस्नेहसुरां कपालचपकैः प्रीताः पिशाचाङ्गनाः ॥' (मालवी० ५।१८) इत्यादावेकाश्रयलेन रतिजुगुप्सयोः । 'एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्वुजस्तनतटे शङ्गारभारालसम् । अन्य हूरनिकृष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥' इत्यादौ शमरतिकोधानाम्। 'एकेनाक्ष्णा प्रविततरुषा वीक्षते व्योमसंस्थं भानोर्विम्वं सजललुलितेनापरेणात्मकान्तम्।

१ नितान्तास्फुटत्वादस्य श्रोकस्य व्याख्या न लिख्यतेऽस्माभि :. २ 'एकतो रोदिति प्रियान्यतः समरतूर्यनिर्घोपः । प्रेम्णा रणरसेन च भटस्य दोलायितं हृदयम् ।।' इति च्छाया.

९२ दशरूपकं [प्रकाश: ४

अह्श्छेदे दयितविरहाशङ्किनी चक्रवाकी द्वौ संकीरणौ रचयति रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ।।' इत्यादौ रतिशोकक्रोधानां समप्राधान्येनोपनिबन्वस्तत्कथं न विरोधः? अत्रो- च्यते-अत्राप्येक एव स्थायी। तथा हि-'एक्कत्तो रुअइ पिआ' इत्यादौ करुणसंग्रामतूर्य- योरुपादानं वीरमेव पुष्णातीति भटस्येल्यनेन पदेन प्रतिपादितम् । न च द्वयोः समप्रधानयोरन्योन्यमुपकार्योपकारकभावरहितयोरेकवाक्यभावो युज्यते। किंचो- पक्कान्ते संग्रामे सुभटानां कार्यान्तरकरणेन प्रस्तुतसंग्रामौदासीन्येन महद- नौचित्यम्। अतो भर्तु: संग्रामैकरसिकतया शौर्यमेव प्रकाशयन्प्रियतमाकरुणो वीरमेव पुष्णाति। एवम् 'मात्सर्यम्-' इत्यादावपि चिरप्रवृत्तरतिवासनाया हेयतयोपादानाच्छमैंकपरत्म् 'आर्याः समर्यादम्' इत्यनेन प्रकाशितम्। एवम् 'इयं सा लोलाक्षी' इत्यादावपि रावणस्य प्रतिपक्षनायकतया निशाचर- खेन मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचारिविषादविभाववितर्कहेतुतया रतिक्रोध- योरुपादानं राद्रपरमेव । 'अन्न्रैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः' इत्यादा हास्यरसैक- परतमेव। 'एक 'व्याननिमीलनात्' इत्यादौ शंभोर्भावान्तरैरनाक्षिप्ततया शमस्थस्यापि योग्यन्तरशमाद्वैलक्षण्य प्रतिपादनेन शमैकपरतैव 'समाधिसमये' इत्यनेन स्फुटीकृता। 'एकेनाक्णा' इत्यादो तु समस्तमपि वाक्यं भविष्यद्विप्र- लम्भविषयमिति न क्वचिदनेकतात्पर्यम् । यत्र तु श्लेषादिवाक्येष्वने कतात्पर्य- मपि तत्र वाक्याथभेदेन स्वतत्र्रतया चार्थद्वयपरतेत्यदोषः। यथा- 'श्लाष्याशेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- तैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां मुखामेन्दुसुन्दररुचं चन्द्रात्सचक्षुर्दध- त्स्थाने यां खतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात् ।।' इत्यादौ। तदेवमुक्तप्रकारेण रत्याद्युपनिबन्धे सर्वत्राविरोधः । यथा वा श्रूय- माणरत्यादिपदेष्वपि वाक्येषु तत्रैव तात्पर्य तथाओ्रे दर्शयिष्यामः । ते च- रत्युत्साहजुगुप्सा: क्रोधो हास: सयो भयं शोकः। शममपि केचित्प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ॥। ३५॥ इह शान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तत्र केचिदाहु :- नास्त्येव शान्तो रसः । तस्याचार्येण विभावाद्यप्रतिपादनाल्लक्षणाकरणात्। अन्ये तु वस्तुतस्तस्याभावं वर्णयन्ति। अनादिकालप्रवाहायातरागद्वेषयोरुच्छेत्तुमश- क्यलात्। अन्ये तु वीरबीभत्सादावन्तर्भावं वर्णयन्ति। एवं वदन्तः शममपि नेच्छन्ति। यथा तथास्तु । सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि स्थायित्मस्माभिः शमस्य निषिध्यते। तस्य समस्तव्यापारप्रविलयरूपस्याभिनयायोगात्। यत्तु कैश्विन्नागानन्दादौ शमस्य स्थायित्मुपवर्णितम्, तत्तु मलयवत्यनुरागेणाप्रबन्ध-

श्ो० ३५-३६ ] अवलोकसमेतम्। ९३

प्रवृत्तेन विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्याSविरुद्धम् । न ह्येकानुकार्यविभावालम्बनो विष- यानुरागापरागावुपलब्धौ। अतो दयावीरोत्साहस्यैव तत्र स्थायित्म्। तत्रैव शङ्गारस्याङ्गलेन चक्रवर्तितावाप्तेश्च फललेनाविरोधादीप्सितमेव च सर्वत्र कर्त- व्यमिति परोपकारप्रवृत्तस्य विजिगीषोर्नान्तरीयकलेन फलं संपद्यत इत्यावेदित- मेव प्राक्। अतोऽष्टावेव स्थायिनः । ननु च 'रसनाद्रसत्वमेषां मधुरादीना- मिवोक्तमाचार्यः । निर्वेदादिष्वपि तत्प्रकाममस्तीति तेऽपि रसाः ॥' इत्यादिना रसान्तराणामप्यन्यैरभ्युपगतत्वात्स्थायिनोऽप्यन्ये कल्पिता इत्यवधारणानुपपत्तिः ।

अत्रोच्यते- निर्वेदादिरतादूप्यादस्थायी सवदते कथम्। वैरस्यायैव तत्पोषस्तेनाष्टी स्थायिनो मताः ॥३६॥ विरुद्धाविरुद्धाविच्छेदित्वस्य निर्वेदादीनामभावादस्थायितम् । अत एव ते चिन्तादिस्वस्वव्यभिचार्यन्तरिता अपि परितोषं नीयमाना वेरस्यमावहन्ति। न च निष्फलावसानत्वमेतेषामस्थायितनिवन्धनं हास्यादीनामप्यस्थायितप्रसङ्गात्। पारम्पर्येण तु निर्वेदादीनामपि फलवत्त्वात्। अतो निष्फलतमस्थायिते प्रयोजकं न भवति। किंतु विरुद्वैरविरुद्धैर्भावैरतिरस्कृतत्वम्। न च निर्वेदादीनामिति न ते स्थायिनः । ततो रसत्वमपि न तेषामुच्यते। अतोऽस्थायितादेवैतेषामरसता। कः पुनरेतेषां काव्येनापि संबन्धः ? न तावद्वाच्यवाचकभावः, खशव्दैरनावेदितलाव्। न हि श्ङ्गारादिरसेषु काव्येषु शृङ्गारादिशब्दा रत्यादिशब्दा वा श्रूयन्ते। येन तेषां तत्परिपोषस्य वाभिघेयतं स्यात्। यत्रापि च श्रूयन्ते तत्रापि विभावादिद्वा- रकमेव रसत्मेतेषां न स्वशन्दाभिधेयतमात्रेण। नापि लक्ष्यलक्षकभावस्तत्सा- मान्याभिधायिनस्तु लक्षकस्य पदस्याप्रयोगात् । नापि लक्षितलक्षणया तत्प्रति- पत्तिः। यथा 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ। तत्र हि खार्थे स्रोतोलक्षणे घोषस्याव- स्थानासंभवात्सार्थे स्खलद्गतिर्गङ्गाशब्दः खार्थ विना भूतार्थोपलक्षितं तटमुप- लक्षयति । अत्र तु नायकादिशब्दाः स्ार्थेऽस्खलद्रतयः कथमिवार्थान्तरमुपल- क्षयेयुः? को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुख्ये सत्युपचरितं प्रयुज्जीत? 'सिंहो माणवकः' इत्यादिवत्। अत एव गुणवृत्त्यापि नेयं प्रतीतिः । यदि वाच्य- लेन रसप्रतिपत्तिः स्यात्तदा केवलवाच्यवाचकभावमात्रव्युत्पन्नचेतसामप्य- रसिकानां रसासादो भवेत्! न च काल्पनिकत्वमविगानेन सर्वसहृदयानां रसाखादोद्भूतेः । अतः केचिदभिधालक्षणागौणीभ्यो वाच्यान्तरपरिकल्पितश- क्िभ्यो व्यतिरिक्तं व्यज्ञकत्लक्षणं शब्दव्यापारं रसालंकारवस्तुविषयामच्छन्ति । तथा हि-विभावानुभावव्यभिचारिमुखेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजायमाना कथमिव वाच्या स्यात्? यथा कुमारसंभवे (३।६८)- 'वितरृण्वती शैलसुतापि भावमङ्गैः स्फुटद्वालकदम्बकल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्तविलोचनेन ।I'

९४ दशरूपकं [प्रकाश: ४

क्गारप्रतीतिरुदेति। रसान्तरेष्वप्ययमेव न्यायः। न केवलं रसेष्वेव यावद्व- स्तुमात्रेऽपि। यथा (गाथा० २।७५)- 'भेम धम्मिअ वीसद्वो सो सुणहो अज्ज मारिओ तेण। गोलाणइकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीहेण।।' इत्यादौ निषेधप्रत्िपत्तिरशव्दापि व्यक्षकशक्तिमूलैव। तथालंकारे्वपि- 'लावण्यकान्तिपरिपूरितदिख्ुखेऽस्मिन्स्मेरेडघुना तव मुखे तरलायताक्षि। क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये मुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोविः।' इत्यादिपु चन्द्रतुल्यं तन्वीवदनारविन्दमित्याद्युपमाद्यलंकार प्रतिपत्तिव्यज्जकलवनि- बन्धनीति। न चासावर्थोपत्तिजन्या। अनुपपद्यमानार्थापेक्षाभावात्। नापि वाक्यार्थत्वम्, व्यज्ञयस्य तृतीयकक्षाविषयलात्। तथाहि-'भ्रम धार्मिक' इत्यादौ पदार्थविषयाभिवालक्षणप्रथमकक्षा तिक्रान्तकरियाकारकसंसर्गात्मकविधिविषयवा- वयार्थकक्षातिकान्ततृतीयकक्षाक्ान्तो निषेधात्मा व्यङ्ञयलक्षणोऽर्यो व्यज्ञकश- कयधीन: स्फुटमेवावभासते। अतो नासौ वाक्यार्थः । ननु च तृतीयकक्षावि- षयत्वमश्रूयमाणपदार्थतात्पर्येपु 'विषं भुङ्क्ष्व' इत्यादिवाक्येपु निषेधार्थविषयेपु प्रतीयत एव वाक्यार्थः । न चात्र व्यञ्ञकत्ववादिनापि वाक्यार्थतं नेष्यते तात्प- र्यादन्यलाङ्घनेः । तत्र स्वार्थस्य द्वितीयकक्षायामविश्रान्तस्य तृतीयकक्षाभा- वात्। सैव निषेधकक्षा तत्र द्वितीयकक्षाविधा क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तेः। प्रक- रणात्पितरि वक्तरि पुत्रस्य विषभक्षणनियोगाभावात्। रसवद्वाक्येषु च विभाव- प्रतिपत्तिलक्षणद्वितीयकक्षायां रसानवगमात्। तदुक्तम्- 'अप्रतिष्ठम विश्रान्तं सार्थे यत्परतामिदम्। वाक्यं विगाहते तत्र न्याय्या तत्परतास्य सा ।। यत्र तु सार्थविश्रान्तं प्रतिष्ठां तावदागतम्। तत्प्रसर्पति तत्र स्यात्सर्वत्र ध्वनिना स्थितिः ।।' इत्येवं सर्वत्र रसानां व्यङ्गयतमेव। वस्त्लंकारयोस्तु क्वचिद्वाच्यलं क्वचिद्यङ्ग्य- लम्। तत्रापि यत्र व्यङ्ञ्यस्य प्राधान्येन प्रतिपत्तिस्तत्रैव व्वनिः, अन्यत्र गुणी- भूतव्यङ्चयत्वम्। तटुक्तम्- 'यत्रार्थ: शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्था। व्यक्तः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभि: कथितः ॥ प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्कं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ।।' यथा-'उपोढरागेण' इत्यादि। तस्य च ध्वनेर्विवक्षितवाच्याविवक्षितवा- च्यलेन द्वैविध्यम्। अविवक्षितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थोऽर्थान्तरसंक्रमितवा-

१ 'भ्रम धार्मिक विश्रव्धः स श्वाऽय मारितस्तेन। गोदावरीनंदीकच्छकुटङ्गवासिना दरीसिहेन ।' इति च्छाया.

ग्रो० ३७] अकलोकसमेतम्। ९५

व्यश्षेति दविधा। विवक्षितवाच्यश्च असंलक्षितक्मः क्रमद्योत्यश्चेति द्विविधः । तत्र रसादीनामसंलक्ष्यक्रमे ध्वनितवं प्राधान्यप्रतीतो सत्यामङ्गलेन प्रतीतौ रसवद- लंकार इति। अत्रोच्यते- वाच्या प्रकरणादिभ्यो वुद्धिस्था वा यथा क्रिया। वाक्यार्थः कारकैर्युक्ता स्थायी भावस्तथेतरैः॥३७॥ यथा लौकिकवाक्येपु श्रूयमाणक्रियेषु 'गामभ्याज-' इत्ादिष्वश्रूयमाण- क्रियेषु च 'द्वारं द्वारम्' इत्यादिपु खशव्दोपादानात्प्रकरणादिवशाद्वुद्विसंनिवे- शिनी क्रियैव कारकोपचिता वाक्यार्थस्तथा काव्येष्वपि सशब्दोपादानात्क- चित् 'ग्रील्ै नवोढा प्रिया' इलेवमादौ, क्वचिच्च ग्रकरणादिवशान्नियताविहित- विभावाद्यविनाभावाद्वा साक्षाद्भावकचेतसि विपरिवर्तमानो रत्यादिः स्थायी स्वस्विभावानुभावव्यभिचारिभिस्तत्तच्छव्दोपनीतः संस्कारपरम्परया परं प्रौढि- मानीयमानो रत्यादिवाक्यार्थः । न चापदार्थस्य वाक्यार्थत्ं नास्तीति वाच्यम्। कार्यपर्यवसायित्वात्तात्पर्यशक्तेः। तथा हि-पौरुषेयमपारुपेयं वाक्य सर्व कार्य- परम्। अतत्परलवेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तादिवाकयवत्काव्यशब्दानां चान्वयव्यति- रेकाभ्यां निरतिशयसुखास्वादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्तिविष- ययो: प्रयोजनान्तरानुपलब्धेः स्वानन्दोद्भतिरेव कार्यलनावधार्यते। तदुद्भूति- निमित्तलं च विभावादिसंसृष्टस्य स्थायिन एवावगम्यते। अतो वाक्यस्याभि- धानशक्तिस्तेन तेन रसेनाकृष्यमाणा तत्तत्खार्थापेक्षितावान्तरविभावादिप्रतिपा- दनद्वारा स्वपर्यवसायितामानीयते। तत्र विभावादयः पदार्थस्थानीयास्तत्संसृष्टो रत्यादिर्वाक्यार्थः । तदेतत्काव्यवाक्यं, यदीयं ताविना पदार्थवाक्यार्थो। न चैवं सति गीतादिवत्सुखजनकलेऽपि वाच्यवाचकभावानुपयोगः। विशिष्टवि- भावादिसामग्रीविद्ुषामेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव सवादोद्भूतेस्तदनेना- तिप्रसङ्गोऽपि निरस्तः । ईदृशि च वाक्यार्थनिरूपणे परिकल्पिताभिवादिशक्ति- वशेनैव समस्तवाक्यार्थावगतेः शक्त्यन्तरपरिकल्पनं प्रयासः। यथावोचाम काव्यनिर्णये- 'तात्पर्यानतिरेकाच्च व्यञ्ञकत्वस्य न ध्वनिः । किमुक्तं स्यादश्रुतार्थतात्पर्यऽन्योक्तिरूपिणि ॥ विषं भक्षय पूर्वो यश्चैवं परसुतादिपु। प्रसह्यते प्रधानत्ाद्धनितं केन वार्यते।। ध्वनिश्चेत्सार्थविशरान्तं वाक्यमर्थान्तराश्रयम्। तत्परत्वं वविश्रान्तौ तन्न विश्रान्त्यसंभवात्।। एतावत्येव विश्रान्तिस्तात्पर्यस्येति किं कृतम्। यावत्कार्यप्रसारित्वात्तात्पर्य न तुलाधृतम् । भ्रमधार्मिकविश्रब्धमिति भ्रमिकृतास्पदे। निर्व्यावृत्ति कथं वाक्यं निषेधमुपसर्पति॥

९६ दुशरूपकं [ प्रकाश: ४

प्रतिपाद्यस्य विश्रान्तिरपेक्षापूरणाद्यदि। वक्तुर्विवक्षित प्राप्तेरविश्रान्तिर्न वा कथम् । पौरुषेयस्य वाक्यस्य विवक्षापरतत्रता। वक्रभिप्रेततात्पर्यमतः काव्यस्य युज्यते ॥।' इति। अतो न रसादीनां काव्येन सह व्यङ्ञ्यव्यञ्चकभावः । किं तहि भाव्यभा- वकसंबन्ध: ? काव्यं हि भावकम्। भाव्या रसादयः । ते हि स्वतो भवन्त एव भावकेषु विशिष्टविभावादिमता काव्येन भाव्यन्ते। न चान्यत्र शब्दान्तरेषु भाव्यभावकलक्षणसंवन्धाभावात्काव्यशव्देष्वपि तथा भाव्यमिति वाच्यम्। भावनाक्रियावादिभिस्तथाङ्गीकृतलात्। किंच मा चान्यत्र तथास्त्वन्वयव्यतिरेकाभ्या- मिह तथावगमात्। तटुक्तम्- 'भावाभिनयसंबन्धान्भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृमिः ॥' इति। कथं पुनरगरहीतसंबन्धेभ्यः पदेभ्यः स्थाय्यादिप्रतिपत्तिरिति चेल्लोके तथाविधचेष्टायुक्तस्त्रीपुंसादिषु रत्याद्यविनाभावदर्शनादिहापि तथोपनिबन्धे सति रत्याद्यविनाभूत चेष्टादिप्रतिपादकश्द्श्रवणादभिधेया विनाभावेन लाक्षणिकी रत्या- दिप्रतीतिः । यथा च कात्यार्थस्य रसभावकतं तथाग्रे वक्ष्यामः। रस: स एव स्वाद्यत्वाद्रसिकस्यैव वर्तनात्। नानुकार्यस्य वृत्तत्वात्काव्यस्यातत्परत्वतः ॥ ३८। .

लौकिकस्य स्वरमणीसंयुक्तस्येव दर्शनात्॥३९॥ काव्याथोंपफ्ठावितो रसिकवर्ती रत्यादिः स्थायीभावः स इति प्रतिनिर्दिश्यते। स च खाद्यतां निर्भरानन्दसंविदात्मतामापाद्यमानो रसो रसिकवर्तीति वर्तमा- नत्वान्नानुकार्यरामादिवर्तीं वृत्तलात्तस्यं। अथ शब्दोपहितरूपलेनावर्तमानस्यापि वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव। तथापि तद्वभासस्यास्मदादिभिरनुभूयमान- लादसन्समतैकास्वादं प्रति विभावलेन तु रामादेर्वर्तमानवदवभासनमिष्यत एव। किंच न काव्यं रामादीनां रसोपजननाय कविभिः प्रवर्लते। अपि तु सहृदयानानन्दयितुम्। स च समस्तभावकस्वसंवेद एव। यदि चानुकार्यस्य रामादेः शृङ्गारः स्यात्ततो नाटकादो तद्दर्शने लौकिक इव नायके शृङ्गारिणि स्वकान्तासंयुक्त दृश्यमाने शृङ्गारवानयमिति प्रेक्षकाणां प्रतीतिमात्रं भवेन्न रसानां स्वादः सत्पुरुषाणां च लज्जेतरेषां लसूयानुरागापहारेच्छादयः प्रसज्ये- रन्। एवं च सति रसादीनां व्यक्ज्यत्वमपास्तम्। अन्यतो लब्धसत्ताकं वस्त- न्येनापि व्यज्यते। प्रदीपेनेव घटादि। न तु तदानीमेवाभिव्यअ्जकत्वाभिमतैरा- पाद् खभावम्। भाव्यन्ते च विभावादिभि: प्रेक्षकेपु रसा इत्यावेदितमेव। ननु च सामाजिकाश्रयेषु रसेषु को विभाव :? कथं सीतादीनां देवीनां विभावलेनाविरोधः ? उच्यते-

श्रो० ३८-४५ ] अवलोकसमेतम्। ९७

धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामादि: प्रतिपादकः । विभावयति रत्यादीन्खदन्ते रसिकस्य ते ॥। ४० ॥ न हि कवयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा ध्याता प्रातिस्व्रिकीं रामादीनामवस्थां इतिहासवदुपनिवन्नन्ति। किं तहिं सर्वलोकसाधारणः सोत्प्रेक्षाकृतसन्निधयो धीरोदात्ताद्यवस्थाः क्वचिदाश्रयमात्रदायिन्यो दधति। ता एव च परित्यक्तविशेषा रसहेतव:। तत्र सीतादिशब्दाः परित्यक्तजनकतनयादिविशेपाः स्त्रीमान्रवाचिनः किमिवा- निष्टं कुर्युः । किमर्थ तर्ह्युपादीयन्त इति चेदुच्यते- क्ीडतां मृण्मयैर्यद्वद्रालानां द्विरदादिभिः॥४१ ॥ स्वोत्साहः स्वदते तद्वच्छ्रोतृणामर्जुनादिभिः। एतदुक्तं भवति। नात्र लोंकिकश्ङ्गारादिवत्ररयादिविभावादीनामुपयोगः । किं तर्हि प्रतिपादितप्रकारेण लौकिकरसविलक्षणत्वं नाट्यरसानाम्। यदाह- 'अष्टो नाट्यरसा: स्मृताः' इति। काव्यार्थभावनास्वादो नर्तकस्य न वार्यते ॥४२ ॥ नर्तकोऽपि न लौकिकरसेन रसवान्भवति। तदानीं भोग्यलेन खमहिला- देरग्रहणात् काव्यार्थभावनया त्स्मदादिवत्काव्यरसास्वादोऽस्यापि न वार्यते। कथं च काव्यात् स्वादो्भूतिः, किमात्मा चासाविति व्युत्पाद्यते- स्वाद: काव्यार्थसंभेदादात्मानन्दसमुद्भवः। विकाशविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विधः ॥४३॥ शृङ्गारवीरवीभत्सरोद्रेपु मनसः क्रमात्। हास्यादुतभयोत्कर्षकरुणानां त एव हि। ४४ ॥ अतस्तजन्यता तेपामत एवावधारणम्। काव्यार्थेन विभावादिसंसष्टस्थाय्यात्मकेन भावकचेतसः संभेदेऽन्योन्यसं- चलने प्रत्यस्तमितखपरविभागे सति प्रवलतरखानन्दोद्भतिः=खादः। तस्य च सामान्यात्मकंतेSपि प्रतिनियतविभावादिकारणजन्यलेन संभेदेन चतुर्धा चित्त- भूमयो भवन्ति। तद्था-शङ्गारे विकासः, वीरे विस्तरः, बीभत्से क्षोभः, रौद्रे विक्षेप इति, तदन्येषां चतुर्णा हास्याद्ुतभयानककरुणानां स्वसामग्रीलब्ध- परिपोषाणां त एव चतारो विकासाद्याश्वेतसः संभेदाः । अत एव- 'शृद्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीराचैवाद्भुतोत्पत्तिर्बींभत्साच्च भयानकः ॥।' इति। हेतुहेतुमद्भाव एव संभेदापेक्षया दर्शितो न कार्यकारणभावाभिप्रायेण तेषां कारणान्तरजन्यत्वात्। 'शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्य इति कीर्तितः ।' इत्यादिना विकासादिसंभेदैकत्वस्यैव स्फुटीकरणादवधारणमप्यत एवाष्टाविति संभेदानां भावात्। ननु च युक्तं शद्गारवीरहास्यादिषु प्रमोदात्मकेषु वाक्यार्थ- द० ९

९८ दशरूपकं [प्रकाश: ४

संमेदादानन्दोन्भव इति। करुणादौ तु दुःखात्मकंले कथमिवासौ प्रादुःष्यात्। तथा हि-तत्र करुणात्मककाव्यश्रवणाद्दुःखाविरभावोऽश्रुपातादयश्च रसिकाना- मषि प्रादुर्भवन्ति । न चैतदानन्दात्मकतवे सति युज्यते। सत्यमेतत्। किंतु तादृश एवासावानन्दः सुखदुःखात्मको यथा प्रहरणादिषु संभोगावस्थायां कुट्ट- मिते स्त्रीणामन्यश्च लौकिकात्करुणात् काव्यकरुणः। तथा हि-अत्रोत्तरोत्तरारसिकानां पवृत्तयः । यदि वा लौकिककरुणवद्दुःखात्मकतवमेवेह स्यात्तदा न कश्चित्तत्र प्रवर्तेत। ततः कारुण्यकरसानां रामायणादिमहाप्रबन्धानामुच्छेद एव भवेद- श्रुपातादयक्वेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपातितेषु लौकिकवैक्लव्यदर्शनादिवत् प्रेक्ष- काणां प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते। तस्माद्रसान्तरवत् करुणस्याप्यानन्दात्मक- लमेव। ननु शान्तरसस्यानभिधेयलाद्यद्यपि नाट्येऽनुप्रवेशो नास्ति तथापि सूक्ष्मा- तीतादिवस्तूनां सर्वेषामपि शब्दप्रतिपाद्यताया विद्यमानत्वात् काव्यविपयलं न निवार्यते। अतस्तदुच्यते- शमप्रकर्षो निर्वाच्यो मुदितादेस्तदात्मता ॥४५॥ शान्तो हि यदि तावन्- 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रसस्तु शान्त: कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेपु भावेषु शमप्रधानः ।।' इत्येवंलक्षणः, तदा तस्य मोक्षावस्थायाभेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तस्य च स्वरूपेणानिर्वचनीयता। तथा हि-श्रुतिरपि 'स एष नेति नेति' इत्यन्या- पोहरूपेणाह। न च तथाभूतस्य शान्तरसस्य सहृदयाः सवादयितारः सन्त्यथ तटुपायभूतो मुदितामैत्रीकरुणोपेक्षादिलक्षणस्तस्य च विकाशविस्तारक्षोभविक्षेप- रूपतैवेति। तदुत्तयैव शान्तरसाखादो निरूपितः । इदानीं विभावादिविषयावान्तरकाव्यव्यापारप्रदर्शनपूर्वकः प्रकरणेनोपसंहारः प्रतिपाद्यते- पदार्थेरिन्दुनिर्वेदरोमाश्चादिस्वरूपकैः। काव्याद्विभावसंचार्यनुभावप्रख्यतां गतैः ॥४६॥ भावितः खदते स्थायी रसः स परिकीर्तितः।

भिरालम्बनविभावैरनिर्वेदादिभिर्व्यभिचारिभावै रोमाश्चाश्रुभ्रूक्षेपकटाक्षादैरनुभावै- प्रमदाप्रभृति-

रवान्तरव्यापारतया पदार्थीभूतैर्वाक्यार्थः स्थायीभावो विभावितो भावरूपता- मानीतः खदते स रस इति प्राक्प्रकरणे तात्पर्यम्। विशेषलक्षणान्युच्यन्ते-तत्राचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां शङ्गारादीनां च पृथग्लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि। अत्र तु- लक्षणैक्यं विभावैक्यादभेदाद्रसभावयोः॥४७॥ .- .: क्रियत इति वाक्यशेषः ।

श्रो० ४५-४८] अवलोकसमेतम्। ९९

तत्र तावच्छृङ्गार :- रम्य देशकलाकाल वेषभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः। प्रहृष्यमाणा शृङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥८॥ इत्थमुपनिबध्यमानं काव्यं शरृङ्गारास्ादाय प्रभवतीति। कव्युपदेशपरमेतत्। तन्न देशविभावो यथोत्तररामचरिते (१२६)- 'स्मरसि सुतनु तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि। स्मरसि सरसतीरां तत्र गोदावरीं वा स्मरति च तदुपान्तेष्वावयो्वर्तनानि ॥' कलाविभावो यथा- 'हस्तैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासैलयमुपगतस्तन्मयतं रसेपु। शाखायोनिर्मदुरभिनयः षड्डिकल्पोऽनुवृत्त- र्भावे भावे नुदति विषयान्रागबन्धः स एव ॥' यथा च (नागा० १।१५)- 'व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुना दशविधेनाप्यत्र लब्धामुना विस्पष्टो द्ुतमध्यलम्बितपरिच्छिन्नस्त्रिधाऽयं लयः। गोपुच्छप्रमुखाः क्रमेण गतयस्तिस्त्रोऽपि संपादिता- स्तत्त्वौघानुगताश्च वाद्यविधयः सम्यक् त्रयो दर्शिताः ॥' कालविभावो यथा कुमारसंभवे (३।२६)- 'असूत सदः कुसुमान्यशोकः स्कन्धात्प्रभृत्येव सपल्लवानि पादेन नापैक्षत सुन्दरीणां संपर्कमासिज्ितनूपुरेण ॥' इत्युपक्रमे,- 'मधु द्विरेफ: कुसुमैकपात्रे पपौ प्रियां स्वामनुवर्तमानः। शृङ्गेण संस्पर्शनिमीलिताक्षीं मृगीमकण्डयत कृष्णसारः ॥' (कुमार० ३।३६) वेषविभावो यथा तत्रैव (कुमार० ३।५३)-

मुक्ताकलापीकृतसिन्दुवारं वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ।' उपभोगविभावो यथा- 'चक्षुर्लप्तमषीकणं कवलितस्ताम्बूलरागोऽधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके छुप्तेव गात्रद्युतिः । जाने संप्रति मानिनि प्रणयिना कैरप्युपायक्रमैं- र्भग्नो मानमहातरुस्तरुणि ते चेतःस्थलीवर्धितः ।' प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतीमाधचे (१।३९)- 'जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये।

१०० दशरूपकं [प्रकाशः ४

मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ।।' युवतिविभावो यथा मालविकानिमित्रे (२।३)- 'दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति वदनं बाहू नतावंसयो: संक्षिप्तं निबिडोन्नतस्तनमुरः पार्श्े प्रमृष्टे इव। मध्यः पाणिमितो नितम्बि जघनं पादावरालाङ्गुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनसः स्पष्टं तथास्या वपुः ॥' यूनोर्विभावो यथा मालतीमाधवे (१।१८)- 'भूयो भूय: सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्टा दृष्ट्ा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालतीमाधवं य- द्राढोत्कण्ठा लुलितललितैरङ्गकस्ताम्यतीति ।' अन्योन्यानुरागो यथा तत्रैव (मालती० १।३२)- 'यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः।।2 मधुराङ्गविचेष्टितं यथा तत्रैव (मालती० १।३०)- 'स्तिमितविकसितानामुल्लसभ्भलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजाम्। प्रतिनयननिपाते किंचिदाकुच्चितानां विविधमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥' ये सत्वजाः स्थायिन एव चाष्टौ तरिंशत्यो ये व्यभिचारिणश्च। एकोनपञ्चाशदमी हि भावा युक्या निबद्धाः परिपोषयन्ति। आलस्यमौत्रयं मरणं जुगुप्सा तस्याश्रयाद्वैतविरुद्धमिष्टम्॥४९॥

युक्ताङ्गलेनोपनिबध्यमाना: शृङ्गारं कालम्बनविभावाश्रयलेन साक्षादङ्गलेन चोपनिवध्यमानानि विरुध्यन्ते। प्रकारान्तरेण चाविरोधः प्राक्प्रतिपादित एव। विभागस्तु- अयोगो विप्रयोगश्च संभोगश्चेति स त्रिधा। अयोगविप्रयोगविशेष त्ाद्वि प्रलम्भस्यैतत्सामान्याभिधायिलेन विप्रलम्भशब्द उपचरितवृत्तिर्मा भूदिति न प्रयुक्तः । तथा हि-दत्त्वा संकेतमप्राप्तेऽवध्यति- करमे साध्येन नायिकान्तरानुसरणाच्च विप्रलम्भशव्दस्य मुख्यप्रयोगो वञ्च- नार्थलात्। तत्रायोगोऽचुरागोऽपि नवयोरेकचिच्योः ॥ ५० ॥ पारतव्येण दैवाद्वा विप्रकर्षादसंगमः। योग := अन्योन्यखीकारः, तदभाव := अयोगः । पारतब्र्येण विप्रकर्षाद्दैवपित्राद्या-

श्रो० ४९-५७] अवलोकसमेतम्। १०१

यत्तल्वात् सागरिकामालत्योर्वत्सराजमाधवाभ्यामिव दैवाद्गौरीशिवयोरिवासमागम := अयोगः । दशावस्थः स तत्रादावभिलाषोऽथ चिन्तनम् ॥५१॥ स्मृतिर्गुणकथोद्वेगप्रलापोन्मादसंज्वराः। जडता मरणं चेति डुरवस्थं यथोत्तरम् ॥ ५२॥ अभिलापः स्पृहा तत कोन्ते सर्वाङ्गसुन्दरे। दष्टे श्रुते वा तन्रापि विस्मयानन्दसाध्वसाः ।५३।। साक्षात्प्रतिकृतिस्वप्नच्छायामायासु दर्शनम् । श्रुतिर्व्याजात्सखीगीतमागधादिगुणस्तुतेः॥५४॥ अभिलापो यथा शाकुन्तले (१।१९)- 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।' विस्मयो यथा- 'स्तनावालोक्य तन्वङ्ग्याः शिरः कम्पयते युवा । तयोरन्तरनिर्मम्नां दृष्टिमुत्पाटयन्निव ।' आनन्दो यथा विद्धशालभञ्जिकायाम्- 'सुधावद्धग्रासैरुपवनचकोरैः कवलितां किरन् ज्योत्स्ामच्छां लवलिफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराग्रं प्रहिण नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ।' साध्वसं यथा कुमारसंभवे (५८५)- 'तं वीक्ष्य वेपशुमती सरसाङ्यष्टिरनिक्षेपणाय पदमुद्धतमुद्दहन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।।' यथा वा (कुमार. ८।२)- 'व्याहृता प्रतिवचो न संदवे गन्तुमैच्छदवलम्बितांशुका। सेवते स्म शयनं पराझुखी सा तथापि रतये पिनाकिन: ।।' सानुभांवविभावास्तु चिन्ताद्याः पूर्वदर्शिताः। गुणकीर्तनं तु स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । दशावस्थत्वमाचार्येः प्रायो वृत्या निदर्शितम्॥५५॥ महाकविप्रेवन्धेषु दृश्यते तदनन्तता । दिञ्मात्रं तु- दृष्टे श्रुतेऽभिलाषाच्च किं नौत्सुक्यं प्रजायते ॥५६॥ अप्राप्तौ किं न निर्वेदो ग्लानिः किं नातिचिन्तनात्। शेषं प्रच्छन्नकामितादि कामसूत्रादवगन्तव्यम्।

१ 'काम्ये' इति पाठः. २ 'प्रयोगेपु' इति पाठ :.

1 १०२: दशरूपकं [ प्रकाश: ४

अथ विग्रयोग :- विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढविस्रम्भयोर्द्विधा ॥ ५७॥ मानग्रवासमेदेन मानोऽपि प्रणयेर्ष्ययोः । प्राप्तयोरप्राप्ति := विप्रयोगः । तस्य द्वौ भेदौ-मानः, प्रवासश्व। मानविप्रयो- गोऽपि द्विविध :- प्रणयमानः, ईर्ष्यामानश्रेति। तत्र प्रणयमान: स्यात्कोपावसितयोईयोः ॥५८॥ प्रेमपूर्वको वशीकार := प्रणयः, तद्भङ्गो मान := प्रणयमानः ।स च द्वयोर्नोयक- योर्भवति। तत्र नायकस्य यथोत्तररामचरिते (३।३७)- 'अस्मिन्नेव लतागृहे लमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूद्रोदावरीसैकते। आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव लां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादर विन्दकुझालनिभो मुग्धः प्रणामाज्जलिः ।' नायिकाया यथा श्रीवाक्पतिराजदेवस्य- 'प्रणयकुपितां दृष्ट्ा देवीं ससंभ्रमविस्मित स्त्रिभुवनगुरुर्भीत्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत्। नामतशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतरू्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ।।' उभयोः प्रणयमानो यथा- 'पैणअकुविआण दोण्हवि अलिअपसुत्ताण माणइंताणं। णच्चलणिरुद्णीसासदिण्णअष्णाण को मह्लो ।।' स्त्रीणामीर्ष्याकृतो मान: कोपोऽन्यासङ्गिनि प्रिये। श्रुते वाऽनुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात्॥ ५९॥ उत्स्वप्नायितभोगाङ्कगोत्रस्खलनकल्पितः । त्रिधानुमानिको हष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः॥६०॥ ईर्ष्यामान: पुनः स्त्रीणामेव नायिकान्तरसङ्गिनि स्वकान्ते उपलब्धे सत्य- न्यासङ्ग: श्रुतो वानुमितो दृष्टो वा स्यात्। तत्र श्रवणं सखीवचनात्तस्या विश्वा- स्यलात। यथा ममैव- 'सुभ्रु लं नवनीतकल्पहृदया केनापि दुर्मन्रिणा मिथ्यैव प्रियकारिणा मधुमुखेनास्मासु चण्डीकृता। किं लेतद्विमृश क्षणं प्रणयिनामेणाक्षि कस्ते हित: किं धात्रीतनया वयं किमु सखी किं वा किमस्मत्सुहृत् ॥।'

१ 'कोपांवेशित' इति पाठ :. २ 'प्रणयकुपितयोई्योरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः । निश्चलनिरुद्धनिश्वासदत्तकर्णयो: को मल्ः ॥' इति च्छाया.

श्रो० ५७-६४] अवलोकसमेतम्। १०३:

उत्स्प्नायितो यथा रुदस्य- 'निर्मग्नेन मयाम्भसि स्मरभरादाली समालिद्विता केनालीकमिदं तवाब कथितं राधे मुधा नाम्यसि। इत्युत्खप्रपरम्परासु शयने थ्रुला वचः शार्ड्गिणः सव्याजं शिथिलीकृतः कमलया कण्ठग्रहः पातु वः ॥' भोगाङ्कानुमितो यथा- नवनखपदमङं गोपयस्यंश्रुकेन स्थगयति पुनरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसश्ञरांसी विसर्पन्नवपरिमलगन्वः केन शक्यो वरीतुम् ।।' गोत्रस्खलनकल्पितो यथा- 'केलीगोत्तक्खलणे विकुप्पए केअवं अआणंती। दुट्ठ उअसु परिहासं जाआ सच्चं विअ परुण्णा ।।' दष्टो यथा श्रीमुज्स्य- 'प्रणयकुपितां दृष्टा देवीं ससंभ्रमविस्मित स्त्रिभुवनगुरुर्भील्या सद्यः प्रणामपरोऽभवत्। नमितशिरसो गङ्गालोके तया चरणाहता- ववतु भवतर्र्यक्षस्यैतद्विलक्षमवस्थितम् ।।' एषाम्- यथोत्तरं गुरुः षड्भिरुपायैस्तमुपाचरेत्। साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरः ॥६१॥ तत्र प्रियवचः साम भेदस्तत्सख्युपार्जनम्। दानं व्याजेन भूषादेः पादयोः पतनं नतिः ॥ ६२॥ सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधीरणम्। रभसत्रासहर्षादेः कोपभ्रंशो रसान्तरम् ॥ ६३ ॥। कोपचेष्टाश्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिताः। तत्र प्रियवचः साम यथा ममैव- 'स्मितज्योत्स्नाभिस्ते धवलयति विश्वं मुखशशी दृशस्ते पीयूषद्रवमिव विमुञ्चन्ति परितः । वपुस्ते लावण्यं किरति मधुरं दिक्षु तदिदं कुतस्ते पारुष्यं सुतनु हृदयेनाद गुणितम् ।' यथा वा- 'इन्दीवरेण नयनं मुखमम्बुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपह्वेन। अज्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः॥'

१ 'केलीगोत्रस्खलने विकुप्यति कैतवमजानन्ती। दुष्ट पश्य परिहासं जाया सत्यमिव प्ररुदिता ।।' इति च्छाया.

२०४ दशरूंपकं [प्रकाशः ४

नायिकासखीसमावर्जनभेदो यथा ममैव- 'कृतेऽप्याज्ञाभङ्गे कथमिव मया ते ग्रणतयो धृताः स्मिल्वा हस्ते विसृजसि रुषं सुभ्रु बहुशः। प्रकोप: कोऽप्यन्यः पुनरयमसीमाऽय गुणितो वृथा यत्र स्निग्धाः प्रियसहचरीणामपि गिरः ॥' दानं व्याजेन भूषादेर्यथा माघे (७५५)- 'मुहुरुपहसितामिवालिनादर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम्। अधिरजनि गतेन धाम्नि तस्याः शठ कलिरेव महांस्वयाऽय दत्तः ।' पाद्यो: पतनं नतिर्यथा- 'णेडेरकोडिविलगगं चिहुरं दइअस्स पाअपडिअस्स। हिअअं माणपउत्थं उम्मोअं त्ति चिअ कहेइ।।' उपेक्षा तद्वधीरणं यथा- 'किं गतेन न हि युक्तमुपैतुं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥' रभसत्रासहपादे रसान्तरात्कोपभ्रंशो यथा ममैव- 'अभिव्यक्तालीक: सकलविफलोपायविभव- श्िरं ध्याला सदः कृतकृतकसंरम्भनिपुणम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति संत्रास्य सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमालिङ्गति वधूम् ॥' अथ प्रवासविप्रयोग :- कार्यतः संभ्रमाच्छापात् प्रवासो भिन्नदेशता ॥ ६५॥

स च भावी भवन्भूतस्त्रिधाऽडद्यो बुद्धिपूर्वक: ॥ ६५ ॥ आद्यः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवशप्रवृत्तौ वुद्धिपूर्वकत्वाद्भतभविष्य- द्वर्तमानतया त्रिविधः । तत्र यास्यत्प्रवासो यथा- 'होतेपहिअस्स जाआ आउच्छणजी अधारणरहस्सं। पुच्छंती भमइ घरं घरेसु पिअविरहसहिरीआ ।।' गच्छत्प्रवासो यथामरुशतके (श्लो० १२)- 'ग्रहरविरतौ मध्ये वाह्स्ततोऽपि परेऽथवा दिनकृति गते वास्तं नाथ लमद्य समेष्यसि।

१ 'नूपुरकोटिविलसं च्िकुरं दयितस्य पादपतितस्य। हृदयं मानपदोत्थमुन्मुक्तमित्येव कथयति ।।' इति च्छाया. २ 'भविष्यत्पथिकस्य जाया आयुःक्षणजीवधारणरहस्यम् !. पृच्छन्ती भ्रमति गृह्ाद्गहेपु प्रियविरहसहीका ।' इति च्छाया.

श्रो० ६४-६९] अवलोकसमेतम् । १०५

इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालाऽडलापैः सबाष्पगलज्जलैः ॥' यथा वा तत्रैव- 'देशैरन्तरिता शतैश्र सरितामुर्वीभृतां काननै- यंत्ननापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि। उद्धीवश्वरणार्धरुद्धवसुध: कृल्वाश्रुपूर्णे दृशौ तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्याला चिरं तिष्ठति ॥' (अमरु० श्रलो० ९९) गतप्रवासो यथा मेधदूते (उत्तर० श्रो० २३)- 'उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्रोनाक्कं विरचितपदं गेयमुद्रातुकामा। तन्त्रीमार्द्रा नयनसलिलै: सारयिता कथचि- द्वूयो भूय: स्यमपि कृतां मूर्च्छनां विस्मरन्ती ।।' आगच्छदागतयोस्तु प्रवासाभावादेष्यत्प्रवासस्य च गतप्रवासाविशेपात्रै- विध्यमेव युक्तम् । द्वितीयः सहसोत्पन्नो दिव्यमानुषविष्ववात्। उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविल्लवात् परचक्रादिजन्यविप्ववाद्वाऽवुद्धिपूर्वकत्वादेकरूप एव संभ्रमजः प्रवासः । यथोवशीपुरूरवसोर्विक्रमोर्वश्याम्। यथा च कपालकुण्ड- लापहृतायां मालत्यां मालतीमाधवयोः । स्वरूपान्यत्वकरणाच्छापजः सन्निधावपि ॥ ६६॥ यथा कादम्बर्या वैशंपायनस्येति। मृते त्वेकत्र यत्रान्यः प्रलपेच्छोक एव सः। व्याश्रयत्वान्न शृङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः॥ ६७॥ यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंशे। कादम्बर्या तु प्रथमं करुण आकाशसरस्वतीवचनादूर्ध्व प्रवासश्ङ्गार एवेति। तत्र नायिकां प्रति नियम :- प्रणयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया। कलहान्तरितेर्ष्यायां विप्रलब्धा च खण्डिता ॥ ६८ ॥ अथ संभोग :- अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्वितः ॥ ६९।। यथोत्तररामचरिते (१२७)- 'किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगादविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण। सपुलकपरिरम्भव्यापृतैक कदोष्णोरविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ।।2

१ 'निराश्रयात्' इति पाठ :.

१०६ दशरूपकं [प्रकाश: ४

अथवा। 'प्रिये, किमेतत्,- विनिश्वेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पशें स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणे विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥' (उत्तर० १।३५) यथा च ममैव- 'लावण्यामृतवर्षिणि प्रतिदिशं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वङ्गि दूरोन्नते। नासावंशमनोज्ञकेतकतनुर्भपत्रगर्भोल्लस- त्पुष्पश्रीस्तिलकः सहेलमलकैभृङ्वैरिवापीयते ॥' चेष्टास्तत्र प्रवर्तन्ते लीलाद्या दश योषिताम्। दाक्षिण्यमार्दवप्रेम्णामनुरूपाः प्रियं प्रति॥ ७॥ ताश्च सोदाहृतयो नायकप्रकाशे दर्शिताः । रमयेच्चाटुकृत्कान्त: कलाक्रीडादिभिश्च ताम्।

ग्राम्यः संभोगो रङ्के निषिद्धोऽपि काव्येऽपि न कर्तव्य इति पुनर्निषिध्यते। यथा रत्नावल्याम् (१।२१)- 'स्पृष्टस्त्यैष दयिते स्मरपूजाव्यापृतेन हस्तेन। उद्धिज्नापरमृदुतरकिसलय इव लक्ष्यतेऽशोकः ॥' इत्यादि। नायकनायिकाकैशिकीवृत्तिनाटकनाटिकालक्षणाद्युक्त कविपरम्पंरा- वगतं स्वयमौचित्यसंभावनानुगुण्येनोत्प्रेक्षितं चानुसंदधानः सुकविः शृङ्गार- मुपनिबभ्नीयात्। अथ वीर :- वीर: प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मोहाविपाद्नयविस्मयविक्रमाद्यैः। उत्साहभू: स च द्यारणदानयोगा- ब्रेधा किलात्र मतिगर्वधृतिप्रहर्पाः ॥७२॥ प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणायुद्धदानादैरनुभावितो मर्षस्मृतिमतिवितर्कप्रभृतिभिर्भावित उत्साहः स्थायी खदते भावकमनोवि- गर्वधृतिहर्षा-

स्तारानन्दाय प्रभवतीत्येष वीरः । तत्र दयावीरो यथा नागानन्दे जीमूत- वाहनस्य। युद्धवीरो वीरचरिते रामस्य। दानवीरः परशुरामवलिप्रभृतीनाम्। 'त्याग: सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः' इति। 'खर्वग्रन्थिविमुक्त संधिविकसद्वक्ष:स्फुरत्कौस्तुभं निर्यन्ञाभिसरोजकु्ालकुटीगम्भीरसामव्वनि।

ग्ो० ७०-७४] अवलोकसमेतम्। १०७

पात्रावाप्तिसमुत्सुकेन वलिना सानन्दमालोकितं पायाद्वः क्रमवर्धमानमहिमाश्चर्य मुरारेवपुः ।।' यथा च ममैव- 'लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुङ्कुमारुणितो हरेः। वलिरेष स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः करः ॥' विनयादिपु पूर्वमुदाहृतमनुसंधेयम्। प्रतापगुणावर्जनादिना वीराणामपि भावात्रैधं प्रायोवादः। प्रसेदरक्तवदननयनादिक्रोधानुभावरहितो युद्धवीरः, अन्यथा रौद्रः । अथ वीभत्स :- वीभत्सः कृमिपूतिगन्धिव मथु प्रायर्जुगुप्सैकभ्- रुद्वेगी रुधिरात्रकीकसवसामांसादिभि: क्षोभणः। वैराग्याजघनस्तनादिपु घृणाशुद्धोऽनुभावैर्व्वृतो

अत्यन्ताहृद्यैः कमिपूतिगन्धिप्रायविभावैरुद्तो जुगुप्सास्थायिभावपरिपोषण- लक्षण उद्देगी=वीभत्सः । यथा मालतीमाधवे (५१६)- 'उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोपभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिकपृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जरव्वा। आर्त: पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥' रुधिरान्त्रवसाकीकसमांसादिविभाव: क्षोभणो वीभत्सः । सथा वीरचरिते (१३५)-

पीतोच्छर्दितरक्तकर्दमघन प्राग्भारघोरोल्लस- द्यालोंलस्तनभारभरववपुर्बन्धोद्धतं धावति ।।' रम्येष्वपि रमणीयजघनस्तनादिषु वैराग्याद्धणाशुद्धः=बीभत्सः। यथा- 'लालां वक्रासवं वेत्ति मांसपिण्डौ पयोधरौ। मांसास्थिकूटं जघनं जनः कामग्रहातुरः ॥' न चायं शान्त एव विरक्तो यतो वीभत्समानो विरज्यते। अथ रौद्र :- क्रोधो मत्सरवैरिवैकृतमयैः पोपोऽस्य रौद्रोऽनुजः

शस्त्रोल्लासविकत्थनांसधरणी घात प्रतिज्ञाग्रहै- रत्रामर्षमदौ स्मृतिश्चपलतासूयौगर्यवेगादयः॥७४॥

१ 'युक्र:' इति पाठः.

१०८ दशरूपकं [प्रकाश: ४

मात्सर्यविभावो रौद्रो यथा वीरचरिते (३।४४)- 'तं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो यद्वा ख्वजातिसमयेन धनुर्धरः स्याः। उग्रेण भोस्तव तपस्तपसा दद्दामि पक्षान्तरस्य सदृशं परछुः करोति ।' वैरिवैकृतादिर्यथा वेणीसंहारे (१।८)- 'लाक्षागृहानलविषान्नसभाप्रवेशः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेशाः स्वस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥।' इत्येवमादिविभावैः क्रोध- परिपोष:रौद्रः । परशुरामभीमसेनडुर्योधनादिव्यवहारेषु वीरचरितवेणीसंहारा- देरनुगन्तव्यः । अथ हास्य :- विकृताकृतिवाग्वेपैरात्मनोऽथ परस्य वा। हास: स्यात्परितोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ७॥ आत्मस्थान्विकृतवेषभाषादीन्परस्थान् वा विभावानवलम्बमान := हासः, तत्परि- पोपात्मा हास्यो रसो व्यधिष्ठानो भवति। स चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदा-

आत्मस्थो यथा रावण :- 'जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोदूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्विष्टा जटा: कुन्तलाः। रुद्राक्षैः सकलैः सरत्नवलयं चित्रांशुकं वल्कलं सीतालोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिनः ॥' परस्थो यथा- 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना किं ते मद्यमपि प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह। वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यदूतपरिग्रहोऽपि भवतो दासस्य काऽन्या गतिः ।।' स्मितमिह विकासिनयनं किंचिल्लक्ष्यद्विजं तु हसितं स्यात्। मधुरखरं विहसितं सशिर:कम्पमिदमुपहसितम्॥७६॥ अपहसितं सास्राक्षं विक्षिप्ताङ्गं भवत्यतिहसितम्। द्वे द्वे हसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽधमे क्रमशः॥७७॥ उत्तमस्य स्वपरस्थविकारदर्शनात् स्मितहसिते मध्यमस्य विहसितोपहसितेऽध- मस्यापहसितातिहसिते। उदाहृतयः स्यमुत्प्रेक्ष्याः । व्यभिचारिणश्चास्य- निद्रालस्यश्रमग्लानिमूच्छांश्च सहचारिणः। अथाद्भुतः- अतिलोकै पदार्थैः स्याद्विस्मयात्मा रसोऽुतः ॥७८॥

शो० ७५-८२] अवलोकसमेतम्। १०९

कर्मास्य साधुवादाश्रुवेपथुस्वेदगद्गदाः। हर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिण: ॥। ७९।। लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादाद्यनुभावपरिपुष्टो विस्मय: स्थायिभावो हर्षावेगादिभावितो रस := अद्भ्भुतः । यथा-

एद्कारव्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलद्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमसौ नाद्यापि विश्राम्यति ।' इत्यादि। अथ भयानक :- विकृतस्वरसत्त्वादेर्भयभावो भयानक:। सर्वाङ्गवेपथुस्वेदशोषैवैचित्यलक्षणः ।

रौद्रशब्दश्रवणाद्राद्रसत्त्वदर्शनाच् भयस्थायिभावप्रभवो भयानको रसः। तत्र सर्वाङ्गवेपथुप्रभृतयोऽनुभावाः । दैन्यादयस्तु व्यभिचारिणः । भयानको यथा प्रागुदाहत :- 'शस्त्रमेतत्समुत्सज्य कुब्जीभूय शनैः शनैः । यथायथागतेनैव यदि शक्कोषि गम्यताम् ।।' यथा च रत्नावल्याम्-'नष्टं वर्षवरैः (२।३) इत्यादि। यंथा च- 'सवगेहात्पन्थानं तत उपचितं काननमथो गिरिं तस्मात्सान्द्रद्ुमगहनमस्मादपि गुहाम्। तदन्वङ्गान्यङ्वैरभिनिविशमानो न गणय- त्यरातिः क्वालीये तव विजययात्रा चकितघीः ॥'

अथ करुण :- इष्टनाशादनिष्टात्तौ शोकात्मा करुणोऽनु तम्।

स्वापापस्मारदैन्याधिमरणालस्यसंभ्रमा:। विषाद्जडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥८२।। इष्टस्य बन्धुप्रभृतेर्विनाशादनिष्टस्य तु बन्धनादे: प्राह्या शोकप्रकर्षज := करुणः । तमन्विति तदनुभावनिःश्वासादिकथनम् । व्यभिचारिणश्च सवापा- पस्मारादयः । इष्टनाशात्करुणो यथा कुमारसंभवे (४३)-

१ 'वमथु' इति पाठः. २ 'वैवर्ण्य' इति पाठः. ३ 'आप्तेः' इति पाठ :. द० १०

११० दशरूपकं प्रकाश: ४

'अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। दद्टशे पुरुषाकृतिः क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥' इत्यादिरतिप्रलापः । अनिष्टावात्ेः सागरिकाया वन्धनादथा रत्नावल्याम्। प्रीतिभक्त्यादयो भावा मृगयाक्षादयो रसाः। हर्षोत्साहादिषु स्पष्टमन्तर्भावान्न कीर्तिताः ॥८३॥। स्पष्टम्। षट्तिंशभ्भूपणादीनि सामादीन्येकािंशतिः। लक्ष्यसंध्यन्तराङ्गानि सालंकारेषु तेषु च ।। ८४ ॥ 'विभूषणं चाक्षरसंहृतिश्व शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च' इत्येवमादीनि षट्त्रिंशत्काव्यलक्षणानि। 'साम भेद: प्रदानं च' इत्येवमादीनि संध्यन्तराण्ये- कविंदतिरुपमादिष्विवालंकारेषु हर्पोत्साहादिप्वन्तर्भावान्न पृथगुक्तानि। रम्यं जुगुप्सितमुदारमथापि नीच- मुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु। यद्वाप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके ॥८५॥ विष्णोः सुतेनापि धनंजयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतु: । आविष्कृतं मुक्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥८६॥ इति श्रीविष्णुसूनोर्धनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके रसविचारो नाम चतुर्थः प्रकाशः समाप्तः ।

१ 'लक्ष्मसंध्यन्तराख्यानि' इति पाठः. २ 'भावात्' इति पाठ :.

अथ भारतीयनाट्यशास्त्रस्थं दशरूपम्।

कथयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम्। नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः ॥ १। नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ॥ २ ॥ ईहामृगश्च विज्ञेयो दशमो नाट्यलक्षणे। एतेषां लक्षणमह व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः॥।३॥ सर्वेषामेव काव्यानां मातका वृत्तय: स्मृताः। आभ्यो विनिःसृतं ह्येतददशरूपं प्रयोगतः ।४ ॥ पतेषां चातिभिश्च्चैव खरा ग्रामत्वमागताः। यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यवन्धा भवन्ति हि॥५॥ ग्रामौ पूर्णसवरौ द्वौ तु यथा वै पड्जमध्यमौ। सर्चवृत्ति विनिष्पन्नौ काव्यवन्धी तथा त्विमौ॥ ६॥ क्षेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च। पूर्ववृत्तविनिष्पन्नं नानावन्धसमाश्रयम्॥७॥ भाण: समवकारश्च तथेहामृग एव च। उत्सृष्टकाङ्को व्यायोगो वीथी प्रहसनं डिमः ॥। ८॥ कैशिकी वृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत्। अत ऊर्ध्वे प्रवक्ष्यामि काव्यवन्धविकल्पनस्॥९॥ प्रख्यातवस्तुविषये प्रख्यातोदात्तनायकं चैव। राजर्षिवंशचरितं तथैव दिव्याथयोपेतम् ॥ १०॥ नानाविभूतिसंयुतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाव्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ ११ ॥ नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावसंभृतं बहुधा। सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ १२॥ अङ्कावस्थोपेतं कार्य प्रसमीक्ष्य विन्दुविस्तारात्। कर्तव्योऽङ्कस्तव्जैः स तु सम्यङ नाटके विधिवत् ॥१३॥ अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्र रोहयत्यर्थान्। नानाविधानयुक्तो यसात्तसाद्भवेदङ्कः ।। १४।। [अङ्कसमाप्ति: काव्यच्छेदो न वीजसंहारः। वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोSत्र नित्यं स्यात् ॥ १५॥] यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च वीजस्य भवति संहार:। किंचिद्वलग्नविन्दुः सोऽक्क इति सदाऽवगन्तव्यः॥१६।। ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः। नानावस्थान्तरितः कार्यस्त्वङ्को विकृष्टस्तु॥ १७॥

परिशिष्टम् [ नाट्यशात्रे

नायकदेवीपरिजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम्। नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु ॥ १८॥ [पञ्चावरा दशपरा ह्यङ्का[:] स्युर्नाटके प्रकरणे च। निष्काम: सर्वेषां यस्मिन्नङ्गः स विज्ञेयः ॥१९॥] क्रोधप्रमादशोकाः शापोत्सगोऽध्वविद्रवोद्वाहौ। अद्भुतसंश्रयदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः ॥२० ॥ युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव। प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि ॥२१॥ अङ्के प्रवेशकैर्वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि। न वधः कर्तव्यः स्याद्यस्तत्र स नायक: ख्यातः ॥२२॥ अवतरणमेव कार्य संधिर्वा ग्रहणमेव वा नित्यम्। बहुभि: कार्यविशेषैः प्रवेशकैः सूचयेद्वापि॥२३॥ एकदिवसप्रवृत्त: कार्यस्त्वङ्गोऽथ बीजमाश्रित्य। आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २४॥ एकाङ्केन कदाचिद्वहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान्। आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि॥ २५॥ रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः। बी जार्थयुक्तिमुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम्॥ २६ ॥ ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम्। विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्गेषु॥२७॥ दिवसावसानकार्य यद्यक्के नोपपद्यते सर्वम्। अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधेयं हि॥२८॥ संनिहितनायकोऽङ्क: कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा। परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ २९॥ प्रकरणविषये पञ्चाद्या .... दशपरास्तथा चैव । अङ्का: कर्तव्याः स्युर्नानारसभावसंयुक्ताः॥ ३० ॥ अनयोरन्तरविहितः प्रवेशको यत्कियां समभिवीक्ष्य। संक्षेपार्थः संधिस्त्वर्थानां संविधातव्यः॥।३१॥ अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेद: प्रयोक्तृभि: कार्यः। प्रख्यातस्त्वितरो वा नारीसंज्ञाश्रिते काव्ये॥ ३२॥ अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसंचितं वापि। तत्सर्व कर्तव्यं वर्षादूध्व न तु कदाचित्॥३३॥। यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम्। तत्राप्यङ्कच्छेद: कर्तव्यः पूर्ववत्तज्जैः॥४॥ अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम्। प्रकरणनाटकविषयप्रवेशकः संविधातव्यः॥।३५॥

अध्याय: १८] दुशरूपकस्य

नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः। प्राकृतभाषाचार: प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥३६॥ कालोत्थानगतिरसौ व्यत्यासारम्भकार्यविषयाणाम्। अर्थाभिधानपूर्वः प्रवेशक: स्यादनेकार्थः॥ ३७॥ टठडढणा मूर्धन्या अन्तःस्था यरलवाश्चेति। विसर्जनीय :. . ।।३८॥l यस्मिन्स्थाने तु समो विज्ञेयः सवर्णसंज्ञोऽसौ। शब्दप्रयोगविषये स्वरांस्तु भूयः प्रवक्ष्यामि॥ ३९॥ य इमे स्वराश्चतुर्दश निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः । पूर्वो हस्वस्तेषां परश्च दीर्घों विधातव्यः।।४० ।।

ए ऐ कण्ठतालव्यौ ओ औ तु कण्ठौध्याविति च ॥ ४१॥ ..

इत्थं व्यञ्जनयोगैः सवरैश्च साख्यातनामपद्विहितैः । काव्यनिवन्धाश्च स्युर्धातुनिपातोपसर्गेस्तु ॥।४२॥ उद्दिषटं शव्दानां लक्षणमेतत्समासयोगेन। प्रकरणवशाद्धि तदहं विस्तरतः संप्रवक्ष्यामि ॥४३॥ तत्प्राहुः सप्तविधं पट्टकारकसंयुतं प्रथितसाध्यम्। वचनं नामसमेतं पुरुषविभक्तं तथा ख्यातम् ॥।४४॥ प्रातिपदिकार्थयुक्ता धात्वर्थानुपसृजन्ति ये खाथे। उपसर्गा ह्युद्दिष्टास्तस्मात्संस्कारतस्तस्मिन् ॥४५।।

यस्मिन्निपतति पादे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु॥४६॥ लोके प्रकृतिप्रत्ययविभागसंयोगतत्ववचनैस्तु। ते ते पूर्यन्तेऽर्थास्तेषु हि तत्तद्धितस्तस्ात् ॥४७॥। एकस्य बहूनां वा घातोलिङ्गस्य वा पदानां वा। यस्माद्विभजन्त्यर्थान्विभक्तयः कीर्तितास्तसमात्॥४८॥। विशिष्टास्तु सवरा यत्र व्यञ्ञनं वापि योगतः। संधीयते पदे यस्मात्तसमात्संधि: प्रकीर्तितः ॥४९।।

पद्बन्धाः कर्तव्या निवद्धवन्धास्तु चूर्णा वा ॥ ५० ॥ विभक्त्यन्तं पदं ज्ञेयं निबद्धं चूर्णमेव च। तत्र चूर्णपदस्येह संनिबोधत लक्षणम् ॥५१॥ अनिवद्धपदच्छन्दस्तथा चानियताक्षरम्। अर्थापेक्षाक्षरस्यूतं ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः॥५२॥ निबद्धाक्षरसंयुक्त यतिच्छेदसमन्वितम्। निबद्धं तु पदं ज्षेयं प्रमाणनियतात्मकम् ॥५३॥

परिशिष्टम् [नास्यशास्त्रे

एवं नानार्थसंयुक्तैः पदैर्वणविभूषितैः। चतुर्भिस्तु भवेद्युक्तं छन्दोवृत्ताभिधानवत्॥५४॥ षाद्विशतिः शतान्येभि: पादैश्छन्दांसि संज्ञया। सममर्धसमं चैव तथा विषममेव च ॥५५॥ छन्दो ज्ञेयं समासेन त्रिविधं वृत्तमिष्यते। नानावृत्तविनिष्पन्ना शब्दस्यैपा तनुः स्मृता ॥५६॥ छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न छन्दः शब्दवर्जितम्। एवं तूभयसंयोगो नाद्यास्याद्योनकस्मृतः (?)॥५७॥ एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं व्यक्षरं भवेत्। मध्यं त्रयक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा॥ ५८॥ सुप्रतिष्ठा भवेत्पश्च षङ्गायत्री भवेदिह। सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टौ वानुष्टविष्यते।५९॥ नवाक्षरा तु बृहती पङ्गिश्चैव दशाक्षरा। एकादशाक्षरा त्रिषव्जगती द्वादशाक्षरा॥ ६० ॥ त्रयोदशातिजगती शक्करीति चतुर्दश। अतिशक्करी पञ्चदश पोडशाष्टिः प्रकीर्त्यते ॥ ६१॥ अत्यष्टिः स्यात्सप्दश धृतिरप्टादशाक्षरा। एकोनविशतिरति(धृतिः) कृतिर्विशतिरेव च ॥ ६२॥ प्रकृतिरेकविशत्या द्वाविंशत्याकृतिस्तथा। त्रयोविशतिर्विकृतिरधिकैका तु संकृतिः॥६३॥ एकाधिका चातिकृतिः षर्ड्रिशत्यक्षरोत्कृतिः । अत ऊर्ध्वाक्षरं छन्दो मालावृत्तमिति स्सृतम् ॥ ६४ ॥ छन्दसां तु यथान्येषां भेदा: प्रस्तारयोगतः । असंख्येयपरीमाणा वृत्तसंख्या समाश्रिता ॥ ६५॥ गायत्री प्रकृतिश्चैषां प्रमाणं संप्रचक्षते। प्रयोगजानि पूर्वाणि प्रायशो न सवन्ति हि॥ ६६ ॥ तिस्रः कोट्यो दश तथा सहस्राणां शतानि तु। चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु॥ ६७॥ सप्तभि: सहितान्येव सप्त चैव शतानि च। षर्गिंशतिर(रिहा)न्यानि व्याख्यातानि समासतः ॥६८ ।। सर्वेषां छन्दसामेव त्रिकैर्वृत्तं प्रयोजयेत्। ज्षेया अष्टौ त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमक्षरम् ॥ ६९॥ वर्णाक्षरो विधिर्वृत्तमिति छन्दोगतो विधिः। नैवातिरिक्तं हीनं वा यत्र संपद्यते खरम्॥ ७० ॥ विधाने छन्दसामेषां संपदेताभिसंश्ञिता। यत्रार्थस्य समाप्तिः स्यात्स विराम इति स्मृतः ॥७१॥

अध्याय: १८] दुशरूपकस्य

पादस्य पद्यतेर्धातोश्चतुर्भागः प्रकीर्तितः। अश्यादिदैवतं प्रोक्त स्थानं द्विविधमुच्यते॥ ७२॥। शरीराश्रयसंभूतं दिगाश्रयमथापि च। हखं दीर्घ पुतं चैव त्रिविधं चाक्रं स्सृतम्॥ ७३॥ शवेताद्यस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह। तारश्रैव हि मन्द्रश्च मध्यश्च त्रिविध: सरः॥ ७४॥ स्रुवाभिधाने चैवास्य संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्। विधिर्गणकृतश्चैव तथा पद्यकृतोऽपि च॥७५॥ वृत्तमर्धसमं चैव विपमं सममेव च। सर्वेपामेव वृत्तानां तज्जैर्ज्ैया गणास्त्रिकाः॥ ७६॥ दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च। गायत्र्युष्णिगनुष्टुपू च वृहती पक्िरेव च।। ७७॥ त्रिष्टप् च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः। तथातिजगती चैव शक्करी ह्यतिशक्करी॥ ७८ ॥ अष्टिरत्यष्टिरितरो धृतिश्चातिधृतिर्गणः । कवतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिर्विकृतिस्तथा॥ ७९॥ संकृत्यतिकृती चैव [ह्युत्कृति]र्दिव्यमानुषः। एतेषां छन्दसां भूय: प्रस्तारविधिसंत्रयम्॥ ८०॥ लक्षणं संप्रवक्ष्यामि नष्टमुद्दिष्टमेव च। प्रस्तारोऽक्षरमुद्दिष्टो मात्रोक्तश्च तथैव हि॥ ८१॥ द्विकौ ग्लौ विनिपर्णोक्ता (?) मिश्रौ चेत्यपि मात्रिकौ। गुर्वधस्ताल्लघुं न्यस्य ततो द्विद्विर्यथोचितम्॥ ८२॥ न्यस्येत्प्रस्तारमार्गोSयमक्षरोक्तस्तु नित्यशः । मात्रासंख्या विनिर्दिष्टा गणो मात्राविकल्पितः ॥।८३।। मिश्रौ ग्लाविति विज्ञेयौ पृथग्लक्ष्यविभागतः । मात्रागणो गुरुण्येव लघुनीयैधुकैक च(?)।।८४ ॥ आर्याणां स चतुर्मात्रा प्रस्तारः परिकीर्तितः । गीतकप्रभृतीनां च पञ्चमात्रः स इष्यते ॥ ८५॥ वेताली 1

बह्नाश्रयमपि कार्य प्रवेशकैः संक्षिपेत्तु संधिषु च। ॥ ८ ६ ॥

चहुपूर्णपद्यवृत्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य ।। ८७ ।। यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्क प्रयोगबाहुल्यात्। वृत्तान्तः स्वल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः॥ ८८। मध्यमपात्रैः कार्यो नित्यं विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः । संस्कृतवचनानुगतः संक्षितार्थः प्रवेशकवत्॥ ८९॥

६ परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

शुद्ध: संकीणों वा द्विविधः खलु नाटके प्रयोगज्ञैः। मध्यमपात्रैः शुद्ध: संकीर्णो नीचमध्यमकृतः॥९०॥ अङ्गान्तरे मुखे वा प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि। विष्कम्भकस्तु नियतः कर्तव्यो मध्यमैरधमैः ॥९६॥ न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा। येनात्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पश्च वा ते स्युः ॥९२॥ कार्य गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यवन्धमासाद्य। ये चोदात्ता भावास्ते सर्वें पृष्ठतः कार्याः॥९३॥ सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम्। निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्जैः॥९४॥ नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत्। प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि॥९५॥ यत्र कविरात्मवुच्ा वस्तु शरीरं च नाटकं चैव। औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्रुघैर्ज्ञैयम् ॥९६॥ यदनर्थमपाहार्य काव्यं कुरुते प्रभूतगुणयुक्तम्। उत्पन्नवीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥९७॥ यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च। तत्प्रकरणेऽपि कार्य केवलमुत्पाद्यवस्तु स्यात् ॥ ९८ ।। विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम्। चरितं यत्रैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ ९९॥ नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभोग: । चाह्यजनसंप्रयुक्तं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ १०० ॥ दासविटश्रेष्टियुतं वेशरुयुपचारकरणोपेतम्। मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्य प्रयोगे तु॥ १०१॥ सचिवश्रेष्ठिव्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम्। गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥ १०२ ॥ यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्रीसङ्गमर्हति ततः। अत्र कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र ॥ १०३ ॥ यदि वा प्रकरणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारं(र :? ) स्यात्। अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम्॥। १०४॥ प्रकरणनाटकविषये पश्चाद्ा दश परास्तथा चैव। अङ्का: कर्तव्याः स्युर्नानारसभावसंयुक्ताः॥ १०५॥ मध्यमपुरुपैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽपि तत्त्वक्ञैः। संस्कृतवचनानुगतः संक्षिप्तार्थः प्रवेशकवत् ॥ १०६॥ शुद्ध: संकीर्णों वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि विज्ञेयः। मध्यमपात्रैः शुद्धः संकी्णों नीचमध्यकृतः॥१०७॥

अध्याय: १८] दशरूपकस्य

अङ्गान्तरालविहितः प्रवेशकार्थक्रियां समभिवीक्ष्य। संक्षेपात्संधीनामर्थानां चैव कर्तव्यः ॥ १०८॥। अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेद: प्रयोक्तृभिः कार्यः। प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटीसंज्ञाश्रिते काव्ये॥ १०९॥ स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी। बहुगीतनृत्यवाद्यरतिसंभोगात्मिका चैव ॥११०॥ राजोपचारयुक्ता प्रसादनकोधदम्भसंयुक्ता। [नायकदूती चापि देवीसंबन्धी नाटिका ज्ञेया ॥ १११॥ अन्तर्भावगता ह्वेषा भावयोरुभयोरपि। अथ दशैतानि रूपाणि इत्युदितानि तु ॥११२॥] प्रकरणनाटकनाटीलक्षणमुक्तं मया समासेन ॥ ११३॥ वक्ष्याम्यतःपरमहं लक्षणयुक्त्या समवकारम्। देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ॥ ११४॥ त्यङ्कस्तथा त्रिकपटः त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः।

वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र। [अङ्कस्तु सप्रहसनः कालस्य यन्मुहर्तमिति। तन्नाडिकाप्रमाणं यथोत्तमाङ्केषु संयोज्यम् ॥ ११६ ॥ या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसंपन्ना। कार्या च सा प्रयताद् यथाक्रमेणैव शास्त्रोक्ता।।] अङ्गस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः॥११७॥ द्वादशनाडीविहित: प्रथम: कार्यः क्रियोपेतः। कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रश्न ॥११८॥ वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिक: स्यान्तृतीयस्तु। नाडीसंज्ञा जेया मानं कालस्य यन्मुहर्तार्धम्॥ ११९॥ तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्गेषु संयोज्यम्। अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यवन्धमासाद्य ॥१२०॥ अर्थ हि समवकारे ह्यप्रतिसंधानमिच्छन्ति ॥ १२१॥ युद्धजलसंभवो वा वाय्वग्निजलेन्द्रसंभवो वापि। नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः ॥१२२ ॥ यस्तु गतिक्रमविहितो दैववशाद्वा परप्रयुक्तो वा। सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटाश्रयो ज्ञेयः ॥१२३॥ त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथकपृथक्कार्ययोगविहितार्थः। शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च । १२४॥। यत्र तु धर्मसमापकमात्महितं भवति साधनं चहुधा। व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मशङ्गारः ॥१२५॥

परिशिष्टम् [नाट्यशालतरे

अर्थस्येच्छायोगाद्वहुधा चैवार्थतोरऽर्थश्ङ्गारः । स्त्रीसंप्रयोगविषयेष्वयथार्थमपीष्यते हि रतिः ॥ १२६॥ कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा। निभृतं सावेगं वा यस्य भवेद्ा कामश्ङ्गारः ।१२७।। उष्णिग्गायत्री वा वृत्तानि च यानि बन्धकुटिलानि। तान्यत्र समवकारे कविभिः सम्यक्प्रयोज्यानि ॥१२८॥ एवं कार्यस्तज्जैः सुखदुःखसमाश्रयः समवकारः। वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि॥ १२९॥ दिव्यपुरुषाश्रय[कृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः। सुविहितवस्तुनिचन्धो विप्रात्ययकारक]श्चैव ॥ १३०॥ उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यवन्धश्च। संक्षोभविद्रवकृत: संफेटकृतस्तथा चैव ॥१३१॥

[यत्र तु वधेप्सितानां वधोऽप्युदश्रयो भवेत्तु पुरुषाणाम्।] ईहामृगस्तु कार्यश्चतुरङ्कविभूषितश्चैव ॥ १३२॥ यद्यायोगे कार्य ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चजैव। ईहामृगेऽपि तत्स्यात्केवलमत्र स्त्रिया योगः॥ १३३॥ किंचिद्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम्। १३४।। ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्रा: समासयोगेन। अथ वै डिमस्य लक्षणमतः परं प्रवक्ष्यामि ॥१३५॥ प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव। षटत्रिंशल्लक्षणयुक चतुरङ्को वै डिमः कार्यः॥१३६॥ शृङ्गारहास्यवर्जे शेषैरन्यै रसैः समायुक्तः। दीत्रसकाव्ययो निर्नार्नाभावोपसंपन्नः॥१३७॥

युद्ध नियुद्धप्रहरणसंफेटककतश्च कर्तव्यः॥१३८॥ मायेन्द्रजालवहुलो बहुपुरुषोत्थानयुक्तश्च। देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ १३९॥ षोडशनायकबहुलः सात्वत्यारभटिवृत्तिसंपन्नः । कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसंपन्नः॥१४०॥ [डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम्। व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि ॥ १४१॥] व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः। अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ १४२॥ बहवस्तत्र च पुरुषा: कविभि: कार्या यथा समवकारे। न च तत्प्रमाणयुक्ता: कार्या एकाङ्क पवायम् ॥१४३॥

अध्याय: १८] दशरूपकस्य

न च दिव्यनायककृत: कार्यो राजर्पिनायकनिवद्धः। युद्ध नियुद्धाक(ध) र्षणसंह(घ)र्षकृतश्च कर्तव्यः॥१४४।। एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीक्षकाव्यरसयोनिः। वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टिकाङ्कस्य ॥ १४५॥ प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात्। दिव्यपुरुषैवियुक्त: शेपैरन्ये(्युक्तो)भ(भ)वेत्पुंभिः॥१४६॥ करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्धतप्रहारश्च। स्त्रीपरिदेवितवहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव॥ १४७॥ नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्यारभटिकैशिकीहीन: । कार्य: काव्यविधिज्ञैः सततं हयुत्सष्टिकाङ्कस्तु ॥१४८॥ यदिव्यनायककृतं काव्यं संग्रामवन्धवधयुक्तम्। तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यवन्धेषु॥ १४९ ॥ कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येपु देवविहितेपु। हृद्या सर्वा भूमि: शुभगन्धा काश्चनी यस्मात् ॥१५०।। उपवनगमनक्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदा: स्यु: । तेपु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोक: ॥ १५१॥ ये तेषामपि(धि)वासा: पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ता:। संभोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन् ॥ १५२॥। [अङ्कस्य लक्षणगतं व्याख्यातं शेषमात्रगतम्। प्रहसनमतः परमहं सलक्षणं संप्रवक्ष्यामि ॥ १५३॥] . प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा च संकीर्णम्। वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथकपृथग्लक्षणविशेषम्॥१५४॥ भगवत्तापसविग्रैरन्यैरपि हास्यवादसंवद्धम्। कापुरुषसंप्रयुक्तं परिहासाभापणप्रायम्॥१५५॥ अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नरचित(चरित)पदम्। नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु ॥१५६॥ वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः। अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु संकीर्णम्॥ १५७॥। लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दस्भसंयोग:। तत्प्रहसनेषु योज्यं धूर्तोक्तविवादसंयुक्तम्॥१५८॥ वीथ्यङ्गः संयुक्त कर्तव्यं प्रहसनं यथायोगम्। भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि॥ १५९॥ आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषेषु (षस्तु)। द्वि(वि)विधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥ १६० ॥ परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तरोत्तरग्रथिते(तैः)।

१० परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव। एकाङ्गो बहुचेष्टः सततं कार्यो वुधैर्भाणः ॥ १६२।। [भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम्। वीथ्याः संप्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः॥१६३॥] अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात् प्रकृतिभिस्तिसृभिः। वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ॥ १६४ ॥ सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः । अङ्गानां वक्ष्येऽहं लक्षणमखिलं यथादेशम्॥ १६५॥ उद्धात्यकावलितता (लगिता)वस्यन्दितनाल्पसत्प्रलापाश्च। चाक्कल्यथ प्रपश्चो मृदवाधिचले छलत्रिगते॥ १६६॥ व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहतान्यस्याः। अथ वीथी संप्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि ॥ १६७॥ पदानि त्वगतार्थानि यत्तरां ('ये नराः') पुनरादरात्। योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते ॥१६८॥ यत्रान्यस्मिन्समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते। तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृमिः॥१६९॥ आक्षिप्तार्थे (सेऽर्थे) तु किमिंश्चिच्छुभाशुभसमुत्थितम् (ते)। कौशलारू(दु)च्यतेऽन्यार्थे (न्योऽर्थः) तदवस्पन्दितं भवेत्॥ असंबद्धं तु यद्वाक्यमसम्बद्धमथोत्तरम्। असत्प्रला(ल?) पितं चैव वीथ्यां सम्यक् प्रयोजयेत् ॥१७१ मूर्खजनसंनिकर्षे विद्वानन्यत्र भाषते सम्यक्। वचनं न ग्रह्यतेऽस्य संज्चेयोऽसत्प्रलापस्तु॥१७२॥ यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयो: परस्परतः । एकस्य चार्थ हेतोः सहास्यजननः प्रपश्चस्तु॥१७३॥ हास्येनोपगतार्था प्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया। एकद्विप्रतिवचना वाकेली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् ॥१७४॥ मूखजनसंनिकषें हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान्। न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ॥ १७५॥ यद्तो संभृत(यदसद्भूतं)वचनं संश्र(स्त)वयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्। एकस्य चार्ष(र्थ)हेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात्॥ १७६॥ यत्कारणाहुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम्। दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नामापि विज्ञेयम् ॥१७७॥ परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्योर्यत्र । अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तद्ुघै्श्ञेयम् ॥१७८॥

अध्याय: १८] दशरूपकस्य ११

अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसंधानहास्यरोषकरम्। श्रुतिसारूप्यार्थात्मनि वहवोर्ऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते॥१७९॥ एतद्धास्य(यद्धास्य)महास्यं वा त्रिगतं नामापि विज्ञेयम्। प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः ॥ १८० ॥ संरम्भसंभ्रमयुतं विवाद्युक्तं तथापवादकृतम्। बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः॥१८१॥ (अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगानि। अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैकप्रयोज्यानि ॥ १८२॥ गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका। प्रच्छेदकत्रिमूढाख्यं सैन्धवं च द्विमूढकम् ॥ १८३॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्तमेव च। लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम्॥ १८४ ॥

गायनैर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते॥ १८५॥ प्राकृतं या वियुक्ता तु पठेदासनसंस्थिता। मदनानलतप्ताङ्गी स्थितिपाठ्यं तदुच्यते ॥ १८६॥ आसीनमास्यते यत्र चिन्ताशोकसमन्वितम्। अप्रसारितगात्रं च जिहदृष्टिनिरीक्षितम्॥१८७। यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत्। सखीनां तु विनोदाय सा ज्ेया पुष्पगन्धिका ॥ १८८॥। . प्रच्छेदक: स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहता। स्त्रियः प्रियेपु सज्जन्ते ह्वपि विप्रियकारिषु॥१८९॥ अनिष्ठुरस्वल्पपदं समवृत्तैरलंकृतम्। नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमुदाहृतम्॥ १९० ॥ पात्रविस्मृतसंकेतं सुव्यक्तकरुणान्वितम्। प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवक बुधाः।।१९१।। शुभार्थगीताभिनयं चतुरस्रपद्क्रमम्। स्पष्टभावरसोपेतं व्याजचेष्टं द्विमूढकम्॥१९२॥ उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम्। विचित्रैः श्ोकवन्घैश्च हेलाभावविभूषितम् ॥१९३॥ [यदि प्रतिकृर्ति दष्टा विनोद्यति मानसम् । मदनानलतप्तं तु विचित्रपदमुच्यते॥ १९४॥] कोपप्रसादजनितं साघिक्षेपपदाश्रयम्। उक्तप्रत्युक्तमेव स्यात् किंतु गीतार्थयोजितम्॥ १९५॥ [दृष्ट्रा सवपे प्रियं यत्र मदनानलतापिता। करोति विविधान् भावान तद्ै भावितमुच्यते ॥१९६॥] द० ११

१२ परिशिष्टम् [नाट्यशासतरे

एतद्वै लास्यविधौ लक्षणमुक्तं मया तु विस्तरतः। तद(दि)हैव तु यन्नोक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तिहेतोस्तु॥१९७॥ इति दशरूपविधानं सर्वं प्रोक्तं मयातिलक्षणतः। इतिवृत्तद्विविधानं संधिविधौ लक्षणं वक्ष्ये॥ १९८॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे दशरूपलक्षणं नामाध्यायोSषादशः।।

एकोनविंशोऽव्यायः । इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम्। पश्चभिः संधिभिस्तस्य विभाग: संग्रकल्पितः ॥१॥ इतिवृत्तं द्विधा चैव वुधस्तु परिकल्पयेत्। आधिकारिकमेकं तु प्रासङ्गिकमथापरम्॥२॥ यत् कार्य हि फलप्रास्या समर्थ परिकल्प्यते। तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत् प्रासङ्गिकं विदुः ॥ ३॥। कवेः प्रयत्तान्नेतृणां युक्तानां विध्यपाश्रयात्। कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्पात् फलस्य च ॥ ४ ॥ कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम्। तस्योपकरणार्थ तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम्॥५॥ [लौकिकसुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा। दशघा मन्मथावस्था व्यवस्था त्रिविधा मता ॥ ६॥] संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः साधकस्य यः। तस्यानुपूर्व्या विज्ञेया: पञ्चावस्था: प्रयोकृभिः॥७॥ [नाट्यप्रकरणा भावा अवस्थास्ता मता इह। धर्मार्थकामसंबन्धः फलयोगस्तु कथ्यते॥ ८॥] प्रारम्भश्च प्रयतनश्च तथा प्राप्ेश्च संभवः। नियता च फलप्राततिः फलयोगश्च पञ्चमः ॥९॥ औत्सुक्यमात्रं वन्धस्य यद् वीजस्य निवध्यते। महतः फलयोगस्य सोऽन्र प्रारम्भ इष्यते ॥ १० ॥ अपश्यतः फलप्रात्तिं यो व्यापारः फलं प्रति। परं चौत्सुक्यगमनं प्रयतः परिकीर्तितः ॥ ११॥ ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्प्यते। भावमात्रेण सं (तं) प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसंभवम् ॥ १२ ।। नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति। नियतां तां फलप्रात्तिं सगुणाः परिचक्षते ॥१३ ॥ अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम्। इतिव्रत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः ॥ १४॥

अध्याय: १९] दुशरूपकस्य १३

सर्वस्ये( स्यै)व हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभि:। एता अनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि॥ १५॥ तासां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात्। विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः ॥१६॥ इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम्। तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत् ॥ १७॥। पूर्णसंधि तु तत्कार्य हीनसंध्यपि वा पुनः। नियमात्पश्चसंधि स्याद्धीनसंध्यथ कारणात्॥ १८ । चतुर्थस्यैकलोपे तु द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः । द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते ॥ १९॥ प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्वेष नियमो भवेत्। यदृत्तं संभवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः ॥ २०॥ इतिवृत्ते यथावस्था: पश्चारम्भादिका: स्सृताः। अर्थप्रकृतयः पश्च तथा बीजादिका अपि ॥ २१॥ बीजं विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च! अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि ॥ २२॥ स्वल्पमात्रं समुत्सष्टं बहुधा यद्विसर्पति। फलावसानं तच्चैव बीजं तदिह कीर्तितम्॥२३॥ प्रयोजनानां विच्छेदे यद्विच्छेदकारणम्। यावत्समाप्तिर्वन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः ॥ २४॥। यद्ृत्तं हि परार्थ स्यात्प्रधानस्योपकारकम्। प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता ॥२५॥ फलं प्रकल्प्यते यस्या: परार्थ केवलं बुधैः। अनुबन्धविहीनं स्यात्प्रकरीमिति निर्दिशेत् ॥ २६ ॥ यदाधिकारिकं वृत्तं सम्यकप्राज्ञैः प्रयुज्यते। तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्य परिकीर्तितम् ॥२७॥ पतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते। तत्प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम्॥२८॥ एकोऽनेकोऽपि वा संधिः पताकायां तु यो भवेत्। प्रधानार्थानुयायित्वादनुसंधि: प्रकीर्त्यते ॥२९॥ आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते। कस्माद्यसमान्निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते॥ ३०॥ यत्रान्यस्मिन युज्यमाने तल्लिङ्गेभ्यः (ङ्रोऽन्यः) प्रयुज्यते। आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ ३१॥ सहसैवार्थसंपत्तिर्गुणवत्युपकारतः। पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम् ॥३२॥

१४ परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

वचः सातिशयं ग्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम्। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितम्॥ ३३॥ अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत्। स्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते॥३४॥ ह्वर्थो वचनविन्यास: सुल्लिप्टः काव्ययोजितः। उपन्यास: संयुतश्च तच्चतुर्थमुदाहतम्॥ ३५॥ चतुःपताकापरमं नाटके काव्यमिष्यते। पञ्चभिः संधिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः पुनः॥३६॥ मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्शश्च तथैव हि। तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च संधयः॥३७॥ पश्चभिः संधिभिर्युक्तं प्रधानमनुकीर्त्यते। शेषाः प्रधानसंधीनामनुग्राह्यास्तु संधयः॥ ३८।। यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा। काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम् ॥ ३९॥ बीजस्योद्वाटनं यत्तु द्दष्टनप्टमिव क्वचित्। मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम्॥ ४० ॥ उद्ेदस्तस्य वीजस्य प्राततिरप्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः ।।४१॥ गर्भान्निर्भिन्नवीजार्थो विलोभनकृतोऽपि वा। क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः ॥४२ ॥ समानं च समर्थानां मुख्यार्थानां सबीजिनाम्। नानाभावोऽन्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तम् ॥ ४३॥ एते तु संधयो ज्ञया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः। तथा प्रकरणस्यापि शेषाणां विनिवोधत ॥४४ ॥ [व्यायोगेहामृगौ चापि त्रिसंधी परिकीर्तिता।] न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभि: सदा ॥४५॥ डिम: समवकारश्च चतुःसंधी प्रकीर्तितौ। गर्भाविमर्शो न स्यातां न च वृत्तिस्तु कैशिकी ॥ ४६॥ द्विसंघि तु प्रहसनं वीथ्यड्को भाण एव च। मुखनिर्वहणे स्यातां तेषां वृत्तिश्च भारती॥ ४७॥ एवं हि संधयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः। पुनरेषां तु संधीनामङ्गकल्पं निवोधत॥४८॥ संधीनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूवेशः। स्वसंपहुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत् ॥४९॥ इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः। रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्॥ ५० ॥

अध्याय: १९] दशरूपकस्य

आश्चर्यवदभिख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अङ्गहीनो नरो यद्द् युद्धारम्भेऽक्षमो भवेत्। अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत् ॥५१॥ काव्यं यदपि हीनार्थ सम्यगङ़: समन्वितम्। दीक्षत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः ॥५२॥ उदात्तमपि यत्काव्यं स्यादङै: परिवर्जितम्। हीनत्वात्तु प्रयोगस्य न सतां रख्येन्मनः ॥५३॥ [तस्मात्संधिप्रयोगेपु यथादेशं यथारसम्। कविनाङ्गानि कार्याणि प्रदेशांस्तु निवोधत ॥ ५४॥] उपक्षेप: परिकर: परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्राप्तिः [समाधानं विधानं परिभावना॥५५॥ उद्भेद: करणं भेदो द्वादशाङ्गानि वै मुखे। तथा प्रतिमुखे चैव वक्ष्याम्यङ्गानि नामतः।।५६॥] विलास: परिसर्पश्च विधूतं तापनं तथा। नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रशमनं पुनः ।।५७।। निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च। पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च ॥ ५८ ॥ एतानि वै प्रतिमुखे गर्भेS्ङ्गानि निवोधत। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः ॥५९॥ संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थना क्षिततिरेव च। तोटकाधिवले चैव चोद्भेदो विद्रवस्तथा ॥ ६० ॥ एतान्यङ्गानि वै गर्भे विमर्शे च निवोधत ॥ ६१॥ अपवाद्श्च संफेटो विद्रव: शक्तिरेव च। प्रसङ्गो व्यवसायश्च द्युतिः खेदो निषेधनम्॥ ६२॥ विरोध[ न?] मथादानं छादनं च प्ररोचना। एतान्यवमृशऽङ्गानि भूयो निर्वहणे शृणु ॥६३ ॥। संधिनिरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। धृतिः प्रसाद आनन्दः समयश्चोपगूहनम् ॥ ६४॥ भाषणं पूर्ववाक्यं च कार्यसंहार एव च। प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः ॥६५॥

[संपादनार्थ वीजस्य सम्यक्संधिकराणि तु॥ ६६।। कार्याण्येतानि कविभिर्विस्पष्टार्थानि नाटके]। एतेषां तु पुनर्वक्ष्ये लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ ६७॥ काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः। समुत्पन्नार्थवाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः ॥६८॥

१६ परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

तन्निवृत्ति: परिन्यासो विज्ञेय: कविभि: सदा। गुण निर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्सृतम् ॥ ६९॥ संप्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते। सुखार्थस्याभिगमनं प्रप्तिरित्यभिधीयते॥ ७०॥ वीजार्थस्योपगमनं तत्समाधानमुच्यते। सुखदुःखकतो योर्ऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् ॥ ७१॥ कुतूहलोत्तरावेशो विज्ञेया परिभावना। वीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः ॥७२॥ प्रकृतार्थसमारम्भ: करणं नाम तद्भवेत्। संघातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः॥ ७३॥ समीहा रतिभोगार्था विलास इति कीर्तितः। दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः॥७४ ॥ कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतमपरिग्रहः। अपायदर्शनं यत्तत्तापनं नाम तद्भवेत् ॥ ७५॥ क्ीडार्थ विहितं यत्र हास्यं नर्मेति तत् स्मृतम्। दोपप्रच्छादनार्थ तु हास्यं नर्मद्युति स्मृतम् ॥ ७६॥ उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रशमनं वुधा:। या तु व्यसनसंप्राप्तिर्निरोध: स तु कीर्तितः॥७७॥ कुद्धस्यानुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम्। विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम्॥७८।। प्रत्यक्षरूपं यद्वाक्यं तद्वज्रमिति संज्ञितम्। उपपत्तिकृतो योरऽर्थ उपन्यासस्तु स स्मृतः ॥७९॥ चातुर्चर्ण्याभिगमनं वर्णसंहार इष्यते। एतानि तु प्रतिमुखे गर्भे चापि निबोधत॥। ८० ॥ कपटाद्याश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः। तत्त्वार्थवचनं चैव सार्ग इत्यभिधीयते॥८॥ चित्रार्थसमवायो यस्तदूपमिति कीर्तितम्। यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम्॥ ८२॥ भावतत्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते। सामदानार्थसंयुक्त: संग्रहः परिकीर्तितः ।। ८३।। रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम्। रतिहर्षोत्सवार्थानां प्रार्थना प्रार्थना भवेत् ॥ ८४ ॥ गर्भस्योद्भेदनं यत्स्यात् क्षिततिरित्यभिधीयते। संरम्भवचनप्रायं तोटकं त्विति संज्ञितम्॥ ८५॥ कपटेनाभिसंधानं बुवतेऽधिबलं बुधाः। भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्धेगः परिकीर्तितः ॥ ८६॥

अध्याय: १९] दुशरूपकस्यं १७

नृपाग्निभयसंयुक्त: संभवो विद्रवः स्सृतः। [एतान्यङ्गानि गर्भे स्युरविमर्शे निवोधत ॥८७॥ दोषप्रख्यापनं यत् स्यात् सोऽपवाद: प्रकीर्तितः । रोषग्रथितवाक्यं तु संफेट: परिकीर्तितः ॥८८ ॥। गुरुव्यतिक्रमो यस्तु विज्ञेयोऽभिद्रवस्तु सः। विरोधप्रशमो यस्तु सा शक्ति: परिकीर्तिता॥ ८९॥ प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणां परिकीर्तनम्। व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः॥९०॥ वाक्यमाघर्पणकृतं द्य (द्यु?) तिस्तज्जैरुदाहतम् (ता?)। मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः ॥९१॥ ईप्सितार्थप्रतीघातो निषेधः स तु कीर्तितः। विरोधनं तु संरम्भादुत्तरोत्तरभाषणम् ॥ ९२ ।। बीजकार्योपगमनमादानमिति संज्ञितम्। अवमानात् कृतं वाक्यं कार्यार्थ छादनं भवेत् ॥ ९३॥ प्ररोचना च विज्ञेया संभारार्थप्रकाशिनी। एतान्यवमृशाङ्गानि संहारे तु निबोधत ॥९४॥ मुखवीजोपगमनं संधिरित्यभिधीयते। कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः ॥।९५ ।। उपक्षेपस्तु कार्याणां अ्रथनं परिकीर्तितम्। अंनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः ॥९६॥ परिवादकृतं यत् स्यात् तदाहु: परिभाषणम्। लब्धस्यार्थस्य शमनं धृतिमाचक्षते पुनः ॥।९७।। शुश्रूषाद्युपसंपन्नः प्रसाद: प्रीतिरुच्यते। समागमस्तु योऽर्थानामानन्दः परिकीर्तितः ॥९८॥ दुःखस्यापगमश्चैव समयोऽथ निगद्यते। अद्भुतस्य च संप्राप्तिर्भवेच्तदुपगूहनम्॥९९॥ सामदानादिसंपन्नं भाषणं समुदाहतम्। पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथार्थोक्तार्थदर्शनम्॥१००॥ वरप्रसादसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते। नृपदेवप्रशस्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते॥१०१॥ यथासंधि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके। कविभि: काव्यकुशलै रसभावानवेक्ष्य तु॥।१०२॥ सर्वाङ्गानि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः। जञात्वा कार्यमवस्थां च योज्यान्यङ्गानि संधिषु॥१०३॥ (एतेषामेव चाङ्गानां संवद्धान्यर्थयुक्तितः । संध्यन्तराणि वक्ष्यामि त्वर्थोपक्षेपकाणि च ॥। १०४ ॥।

१८ पंरिशिष्टम् [नाट्यशास्त्रे

साम भेदस्तथा दुण्ड: प्रदानं वध एव च। प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च॥ १०५॥ साहसं च भयं चैव हीर्माया क्रोध एव च। ओज:संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्ववधारणम्॥ १०६॥। दूतो लेखस्तथा स्वपनश्चित्तं मद इति स्मृतम्। संध्यन्तराणि संधीनां विशेषास्त्वेकविशतिः॥ १०७॥) विष्कम्भश्चूलिका चैव तथा चैव प्रवेशकः। अङ्कावतारोडङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम्॥ १०८॥ मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसंघिमात्रसंचार:। विष्कम्भकस्तु संस्कृतपुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः ॥१०९॥ शुद्ध: संकीर्णों वा द्विविधो विष्कम्भकस्तु विज्ञेयः। मध्यमपात्रैः शुद्ध: संकीर्णो नीचमध्यकृतः ॥११०॥ अन्तर्यव निकासंस्थैः शून्यादिभिरनेकधा। अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका ॥ १११॥ अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम्। प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेय: ॥११२ ॥ नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः। प्राकृतभाषाचार: प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ ११३॥ [प्राकृतभाषाग्रथितः संस्कृते प्राकृतस्य लोकस्य। नीचस्याचरणकृतः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ ११४॥] अङ्कान्तरेSथवाङ्के निपतति यस्मिन प्रयोगमासाद्य। बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्कावतारोऽसौ॥ ११५॥ विल्विष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा। यत्र संक्षिप्यते पूर्व तद्ङ्कमुखमिप्यते॥११६॥ वृत्तिवृत्त्यङ्गसंपन्नपदार्थप्रकृतिक्षमम्। पञ्चावस्थाभिनिष्पन्नैः पञ्चभिः संधिभिर्युतम्॥११७॥ संध्यन्तरैकविंशत्या चतुःषष््यङ्गसंयुतम्। षटत्रिंशलक्षणोपेतं गुणालंकारभूषितम्॥११८॥ महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम्। महापुरुपसंचारं साध्वाचारजनप्रियम्॥ ११९॥ सुल्लिष्टसंधिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम्। मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ १२० ॥ अवस्था या हि लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा। नानापुरुषसंचारा नाटके संभवेदिह॥१२१॥ न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला। न तत्कर्म न योगोऽसौ नाटके यन्न दृदयते॥ १२२॥

अध्याय: २०] दुशरूपकस्य १९

योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मक: । सोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते ॥१२३॥ देवतानामृषीणां च राज्ञां लोकस्य चैव हि। पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत् ॥ १२४॥ यस्मात् स्वभाव: संहत्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः । अभिनीयते गम्यते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम् ॥१२५।। सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः। नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते ॥ १२६॥ यान्येकशिल्पजातानि ह्वेककर्मकृतानि च। तानि शेषाणि रूपाणि प्रयोज्यानि प्रयोकृभिः॥१२७॥ लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च चलाबलम्। संभोगं चैव युक्ति च ततः कुर्यात्तु नाटकम् ॥ १२८ ॥ भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यवुधा नराः। ये चापि हि भविष्यन्ति तेऽप्यल्पश्रुतवुद्धयः॥१२९॥ बुद्धयः कर्म शिल्पानि वैचक्षण्यं कलासु च। सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोक: प्रणश्यति॥१३० ॥ तदेवं लोकभावानां प्रसमीक्ष्य बलाचलम्। मृदुशब्दं सुखार्थ च कवि: कुर्यात्तु नाटकम्॥१२१॥ चेक्रीडितादैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये। वेश्या इव न शोभन्ते कमण्डलुधरद्विजैः ॥ १३२॥ इतिवृतं ससंध्यङ्गं मया प्रोक्तं द्विजोत्तमा: । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम्॥ १३३॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे संच्यङ्गविकल्पो नामैकोनविशोऽव्यायः ।

अथ विंशोऽध्यायः । समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः। यथावस्तूद्धवं चैव काव्यानां च विकल्पनम् ॥ १ ॥ एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा। शेते स्म नागपर्यक्के लोकान् संक्षिप्य मायया॥२॥ अथ वीर्यमदोन्मत्तावसुरौ मघुकैटभौ। तर्जयामासतुर्देवं तरसा युद्धकाङ्िणौ॥३॥ निजबाहुविसष्टी तौ भूतभावनमक्षयम्। जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम्॥४॥ अभिद्रवन्तावन्योन्यं वाक्यैश्च परुपैस्तदा। नानाविक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोद्धिम् ॥५॥

२० परिशिष्टम् { नाट्यशासत्रे

तयोर्नानाप्रकाराणि श्रुत्वा वाक्यानि गर्जतोः। किंचिदाकम्पितमना द्रुहिणो वाक्यमव्रवीत् ॥६ ॥ किमियं भारती वृत्तीर्वाग्भिरेव प्रवर्तते। उत्तरोत्तरसंवृद्धा नन्विमौ निधनं नय ।। ७ ।। पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः । कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता॥८॥ भाष्यतो वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति। अहमेतौ निहन्म्यद्य इत्युक्त्वा वचनं हरिः ॥९॥ शुद्धैरविकृतैरङगैः साङ्गहारैस्तदा भृशम्। योधयामास तौ दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ॥१०॥ भूमिसंस्थानसंयोगैः पदन्यासैस्तदा हरेः। अतिभारोऽ्भवन्ूमेर्भारती त्र निर्मिता॥ ११॥ वल्गितैः शार्ङ्गधनुषस्तीवैर्दीपतिकरैरथ। सत्त्वाधिकैरसंभ्रान्तैः सात्वती तत्र निर्मिता॥१२॥ विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमुद्धवैः। बवन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता ॥१३॥ संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारीसमुत्थितैः। नियुद्धकरणैश्चित्रैनिर्मितारभटी ततः ॥ १४॥ यां यां देव: समाचष्टे क्रियां वृत्तिसमुत्थिताम्। तां तदर्थानुगैर्वाक्यैर्द्ठुहिणः प्रत्यपूजयत्॥ १५॥ यदा हतौ तावसुरी हरिणा मधुकैटभौ। उक्तवांस्तु तदा ब्रह्मा नारायणमरिंद्मम्॥ १६॥ अहो विचित्रैर्विशदैः स्फुटैः सुललितैरपि। अङ्गहार: कृतं देव त्वया दानवनाशनम् ॥ १७॥ तस्मादयं सर्वलोके नियुद्धसमयक्रमः । सर्वशास्त्रविमोक्षेपु न्यायसंज्ञो भविष्यति ॥१८॥ न्यायाश्रितैरङ्गहारैन्यायाचैव समुत्थितैः । यस्माद् युद्धं कृतं ह्येतत्तस्मान्यायः प्रकीर्तितः ॥ १९ ॥ [ततो देवेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना। पुनर्नाट्यप्रयोगे च नानाभावरसान्विता॥२० ॥ वृत्तिसंज्ञा कृता ह्वेषा नानाभावरसाश्रया। चरितैस्तस्य देवस्य द्रव्यं यद् यादशं कृतम् ॥२१॥ ऋषिभिस्तादृशी वृत्ति: कृता वाक्याङ्गसंभवा। नाट्यवेदसमुत्पन्ना वागङ्गाभिनयात्मिका ॥ २२॥ पुनरिष्टसुजातेन नानाचारीसमाकुले। मया काव्यक्रियाहेतोः प्रक्षिपा द्रुहिणाज्षया॥ २३॥

अध्याय: २०] दशरूपकस्य २१

ऋग्वेदाद्भारती वृत्तिर्यजुवेदान्तु सात्वती। कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणात्तथा॥२४॥ या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्कता।. स्वनामधेयर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः॥२५॥ भेदास्तस्यास्तु विज्वेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः। प्रोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा॥ २६॥ जय (थि?)न्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा। सर्वपापपशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना ॥। २७॥ नटी विदूषको वापि पारिपार्श्वक एव वा। सूत्रधारेण सहिता: संलापं यत्र कुर्वते ॥ २८॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैर्वीथ्यङ्गैरन्यथापि वा। आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः॥२९॥ उद्धात्यक: कथोद्दातः प्रयोगातिशयस्तथा। प्रवृत्तिकावलगिते आमुखाङ्गानि पञ्च वै॥३० ॥ उद्धात्यकावलगितयोर्लक्षणं कथितं मया। शेपाणां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः॥३१॥ सूत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा। गृहीत्वा प्रविशेत् पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः ॥ ३२॥ प्रवृतं कार्यमाश्रित्य सूत्रभृद् यत्र वर्णयेत्। तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत् प्रवृत्तकम् ॥३३॥ एषामन्यतमं ल्लिष्टं योजयित्वा तु युक्तिभिः। पात्रग्रन्थैरसंबाधं प्रकुर्यादामुखं वुधः॥ ३४ ॥ एव मेतद् वुधैरजेयमामुखं विवुधाश्रयम्। लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्या: प्रहसनस्य व ॥ ३५॥ इत्यष्टार्थविक़ल्पा वृत्तिरियं भारती मया प्रोक्ता। सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुत्तया प्रवक्ष्यामि ॥ ३६॥ या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च। हर्षोत्कटा संहतशोकभावा सा सात्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः॥३७।। वागङ्गाभिनयवती सत्वोन्धानवचनप्रकरणेषु। सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्त्वती वृत्तिः॥ ३८॥ वीराद्ुतरौद्ररसा विज्ञेया ह्यल्पकरुणशङ्गारा। उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकता च । ३९॥

२२ परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

उत्थापकश्च परिवर्तकञ्च संलापकः ससंघातः। चत्वारोऽस्या मेदा विज्ञेया नाट्यतत्वजञैः ॥ ४० ॥ अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावदर्शयात्मन: शक्तिम्। इति संघर्षसमाश्रयसुत्थितमुत्थापको ज्ञेयः ॥ ४१ ॥ उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योरऽर्थयोगवशात्। अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः ॥ ४२ ॥। साधर्षजो निराधर्षजो वापि विविधवचनसंयुक्त:। साधिक्षेपालापो ज्ञेय: संलापकः सोऽपि । ४३॥ मित्रार्थवाक्ययुक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा। संघातभेदजननस्तज्जैः संघातको ज्षेयः ॥४४ ॥ इत्यष्टार्घविकल्पा वृत्तिरियं सात्वती मयाभिहिता। कैशिक्यास्त्विह लक्षणमतः परं संप्रवक्ष्यामि॥४५॥

स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति ॥४६ ॥ नर्म च नर्मस्फुर्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च। कैशिक्याश्चत्वारो मेदा ह्ेते समाख्याताः।।४७।। आस्थापितशङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम्। हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात्॥४८ ॥ ईष्याक्रोधप्रयासोपालम्भवचनानुविद्धं च। आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृत नर्म ॥ ४९ ॥ नवसंगमसंभोगो रतिसमुदयवाक्यवेषसंयुक्त:। ज्ञेयो नर्मस्फुर्जो ह्यवसानभयानकश्चैव॥ ५०॥ विविधानां भावानां लवैर्लवैर्भूषितो चहुविशेपैः। असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः॥५१॥ विज्ञानरूपसंभावनादिभिर्नायको गुणैयत्र। प्रच्छन्नं व्यवहरते कार्यवशान्नर्मगभोऽसी॥ ५२॥ [पूर्वस्थितानिपद्येत(?)यत्र चान्यतमनायकस्तिष्ठत्। तमपीह नर्मगर्भ वदन्ति नाट्यप्रयोगेऽस्मिन्॥ ५३॥ इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मया प्रोक्ता। अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामारभटीं संप्रवक्ष्यामि॥५४ ॥ आरभटप्रायगुणा तथैव चहुकपटवश्चनोपेता। दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया॥५५॥ प्रस्तावपातपठुतलङ्गितानि चान्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम्। चित्राणि युक्तानि च यत्र नित्यं वां तादृशीमारभटरीं वदन्ति५६

अध्यायः २४] दशरूपकस्य २३

संक्षिप्तकावपातौ वस्तूत्थापनमथापि संफेटः। एते ह्वस्या भेदा लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि। अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः। संक्षिप्तवस्तुविषयो ज्ञेय: संक्षिप्को नाम ॥५७॥ भयहर्षसमुत्थानं विद्रुतसंभ्रान्तविविधवचनं च। क्षिप्रपवेशनिर्गममवपातमिमं विजानन्ति ॥५८॥ सर्वरससमासकृतं सविद्रवाविद्रवाश्रयं वापि। नाट्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ेयम् ॥५९॥ संरम्भसमायुक्तो बहुयुद्धनियुद्धकपटनिर्भेद्:। शस्त्रप्रहारबहुलः संफेटो नाम विज्ञेयः ॥ ६० ॥ एवमेता वुधैज्ैया वृत्तयो नाट्यसंश्रयाः। रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निवोधत॥ ६१ ॥ शृङ्गारे चैव हास्ये च वृत्ति: स्यात् कैशिकीति सा। साच्वती नाम सा ज्ञेया वीररौद्रादुताथ्रया॥६२॥ भयानके च बीभत्से रौद्रे चारभटी भवेत्। भारती चापि विज्ञेया करुणाद्भुतसंश्रया॥६३॥ [न ह्येकरसजं काव्यं किंचिदस्ति प्रयोगतः। भावोऽपि रसो वापि प्रवृत्तिरेव वा(?) ॥ ६४ ॥। सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेंदह्ु। स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः संचारिणो मताः ॥६५॥] वृत्त्यन्त एषोऽभिनयो मयोक्तो वागङ्गसत्वप्रभवो यथावत्। आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं पुनश्च ॥ ६६ ॥ इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकल्पो नाम विंशोऽव्यायः ।

चतुर्विशोऽध्यायः । समासतस्तु त्रिविधा प्रकृतिः परिकीर्तिता। स्त्रीणां च पुरुषाणां च उत्तमाधममध्यमा॥ १॥ नास्ये चत्वार एवैते नायका: परिकीर्तिताः। तत्रोत्तमायां प्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः॥२॥ धीरोद्धतो धीरललितो धीरोदात्तस्तथैव च। धीरप्रशान्तञ्ैवेति नायका नाटकाश्रयाः।३।। देवा धीरोद्धता ज्ञेया: स्युर्धीरललिता नृपा:। सेनापतिरमात्याश्च धीरोदात्ता: प्रकीर्तिताः।४।।, द० १२

२४ परिशिष्टम् [नाट्यशास्रे

ब्राह्मणा वणिजश्चैव प्रोक्ता धीरप्रशान्तकाः । एतेषां च पुनर्ज्ेयाश्चत्वारोऽथ विदूषकाः ॥५॥ एते तु नायका ज्ञेया: काव्यवन्धेषु सर्वदा। नायिकाश्चैव वक्ष्यामि चतस्रः पुनरेव तु॥ ६॥ दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा। एतास्तु नायिका ज्ेया नानाप्रकृतिलक्षणाः।।७।। धीराश्च ललिताश्चैव उदात्ता निभृतास्तथा। दिव्या राजाङ्गना ह्येता गुणैर्युक्ता भवन्ति हि ॥। ८॥ उदात्ता निभृता चैव भवे्तु कुलजाङ़गना। गणिका शिल्पकारी च उदात्तललिते स्मृते ॥९ ॥ प्रेष्या चैव हि विज्ञेया संकीर्णप्रकृतावपि। नपुंसकश्च विज्ञेय: संकीर्णोऽधम एव च ॥ १० ॥ संकरे स्थविरश्चैव ये चान्येऽप्यधमा नराः। संकीर्णास्तेऽपि विज्ञेया नाटकेषु द्विजोत्तमाः ।। ११॥ एते ज्ञेया: प्रकृत्या तु पुरुषस्त्रीनपुंसकाः। एतेषां चैव वक्ष्यामि विभागं शीललक्षणैः। सर्वासां प्रकृतीनां तु प्रकारो द्विविधः स्मृतः॥१२॥ तत्र राजोपचारो यो भवेदभ्यन्तरस्तु सः। वाह्योपचारो यस्तस्माद्विज्ञेयो बाह्य एव सः ॥१३॥ तस्माद्राजोपचारेषु पुनरभ्यन्तराश्रयम्। स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि उपचारं तथैव च ॥ १४।। महादेवी तथा देवी स्वामिनी स्थायिनी तथा। भोगिनी शिल्पकारी च नाटकीयाथ नर्तकी॥१५॥ अनुचारी तथायुक्कता तथा च परिचारिका। तथा संचारिणी चैव तथा प्रेषणकारिका ॥ १६॥ महत्तरा प्रतीहारी कुमारी स्थविरा तथा। आयुक्तिकास्तु भूपानामेष आभ्यन्तरो गणः ॥ १७॥ तथा मूर्धावसिक्ता च कुलशीलविभूषिता। समतुल्यचरित्रा च वयस्या क्रोधवर्जिता॥ १८॥ अनीर्ष्या नृपशीलज्ञा समदुःखसुखास्पदा। शान्तिस्वस्त्ययनैर्नित्यं भर्तमङ्गलकाङ्किणी॥ १९॥ पतिव्रता क्षमायुक्ता अन्तःपुरहिते रता। एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महादेवी प्रकीर्तिता ॥ २० ॥ एभिरेव गुणैर्युक्ता वहुमानविवर्जिता। गर्विता राजपुत्री च रतिसंभोगतत्परा॥ २१॥

अध्याय: २४ ] दशरूपकस्य २५

बाला नित्योज्वलगुणा प्रतिपक्षेष्वसूयिका। यौवनादिगुणोन्मत्ता सा देवीत्यभिधीयते॥२२॥ सेनापतेरमात्यानां दण्डिता तत्पराश्च या। तनया नामतश्चैव स्वामिनीत्यभिसंजञिता॥२३॥ शीलरूपगुणैरया तु संयुक्ता नृपवल्लभा। स्वामिसत्कारसंपन्ना स्वामिनीति हि संज्ञिता ॥ २४॥ रूपयौवनसंपन्ना कर्कशा ललिता तथा। रतिसंभोगकुशला प्रतिपक्षेऽभ्यसूयिका॥२५॥ दक्षा स्फुटा हुदात्ता च गन्धमाल्योजवला तथा। नृपतिच्छन्दवृत्ता च सर्वत्रर्ष्याविवर्जिता। उपस्थिता चाप्रमत्ता निद्धालस्या ह्यनिष्ठुरा॥ २६॥ मान्यामान्यविशेषज्ञा स्थायिनी संप्रकीर्तिता। सुशीला लघुसंमाना मृदुर्नात्युद्धता तथा। मध्यस्था निभृता क्षान्ता योगिनीति हि सा स्मृता॥२७॥ नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षण। गन्धशिल्पविभागज्ञा नानालेख्यविशारद्वा॥२८॥ शयनासनयानज्ञा चतुरा चतुरा तथा। दक्षा चित्रास्फुटा श्रक्ष्णा निभृता शिल्पकारिका ॥ २९ ॥ ग्रहमोक्षलयक्षा च रसभावविभाविका। परभावेङ्गितज्ञा च आचार्यानुगता तथा॥ ३०॥ चतुराभिनयज्ञा च ऊहापोहविचक्षणा। निपुणा भाण्डवाद्येषु नाटकीया प्रकीर्तिता। यौवनादिगुणोन्मत्ता नृत्तगीतविचक्षणा॥३१॥ सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालस्या जितश्रमा। समागतासु नारीषु रूपयौवनकान्तिषु ॥ ३२ ॥ न दृश्यन्ते गुणैस्तुल्या नर्तकी सा प्रकीर्तिता। सर्वावस्थाप्रचारेषु अनुगच्छति या नृपम्।।३३॥। विज्चेयं नाम तस्यास्तु नृपतेरनुचारिका। भाण्डागारे नियुक्ता च आयुधागार एव च। ३४ ॥ औषधीफलमूलेपु बीजेषु व्यापृता तथा। गन्धाभरणवस्त्रेषु आख्यानकथनेषु च॥। ३५॥ बह्नर्थेषु नियुक्ता या आयुक्ता च इति स्मृता। छत्रशय्यासने युक्ता तथा व्यञ्ञनकर्मणि॥ ३६॥ संवाहने च गन्धे च तथा चैव प्रसाधने। तथाभरणसंयोगे माल्यासंग्रहणेषु च। विश्ञेया नामतः सा तु नृपतेः परिचारिका ॥ ३७॥

२६ परिशिष्टम् [ नाट्यशासत्रें

देवतायतनक्रीडाप्रासादपरिसंचराः॥३८॥ यामेषु च नियुक्ता यास्तथा च विविधाश्रये। संचारिक्यस्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैरुपचारतः॥३९॥ प्रेषणै: कामसंयुक्ततर्गह्याहुह्यसमुत्थितैः। या नियुक्ता वुधैः सा तु ज्ञेयाऽन्वेषणकारिका ॥। ४० ॥ सर्वान्तःपुररक्षायामाशीःस्वस्त्ययनादिभिः। या नित्यमभिनन्दन्ति ज्ञेयास्ताः सुमहत्तराः।।४१।। संधिविग्रहसंबन्धनानाकार्यसमुत्थितम्। निवेदयन्ति कार्य या: प्रतीहार्यस्तु ताः स्मृताः॥४२॥ अप्राप्तरतिसंभोगा असंभ्रान्ता अनुद्भटाः। निभृता या[:] सलजाश्च ताः कुमार्य इति स्मृताः॥४३॥ पूर्वराजनयाभिज्ञाः सर्वराजसु पूजिताः। पूर्वराजोपचारज्ञास्ता वृद्धा इति संज्ञिताः।।४४।। समासालक्षणं तासां प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः । या नियोज्या नियोगेषु प्रयोगेषु तथैव हि॥ ४५॥ अनुद्भटा ह्यसंभ्रान्ता: सुवेषाचारनिष्ठुराः। क्षान्ता दीना: सुशीलाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः॥४६॥ प्रकामानिभृताश्चैव स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः। ता नियोगे नियोक्तव्या वनिता मदवर्जिताः॥४७॥ यत्स्यान्नपुंसकं नाम तृतीया प्रकृतिस्तु या। साऽप्यन्तःपुरसंचारे योज्या पार्थिववेश्मनि॥४८॥ सनातका: कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षध(व)राश्च ये। औपस्थायिक निर्मुण्डा: कक्षास्थानेषु योजयेत् ॥४९॥ अपुमांसस्तु पुरुषा ये तु स्त्रीभोगवर्जिताः। एते त्वन्तःपुरचरा[:] कार्या नित्यं हि नाटके॥ ५०॥ वस्त्वन्ते(?) स्नातकं कुर्यादार्यमाचारसंयुतम्। प्रेषणे वार्थसंयुक्ते कञ्चुकीयान्नियोजयेत्॥५१॥ तथा वर्ष(व)धरांश्चैव कामचारेपु योजयेत्। औपस्थायिकनिर्मुण्डाः स्त्रीणां प्रेषणकारणे॥ ५२॥ मानकार्येषु नारीणां नियुञ्जीतानुचारिकाः। सद्योवृत्तान्तयोगज्ञं नाट्यागारे नियोजयेत्॥५३॥ ये त्वल्पसत्त्वा; कुशलाः क्ीबाश्च स्त्रीखभाविनः। जालया न दुषाः कार्ये च ते वै वर्षध(व)राः स्मृताः॥५४॥

अध्याय: २४] दशरूपकस्य २७

नपुंसका ये पुरुषा: स्त्रीखभावेन वर्जिताः। निर्मुण्डा नामतो ज्ञेया: कामविज्ञानवर्जिताः ॥ ५५॥ ये विद्यासत्यसंपन्नाः कामदोषविवर्जिताः। ज्ञानविज्ञानकुशला: कञ्चुकीयास्तु ते स्मृताः ॥५६॥ एतद्ष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया। अतः परं प्रवक्ष्यामि वाह्यं पुरुपसंचरम् ॥५७॥ राजा सेनापतिश्चैव कुमारो मन्त्रिणस्तथा। सचिवाः प्राद्विवाकाश्च प्रयोगाधिकृतास्तथा ॥५८॥ एते चान्ये च वहव[:] समा(भा)स्तारा नृपस्य तु। विभागमेषां वक्ष्यामि लक्षणं च पृथक् पृथक् ॥ ५९॥ शीलवान् वुद्धिसंपन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । दक्षः प्रगल्भ: स्सृतिमान् विक्रान्तो धृतिमान् शुचिः ॥६०॥। दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवागपि। लोकपालव्रतचरः शूरो धीर: क्षमान्वितः ॥ ६१ ॥ उत्थितश्चाप्मत्तश्च वृद्ध: स्मृत्यर्थशास्त्रवित्। नानानाट्यप्रचारज ऊहापोहविचक्षण: ॥ ६२॥

नानाशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नानाशिल्पप्रयोजकः ॥ ६३॥ स्थानवृद्धिक्षयज्ञश्च पररन्ध्रविचक्षणः। कृतज्ञोऽव्यसनी चैव गुणैरेतैर्भवेनृपः ॥ ६४ ॥ शीलवान् सत्यसंपन्नस्त्यक्तालस्यः प्रियंवद्ः। पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालविशेषवित् ॥ ६५॥ अर्थशास्त्रार्थतत्वज्ञो ह्यनुरक्त: कुले वृतः। देशवित् कालविच्चैव भवेत् सेनापतिर्गुणैः ॥६६॥ कुलीना बुद्धिसंपन्ना: श्रुतिनीतिविशारदा:। सवदेश्याश्चानुरक्ताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा ॥ ६७ ॥ अमात्या मन्रि्रिणश्चैव गुणैरेतैर्भवन्ति हि। व्यवहारार्थतत्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः ॥६८॥ मध्यस्था धार्मिका रक्ताः कार्याकार्यविचक्षणाः। शान्ता दान्ता जितक्रोधा नोद्धता: समदर्शिनः॥६९॥ ईदृशा: प्राद्डिवाकाश्च स्थाप्या धर्मासनेष्वथ। उत्थिताश्चाप्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या जितकमाः॥७०॥ स्निग्धाः क्षान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा। नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः।७१॥ नानारूपैः समायुक्ता गुणैरेतैर्भवन्ति हि। बृहंस्पतिमतादेशाद् गुणानां प्रविभावकम्॥ ७२॥

२८ परिशिष्टम् [नाट्यशासत्रे

विज्ञेयं वाचि कर्मज्ञैः समास्तारादिकत्थनम्। अत्रोच्यते यथानाव्यमाहार्यगुणसंभवम्॥७३॥ कथ राजगुणा कार्या नटैरल्पपरिच्छदैः। अत्रोच्यते यदा लोके नाट्यधर्माः प्रवर्तिताः। तदेव सर्वसंपन्नं नाट्यमेतन्सया कृतम्॥७४॥ वर्णकैश्छादितस्तत्र भूपणैश्चाप्यलंकृतः। गाम्भीर्यौदार्यसंपन्नो राजवत्तु भवेन्नटः॥ ७५॥ सतद्वीपाश्रयश्चैव एवमेको नटो भवेत्। वर्णकैश्छादितैर्नेह कार्ये त्वर्थविचेष्टितम्॥७६॥ आचार्यवुद्ा शान्तस्तु सौष्टवाङ्गपुरस्कृतः। राजवद्भरतस्तस्माद् राजापि नटवद्भवेत्॥७७॥ यथा नटस्तथा राजा तथा च नट उच्यते। उभाभ्यां भावनिष्पत्तिः समलीलाङ्गसौष्ठवा॥७८॥ यथाचार्योपदेशेन रङ्गशोभी भवेन्नटः । एवं स्वभावतो राजा नित्यमेवोज्वलो भवेत् ॥ ७९ ॥ दिव्यानां यः परीवारः पार्थिवानां भवेदिह। नाटके संप्रयोक्तव्यो वेषभाषाक्रियान्वितः ॥। ८० ॥। यादशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तस्य ताहशम्। वयोवेषविधानेन कर्तव्यं प्रयुयुक्षुणा॥८१॥ एवं राजोपचारेषु कार्यः पुरुषसंग्रहः। अत ऊर्ध्वे प्रवक्ष्यामि नानापुरुषलक्षणम्।। ८२।। नानाशीलगुणे लोके उत्तमाधममध्यमे। प्रयोक्तव्याः पृथग्भावैर्विज्ञेया प्रकृतिर्वुधैः ॥८३॥ नानाशिल्पादिसंपन्ना ज्ञानवन्तो जितेन्द्रियाः। लोकक्रियाविशेषज्ञा धर्माधर्मविचक्षणाः॥८४।। शास्त्रेतिहासकुशलाः शीलवृत्तव्यवस्थिताः। अहिंसासत्वसंपन्नाः प्रकृत्या तूत्तमा: स्मृताः॥८५॥ लोकोपचारतत्त्वज्ञा: शिल्पशास्त्रविचक्षणाः। मध्यप्रायगुणोपेताः प्रकृत्या मध्यमा: स्मृताः ॥८६। रूक्षवाक्या दुराचारा निःसत्वाः स्वल्पवुद्धयः। करोधना घातकाश्चैव कृतम्नाश्छिद्रदर्शिनः॥ ८७॥ वृथारम्भप्रसक्ताश्च यत्किंचिद्वादिनोऽल्पकाः । पिशुनाः पापनिरता: स्त्रीलोला: कलहप्रियाः ॥८८॥ मान्यामान्य विशेषाणामनभिज्ञाश्च तस्कराः। एभिर्दोषैश्च संयुक्ता: प्रकृत्यैवाधमा: स्मृताः ।।८९।।

अध्याय: २४] दशरूपकस्य २९

एवं तु शीलतो ज्ञेया प्रकृतिस्त्रिविधा वुधैः। अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रयोक्तृणां तु सहुणान्॥ ९० ॥ तत्र सूत्रधारगुणान् वक्ष्याम :- अस्यादित एव तावल्लक्ष- गज्ञता, अहीनो वाक्यसंस्कार, तथा गीतकालविधानज्ञता, स्वरवादित्रतत्त्ववादः। चतुरो नाट्यकुशल: शास्त्ररीतिप्रतिष्ठितः । नानापाषण्डकार्यज्ञो नीतिशास्त्रार्थवित्तथा॥९१॥ वेश्योपचार निपुणः काव्यशास्त्रविचक्षण:। नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविशारद्यः ॥९२॥ नाट्यप्रयोगकुशलो नानाशिल्पसमन्वितः । छन्दोविधानतत्वज्ञः सर्वशास्त्रविचक्षणः ॥९३।। ग्रहनक्षत्रतत्वज्ञो देशव्याहारतत्ववितू। पृथिवीद्वीपवर्षाणां पर्वतानां जनस्य च ॥ ९४ ॥ प्रमाणाचारतज्ज्ञश्च राजवंशप्रसूतिवित्। धोता शास्त्रार्थकार्याणां श्रुत्वा चैवावधारकः ॥९५॥ अवधार्य प्रयोक्ता च शास्त्र(?)शैवोपदेशने। एवंगुणस्तथाचार्यः सूत्रधारो विधीयते। स्वाभाविकान् गुणांश्चैव गदतो मे निबोधत ॥ ९६ ॥ स्मृतिमान् मतिमान् धीर उदारः स्मितवाक् शुचिः। अरोगो मधुरः क्षान्तो दान्तश्चैव प्रियंवद: ॥९७॥ सर्वदोषविनिर्मुक्त: सत्यवाग दक्षिणस्तथा। अलुब्धः प्रतिमन्ता च स्वाभाविकगुणास्त्वमी ॥ ९८ ॥ सूत्रधारगुणैश्चैव किंचिदूनैः समन्वितः। मध्यमप्रकृतिस्तज्जञैर्विज्ञेयः पारिपार्श्वकः ॥९९॥ उजवलो रूपवांश्चैव दष्टोपकरणक्रियः । मेधावी च विधानज्ञ: स्वकर्मकुशलो दढः। सूत्रधारगुणैर्युक्ता: सर्व एव प्रयोगिणः ॥।१००।। वेश्योपचारकुशलो मधुरो दक्षिण: कविः। ऊहापोहक्षमो वाग्मी चतुरश्च विटो भवेत् ॥ १०१ ॥ उजवलवस्त्राभरण: कुप्यत्यनिमित्ततः प्रसीदृति च। अधमो मागधभाषी भवति शकारो बहुविकारः॥१०२॥ वामनो दन्तुरः कुब्जो द्विजन्मा विकृताननः। खलतिः पिङ्गलाक्षश्च स विधेयो विदूषकः ॥१०३॥ कलाप्रियो चहुकथो विरूपो गन्धसेवकः। मान्यामान्यविशेषज्ञञ्चेटो ह्येवंविधः स्मृतः ॥१०४॥

३० परिशिष्टम् [नाट्यशासत्र

एवंगुणैस्तु संयुक्तो यत्नजैश्रेतरैस्तथा। अन्तःपु(तः प)रं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां च प्रकृति पुनः॥१०५॥ मितभाषा विदग्धा च सलजा न च निष्ठुरा। कुलशीलगुणोपेता गुरूणां शासने रता॥ १०६॥ धैर्यगाम्भीर्यसम्पन्ना उत्तमा प्रकृतिः स्मृता। नानाशिल्पप्रयोगज्ञा नानाशास्त्रविचक्षण॥ १०७॥ कलोपभोग(?)राचार्यशुश्रूषाभिरता सदा। लीलया भावहावाभ्यां सत्वेन विनयेन च ।। १०८ ॥। माधुर्येण चसंयुक्ता चतुःषष्टिकलान्विता। नृत्तोपचारकुशला स्त्रीदोषैस्तु विवर्जिता॥ १०९॥ प्रियवादी प्रियकथा स्फुटा दक्षा जितश्रमा। एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता गणिका परिकीर्तिता ॥ ११०॥ रूपगुणशीलयौवनसुवर्णमाधुर्य ... संपन्ना। विशदा स्त्िनिग्धा मधुरा पेशलशुभरक्तकण्ठी च।। १११॥ भाण्डौघैश्चाक्षुभिता लयताळज्ञा रसैश्च संयुक्ता। एवंविधगुणयुक्ता कर्तव्या नायिका तज्जैः ॥११२॥ समागतासु नारीषु वयोरुपवतीषु च। न दृश्यते गुणैर्युक्ता सहस्त्रेष्वपि नर्तकी ॥ ११३॥ अस्थानहासिनी रूक्षा आविद्धगतिचेष्टिता। दीर्घरोषा ह्यदीना च तदा तु निभृतोद्भटा ॥ ११४।। सर्वदोषाभिसंयुक्ता गन्धमाल्योपशोभिता। एवंविधा तु कर्तव्या प्रकृष्टाभिनये बुघैः॥११५॥ एतदेव मया प्रोक्तं प्राग्विव्वोकादिनिर्णयम्। अत ऊर्ध्वे प्रवक्ष्यामि चित्राभिनयनं मुने ॥ ११६॥ इति भारतीये नाव्यशास्त्रे सामान्याभिनयो नाम चतुर्विशोऽव्यायः ॥

दशरूपकावलोके प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि।

अमरुशतकम्-३९, ४५, ४६, ४७, ४९, ५०, ५६, ५९, ८१,८५, ८८, १०४. उत्तरचरितम् (उत्तररामचरितं वा)-२३, ३२, ६५, ६७, ८०, ८३, ८६, ९९, १०२, १०५ .. उदात्तराघवम्-६०, ६२, ७०, ८१, ८७. कर्पूरमश्जरी-६६. कादम्बरी-१०५. कामसूत्रम्-१०१. काव्यनिर्णय :- ९५. किरातम्-८६. कुमारसंभवम्-५२, ५४, ८६, ८९, ९३, ९९, १०१, १०८. छलितरामम्-२२, ६६, ६८. धनिक :- (अवलोककृत्)-३९, ४१, ४२, ४३, ४५, ५२, ५३, ५४, ५५, ५६, ५८, ७८, ८६, ८७, १०२, १०३, १०६, १०७. नागानन्दम्-३७, ४०, ४२, ४७, ५७, ९९, १०६. पझमगुप्त :- ५५. पाण्डवानन्दम्-६५. प्रियदर्शिका (प्रियदर्शना वा )-५९, ६१. बृहत्कथा (गुणाव्यनिर्मिता )-३४, ९०. भट्टवाण :- ५३. भरतमुनि :- ७४, भतृहरि :- ७७. भर्तृहरिशतकम्-३६, ८१. भवभूति :- ३८ भोजप्रबन्ध :- ८२. महाभारतम्-७० माघम्-४५, ८०, ८२, ८५, १०४. मालतीमाधवम्-९, ३७, ४०, ५०, ५४, ५८, ६०, ८४, ९१, ९९, १०५, १०७. मालविकाग्निमित्रम्-३२, ३६, ५०, ५७, ५८, ६२, १००. मुअ :- १०३. मुद्राराक्षसम्-( बृहत्कथामूलम् )-३४, ६०, ६८.

२

मृच्छकटिका-२४, ३७, ४८, ७२, मेघदूतम्-१०५ रघु: (रघुवंशो वा )-३५, ८८, १०५. रतावली-४, ५, ६, ७, ८, १०, ११, १२, १३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३६, ४७, ५6, ६१, ६३, ६४, ६७, ८०, ८१, १0६, 90९, रामाभ्युदयम्-२४, रामायणम्-४, ३३, ४०, ६०, ७०, ९७. रुद्र :- १०३. वाक्पतिराजदेव :- १०२. विकटनितम्वा-९०. विक्रमोर्वशी-६५, ६६, १०५. विद्धशालभखिका-१०१. वीरचरितम्-( महावीरचरितं ) ८, ३२, ३५, ४१, ४१, ५९, ६०, ७०, ८०, ८२, ८३, ८४, ८५, ८८, ८९, १०७, १०८. वेणीसंहारम्-५, ८, ९, १०, ११, १२, १३, १९, २०, २१, २२, २३, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ६४, ८३, १०८. शाकुन्तलम्-५२, ५३, ६३, ६९, १०१. षट्सहस्त्रीकत्-७७. हनुमन्नाटकम्-३६, ४१, ७९, ८४.

३

दशरूपके ह्युदाहरणत्वेनोपन्यस्तश्लोकानां सूचिः।

श्लोकाः । कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठे।

अक्कृपणमतिः कामं जीव्यात् ... वेणीसंहारे ... ... ... ३१ अच्छिननं नयनाम्वु ... ... [अमरुशतके ] ... ... अण्णहुणाहुमहेललिअ ... , .. ... ... P .. ९१ अन्रान्तरे किमपि वाग्विभ ... मालतीमाधवे ... ... ५४ अद्यैव किं न विसृजेयमहं वेणीसंहारे ... ... ... २५ अद्वैतं सुखदुःखयोरनु [उत्तररामचरिते ] .. ३९ अनाघ्रातं पुष्पं किसलय शाकुन्तले ... .. ५२ अन्न्नैः स्वैरपि संयताग्र ... मम (वनिकस्य) ... ४१

अन्त्रैः कल्पितमङ्गल ... [मालतीमाधवे] ... ... ... ९9 अन्यासु तावदुपमर्द विकटनितम्बायाः .. ... ... ९० अन्योन्यास्फालभिन्नद्विप वेणीसंहारे ... ... ... ११ अप्रियाणि करोलेष . वेणीसंहारे ... ... ... २५ अभिव्यक्तालीक: सकल ... मम (धनिकस्य) ... ... ५८,१०४ अभ्युद्गते शशिनि .. ... ... ... ५४ ...

अभ्युन्नतस्तनमुरो नयने ... मम (धनिकस्य) ... ४५ अयमुदयत चन्द्रः ... ... .. 4 ७७

अयि जीवितनाथ कुमार संभवे o .. ... ११० आर्चष्मन्ति विदार्य ... ... ... ... 0 .. ६८ अर्थित प्रकटीकृतेऽपि वीरचरिते ... ८३ ...

अलसलुलितमुग्धान्यव्व ... उत्तररामचरिते ... ८०

.. कुमारसंभवे ... ... ९९ असंशयं क्षत्रपरिग्रह ... ... शाकुन्तले ... ... ... १०१

असूत सदः कुसुमान्यशोक: ... कुमारसंभवे ... 1 .. ९९ अस्तमितविपयसङ्गा [गोवर्धनस्य ] ... ... ... ... ८२

अस्तापास्तसमस्तभासि रतावल्याम् ...

अस्मिन्नेव लतागृहे उत्तररामचरिते ... ... १०२ अस्या: सर्गविधौ [विक्रमोर्वश्याम् ] ... .. ... ७७

आगच्छागच्छ सज्जं कुरु ... मम (वनिकस्य) ... ... ८७

आताम्रतामपनयामि ... ... रतावल्याम् ... १९

आत्मानमालोक्य च ... .. कुमारसंभवे ... ... ८९

४

श्लोकाः । कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठे।

आदृष्टिप्रसरांत्प्रियस्य ... .. अमरुशतक ... 1 .. ४९

आनन्दाय च विस्मयाय ... वीरचरिते .. ... ५९

अन्नप्रोतबृहत्कपाल ... वीरचरिते .. .. १०७ ...

आयस्ता कलहं पुरेव ... [अमरुशतके] ... 5 .. ... ४६

आयाते दयिते मरु [अमरुशतके] .. ... ... ८१

आलापान्भ्रूविलासो ... .. ... ४४

आशस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोः वेणीसहारे १२ ... ... ...

आश्लिष्टभूमिं रसितारं ... ... माधे ... ८६ ... ..

आसादित प्रकटनिमल ... ... ६३,६५ ...

आहूतस्याभिषेकाय ... ३७ .. .

इन्दीवरेण नयनं .. १०३ .. ...

इंयं गेहे लक्ष्मीरियममृत D .. उत्तर चरित ... ६७

इयं सा लोलाक्षी त्रिभु ... . . . $9 ... ... ...

उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं [मालविकाग्निमित्र ] ३९

उच्छ्रसन्मण्डलप्रान्तरेखं ... मम (धनिकस्य) . .. ... ४३

उज्जम्भाननमुलसत् .. मम (धनिकस्य) ... ... ... ७८

उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं ... ... मालतीमाधवे १०७ ...

उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि वीरचरिते ... ...

उत्तालताडकोत्पात दर्शने वीरचरिते ... ... ४१

उत्तिष्ठ दूति यामो यामो ... ... ... ... ४९

उत्पत्तिर्जमदम्नितः स ... वीरचरिते ३५ ... 1.0

उत्सङ्गे वा मलिनवसने मेघदूते ... १०५

उद्दामोत्कलिकां विपाण्डर ... [रतनावल्याम्] ... ४

उन्मीलद्दनेन्दुदीप्ति ... ... o.a ... ५३ उरसि निहितस्तारो हार: अमरशतक ५० ...

एकत्रासनसंस्थितिः अम रुशतक ४६ ...

एक ध्याननिभीलना ... ९१ ... .. ..

एकेनाक्ष्णा प्रवितत [चन्द्रकस्य ] ... .. ... ९१

एक्त्तो रुअइ पिओ .. .. .. ... ... ९१ ... एतां पश्य पुरःस्थली ... ... ४१ ... ...

एते वयममी दारा: ... [कुमारसंभवे] ... ४२

एवंवादिनि देवर्षौं ... [कुमारसंभवे] ... ८९

एवमालि निगृहीतसाध्वसं .. कुमारसभवे ... ८१

एष राजेव दुष्यन्तः .. ... ... ... ... ... ... ६५

एह्येहि वत्स रघुनन्दन वीरचरिते ... ... ८८ औत्मुक्येन कृतत्रा ... ... [ रतनावल्याम्] ... ... ६३

1

शलोकाः । कविनाम भ्रन्थनाम वा। पृष्ठे।

क: समुचिता भिषेकादार्य .. ... ee .. ... कण्ठे कृत्वावशेषं कनक रतावल्याम् ६१ कपोले जानक्याः करि [हनुमन्नाटके ] ४१ ... कर्णदुःशासनवधात् ... वेणीसंहारे .. २२ ... ... कर्णार्पितो रोध्रकषाय ... कुमारसंभवे ५४ कर्ता धूतच्छलानां जतुमय वेणीसंहारे ... ... ... ६६ कस्लं भो: कथयामि ... .. ७९ .. का वं शुभे कस्य रघौ ... ... ३५ कान्ते तल्पमुपागते [अमरुशतके ] ... ... ... ४५ का श्ला्या गुणिनां पाण्डवानन्दे .. ६५ ... किं लोमेन विलङ्गितः . ... ... ८6 ... ... किं गतेन न हि युक्त ... [किरातार्जुनीये] ... १०४

किं धरणीए मिअंको ... रतावल्याम् ... २४ किमपि किमपि मन्द ... उत्तररामचरिते ... ... १०५ कुलबालिआए पेच्छह ... ... ४३ ... ... कृतगुरुमहदादिक्षोभ ... वेणीसंहारे .. ३० ... ... कृतेऽप्याज्ञाभज्के कथमिव मम (धनिकस्य) १०४ ...

कृशाश्वन्तवासी जयति वीरचरिते ३२ ... ... ..

कृष्टा केशेषु भार्या घेणीसंहारे २५ 300 ... केलीगोत्तक्खलणे .. १०३ ... ... कैलासोद्धारसार [वीरचरिते ] ३८ ... कोपात्कोमललोलबाहु ... ... अमरुशतके ४६ कोऽपि सिंहासनस्याधः छलितराम ... ६६ ... कोपो यत्र भ्रुकुटिरचना [अमरुशतके ] ... ... ... ४६ क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षत वेणीसंहारे ३० क्वचित्ताम्थूलाक्त: क्वचिद [अमरुशतके ] ... ... ४६ क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभ ... अमरुशतके .. 6 1 .. ८6 खर्वप्रन्थिविमुक्तसंधि ... १०६ ... ... ... गमनमलसं शून्या मालतीमाधवे .. ... ५८ चक्षुलप्तमषीकणं .. .. ... ... ... वेणीसंहारे ... ९,२७ ...

चलति कथचित्पृष्टा मम (धनिकस्य) ... ८६ चाणक्यनाम्रा तेनाथ ... बृहत्कथायाम् ... ३४ चित्रवर्तिन्यपि नृपे .. पद्गुप्तस्य .. .. ५५ द० १३

शोकाः । कविनाम ग्रन्थनाम वा।

चिररतिपरिखेदप्राप्त ... ... माघे .. .. ... ८५ चूर्णिताशेषकौरव्यः वेणीसंहारे ... ... ... २६ जगंत जयिनस्ते ते मालतीमाधवे .. ... ९९ जं किं पि पेच्छमाणं मम (धनिकस्य) 0 .. ५२

जन्मेन्दोरमले कुले वेणीसंहारे. ... २३ ... जातं मे परुषेण भस्म ... ... ... .. ... जीयन्ते जयिनोSसान्द्र उदात्तराधवे ... ६० ज्ञातिप्रीतिर्मनसि न कृता वेणीसंहारे ... २३ ... ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रा मालतीमाधवे .. ... ५४

णेउरकोडिविलग्गं [गाथासत्शत्याम्] ... १०४ तं वीक्ष्य वेपथुमती ... कुमारसंभवे १०१ ... तं च्िअ वअणं ते च्चेअ मम (धनिकस्य) ५२ . . तत उद्यगिरेरिवैक मालतीमाधवे ३७

ततश्चाभिज्ञाय स्फुरद ... अमरुशतके (?) . . . तथा व्रीडाविधेयापि मम (धनिकस्य) ... ५३ तदवितथमवादीर्यन्मम [माघे ] ... ५८

तनुत्राणं तनुत्राणं शस्त्रं ... ... B. . ८७ 600

तवास्मि गीतरागेण ... शाकुन्तले ... ... ६३ तह झत्ति से पअत्ता मम (धनिकस्य) .. ५२

तह दिट्ठं तह भणिअं ... ... मम (धनिकस्य ) ५४ ...

तां प्राझ्ुखीं तत्र निवेश्य ... कुमारसंभवे ५२ ... ..

ताव चिअ रइसमए ... [गाथासस्तशत्याम् ] .. ... ४४

तावन्तस्ते महात्मानो ... ... उदात्तराघवे ८१ तिष्ठन्भाति पितुः पुरो ... [नागानन्दे] .. ... ३७,३८ तीर्णे भीष्ममहोदधौ वेणीसंहारे .9. २१ ... तीव्रः स्मरसंतापो न .. ... रतावल्याम् ... १७

तीव्राभिषङ्गप्रभवेन .. कुमारसंभवे ८६ ... वेनोदितं वदां याति ... ... ५४ ... ... ... त्यक्तोत्थितः सरभस ... वेणीसंहार .. २४ ... ...

न्रय्यास्राता यस्तवायं ... वीरचरिते ३५ ... त्रस्यन्ती चलशफरी .. माघे .. ... ८२ त्रैलोक्यैश्वर्यलक्ष्मी वीरचरिते (१) ... .. 4 ... ३८ खवं कर्ण: शिबिर्मासे ... ... ३५ ... ... ... व्वं जीवितं लमसि मे ... ... उत्तरचरिते ... ६७ वं ब्रह्मवर्चेसधरो ... वीरचरिते ... १०6

श्ोकाः । कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठे। दाक्षिण्यं नाम बिम्बोष्टि मालविकाग्निमित्र . ५० दिअहं खु दुक्खिआए [गाथासप्शत्याम्] ... ५३ ... दीर्घाक्षं शरदिन्दुकान्ति मालविकाग्रिमित्रे ... ... १०० .. 8 दुःशासनस्य हृदयक्षतज वेणीसंहारे ... ... .. t ११

दुल्लहजणाणुराओ लज्जा रतावल्याम् ... ... ... १३ ... दूराद्दवीयो धरणीधराभं वीरचरिते ... ... ... ८० दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि ... [विज्काया: ] ... ... ४७ दृष्टिः सालसतां विभर्ति ... .. ४३,५१ ... दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रय ... [उत्तररामचरिते ] ... ... ४१ दृष्ट्रेकासनसंस्थिते प्रिय अमरूशतक ... ... ४७,५९ ... . . देआ पसिअ णिअंतसु ५३ ... ... ... देवे वर्षत्यशनपवन ... .. 8 ... ८७ देव्या मद्दचनाद्यथाभ्युप रतावल्याम् २६ देशैरन्तररिता शतैश्च ... अमरुशतके ... ... १०५ ...

१०९ ... ... ... ... ... द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सपं ... वेणीसंहारे ... ... ... ... २५,६७ द्वीपादन्यस्मादपि रतावल्याम् o .. ५,७,६३,६४ धिग्धिक्शक्रजितं [हनुमन्नाटके] ... ... ... ... ७९ धृतायुधो यावदहं वेणीसंहार ... १९ ...

न खल वयममुष्य ... माघे ... ... ... ... ४५ न च मेऽवगच्छत यथा [माघे] ... ... ५० न जाने संमुखायाते ... [अमरुशतके] 3 .. ... ... ४५ नन्वेष राक्षसपतेः स्खलित: ... वीरचरिते ... ... ८९ न पण्डिता: साहसिका .. . ... ... ... ८६ न मध्ये संस्कारं कुसुम ... ... ४४ नवजलधरः सन्नद्वोऽ्य ... [विक्रमोर्वश्याम्] .. U .. ८९ नवनखपदभङ्ग गोप ... .. [माघे] ... .. ४९, १०३ नष्टं वर्षसुरैमेनुष्यगणना रतावल्याम् ... ... ... ६१,१०९ नान्दीपदानि रतिनाटक ५५ ... ... .. 6 ... निःश्वासा वदनं दहन्ति ... [अमरुशतके ] ... ४९ निजपाणिपल्लवतट [ माघे ] ... ... 1 .. ... ... ४८ निद्रा धेमीलितदशो [बिह्रणस्य ] ... ... ८५ निर्मभेन मयाम्भसि ... रुद्रस्य .. 6 ... १०३ ... निर्वाणवैरिदहना: प्रशमा वेणीसंहारे ... .. ... ६४ नूनं वेनाद वीरेण ... वेणीसंहारे ... ... .. २५

श्लोकाः । कविनाम अन्थनाम वा। पृष्टे। पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दु ... ... .. ... ८२ पञ्चानां मन्यसेऽस्माक ... वेणीसंहारे .. ... २२ पटालसे पत्या नमयति अमरुशतक ... ... ८५ पणअकुविआण दोह्नवि [गाथासप्तशत्याम्] ... १०२ पत्युः शिरश्चन्द्रकलाम [कुमारसंभवे] ... १७ परिच्युतस्तत्कुचकुम्भ रसावल्याम् ... १४ परिषदियमृपीणामेष ... वीरचरिते ... ... १५ ... पश्ुपतिरपि तान्यहानि कुमारसंभवे ... ... 1.0 ७ पादाङ्गुष्टेन भूमिं किस ... [अमरुशतके ] ... ... ५६ पित्रोर्विधातुं शुश्रूषां नागानन्दे] ३५ पुण्या त्राह्मणजाति: [वीरचरिते ] ... ३८,६० पुरस्तन्व्या गोत्रस्खलन ... अमरुशतके ... ८३ पूर्यन्तां सलिलेन रत्न ... वेणीसंहार ... ... २५ पौलस्त्यपीनभुजसंपदु ... ooa ... ८७

प्रणयकुपितां दृष्टा देवीं १०२ श्रीमुख्जस्य १०३ प्रणयविशदां दृष्टि वक्रे रतावल्याम् ... १७ प्रथमजनिते बाला मन्यौ ४४ ... ... ... प्रयत्नपरिबोधिता वेणीसंहारे ... ... 1 . . ... १९ प्रसीदत्यालोके किमपि मम (धनिकस्य) :३९ ... ... ... प्रसीदेति ब्रूयामिदमति .. रतावल्याम् ... १४ प्रहरकमपनीय स्वं .. माधे . .. ८५ J .. प्रहरविरतौ मध्ये अमरुशतक ... ... .. १०४ प्राप्ताः श्रियः सकलकाम [भर्तृहरिशतके] .. ... ... ७९ प्राप्ता कथमपि दैवात. रतनावल्याम् ... ... १४ प्राप्य मन्मथरसादति .. ... माघे ... .. ... ८० प्रायश्चित्तं चरिष्यामि वीरचरिते ... ... ३६,४२,८३ प्रारब्धां तरुपुत्रकेषु ... ... ... ... .. ८७ प्रारभ्यते न खल विम्न ... भर्तृहरिशतके ... ... ३६ प्रारम्भेऽस्मिन्खामिनो ... .. रतावल्याम् ... ५,७ बाले नाथ विमुञ्च अमरुशतके ... ... ४५ बाह्योबेलं न विदितं ... हनुमन्नाटके ... ... ३६ ब्राह्मणातिक्रमत्यागो वीरचरिते ... ... ... ३८,८४ ब्रूत नूतनकूष्माण्ड ... ... ... ... ... ... ४२ भम धम्मिअ वीसद्धो ... ... गाथासप्तशत्याम् ... .. ९४

श्लोकाः । कविनाम प्रन्थनाम वा। पृष्ठे। भिक्षो भांसनिषेवणं भुक्ता हि मया गिरय :... ... .. ... भूमा क्षिप्वा शरीरं घेणीसंहारे ६6 ..

... ... २८ भूयः परिभवक्कान्ति .. वेणीसंहारे ... ... भूयो भूयः सविधनगरी मालतीमाधवे भ्रभङ्गे सहसोहता [रतावल्याम् ] ... ... ... ५३ मखशतपरिपूतं गोत्र मृच्छकटिकायाम् ... ... २४,३७ मज्झ पइण्णा एसा ... रतावल्याम् १४ मत्तानां कुमुमरसेन विक्रमोर्वेश्याम् (?) .. 6 ... ६६ मभ्नामि कारवशतं समरे वेणीसंहारे ... .. ... भधु द्विरेफ: कुसमैकपात्रे ... कुमारसंभवे मध्याहं गमय त्यज श्रम .. ... ... ५७ मनोजातिरनाधीना विक्रमोवेश्याम ... ६५ मन्थायस्ताणवाम्भःपरुत त्रेणीसंहारे ... ... ... महु एहि किं णिवालअ ... ५१ ... ... मा गर्वमुद्दह कपोल ... 0 .. ... ४ ८ मात: कं हृदये निधाय ... ... ... ५५ मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य [भ्तृहरिशतके ] ... ... मुनिरयमथ वीरस्तादश ... वीरचरित ... ... ८४ मुहुअसामलिहोइ ... ... ७९ मुहुरुपहसितामिवा माधे ... ... ... १०४ मृग्ररूपं परित्यज्य उदात्तराघवे ... ... 6ง मृगशिशुदृशस्तस्यास्तापं ... ... ... ... .. o .. ५० मेदशछेदकृशोदर लघु ... ... शाकुन्तले ... ६९ मैनाकः किमयं रुणद्धि ... ... [हनुमन्नाटके ] .. ... ८४ यत्सत्यत्रतभङ्गभीरुमनसा वेणीसंहारे ... ... ... ... १० यदि परगुणा न क्षम्यन्ते ... [महेन्द्रस्य ] ... ... ८३ वीरचरिते ... ... ३५ यद्यत्प्रयोगविषये मालविकास्निमित्र ... ... 11. ३६ यद्विस्मयस्तिमित ... ... मालतीमाधवे ... ... यातु यातु किमनेन ... ... ... ... ... ४५ यातो विक्रमबाहुरात्म ... रतावल्याम् ... ... ३० .. 6 यातोऽस्मि पद्मनयने ... ... रतावल्याम् ... ... .. 8 ४ यान्त्या मुहुर्वलितकन्धर ... मालतीमाधवे ९,१००

युष्मच्छासनलङ्गना वेणीसंहारे ... ८३

श्लोकाः कविनाम भ्रन्थनाम ना। पृष्ठे। ये चलारो दिनकर ... ... [महानाटकात्] .. .. ३६ येनावृत्य मुखानि साम ... छलितरामे ... २२ ये बाहवो न युि ... ... ७९ योगानन्दयशःशेषे वृहत्कथायाम् ३४ रक्षो नाहं न भूतं रिपु ... वेणीसंहारे ... .. ... २६ रण्डा चंडा दिक्खिदा ... कर्पूरमश्जर्याम् 1 .. ... ६६ रतिक्रीाद्यूते कथमपि ... मम (धनिकस्य) 0 .. ५५ राज्ञो विपद्वन्धुवियोग ... ... ... ७९ राज्यं निर्जितशत्रु ... रतावल्याम् ... ... ३६,८१ राम राम नयनाभिराम वीरचरिते .. .. . ३५ रामो मूर्ि निधाय कानन ... उदात्तराघवे ६३ लक्ष्मीपयोधरोत्सज्ग मम (धनिकस्य) 0.6 ... ... १०७ लनुनि तृणकुटीरे [कमलायुधस्य ] .. ८५ लज्जापज्जत्तपसाहणाइं ... ... 28. ... ... ४३ लाक्षागहानलनिषान वेणीसंहारे ... .. ६४,१०८ लाक्षालक्ष्म ललाटपट अमरुशतक ... ३९ लाखं वकासवं वेत्ति ... १०७ लावण्यकान्तिपरिपूरित . ... ९४ .. .. ...

लावण्यमन्मथविलास ... ... मम (धनिकस्य) ४२ लावण्यामृतवर्षिणि ... मम (धनिकस्य) ... १०६ .. 4

लीनेव प्रतिबिम्बितेव ... मालतीमाधवे ८४ लुलितनयनतारा: माघ .. .. 0 ... ... ८० वत्सस्याभववारिधे: ... उदात्तराघवे ... ८७ वयमिह परितुष्टाः भर्तृहरिशतके ... ... ८१ बाताहतं वसनमाकुलमुत्त .. 0 ... ८७ विनिकषणरणत्कठोर ... ... ... ९० विनिश्चेतुं शक्यो न ... उत्तररामचरिते ... ... ८६,१०६ विरम विरम वहे मु्च ... .. रतावल्याम् ८८ OUt विरोधो विश्रान्तः प्रसरति .. उत्तरचरिते ... २३ विवृण्वती शैलसुतापि ... .. कुमारसंभवे ९३ विसृज सुन्दरि संगम मालविकाग्रिमित्र ५८ विस्तारी स्तनभार एष -... ... ... ... ४३ वृद्धास्ते न विचारणी ... उत्तरचरिते ... ... .. २३ बृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चक भोजप्रबन्धे .. ... ८२ वेवइ सेअदवदनी .. ... .=.. ७८ .. 81

११

शलोकाः । कविनाम ग्रन्थनाम वा । पृष्ठ। T باياا व्यक्तिव्यञ्ञनधातुना [नागानन्दे] ... व्याहता प्रतिवचो न [कुमारसंभवे ] ४४,१०१ शठोन्यस्या: काच्चीमणि [अमरुशतके] ३९ ...

शस्त्रप्रयोगखुरली कलहे वीरचरिते ५९

शस्त्रमेतत्समुत्सज्य ... ..

शास्रेषु निष्ठा सहजश्ष मालतीमाधवे ५० शिरामुखः स्यन्दत एव नागानन्दे ३७,४२ शीतांशुमुखमुत्पले तव रतावल्याम् १८ शोकं स्त्रीवन्नयनसलिल वेणीसंहार . २५ श्रीरेषा पाणिरप्यस्याः १५ .. रतावल्याम् .. श्रीहर्षो निपुणः कविः ... रसावल्याम् ... ६४ श्रुताप्सरोगीतिरपि कुमारसंभवे ५१ श्रुल्वायातं बहिः कान्तं मम (वनिकस्य) श्लाध्याशेषतनुं सुदर्शन ... ... ...

सकलरेपुजयाशा यत्र वेणीसंहारे ... ... २६,६७, ... सखि स विजितो वीणा ... ४९ ... ... सच्चं जाणइ दट्वं सरि .. [गाथासततशत्याम्] .. ... ५१,

स च्छिन्नबन्धद्वुत रघुवंश सततमनिर्व्ृतमानस ... 383 सदररिछनशिरःश्वत्र ... उद्दान्तराघवे सन्तः सच्चरितोदय ... ... सभ्रूभङ्कं करकिसलया ... ... मम (धनिकस्य) ५६ .. समारूढा प्रीति: प्रणय ... रतावल्याम् ... संप्राप्तेऽवधिवासरे ... ... ... ८४ ... ... सरसिजमनुविद्धं शैव .. शाकुन्तले ... ५३ ... . .. सव्याजं तिलकालकान्वि मम (धनिकस्य) ... ... ५५ ... सव्याजः शपथैः प्रियेण रतावल्याम् ... २३ सहभृत्यगणं सबान्धवं वेणीसंहारे ... ... ... ... ११ सहसा विदधीत न किराते .. ८६ सालोए व्विअ सूरे [गाथासप्तशत्याम्] ५८ ... ... विद्ध शालभज्जिकायाम् .. ... १०१ सुभ्रु ं नवनीतकल्प मम (धनिकस्य) .. .. १०२ स्तनतठमिदमुत्तुङ्गं .. b ... ... ... ... "व ४५

स्तनावालोक्य तन्वङ्गया: .. ... १०१ ... ...

स्तिमितविकसिताना मालतीमाधवे १००

१२

शलोका: 1 कविनाम ग्रन्थनाम वा। पृष्ठे। स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर 0 .. D .. स्पृष्टस्तयैष दयिते ... .D. १०६ रफृजद्वज्रसहस्रनिर्मित ... वीरचरिते ३५,४१ स्मरदवथुनिमित्तं गूढ मम (धनिकस्य) ... ५५ स्मरनवनदीपूरेणोढाः [अमरुशतके] ... ४४ स्मरसि सुतनु तस्मिन् ... उत्तररामचरिते ९९ स्मितज्योत्स्नाभिस्ते मम (धनिकस्य) १०३ खवगेहात्पन्थानं तत ... .. १०९ स्वसुखनिरभिलाष: [शाकुन्तले ] ... ... ... 1 .. स्वेदाम्भ:कणिकाच्िते ... ... ४५ हंस प्रयच्छ मे कान्तां [विक्रमोचेश्याम्] ... ६८ हरस्तु किंचित्परिलुप्त कुमारसंभवे ... ५२ हर्म्याणां हेमशङ्श्रियमिव रतावल्याम् हसिअमविआरमुद्ं ४ २ ... हस्तैरन्तर्निहितवचने ... .. b हावहारि हसितं माघे ... 1.0 ८५ ... हन्मर्मभेदिपतदुत्कटक वीरचरिते 006 ८५ हेरम्बदन्तमुसलोल्लिखितै वीरचरिते ... .. ६० होंतपहिअस्स जाआ ... ... [गाथासप्तशत्याम्] १०४ हिया सर्वस्यासा हरति रलावल्याम् .6०