1. Dasarupaka Dhanika Fitz Edward Hall Asiatic Society 1865

Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at http://books.google.com/

Bil. Ind. 7. 25

Bowzoaly Google

Digitized by Google

Google

Digitized by Google

Digitized by Google -- - -

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF

THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES.

Nos. 12, 24 & 82.

THE DAS'A-RUPA,

OR

HINDU CANONS OF DRAMATURGY,

BY DHANANJAYA;

WITH THE

EXPOSITION OF DHANIKA, THE AVALOKA.

EDITED BY

FITZ-EDWARD HALL, D. C. L. .BOL NCA.

CALCUTTA: BIBI

PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS. 1865.

Google

Digitized by Google

दशरूपम्।

भर्थात्

धनिकस्यावलोकाभिधया टीकया सहितम्।

शयुतेन फित्स-एड्वार्ड्-इल-नामकमच्दोदयेन

प्रकाशितम्।

कलिकातानगरे

बाप्तिष्ट-मिशम्-यन्ले ग्रन्थोडयं मुदाभ्ितोऽभूत्। मकाब्दा: १०८६१ इं. १८९४।।

Google

Google

PREFACE.

ALTHOUGH but moderate in antiquity, the Das'a-rupa has long been the favourite authority, among the Hindus, for everything connected with the theatre; and it has not been superseded by any more modern performance of similar char- acter .* In conciseness, if not in clearness also, it has much the advantage over the revered enunciations of Bharata ;+ and its manifold merits have, doubtless, contributed to bring them into desuetude, and almost to extinction.

• The only one with which I am acquainted is the Natya-pradipa of Sundara Mis'ra, author of the Abhirama-mani. The Natya-pradipa was written in S'aka 1535, answering to A. D. 1613. It is chiefly made up of selections from the Das'a-rupa and its commentary, and from the Sahitya-darpana. The dramaturgic portions of the Sahitya-darpana scarcely add a word to what has been much more tersely delivered by earlier writers. Ranganatha, in his gloss on the Vikramorvas'f, speaks of the Natya-darpana, Natya-lochana, and Rúpa-chintámani ; Náráyana Díkshita, in his gloss on the Viddha-s'ála-bhanjiká, of the Nátya- s' ekhara ; Mohanadasa Mis'ra, in his gloss on the Hanumán-nátaka, of the Nátakávatára; and Ráyamukuta, Bhánují Díkshita, and Vedanti Mahadeva, of the Nataka-ratna-kos'a. Two works on pantomime, the Nritya-sarvaswa and the Nritya- vilása, are mentioned by Mallinátha. For some of these indications I am indebted to Dr. Aufrecht's valuable Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit, &c. t These, so far as I have recovered them, are now in the press. B

Google

2

Of the age of Dhananjaya, author of the Das'a-rúpa, little can be affirmed positively .* It may be suggested, that Dhanika, one of his commentators, and possibly his own brother, was

• From the last stanza of the Das'a-rupa, it appears, that he was son of Vishnu, and was attached to the court of a king named Munja. What Munja is meant is not quite certain. The only king so called, that we have any notice of, the uncle to Bhoja of Dhárá, had, in A. D. 974, been reigning we know not how long, and was still in power in 993. Mallinatha's familiarity with the Das'a-rupa only proves, that the book existed in the fourteenth century. Professor Wilson's con- clusion as to the age of Mallinatha,-at p. xxiii. of the Preface to his Sanskrit Dictionary, first edition,-is set aside by Dr. Aufrecht. Vide Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit., &c., p. 113. Mallinatha names the Kavya-prakas'a; and this, Professor Wilson thinks, "may be about five centuries old." Select Specimens of the Theatre of the Hindus, Vol. I., p. xxi. No chronological inference, touching the Das'a-rupa is, in my opinion, deducible from the fact, that it is named in the commentary on the Abhidhana-chintamani. Hemachandra's time we are pretty sure of; but it has not yet been evinced that he did duty as his own interpreter. Dhananjaya knew of the Brihat-katha. Its age, however, is still to be found out, and its language likewise. See I., 61. Sundara Mis'ra's attribution, however often repeated, of the Das'a-rupa to Dhanika must, undoubtedly, be set to the account of mere inadvertence. In a coming note, I shall show, from internal evidence, that Dhanika could scarcely have written the Das'a-rupa. Probably among the latest works which Dhanika lays under con- tribution, to illustrate the Das'a-rupa, are the Viddha-s'ala-bhanjika and the Karpura-manjari, both by Rajas'ekhara, a writer whose time is unascertained. At p. 184 there is a couplet from King Vakpati. At p. 186 the same couplet is ascribed to Munja. Vakpati and Munja are two names of the same person. If our Dhanika be the one mentioned

Google

co

living about the middle of the tenth century. Besides his exposition here adverted to, Dhanika composed a treatise on

in the Journal of the Asiatic Society of Bengal, for 1861, p. 198, he is to be assigned to about A. D. 950. In 974, a grant of land was decreed to Vasanta A'charya, son of Dhanika Pandit. Vasanta, it should seem, had immigrated from Ahichchhatra; and a region of that name was situate in the north of India. The Dhanika of the Avaloka is spoken of, in one of my manuscripts, as an officer near utpala-raja. It is recorded, of an Utpala, in the Raja-tarangini, that he built a city. It is not well to be dogmatic about his time. In one of my manuscripts of the Das'a-rupa, Dhanika is dignified, on a single occasion, as Bhatta. Professor Wilson says : " One of the best and earliest existing trea- tises on dramatic literature is the Das'a-rupaka, or description of the 'ten kinds of theatrical composition,' of which the term rúpaka, 'that which has a form,' is the most appropriate designation. This work is exclusively devoted to dramatic criticism. It consists of a text and a gloss, with examples. The text is the composition of Dhananjaya, the son of Vishnu; who styles Munja his patron, and who, consequently, wrote in the eleventh century, by which time, therefore, the dramatic art of the Hindus was complete, or, rather, was in its decline. The gloss might be thought to be by the same hand as the text; the author being Dhanika, the son of Vishnu; agreeing in the patronymic, and differing little in the name. Amongst his illustrations, however, a number of passages are cited from the Ratnavali, a play written in the beginning of the twelfth century; which is rather incompatible with the author of the Das'a-rúpaka's having written in the eleventh. There is also another difficulty in the title of the commentator, who calls himself an officer of a different prince, maharaja-s'rimad-utpala-rája-mahásádhyapála, 'the chief usher, or minister, of the illustrious Utpala Raja.' Whether Utpala be the name of a prince, or a country, is uncertain ; but in neither case can it apply to Munja, or Bhoja. The date of the gloss must, therefore, remain undetermined; although, as the work is but rarely met with, it is, no doubt, of some antiquity, Ranganatha, a commentator on the Vikrama and Urvas'i, cites a comment on the B 2

Digitized by Google

4

poetical embellishment .* Moreover, he seems to have had, at one time, some repute as a versifier; and it is not improbable that he was a dramatist.t None of his writings, the Avalokat excepted, is now known otherwise than from scanty extracts.

Das'a-rúpaka by a writer named Páni,-Páni-virachita-das'a-rúpaka- tíkáyám,-which, if found, may tend to throw some light upon the history of this work." Select Specimens, &c., Vol. I., pp. xx., xxi. Here, as is his invariable custom, Professor Wilson fuses together the Das'a-rupa and its exposition. That the Ratnavali dates from the seventh century, not from the twelfth, I have elsewhere well-nigh demonstrated. In addition to Dhanika's and Pani's commentaries, I have heard of one by Kshonidhara Mis'ra. Pani must have preceded A. D. 1656. Vide Catalog. Cod. Manuscript. Sanscrit, &c., p. 135. * It was in verse; and its title was Kávya-nirnaya. A speci- men, consisting of seven stanzas, is adduced at p. 171 of the present work. Not only is this the sole extract from it that I have seen, but I have nowhere else even found it referred to. + Dhanika, in the Avaloka, cites five and twenty of his own couplets, twenty Sanskrit and four Prakrit, in as many different places. Two of these couplets, both Sanskrit, those at pp. 72 and 138, are given as Dhanika's in the S'urngadhara-paddhati. Two of them, one Prakrit and one Sanskrit, are quoted by Vis'wanatha, but without the author's name. They are the last stanza in p. 91, and the second in p. 96, of this volume. Compare the Sahitya- darpana, pp. 51 and 56, of the edition in the Bibliotheca Indica. $ The full name is Das'a-rúpávaloka. In one place, in one of my manuscripts, Das'a-rúpáloka stands as a substitute. Though the text-work is all but unexceptionally referred to under the designation of Das'a-rúpaka, there is the warrant of its conclud- ing stanza for giving it the more abrupt, but equally applicable, title of Das'a-rupa. This form has, further, the implied support of. Dhanika. Ranganatha once has Das'a-rupa for the ordinary and fuller-bodied Das'a-rupaka. Vide Catalog. Cod. Manuscript. San- scrit, &c., p. 135. One of my manuscripts prefixes the following couplet to the com- mentary; but I have rejected it for various reasons, among which

Google

5

The Das'a-rupa is metrical, and is distributed into four sec- tions. Beginning with an invocation, in three stanzas, to Ganes'a, Vishnu, Bharata, and Saraswatí, it continues in this wise: Who could invent anew a detailed nomenclature of the scenic science; which Virinchi wrought out, after repeatedly extract- ing the essence of all sacred writ; which Bharata, holy sage though he was, practically illustrated; and whose dances, boisterous and subdued, Nílakantha and S'arvání respectively executed? I purpose, then, simply to propound succinctly, in choice language, a few dramaturgical definitions .* In default of puritans, dullards to whom the pleasures of the stage are inexplicable, are glanced at with quiet raillery : As for the simple man of small parts who maintains, that, from theatric spectacles, distilling delight, there accrues no good, over and above philology,-just as is the case with history and the like,-my obeisance to him, with his aversion to what is delicious.+ The mimetic art is the imitating of situations. From offering objects to the sight, it is denominated exhibition; and, from having to do with imposition, representation. It has ten

one is, that its manner is too pedestrian for so ornate a stylist as Dhanika: प्रतिपत्य शिवं साम्बमाचार्य भरतं तथा। क्रियते दभरुपस्य व्यास्यानं धनिकेन वै।। * I., 4. Virinchi, " the disposer," is Brahmá; Nílakaņțha, S'iva; and S'arvání, his consort, Párvatí. One of S'iva's epithets is mahá- nața. Of the extracts which I reproduce from the Das'a-rupa, I do not undertake,-even where I forbear omitting and abridging,-to give, in all cases, a strictly literal translation. Italics, or brackets, to mark ellipses, have, therefore, been dispensed with ; and I have allow- ed myself some deviation from the Sanskrit structure of sentence and verbal collocation. + I., 6. The value here attached to history deserves attention. $ I., 7. It is worth observing, that the Sanskrit terms employed

Digitized by Google

6

divisions; and it has the sentiments for its basis. These ten divisions are the nátaka, prakarana, bhána, prahasana, dima, vyáyoga, samavakára, víthí, anka, and íhámriga .* Distinct therefrom is pantomime, grounded on externation of the feelings; and still different is rhythmical movement, which is regulated by the marking of musical intervals, and by time. Each of these is twofold, gentle and vehement, in

to denote the drama as contemplated under its two main aspects, are conjugates. Their common etymon is rupa, "to see," " to form." Hence there are substantives, from it, to import "appearance," "image," " semblance," &c. &c. The Latin species devolves through a like series of significations. * I., 8. See, for these names, the Abhidhána-chintámani, II., 284. Bharata's Natya-s'astra,-as quoted by Trisaena, in the Chandrika, a commentary on Dandin's Kavyadars'a,-enumerates themas follows: माटकं सप्रकरणमफ्ेा व्यायोग एव च। भाष: समवकारख वोथी प्रहसनं डिमः।। इहामगय रुपासि दगैतानि विदुर्गुधा:। After these verses comes a couplet from the same source, in defini- tion of the toțaka : दिव्यमानुषसंयोगो यचाऽडळद्के विदूषकः॥ तोटकं नाम तज् जेयं विशेषा नाटकसय सु।। Trotaka is the lection in the printed Sahitya-darpana. It is diffi- cult to decide between this and totaka. In continuation of the above, we read : गोष्ठी संलापशिल्पा च प्रस्थानं काव्यमेव च। उज्नासकं यौगदितं भाणसेवाऽय भाषिका॥ दुर्मक्जिका प्रेक्षणकं भद्रकं रासकं तथा। नादरासक मुक्जाप्यमुपरूपाप्य्मनि सु।। The minor dramatic entertainments are, thus, on the word of Bharata, the goshthi, sanlápa, s'ilpa, prasthána, kávya, ullásaka, s'rígadita, bhána, bhániká, durmalliká, prekshanaka, bhadraka, rásaka, nátya-rásaka, and ullápya. Ullásaka may be for the hallis'a of the Sáhitya-darpana ; prek- shanaka, for its prenkhana; and bhadraka, for its sattaka. But I

Digitized by Google

7

the lasya and in the tandava ; and they are subsidiary to the nátaka and the rest .*

know the Suhitya-darpana only in the two Calcutta editions, neither of which is such as will satisfy a scholar. Of Trisaena's Chandrika I have consulted two very old copies. One is my own, and the other I borrowed. * I., 9, 10. Mallinátha, in his notes on the S'is'uphla-vadha, XIII., 66, introduces the ninth and tenth stanzas, certainly from memory, in these words : भावाच्तयं तु वत्यं स्याम् मुत्तं तालसयात्रयम्। चायं पदायाभिनयो माग देशखथाऽपरः।। मधुरोडतभेदेम तद इयं द्विविषं पुमः। लास्दण्डकरूपेय नाटकायुपचारकम्।। But it is, unquestionably, the fault of the scribes, that we here have dandaka for tándava. Of pantomime there are seven species, according to an anonymous couplet quoted by the commentator at p. 4. They are the dombi, s'rígadita, bhána, bhání, prasthána, rásaka, and kávya. For dombi, one of my manuscripts has drovi; and another has dovt. Perhaps none of them is the right word. We are enabled, by this list, to set off, as pantomimic, six of Bharata's minor entertainments, catalogued in the last note. Of the nature of the residue, nothing can be said at present. Pantomime, we are told, is gesturing, or marga; and rhythmical movement is called des'i. Looking at their roots, marga and des'i. may be intended to import " delineation" and "indication." What is the Des'i-kos'a, quoted by the lexicographers ? Mallinatha, at the place just above noted, cites Bharata's definition of pantomime, as being : सामान्याभिनयो नाम प्ेयो वागडसत्वजः। The Siddhanta-kaumudt has वाक्यायाभिमयो नायं and पदाथाभिनये। r. On collating this with the language of our commentator, we gather, that, in the view of the Hindus, pantomimic gesticulations depict in detail; whereas the function of dramatic personation is to interpret collective results.

Digitized by Google

8

Dramas are classified in respect of subject-matter, hero, and sentiment. The subject-matter is of two descriptions: sub- stantive, or material ; and accessory, or subordinate. The sub- stantive is the action which the principal character, he who is concerned in the essential interest, is to accomplish ; and it permeates the argument. The accessory, if protracted, is styled episode; and, when of inconsiderable extent, adventi- tious incident .* That which, by the mention of something

In the Sahitya-darpana, p. 125, we read भवेद्मिनयोऽवस्थानकार :. Far better says Mallinatha: चभिनया रसभावादिव्यञ्चकचेष्टाविभेष: See his notes on the Kiratarjuniya, X., 42. S'arngadeva retails a tradition touching the tandava and lasya. Bharata, after obtaining the dramatic science from Brahmá, exhibited his craft before S'iva. Reminded, thereby, of his own peculiar Panlike tripudiation, S'iva had it taught, by one of his attendants, Tandu,- whence its appellation,-to Bharata. At S'iva's instance, Párvati lessoned him in the lasya. The goddess afterwards instructed in it Ushá, daughter of Bana; and she, the milkmaids of Dwáravati. From them it was promulgated among all people. Vide Catalog. Cod. Manuscript, Sanscrit, &c., p. 200. Only by way of approximation will " dance" suffice as representa- tive of nritta. The Greeks had something much nearer to it than we have. But for a very large share of its motion being otherwise than of the feet, it may be compared to the iropxnois. * Sundara Mis'ra cites Bharata, as below, on the subject of the " episode" and " adventitious incident :" चागभीदू वाS5विमर्शीद वा पताका विनिवतत। एकोडनेकोऽपि वा सन्धि: पताकायास, यो भवेत्। प्रधानारथानुयायित्वादनुसन्धिः स कीत्यते।। पताकाष्टत्तमप्यूनमेकादोर नुसन्धिभि:।। सञ्ान्यन यथाल्ाभमसन्धिप्रकरीं न्यसेन्।। Abhinavagupta is censured, in the Nutya-pradipa, for allowing the " episode" to run to the " completive articulation ;" and Rá- ghava Bhatta is there blamed on account of what he has laid down respecting the " adventitious incident."

Google

g

extrinsic, indicates the business going forward, or that is to ensue, and is marked by parity of transactions, is a pro- episode .* The subject-matter, of whichever description, substantive or accessory, is further discriminated into three kinds ; the notorious, the fictitious, and the composite. The notorious

• I., 11-14. Already we meet with internal evidence, which should of itself be tolerably conclusive, that the author of the Das'a- rupa is not identical with its commentator. The words ofaar- fauu, which I have rendered " marked by parity of transactions," are analyzed, by the latter, into तुस्यसविधानं, "parallel as to transac- tions," and तुष्यविशेषणं, "corresponding in attributes;"and he ad- duces, from the Ratnávali, what he apprehends to be an exemplifica- tion of each. Moreover, without warrant, he restricts to the first the "mention of something extrinsic," and sets over against it, in connexion with the second, the samasokti, on which the text is silent ; to say nothing of his thereby treating a term of popular use, and a technicality, as if they belonged to the same category. This refine- ment I reject unhesitatingly. As any one who reads the text with care will discover, its writer rarely propounds for scholiastic enuclea- tion such an enigma as Dhanika here thinks good to descry and to unriddle. In the Sahitya-darpana, the " pro-episode" is dwelt on at consi- derable length, and is split up with that love of minute and infruc- tuous subdivision for which the Hindus are so remarkable. On the faith of Sundara Mis'ra, Bharata thus defines the " pro- episode:" यचाऽर्थेप्रस्ुते ऽन्यस्मिंस्तक्षिम्राऽन्यः प्रयुष्धते। चागन्नुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत्।। A couplet in explanation of the first species of the " pro-episode" occurs, as Bharata's, in a treatise on poetry, written by, or, more likely, dedicated to, Rájá S'inga, surnamed Anavota, whom I take to have been a medieval potentate in Bundelkhand. That couplet is likewise found in the Sahitya-darpana, which is, no doubt, of posterior date to S'inga. C

Digitized by Google

10

is that which is derived from history or suchlike; the fic- titious is devised by poets; and the composite is a synthesis of those two .* The object is the triad of human ends ;t they being taken severally, or any one of them in association with either of the other two, or with both. The source of the object, concise in the delivery, but multifariously capable of development, is the germ.t Where an intervening topic terminates, the drop is what prevents discontinuity.§ The germ, the drop, the episode, the adventitious incident,

• I., 15. t These are the aims of mundane existence, in the Hindu system of ethics; the discharge of prescriptive duty, the quest of gain, and sexual solace. $ The germ is defined as follows, by Bharata, apud Jagaddhara, in his gloss on the Veni-sanhára : सनेषणयोपचेपैय समुदिषं विसर्पति। यत् फलादयपर्यन्ं तद् बौजमिति कौनितम्।। Annexed is Matrigupta's definition of it, as cited in a gloss on the S'akuntala, the Artha-dyotanika, the author of which, I am told, is Nílakantha Díkshita: सल्पमानं समािष्टं बडवा यत प्रस्पति। फलावसानं यच् चैव बौजं तद्भिघौयते।। § I., 16. Matrigupta, according to Sundara Mis'ra,-in a passage too corrupt, in my manuscript, to admit of decipherment,-had pe- culiar views regarding the " drop." Professor Wilson's account of the bindu, or " drop," is not to be trusted. Select Specimens, &c., Vol. I., p. xxxix. The Sahitya-darpana, VI., 319, defines the " drop" in the very words used by Dhananjaya: only there is a bad error, in the printed editions ; uchchheda for achchheda. In what it says of the drama, the Sáhitya-darpana copies very copiously, and without any acknowledgment, from both the Das'a- rupa and its commentary ; unless it be supposed, that all three were plundered from some ancient source or sources now forgotten.

Digitized by Google

11

and the object, are pronounced to be the five requisites of the purpose. The stages of enterprize, set on foot by those who would compass the issue, are five : inception,* prosecution, prospect of success, assured consummation, and realization of the issue.t The requisites of the purpose, being respective- ly conjoined with the stages of enterprize, as just enumerated, give the five articulations. An articulation is the concurrence, in common relation, of the main topic with one that is subor- dinate. The articulations are the initial, the counter-initial, the medial, the speculative, and the completive.t Of these, the first and the third have twelve branches each; the second and the fourth, thirteen each; and the last, fourteen : the aggregate being sixty-four. Their end is sixfold; in the ordering of the purpose of pursuit, in the concealment of what is to be concealed, in apt disclosure, in mental affection, in impressiveness of phraseology, and in continuity of fable.§

• Thus defined by Bharata, according to the Artha-dyotaniká : पीत्सुक्यमानवन्धस्तु यो बौजस्य निबध्यते। महतः फलयोगस्य स खल्वारभ् द्ष्यते।। t These are named as below, in an anonymous couplet, quite possibly from Bharata, cited in Trisaena's Chandárik : प्रारभय प्रयतस तथा प्राप्तय सभवः। नियता च फलप्राप्निः कार्ययोगस प्चमः।। t Agreeably to an anonymous couplet quoted by Trisaena, they are denominated : मुखं प्रतिमुखं चैव गभा विमर्भ एव च। तथा निबर्ईणं चेति स्युरमो पक्च सन्धयः। Instead of vimars'a, Dhanika has avamars'a. First he gives upa- sanhriti, as the fifth articulation; but he exchanges it, at I., 44, for nirvahana. The correct word, I believe, is nibarhana. Bhamaha, in a line adduced by Trisaena, rigorously limits the articulations to five :

§ I., 17, 18, 21-23, 28, 33, 40, 45, 49. The following definitions of scattered branches of the articulations are found in Jagaddhara, c 2

Google

12

The entire subject-matter is again divided. Something is simply to be intimated; and the rest is to be seen and heard. All particulars that lack interest, or are inappropriate, are for intimation; and whatever is pervaded by pleasing or

who, in his commentary on the 'Veni-sanhara, attributes the first, second, and fifth, to Bharata. The rest,-the sixth excepted, which is called the Muni's,-are given anonymously, in his notes on the Malatí-madhava. It may be suspected, that the whole have the same derivation. Indeed, I surmise, that Bharata has supplied Jagaddhara with the generality of his anonymous quotations. चर्थावधारएं यत्र प्रमाशाद् युक्रिरच्ते.। सहास्थ्रवचनप्रायं नर्मेच्छिन्ति मनौषिय:। व्याप्येन व्यापकज्जानमनमानमुदीरितम्। प्रद्वेषः प्राणितव्ये यः सद्ेगः सुता बुछधेः। चिन्तानिःखासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च।

दूषार्थयुत्तां यद् वाक्यं भाषतेऽर्थमनोप्सितम्। वाक्यान्तरंण संयोगि कलोऽयमभिधीयते।। चङ्मतस्य तु सम्प्राप्निर्भवेत् तदुपगूदनम्। Vis'wanatha differs widely as to several of the aforesaid branches ; and it would be interesting to learn what grounds he had for here ignoring the authority of the Das'a-rupa. If Jagaddhara may be confided in, Bharata recognizes one, at least, out of the branches which the Sahitya-darpana exchanges for something quite different. · I refer to chhala, or chhalana, " disrespect." Dhanika, in elucidating and illustrating the sixty-four branches of the five articulations, takes up forty-two pages, nearly a quarter of his treatise. A detailed account of them will not be expected here. Dhananjaya, no question, took them all from his predecessors. It is curious to speculate how Bharata could have illustrated them, if illustrate them he did. At all events, he would hardly have elabo- rated them except as inductions from actual compositions. A whole cycle of Hindu dramatic literature may have perished before the days of Ramila, Somila, and Bhasa.

Digitized by Google

13

exalted sentiments and emotions, is for manifestation. That which is only to be intimated must be consigned to the expli- cation,* the ingression,t the reservation, the act-premonition,

• Jagaddhara, annotating on the Malati-mádhava, quotes from Bharata two couplets about the " explication :" कुताऽपि स्वेच्छ्या क्प्तः सङसे नभयेरपि। विष्कश्कः स विज्ञेय: कथार्थस्थाऽपि सचक:॥ विष्कव्भस्त द्विधा सोडयं शुद्ध: सक्कीणं एव च। शुद्धो मध्यमपानेय सङ्गोशा मध्यमाधमेः॥ The same commentator, adduces the first of these stanzas in his notes on the Veni-sanhara, but with different readings, to which I have given the preference. In his notes on the first-named drama, he gives an anonymous line, directing, that the " explication" be in Sanskrit : शुद्धो मध्यमपाचेल संखृतेत्त्तिया निबध्यने। t Bharata thus defines the "ingression," according to Jagad- dhara's annotations on the Veni-sanhara : होनाभ्यामेव पाचाम्यां चङ्गादी यत् प्रवतते। प्रवेशकः स विज्ञेय: सारसेन्यादिभाषया। The language appropriate for it is, thus, some such as the Saura- sení. Jagaddhara, explaining the Malati-madhava, brings forward the two ensuing couplets, of unknown source, the one immediately after the other : यत् तु प्रयोगबाऊत्यादहथें न समाप्यते। वञष्टत्तान्ताऽल्पकथैः स विधेय: प्रवेशकः।

वृत्ये बडकथाबद्ो विज्जेयाऽयं प्रवेभकः। Professor Wilson transforms the " explication" and the " ingres- sion," vishkambha and praves'aka, into " members of the thea- trical company, apparently; who may be supposed to sit by, and, upon any interruption in the regular course of the piece, explain to the audience its cause and object." He goes on to observe : "The vishkambha, it is said, may appear at the beginning, in the middle,

Digitized by Google

14

and the act-continuation .* Another distribution of the subject-matter parts it into what is to be heard by all,t what is to be heard by none but a parti- cular individual, t and what is not to be heard by any one. The second is either conversation apart or private communication.§ An utterance from the void is that which, though unspoken, one makes as if to have heard, and then exclaims, without reference to any of the actors, " Why dost thou say so?" or somehow thus.||

or at the end, of an act; the praves'aka, it is said, only between the acts." Select Specimens, &c., Vol. I., p. xxxvii. Compare Vol. I., p. 242, and Vol. II., p. 333. So far as can be learned, it is laid down, that the vishkambha is in- terposed between sections of the fable, or else precedes the play pro- per; whereas the praves'aka is to come only at the end of an act. It must not come before the end of the second, imply the Das'a-rupa and the Sahitya-darpana. * I., 50-52. Jagaddhara, in his notes on the Malati-mádhava, quotes the annexed half-stanza and stanza from some unnamed writer : समासता दि नाद्यजैरफ्ठावतरएमच्यते। चङ्गावसाने यचैव भाविनोऽङ्गस्य सचते। वस्तु बीजं च उत्पाद्य तैर्वस्थोद्भावनाबलात्। + यत् तु सवजगच्छ्रावं प्रकाशं तन् निगद्यते। So says Bharata, as cited by Jagaddhara on the Veni-sanhara and Málatí-mádhava. + यत् तु श्रावं न सर्वस्थ खगतं तदिदेच्ते। एत्तस्याSSत्रवसं कार्यात् पार्यस्थ: स्याज् जनान्तिकम्। These lines likewise are given, as from Bharata, in Jagaddhara on the Málatí-mádhava. § I., 57-59. The second half of the fifty-seventh stanza and the first half of the fifty-eighth are cited, as Bharata's, in the Gudhártha- chandrika, a gloss on the Chandi-vilasa. Of these two works I possess an imperfect copy. I know nothing more of them than their titles. || I., 60. Bharata's description of the "utterance from the void".

Google

15

A whole section is next devoted to the persons of the drama. The hero ought to be decorous, comely, munificent, ready, complaisant, popular, pious, persuasive, well-born, un- swerving, youthful, intelligent, sanguine, of retentive memo- ry, penetrating, accomplished, high-minded, valiant, firm, dignified, versed in sacred lore, and equitable.t Heroes are

is as follows, on the word of Jagaddhara, in his annotations on the Vení-sanhára :

दूरस्थाभाषसं यत् स्वादशरौरं निवेदनम्। परोचाक्तरितं वाक्यं तदाकामं निगद्ते।। Not far from this couplet, another, of relative tenor, is cited from Bharata :

काव्यस्याऽल्पतया यब पाच नैव प्रवेभयेत्। चाकाशे त्रवषं दला लचं बध्वेति चोचते।। t All but two of these terms are explained in the subjoined extract :

विनयः शेलसम्पत्तिमंघरः प्रियदर्शनः। न्याग: सर्वखदानं स्याद् दचः चिप्रकरी मतः। प्रियंव दोऽनुत्कटवाक् सस्नेदा लोकरख्जनः। मितप्रशसवाक् वाङो नित्यक्मेरतः शुचि:॥ स्यातवंभ्सचवंश्ः वाडभात् निंधका यवा। वाझन:कर्मनिर्येख न चलः स स्थिरो मतः॥ ष्ति: सर्वेष या प्रीतिवत्साह्।Sझानिरेव च। सृति: कालान्रज्ञानं प्रभ्ा तौक्एमतिर्मता।। क लाखाऽत्र चतुःषष्टिमानखित्तसमञ्जतिः। परः सङ्गामनिपुण रूपवान् दश उचते।। चतिप्रतापसेजखी माखत्रचचख्रयीपर:। बात्मवत् सर्वभूतानि यः पर्भ्यात स धार्मिकः ॥ This passage, attributed to Bharata, is given in Jagaddhara's annotations on the Malati-madhava, and again, in that writer's annotations on the Veni-sanhara. In both places, two stanzas pre- cede the extract, identical with the verses to the translation of which this note is appended; except that dhriti and dris'ya are there

Google

16

of four sorts : gallant, placid, lofty, and impetuous .* A separate hero is appointed for the episode; and he must be an adept in discourse. He is attached to the chief hero ; and so are the devotee, the hanger-on, and the jester. Lastly comes the rival, who is required to be grasping, bold and vehement, headstrong, criminal, and of evil courses.t Eight manly attributes of the better sort are specified as being generosity, vivaciousness, equanimity, self-possession, stability, quick sense of honour, gallantry, and self-sacrifice.t

substituted for buddhi and dridha, and samunnatih stands, in one manuscript, for samanvitah. Dhananjaya has, in this instance, copied Bharata very closely ; and, supposing his text not to have been depraved, it should seem, that he may not have improved upon his precursor. For buddhi may be a synonyme of prajna; and dridha is not very far removed, in sense, from sthira. But, on the other hand, dris'ya, as explained, scarcely differs from madhura. Vis'wanatha has made short work of the traditional qualifications of a hero. See the Sáhitya-darpana, III., 64. * II., 1, 2. + II., 7, 8. $ II., 9-13. The dhairya of my printed text, in the ninth stanza, is clearly a clerical error for sthairya. I have translated the latter word. Compare II., 12. Bharata, according to Jagaddhara on the Malati-madhava, has written : शेभा विलासो साधर्य स्थर्य गाभीर्यमेव च। लल्ितादार्यतेजांसि पषिषेया गुणा चमी।। Jagaddhara there represents Bharata as explaining " self-posses- sion," 'equanimity," and " gallantry," in these words : विकारा: सहजा यस्य हर्षक्रोधभयादिष। भावेषु नोपलम्धन्ते तद् गाभीयमुदाहृतम्।। सभ्यासात् करणं तु स्षिष्टत्वमुपजायते। महत्खपि विकारेषु तन् माधुयमुदोरितम्।।

सुकुमारविधानेन ललितं तम् निगद्यते।

Google

17

The heroine should be the wife of the hero, a female con- nected with another, or a common woman. The female con- nected with another may be either that other's wife, or a maid. The common woman, or harlot, is not to be imported into any drama as mistress of a celestial king .*

Bharata, as cited by Kshira Swamin on the Amara-kos'a, and twice by Ráyamukuțamani on the same vocabulary, thus defines " quick sense of honour :" सधिचेपावमानादे: प्रयुत्ास्य परेण यत्। प्राणात्ययेऽप्यसदनं तत् तेजः समुदाहृतम्।। Vis'wanatha, in the Suhitya-darpana, III., 95, has inserted this couplet precisely as if it were his own. * II., 14, 19, 21. Compare stanzas 14-21 with Bharata, on the authority of Jagaddhara annotating the Malati-madhava and the Veni-sanhára : खाऽन्या साधारसस्त्रीति तङ्गुसता नायिका मिधा। खकीया तब वक्रव्या मुग्धा मध्या प्रगल्मिका।। शेलार्जवाटिसंयुक्काऽकुटिला च पतिव्रता। सव्जावती चाऽपरषा निपुणा च प्रियंबदा॥ साधारणस्त्री गसिका कलाप्रागलम्यधात्ययुक्। रुपकेव्वनुरक्लेव जोया प्रइसनं विना। चन्यसनौ द्विविधा प्रोक्ता कन्यकोढा तथाऽपरा। रसे प्रधाने कर्तव्या नाऽन्योढा नाद्वेदिमि:।। कन्यान रागमिच्छात: कुर्याद ड्ाङ्रिसंत्रयम्।। Professor Wilson says : " We may observe, however, to the honour of the Hindu drama, that the parakiya, or she who is the wife of another person, is never to be made the object of a dramatic intrigue: a prohibition that would have sadly cooled the imagination, and curb- ed the wit, of Dryden and Congreve." Select Specimens, &c., Vol. I., p. xlv. The Das'a-rupa, II., 19, enjoins, that the heroine, if wedded to another than the hero, is in no case to be provided with the leading sentiment. One may make a maid's inclinations to depend on a subordinate sentiment, or on the leading, at option. It comes to only this, after all, that the Hindu theatre, while for- bidding adultery to its heroines, makes them free of fornication. See, further, a coming note in which the prakarana is spoken of. D

Digitized by Google

18

For messengers, the heroine may employ an abigail, a con- fidante, a work-woman, a foster-sister, a neighbouress, a fe- male devotee, or a handicraftswoman .*

What I have translated in the text is followed by a few lines which I omit. The subjoined quotations bear on them : रतिसस्भोगे दच्ा प्रतिपचा रूचिका गसाद्या च। निभ्टतगर्वितचेष्टा नाऽविज्जया ततीथे तु। सुरताविरसैरय: स्याद् बद्धः पार्ख्गतः प्रियः। साऽड माद्गुपसम्प्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्टका ।। बनेककार्यसंयुत्ता यस्या नाऽऽगच्छति प्रियः । तदनागमदुःखात्ता विरद्वोत्कष्ठिता तुसा।। हिला लज्जाभये स्विष्टा मदनेन मदेन वा। चभिसारयते कानंसाभवेदमिसारिका॥

Jagaddhara, writing on the Malati-madhava, cites the first of these couplets,-which concerns the " confident" heroine,-as Bharata's; and the next two, without mention of their author. The fourth is in Kshira Swamin and in Rayamukutamani, who assign it to Bharata. The khanditá, kalahántaritá, vipralabdhá, and proshita-priyá, or the " mistrysted" heroine, the " left for quarrelling," the " deluded," and the " desolate," are incidentally spoken of by Bharata: Natya- s'ástra, IV., 303, 304. Professor Wilson, in spite of grammar, makes the swádhina-patiká, the heroine who rules the hero, to be " devoted to her husband." Select Specimens, &c., Vol. I., p. xlv. It is expressly said, that her husband stays by her, being in subjection to her. * II., 27. The heroine's agents are elsewhere thus spoken of: विधवकणिका दासी भिक्षकी शिल्पकारिका। प्रविश्य चाइशड विश्वासं दूतीकार्य च विन्दति॥ पटता दृष्टता चेतौकितज्ञलं प्रतारएम्। देशकालज्ञता चैव दूतौकत्ये गुणा मताः।। निषटषाथा मितार्थी च तथा मासनहारिका। सामर्थ्यात्पादिता होना दूती तु विविधा सता॥

सय घ कार्य प्रतिपाद्यन्तो।।

Digitized by Google

19

The charms, natural and acquired, of the fair sex at the prime, and their manifold humours, are registered with a minuteness which there is no need of imitating in this abstract .*

सष्टार्थिका सा परदानयोगे दूतो नियोज्या बडधा सुधीभि:।। लव्जितं नाथवन्तं वा रुपिएं वा तथाऽतुरम्। दूतं वाडय्थवा दूतीं न तु कुर्यात् कथचन।। These passages are all in Jagaddhara's notes on the Málati-mádha- va. The first and fourth he ascribes to Bharata. The fourth is also nserted, as Bharata's, in Náráyana Díkshita's gloss on the Viddha- s ála-bhanjiká. Fitting companions for the heroine are specified by Bharata, in Jagaddhara as above : कारदासी च धाचेयी प्रतिवेश्या च भिल्पिका। बाला प्रव्रजिता चेति नायिकानां सखोजनः ।। There must be some mistake in this odd assortment, Hindu ladies could never have stood on such terms of equality with their . dependants. Besides, the "confidante," as we have seen, is charac- terized from the other members of the enumeration. The couplet given just above must have served, in its uncorrupted form, as antetype to II., 27, of the Das'a-rupa. * II., 28-39. Related to the matter of those lines are the ensu- ing verses : सच्ोत्कटे मनसि ये प्रभवन्ति भावास् ते सात्विका निर्गादिता: कविभि: पुराणे:। चलङ्वारास नाद्यज्नज्जैया भावरसात्रया:। यावनेऽ्यधिका सतीणं विकारा वक्रगाचजा: ।। देह्ात कें भवेत् सत्वं सच्ाद् भावः समत्थितः । भावात् समुत्यितो हावो हावाडवेला समुत्यिता।। भूनेचादिविकाराट् यः पूरङ्गाराकारसचकः। स्थायिभावः स्थितो इाव ईष्यातः प्रोतिगोडपिच।।

सभावाविष्कृतो वेगो देलेति परिकीर्तिता।। D 2

Google

20

To assist in his affairs, the hero has a special counsellor. Ministers of religion, ascetics, allies, foresters, and civil and military functionaries, it is ordained, should also be assigned to him ; each to give aid according to his proper function .*

चलङ्गरणमङ्गानां शभेति परिकौर्तिता। शाभैव कुसुमाश्त्रेण पूरिता कान्तियच्ते। सीशं विलासचेष्टित लीला। इषजनानुरछ्यातिर्लौला। यानस्थानासनादीनां नेचवकादिकमेणे। उपायातविशेषो यः स विलासा मतो बछेः ॥ दयितावलोकनादा विशेषाऽअक्रियासु यः। पूड्धारचेष्टासचितो विल्ास: समुदीरितः॥

पूटडारजो विशम उच्चतेसा। भेदासयस्तस्य मदानुबन्ध- कार्कश्यसंज्ञा कथिता विद्ग्यः॥ घत्वा कयां प्रियजनस्य सखोमखेभ्य: क र्णेाद रस्थित चलसनतर्जनीकम्।

माटायित तदुदितं कविभि: पराशैः॥ All these extracts but the second and eighth are from Jagaddhara on the Málati-madhava ; and he names Bharata as author of the seventh, ninth, and eleventh. The second is cited by Ráyamukuta- mani, who ascribes it to Bharata; and Kshira Swamin refers to the same writer the first distich of it, all that he adduces. The eighth likewise is from Bharata, according to Ráyamukutamani. In Bhanudatta's Rasa-tarangini are three verses, called Bharata's, precisely like the Das'a-rúpa, II., 30; except that the last line reads : विृतं चेति विज्वेया दभ भावास योषिताम्। Rayamukutamani and Vedanti Mahadeva quote the three verses, but ending with the words सौणां चेषा खभावजाः, as from the Nataka- ratna-kos'a. The Sahitya-darpana, III., 125 and 146, wrongly has vikrita for vihrita, " modesty." * II., 41.

Google

21

Appurtenant to the gynaeceum are eunuchs, Kiratas, mutes, dwarfs, barbarians, Abhiras, brothers-in-law, and others .* The hero's style of procedure is of four kinds.t One of these is the sportive; the manifestations of which are frolic, this with reverse, and with pleasantry, and under disguise.t

II., 42. What the duties are of some of the attendants on the ladies, is not so clear as could be desired. t Jagaddhara, expounding the Veni-sanhara, gives the following as from Bharata : नाटके ष्टथयः प्रात्तायतसो नाद्यवेदिभि:। भरती कैशिकी चैव सात्त्यारभटी तथा।। तब पूट डारीकामकलार्वच्छिओ्ो व्यापार: केशिकी। विशेका साच्ती सत्तशार्थन्यागाजवः पुनः। मायेन्द्रजालस ्रामक्रोषोद्धान्मादि र्च्ेष्टितै ः ॥| भवेदारभटी नाम नाद्येतिसस ष्टत्तय:। भारती शब्दष्त्तिः स्याद् रमे रड्रे च यु्यते।। पूरङारे वैध्िकी वीरे सात्वत्यारभटौ पुनः। एवमङ्गानि कायाशि प्रधानस्याऽविरोधतः।। Then come six couplets differing in nowise from the Das'a-rupa III., 25-30, and VI., 14, of the Nátya-s'ástra. It may be, that Dha- nanjaya simply transcribed from Bharata at times. Yet it should be borne in mind, that the Hindus, since they ordinarily quote from memory, not seldom confound one book with another. For Bharata's enumeration of the " styles of procedure," see the Nátya-s'astra, I., 40; and VI., 24. The Pada-chandrika cites VI., 24, as Bharata's; and Trisaena, its first half, as his. t The annexed lines relate to the sportive style of procedure, and its exhibitions : पूटड्राराथे चपाकारि वाक्यं गोष्ठीषु नर्म तत। उपचारखोपं सोमेनोजन्मनिबन्धन:। स एवाऽच परिज्जेय: नर्मसञ्तः प्रयोक्रृमिः।। स्नेषेशाक्रिस्तु भावानां नर्मस्फोट इतीरित: । नमेस्फाटस भावानां देस्थानां प्रकाशनम्। कार्यकारणता यत नायको गोपयेत् तनुम्। वर्मगर्भ: स कथितो नायवेदिभियस्तमः।।

Digitized by Google

22

Further refinements carry frolic to eighteen species. The strenuous style has four aspects; and the extraordinary,* the same number. The remaining style of procedure, which per- tains to vocal delivery, is the elocutional.+ मेतुवा नायिकाया वा व्यापारः सार्थीसद्कये। प्रच्कादनपरो यम्तु नर्मगर्भ: स को्तितः।। These extracts are all unaffiliated. The first five are in Jagad- dhara on the Malati-mudhava ; and the last is in the Natya-pradipa. The kaus'iki of the printed Súhitya-darpana, in place of kais'iki, "sportive," is indefensible. I have never seen the former word, as here intended, in any manuscript whatever; and I have inspected many, some of them very old, in which the kais'iki is mentioned. For the lection sphinja, II., 44 and 47 I would now prefer sphan- ja. So read all my manuscripts but one, and also my copy of Sun- dara Mis'ra's treatise, which looks at least a couple of centuries old. It is in two extracts from the Sáhitya-darpana that I there found. sphanja. The printed Sahitya-darpana has sphúrja. Professor Wilson, in his Sanskrit Dictionary, Englishes narma- garbha, " frolic under disguise," by " a secret lover." * Thus defined by Bharata, says Jagaddhara on the Veni-sanhara : कपटाष्तद्भ्भेष ष्टत्तिरारभटो मता। t II., 44-56. From the fifty-sixth stanzas we learn, that Ud- bhata propounded a fifth style of procedure. Its name is not record- ed. Udbhata is twice cited, as an authority in rhetoric, by Trisaena. The same author also quotes repeatedly from Rudrata, who likewise had his five vrittis : मधरा प्राढा परषा ललिता भद्रेति टत्तय: पञ्। But these pertain to letters of the alphabet, and have nothing to do with the vrittis with which we are here dealing. Otherwise, it might be suggested, that either Udbhata or Rudrata was a mistake for the other. In place of the fifty-seventh and fifty-cighth stanzas, Sundara Mis ra has, I know not whence : पूट ङ्रारे कश्रिकी हास्ये सात्वत्यङ्गतवीरयो: । भेषेष्वारटभी त्तो रसे सर्वच भारती।। तन्तदेशोचिता भाषासेष्ा वेषा: प्रष्टत्षयः । झाला लोकान् नायकादे: सम्प्रयोष्या यथास्थिति।

Digitized by Google

23

The Sanskrit is the usual dramatic language of men above the rank of the vulgar,* and of female devotees: but courte- zans, among others,t may use it on occasion. For women in general, the dialect of Súrasena is prescribed; and, for the extremely degraded, and for vampires, the Pais'áchí and the Mágadhí.t The rules of compellation, to be observed by the persons of the drama, extend to such specialities as the titles by which a procuress is to be addressed by the jester, and by her own servants.§

It is especially so of the hero. This we may collect from Bharata, as quoted in the Artha-dyotaniká: धोरेोहते धीरसलिते धीरोदान्ते तथैब च। धीरप्रशम्े घ तथा पायं योव्यं तु संखृतम्।। t They are these, agreeably to a couplet, of unspecified authorship, copied by Jagaddhara on the Malati-mádhava : दिव्याया गशिकायास शिल्पकार्यालथेव च। विद्ग्धायास्त्रियो भाषा संसुतेनापि योजयेत्।। II., 59-60. § II., 62-66. Several of the ceremonious appellations are thus specified in old quotations : देवास लिद्विनसैव नानास्मतिषराख ये। भगवानिति ते वाच्ा: पुरुषा: सिय एव च।। चायमानिति दृद्ेन वाचा बाल: शुभाए यः। चार्यपुनेति सम्बोध्यः पतिः पेलोजनेन तु। सर्वस्तोमि: पतिवाच चार्यपुनति दोवने। पत्नी त्वार्येति सभ्भाष्या। रार्जस्तियस्त सम्भाष्या: सवोः परिजनेन तु। भट्टिना सामिनीत्येवं नाये प्राऊ्रविच चषाः॥ These extracts, the first excepted, are all referred to Bharata. The first two and the last are in Jagaddhara's notes on the Malati- madhava : the third is in his notes on the Veni-sanhara, and in his commentary on the Vasavadatta. The fourth and fifth are from the Artha-dyotanika.

Google

24

In the third section we have, after a number of general canons, definitions of the drama in its ten principal divisions. First of all, in actual representation, the conductor* recites

According to the Amarakosa and the S'abdárnava, bhattaraka and kumára, as designating a king and his eldest son, respectively, were once dramatic peculiarities. The fact of their having afterwards became popularized, furnishes a hint of the former influence of the Hindu stage. * नादस्य यद्नुष्ठानं तत् सच स्यात् सबोजकम्। रज्देवतपूजाछत् सबधार उदीरितः ॥ नर्तकीयक थासतच प्रथमं येन सुचते। रङ्भूमिं समाक्रम्य सचधारः स उचते॥ The first of these couplets is from Jagaddhara on the Veni-sanhara and Málati-mádhava ; and the second is from the Gudhartha-chan- driká, a gloss on the Chandi-vilása. Both are attributed to Bharata. They inform us, that the sutradhara, or " conductor," received his name from his function of introducing the play; it beginning with some pious verses. Previously to repeating those verses, the conductor transacted something of religious worship. So it is said in the Nutya-s'astra, III., IV., &c. The conductor has a deputy, called páripárs'waka, according to Bharata, in Jagaddhara on the Veni-sanhara and Málati-mádhava :

सरबधारस्य पासे यः प्रकरोत्यमना सह। काव्यार्थसचनां नाम स भवेत् पारिपार्ख्चक:।। From the very beginning, the conductor is not to be unaccom- panied; for he has some one with him, probably the páripárs'waka, when he withdraws, after the " benediction," to make way for the sthápaka. Again I cite Bharata as in the Natya-pradipa, &c. : नान्दीं प्रयुष्य निष्क्ामेत् सबधार: सहानुग:। स्थापक: प्रविशेत् पखात् सचधारगुणाछ्यतिः ।। पत्यन्तमधुरः खेकनानाभावसमन्वितैः। प्रसाद रक्ं विधिवत कवेनीम च कीतयेत्।। This, I observe, is corrupted from the Natya-s'astra, V., 159, 160, 163 and 164.

Digitized by Google

25

the preliminary ;* which despatched, he retires. Another per-

• This, purva-ranga,-a word said to denote, when not used metony- mically, "play-house,"-includes the nandi, or " benediction," which is defined by Bharata in the Nátya-S'astra, V., 24. The length of the nandi he limits to eight or twelve padas: Ibid., V., 105. His own practice especially countenances eight. Ibid., I., 55. Ten are allowed, at choice, in the Natakavatara, cited in the Hanuman-nátaka-dípiká : चष्टभिर्द भभिवादपि मान्दो दादममि: पदे:। चाभोममष्क्रिया वसतुनिर्देमो वार्डाप तम्पुखम्।। Eight, ten, twelve, or sixteen, are legitimate, on the credit of an anonymous passage adduced in the Natya-pradipa : चाशोनंमस्क्रिया वस्तुनिदेशान्यतमा सृता। चन्द्रनामादिता प्रायो मङ्लाथेपदाज्वला। घष्टभिरद भमिखेयमकेः षे।उभभिः पदे:। समेवा विषमेबाऽपि काया नान्दी परे जगः ।। Matrigupta, we are apprized by Sundara Mis'ra, lent his express sanction to sixteen. The meaning of pada is, however, a point on which, according to an unascribed couplet, quoted by Narayana Díkshita on the Viddha- s'ála-bhanjika, and in the Natya-pradipa, authorities are by no means in unison. Some take it to signify a quarter-stanza; others the ending of a noun, or of a verb; others still, a sentence : खोकपादं पदं केचित् सुप्निडनन्तमथाऽपरे। परेडवान्तरवाकयं च पद्माऊविभारदा: ॥ Further, a line of unknown paternity is quoted by Sundara Mis'ra, which he expounds to import, that a half-stanza, no less than a quarter-stanza, and a sentence, may be held to constitute a páda. Professor Wilson says of the nandi: "This benediction may con- sist of one, two, or three stanzas. The elder writers rarely exceed two; but those of later date extend the nandi to three or four; and, in one instance, the Veni-sanhara, we have as many as six." Select Specimens, &c., Vol. I., pp. xxxiv., xxxv. Again, touching the Ratnávali: "The extension of the nándi, or benediction, to four stanzas, in the original, is unusual, and, although sanctioned by the E

Google

26

son then enters, and makes known, by more or fewer parti- culars, the piece about to be enacted. Its tenor is to be set forth in elegant versification, by way of propitiating the audi- ence ;* and something is to be added in description of one of

writers of systems, is evidently a modern innovation, not an im- provement upon ancient practice." Ibid., Vol. II., p. 264, note. Once more, regarding the Veni-sanhara : "The introduction of this play presents a nándi, or preliminary benediction, of six stanzas : an extravagance unwarranted by the practice of the best writers, and prohibited by positive rule." Ibid., Vol. II., p. 336. But it seems hasty to affirm, that a benediction of six stanzas is "prohibited by positive rule," until we know what is intended by pada. The Náakavatára, unless it licences fractional stanzas, cannot mean quarter-stanza by it. If we take the term in a sense not the widest which we have seen attached to it, that of half-stanza, " positive rule" admits of a benediction of even eight stanzas. Still, long benedictions are, certainly, of comparatively recent introduction. Be there ever so many stanzas in the benediction, Bharata,- Nátya-s'astra, V., 113,-would give only one of them to the gods : मतः सोकं पठेदेकं गभ्भीरखरसंयुतम्। देवस्तोचं पुरस्कृन्य यस्य पूजा प्रवर्तते।। Besides divinities, commemoration is directed of the moon, of Brahmans, and of kine; Brahmans are to be blessed, and a commina- tion is to be pronounced on their enemies; an extensive dominion is to be desired for the king, and prosperity to his realm, to the theatre, &c., &c. A large theme, this, for a few couplets. See the Nútya-s'ástra, V., 105, etc.

• सभ्यास्तु विबुषेजञेयाः थे दिद चान्विता जनाः। मध्यस्था: सावधानास वाग्मिना न्यायवेदिन:। चुटिताचुटिताभिज्ञा, विनयानचकन्धरा:।

चसद्वादनिषाद्वाराखतुरा मतरच्छिदः।

Digitized by Google

27

the seasons .* Whatever, in the narrative whence a play is taken, misbeseems a normal hero, or is discordant as to sentiment, is to be re- jected, or else altered.t After laying out a great drama as a whole, one should partition it into five articulations, and then break these up

सुवेषा भोगिना नामाभाषावीरविभारदा: । खखाचितासने सुस्थास्त्प्रभंसापरायणाः॥

Such, as carelessly extracted in the Artha-dyotanika, is Matrigup- ta's idea of a theatrical auditory. Had all the conditions on which he insists been fulfilled, Hindu spectacles would have had but beg- garly patronage. * III., 2-4. Dhanika says, that the conductor makes his entrance with some such carriage as the vaishnava-sthánaka. To our notions, there could not have been much grace in this striding in a crouching posture, as Bharata describes it, in Náráyana Díkshita on the Viddha- s'ála-bhanjiká : यच किश्चिन् नता पादी ख्यातां मलप्रसारित।। वैष्यवं तत् तु निर्दिष्टं स्थानकं विष्णदेवतम्।। Seventeen couplets of the text of the Das'a-rupa I pass by. There are several things mentioned in them, about which Bharata is said to have laid down directions :

सनधारेण सचिता: मंलापं यब कु्बते। नटो विदूषको वाडपि पारिपार्श्चक एव वा।। चासुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मता। प्रष्टसं कालमाश्टत्य वर्णना या विधोयते। तदात्रयस्य पाचस्य प्रवेशेन प्रवर्तकम्।। चप्रतोतं मिश्रितं वा यन कार्य प्रकाश्यते। तदुद्वातक मित्याऊ: प्रश्नोत्तरमनोषरम्।।

These verses are from Jagaddhara. The last stanza is in his gloss on the Malati-madhava ; the rest, in his gloss on the Ven-sanhara. For trigata, " equivoque," see the Natya-s'astra, V., 27. + III., 22. E 2

Digitized by Google

28

into sixty-four branches. For the episodical action the arti- culations* should not reach to five ; and there are to be none at all in the adventitious incident.t To every great drama an episode and an adventitious inci- dent appear to be indispensable. A play is to open with an act, or with an explication,-here equivalent to an induction,-according to expediency. The latter is to be preferred, only when the introductory facts of the fable had better be summarized than dilated upon. Any- thing left over, at the end of an act, also finds its place in an explication.t Things forbidden to be exhibited are such as a long road,§ the taking of life, combat, the subversion of a kingdom, siege, eating, ablution, dalliance, application of unguents, dressing, and, most peremptorily, the death of the leading character. The proceedings of a single day are to be allotted to an act; which is to maintain unity of interest. In each act the hero is to present himself, with three or four other persons; and, at the conclusion of it, they are all to leave the stage.I|

• In the episode they are called anusandhi, not sandhi. + III., 23, 24. ± III., 25, 26. § For duradhwanam, the Sahitya-darpana, p. 127, has dur-ahwanam, "a call from a distance." || III., 31-33. The preparations for an exit are thus stated in a couplet of undesignated source, quoted by Jagaddhara on the Málatí-mádhava : पीजार्थकुत्तिमुततंच छत्वा कार्य यथारसम्। निष्क्रामं तत्र कर्वीत सर्वेषां रङ्वतिनाम्। No one is to appear unannounced, according to Bharata, in frag- ments quoted by the same annotator, in his notes on the Veni- sanhara and Malati-madhava: नाऽस्चितस्य प्रवेधः and नाऽसचितं विशेत पाचम्. So far as is known, Hindu dramas have always been parted into acts : but never have they had scenes. It is somewhat to be wondered

Google

29

Some of the aforesaid directions concern the nataka alone; but the most of them apply alike to that and to other forms of the drama. The definitions which are given of these forms might almost be digested tabularly .* Among them we

at, that the Hindus, with their inordinate love for subdivision, should have left these uninvented. It is thought, by Muretus, that, among the Romans, they were projected by grammarians who wrote while Terence was still acted. * III., 34-68. In Jagaddhara on the Málati-mádhava there are quotations from Bharata about the prakarana and the vithika:

चातमत्ता कवियेच क्था नायकमेव च। सोत्पासिकं प्रकुयते तद्वि प्रकरणं विदुः ॥ द्विधा प्रकरणं तत्तु शदं सफोशोमेव च। कुलस््रोचरितं शद्धं सङ्कीणें वेश्वया छतम्।

मानारससमायुत्ता सन्धिद्वयविभूषिता। चर्थप्रकतिभि: पूर्णा ख्यादेकाक्डा तु वोचिका। चिभिः पानैः प्रयोष्येषमत्तमाषममध्यमेः । कर्तया नायिका चाडन पूटआरड्यसंयुता। As cited in the Sahitya-darpana, p. 200, Bharata says, of the prakarana : वेश्माचेठनपुंसक विटधूता बन्धकी च यब स्यु:। सविकृतवेशपरिच्छद चेट्टितकरणं तु सहोएंम्। Bharata's description of the prakarana does not altogether har- morize with that of Dhananjaya. Yet the two writers agree, in allowing the heroine of this sort of play to be either the wife of the hero, or a woman of pleasure. Professor Wilson says she "may be a maid of family, or a courtezan." This is an error. The same writer alleges, that the vithi " may be performed by one actor, though the Das'a-rupaka admits of two." The Das'a-rúpa, following Bharata, prescribes three, absolutely. It is asserted in the Das'a-rupa, he tells us, that the story of the nátaka need not necessarily be historical, but "may be also fictitious, or mixed; or partly resting on tradition, and partly the creation of the author." In the Das'a-rupa there is no such assertion.

Digitized by Google

30

find the natika, though no previous mention is made of it.

He confines the use of " low Prakrit, or a local dialect," in the prahasana, to " the inferior persons." From the Das'a-rupa it is pretty clear, that all the characters here ought to speak vernacular languages. Be this as it may, he mistakes in the statement, that " The greater part of every play is in Sanskrit." Of the Karpúra- manjari every word is in Prakrit; and the same peculiarity distin- guishes all compositions of the class to which it belongs. For examples of the vyayoga, the samavakara, and the dima, he says, that the Jamadagnya-jaya, the Samudra-mathana, and the Tri- pura-daha are respectively instanced; and he swells, with these words, his "List of Hindu Plays." I take it, however, that plays are not thereby meant; the intent being simply to indicate fitting subjects. The burning of Tripura is mentioned in the Natya-s'astra, IV., 9. Compare the commentary on the Das'a-rupa, p. 132. The list just referred to could be considerably augmented by names of plays no longer met with. Even the Avaloka and the Sahitya-darpana were not made to yield up all their indications; and the Hayagriva-vadha, mentioned by the author of the Kavya-prakas'a, was left unnoticed. Elsewhere I have seen quotations from the Amogha-raghava, the Karuna-kandala, the Ananda-kos'a, the Vira- bhadra-vijrimbhana, and the Mahavirananda or Virananda. These are not to be confounded with the Anarghya-raghava, the Vira-cha- rita, &c. Govardhana, author of the Sapta-s'ati, wrote a play whose name I have forgotten. Of the dramas, unknown by inspection to Professor Wilson, which I have seen, are Jayadeva's Prasanna-raghava, Rudra Tripathin's Chandi-charita, Kas'ípati's Mukundananda, Kshemes/wara's Chanda- kaus'ika, Bhatta Rama's Ujjivita-madalasa, Madhusudana Saraswati's Vishnu-kutúhala, Mádhava's Subhadrá-harana, Anantadeva's Krishna- bhakti-chandriká, Chokkanatha's Jánakí-parinaya, Ravidása's Mithyá- jnána-khandana, S/ukles'wara's Pramánádars'a, Bhúdeva S'ukla's Dhar- ma-vijaya, Mahes'wara's Dhurta-vidambana, Trivikrama's Pancha- yudha-prapancha, the Atandra-chandraka, the Naishadhananda, the Nágánanda, the Lalita-mádhava, the Dánakeli-kaumudí, the Chandí- vilása, the Prahlada-charita, the Vrishabhánujá, the Madana-sanjívana, the Hasya-ratnakara, the Balaramáyana, and the Karpura-manjarí.

Google

31

This and the prakaranika were recognized as species of the genus nati, by Bharata, according to Dhanika's interpretation of a couplet adduced from him. Specifications of intellectual and bodily affections take up the bulk of the fourth section. Moods are of three species ; corporeal, inconstant, and per- manent. Of the first species there are eight sorts; paralysis, coma, horripilation, perspiring, change of colour, tremor, weep- ing, and faultering of the voice .* The inconstant moods are thirty-three.t Of the permanent there are eight; or erotic

Out of all these dramas, only the last two, both which are by Rája- s'ekhara, had, even as names, fallen under the observation of Professor Wilson. And yet I have made no special search after Sanskrit plays. * IV., 5. And see the Nátya-s'ástra, VI., 21. Ancient defini- tions of some of these are as follows : दर्षभय रोगविस्तयविषाद्मद दोषसभभवे सभः। शेतनयद्रषर गिस्पर्भद्रवसभ्भवः कम्पः । वाष्पो नामाडयुश: पूर्वमसा सञ्चायते चिधा।

चानन्दे विलवन् भवतीष्यीयां स तरङ्वितायासः।

Jagaddhara gives all these extracts; the third, in his scholia on the Vasavadatta, and the rest, in his notes on the Malati-madhava. The first and third he attributes to Bharata. + IV., 7-31. Compare the Nutya-s'astra, VI., 17, etc. Standard definitions of sundry of these moods are subjoined :

इषं वाउनिएं वा सुखदुःखे वा न वेति सम्मोद्ात्। तूम्णोक: परवभ्नमः स भवति जडसव्ज्कः पुरषः। प्राप्ये चाडप्यप्राप्ये लब्धेड्ये प्रियसमागमे वाऽपिं। हृदयमनोरथखाभे दर्ष: सख्जायते पुंसाम् ।। क्रोषः लतापराेषु स्थिरोडमर्ष दति स्थितः । प्रतिकूलेष तस्षस्य प्रबोध: क्रोध उचते॥

Digitized by Google

32

desire, spirit, aversion, anger, laughter, astonishment, dread, and grief .* Generated therefrom are the sentiments, which are

गवो नाम कुलेख्र्थैरपविद्यादि कर्मभिः । रष्टार्थविधयावाप्नेजीयते नीचगोचर:॥ सास्थ्याभ्याससमुत्था त्रुतिदर्भनसभ्वाऽनुस्ृतिः । दै रबत्यालस्यचिन्ताद्यनिद्रा स्यात् कपटाउपि घ।

निर्वेदसेव चिन्ता च दैन्यं झान्यत्रमेस च। जडता मरणं चैव व्याधा तु करपडषि च । बाह प्रसार्य गमनं सङ्गलपाकलिपिते प्रिये। निष्टत्तिः सचसा चाऽस्िम्ुम्मादे दि प्रयोजयेत्। The fifth of these passages is from Jagaddhara on the Vasavadatta, and is referred to Bharata. The others are in his notes on the Málati-madhava, and are anonymous. A full account of the "inconstant moods" will be seen in Profes- sor Wilson's Select Specimens, &c., Vol. I., pp. 1 .- lvii. I should prefer to render trasa by "alarm ;" apasmara, by " convulsions;" mati, by "right knowledge ;" unmada, by "delirium;" vishada, by "despondency ;" and autsukhya, by "longing." * IV., 33. Its contents are identical with the Nátya-s'astra, VI., 16. "Rati is desire for any object, arising from seeing or hearing it, or having it present to the recollection." So says Professor Wilson. But the truth is, that rati in no case means anything but venery, or more. Laughter, as characterizing the sentiment of mirth, is the sub- ject of IV., 70, 71. Bharata is said to speak of it thus : ईूषत्प्रफुज्जितैगण्ः कटाचै: साष्टवान्वितेः। चटरदन्तकुसुमेर स्मानां सि्ििनं मतम्।। सितं च इसितं पैव उत्तमस्थैव जायते। विकासितक पोल्तान्मृत्फज्ञाननलोचनम् । किध्िक्षचितदन्तायरं इसितं तद्दिदो विदुः॥

Digitized by Google

33

reckoned to be eight; the amatory, the heroic, the repulsive, the choleric, the mirthful, the amazing, the terrible, and the piteous. The first four, it is laid down, give rise, respectively, to the last four .* In connexion with definitions of the moods, the author catalogues, with indefatigable patience, their causes and conse- quences.t

बाकुस्ितकपोत्ताचं सखनं निखनं तथा। प्रस्ावोत्यं सामुरागमाऊविदसितं पुधा: । The first of these extracts is in Jagaddhara's notes on the Málati- madhava; and the second is from his notes on the Vasavadatta. The third is from the annotations on the Chandi-vilasa. A ninth permanent mood, "quiescence," is reckoned by some, says Dhananjaya. Dhanika rejects it. See, also, IV., 43. But, according to Bharata, as Jagaddhara quotes him, in annotating the Málati- mádhava, there is a ninth sentiment, which presupposes a corre- sponding mood: प्राब्तखत नवमा रस :. * IV., 41, 42, 45-76. t On the permanent moods, their causes and consequences, and on the sentiments, Bharata might be quoted profusely, at second hand and directly. See the Natya-s'astra, VI., throughout. Many passages that occur there are adduced anonymously by Jagaddhara, among others. These writers, it may hence be concluded, generally intend, that Bharata should be understood, when they bring forward extracts unspecified as to their derivation. I have observed, however, that they take the liberty of versifying his prose, and of crediting him with the result. Quoting from memory, after the ordinary Hindu mode, they, further, not seldom depart more or less from his precise meaning ; but always making good Sanskrit, and keeping tolerably close to accepted science. Matrigupta, as transcribed in the Artha-dyotanika, writes thus of the sentiments: रसास चिविधा वाचिकनेपथ्यखभावना:। रसानुरुपेरालापे: सरोकेवीकि: पदैसथा। नानालक्का रसंयुन्तवाचिको रस उच्यते। F

Digitized by Google

34

Among relative topics which are treated analytically, but with no valid claim to exhaustiveness, is that of unrequited affection. Prescriptively, it is held to have ten stages. Dhan- anjaya observes, however, with good sense, that the great poets have practically made out its stages to be innumerable .* On many another occasion he might, with equally just reason, have intimated dissent from established restrictions.

कर्मरूपवयोजातिदे श्काल्ानुवतिभि:॥

रस: साभाविका भेयः स नादेऽतिप्रशस्थते।।

• IV., 47-51. Bharata pronounces to the same intended effect, says Jagaddhara on the Malati-madhava : चप्राप्तरतिभागस्य नवखोरागजनानि। दश खथानानि कामस्य काममन्तर्विस्पतः । चभिलाषोऽन प्रथमे द्वितीये चिन्तनं तथा। चनुसृतिस्तृतीये व चतुर्थे गुणकी्तनम्। उद्देगः पसमे पेया प्रलाप: षष्ठ उच्ते। उन्माद: सप्नमे प्राक्तो भवेद् व्याधिस्तथाऽषमे। नवमे जडता प्रोत्ता दशमे मरणं भवेत् ।।

The second couplet is quoted by Jagaddhara, in his notes on the Vásavadattá, in this wise :

प्रथम तवभिल्ाषः स्याद द्वितीये चिन्तनं भवेत् । व्टतोयेऽनुमृति: प्रोत्ता चतुथे गुणकीर्तनम्।

Narasinha, annotating on the same romance, cites it, but mostly as in the first version. Similar is the case with Rayamukutamani. Both he and Narasinha ascribe it to Bharata. Jagaddhara, in his notes on the Málati-mádhava, quotes three lines more, of like purport, from some undesignated source :

निद्राचेदमुलं च व्यावृत्तिविषयान्तरात्। सव्जाप्रशाश उन्मादो मूर्वी मरणमेव च।

Digitized by Google

35

From this slight sketch some notion may be formed of the topics reviewed in the Das'a-rupa, and of the order in which they are there disposed. Of this little work I have long had by me a rough translation ; but want of leisure has prevented my revising it for the press. Six manuscripts of the Das'a-rupa and its commentary,* five of them complete, have been collated for the present publica- tion. Only three of them deserve any notice. One of these

Again we read there, in the verses of some unknown author, of a quadripartite division of love, according to its causes :

सभ्यामादभिमानाच् च तथा समप्रत्ययाद्पि। विषयभ्यय तच्न्ञा विंदुः प्रोतिं चतुर्विधाम्।। * It should be mentioned, as regards Dhanika's quotations, that some of the manuscripts are much more communicative than others about indications of their sources. These indications I have very rarely rejected. It is impossible to decide how many of them may not have been the work of the commentator himself. Besides, I have succeeded, after much search, in verifying the greater part of them. The last poetical extract in p. 117, referred to the Vikramorvas'i, is not to be found there. The passage in pp. 115, 116, also, is, doubt- less, from a Vikramorvas'i, and the one that is now current. That, before assuming its present form, it was tampered with by some of the many generations of Hindu recensors through whose hands it has come to us, is not at all unlikely. Other stanzas from the Vikramorvas'i, found in our present recension, are the second extract in p. 121, the second in p. 137, and the last in p. 158. In connexion with the passage from the Malavikagnimitra, at pp. 111, 112, see Dr. Tullberg's edition of that drama, p. 21. Also com- pare the Sahitya-darpana, p. 199, where Dhanika's version is coolly appropriated. The second stanza from the Amaru-s'ataka, in p. 147, is not in Dr. Hæberlin's very indifferent edition of that poem, in the Kávya- sangraha. But I have met with it in good old manuscripts. F 2

Digitized by Google

36

I myself possess ; another I borrowed from a pandit at Almora; and the third belongs to the Asiatic Society of Bengal. The first two would alone have served my purpose amply. A single one of all the aforesaid manuscripts bears a date. It is my own, which was copied in the year 1532 of Vikramaditya. With the exception of a couple of leaves, supplied somewhat recently, it is, in general, exceedingly correct. To Mr. E. B. Cowell I am indebted for editing the Prakrit passages which are scattered through the commentary, and for rendering them into Sanskrit. In all probability, I should have satisfied myself with printing merely the couplets of the text-work, but for the obliging and valuable help of that ver- satile and accomplished scholar. Camp Bhelsá, February 20, 1862.

Several of the extracts left unindicated are in well-known plays and poems. The second stanza in p. 144 I have seen in the eighth canto of the Kumara-sambhava: for the whole of that poem is in existence; a fact which few scholars are aware of. I have inspected five or six copies of the entire work. Among books and authors all but unknown, save through Dhanika's citations, are the Chhalita-ráma, the Priyadars'iká, the Pándavánan- da, the Udátta-rághava, Padmagupta, Rudra, and Vikatanitambá. The last two, or else a poet and a poetess of the same names, are quoted in the S'urngadhara-paddhati. Of Munja, or Vakpati, I have spoken near the beginning of this preface. Several stanzas which only. one or two manuscripts exhibit, and which may, therefore, be suspected for interpolations, have been enclosed in brackets. In the same way I have marked a few passages of prose, which, though not Dhanika's, seemed to be useful. At p. 111 a marginal remark has been admitted. At the foot of p. 71 begins a stanza which an intelligent pandit assures me has read in the Prasanna-raghava. If this be so, we may have some clue to the age of the Gita-govinda; it being the native belief, that both those poems are by one and the same Jayadeva.

Google

37

*** The very day after this preface was finished, a singular chance placed in my hands a complete copy of the Nátya- s'astra of Bharata; a work which, till then, I knew only from a few of its first chapters, and from detached extracts quoted by commentators. A year ago, if possessed of the " Institute of Mimetics," I should never have thought of editing the Das'a-rúpa; rare as it is, and precious as it was while Bharata was supposed to be lost beyond hope of recovery. With much labour I have prepared a minute account of my manuscripts of the Das'a-rupa and its commentary, and of all the various readings which they exhibit. But these particulars it seems unnecessary to print in their fulness; as I shall give, in the present fasciculus, by way of appendix, the more im- portant portions of Bharata, from which Dhananjaya drew his materials. The reading of that appendix, in its proof sheets, and, in short, substantially the editing of it,-since I am just leaving the country,-will devolve upon my friend, Mr. Cowell, whose valued aid has so often laid me under obligation. My preface would have presented a very different appear- ance, had there seemed to me, when writing it, any likelihood that I should ever see Bharata in its entirety. It is, however, too late to pare away from it what have now become excres- cences. F. E. H. Dhár, March 21, 1862.

Google

38

VARIOUS READINGS. Readings now esteemed preferable to those in the text are marked with asterisks. It was not till after the text was all printed, that the editor first saw the Natya-pradipa, which repeats verbatim a large portion of the Das'a-rupa. The copy consulted is an old one, as has before been mentioned. It has served to show, that the degree of credit placed in the editor's own copy of the work here published was not in all cases perfectly well-advised.

SECTION I. 12b. (क्भिव्यापि) व्तिव्याषि. 15c. (ताभ्यां) नाऽन्तो and प्रेधा. 23a. (-सम्भवा) -संश्रया. 25b. (गुमाख्यानाद्) गुया- ख्यानं* 28a. (लच्यालच्य इवा०) लच्यालक्ष्यतयो० 29b. (प्रग- ययं) प्रगमनं .* 30a. (रतयर्थ्ा) रतुत्येष्. 31b. (प्रगययं) प्रगमनं 32b. (उपन्यासस्त सोपायं) प्रसादनमुपन्यासः. 32c. (चातुवगा) चातुवखो० 39b. (सोऽवमर्प।ङ्गसङ्रहः) सोऽवमर्शं इति स्मृतः 43a. (संरब्धानां) संरम्भोक्किट. 54b. (चन्तः) कन्ते. 55a. (चन्तर्यवनिका) चन्तर्जवनिका०* 56a. (पाताऽ्ङ्वस्य) पात्राङ्टस्य. SECTION II. 9a. (धैर्य.) स्ै्य०* b. (सत्वजाः) सात्विकाः 14b. (खीया) खाडपि. 18b. (मध्या) कान्तं. 19b. (इच्छातः) कन्विच्छन. 21b. रूपकेव्वनुरत्ञव कार्या प्रहसनेतरे. 23b. (विरद्दोत्वा(तान्मनाः) विरछ्ोत्ारिठता मता. 24b. (विधूत) विभूते. 31b. (छेवाकसः) कल्पालाप :. 33a. (मन्मथावापित) मन्मथाध्यासित. 35b. (-क्रियादिषु)-क्रियोक्तिष. 43c. (सपरिच्छदः) सपरियहः 44c. (-सिफिक्व०) सञ्ज० 47a. (नर्मस्फिक्षः) नर्मस्फन्न: 50a. (-रसा मिथः)-रसात्मकः. 58b. (कावगम्य) काधिगम्य, उपगम्य, and कानुगम्य. 60a. (श्रूरसेनी) सारसेनी and शौरसेनी. 65b. (चन्नुका) कार्जका. 66a. कुट्टिन्यनुगतैः पून्या कम्बेति युवती जनैः. b. (राजी) राजा.

Google

39

SECTION III. 9a. वाक्ं वाक्यार्थमथवा प्रस्ततं यन सनिय :. 14a. (कसङ्क- तमिथःस्ोतं) वसङ्कतं मिथालोन .* 15a. (छनना) कलमास्." 18a. (यथात्तरः) यथोत्तरं. 20a. (बभिगम्य०) कभिगामि and अधिगम्य०. 32a. (कम्बर०) वसस. 33a. (-तेषार्थ०)-तेःकार्य .. 36a. (सापायं) सोपायं. 41b. (-सङ्गमः)-सङ्गमे. 42a. (नायि- का) प्राप्याऽन्या. 48a. (चैव उक्त०) चाइन्यदुक्क. b. (-कल्पनं) -लक्षयं 49c. (वेषभाषाभिः) वेषभावादि and देशभावादि. 59, a. and b. (-नालिकः &C.,)-नाडिक: &c., thrice. SECTION IV. 1b. (खाद्यल्वं) खादुतवं. 2b. वालम्बनोदीपनाभ्यां वान्तीद्याना- दिना दविधा. 10b. (-शाषा०)-शोका०. 14a. (-क्रार्य.)-चैौयं०. 21b. (उत्खप्नतादयः) उच्छूसनादय: 26a. (-मागाभियोगो) -मायाभियोगी. 28b. (-वस्था)-स्थान०. 30b. (-लवनिः०)-तरा०. 49a. (कान्ते) काम्ये. 51b. (-प्रबन्धेषु)-प्रयोगेष. 54a. (कोपा- वसित) कोपावेशित 61b. (व्याश्रयत्वात्) निराश्रयात. 67c. (-शुद्धो)-युक्को. 73a. (-वेपथु०)-वमथ० 74b. (-वैचित्य)-वैव- ख .. 75a. (-म्ा)-मः. 78b. (जक्यसन्ध्यन्तराङ्गरानि) जव्ससन््य- नराखयानि. 80d. (-भाजा)-भावाद्.

Google

Digitized by Google®

THE DAS'A-RUPA,

OR

HINDU CANONS OF DRAMATURGY,

BY DHANANJAYA;

WITH THE

EXPOSITION OF DHANIKA, THE AVALOKA.

EDITED BY

FITZ-EDWARD HALL, D. C. L.

FASCICULUS I.

CALCÙTTA :

PRINTED BY C. B. LEWIS, BAPTIST MISSION PRESS. 1861.

Digitized by Google

Google

दशरूपम्।

दूह सदाचारं प्रमाणयद्धिरविप्नेन प्रकरणस्य समाप्यर्थ- मिष्टयो: प्रक्ृताभिमतदेवतयोनमस्कारः क्रियते सोकदयेन।

नमस्तस्मै गणेशाय यत्कएट: पुष्करायते। मदाभोगघनध्वानो नीलकएठस्य तापडवे। १ ॥ दशरूयानुकारेण यस्य मार्द्यान्ति भावकाः। नमः सर्वविदे तस्मे विष्वे भरताय च ॥ २ ॥

यस्य कणठः पुष्करायते मदङ्गवदाचरति मदाभोगेन घनध्वानो निबिडध्वनिः नीलकणठस् शिवस् ताण्डवे उद्धूते नृत्ते तसे गणेश्राय नमः। ऋत्र खण्डस्नेषातिप्यमाणपमा- छायालद्कारः। नीलकणठस्य मयूरस् ताण्डवे यथा मेघ- ध्वनि: पुष्करायत दति प्रतीते:।

भेनाऽन्यचाऽमुक्ततिरूपनाटकादिना यख भावका: ध्यातारो B

Google

२ दभरूपं [परिच्े०१।

रसिकाय मार्धान्त द्ष्यन्ति तस्मे विष्यवेडभिमताय प्रर्वताय भरताय च नमः । शतुः प्रवृत्तिनिमित्तं प्रदर्श्यते। कस्यचिदेव कदाचिद् दयया विषयं सरखती विदुषः। घटयति कमपि तमन्यो व्रजंति जनो येन वैदग्धीम्।।३।। नं कसिद् विषयं प्रकरणदिरूपं कदाचिदेव कसयचिदेव कवे: सरखती योजयति येन प्रकरणदिना विषयेषाऽन्यो - जना विदग्धो भवति। खप्रवृत्तिविषयं दर्भयति। --- उद्दत्योद्गुत्व सारं यमखिलनिगमान् नाय्यवेदं विरिश्चि चक्रे यस्य प्रयोगं मुनिरपि भरतस्ताण्डवं नीलकपठ:। शर्वाणी लास्यमस्य प्रतिपद्मपरं लक्ष्म क: कर्तुमोष्टे नाय्यानां किन्तु किच्चित् प्रगुणर चनया लक्षएां सङ्गिपामि।।४। यं नाथ्यवेदं वेदेभ्य: सारमादाय ब्रह्मा कृतवान् यत्पम्बङ्धू- मभिनयं भरतस्त्रकार करपाङ्गह्वरानकरोत् हरस्ताएवमु- डूतं लासं सुकुमार नृत्तं पार्वतो छतवती तस्य सामसेन खच्तपां कतु कः अक्ः तदेकदेशस तु दशरूपस सङ्जप: क्रियत इत्यर्थः । विष यैक् प्रसकं पानरुत्तयं परिहरति। व्याकीर्णे मन्दबुद्दीनां जायते मतिविभ्रमः। तस्याऽर्थसत्पदैसेन सङ्विप्य क्रियतेऽ=जसा॥५ू॥

Digitized by Google

सो०७] सावजावम्।

व्याकोर्णे विचिन्ने विस्तोर्णे च रवभास्त्रे मन्दघुङ्गोनां पुंसां मतिमोद् भवति तेन तख्य नाव्यवेदस्ाऽर्थसत्पदेरेव सद्गिप्य सजुवत्त्या क्रियत इति। ददं प्रकरणं दशरूपज्ञानफलम्। दमरूपं किम्पलममित्याइ। श्रनन्दनिस्यन्दिंषु रूपकेषु व्युत्पत्तिमाचं फलमल्पबुद्दिः। योSपोतिच्दासादिवदाद् साधुस तस्मै नमः खादुपराझुखाय॥ ई।। तच केचित्। धर्मार्थंकाममोचेषु वैचचएं कलासु च। करोति कीति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवसम्।। इत्यादिना चिवर्गादिव्युत्पन्तिं काव्यफसतलेनेच्क्न्ति तवचिरा- सेन खसंवेद्यः परमानन्दरूपो रसाखादो दमरूपाणं फलं न पुनरितिहासादिवत् चिवर्गादिव्युत्पत्तिमाचमिति दर्भितम्। नम दूति सोसुष्ठम्। माव्यानां लक्षपं सद्धिपामीत्युक्म्। किं पुनसतन् नाय- मित्याइ।

नादाक्वापत्तिर्नाव्म्। रूपं दश्यतयोचते। तदेव मावं दुशमानतया रूपमित्युच्ते नोंखादिरूपवत्। B 2

Digitized by Google

8 दशरूपं [परिच्े०१।

रूपकं तत् समारोपाद् दूति। नटे रामाद्यवस्थारोपेण वर्तमानलात् रूपकं मुख- चन्द्रादिवत् दृत्येकस्तिरित्नर्थे प्रवर्तमानसर शब्दतयस् दन्द्र: पुर- न्दर: प्क दतिवत् प्रदृत्तिनिमित्तभेदो दर्शितः। दभधैव रसाश्र्रयम् ।। ७।। दूति। रसानाश्रित्य वर्तमानं दशप्रकारकम्। एवेत्यवधारणं पद्ाभिप्रायेण नाटिकाया: सङ्गोर्एलेन वच्चमाणलात्। तानेव दभभेदानुदि्भिति। नाटकं सप्रकरणं भाष: प्रहसनं डिमः । व्यायोगसमवकारा विथ्यङ्रेद्दामटगा इति ॥८ ॥ गनु। डोम्ी श्रीगदितं भाणो भाणीप्रसथानरासकाः। काव्यं च सप्न नृत्यस्य भेदा: स्युस्तेऽपि भाएवत्। दूति रूपकान्तराणामपि भावादवधारणानुपर्पा्त्तिरित्याप-

अन्यद् भावाश्र्रयं नृत्यं दूति। रसाश्रयान् नाय्याद् भावाश्रयं नृत्यमन्यदेव। तच भा- वाश्रयमिति विषयभेदान् नृत्यमिति नृतेगां चविच्ेपार्थलेनाSS- ङ्गिकबाङत्यात् तत्कारिषु च नर्तकव्यपदेशाल् लोकेडपि चाऽच प्रेक्षणोयकमिति व्यवहारान् नाटकादेरन्यन् नृत्यम्। तङ्गेद- तवात् श्रीगदितादेरवधारणपपत्तिः। नाटकादि च रसवि- षयम्। रसस्य च पदार्थीभतविभावादिकमंसर्गात्मकवाक्यार्थ-

Digitized by Google

खो०१ ०] सावनाकम्। ५ू

हेतुकत्वाद् वाक्याथाभिनयात्मकतवं रसाश्रयममत्यनेन दर्शि- तम्। नाव्यमिति च नट त्वस्पन्दन दति नटे: किश्चिच चलनार्थत्वात् सात्त्विकबाङत्यम्। अतएव तत्कारिषु नटव्यप- देशः । यथा च गाचविनेपार्थले समानेऽय्यनुकारात्मकलेन नृत्तादन्यन् नृत्यं तथा वाक्यार्थाभिनयात्मकान् नाय्यात् पदार्थाभिनयात्मकमन्यदेव नृत्यमिति। प्रसङ्गान् नृत्तं व्युत्पादयति। नृत्तं ताललयाश्रयम्। दति। तालसखत्युटादि: लयो द्रुतादि: तन्म्ाचापेचोऽङ्ग- विचेपोडभिन यशून्यो नृत्तमिति। अनन्तरोत्रं द्वितयं व्याचषे। आद्ं पदार्थाभिनयो मार्गो देशी तथा परम्।। ।। नृत्यं पदारथाभिनयात्मकं मार्ग दूति प्रसिद्धम्। नृत्तं च देभीति। द्विविधस्याऽपि द्वैविध्यं दर्भयति। मधुरोद्ूतभेदेन तद् द्यं द्विविधं पुनः। लास्यताएडवरूपेण नाटकाद्युपकारकम् ॥ १० ॥ सुकुमारं द्यमपि लास्यमुदूतं द्वितयमपि ताण्डवमिति। प्रसङ्गोकसयोपयोगं दर्शयति। तच् च नाटकादयुपकारकमिति। नृत्यस्य क्वचिदवान्तरपदार्थाभिनयेन नृत्तस्य च शोभाद्ेतु- लेन नाटकादावुपयोग दूति।

Digitized by Google

दशूरूपं [परिचे०१।

अनुकारात्मकलेन रूपाणामभेदात् किद्धता भेद द्व्या- प्रसाइडइ। वस्तु नेता रसस्तेषां भेद का दूति। वस्तुभेदान नायकभेदाद् रसभेदाद् रूपाणमन्योन्यं भेद दति। वस्तुभेदमाह। वस्तु च द्विधा। कथमित्याइ। तचाSSधिकारिकं मुख्यमङ्गं प्रासङ्रिकं विदुः ॥ ११॥ दति। प्रधानभूतमाधिकारिकं यथा रामायणे रामसो- ताटृत्तान्त। तदङ्गभूतं प्रासङ्गिकं यथा तचेव विभीषणस- ग्रीवादिट्टत्तान्त दति। निरुन्न्याऽSधिकारिकं लच्तयति।

अधिकार: फलखाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः। तन्निर्वर्त्यमभिव्यापि वृत्तं स्यादाधिकारिकम्॥ १२॥ दूति। फलेन खखामिसम्बन्धाऽधिकार: फलखामी चाडधि- कारी तेनाधिकारेण्धिकारिणा वा निर्टस्ं फलपर्यन्ततां नीयमानमितिटृत्तमाधिकारिकम्। प्रासद्गिकं व्याचछे। प्रासङ्गिकं परार्थस्य खार्था यस्य प्रसङ्गतः। यस्थेतिवृत्तस्य परप्रयोजनस्य सतस्तत्पसङ्गात् खप्रयोजन-

Digitized by Google

सावनाकम्।

प्रासद्गिकमप पताकाप्रकरीभेदाद् द्विविधमित्याह। सानुबन्धं पताकाख्यं प्रकरी च प्रदेशभाक ।। १३।। दूरं यदनुवर्तते प्रासङ्गिकं सा पताका सुयोवादिटटत्तान्त- वत्। पताकेवाऽसाधारणनायकचिवत् तदुपकारितात्। य- दल्पं सा प्रकरी श्रवणदिद्ृत्तान्तवत्। पताकाप्रसङ्गेन पताकास्थानकं व्युत्पादर्यत।

प्रस्तुतागन्तुभावस्य वस्तुनाऽन्योक्रिसचकम्। पताकास्थानकं तुल्यसंविधानविशेषणम्।।१४।। प्राकरणिकस्य भाविनोऽर्थस्य सचकं रूपं पताकावद् भव- तीति पताकास्थानकम्। तच् च तुल्येतिटृत्ततया तु्विशे- षणतया च द्विप्रकारमन्योक्किसमासोकिभेदात्। यथा रक्ना- वल्ाम्। याताडसि पद्मनयने समयो ममैष सुप्ना मयेव भवती प्रतिबोधनीया। प्रत्यायनामयमितीव सरोरदिषा: सुर्योऽस्मस्तकमिविष्टकरः करोति॥ यथा च तुल्यविशेषणतया। उद्दामोत्कलिकां विपाणडररुर्च प्रारब्धजृम्भां चणाद् आयासं श्वमनोद्गमैरविर लैरातन्वतीमात्मानः । प्रद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवाइन्यां प्रुवं पश्न् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्या: करिय्याम्यहम्।

Digitized by Google

दशरूपं [परिच्छे०१। U

विध्यमाह। प्रख्यातोत्याद्यमिश्रत्वभेदात् नेधाऽपि तत् च्रिधा। प्रख्यातमितिद्दासादेरुत्पाद्यं कविकल्पितम्। मिश्रं च सङ्करात् ताभ्यां दिव्यमर्त्यादिभेदतः॥१५॥ दूति निगदव्याख्थातम्। तस्ेतिट्टत्तखय किं फलमत्याद। कार्य त्िवर्गस्तत् पूहुद्मेकानेकानुबन्धि च। धर्मार्थकामा: फलम्। तच् च शुद्धमेकेकमेकानुबन्धं द्विव्यनुबन्धं वा। तत्माधनं व्युत्पाद्यति। खल्पोदिष्टिस्तु तद्वेतुर्बोजं विस्तार्यनेकधा। सोकोहिष्टः कार्यसाधकः पुरस्ादनेकप्रकारं विस्तारी हेतुविभेषा बीजवद् बीजम्। यथा रत्नावल्यां वत्मराजस रत्नावली प्राप्निहेतुरनुकूलदवो योगन्वरायणव्यापारो विष्क- सके न्यसः। यागन्वरायणः। कः सन्देहः। दीपादन्यस्ा- दिति पठति इत्यादिना। प्रारभोडसिमिन् खामिना वद्धिहेतौ। दत्यन्तेन। यथा च वेणीमंहारे ट्रोपदीकेशसंयमनहेतुर्भीम- क्रोधोपचितयुधि्ठिरोम्राद्दा बोजमिति। तच् च मह्ाकार्या- वान्तरकार्यदेतुभेदादनेकप्रकारमिति।

Google

बो०१६] सावनावम्।

ऋवान्तरबोजस संतान्तरमाइ। श्रवान्तरार्थविक्केदे बिन्दुरच्छेदकारणम् ॥ १६॥ यथा रवावस्यामवान्तर प्रयोजनानङगपूजापरिसमाप्रा

सागरिका। अुला। *कहं एसो सो उदयणपरिन्दो जस ब्हं तादेप दिष्ेत्यादि। बिन्दुर्जले तैलबिन्दुवत् प्रसारिलात्। दूदानों पताकायं प्रसङ्गाद् व्युत्कमोतं क्रमार्थमुपसंहरत्राष। बोजबिन्दु पताका ख्यप्रकरोकार्यलक्षणः। अर्थप्रतय: पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥१७॥

अन्यदवस्ापसकमाह। तवस्था: पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभि:। आरभभयत्नप्रात्याशानियताप्निफ लागमाः।१८।। यथोहेशं लक्षणमाइ। श्रात्सुक्यमात्रमारम्भः फललाभाय भूयसे। इदमहं सम्पादयामीत्यव्यवसायमाचमारभ द्त्युचते। चथा रवावस्याम्। प्रारमोडसिन खामिनो वद्धिद्ेता दैवे चेत्यं दस्तहस्ावलम्े।

• वंचं एव स उदयनबरेन्द्: यस्याऽहं तालेम दत्तेत्ादि। C

Digitized by Google

१० दवरूपं [परिचे०१।

दत्यादिना सचिवायन्तसि्ेर्वमराजस्य कार्यारभ्ा यौगन्व- रायफमुखेन दर्मितः। ऋ्थ प्रयतः । प्रयत्नस्तु तदप्राप्ता व्यापारेो5तित्वरान्ितः ॥१८॥

*तहावि पात्थि ऋष्ो दंसणवाश्रो तति जहा तहा बलिहित् जधा समोहितं करिसमित्यादिना प्रतिपादितः । प्राधाणामाह। उपायापायशद्काभ्यां प्राप्याशा प्राप्निसम्भवः। उपायस्ाडपायपङ्गायास भावादनिधारितैकान्ता फल- प्राप्तिः प्राथ्याथा। यथा रत्नावस्यां ततोयेडक्के वेषपरिवताभि- सरणादो समागमोपाये सति वासवदप्तालस्णापायप्रङ्गाया एवं जदि वशालवादाली विश्व ध््कित्र अषदो ए पद्- स्पदि वासवदत्ता इत्यादिना दर्भितत्वादनिरधारितैकान्ता

नियताप्रिमाह। अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्निः सुनिखिता।

• विदू०। तथापि नास्यन्यो दर्भनोपाय इति यथा तथा वालिख्य बधा समीहितं करिय्यामि। + एवं यदि सकालवातालोव वागव्वान्यतो न नेव्यति वासवदना।

Google

सो. २२] सावलोकम्। १९

यथा रवनावत्यां विदूषकः । *सागरिका दुकरं जोविसदि दत्युपक्रम्य किं एउपायं चिन्तेसि। दत्यनन्तरं राजा। वयख देवीप्रसादनं मुक्का नाऽन्यमचोपायं पश्यामीत्यनन्तराट्टार्थि- न्दुनाडनेन देवीलक्षणापायख प्रसादनेन निवारणन नियता फलप्राप्ति: सचिता। फलयोगमाह। समग्रफलसम्पत्ति: फलयोगो यथोदितः ॥२०॥ यथा रत्नावत्यां रवनावलीखाभ चक्रवर्तित्वावा्तिरिति। सन्धिलक्षणमाह। ऋर्थप्रकृतय: पञ्च पञ्चावस्थासमन्चिताः। यथासङ्केन जायन्ते मुखाद्या: पञ्च सन्धयः ।। २१ ।। चर्थप्रक्ृतोनां पञ्चानां यथास्ोनाऽवस्थाभि: पञ्चभभियोंगात् चथामञ्जेनैव वच्चमाणा मुखाद्या: पश्च सन्धयो जायम्े।

तन्तरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरेकान्वये सति।

सम्बन्ध: सन्धि: । के पुनस्ते सन्धयः। मुखप्रतिमुखे गभेः सावमर्शापसंदृतिः ॥ २२ ॥

• सागरिका दुष्करं जोविष्यति इत्ुपक्रम्य किं न उपाय चि- नार्यास।

Digitized by Google

दभरूपं [परिणेे।

यथोहेशं लक्षषमार। मुखं बोजसमुत्पत्तिनीनार्थरससमभवा। श्रङ्गानि द्वादशैतस्य बोजारम्भसमन्वयात्॥ २३॥ बीजानामुर्त्य्त्तिरनेकप्रकारप्रयोजनस्य रसस्य व हेतुर्मुख- सन्धिरिति व्याख्थेयम्। तेनाडनिवर्गफले प्रहसमादी रभो- व्यत्तिहेतोरेव बीजत्वमिति। अख च बोजारभ्ार्थयुक्ानि दादभाऽङ्गानि भर्वान्ति। तान्याह। उपक्षेप: परिकर: परिन्यासा विलोभनम्। युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना। उद्ेदभेद करणान्यन्वर्थान्यथ लक्षणाम्॥ २४॥ एतेषां खसऊज्ञाव्यास्ातानामपि सुखायें लक्षपं क्रियते। बोजन्यास उपक्षेप: चथा रव्ावर्स्यां नेपथ्े। दीपादन्यस्ादपि मध्यादृपि जलनिधेर्दिभाऽपन्तात्। भ्ानीय सटिति घटयति विधिरभिमतमभमुखीभृतः। इत्यादिना योगन्वरायण वत्मराजस रवनावलीप्राप्रिहेतु- भृतममुकूलदैवं खरव्यापारं बीजलेनोपिप्नवानित्यपच्ेप:। परिकरमाह। तद्वाङल्यं परिक्रिया। यथा तचैव। अन्यथा क सिद्धादेभप्रत्ययप्रार्थितायाः सिंहलेन्नरदुहितु: समुट्रे प्रवद्णभङ्गमग्रत्थिताया: फखका-

Digitized by Google

ओो ०२५] सावलोकम्। ११

सादनमित्यादिना सर्वथा स्पुशन्ति खामिनमम्युदया द्ूत्यन्लेन बोजोत्पन्तेरेव बहकरणात् परिकर:। परिन्यासमाह। तन्निष्पत्ति: परिन्यासे। यथा तचैव। प्रारभोडस्मिन् खामिनो वद्धिद्ेता दैवे चेत्थं दत्तइस्तावलम्बे। विद्धेभरीन्तिनासि मत्यं तथाऽपि सेच्छाकारी भीत एवाडस्मि भर्तु: ॥ दूत्यनेन योगन्वरायणः खव्यापारदैवयोनिष्यात्तमुततवानिति परिन्याम: । विलोभनमाह। गुणाख्यानाद् विलोभनम्॥२५॥ घथा रत्ावत्याम्। प्रस्तापाससमस्तभासि नभसः पारं प्रयाते रवा- वाखानीं समये समं नुपजन: सायन्तने सम्पतन्। सम्प्रत्येष मरोरुहद्युतिमुषः पादांसवाSSसेवितुं

इति वैतालिकमुखेन चन्द्रतुत्यवत्सराजगुणवर्णानया सार्गार- काया: समागमहेत्वनुरागबीजानुगुएेनेव विलोभनाद् विले- भनमिति। चथा च वेणीसंहारे।

कोणाघातेषु गर्जतलयघनघटान्योन्यसइण्टटचएड:।

Google

दशरूपं [परिचे०:।

केनाऽस्पत्सिं इनाद प्रतिर सितसखा दुन्दुमिसाडितोयम्। इत्यादिना यशादुन्दुभिरित्यन्तेन द्रापद्या विलोभनाडु विखो- भममिति। ऋ्रथ युक्रि: । सम्प्रधार णमथानां युक्ति: यथा रक्नावर्स्यां मयाऽपि सैनां देवोहसे सबज्मानं निचिपता युक्मेवाऽनृष्ठितं कथितं च मया यथा बाभ्रव्य: कखुकी मिंहलेश्वरामात्येन वसुभूतिना वह कथं कथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोप्रलाच्क्रित्तये गतख रुमखता घटित द्रत्य- नेन सागरिकाया पन्तःपुरस्ाया वत्मराजस्य सुखेन दर्शं- नादिप्रयोजनावधारणाद् बाभ्रव्यसिंहलेश्वरामात्ययो: खना-

ऋ्रथ प्राप्तिः। प्राप्ि: सुखागमः । दूति। यथा वेीमंदारे। चेटी। *भट्विषिं परिकुविदो विश्र कुमारो लक्तीयदीत्युपक्रमे। भीमः । मथ्ामि कौरवप्नतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरसः। ससूर्णायामि गदया न सुयोधनोरु सन्धिं करोतु भवरता नृपतिः पषेन ॥

• भ्त्रि परिकुषित इव कुमारो लक्ष्यवे।

Digitized by Google

सावनोकम्। १५

ड्रीपदी मुखा वहषे "नाध वसुदपुममं सु एहं वष्षं ता पुणो पुथ्ो भष इ्रत्यनेन भोमश्रोधबीजान्येनेव सुखप्राय्या द्रोपथा: प्राप्निरिति। वथा च रवावखयां सागरिका मुखा सहषे परिषृत्य सतुहं पश्न्तो। कर्ध नद सो राधा उद- वणे जस बहं तादेप दिखा ता परप्पेमणदूसिदं मे जोविदं एदस दंमणेण वजमदं संजादमिति। सागरिकाया: सुखा- गमात् प्राप्तिरिति। ऋ्रथ समाधानम्। बीजागम: समाधानं

यथा रवावल्यं वासवदत्ता। तेण हि उश्नणोहि मे उव- घरणाइं। सागरिका। भ्िषि एदं सव्वं सज्जम्। वासव- दत्ता। निरुप्याऽडत्मगतं शदो पमादो परित्रणस जस एव्व दंसणपशादो पश्रत्तेण रक्ोश्वदि तस्त व्जेव कहं दिठ्ठि- गोतरं आश्दा भोदु एवं दाव। प्रकाशं। हंजे बागरिए कीस तुमं ऋज्ज पराषीणे परिश्रणे मत्रणसवे सारितरं मोन्तूष

• नाथ चश्रुतपूर्वमेतडचनं तत्पुनः पुनर्भय। + कथमयं स राजा उदयनो यस्थाऽवं तावेन दक्ा तत परप्रेषख- दूषितं मे जीवितं एतस्य दर्णनेन बजमतं सक्कातं। 1 तेन द्ि मे उपकरयानि उपनय। सागरिका। भळदारिके रतत् सर्व सव्नं। वासवदत्ता निरूप्यात्ममत, खडो प्रमाद: परि- जनस्य यसाव दर्शनपथात् प्रयत्नेन रक्ष्यते तम्यैव कथं दृषिगोचरं भागता भवत्। एवं तावत्। प्रकाशं। घेटि सागरिके कथं त्वमद्य पराधीने परिजने मदनोत्वे सारिया मुक्ेहामता, तस्ा-

Digitize Google

१६ दशरूपं [परिष्े०१।

दहागदा ता तहिं ज्जेव गच्छ दत्युपक्रमे सागरिका खगतं सारिया दाव मए सुसङ्गदाए हत्थे समप्पिदा पेक्तिदुं च मे कुत इलं ता बलक्िय्रा पेक्खिस्समित्यनेन वासवदत्ताया रत्नावलीवत्मराजयदिर्भनप्रतीकारात् सारिकाया: सुसक्गता-

दानात् समाधानमिति। यथा च वेणीसंहारे। भीमः। भवतु पासालराजतमये श्रूयतामचरेपैव कालेन। चञ्चह्भुजभमित चणडगदाभिघात- ससूर्णितारुयुगलस् सुयोधनख। स्तानावनडूघन शोषितिशेषपाषि- रत्तंसयिव्यति कचांसव देवि भीम:॥। दृत्यनेन वेणीमंहारद्ेतो: क्रोधबीजस पुनरुपादानात् समा- धानम्। प्रथ विधानम्। विधानं सुखदुःखक्कत्।। २६।। यथा मालतीमाधवे प्रथमेडके। माधवः । यान्या मुडवीितकन्धरमाननं तद् आावृत्तवृत्तशतपचनिभं वहन्या। दिग्घोऽम्तेन च विषेण च पत्मालाच्या गाढं निखात दव मे उदये कटाघ:।।

नत्रैव गच्क, इतयुपक्रमे सागरिका खगतं सारिका तावन्मया सुस- कताया इले समर्पिता प्रेचितुं च मे कुतूडलं तत् काज, जाता प्रेक्षिय्ये।

Digitized by Google

सावनाकम्।

यद्िस्मयस्ििमितम समितान्यभावम्

तत्षब्रिधा तदधुना इदयं मदीयम् ऋ्रङ्गारपुम्बितमिव व्यथमानमासते।।

गुख्ेनैव माधवस्य सुखदुःखकारित्वाद् विधानमिति। यथा च वेषीमंहारे। द्रोपदी। *णाध पुणोवि तुम्ेहिं श्रहं श्ाथ- च्छिश् समासासिदव्वा। भीमः। ननु पासालराजतनये किमद्याप्यलीकाव्नासनया।

शनिःशेषितकारव्यं न पश्यसि टकोदरम्। इति सङ्कामस्य सुखदुःखहेतुत्वाद् विधानमिति। भ्रथ परिभावना। परिभावोङुतावेभ

इति। यथा रत्नावस्याम्। सागरिका। दृष्वा सविक्यम्। कधं पचक्तो ज्जेव अपड्गा यूतं पडिच््ेदिता पंपि दधद्विद ज्जेव्व एं पूजदूस्सं। इरत्यनेन वत्सराजस्य ब्रमङ्करपतया प्पकवा- दनङगस्य च प्रत्यक्षस्य पूजाग्रहपस लोकोत्तरलादह्वुतरसावेश:

• नाथ पुनरषि त्वयाहमागत्य समाव्तासयितव्या। + करथं प्रतक्ष एवानक्: यूयं प्रविक्केदिता चहमपि इष स्िप्रितैवैन पूजयिष्यामीति। D

Google

दशरूपं [परिके०१।

परिभावना। यथा च वेणीमंहारे। द्रीपदी। किं दाणिं एसो पलनजलधरत्यणिदमंसलो खणे खणे समरदुन्दुभी ताडीयदि तति। दति लोकोत्तरसमरदुन्दुभिध्वनेर्विस्मय- रसावेभाद् द्रापदया: परिभावना।

उड्ेदो गूढभेदनम्। दूति। यथा रतनावस्यां वत्मराजस् कुसुमायुधव्यपदेशगूढस्य वैताखिकवचसा ऋ्रस्तापासेत्यादिनोदयनस्ेत्यन्तेन बीजानगु- थेनैवोन्ेदनादुङ्वेदः । यथा च वेणीसंद्ारे। आार्य किमि- दानीमध्यवस्यति गुरुरित्युपक्रमे। नेपथ्ये। यत् सत्यव्रतभङ्गभीरूमनसा यत्नेन मन्दोकतं यद् विस्म्मर्तुमपीहितं पमवता शान्तिं कुलसेच्छता। तद् धूतारिसम्भृतं मृपसुताकेशाम्वराकर्षणैः क्राधज्यातिरिदं महत् कुरुवने यौधिष्ठिरं जृम्भते।। भीमः। सहर्षम्। जृन्भतां जृ्षता सम्प्रत्यप्रतिहतमार्यस्य क्रो- धज्योतिरित्यनेन इनखय द्रापदीकेशमंयमनद्ेतार्युधिष्ठिर- क्रोधस्ोद्वेद मादुङ्वेदः। भ्रथ करणम्। करएं प्रक्वतारसो

*चिमिदानीमेष प्रजयजजधरस्तनितमांसखः नये कये समरदु- नुभिसाधत इति।

Digitized by Google

सो.2७] सावलाकम्। १६

यथा रक्षावख्याम्।*एमो दे कुसुमाउह ता त्रमोहदंसणे मे भविसृमि त्ति दिठ्ठ जं पेक्खिदव्वं ता जाव ए कोवि मं पे- कलदू ता गमिसं दूव्यनेनाइनन्तराङ्प्र्ृतनिर्विद्नद र्भनारभ्भणात् करणम्। यथा च वेणीसंहारे। तत् पासालि गच्छामो वय- मिदानों कुरुकुलचयायेति। सहदेवः। आर्य गच्काम ददानों

प्रस्तूयमानसङ्गामारभणत् करणमिति। सर्वच चेहादेश- प्रतिनिर्देभवैषम्यं क्रियाक्रमस्याऽविवचितत्वादिति। ऋ्रथ भेद: । भेद: प्रोत्साचना मता ॥२७ ॥ दूति। यथा वेणीमंहारे। सिाध मा कब जलसेणोपरिभ- वुद्दोविदकोवा अ्सवेक्विदसरीरा परिक्कमिस्ध जदो ऋप्प- मत्तसच्चरणीयादं सुणीयन्ति रिवलादं। भीमः । नयि सुचचिये।

सङ्ामैकार्णवान्तःपयस विचरितुं पणिडिता: पाणडपुनाः।

• नमस्ते कुसमायुध तदमोधदर्भनो मे भविष्यसीति, टषं यत् प्रेचितव्यं तत् यावन्र कोडपि मां प्रेक्षते तत् गमिष्यामोति। + नाथ मा खल याज्जसेनीपरिभवाद्दीपितकाया वनपेचितरीरा: परिक्रमिष्यथ यतोऽप्रमत्तसस्रगीयानि सूयन्ते रिपुबलानि। D 2

Digitized by Google

दभरूपं [परिचे०१।

दूत्यनेन विषणाया: द्रोपदाः क्रोधात्ाइ्दबीजामुगुण्येमैव प्रो- त्साहमादु भेद दूति। एतानि च द्वादम्मुखाङ्गानि बीजारभ्द्योतकानि साचात् पारम्पर्येष वा विधेयानि। एतेषामुपलेषपरिकरपरिन्यास- युत्तयुद्भे द समार्धामानामवशं भावि्तेति। श्रथ साङ्कं प्रतिमुखसन्धिमाह।

लत्यालच्य इवोङ्वेदस्तस्य प्रतिमुखं भवेत्। बिन्दु प्रयत्नानुगमाद्ङ्गान्यस्य चयादभ ॥२८ ॥

तस्य बीजस्य किञ्चिल् लत्य: किस्िदलच्च द्ववो्वेदः प्रकाशनं तत् प्रतिमुखम्। यथा रवावत्यां द्वितोयेडक्के वत्म-

सुसङ्गताविदूषकाभ्यां ज्वायमानतया किञ्चिल् लत्चस वा- सवदत्तया च चित्रफलकटत्तान्तेन कित्चिदुन्नीयमानख दृश्यादृश्यरूपतयोग्जेदः प्रतिमुखसन्धिरिति। वेणीसंहारेऽपि द्वितीथैडक्के भीभादिविधेन किञ्चिल् लच्चस कर्णाद्यवधाच् चाउलत्वस क्रोधबीजस्ोम्रेदः। सहमृत्यगरणं सवान्धवं सहमिच ससुर्त सहानुजम्। खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाएडसुतः सुयोधनम्॥ दूत्यादिभि: । दुःशासमस्य इृदयचतजाम्बुपाने दुर्याधनस्य च यथा गदयोहभक्े।

Digitized by Google

श्ो०१२] सावनोनम्।

तेजखिना समरमूर्डूनि पाछवानां रोया जयद्रथवधेऽपि तथा प्रतिक्षा॥ दतयेवमादिभिखोद्ध्ेदः प्रतिमुखसन्विरिति। श्ख्य च पूर्वाकाप-

तान्या। विलास: परिसर्पश्च विधूतं शमनमणो। नर्मद्युति: प्रगयणं निरोध: पर्युपासनम्॥२९॥ वज्चं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंदार इत्यपि। यथोह्दमं लक्षणमाह। रत्यर्थेद्दा विलास: स्याद् दष्टनष्टामुसर्पणम्। ·परिसरपो विधूतं स्यादरतिस्तक्कमः श्मः॥३० ॥ परिचासवचो नर्म धृ,तिस्तज्ना द्युतिर्मता। उत्तरा वाक् प्रगयणं हितरोधो निरोधनम्॥ ३१॥ पर्युपास्तिरनुनय: पुष्पं वाक्यं विशेषवत्। उपन्यासस्तु सोपायं वज्चं प्रत्यक्षनिष्ठुरम्। चातुर्वर्णपगमनं वर्णसंद्ार दूष्यते ॥३२ ॥ रत्यर्थेद्देति। यथा रन्नावत्याम्। सागरिका। *हिश्रत् प- मीद पसीद किं दमिषा आशासमेत्तफलेण दुलहजएाप्पत्यण- एबन्धेशेत्युपक्रमे तहावि श्रखेखगदं तं जएं कदुत जधा समी- हिंदं करिस्सं। तह्दावि तस्स पात्थि ऋला दंसणेवाउन्ति इत्येते-

• हृदय प्रसीद प्रसीद किमनेन आयासमानपनेम दुर्वभजन- प्रार्थनानुबन्धेम। तथापि चालेखगतं तं जनं छत्वा बथा समीचितं वरिष्यामि। तथाषि तस्य नास्यन्यो दर्शनेापाय इति।

Digitize Google

दशरूपं [परिषे०द।

र्वत्सराजसमागमरतिं चिच्ादिजन्यामययुदिय्य सागरिकाया- सेष्टाप्रयल्नोऽनुरागबीजानुगतो विखास दति। अथ परिसर्पः। दृष्टेति। यथा वेषीसंहारे। कचुकी। योऽय- मुदतेषु बखवत्सु त्रथवा किं बखवत्ु वासुदेवसहायेषु ऋ्ररिषु शद्याऽय्यन्तःपुरसुखमनुभवति। ददमपरमययायथं खामिनः। शाशस्तरग्रहणदकुष्पर भोस्ाि जेता मुनेस् तापायाऽस न पाएडसनुभिरयं भोभ: भरेः ायितः।

बालस्याऽयमरातिलू मधनुषः प्रोताSभिमन्योर्वधात्। दत्यनेन भीभादिवधे दृष्टस्याडभिमन्युवधान् मष्टस्य बलवता पा- एडवानां वासुदेवसहायानां सङ्गामलक्षबिन्दुबीजप्रयल्नान्वयेन क सुकिमुखेन बीजानुसर्पणं परिसर्प दृति। यथा च रत्नावल्यां सा- रिकावचनचित्रदर्भनाभ्यां सागरिकानुरागबीजस टृष्टनष्टस्य काडसा क्ाSसावित्यादिना वत्सराजेनाऽनुसरणात् परिसर्प दूति। त्रथ विधुतम्। विधूतमिति। यथा रव्नावस्याम्। साग- रिका। *सहि श्हितं मे संतावो वाधेदि। सुसङ्गता। दीर्घिकातो नलिनोदलानि मणालिकाखानीयाडसा बो ददाति। सागरिका। तानि चिपन्ती। ससिदि अ्वणेषि एदाडं किं अभारणे अत्ताएं आयासेसि एं भणमि।

• सखि कधिकं मे सन्तापो बाधते। + सखि चपनयेतानि कथमकारखमात्मानमायासयसि, मनु भयामि।

Google

सो०१२] सावलोकम्।

*दुननहजणाणुराश्रो लज्जा गरुई परव्वसा अप्पा। पित्रसहि विसमं पेमं मरणं सरणं एवर एकं।। दृत्यनेन सागरिकाया बीजान्वयेन शीतोपचारविधूननाद् वि- धूतम्। यथा च वेषीसंहारे भानुमत्या दुःखप्रदर्भनेन दुयो- धनसाऽनिष्टभङ्कया पाए्डवविजयन्नङ्गया वा रतेविधूननमिति। अथ भ्रमः । तच्छम दति। तसा घरतेरुपभमः ग्रमः। यथा रत्नावत्याम्। राजा। वयस्याऽनया लिखितोऽहमिति यत् सत्यमात्मन्यपि मे बज्मानसत् कथं न पश्यामीति प्रक्रमे। सागरिका। आत्मगतम्। हिश्रत् समस्सस मणोरदो वि दे एत्तियं भूमिं प गदो इति किञ्चिदरत्ुपप्मात् प्रम दूति। ्रथ नर्म। परिहासवच दूति। यथा रत्नावस्थाम्। सुसङ्ग- ता। सच्ि जस्स कए तुमं बाशदा मो अतं पुरदो चिद्ठदि। सागरिका। सास्रयम्। सुसङ्गदे कस कए शहं आात्दा। सुसङ्ग- ता। ऋद अप्पसाङ्दे एं चित्तफल श्रस्त ता गेएह एदमित्यनेन बीजान्वितं परिहासवचनं नर्म। यथा च वेणीसंहारे। दुर्यो- धनः। चेटोहसादर्घपाचमादाय देव्या: समर्पयति। पुनर्भानु-

• दुर्ख्भजनानुरागा लप्ना गुर्वी परवश बात्मा। प्रियसखि विषमं प्रेम मरयं पूरयं केवलमेवं। + हृदय समान्व्सिद्टि, मनोर थोपि ते एतावतीं भूमिं न गत इति। सखि यस्य छते तवमागता साडयं पुरतस्तिषति। सागरिका सासूयं सुसकते कस्य अतेऽहमागता? चय वातमभ्द्तिते ननु चित्र- पलकसय तद्रहायैतदिति।

Digitized by Google

२8 दशरूपं [परिचे०।

मती। अधं दत्वा।इला उवप्ेहि मे कुसुमादं जाव नवराएं पि देवाणं सवरियं गिवन्तेमि दसौ प्रसारयति। दुर्योधनः। पुष्पाच्पनयति। भानुमत्या सत्सर्भजातकम्पाया इस्तात् पुष्पाषि पतन्तीतयनेन नर्मण दुःखप्रदर्भनोपत्रमाथें देवतापूजाविन्न- कारिषा बीजोद्वाटनात् परिहासस्य प्रतिमुखाङ्गलवं युक्मिति। त्रथ नर्मद्युतिः। ष्टतिरिति। यथा रवावल्याम्। सुस- कृता। सह्ि दिषिट्ठरा दार्यिं सितुमं जा एवं पि भड़िया इत्थावखंविदा कोवं प मुखषि। सागरिका। सभ्रूभङ्गमीष- द्विहय। सुसङदे दाणिं पिए्र विरमशीत्यनेवाइनराम- बोजोद्वाटनान्वयेन ष्टतिर्नर्मंजा द्युतिरिति दर्भितमिति। पथ प्रगयणम्। उत्तरंति। यथा रव्नावत्याम्। विदूषकः। *भा वत्रसत दिद्ठिश्ा वडसे। राजा। सकातुकम्। वयस् किमेतत्। विदूषकः। ऐभा एदं कबतं जं मए भणिदं तुमं एव्य आलिहिदो को पषो कुसमाउह्व्ववदेसेष शिरहवो- भ्रदीत्यादिना।

• इसा उपनय मे कुसुमानि यावदपरेषामषि देवानां सपयीं निवर्तयामि। + सहि वतिनिकरासीदानी लं या रवमपि भर्ता इस्तावलम्बिता कोपंन मुखासस। सामरिका। समूभङ्गमीवदिदस्य ससकते इदानी- मषि म विरमससि। भी वयस्य दिध्यम वर्धसे। 8 भो एतत् खल तत् यन्मया भखितं त्वमेव चालिखितः। कोडन: कुरुमायधव्य पदेपोन निभयते।

Google

ओो०३२] सावलाकम्। २५

परिचुत सत्कु चकुमभमध्यात् किं शोषमायामि मणलद्दार। न सक्षतन्तोरपि तावकस तचाऽवकाभा भवतः किमु खात्॥ द्ूव्यनेन राजविदूषकसागरिका सुसङ्गताना मन्योन्यवचनेनन्त- रोत्तरानुरागबीजोद्वाटनात् प्रगयणमिति। अथ निरोध:। हितरोध दति। यथा रव्नावस्याम्।राजा। धिस्ुख। प्राप्ता कथमपि दैवात् कष्ठममीतेव सा प्रकटरागा। रत्नावलीव कान्ता मम इसाद् संभिता भवता।। दूत्यनेन वत्सराजस्य सागरिकासमागमरूपद्ितस्य वासवदत्ता- प्रवेभसचकेन विदूषकवचसा निरोधान् निरोधनमिति। अथ पर्युपासनम्। पर्युपास्तिरिति। यथा रव्ावस्याम्।राजा। प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति कोपे न घटते करिय्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः । न मे दोषोडलीति त्वमिदमपि दि ज्वास्यमि मृषा किमेतस्िन वत्रुं चममिति न वेद्यि प्रियतमे। दूत्यनेन चित्रगतयोनियकयोदर्भनात् कुपिताया वासवदत्ता- या बनुनयनं नायकयोरनुरागोद्वाटान्वयेन पर्युपासनमिति। थ पुष्पम्। पुष्पमिति। यथा रत्नावब्याम्। राजा। सागरिकां इस्े गहीला सर्भ नाटयति। विदूषकः। *भो एसा अपुव्वा सिरी तए ममासादिदा। राजा। वयस्य सत्यम्। * भो एवा चमूव्वी श्रीः त्वया समासादिता।

Digitized by Google

२६ दभरूपं [परिके०१।

शरेषा पाणिरपयस्या: पारिजातस पलवः। कुताऽन्यथा सवत्येष खेद च्छग्रामृतद्रव: ॥। द्त्यनेन मायकयो: सासादन्योन्यदर्भनादिना सविशेषामुरा- गोह्वाटनात् पुष्पम्। प्रथोपन्यासः । उपन्यास दति। यथा रत्नावस्याम्। सु- सक्गता।भट्टा चलं सङ्काए मएवि भट्टिणो पसाएण कीलिदं एव्व ता किं कलाभरणकेण मदोवि मे गरुश्रो पसाओ जं कोस तए ब्ईं एत्थ आलिचित्र त्ति कुविश्रा मे पित्रसही सातरिया ता पसादीशदु दृत्यनेन सुसक्गता- वच्सा सागरिका मया लिखिता सागरिकया च लमिति सचयता प्रसादोपन्यामेन बीजोङ्गेदादुपन्यास दृति। ऋथ वज्रम्। वज्चमिति। यथा रवावत्याम्। वासवदत्ता। फलकं निर्दिश्य। श्िव्नउत्त एसावि जा तुह समोवे एदं किं वसन्तशस्त विखाएं। पुनः ऋ्ञ्जउत्त ममावि एदं चित्तकम् पे- कवन्तीए सीसवे त्रण समुप्पसा दूत्यनेन वासवदत्तया वत्मराजस सागरिकानुरागोङ्गेदनात् प्रत्यवनिष्ुराभिधानं वञ्चमिति। अ्रथ वर्णमंहारः। चातुर्वर्णेति। यथा वीरचरिते ततोयेडऐे।

• भर्वरणं प्श्टया मयापि भर्तुः प्रसादेन क्रीडितमेव तत् किं कर्याभरगेन। वसावषि मे गुरुः प्रसाद: यत् करथं त्वयाइमनामिखि- तेति कुषिता मे प्रियसखी सागरिका तत् प्रसादतां। + चार्य्यपुत्र एवाषि या तव समोपे। एतत् किं वसन्तकस्य वि- ज्ञानं। चार्यपुत्र ममाषि एतत् चित्रकर्म पश्यन्या: शोषंवेदना समृत्पन्ना।

Google

सावनानम्।

परिषदियमषीणामेष छड्डो युधाजित् सह नृपतिरमात्वेरखामपादव दृड्डू:। श्यमविरतयओ्ञो ब्रह्मवादी पुराषः प्रभुरपि जनकानामद्गुरो याचकसे॥ दूत्यनेन सषिचचियामात्यादीनां सक्कतानां वर्णनां वचया

दनाद् वर्णसंहार दति। एतानि च तयोदन प्रतिमुखाक्गानि मुखसन्ध्युपचिप्रबिन्दु- लक्षणावान्तरबीजम हाबोजप्रयव्ञानुगतानि विधेयानि। एतेषां च मध्ये परिसर्पप्रभमवज्जोपन्यासपुष्पाणां प्राधान्यम्। दतरेषां यथासन्भवं प्रयोग दति। ऋ्रथ गर्भसन्धिमाह। गर्भसु दष्टनष्टस्य बोजस्याऽन्ेषणं मुङ्ः। द्ादशाङ्ग: पताका ख्यान् न वा स्यात् प्राप्निसमभावः॥।३३।। प्रतिमुखसन्धी सच्चालच्चरूपतया सोकोद्गित्रस बीजख सविग्रेषाङ्गेदपूर्वकः सान्तरायो खाभ: पुनर्विच्छेद: पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्केद: पुनस् तखैवाSन्चेषएं वारंवारं सोनिरधारितैकान्त- फस्प्राप्याधात्मको गर्भसन्धिरिति। तच सौत्सर्गिकलेन प्रा- प्रायाः पताकाया: अ्रबियमं दर्भयति। पताका व्ान् नवे त्यनेन। प्राप्निसभभवस्तु स्वादेवेति दर्भयति। सादिति। यथा रवावर्खां ततोयेडके वत्मराजस् वासवदत्तालक्षणापायेन तद्वेषपरियरहसागरिकाभिसरणोपायेन व विदूषकवचसा सा- E 2

Digitized by Google

दशरूपं [परिचछे०१।

गरिकाप्राप्याथ्ा प्रथमं पुनवासवदत्तयाविच्केद: पुनः प्राप्तिः पुनर्विच्छेद: पुनरपायनिवारणोपायान्वेवणं नाडसित देवी- प्रसादनं मुक्काऽन्य उपाय दत्यनेन दर्भितमिति। स च द्ाद- शाङ्गो भर्वतत। तान्युद््भिति। अभूताहरणं मार्गा रुपोदाचरणे क्रमः। सङ्गचस्ाऽनुमानं च तोटकाधिवले तथा॥ ३४ ॥। उद्देगसम्भ्रमान्तेपा लक्षणं च प्रणोयते। इति। यथोद्देशं लक्षणमाह। अभूताद्दरएं छद् इति। यथा रव्नावत्याम्। *साधु रे घ्रमच वसन्तत्र साधु। पदिसद्दो तए श्रमचो जोगन्वराचणे दमाए सन्धिविग्ह- चिन्ताए दत्यादिना प्रवेशकेन ग्टहीतवासवद त्तावेषाया: सा- गरिकाया वत्मराजाभिसरणं कुद्म विदूषकसुसङ्गताक्कृप्नका-

भ्रथ मार्गः । मार्गस् ्त्वार्थकीर्तनम् ॥ ३५्॥ दति। यथा रव्नावख्याम्। विदूषकः। दिद्ठिश्रा वड्डसि समोिदभधिकाए कञ्जसिङ्गीए। राजा। वयस् कुशलं प्रि-

• साधु रे चमात्य वसन्तक साधु। कतिभयितत्वयामात्यो यरग-

• दिय्या वर्धसे समीष्टिताम्यधिकया कार्यसिद्या।

Digitized by Google

स्ो०३६] सावलाकम्। २६

यायाः। विदूषकः। *तदरेण सतं ज्जेव्व पेक्तित्र जाणिडिमि। राजा। दर्भनमपि भवष्यति। विदूषकः। सगर्वम्। कीस ए भविस्सदि जस् दे उवहसिदविहफ्फदिबुद्धिविद्दवा त्रहं अ्रमखा। राजा। तथापि कथमिति श्रतुमिच्कामि। विदू- वकः। कर्षे कथयत्येवमित्यनेन यथा विदूषकेष मागरिका- समागमः सचितः तथैव निख्चितरूपो राज्े निवेदित दति तत्त्वार्थकथनान् मार्ग द्वति। श्रथ रूपम्। रूपं वितर्कवद् वाक्यं दूति। यथा रत्षावत्याम्। राजा। ब्रहो किमपि कामिज- नस्य खग्टदिणीसमागमपरिभाविनाऽभिनवं जनं प्रति पच- पातः। तथाहि। प्रणयविभदां दृष्टि वत्रो ददाति न भद्िता घटयति घनं कषठास्नेषे रमान् न पयोधरी। वदति बडो गच्छामीति प्रयत्नष्टताऽप्यह्ो रमयतितरां सङ्केतस्था तथापि हि कामिनी। कथं चिरयति वसन्तकः । किन्त्ु खलु विदितः स्ादवं वृत्तान्तो देव्या दूत्यनेन रवनावलीसमागमप्राप्याभान गुपेनेव देवीभङ्मायास वितर्काद् रूपमिति।

*अचिरेय खयमेव प्रेक्षय जास्यसि। + कथं न भविष्यति यस्य ते उपहसितटइ्स्पतिबुद्धिविभवाडह- ममात्ः।

Digitized by Google

दशरूपं [परिचे०१।

पथोदाहरणम्। सोत्कषं स्यादुदाइतिः। दति। यथा रव्नावस्याम्। विदूषकः। सदर्षम्। ही ही *मो कोसंवीरव्जलाहेणावि ए तादिसा वत्रसासस परितासा श्ामति यादिसो मम सचासादो पिश्रवत्रणं सुणित्र भविस्सृदि त्ति तक्केमीत्यनेन रल्नावलोप्राप्तिवाताऽपि कोशाम्बीराज्य- लाभादतिसचत इत्युत्कषाभिधानादुदाइतिरिति। न्रथ क्रमः । क्रम: सच्चिन्त्यमानाप्रिर दूति। यथा रत्नावत्याम्। राजा। उपनतप्रियाममाग- मोत्वस्याऽपि मे किमिदमत्यर्थमुत्ताम्यति चेतः । त्थवा। तीव्र: सरसन्तापो न तथाऽडदा बाधते यथाऽडसन्नने। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजल्ागमो दिवस: ।। दूति। विदूषकः। आकर्ष। भादि सागरिए एसो पिश्र- वत्रस्सो तुमं ज्जेव उहिसित्र उक्कपठाषिभरं मन्तेदि ता नि- वेदेमि से तुहागमणमित्यनेन वत्सराजस्य मागरिकाममागम- मभिलषत एव भ्रान्तसागरिकाप्राप्रिरिति क्रमः । चथ क्रमान्तरं मतभेदेन।

• भो: कौषम्बीराव्यलाभेनापि न ताटृशो वयस्यस्य परिताष सासीद्यादशा मम सकाशात् प्रियवचनं सत्वा भविष्यतीति तर्कयामि। + भवति सागरिके एव प्रियवयस्यः त्वामेवोदिश्य उत्मकाबिर्भर मन्त्रयति तत्निवेदयामि तस्मे तवागमनं।

Google

झे० १७] सावलाकम्। ३१

भावज्ञानमथाऽपरे।।३६॥ दूति। यथा रव्नावस्याम्। राजा। उपसत्य। प्रिये सागरिके। शेतांशर्मुखमुत्यले तव दृशा पद्मानुकारी करो रभ्ागर्भनिभं तवोरुयुगलं बाह मृणाखापमा। दत्याह्वादकराखिलाङ्गि रभमान् निःश्नङ्कमालिञ्माम् श्रङ्गानि तवमनङ्गतापविधुराषट्रेह्ये हि निर्वापय॥ दत्यादिना दूह तदप्यस्येव बिम्वाधर द्ृत्यन्तेन वासवदत्तया वत्सराजभावस ज्ञातलात् क्रमान्तरमिति। भ्रथ सङ्ह्:। सङ्द: सामदानोकिर दूति। यथा रत्नावन्ाम्। साधु वयस्य साधु दद ते पारि- तोषिकं कटकं ददामीत्याभ्यां सामदानाभ्यां विदूषकस्य साग- रिकासमागमकारिए: सङ्गहात् मङ्गह दृति। श्रथाऽनुमानम्।

त्रभ्यू हो लिङ्गतोऽनुमा। यथा रवावस्याम्। राजा। धिङ्. मूर्ख तत्वत एवाडय- मापतितोऽस्ाकमनर्थः। कुतः। समारूठा प्रोतिः प्रणयबज्मानात् प्रतिदिनं व्यलोकं वीच्चेदं ऊवतमळतपूर्व खलु मया। प्रिया मुखत्यद्य स्फुटमसइनाजोवितमसी प्रक्ृष्टस प्रेम्ण: सवलितमविषह्यं हि भवति।

Digitized by Google

३२ दशरूपं [परिच्छे०१।

विदूषकः। *भो वत्रस्त वासवदत्ता किं करदस्सदि त्ति ए जाणामि। सागरिश्रा उए दुक्करं जीविस्सदि त्ति तक्केमी- त्यच प्रस्ष्टप्रेमसलनेन सागरिकानुरागजन्येन वासवदत्ताया

अ्रथाऽधिवलम्। अधिवलमभिसन्धिः दूति। यथा रत्नावत्याम्। काञ्जनमाला। भिद्रिषि दूशं सा चित्तसालिशा ता वसन्तत्रस्स सखं करेमि छोटिकां ददाति दत्यादिना वासवदत्ताकाच्चनमालाभ्यां सागरिकासुसङ्गता- वेषाभ्यां राजविदूषकयोरभिसन्वीयमानत्वादधिवलमिति। प्रथ तोटकम्। संरब्धं तोटकं वचः ॥३७॥ दूति। यथा रव्नावत्याम्। वासवदत्ता। उपसत्य। मश्रज्ज- उत्त जुन्तमिएं सरिसमिएं। पुनः सरोषम्। 9शञ्जउत्त उट्टेहि किं ऋष्जवि आहिजाईए सेवादुःखमएभवीश्रदि कञ्च- एमाले एदेण ज्जेव पासेण वन्वित्र आणोद्ि एएं दुट्ठवन्हएम्। एदं पि दुट्ठकषत्नं श्ग्गदो करेहि दवत्यनेन वासवदत्ता * भो: वयस्य वासवदत्ता किं करिष्यतीति न जानामि। सागरिका पुनर्दुष्करं जीविष्यतीति तर्कयामि। t छे भर्टदारिके इयं सा चित्रशालिका तत् वसन्तकस्य संजां करामि। चार्यपुत्र युक्कमिदं सद्शूमिदं। S चार्यपुनात्तिक किमद्यापि आभिजात्या: सेवादुःखमनुभूयते। कासनमाले एतेनैव पाशेन बद्धानयैनं दुषब्राह्मयं। एतामपि दुछ- कन्यकामग्रत: कुर।

Digitized by Google

सावलाकम्।

रणं तोटकमुक्म्। चथा व वेणीसंहारे। प्रयन्नपरिबोधितः सुतिभिरद्य भेषे निभास्। दत्यादिना। ष्टतायुधो यावदइं तावदन्यैः किमायुघेः। दृत्यन्तेनाऽन्यान्यं कर्णाश्वत्थाच्ता: संरव्वचसा सेनाभेदकारिणा पाएडवविजयप्राप्याश्ान्वितं तोटकमिति। ग्रन्थान्तरे तु। ताटकस्याऽन्यथाभावं ब्रुवतेऽधिवलं बुधाः। यथा रव्नावत्याम्। राजा। देवि एवमपि प्रत्यचटृष्टव्यणीक: किं विज्ञापयामि। आतावतामपनयामि विलन एव लाचावतां चरंपयोसतव देवि मूधा। कोपोपरागजनितां तु मुखेन्दुबिम्वे इ्तुं चमो यदि परं करुण मयि स्ात्॥ संरब्वचनं यत् तु तोटकं तदुदाइतम्। यथा रवावख्याम्। राजा। प्रिये वासवदत्ते प्रसीद प्रसीद। वासवदसता। अ्शूि धारयन्ती। *शव्नउत्त मा एवं भण ऋलसङ्न्तादूं खु एदाड्ट त्रकखरादं तत। यथा च वेणीमंहारे। राजा। न्ये सुन्दरक कचित् कुशलमङ्ग्राजस्य। पुरुषः। कुसलं सरोरमेत्तकेण। राजा। किं तख किरोटिना इता

• चार्य्यपुत्र मैवं भय वन्यसंक्रान्तानि खल एतान्यक्षरायोति। + कुशनं शरीरमानवेय। 14

Google

दशरूपं [परिच्के०१।

घोरेयाः । चतः सारथिः। भभ्नो वा रथः। पुरुषः। *देव पा भग्गो रह्ो भग्गो से मणोरहो। राजा। ससभ्ुमम्। कथमित्येवमादिना संरव्वचसा तोटकमिति। त्रथोद्वेगः। उद्देगोडरिक्ठता भीति: यथा रवावत्याम्। सागरिका। आ्रत्मगतम्। कहं त्र किदपुष्ेहिं पत्तणे दच्छाए मरिउं पि ए पारीश्दि। दत्यनेन वामवदस्तातः सागरिकाया भयमित्युद्देगः। यो हि यसाऽप- कारी स तस्ाऽरिः। यथा च वेणीसंहारे। सतः। श्ुत्वा सभयम्। कथमासन्र एवाडसा करवराजपुतमदावनोत्पात- मारतो मारुतिरनुपलब्धसञपस्य महाराजः। भवतु दूरमप- इरामि सन्दनम्। कदाचिदयमनार्या दुःशासन दरवाडरिि- सपनार्यमाचरिव्यतीति तरिक्वता भीतिरुद्वेगः। ग्रथ सम्मम: । भङ्ाचासौ च सम्भ्रमः। यथा रवावस्याम्। विदूषकः । पशन्। का उप एगा । ससम्थमम्। कधं देवी वासवदत्ता प्त्ताएं वावादेदि। राजा। ससम्सममुपसर्पन्। काडसा काऽसावित्यनेन वासव- दत्ताबुद्धिग्टद्ीताया: सागरिकाया मरणाभङ्मया सम्सम

• देव न भभा रथ, भभोऽस्य मनोरथ:। + कथमक्कतपुखैरत्मन इच्छया मर्तुममि न भूक्ते। 1 का पुनरेषा। कथं देवी वासवद चात्मानं व्यापादयति।

Google

सावलाकम्।

इूति। चथा च वेपीमंहारे। नेपथ्े कलकसः । म्रन्वत्ामा। ससम्समम्। मातुल मातुख कटं एव आातु: प्रतिज्ञाभङ्गभीर: किरोटी समं बरवर्षदुयोधनराधेयावभिट्रवति। सर्वथा पीन शोषितं दुःभासनस भीमेनेत्यान्द्टा। तथा प्रविय्व सम्खान्ः सप्रहार: सतः। चायतां चायतां कुमार इति चासः। दत्येतान्यां चामनक्धाभ्यां दुःशसनट्रोपवधसूरचकाम्यां पाण्व- विजयप्रापयाशन्वितः सम्सम इति। म्थाSSच्षेप:। गर्भबीजसमुङ्गेदादाक्षेप: परिकीर्तितः ।।३८ ।। यथा रत्नावस्याम्। राजा। वयस्य देवीप्रसादनं मुक्का नाऽन्यमचोपायं पश्यामि। पुनः क्रमान्तरे सर्वथा देवीप्रसा- इनं प्रति निश्रत्याभोभता: सः। पुनस्तत् किमिड स्थितेन देवीमेव गत्वा प्रसाद्यामीत्यनेन देवीप्रसादायत्ता साग-

वेणीसंहारे। सन्दरकः। *बहवा किमेत्थ देव्वं उत्रालह्ामि तस कसु एदं पिभच्छदविदुरवभ्रषवीत्रस परिभृद्पिदा- महरिदोवद्सङुरसत सउषिय्पो च्काइणाहूटमूलस कूडविस- साहिणो पञ्चालीकेसम्इणकुसुमसत्र फलं परिबमेदि।

• खथवा किमन्र दैवमुपालभामि तस्य सन्ेतत् निर्भर्त्सितबिदुर- वचनबीजस्य परिभूतमितामइष्टितोपदेशापुरस्य प्रकुनिप्रात्साइना- रुमूलस्य कूट विषशाखिनो पाचाजीवेभयइयकुसमस्य पर्व परि- वर्मात। r 2

Digitized by Google

दभूरूपं [परिच्छे०१।

इूत्यनेन बीजमेव फलोम्मुखतयाSSचिप्यत इत्याचेपः । एतानि दवादभ गभाङ्गानि प्राथ्ाभाप्रदर्शकलेनेपनिबन्ध- नीयान्येषां च मध्ये अभताहरणमार्गताटकाधिवलाचेपाणं प्रा- धान्यम्। दूतरेषां वथासनवं प्रयोग दृति साङ्गा गर्भसन्विरुत्रः। भ्रथाऽवमर्भः ।

क्रोधेनाऽवम्टशेद् यच व्यसनाद् वा विलोभनात्। गर्भनिर्भिन्नबीजार्थः सेो5वमर्शौडङ्रमङ्गद्वः ॥३८॥

श्वमर्भनमवमर्शः पर्यालोचनम्। तच् च क्रोधेन वा व्यम- नाट् वा विलोभनेन वा भवितव्यमनेनाऽर्थेनेत्यवधारितैका-

मर्थः। यथा रव्नावत्यां चतुर्थेडङ्े। अगयिविद्रवपर्यन्तो वासव- दत्ताप्रसत्या निरपायरव्नावलीप्राप्यवसायात्मा विमर्भा दर्शि- नः । वथा च वेणीसंहारे। दुर्योधनरुधिराक्रभीमसेनागम- पर्यन्त: । तीर्णें भीभमशदधा कथमपि ट्रोपनले निर्वृते कर्णाशीविषभागिनि प्रभमिते अल्ेऽपि याते दिवम्। भीमेन प्रियसाहसेन रभसादल्यावभेषे जये सर्वे जीवितसंभयं वयममी वाचा समारोपिताः॥ द्ूत्यच खन्यावभरेषे जय इत्यादिभिर्विजयप्रत्यर्थिसमस्तभीआ्ादि- महारथवधादवधारि तैकान्तविजयावमर्भनादवमर्शनं दर्षित- मित्यवमर्भसन्धि:।

Google

झो० ४१] सावलोकम्।

तचाऽपवादसम्फेटा विद्रवद्रवभक्तयः। द्युतिः प्रसङ्गम्क्लनं व्यवसायो विरोधनम्। प्ररोचना विचलनमादानं च त्रयोदंश ।।४० ।। यथोद्देशं लक्षपमाह। दोषप्रख्याऽपवाद: स्यात् यथा रन्नावत्याम्। सुसङ्गता। *सा खु तवसतिणी भट्टि- सीए उन्नदूषिं सोश्रादत्ति पवादं करिश्र उवत्थिदे बद्ूरत्ते प आणीशदि कहिंपि पीदेन्ति। विदूषकः। सोद्विगम्। शरदि- शिग्विएं क्खु कधं देवीए। पुनः। भो वश्रस्त मा खु ब्रष्लधा सभ्भावेदि। सा खु देवीए उज्नदूणीए पेसिदा। अदो अ्रप्पिश्रं त्ति कहिदं। राजा। शददो निरनुरोधा मयिं देवीत्यनेन वासवदत्तादोषप्रस्ापनादपवादः । यथा च वेणीमंहारे। युधिष्ठिरः। पाच्चालक कचिदासादिता तसय दुरात्मनः की- रवापसदस्य पदवी। पाच्ालक:। न केवलं पदवी स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्थपातकप्रधानहेतुरूपलब्ध दूति दुर्यो- धनस्य दोषप्रख्यापनादपवाद दति।

• सा खल तपखिनी भट्टारिकया उष्जयिनीं नीयत इति प्रवादं कत्वा उपस्थितेऽर्धरात्रे नानीयते कुत्रापि नीतेति। + सतिनिरष्टयं खल कथं देवा। भा वयस्य मा खल कान्यथा सम्भावय। सा खल देव्या उन्नयिन्यां प्रेषिता। कातोऽप्रियमिति कथितं।

Google

दभरुपं [परिे०।

श्रथ सम्फेट:। सम्फेटो रोषभाषणम्। दति। यथा वेणीसंहारे। ो कौरवराज हतं बन्धुनान्रदर्भन- मन्युमा मैवं विषादं छथा:। पर्याप्ता: पाएवाः समरायाइ- ममहाय दति। पख्ानां मन्यसेडस्माकं यं सुयोधं सुयोधन। दंभितस्ान्तभस्तस्य तेन तेडसु रणोत्वः॥ दत्यं श्रुत्वाऽस्रयात्मिकां नित्चिप्य कुमारयोदिंष्टिमुत्तवान धा- र्तराष्ट्र:। कर्णदुःनासनवधात् तुख्यावेव युवां मम। नप्रियोऽपि प्रियो यो्ड्ध ल्मेव प्रियसाइमः।। द्त्युत्थाय च परस्परक्राधाधिनेपपरुषवाक्कलह प्रस्तावितघोर-

जयबोजान्ययेन सम्फेट दति। भ्रथ विद्रव: । विद्रवो वधबन्धादिर् यथा इलितरामे। येनाSSवव्य मुखानि सामपठतामत्यन्तमायामितं बाल्ये येन इताप्षसचवलयप्रत्यपएः क्रोडितम्। युभ्नाकं रदयं स एष विभिखैरापूरितांसखलो। मूर्च्काघारतमः प्रवेभविवभो बध्वा लवो नीयते।। यथा च रत्नावस्याम्।

Digitized by Google

सो.8१] सावनाकम्। ३६

कुर्वन क्रीडामहीप्रं सजलजलधरश्यामखं धूमपातैर

इत्यादि। पुनर्वासवदत्ता। *अञ्जउत्त ए कवु अहं ऋत्तणो का- रणदो भणाममि। एवा मए पिग्विएहित्रश्ाए सत्जदा साग- रिश्रा विवव्वदि द्त्यनेन सागरकावधबन्धाग्रिभिविद्रव दति। श्रथ ट्रव: । द्रवो गरुतिरस्कृतिः। ४१ ।। इति। यथोत्तरचरिते। वृद्धाखेन विचारथीयचरितासिष्ठन्तु ऊं वर्तते सन्दस्तोदमनेडय्यखण्डयमसो लोके मदान्तो हि ते। यानि बीषकुतोमुखान्यपि पदाव्यामन् खराघोधने

इूत्यनेन खवो रामसय गुरोस्तिरस्कारं ऊतवानिति द्रव: । यथा व वेषीसंहारे। युधिषठिरः। भगवन् छृष्णाय्रज सुभट्राभ्रातः। ज्ञातिप्रीतिर्मनसि म छवता चचियाणां न धर्मो रुढं सस्यं तदपि गणितं नाऽनुजस्या्डर्जुनेन। तुखः कामं भवतु भवतः भिष्ययो: खेहबन्धः को5यं पन्था यदसि विगुण मन्दभाग्ये मयीत्थम्।।

• चार्य्यपुत्र न खलु काहमात्मनः कारमादु भगामि। एवा मया निर्षयवृदयया संयता सागरिका विपद्यते।

Digitized by Google

दशरूपं [परिष्े०१।

दत्यादिना बलभद्रं गुरुं युधिष्टिरसिरसृतवानिति ट्रव: । अ्थ पति:। विरोधभमनं र्भाक्तिस् दूति। यथा रव्नावस्याम्। राजा। सव्याजे: अपथेः प्रियेए वचसा चित्तानुदृत्त्याऽधिकं वैलच्चेप परेष पादपतनैवाके: सखीनां मुङः। प्रत्यापत्तिमुपागता न हि तथा देवी रदन्या यथा प्रचाल्येव तयैव बाष्पसलिले: कोपोऽपनीतः खयम्।।

किः। वथा चोत्तरचरिते। सवः ग्राह। विरोधो विश्रान्तः प्रसरति रसा निर्वृतिघमस् तदादत्यं क्वारडपि ब्रजति विनय: प्रक्रयत माम्। झटित्यम्तिन् दृष्टे किमपि परवानस्ि यदि वा महार्घस्तीर्यानामिव दि महतां कोऽप्यतिशयः।। श्रथ द्युतिः। तर्जनोदेजने द्ुतिः। यथा वेणीमंहारे। एतच् च वचनमुपश्रुत्य रामानुजस्य

सहत्तनक्रगाहमालाड सरः सलिलं भैरवं चगर्जिता कुमार-

जन्मेन्दोरमखे कुले व्यपदिभस्द्याऽपि धत्से गदां मां दुःभासनकोष्पशोषितसुराचीवं रिपुं भाषसे।

Digitized by Google

खो०8२] सावजोकम्।

दर्पान्धो मधुकैटभदिषि हरावययुड्धतं पेष्टसे मचासान् नृपभो विहाय समरं पङ्ेडधुना खीयसे।। इत्यादिना त्यकात्थितः सरभसमित्यमेन दुर्वचनजखावलोड- माभ्यां दुर्येधनतर्जमोद्ेजनकारिभ्या पाण्डवविजयानुकूख- दुर्येोधनात्थापन हेतुभ्यां भीमस्य दुतिरुक्रा। श्रथ प्रसङ्गः । गुरुकीर्तनं प्रसङ्गभ् दति। यथा रवावस्याम्। देव याइसा सिंहलेग्वरेण खदुचिता रवावली नामाऽडयुभतो वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्तेत्यनेन रवावत्या लाभामुकूलाभि- जनप्रकाशिना प्रसङ्गद् गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः। तथा मच्छकटि- कायाम्। चाण्डालकः। *एस सागलद्स्तसस्र सुश्नो ऋ्रष्जविष इत्तसा पन्ू चालुदस्तो वावादिदुं वज्भट्ठापं फीश्दि। एदेण किख गणिया वसन्तसेण सुकललोभेण वावादिदत्ति। चाहदस्त: । मखननतपरिपूतं गोचमुद्धासितं यत् सदसि निबिडपैत्यब्रह्मघोषे: पुरस्ात्। मम निधनद्भार्या वर्तमानस पापैस् तदस दुभमनुष्यैर्धुव्यते घोषणायाम्।।

• एघ सागरदस्तस्य सुत कार्य्यविनयदत्तस्य नप्ता चायदत्तो व्यापा दयितुं बध्यस्थानं मोयते। एतेन किल गमिका वसन्तसेना सुवर्स. नोभेन व्यापादितेति। G

Digitized by Google

दश्रूपं [परिच्े०।

दूतयनेन चारदस्तवधाभ्दयामुकूखं प्रसङ्गाद् गुरुकीर्तनमिति

न्रय इसनम्। छलनं चाइवमाननम्॥। ४२ ॥ यथा रवावस्याम्। राजा। प्द्दो निरनुरोधा मवि देवी- त्यमेन वासवदत्तया दष्टासम्पादनाट् वत्मराजस्याऽवमाननाच् इखनम्। यथा च रामाभ्युदये सीताया: परित्यागेनाऽव- मानमाच् छखनमिति। भथ व्यवसायः। . व्यवसायः खशत्यक्ति: यथा रवनावत्याम्। ऐन्ट्रजालिक:। *किं धरणीए मित्रक्को आशासे महिहरो जले जलणो। मज्मएहमि पश्रोसा दाविज्जउ देषि प्रणत्तिं।। घहवा किं वजषा जम्पिएण। मज्क पदूषा एसा भणामि हिश्रएण जं महसि दडं। तं ते दावेमि फुडं गुरुणो मन्तप्पद्दावेष॥

वेणीसंहवारे। * विं धरख्ां म्गाप, व्ाकाशे महीधरो, जले उ्वलनः । मध्याके प्रदोषो दर्श्यतां देषि वाघम्तिं॥ चचवा मिं वजना जल्पितेन। मम प्रतिघेषा भगामि हृदयेन बदु वाष्कसि डषु। तत्ते दर्भयामि स्फुटं गुरोर्मन्त्रप्रभावेय।

Digitize Google

सावणोनम्।

नूनं तेनाऽय वोरेष प्रतिज्ञाभङ्गभोरणा बध्यते के अपाभस्ते स चाऽस्याSSकर्षणे चमः ॥। दत्यनेन युधिष्ठिर: खदण्डमत्रिमाविष्करोति। अथ विरोधनम्। संरव्धानां विरोधनम्। दूति। यथा वेणीमंहारे। राजा। रेरे मरत्तनय किमेवं वृद्स राज: पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म साघसे। अपि थ। लष्टा केशेषु भार्या तव तत च पथास्तस्य राज्सयोवी प्रत्यनं भूपतोनां मम भुवनपते राज्जया दूतदायी। अ्म्तिन् वैरानुबन्धे तत किमपळवतं तेरईता ये नरेन्द्रा: बाक्कोर्वीर्यातिसारद्रविषगुरुमदं मामजिलैव दर्पः॥ भीम: क्रोधं माटयति। अर्जुनः। आर्य प्रसोद किमन्र क्रोधेन। अप्रियाषि करोत्येष वाचा मतो न कर्मणा। इतभ्राटमता दुःखी प्रलापेरख् का व्यथा। भीमः। घरे भरतकुलक लङ्ग। दैव किं न विसजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुप्रलापिन्। विधवं गुरु न कुरुतो यदि मत्कराग- निर्भिद्यमानरणिताखििनि ते भरीरे॥ श्रन्यच् च मूढ। शोकं स्त्रीवम् नयनसखिलैरयत् परित्याजिताडसि धातुर्वनस्सविदखमे यच् च साचीद्ततोऽसि। . G 2

Digitized by Google

88 दशरूयं [परिच्छे०१।

आसीदेतत् तव कुमृपते: कारणं जीवितस् कुड्धे युभस्कुलकमलिनीकुख्जरे भीममेने।। राजा। दुरात्मन् भरतकुलापसद पाणवपभे नाऽइं भवानिव विकत्थनाप्रगलभः । किन्तु। द्रत्यन्ति न चिरात् सुप्नं बान्धवास्ां रणाङ्गणे। .

दत्यादिना संरव्योर्भीमदुर्येधनयो: खमत्वयुक्तिर्विरोधनमिति। ऋ्रथ प्रोचना।

सिद्धामन्त्रपता भाविदर्भिका स्यात् प्ररोचना।

यथा वेणीमंहारे। पास्ाखक:। त्हं च देवेन चक्रपाणि- नेत्युपक्रम्य कतं सन्देहेन। पूर्यन्तां सलिलेन रत्नकलभा राज्याभिषेकायते छृष्णाडत्यन्तचिरोज्कि ते व कबरीबन्धे करोतु चपम्। रामे शातकुठारभासुरकरे चचद्रुमोच्केदिनि क्राधान्धे च टकोदरे परिपतत्याजी कुतः संभयः॥ दत्यादिना मङ्गलानि कर्तुमाज्जापयति। देवो युधिष्ठिर द्वत्य- न्तेन द्रोपदीकेथसंयमन युधिष्ठिरराज्याभिषेकयोभी विनेरपि सिद्धलेन दर्षिका प्ररोचनेति। ऋ्रथ विचलनम्। विकत्थना विचलनम् यथा वेणीमंदारे। भीमः। तात श्रम्। .

Digitized by Google

खो०8₹] सावनाकम्।

सकलरिपुजयाथा यज बड्डा सुतेसे हणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोक:। रणभिरसि निइन्ता तख राधासुतस्य प्रणमति पितरी वां मथ्यमः पाण्वोऽयम्। ऋपि च। तात। पूर्णिताभेषकीरव्यः चीबो दुःभासनासजा। भङ्गा सुयोधनखोवर्भी मोडयं भिरयाऽख्ति॥ दत्यनेन विजयबीजानुगतखगुणाविष्करपाद् विचलनमिति। यथा च रत्नावस्याम्। यागन्वरायणः । देव्या मदचनात् यथाऽम्युपगतः पत्युर्वियोगसदा या देवसय कलनसदटनया दुःखं मया खापिता। तखा: प्रीतिमयं करिष्यति जगत्खामित्वलाभ: प्रभो: सत्यं दर्भयितुं तथापि वदनं शक्रोमि नो ल्जया॥ दूत्यनेमाऽन्यपरेण्रडपि योगन्वरायणेन मया जगत्खामिला- नुबन्धी कन्याखाभो वत्सराजस्य रत दति खगणानुकीर्तनात् विचलनमिति।

श्ादानं कार्यसङ्रचः।। ४३।। दूति। यथा वेणीसंहारे। भीमः। ननु भो समन्तपख्चक- सच्ारिण:। रचे नाऽहं न भूतं रिपुरुधिर जलान्नाविताङ्ग: प्रकामं मिस्तीणोर प्रतिज्ञाजलनिधिगहन: क्रोधन: पचियोडि।

Digitized by Google

दशरूपं [परिचे०१।

भो भो राजन्यवीरा: समरमिखितनिसादग्वशेषा: तं वस् चासेनानेन खीनेइंतकरितुरगान्तवंतैरासते यत्।। इत्यनेन समसरिपुवधकार्यस्य सङ््द्ीतलादादानम्। यथा च रतावब्याम्। सागरिका। दिशोऽवलोक्य। *हिद्ठिय्ा सम- नादो पव्जलिदो भत्रवं डत्रवदो श्रब्ज करिसादि दुक्ावसाप- मित्यनेमाऽन्यपरेण्डपि दुःखावसानकार्यस्य सक्हादादानम्। यथा च जगत्खामित्वखाभः प्रभारिति दर्ष्वितमेवमित्येतानि चयोदभवमशीङ्गानि। तचैतेषामपवाद भत्तिव्यवसायप्ररोष- नादानानि प्रधानानीति। थ निर्वहणसन्धिः।

बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीणा यथायथम्। ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यच निर्वद्णां दि तत्॥४४ ॥ यथा वेणीमंहारे। कस्ुकी। उपसत्य सहर्षम्। मह्दा- राज वर्धसे वर्धसे नयं खलु कुमारभीमसेन: सुयोधनच्तजारू- पीछ्वतमकलभरीरो दुर्खचव्यतिरित्यादिना ट्रोपदीकेशसंय- मनादिमुखसन्ध्यादिबोजानां निजनिजस्थानोपचिप्ताना मेका- रथंतया योजनम्। यथा च रत्नावर्ख्यां सागरिकारता- वलीव सुभतिबाभ्नव्यादीनामर्थानां मुखसन्ध्यादिषु प्रकीर्णनां वत्सराजैककार्यार्थतम्। वस्ुभतिः। सागरिकां निर्वष्ीऽप-

• दिध्या समन्तात् प्रज्वलितो भगवान् जतवदोद्य वरिष्यति दुःखावखानं।

Digitized by Google

ओो०:] सावलोकम्।

वार्य। बाम्व्य सुमदृशीयं राजपुच्या रत्यादिना दर्भितमिति निर्वहपसन्धि:। प्रथ तदभुगनि।

सन्धिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। प्रसादानन्दसमयाः कवतिभाषापगूदनाः। पूर्वभावोपसंद्ारी प्रशस्तित्व चतुर्दश॥ ४५॥

सन्धिर्बो जोपगमनं

दति। यथा रवावत्याम्। वसुभूतिः। बाभ्रव्य सुसदृभीयं राजपुच्ा। बाभ्रव्यः। ममाऽय्येवमेव प्रतिभातीत्यनेन नायि- काबोजोपगमात् सन्धिरिति। यथा च वेणीमंदारे। भीमः। भवति यज्ञवेदिसभभवे सरति भवती यत् तन् मयोक्रम्। चसह्वुजभ्रमित चण्डगदाभिघात- ससूर्णितारुयुगलस्य सुयोधनस्य।

उन्तंसयि्यति कचांसव देवि भीम:। द्त्यनेन मुखोपचिप्रस्य बीजस्थ पुनरुपगमात् सन्धिरिति। ्रथ विबाध: ।

विबोध: कार्यमार्गपम्। यथा रवावस्याम्। वसुभूतिः। निरुष। देव कुत दयं

Digitized by Google

दशूरूपं [परिक्े०१।

कन्यका। राजा। देवी जानाति। वासवढ़त्ता। *भव्जउत्त एसा सागरादो पाविश्रत्ति भणिम ब्रमचजोगन्वरात्रणेण मम इत्थे निरिदा। मदो जजेव सागरिया्त्ति सद्दावीर्भाद। राजा। आात्मगतम्। योगन्वरायणेन न्यक्षा। कथमसा ममाSनिवेद्य करिव्यतीत्यनेन रन्नावलीखन्तणकारयान्वेववाद् विबोधः । यथा च वेणीमंहारे। भीमः। मुख्त मुखत मामार्यः चणमेकम्। युधिष्ठिरः। किमपरमवभिष्टम्। भीमः। सुमहदवभिष्टम्। संयमयामि तावड्नेन दुःनसनभोषितो- चितेन पाषिना पास्ाख्या: दुःभासनावकष्टं केशहस्म्। यु- धिषठिरः। गच्छतु भवान्। अनुभवतु तपखिवनी वेणीमंहा- रमित्यनेन केशसंयमनकार्यस्याऽन्वेषणाद् विबोध दति। ऋ्रथ ग्रथनम्। ग्रथनं तदुपच्तेपो यथा रक्ावत्याम्। योगन्वरायणः। देव चम्यतां यद् देवस्याडनिवेद्य मयैतत् लतमित्यनेन वत्राजस्य रत्नावलीप्रा- पणकार्योपचेपाद यथनम्। यथा च वेणोसंहारे। भीम:। पाचालि न खलु मयि जोवति संचर्तव्या दुःशासनविलुखिता वेणिरात्मपापिना। तिष्ठतु तिष्ठतु। खयमेवाऽहं संहरामी- त्यनेन ट्रापदीकेशसंयमनकार्यखयोपचेपाद् गथनम्।

• चार्य्यपुत्र एवा सागरात् प्राप्तेति भमित्वाSमात्ययागन्वरायबेन मम इखे निद्िता, वात एव सागरिकेति पब्धते।

Digitized by Google

क्ो.80] सावनानम्।

अ्रच निर्यय:। इनुभूतास्या तु निर्णयः ॥ ४६॥ यथा रलावस्थाम्। योगन्वरायणः। छताख्तषि:। देव श्रूयतामियं सिंहलेश्वरदुदिता सिद्धादगेनोपदिष्टा योऽखाः पाणिं यशोव्यति स सार्वभोमो राजा भव्वति। तम्पत्यया- दसाभि: खाम्यर्थे बञनः प्रार्थ्यमानाऽपि सिंहखेनरेण देव्या वासवदस्तायाचित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता तदा सावणिके देवी दग्धेति प्रसिं्धिमृत्याद्य तदन्तिकं बाभ्रव्य: प्राित दृत्यनेन यौगन्वरायणः खामुभृतमर्थ ख्थापितवानिति निर्णयः । यथा च वेणीसंहारे। भीमः । देव देव अ्रज्ञातमत्र्ेर काडय्याडपि दुर्याधनइतकः। मया दि तखय दुरातनः। भूमा चिश्रा शरोरं निद्धितमिदमसबन्दनाभं निजाफ्ठ लक्ष्मीराये निषिक्ा चतुरृदधिपयःसीमया सार्धमुव्या। भृत्या मिरचाणि योधा: कुरुकुलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्री नामैकं यद् ब्रवीषि च्तितिप तदधुमा धार्तराइ्ट्रस्य भ्ेषम्।। द्त्यमेन खानुभूतार्थकथमान् निर्णय दृति। अरथ परिभाषपम्। परिभाषा मिथा जन्पः यथा रत्नावस्याम्। रवावली। आ्रात्मगतम्। *कभ्राव- राधा देवीए ए सक्कणोमि मुद दंविदुं। वासवदत्ता।

• छुतापराधा देवा न एक्रोमि मुखं दर्भयितुं। H

Digitize Google

दशरप [परिचेन।

सासम्। पुन्बाह प्रसार्य। पहि अयि सिट्ठुरे ददाणीं पि वन्धुसिष्ोहं दंसेदि। अपवायं। त्रव्जउत्त खव्जामि क त्रईं दूमिणा पिसंसचतणेण ता सज्ज त्रवशोष्ि से वन्धयं। राजा। बथाऽडह देवी बन्धनमपनयति। वासवदत्ता। वसुभूर्ति नि- र्दिय्य। श्िव्न अमचयोंगन्वरायणेष दुज्जलोकदन्हि जेए जाएन्तेण वि पार्भकद मित्य नेमाइन्यान्यवचनात् परिभाषसम्। यथा च वेणीसंहारे। भीमः । छष्टा येनाऽसि राजां सदसि नृपशडुना तेन दुःभासनेन। इत्यादिना काइसे भानुमती नोपइसति फाण्डवदारानित्य- सेम भाषणात् परिभाषपम्। ऋथ प्रसाद:। प्रसाद: पर्युपासनम्। इति। यथा रवावस्ाम्। देव सम्यतामित्यादि दर्भितम्। यंथा प वेणीमंहारे। भीमः । ट्रौपदीमुपसृत्य। देवि पाख्चाल- राजतनये दिध्या वर्धसे रिपुकुलचयेनेत्यनेन द्रापधा भोम- सेनेमISSराधितलात् प्रसाद इति।

श्रानन्दो वाञ्कि तावाप्नि: इति। यथा रल्नावख्य्याम्। राजा। यथाऽडद देवी। रवावरली * रहि चयि निकुरे इदानीममि बन्धुसेहं दर्शय। वार्य्यपुत्र अब्जे खलु काहमनेन नभूंसलेन तत लघु कापनयास्या बन्धनं। + चार्य्य चमात्वयोगन्वरायमेन दुर्जनीद्ततास्मि येन जानताडपि भर्चा्क्षत मिति।

Digitized by Google

सावलाकम्।

मशाति। यथा प वेणीमंहारे। द्रीपदी। *पाध विषमरि- दन्दि एदं वावारं बाधस पसादेण पुणो सिक्छिसं। केनान् बप्नाति। दत्यान्यां प्रार्थिंतरव्ावली प्रापप्रिकेवसंयमनचोर्ववस

भथ समयः। समयो दुःखनिर्गमः॥89n दति । यथा रवावध्याम्। वासवदत्ता। रन्नावब्ीमाषिञ्। समस्ससर वहिणिए द्रत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःख- निर्गमात् समयः । यथा व वेषोसंहारे। भगवन् कुतलख विजयादन्यद् यख भगवान् पुराणपुरुषः खयमेव नारायण मङ्गलान्याशाखे। छतगुरूमइदादिचोभस भूतमूति गुणिनमुदयनान्रस्यानहेतु प्रजानाम्। भ्जममरमचिन्यं चिन्तवित्वाऽपि न लां भवति जगति दुःखी किं पुनर्देव टृष्टा ॥ दत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापयमं दर्भयति। चथ छ्ततिः । ऊतिर्लव्धार्थशमनं इति। यथा रवावख्याम्। राजा। को देव्या: प्रसादं म

• नाय विस्मुतास्मि एवं व्यायारं माथस्य प्रसादेन पुनः प्रिचि- व्यामि। + समान्सि्ि २ भगिनिके रति। # 2

Google

५ू२ दशरूपं [परिच्े०१।

बड्मन्यते। वासवदत्ता। *शव्जउत्त दूरे से मादुउलं ता तधा करेसुं जधा व्धुतएं न सुमरेदीत्यन्योन्यवचसा लव्धायां रवावस्यां राज: सुसिष्टये उपभ्रमनात् क्वतिरिति। यथा च वेणीमंहारे। कृष्पः । एते खलु भगवन्तो व्यासवाल्मीकीत्या-

मङ्गसेः खिरोकरणं छ्यति:। न्रथ भाषषम्। मानाद्याप्निन्च भाषणम्। दूति। यथा रव्नावद्याम्। राजा। वतः परमपि प्रियमस्ति।

सारं सागरिका ससागरमह्ीप्राश्येकहेतु: प्रिया। देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीखाभाज् जिता: कोशलाः किं नाडसि तयय सत्यमात्यवषभे यस्े करोमि स्पृहाम्। दूत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद् भाषणमिति। अ्रथ पूर्वभावोपगूडने।

इति। कार्यदर्भनं पूर्वभावः। यथा रत्नावत्याम्। यागन्धरा- यपः। एवं विज्ञाय भगिन्या: सम्प्रति करणीये देवी प्रमा- गम्। वासवदत्ता। फुडं क्जेव किं ए भर्णेस पडिवाएहि से रतणमालं त्ति दत्यनेन वत्सराजाय रवावली दीयतामिति चार्य्यपुत्र दूरे बस्या माळकुलं तत्तथा कुरम् यथा बन्धुजनं न सरति। + खुटमेव मिं न भवसस प्रतिपादयास्यै रत्नमालामिति।

Digitized by Google

सावनोकम्।

कार्यस्य यौगन्वरायणाभिप्रायानप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्भ- नात् पूर्वभाव दति। बद्भतप्राप्निरपगूइनम्। यथा वेषीसं- हारे। नेपथे। महासमरानखद्ग्घभ्रेषाय खसित भवते राज- न्यलाकाय। क्रोधान्धेर्यस मोचात् पतनरपतिभि: पाष्पुतः छ्वतानि प्रत्यामं मुककेशान्यनुदिममधुना पार्थिवान्तःपुराणि रृष्णाया: केव्रपाथः कुपितयमसखो धूमकेतुः कुरूणां दिय्या बङ्धू: प्रजानां विरमतु निधनं खस्ति राजन्यकेम्य:। युधिष्ठिरः। देवि एष ते मूदजानां संचारोभिनन्दितो नभसलचारिणा सिङजने ने त्येतेनाऽद्भुतार्थप्राप्निरुप गूहनमिति। लव्धार्थभमनात् कृतिरपि भवति। श्रथ काव्यमंहार:। वराप्नि: काव्यसंचार: दूति। यथा। किं ते भूयः प्रियमुपकरोमीत्यनेन काव्यार्थ- संहरणात् काव्यसंहार इतति। भ्थ प्रथसित: । प्रभस्तिः पुभभंसनम् ॥४८॥ इति। यथा वेणीसंहारे। प्रीततरखेट् भवान् तदिदमेवमस्ु। ऋक्ृपपमति: कामं जोव्याज् जनः पुरुषायुषं भवतु भगवन् भत्रिर्द्वेतं विना पुरुषोत्तमे। कलितभुवनो विद्द्न्धुर्गुणेषु विभ्रेषवित् सततसुछती भूयाद् भूप: प्रसाधितमण्डरूः ॥

Digitized by Google

दशरूपं [परिचे०श।

दति शुभभंसनात् प्रभस्ति:। दत्येतानि चतुर्दन निर्वहणाक्गानि। एवं चतुःषच्क्गसमन्विता: पञ्चसन्धयः प्रतिपादिताः। षट्प्रकारं चाजङ्गानां प्रयोजनमित्याह। उक्ताङ्गानां चतुःषष्टिः षोढा चैषां प्रयोजनम्। इति। कानि पुनस्ानि षट्प्रयोजनानि। दष्टस्याऽर्थस्य रचना गोप्यगुप्ति: प्रकाशनम्। राग: प्रयोगस्याऽSध्चर्य वृत्तान्तस्याऽनुपत्तय: ॥।४/।। दूति। विवचितार्थनिबन्धनं गोपयार्थगोपनं प्रकाश्यार्थप्रकाश- नमभिनेयरागर्वा्ट्टिस्मत्कारितं व काव्यसेतिटृत्तस विसर दत्यङ्ग: षट्प्रयोजनानि सम्पाद्यन्त दूति। पुनर्वस्तुविभागमा। द्वेधा विभाग: कर्तव्यः सर्वस्याSपोद्द वसतुनः। सच्मेव भवेत् किश्चिद् दृश्यश्रव्यमथाऽपरम्॥५ू०॥ दूति। कीट्टक सच्यं कीटूक् दृशश्रव्यमित्याह। नोरसेऽनुचितस्च संसच्ो वस्तुविस्तरः। दश्यस्तु मधुरोदात्तरसभा्वनिरन्तरः ।। ५१ ।। दति। सच्यस्य प्रतिपादनप्रकारमाह। अर्थापक्षेपकेः सूचं पञ्चभि: प्रतिपाद्येत्।

Digtize Google

सावनाकम्।

इति। तत्र विष्कममः। वृत्तवर्तिष्यमाणानां कर्थांशानां निदर्भकः। सङ्कपार्थस्तु विष्कमभा मध्यपाचप्रयोजितः।

इूति। अतीतानां भाविनां व कथावयवानां जञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा पाचाम्यां प्रयोजिता विष्कम्भक दति। स द्विविध: शुद्ध: सह्ीर्पसेत्याह।

एका नेककतः शुद्धः सङ्ीणों नोचमध्यमैः॥। ५३॥ दूति। एकेन इाभ्यां वा मध्यमपाचाभ्यां पडुद्धो भवति। मध्य- माधमपाचैर्युगपत् प्रयोजितः सद्टीर्णं दति। त्रथ प्रवेभक: । तददेवाऽनुदात्तोतया नीचपाच प्रयोजितः। प्रवेशोऽङ्वद्दयस्याऽन्तः शेषार्थस्योपसूचकः॥ ५४ ॥

तद्वद्वेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकतवमतिदिश्यते। अ्रनुदा- सात्या नीचेन नीचैवी पाचेः प्रयोजित दूति विष्कन्लक्षण- पवादः। ब्ङ्दवयसान्ते दति प्रथमाछे प्रतिषेध दूति। ग्रथ चूखिका।

नेपथ्यपाचेणाऽर्थसचनं चूलिका। यथोत्तरचरिते द्विती- याङ्कसाऽडदो। नेपथे। खागतं तपोधनायाः। ततः प्रविभति तपोधना दति। नेपथ्यपात्रेए वासन्तिकया ताचेयीसच-

Digitized by Google

दभरूयं [परिचे०१।

माचू चूलिका। यथा वा वीरचरिते चतुर्थाइस्ाऽडदी। नेपथ्ये। भो भो वैमानिका: प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गखानि। छम्ाश्वान्तेवासी जयति भगवाम् काशिकमुनिः सहसांशोविशे जगति विर्जाय चचमधुना। विनेता चचारेर्जगदभयदान्रतधर: इरखो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते।। रत्यन नेपथ्यपाचैदेवे रामेण परशरामा जित इति सचनाष् चूखिका।

बद्गान्ते एव पातमङ्गान्तपाचं तेन विखिष्टसोत्तराङ्- मुखस्य सूचनं तद्मेनोत्तराङावतारोऽद्ाखमिति। यथा वीरचरिते द्वितोयाष्न्ते। प्रविभ्व समन्तरः। भगवन्ता वसिष्ठविश्वामित्री भवतः सभार्गवानाहयतः। दूतरे। क भगवन्ता। समन्त्रः । महाराजदभरथस्याडन्तिके। दूतरे। तदनुरोधात् तनैव गच्छाम द्रव्यकषमाप्ता। ततः प्रविभन्यु पविष्टा वसिष्ठविश्वामिचपरपडरामा रत्यच पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन समन्त्रपाचेण शतानन्दजनककथार्थविच्केद उत्तरा-

एभि: संखचयेत् सचं दश्यमङ्केः प्रदर्भयेत्॥ ५६॥

Digtize Google

सो०५८] सावनाकम्।

द्ान्तरमापतति प्रवेभकविष्कमकादिशृन्यं मोडद्दावतारः। यथा माखविकाग्रिमिचे प्रथमाङ्भान्ते। विदूषकः । *तेष दि दुवेवि देवीए पेक्तागेहं गदुत सफ्गीदोवशरणं करित्र तत्य- भवदो दूद विसब्जेध। ऋधवा मुदङ्गसद्दो ज्जेव पां उत्या- वयिसरदोत्युपक्रमे मदप्भष्दत्रवणादनन्तरं सर्वाश्रेव पाचा- पि प्रथमाछ प्रक्ान्तपाचसष्रान्तिद र्भनं द्वितीयाश्ादावारभन्त दूति। प्रथमाशार्थाविक्केदेनैव द्वितीया पस्याऽवतरपाद्द्ाव - - तार इति। पुनस्विधा वस्तुविभागमाह। नाव्यधर्ममपेच्चैतत् पुनर्वस्तु चिधेष्यते। केन प्रकारेण बैधं तदाह। सर्वेर्षा नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च।। ५ू७।

तच। सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं खगतं मतम्। दूति। सर्वश्राव्यं यद् वस्तु तत् प्रकाशमित्युचते। यत् तु सर्वस्याऽत्राव्यं तत् खगतमितिभब्दाभिधेयम्। नियतश्राव्यमाह।

• तेन हि डावपि देवा: प्रेक्षागेहं गल्वा सफ्रीतकोपकरयं कृत्वा तत्रभवता दूतं विसर्जयतं। चथवा मदभशष्द एवैनमुत्यापयिष्यति। I

Digitized by Google

दभरूपं [परिक्े०१।

द्विधाऽन्यन् नाव्यधर्माखयं जनान्तमपवारितम्॥ ५ू८ ॥ दूति। त्रन्यत् तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारित- भेदेन। तत्र जनान्तिकमाह।

तन्योन्यामन्त्रणं यत् स्याज् जनान्ते तज् जनान्तिकम्। इति। यख न आव्यं तसाऽन्तर ऊर्डूसवीङ्गुलं वक्रानामिक- चिपताकालचएं करं छत्वाऽन्येन सह यन् मच्यते तज् जना- न्तिकमिति। प्रथाऽपवारितम्। रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्त्याऽपवारितम्।५८॥ परावृत्त्याऽन्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति।

किं ब्रवोष्येवमित्यादि विना पाचं ब्रवीति यत्। श्रुत्वेवाऽन त्रमप्येकस्त् स्यादाकाशभाषितम्॥ ६० ॥ दति। स्ष्टार्थः । श्रन्यान्यपि नाव्यधमाषि प्रथमकल्पादीनि कैविदुदाइ- तानि। तेषामभारतीयलान् नाममालाप्रसिद्धानां केषाज्विद् देशभाषात्मकलान नाव्यधर्मताभावाल खच्षपां नोत्रमित्युप- संहरति।

Google

सावनोकम्।

इत्याद्यशेष,म इ वन्तुविभेदजातं रामायणादि च विभाव्य बृद्दत्कर्था च। आास्तचयेत् तदनु नेटरसानुगुप्याच चिर्चा कथामुच्तिचारुवच: प्रपञ्वैः ।। ६१ । दूति। [वस्तुविभेदजातं वस्तु वर्णनीयं तस्य विभेदजातं नाम- भेदा:। रामायणादि एृद्त्कर्था च गुफ्ाव्यनिर्मितां विभाव आाल्तोच्य। तदनु एतदुस्तरम्। नेतिति। नेता वच्चमापलक्षण: रसास तेषामानुगुख्ाच् चिर्चरा चित्रूपां कथामास्यायि- काम्। चारूषि यानि वर्चासि तेषां प्रपसेर्विस्तारः श्रासत- चयेत् अनुगथयेत्। तच दृदत्कथामूलं मुद्राराजसं चाएाक्ा- नाव्ना तेनाथशकटालगृद्डे रदःलत्यां विधाय सहसा सपुचो िहतो नृपः। योगानन्दयथः श्रेषे पूर्वनन्दसुतस्तः। चन्द्र गुप्तः छृतोराजा चाएक्येन महोजसा॥ दति दृहत्कथायां सरचितं श्रीरामायणोतं रामकथादिश्जेयम्।] दति श्रीविषणसनोर्धनिकस्य छतौ दशरूपावलोके प्रथमप्रकाश: समाप्तः ।

I2

Google

दशरूपं [परिक्छे०२

रूपकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाधेदानीं ना- यकभेद: प्रतिपाधते।

नेता विनीतो मधुरख्यागी दक्तः प्रियम्वदः। रक्लोक: पूचिवाशी रूढवंशः सिथिरो युवा।।१॥

पदूरो दढख तेजखी शास्त्रचनश्च धार्मिकः।

नेता नायको विनयादिगुणसम्पन्नो भवतीति। तच विनोत: । यथा वीरचरिते। यह् ब्रह्मवादि भिरुपासितवन्दपादे विद्यातपोव्रतनिदी तपतां वरिषठ। देवात् छतस्वयि मया विनयापचारस् तच प्रसोद भगवन्रयमख्जलिखते।। मधुरः प्रियदर्भनः। यथा तच्नैव। राम राम नयनाभिरामताम् आाशयस्य सद््भीं समुद्दद्दन्।

सर्वयैव हदयङ्गमोडि मे।। त्यागी सर्वखदायकः । यथा। त्वचं कर्ण: भिविमासं जीवं जीमूतवाहनः। ददा दधीचिर स्थीनि नाऽस्यदेवं मह्यात्नाम्।।

Digitized by Google

सावनोकम्।

दच: चिप्रकारी। यथा वीरचरिते। स्पूर्जद जमइसनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्ययतो रामख चिपुरान्तक्ृद् दिविषदां तेजोभिरिद्वं धमुः। एण्डार: कलभेन यददचले वत्सेन दोर्दएडकस् तष्िव्नाहित एव गर्जितगुएं कष्ट च भग्नं च तत्।। प्रियंवद: त्रियभाषी। यथा तनैव। उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरुर वीये यत् तु न तद् गिरां पथि ननु व्यत्ं हि तत कर्मभिः। त्याग: सप्नसमुद्र मुद्रितम दीनिरययाजदानावधि: सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किंवा न लोकोत्तरम्। रकलोकः। यथा तचरैव। चय्यास्त्राता यस्वाडयं तमूजस् तेनाऽद्यैव खामिनसे प्रसादात्। राजन्वत्यो रामभद्रेण राज्जा लब्धचेमा: पूर्णकामासराम: ॥ एवं मीचादिख्वययुदाहार्यम्। [तच भीषं नाम मनोनैर्म- त्यादिना कामाद्यनभिभ्ृतत्वम्। यथा रघा। का लं एभे कख परियदो वा किंवा मदभ्यागमकारणं ते। आ्चच्त मला वभिनां रघूणं मन: परस्तीविमुखप्ररदृात्त॥ वासी। यथा हनुमन्नाटके।

Digitized by Google

दशरुपं [परिच्े०।

बाह्नोरबलं न विदितं न य कार्मुकख चैयम्वकस्य तनिमा तत एष दोष:। तच् चापलं परपडुराम मम चमख डिन्रस्य दुर्विखसितानि मुदे गुरुणाम्।। रूढवंशे यथा। ये चलारा दिनकरकुलसचसन्तानमली - मालाखानसबकमधुपा अज्िरे राजपुचा:। रामखेषाम चरमभवसताउकाकालराति प्रत्यूषोयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥] खिरो वाज्न:क्रियाभिरचसलः। यथा वीरचरिते। प्राया्ित्तं चरिय्यामि पूष्यानां वो व्यतिक्रमात्। न त्वेवं दूषथिष्यामि पस्तग्रहमहाव्रतम्।। यथा वा भर्तहरिशतके। प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीघेः प्रारभ्य विप्नविषता विरमन्ति मध्याः । वि्नेः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमाना:

युवा प्रसिङ्धः। बुद्धिर्ज्जानम्। ग्हीतविभेषकरी तु प्रज्ञा। यथा मालविकाग्रिमिचे। यद् यत् प्रयोगविषये भाविक मुपदिभ्यते मया तखै। तत् तद् विभेषकरण्ात् प्रत्युपदिभतीव मे बाला ॥ स्पष्टमन्यत्।

Digitized by Google

सो.₹] सावनाकम्।

नेतविशेषानाइ।

भेदैश्वतुर्धी ललितशन्तोदात्तोदूतैरयम्॥२॥ यथाट्देशं लक्षपमाह। निश्चिन्तो धीरखलितः कलासकः सुखी मृदुः। सचिवादिविदितयोगच्ेमत्वाच् चिन्तारहितः । अरतएव गीतादिकलाविष्टो भोगप्रवणस पङ्गारप्रधानत्वाच् च सुकु- मारमत्त्वाचारो मदुरिति सखितः। यथा रव्नावत्याम्। राज्यं निर्जितभत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भर: सम्यक्पालनलालिता: प्रभमिताशेषापसर्गाः प्रजाः । प्रदोतस्य सुता वसन्तसमयस्ं चेति नाका ष्टतिं काम: काममुपैत्यं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः। भ्रथ प्रान्तः ।

सामान्यगुपयुक्तस्तु धीरशान्तो द्विजादिकः ।। ३ ।।

विनयादिनेटसामान्यगुवयोगी धीरभान्तो इविज़ादिक

वचितं चैतत्। तेन नैखिन्यादिगुरुसनवेडपि विप्रादीनां भान्ततैव न सालित्यम्। यथा मालतीमाधवमच्छकटिकादा माधवचाहद त्तादि:। तत उदयगिरेरिवेक एव सुरितगुषयुतिसुन्दर: कलावान्।

Digitized by Google

६8 दशरुपं [परिच्हे०२।

दह जगति महोत्वस्य हेतुर् नयनवतामुदियाय बालचन्द्र:।। इत्यादि। यथा वा। मखन्नतपरिपूतं गोतमुद्भासितं यत् मदसि निविड चैत्यब्रह्मधोषेः पुरसात्। मम निधनदभायां वर्तमानस् पापैस तदसदृ भमनुव्यैर्धुव्यते घोषसायाम्।। ऋ्रथ धीरोदात्त:। मच्ासत्त्वोडतिगम्भीर: क्षमावानविकत्थनः। स्थिरो निगूढादद्कारो धीरोदात्तो दृढब्तः॥४॥ महासत्त्व: शेकक्रोधादयनभिभतान्तःसत्त्व: । अ्र्विकत्थनोS- नात्मस्नाघनः। निगूढाइद्कारो विनयच्छन्नावलेप: टृढव्रतोऽग्गी- कृतनिर्वाइक: धोरोदान्तः। यथा नागानन्दे। जोमूतवाइनः । भिरामुखैः स्न्दत एव रत्तम् अद्याउपि देे मम मांसमख्ति। तप्निं न पश्यामि तवैव तावत् किं भक्णात् वं विरतो गरुतमन्।। यथा व रामं प्रति। शाहतसाडभिषेकाय विस्ष्टख वनाय च। न मया सचितसस्य खच्पोऽय्याकारविश्रमः । यच् प केषाश्चित् सेयादीनां सामान्यगुण्नामपि विश्रेष- लक्णे कचित् सक्कीर्तनं तत् तेषां तचाऽऽधिक्यप्रतिपादनार्थम्।

Digitized by Google

सावणोनम्। L

नगु च कथं जीमृतवाइनादिर्नागानन्दादावुदास्त रतयुचते। श्रोदान्वं हि नाम सर्वोस्कर्षेण वृन्ति:। तथ् न विभिगीपुत्व एवोपपसते। जीमृतवाइनस्त निर्जिगीषुतयैव कविवा प्रति- पादितः । यथा। तिष्ठन् भाति पितु: पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत् संवाधयतः सुखं दि चरणा तातस्य किं राज्यतः। किं भुन्े भुवनचये ष्टतिरसा भुकोज्किते वा गुरोर श्रायासः खलु राज्यमुज्भिमगुरोशम नार्डास्ति कविद् गुषः। दूत्यनेन। पिचोविधातं रडशूर्षा त्यक्षेत्रयें क्रमानतम्। वबं याम्वइमख्ेष यथा जीमूतवाहन:।। दूत्यमेन च। वतोऽसाउत्यन्तभ्रमप्रधानलात् परमकारृषिक- त्वाच च वीतरामवत् प्ान्ता। अन्मस् चाडचाडयुनं यत् तथा- भूतं राज्यसुखादा निरभिखावं नायकमुपादायाSमारा तथा-

दविजादिर्धीरपान्त दति। तदृपि पारिभाषिकत्वादवाखव- मित्यभेदकम्। चतो वसतुम्वित्या बुड्धयुधिष्ठिरजीमूतवाइना- दिव्यवहाराः भ्ान्ततामाविर्भावयन्ति। प्तोच्यते। यत नावदुनं सर्वात्कर्षेष वृन्तिरादात्वमिति। न तज् जीभूत- वाइनादा परिषोयते। न छोकरूपेव विजियोषुता यः केनाडपि मार्यत्यागदयािनाऽन्यावतिशेते स विजिगीपुर्ण यः परापकारेषाऽर्थग्रहादिप्रवृत्तः। तथाले प मार्गदूषकादे-

Digitize Google

दशरूपं [परिके०२।

रपि धीरोदात्तत्वप्रसक्रिः। रामादेरपि जगत्पालनीयमिति दुष्टनिय्यचे प्रटृत्तस नान्तरीयकलवेन भूम्यादिखाभः। जीमूत- वाहनादिस्तु प्राणैरपि परार्थसम्पादमाद् विश्वमप्यतिभेत दत्युदात्ततमः । यथाक्रम्। तिष्ठन् भातीत्यादिना विषयसुख- पराजुखतेति। तत् सत्यम्। कार्पस्रहेतुषु खसुखतष्णासु निरभिलाषा एव जिगीषवः। यदुक्म्। खसुखनिरभिलाष: खिद्यमे लोकहेतो: प्रतिदिनमथवाते वृत्तिरेवंविधैक। अ्रनुभवति हि मूधा पादपस्तीत्मुष्ं भमर्यात परितापं छाययोपाश्रितानाम्।। इत्यादिना मखयवत्यनुरागोपवर्णनं तभनान्तरसात्रयं भान्तना- यकतां प्रत्युत निषेधति। प्ाम्तत्वं चाडनददृतत्वं तत् च विप्रा- देराचित्यप्राप्तमिति वस्ख्वित्या विप्रादेः भान्तता न खपरि- भाषामाचेश। बुद्धूजीमृतवाहनयोस्तु कारणिकत्वाविभरेषेऽपि सकामनिष्कामकरललादिधर्मलाद् भेद:। बतो जीमूतवाइ-

त्रथ धीरोदूत: ।

दर्पमात्सर्यभूयिष्ठा मायाकद्मपरायणाः। धीरोद्ूतस्वदङ्घारी चलख्णडो विकत्थनः ॥५ू।।

दर्पः शयादिमदः। मात्यर्यमसहनता। मन्त्रबलेनाऽवि- दयमानवस्तुप्रकाशनं माया। कय वञ्चनामाचम। चलोडनव

Digitized by Google

झ.1] सावजाकम्।

खितः चण्डो राट्र: खगणभंसी विकत्यनः धीरोद्ूता भवति यथा जामदम्य: ।

दत्यादि। यथा च रावणः । चैलो कयेम्नर्यलत्ीइठइरएसहा बाहवो रावणस्य।

यिनो वत्सवृषभमहोप्तादिवन् न जात्या किदवस्थितरूपो ललितादिरखि। तदा हि महाकविप्रबन्धेषु विरुद्धानेक- रूपाभिधानमसक्गृतमेव साज् जातेरनपायिल्ात्। तथा च भवभूतिनैक एव जामदम्ः। ब्राह्मणातिक्रमत्यागेो भवतामेव भूतये। जामदम्यस वो मिचमन्यथा दुर्मनायते॥। दूत्यादिना रावएं प्रतिधीरोदान्तलेन कैलासोद्वारसारत्यादि- भिख रामादीन् प्रति प्रथमं धीरोद्तलेन पुनः पुष्या ब्राह्मष- जातिरित्यादिभिस धीरशान्तलेनोपवर्णितः। न चाऽवस्था- न्तराभिधानमनुचितमङ्गभूतनायकानां नायकान्तरापेचया

प्रत्येक रूपत्वादार सोपरा त्ताव स्था तोऽवखान्त रो पादा न मन्याय्यम् । यथोदात्तताभिमतस्य रामख कद्ना वालिवधादमहासत्त्वतया खावस्थापरित्याग दति। वच्चमाणानां व दचिषाद्यवस्थानां पूर्वी प्रत्यन्ययाइृत दति नित्यसापेच्षलेनाSSविर्भावादुपापत्ता-

x 2

Google

दशूरुपं [परिच्छे०२।

स दत्तिणः भठो धृष्टः पूर्वी प्रत्यन्यया इसः। नायकप्रकरणात् पूर्वी नायिका प्रत्यन्ययाऽपर्वनायिकयाS- पहतचित्तस््यवस्था वच्चमाणभेदेन स चतुरवस्थः। तदेवं पूर्वेर- क्ानां चतुण प्रत्येकं चतुरवसलेन षोउप्धा नायकः।

दत्तिणडस्यां सहृदय: योडस्यां ज्येष्ठायां इदयेन सह व्यवहरति स दचिष:। यथा ममैव। प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतिक्रोडा: कोडपि प्रतिदिनमपूवोडस्य विनयः । सविश्रभ्भ: कच्वित् कथयति च किव्ित् परिजनो न चाऽइं प्रत्येमि प्रियसखि किमष्यस विर्वतिम्।। बथा वा। उचितः प्रपयो वरं विद्न्तुं बहवः खण्नदेतवो हि दृष्टाः। उपचार विधिर्मनखिनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोर्दप भावशून्यः।

गूढ विप्रियक्कत् शठ। दचिसस्याडपि नायिकान्तरापहृतवित्ततया विप्रियकारि- त्वाविभेषेऽपि सहदयलेन नठाद् विभेषः। यथा।

Digitized by Google

सावनाकम्।

पठाइन्यथथा: का चोमणिरणितमाकर्ण सहसा धटाऽडिव्यश्रेव प्रभ्नििसभुजय्न्थिरभवः।

विषेणाSSघूर्णन्तो किमपि न सखी मे गणयति। न्थ घष्टः । व्यक्ताङ्गवैक्वता धृष्टो यथाऽमरुभतके। लातालक्ष लखाटपद्ममित: केयूरमुट्रा गले वक्ञे कव्जलकालिमा मयनयोस्ाम्बूलरागोडपर:। दृष्ट्ा कोपविधायिमण्डनमिदं प्रातखिरं प्रेथसो लोलातामरसोदरे मृगददभ: ववासाः समाप्तिं गताः । भेदान्तरमाइ। डनुकूलस्त्वेकनायिक: ॥ ६।। यथा। शद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वासतरवस्थासु यद् विश्रामो रदयस्य यत्र जरसा या्मित्रहायो रसः। का खेनाऽडवरणात्ययात् परिणते यत् सेहसारे खिनं। भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं द्ि तत् प्राप्यते। किमवस्यः पुनरेषां वक्षराजादिरनाटिकानायकः खादित्ु- थते। पूर्वमनुपजातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूखः। परतस्तु दचिषः। ननु च मूढविप्रियकारिताट् व्यक्नतरविम्रियत्वाच् च नाय्यधार्यचेडपि कसान् न भवतः। न तथाविधविप्रियत्वेऽपि

Digitized by Google

दशरुपं [परिच्के०२।

वत्मराजादेराप्रबन्धसमाप्नेर्ज्येष्ठां मायिकां प्रति सहद यत्वाद्

भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात्। महाकविप्रबन्धेषु च। सनाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर सुता वारोडङ्गराजखसुर दूते राचिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याऽद्य च। द्त्यन्तःपुरसुन्दरी: प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेमाSप्रतिर्पान्तिमूढमनसा द्विचा: स्थितं नाडिका:॥ इत्यादावपचपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात्। तथा च भरत: । मधुरस्ागी रागं न याति मदनस्य नाऽपि वभमेति। श्रवमानितस नाया विरज्यते स तु भवेज् ज्येष्ठः ॥ द्त्यन न रागं याति न मदनस्य वभमेतोत्यनेनाSसाधारण एक- सां सनेहा निषिद्ो दचिपस्ेति। मतो वत्सराजादेराप्रबन्ध- समाप्नि स्थितं दाविष्यमिति। षोउशनामपि प्रत्येकं ज्येष्ठम- ध्यमाधमलेनाऽष्टाचलारिंभन् नायकभेदा भर्वान्त। सहायानाइ।

पताकानायकस्त्वन्यः पोठमर्दो विचन्तणः। तस्यैवाऽनुचरो भत्त: किच्चिदूनक् तङ्गुषः॥७।

प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविभेषः पताका तन्ननायकः पीठ- मर्दः प्रधानेतिवृत्तनायकस्य सहायः। यथा मालतोमाधवे मकरन्दः रामायणे सुग्रीवः।

Google

झो ० १ •] सावजोकम्। ०१

सहायान्तरमाह। एकविद्यो विटश्ाऽन्यो चास्यक्वच् च विदूषकः। गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्या विद्याया वेदिता विटः। इास्यकारो विदूषकः । श्स्य विक्वताकारवे षादिलं शासयकारितवेनेव लभ्यते। यथा शेखरको नागानन्दे विटः। विदूषकः प्रसिद्ध एव। ऋ्रथ प्रतिनायक: । लुब्धो धीरोद्दतसब्ध: पापक्कद् व्यसनी रियुः ॥ ८ ॥ तस्य नायकस्ेत्थभ्भूतः प्रतिपचनायको भवति। यथा रा- मयुधिष्ठिरयो: रावणदुर्योधना। तथ सात्विका नायकगणा:। शोभा विलासो माधुर्यं गामीरय घैर्यतेजसी। ललितादार्यममित्यष्टी सत्त्वजा: पौरुषा गुषाः।।। तच। नोचे घुषऽधिके स्पर्धा शोभायां शौयदक्षते। नीचे घृण। यथा वीरचरिते। उत्तालताडकोत्पातदर्भने Sप्यप्रकम्पितः । नियुकस्तलमाथाय सनैणेन विचिकित्सति। गुण्ाधिके: स्पधा यथा। एतां पथ्य पुरःखलीमिह् किल क्रोडाकिरातो हर: कोदण्डेम किरीटिना सरभमं चूडान्तरे ताडित:।

Digitize Google

दशरूपं [परिके०२।

इत्याकर्थ कथाङ्भुतं चिमनिधावट्री सुभट्रापतेर मन्दं मन्दमकारि येन निवयोरदेिण्डयो मंण्डलम्।। शयश्राभा यथा। ममैव। श्रन्तः खैरपि संयताग्रचरण मूच्छीविरामक्षणे खाधीनव्रणिताङ्कभस्त्रनिचिता रोमोङ्गमं वर्मचन्। भग्ानुद्दखयम् निजान् परभटान् सन्तर्जयन् निष्ठुरं धन्यो धाम जयत्रिय: पृथुरणससे पताकायते॥ दचशेभा। यथा वीरचरिते। स्फूर्जइज्सइसनिर्मितममिव प्रादुर्भवत्यपतो रामस्य त्रिपुरान्तळृद् दिविषदां तेजोभिरिड्वं धनुः। इण्डार: कलभेन यद्दचले वत्सेन दोर्टपडकस् तष्मिव्राहित एव गर्जितगुणं छष्टं च भग्नं च तत्।। त्रथ विलास:। गतिः सधैया दृष्टिश्च विलासे सस्त्ितं वचः ॥ १० ॥

यथा।

धीरोद्ूता नमयतीव गतिर्धरित्रीम्। कामारकेडपि गिरिवद् गुरुता दधानो वोरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव॥ प्रथ माधुर्यम्। झकणे विकारो माधुयं सङ्कोभे सुमचत्यपि।

Digitized by Google

सो.१२]

महत्यपि विकारद्ेता मधुरो विकारो माधुर्थम्। बथा। कपोले जानवा: करिकलमदन्तद्ुतिमुषि सरस्मेरं गण्डोड्रुमरपुखकं वत्रकमखम्। मुऊ: पशन् पटखन् रजनिचरसेनाकलकखं जटाजूट ग्रन्थिं ट्रठयति रघूर्ण परिदृढः । ऋ्रथ गाभीर्यम्।

गामभीर्य यत्प्रभावेन विकारो नोपलच्चते॥११॥

मदुविकारेपलभाद् विकारामुपलन्धिरन्येति माधुरवाद- न्यट् गाभ्भोर्यम्। यथा। शाहतस्वाडभिषेकाय विसष्टख वनाय प। न मया सचितसस्य खच्पाऽप्याकारविभ्रम: ।। चथ खैर्यम्। व्यवसायाद चलनं स्थैर्य विघ्न कुलादपि। यथा वोरचरिते। प्रायचित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात्। न त्ेवं दूर्षयिय्यामि शस्त्रग्रह्महाञ्रतम्।। भ्रथ तेजः। 1 - अधित्तेपाद्यसदनं तेज: प्राणात्ययेष्वपि ॥ १२॥ चथा। सूत नूतनकुआ्नाएडफलाना के भवन्यमी। ङ्गलीदर्भमाद् येन न जोवन्ति मनखिन: । L

Google

दशरपं [परिचे०२।

चथ ललितम्। पूरङ्गाराकार चेष्टात्वं सच्जं ललितं मदु। खाभाविक: पङ्गारो मदुः। तथाविधा पङ्गारचेष्टा प ललितम्। यथा ममैव।

खाभाविकेन सुकुमारमनोहरेप। किंवा ममेव सखि योऽषि ममोपदेषा तस्यैव किं न विषमं विद्धीत तापम्। ब्रंथादार्यम्। प्रियोक्षयSSजीविताद् दानमौदार्य सदुपग्रक् ॥१३॥ प्रियवचनेन सहाऽSजीवितावधेदानमौदार्य सतामुपगद्- .- ख। यथा नागानन्दे। िरामुखेः खन्दत एव रक्तम् अद्याउपि देहे मम मांसमसि। दत्निं न पशामि तवैव तावत् किं भक्षणात् वं विरतो गरुत्मन्।। सदुपग्रद्ो यथा। एते वयममी दारा: कन्येयं कुलजीवितम्। ब्रूत येनाऽच व: कार्यमनासा बाह्यवसुषु॥ ऋ्रथ नायिका। साऽन्या साधार एास्तरोति नङ्गुणा नायिका चिधा। N:

Digitized by Google

खो०१8] सावनोकम्।

तङ्गुणेति यथोकसभ्भवे नायकसामान्यगुणयोगिनी नायि- केति। खस्त्री परस्त्री साधारणस्ोत्यमेन विभागेन चिधा। तच खीयाया विभागगभ सामान्यलचषमाह।

मुग्धा मध्या प्रगल्भेति खोया शीलार्जवादियुक्॥१४॥ भीलं सुटृत्तम्। पतिव्रताऽकुटिला लज्जावती पुरुषोप- चारनिपुण खोया नायिका। तच शोलवती यथा। *कुलवालिश्राए पेक्कड जोव्वणलात्रणविभ्नमविलासा। पवसन्ति व्व पवसिए एन्ति व्व पिये घरं एन्ने।। आार्जवादियोगिनी यथा। हृषि श्रमविश्ार मुद्धू भमित्रं विरदिश्वविलाससुच्छातं। भणित्रं महावसरलं धलाए घरे कलत्ताएं।। लज्जावती यथा। ेलज्जापज्ज त्तपसा हणपदू पर तित्तिषिप्पिवासादूं। शविणत्रदुम्नेहादं धसाए घरे कलत्तादं। . * सा चैवंविधा खोया मुग्धामथ्या प्रगल्भभेदात् चिविधा।

• कुलबालिकाया: प्रेक्षध्वं यौवनलावसयविभ्रमविलासाः। प्रवसन्तीव प्रवसिते व्ागच्कन्तीव प्रिये ग्टहमागते। + इसितमविचारमुग्वं समित विरद्धितविलाससुच्छायं। भगितं खभावसरलं धन्यानां मच्दे कलत्ायां। ++ चविनयदुर्मेधांसि धन्यानां महे कजनामि L2

Google

दशूरूपं [परिके०२।

मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा मृदु: क्रुधि। प्रथमावतीपंतारप्यमनरथा रमसे वामभोला सुखोपाय- प्रसादना मुग्धनायिका। तचर वयोमुग्धा यथा। विस्ारी सनभार एष गमितो म खोचितामुन्नति रेखोआ्भासिद्वतं वलिचयमिदं न सष्टनिधोस्नतम्। मथ्येडया छनुरायताऽर्धकपिया रोमावली निर्मिता रम्यं योवनग्रैभवव्यतिक रोत्मिशं वयो वनते॥ यथा च ममेव। एच्छूसन्ा एड लप्रान्त रेखमाबङ्कुम्मलम्। ऋपयाप्रमुरोटङ्केः मंसत्यस्या: सनइयम्॥ काममुग्धा यथा। दृष्टिः सालसतां बिभर्ति न मिशडक्रीडासु बङ्रादरा ओचे प्रेषयति प्रवतितम खोसभ्ोगवातीखपि। पुंसामष्मपेतभङ्गमधुना नाऽडरोइति प्राग् यथा

रतवामा यथा। व्याहता प्रतिवचो न सन्दधे गन्तु मै चदव लम्बितांशडुका। सेवतेष प्रयनं परासुखी का तथापि रतये पिनाकिन: ।

Digitized by Google

सो०१*] सावनानम्।

मदु: कोपे चचा। प्थमजनिते बाखा मन्या विकार मजानतो कितव चरि ते नामज्याके विनवसुजेव सा। चिबुकमलिकं चोत्नम्योस्ेरश्व्चिमविभ्रमा नयनसलिल स्न्दिन्योष्ठेरृदृन्यपि चुम्बिता। एवमन्येऽपि खज्जासंदृतानुरागनिबन्धना मुग्धा व्यवहारा निबन्धनीया: । चथा। म मध्े संस्कारं कुसममपि बाखा विषहते म निश्ामे: सुभनर्जनयतत तरङ्गव्यतिकरम्। नवोढा पश्न्ती सिखितमिव भर्तुः प्रतिमुखं प्ररोहट्रोमासा न पिबति न पाचं चखयति। भ्थ मध्या। मध्योद्यदयावनानङ्गा मोदान्तसुरतक्षमा ।। १५।। सम्प्राप्तारणयकामा मोहाब्तरतयोग्या मध्या। तच यौवनवती यथा। भाखापान् भूविलासे विरलयति लसडाऊविचिप्नियातं नोवीग्रन्थिं प्रथिया प्रतनयति मनाङ मध्यानलो नितम्बः। उत्पुष्पत्वार्श्रमूच् स्कुचत्रिखरमुरो नूनमन्तः सरेप स्पृष्टा कोदणडकोव्या इरिपमिपद्ृभो दृस्यते यैवनश्री:।। कामवती यथा। सरनवनदीपूरेणोठा: पुनर्गुरसेतुभिर

Digitized by Google

दशरूपं [परिचे०२।

तदपि लिखित प्रस्थेरङ्गः परसरमुनखा नयननलिनोनालाछषं पिबन्ति रवं प्रिया: ॥ मध्यासम्मोगो यथा। *ताव छिम्न रदसमए मचिलाएं विभ्रमा विरात्रन्ति। जाव ए कुवलयद ससच्छहाद मछलेन्ति छनणाइूं।। एवं धीरायामधोरायां घीराधीरायामखुदाचार्यम्। त्रथाऽस्या मानवृत्तिः। धीरा सोत्प्रासवक्रोतया मध्या सात्रु कतागसम्। खेद्येद् दयितं कोपादधोरा परुषात्तरम्॥।१६। मथ्याधीरा तापराधं प्रियं सातसवक्रात्या खेदयेत्। यथा माघे। न खल वयममुष्य दानयोग्या: पिबति चपाति च याऽसकीरइस्ाम्। ब्रज विटपममुं ददख तखै भवतु यतः सदृभोख्िराय योग:। धीराधीरा साश्रु सोत्सवक्रोत्या खेदयेत्। यथाSमरुभतके। . . बाले नाथ विमुख्च मानिनि रषं रोषान् मया किं कतं खेदोडस्ासुन मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मंयि। तत् किं रोदिषि गङ्गदेन वचसा कसयाऽय्रतो रुदयते नन्वेतन् मम का तवाडसि दयिता नाऽसोत्यतो रुदते।। * तावदेव रतिसमये महिलानां विभमा विराजन्ते। यावज्र कुवजयट्लसच्छमानि मुकुलयन्ति नयममन।

Google

सावनागाम्।

ग्रधीरा साख्रु परषाचरम्। यथा। यातु यातु किमनेन तिष्ठता मुख मुख सखिमाऽडदरं रथा:। खण्डिताधर कलद्धितं प्रियं अकुमा न नयनैर्निरीचितुम्।। एवमपरेडपि ब्रीडामुपहिता: खयमनभियोगकारिण मध्याव्यवद्वारा भवन्ति। यथा। सेड्राभ:कणिकासतऽष वदमे जातेऽि रोमोड्मे विश्रम्भडपि मुरा पयोधरभरोत्कम्पेपि ृद्धिं मते। दुवारसमरनिर्भरेऽपि इदये नैवाडभियुक्रत: म्रियस् तव्वज्ा उठकेशकर्षचयमालेषाृते सुब्धया॥

स्ेचाप्रतीते: । अथ प्रगरा। यौवनान्धा सरोनत्ता प्रगरभा दर्यिताङ्गके।

गाढयौवमा। यथा ममैव। : न्रभ्युन्नतसतनमुरो मयमे चदीर्घे वक्रे भुवावतितरां वचनं ततोडपि। मध्योधिकं तनुरतीवगुरुर्नितम्वो मन्दा गतिः किमपि चाऽहुतयौवनायाः॥ यथा च।

Google

दशरूपं [परिके०२।

सनतटमिद मुसुकं निख्नो मध्य: समुपतं जधनम्। विषमे मृगभावास्या वपुषि नवे क दूव न रखति।। भावप्रगर्मा यथा। न जाने समुखायाते प्रियाषि वदति प्रिये। सर्वासपनि किं यान्ति नेजतामुत कर्षताम्।। रतप्रगखा यथा। कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी खयं बन्धनात् वास: प्रस्लथमेखलागुपष्टतं किश्चिम मितम्बे खितम्। एतावत् सखि वेदि केवलमहं तखाऽङ्गसप्गे पुनः कोडसा काडस्मि रतं नु किं कथमति खल्पाऽपि मे न स्पति:।

शरा वेदितव्या:। यथा। कचित् ताम्बूलाक्: कचिदगरुपट्टाद्टमखिन: ... कचिच् चूरणोद्वारी कचिदपि च साखककपदः। वखीभक्गाभोगैरलकपतितैः भोर्णकुसमैः ख्व्रिया: सर्वावसं कथयति रतं प्रच्छदपटः ॥ त्रथाऽस्या: कोपचेष्टा। सावहित्यादरोदासे रतौ धीरेतरा क्रुधा। सम्तर्ज्य ताडयेन् मध्या मध्याधोरेव तं वदेत्। सहाऽर्वाहित्थे नाSSकारसंवरपेनाSडदरेण चोपचाराधिकेन वर्तते या सा्वहित्यादरा। रतावदासीना क्रुधा कोपेन भवति। सावहित्यादरा। यथाऽमरुशतके।

Google

सावलाकम्।

एकचाऽऽसनसंखिति: परिषता प्रतुद्गमाद् दूरतम्

आखापोडपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्या्तिके काप्तं प्रस्युपचारतसतुरया कोप: छतार्योक्ृतः। रत्ावुदासीमा यथा। पयक्ता कखहं पुरेव कुरते न संसने वाससा भग्रभूगतिख एडामानमधरं घत्ते न केशयहे। ऋङ्गान्यर्पयति खयं भवति नो वरामा इठालिङने तथ्या भिचित एष सम्प्रति कुतः कोपप्रकारोडपरः॥ दूतरातधोर प्रगत्भा कुपिता सती सन्तर्ज्य ताउयति। यथा- Sमरुभतके। कोपात् कोमसखोखबाडलतिकापाशेन बड्धा टृढं नोला केलिनिकेतनं दयितया सायं सखोनां पुरः। भूयोऽप्येवमिति खवलत्कलगिरा संसच्य दुखेष्टितं धन्यो इन्यत एष निक्तिपर: प्रेयान् रुदन्या इसम्॥ धोराधीर प्रगत्ा मध्याधीरेव तं वदति सोत्सवक्रोत्या। थथा तन्नैव। कोपो यत्र भ्रुकुटिरचमा. नियहा यच मौनं य चाऽन्योन्यस्तिरितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसाद: । तखय प्रेम्सदिदमधुना वैभसं पख जातं त्वं पादरन्ते लुठसि न च मे मन्युमोत्तः खलायाः ॥ पुनख। M

Google

दशुरूमं [परिष्े०₹।

दवेधा ज्वेष्ठा कनिष्ठा चेत्यमुन्धा द्वादशोदिता:।।१८।। मध्याप्रगलाभेदाना प्रत्येक जघेष्ठाकनिष्ठासभेदेम द्वादभ भेदा भर्वान्त। मुग्धा लेकरुपैव। व्येडाकमिष्ठे। यथाSमरूप्नतके ।

एकस्या नयने निमोख्य विद्वितक्रोडामुषन्धच्छलः। ईषदक्रितकन्धर: सपुलकः प्रेमोहसनानसाम् गनहमलवत्कपोलफख्का धुर्नोडपर चुम्बतति। न चाऽनयोदाचिष्यप्रेमभ्यामेव व्यर्वहार:। ऋपितु प्रेम्ण- पपि। यथा पैतत् तथोत्रं दक्षिणलचणावसरे। [एषां चधी- रमव्याधीरमव्याधी राधीरमध्याधीर प्रगश्धीरप्रगल्नधीराधी- रप्रगस्नाभेदानां प्रत्येकं ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदात् द्वादमानां वास- वद त्तारननावलीवत् प्रबन्धनायिकानामुदाहरश्तानि मह्दाकवि-

अन्यस्तरो कन्यकोढा च नाऽन्योढाडङिरसे कचित्।

नायकान्तर सम्बन्धिनी त्रन्योा। यथा। दृष्टिं से प्रतिवेशिनि पणमिहाऽप्यसिन् ग्टहे दास्यमि प्रायेणाडस शिशा: पिता न विरसा: कोपीरपः पास्ति। एकाकिन्यपि यामि तद् वरमितः सोतसमालाकुलं नीरव्ासनुमालिखन्म जरठ्छेदानलग्रन्थय:।। दयं तङ्गिनि प्रधाने रसे न कचिन निबन्धनोयेति न

Digitized by Google

सो० २१] सावजानम्।

प्रपच्िता। कन्यका तु पिचराचयायस्तलाद परिणीताऽप्यनप्तोत्ु- चयते। तखां पिचादिभ्योख्यमाणाथां सलभाषामपि परो- परोधखकान्ताभयात् प्रच्सं कामिलं प्रवर्तते। यथा माल- त्यां माधवस्य सागरिकार्या व वत्राजसेति। तदनुरागस सेकया प्रधानाप्रधानरससमात्रयो निबन्धनीयः। चथा र-

साधारणस्त्रो गणिका कलाप्रागल्भ्यधैत्ययुक्। तद्वहारो विस्तरतः वास्त्रान्तरे निदर्भितः । दिन्जावंतु। छन्रकामसुखार्थाम्खवतन्त्रा चंयुपएड़ कान्॥ २० ॥ रत्रेव रञ्ज्येदाढ्यान् निःखान् माचा विवासयेत्। कन्रं ये कामयन्ते ते कत्रकामा: श्रचियवणिकलिद्गिप्रभ- तयः। सुखार्थाऽप्रयासावाप्धनः सुखप्रयोजना वा। पभ्ो मुर्खः। खतनो निरङुथः। ब्रंयुरइङ्कतः। पछडको वात- पण्डादि:। पतान् बज्वित्तान् रशेव रञ्जयेद्थार्थम्। तम्र- धानलात् तङ्ुत्ते:। ग्रहीतार्थान् कुट्टन्यादरिमा निष्कासयेत् पुनः प्रतिसन्धानाय। दूदूं ताम्रामित्सर्गिकं रूपम्। रृपकेषु त। रत्नैव त्वप्रचसने नैषा दिव्यनृपाश्र्रये॥ २१॥ प्रइसनवर्जिते प्रकरणादी रमौवेषा विधेया। चथा मृ- चकटिकार्या बसन्तसेना चारुदन्तस। प्रचयने तरकाडपि हासहेतुलात्। नाटकादी तु दिव्यनृपनायके नैव विध्रेया। x2

Digitize Google

दशरुयं [परिच्छे०२।

ऋ्घ भेदान्तराणि। आ्सामष्टाववस्था: स्यु: स्ाधीनपतिकादिकाः। खाधोनपतिका वासकमच्जा विरहोत्कषिठिता खण्डिता कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितप्रियाऽभिसारिकेत्यष्टी ख-

वस्थान्तराभिधानं पूर्वासा धर्मित्वप्रतिपादमायाऽष्टाविति न्यू- नाधिकव्यवच्छेदः । न च वासकसव्नादेः खाधीनपतिकादा- वन्तर्भावः। अनासन्न्रप्रियत्वाद् वासकसव्जाया न खाधीनप- तिकात्वम्। यदि चैव्यतिियाऽपि साधीनपतिका प्रोषितप्रि- याउपि न पृथग वाच्या। न चेयता व्यवधानेनाSडसन्तिरिति नियम्तुं भक्यम्। न चाऽविदितप्रियव्यलीकाया: खण्डितालं नाऽपि प्रवृत्तरतिभोगेच्छाया: प्राषितप्रियातं खयमगमनान् नायकं प्रत्यप्रयोजकत्वाम् नाडभिसारिकालम्। एवमुत्कष्टि- ताऽप्यन्यैव पूर्वाभ्यः। श्रीचित्यप्राप्तप्रियागमनसमयातिवृत्ति- विधुरा न वासकसच्ना। तथा विप्रलव्धाऽपि वासकसच्जावदन्यैव यूवाभ्यः। उक्का नायात इति प्रतारण्ाधिक्याच् च वासकसज्जो- त्कण्ठितयो: पृथक्। कलहान्तरिता तु यद्यपि विदितव्यलोका

खण्डितायाः । तत् स्थितमेतदष्टाववस्था दति। तच। शसन्नायत्तरमणा इषा स्वाधीनभटंका ।। २२।। यथा।

Google

के०28] सावंलाकम्।

मा गर्वमुदृद्द कपोलतसे चकासि कान्तखइसलिखिता मम मख्जरोति। अन्यापि किं न सखि भाजनमीदृभानां वैरो न चेद् भवति वेपथुरन्तरायः।। न्रथ वासकसच्ना। मुदा वासकसज्ना सं मण्डयत्येष्यति प्रिये। खमात्मानं वेश च हर्षेण भूषयत्येव्यति प्रिये। वासक- सज्ना यथा। निजपाणिपलवनट सवलनाद्

अपरा परीष्य भनकरमुमुदे

अ्रथ विरद्दोत्कष्ठिता। चिरयत्यव्यलीके तु विरद्ोत्क ग्ठितोन्मनाः ॥ २३ ॥ यथा। सखि स विजितो वीणावाछेः कथाऽय्यपरस्त्रिया पणितमभवत् ताभ्या तच चपाललितं ध्रुवम्। कथममितरथा सेफालीषु खखत्कुसुमाखपि प्रसरति नभोमध्येऽपीन्दा प्रियेण विखम्ययते।। अ्थ खण्ड़िता। जातेऽन्यासङ्गविक्ठते खणि् तेष्याक षादिता। यथा।

Google

दभरुपं [परिचे०२।

नवनखपद मककं गोपयखंपूडकेन स्थगयसि पुनरोष्ठं पाशिमा दन्सदषम्।

नवपरिमलगन्ध: केन पक्यो वरोतुम्।। त्रथ कलद्दान्तरिता। कलद्ान्तरिताSमर्षाद् विधूतेऽनुभयार्तियुक्॥ २४॥ यथा। निःश्वासा वदनं दद्दन्ति इदयं निर्मूलमुन्थ्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं मत्तन्दिवं रुद्यते। अ्ङ्गं भोषमुपेति पादपतितः प्रेयांसथोपेचितः सख्य: कं गुएमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिता: ॥ अ्रथ विप्रलब्धा।

यथा। उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातसथापि नाऽडयातः । याऽतः परमपिजोवेज् जीवितमाथो भवेत् तथया:॥ ऋ्थ प्राषितप्रिया। दूरदेभान्तरस्थे तु कार्यतः प्रोषितप्रिया। यथाऽमरुभतके। शादृष्टि प्रसरात् प्रियस पदवीमुद्दीच्च निर्विखया विश्रान्तेषु पथिष्वहःपरिषता ध्वान्ते समुत्पंति।

Digitized by Google

झो०२f] सावनानम्।

इत्ैंकं सशडचा गठहं प्रति पदं पान्थस्त्रियाऽस्म्रिम् सखे माऽभूदागत रत्यमन्दवलितयोवं पुणर्वीचितम्। प्रथाऽभिवारिका। कामातीडभिसरेत् कान्तं सारयेद् वाडभिसारिका।।२५॥ यथाऽमरुभतके। उरस निहितसारो हार: लता जघने घने कलकलवती काखी पादी रएन्ाणिनूपुरी। प्रियमभिसर स्ेवं मुग्धे तमाइर्ताडण्डमा यदि किमधिकचासात्कम्पं दिय: समुदीचसे। यथा च। न च मेडवगच्कति यथा लघुतां करणां यथा प कुरुते स मयि। निपुणं तथैन मुपगम्य वदेर श्रभिदूति कािदिति सन्दिदिभे। तच्र।

युक्ता: षडन्त्या दे चाऽऽद्ये क्रोड।ज््वल्चप्रचर्षितैः ॥ २६॥ परस्तिया तु कन्यकोढे। सङ्र्तात् पूर्वे विरदोत्कष्टिते पस्चाद् विदूषकादिना सहाऽभिसरन्यावभिसारिके। कुतोऽपि सङ्केतस्थानमप्राप्ते नाबके विप्रखव्धे दृति व्यवसस्थितैवाऽनयो- रिति। पखाधीनप्रिथयोरवखान्तरायोगात्। यत् तु माख-

Digitized by Google

स्ट दशूरुपं [परिके०२।

विकाग्रिमिनादी योडप्येवं धोरः सोडपि दृष्टा देव्या: पुरत दूति मालविकावचनानन्तरम्। राजा। दाक्षिएं नाम विम्बष्ठि नायकानां कुलव्रतम्। तन मे दीर्घाचि ये प्राणासे लदाशानिबन्धना: । दत्यादि तम न खण्डितानुनयाभिप्रायेणाऽपितु सर्वथा मम देव्यधीनत्वमाशक्ञ निराधा माभूदिति कन्यावित्रम्णयेति।

छिितातमेवेति न प्रोषितप्रियालममायत्तप्रियत्वादेवेति। ब्रथाऽडसां सहािन्य: । दूत्यो दासी सखी कारूधातेयी प्रतिवेशिका। लिङ्गिनो भिल्पिनी खं च नेतमित्रगुणन्ताः।।२७।। दासी परिचारिका। सखी खेहनिबड्धा। कारुः रजकी- प्रभृतिः। धात्रेयी उपमातसुता। प्रतिवेभिका प्रतिग्टहिणी। सिङ्गिनी भिन्षुक्यादिका। भित्पिनी चित्रकारादिख्तो। खयं चेति दूतीविशेषाः। नायकमिचाणं पीठमदादीनां निस- षार्थत्वादिना गुणेन युक्काः। तथा च मालतीमाधवे काम- न्दकीं प्रात। भास्त्रेषु निष्ठा सहजस् बोध: प्रागसभ्यमभ्यसगुण् च वाणी। कालानुरोध: प्रतिभानवत्त्वमेते गुणा: कामदुघा: क्रियासु॥ तत्र सखी। यथा। मृगभिशु दृभस्तस्यास्तापं कर्थं कथयामि ते दहनपतिता दूष्टा मूर्तिर्मया न ि वैधवी।

Digitize Google

सावनोकम्।

इति तु विदितं नारीरूपः स लोकदृभं सुधा। तव जठतया भित्पोत्कर्षे विधेविंघटिय्यते। चथा प। *सचचं जापदू द्ट्टं सरिसम्मि जणम्ि जुष्जए राश्रो। मरउ म तुमं भषिसं मरणं पि ससाषृषिज्जं से।। खयं दूती। यथा। मळ एहि किं सिवालत हरसि िन वाल जदू विमेसिचत्रं। साधेमि कस सन्दर दूऱे गामो तदं एक्का।। दत्याधूद्चम्। श्रथ योषिदरलद्कारा:। यौवने सत्वजा: स्त्रोणामनद्कारास्तु विंभतिः। यैरवने सत्वाद्धूता विद्तिरलद्धारा: स्रीणं भवन्ति। तत्र। भावो धावस हेला च चयसन भरीरजाः॥२८।। शोभा कान्तिश्व दीप्षिक्व माधुयं च प्रगल्भता। श्रदायं धैर्यमित्येते सप्न भावा श्रयत्नजाः ॥२९॥ तन भावहावहेलास्त्रयोऽक्रजाः । शोभा कान्तिर्दीप्रिर्माधुय प्रागलभ्यमादार्य धेर्यमित्ययत्रजाः सप्र।

• सत्यं जानाति दषुं सदृभे जने युव्यते रागः। मियतां न लवां भविष्यामि मरयमपि साघनीयमख्याः। + मुजरेहि मिं निवारक इरसि निजं वायो यद्यपि मे सिचयं। साधयामि वस्य सन्दर दूरे ग्रामोऽहमेका।

Digitized by Google

दशरूपं [परिचे०२/

लीला विलासा विष्कित्तिर्विभ्रम: किलकिश्चवितम्। माट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा। विहृतं चेति विज्ञेया दभ भावा: खभावजाः॥३० ॥ तानेव निर्दिभति। निर्विकारात्मकात् सत्त्वाद् भावस्तचाऽडद्यविक्रिया। तन्र विकारहेती सत्यपि अ्विकारकं सत्त्वम्। यथा कुमारसभभवे।

हर: प्रसख्खानपरी बभूव। आत्मेश्वराणं न हि जातु वि्ा: समाधिभेद प्रभवो भर्वान्त ।। तस्मादविकाररूपात् सत्त्वाद् यः प्रथमो विकारोऽन्तर्वि- परिवर्ती बीजस्ाच्छरमतेव स भावः। यथा। दृष्टिः सालसतां विभर्ति न मिशडक्रीडासु बड्ढादरा त्रोचे प्रेषयति प्रवर्तितमखीसभभोगवाती खपि। पुंसामङ्कमपेतशङ्मधुना नाऽडरोइति प्राक् यथा बाखा नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना भनैः॥। यथा वा कुमारसभभवे। दरसु किश्चित् परिलप्नधैर्यभ चन्द्रोदयारम्भ द्ूवाडम्बुराभि:। उमामुखे बिम्बफ लाधरोष्ठे व्यापारयामास विखोचनानि।

Digitized by Google

सावलोकम्।

यथा वा ममैव। तं चित्र वश्नएं ते चेत्र लोशणे जोव्वएं पि तं चेश्। ऋ्रष्ा अणङ्गलच्छी न्शं चित्र किं पि साहेदू।। श्रथ हाव: । देवाकसस्तु पूटङ्रारो छावेोSन्तिभू विकारकत्॥ ३१ ॥ प्रतिनियताङ्गविकारकारो पटङ्गारः खभावविभेषो हावः। यथा ममैव। जं किं पि पेच्छमाणं भणमाएं रे जहा तह केत। पिन्ाअ ऐेहमुद्धं वत्रस मुडूं षित्रच्केि। त्रथ हेला।

स एव हेला सुव्यक्तश्टङ्गाररसखू चिका। हाव एव स्पष्टभूयोविकारलात् सव्यक्राटङ्गाररषसचको हेला। यथा ममैव। मेतह झत्ति से पश्रत्ता सब्वङ्ग विभमा थएभेए। संसद्अ्वालभावा होद चिरं जह्द सहीएं पि। प्रथाऽयतजा: सप्न। तत्र भोभा।

• तदेव वचनं ते चैव लोचने यौवनमपि तदेव। कान्यानङ्गलत्मोरन्यदेव किमपि साधयति। + यत् किमप प्रेकमायां भयमानां रेयथा तथैव। निर्ध्याय स्नेहमुग्धां वयस्य मुग्धां पश्य। 1 तथा भठित्यस्या: प्रत्ता: सवाङ्गं विभ्रमाः सनोद्रेदे। संशूयितबालभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि। N 2

Digitized by Google

दशंरूपं '[परिचे०२।

रूपोपभोगतारुपयैः शोभाऽङ्गानां विभूषगम् ॥।३२।। यथा कुमारसभवे। तां प्राझुखीं तच निवेश बाखां छणं व्यलम्बन्त पुरो निषला:।

प्रसाधमे सन्निष्ितेऽपि नार्यः ।। इत्यादि। यथा च भाकुन्तले। अ्नाघातं पुष्पं किसलयमलूनं करतहैर् अमाविद्धूं रत्नं मधु नवमनाखादितरसम्। ऋ्रखणडं पुष्ानां फलमिव च तद्रूपमनर्घं न जाने भोतारं कमिह समुपस्ास्त्ति विधि: । न्रथ कान्ति: ।

मन्मथावापितच्काया सैव कान्तिरिति सृता। भोभेव रागावतारघनीछ्वता कान्तिः। यथा। एन्मोलद्दनेन्दुदीप्निविसरैर्दूर समुत्ारितं भिन्नं पीनकुचस्यलस च रचा इस्तप्रभाभिईतम्। एतस्या: कलविङ्गक एठकदलीकत्पं मिलत्कातुकादु पराप्ताङ्गसुखं रुषेव सहसा केशेषु खगं तमः ॥ यथा हि महाश्ेतावर्णनावपरे भट्टवाणख। त्रथ माधुर्यम्। अनुल्बणत्वं माधुयं

Google

खो०२0] सावजकम्।

यथा शाकुन्तसे। सरसिजमनुविद्धं शेवलेनाऽपि रम्यं मलिनमपि हिमांभर्खत्ष लक्षीं तनोति। दूयमधिकमनोज्जा वल्कलेनार्डपि तन्वी किमिव हि मधुरारणं मण्डनं नाऽडळवतीनाम्।। प्रथ दोप्ि:। दीप्निः कान्तेस्त विस्तरः॥। ३३। यथा। *देशा पसित्र शिशन्तसुमुहससिजोएट्राविलुत्ततमणिव हे। अहिसारिशाम विग्वं करेमि प्रमाण विहभासे। ऋ्रथ प्रामलभ्म्।

निःसाध्वसत्वं प्रागल्यं

मनःसोभपूर्वकोऽङ्गसाद: साध्वसं तद्भावः प्रागलभ्यम्। यथा ममैव। तथा ब्रीडाविधेयाऽपि तथा मुग्धापि सुन्दरी। कलाप्रयोगचातुर्ये सभाखाचार्थकं गता॥ त्रथादार्यम्। श्रदार्य प्रश्रयः सदा। यथा।

• देवात् टृद्टा मिसाम्तसमुखपश्िन्योत्साविलुप्तमोनिव हे। सभिसारियायां विन्नं करोषि कान्यासां विद्वताशे॥

Digitized by Google

दशरूपं [परिच्छे०२।

*दिशहं खु दुक्खिशराए समलं काऊण गेहवावारं। गरुएवि मसुदुकवे भरि मो पाश्न्तसुत्तस॥ यथा वा। भभक्के सहसोद्गतेत्यादि। त्रथ घैर्यम्। चापलाविद्दता धैर्य चिद्दत्तिरविकत्थना॥ ३४॥। चापलानुपहता मनोदृत्तिरात्मगणनामनाखयायिका धेर्य- मिति। यथा मालतोमाधवे। ज्वलतु गगने रात्रा रातावखण्डकल: भभी ददतु मदन: किंवा मत्यो: परेण विधास्ति। मम तु दयितः साध्यस्तातो जनन्यमस्तान्वया कुखममलनं न लेवाऽयं जनो न च जोवितम्।। त्रथ खाभाविका दभ। तच। प्रियानुकरणं लीला मधुराङ्गविचेष्टितैः। प्रियळ्वतानां वाग्वेषचेष्टानां पटङ्गारिणीनामङ्गनाभिरनु- करणं लीखा। यथा ममैव। तह दिट्ठं तह भषितं ताए शिश्रदं तहा तहा सोएं। अवलोदशं सदूएहं सविभ्ामं जह सवन्तीहिं। यथा वा।

• दिवसं खल दुःखितायाः सकलं छला मटहव्यापारं। गुरुख्पि मन्युदुःखे भरिमा पादान्ते सप्तस्य। + तथा टृषं तथा भगितं तया नियतं तथा त थ भीयं। बवलोकितं सतां सविधमं यथा सपत्ोभि:।

Google

खो.२६] सावनोकम्।

तेनोदितं वदत याति तथा यथाडमा। इत्यादि। विख्ासः। तात्कालिका विशेषस्तु विलासे।5इक्रियादिषु॥ ३५॥ द्यितावलोकनादिकालेऽ्ङ्गे क्रियायां वचने च सातिशय- विभेषात्यन्तिर्विलासः। यथा मालतीमाधवे। अचाऽन्तरे किमपप वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्य मुलसित विभ्रममायताच्या:। तद् भूरिसात्विकविकार विभेषरम्यम् श्चार्यकं विजयि मान्थमाविरासीत्। श्रथ विच्कित्ति:। आ्रकष्पर चनाSल्पाडपि विक्कित्ति: कान्तिपोषलत्। सोकोडपि वेषो बड्तरकमनीयताकारी वि्कित्ति:। चथा कुमारसभ्भवे। कर्णार्पिता रोध्रकषायरुषे गोरोचनाभेद नितान्तगोरे। तथ्ा: कपोले परभागलाभाद् वबन्ध चनतूंषि यवप्ररोङः॥ अ्रथ विभ्रम: । विश्रमस्वरया काले भूषास्थानविपर्ययः॥ ३ई॥ यथा।

Digitized by Google

दशूरूपं [परिचे०२।

बभ्युद्वते अतिनि पेशखकान्तदूती-

अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभृषा- विन्याव हासित सखोजनमङ्गनाभि:।। यथा वा ममैव। श्रुत्वाSSयातं बद्िः कान्तमसमाप्नविभूषया। भालेऽञ्जनं दृशोलीचा कपोले तिलक: छतः॥ त्रथ किखकिश्चितम्।

क्रोधाश्रुच्र्षभोत्यादे: सङर: किलकिच्चितम्। यथा ममैव। रतिक्रोडादयूते कथमपि समासाख् समयं मचा लब्धे तथा: कणितकलकष्ठार्धमधरे। रतभूभङ्गाSसा प्रकटितविखचार्धरुदित- स्िितक्रोधाङ्गान्तं पुनरपि विदध्यान् मयि मुखम्।। त्रथ मोट्टायितम्। मोट्टायितं तु त्गावभावनेष्टकथादिषु॥३७ ॥ दूष्टकथादिषु प्रियतमकथानुकरणादिषु प्रियानुरागेप भावितान्त:करएलं मोट्टायितम्। यथा पद्मगुप्तस्य। चिचवर्तिन्यपि मृपे तत्त्वावेभेन चेतचि। ब्रीडार्धवलितं चक्रे मुखेन्टुमवशैव सा॥। यथा वा।

Google

सावलाकम्।

मातः कं इदये निधाय सुचिरं रोमाख्िताक्गी मुजर जृश्षामन्यरतारका सुललितापाङ्गां दधाना दृशम्। सुप्नेवाSडलिखितेव पून्यइद या लेखावश्रेषीभव- स्यात्मद्रोहिषि किं ड्िया कथय मे गूढा निर्दान्त सरः॥ यथा वा ममैव। सपरदवथुनिमित्तं गूढमुख्ेतुमस्या: सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखोभि: ।

ततवसयितवाञर्जृभ्भितैः साङ्गभङ्गैः।। त्रथ कुट्टमितम् । सानन्दाऽन्तः कुट्टमितं कुप्येत् केशाधरग्र हे। यथा। नान्दीपदानि रतिनाटकविश्रमाणाम् आजाचराषि परमाध्त्रथवा सरख। दष्ेडधरे प्रपयिना विधुताग्रपाण: सीत्कारश्डष्करदितानि जर्यन्ति नायाः॥ भ्रथ बिब्बोक: । गर्वाभिमानादिष्टेऽपि बिब्बोकाऽनादरक्रिया॥३८॥ यथा ममैव। सव्याजं तिलकालकान् विरलयल् लोलाङ्रुलि: संस्पृशन् वारं वारमुदखयन् कुषयुगप्रोद्चिनीलास्चलम्। यद् भूभङ्गतरङ्गिताखितदृभा सावज्ञमालोकितम् 0

Digitized by Google

दशूरूपं [परिके०२।

तद्गवादवधीरितोडस्ि न पुनः कान्ते छतार्थोक्कतः॥ त्रथ खचितम्। सुकुमाराङ्गविन्यासा महणो ललितं भवेत्। यथा ममैव। सभ्रूभङ्गं करकिमलयावर्तनेराखपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनसाडसलेन। विन्यस्न्ती चरणकमले लीलया खैरयातर निःसङ्गीतं प्रथमवयसा मर्तिता पढजाची॥ प्रथ विहतम्। प्राप्तकालं न यद् ब्रूयाद् ब्रीडया विहृतं दि तत्॥ ३८॥ प्राप्तावसरस्याऽपि वाक्यस् खज्जया यदवंचनं तद् वि- तम्। यथा। पादाङ्गुष्ठेन भूमिं किसलयरुचिना सापदेशं लिखन्ती भूयो भूयः चिपन्ती मयि सितशबले लोचने लोखतारे। वत्नं ड्रीमस्रमीषत्स्फुरदघरपुटं वाक्गभे दधाना यन् मां नोवा च किश्चित सिथितमपि इदये मानसं तद् दुनोति। अथ नेतु: कार्यान्तरसहायानाइ। मन्त्री खं वोभयं वाडपि सखा तस्याऽर्थचिन्तने। तस्य नेतुरर्थचिन्तायां तन्त्रावापादिलक्षणायां मन्त्री वा- SSत्मावाभयं वा सहायः। तच विभागमाह।

Google

सावलाकम्।

मन्त्रिणा लल्नितः भ्रेषा मन्त्रिखायत्तसिद्दयः॥४॥ उत्तलक्षणो ललितो मेता मच्ायन्तसिङ्धि:। शेषा धीरो- दान्तादय: । अ्रमियमेन मन्त्रिण खेन वोभयेन वाडक्ीछ्यत- सिद्ूय इति। धर्मसहायास। परत्विकपुरेद्दिता धर्मे तपखििब्रह्मवादिनः। ब्रह्म वेदसं वदन्ति व्याचचते वा तच्छीला ब्रह्मवादिन: । भात्मज्ञानिनो वा। श्रेषा: प्रतीताः । दुष्टदमनं दण्डस्त्द्ायासत। सहत्कुमाराटविका दपडे सामन्तसैनिकाः ॥ ४१ ॥ सष्टम्। एवं तत्तत्कार्यान्तरेषु सहायान्तराषषि योज्यानि। यदाह। अ्रन्तःपुरे वर्षवराः किराता मूकवामनाः। श्लेक्भोरशकाराद्या: खखकार्योपयोगिनः ॥ ४२ ॥ प्रकारो राजः शाला होनजाति:। विभेषान्तरमाह। ज्येष्ठमध्याधमत्वेन सर्वेषां च चरिरूपता। तारतम्याद् यथा कानां गुणानां चोत्तमादिता।

नामुत्तममध्यमाधमभावेन चिरूपता। उत्तमादिभावय न गुषमच्चोपचयापचयेन किं तािं गुणातिभयतारतम्येन। 0 2

Digitized by Google

१०० दपरूपं [परिच्े०२।

एवं नाय्ये विधातव्यो नायकः सपरिच्छद्ः ॥ ४३॥

तद्यापारात्मिका वृत्तिस्वतुर्धी तत्र कैशिकी। गोतनृत्यविलासाद्यैर्म्टदु: पूटङ्गारचेष्टितैः । प्रदृत्तिरूपो मेतव्यापारखभावो वृत्तिः। सा च कैभिको- सात्वत्यारभटीभारतीभेदाच् चतुर्विधा। तासां गीतमृत्य- विखासकामोपभोगाद्युपलच्चमाणो मदु: एङ्गारी कामफखा- वच्छिनो व्यापारः कैशिकी। सातु।

तदित्यनेन सर्वच नर्म परामृश्यते। तच। वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म प्रियोपच्कन्दनात्मकम्। हारेनैव सश्टङ्गारभयेन विदितं चिधा॥ ४५ू।। आ्रत्मोपनेपसम्भोगमानैः पटङ्गार्यपि चिधा। शुद्धमङ्गं भयं द्वेधा चेधा वाग्वेषचोष्टितैः। सर्व सहास्यमित्येवं नमाऽष्टाद्भधोदितम्॥ ४६॥ अ्ग्राम्य दष्टजनावर्जनरूपः परिदास नर्म। तच् च शुङ्ध- हासेन मश्टङ्गारहास्येन सभयहासेन च रचितं चिविधम्। पङ्गारवदपि खानुरागनिवेद नसनभोगेच्ाप्रकाशनसापराधप्रि- यप्रतिभेद नैस्विविधमेव। भयनमाडपि पुद्ूरसान्तराङ्ग्भावाद्

Google

सावलोकम्। १०१

द्विविधम्। एवं षद्िधस प्रत्येकं वाम्वेषपेष्टाव्यतिकरेपाडट्टा- दरभविधत्वम्। तब वचोहाखनर्म यथा। पत्यु: भिरसन्द्रकलामनेन स्पृभेति सख्या परिहासपूर्वम्। सारख्जयितवा चरणी लताशीर माखयेन तां निर्वचनं जघान।। वेषनर्म यथा मागानन्दे विदूषकशेखरकव्यतिकर। क्रिया- नर्म यथा माखविकाग्रिमिचे उत्खप्नायमानस्य विदूषकस्ये- परि निपुणिका सर्पस्रमकारणं दण्डकाष्ठ पातयति। एवं वच्य- माणेव्वपि वाग्वेषचेष्टापरत्वमुदाहार्यम्। एङ्गारवदात्मोपचेपनर्म यथा। मध्याकं गमय त्यज श्रमजलं स्थिला पय: पीयतां मा पून्येति विमुख पान्य विवशः शीतः प्रपामणडप: । तामेव सपर घसरसरभरतस्तां निजप्रेयसों त्चित्तं तुन रख्चयन्ति पथिक प्रायः प्रपापालिका: ॥ सभ्भोगनर्म यथा। *साखोए चिश्र सरे घरिणी घरसामिश्रस घेन्ूए। पेच्कन्तस वि पाए धुमद इसन्ती इसन्तस॥ माननर्म यथा।

• सालोके एव सूर्ये म्ड्िसी महखामिकस् मरीला। धनिष्छताऽमि पादौ धुनोति इखन्ती इसतः।

Google

१०२ दशरुपं [परिके०२।

तदवितथमवादीर्यम् मम लवं.प्रियेति प्रियजनपरिभुतं यद् दुकूखं दधानः । मदधिवसत मागा: कामिमां मण्डनश्रीर व्रजति हि सफलतवं वल्लभालोकनेन।। भयनर्म यथा रवावस्यामालेख्यदर्भनावसरे। सुसङ्गता। *जाषिदो मए एसो सव्यो वुत्तन्ो समं चित्तफलदएप ता देवीए गिवेददससमित्यादि। पड्गाराङ्ग भयनर्म। यथा ममैव। अभिव्यतालीक: सकसविफलोपायविभवम पिरं व्याता सदय: छतन्वतकसंरमानिपुषम्। दूतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सन्त्रास्य सहसा कताश्ेषं धूर्तः सितमधुरमासिङ्गति वधूम्॥ त्रथ नर्मस्फिञ्तः। नर्मस्फिश्नः सुखारमो भयान्तो नवसङ्गमे। यथा मालविकाग्रिमिन्रे सकोते नायकमभिस्टरतायां नायि- कायां नायक:। विसज सुन्दरि सङ्गमसाध्वसं ननु चिरात् प्रभति प्रणयोन्मुखे। परिगृहाण गते सहकारतां त्वमतिमुक्खताचरितं मयि॥ * घाता मयैष सर्वो वत्तान्तः सह चित्रपणगेम तत् देखै निवेदयिष्यामि।

Digitized by Google

स्त्रो.8८] सावनाकम्। १०२

मालविका। भट्टा देवीए भयेष पत्तणो वि पिन्नं काउं प पारेमोत्यादि। ऋ्रथ नर्मस्फोटः।

नर्मस्फोट स्तु भावानां सूचितोडल्परसा लवैः॥ ४७॥

यथा मालतीमाधवे। मकरन्दः। गमनमलमं शून्या दृष्टि: भरीरमसाष्ठवं असितमधिकं किं लेतत् स्ात् किमन्यदतोडय वा। भ्रमति सुवने कन्दरपाज्ञा विकारि च चौवनं सलितमधुरासे ते भावा: निपन्ति च धीरताम्॥ द्त्यच गमनादिभिर्भावलेग्ैमाधवस् माखत्यामनुरागः सोक: प्रकाश्यते। ग्रथ नर्मगर्भ: । छन्ननेचरप्रतीचारो नर्मगर्भ र्यद्देतवे।

यथाऽमरूुभतके। दृष्ट्व कासन संस्थिते प्रियतमे पस्चादुपेत्याउडदराद् एकस्ा मयने निमोख्य विद्ितक्रोडानुबन्वच्छल:। ईषद्क्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोलसन्मानसाम् अन्तर्हासलसत्कपो लफ लकां धूर्ताऽपरा चुम्बति।।

• भर्तः, देव्या भयेनात्मनोडपि प्रियं कर्तु न पारयामि।

Google

दशरुपं [परिष्हे०२।

यथा प्रियदर्भिकायां गर्भाके वत्राजवेषसुसक्कताखाने साचाद् वत्मराजप्रवेभः । श्रथ सात्वती।

विभोका सा्त्वतो सत्त्वशार्यत्यागद्याजवैः। संलापोत्थापकावस्यां साङ्गात्यः परिवर्तकः॥४2॥।

शेकहोन: सत्त्वशार्यत्यागदयाइर्षादिभावोत्तरो नायक- व्यापार: सात्वती। तदङ्गानि च संखापोत्थापकसात्ात्यप- रिवर्तकाखयानि।

तच।

संलापको गभीरोक्रिनानाभावरसा मिथः। यथा वीरचरिते। रामः । न्रयं स यः किल सपरिवार- कार्न्तिकेयविजयावर्जितेन भगवता नोललोदितेन परिवत्मर- सहस्रान्तेवासिने तुभ्यं प्रसादीक्वतः परूः। परपडरामः । राम राम दाशरथे स एवाऽयमाचार्यपादानां प्रिय: परपूः । पस्त्रप्रयोगखरखीकखहे गणानां सैन्ये्वतो विजित एव मया कुमार:। एतावताडपि परिरभ्य छ्तप्रसाद: प्रादादमुं प्रियगुण्े भगवाम् गुरुर्मे।। दत्यादिनानाप्रकारभावरसेन रामपररामयोरन्योन्यगभी- रवचसा संलाप दूति। प्रथात्थापकः ।

Digitized by Google

家 o 火 ] सावलोकम्। १०५

उत्थापकस्तु यत्राऽडदौ युद्धायोत्यापयेत् परम्। ५ू० ॥ यथा वीरचरिते। श्नन्दाय च विस्तयाय च मया दृष्टोऽसि दुःखाय वा चैतषयं न कुताऽद्य सम्प्रति मम त्वदर्भने चन्ुषः। वत्साङ्गत्यसुखस्य नाडस्मि विषय: किं वा बजव्याहतैर त्रस्िन् विश्रुतजामदग्यविजये बाड्दा धनुर्जृन्वताम्।। भ्रथ साङ्टात्यः । मन्त्रार्थदैवशतयादेः साङ्वात्य: सङ्गभेदनम्। मन्त्रपत्या। यथा मुद्राराजसे राजससहायादीनां चाए- क्येन खबुद्या भेदनम्। अर्थक्ा तचैव। यथा पर्वतकाभ- रणस्य राचमहसगमनेन मलयके तुसद्दात्थायिभेदनम् । दैव- प्रत्तया तु। यथा रामायणे रामस्य दैवभत्न्या रावणाद् बिभी- षणस् भेद इत्यादि। त्रथ परिवर्तकः । प्रारब्योत्यानकार्यान्यकरणात् परिवर्तक ॥५१। प्रस्तुतस्थोद्योगकार्यस परित्यागेन कार्यान्तरकरणं परि- चर्तकः। चथा वीरचरिते।

वच्ा विभाखविभिखव्रणलाञ्छनं मे। रोमाखक चुकितमद्भतवीर लाभाद् यत् सत्यमद्य परिरश्ुमिवेष्ति लाम्।। P

Digitize Google

१०६ दशरूप [परिष्छे०२।

राम: । भगवन् परिरभ्णमिति प्रस्ुतप्रतोपमेतदित्यादि । सात्वतीमुपसंहर व्रारभटीलच्षणमाह। एभिरङ्गैश्वतुर्घेयं सात्त्वत्यारभटी पुनः।

सव्धिप्िका स्यात् सम्फेटो वस्तूत्थानावपातने॥ ५ू२ ॥ मायामन्त्रबलेनाडविद्यमानवस्तुप्रकाशनम्। तन्त्रबलादि- न्दूजासम।

तच।

सद्धिप्रवस्तुरचना सङ्गिप्तिः शिल्पयोगतः।

मृदंगद लचमी दिद्र व्ययोगेन वस्तत्थापनं सद्भिप्तिः। यथो- दयनचरिते किलिञ्जइसतप्रयोग:। पूर्वनायकावस्था निवृत्त्या- Sवस्थान्तरपरिग्रहमन्ये सद्भिप्निकां मन्यन्ते। यथा वालि- निवृत्या सुग्रोवः । यथा च परशरामसोद्त्यनिवृत्त्या भा- न्तत्वापादनं पुथ्ा ब्राह्मपजातिरित्यादिना। श्रथ सम्फेट: । सम्फेटस्तु समाघातः क्रुद्दसंरब्धयोईयोः। यथा माधवाघरघस्टयोमालतीमाधवे। इन्द्रजिलत्ताप- योस रामायणप्रतिबद्धवस्तुषु। श्रथ वस्तत्यापनम्। मायाद्युत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनमिष्यते।

Digitized by Google

सो० ५५] सावलाकम्।

यथोदात्तराघवे। जीयन्ते जयिनेाडपि सान्द्रतिमिरत्रातैर्वियद्यापिभिर भाखन्तः सकला रवेरपि रुच: कस्ादकस्मादमी।

मुख न्याननकन्दरानलमुचसीत्रा रवा: फेरवा:॥ इत्यादि। ऋ्रथाऽवपातः ।

अवपातस्तु निष्कामप्रवेशचासविद्रवैः॥५ू४॥

यथा रक्षावस्याम्। क एठे कत्वाऽव भेषं कनकमयमधः पटङ्गलादाम कर्षन् क्रान्वा द्वाराणि हेखावलचरणवलत्किद्धिणोचक्रवाल: । दत्तातश्े गजानामनुसतसरणि: समभ्रमादश्वपालै: प्रभ्नष्टोऽयं प्रवङ्गः प्रविभति नृपतेमन्दिरं मन्दुरातः ॥ नषटं वर्षघरर्मनुष्यगपनाभावादकता चपाम् श्रन्त: कख्चुकि कसुकस्य विर्भात चासादयं वामनः। पर्यन्ताश्रथिभिर्निजसय सदृभं नामः किरातैः छतं कुआा नोचतयैव यान्ति अनकैरात्मेचणभ्द्टिमः । यथा च प्रियदर्भनायां प्रथमेडक्के विन्ध्यकेत्ववस्कन्दे। उपसंहरति।

एभिरङ्रेश्वतुर्घेयं नाऽर्वृत्तिरतः परा। चतुर्थी भारती साऽपि वाच्या नाटकलक्तणा।। ५ू५॥। 2 2

Digitized by Google

१०८ दशरूपं [परिचे०२1

कैशिकों सात्त्वतों चारऽर्थवृत्तिमारभटीमिति। पठन्तः पञ्चमों वृत्तिमौङ्टाः प्रतिजानते ॥ ५६॥ सा तु सच्चे कचिदपि न दृशयते न चापपद्ते रसेषु हास्यादीनां भारत्यात्मकलवात्। नीरमस् च काव्यार्थस चा- डभावात्। तिसर एवैता अर्थवृत्तयः। भारती तु शव्दवत्त- रामुखसङ्गत्वात् तचैव वाष्या। वृ्त्तिनियममाह।

पूरद्गारे कैशिको वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः। रसे रौट्रे च बीभते वृत्तिः सर्वत्र भारती॥५७॥ देशभेदभिन्नवेषादिस्ु नायकादिव्यापार: प्रवृत्तिरित्याह।

देशभाषाक्रियावेषलक्षणाः स्युः प्रवृत्तयः। लोकादेवाऽवगम्यैता यथाचित्यं प्रयोजयेत्॥५ू८॥ तच पाव्यं प्रति विशेष: ।

पाद्यं तु संस्कृतं नृणामनीचानां कवतात्मनाम्। लिङ्गिनीनां मद्ादेव्या मन्त्रिजावेश्ययो: क्कचित्॥५ ॥ ककचिदिति देवीप्रभृतीनां सम्बन्ध: ।

स्त्रीणां तु प्राह्ृतं प्रायः प्ठरसेन्यधमेषु च। प्रकृतेरागतं प्रा्ृतम्। प्रक्वतिः संखृतं तङ्गवं तत्समं देभीत्यनेकप्रकारम्। शूरसेनी मागधी च खभास्त्रनियते।

Google

झो०<५] सावलाकम्। १०६

पिशाचात्यन्तनीचादा पैशाचं मागधं तथा॥ ६० ॥ यदेशं नीचपाच यत् तहदेशं तस्य भाषितम्। कार्यतश्ोत्तमादोनां कार्यो भाषाव्यतिक्रमः।।६१।। स्ष्टार्थमेतत्।

भगवन्तो वरैवाचा विद्ददेवर्षिलिङ्िनः। विप्रामात्याग्रजाश्ताऽऽया नटीसच्मृतौ मिथः॥६२॥ आर्याविति सम्बन्धः। रथी सतेन चाऽडयुषान् पूज्यैः शिष्यात्मजानुजाः। वत्सेति तातः पूज्योऽपि सुगद्दोताभिधस्तु तैः॥ ६३॥ अपिभब्दात् पूज्येन भिय्यात्मजानुजास्तातेति वाच्याः। स- डपि तैस्तातेति सुग्टह्ोतनामा चेति। भावोडनुगेन सरची च मार्षेत्येतेन सेो5पि च। स्रचधार: पारिपार्श्चकेन भाव दति वत्रव्यः। स च स- चिष मार्ष दूति। देवः खामोति नृपतिर्म्टत्यैर्भट्टेति चाऽधमैः ॥६४॥ आरामन्त्रणीयाः पतिवज् ज्येष्ठमध्याधमैः स्त्रियः। विद्वद्देवादिस्त्रियो भर्तवदेव देवरादिभिवाच्या: । तच स्त्रियं प्रति विभेष: ।

Digitized by Google

११० दभरुपं [परिचे०२।.

समा इलेति प्रष्या च इञ्जे वेभ्यान्नुका तथा॥ ६५॥ कुष्टिन्यम्बेत्यनुगतैः पूज्या वा जरतो जनैः। विदूषकेण भवती राज्ी चेटोति शब्धते॥। ६ई।। पज्या जरती अ्रम्बेति। स्पष्टमन्यत्। चेष्टागुणोदाद्दतिसत्त्वभावान् अशेषतो नेतदभाविभिन्नान्। को वत्तुमोशो भरतो न यो वा यो वा न देव: भशिखएडमौलि:॥६७॥ दिज्जाचं दर्शितमित्यर्थः। [पेषा लीखाद्याः गुणा विन- याद्या: उदाइृतय: संस्कृतप्राछ्मताद्या उत्तयः सत्त्वं निर्विका- रात्मकं मनो भावः सत्त्वस् प्रथमोविकार: तेन हावादयोह्युप- लचिता: ।] इति श्रीविष्णुस्नोर्धनिकसय छता दशरूपावलोके नेत- प्रकाश नाम द्वितीयप्रकाश: समाप्तः ।

Google

झ्ा. ३] सावलाकम्।

वजवत्व्यतया रसविचारातिलह्नेन वस्तुनेतरसानां वि भज्य नाटकादिषपयोगः प्रतिपाद्यते। प्रक्लतित्वादथाऽन्येषां भूयोरसपरिग्रद्दात्। सम्पूर्णलक्षणत्वाच् च पूर्व नाटकमुच्ते ॥१ ॥ उद्िष्टधर्मकं हि माटकमनुदिष्टिधर्माणां प्रकरणादीनां प्रष्वतिः । भेषं प्रतीतम्। तच्र। पूर्वरङ्गं विधायादा सत्धारे विनिर्गते। प्रविश्य तद्ददपर: काव्यमास्थापयेन् नटः ॥ २ ॥ पूर्वे रज्यतेऽम्मित्तिति पूर्वरङ्गा नाव्यभाला। तत्स्प्रथम- प्रयोगव्युत्थापनाद पूर्वरक्कता। तं विधाय विनिगते प्रथमं सचधारे तद्देव वैष्णवस्थानकादिना* प्रविभ्याऽन्यो नटः काव्यार्थ सापयेत्। स च काव्यार्थस्थापनात् सचनात् स्ापक: । दिव्यमर्त्ये स तद्रूपो मिश्रमन्यतरस्तयोः। सचयेद् वस्तु बोजं वा मुखं पात्मथाऽपि वा ।। ३ ।। स स्ापको दिव्यं वस्तु दिव्यो भूला मत्यें च मर्त्यरूपो भूता मिश्रं च दिव्यमर्त्ययोरन्यतरो भूलवा सचयेत्। वस्तु बीज मुखं पाचं वा। वस्तु यथोदात्तराघवे।

• दीर्घंपादविक्ेपेय परिक्रमा वैधयावस्थानकम्। चादिभब्दात् ता- एवादिना परिक्रमा रौजमिति कस्यचित् टिप्पणी।

Digitized by Google

११२ दशूरुपं [परिष्के०श।

रामो मूर्ति निधाय काननममान् मालामिवाSडज्तां गुरोस तद्भत्त्या भरतेन राज्यमखिलं माचा सहेवोज्यितम्। ता सुद्रीवविभोषणवनुगती नीता परां सम्पदं प्रोह्त्ता दभकन्वरप्रभ्टतयो ध्वस्ता: समस्ता द्विष: ।। बीजं यथा रन्नावस्याम्। द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिभेडयन्तात्। आ्नीय झटिति घटयत विधिरभिमतमभिमुखोभूत:। मुखं यथा। आ्सादित प्रकट निर्मलचन्द्र हास: प्राप्तः भरत्मय एष विशडूकान्तः । उत्खाय गाढतमसं घनकालमुयं रामो दभास्यमिव सभ्भृतवन्धुजीवः । पाचं यथा पाकुन्तले। तवार्डस्ि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हतः । एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणाऽतिरंइसा॥

रङ्ं प्रसाद मधुरैः झोकैःकाव्यार्थसचकैः। ऋतुं कन्तिदुपादाय भारतीं वृत्तिमाश्रयेत् ।।४।।

रङ्गस्य प्रभस्तिं काव्यार्थानगतार्थेः झोकेः छल्ा। श्री सुक्येन ऊतत्रा सदसुवा व्यावर्तमाना डिया ते सेर्बन्धवधूजनस्य वचने र्नीता SS भि मुख्यं पुनः।

Digitized by Google

सावलाकम्। ११२

दृष्टाडये वरमात्तसाध्वसरसा गौरो नवे सङ्गमे मंरोहत्युखका हरेण इसता खिष्टा भिवा पातु वः ॥ द्त्यादिभिरेव भारतों वृत्तिमाश्रयेत्। सातु। भारती संस्कृतप्रायो वाग्व्यापारो नटाश्रयः। भेदैः प्ररोचनायुत्तैर्वोथोप्रदसनामुखेः ॥५।। पुरुषविभेषप्रयोज्यः संसृतबञ्लो वाक्प्रधानो नटाश्रया व्यापारो भारती। प्ररोचना वीथीप्रहसनामुखानि चाडस्या- मङ्गानि। यथो हेशं लक्षणमाह। उन्मुखोकरणं तन्र प्रशंसातः प्रराचना। प्रस्तुतार्थप्रशंसनेन श्रदणं प्रवृत्त्यनुखीकरएं प्ररोचना। यथा रत्ावल्याम्। श्री हर्षा निपुण: कवि: परिषदप्येषा गुलग्रादिणी लोके हारि च वत्सराजचरितं नाव्ये च दच्ता वयम्। वस्ेकैकमपीह वाञ्कितफलप्राप्तः पदं किं पुनर मङ्भाग्योपचयादयं समुदितः सरवो गुण्णनां गएः॥ वोथो प्रहसनं चाऽपि खप्रसङ्केडभिधास्यते।

सनधारो नटीं बरूते माष वाऽय विदूषकम्। स्कायें प्रस्तुतात्तेपि चित्ात्तया यत् तदामुखम्॥७॥

Digitized by Google

दशूरुपं [परिच्के०३।

प्रस्तावना वा तच स्युः कथाद्वानः प्रवृत्तकम्। प्रयोगातिशयश्चाथ वोथ्यङ्गानि चयोदश॥८॥ तच कथोद्वातः। खेतिवृत्तसमं वाक्यमर्थ वा यत्र सच्तिणा:। गृद्दोत्वा प्रविशेत् पाचं कथोद्वातो द्विधैव सः ।। 2 ।। वाक्यं यथा रत्नावल्याम्। यौगन्वरायणः। दीपादन्यस्ा- दपीति। वाक्यार्थे यथा वेणीमंहारे। भीमः । निर्वापवैरिदहना: प्रथमादरीणं नन्दन्तु पाएडतनया: सह केशवेन। रताप्रसाधितभुवः चतविग्रहास खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सम्त्याः ॥ ततोऽर्थेनाSS। भीमः ।

प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहृत्य। शछष्टपा एडववधूपरिधानकेशा: खस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ।। श्रथ प्रवृत्तकम्। कालसाम्यसमानिप्नप्रवेशः स्यात् प्रवृत्तकम्। प्रवृत्तकालसमानगुएवर्णनया सरचचितपात्रप्रवेशः प्रवृत्तकं यथा। प्ासतादितप्रकट निर्मलचन्द्रहासः प्राप्तः प्रत्मय एष विपडूकान्तः ।

Digitized by Google

सो०१२] सावनाकम्।

उत्खाय गाढतमसं घनकालमुयं रामो दभासमिव सव्भृतवन्धुजीवः।। ततः प्रविभति यथानिर्दिष्टो राम:। ऋ्रथ प्रधोगातिशयः। एषोऽयमित्युपत्तेपात् सन्नधारप्रयोगतः। पात्रप्रवेशो यच्वैष प्रयोगातिभयो मतः ॥१०॥ यथा एष राजेव दुष्यन्त इति। प्रथ वोथयङ्गानि। उद्दात्यकावलगिते प्रपञ्चन्तिगते कलम्। वाक्केत्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके। असत्प्रलापव्याद्दारमद्वानि चयोदश।। ११ ॥ तच। गूढार्थपद्पर्यायमाला प्रश्नोत्तरस्य वा। यच्राऽन्योन्यं समालापो देधोद्वात्यं तदुचते॥१२॥ गूढाथें पदं तत्पर्यायख्तेत्येवं माला। प्रश्नोत्तरं चेत्येवं वा माला। दयोत्तिप्रत्युकी तट् दिविधमुद्दात्यकम्। तचाऽडघयं विक्रमोर्वशां यथा। विदूषकः । *भो वत्रस्त को एसो कामा जेप तुमं पि दूमिज्जसे सो किं पुरिसो आदु इत्यिश्रत्ति। राजा। सखे।

• भो वयस्य क एव कामो येन त्वमपि दूयसे स किं पुरुषोऽयवा खीति। ९2

Digitized by Google

११६ दशरुपं [परिषे०६।

मनोजातिरनाधीना सुखेव्वेव प्रवर्तते। सेहस् लखितो मार्ग: काम दृत्यभिधीयते।। विदूषकः । *एवं पिए जाणे। राजा। वयस दच्छाप्रभवः स दति। विदूषकः।किं जो जं दच्कदि सो तं कामेदि- त्ति। राजा। त्रथ किम्। विदूषकः। ता जासिदं जह वहं सभभारमालाए भेत्रएं दच्छामि। द्वितीयं यथा पाए्डवानन्दे। का साय्या गुणिनां चमा परिभवः को यः खकुत्यैः छतः। किं दुःखं परसंत्रयो जगति कः साध्यो य आाश्तरोयते। को मत्युव्यसनं पूडचं जदति के यैनिर्जिता: प्च्रवः कर्विज्ञातमिद विराटनगरे छन्रस्थितैः पाएडवैः ॥ त्रथाऽवखगितम्। यचैकत समावेशात् कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। प्रस्तुतेऽन्यन वाऽन्यत् स्यात् त चावलगितं दविधा।।१३।। तचाडद्ं यथात्तरचरिते। समुत्यनवनविहार गर्भदोह - दाया: सोताया दोहदकार्ये बनुप्रविश्य जनापवादादरण्टे त्याग:। द्वितीयं यथा इलितरामे। रामः। लत्षण तात वियुक्कामयोध्यां विमानस्थो नाऽहं प्रवेष्ु भ्रक्कोमि। तदवतीर्य गच्छामि।

• एवमषि न जानामि। + किं यो यदिच्कति स तत् कामयतीनि। 1. त्जातं यथाहं सपकारभानायां भोजनमिच्छामि।

Digitized by Google

खो.१०] सावलाकम्। ११०

कोर्डपि सिंहासनस्याऽधः खितः पादुकयो: पुरः। जटावानसमाली व चामरी व विराजते॥।

भ्रथ प्रपस्तः ।

असङ्ूतमिथःसोचं प्रपच्चो ास्यलन् मतः। ऋ्सद्ू तेनाSर्थेन पारदार्यदिनैपुष्यादिना याऽन्योन्यस्तिः स प्रपख्तः। यथा कर्पूरमन्नयाम्। भैरवानन्दः। *रण्डा चण्डा दिक्खिदा धमदारा मञ्जं मंसं पिज्जए खज्जए श भिक्खा भो वजं चमाख एडं च सेव्जा कोखो धम्े कस णो होद रम्मो॥ श्रथ चिगतम्। श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं चिगतं त्च। नटादिचितयालापः पूर्वरङ्के तदिव्यते॥१४॥ यथा विक्रमोर्वश्याम्। मत्तानां कुसुमरसेन षद्दानां भब्दोडयं परम्तनाद एष धीर:। कैलासे सुरगणसेविते समन्तात् किव्नर्य: कलमधुरातरं प्रगोताः । ग्रथ कलनम्।

• रखा चस्डा दीक्षिता धर्मदारा मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च। भिक्षा भोव्यं चर्मखगडस् प्रय्या कोलो धर्मः कस्य न भवति रम्यः॥

Google

११८ दशूरूपं [परिष्े०।

प्रियाभैर प्रियेवाक्येर्विलोभ्य छलना छलम्। चथा वेपीसंदारे। भीमार्जुन। कता दयूतच्छलानां जतुमयभरणोद्दीपन: सेडभिमानी

कृष्णाकशोत्तरीयव्यपनयनपट: पाए्वा यस्य दासा: काSडसे दुर्योधनोऽसा कथयत पुरुषा द्रष्टुमभ्यागता खः। त्रथ वाक्केली। विनिवृत्यास्य वाक्केली द्विस्त्रि: प्रत्युक्तितोडपि वा ॥१५॥। प्रस्थेति वाक्यस् प्रक्रान्तसय साकाङ्गस्य विनिवर्तनं वाक्केली। द्विचिवा उत्तिप्रत्युक्रकयः । तचाउडद्या यथोत्तरचरिते। वासन्ती । वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं व्वं कीमुदी नयनयोरम्तं लमङ्ग। दूत्यादिभि: प्रियभतैरनुरुष्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेष॥ उत्िप्रत्युक्तितो यथा रत्नावख्याम्। विदूषकः। *भोदि मश्नणिए मं पि एदं चचरिं सिक्ावेहि। मदनिका। इदा- स प कब एसा चचरी दुवदिखणडन्ं कब एदम्। विदूषकः। भोदि किं एदिण खणडेए मोदशा करीश्रन्ति। मदनिका । पाहि पढीर्श्रदि कब एदमित्यादि।

• भवति मदनिके मामप्येतां चर्चरों शिक्षय।-इताप न खलु एवा चर्चरी दिपदोखाडकं खल्वेतत्।-भवति किमेतेन खाडेन माद- का: क्रियन्ते।-न दि, मव्ते खन्वेतत्।

Digitized by Google

खो०१६] सावनोकम्। ११६

प्रथाऽधिवलम्।

अन्योन्यवाक्याधिक्योक्ति: स्पर्धयाऽधिवलं भवेत्।

यथा वेणीसंहारे। बर्जनः। सकलरिपुजयाश्ञा यत्र बङ्धा सुतैस्ते दणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोक:। रपभिरसि मिहन्ता तस्य राधासुतम्य प्रपमति पितरा वां मध्यमः पाएडपुत्रः ।। द्वत्युपक्रमे। राजा। अरे नाऽहं भवानिव विकत्थनाप्रगलः । किन्तु। द्रध्यन्ति न चिरात् सुन्नं बान्धवास्तां रणाङ्गण।

लम। भ्रथ गणड: ।

गणडः प्रस्तुतसम्बन्धिभिन्नार्थ सचसोदितम् ॥१६॥

यथात्तरचरिते। रामः। दूयं गेहे खत्मोरियमम्तवर्तिर्नयनयोर ऋस्ावस्या: सर्भा वपुषि बहलख्चन्दनरसः। नयं बाड: कण्ठे भिभिरमसणे मौक्रिकसर: किमस्या न प्रेथो यदि परमसद्यस्त विरहुः॥

Google

दशरूपं [परिके०₹।

प्रविश्व प्रतीहारी। *देव उन्नत्थिदो। रामः । ्र््रययि कः । प्रतोहारी। देवस् वासखपरिचारशत्रो दुझहो दति।

रसे कस्याऽन्यथा व्याख्या यचाऽवस्यन्दित दि तत्। यथा छलितरामे। योता। जाद कलं कव तु्हेहिं बज- ज्याए गन्तव्वं। तहिं सो राभा विषएण समिदव्यो। लवः। अ्रम्ब किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यम्। सोता। जाद सो कब तुन्हाएं पिदा। लवः। किमावयो रघुपतिः पिता। सीता। सामङ्गम्। जाद ए कवु परं तुन्दाएं सतरलाए ज्जेव पुषवीए इति। श्रथ नालिका। सोपचासा निगूढार्था नालिकैव प्रहेलिका ॥१७॥ यथा मुद्राराकसे। चरः। हंहो वह्मण मा कुप्प। किं पि तुह उन्नज्काओ्ो जाणादि किं पि वन्हारिया जण जापन्ति। भिव्यः। किमसदुपाध्यायस्य सर्वज्ञलमपदर्तुमिष्कषि। परः। यदि दे उवज्याश्रो सव्वं जाणादि ता जाणादु दाव कसा चन्दो ऋ्णभिप्पेदोतति। शिय्यः । किमनेन ज्ञातेन भवतीत्युपक्रमे। * देव, उपस्थितः।-देवस्यासन्नपरिचारको दुमुखः। + जात, कल्यं खल युवाभ्यामयोध्यायां गन्तवं तर्हटि स राजा विनयेन नमितव्यः।-जात स खल युवयो: पिता।-जात न खल पर. युवया: सकलाया एव एथिव्याः। 1 इंश ब्राह्मय मा कुप्य किममि तवोपाध्यायो जानाति किम- प्यसादृश जना जानन्ति।-यदि त उपाध्यायः सवें जानाति वष्जा- नातु तावव् कस्य चन्न्राSनभिप्रेत इति।

Google

सावनोकम्।

चासक्ाः । चन्द्रगुप्नादपरकान पुरषान् जानामीत्युन्ं भ- वति।

त्रसम्बद्दकथाप्रायोऽसत्प्रलापो यथोत्तरः।

गमु चाइसम्बङ्ार्थलेऽसङ्गतिनाम वाक्यदोष उक्ः। तन्

भाव:। यथा। अर्िभन्ति विदार्य वत्राकुहराप्याएक्तो वासुकेर बद्ुख्या विषकर्बुरान् गणयतः संसपृश् दन्ताङ्कुरान्। एकं चोषि नवाऽट सप्नषडिति प्रध्वस्मध्धाक्रमा वाचः क्रोचरिपो: भिश्डलविकलाः श्रेयांषि पुष्न्ु वः। यथा च। इंस प्रयच्क मे कान्तां गतिस्स्यास्या रता। विभावितैकदेशेम देयं यदभियुञ्यते। यथा वा। भुक्ता दि मया गिरय: खातोऽइं वक्रिना पियामि वियत्। हरिषरदिर ए्गर्भा मत्युचासेन मृत्यामि। न्रथ व्यापार:।

श्रन्यार्थमेव व्याद्ारो दास्यलोभकरं वचः।

वथा माखविकाग्रिमिचरे साथ्यप्रयोगावसाने। माखविका

Digitized by Google

दशरपं [परिचेण।

निर्गन्तुमिक्ति। विदूषकः। *मा दाव उवएससुड्डा गमि- सासीत्युपक्रमे गणदासः। विदूषकं प्रति। चार्य उच्यतां यस्वया क्रमभेदो खचितः । विदूषकः । पिढमं पचूसे वन्ह- पसस पूत्रा भोदि सा तए लहिदा। मालविका सयत इत्यादि- मा नायकस्य विश्रव्धनायिकादर्भनप्रयुकेन हास्यखोभकारिणा वचनेम व्याहार:। श्रथ मृट्वम्। दोषा गुणा गुणा दोषा यत स्युर्दवं दि तत् ॥१८ ।। चथा भाकुन्तखे। मेद-्छेदलथोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सच्वामामुपखच्यते विक्वतिमच् चित्तं भयक्रोधयो:। उत्कर्ष: स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति खच्चे चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मगयामीद्ृग् विनोद: कुतः॥ इति मृगयादोषस्य गुणीकार:। यथा च।

गतनिद्रमविश्वासं जीवति राजा जिगीषुरयम्। दति राज्यगपस्य दोषीभावः। उभयं वा।

• मा तावदुमदेभसुद्वा गमिष्यसि। + प्रथमं प्रत्यूषे ब्राह्मबस्य पूजा भवति सा तया लिता।

Digitized by Google

चांवनाकम्। १२१

सन्त: सचरितेद्यव्यसनिनः प्रादुर्भवद्यन्तणा: सर्वचेव जनापवादचकिता जीवन्ति दुःखं सदा। अ्रव्युत्वन्रमतिः र्वतेन म सता नैवाइसता व्याकुला युक्कायुकविवेकपून्य हृदय! धन्वो जन: प्राछ्यतः॥ इति प्रस्तावनाङ्गानि। एषामन्यतमेनाऽथे पाचं चाSडन्तिप्य सचमत्। प्रस्तावनान्ते निर्गच्केत् ततो वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥१८॥। तच। अ्र्भिगम्यगुपैयुत्ता धीरादान्तः प्रतापवान्। कोर्तिकामो मद्दोत्साचस्त्र य्या स्ताता मद्ोपतिः॥२०॥ प्रख्यातवंशो रार्जषिर्दिव्यो वा यत्र नायक:। तत्प्रख्थातं विधातव्यं वृत्तमचाऽऽधिकारिकम्॥। २१ ॥

मिकादिगुणयुत्रो रामायणमह्दभारतािप्रसिद्धो धीरोदा- त्ो राजर्षिर्डिव्यो वा नायकः तत्पख्यातमेवाडच नाटके श्ा- धिकारिकं वस्तु विधेयमिति। यत् तचाऽनुचितं किश्चिन् नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकष्पयेत्। २२।। यथा छूडना वाखिवधो मायुराजेनोदानराघवे परि- त्यकः। वीरचरिते तु रावणसीद्देन वाखीरामवधार्थमा- मतर रामेण इत दत्यन्यथा छवतः। & 2

Google

दशरूपं [परिक्छे०₹।

शराद्यन्तमेवं निश्चित्य पञ्चधा तद् विभज्य च। खणडभः सन्धिसतज्ञांश्त विभागानपि खण्डयेत्।२३॥।

कणार्थप्रक्ृतिकं पस्चावखथानुगुप्पेन पस्चधा विभजेत्। पुनरपि चैकेकस्य भागसय द्वादश त्रयोदभ चतुर्दपेत्येवमङ्गसत्रध्ञानां सन्धीनां विभागान् कुर्यात्। चतुःषष्टिस्तु तानि स्युरङ्गानीत्यपरं तथा। पताकावृत्तमप्यूनमेकाद्यैरनुसन्धिभि:। अ्रङ्गान्यत यथालाभमसन्धिं प्रकरीं न्यसेत्। २४ ।।

न्यसनीयम्। चङ्गानि व प्रधामाविरोधे यथाखाभं न्यसनी- यानि प्रकरीतिटृत्तं तवपरिपूर्णसन्धि विधेयम्। तचैवं विभक्रे। आदा विष्कम्भकं कुर्यादङ्कं वा कार्ययुक्तितः। दूयमच कार्ययुक्ति:। अपेन्तितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम्। यदा सन्दर्भयेत् श्रेषं कुर्याद् विष्कम्भकं तदा॥ २५॥ यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते। आादावेव तदाऽङ्क: स्यादामुखाक्षेपसंश्रयः ।। २६।।

Google

को ० ३०] सावजाकम्। १२५

स च। प्रत्यक्तनेतचरिता बिन्दुव्याप्निपुरस्कृतः। श्रद्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः॥२७॥ रङ्चप्रवेशे साधान् निर्दिशमाननायकव्यापारो बिन्दू-

दूवाडप: तच च। अनुभावविभावाभ्यां स्थायिना व्यभिचारिभिः। गृद्दोतमुेः कर्तव्यमङ्गिन: परिपोषगम् ॥२८॥ अङ्गिन एवाडं्गिरससायिन: सङ्गदात् खायिनेति रसान्त- रखायिना ग्रहणम्। ग्टहीतमुक्रैः परस्रव्यतिकीर्णैरित्यर्थः। न चाउतिरसतो वस्तु दूरं विच्किन्नर्ता नयेत्। रसं वा न तिरोदध्याद् वस्तलङ्गारलक्षणै: ॥। २९ ।।

एको रसोऽङ्रीकर्तव्यो वीर: पटङ्गार एव वा। अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कुर्यान् निर्वद्णोऽह्ुतम्॥। ३० ॥

कम्। तन् न। यत रसान्तरखायी खानुभावविभावव्यभि- चारियुक्को भूयसोपनिबध्यते तत रसान्तराण्ामङ्गलम्। केव- लखाय्युपनिबन्धे तु खायिनो व्यभिचारितैव।

Google

दभरूपं [परिके०२।

दू राध्वानं वधं युद्धं राज्यदेभादिविप्नवम्। संरोधं भोजनं स्नानं सुरतं चाऽनुलेपनम् ॥ ३१ ॥ श्रम्बर ग्रद्तणादीनि प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेत्। प्रदनैवोपनिबप्जीत प्रवेशकादिभिरेव सचयेदित्यर्थः। नाऽिकारिवध क्वाडपि त्याज्यमावश्यकं न च ।।३२।। अ्धिक्वतनायकवधं प्रवेभकादिनाऽपि न सरचयेत्। ब्राव- मकं तु देवपितकार्याद्यवश्यमेव कचित् कुर्यात्। एकाहाचरि तैकार्थमित्थमासन्ननायकम्। पाचैस्तिचतु रैरङ्ं तेषामन्तेडस्य निर्गमः ॥३३॥

वेभमङ्गं कुर्यात्। तेषां पाचाणामवश्यमङ्गस्ाऽन्ते निर्गमः कार्यः। पताकास्थानकान्यच बिन्दुरन्ते च बोजवत्। एवमङ्गाः प्रकर्तव्याः प्रवेशादिपुरस्कृताः। पच्चाङ्गमेतदवरं दशाङ्गं नाटकं परम् ।।३४ ॥। दृत्युकं नाटकलचणम्। अथ प्रकरणे वृत्तमुत्याद्यं लोकसंश्रयम्। श्रमात्यविप्रवणिजामेकं कुर्याच् च नायकम्॥ ३५॥ धीर प्रशान्तं सापायं धर्मकामार्थतत्परम्। शेषं नाटकवत् सन्धिप्रवेशकरसादिकम्॥३ई।

Google

स्ो० १८] सावनाकम्। १२०

ममात्या द्यन्यतमधी रप्रभान्तनायकं विपदन्तरितार्थसिद्धिं कु- यात्। प्रकरणे मन्त्री अमात्य एव। सार्थवाहा वणि्विशेष शवेति। सपष्टमन्यत्।

ना्यिका तु द्विधा नेतु: कुलस्तरी गणिका तथा। कचिदेकैव कुलजा वेश्या काऽपि दयं कचित्।॥३७॥ कुलजाSडभ्यन्तरा बाह्या वेश्या नाडतिक्रमोऽनयो:। आभि: प्रकरणं चेधा सङ्वीणं धूर्तसङ्ुलम्।३८॥। वेशे मति: सोडस्या जीवनममिति वेशा। तद्िभेषा गि का। यदुक्कम्। शभिरभ्यथिंता वेश्या रूपभीलगुणन्वता। सभते गणिकाशब्दं स्थानं च जनसंसदि ॥। एवं च कुलजा वेश्ा उभयरमिति बेधा प्रकरणी ना- चिका। यथा वेश्वैव तरङ्गदन्ते कुलजेव पष्पदूषितके। ते दवेडपि मृच्ककटिकायामिति। कितवदयूतका रादिधूर्तसङ्कुखं तु मच्छ- कटिकादिवत् सक्ीरणंप्रकरणममिति। प्रथ नाटिका। लच्चते नाटिकाSप्यन् सङ्कीरणान्यनिवृत्तये। पत्र केचित्। अनयोस बन्धयोगादेको भेद: प्रयोगृभिश्ेयः। प्रस्थातस्वितरो वा नाटीवअज्ञाश्रिते कावे।

Digitized by Google

१२८ दशरूपं [परिक्े०१

दत्यमुं भरतोयं सोकमेको भेद: प्रस्थातो माटिकाख्य इतरस्वप्रस्ातः प्रकरणिकासकभः नाटीसञ्ज्ञया द्वे काव्ये आश्रिते दति व्याचचाण: प्रकरषिकामपि मन्यन्ते। तद- सत्। उदेशलनणयेरनभिधानात् समामलक्षणते वा भेदा- भावात्। वस्तुरसनायकानां प्रकरणभेदात् प्रकरणिकायाः । मतोऽनुइिष्टाया नाटिकाया यन् मुनिना लच्षएां रतं तचा- डयर्माभप्रायः। पद्ूलन्तणमद्गरादेव तलकणे सिद्धे लक्पकरणं सष्ीणानां माटिकेव कर्तव्येति नियमार्थ विज्ञायते। तमेव सङ्करं दर्भर्यात। तच वस्तु प्रकरणन् नाटकान् नायको न्टपः। प्रख्यातो धीरललित: पूटङ्रारोऽड्री सलतण: ॥३९॥। उत्पाद्येतिवृत्तत्वं प्रकरणधर्मः प्रख्थयातनृपनायकादितवं तु नाटकधर्म दति। एवं च नाटकप्रकरणनाटिकातिरेकेष वस्वादेः प्रकरणिकायामभावादङ्पाचभेदाद् यदि भेदः। तच। स्तोप्रायचतुरङ्कादिभेदकं यदि चेष्यते।

तच नाटिकेति स्त्रीसमास्ययाचित्यप्राप्तं स्त्रोप्रधामत्वम्।

विभेषस्तु।

Google

सावजाकम्। १२९

देवो तत्र भवेज् ज्येष्ठा प्रगस्भा नृपवंभजा। गम्भोरा मानिनी कष्ात् तद्दभान् नेतसङ्गम:।।४१ ।। प्राप्या तु। नायिका ताहभी ुग्धा दिव्या चाडतिमनोदरा। तादृभोति नृपवंभजत्वादिधर्मातिदेशः। अ्रन्त:पुरादिसम्बन्धादासन्ना श्रुतिदर्भनैः ॥ ४२ ।। अनुरागो नवावस्थो नेतुस्तस्यां यथोत्तरम्। नेता तत प्रवर्तेत देवीचासेन भड्ितः। तथां मुग्धनायिकाया मन्त:पुरसम्बन्वसक्गीतकसम्बन्धादिना प्रत्यासन्रायां नायकसय देवीप्रतिबन्धान्तरितः उसतरोस्षरो नवावखामुरागो निबन्धनोय:। कैशिक्यङ्गसतुर्भिक्ष यक्राऽडवैरिव नाटिका ॥ ४३॥ प्रत्य श्ोपनिबद्धा भिद्ितखक्षण केशिकाङ्गचतुष्टयवती नाटि- केति। श्रथ भाष: । भाणस्तु धूर्तचरितं खानुभूतं परेण वा। यन्रोपवर्णयेदेका निपुणः पिडितो विटः ॥ ४४।। सम्बोधनात्तिप्रत्यु क्ती कुर्यादाकाशभाषितैः। सचयेद् वीर पटङ्रारौ शौर्यसौभाग्यसंस्तवैः॥ ४५॥ भूयसा भारती वृत्तिरेकाङ्क वस्तु कल्पितम्। मुखनिर्वद्णे साङ्के लास्याङ्गानि दशापि च॥४६॥

Digitized by Google

११० दशरूपं [परिके०₹।

दति। धूर्तासारधूतकारादय: तेषां चरितं यजैक एव विटः सछतं परवतं वोपवर्णवति स भारतीव्ृत्तिप्रधानताद् भाषः। एकस्य चोत्िप्रत्युक्य: त्रकाशभावितैराभद्ितोन्तरलेन भ- वन्ति। वसष्टताच् व वीरपटङ्गारी सोभाग्यश्नैायोंपवर्सनया सूचनीया। साखाक्गानि। गेयं पदं स्थितं पाद्यमासीनं पुष्पगण्डिका प्रच्केदकस्त्रिगूढं च सैन्धवाखयं द्विगूढकम् ॥४७ ॥ उत्तमोत्तमकं चैव उत्ताप्रत्युक्तमेव च। सास्ये दभविर्ध ह्येतदङ्गनिर्देश कल्पनम्॥४८॥ भ्ेषं स्पष्टमिति। श्रथ प्रहसनम्। तदत् प्रचसनं वेधा शुद्वैऊृतसङ्रैः। तद्दिति भाषावट् वस्तुसन्धिसन्धङगलाखादीनामतिदेश: । तच पडद्धूं तावत्। पाखपिड विप्रप्रम्टतिचेट चेटीविटाकुलम्। चेष्टितं वेषभाषाभि: शुद्धं चास्यवचेन्चितम् ॥ ४८ ॥ पार्खाणडन: शाक्यनिर्गन्थप्रभ्ृतयः । वि्रासाऽत्यन्तम्टज- वः। जातिभाचोपजीविनो वा। प्रहसनाद्रिहसविभावासेषां व यथावत् खव्यापारोपनिबन्धनं चेटसेटी व्यवहारयुन्त रद्धं प्रहसनम्। विछ्वतं हु।

Google

सावलाकम्।

कामुकादिव चो वेषैः षष्ढकश्रुकितापसैः। विछ्वतं सङ्राद् वोथ्या सङ्कीणं धूर्तसङुलम्। कामुकादयो भुजङ्गचारभटाद्याः। तद्वेषभाषादि योगिना यच षए्डकसुकितापसटङ्वादयसदिदतं। खखरूपप्रच्ुतवि- भावलात्। वीथ्यद्रैस्तु मङ्गीर्णलात् सङ्गीर्पम्। रसस भूयसा कार्य: षद्चिधो दास्य एव तु॥ ५ू० ॥ इति खष्टम्। अ्रथ डिम: । डिमे वस्तु प्रसिद्धं स्याद् वृत्तयः कैशिकों विना। नेतारो देवगन्धर्वयक्तर चोमहोरगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्या: षोडशाऽत्यन्तमुहताः॥५१॥ रसैर दास्यप्टद्रारै: षद्धिर्दीप्नैः समन्चितः।

चन्द्रसर्योपरागैश्च न्याय्ये रौट्रर सेडड्रिनि। चतुरङ्वश्धतु:सन्धिनिर्विमशा डिमः मृतः ॥५३॥

रसाख वीररीद्रबीभत्ाह्ुतकरुणभयानका: षट्। खांयी तु रेट्रो न्यायप्रधानो विमर्भरद्िता मुखप्रतिमुखगर्भनिर्वह्- णास्यासलार: मन्वयः साङ्गा:। मायेन्द्रजालादयनुभावसमा- अयाः। भेवं प्रस्तावादिनाटकवत्। एतच् च। s 2

Digitized by Google

११२ दशूरूपं [परिचे०३।

दूदं चिपुरदाहेतु लक्षणं ब्रह्मणोदितम्। ततस्त्रिपुरदाहस डिमसञज्ः प्रयोजित:। दति भरतमुनिना खयमेव तिपुरदाद्ेतिटृत्तस तुल्यलं दर्भितम्। श्रथ व्यायोगः। ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः ख्यातेाद्वतनराश्रयः। हीना गर्भविमर्शाभ्यां दीप्ा: स्युर्डिमवट् रसाः।।५४ ॥ अस्तीनिमित्तसङ्गामो जामदग्न्यजये यथा। एकाचाचरितैकाङ्को व्यायोगो बडभिर्नरैः॥ पूपू॥ व्यायुज्यन्तेऽस्तिन् बहवः पुरुषा इति व्यायोगः। तन्न डिमवट् रसा: षट् हासयपटङ्गाररहिताः। वृत्त्यात्मकत्वाच् च रसानामवचने डपि केशिकीररितेतरवृत्तितं रसवदेव लभ्यते। ऋस्त्रीनिमिन्तसाडच सङामः। यथा परशरामेष पित्वध- कोपात् सहसार्जुनवधः छतः । प्रेषं स्पष्टम्। न्रथ समवकार: । कार्य समवकारे 5पि आमुखं नाटकादिवत्। ख्यातं देवासुरं वस्तु निर्विमर्शास्तु सन्धयः ॥ ५ू६॥ वृत्तयो मन्दकैशिक्यो नेतारो देवदानवाः। द्वादशोदात्तविख्याताः फलं तेषां पृथक् पृथक॥५ू७॥ बडवोररसा: सर्वे यद्ददम्ोधिमन्थने। श झेस्विभिस्वि क पटस्तिपटङ्गारस्त्रिविद्रवः ॥ ५ू८॥

Digitized by Google

सावजोकम्।

दिसन्धिरङ्क: प्रथम: कार्यो दवादशनालिक:। चतुर्द्िनालिकावन्या नालिका घर्टिकाइयम्॥ ५ट॥ वस्तुखभावदैवाऽरिक्कता: स्युः कपटास्यः। नगरोपरोधयु द्े वाताग्न्यादिकविद्रवाः॥६० ॥ धर्मार्थकामे: पूरङ्रारो नाडच बिन्दुप्रवेभका। वीथ्यङ्गानि यथालाभं कुर्यात् प्रदसने यथा।। ६१।।

समवकीर्यन्तेSस्िवर्था दति समवकारः। तच नाटका- दिवदामुखमिति समसरूपकाणामामुखप्रापएम्। विमर्भव- र्जिताखलार: सन्धयः । देवासुरादयो द्वादशनायकाः । तेषां च फलानि पृथक् पृथग् भवन्ति। यथा समुद्रमन्यने वासु- देवादीनां लक्ष्म्यादिलाभा:। वीरसाइङ्ी अङ्गभृूता: सर्वे रमा:। चयोऽङ्ाः। तेषां प्रथमो दवादभनालिकानिर्वृन्तेति वृत्तप्रमाणः। यथासक्कं चतुर्द्िनालिकावन्या नालिका च घटिकादयम्। प्रत्यकं च यथासक्ं कपटाः। तथा नगरो- परोधयुङ्कूवाताम्यादिविद्रवाणं मध्े एकको विद्रवः कार्यः। धर्मार्थकामश्टङ्गाराणामेकेक: पटङ्गारः। प्रत्यङ्मेव विधा- तव्यः। वोथङ्गानि व यथालाभं कारयापि। बिन्दुप्रवेशको नाटकोकावपि न विधातव्यो। द्ृत्ययं समवकारः। श्रथ वीथी। वोथो तु कैशिकोवृत्ता सन्ध्यङ्गाङ्वैस्त भाणावत्। रसः स्वरचस्ु पूटङ्गार: सपृशेद्पि रसान्तरम्॥६२॥

Digitized by Google

दभरूपं [परिके०३।

एवं घीथो विधातव्या घोकपाचप्रयोजिता॥ ६३॥ वीथीवद् वीथीमार्गः पङ्गानां पङ्िवा भाषवत् काया। विभेषस्तु रसः पूटङ्गारः त्रपरिपूर्णतात् भूयसा सचः। रसा- न्तराखपि सोकं स्रशनीयानि। कैशिकी वृत्ति: रसोचित्या- देवेति। भ्ेषं स्पष्टम्।

उत्मृष्टिकाङ्के प्रख्यातं वृत्तं बुद्या प्रपञ्चयेत्। रसस्तु करुणः स्थायो नेतार: प्राछ्मता नराः॥। ६४ ॥ भाणावत् सन्धिवृत्यङ्गर्युत्तः स्त्रोपरिदेवितैः। वाचा युद्धं विधातव्यं तथा जयपराजया॥ ६५ू॥ उत्पृष्टिकाङ् द्वति नाटकान्तर्गताङव्यवच्छेदार्थम्। शेवं प्रतोतमिति। प्रथेहामगः । मिश्रमोद्दामटगे वृत्तं चतुरङ्कं चिसन्धिमत्। नरदिव्यावनियमान् नायकप्रतिनाय कौ॥ ६६॥ ख्याता धोरोद्वतावन्यो विपर्यासादयु क्तळत्। दिव्यस्त्रियम निच्छन्तीमप दारादिनेककतः ॥ ६७॥। पूटङ्गाराभासमप्यस्य किच्चित् किच्चित् प्रदर्भयेत्। संरभ्ं परमानोय युद्धं व्याजान् निवारयेत्। वधप्राप्तस्य कुर्वीत वर्ध नैव मदात्मनः ॥ ६द॥

Digitize Google

स्ो०f६] सावनोकम्। ११५

मृगवदखम्यां नायिकां नायकोऽस्मिनीने दतोहामग: । स्याताख्थातं वस्तु अन्यः प्रतिनाथको विपयासार् विपर्ययज्ता- नाद्युक्रकारी विधेय: । सष्टमन्यत्।

इत्यं विचिन्त्य दशरूपकलन्मार्गम् श्राखोकय वस्तु परिभाव्य कविप्रवन्धान्। कुर्याद्यत्रवद्लक्कतिभि: प्रबन्धं वाक्ैरदारमधुरैः स्फुटमन्दवृत्तैः॥ ६ट॥

स्पष्टम्।

इति श्रीविष्णुसनोधनिकस् हता दमरूपावखोके रूपक- सक्षण प्रकाशो नाम दतीयप्रकाश: समाप्तः।

Google

१२६ दशूरूपं [परिच्के०8।

प्रथेदानीं रसभेद: प्रदर्श्यते। विभावैरनुभावैश्व सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः। श्रनीयमान: साद्यत्वं स्थायी भावो रसः सृतः॥१॥

पा्तैरमिनयोपदर्भितैवीं ओळप्रेच्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो 6.

रत्यादिर्वध्यमाणलच्तण: खायो खादगोचरतां निर्भरानन्दसं- विदात्मतामानीयमानो रसः। तेन रसिकाः सामाजिकाः। काव्यं तु तथाविधानन्दसंविदुन्नोलन हेतुभावेन रसवदायुर्घृत- मित्यादिव्यपदेशवत्। तच विभाव:।

जञायमानतया तत् विभावेो भावपोषकत्। आ्रलम्बनेोददोपनत्वप्रभेदेन स च दविधा॥२ ॥

एवमयमेवमियमित्य तिभयोक्रिरूपकाव्यव्यापाराद्रिितिविभि षृरूपतया जायमानो विभाव्यमान: सन्नालम्बनलेनोटीपनलेन वा यो नायकादिरभिमतदेभकालादिवी स विभावः। यदुक विभाव इति विज्ञातार्थ दति। तांख यथाखं यथावसरं च रसेषूपपादयिय्यामः । श्रमीषां चाऽनपेचितवाह्यपत्ानां पब्दोपधानादेवाऽडसादिततङ्भावानां सामान्यात्मनां खखस- म्बन्धिलेन विभावितानां साचाङ्भावकचेतमि विपरिवर्तमाना- नामालम्नादिभाव दति न वसुपन्यता। तदुनं भर्दद- रिणा।

Google

सो०३] सावनोषम्। १२०

नन्दोपहितरूपांस्ान् बुद्धेर्विषयता गतान्। प्रत्यचमिव कंसादीन साधनलेन मन्यते॥। दति। षट्सइसील्वताऽय्युक्तम्। एभ्यस सामान्यगुसयोगेन रसा निष्प्यन्त दति। तचाSडलम्बनविभावो यथा। म्रस्ा: सर्गविद्या प्रजापतिरभूष् चन्ट्रोडमुकान्तिप्रदः प्तारेकनिधि: खयं नु महनो मासो नु पुष्पाकरः।

निर्मातुं प्रभवेन् मनोहरमिदं कर्प पुराण मुनिः॥ उद्दीपनविभावो यथा।

परिषतविमसिचि ययोषि कर्पूरगौर:। सजरजतमलाकासर्धिभिर्यस पादैर जगद्मखमृपासी पख्चरसं विभाति।

अनुभावो विकारस् भावसंसचनात्मकः।

सायिभावानमुभावयतः सामाजिकाम् सभूविचेपकटाक्षा- दयो रसपोषकारिणोऽनुभावाः। एते चाउभिनयकाव्ययो- रथनुभावयता साचाट् भावकानुभवकर्मतयाऽनुभूयन्त द्वत्य- नुभवनमिति चाइनुभावा: रसिकेषु व्यर्पदिम्सन्ते। विकारो भावमंसूचनात्मक दति तु लाकिकरसापेचया दष तु तेषां कारणलमेव। यथा ममैव। T

Google

दशरुपं [परिच्े०8।

उज्जृभ्भाननमुह्लसत्कुचतटं लोलभ्रमङ्गखतं

धन्यः कोडपि युवा स यख वदने व्यापारिता: सस्पृहं मुग्धे दुग्धमह्दाब्धिफेनपट लप्रख्या: कटाचच्छटाः॥ दत्यादि यथारसमुदाहरिय्यामः । देतुकार्यात्मनो: सिद्धिस्तयोः संव्यवद्ारतः॥३।। तथोर्विभावानुभावयोलकिकरसं प्रतिहेतुकार्यभृतयो: सं- व्यवहारादेव सिदधूलवान न पृथग लच्षमुपयुज्यते। तदुक्रम्। विभावानुभावी लोकसंसिद्टी लोकयाचानुगामिना लोकख- भावोपगतत्वाच् च न पृथग खक्षणमुच्यत इति। श्रथ भाव: । सुखदुःखादि कैर्भावैर्भावस्तद्वावभावनम्।

द्वावस्य भावकचेतसा भावनं वासनं भावः। तदुक्रम्। श्रहो झनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमेतद् भावितं वासितमिति। यत् तु रसान् भावयन् भाव दति। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव दूति च तदभिनयकाव्ययो: प्रवर्तमानस भावभब्दस प्रदृन्तिनिमित्तकथनम्। ते च खायिना व्यभिचारिषसेति वच्चमाणा: । पृथग् भावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः। सत्त्वादेव समुत्यत्तेस्तच् च तङ्गावभावनम् ।।४ ।।

Digitize Google

होव] सावलाकम्। १२६

स्वम्। यदाह। स्त्वं नाम मनः प्रभवं तत् च समाहितम- नस्ादुत्पद्यते। एतदेवाऽस्य सत्त्वं यतः खिन्नेन प्रहर्षितेन चाऽश्रुरोमासादयो निर्वर्त्यन्ते तेन सत्वेन निर्वृत्ता: सात्विकास एव भावास्तत उत्पद्यमानतवादत्रुप्रभतयोषि भावा भावसं- सूचनात्मकविकाररूपत्वाच् चाडनुभावा दति द्वैरूप्यमेषाम्। ते च। सन्भप्रजय रोमाच्चा: खेदो वैवएविपथू।

प्रलयों नष्टसञ्घत्वं श्रेषा: सुव्यक्तलक्षणाः ॥ ५॥ यथा। *वेवद् सेतदवदनी रोमच्ित्र गत्तिए ववदू। विललुलु तु वलन लङ् वाहोश्रलीए रपेत्ति। मुहऊ सामलि दोर्द् खणे विमुच्कद विश्रग्वेण। मुद्डा मुदली तुश पेमोण सावि ए धिज्नदू ।। अ्रथ व्यभिचारियः। तत्र सामान्यलत्तणम्। विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारियः। स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्या: कलोला इव वारिधा॥ ई॥

• कापभंशिकभाया चेवा उक्कि: सम्भाव्यते। वेपते खेदवदना रोमाखं गात्रे वपत। विलोलस्ततो वलयो लघु बाजवल््यां रगति। मुखं श्यामलं भवति क्षं विमूच्कति विदग्धेन। मुग्धा मुखवक्ी तव प्रेम्णा सामि न धैयें करोति॥ सोकदयस्यास्यानतिसगमत्वात् सन्दिग्धत्वाच्चास्य व्याख्या न समी- चीना जाता। T 2

Google

दशरुपं [परिच्छे०81

यथा वारिधा सत्येव कलोला उङ्भवन्ति विद्यीयन्ते च. सददेव रत्यादा स्थायिनि सत्येवाSSविर्भावतिरोभावाभ्यामाभि- मुखेन परन्तो वर्तमाना निर्वेदादयो व्यभिचारिणो भावा: तेच।

तासेष्यामर्षगवाः सृतिमरणमदा: सुप्ननिद्राविबोधाः। ज्रीडापसार मेददाः समतिर लसतावेगमर्कावद्ित्या व्याध्युन्भादौ विषादोत्सुक चपलयुतास्त्रिंग्देते नयद॥७ तच् निर्वेद:। तत्त्वज्ञानापदीव्यादेर्निवेंद: खवावमाननम्।

तत्त्वज्ञानान् निर्वेदो यथा। प्राप्ता: श्रिय: सकलकामदुघासततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। सम्प्रीणिता: प्रणयिना विभवैसततः किं कष्पं खिथितं तमुभ्टतां तनुभिसतः किम्॥ भ्ापदो यथा। राधा विषट् बन्धुविधोगदुःखं देशचुतिर्दुर्गममार्गखेदः। श्खाद्यतेडखा: कटुनिष्फखायाः फलं मयेतच् चिरजीविताया:॥ ईय्यातो यथा।

Google

सावनाकम्।

धिक धिक भकजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा खर्गग्रामटिकाविलुष्ठनपरैः पीनः किमेभिर्भुजेः। न्यक्वारो चयमेव मे यदरथसनाऽप्यण तापस: साSय्यचेव निहन्ति राससभटान् जोवत्यहो रावपः॥ वोरपद्गारयोर्व्यभिचारी निर्वेदो यथा। ये बाहवा न युधि वैरिकठोरकष्- पीठोच्छ लद्रुधिर राजिविराजितांसा:। नाऽपि प्रियापृथुपयाधरपत्रभङ्ग- सड्ठान्तकुड्डुमरमा: खलु निष्फलाखे। आात्मानुरुपं रिपुं रमणीं वाडलभमानस निर्वेदादिय- मुक्रिः। एवं रान्तराणामय्ङ्गभाव उदाहार्य:। रसानङ्ग: खतन्त्रा निर्वेदा यथा। कसवं भा: कथयामि दैवहतकं मां विद्ि पाखोटकं वैराग्यादिव बचति साधु विदितं कस्पाद् यतः श्रूवताम्। वामेनाडच वटसमध्यगजन: सर्वात्मना सेवते न छायाउपि पोपकारकरणी मार्गस्थितस्ाऽपि मे।। विभावानुभावरसाङ्गानङ्गभेदादनेकशनाखो निर्वेदो निद्र्भ- मोयः। त्रथ म्लानि:। रत्याद्यायासतट् चुड्धिग्ली निर्निष्पाणतेह्हा च ।

निधुवनकलाभ्या मादि त्र महट्सुद् मना दि भिर्निध्रायतारूपा

Digitized by Google

१४२ दशरूपं [परिचे०8।

म्लानि:। प्रस्ां च वैवर्षयकम्यामत्ाहादयोऽमुभावाः। यथा माधे। सुलितनयनतारा: नामवत्रेन्दुबिम्ना

तिमिरमिव दधाना: संसिन: केशपाभान अवनिपतिगृद्देभ्यो यान्यमूर्वारवध्बः॥ शेषं निर्वेदवदूद्यम्। भ्रथ पङ्गा।

अ्रनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रारयात् खदुर्नयात्। कम्पभेषाभिवोत्तादिरत् वर्णखरान्यता ।।१०॥

तच परक्रीयाद् यथा रवनावल्याम्। हिया सर्वस्थाऽसा इरति विदिताऽसीति वदनं इयोर्ट्टष्टाऽडलापं कखरयात कथामात्मविषयाम्। सखोषु सपेरासु प्रकट यति वेलत्यमधिकम् प्रिया प्रायेणाSडसे हृदयनिद्ितातङ्गविधुरा। खदुर्नयाद् यथा वीरचरिते। दूराह् दवीयो धरणीधराभं यस्ताटकेयं ढपवद् व्यधूनोत्। इन्ता सुवाहेरपि ताडकारि: स राजपुचो इदि बाधते माम्।।

Google

खो ० ११] सावनाकम्।

भ्रथ त्रम: । श्रमः खेदोऽध्वरत्यादे: खेदोडस्मिन् मर्दनादयः। अध्वता यथोत्तररामचरिते। प्रल्लसलुलित मुग्धा न्यध्वसञ्ज्ातखेदा- दभिथिलपरिरमोर्दत्तमंवाहनानि।

तमुरमि मम छत्वा यत निद्रामवाप्ा। रतिश्रमो यथा माघे। प्राप्य मनथरसादतिभूमिं दुर्वहसनभरा: सुरतसय। प्रश्नमः अ्रमजलार्ट्रललाट-

द्रत्याघुष्ेच्यम्। त्रथ धृतिः।

जानादु यथा भर्ळहरिमतके। वयमिह परितुष्टा वल्कलैसवं च सक्ष्या मम दूह्ट परितषा निर्विभेषा विशेषः। स तु भवतु दरिद्रो यख तष्णा विभाखा मनसि च परितुष्टे कोऽर्वान् को दरिद्रः॥ भक्रितो यथा रव्ावब्याम्।

Digitized by Google

दशरूपं [परिच्े०8।

राज्यं निर्जितमचु योग्यसचिवे न्यस्तः समसोभर: सम्यक्पालनपालिता: प्रभमिताभेषापसगाः प्रजाः। प्रदोतस सुता वसन्तसमयस्तं चेतिनासा ष्टतिं काम: काममुपैतयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः॥ दत्याघूद्यम्। श्रथ जडता। अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्भनश्रुतिभिः।

दष्टदर्भनादु यथा। एवमालि निग्टहीतसाध्वसं भङ्गरो रहसि सेव्यतामिति। सासखोभिरुपदिष्टमाकुला नाडस्रत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये। श्रनिष्टत्नवणाद् यथा। उदात्तराघवे। राक्षसः। तावन्तसे महात्मानो निरता: केन राचमा:। थेषां नायकतां यातास्तिरिभिर:खरटूषणाः । द्वितोयः । यृह्ीतधनुषा रामहतकेन। प्रथम: । किमेका- किनैव। द्वितोयः। प्रटृष्टा कः प्रत्येति। पथ्य तावतोऽसद्- लख।

कबन्धा: केवसं जातासालोत्ताला रषाङ्गणे।। प्रथमः । सखे यद्येवं तदाSद्दमेवंविधः किं करवाणीति।

Digitize Google

झ्ो.१:] सावजोकम्।

अ्थ हर्षः।

आयाते दविते मरुस्लभुवामुतेच्य दुर्षक्टतां गेहिन्या परितोषबाष्पकलिखामासज्य दृष्टिं मुखे। द्त्वा पीलुपमीकरीरकवलान खेना खलेनाSडदराद् उन्मुष्टं करभख्य केसरसटाभाराग्रखग्रं रजः ।

नथ दैन्यम्। दैारगत्यादैरनौजस्यं दैन्यं काष्एयामजादिमत्॥१३॥ दारिदन्यक्वारादिविभावैरनीजस्कता चेतसो दैन्यम्। तच

वड्डोडन्व: पतिरेष मख्कगतः स्ूणवश्ेषं गृह्ं का लोऽभ्यर्पाजलागम: कुर्शािनी वत्सस्य वाताडपि नो। यत्रात् सच्चिततेलबिन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्रा गर्भभरालसां सुतवधूं श्वभूखिरं शोदिति॥ शेषं पूर्ववत्। श्रयाग्यम्।

Google

दशूरूपं [परिचे०8।

यथा वीरचरिते जामदम्य:। उत्लत्योत्तत्य गर्भानपि शकलयतः न्षचमन्तानरोषाद् उद्दाम स्येकविंभत्यवधि विभसतः सर्वतो राजवंश्यान्। पितं तद्रकपूर्णड्द सवनमह्दा नन्दमन्दायमान- क्रोधागे: कुरवता मे न खलु न विदित: सर्वभृतैः खभावः॥ त्रथ चिन्ता। ध्यानं चिन्तेदितानाप्े: पदन्यताश्चासतापछ्कत्। यथा।

कुर्वन्या हरहामहारि इदये हारावलीभूषएम्। वाले बालमणालनालवलयालद्दारकान्ते करे विन्यस्याऽडननमायताचि सछती कोडयं तया स्यंते।। यथा वा। ऋ्रस्तमितविषयसङ्गा मुकुलित मयनात्पला बडससिता। ध्यायति किमय्यलच्चं बाला योगाभियुक्रेव।। श्रथ चास:।

यथा माघे। चखन्ती चलनफरीविघट्टितोरर वामो रुरतिशयमाप विभ्रमख। सुभ्यन्ति प्रसभमद्दो विनापि हेतोर सोलाभि: किमु सति कारणे रमखः।

Google

ल०१६] सावनोषम्।

म्रथाऽसया। परोत्कर्षात्तमाएखया गर्वदौर्जन्यमन्युजा। दोषोत्तय वभ्जे भ्रुकुटिमन्युक्रोधेङ्गितानि च।। १६।। गर्वे यथा वीरचरिते। अर्र्थित्वे प्रकटीश्ततेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभो: प्रत्युत द्रुद्यन् दाभरयिर्विरुद्धचरितो युकसया कन्यया। उत्कषें च परख्य मानयभसार्विसंसमं चाउडतन: स्त्रीरतं च जगत्पतिर्दभमुखो दृप्तः कथं म्य्यते। दजन्यादु यथा। यदि परगुण्ण न सम्यन्ते यतखगुणार्जने नि परयश निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम्। विरर्मास न चेदि च्छाद्े षप्रमन्ाममारथो दिनकरकरान् पाषिच्छचैर्नदन् त्रममेव्यसि।। मन्युजा यथाSमरुपतके। पुरसग्वा गोचसलनचकिताऽहं मतमुखः प्रवृत्तो वैलच्यात् किमपि खिखितुं दैवहतकः। सुटो रेखान्यासः कथमपि स ताट्टक परिपतो गता येन व्यत्तिं पुनरवयवैः सैव तरुणी ॥ ततसाडभिज्ञाय सफुरदरएगण्डखलरचा मनखिन्या रोषप्रएयरभसाद् गङ्गदगिरा। श्द्ो चित्र चिनरं स्फुटमिति निगद्याऽश्रुकलषं रषा ब्रह्मास्तरं मे भिर्रस निद्ितो वामचरषः॥ 0 2

Digitized by Google

दशरूपं [परिके०:।

त्रथामर्षः ।

अरधित्तेपापमानादेर मर्षोडभिनिविष्टता। तन्र खेदशिर:कम्पतर्जनाताडनादय:।।१७।।

यथा वीरपरिते। प्रायखित्तं चरिव्ामि पूष्यानां वो व्यत्तिक्मात्। न तेवं दूषयिष्धांमि मस्त्रग्रहमह्ाप्रतम्।। यथा वा वेणीसंहारे। युभच्कासनलङ्टनाभसि मया मग्रेम नाम खितं प्राप्ता नाम विगईण खितिमतां मध्येऽमुजानामपि। क्रोधोल्लाषितशोषितारृणगद सोच्क्िन्दतः कोरवान् पद्ेकं दिवसं ममाऽसि न गुरुनीडइ्दं विधेयलव।। न्रथ गर्वः ।

यथा वीरचरिते। मुनिरयमथ वीरसादृनसलियं मे विरमतु परिकम्प: कातरे पच्रियाऽसि।

परिचर पासमर्था राघवः सचियोऽदम्।। यथा वा तचैव।

Google

झो०१E] सावलाकम्।

ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदम्ख वो मित्रमन्यथा दुर्मनायते।। श्रथ स्मृति: ।

सदभज्ञानचिन्तादयैः संस्कारात् सृतिरच च। ज्ञातत्वेनाऽर्थभासिन्यां भ्रूसमुन्नयनादय।

यथा। मैनाक: किमयं रुणा्द्धि गगने मन्मार्गमव्याइतं पत्तिसस्य कुतः स वञ्जपतनाद् भीतो महेन्द्रादृपि। तार्च्य: सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणम् श्रा ज्ञातं स जटायुरेष जरसा क्विष्टो वधं वाञ्कति॥ यथा वा मालतीमाधवे। माधवः। मम हि प्राश्नोपल- भवभभावितात्मजनानः संस्कारस्याऽनवरतप्रबोधात् प्रतायमा- नसतद्विवट्टभ्ैः प्रत्वयानतरैरतिर स्कृतप्रवाद्ः प्रियतमासृतिप्रत्य- योत्पत्तिसन्तानस्न्यमिव करोति वत्तिसारुप्यतस्ैतन्यम्। लोनेव प्रतिबिम्वितेव लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च

सा नस्ेतमि कीलितेव विभिखैस्ेताभुवः पञ्चभिभ चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव खग्रा प्रिया॥ चथ मरएम्।

मरलं सुप्रसिद्धत्वा द्नर्थत्वाच् च नोचते ॥१८॥

Digitized by Google

दशरूपं [परिे०8।

यथा। सम्प्राप्ेऽवधिवासरे नणमनु लद्दर्त््वातायनं वारं वारमुपेत्य निक्क्रियतया निखचित्य किश्विच् चिरम्। सम्प्रत्येव निवेद केलिकुररों सासर सखीभ्यः भिभार् माधव्या: सहकारकेष करुण: पाणियहा निर्मितः। इत्यादिवत् पटङ्गाराश्रयालम्बनलवेन मरणे व्यवसायमाचमुप- निबन्धनीयम्। त्रन्यच कामचारः। यथा वीरचरिते। पश्यन्तु भवन्तस्ताडकाम्।

संवेगतत्क्ष एकतसपुर दङ्गभङ्गा।

उडदुदध्वनदसक्प्रसरा म्टतैव।। भ्रथ मद:।

दर्षात्कर्षो मद: पानात् सवलद्ङ्गवचोगतिः। निद्रा दासोSच रुदितं ज्येष्ठमध्याधमादिषु।

यथा माघे। हावहारि इसितं वचनानां कीशलं दृशि विकारविभेषा:। चक्रिरे वशमृजोरपि वध्वा: कामिनेव तरुणेन मदेन ।। इत्यादि। त्रथ सुप्नम्। सुप्नं निद्रोङ्गवं तन्र श्वासेच्छ्रासक्रिया परम्॥ २० ॥

Digitized by Google

ओो ० २१] सावनाकम्। १५९

यथा। सघुनि टणकुटीरे च्ेचकोण यवानां नवकलमपलालससरे सोपधाने। परिहरति सुषुन्नं हालिकद्न्दमारात् कुचकलरपमहोभाबड्ूरेखसतुषार:॥ त्रथ निट्रा। मनःसम्मोलनं निद्रा चिन्तालस्य क्कमादिभिः।

यथा। निट्रार्धमीलितदृभा मदमन्थराणि नाऽप्यर्थवन्ति न च याभि निरर्थकानि। वद्याऽपि मे मृगदृभो मधुराषि तस्यास् तान्यघराणि इदये किमपि ध्वनन्ति॥ यथा च माघे। प्रहरकमपनीय खंनिदिद्रासताषे: प्रतिपद मुपहृतः केनचिज् जाग्टहीति। मुजरविभदवर्णं निद्रया भून्यभून्यां दददपि गिरमन्तर्वुंध्यते नो मनुष्यः। श्रथ विबोध: । विबोध: परिणामादेसच जृम्भात्तिमर्दने॥ २१॥ बथा माघे।

Digitized by Google

२५२ दशूवपं [परिष्के०8।

चिररतपरिखेद प्राप्तनिट्रासुखानां चरममपि पयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धा: । अपरिचललतगाचा: कुर्वते न प्रियापाम्

म्रथ बरीडा।

दुराचारादि भिर्ब्रोडा धार्ध्याभावसमुन्नयेत्।

यथाऽमरूभतके। पटालग्रे पत्था नमयति मुखं जातविनया इठास्ेषं वाञ्कृत्यपहरति गाचापि निम्टतम्। न भक्कोत्यास्यातुं सितमुखसखीद ज्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिषासे नववधू:॥

आवेशो ग्रचदुःखाद्यैरपस्मारो यथाविधि:।

यथा माघे। आसिष्टभूर्मिं रसितारमुखतैर

फेनायमानं पतिमापगानाम् अ्रसावपस्मारिणमा भ्प्रहे। भ्रथ मोह: ।

Google

झो. २५] सावजानम्। १५₹

मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेभानुचिन्तनैः। तचाऽज्ञानभ्माघातघूर्णनादर्भनाद्यः। २४। यथा कुमारसभ्भवे। तीव्राभिषङ्गप्रभवेन वृत्तिं मोहेन संस्नयतेन्द्रियाणाम्। पज्ञातभर्तव्यसना मुहतें कवतोपकारेव रतिर्बभूव॥ यथा चोत्तररामचरिते। विनिख्ेतुं भक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोदो निट्रा वा किमु विषविस्वर्पः किमु मदः। तव स्पर्जे स्पर्भे मम हि परिमूळेन्द्रियगणो विकार: कोऽयम्सर्जडयति च तापं च कुरूते। भ्रथ मतिः। भ्रान्ति के दोपदेशभ्यां शास्त्रादेसतत्त्वधीर्मतिः। यथा किराते। सहसा विदधीत न क्रियामविवेक: परमापदा पदम्। दृखते दि विम्दश्य कारिणं गुपलुब्धा: खयमेव सम्पद्ः। यथा च। न पणिड़िता: साहसिका भवन्ति श्रुत्वाऽपि ते सन्तुल्यन्ति तत्त्वम्। तखवं समादाय समाचरन्ति खाथं प्रकुर्वन्ति परख्य चार्ऽर्थम्ं।। X

Digitized by Google

१५8 दभरूपं [परि के०8 ।

आलस्यं श्रमगर्भादेज ह्रयजृम्भासितादिमत्।। २५॥। यथा ममैव। चलति कर्थाच्चत् पृष्टा यच्कति वचनं कथच्चिदालीनाम्। आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभराखसा सुतनुः॥ त्रथाSडवेगः ।

आ्ररावेगः सम्भमोऽस्मिन्नभिसरजनिते शस्तनागाभियोगेो वातात् पांसपदिग्धस्वरितपद्गतिर्वर्षजे पिण्डिताङ्ग:। उत्पातात् स्रस्तताङ्गष्वद्दितच्दितक्वते शोकद्र्षानुभावा वञ्जेर्धूमाकुलास्यः करिजमनु भयस्तम्भकम्पापसाराः॥२६।। भ्भिसरो राजविद्रवादि: तद्गेतुरावेग:। यथा ममैव। श्रागच्छाऽडगच्क सञ्जं कुरु वरतुरगं संनिधेदि द्रुतं मे खङ्ग: क्वाइसा रपाणीमुपनय धनुषा कि किमङ्गप्रविष्टम्। संर्ोतनिद्रितानां चितिम्ति गहनेऽन्योन्यमेवं प्रतीच्छन् वाद: खप्नाभिदृष्टे तयि चकितदृभां विद्विषामाविरासीत्॥ इत्यादि। तनुचाएं तनुचाएं पस्तं प्रस्तं रथो रथ:। इति पडश्रुविरे विष्वगुङ्गटा: सुभटोक्रयः । यथा वा।

Google

सावजाकम्। ९५५

प्रारब्धां तरुपुचकेषु सहसा सनतयज्य सेकक्रियाम् एतासापसकन्यका: किमिदमित्यालाकयन्याकुलाः। पारोइ्न्युटजद्रुमांख बटवो वा चंयमा त्रप्मी सघो मुकसमाधयो मिजटषीघ्वेवोचपादं खिताः।। वातावेगो यथा। वातातं वसनमाकुलमुत्तरीयम्। दत्यादि। वर्षजा यथा। देवे वर्षत्यशनपवनव्यापृता वक्रिहेतार गेहाद् गेहं फलकनिचितः सेतुभि: पङ्कभीता:। नीप्र प्रान्तानविरलजलान् पाषिभिसाडयिता सूर्यच्क्चस्थमितभिरणो योषितः सस्रन्ति॥ उत्पातजो यथा।

के लाससन्भ्रमविलालदृभः प्रियाया:। श्रेयासि वो दिभ्तु निक्कतकोपचिन्दम्

ऋह्ितळ्वतस्तवनिष्टदर्भनश्रवणाभ्याम्। तद् यथा। उदान्त- राघवे। चित्रमायः । ससम्भ्रमम्। भगवन् कुलपते रामभद्र परिचायतां परिचायतामित्याकुलतां नाटयतीत्यादि। पुन- चित्रमायः । मृगरूपं परित्यज्य विधाय विकटं वपुः। x2

Google

१५६ दशरूपं [परिच्े.8।

भोयते रचसाडमेन लक्षणा युधि संभ्रवम्। .

राम:। वत्ससाऽभयवारिधे: प्रतिभयं मंन्ये कथं राषसात् वस्तसेष मुनिर्विरति मनससाऽस्येव मे सभ्षुम:। माहासीर्जनकात्मजामिति मुङ्ः सेदाद् गुरुषी चते न स्थातुं न व गन्तुमाकुलमतेर्भूढस्य मे निसय:॥ द्ृत्य न्नेमा Sनिष्टप्राप्रिळवतसभ्भमः। दूष्टप्राप्तिकृतो यथाऽचैव। प्रविश्य पटाचेपेण सम्भरान्तो वानरः। वानरः*महारात्र एदं खु पवसरान्दणागमशेण पद्दरिसेत्यादि देवस् चिश्रभाषन्टजणएं विश्वाल्तिदं मजवप्मित्यन्तम्। यथा वा वीरचरिते। एछोडि वक्ष रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्बामि मूर्धनि चिरस्य परिष्वजे लाम्। भारोपय वा दि दिवानिभमुद्दद्दामि बन्देडथवा चरणपुष्करकद्यं ते॥ वत्िजो यथा Sमरुपतके। चिप्रा इस्तावलग्न: प्रसभमभिइताडप्याददानांऽपडकान्तं ग्टशन् केश्रेव्वपासखरणनिपतितो नेच्ित: समधरमेष।

कामीवाऽडद्रापराधः स ददतु दुरितं गाम्भवो वः भराग्नि:।।

• महाराजैतत् खल पवननन्दनागमनेन प्रह्षेत्यादि, देवस् हृदयानन्दजमनं विदलितं मधुवनमित्वन्तं।

Digitized by Google

सावलाकम्। १५७

यथा वा रननावख्याम्। विरम विरम वक्े मुख धूमाकुललं प्रसरयसि किमुचैरर्चिषां चक्रवालम्। विर इजतभुजाऽहं यो न दग्ध: प्रियाया: प्रलयद इनभासा तस् किं तं करोषि। . करिजो यथा रघुवंधे। ्सच्छन्रबन्धद्रुतयुग्य पून्यं भग्राचपर्यस्तरथं चणोन। रामापरिचाणविहसतयोधं सेमानिवेभं तुमुलं चकार॥ करिग्रहएं व्यालोपलच्णार्थम्। तेन व्याघ्रपूकरवानरा- दिप्रभवा त्रवेगा व्याखाताः । अ्रथ वितर्कः । तर्को विचार: सन्देद्ाद् भूभिरोड्गुलिनर्तक:। यथा। किं लोभेन विलद्वितः स भरतो थेनेत्देवं कतं सदः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्मा। मिथ्यैतन् मम चिन्तितं द्वितयमप्यायानुजोडस गुरुर् मातातातकलचमित्यनुचितं मन्ये विधाचा कतम्। म्रथवा। कः समुचिताभिषेकादाथं प्रच्यावयेद् गुषज्येष्ठम्। मन्ये ममैष पुखेः सेवावसर: छतो विधिना॥

Google

१५८ दशरूपं [परिच्े०:।

त्रथाऽवहित्थम्।

यथा कुमारसस्भवे। एवं वादिनि देवषीं पार्य्े पितुरधोमुखी। लीलाकमलपताषि गणयामास पार्वती। श्रथ व्याधि:।

व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेषामन्यच विस्तरः॥२७॥ दिझ्ानं तु यथा। अच्छिरिनं नयनाम्बु बन्धुषु कतं चिन्ता गुरुभ्योडर्पिता दत्तं दैन्यमभ्रेषतः परिजने तापः सखीष्वाद्ितः। वद्य ः परिनिर्वृतिं व्रजति सा वे पर िद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्कं तथा॥ प्रथान्मादः। अप्रेक्षाकारितोन्माद: सन्निपातग्रद्ादिभिः।

यथा। प्ाः चुद्रराचस तिष्ठ तिष्ठ क मे प्रियतमा- मादाय गच्कसीत्युपक्रमे। कथम्। नवजलघरः सम्नड्टोऽयं न दृष्ननिभाचर: सुरधनुरिदं दूराकष्टं न तस्य भरासनम्। त्रयर्माप पटुधारासारो न बाएपरम्परा कनकबिकषसितिग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी।

Digitized by Google

झो०३.] सावलाकम्।

इत्यादि। अ्थ विषादः। प्रारब्धकार्यासिद्यादेर्विषाद: सत्त्वसङ्गयः। निःश्वासेच्छास छत्तापस च्चायान्वेषणादिक्ृत् ॥२९॥ यथा वीरचरिते। हा आर्ये ताडके किं हि नामैतत्। प्रम्ुनि मव्जन्त्यलाबूनि ग्रावाणः प्रवन्ते। नन्वेष राषसपते: खवलितः प्रताप: प्राप्ाह्ुतः परिभवो हि मनुष्यपोतात्। दृष्टः स्ितेन च मया खजनप्रमाथो दैन्यं जरा च निरुर्णाद्धि कथं करोमि। अ्रथात्मुक्म्। कालाक्षमत्व मौत्सुक्यं रम्येक्कारतिसम्भ्रमैः।

यथा कुमारसन्भवे। श्रात्मानमालाक्य च शेभमानम् शदर्भबिम्वे सतिमितायताची। हरोपयाने लरिता बभूव स्त्रीए प्रियालोकफलो हि वेष:। यथा वा तत्रैव। पपडपतिरपि तान्यहानि रचाद् श्रनिमयद द्रि सतास्षमागमोत्कः।

Digitized by Google

दशूरूपं [परिच्े०।

कमपर मवशं न विप्रकुर्युर विभुमपि तं यदमी स्पुर्शन्ति भावाः॥ अ्थ चापला।

मात्मर्यद्वेषरागादेद्यापलं त्वनवस्थितिः।

यथा विकट नितम्बायाः। अन्यासु तावदुपमर्दसह्दासु भङ्ग लोलं विनादय मनः सुमनोलतासु। बालामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थर्यास किं नवमललिकाया: ॥ यथा वा।

क्रक चविभङ्कटकन्दरोदराषि। अ्रद्महमिकया पतन्तु कोपात् सममधुनेव किमच मन्मुखानि॥ अथवा। प्रस्ततमेव तावत् सुविदितं करिष्य दूति। अन्ये च चित्तवृत्तिविभेषा एतेषामेव विभावानुभाव- खरूपानुप्रवेभान् न पृथग् वाच्या:। त्रथ सायी।

विरुद्वैरविरुद्वैवा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आ्रात्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणकरः ॥ ३२ ॥

Digitized by Google

खो० १२] सावजाकम्। १११

सजातीय विजातीयभावान्तरे रतिर कृतलेन।पनिवध्यमानो रत्यादि: खायी। यथा हृडत्कथायां नरवाहमदत्तख मद-

कतः खायी। यथा व माखतीमाधवे। मभानाके बोभ-

भावितातजनानः संस्कारस्थाऽनवरतप्रबोधात् प्रतोयमान- सद्विसटृयैः प्रत्ययान्तरैरतिरखतप्रवादः प्रियतमास्पतिप्रत्य-

त्यादिनोपनिबङ्कः । तदनेन प्रकारेण विरोधिनामविरोधिना . प समावेश न विरोधी। तथाहि। विरोध: सहानवख्थानं बाध्यबाधकभावो वा। भयरुपेण्ाऽपि न तावत् तादायम- स्थैकरूपत्वेनेवाSSविर्भावात्। खायिनां च विभावादीनां यदि विरोधस्तचाऽपि न तावत् सहानवखानं रत्याद्युपरते से- तमि सकाचन्यायेनाडविरोधिनां व्यभिचारिणां चोपनिबन्ध: समस्तभावकखसंवेदनसिद्ठूः। यथैव खसंवेद मसिड्ूस्थैव काव्य-

धानन्दसंविदुन्भीखनहेतु: सम्पदते। तम्मान् न तावद् भावानां सहानवस्ानम्। वाध्यवाधकभावस्तु भावान्तरभावान्तरतिर- स्कारः। स च व्यभिचारियां खायिनामविषद्ूव्यभिचारिभि: स्थायिनोSविरुद्धास्ेषामङ्गलवात् प्रधानविरद्धूस चाडङलायोग- दाननर्यविरोधितवमप्यनेन प्रकारेणाडपासं भवति। तथा च मालतोमाधवे इङ्गारानन्तरं बीभलोपनिबन्वेऽपि न कि्िद् X

Google

१६२ दभरूपं [परिचे०:।

वेरखं तदेवमेव खिते विदडूर सेकावसम्वनलमेव विरोधे हेतु: ।

*अबजपाजमरेसिय्रड जुडपरिमलुस सुत्रन्ु। मुजकन्तह अगत्यण इत्रफ्र ण फिदृदू गन्ु।

वेशे न विरुद्ध: प्रकारान्तरेणैकाश्रयविरोधी परिदर्तव्य: ।

नोपादामं तत्र भवलङ्गतवेमाSविरोध: । यत्र तु समप्रधानलेना- इनेकस्य भावसोपनिबन्धनं तब्र कथम्। यथा। एकतो दतद पिश्रा अवन्तो समरतरषिग्घोमो। पेग्मेस रणरसेख म भडस डोखादनं हिश्रमं। इत्यादो रत्युकाइयो: । यथा वा। मातर्यमुत्ार्यविचार्यकार्यम् तथाः समर्यादमिदं वदन्तु। सेव्या नितम्वा: किमु भूधराणाम् उत सरसेर विल्वासिनीनाम्।। इत्यादी रतिशमयो:। यथा च। दूयं सा लोखाची चिसुवनलखा मैकवसतति: स चाडयं दुष्टात्मा खसरपर्चतं येन मम तत्।

• नितान्तास्फुटत्वादस्य सोकस्य व्याख्ा न लिखिता। + एकता रोदिति प्रियाऽन्यतः समरतू्यनिर्घाषः। प्रेम्बा टयरसेन व भटस्य दोषायितं हृदयं।

Digitized by Google

सावनोकम्। १११

दूतसीत: कामो गुहुरयमितः क्रोधदइनः रतो वेषखाऽयं कथमिदमिति भास्वति मनः॥। इत्यादो तु रतिक्ोधयो:।

व्यत्ोस्तंसमृतः पिमडूभ्निरसा इत्पुण्डरीकसजः। एता: शोसितपङ्डबुङ्गुमजुष: सब्भूय कान्ेः पिबम्- त्यस्िखतेइसुरां कपालचषकेः प्रीता: पिशाचाङ्गना: ॥ इूत्यादावेकात्रवलेन रतिजुगुपयो:। एकं ध्याननिमीलमान् मुकुखितं चनुर्द्वितोयं पुनः पार्वत्या वदनाम्ुजयनतटे पङ्गारभारालसम्।

अम्भोर्भिवरसं समाधिसमये नेचचयं पातु वः ॥ इत्यादा प्मरतिक्राधानाम्। एकेनाऽरा प्रविततरृष बीचते व्योमसंखं

ऋकन्छेदे दयितविरहाशद्िमी चक्रवाकी द्वा सक्कीण रपयति रखा नर्तकीव प्रगरभा॥ इत्यादा रतिशोकक्राधानां समप्राधान्येनपनिबन्धखत् कथं न विरोध: । अन्ोच्यते। ब्चाडय्येक एव खायी। तथाहि। एक्कत्तो रतद पिश्ा दत्यादा खायिभूतोत्साइव्यभिचारि-

पादानं वीरमेव पुष्पातीति भटसेत्यनेन पदेन प्रतिपादि- x 2

Google

दभरूपं [परिक्के०8।

रहितियोरेकवाक्यभावो युज्यते। किश्ोपक्रान्ते सङ्गामे सुभ- टानां कार्यान्तरकरणेन प्रसतुतसक्करामदास्ीन्येव महदनौषि- त्यम्। वतो भर्तु: सष्ट्रामेकरसिकतया म्रर्यमेव प्रकाशयन् प्रियतमाकरुणे वीरमेव पुष्ाति। एवं मात्यमित्या- दावपि चिरप्रटटत्तरतिवासनाया हेवतयोपादानात् शमैक- परत्मार्या: समर्वादमित्यनेन प्रकाभितिम्। एवमियं सा लोलाचीत्यादावपि रावजसय प्रतिपचनायकतया निभाचरलेव मायाप्रधानतया च रौद्रव्यभिचारिविषाटविभाववितकहेतु- तया रतिक्रोधयोदपादानं रीद्रपरमेव। श्रन्त्रीः कल्पितमङ्ग- सप्रतिसरा इत्यादा हासरसैकपरत्वमेव। एकं ध्याननिमी- समादित्यादा अभोरभीवान्तरेरनाच्चिप्रतया ममस्स्थाऽपि योग्यन्तरपमाद् वैखतष्यप्रतिपादनेन बमैकपरतैव समाधिय- मय इत्यनेन खुटीशता। एकेनाऽदणेत्याद तु समसमपि वाक्यं भविष्यद्विप्रखनभभविषयमिति न क्चिदनेकतात्पर्यम्। यच्र तु सोषादिवाक्येष्वनेकतात्पर्यमपि तच वाक्यार्थभेदेन खतन्त्र- तया चाऽर्थद्वयपरतेत्यदोषः। यथा। साष्या भेषतनुं सुदर्भनकर: स्वाङ्कलीलाजित- वैलोक्यां चरणरविन्दखखितेनाSडक्रान्तलको हरिः। बिभ्राणं मुखमिन्दुसन्दररचं चन्द्रात्चनुर्दधत् खाने या खतनारपश्यदधिकां सा रुक्ाणी वोडवतात्।। इत्यादा। तदेवमुनप्रकारेप रत्याच्युपनिबन्धे सर्वचाडविरोधः ।

Digitize Google

सो० ३९ ] सावणोकम्।

यथा वा श्रयमाणरत्यादिपदेव्वपि वाक्येषु तनरैव तात्पये तथाडये दर्भययय्याम: । ते च।

रत्युत्साचजुगुपाः क्रोधो दासः सयो भयं शेकः। शममपि केचित् प्राङ्: पुष्टिनाव्येषु नैतस्य।। ३३।।

दूह भ्ान्तरसं प्रति वादिनामनेकविधा विप्रतिपत्तयः । तब केचिदाऊ:। नाऽस्येव नान्तो रसः। तसयाऽडचार्येण विभावाच्य्प्राततिपादमाल् सक्षणाकरणात्। त्रन्ये तु वसतुतस स्याडभावं वर्णयन्ति। बनादिकालप्रवाह्दायातरागदेषयोसच्के- सुमभक्यलात्। अ्रन्ये त वीरबोभत्ादावन्तर्भावं वर्णयन्ति। एवं वदन्तः अममषि नेचन्ति। यथातथाऽसतु। सर्वथा नाटकादावभिनयात्मनि खायितमसाभि: बमस्य निविष्य-

तु कैखिन नागानन्दादी पमस्य खायित्वमुपवर्णितं तत् तु

विरुङ््म्। न छेकानुकार्यविभावाखम्वनी विषयानुरागापरा- गावुपलब्धी। ऋतो द्यावोरोत्साइखैव तत्र खायित्वम्। तचैव

तमेव च सर्वच कर्तव्यमिति परोपकारप्रट्टत्तसय विजिगोषोनी- न्तरीयकतवेन फखं सम्पद्त दत्यावेदितमेव प्राक्। श्रतो- इष्टावेव खायिनः। गनु च रसनाद् रसतमेतेषां मधुरादी-

Digitized by Google

दभरूपं [परिच्के०8।

नाभिवोत्तमाचार्ये:। निर्वेदादिख्वपि तत् प्रकाममशीति ते-

नोडप्यन्ये कष्पिता इति अवधारणानुपपत्तिः। शचोचते।

निर्वेदादिरताद्रूप्यादस्थायी खदते कथम्। वैरस्यायैव तत्पोषसेनाऽष्टी स्थायिनो मताः॥३४ ॥

विरुद्धाविरद्धाविच्ेदिखय्य निर्वेदादीनामभावाद ख्वायि - लम्। अतएव ते चिन्तादिखखव्यभिचार्यन्तरिता चपि परि- पोषं गोयमाना वैरयमावइन्ति। न व निष्फलावसानलमेते षामस्यायित्वनिबन्धनं हासादीनामप्यखायित्वप्रसङ्गात्। पा- रम्पर्थेण तु निर्वेदादीनामषि फलवत्वात्। वतो निष्फखत- मस्यायिले प्रयोजकं न भर्वत। किन्तु विरद्रविषुङ्धैभीवेर- तिरखतलम्। न व निर्वेदादीनामिति न ते खायिनः। ततो रसत्वमपि न तेषामुच्ते। वतोऽसायिलादेवैतेषामर- सता। कः पुनरतेषां काव्येमापि सम्बन्धः। न तावद् वाच- वाचकभावः खनन्दैरनावेदितलात्। न दि पङ्गारादिरसेषु काव्येषु परक्गारादिशब्दा रत्यादिभव्दा वा श्रूयन्ते। येन तेषाँ तत्परिपोषस्य वाडमिधेयलं सात्। चचाउपि च त्रूय- ने तथाउपि विभावादिदवारकमेव रसत्मेतेषां न सभब्दा- मिधेयत्वमाचेण। नारडपि लक्यलचकभावस्तामान्याभिधायि नस्तु जघकस्य पटस्याऽप्रयोगात्। नाडपि सवितलनएया

Digitized by Google

मो०३8] सावनोनम्।

तत्पतिपत्तिः। यथा गङ्गार्यां घोष इत्यादा। तन दि खार्थे सोतोलचपे घोषसावसानासभवात् खार्यें सलद्ृतिर्गद्गा- मन्दः खायं विना भृतार्थोपसचितं तटमुपसचत्यति। ब्रत तु नायकादिभब्दाः खार्थेडसवलङ्गतय: कथमिवाऽर्थान्तर- मुपलन्तयेयुः । को वा निमित्तप्रयोजनाभ्यां विना मुखे सत्युपचरितं प्रयुख्तीत। सिंदो माणवक इत्यादिवित्। अतएव गुणवृत्त्याऽपि नेयं प्रतीतिः । यदि वाय्यलवेन रसप्रतिपत्ति: सथात् तदा केवलवा चवा चकभावमाचव्युत्पन्न चेतसा मप्यरसिकानां रसाखादो भवेत। न व काव्यनिकलवमविमानेन सर्वसदृदयानां रसाखादोहूतेः। अतः केचिदभिधालचणागोणीभ्यो वाच्या- न्तरपरिकस्पितर्थाततभ्यो व्यतिरितं व्यञ्चकत्वलन्तमं शब्दव्यापारं रसालद्वारवसतुविषयमिच्कन्ति। तर्थाि। विभावानुभाव- व्यभिचारिमुखेन रसादिप्रतिपत्तिरुपजायमाना कथमिव वाच्या सात् यथा कुमारमभावे। विटृखतो शैखसताऽपि भावम् श्रङ्ग: स्फुटद्वालकदम्बकल्पैः । साधीद्वता चाहतरेण तस्था मुखेन पर्यस्तविलोचनेन।। दत्यादावनुरागजन्यावस्याविभरेषानुभाववद् गिरिजालक्षणवि- भावोपवर्णनादेवाडभव्दापि पटङ्गारप्रतीतिषदेति। रसान्तरे- व्वष्यमेव न्यायः। न केवलं रसेम्वेव यावद् वसतुमाचेऽपि। यथा।

Google

दशूरुप [परिच्े०:।

भम ध्मिमित्र वीमट्रो सो सुपडे ऋष्म मारिश्रो तेए। गोलापट्क च्ककुडङ्गवासिणा दरिश्रमीहेण। दत्यादा निषेधप्रतिपन्तिर भव्दाऽपि व्यख्तकभत्रिमलैव। तथा- इल द्वारे्वपि।

सेरेऽधुमा तव मुखे तरलायताचि। चभं वदेति न ममागपि तेन मन्ये सुव्यकमेव जलराभिरयं पयोधि: ॥ इत्यादिषु चन्द्रतुख्यं तन्वीवदनारविन्दमित्याद्युपमाद्यलद्वार-

नुपपद्यमानार्थापेच्ताभावात्। नाऽपि वाक्यार्थतं व्यज्ञास दतो- यकच्ाविषयत्वात्। तथाहि। भ्रम धार्मिकेत्यादी पदार्थविष- याभिधालचषण प्रथमक चातिक्रान्तक्रिया कार क संसर्गात्मकविधि- विषयवाक्यार्थकचातिकान्तव तीयक चाक्रान्ता निषेधात्मा व्यज्- सचणोऽर्यो व्यख्तकशत्धीन: स्ुटमेवाडवभासते। वतो नाडसा वाक्यार्थः। मनुष दतीयकताविषयत्वमश्रूयमापपदायतात्प- र्येषु विषं भुङ्कत्यादिवाक्येषु निषेधार्थविषयेषु प्रतीयत एव वाक्यार्थः। न चाऽच व्यञ्जकत्ववादिनापि वाक्यार्थतं नेव्यते तात्पर्यादन्यताद् ध्वनेः। तच खार्थस द्वितीयकच्तायामवि-

• भम धार्मिक विश्रब्धः स श्ाऽ्घ मारितलेन। गोदावरीनदीक चकुटङ्वासिना दरोसिंदेन।

Google

सो.१8] सावनाकम्।

श्रन्तस्य ततीयकच्ताभावात्। सैव निषेधकक्ा तच द्वितीय- कच्ाविधो क्रियाकारकसंसर्गानुपपत्तेः। प्रकरणात् पितरि वकरि पुचस्य विषभच्तपनियोगाभावात्। रसवद् वाक्येषु च वि- भावप्रतिपत्तिलक्तपद्वितीयकज्तायां रसानवगमात्। तदुक्म्। अ्प्रतिष्ठमविश्रान्तं खार्थे यत्परतामिदम्। वाक्ं विगाइते तचर न्याय्या तत्परताऽख सा।। यत्र तु खार्थविश्रा्तं प्रतिष्ठां तावदागतम्। तत् प्रसर्पति तच खात् सर्वत ध्वनिना स्थिति: ।। दत्येवं सर्वच रसानां व्यञ्चत्वमेव। वस्तलङ्कारयोस्त कचिद् वाचयलं कचिद् व्यञ्त्म्। तचाऽपि यत्र व्यञ्स् प्राधान्येम प्रतिपत्तिसचेव ध्वनिरन्यत गुणीभूतव्यञ्तवम्। तदुक्रम्। यचाऽर्थ: शब्दो वा यमर्थमुपसर्जनीक्ृतखाया। व्यत्त: काव्यविशेष: स ध्वनिरिति सरिभि: कथितः । प्रधानेऽन्यन् वाक्यार्थे यच्ाऽकं तु रसादय:। काव्ये ता्मिवलद्वारो रसादिरिति मे मतिः।। यथा। उपोठरागेणेत्यादि। तस्य व ध्वनेर्विवतितवाच्या- विवचितवाच्यलेन द्वेविध्यम्। अ्रविवचितवाच्योप्यत्यन्ततिरककृत- खार्थाऽर्यान्तरसक्कमितवाच्यसेति द्विधा। विवचचतवाच्यस श्रं- लचिक्रमः क्रमद्योत्यसतेति द्विविधः। तत्र रसादीनामसंख- व्यक्रमे ध्नितवं प्राधान्यप्रतीता सत्यामङ्गलेन प्रतीता रसवद- सद्वार इति। अचोचयते। Z

Google

१७० दभरुपं [परिच्के० ४।

वाच्चा प्रकरपादिभ्यो बुद्धिस्या वा यथा क्रिया। वाक्यार्थ: कारकैर्युक्ता खथायी भावसतथेतरैः॥। ३५॥ चथा लौकिकवाक्येषु श्रूयमापक्रियेषु गामभ्याजेत्यादिख्- भूवमारणर्रियेषु च द्वारं द्वारमित्यादिषु खबन्दोपादानात् प्रकरणादिवभ्राद् बुद्धिमंनिवेतिनी क्रियेव कारकोपचिता वा- क्यार्थस्तथा काष्येव्वपि सनन्दोपादानात् कचित् प्रीत्यै नवो- ढा प्रियेत्येवमादा कचित् च प्रकरणादिवभान् नियतावि- हितविभावाद्यविमाभावाद् वा साक्षाद् भावकचेतसि विपरिव- रतमानो रत्यादि: खायो खखविभावानुभावव्यभिचारिभि- मत्तचष्दोपनीतैः संस्कारपरम्परथा परं प्रीठिमामोथमानो रत्यादिवाक्यार्थः। न चाऽपदार्थख वाक्यार्थतं नास्तीतिवाच्चम्। कार्यपर्यवसायित्वात् तात्र्थम्नतः। तयादि पौरवेयमपौर- षेथं वाक्यं सरब कार्यपरम्। अतत्परत्ेनुपादेयलादुन्त्तादि- वाक्यवत् काव्यप्रव्दामां चाऽन्ययव्यतिरेकाम्यां मिरतिबयसुखा- खादव्यत्तिरकेष प्रतिपास्वप्रतिपादकयो: प्रवृत्तिविषयया: प्रयो- जनान्तरामुपलब्धे: खानन्दोदूतिरेव कार्यलेमाऽवधार्यते। तदु- द्रूतिनिमित्ततवं च विभावादिसंसष्ठुख स्थायिन एवावगम्यते।

ामाबीयते। तथ विभावादयः पदार्थसानीयासत्संसष्टो- रत्यादिवाक्ार्थः। तदेतत् काव्यवाक्म्। यदोषं ताविमा पदार्थवाक्याथा। न सैवं सति गीतादिवत् सुखजमकलेऽपि

Digitized by Google

सो०३५] सावनाकम्। १०१

वाच्चवाचकभावानुपयोगः। विभिष्टविभावादि सामयोविदुषा- मेव तथाविधरत्यादिभावनावतामेव खादान्ुतेखदनेमाSति- प्रसक्गोपि निरस। ईदृति व वाच्यार्थनिरुपणे परिकप- ताभिधादिरयतिवशेनैव बमस्तवाक्यार्थावगतेः मत्न्तरपरिक- स्पमं प्रयासः यथाऽवोचाम काव्यनिर्णये। : तात्पयानतिरेकात् व व्यख्चवतवख न ध्नि:। किमुनं सादभ्ुतार्यतात्र्येऽन्योत्िकुपिषि। विषं भचय पूर्वा वसैवं परसतादिषु। प्रसद्यते प्रधानलाद् ध्वनितवं केन वार्यते॥ ध्वनिसेत् खारयविश्रान्तं वाक्यमर्थान्तरात्रय्म्। तत्परत्वं तववित्रानी तन् न विश्रान्यसस्वात्।। एतावत्येव विश्रान्तिस्ात्पर्यस्ेति किं रतम्। यावत्कार्यप्रसारिखात् तात्परय न तुलाष्टतम्। भ्रमधार्मिकविश्रव्धमिति समिळ्वतासदे। निर्वयावृत्ति कर्थ वाक्यं निषेधमुपसर्पति॥ प्रतिपाधस्य विश्रान्तिरपेत्तापूरणाट् यदि।

पोरवेयस्य वाक्यस विवच्ा परतन्त्रता। वक्कभिप्रेततात्वर्यमतः काव्यस् युष्यते॥ इति। वतो न रसादीनां काव्येन सह व्यञ्व्यस्नकभावः। किं तां भाव्यभावकसम्बन्धः काव्यं हि भावकम्। भावा रसादयः । ते हि खतो भवन्त एव भावकेषु विभिष्टविभा- z 2

Google

१७२ दशूरपं [परिचे०8।

वादिमता काव्येम भाव्यन्ते म चाऽन्यच शब्दान्तरेषु भाव्य- भावकलचणसम्बन्धाभावात् काव्यभव्देव्वपि तथा भाव्यमिति

मा चाउन्यच तथास्वन्वयव्यतिरेकाभ्यामिह तथाऽवगमात्। तदुकम्। भावाभिनयसम्बन्धान् भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात् तस्ादमो भावा विश्ेया नाव्ययोतृभि:।। दति। कथं पुनरग्टहीतसम्वन्धेभ्य: पदेभ्य: स्ाय्यादिप्रतिपत्ति- रिति चेल् लोके तथाविधचेष्टायुकास्तोरपुंसादिषु रत्याद्यवि- नाभावदर्भनादिहाऽपि तथोपनिबन्धे सति रत्याद्यविनाभूत- चेष्टादि प्रतिपादकशब्दश्रवणादभिधेया विभाभावेन लाकषिकी रत्यादिप्रतीतिः। यथा च काव्यार्थस्य रसभावकलवं तथाडगे

वच्यामः ।

रस: स एव साद्यत्वाद् रसिकस्यैव वर्तनात्। नाऽनुकार्यस्य वृत्तत्वात् काव्यस्याऽतत्परत्वतः ॥ ३६॥। द्रषटु: प्रतोतिर्ओों डेष्यारागद्वेषप्रसङ्गनः। लाकिकस्य सवरमणीसंयुत्तस्येव दर्शनात् ॥ ३७॥ काव्यार्थोपप्ावितो रसिकवर्ती रत्यादि: स्थायीभावः स दूति प्रतिनिर्दिश्यते। सय खाद्यता निर्भरामन्दसंविदात्मता- मापाद्यमामो रसो रसिकवर्तीति वर्तमानलान् नाऽनुकार्यरा- मादिवर्ती वृत्तलात् तख। श्रथ शब्दोपहितरूपलेमावर्तमा-

Google

सो .३-] सावोक्षम्। १०३

मस्ाऽपि वर्तमानवदवभासनमिय्यत एव। तथाऽपि तदवभा- सस्याऽसदादिभिरमुभूय मानलादसल्मतैका खादं प्रति विभा- वतेन तु रामादेरवर्तमानवदवभासनमिव्यत एव। किस् न कावं रामादोनां रसोपजननाय कविभि: प्रवर्त्यते। अपितु सदयानानन्दयितुम्। स व समस्तभावकखसंवेद एव। यदि चाऽनुकार्यस रामादेः पङ्गारः खात् ततो नाटकादा तह्र्शंने लोकिक दव नायके पक्गारिषि खकान्तासंयुते दृ- समाने परक्गारवानरयमति प्रेषषकार्णं प्रतीतिमाचं भवेन् न रसनां खाद: सत्पुरुषाणां च स्जेतरेषां ल्खयानुरा- गापहारे चादय: प्रसख्येरन्। एवं प सति रसादीनां व्यज्ञ्- लमपासम्। त्रन्यता खब्धसन्ताकं वस्न्येनाऽपि व्यञ्यते। प्रदो- पेनेव घटादि। नतु तदानीमेवाऽभिव्यअ्जकतवाभिमतैरापाद खभावम्। भाव्यन्ते च विभावादिभि: प्रेनकेषु रखा द्त्यावे- दितमेव। नमु च सामाजिकाश्रयेषु रसेषु को विभावः। कथं च सीतादीनां च देवीनां विभावलेनाSविरोध: उच्चते।

धीरदात्ताद्यवस्थानां रामादि: प्रतिपादकः । विभावयति रत्यादीन् खदन्ते रसिकस्य ते॥ ३८॥

न हि कवयो योगिन दव ध्यानचक्षषा व्याला प्राति- सिकों रामादीनामवस्ां दवतिहासवदुर्पनिबभ्न्ति। किं र्ताई

Digitized by Google

दशरुपं [परिचये०8।

सर्वलोकसाधारणाः खोलेववाऊतमन्चिधया धीरोदास्तायवस्ा: कचिदात्रथमाचदायिन्यो दर्धत। ता एव च परित्यक्रविशेषा रससेतवः। तत्र सीतादिभब्दा: परित्यकजनकतनयादिविभ्ेषाः स्री- माचवाचिन: किमिवाऽनिएं कुर्युः। किमये तर्द्चुपादीयन्त इति चेदुथ्यते। क्रीडतां मन्मयैर्यदद् बालानां द्विर दादिभि:। खोत्साइः खदते तद्दक्कोटणामर्जुनादिभि:॥३९॥ एतदुनं भवति। नाऽच लौकिकप्टक्गारादिवत् ख्यादि- विभावादीनामुपयोगः। किं र्ताई प्रतिपादितप्रकारेण खो- किकरमविखचपलं नाव्यरसानाम्। यदाह। वह्टी नाय्- रसा: सता दूति। काव्यार्थभावनाखादो नर्तकस्य न वार्यते। नर्तकोऽपि न लौकिकरयेन रसवान भवति। तदानों भोग्यलेन खर्माहसादेरग्रहमात् काव्यार्थभावनया लस्षदा- दिवत् काव्यरमाखादोडसयाऽपि न वार्यते। कथं च काव्यात् खादोदूति: किमात्मा चाडसाविति व्यु- त्यादते।

विकाभविस्तर नोभवितिपैः स चतुर्विध:। पूटङ्गारवोरबोभत्रौद्रेषु मनसः क्रमात्।।४१॥

Digitized by Google

झो ० 8२] सावलोकम्। १७५

शतस्तव्जन्यता तेषामत एवाडवधारगम्।।।४२॥ काव्यार्थेन विभावादि संसश्खाय्यात्मकेन भावकचेतमः सम्भेदेन्योन्यसंचलमे प्रत्यसमितखपरविभागे सति प्रबलतर- खानन्दोजूति: खाद:। तस्य च सामान्यात्मकतेऽपि प्रति- नियतविभावादिकारवजन्यलेम समोदेन चतुधी चिन्तभूमयो भर्वान्त। तदु यथा। इङ्गारे विकासो वीरे विसरो बीभले छोभो रो्र्रे विनेष दति तदन्येषां चतुशा हाखाहुतभबाय- ककरणामां खमामयीलव्परिपोषाणां त एव बत्ारो वि- कासाद्यासेतस: ममोदा: । अतएव । पटक्गाराद्टि भवेद्राखो रौट्राच् व कहणो रबः। वीराच् चैवाऽद्भुतात्पत्तिर्बोभत्वाचृच भयानकः॥ दूति। हेतुहेतुमङ्भाव एव सममेदापेक्षया दर्भिता न कार्थका- रण्भावाभिप्रायेण तेषां कारणन्तरजन्यलात्। पटङ्गारानुक्वतिया तु स हाख दति कीर्तिस: । दूत्यादिना विकासादिसमोदेकलखेव छुटोकरणदवधारण- मथ्यतएवाऽष्टाविति समभोदानां भावात्। नमु च युन्नं परङ्गार- वीरहास्यादिषु प्रमोदाक्ष्केषु वाष्चार्थसमोदादानन्दोद्धव इति। करुणादी तु दुःखात्मकतवे कथमवाडस प्रादुय्यात्। तर्थाहि। तत करुणात्ककाव्यत्रवशाद् दुःखाविर्भावाऽ्ुपाता- द्यस रसिकानामपि प्रादुर्भवन्ति। न पैतदानव्दाताकावे बति चुञ्यते। सत्यमेतत्। किन्सु ताटृभ एवाऽसावामन्द: सुखदुःखा-

Digitized by Google

१ ०६ दशरूपं [परिचे०:।

त्मको यथा प्रहरणादिषु सम्भोगावखायां कुट्टमिते स्तीणाम- न्यख लौकिकात् करुणात् काव्यकरुणः। तथाह्यनोत्तरो- त्रा रसिकानां प्रदत्तयः। यदि वा लौकिककरुणवद् दुःखात्मकत्वमेवह सात् तदा न कखित् तच प्रवर्तेत। ततः कारणैकरसानां रामायणादिमह्दाप्रबन्धानामुच्केद एव भवे- दश्रुपाताद्यसेति वृत्तवर्णनाकर्णनेन विनिपातितेषु लौकिक- वैक्कव्यदर्भनादिवत् प्रेक्षकाणं प्रादुर्भवन्तो न विरुध्यन्ते। त- साद् रसान्तरवत् करुणस्याऽपामन्दात्कतवमेव। मनु बान्तरसस्याऽनभिधेयत्वाट् यद्यप माव्ेऽनुप्रवेश नार्डस्ति तथाऽपि सक्ष्मातीतादिवस्तूनां सर्वेषामपि भब्दप्रति- पाचताया विद्यमानत्वात् काव्यविषयलं न निवार्यते। अत- सदुचते।

भमप्रकर्षो निर्वाचो मुदितादेखदात्मता। शन्तो दि यदि तावत्। म यच दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागी न च काचिदिच्छा। रसस्तु भ्रान्तः कथितो मुनोन्द्रैः सर्वेषु भावेषु प्रमप्रधानः।।

लक्षणायाँ प्रादुर्भावात् तसय प खरूपेणानिर्वचनीयता। तर्थादि श्रुतिरपि स एष नेति नेत्यन्यापोहरूपेणSडइ न

Digitized by Google

खो.88] सावनोकम्। 300

प तथाभूतसय बान्तरसख सहदया: खादयितार: सन्तथ तदुपायभृतो मुदितामैत्रीकरणोपेशादियनणसख् च 1व-

निरुपितः । दूदामों विभावादिविषयावान्तर काव्यव्यापारप्रदर्भनपूर्वकः प्रकरणेनोपसंहार: प्रतिपाद्यते।

पदार्थरिन्दु निर्वेद रोमाव्वादिस्वरूपकैः। काव्याद् विभावसच्चार्यनुभावप्रख्यतां गतैः ॥ ४३॥ भावितः खदते स्थायो रसः स परिकीर्तितः।

शतिभयोत्रिरूपकाव्यव्या पाराद्ित विशेषेसन्रा सैवदी पनवि- भावेः प्रमदाप्रभ तिभिरालम्बनविभावैनिर्वे दादिभिर्यभिचारि-

पदार्थीभूतैवाक्यार्थः खायोभावो विभाविता भावरूपतामा- नीतः खदते स रस दति प्राकुप्रकरणे तात्पर्यम्। विशेषखन्णान्यचन्ते। तचाSडचार्येण सायिनां रत्यादीनां भङ्गारादीनां च पृथग लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनो- दितानि। अ्च तु। लक्ष णौकं विभावेक्या दभेदाद् रसभावयोः ॥ ४४॥

क्रियत दति वाक्यभ्रेषः। तच्र तावत् पटङ्गारः। 2A

Google

दशरूपं [परिके०8।

रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः। प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः। प्रषृष्यमाण पूटङ्गारो मधुराङ्गविचेष्टितैः ॥४५ू।

इत्यमु्पनिबध्यमानं कावं पटङ्गाराखादाय प्रभवतीति। कव्युपदेभपरमेतत्। तच देभविभावो यथोत्तररामचरिते। सरसि सुतनु तस्मिन् पर्वते लक्षपेन

सरसि सरसतोरां तब गोदावरीं वा समरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि॥ कलाविभावो यथा। इस्तेरन्तर्निदितवचनेः सचितः सम्यगर्थः पादन्यासैरलयमुपगतसम्यतवं रसेषु।

भावे भावे नुदत विषयाम् रागबन्: स एव।। यथा च।

विस्पष्टो द्रुतमध्यलम्बितपरिच्छ्न्नस्त्रिधाडयं लयः। गोपुच्छ प्रमुखा: क्रमेष गतर्यस्तस्राडपि सन्पादितास् तत्त्वाघानुगतास वाद्यविधय: सम्यक् चयो दर्भिताः । काखविभावो यथा कुमारसभवे।

Digitized by Google

सो०8५] सावनाकम्। १०६

बसत सघः कुसुमान्यभेक: स्कन्धात् प्रभृत्येव सपल्लवानि। पादेन चाउपेक्षत सुन्दरोणं सम्पर्कमासिश्चितनुपुरेष॥ दत्युपक्रमे। मधु दिरेफ: कुसुमैकपाचे पपो प्रियां खामनुवर्तमान:।

म्गोमकणडयत कष्पमार:॥ वेषविभावो यथा तचैव।

वसन्तपुष्पाभर पं वहन्ति॥ उपभोगविभावो बथा। चक्षुर्लप्नमषीकणं कवलित स्ताम्बूलरागोडधरे विश्रान्ता कबरी कपोलफलके लुप्नेव गाचदुतिः। जाने सम्प्रति मानिनि प्रपयिमा कैरयुपायक्रमेर भग्रा मानमहातरस्रृणिते चेतःस्थलीवर्धितः।। प्रमोदात्मा रतिर्यथा मालतोमाधवे। जगति जयिनसे ते भावा नवेन्दुकलादय: प्रक्ृतिमधुरा: सन्येवाऽन्ये मनो मदयन्ति ये। 2 A 2

Google

[परिच्ये०ः।

मम तु यदियं याता सोके विद्ोचन चन्ड्रिका नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सव: । युवतिविभावो यथा माखविकाग्रिमिचे। दीघांनं परदिन्दुकान्तिवदनं बाह नतावंसयो: स्ङ्गिप्तं निविडोनोव्रतखनमुरः पार्च्े प्रमष्टे दव। मध्यः पाणिमितो मितम्बि जघमं पादावरालाङ्ठुल छवन्दो नर्तबितुर्ययैव मनसः सष्टं तथाऽस्त्ा वपुः॥ यूनोर्विभावो यथा मालतीमाधवे। भूयो भूय: सविधनगरीरय्यया पर्यटक्ं दृद्दा दृद्वा भवनवलभीसुङ्गवातायनस्था। साचात् कामं नवमिव रतिमाखतीमाधवं यद् गाढोत्कष्ठासुखित लखितेर्ड् कैस्ताम्यतोति॥ श्न्योन्यानुरागो यथा तनेक। यान्या मुजवलितकन्धरमाननं तद् आावृत्तवृत्तप्नतपर्चनभं वहन्या। दिग्धोऽमृतेन च विषेण च पम्मजाच्या गाढं मिखात दव मे हदये कटाच: । मधुराम्विचेष्टितं यथा तचैव। सिमितविकसिताना मुलमडूलतानां मसणमुकुखितानां प्रान्तविस्तारभाजाम्। प्रतिनयननिपाते किश्ञिदाकुद्ितारनां विविधम इमभूर्व पाचमालोक्तितानास्।।

Digitized by Google

सो.80] सावनाकम्।

ये सस्वजा: स्थायिन एव चाडटटै। िंशत् चयो ये व्यभिचारिणच्च। एकोनपच्चाशदमी द्ि भावा: युत्त्या निबद्दा: परिपोषयन्ति। श्रालस्यमाय्यं मरणं जुगुभा

जयस्तिंग्द्भिचारिणसाडष्ट सायिन ऋ्ष्टी सात्विकासे-

दय न्याख सा ग्यजु गुप्मामरण्तादीन्येका लम्बनविभावाश्रयलेन सा- पाइङ्गलेन चोपनिबध्यमानामि विुध्यन्ते। प्रकारान्तरेज चा- डविरोध: प्राक् प्रतिपादित एव। विभागसु। अ्रयोगो विप्रयोगश्च सम्भोगर्तेति स चिधा। शयोगविप्रयोगविभेषलवाद् विप्रखन्भखैतत् सामान्याभिधा- यितेन विप्रलव्भभब्द उपचरितवृत्तिर्माभूदिति न प्रयुकः। तथाहि। दखवा सद्केतमप्राप्नेऽवव्यतिक्रमे साध्येन नायिकान् रामुसरणाच् च विप्रखभभव्दस मुख्यप्रयोगो वद्चनार्थलात्। तचाऽयोगोऽनुरागेडपि नवयोरेकचित्तयोः। पारतन्त्येण दैवाद वा विप्रकर्षादसङ्गमः ॥४७॥

प्रक्षाद् दैवपिचास्ायत्ततवात् सागरिकामाखतोवत्राज-

Google

दभूरूपं [परिचे81

माधवाभ्यामिव दैवाट् गौरीशिवयोरिवाऽसमागमोडयोगः । दशावस्थः स तचाSSदावभिलाषोऽथ चिन्तनम्।

50 जडता मरणं चेति दुरवस्थं यथोत्तरम्॥ ४८॥ अभिलाषः स्पृद्दा तच कान्ते सवाङ्गसुन्दरे। दृष्टे श्रुते वा तचाऽपि विस्मयानन्दसाध्वसाः।।४८।। साक्षात् प्रतिक्वतिखप्नच्कायामायास दर्भनम्। श्रुतिर्व्याजात् सखोगीतमागधादिगुणसतेः॥५ू०॥

अभिखाषो यथा ाकुन्तले। ऋ्रसंभयं क्षचपरिगहचमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः। सतां द्ि सन्देषपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय:। विस्यो यथा। सनावालोक्य तन्वज्ा: शिरः कम्पयते युवा। तयोरन्तरनिर्मग्रां दृष्टिमुत्पाटयन्निव। शनन्दो यथा विद्भालभन्न्रिकायाम्। सुधाबद्धग्रासैरपवनचकोरैः कवलितां किरन् ज्योत्सामचां लवलिफलपाकप्रणयिभीम्। उपप्राकारागं प्रहिण नयने तर्कय मनाग् अनाकाशे कोडयं गलितहरिषः भोतकिरण:।

Digitized by Google

सावनोकम्।

साध्वसं यथा कुमारमभवे। नं वीच्स वेपथुमती सरसाङ्ट्यष्टिर निशेपणाय पदमुदूतमुदइन्ती। मार्गा चलव्यतिकराकुखितेव सिन्धु: गैलाधिराजतमया न यया न तखौ॥ यथा वा। वयाइता प्रतिवचो न सन्दधे गन्तुमैच्छूद वलम्बितांपड का। सेवते सा भयनं पराुखो सा तथाउपि रतये पिनाकिन:।।

सानुभावविभावास्तु चिन्ताद्या: पूर्वदर्भिताः।

गुणकीर्तनं तु सपष्टत्वान् म व्याख्ातम्।

दशावस्थत्वमाचार्य: प्रायो वृत्या निदर्शितम्। मच्ाकविप्रबन्धेषु दृश्यते तद्नन्तता । ५१॥ दिभानं तु।

दृष्टे श्रुतेऽ्रभिलाषाच् च किं नात्सुक्यं प्रजायते। अप्राप्ता कि न निर्वदो ग्लानिः किं ना5तिचिन्त नात्।। ५ू२॥ प्रेषं प्रच्छन्न्कामितादि कामसचादवगन्तव्यम्। भ्रथ विप्रयोग: ।

Google

दभवपं [परिधे।

विप्रयोगस्तु विश्लेषो रूढविस्वभ्भयोदिधा। मानप्रवासभेदेन मानोऽपि प्रणयेर्ष्ययोः॥ ५३॥ प्राप्नयोरप्राप्निर्विप्रयोग:। तस्य द भेदा मान: प्रवासख। मार्नविप्रयोगोडपि दविविध: प्रणयमान ईष्यीमानसेति।

तन्र प्रपायमान: स्यात् कोपावसितयोईयेो। प्रेमपूर्वका वभीकार: प्रजयसङ्गङ्गा मान: प्रणयमान: । स च द््योनीयकयोभवति। तत् नायकस यथोत्तररामचरिते। भ्स्मिसेव लतागृद्े लमभवस्तन्मार्गद न्तेकषण: सा इसै: छृतकातुका चिरमभूद् गोदावरीसैकते। श्रायान्या परिदुर्मनायितमिव तां वोच्च बड्धस्तया कातर्थादरविन्दकुभ्मलनिभो मुग्धः प्रणामाञ्खि:।। नाधिकाया यथा श्रीवाक्पतिराजदेवख। प्रणयकुपितां दृष्टा देवीं ससन्भ्मविम्नितम् चिभुवनगुरुर्भीत्या सद्य: प्रणामपरोडभवत्। नमिताभर सो गङ्गालोके तथा चरणाहता ववतु भवतस्यप्स्ैतद् विलचतमवस्थितम् । उभयो: प्रणयमानो यथा। *पण त्रकुविश्राए दोपवि अलिअ्रपसुत्ताण माणदन्ताएं।

• प्रयाय कुपितये।ईयारप्यलीकप्रस प्रयोमीनवतेोः।

Google

सो०५५] सावलाकम्।

स्त्रीणामीर्ष्याक्क तो मान: कोपोSन्यासङ्गिनि प्रिये। श्रुते वाऽनुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखीमुखात्।। ५ू४ ॥ उत्सप्रायितभोगाङ्गोचरव लनकल्पितः।

ईय्यामान: पुनः स्तरीण्ामेव नायिकान्तरसङ्गिनि खकान्ते उपखब्धे सत्यन्यासङ्ग: त्ुतो वाऽनुमितो दृष्टो वा खात्। तच श्वणं सखीवचनात् तसा विश्वास्लात्। यथा ममैव। सुभु लं नवनीतकल्पइदया केनाडपि दुर्मन्त्रिण मिथ्यैव प्रियकारिण मधुमुखेनाSसासु चाडरीरता। किं तेतद् विमृश चणं प्रणयिनामेणाचि कसे हितः किं धाचीतमया वयं किमु सखी किंवा किमसतुहत्। उत्खप्नायिता यथा रुद्रसय। निर्मग्रेन मयाऽभाषि सरभरादालोसमाखिङ्गिता केनाSलीकमिदं तवाऽद कथितं राधे मुधा ताम्यसि। दत्युत्ख प्रपरम्परासु जयने थुत्वा वचः भाङ्गिपः सव्याजं भिथिलीऊ्कत: कमलया कष्ठग्रह: पातु वः ॥ भोगाङ्ानुमितो यथा। नवनखपदमक्कं गोपयसंपूड केन खगयसि पुनरोष्ठ पाणिना दन्तदष्टम्। प्रतिदिशमपरस्त्रीसङ्गभंसी विसर्पन् नवपरिमलगन्ध: केन भक्यो वरीतुम्।। गोत्रसवलनकल्पिता यथा। 2 B

Google

१५६ दभरुपं [परिचे०8।

*के लोगोत्तकत लणे विकुप्पए केनवं ऋभ्ाषन्ती। दुट्ठ उभ्रस परिहासं जात्ना सचं विभ्य परुषा। दृष्टो यथा श्रीमुख्जख। प्रणयकुपितां दृष्टा देवीं ससभ्भुमविस्मितस् चिभुवनगुरर्भीत्या सदः प्रणामपराऽभवत्। नमितभिरमो गङ्गालोके तथा चरणहता- ववतु भवतसत्यनसैतद् विलत्तमवस्वितम्। एषाम्। यथोत्तरं गुरु: षड्भिरुपायैस्तमुपाचरेत् । साम्ना भेदेन दानेन नत्युपेक्षारसान्तरैः॥५ू६॥ तन्र प्रियवच: साम भेदस्तत्सस्युपार्जनम्। दानं व्याजेन भूषादे: पादयो: पतनं नतिः॥ ५७॥ सामादौ तु परितीण स्यादुपेक्षा5वधीरणम्। रभसत्रासददर्षादे: कोपभंशे रसान्तरम्। केपचेष्टान्च नारीणां प्रागेव प्रतिपादिता: ॥५ू८। तच प्रियवच: साम यथा ममैव। स्ितज्यात्सनाभिसे धवखयति विश्वं मुखभभी ..

दृभस्े पीयूषद्रवमिव विमुख्चन्ति परितः। वपुसे लावएं किरति मधुरं दिन्ु तदिदं कुतसते पारय्यं सुतनु इदयेनाऽद गुषितम्।। *के नीगोत्रस्खलने विकुप्यति केतवमजानन्ती। दुछ पश्य परिष्ासं जाया सव्यमिव प्ररुदिता।

Digitized by Google

सो.५८] सावलोजम्।

[यथा वा। इन्दीवरेण मयनं मुखमसुजेन कुम्देम दन्तमधरं नवपलवेन। चङ्गानि चम्पकदलैः स विधाय वेघाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः ॥] नायिकामखीसमावर्जनभेदो चथा ममैव। कवतेडप्याज्ञाभक्के कथमिव मया ते प्रणतयो धृता: मित्वा इस्े विए्जसि रुषं सुभु बडनः। प्रकोप: कोऽप्यन्यः पुनरयमसोमाऽय्य गुषितो वृथा यतर सिग्धा: प्रियमवचरोणामपि गिर:॥ दानं व्याजेन भृषादेर्यथा माघे। मुजरूप हसितामिवाडखिनादैर वितरसि नः कलििकां किमर्थमेनाम्। अ्रधिरजनि गतेन धाषि तखा: जठ कलिरेव महांस्याऽय्य दत्त: ॥ पादयो: पतनं नतिर्यथा। *सेउरकोडिविलगं चिडरं ददूभस पा भपित्रस्स। हिश्र शं माएपउत्यं उम्मोन्रं ति चिश्र कहेदू। उपेचा तदवधीरएं यथा। किं गतेन न हि युक्मुपैतुं मेखरे परुषता सखि साध्ी। * नूपुरकोटिविकसं चिकुरं दयितस्य पादपतितस्य। हृदयं मानपदोत्यमुन्मुक्कमित्ेव कथयति। 2 B 2

Digitized by Google

दशरूपं [परिक०:

श्रानयैनमननीय कथंवा विप्रियाषि जनयन्ननुनेय:। रभसचासहर्षादे रसान्तरात्कोपभ्रंगो यथा ममेव। अ्रभिव्यक्ालीक: सकलविफलोपायविभवश चिरं घाला सद: छतकृतकसंरक्निपुएम्। दूतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सन्त्रास् सहसा छताक्षेषां धूर्तः स्तिरितमधुरमालिङ्गति वधूम्॥ ऋ्रथ प्रवासविप्रयोग: । कार्यतः सम्भ्रमाच्ापात् प्रवासा भिन्नदेशता।

स च भावी भवन् भूतस्तिरिधाऽडद्यो बुद्दिपूर्वकः। नाधः कार्यजः समुद्रगमनसेवादिकार्यवभ्रप्रटृत्ती बुद्धि- पूर्वकत्वात् भूतभविष्यद्वर्तमानतया चिविध: । तच यास्त्वासो यथा।

पुच्छन्ती भमद् घरं घरेस पित्रविर इसाहरीत्रा ॥ गच्कलवासो यथाऽमरुपतके। [प्रहरविर तर मध्ये वाडळ्सततोऽपि परेऽथवा दिनक्वति गते वाडसं नाथ तमद्य समेव्यषति। इति दिनशतप्रापयं देशं प्रियस् यियामतो इरति गमनं बालाऽडलापे: सबाष्पगलब्जलैः ।

*भविष्यत्िकस्य जाया चायुःक्यजीवधारयरइस्यं। एृककन्ती समति मचाद्रवेषु प्रियविर इसनोका।

Google

सावलाकम्।

यथा वा तच्रेव ।] देशेरवतरिता व्तेखव सरितामुर्वीभ्टतां कानमैर यत्नेनाऽपि न याति लोचनपथं कान्नेति जानननपि।

तामाशं पथिकस्तथाऽपि किमपि ध्याला चिर तिष्ठति। गतप्रवासा यथा मेघदूते। उत्स्े वा मखिनवसने माम्य निचिप्य वीर्ण मद्गोचाङं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा। तन्त्रीमाट्रा नयनसलिलै: सारयिता कर्थासद् भूयो भूयः खयमपि कतां मूळनां विस्मरन्ती॥ भागच्छदागतयोस प्रवासाभावादेव्यत्वासख् च गतप्र- वासाविभ्रेषात् चेविध्यमेव युक्कम्। द्वितीयः सद्तसेोत्पन्नो दिव्यमानुषविघ्ववात्। उत्पातनिर्घातवातादिजन्यविप्नवात् परचक्रादिजन्यविप्न- वाद् वाडर्बुद्धिपूर्वकत्वादेकरूप एव सम्भुमजः प्रवासः। यथा- वभीपुरुरवसोर्विक्र मोर्वश्याम्। यथा च कपालकुण्डलापरतायां माखत्यां मालतीमाधवयो:। सरूपान्यत्वकरणाच्कापजः सन्निधार्वपि॥ ६० ॥ यथा कादम्वया वेशम्यायनसेति। मृते त्वेकच यत्राSन्यः प्रलपेक्कोक एव सः। व्याश्रयत्वान् न पूठङ्गारः प्रत्यापन्ने तु नेतरः ॥ ६१॥

Digitized by Google

१६० दभरूपं [परिके०:।

यथेन्दुमतीमरणादजस्य करुण एव रघुवंधे। कादम्वयीं तु प्रथमं करुण आ्काशमरखतीवचनादूध्वें प्रवासष्टङ्गार एवेति। तच नायिकां प्रति नियमः। प्रपयायोगयोरुत्का प्रवासे प्रोषितप्रिया। कलदान्तरितेरष्यारयां विप्रलव्धा च खणिडिता । ६२ ।। ्रथ सम्भोग: । अनुकूलौ निषेवेते यत्राऽन्योन्यं विलासिना। दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोगो मुदान्वितः ।। ६३ ॥ यथोत्तररामचरिते। किमपि किमप मन्दं मन्दमार्मात्तयोगाद् पविरलितकपोलं जन्पतोरक्रमेण। सपुसकपरिरभ्व्यापृततैक कदोण्णर श्रविदितगतयामा राचिरेव व्यरंसीत्॥ भ्रथवा। प्रिये किमेतत्। विनिख्ेतुं भक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमोदो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः। तव स्पर्भे सपर्भे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकार: कोप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते॥ यथा च ममैव। खावण्यामृतवर्षिषि प्रतिदिभं कृष्णागरुश्यामले वर्षाणामिव ते पयोधरभरे तन्वद्धि दूरोखने।

Digitized by Google

सावलाकम्।

पुष्पश्रीस्तिखक: सदेलमलकैर्भट्ैरिवाऽSपीयते॥। चेष्टास्तच प्रवर्तन्ते लोलादया दश योषिताम्। दाक्षिएयमार्दवप्रेम्णामनुरूपा: प्रियं प्रति॥६४ ॥ ताख सोदाइतयो नायकप्रकाशे दर्शिताः । रमयेच् चाटुछत् कान्तः कलाक्रीडादिभिन्न ताम्। न ग्राम्यमाचरेत् किञ्चिन् नर्मभ्रंशकरं न च ॥ ६५॥ ग्राम्य: सम्भोग: रक्के निषिद्धोऽपि का व्येऽपि न कर्तव्य दृति पुनर्निषिध्यते। यथा रतनावत्याम्। स्पृष्टस्वयेष दयिते सरपूजाव्यापृतेन इस्तेन।

णाट् युक्तं कविपरम्परावगतं खयमाचित्यसभावनानगुखेनो- ल्ेचितं चाऽनुसन्दधान: सुकविः पटङ्गारमुपनिबध्जीयात्। भ्रथ वीरः।

वर: प्रतापविनयाध्यवसायसत्त्व- मेोहाविषाद्नयविस्मयविक्रमादैः। उत्साद्दभू: स च दयारणदानयोगात् वेधा किलाऽ च मतिगवंधृतिप्रदषीः ॥ ६६।। प्रतापविनयादिभिर्विभावितः करुणयुद्ूदानाघ्यैरनुभा- वितो गर्वष्टतिहर्षामर्षसपतिमतवितर्कप्रस तिभिभावित उत्साहः

Digitized by Google

१६९ दशरूपं [परिष्छे०8।

खथायी खदते भावकमनोविस्तारानन्दाथ प्रभवतीत्येष वीरः। तब दयावीरो यथा नागानन्दे जीमृत्वाइनख। युङ्धवीरो वीरचरिते रामख। दानवीर: परपडरामबलिप्रभतीनाम्। त्याग: सप्नसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधि:। इति।

पाचावाप्निसमुत्ुकेन बलिना सानन्दमालोकितं पायाद् वः क्रमवर्धमानमहिमासर्ये मुरारेवुः॥ यथा च ममैव। लक्ष्ीप योधरोत्ङ्गकुङ्कुमारुणिता हरेः। बलिरेष स येनाऽसय भिच्वापाचीक्वतः करः ॥ विनयादिषु पूर्वमुदाह्तमनुसन्धेयम्। प्रतापगुणवर्जना- दिना वीराणामपि भावात् ब्ैधं प्रायोवाद:। प्रखेदरक्र- वदननयनादिक्राधानुभावरहिता युद्धवीरोडन्यथा रैट्र:। त्रथ बीभत्सः। बीभत्सः कमिपूतिगन्धिवमथुप्रायैजुगु सैकभूर उद्देगो रुधिरान्त्र कीकसवसामांसादिभि: नोभणः। वैराग्याज् जघनस्तनादिषु घृणाशडद्दोऽनुभावैर्वृता नासावक्कविकूणानादि भिरिच्याऽ5वेगार्तिशङ्कादय:।।६७ ।। अ्रत्यन्ताइदैः शमिपूतिगन्धिप्रायविभावैरुद्ूतो जुगुभाखा- यिभावपरिपोषणलक्षण उद्देगी बीभतः। यथा माखतोमाधवे।

Digitized by Google

सावजाकम्।

त्हत्योत्वत्य बन्तिं प्रथममय पृथू ोपभूर्यासि मांसा- न्यंसस्यिक पृष्ठपिएंडाच्यवयवसलभान्युय्यपूतीनि जग्धा। आार्त: पर्यसनेन: प्रकठितद्बनः प्रेतरङ्ः करदाद् ऋ्रद्स्ादसिसंसं खपुट गतमपि कथमव्यय्रभत्ति ।। रुधिराम्त्रवसाकीकसमासादिविभावः चोभणो बीभन्ः। यथा वोरचरिते।

पीत क दिंतरऋकर्द मघनप्राम्भारघो रेजसद्-

रम्येव्वपि रमषीयजघनसनादिषुवैरग्याद घुपापइड्रो बी- भतः। यथा। लाखां वक्रामवं वेन्ति मांसपिणडो पयोधरी। मांसास्थिकूटं जघनं जनः कामयहातुरः॥ न चाडयं शान्त एव विरक्रो यतो बीभत्माना विरज्यते। भ्थ राद्र:।

क्रोधो मत्सरवैरिवैक्ठतमयैः पोषोडस्य रौट्रोऽनुज नोभः स्ाधरदंभकम्पभुकुटिखेदास्यरागैयुंतः।

अचाSमर्षमदौ सृतित्वपलतास्याग्यवेगादयः॥ ६८। मानसर्षविभावो रट्रो यथा वीरचरिते। 20

Digitized by Google

दशूरूपं [परिके०•।

तवं ब्रह्मवर्चसधरो यदि वर्तमानो चहा खजातिसमयेन धनुर्धरः साः। उग्रेष भोसव तपसपसा दहामि पतान्तरख सटृभं परपू: करोति॥

प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य।

खसा भवन्तु मयि जीवति धार्तराङ्टाः। इत्येवमादिविभावैः प्रखेदरक्तवदननयनाद्यनुभावैः ब्रमर्षा- दिव्यभिचारिभि: क्रोधपरिपोष रौद्रः। परश्रामभीमसे- मदु्योधनादिव्यवहारेषु वीर चरितवेणीसं द्वारादेरनुगन्तव्य: । भ्रथ हाख: । विक्वताऊ्क तिवाग्वेषैरात्मनोऽथ परस्य वा। दास: स्यात् परिपोषोऽस्य हास्यस्त्रिप्रक्रति: सृतः॥६।। आ्रात्मखान् विद्वतवेषभाषादीन परखान् वा विभावानव- लम्बमानो हाससत्वरिपोषात्मा हासयो रसा इधिष्ठानो भर्वत।

प्ात्मस्ो यथा रावणः। जातं मे परुषेष भसरजया त् चन्दनाडूलन दारो वचसि यज्सचमुचितं किषा जटा: कुनतना:।

Digitized by Google

सा.०२]. सावजाषम्। १६५

रद्रापे: सकलैः सरनवलयं चिचांपूकं वल्कलं सीताखोचनहारि कल्पितमदो रम्यं वपुः कामिनः।। परसे यथा। भिच्तो मामनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना किं ते मदमपि प्रियं प्रियमदा वाराङ्गनाभि: सह। वेश्या द्रव्यरुचि: कुतस्तव धनं दूतेन चोर्येष वा चीयद्यूतपरिग्रद्ोऽपि भवतो दासख्य काऽन्या गति:।

स्मितमिद्द विकासिनयनं किच्चिद्ञत्यदिजं तु इसितं स्यात्। मधुरखरं विदसितं सभिर:कम्पमिद मुपचसितम्।७।। अपचसितं सास्त्रानं विश्िवप्नाङ्कं भवत्यतिचसितम्। ढे दे इसिते चैषां ज्येष्ठे मध्येऽ्धमे क्रमभः। ७१॥

उत्तमख् खपरखविकारदर्भनात् सितइसिते मध्यमख विहसितोप इ सितेऽधम स्याऽप इसितातिइसिते। उदाइतय: खय- मुशेच्या:। व्यभिचारिएड्वाडख।

श्रतिलोकैः पदार्थेः स्याद् विस्मयात्मा रसाडडरनः॥।७२।। क्माडस्य साधुवादाश्रुवेपथुखेदगङ्गदाः। दर्षावेगधृतिप्राया भवन्ति व्यभिचारिणः ॥ ७।।

लोकसीमातिवृत्तपदार्थवर्णनादिविभावितः साधुवादाद्य- 202

Digltize Google

१६६ दमरूपं [परिदे०:।

नुभावपरिपुष्ट विस्तयः खायिभावो इषाबेंगादिभाविता रखोऽहुतः । यथा। दोदण्डाखित चन्द्रगेखरधमुर्दप्डावभङ्गदूतव्

ट्राक् पर्याप्रकपालसम्पुट मिलट्रझ्वाण्डभाण्डोदर- भाम्मत्विष्ड्रित वष्डिमा कथमसौ नाडयाऽपि विश्रान्यति। इध्यादि। भ्रथ भयानक: । विक्वतसवर सत्त्वादर्भयभावो भयानक। सर्वाङ्ग वेपथुखेद शोषवैचित्यलक्षणः। दैन्यसममस मोद्चासादिसत्द्दोदरः॥ ७४॥ रीद्रपष्दभवणाद् राद्रसन्वदर्भनाच् व भयस्याषिभावं- प्रभवो भयानको रखः। तच सर्वाङ्गवेपथुप्रम्टतयोऽमुभावाः। हैन्यादयस्ु व्यभिचारिणः। भयानको यथा प्रागुदाह्टतः। भ्रस्तमेतत् समुत्सृज्य कुजीभूय ग्रनेः भनैः। यथायथागतेमैव यदि भक्कोषि गम्यताम्।। यथा च रवावश्याम्। मष्टं वर्षवरैरित्यादि। चथा च। खगेहात् पन्धानं तत उपचितं काननमथो गिरिं तम्मात् सान्द्ड्रुमगइनमस्ादृपि गुह्ाम्। तदच्ङ्गान्यफ्टर भिनिविन्मानो न गणय- त्यराति: कालीये तव विजययाचा चकितधीः॥ भ्रथ करुण:।

Digitized by Google

सावंचा नम्।

दूष्टनांभादनिष्टात्षा भोकात्मा करुणोडमु तम्।

सापापसमार दैन्याधिमरणालस्यसम्भ्रमाः। विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिण: ॥७।। दृष्टस्य बन्धुप्रभ्टतेर्विभामादनिष्टस् तु बन्धनादे: प्राप्या शाकप्रकर्षजः करुणः। तमन्विति तद्मुभावनिश्चासादि- कथनम्। व्यभिचारिषस खापापस्ारादयः। दष्टनाभात् करुणो यथा कुमारसभवे। अथि जीवितनाथ जोवमी- त्यभिधायात्थितया तया पुरः। द दुभे पुदषाक्यति: चिता हरकोपानलभस केवलम्।। इत्यादि रतिप्रखाय। अनिष्टावाप्ेः सागरिकाया बन्धनाद् यथा रनावख्ाम्। प्रोतिभत्तयादयो भावा म्गयाव्यादयो रसाः। . दर्षोत्साद्दादिषु स्पष्टमन्तर्भावान् न कीर्तिताः।।७७।। स्पष्टम्। षट्चिंशङ्ूषणादोनि सामादीन्येकविंभतिः। लक्ष्यसन्ध्यन्तराङ्गानि सालङ्कावेषु तेषु च । ७८।। विभूषणं चाडचरसंच्तिस थोभाभिमानी गुपकीर्तनं च।

Digitized by Google

दभरूपं [परिष्े०॥।

दत्येवमादीनि षट्चिंशत्काव्यखपणानि। साम भेद: प्रदानं चेत्येवमादीनि सन्ध्यनतराश््रकवि भतिरृप मादिब्चिवाSलद्वारेषु इर्षोत्सापादिव्वन्तर्भावान् न पृथगुक्तानि। रम्यं जुगुभितमुदारमथाऽपि नोचम् उग्रं प्रसादि गद्दनं विक्वतं च वस्तु। यद्ाऽप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन् नाऽस्ति यन् न रसभावमुपैति लोके ॥। ७८॥ विष्णो: सुतेनाडपि धनञ्येन विद्दन्मनोरागनिबन्धदेतुः। आविष्कृतं मुझ्मदीभगोष्ठी- वैदग्ध्यभाजा दभरूपमेतत् ।।८० ।।

दति श्रीविष्णरनोधनिकस्य छता दमरूपावलोके रसविचारो नाम चतुर्थ: प्रकाश: समाप्रः ।

Digitized by Google

श्रव भारतीयनावशाखे।

कथयिव्याम्यहं विप्रा दनरूपविकव्पनम्। नामतः कर्मतसैव तथा पैव प्रयोगतः ॥ १ ॥ नाटकं सप्रकरयमक्को व्यायोग एव च। भाष: समवकारख वीथो प्रहसनं डिमः । २।। ईहामगस विशेयो दशमे नाव्यजप्षणे। एतेषां लच्षणमहं व्यास्यास्ाम्यनुपूर्वमः॥३॥ सर्वेषामेव काम्यानां मातका वत्तय: सताः । आभ्यो विनिःसतं सेतद् दनरुपं प्रयोगतः ।।४ ॥ जातिभि: श्रुतिभिसेव खरा यामत्वमागता:। यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यभेदा भर्वान्त हि। ५ ॥ ग्रामी पूर्णखरा दो तु यथा वे षड्जमध्यम। सर्ववृत्तिविनिष्यत्रा काव्यबन्धी तथा लिमो ॥ ६ ॥ शेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव थ। सर्ववृत्तिविनिष्यत्रं नानावखान्तरात्रयम्।७।। भाष: समवकारख तथेषाम्टग एव च। उत्पृष्टकाक्का व्यायोगो वीथी प्रह्समं डिमः ॥ ८ ॥ केभ्निकीवृत्तहीनानि रूपाखेतानि कारयेत्। भत ऊध्चें प्रवत्यामि काव्यबन्धविकर्पनम्॥। <।। 2 P

Google

२०० मायभाखे

प्रस्थातवस्तविषये प्रस्थातोदास्तनायकम्। राजर्षिवंत्रचरितं तथा दिव्याश्रयोपेतम् ॥ १० ॥

भ्रट्ट प्रवेशकावयं भवति दि तत् तोटकं नाम ॥ ११॥ भृपतीनां यच् चरितं नानारसभावसंश्रितं बजधा। सुखदुःखोत्पन्तिक्वतं भवति दि तम् नाटकं नाम ।१२। ब्स्ाऽवसथोपेतं काय प्रसमीच्य बिम्वप्रस्तारात्। कर्तव्योहसञ्जी: स तु सम्यङ् नाटके विधिवत्॥१३॥ भद्ट इति रूढिशब्दो भावैख् रसैश् रोइयत्यर्थान्। नानाविधानयुत्नो चस्मात् तस्ाद् भवेदङ्क: ।।१४।। चचार्थस्य समाप्नियंत च बीजस भवति संहारः । किस्चिदवलअ्बिन्दु: सोऽङ् दूतिसदाऽवगन्तव्य:॥१५।। ये नायका निगदिताम् तेषां प्रत्यनचरितसंयोगः । नानावस्थान्तरितः कार्यसक्को यथार्थरसः ॥१६॥

नेकरसाम्बरविद्िता हाडड् द्ति सविदितव्यसु ॥१७॥

श्रह्ुतसंत्रयदर्भनमङ्के प्रत्यवजानि खुः ॥१८॥ युद्धं राज्यस भंभो मरणं समरख रोधनं चैव। प्रत्यचराणि तु नवाक्के प्रवेभके: संविधेयानि ॥१८॥ अक्के प्रवेभके वा प्रकरणमाश्रित्य नाटकं वाडपि। भवतः कर्तव्यः साद् यसच स नायक: ख्थातः ॥ २० ॥

Digitized by Google

२०१

अवसरषमेव कार्य सद्धिवा यहषमेव वा नित्यम्। बजभि: कार्यविशेषेः प्रवेभकैः सचयेद् वाऽपि॥२१॥ एकदिवसप्रवृत्तः कार्यसक्टाऽथ बीजमान्रित्। आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २९॥ एकाड्ेन कदाचिद् वहनि कार्यापि योजयेद् धीमान। शावश्यकावरोधेम तत कार्याणि कार्यापि।२३।। रङ्ट तु ये प्रविष्टा: सर्वेषां भवति तच निष्कामः। बीजार्थयुक्रिमुनं छत्वा कार्य यथार्थरसम्॥।२४॥ माला दिवसावर्सां नपयाममुहर्तलक्षणोपेतम्। विभजेत् सर्वमश्नेषं पृथक पृथक् कार्यमशेषु॥ २५॥ दिवसावसानकार्ये यदडे नोत्पच्यते सर्वम्। ब्र च्छेदं छत्वा प्रवेधकेसद विधेयं हि॥ २॥ सविरदितनायकैकं कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा। परिजनकथानुबन्धः प्रवेधको नाम विज्वेय: ।२०॥ अदचेदं तत्ा नामशतं वर्षसच्ितं वाडपि। तत् सवे कर्तव्यं वर्षादूर्द्ध च न तु कचित्॥ २८।। यः कच्ित् कार्यवश्राद् गच्छति पुरुषः प्रर्ष्टमध्वानम्। तचाऽप्यफच्तेदः कर्तव्यः पूर्ववत् तञ्ज्जैः॥२८॥ पद्टान्तरानुसारी सङ्टपार्थमधित्त्य विदितोऽयम्। प्रकरणनाटकविषयोपदेशको नाम विश्ेयः॥।२०॥

प्राऊृतभाषाचार: प्रवेभको नाम विश्ेय: ॥२१॥ 2 P 2

Digitized by Google

२०२ नायशस्त्रे

का लोत्यानगतिर सवत्यावारंसका मविषयाणाम्। आार्याभिधानसृतः प्रवेभकः स्ादनेकार्थः ॥ ३२ ॥ बढ्ाश्रयमप्यर्थ सद्धिप्ेऽ्ये तु सन्धिषु च। बज्चूर्णपादवृत्तं जनयति खेदं प्रयोगस् ॥ २३ ॥ यचाऽर्यसय समाप्तिन भवत्क्के प्रयोगवाख्यात्। विष्कनः खत्पकथः प्रवेश्कीः सोऽभिधातव्य: । ३४ ।। पडुद्धू: सक्ोणों वा द्विविधा विष्कन्भकोऽपि विश्ञेयः। मध्यमपाचः पुद्धूः सक्कीणो नोचमध्यनतः ।।३५ ।। न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटक प्रकरणं वा। यत् तच कार्यपुरुषास्मलार: पञ्चधा ते सुः ॥ ३६।।

द शभिर्द्वादन्नभिवी षोडभ्भिवापि पुरषेः सुः ॥।२७।। गोपुच्छायं काव्यं कर्तव्यं बन्धमासाय्। ये चोदान्ता भावासे सर्वे पृष्ठतः कार्याः॥८॥ सर्वेषां काव्यानां मानारसभावयुत्तियुक्ानाम्। निवईणं कर्तव्यं नित्यं हि रखोऽद्धुतसञ्वैः॥१८॥ नाटकलक्षणमेतन् मया समासेन प्रकीर्तितम्। विविधं प्रकरणमतःपरमहं लक्षणयुत्या प्रवध्ामि।।४। यच कविरात्मबुद्या वस् बरोरं नायकं चैव। श्रीत्यान्तिकं प्रकुरुते तज् शेयं प्रकरणं नाम ॥। ४१॥

प्रकरणमिति तद् विद्याद् बीजं बीजार्थमंयुक्म्। ४२॥

Digitized by Google

कढादशेडथ्यायः। २०३

यम नाटके मयोलं वस्तु शरीरं समाश्रयोपेतम्। तत् प्रकरपेऽपि कारयं केवलमुत्याद्यवस्तु खात्॥ ४१॥

चरितं यम् मैकविधं जे्यं तत् प्रकरवं नाम ॥। ४8।। मोदाप्तनायकऊतं न दिव्यचरितं न राजसभभोग: । बाह्यजनसंयुत्त शेयं तत् प्रकरणं नाम।। ४५ ॥ दासविट श्रेष्ठियुतं वेशस्युपचारकरणोपेतम्। मन्दकुखस्तीचरितं काव्यं कार्य प्रयोगेतु॥ ४६॥

म्इवाती यप भवेम् न तच वेशवाङृना कार्या ॥।४७ ॥ यदि वेशयुवतियुनं न कुरस्त्रीसङ्गमईति। तचाडप्यकुखजनप्रयुनं न वेभयुवतिर्भवेत् तच॥ ४८ ॥ यदि क्राकरणयुत्वा वेभकुलस्त्रीक्ृतोपचारं खातृ। अविळ्वतभाषाचारं तत्र तु पायं प्रयोत्नव्यम्॥ १८॥ प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दभ परास्था सैव। ऋ्रद्ा: कर्तव्या: खुनीनारसभावसंयुक्ताः ।।५ू० ॥ मध्यमपुरुषैर्मित्यं योज्यो विष्कन्कोऽपि तत्शैः। संस्कृतवचनानुगतः सङ्भिप्तार्थः प्रवेधकवत्॥ ५१॥ पुङ्धू: सक्गीणो वा दविविधो विष्कन्धकोडपि कर्तव्यः। मध्यमपान्ीः शुङ्धः सङ्गीणो नोचमध्यछतः।।५ू२।।

*प्राकरययुह्रयति सम्भवपाठः।

Google

२०8 नाथभाखे

सक्जपात् सन्धीनामर्थानां सैव कर्तव्य: ।। ५ू ३।। बनयोस बन्धयोगादन्यो भेद: प्रयोतृभि: कार्यः। प्रख्यातस्वितरो वा नाटोषञज्ञाश्रिते काव्ये।। ५४॥

राजोपचार युत्व पङ्गाराभिनयभावनाटिका शैया। प्रकरणनाटकनाटीलक्षणमुनं मया समासेन ।। ५ू६॥ वच्चाम्यतःपरं लक्षपायुत्या समवकारम्। देवासुरबीजद्यतः प्रस्थातोदात्तनायकसवैव ।। ५ू७ ।। बङसया चिकपट: चिविद्रवः खयात् चिश्टद्वारः। दादभनायकवङ्लो छषटादमनायिकासमाय्यस॥ ५८॥ वच्चाम्यख्ाङ्कविधिं यावत्यो नाटिका यच। ब्रङ्कस्तु सप्रसहन: सविद्रवः सकपटः सवीथीक: ॥। ५ू८ ॥ द्वादशनाडीविदित: प्रथम: कार्यक्वतापितः । .. कार्यसथा द्वितीय: समाश्रिता नाटिकाखतसख॥६॥ वस्तुसमापनविदितो द्विनाडिक: सात् ततीयसु। नाडीसज्ञा शेया मानं काखख यन मुहतीर्धम्।। ६१।। तन् नाडिकाप्रमाणं यथोक्रमश्ेषु संयोज्यम्। श्रङ्धान्ते सम्बन्ध: कर्तव्ये काव्यबन्धमासाद्य।६२।। अथें दि समवकारे ह्वाप्रतिबन्धमिष्कन्ति। युद्धू जलसव्ववो बा छग्निगजेन्द्रसभ्भावो वापि।। ६१ ।।

Digitized by Google

सठादशोऽध्यायः। २०५

नगरोपरोधजो वा विशेषो विद्रवस्त्रिविध: । वस्तुगतिक्रमविदिता दैववशाद् वा परप्रयुक्ो वा ॥ ६४।। सुखदुः सोत्पत्तिकृतस्त्रिविध: कपटाश्रयो शेयः। चिविधसाऽच विधिशःपृथक पृथक का व्ययोगविितार्थ:।। चिविधळ्टतश्ट ङ्गारो शेयो धर्मार्थकामेषु। यत तु धर्मसमापकमात्महितं भवति साधनं बडधा ।।६ ६।। व्रतनियमतपोयुक्रा झेयोडसा धर्मटटङ्गारः॥६७।।

सम्यक प्रयोगविषयेव्व थार्थिकान्यानि च चारयति यत्र।६य। कन्याविलोभनं वे प्राप्य स्त्रीपुंसयोसु रद्यः। रम्यं वा निम्टतं वा विज्ञेय: कामश्टङ्गारः॥६६।। उष्पिग वाऽनुष्टुब् वा कन्दःसुच यानि बन्धकुटिलानि। वत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि॥० ॥ एवं कार्यसज्जीनीनारससंत्रयः समवकारे। . '

वत ऊध्वें व्याख्यासे लचएमीहामृमस्ाऽपि। ७ ।। दिव्यपुरुषाश्रय्वता दिव्यस्त्रीकारणपगतयुक्त:।। सुविहितवस्तुप्रच्िता विप्रत्ययकारकसैव ।। ७२ ॥। उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषय्रथितकाव्यबन्वस। सङ्गगेभविद्रवर्वतः सम्फेट कहतसथैव ।। ७३।। स्त्रोभेदनापहरणे प्रमदेनाSप्राप्तस्त पटुङ्गारः। ईहामगस्तु कार्यसतुरङ्कविभूषितसैव।।७४॥ यढ् व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा इृत्तयो रसाखैव।

Digitized by Google

२०ई नाचभाखते 7

ईहागेऽपि ते स्युः केवलनेचस्त्रयोग: ।।७५ू:।। यत्र तु वधेशितानां बन्धो शुदयो भवेद्धि पुरुषात्ताम्। किर्चिद् व्याजं छला तेषां युद्धूं समचितव्यम्॥ ७६।। ईहामगस सस्तपमित्युनं चतुरसमिदं समासयोगेन। डिमलक्षणं तु भूथो सक्ण युत्वा प्रवच्ामि।।७७।। प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्ातादास्तनायकलैव। षट्निंनवन्तलयुक्तत् चतुरड्ो वे डिमः कार्यः ॥७८॥ पटङ्गार हास्यवर्जितः ग्रेषेरमेः समायुक्रः। दीप्ररसकाव्यबोभिर नानाचित्रा डिमः कार्यः ॥। ७८॥।

युङ्धमियुङ्धनिषड्ूसन्फेट सन कर्तव्यः ।।८० ।।

कायो डिमः प्रवल्नात् तञ्जैनानात्रयविशेष: ।। ८२।। व्यायोग: सुविधिश्ैः कार्यः प्रख्यातनावकशरीरः। स्त्रीजनयुत्तस्तु डिमसवेकाइछ्यतसथा पैव।। द।। वहवस्तन तु पुरषा न्यायशता यथा समवकारे। न च तत्प्रवणस्वेकाङ्क: संविधातव्य: ।।८४ ।। नरदिव्यनायकळ्वतः कार्या राजर्षिनायकनिबङ्म्। युड्ूनियुद्धाधर्षएसन्फेट ळतस कर्तव्यः।। ८५।। एवंविधस् कार्यो व्यायोगो दीप्नकाव्यरसयोनि:।

Digtizee Google

२०७

वच्चाम्यतःपरमहं लच्षपमुल्ष्टिकाङसय। प्रस्यातवस्तुविषयोऽप्रस्थातः कदाचिदेव खात् ।। म्।। दिवपुरुषैर्वियुक्: श्ेषेरन्यैर्भवेत् पुभ्ि:।

नातिव्यायतवेश् सात्त्यारभटिकैमनिकीहीनः ॥ रद ॥ कार्य: काव्यविधिशैः सततं चोत्कृष्टिकाङ्गसु। यद् दिवनायकच्तमं कारयें सङ्गामयुङ्वधयुक्तम्।। रह।। तद् भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु। कसमाट् भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु नित्यकषं हि।। ८•॥ ददा सर्वा भूमि: शडुभगन्धा काखनी पैव।. उपवनगमनक्रीडाविहारनारीरतिप्रमोदा: ख।। ८ ९ ।। . तेषु द्ि सर्वेषु सदा नो दुःखं नाडपि वा भेकः । यत् तेषामधिवासाः पुराणवादेषु सर्वतः कयिता: ।८२।। सम्भोगस्ेषु भवेत् कमारभ्भासतथा ह्तिन्। प्रइसनमिति विशेयं द्विविधं पडुड्ं तथा च सक्कीर्णम् ।।८३।। तस्य व्याख्यास्ाम्यइं पृथक् प्ृथग खख्पाविभेषान्। भगवत्तापसविप्रैरम्यैरपि हासयवादसम्पन्रम्।। ८४।। नोचजनसंयुकं परिद्ासाभाषसप्रायम्। अविद्यतभाषाचारं विभेषभावोपहासरचितपटम् ।।६५ ।। नियतगतिवस्तुविषयं पडुद्धं शेयं प्रहसनं तु। वेश्यानपुंसकविटैवीनिकदाषीननेन वा कीर्णम्।। है६।। 2 a

Digtizer Google

नावशास्त्र

लोकोपचारयुक्ता या वाती यख दन्संयोग:।।७।। स प्रहसने न योज्यो धूर्तजनविवादसंयुत्रः। उद्दात्यकादिभिरिदं वीथ्यङ्गर्मिश्रितं भर्वत मिश्रम् ।ह८।। भाषस विधानमतो लक्षणयुत्त्या प्रवत्यामि। ग्ात्मानुभूतशंसी परसंस्तववर्णनाविशेषस। ६६।। द्विविधाप्रियो हि भाणो विशेयस्ेकपाचस। परवचनमात्मसंखं प्रतिवचनेः सोन्तरैग्रथितवाक्यम्॥१००॥ धूर्तविट सम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकसैव। वस्तुसमाङः कार्यः सततं काव्ये बुदैमीपाः ॥१०१॥ वीथो स्यादेकाङ्वा दिपाचदार्या तथैकहार्या वा। ऋ्धमोत्तममध्याभिर्युत्ता स्ात् प्रक्ृतिभिस्तिस्टरभिः ॥१०२॥ सर्वरसभावयुक्ता विभ्रेया बीथिका द्ायैतखा:। ब्ङ्गानां वच्चेऽहं लक्षणमधुना यथोहेशम्॥१०३॥ उद्दात्यकावखगिते बवस्थन्दितकं तथा। असत्यरलापस तथा प्रपश्जो नालिकाऽपि या ॥१०४॥ *वाककेष्यधिबलं चैव इलं व्यादार एव च। मृदवं चिगतं चैव ज्ञेयं गण्डमथाऽपि वा। १०५॥। पदानि च गतार्थानि तदर्थगतये नराः । याजयन्ति पदैरन्यैसदुद्वात्यकमुच्ते॥१०६॥

• वागित्यत पुस्तके मतितं।

Digitized by Google

चछादभोऽध्यायः। २०६

यचाऽन्यस्िन् समावेश्य कार्यमन्यत् प्रसाध्यते। परानुरोधात् तज् ज्ेयं नासाऽवलगितं बुछेः ॥१०७॥ आ्रात्तिय्य किदेवाऽयें पूडुभापडभसमुत्यितम्। यद् वादबुद्धिनेपुष्यात् तदवस्यन्दितं भवेत् ॥ १०८ ॥ ऋ्सम्बद्धूं तु यह् वाक्यमसम्बङ्ं यदुत्तरम्। असत्म्रलवापस्तं चैत वीथ्यां सम्यक् प्रयोजयेत्। १०८।। यदसस्तम्भूतं वचनं संस्तवयुकं इयो: परस्परतः। एकस्य चार्थहेतो: स हास्जननः प्रपस्सु ॥११०॥ हासेनोपगतार्था प्रहेलिका नालिकेति विशञेया। एकद्विप्रतिवचनां तां केलीं नाम जानीयुः ॥१११॥ परवचनमात्मनसोत्तरत्तर समुद्धवं दयोर्यंच। ऋन्यार्थविशेषकमधिबलमिति बड्विधेर्जनेयम्॥ ११२॥ अ्रन्यार्थमेव वाक्यं छलमिति सन्धानह्दास्रोषकरम्। प्रत्यच्वृत्तिकथितो व्याहारो हाखलेशार्थः ॥ ११३॥ यङ्गुपदोषीकरणं दोषगुणीकरणमेव च यैईेतुभिरुपपन्नार्थेस्तन् मृदवं नामविज्ञेयम्॥ ११४॥ यथाऽनुदात्तवचनं चिधा विभनं भवेत् प्रयोगे तु। हास्यर ससम्प्रयुनं तत् चिगतं नाम विश्वेयम् ॥११५॥ संरभ्सन्भुमयुतं विवादयुत्तं तदापवादक्वतम्। बजवचनापेचळतं गण्डमिति वदन्ति तत्त्वज्ञाः॥११६॥ श्न्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगानि। अ्स्माद् विनिःसतानि तु भाष द्वैकप्रयोज्यानि ॥११७॥ 2 a 2

Digitized by Google

२१० नायशाखरे

गेयपदं खितपाद्मासोनं पुष्पर्गण्डिका। प्रच्केदकतिमूढा सं सैन्धवं चेट् विभूढकम्॥ ११८॥ उत्तमोत्तमकं चैव उक्तप्रत्युक्रमेव च। लासे दभविधं हेतदङ्गनिर्देमलन्षषम्। ११८।।

गायनर्गायते पूडुष्कं तद् गेयपदमुच्ते॥१२०॥ बड्चारीसमायुत्तं पञ्चपाषिकलानुगम्। वत्मपुच्ेन वा युन्ं खितपा वं विधीयते ॥ १२१॥ श्रवीनमासनसख सर्वतोद्यविवर्जितम्। ऋ्परसारितगाचं च चिन्ताओोकान्तं च चत् ॥१२२॥। मृत्तं तु द्विविधं यच गीतमातोद्यमेव च। स्त्रिय: पुंवच् च चेष्टन्ते सा केया पुष्पगण्डिका ॥१२३॥ प्रच्छेदकः स विशेयो यचर चन्द्रातपाहता। *स्त्रियः स्त्रिधेषु न सञ्तन्ते हपि विक्रियकारिषु ॥ १२४॥ अ्निष्ठरस्वत््ापदं समटृत्तेरवं कवतम्। नाव्ं पुरुषभावाळं चिमूढकमुदाहतम्।१२५॥ रूपवा द्यादि मंयुक्तमव्यक्रकरणात्रयम् । पाव्हीमं खभावोत्या विदुः सैन्धवकं वुधाः॥१२६॥ मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरसपदक्रमम्। स्पष्टभावरसपेतं नानाथें च विभूढकम् ॥ १२७॥ उन्तमोत्तमकं विद्यादनेककरणान्वितम्।

• स्त्रियः प्रियेषु सप्जन्ते ह्यषि विप्रिय० इति समीचीनः पाठः।

Google

चछादभ्राऽध्याय :- । २११

विचिचे: सोकबन्धैख लोलाभावविभूषितम्॥१२८॥

उत्तप्रत्युक्मेवं ख्याच् चित्रगीतार्थयोजितम्॥१२८॥ भाषामुकृतिलाखं विज्वेयं लेकपाति दर्थलात्। प्रकरवदुप्नकाव्ं संसवयुतं द्विविधभावात्॥१३०॥ एतेषां लाख्यविधा खचणमुत्तं मया तु विस्रतः। तदिहैव तु यन्नोतं प्रसङ्गविनिवृत्तिहेतोख ॥१३१॥ दति दभरूपविधानं सवें प्रोतं मया हि लक्षपतः । पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधा खक्षणं वच्चे ॥१३२ ।। इति भारतीये नाय्यभास्त्रे दशरूपकलच्षर्ष नामाडय्यायो Sषादश: ॥। ।।

द्तिवृत्तं हि नाव्यस शरीरं परिकीर्तितम्। पञ्चभि: सन्धिभिस्तस्य विभाग: सम्प्रलचितः ॥१।। द्तिवृत्तं द्विधा पैव बुधस्तु परिकल्पयेत्। आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथाऽपरम्। २॥ यत्कायें हि फलप्राप्या सभथें परिकल्थते। तदाधिकारिकं शेयमन्यत् प्रासङ्गिकं विदुः ॥३॥ कवे: प्रयल्नाम् नेतृणां चुक्ानां विष्यपाश्रयात्। कस्पयते द्ि फरप्रात्ति: समुत्कर्षात् फलसय तु। ४ ॥

Google

२१२ - नाचशखे

कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम्। तस्थोपकरणाथें तु कीत्यंते द्यानुषङ्गिकम्॥ ५ ॥ संसाध्ये फलसाध्ये तु व्यापारः कारकस यः। तस्याऽडनुपूर्वाट् विज्ञेया: पञ्चावस्था: प्रयोतृभिः॥६॥ प्रारभास प्रयल्रस तथा प्राप्नेस सभभवः। नियता च फलप्राप्निः फलयोगस पस्चम:।।७।। श्रीत्मसुक्यं बन्धभाचस यो बीजस निबध्यते। महतः फखयोगस्य स खल्वारम्भ दृव्यते ॥८ ॥ तपश्वतः फलप्राप्निं यो व्यापारः फलं प्रति। परं सातुक्यगमनं प्रयत्नः सम्प्रकीर्तितः ॥<।। दषत् प्राप्नियंदाचित्यं फलख परिकस्थते। भावमाचेष तां प्राजविधिज्ञा: प्राप्निसभ्भवम्॥ १०॥ रूपक्रियाफलप्राप्निर्यदा भावेन प्ति। नियतां तां फलप्राप्निं सगणां परिचचते ॥ ११॥ श्भिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफखम्। दति योगे भवेद् यत फलयोग: प्रकीर्तितः ।।१२॥ द्ूतिवृत्तादिकार्यस प्रारब्यस फलार्थिभि: । यथाऽनुक्रमते तास्तु पञ्चावस्था भर्वन्ति हि॥ १ ३ ॥ तासां खभावभिवानां परस्रसमागमात्। विन्द्यात् स एकभावेन फलहेतु: प्रकीर्तितः ॥१४।। यट् दत्तं दि समारव्ं पुरस्तादाविकारिकम्। तदारभ्भादिकर्तव्यं कखान्तं च यदा भवेत् ॥ १५ ॥

Digitized by Google

२१२

पूर्णसन्धि तु तत् कारयं दीनसन्ध्यपि वा पुनः । नियमात् पञ्चसन्वि: खाङ्कीनसन्ध्यथ कारणत्। १६।। चतुर्थस्ैकलेपेन द्विलोपे चिचतुर्थयो:। द्वितीयचिचतुर्थानां चिलोपे लोप दृव्यते ॥१७॥ प्रासङ्गिके परार्थलान् म ह्येष नियमो भवेत्। यद् टृत्तं सभ्वेत् किश्चित् तद् योज्यमविरोधतः॥ १८॥ दूतिटत्ते यथाऽधस्ात् पच्चारभ्भादिका: सताः । अर्थप्रकृतय: पञ्च तदा बीजादिका ऋपि ॥१८॥ अर्थप्रळृतय: पञ्च ससन्विषु प्रकीर्तिताः। बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च ॥ २० ॥ खच्यमाचं समुत्ृषटं बज्धा यद् विसर्पति। फलावसानं यच् चैवं बोजं तदिह कीर्तितम्॥ २१॥ प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम्। यावत् समाप्निं कार्यस्य स बिन्दुरिति कीर्तितः ।। २२ ।। यद् वृत्त दि फलार्थं स्यात् प्रधानस्याऽपकारकम्। प्रधानवच् च कल्प्ेत सा पताकेति कीर्तिता ॥ २३॥ फलं बूद्ि फलार्थें स्यात् प्रधानसाऽपकारकम्। प्रधानवच् च कल्पेत पारार्थ्यें केवलं बुघैः ॥ २४॥ अनुबन्धविद्दीनानां यथावदिति निर्दिभेत्। यदाधिकारिकं कायं पूर्वमेव प्रकीर्तितम् ।। २५ ।। यदर्था यः समारभ्भसतत् काय परिकीर्तितम्। एतेषां यस येनाऽर्थो यतस्त गुण द्रव्यते। २६।।

Digitized by Google

नाथशखे

तत्प्रधानं तु कर्तव्यं गुप्भूतान्यतः परम्। एकोडनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तुयो भवेत् ॥२७। प्रधानारथानुयायित्वादनुसन्धि: प्रकीत्यते। आगर्भादाविमर्शीद् वा पताका विनिवर्तते॥२=।। कस्माद् यस्माद् निबन्धोडसया: परार्थ: परिकीर्तते। यचाऽन्यस्िंखिन्यमाने तल्ीमोऽन्य: प्रयुष्यते॥ २८॥ श्रागन्तुकेन भावेन पताकाख्ानकं तु तत्। सहसैवाऽर्थसम्पत्तिर्गुपवत्युपकारतः ॥३०॥

वच: सातिभयस्चिष्टं काव्यबन्धसमात्रयम्।२१।। पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकल्पितम्। अरथोपचेपएं यत्र लीनं सविनयं भवेत् । २२ ।। ख्विष्टं प्रत्युत्तरोपेतं दतीयमिदमिष्यते। दर्थो वचनविन्यासः संसिष्टः काव्ययोजितः॥२३॥। उपपत्या युतं यत् तच चतुथें समुदाइतम्। चतुःपताकापरमं नाटके काव्यमिय्यते।।१४।। पञ्चभि: सन्धिभियुंत्तं तत् प्रवत्याम्यतः परम्। मुखं प्रतिमुखंचेव गर्भा विमर्श एव च । र५॥ तथा निबर्ईपं सैव नाटके पख्च सन्वयः। पश्चभि: सन्धिभिर्युनं प्रधानमनुकीर्त्यते।। ३६।। श्रेषाप्रधानसन्धीनामनुग्राद्यास्त सन्वयः । यत्र बीजसमुत्पत्तिनीनार्थरससभभवा॥३७।।

Google

ऊनविंभाडधाय।

काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम्। बीजस्ोह्वाटनं यस्तु दृष्टं नष्टमिव क्चित्॥ १८।। मुखन्यस्तस्य सर्वस्य तट् वे प्रतिमुखं स्परतम्। उद्धेदसख बीजस प्राप्तिरप्रापिरेव च।। १८। पुमखाऽन्वेषणं यच् स गर्भ दति सञिज्तः । गर्भान् निर्भिन्नबोजार्था विकल्पन्वतोऽपि वा॥४४० । क्रोधव्यसनजो वा्डपि स विमर्ष दूति स्तः । समानयनमर्थानां व्याखयानां तु सबोजिमाम्।। ४१।। नानाभावोत्तराणां च भवेन् निबरईणं घ तत्। एते तु सन्धयो कोया नाटकस प्रयोकृभिः।।४२॥ तथा प्रकरणसाऽपि शेषाणां च निबोधत। डिमः समवकारस चतुःसन्धी प्रकीर्तिता। ४३।। न तयोर्विमर्पस्तु स्याम् न च वत्तिस्त कैभिकी। व्यायोगेहामृगा वाडपि मदाकायी चिसनन्धिकी॥ ४४ ।। गर्भाविमर्शा न सातां तथोर्वत्तिस् कैशिकी। द्विसन्धि तु प्रहसमं वीथ्यण्णी भाष एव च॥ ४ ५ ॥ मुखनिबईणे तेषां कर्तव्ये कैशिकों विना। एवं तु सन्धयः कार्या दभरूपप्रयोशृभिः ॥६ ॥ पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पान् निबेोधत। सन्धीनां यानि वृत्तानि प्रवेभममुपूर्वभः ।४७॥ सम्पह्ुणप्रयुक्ानि तान्यङ्गान्यवबोधयेत्। दूष्टस्याऽर्थस्य रचना उत्तान्तस्ाऽनुपतय: ॥४८ ॥। 2 R

Google

श१६ भारतीयनाथथाके

रागप्राप्निः प्रयोगस गुप्तारनां सेव गूडनम्। श्रसुर्यवद विख्यातं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। ४2।। ऋङ्गदीनं तथा कावं न प्रयोगचमं भवेत्। कावं यद्पि हीनाथें सम्यगङ्क: समन्वितम्। ५• ॥। दीप्नत्वात् तु प्रयोगस शेभामेति न संभयः। छदान्तमपि यत् काव्यं खादग्ः परिवर्जितम्॥ ५१ ॥ हीनल्ाद् विप्रयोगस नेव तद् रञ्येन् मनः । नस्मात् सन्विप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम्। ५ृर ॥ कविताङ्गानि कारयाषि प्रदेशांख निबोधत। सामभेदप्रदानं च दण्डस बध एव च ।। ५ ३ ॥ प्रत्युत्पन्नमतितवं च गोचसवलितमेव च। साहसं च भयं सैव ह्ोमीया क्रोध एव च॥ ५४ ॥ श्रोजः संवरणं आ्रन्तिसथा हेत्वधारणम्। दूतो लेखसथा खप्नस्ितं मन्द दति द्विधा।५५॥ सन्ध्यन्तराषि सन्धीनां प्रदेशास्वेकविभतिः । एते विभेषा: सन्धिजाः स्यः सन्धेर्यस्र्थयोगतः ॥५६ ॥ पाय्ाक्गान्यथ योगेन सन्ति तामि निबोधत। द्वतिपाठ उपन्ेप: परिन्यासो विलोभनम्॥ ५० ॥ युक्ति: प्राप्निः समाधानं विधानं परिभावना। उद्धेद: करणं भेदो द्वादभाङ्गानि वे मुखे॥५८ ॥

• मद इति दिजा इति सो० १०= पथते।

Google

तथा प्रतिमुखे पैव वच्चाम्यप्गानि नामतः। विलास: परिसर्पख विधूतं भ्मनं तथा ।५८ ॥ नर्म नर्मद्युतिसैव तथा च प्रगषं पुनः । निरोधसैव विशेय: पर्युपासनमेव च॥ ६०॥ पुष्पं वज्मुपन्यासो वर्षसंहार एव च। एवमक्गानि बीजस्य सम्प्रसिड्िकराषिच ॥ ६१ ॥ एतानि वे प्रतिमुखे गर्भे पैव निबोधत। अभूताहरयं मार्गो रूपोदाहरऐ क्रमः ॥ ६२ ॥ सक्रदसाऽमुमानं च प्रार्थना चिप्रमेव च। तोटकाधिबले सैव हुद्देगो विद्रवसतथा॥ ६९॥ एतान्यङ्गानि वे गर्भेऽय विमर्शे निबोधत। अपवादस सम्फेटो हि द्रव: अतरिरेव च।। ६ ४ । प्रमद्गे व्यवसायस विरोधव प्रकीर्तित: । प्ररोचना विचखनमादानं इलनं तथा । ६५ ॥ व्याहारसाऽपि द्ुतिस विमर्भेडङ्गान्यमूनि च। सन्धिरविबाधो ग्रथनं निर्षय: परिभाषगम्॥। ६६।। रृतिः प्रसादानन्दी च समयसोपगूहनम्। शभाषएं पूर्वभावः काव्यसंदार एव च।६७ ।। प्रभस्तिरिति संहारे सन्ध्क्कानि चतुर्दभ। सन्यो निबईणास्त्े तु कर्तव्यानि प्रयोकृभिः॥ (र।। एतेषां त्र्थसम्बड्धूं पुनर्वच्यार्मि लत्तपम्। का व्यस्याऽर्थममुत्यस्तिरुपच्षेप इति स्पतः ॥६६ । 2 R 2

Digitized by Google

भारतीयनाथ्यभाली

यदुत्यन्नार्थबाऊ्त्यं शेयः परिकरसु सः। भविव्यद्स्तुकथनं परिन्यासं प्रचचते।।७० ॥ गुण निर्वर्णनं तञ्वैर्विलोभनमिति सतम्।

सुखार्थसोपगमनं प्राप्तिरित्वभिधीयते। बोजार्थखोपगमनं तत् समाधानमुचते।। ७२। सुखदुःखर्तो योऽर्यसद् विधानमिति सतम्। कुतइलोत्तरावेशो विशेया परिभावना॥७३॥ बीजार्थस प्ररोहो यः स उङ्धेद दति स्तः। प्रक्ृतार्थसमारभ: करणं नाम तट् भवेत् ॥ ७४ ।। सह्वार्थभेदनार्था यः स भेद दति कीर्तितः। सम्भोगो रतियम्पन्नो विखास दति कीर्तितः।। ७५ू।। दूष्टनष्टानुस्षरणं परिसर्प दति स्टतः रतस्याऽनुनयस्याऽडदी विधूतं चर्पारगद्ः॥७६।। तखोपभमनं यत् तु श्रमनं नाम तद् भवेत्। क्रीडाविलोभनारथें तु हासं नम इति सतम् ॥ ७७॥ उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत् प्रगणनं पुनः। या तु व्यसनसम्प्राप्तिर्निरोध: स च कीर्तितः ।।७८।। फ्रुद्धस्याऽनुमयो यस्तु भवेत् तत्पर्युपासनम्। विशेष्वचनं यत् तु तत् पुष्पमिति सञ्जितम्॥७८।। विरुक्षवचनप्रायं वञ्जमित्वभिधीयते। उपपत्तिळवतो यो्ऽर्थ उपन्यासस ससतः ॥ ८० ॥

Digitized by Google

ऊनविंश्योऽधयायः। २१६

चातुर्वस्रीभिगममं वर्णसंदार दूव्यते। एतत्तिमुखेऽ््ङ्गानि त्रथ गर्भस्तु लक्षणम्।। ८१। कपटाश्रयं यद् वाक्यमभताहरणं विदुः। तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग दृत्यभिधीयते।। ८२ ।। चिचार्थसमवायो यः तद् रपमिति कीर्तितम्। यत् तु सातिशयं वाक्यं तदुदाहरपं सतम् ।।८३।। तत्त्वोपखब्धिवाक्ास क्रम दत्यभिधीयते। सामदानार्थसंयुक्तः सङ्गद्ः परिकीर्तितः ।। ८ु४।। रूपानुरूपगमनमनुमानमिति सतम्। कार्यानुनयपूर्वस्त नियोग: प्रार्थना भवेत्॥। ८्५ू ॥ गरभस्थोद्धेदमं यत् तु तदुपस्थितमुच्यते। संरभ्भवचनप्रायं तोटकं लि सञ्भितम्।य६।। कपटेनाडभिसन्धानं जेयं चाउधिबलं बुघेः। भयं नृपारिद स्यूत्थमुद्देगः परिकीर्तितः ॥।८७ ।। पङ्माभयत्रासनता द्रव एव हि विद्रवः। गभाङ्गलक्षणं प्रोत्रं विमर्भेऽय निबोधत॥ रद ॥ दोषप्रस्थयापनं यत् खादपवादस्तु स स्पतः। रोषगरथितवाक्ं तु सम्फेट: परिकीर्तितः ।।८ ।। गुरुव्यतिक्रमो यस्ु विशेयो हि द्रवस्तुसंः। विरोधप्रशमो वस्तु सा पक्रिः परिकीर्तिता।८० ।। प्रसङ्गसैव विभेयो वाक्यैराधर्षयोजितैः। व्यवसायस्तु कर्तव्य: प्रतिम्ञा देतुसंश्रयः ।।८१।।

Digitized by Google

भारतोयनाथमाजे

उत्तरोत्तरवाक्यं तु विशोध इति सण्जितः । प्ररोषमा व विज्ोया संहारार्थप्रदर्भिगी।६२॥ श्रनुमानार्थसंयुततं विन्दाद् विचखनं तथा। बीजकार्येोपगमनमादानमिति कीर्तितम् ।।८१।।

प्रत्यच्षकथनं यत् तु स व्याहार इति सतः ॥८ ४ ॥ साधिच्चेपं वचो यच तट् दुतिरिति सक्ज्ितम्। लच्षपां विमभाक्गानां संहारेतु निबोधत।।८५।। मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते। कार्यस्याऽन्वेषणां यत् तु विबाध दति स सतः ॥<६।। उपचेपस्तु कार्याणां ग्रथमं नाम तद् भवेत्। भनुभूतार्थकथनं निर्यय: समुदाइतः ॥८७॥ परिवादक्वतं यत् सात् तदाऊ: परिभाषषम्। खब्धस्याऽर्थस्य शमनं कृतिरित्यभिधीयते॥ ६८। पश्रषाधयुपसम्पन्ना प्रसाद: प्रीतिरचते। समागमस्तु योडर्थानाम् श्रामन्द: स तु कीर्तितः ।।८६।। दुःखापनयनं चैव समयः स निगद्यते। ऋन्वगभुतख्यर सम्माप्रिर्भवेत् तदुपगू इमम्॥१००॥

पर्वभावस्तु विश्ेय: सद्भि: कार्येोपदेशकः ॥ १०१॥ वरप्रसादसम्प्राप्तिः काव्यमंह्वार दूव्यते। देवद्विजनृपादीनां प्रभसिति: सात् प्रसाधनम्॥९०२॥।

Google

ऊनविंश्ोध्याय:।

यथा सन्धिस्त कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि रपके। कविभि: काव्यकुमलैरसभावमपेच्च ठ॥१०३॥ सम्मिश्राषि कदाचित् तु द्िचियोगेम वां पुणः। कार्य कालमवस्ां च जाला कार्याणि सन्विषु ॥ १०४॥ एतेषामेव चाडक्गानां सम्बद्धान्यर्थयेोगतः। सन्ध्न्तराषि वत्यामि तर्थोपनेपकाणि घ ।। १०५।। सामभेदप्रदानं च दण्डस वध एव च। प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोचसवलितमेव च ॥ १०६॥ साहसं च भयं चैव ड्रीमाया क्रोध एव च। *शोजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेतवधारसम्।। १०७।। दूतो लेखस्तथा खन्नञ्चिचं मद इति दिजाः। सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विभेषास्ेकवंभतिः ।।१०८ं॥। विष्कनसूलिका चैव तथा चैव प्रवेधकः।

विष्कन्भकस्तु संसृतपुरोहितामात्यकसुकिभिः।११०॥ रुद्ध: सक्कोण वा द्विविधा विष्कभ्कस्तु विज्ञेय:। मध्यमपाचे: शडुद्ू: सङ्गीलो नोचमध्यळतः।।१११।। शन्त जवनिकासंखेः शून्यादिभिरनेकधा। नर्थोपच्ेपएं य्तु क्रियते सा हि चूलिका ॥ ११२॥

Google

भारतीयनाचभाखन

भ्रदान्तरानुसारी सङ्कपार्थमधितत्य बिन्टूनाम्। प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्जेय: ॥१११।। नोन्तममध्यमपुरुषेराचरितो नाडयुदान्वचनलतः। प्राछ्ृतभाषाचार: प्रवेभको नाम विज्ञेय: ।। ११४ ।। श्रद्धान्तरे ऽथवाऽक्े निपतति र्मिन् प्रयोगमासाद्य। बीजार्थयुक्रियुक्ो शेयो झड्ावतारोसी ॥ ११५॥ वि्विष्टमुखमङ्ङस्य स्त्रिया वा पुरुषेष वा। यदुपत्चिय्यते पू्वे तदङ्मुखमुच्यते। ११६॥

पञ्चावसाभिनिष्यन्नैः पञ्चभि: सन्धिभियुंतम्॥। ११७।। सन्ध्यन्त रैकविंभत्या चतुःषध्यङ्गसंयुतम्।

महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम्। महापुरुषसस्जारं साध्याचारं जनप्रियम्।। ११८।। सुख्षिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रथम्। मदुभब्दाभिधानं च कविः कुर्यात् तु नाटकम् ॥१२०॥ अवस्था या हि लोकस्य सुखदुःखसमुद्धवा। नानापुरुषसस्ारा नाटके सा भवेदिष ॥ १९१॥ न तज् ज्ञानं न तच्क्ित्यं न सा विद्या न सा कला। न तत् कर्म समायोगो नाटके यन् न दृश्ते । १२२॥ योऽयं खभावो लोकस्य नानावस्ान्तरात्मक:। साङ्गाभिनयसंयुक्ो नाटके संविधीयते। १२२।।

Google

देवतानामृषीणां च राज्जा लोकस सैवहि। पूर्वदृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद् भवेत् ॥१९४।। यसमात् खभावं संहत्य साम्ठापाङ्मतिकमैः । प्रयुष्यते जायते च यस्मात् तम् नाटकं स्तम्। १२५। सर्वभावेः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः। नानावसान्तरोपेतं नाटकं संविधोयते।। १२६ ॥ यान्येकशित्यजातानि एकरूपळ्तानि च। तानि प्ेषाधि रूपाषि प्रयोग्यानि प्रयोकृभि: । ११७।। लोकस्य भावं सम्प्रेव्य नराणां च बलाबसम्। सम्भोंगं पैव युतिं च ततः कार्ये तु नाटकम्॥१२८॥ सोके प्रणभ्यति प्रायो भवन्यविबुधा नराः। ये चाउपि हि भविव्यन्ति येडप्यव्पमुतबुङ्य: ।१२८॥ बुद्धय: कर्मप्रस्यानि वैचयणं बशानि य। सर्वाश्ेतानि बदा लोक: विना नायं प्रषशवति॥ ११० ॥ तदेवं लोकभावानां प्रबमोच्य चथा क्रमम्। मृदुभब्दं यथार्थेँ च तञ्द्ीः कायें तु सचपम्।। १११।। चेक्रीडिता घे. प्ब्देस्स काव्यवन्धा भवन्ति थे। वेश्या दव न भान्ति व कमछलुधरैर्दिजे: ॥१२२॥ दभरूपविधान दि मया प्रोकं दविजोस्तमाः। अतः परं प्रवच्यामि उत्तीभामिष्ट खचपम्।। १३३।। दूति भारतीये नाव्यभास्त्रे ऋङ्गविकस्ो नाम एकोनविंतति- तमोऽवयाय:॥॥ 2 s

Digitized by Google

२२8 भारतीयनाथशाखे

अथ विंशतितमोऽध्यायः।

समुत्थानं तु वन्तोनां व्याख्यास्याम्यनपूर्वभः। तथा वस्तङ्भवं चेव काम्यानां च विकश्पनम्॥ १ ॥ एकार्णवं जगत् कत्वा भगवानचुतो यदा। प्नेते सनागपर्यक्के लोकान् सद्गिय्य मायया॥२॥ श्रथ वीर्यबलोन्मत्तावसुरी मधुकेटम।। नर्जयामामतुर्देवं तरसा युडूकाङ्गिणे॥१॥ निजबाजविसष्टी तो भृतभावनमच्तयम्। जानुभिर्मुष्टिभिख्वैव योधयामासतु: प्रसुम्। ४॥

नानाविक्ेपवचनेः कम्पयन्ताविवादधिम् ॥। ५ू॥ तथोरनेकरूपाणि वर्षासि वदतोसदा। भ्ुत्वा आकम्पितमना द्रुहिणो वाक्यमत्रवीत्॥ ई ॥। किमियं भारती वृत्तिवीग्भिरेव प्रवर्तिता। उननरोत्तरसम्वन्धान् नन्विमी निधनं नय ।।७ । पितामइवचः शुल्ा प्रोवाच मधुसदनः । कार्यहेतोर्मया ब्रह्मम् भारतीयं विनिमिती॥८॥ वदतां वर भयिष्ठा भारतीयं भविष्यति। ऋद्मेता निहनयदय दृत्युक्का वचनं इरिः ॥ ८॥ पद्धरविक्ृतेरङ्गः साङ्गहारैसदा मथम्। योधयामाय ता दिय्यी बाजयुड्डूविभारदी॥१०॥

Digitized by Google

विंशोऽध्यायः।

भूमिसंस्यानसंयोगे: पदन्यासैर्ईरेसदा। अतिभारोऽभवद् भुमेर्भीरती तेन निर्मिता ॥ ११॥ वल्ितेः आार्ङ्गधनुषा तीव्रदीप्नतरैरथ। सत्त्वाधिकैरसम्भान्ते: सात्त्वती व विनिर्मिता ।।१२।। विविधेरङ्गदारख्च देवो लीखासमुङ्गवैः। बबन्ध यच्क्रिखापाभं कैग्निकी तत्र निर्मिता॥१३ ।।

नियुड्धूकर पैरङ्गषत्पव्नाऽडरभटी ततः ॥ १ ४ ॥। यां यां देव: समाचष्टे क्रियां वत्तिसमुङ्गवाम्। तास्तदर्थानुगैर्जल्पैद्रुंहिय: प्रत्यपूजयत् ॥ १५॥ यदा इता तावसुरी हरिणा मधुकेटमी।

म्रहो विचिनेर्ललितै: सुटैः सुविभदैरपि। भङ्गहारी: छवतं देव तया दानवनाग्नम्। १०। तस्मादयं सर्वलोके नियुद्ध: समयः शडभ: । सर्वभस्त्रविमोत्तेषु न्यायसऊशी भवष्यति ॥१८।।

यस्ाह् युद्धं ऊतं द्येतत् तस्मान् न्याया: प्रकोर्तिताः ॥१८।। ततो वेदेषु निचिप्ता डुषिषेन महातना। पुनरिष्टसुजातेन नानाचारीसमाकुले॥ २० ॥ पुनर्ना व्यप्रयोमेन मानाभावसमन्विता: । वृत्तिसकज्रा वृता होता: काव्यवन्वसमाश्रिताः।। २१॥ 2's 2

Digitized by Google

२२६

वलितिस्तस्य देवस यपं यद्याटटथं रतम्।

नाव्यवेदसमुत्पन्ना वाचा याऽभिनयान्विता:। मया काव्यवतं हेतो: प्रचिता द्रहिणाप्ञया ॥ २१।। छम्वेदे भारती चिप्ता चजुर्वेदे च सात्त्वती। कैभिको सामवेदे च भेषा चाऽयर्वषी तथा॥।२४॥। या वाकप्रधाना मृवर प्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संखतपान्ययुक्ता। खनामधेयेर्भवनेः प्रयुखता तां भारतीं छन्तिमुदाइरन्ति॥ २५॥ भेदास्स्यास् विश्लेयाखलारो द्रवमागता। प्ररोचना मुखं पैव वीथी प्रहसनसथा ।। २६।। ब्रजाभ्दयिनी सेव मङ्खा विजयावह्दा। सर्वपापप्रगमनी पूर्वरङ्गप्ररोचिनी॥२०।। नटी विदूषको वाऽपि पारिपार्ञक एव वा। सन्नधारेण सहिता: संजञापं यम कुर्कते॥। २८॥। चितैवी क्ये: सकार्थेत्वर्वीक्कप्गेरनपाचि का। उद्दात्यकं कथोद्वातः प्रयोगातिभयसथा॥१८॥ प्रटृन्तकावलगिते वामुखाङ्गानि पञ्च वै। उद्दात्यकावखगिते वीथ्यप्ते तु मवोदिते ॥० ॥ श्रेषाणां लक्षणमहं व्याख्यास्थाम्नुपूर्बन्रः। सतधारस वाक्य वा यच वाक्यार्थमेव च।। ३१ ।।

Digitized by Google

विंग्ोडध्यायः।

ग्टचीता प्रविशेत् पात्रं कथोद्वातः प्रकीर्तितः । प्रयोगेऽच प्रयोगं तु सनभद् यत्र योजयेत् ।। २२ ।। ततस प्रविशेत् पाचं प्रयोगातिनयो हि सः। कालं प्रदत्तमान्रित्य सचथ्द् यच वर्णयेत् ।। २२।। तदाश्रयस् पाचस्य प्रवेभसत् प्रठुत्तकम्। एषामन्यतमं छिरं योजयिलवाडर्ययुलिभि:।३४। पाचग्रन्थेरसम्बाधं प्रकुर्यादामुखं ततः। एवमेतट् बुधेनेयमामुखं विविधाश्रयम्। सच्षपां पूर्वमुतं तु वीथ्या: प्रहसमस च।। ३५ ॥' दूत्यष्टार्थविकल्पा वत्तिरियं भारती मया प्रोत्ता। सात्त्वत्यास्त विधानं लक्षपयुत्वा प्रवत्यामि। २६।। या सात्त्वतेनेह गुपेन पुत्या न्यायेन टृत्तेन समन्चिता थ। इर्षेास्कटा संहतशोवभावा सा साच्मती नाम भवेत् हु दत्तिः ॥ ३७।।

सत्त्वाधिकारयुत्ता विशेषा सात्वती उत्त: ।२८।।

उद्धूतपुरषप्राया परखराधर्षणा पैव ।। २८ ।। उत्थापक परिवरत्तकस संखापकस सहात्य:। चत्वारसैव भेदा विश्ोया नाव्यतख्वर्ीः ॥ ४० ॥ ऋरद्मुत्य खत्ाइप्येवं लं तावद् दर्भयातान ब्ि

Digitized by Google

भारतीय नाठशासते

दूति संहर्षसमाश्रयमुत्थितमुत्थापको ज्ञेय: ॥। ४१ ॥।

शन्यानर्थान् भजते स चाउपि परिवर्तको ज्ञेय: ॥। ४२ ॥ सामबीजानिरामर्षेडपि खापो सलापको नाम। मन्न्नार्थकार्यंभ्रत्या देववादात्मदोषयोगाद् वा॥४३॥ सहातभेदजनमं तग्यैः सङ्ठातको श्ेयः। दूत्यष्टार्धविकल्पा वत्तिरियं सात्त्वती मया ओोत्रा ॥ ४४ ॥ कैभिक्यास्वय लक्षणमतः परं सम्प्रवच्यामि। या सच्पानेपथ्विशेषचिचा स्त्रीपुंसयुक्ता बजनृत्यगोता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां केपरिकीं वत्तिमुदाइरन्ति। ४ ५ ॥ नर्म सनर्मस्ओ्जो नर्मस्फोटोडय नर्मगर्भख। कैभिक्यासतारो भेदा हयेते समाख्याताः।। ४६।। प्रस्थापितपटङ्गारं विशदूकरणं निटत्तवीररसम्। हासप्रवचनबङ्डलं नर्म तिविधं विजानोयात्।। ४०। ईू र्य्यो कोडूतप्रायं सोपालभ्वचनानुविद्ूं च। ्ेपोपच्ेपछृतं सविडालमं सतं नर्म॥ ४८ ॥

शेयो नर्मस्फओ्जो द्यवसानभयानकसैव।। ४८।। विविधानां भावानां लवेरसवर्भवषिता बरञ्वशेषेः । अममग्राचितर सा नर्मस्फोटोडय विज्ञेय:॥ू० ॥

Digitized by Google

विंभाऽध्यायः। २२६

विज्ञानगुएसभ्भावादिभिनीयको गुरर्यंच्र। प्रच्छ्नैव्यंवहरते कार्यवशान् नर्मगर्भाऽसा॥। ५ृ१॥ दूत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं केथ्निकी मया प्रोत्ता। अत ऊर्ध्वमुद्ूतरसामारभटों सम्प्रवत्यामि।। ५२ ॥। आरभटप्रायगुण् तथैव बडकपटवस्मोपेता। दभ्भानृतवचनवती लारभटी नाम विज्ञेया ॥ ५ूर् ॥ प्रस्तावपातपुतलद्वितानि केद्यानि मायाछृतममिन्ट्रजालम्। चिताषि युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृभीमारभटी वदन्ति ॥ ५ू४ ॥ सद्गिप्नकाबपाता च वस्तूत्थापनमथाऽपि सम्फेट:। एते दसा भेदा लक्षणमेषां तु सम्प्रवत्चामि।। ५ू५् ॥

सद्धिप्नवस्तुविज्ञो ज्ेय: सङ्िप्तको नाम।पू६।। भयहर्षसमुत्थानं विद्र वविनिपातसंभ्रमावरएम्। चिप्रप्रवेभनिर्गममवपातमिमं विजानीयात्॥। ५७।। सर्वरससमासकृतं सविद्रमविद्रवाश्रयं चाडपि। पश्चाद् विभाषते यत् तद् वसतत्थापनं नाम ॥ ५८ ॥ संरक्सम्प्रयुक्को बडयुद्धनियुड्कपटनिर्भेद:। पस्त्रप्रहारबड्ल: सम्फेटो नाम विज्ञेय: ॥ ५ूट॥ एवमेता बुधेशेया टत्तयो नाव्यमातरः। रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत ॥ ६०॥

Digitized by Google

२१० भारतीयना चभा खे

हासप्टङ्गारकदणै: वृत्तिः खात् क्ैमिकी रखैः। सात्वती चाउपि विश्ेषा वोररद्राहुताज्या।६१॥ भयानके सबीमले रट्रे चाऽडरभटी भवेत्। भारती चाउपि विभ्ेया वीरराद्राहुतात्रया॥ ६२॥ वृत्त्यन्त एषोडभिनयो मयोजो वागङसत्प्रभवो यथावत्। श्ाहार्थमेवाऽमिनयप्रयोगं वच्यामि नेपथ्यअवतं चभूय: ।। द१।। दूति भारतीये नाव्यशास्त्रे वागभिनये ृत्तिविकसो नाम विंर्भातततमोऽथ्यायः।

ऋत ऊर्द्धं प्रवत्यामि प्ररतीनां प सच्तपम्। नायकानां च सर्वेषां चतुर्षामपि तत्तः ।।१।। समासतस्तु विविधा प्रज्वति: परिकीर्तिता। स्त्रीणां च पुरुषार्णां च उत्तमा मथ्माधमाः ॥२ नाव्ये चलार एवैते नायका: परिकीर्तिताः । मध्योत्तमार्या प्रक्ृता मानाखक्षणखचिताः ॥३ ।। धीरोद्ूतो धीरसलिता धीरोदाजतसयैव च। धीरप्रभान्तसैवेति नायका नाटकाश्रिताः।।४।। देवा धीरोजूता शेया: सर्धीरललिता नृपा:। सेनापतिरमात्यास धीरोदाजा: प्रकीर्तिताः ।। ५।।

Google

२११

ब्राह्मण वषिजसेव प्रोत्ा धीरप्रभान्नकाः । एते तु नायका शेया: काव्यबन्धेषु सर्वदा ॥ ३ ॥ नायिकासैव वच्चामि चतलः पुनरेव हि। दिव्या च नृपपत्री च कुलस्त्री गणिका तथा ।। ७। एतास्तु नायिका जोया नानाप्र्तिलक्षणः । धीरास ललितासैव उदात्ता निभतासतथा॥ ८॥ दिवया राजाङ्गमा होता गुणीर्युक्ा भवन्ति हि। उदात्ता निस्टता सैव भवेत् तु कुलजाङ्कना ।। ८।। गणिका शिल्पकारी च उदान्तललिते सने। प्रेव्या चैव दि विज्ञेया सङ्गीणी प्रळतावपि॥ १० ॥ नपुंसकस विजेय: सह्ीरणोडधम एव च। भकारसैव चेटख ये चाऽन्येऽयधमा नराः॥११॥ मदीणसे व विश्रेया नाटके हि दिजोत्तमा:। एते शेया: प्रश्ृत्या तु पुरुषस्त्रीनपुंसकाः।।११॥ एतेषां चैव वच्ामि विभागं शोललचषैः । सवासां प्रक्वतीनां तु प्रकारो द्विविध: स्तः ।। ११।। तच राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरस्तु सः। तस्माद् राजोपचारेषु पुनरभ्यन्तराश्रयम्॥। १४॥ स्त्रीविभागं प्रवत्यामि उपचारं तथव च। महादेवी तथा देवी खामिनी स्थायिनी तथा ॥ १५ ॥ भोगिनी शिस्पकारी च माटकीयाऽथ नर्तकी। ब्रनुचारी तथाऽडयुक्ा तथा च परिचारिका ॥१६॥ 2 T

Digitized by Google ----

२३२ भारतोयनाचथाखो

तथा सच्चारिणी चैव तथा प्रेकगणतकारिका। महत्तरा प्रतोहारी कुमारी खविरा तथा ॥१७॥ प्रयुत्निकास्तु भूपामामेष ब्भ्यन्तरो गए: । तच मुर्ड्धावसिका च कुलभीलविभूषिता॥१८॥ समतुख्यवयस्था च मध्यसा क्रोधवर्जिता। तभीष्टा नृपर्भीखज्ञा समदुःखसुखास्पदा॥१८।

पतिव्रता चमायुक्ता ब्न्तःपुरषिते रता॥ २० ॥ एभिगणैख संयुक्ता महादेवी प्रकीर्तिता। एभिरेव गुणैयक्ता बञ्जमानविवर्जिता ॥ २१॥ गर्विता राजपुत्री सयाद् रतिषन्ोगतत्परा। वाखा नित्योज््वलगुण प्रतिपचेव्वसयिनी॥ २२॥ योवनादिगुण्ोनत्ता सा देवीत्यभिधीयते। रूपिणी पद्मिनीजाति: सावधाना नृपाङ्गना ।। २१। सेनापतिरमात्यानी दण्डिनी तत्पराश्रथे। नतया नामतसेव सामिनीत्यभिसज्ज्ता॥ २४॥ भीलरूपगुपया तु संयुक्ता नृपवल्लभा।

रूपयौवनसम्पन्ना कर्कशा लखिता तथा। रतिषभ्भोगकुशला *प्रतियभ्नेष्वसयिनाम्॥।२६॥

• प्रतिपचेव्वसयिनीति समुचितः पाठः।

Google -

चतुस्िंश्ोडध्यायः।

दत्ताइसफुटा सुदात्ता च गन्धमात्योज्वखा तथा। गृपतिच्छन्दटृत्ता च सर्वदेष्यीविवर्जिता॥२७।। उपस्थिता प्रमत्ता च त्यकालखा हनिट्ठरा। मान्यामान्यविभेषज्ञा खायिनी कथिता तथा॥ २८॥ सुभीखा लघुसमाना मदुनाऽत्युडूता तथा। मध्यस्या निभता चान्ता भोगिनीति हि सा रता ।। २८।। नानाकलाविशेषद्ञा नानाभिस्विचक्तणा। गन्धभित्यविभागज्ञा लेख्ालेख्यविभारदा॥ ३० ॥ भयनाशनयानज्ञा चतुरा मधुरा तथा। दच्ता चिच्रा स्फुटाऽतीवरा निस्टता भिल्पकारिका। ३१॥ ग्रहमोचलयच्ञा पं रसभावविभाविका। परभावेद्गितज्ञा च वाचार्यानुगता तथा ।। २२ ॥।

निपुणा भाण्डवाद्येषु नाटकीया प्रकीर्तिता।। २ ।। नानावाद्यप्रयोगज्ञा मृत्यगोतविचर्वेणा । सदा प्रगस्भा च तथा त्यन्ालसा जितश्रमा॥। १४।। समानता प नारीवु रूपयावनकान्तिषु। न दृश्यते गुणैर्युत्ता नर्तकी सा प्रकीर्ततिता। रष॥ सर्वावस्याप्रचारेषु त्नुगच्कति या नृपम्। विज्ञेया नामतः या तु नृपतेरनुचारिका॥ ३॥ भाण्डागारे नियुत्ता प वायुधागार एव च। त्रोषधीफखमूलेषु वाजेषु साटता तथा ॥१० ॥ 23 2

Digitized by Google

गन्धाभर णवस्तेषु आस्यानकथनेु प। बहर्येषु नियुत्ता या वायुक्रता दतिसा सता ॥३८ ॥ छचशय्यासने युक्ता तथा व्यञ्नकर्मणि। संवाइने प गर्वे च तथा चैव प्रसाधने ।।१८।। तथाऽडभर एसंयोगे माख्यसङ्गषणे तथा। विश्लेया नामतः सातुमृपतेः परिचारिका ॥ ४०॥ नानाकचादिचारियसथोपवनससरा:।

चत्नेषु प नियुत्ा चासथा व विविधात्रये। रस्ारिकास्तु विज्लेया नाव्यजैदपचारतः।। ४२॥।

यातियुक्ा बुधेः सा तु ग्ेया प्रेङ्गपकारिका ॥ ४३॥

या नित्यमभिनन्दन्ति प्ेयालाखु महस्तराः ।। ४8।।

निवेदयन्ति या: कारय प्रतिहार्यख ताः सताः ॥४५॥ अप्राप्तरतिसभभोगा भषस्भाम्ता ब्रनुङ्टाः । निभता या: सखष्जाख ता: कुमार्य दति सताः ॥४६॥ पूर्वराजनयाभिज्ञा: सर्वराजसु पूजिताः । पूर्वराजोपचारज्ञा इड्डास्ता दरति कीर्तिताः।।।।। समासालक्षणं तामां प्रवस्यामि द्विजोत्तमा: । या नियोज्या नियोगेषु प्रथोमेषु तथैव दि॥ ४८ ॥

Digitized by Google

चतुसििंश्ेड्ध्यायः।

गनुङ्गटा हासमभान्ता: खवेषाचारनिठ्ठराः। नान्ता दान्ता: सुभीलास जितक्राधा जितेष्द्रिया: ॥। ४६।। आकाश निम्ृताखैव स्त्रीदोषैख विवर्जिताः । ता नियोगे नियोक्रव्या वनिता मदवर्जिताः ॥ ५ू० ॥ यत् खान् नपुंमकं नाम ततीया प्रक्तिस्तु सा। सा दन्तःपुरषक्वारे योज्या पार्थिववेशानि॥ ५१॥ सनातका: कशुका ये च तथा वर्षधराख ये। ये सायिकास निर्मुण्डा: कचास्वानेषु योजयेत्। ५२ ॥ अ्रपुमांसस्त पुरुषा ये च सत्रीभोगवर्जिता:। एते लन्तःपुरचरा: कार्या नित्यं हि नाटके॥ ५३॥ वस्न्ते सातकं कुर्यादार्यमाचारसंयुतम्। प्रेरणे चार्थसंयुत्रक कसुकीयान् नियोजयेत्।। ५४॥ तथा वर्षधरांसेव कामचारेषु योजयेत्। उपस्थायिकनिर्मुणा: स्त्रीषां प्रेषणकारणे।५ ५॥ मानकार्येषु नारीणां नियुख्जीतानुचारिका:। सर्वदृत्तान्तयोगज्ञं नाव्यागारे नियोजयेत्।। ५६॥ ये त्वल्पसत्त्वा: कुतला: क्रोवास स्त्रीखभाविनः। जात्या न दुष्टाः कार्ये तु ते वे वर्षधरा: रताः ॥ ५७॥ नपुंसका ये पुरुषा: स्त्रीखभावेन वर्जिताः । निर्मुणडा नामतो शोया: कामविज्ञानवर्जिताः ॥५८॥। ये विद्यासत्यपम्पन्नाः कामदोषविवर्जिताः। म्रानविज्ञाननुन्नख्ना: कसुकीयास्तु ते सताः ।। ५८।।

Digitized by Google

२२६ भारतीयनायभासे

एतदेव दभविधं पोत्रमन्तःपुरं मया। अतःपरं प्रवच्यामि वाह्यं पुरुषसच्चरम्॥६० ।। राजा सेनापतिखैव कुमारो मन्त्रिपसथा। सचिवाः प्राद्विवाकास प्रयोगाधिळ्वतासया।।६१।। एते चाऽन्ये च बहवः सभास्तारा नृपस्य तु। विभागमेषां वच्चामि लक्षणं च पृथक् पृथक ।। ६२।। भीखवाम् ब्रुं्धिसम्पन्न: सत्यवादी जितेन्द्रियः। दक्ष: प्रगस्तः श्रुतिमान् विक्रान्तो षतिमान् पूडचिः ॥ ६२॥ दीर्घदर्भी महता: छतनः प्रियवानपि। जोकपालव्रतघरः शूरो धीर: चमान्चितः ।।६४ ।।

नानानयप्रचारज् अहापोष्टवचतण: ॥। ६५ ।।

स्थानवृद्धितयप्नस पररन्े विचनण:। छतज्ञव्यसनी चैव गुणर तैर्भवेन् नृयः ॥६७॥ भोखवान् सत्यसम्पन्नस्यक्ाखख्यः प्रियंवद:। पररन्नविधिश्ञो यो याचाकालविशेषवान्॥। ६८।। अर्थशास्त्रार्थतत्त्वश्ञो हनुरतः कुखे वृतः। देभवित् कालविच् चैव भवेत् सेनापतिगणः ॥६८॥ कुखीनो बुङ्धिसन्यन्रः श्ुतिनीतिविभारदः। खदेश्याखानुरकास इुचयो धार्मिकासथा। ७० ॥

Digitized by Google

चतुस्विंशोऽध्यायः।

शमात्या मन्त्रिणसैव गुणेरेतैर्भवन्ति दि। व्यवहारार्थंतत्त्वत्ञा बुद्धिमन्तो बडश्रुताः ॥ ७॥ मध्यस्था धार्मिका रत्ा: कार्याकार्यविचतणा:। घान्ता दान्ता जितक्रोधा नोडूता: समदर्भिनः।२॥ ईदटृना: प्राद्विवाका खाप्या धमायनेव्वपि। उत्थिताख्ाप्रमत्तास् त्यन्नाखस्या जितक्वमा: ।०३।। सिग्धा: चान्ता विनीतास मथ्यखा निपुणासथा। नयज्ञा विनयन्वास ऊहापोष्टविचक्षणा: ॥। ७8 ॥ नानारूपेः समायुक्रा गुणरेतर्भवन्ति हि। एृहस्पतिमतादेषां गुणानां प्रविभावकम्।। ७५।। विज्ञेयस्वाऽपि कर्मनैः सभास्ारादिकच्नम्। अ्चोच्यते यथा नाव्यमाहार्यगुपसंश्रयम्॥०।। कथं राजगुणा: काया नटैरव्पपरिच्छदैः। अ्चाच्यते यदा लोके नाव्यध्माः प्रवर्तिताः ॥। तदैव सवें सम्पन्नं नाव्यमेतन् मया क्वतम्। वर्णकैम्छादितसच्र भूषणेसाऽप्यलक्कतः॥८॥ गामीयादार्यसम्पन्नो राजवत् तु भवेन् नटः। सप्नदवीपाय्रा सैव मध्यमेको नटो भवेत्। ७६।। वर्षकैम्क्ादितेनेह काये तथ विचेष्टितम्। आचार्यबुद्या भास्ता च साष्ठवाङ्गपुरसतः ॥८० ॥ राजवद् भरतसतस्ाद् राजाऽपि नटवद् भवेत्। यथा नटसथा राजा यथा राजा तथा नटः ॥ ८१॥

Diglizee Google

उभाभ्यां भावसम्पत्ति: समलोलाङ्गसाड्ठवा। यथाऽडचार्यापदेशेन रङ्गश्ोभी भवेन् नटः ।। ८२ । एवं खभावतो राजा नित्यमेवोदधूतो भवेत्। दिवामां यः परीवार: पार्थिवामां भवेदिह। ८३।' नाटके सम्प्रयोक्तव्यो वेषभाषाक्रियान्ितः । यादृभं यस्य यद् रूपं प्रक्ृत्या तख् ताद्टूगम्॥ ८8 ॥ वेषे वेषविधानेन कर्तव्यं च प्रभुं पुमः। एवं राजोपचारेषु कार्यः पुरुषसङ्ग्रह्यः ॥।। अत उद्धें प्रवत्यामि नामापुरुषलक्षणम्। मानाभीलगुणे लोके उन्तमाधममथ्यमे।।८६।। प्रयोकव्याः प्ृथग् भावेर्विन्नेया प्र्तिबुंद्ेः। मानाशिक्यादिसम्पन्ना ज्ञानवन्तो जितेन्ड्रियाः।। ८ ।। लोके तु ये विभेषज्ञा धर्माधर्मविचचण: । शास्त्रेतिहासकुमखाः शीलटृत्तव्यवखिताः ॥ ८द ॥ अहिंसासत्त्वसम्पन्नाः प्रछ्त्या ढत्तमा: सताः ।

मध्यप्रायगुणोपेता: प्रछ्चत्या मध्यमा: सताः। रष्वाक्या दुराचारा निःसत्वा: खल्पबुदूय: ॥८0। क्रोधना घातकासैव *कतभ्ाः सर्वदर्भ्िनः। टृथारभ्प्रसन्ननाखत यत्कि्चिद् वादनाल्पका: ॥ ६१।।

• छतप्ना इवि शब्बचा इति वा पाठो युक्कः।

Google

चतुखिंशाडध्याय। ३६२

पिश्डना: पापनिरता: स्तरीलाष्ा: कलछप्रिया:। मान्यामान्यविभेषाणामनभिज्ञास तरकराः ।।८२।। एभिर्देोषिस संचुत्ता: प्रछ्त्यैवाऽधमा: खताः। एवं तु भीखतो शेया प्रछ्यतिस्त्रिविधा बुधेः ॥ ८॥ अत उद्धें प्रवच्चामि प्रयोषृणं त तह्ुणान्। तच सचधारगुणाम् वच्चामः। ब्रस्याऽडदित एव तावलच्तण- मता महीनो वाक्संसकारसथा गीतकाखविधानजता खर- वादिचतत्त्ववेदनं प।

नाना प खण्डकायत्रो नीतिभास्त्रार्थवित् तथा॥ ८४ ॥ वेश्योपचारनिपुष: काव्यभास्त्रविचक्षण: । नानागतिप्रचारज्ञो रसभावविभारद्ः ॥६५। नाव्यप्रयोगकुशलो मानाभित्यसमन्वितः। छन्दोविधानतत्वत्ञः सर्वभास्त्रविचक्णः ॥८६ ।।

पृथिवीद्दीपवर्षाणां पर्वतानां जनख च ।। ८७ ।। प्रमाणचरितन्ञय राजवंभप्रसततिवित्। श्रता भास्तार्थकारयाणां अुला पैवाऽवधारकः ॥ ८८॥ अवधार्थोपदेष्टा च श्रेधोत्तावोपदेशने। एवङुणस्थाSडचार्य: सवधारो विधीयते।।६६ ।। खाभाविकान् गुणाखचेव गदतो मे निबोधत। *श्रेयोवक्वोपदेशने इति भवितुम ईति। 0 2

Google

२8० भार तीयनाथभाखते

सपतिमान् मतिमान् धीर उदार: सिरवाक् पूडचचि:॥।१००। घरोगो मधुरः चानो दान्तखेव प्रियंवद:। मध्यदोषविनिर्मुत्ः सत्यवाग् दचिणसथा॥१०१॥ असुच: प्रतिमन्ता प खाभाविकगुणा नमी। सनधारगुणैरेव किश्िटून: समन्वितः ।१०२।।

उऊवलो रुपवां सैव दृष्टरोपकरणषक्रियः ॥१०३॥ मेधावी च विधाननः खकर्माकुशला दृढः। सबधारगुणैर्युक्ता: सर्व एव प्रयोगिषः।१०४ ।। वेभ्योपचारकुशला मधुरो दक्षिष: कविः। उछ्ापोहचमो वाग्मी चतुरख विटो भवेत् ।१०५।। भास्त्रार्थतत्त्ववेदी च निपुणो देभिकेषु च। उञ्ज्च लवस्त्ाभरणः क्रुद्यत्यनिमिस्ततः प्रसोदति च॥१०६॥ अधमो मागधभाषी भवति प्रकारो बजविकार:। वामनो दन्तुरः कुलो द्विजन्मा विल्वताननः।। १०७।। खखद्गतिः पिङ्गलास्ः संविधेयो विदूषकः। कलाप्रियो बडकथो विरुपो गन्धसेवक: ॥। १०८ू ॥। मान्यामान्यविभेषज्ञः खेटो ग्ेवंिध: सतः। एवं गुणैख संयुत्रो चत्रजेख्तेतरैस्था।।१०८॥ अतः परं प्रवत्यामि स्त्रोणां च प्र्लतिं पुनः। मितभाषा विदग्धा च सखव्जा चाडयनिदठरा ॥ ११०॥ कुलभीषगुणोपेता गुरुषां भासने रता।

Google

चतुस्त्रिंशाध्यायः। २४१

गाभ्भीर्यधैर्यसम्पस्ना उत्तमा प्रछ्यति: सृता ।।१११।। नानाशिष्यप्रयोगज्ञा माव्ययोगवचचण। कलोपयोगे चाड्डया तु पडुशूषाडभिरता सदा ॥११२॥ लीखया भावहवाभ्यां सत्वेन विनयेन च। माधुर्येण च संयुक्ता चतुःषष्टिकलान्चता।।१११।। ततोपचारकुशला स्त्रीदोषेः परिवर्जिता। प्रियवादी प्रियकथा स्फुटा दच्षा जितश्रमा। ११४॥ एभिर्गुरीस्त संयुक्कता गणिका परिकीर्तिता। रूपगुए भीखयौवन सुवर्णमात्याभर पसम्पन्ना । ११५।। विशदा सिग्धा मधुरा पेशलशडभरतकपठा प। भारडाघेख नुमिता लयतालज्ञा रसेख सम्पन्ा । ११६।। एवंविधगुणयुक्क्ा कर्तव्या नायिका तज्यैः। समागतासु नारीषु वयोरुपवत्तीषु च ।। ११७।। नटविश्वासमायुक्रका सहस्रेव्वपि नर्तकी। म्रस्थानहासिनी रचा ब्रविडूगतिचेष्टिता॥ ११८ ॥ दीर्घरोषा च दीना च तथा चाडनिम्टतेङ्गटा। सर्वदोषाभिसंयुक्ता गन्वमात्योपभोभिता।११८॥ एवंविधा प्रकर्तव्या प्रक्ष्टा प्रर्वतिबुधेः। एवमेताः प्रछतयो विज्ञेया नाव्यसंश्रयाः॥१२०॥ छृतवेषाभिजात्याख सर्वा एव प्रयाकृभि:। भतऊद्ध प्रवत्यामि लक्षणं भूमिकाखपि। १११॥ इति श्रीभारतीये महानाव्यभास्ते प्राृत्यव्यायो नाम चतु- स्त्रिंभत्तमोऽध्यायः समाप्तः॥॥

Digitized by Google

Google

Digitized by Google

Google

Google

Google

Digitized by Google