1. Dhvanvayaloka CSS

THE KASHI SANSKRIT SERIES ( HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA) 135 /23 ( Alankāra Section, No. 5)

THE DHVANYĀLOKA OF S'RĪ ĀNANDAVARDHANĀCHĀRYA With the LOCHANA & BALAPRIYA COMMENTARIES By S'RĪ ABHINAVAGUPTA & Panditraja Sahrdayatilaka S'RĪ RĀMAS ĀRAKA with the Divganiana Hates by KAVITĀRKIKA-CHAKRAVARTY PANDIT S'RĪ MAHĀDEVA S'ĀSTRI Professor, Benares Iindu University. Edited with Notes, Introduction, Indices ef Appendices ete .. by MIMĀMSĀ-SĀHITYĀCHĀRYA PANDIT PATTĀBHIRĀMA S ĀSTRI Professor, Benares Hindu Unirersity.

PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA Chowkhamba Sanskrit Series Office, Benares City.

All Rights Reserved by the Publishers.

PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE BENARES.

Printed at the Vidya Vilas Press, Benares. 1940

श्री: ह रि दा स संस्कृ त प्रन्थ माला स मा रय- काशी-संस्कृत-सीरिज़ ग्रन्थमालायाः

१३५

अलङ्कारविभागे(५)पश्चमं पुष्पम्।

॥ श्रीः ।।

ध्वन्यालोकः

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यविरचितः सहृदयतिलकश्रीरामपारक्- कवितार्किक चक्रवर्ति-पण्डितश्रीम हादेव शास्त्रिविरचितारम्यां बालपियादित्याज्जनाभ्यां समुपेतेन श्रीमदभिनवगुप्तपादविरचितेन लोचनेन सहितः

मीमांसासाहित्या चार्येण काशीहिन्दूविश्वविद्यालय मीमांसाध्यापकेन पण्डित पट्टाभिरामशास्त्रिणा भूमिकाविवेच नादिभिस्संयोज्य संशोधितः

प्रकाशक :-

जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। वि० सं० १९९७

ग्रन्थानुक्रमणिका।

सम्पादकीयं किश्चिन्निवेदनम् ... ... १-१७

विज्ञापना .... १९-२०

विषयसूची ... २१-२३

ग्रन्थ: १-५५६

कारिकार्धसुची .... ५५७-५६०

वृत्युदाहृतश्लोकसूची ५६१-५६५

लोचनोदाहतपद्यसूची ... ५६६-५७४

॥ श्रीः ।।

सम्पादकीयं किश्चिन्निवेदनम्

अयमिदानीं सटिप्पएलोचनेपिते। ध्वन्यालोकाख्या ग्रन्थमणिस्स- ममुद्य प्रकाशपथमानीयतेऽध्येतृगण सौकर्याय। सलोचनाSयंचन्यालोको वहो: प्रागनेहसः निर्णयसागरमुद्रणालयता लम्भितप्रकाशि बहुत्र शुद्धिविशिष्टः त्रुटितश्च सन्नध्येतृणामध्यापकानाञ्च महान्तमनिर्घण- नीयं क्लेशमुत्पादयामाल। क्लेशमिमं दूरीचिकीर्षुरयं चौखम्वामुद्राण- लयाधिप: प्राचीनग्रं्थोद्धरणदीक्षादीक्षित: श्रेष्टिकुलतिलका श्रीमान् जय- कृष्णदासगुप्तमहोदय: ग्रन्थमिमं केरलदेशवास्तव्येन सहद्यतिलकेन रामषारक महोदयेन विरचितया लोचनटिप्पण्या वालप्रियाख्यया समेतं मदाचार्य

तत्रभवदुभ्यः पूज्यपादेभ्यः श्रीचित्नस्वामिशासतिवर्येभ्यः प्राप्य संशोधनायान्यत्र दत्वापि तेनानवापतृप्ति: कतिपयपृष्ठानां मुद्णानन्तरं मह्यं प्रादात् संशेोध नाय। अद्दमप्यूरीककततद्भ्यर्थनो ग्रन्थमिमं समीचीनया रोत्या संशोधयितुं कृतमति: न्यायव्याकरणसाहित्यादिशास्त्रेष्व कुष्ठितमतिवैभवान् कवि- तार्किकचक्रवर्तिनः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये साहित्यन्यायाध्यापकपद विभूषितान पण्डितकुलघुरीणान श्रीमहादेवशास्त्रिवर्यान मत्सद्गुरुवरान सम्प्रार्थ्य, तैविरचिता सहृदयह्वादिनी मध्येतृनिव हसन्देह सन्दोहाप हन्त्री सुपनेत्रापरनामधेर्या लोचनदिव्याऊनामिधां टिप्पर्णी संयोज्य, तैरुपदिष्ं पन्थानमवलस्बमानोडनेकमातृकाधारेण निरवर्तयमिदानीमस्य ग्रन्थर- त्नस्य संशोधनकार्यम्। निर्णयसागरादिसंस्करापेक्षया अदसीये संस्कररा वैशिष्टयं वर्तते न वेत्यत्र आयमिश्रा: सहृद्यघुरीणा विद्वांस एव प्रमाणम्। मनुष्यमात्रसुलभा मशुद्धिर्यद्यपि कचित्स्यादेव, तथापि 'शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति इति न्यायमनुसरन्तस्सन्तो विद्वदपश्चिमा: दोषानुत्सार्य गुणान् गृह्गन्तो मदीयं परिश्रमं सफल- येयुरिति प्रथमतः तत्र भवतः पण्डितवरानभ्यर्थये। पूर्वसंस्करणापेक्ष याऽस्य वैलक्षण्यज्ञानायाऽधः काञ्चन पट्टिका निवेशयामि-

नि० संस्करणम् पृ० पं० चौ० संस्करणम् पृo पं०

यः समास्नातः समा. यः समाम्नातपूर्व: स. ख्यात:, तस्य ५ू म्यकू आसमन्तादू म्नात: प्रकटित:, तस्य१० २

परुषानुपासः । उपना- परषानुप्ासा नाग- गरिकानुप्ासः। उप. रिका। मसृणानुप्रा. नागरिका ललिता। सा उपनागरिका ल- नागरिकया विद्ग्ध- लिता, नागरिकया वि- या उपमितेति कृत्वा। दुग्धया उपमितेति मध्यमं कोमलम्। अ० कृत्वा। मध्यममका- परुषमित्यर्थ: मलपरुषमित्यथ: 20 ६ तथापि वाच्ये नानैका तथापि वाच्येऽनैका- न्तिका हेतुः १३ २१ न्तिको हेतु: ४६

तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । प्रकार रुपमादिभिः । बहु- बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैः धा व्याकृतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविधायिभि:।।।।। काव्यलक्षम विधायिभि: ततो नेह प्रतन्यते केव. ततो नेह प्रतन्यते ॥३॥ लमनूदते पुनयथोप- केवलमनूदते पुनर्य- योगमिति १४ थायोगमिति। ov BA तथापि द्वितीयस्थान- तथापि द्वितीयस्थान संक्रान्ताभावादसौ न संक्रान्ता तावदसौ न भवत १७ भवति ५७ रसस्य च शब्दवा- रसश्च व्यङ्गय एव, च्यत्वं तेनापि १६ २४ तस्य च शब्द्वाच्य- त्वं तेनापि ६६ ह का दोष: अपि चो- का दोष:। यदि तु कनीत्या २० रसानुवेधेन विना न तुष्यति, तन्भ्यानक- रसानुवेधा नात्र स- हृदय दर्पणमध्यास्ते; अपि तूक्तनीत्या

नि० संस्करणम् पृ० पं० चौ० संस्करणम् पृ० पं० इत्यत्र विभावानुभावौ इत्यत्र विभावानुभा म्लानतया प्रतीयेते। वावम्लानतया प्रती प्रतिपन्नं कुर्वतेत्क येते । उत्करठा च पठाचर्वणागोचरं प्र. चर्वणागोचरं प्रति· तिपाद्यत एव २५ १= पद्यत एव अपि च सङ्करालङ्कार- अपि च सङ्करालङ्कारे- स्य सङ्करोक्तिरेव ध्व- 5पि च क्वचित् सङ्क निसम्भावनांकरोति। रोक्तिरेव ध्वनिस म्भावनां निराकरो- पि यदा सामान्यवि- शेषभावान्निमित्तनि- ति । अप्रस्तुत ... नि. मित्तिभावाद्वा अ- भिधीयमानस्याप्रस्तु प्रतीयमानयेो: ४२ २ तस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसम्बन्धः तदाभिधीयमानप्रती १२४ m यदि वा कर्मधारये। यमानयो: यदि वा कर्मधारयेणा- अत्र पक्षे विवक्षित- रथपक्षे अविवत्ितश्ञा- श्ासौ वाच्यश्चेति। सौ वाच्यश्चेति, वि· तत्रार्थ: १० वक्षितान्य परश्चासौ वाच्यश्चेति। तत्राथः १३७ दीप्तिरित्युच्यते। उदा• दीपिरित्युच्यते। यथा- हरति यथा चश्चदिति ८0 २३ चञ्चदित्यादि। तत्म· काशनपरश्चार्थः प्र- सन्नैर्गमकैर्वाचकैर- भिधीयमान: समा० सानपेद्यपि दीप्तिरि- त्युच्यते। यथा-योय इत्यादि। चञ्चादति । २०६ ६ स न केवलं ध्वनेविषयो१२१ २६ स न केवलं ध्वनेन यावद्यमन्याऽपि विषयो यावद्यम- न्योऽपि २८६ १३

नि० संस्करणम् पृ० पं० चौ० संस्करणम् पं८ स्वपोवषानुस्मरणं प्र. स्वपौर्षानुस्मरणं प्र० ति **** तद्धितप्रयोग- ति व्यञ्ञकत्वम्। ग्रा स्य प्रत्ययसहितस्या. मटिकेति स्वार्थिक- बहुमानास्पदत्वम् । तद्धितप्रयोगस्य स्त्री. विलुण्ठनशब्देन· प्रत्यय सहितस्याबडु- " .. निर्द्यावस्कन" मानास्पदत्वं प्रति, व्यस्कत्वम्। १५४ १४ विललुण्ठनशब्दे विश- दस्य निर्दयावस्क- नदनं प्रति व्यश्षकत्वम्३४६ १७ निकृष्टत्वात्। .... "चे निकृष्टत्वात। यदि वे- .... "".शनदे।" एवंप्रयुक्तो जन्तेो १५५ १६ यसुनन्ताडयं शब्दो मुनिनैवं प्रयुक्ता णि-

किं स्व ....... इत्यने. जन्तो वा। ३५१ ११

नामर्षातिशय: 'किं किम्१ सवस्था भ. १५८ २२ वन्ति मयि जावति' इत्यनेनामर्षातिशय: ३५५ २२ अन्ये तु स्थायितया प- ठितस्यावि सथायि- अन्ये तु स्थायितया

त्वमेव। पठितस्यापि रसस्य १७५ १४ रसान्तरे व्यभिचारि- त्वमस्ति, यथा क्रोध- स्थ वारे ; व्यभिचा- रितया पठितस्यापि स्थायत्वमेव रसा न्तरे, यथा तत्वज्ञान- विभावकस्य निर्वेद- स्य शान्ते : व्यभि. चारियो वा सत एव व्यभिचार्यपेक्षया स्थायित्वमेव। ३८६ ११ कथं तर्हाँच्य ... ।ने। चेत्स तस्य १६८ २६ मिति। नो चेत्स तस्य४१६ १४

नि० संस्करणम् पृ० पं० चौ० संस्करणम् पृ० पं० त्वर्थानतरेऽपि ... पक त्वर्थान्तरेऽपि शब्दस्य त्वमेवोच्यते किं हि वाचकत्वमेवेच्यते कि तद्वाचकत्वं स .. हि तह्वाचकत्वं स क्रोच्यत इत्याह १८६ १७ ड्वोध्यत इत्याशङयाह ४१८ १२ इत्येयं बहुषु स्थलेषु कारिका वृत्तिरूपेण, वृत्तिञ्च कारिकारूरपेण मुद्रितं भागं यथामति यथावत्संशोध्य प्रकाशितोऽयं त्रन्थो विद्वच्तलल- जानां मोदायैव भवेदिति विश्वसिमि। अत्र व पाठसंशोधने बालग्रि याया रचयिता श्रीमान् सहृद्यतिलको रामपारकमहोदयोऽत्यन्तमेव प्रशंसापात्रम्। तत्रापि निगूढतयाऽवस्थिता अशुद्धी निराकृत्य साहित्य- परम्परामात्रसुलभान् साघुपाठांञ्च तत्र तत्र निवेश्य निता्तमन्वगृहन् मट्गुरुचरणा: कवितार्किक चक्रवर्तिन: पं० महादेवशास्त्रिपादाः। साहिस्ये धवन्यालोकस्य स्थानम् साहित्य शास्त्रे ध्वन्यालोकस्य परमं स्थानं परिकल्पनीयम्। वाम. नभामहाद्य: प्राचीना अलक्वारशास्त्रप्रवर्तका नैकविधान् ग्रन्थान न्यभा- इतसु:, तथापि ते ग्रन्था व्वनिमार्गमुपदेष्ट ध्वन्यालोक इव नालमभव- नू। नूतन एव कश्चन रमणीय: पन्थाः सहदयानां महाकवीना सञ्चा- राय प्रदर्शितो वर्ततेऽस्मिन् ग्रन्थे, यस्मिश्च पथि सञ्चरन्तो काव्यनाट कादिरचयितारो महाकवित्वपदं भजन्ते। तदिदमुक्तम्-'येनास्मिन्न- तिविचित्रफुविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो छवित्रा: पञ्च षा वा महाकवय इति गरयन्त' इति। मम्मटभटटादयो महान्तो ध्वन्या. लोकमिमं सर्वात्मना अवलम्बमाना: काव्यप्रकाशादिकमनतपं प्रबन्धं विरचय्य जगति लब्घप्रतिष्ठा विराजन्ते। किं बहुना ! साहित्यशास्त्रस्य जीवातुरयं ग्रत्थमणिरिति निस्सङ्कोचं स्वीकर्तव्यम्।

साहित्यशब्द्ृव्युत्पत्यापि विपयोऽयं दृढीभवति। तथाहि-सहितं रसेन युक्तं विशिष्टं साहित्यम्, तस्य भावः साहित्यम्। प्रथवा-हितेन निरतिशय प्रेमार्पदेन इतरेच्द्रानधीनेव्छाविपयेण रसेन सहितम्, उभयत्र व्यस्ञकत्वप्रतिपादकत्वान्यतरसम्बन्धेन विशिष्टंतस्य भावः। किंवा-हितं पिहितम् आवृतं तत्सहितम्। अपिवा-हितं सन्निहितं नेदिष्ठम् 'हिर- समयेन पात्रेण सत्यस्य पिहितं मुखम्''तद्दूरे चान्तिके व यत्' इति च श्रुतेः। सद्भिमहाकविभिस्लस्यङनिहितं रक्षितं वा तत्सव्निवेशेनैव महा- २ ६०

कवित्वलाभात्, प्रहितं प्रेषितं साक्षात्परमानन्दुरूपेण, परमेश्वरेण वा। पवहितं निणृहीतेन मनसा ध्यातं प्राचेतसछ्वैपायनप्रभृतिभिर्महर्षिमिर्षा, हितं सुहितम् 'यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः' इति स्म- रणात् अक्षय्यतृप्तिस्तम्पादनं वा, तत्सहितं तस्य भाव: ।सर्वंथा चेदृश्यो व्युस्पत्तयो रसरूपमर्थन व्यभिचरन्ति। यद्यपि साहित्यपवं वाडूमयेड- पि प्रयुज्यते-'संस्कृतसाहित्यं हिन्दी साहित्यम्' इत्यादि, तथापि 'सा- हित्ये सुकुमारवस्तुनि 'नमोऽस्तु साहित्यरसाय तस्मै' येरषां न चेतो ललनासु लग्नं मग्ने न साहित्यसुधासमुद्रे' 'साहित्य सङ्गीतकलाविद्दो न: 'साहित्य पाथोनिधिमन्थनोत्थम्' 'साहित्यादृपि शाख्त्राणि' इत्येवं प्रभृतिनि लक्ष्ये व्यवहटतमनेकार्थमपि व्यञ्ञकत्वप्रतिपाठकत्वान्यतरसम्प न्धेन लोकत्तरचमरकारकारिरसनीयवस्तुविशिष्टं काव्यालक्कारऊूपम् उन्मग्नसौन्दर्यसारं सुधामहाहदसब्रह्मचारि शास्त्रमत्र प्रतिपाद्यम्। साहित्यस्य वास्त्रत्वम् शास्त्रं हि नाम शासनकरणम्। शासनञ्चानधिगतार्थक्षापनम्-ज्ञान- विषत्वाभाववद्यबोधनम्। ज्ञानविषयताया: केवलान्वयिरवेन तत्सा-

म्। रवातुप्जीवीनि प्रमाणानि न्यायवेदान्तप्रभृतीनि, तत्प्रयोज्यव्वानवि षयता द्रव्यगुणादिषु ब्रह्ममायादिषु च, तत्सामान्याभाववन्तः सकलपुम- थंसाधनानि व रसादय:,। तद्विषयकज्ञानसाधनत्वं साहित्यस्येति तस्य शास्त्रत्वे कहसन्दिहीत? विशेषतश्च धवन्यालोकस्य म्रमाणान्तरेणान-

च ग्रन्थकृतो नाम, तेन स आनन्द्वर्धनाचार्य एतच्छास्त्रद्वारेण सहद्यदद- येषु प्रतिष्ठां देवतायतनादिवद्नश्वरीं स्थिति गच्छतु' इति य्रुवन्तः श्रीम न्तोऽभिनव गुप्ताचार्या अपि ध्वन्यालोकस्य शास्त्रत्वं मुक्तकण्ठं स्वीकुषते। कविकुलशेखरः श्रीराजशेखरोऽपि काव्यमीमांसार्यां-पञ्चमी साहित्य- विद्या इति यायावरीय:। सा हि चतुष्टयीनामपि विद्यानां निष्यन्दः इत्युपवर्णयत्रस्य शास्त्रत्वं विर्विचिकित्समभिप्रैति। अत्र केचन अभिद्धते-शास्त्रान्तरसिद्धमेवार्थं महाकवयस्लन्दुर्भ- यन्ति। अत एव कविकुलतिलक: श्रीहर्षोऽ्भ्यधात्- 'जगस्त्रयीपण्डितमपिडतैषा सभा न भूता न थ भाविनी घ । राजां गुणज्ञापनकैतवेन संख्यावतः श्रावय वाङमुखानि॥ इति। ध्वनिश्न वैयाकरण: प्रतिपाद्याम्पभूतुः।तथा च पसपशार्या शब्द

हवरूपनिरूपरो-'अथवा प्रतीतपदार्थका लोके,ध्वनिः शब्द इत्युच्यते। तद्यथा-शब्दं कुरु, मा शब्दं कार्षी:, शब्दकार्यथं माणवक इति। ध्वनि कुर्वन्नेवमुच्यते। तस्माद्ध्वनिः शब्द इति। साहित्यस्य परमं रहस्यं रसञ्च साक्षान्जगवती श्रुतिः प्रतिपाद्यति-'रसो वै सः' 'रसं ह्येवायं लब्ध्ानन्दी भवति' इति। उपमाद्यश्चालङ्वारा भग्निपुराणे पर- मर्षिषा निरूपणकर्मतां नीता: । एवञच कमनधिगतमर्थ प्रतिपाद्यत्सा- हित्यं दवीयसीं शास्त्रपद्वीमासाद्येत् इति। विष्वगनिभाल्य साहसिकत्वमेवाचरितमायुष्मता। शास्त्ररसिका. स्तद्रक्षणदक्षास्तदीयमपि कमनीयं कञ्चन सुकुमारमर्थ केचन वर्णय. वि्ति कवयः प्रसङ्गसङ्गतं, न तु तदीयमेव। यथा-'शृह्गारसगरसिक-

केचनैव द्यणवः शृङ्गाररससर्गाय निलर्गतः पर्यात्ा न सर्वे; एवं नाभ- न्या:, नासुन्दरा:, नारुन्तुदो, न रूक्षा:, नोपेक्षिता: पदार्थाः कविसहद- यशिरोमणिभि: काव्यकर्मणे समाद्रियन्ते, अनावाता: सुमनस इव लभ नीया: सौन्दर्यसारसम्भृताः शर्कराकरम्बितदुग्घधारातेऽप्यभ्यधिकमधु- राः सर्वथाभिनवा: उच्छलतरङ्गभक्गा इव पीयूषमहोद्घेरन्तरमान्तमान- नद्सन्दोहमुद्देलयन्तो रसवृष्टिभिराट्रेयन्तोऽर्था महाकविमि: सङग्रथ्यरते। वस्तुतस्तु तैरेव निस्तुषैनिर्माणकर्मतामश्चमश्चन्विर्महाकविश्वपदवी ने दीयसी भवति प्राक्तनपुएयपरिपाकसौभाग्यभाजाम्। अथवा विसंष्ठुला: शिलाशकला नर्मदाप्रवाहपतितास्तदीयावर्त्तावत्तिता तलगतोपलपरिपि ष्टाःपरमेश्वरप्रतिमारूपतया परिणता: पूज्यां स्थितिमाश्रयन्ते,एवं लौकि का: शास्त्रान्तरप्रसिद्धिभाजोऽपि वस्तुभेदा: कविप्रतिभासंस्कृता: सन्नि वेशविशेषवशमापदयमाना निर्माणकूटतष्टाः सहद्यहृद्दयं प्रविष्ठा: रस. निझरान प्रवाह्यन्ति। पवश्च कचन प्रत्यग्रान् अन्यत्र विशेषणवैल दयेण विलक्षणान पदार्थात्निवध्नन्तो महाकवयो विधातारमप्यतिश- याना: केवलाहलाद्मर्यी सर्गरचनामातव्वाना लोकोत्तरचमत्कारचातुर्य चर्याश्चितचारुचरिता: कथमिव शास्त्रान्तरसिद्धमेवार्थ सन्दर्भयम्तीति जुगुप्साकलङ्टकलेशलेशैरपि स्पृश्येरन्। अरत एव सुकवेः काव्ये स्थात- न्यमुपदिशन्तः श्रीमदाचार्यानन्दवर्धना विषयमेनमुपोद्वलयन्ति- अपारे काव्यसंसारे कविरेक: प्रजापतिः । धथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते।। शृङ्गारी चेरषि: काव्ये जातं रसमयं अगतू । स एव वोतरागश्चेम्नीरखं सर्वमेष ततू।।

भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवत् । व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया ॥ इत। ध्वनिञ्च वैयाकरणाः प्रतिपादयाम्यभूवुरिति यम्महाभाग उद्र यत्, तत्रेषदिवावधातव्यम्। शब्दमात्रकथनं किञ्ञिदिव तत्र विवेचनं न तन्निरूपणश्रेय:सर्वस्वं तस्मै दातुं कनोति। शवर्णास्तावन्त एव, शब्दा अपि प्रायः प्रयुक्ता एव, न तु तैरेव येर्षा केषामपि चरितार्थता कतु पार्यते। अपि तु श्लाघनीयो महान् विषयो विदुषामपि विस्मया ! वहः कश्चन येः प्राक्तनपुण्यपरिपाकपवित्रितमतिशालिभिः प्रतिभाग्र भाप्रभावितवैभवैः प्रतनितसंक्षोमान पूर्वपक्षान् समूलं विदलय्य विग- लितदोषैर्लक्षणैः संलक्षय भेदप्रभेदैः सन्दर्श्य नव्यैर्भयैरुदाहरतौ: सक्चार्ये प्रतिष्ठाप्यते, ते हि तत्रभवन्तः समादरणीयपौरुषा महापुरुषेः ताद्टशस्य निगूढतमविषयस्य उपक्षावन्तः प्रथमे प्रभवा: परिगण्यन्ते। ईदशञ्ब वनेर्निरूपणसौष्ठवं साहित्याचायैरेवानन्दवर्धनैः समपाद्ि न वैयाक. रणघुरीणैः शब्दसाघुत्वमात्रप्रसाधनकर्मठैः । परमार्थतस्तु वैयाकरणा: स्फोटव्यक्षकक्षणिकवणषु ध्वनिपद प्रयु इजाना यो काख्चन प्रतिष्ठा प्रतिपद्यन्ताम् मा रम तावत्तत्र वादीत कश्षि दपि। धवनिप्रस्थापनपरमाचार्यकाश्चर्यकारिणस्तु किमपि लोकस्रमेव घवने: र्वरूपं प्रत्यपादयन् शब्दार्थमयकाव्यगोचरं, यत्राद्यापि विस्मयते मनीषिनिवह:, अभिमन्यते कविवर्गः, अनुभवति च गौरवं सहदयलोक इति बंहीयाननयो। ध्त्रनिस्वरूपयोभेदः। तस्मादुद्वितीयो गतार्थताप्र यास: सुतरां विहस्त:। प्रवेकौ तु तृतीयतुरीयावनुयोगौ वशिष्येते प्रतितिधातुमू। तत्र श्रुतिपुराणयो: साहित्यमध्यपातित्वात् ध्वनिकतिपयालङ्कारवणनं न दोषाय। तयेो: कवित्वप्रौदिप्रकर्षभद्रासनासीनत्वादेव परमेष्ठिन: कृष्ण द्वैपायनस्य महषेश्च प्रबहकविव्यपदेशस्तत्र तत्र व्यवहतः सङ्च्छते- चतुर्मुखसमीरिता' 'एकोऽभून्नलिनात्परस्तु पुलिनादल्मीकतश्रापर:। 6q

तेऽभूवन कवयः' इत्यादिषु। किञ्चैवं सर्वेषामेव शास्त्राणां श्रुतिस्मृति- मूलानुधावित्वाच्छ्रास्त्रत्वव्याघातः प्रसज्येत, अन्यथा तेषां प्रामारायमेव भज्येत। एवञ्च शास्त्रस्वरूपनिरूपणे श्रुतिस्मृतिभिन्नत्वं प्रमाणविशेषणं देयम्। अपि च तत्र तत्र ध्वन्यलङ्ठारयो: प्रस्तावमात्रे सम्पन्नेऽपि तयो: पर्यासतविवेचनं साहित्यनिबन्धेषूपलभामह इति तस्यैष तन्न प्रामाएग- सुपपाट्नाहमू।

ग्रन्थप्रतिपाद्यम् एवञब सकलसहद्यजनमन:प्रकाशमानं समस्तसतकविकाव्योप. नषद्भूतं सल्लक्षणलक्षितं भेदप्रभेदैरपबृंहितं ध्वनिमस्मिन् प्रन्थे निरू पयन्तः श्रीमन्त आनन्द्वर्धनाचार्या: साहित्यस्य शासत्रत्वं स्थापयाञव- क्रुरित्य हो धन्यधन्यस्संवृत्तोऽयं साहित्य समाजः । किश्चेमे आानन्दव- धना: ललिताचितसन्निवेशचारुण: काव्यस्य, शरीरस्येवात्मानं सहद्- यश्लाध्यं सारभूतं गुणालङ्कारव्यतिरिकं ध्वनि प्रतिपाद्यितुं प्रवृत्ताः, प्रथमतः स्वपूर्ववर्तिनां कतिपयानां समूलं ध्वनं निराकतुमुद्यतानां वादिनां मतानि सविशेषं सयुक्ति व निराचक्रः । तत्र प्राधान्येन न्रयः पक्षा वादिनाम्-प्रथमे ध्वनि काललम्बन्धिनं नावगचछन्ति, अपरेशोभा- हेतुं तं नाभ्युपयन्ति, चरमे च शब्दार्थगुणालङ्कारेध्वन्तर्भावे प्रयतन्ते। तत्र 'ध्वनिः कालसम्बन्घी भासमानत्वात् घटवत्' इति प्रथमे निरा- कृताः। यद्यपि शुक्तिरजतस्त्य, रज्जुसर्पस्य, भरुमरीचिकासलिलस्य, गन्धर्वनगरादेश् भासमानत्वहेतुना सत्वमापतेदिति शङ्कोदियात्, तथापि क एवमाह सत्वमेषां नास्तीति, सर्वथा असतां भासमानत्वानु पपत्तेवन्ध्यापुत्रशशविषाराखपुष्पादिवत् इति सा निराकर्तुमुचिता। ध्वनिः काव्यशोभाहेतु: कालिडासादिनिष्ठमहाकवित्वव्यपदेशबीज- त्वात्' व्यतिरेके चैत्रमैत्रादयो निदर्शनानि हत्यपरे समुत्तरिताः। 'ध्वनिः गुणालङ्काररूपो न भवति, अङ्गित्वादात्मवत' इति चरमेऽपि

काशमेष्यन्त्यां मद्गुरुवयः पण्डितक्ुलावतंसैः श्री महादेवशान्तिपादैविर चितया व्याख्ययोपेतस्य रसगङ्गाघरस्य भूमिकायामवलोकनीयः। एवं वादिनां पक्षान्निरस्यध्यनेस्तवरूपश्च सप्रभेदं सुनिरुव्य ग्रन्थस्या- मते श्रीमन्तो ध्वनितत्त्रविवेचनपरमाचार्यवर्या महाभारते महता सन्द भण शान्तो रसः प्रधानमिति युक्तिप्रयुक्तिकौशलैरुपापीपदन्। तदसह- माना: केन समुद्धोषयन्ति-शा्तस्य तावहसत्त्रमेवानुपपन्नम्। अत एव दशरूपककारैः शान्तस्य रसत्वं नाङ्गीकतम्, सहदयशिरोमणिभिः काव्यप्रकाशकाररपि 'शान्तोऽपि नवमो रसः' इत्यभिद्धानैस्तस्य तच्वमौदासीन्यमुदया प्रकत्यकारि। श्रीभोजराजेन शक्गारप्रकाशे शृङ्गा- रस्यैव रसत्वमूरोचक्रे। उज्वलनीलमणो भक्तेरेच तथात्वमभ्युपागम्यत। किश्च सम्भवत्यपि तस्य रसत्वे महाभारतस्य तममुख्यत्वं व्युत्पत्ति- विरुद्धम्, उपपत्यनन्वितम्, प्रसिद्धिप्रतिहतञ्च। तथाहि-'सङ्ग्रामे प्रयोजनये।द्धृभ्यः इति पाणिनीयानुशालनेन भरताः (तन्गंशप्रभवाः

क्षत्रिया:) योद्वारोऽस्य सड्यामस्येति भारतः सङ्गाम इति हि भार- तपदस्य व्युत्पत्ति: युद्धं तदथं प्रकटयन्ती वीररसप्रधानत्वे पर्यवस्य. तीति स्फुटो व्युत्पत्तिविरोधः। अपि चाभ्यासो भूयसा वर्णनं तात्प- रयनिरणये लिङ्गमिति सबाहत्त्षेपं वाक्यकोविदैविपश्चिद्भिनिश्चीयते। स हि यत्र यस्योपलभ्यते तत्र तदीयं तात्पर्थमवद्योतयति। महाभारते च युद्धस्यैव भूयसा वर्णनमुप लभ्यमानं तत्त।त्पर्य मवद्योतयत् महाग्रन्थस्य वीररसव्यख्कत्वं प्राधाश्येन प्राहयतीति के संशेरताम् उपपत्यनन्वये। किश्च व्यवहार: शव्दवृत्तिय्ाहकशिोमणिर मिहितस्तदीयतत्त्रपरा- मशकैः। 'अत्र ग्रमे महाभारतं भवति साम्प्रतम्, पतत्कुटुम्बिनो महा· भारतं कुर्वन्ति' इत्युच्यमान: पामरापामरसाधारण लोको महाभारत शब्देन युद्धं प्रत्येतीति प्रसिद्धिप्रतिघाते।Sकामेनापि स्व्रीकायः। अतएव सर्घ एव महाकविसम्प्रदायस्तम्मूलककथानुस्यूतं काव्यं नाटकञ्च न्य- भानत्सीत्-ऊरुभङं, वेणीसंहारं, किरातार्जुनीयम्, शिशुपालवधमि- त्यादि वीररसप्रधान, नाद्यावधि किश्चिदप्यस्मामिराकणितं शान्तरस- प्रवणम्। यच्च भारते स्वर्गाोहवर्णनं पाण्डवानामन्येषाञ्च, तदितिहासव रनमात्रं, न तेन शान्तरसमुख्यता कलयितव्या। अन्यथा रामायरोऽपि पर्यवसाने भगवतः श्रीरामभद्रस्य महाप्रस्थानवर्रानेन सीताविषयक- करुणप्रवणता 'काव्यस्यात्मा स पवार्थः इति स्वयमेव वरार्यमाना नोप- पद्मेत। एवं श्रीमद्भागवतस्य भक्तिरसप्रवाहप्रवाहकता साक्षात्परमेश्व- रस्य श्रीकृष्णचन्द्रस्य वैकुराठगमननिबन्धमात्रेण सवैरेवाभ्युपेता निली येत। एवश्च महाभारतस्य वीररसप्राधान्यमेवाङ्गीकर्तव्यम्। अत एव महाभारतादिगूढाभिसन्धिनिधनभूताया गीताया: परमैदम्पर्यविषयः कर्मयोगोऽपि साधु सङ्गच्छत इति। विषयस्यास्य निणये निर्मत्सरा धिनु- घर्षभा एव प्रभव इत्यन्यत्र लेखनीं व्यापारयामि। आनन्दवर्धनाचार्याः तत्कालश्र एवमिमं सर्वातिशायिनं साहित्यस्य शिरोमणिभूतं प्रन्थमश्युत्तमया प्रणाल्या, मनितरसाधारोन विषयोपपादनचातुर्येण, अतिगभौरया शैल्या, अतिश्लाघीयस्या च शय्यया विरचय्य श्रीमन्त मनन्द्वर्ध- नाचार्या: याथातथ्येन काव्यस्य तत्वं प्रत्यग्रेण व्त्रनिमार्गेष प्रदर्शयम्त: पण्डितकुलस्य मर्नाध्यानन्देन वर्धयम्तोऽन्वर्थसंज्ञामलभन्त।अत पवोकं श्रीमता राजशेखरेप- श्रवनिनातिगभीरेण काव्यतश्वनिवेदिना।

११

मानन्द्वधनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ।। इति। त इमे महाभागा: कस्मिन काले कुत्र सुवमिमां जन्मनाSलङक्ृत्य प्रन्थमिमं व्यतेनुरिति याथातथ्येन निर्णयो यद्यपि न सुकर:, तथापीति- हासग्रन्थालोडनेनैवं नियेतुं शक्यते-काश्मीरेषु क्रिस्तेो: पश्चात् (255- 884.A.D.) समये राज्यं पालयताऽवन्तिवरमंता महाराजस्य सभारया राज्ा तेन सम्मानिता आसन् इति। तदिदमुक्तं केनचिदभियुक्ेन- मुक्तामणिश्शिवस्त्रामी कविरानन्दवर्धनः। प्रथां रत्नाकरश्ागात्सांराज्येऽवन्तिवर्मणः ॥। इति। इमे हि ध्यन्यालोके नाम्ना उद्घृतश्लोकद्वारा च कालिदासं, पुएड- रीकं, बार्ण, भट्टोन्भटं, भामहं, मनोरथं, सर्वसेनं, सातवाहनम्, अमरुक, धर्मकीर्ति, मधुमथनविजय, रत्नावरली, तापसवत्सराजं रामाभ्युदयश्ज स्पृशन्ति । तम्र तत्वबिन्दुकर्ता बौद्धमतावलम्बी धर्मकीर्तिः करिस्ता : पश्चात् (635-650 A.D.) सप्रमशतके आसीदिति सवेरप्यैतिहासि- कैनिर्विवादमभ्युपगम्यते। पतदुपष्टम्भिका युक्तयः पुरावृत्तविमर्शक घुरोणैः श्रीसतीशचन्द्रविद्याभूषणमहोदयैः स्वकृते 'The History of Indian Logic' इति स्ज्िते अ्रन्थे सुनिरूपिताः। इतिहास- तत्वान्वेषयातत्परा: श्रीमन्ता M. कृष्णमाचार्या अपि स्वकृते 'संस्कृ तेतिहासग्रन्थे किस्तेाः पश्चात् षष्ठशतकस्यान्ते सप्तमशतकस्यादौ च धर्मकीर्तिरवर्तत इत्यभिप्रयन्ति। एवं वामनः स्वकते काव्यालङ्का- रसूत्रेशिशुपालवधोत्तररामचरितकादम्वरीतः उदाहरणानि निर्दि- शन् क्रिस्तो: पश्चात् अष्टमशतकस्यान्ते नवमशतकस्यादौ वा स्वस्य स्थितिमवगमयति । क्रिस्तेोः पश्चात् नवमशतकावसानकालिक: श्रीमान भट्टनायक: स्वविरचिते हृदयदर्परो धतन्यालोकं खण्डयतीति लोचनादितस्सर्वंविदितमेव। अतश्च नवमशतकमध्यवर्तित्वमेवाऽडनन्ड

व्याख्या काचन चन्द्र दित्यसू तुना कैयटेन विरचिता समुपलभ्यते। तत्र च तेन स्वकीयो ग्रन्थः फ्रिस्तोः परं (978 A, D.) समये समाति मगादिति स्पष्टमुल्लिखितम्। एतेनाष्य ए्मदशमशतकयोर्मध्ये तेवां स्थ तिरवगस्यते।

1. See page 303. The History of Indian Logic. 2. See page 734 Classical Sanskrit Literature by M. Krishnamachariar.

१२

कारिकावृत्योरेकत्वा नेकत्वविचार: पते ध्वन्यालोकेन साकं 'देवीशतकम्' 'विनिश्चयटीकाविवृतिः' 'अर्जुनचरितमहाकाव्यम्' 'विषमवाणलीला' 'तत्त्वालोकः इति च ग्रभ्थान् प्राणघुरित्यवगस्यते। तन्र ध्वन्यालोक एव 'काव्यालेकःसह द्यालोक: इति नामभ्यां व्यवहियते। अस्मिंश्च ग्रन्थे कारिकारूपेण सद्वृत्तिरूपेण च द्वौ भागावुपलभ्येते। तत्र वृत्तिकार एव कारिका- का रोऽपि, उत तस्मादयमन्य इति बहो: कालादनिश्चित एव पण्डित- समाजे वतते। वस्तुतः संशयास्पद्मेवायं विषयः, भटिति निरतुम शक्यश्च। बलवत्तरप्रमाणानुपलम्भाद्बहव ऐक्यमेव मन्यन्ते। अह- जचैतद्विषये सन्दिहान: सन्देहमिमं दूरीकर्तुं विदितवेदितव्यान पसिडत- कुलतिलकान पूज्यपादान श्रीगुरुवरान् महामहोपाच्याय श्रीप्रमथनाथतर्कभूषण- महोदयान् अप्राक्षम्। तेऽपि सुविचार्य 'उभयोरपि भेदमेवाकलयामि' इत्यूचुः। युक्तमेवेदं मे प्रतिभाति। लोचने श्रीमन्तोऽभिनवगुप्तपादा: कारिकाकारं वृत्तिकारञ्च भेदेन व्यपदिशन्ति। प्रथमोदोते एकोनविंश- कारिकाव्याव्यानावलरे द्वितीयोद्योते कारिकाकारोऽवान्तरविभागं विशेषलक्षणञ्च विद्धद्नुवादमुखेन सूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानसारेण तु वृत्तिकृदश्रैवोद्योते मूलविभागमवोचत्' इति, तथा षडूविंशकारिकार्या लोचने 'इत्यत्र श्ोके वृत्तिकृत' इति, 'वृत्ति- कारेण. त्वन्वयपूर्चको व्यतिरेक इति शैलीमनुसर्तुमन्वयः पूर्वमुपात्तः' इति, एवं द्वितीये।दयोते प्रथमकारिकाव्या्यानावसरे-'तत्र प्रथमोधोते वृत्तिकारेण प्रकाशित : भवति मूलता द्विभेदत्वं कारिकाकारस्था- पि सम्मतम्' इति, पवमन्यत्र बहुषु स्थलेषु 'कारिकाकारसतु' वृच्िका रेए तु' इत्येवं व्यवहरन्त उभयोभेदमेवाभिप्रयन्ति लोचकारा इत्यनु- मीयते। यधुभयोर्ग्रन्थसन्दर्भयो: एक एव कर्ता अभविष्यत् तहि लोच- नकदेवं भेदेन न व्याहरिष्यत्। किश्च वृत्तिकारासतत्र तत्र कारिका- व्याख्यानावसरे स्वव्याख्याया विषयान् सङ्ग्रहेश पद्यैरनिदिशन्ति। तेषां पद्यानां सूलकारिकाणाञ्च भाषयापि भेदोडवगम्यते। इतोऽपि बलवतः प्रमाणस्यास्मिन्विषयेऽतुपलम्भादेता व देवात्रो परभ्यते । 1. अयमेव प्रन्थ: तृतीयोद्यातान्ते 'यत्वनिरदेश्यत्वं सर्वलक्षणविषयं बौद्धाना प्रसिद्धं तन्मतपरीक्षायां अ्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामःइत्यत्र 'अ्रन्थान्तर' शब्देनोतिकर्यते वृत्तिकारेण। 2. See Page 163. 3. See page 259.

८२

ध्वन्यालोकस्य व्यार्या: अभिमवगुप्ताश् ध्वभ्यालोकस्यास्य द्ेव्याख्ये-चन्द्रिका, लेचनश्चति। तत्राध्याइनु पलम्भदोषदूषिता। लोचनश्चास्माकं सौभाग्यवशादुपलभ्यते। अस्य च निर्मातारः श्रीमदाचार्यामिनवगुसपादा:। चन्द्रिकामवलकयेवेमे लोचनमररचन्निति प्रतीयते। तत्र तत्र लोचने 'इत्यलमसमतपूर्वचंशीयै- ससह विवादेन' इति निर्दिशन्तः 'पूर्ववंशीयै'रिति पदेन चन्द्रिकाकार मेवाभिप्रयन्तीत्यनुमीयते। पतेषां पाण्डित्यमधिकृत्य विवेचने नास्मा कमधिकार:। इमे च काइमीरानेव जन्मनालञ्चक्ररित्यवमस्यते। एतेषां पितरौ नरसिंहगुप्तविमलाख्यौ। तन्त्रालोकव्याख्यात्रा स्पष्टमिदमु विलख्यते-"मस्य हि ग्रन्थतः नरसिंहगुप्तविमलाख्यौ पितरौ इति गुरवः' इति। तन्त्रालाकस्य ३७ अध्याये स्वयमैवेम स्त्रपितुर्वयं निर्दिशन्ति-

वैतस्तरोधसि निवासममुष्य चक्रे राजा द्विजस्य परिकल्पितभूमिसम्पत्। तस्यान्वये महति कोऽपि वराहगुप्तनामा बभूव भगवान् स्वयमन्तकाले। गीर्वाणसिन्धुलहरीकलिताग्रमूर्धा यस्याकरोत्परमनुग्रहमाम्रहेण।। तस्यात्मज: चुखुलकेति जने प्रसिद्धश्चन्द्रावदातधिषणो नरसिंहगुप्तः। यं सरवशास्त्ररसमज्जनशुभ्रचित्तं माहेश्वरी परमलङ्करूते रम भक्तिः।इति। नरसिंह गुप्त: स्वीयं पुत्रमभिनवगुतं वाल्यावस्थायामेवाध्ययनाय कस्याञचन वलभौ प्रवेशयामास। तत्र पठन्नयं अतिसौच्यात् बुद्धे: मुखरत्वाच्च सर्वानप्यध्येत्नतिशयानः निखिलानामपि बालानां भय. प्रदश्चासीत्। तदा तन्रत्येन गुरुणाडयं 'बालवलभीभुजङ्ग:' इति नाम्ना व्यपदिष्ट इत्यपि काव्यप्रकाशीयबालबोधिनीटीकातोऽघगम्यते। तत्र च कज्चित्कालमधीत्यानन्तरं स्वपितुस्सकाशादेव व्योकरणमध्यगीष्ट। 'भट्टेन्दुराजच रणान्जकृताधिवास हद्यश्रुतोऽभिनव गुप्तपदाभिधे।Sहम्ति लोचनस्थपद्ेन भट्टन्दुराजसकाशात् साहित्यमघीतमिति स्पष्टं प्रतीयते। एवं ब्रह्मविद्यां (वेदान्तं) भूतिराजात्, भूतिराजतनयाञ्च शैवमतं, वामनाथता द्वैताद्वैततन्त्रम्, श्रीमदुत्पलाचार्यपुन्नात् लक्ष्मणगुप्तनायाञ्च 1. See T. A, Comm. 1, 14, २. 'पित्रा स शब्दगहने कृतसननिवेशः इति तन्त्रालोकटीकाकारः। ३. 'अथोच्यते ब्रह्मविद्या सदः प्रत्ययदायिनी। शिवः श्रीभूतिराजी यामस्मर्भ्यं प्रत्यपादयत्'। ४. 'श्रीनाथसन्ततिमहाम्बरधमेकान्तिः श्रीभूतिराजतनयः स्वपितृप्रसादः' ५. भामर्दसन्त तिमहार्णवकर्णधारः स हेशि कैर कवरात्मजवाम नाथः।

१४

त्रिकदर्शनम्, भटटताताच्च नाटथ-वेदतत्वार्थञवाध्यगीष्ट। भट्टतौत- सकाशाद्ध्ययनावसरे काचन जनश्रुतिरेवं वर्तते-भटटतौतेन बहवो विद्यार्थिनोऽध्यापिता:। तेषु अभिनवगुप्तपादस्य सब्रहचारी भवदेव. नामा कश्चन विद्यार्थी अवर्तत। सोऽप्यभिनवगुप्तपाद इवातिबुद्धिमाना- सीतू। यथा स्वबाल्यावस्थायामभिनवगुप्तः सर्वानपि विद्यार्थिनो भीष यन् 'बालवलभीभुजङ्ग' इत्यप नामाभजत, तथाऽयमपि भवदेवः तथा कुवन् तदेव नाम स्वयमप्यभजत ।अत एव भवदेव: स्वकृते तौताति- तमततिलके- 'मामध्यथनद्शायासुवाच बाचदर्शि स्वप्ने। बालवलभोभुजङ्गापरनामा त्वमसि भवदेव ॥ इत्यात्मनो बालवलभीसुजङ्गापरनामभावत्वं कथयति। अस्य च निर्णयोऽस्मत्सम्पादनकर्मीभूते तौतातितमततिलकस्य द्वितीये भागे करिष्यते। एवमिमे र्वीयं सर्वमपि जीवनं शास्त्राध्ययन एव व्ययीकृत्य सर्वं. तोमुखं पारिडत्यं सम्पाद् जगति लब्घप्रतिष्ठाः, सर्वमपि जगत् हिमे- न्दुकुन्दकुमुदप्रस्पधिसत्कीर्त्या घवलयन्तः संख्यातीतान ग्रन्थान् प्रारौ- षुः। एभिविरचिताश्च प्रम्था: यथोपलम्भं निर्दिश्यन्ते-बोधपञचद शिका, मालिनीविजयवार्तिकम्, त्रिंशिकावृत्ति:, तन्त्रालोका, तन्त्रसा रभ, ध्वन्यालोकलोचनम, अभिनवभारती, भगवद्गीतासङग्रह:, पर मार्थसार:, ईश्वरप्रत्यमिज्ञाविर्शिनो, ईश्वरप्रत्यमिज्ञावृत्तिविमर्शिनी, कर्मस्तोत्रम्, देहस्थदेवताचक्रस्तोत्रम् भैरवस्तोत्म्,परमार्थद्वाद शिका, परमार्थचक्रम्, अनुभवनिवेदनम्, तन्त्राख्या, घटकर्परकुलक विवृति:, कर्मकेलि:, शिवाद्रिस्त्यालोचनम्, पूर्वपञ्चिका, पदार्थप्रवेश- निर्णयटीका, प्रकीणकविवरयम्, प्रकरणविवरणम्, काव्यकौतुकविव- रणम्, कथामुखतिलकम्, लघ्वी प्रक्रिया, भेदवादविवरणम्, देवी- स्तात्रविवरणम्, तत्वप्रकाशिका, शिवशकत्यविनाभावस्तोत्रम्, वि स्वप्रतिबिम्बवादन, परमार्थसङग्रहः, अनुत्तरशतकम, प्रकरणस्तोत्रम्, बृहतीविमर्शिनी, नाटयालोचनम्, अनुच्तरतत्वरविमर्शिनीवृत्ति:, इत्येव- १. 'देवी त्रिशतिकेऽपि अस्य श्रीसोमानन्दपादेभ्यः प्रमृति त्रिकदर्शनवदेव गुरवः।

इति प्रमाणान्युपष्टम्भकानि।

१५

मन्यांश् ग्न्धान् न्यभानत्सुः । पते च अ्रन्था: स्पष्टममीषां कियान पा० ण्डित्यप्रकर्ष इत्यवद्ोतयन्त्येव। पतेषु लोचनमधिकृत्य नास्माभिरधिकं वक्तव्यम्। लोचनमामूल चूडं यस्सस्यगधिगच्छति स एवालङ्कारिकगोष्ठोषु प्रथमगणनामहति। आनन्द्वर्धनाचार्यैरुपदिष्टे प्रत्यग्े गम्भीरे सर्वाङ्गीषसुन्दरे च पथि सञ्च. रतां कवितल्लजानाम् आलङ्वारिकाशाञ्च लोचनमेकमेव सुमहतसाह्यमा- चरति। विना लोचनेन केवमालोकप्रकाशिते पथि सञ्चरत्नन्ध एव परिगण्यते यथा लोक:, तथाऽनेनापि लोचनेन विना ध्वनिमाग विहरन्तो महाकवयो भृशं कलश्येयुः। एताद्शं कलेशं दुरीकर्तुमेवाभिनवगुप्तपादै र्लोचनं व्यरचि। अत्र चातिसरलया वचेभङ्गया, सर्वातिशायिन्या चिषयोपपादनसरण्याSतिवेलं विषयाससूपपादिता:, खसिडतानि च वा- दिदन्तिनां विविधानि मतानि, स्थिरीकृतश्वानन्दवर्धनाचार्यप्रवर्तितो ध्वनिमार्गः । लोचनकारणां काल: एतेषां जन्मतिथि: क्रिस्तो: पश्चात् एकादशशतकमिति सर्वेऽपीति हासतत्वान्वेषिणो निरणैषुः। तत्रापि विशेषेण निर्णयः बृहतीविभर्शिन्या एतैविरचिताया अ्रन्ते निदिष्टेन पद्टेन भवति। तथाहि- इति नवतितमेऽस्मिन वत्सरेऽन्त्ये युगांशे तिथिशशिजलधिस्थे मागशीर्षावसाने।

व्यवृशुत परिपूर्णी प्रेरितः शम्भुपादैः॥ इति पद्यं तद्ग्रन्थस्यान्त उपलभ्यते। यथाऽत्र वाराणस्यां बार्हस्प. त्यमानेन वर्षगणना प्रचलति, तथा काश्मीरेषु क्वचन साप्तर्षमानेन वर्षग- रना। इदानीश्चात्र १६६७ तमो विजयनामा वैक्रमो घरसरा, तथा तत्र ५०१७ तमो वत्सर: परिगएयते। कल्यष्दप्रारम्भात् पञ्चविंशतिवर्षानन्तरं सात्तर्षमानेन वत्सरारम्भ:। अधुना ५०४२ तमः कल्यव्दः, तत्र २५ वर्षपु न्यूनीकृतेषु सत्सु ५०१७ तमा !वर्षस्साप्र्षमानेन सिध्यति। यथा हि सर्वैरप्यस्माभि: क्रैस्तवाव्दे १६४० तमे सत्यपि, चत्वारिशन्तमो वर्ष इति व्यवहियते, तथा काश्मीरदेशस्था अपि ४०६० तमं वर्ष नवतितमा वर्ष इति व्यवहरन्ति। तथा च साप्र्षमानेन नवतितमे (४०६०) वर्षे, तिथिशशिजलघौ ४११५ तमे कल्यब्दे, तदनुसारेण (१०१३ A. D.) शैहतवाब्दे मार्गशीर्षमासस्यावसाने वृहतीविमर्शिनी लोचनकारैनि, मित्रेत्यायाति।

१६

'षटूषष्ठिनामके वर्षे नवम्यामसितेऽहनि। मयाऽभिनव गुप्तेन मार्गशीर्षें स्तुतः शिवः॥ वंसुरसपौषे कृष्णदशम्यामभिनवगुप्तः स्तवमिमकरोत्। इति पद्यद्यमुपलभ्यते। एतेनापि तेषां कालनिर्रायस्सुकर: । विशे- षश्चामिनवगुप्ताचार्यविषये, श्रीमद्भिः K.C. पाण्डेयमहोदयेः सुपरि-

विवेचनादिकं सुविचार्य विरचितात् Abhinavagupta An Historical & Philosophical Study इति शीर्षकादनवपादूप्रन्थाद· वगम्तव्य:। लोचनस्याऽस्यातिप्रौढतया दुरवगाहत्वादध्येतृ भिरत्यन्तं क्लेशेऽनु भूयत इत्यवगत्य महता परिश्रमेण लोचनग्रथ्थग्रन्थिविभेदिन्यौ तन्मर्म- प्रकाशिके च बालप्रियादिव्याअननास्न्यौ टिप्परयौ व्यतेनु: श्रीमन्तरस- हृदयतिलका रामषारका, कवितार्किक चक्रवतिनः पं० महादेवशास्त्रि पादाश्च। उभे अपि टिप्पणी कियदुपकुर्वातेऽध्येतृव्गभ्य इति त एव जानीयुर्ग्रन्थस्यास्यान्ययनेन। मयापि तत्र तत्र विषयविवेचनमकारि। प्रन्थस्यान्ते च कारिकार्धानां, धवन्यालोकलोचनयोरुद्धृतानां पद्या- नाञ् यथोपलम्भं तत्तरस्थानप्रकाशिकाश्त सूचोंन्यवेशयम। एवं पूर्व- संस्करणान्यपेक्ष्य पाठतो विषयतश्च सुन्दरमेवेदं संस्करणं समपादि मया, तथापि मनुष्यमात्रसुलभा दोषा भवेयुरेव। अतस्सर्वानपि विद्वन्मपीन सविनयं साक्षलिबन्द्धश्चाभ्यथये यत् श्रीमन्तो मदीयानू दोषान विस्मृत्य मामनुगृहकन्तिवति। प्रणतिसमर्पणस् एतरसंशोधने तत्र तन्र समुत्पन्नान संशयलनदोहान् समुत्लार्य नितान्तमुपकृतवद्मयः मय्यहैतुकोमनुपमाञ्च, कृपादृष्टि निक्षिप्य काशो- रिन्दूविश्वविद्यांलये महामानसैः पण्डित श्रीमदनमोहनमालवीयम होदयः प्रांतष्ठापिते मां मीमांसाध्यापकस्थाने नियुक्तवन्दयः, तलस्पर्शिपायिड-

महामहोपाथ्यायपदालङ्कुतेम्यः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये संस्कृतवि- भागाध्यक्षेभ्यः पूज्य श्रीप्रमथनाथतर्कभूषणमहोदयेभ्यः, बाल्यादेवारभ्य 1. पदयमिदमेवमेव,सर्वास्ु मातृकासूपलभ्यते। ₹. Chowkhamba Sanskrit Studies Vol. I.

माँ स्वान्त एव निवेश्यात्मजादपि रवकीयात् शतगु्ण सहस्रगुएं वाधिक प्रेम मयि नित्तिप्याशनवसनादिप्रदानपुरस्सरं पूर्वमुत्तरञ्च तन्त्रं ये सम- ध्यापयन माचारञ्च शिष्टपरम्परापाप्तमशिक्षयन, येच समुपादिशन लोकयात्रापयोगिनीं व्यवहारप्धतिम, येषाञ्चान्ते वसन् विशेषतः पुस्त. कसंशोधनादिकायं समध्यगीषि, तेभ्यो जगति विश्रुतसत्कीर्तिभ्य: प्रातःस्मरणीयेभ्यः वेदविशारदपण्डित सार्वभौममीमांसाकेसर्याद्यनेका पाधिविभूषितेभ्यः पूज्यपादाचार्यचररोभ्य: पं० श्रीचिन्स्वामिशास्त्रिवर्येभ्य:, रवीयममूल्यमपि समयमविगरथ्य यैरिदं सदयं, सहार्दश्च साहित्यं न्यायशास्त्रञ्चाध्यापितोऽहं, येषाञ्चानुपमया कृपानिर्झरिण्या धवन्या- लोकस्यास्य संशोधनं संवृत्तम्, तेभ्यः श्रोगुरुचरेरोभ्यः साहित्यव्याक- रणन्यायशास्त्रेष्व कुिठतमतिशक्तिभ्योऽतिवेलप्रस रत्प्रतिभापरीवाहेभ्यः

देभ्यश्चान्यत्किमपि प्रत्युपकर्तुमनीशान: केवलमहं मदीयं हृदयाब्जकोशं तेषां चरणारविन्देषु सप्रश्रयं सश्रद्धञ्च समुपहरामि। करालेऽप्बस्मिन कलिकाले उपद्रवतशतैस्लवंतस्समाकीर्णंडपि जग- ति स्वकुलपरम्परागतां संस्कृतसाहित्य दार्शनिकग्रन्थ समुद्धरणश्रद्धां मात्रयाष्यनुत्सृज्ये ताद्गशानामत्युच्मानां ग्रन्थानां लोकोपकारधिषरायैव केवलं मुद्ररो प्रकाशने च बद्धपरिकरं, चौसम्बापुस्तकावल्यधियं श्रेष्ठि कुलभूषणं श्रीजयकृष्णदासहरिदासगुप्महोदयं सातुजं सपुत्रपौत्रञचै. ताद्ृशात्युन्तमकार्यकररो भूयो भूयः प्रोत्साहृयन्नापूरयंश्चाशी: पुञजै- विरभामि।

वाराणसी हनुमद्ट्टः इति विदूण्जनानुचरो आषाढकृष्ण ११ वै० सं. १९९७ विधेयः पहाभिरामशास्त्री

श्रीरस्तु विज्ञापना सलोचनोर्ऽयं ध्वन्यालोक: स्रमेषामपि साहित्यप्रन्थानामुपनिषद्भूत इति नावि दितं विदुषाम्। तन्न ध्वन्यालोककृती राजानक श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यस्य लोचनकर्तृणां महामाहेश्वराचार्ये श्रीमदभिनवगुप्तपादानाश्व जीवनचरित्रादिकं बहुमिर्निरूपितचर- मिति न वितन्यते। कोचनव्याख्यायाः बालप्रियाया रचयितन् अश्मत्तातपादानधि कृत्यात्र किञ्चिदुच्यते। रामाभिधाना: षारकजातीया इमे (इयं जातिः केरलमात्रप्रसिद्धा ) १८६७ तमे क्रिस्ताब्दे गोश्रीराष्ट्रान्तर्गतसरन्तमप्रामे ब्राह्मणोत्तमाज्जनिमलभन्त। बात्ये स्वगृहस्था एव अधिगतप्राथमिकसंस्कृतपाठाः एकादशे वयसति श्रोगोश्रीश्वराणामावासभूता प्रथिता पूर्णत्रयीपुरीमिमामाजगमुः। तत्र तत्काले गो श्रीराजकुमाराणां गीर्वाणभाषाध्यापकात् स्वमातुलादेः काव्य ज्योतिश्शास्त्रं, सिद्धान्तकौमुद्यादिक पूर्वतनश्रीगोश्रीमहाराजात दिनकरीपर्यन्तं न्यायशास्त्रव्वाध्यगीषत। ततः श्रीमहाराजास्थानपण्डितस्य श्रीमध्वा चार्यस्य सविधे इदानीन्तनश्रोमदुवराजेन सह गादाधर्या पञ्चकक्षण्यादिकमधीत- वन्तः। त्रयोविशे वयसि पुनः श्रीशेषाचार्यपाठशालार्यां महाराजेनाथ्यापकपदे नियु- कास्तत्र गो श्रीराजकुमारान् तद्राजकुमारी चाध्यापयामासु:। अस्मिन् काले पण्डितसार्वभौमेन गत श्रीराजर्षिणा पण्डितमणिपरीक्षिदपराख्य श्रीरामवर्मेराजकुमारादीनां गादावर्याद्युपरि प्रन्थाध्यापनाय शतकोटिकर्तृ श्रीरामशा- स्त्रिर्णां प्रशिष्यो नैयायिकाश्रेसरः श्रीशठकोपाचार्यरसमानीयात्र नियुक्तः। ततश्चेमे राजकुमारादिभिस्समं तत्सविधे च कश्चिद्वर्षान् पठनचिन्तनादिकं कुर्वन्तः कांक्षित दिन कर्यादिकं पाठ्यन्तश्च न्यायशास्त्रे समधिका व्युत्पतिमध्यगच्छन्। तदानीं श्रीप- रिक्षिद्राजकुमाराणां निरतिशयं सौहार्द सम्पादयद्विरेतैस्तैः सह शाकुन्तलादि साहित्य- प्रन्थानामर्थेचर्चा शाकुन्तळव्याख्यां च कुर्वेद्धि: स्वयश्न कुवलयाननदकाव्यप्रकाशाद लद्कारप्रन्थेषु कृतपरिश्रमः अलङ्कारशास्त्रेऽपि नितान्तं नैपुण्यं समासादि। कांक्षित् तद्ग्रन्थानध्यापयद्भिरमीभिः कुवलयानन्दादिप्रन्थानां शुद्धा पाठरीर्ति सम्पाद व्या ख्याकरणादिषु प्रयतमानैश्वाभावि। पुनः षट्त्रिशे बयम्ति एरणाकुलदेशस्थायामान्नलेय. महाकळाशालायाँ प्रधानसंस्कृताध्यापकपदं प्राप्ताः क्रमेण तत्रापि शिष्यसम्पदा यशसा चालड्कृता अवर्तेन्त। तह्मिननवसरे साहित्यशिरोमण्यादिकक्ष्यारयां पाट्यतया नियमितं ध्वन्यालोक काक्षित् पाठथितुसुपक्रममाणा एते बोम्बानगरसुद्रितमशुद्धिबहुलं तत् पुस्तकमवलोक्य ध्वन्याकोकं लोचनं च शुद्धीकर्तमुदुकवन्तः। महता प्रयासेन केरलेषु प्रन्थालयेभ्य इतालीपत्रलिखितान् पश्च्षांस्तदुग्रन्थान् लोचनस्य प्रथमोद्योतपर्यन्त कौमुदीनामकमा- दितः किश्विद्धागस्याज्ञननामर्क च व्यार्यान समपीपदन्। लब्धेषु सर्वेष्वपि अ्रन्थेषु प्रायः एकैव पाठरीतिरासीद।

२०

सकोचन्य ्वन्यलोकस्य पठनपाठनादिना प्रचुरः प्रचार: केरलेषु पुरवासीदित्य- नेनाभ्यूहितुं शक्यमेव। ततरशुद्धा पाठपद्तिसुपलभ्य लोचनस्य विद्याथ्युपयोगिनी काश्वन व्यारयां विश्चयितुं मतिमकुषत। कौमुवादिक यावतलब्धं तावत्ततः समीची- नमूरीकृश्य पुनः स्वयं चालोच्य दुबवगाहासु कासुचित् लोचनपडि्क्तषु श्रीपरीक्षिद्राज- कुमारादिभिस्सहार्थ पर्यालोच्य च विरचितयाऽनया बालप्रियया गहनं लोचनं बाळसुलभं व्यधु:। एतेषां पाण्डित्यमनुपश्यता पूर्वतनश्रीगोश्रीराजर्षिणा, सहदयतिलकामिर्धं बिरुद- मेभ्यो ददे। १९२२ तमे किस्ताब्दे मद्रपुरागतेन तदानीन्तनाजलेयचक्रवतितनूजेन युवरा जेन एड्वेडभिधानेना8्ठमेन एतेर्षा गैर्वाणीपण्डिताग्य्यत्वमाकलथ्य रत्नखचितं सुवर्णे- कङ्कणं सात्वाभिधानक्षौमतल्लजाभ्यां सह दत्वा सम्मानिताः । किश्वान्रत्य संस्कृत कलाशालाविद्वत्समित्या पण्डितराजारूयं बिरुदमेम्योजदीयत । यथाकाळम् (पञ्चपश्चाशद्वयःपूर्तौ) आजलेय कलाशालायामध्यापकपदाभित्व- त्ताश्चैते पूर्णत्रयोपुर्यामस्यामेव वासं स्थिरमकाषुः। यतो यद्गृहजातैः पुरुषैर्हि गो श्रीवंशजाताना संस्कृताक्षरपठनारम्भरूपविद्यारम्भादिक निर्वतयित्यमिति तदप्येतैरे व निर्बाह्यम्। किंचात्रैतेषामन्तेवासिनस्सुहृदश्च बहवो राजकुमारादयो विधयन्ते। तदा- प्रमृत्यपि शास्त्रप्रतिपत्यैव स्वसविधमागतानां न्यायालङ्काराध्यापनादिना कालमतिवा हयन्तोऽवर्तन्त। सप्तत्यधिकवयस्काः किश्चिदस्वस्थशरीरा अप्येते सम्प्रत्यप्यध्यापना- दिक "महो" कुर्षन्ति। शिरोमण्यादिपरीक्षकपदव्चैतेSलड्कृतवन्तोSलड्कुर्वन्ति चे त्यास्तामिदम्। एतैः विरचिता प्रन्थास्तवेते- शतालङ्कारोदाहरणभूतं रामवर्मेशतक्ाव्यं खण्डकाव्यम्, ट्रि शाकुन्तलब्यरया, माळविकान्निमित्रव्याख्या, एतत्रयं सुनितम्। विक्रमोर्वशीयव्यारूया, रत्नावळी टिप्पणी, कूवलयानन्दतच्चन्द्रिकयोर्ग्योखया, चित्रमीमांसाटिप्पणी, दिनकरीयटिप्पणी, व्युस्पत्तिवादटिप्पणो, इय लोचनव्याख्या च। श्रीभागवतसारसङ्गहरुपस्य केरल- प्रसिद्धस्य नारायणीयस्य च विस्तृता व्याखया विरच्यमाना वतते। अस्या अपि समाप्तिरचिरादेव भविष्यतीति।

Tripunittura Cochin State के. नारायण पिषारटि M.A. -23-2-40 संस्कृतमहापाठशालाध्यक्ष:

सलोचनध्वन्यालोकगतानां विषयाणां सूची

विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्टम् मङ्ळाचरणम् १ २९ काव्यास्मभूतध्वनिविषये मतभे- गुणवृत्तिशब्दार्थविवेचनम् ३१ दप्रदशनम् ९ शब्दस्य वाच्यातिरिक्तव्य इ्यार्थ- भाक्तवादप्रवृत्तौ भामहवामनादिम-

बोधकश्व नास्ति, वाच्यव्यतिरि- तोपन्यासपुरस्सरं हेतूपन्यासः ३२

क्तं व्यज्र्यं सदपि तद्धाक्म्, प्रधानविप्रतिपत्तिप्रकारेधु तृतीयप्र

असाधारणधर्मेप्रकारेण तननिरु कारोपन्यास: ३३

पयितुमशक्यत्वात्तदभाव एवेति मतन्रये उत्तरोत्तरं भव्यवुद्धित्व- निरूपणम् ३४ त्रयाणां प्रधानविप्रतिपत्तिप्रका राणां निरूपणम् 'तरस्वरूपं ब्रूमः' इत्यनेनानुबभ्ध- ९४ तत्र प्रथमविकत्पस्य त्रैविध्यप्रति- चतुष्टय प्रदर्शेनम्, 'सहृदयमनः प्रीतये' इति भागस्य व्याख्या च ३५ पादनम् एतेषु 'शब्दार्थमये काव्ये शब्दार्थ- १५ सहृदयशब्दार्थनिरुक्ति: ३८

गुणालङ्कारापेक्षया कस्यचिदन्य- रसचर्वेणाया एव मुख्यभूतात्मश्व-

स्य शोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वने- मित्युपपादनम् ३९

रभाव' इत्यभाववादिना यः प्रथमः साधु काव्यनिषेवणस्यानन्दस

कल्प: तश्निरूपणम् १६ म्पादकलवोपपादनम् ४०

'स्वरूपेणेव ध्वनेरभाव' इत्यभा 'सहृदयानामानन्दो मनसि लभता'

ववादिनां यो द्वितीयः कल्प: इति वृत्तिभ्रन्थस्थानन्दपदस्य

तस्य निरूपणम् विशेषार्थप्रतिपादनम् २१ ४१

द्वितीय कत्पस्याभिप्रायान्तरवर्णनं ध्वनि निरूपयितुं भूमिकारचनम् ४२

तत्खण्डनं च २४ सहृदयशल, ध्यस्यवार्थस्य काव्या-

'काव्यशोभाकारिषु शब्दार्थोलक्का त्मत्वव्यवस्थापनम् ४४ निरुक्तायार्थेस्य वाच्यः प्रतीयमा-

तृतीयकल्पनिरूपणम् १५ नश्चेति द्वैविध्यप्रतिपादनम् ४६

'वाच्यव्पतिरिकं व्यङ्गयं सदपि तत्र वाच्यस्यात्र प्रन्थे प्रतिपादनं

तद्धाक्म्' इति प्रधानविप्रतिप- नास्तीति कथनम् ४७

त्तिप्रकारेषु द्वितीयप्रकारनिरु- वाच्यार्यात्प्रतीय मानार्थस्यान्यस्वो- पणम् २८ पपादनम् ४८ ४ इघ०

२२

विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् प्रतीयमानस्यार्थस्य वस्त्वलक्कारर व्यन्गयस्य सत्यपि प्राधान्ये वा साद्यात्मत्वेन विभागकरणम् ५० च्यवाचकतद्भावस्य प्रथमोपादा. विधिरूपे वाच्ये प्रतिषेधरूपस्य ने सदष्टनतं बीजोपन्यासः ९९ व्यजथस्योदाहरणप्रदर्शनम् ५२ व्य प्थार्थस्य वाच्यार्थप्रतीतिपूर्व- 'भ्रम धार्मिकेशति गाथाव्याख्या- कत्वोपपादनम् नमू ५४ वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकतवेऽपि व्य. 'भ्रम धार्मिकेशति गाथार्याँ प्रती अथार्थस्य प्राधान्यव्याकोपाभा- यमानस्य निषेधरूपार्थस्य मीमा वप्रतिपादनम् १०१ सकमतेन लाक्षणिकत्वादिशङ्का ५५ ध्वनिकाव्यस्य लक्षणकथनम् १०३ पूर्वों काभिहितान्वयवादिमतख- भट्टनायकमतदूषणपुरससरं शब्दा- णडनम् ५६ थयोर्भयोरपि ध्वननव्यापारस. अन्विताभिधानवादिमतेन शङ्का द्वावोपपादनम् १०४ तत्खण्डनञ्न चारुत्वप्रतीते: काव्यात्मश्वाश्नीक. 'भ्रम धार्मिक' इत्यत्र भट्टनायक्म. रणम् १०५ तप्रदर्शन तत्खण्डनञ्व ६८ प्रतिषेधरूपे वाच्ये विधिरूपव्य. जयस्योदाहरणम् तद्व्याखया च ५१ नेरन्तर्भावश क्वानिरावरणाय 'उ विधिरूपे वाच्येऽनुभयरूपस्य व्य. पसर्जनीकृतस्वार्थौ' इति कारि० अथस्योदाहरणं, तद्व्याख्या च ७३ काभागव्याख्यानम् प्रतिषेधरूपे वाच्येऽनुभयरूपस्यो• समासोत्तौ व्यप्यानुगतवाच्यक्य- दाहरणं तद्व्यार्या च ७४ व प्रधान्यप्रतिपादनम् १०९ विषयभेदादपि व्यज्नयस्य वाच्या आक्षेपे पूर्वोक्तप्राधान्यप्रतिपाद- द्रेदप्रतिपादनं, तदुदाहरणञ्च नम् १११ रसभावत दाभा सतत्प्रशमादीनाम- अनुक्तनिमित्तायां विशेषोक्तौ त- भिधेय सामर्थ्योक्षिप्तत्वप्रतिपादनम् ७८ त्प्रतिपादनम् ११७ रसस्येव काव्यात्मत्वमितिहासव पर्यायोक्ते प्रतीयमानस्य व्यप्तय- स्य थ्वनावन्तर्भावः, ध्व्रनेसत· लात्प्रसाधनम् ८४ प्रतीयमानस्य रसस्य काव्यात्मतवं न्रान्तर्भावो नास्तीति निरपणम् ११८ सहृदयानुभवसिद्धमिति निरूपणम् ९१ अपह्वतिदीपकयोस्तत्प्रतिपादनम् ११९ काव्यार्थतत्वज्ञानामेव प्रतीयमाना- एवं सङ्कराधलद्वारेषु व्यक्नयस्य थैप्रतीतिर्नान्येषामिति निरुूपणम् ९३ प्राधान्येनाविवक्षितत्वनिरूपणम् १२३ पूर्वोक्ताना विषयाणां संक्षेपेण प्र. ९७ तिपादनम् १३० .

२३

विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् प्रकारन्त रेणालङ्कारणा ध्वेनेश ता अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यो दात्म्य निराकरणम् १३१ दाहरणतत्समन्वयौ १६७ 'सूरिमि: कथित' इति कारिकाभा- गव्यारया १३२ दाहरणतत्समन्वयौ १७२ नादशब्दवाच्यानां स्फोटाभिव्य- अकानां वर्णोनां ध्वनिशब्दवाच्य- विवक्षितवाच्यध्वनेर्विभाग: १७४

र्वमिति वैयाकरणमतोत्थापनम् १३१ रसभावतदाभासततप्र शमादीना

१३५ मुदाहरणानि १७५ पूर्वो कमतदूषणम् अविवक्षितवाच्य: विवक्षितान्यप. रसवदाद्यलङ्वारेषु रसध्वनेरनन्त.

रवाच्यश्चेति ध्वनेरभेंदद्वय क्थनम् १३६ भावकथनम् १८०

पूर्वो क्तयोर्विभागयोरुदाहरणम् १३७ रसविषये भट्टनायकमतोपपादनम् १८२ भाक्तपक्षवादिमतदूषणोपक्रमः १४० पूर्वों कमत खण्डनम् १८४ मक्तेर्थ्वनेश्र वैलक्षण्य प्रतिपादनम १४१ रसवदादयलङ्कारख्रूपकथनम् १९१ भक्तेथ्वनिलक्ष णत्वखण्डनम् १४२ रसवदल क्वार विभा गोदाहरणे १९३ उपचरितशब्दप्रयोगस्थले ध्वन्य- खवने: उपमाधलक्काराणीं, रसव- भावप्रतिपादनम् १४६ दकङ्कारस्य च विभक्तविषय- लक्षणाव्यापारस्य ध्वननव्यापार· तवोपसंहार: १९८ स्य च मिन्नविषय कत्वप्रतिपा दनमू १४८ अलक्कार्यध्वन्यपेक्षया गुणालक्का-

भक्तेर्थ्वेलक्षण कत्वेऽव्याप्ति प्रदर्शनमू१५१ राणां पार्थक्योपपादनम् २०४

गौणलाक्षणिकयोभेद प्रतिपादनम् १५२ लक्षणास्वरूपविभागविचार: १५: नामुस्तरोत्तरं श्रौष्टय प्रतिपादनम्, रस्ष्यादिप्रती ते इशाब्दर्वमनज्गीकुर्च- तेषां माधुर्याश्रितत्वप्रतिपादनख २०७ तो मीमासकस्य मतम्, तद्द- रोद्रवीरान्ुतेषु षणश्च १५५ २०८ रसप्रतीतेर लौकिकत्वोपपादनम्। स्थितिः, तदुदाहरणञ्च १५८ जवनेः भक्तयुप लक्षितत्वस्वी कारे प्रसादगुणस्य सवेरससाधारण्य-

डलद्काराणां लक्षणकरणवैव्यथ्य प्रतिपादनम् २१२

त्रतिपादनम् १६१ श्रुतिदुष्टादीनामनित्य दोषार्णां ्व

तृतीयाभाववादिनो मतदूषणम् १६२ न्यात्मनि ऋमारे हेयत्वप्रदिपा

द्वितीयोद्द्योतः दनम् २१४

अविवक्षितवाच्य प्रभेदप्रतिपादनो विक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेर- पक्कम: १६५ / ज्ञानामानन्त्य प्रतिपादनम् ११५

२४

विपयाः पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् शशारस्य स्वगतभेदविभाग:, दीपकाय्यलक्कारेऽन्तरस्य गम्यमा. सुरतविरहणजल क्री डापा न कादी नत्वेऽपि ध्वनिव्यपदेशाभाव. निरूपणम् २५९ प्रतिपादनम् २१.६ पूर्वोक्कत विषयापवादनिरूपणम् २६० अभिकाषेष्योदीनां विप्रलम्भश- जारान्तर्गतत्वकथनम् २१७ अलङ्कारण्वनेः प्रयोजनवत्त्वप्रति मम्ञाराजेषु अनुप्रासस्य व्यञ्ञक. पादनभ् २७८

त्वाभावोपपादनम् २१८ विशेषतो विप्रलम्भशङ्गारे यम धवनिव्यपदेशः, अलङ्कारान्तर- कादीना प्रतिषेध: २१९ व्यप्गयभावे तु ध्वन्यपत्वमिति रसाक्षिप्ततयोपत्तस्य बन्धस्य ध्व. भेदोपपादनम् २७९ न्यळक्कारत्वोपपादनम्, तदु- विवक्षितवाच्याभासविवेकोपक्रमः, दाहरणन्च पूर्वोक्तध्व निसङ्ककीकरणच्च २८१ पूर्वोक्तविषयाणां सङ्गहेण प्रति- २२ अविवक्षितवाच्याभासविवेक: २८५ पाद्नम् रूपकादीनामळङ्काराणा शक्गार- ध्वन्युपसंह्ार: २८६

व्यजकत्वोपपादनम्, तन्निवे- तृतीयोदुद्योत: शप्रकारश्ष २२३ विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेद्वितीय अविवक्षितवाच्यस्य सोदाहरणं २८९ भेदविभाग: पदप्रकाशत्वादिनिरूपणम् २३४ श कदश कितिमूळ कानुरणनध्वने: श्रे. पूर्वों कस्य वाक्यप्रकाशकत्वोदाह-

षस्य च विभिन्नविषयकत्व- रणानिरूपणम् २९३

प्रतिपादनम् , तदुदाहरणश्व २३५ अर्थशक्सुदवध्व नेस्सोदाहरणं अयस्य शब्दशक्त्युद्धवे पदप्र निरुपणम् २४७ काश कत्व निरूपणम् २९६ अस्मिन्नेव थ्वनौ तृतीय प्रकार- पूर्वोक्तस्य वाक्यप्रकाशकत्वनिक्र- निरूपणम् २५१ पणभ् २९७ पूर्वोक्तस्य कवि प्रौढोकिनिष्पन्र स्य विभाग: २५४ शरीरस्यार्थश्यक्त्युद्धवे पदवाक्य- प्रकाश कत्वनि० २९८ शरीरस्योदाहरणम् २५५ पूर्वोक्तस्य स्वतस्सम्भविशरीरार्थ- शक्त्युद्धवे पदप्रकाशकत्वनि० २९९ २५ तस्यैव वाक्यप्रकाशत्वरूपणम् ३०० अर्थश्षकरयुद्ध वेSलझ्वारथ्वनिनिर काव्यविशेषस्य ध्वनेः पदप्रकाश पणमू २५७ स्वानुपपत्तिश क्कापरिद्वारौ ३०१

२५

विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्टम् पूर्वो कानां विषयाणां सड्भ्रहेण विरोधिनां पदार्थानां सोदाहरणं प्रतिपादनम् ३०२ प्रतिपादनम् ३६१ वणोना रसद्योतकत्वोपपादनम् ३०३ पूर्वोक्तविषयाणां सड्प्रहेण प्रति पूर्वोक्तविषये उदाहरणप्रदर्शनम् ३०४ पादनम् ३६४ सड्घटनास्वरूपोपपादनम् ३०९ पूर्वोक्तविषयस्य सोदाहरणं प्रति

माघुर्यादिगुणानाश्रित्य संघटनाया प्रसवकथनम् ३६५

रसाभिव्यअ्ञकतवोपपादन म् रसादीना विरोधिरस्ादिभिस्समा-

गुणानां संघटनायाथ भेदोपपादनमू३११ वेशसमावेशयो: क्रमप्रदर्शनम् ३: रसाभिव्यञ्ञकानां गुणनामाश्रय- साधारण्येन परस्परं विरुद्धयो रस- चर्चा ३१३ योरपि समावेशप्रकारकथनम् ३८८ संघटनानियमे हेतुकथनम् ३१८ पूर्वोकत एव विषयेऽ्साधारण्येन संघटनामान्ये प्रसादस्यावश्यक. समावेश प्रकारकथनम् त्वप्रतिपादनम् ३२१ एकप्रबन्धस्थयो रसान्तरव्यवहि- संघटनाया औचित्यं नियामक्रान्त तयो रसयोः परस्परं निर्विरो- रमिति प्रतिपादनम् ३२३ धित्व प्रतिपादनम् ३९५ फरमारर से सवेथा विरोधिरससमा- ककुलकादोनां सरूपविवेक: ३२४ गध्यकाव्येष्वपि संघटनाया औचि- वेशप्रतिषेध: ३९६

स्यमेव नियामकमिति निरूपणम् ३२६ शरभ्गारविरोधिनि रसे श्प्गाराङ्मस-

अलक्ष्य क्रमध्वनेरितिकतव्यता प्र. मावेशोन दोषायेति प्रतिपा-

तिपादनम् ३२९ प्रबन्धस्य रसाभिव्यअ्ञकत्वे हेत्व- निरुकतप्रकारेण रससमाव्रेशे कवे: दनम् ३९९

न्तरकथनम् ३३५ क्वापि प्रमादित्वाभावप्रतिपाद- सुखप्रतिमुख नभोदिसन्धीनां तद- नम् ४०० ज्ञानाञ्च काव्येष्वावश्यकत्वप्रति- र सादि नात्पर्येण संनिवेशितानां वृ. पादनम् ३३६ त्ीनां नाटथकाव्ययो: शोभाव- सन्धीनां तदम्ानाञ्च स्वरूपविवेक:३३८ हत्वप्रति पादनम् ४०१ प्रबन्धस्य रसव्यअकस्त्रे उद्दीपन- वाच्यव्यतिरिकस्य व्यअ्थस्यापि प्रशमनयोस्सोदाहरणं हेतुत्वप्रति- पादनम् सुप्तिडव चन कार कसमासादी ना म पि ३४१ भानमेकयेव वृत्या भवतु, किं

सोदाहरणं व्यष्जकत्वप्रतिपाद तत्समाधानव्व नमू वाक्यस्य व्यज्ञकश्वमनज्ञोकुवेतो रसादीन् बन्धुमिच्छतः कवे: वि ३४७ मीमासकस्माक्षेपस्तत्समाहितिय ४१३ रोधिपरोहारे दृष्टिशवश्यकीति प्र- व्यक्जकत्वगौणत्वयोः स्वरूपतो वि- तिपादनम् ३६० षयतथ् भेदोपपादनम् ४२३

विषया: पृष्ठम् विषयाः व्यप्थव्य अ्ञकयोर्योभातथ्येन स्व. चतुर्थोद्दयोत :-

रूपविवेक: १४३ सगुणोभूतव्यप्रथस्य वनेनिरू- त्रिविधस्य गुणीभूतव्यप्ञयस्प स्व. पणप्रयोजनकथनम् ५२२ रूपनिरूपणभ् ४५८ गुणीभूतव्यञ्जयस्य बहुतरलक्ष्य स्यापि निरूपणे कवे: फळप्रा- व्यापकत्वप्रतिपदनभ् ४६३ प्रिरिति सोदाहरर्णं निरूपणम् ५२३ गुणीभूतव्य ज्येनाळक्कारस्यापि र- रसभावतदाभाप तत्प्रश मनलक्ष-

न्यत्व प्रप्िरित्युपपादनम् ४६४ णस्य ध्वनिमार्गस्य रसाश्रया-

काका अर्थान्तरप्रतीतिस्थले गुणी द्वहुप्रकारतवोपपादनम् ५२६

भूतव्यप्रथत्वोपपादनम् ४७७ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य शब्द

गुणीभूतव्यप्जथस्य सक्कीणविषय शक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यप्रथप्र -

तवोपपादनम् ४८० कारसमाश्रयेण नवत्व प्रतिपाद

गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि काव्यप्रका- नम्, तदुदाहरणव् ५२८

रत्वोपपादनम् ४८३ चित्रकाव्योपपादनोपक्रम:, शब्दा- स्य सोदाहर णें छायातिशयाधा-

र्थभेदेन तस्य द्वैविभ्योपपादनश्च ४९४ यकत्व प्रतिपाद नम् ५२९

चित्रशव्वार्थ निरूपणम् ४९५ महाभारते शान्तरसस्य मुखयत्वो- पपादनम् ५३० चित्रकाव्यविरचने कवेस्स्वातन्त्रय. कवेः प्रतिभागुणवत्वे सति काव्या- प्रतिपादनम् ४९८ पूर्वो कविषयाणां सड्प्रहेण प्रतिपा- थस्य विरामाभावप्रतिपादनम् ५३७ शुद्धस्य वाच्यस्यापि देशकाला- दनम् ५०० सह्रसंसृष्टिभ्यां थ्वनेरनन्तप्रकारत्वो- ववस्थाविशेषभेदेन सोदाहरण- पपादनम् ५०१ मानन्त्य प्रतिपादनम् विविधाभि: कविमतिभिरुपभुकताया ५३८ ध्वनिप्रभेदसङ्कीर्णेस्य सोदाहरणं निरूपणम् ५०२ अपि काव्यस्थिते: सोदाहरण गुणीभूतव्य पथसङ्कीणेत्वनिरुपणम् ५०४ क्षयाभावप्रतिपादनम् ५४५ अळङ्कारेषु तभनिरूपणम् ५०७ कविवाचां मिथः संवादे सत्यपि तासां सोदाहरणं सम्रभेदव्व संसृष्टाल विभिन्नविषयकत्वप्रतिपादनम् संवादविभागप्रतिपादनम् ५४६

५१३ ५४७

संसष्ठालद्कार संसृष्टत्वोदाहरणम्. ५१५ वस्तवन्तरसदशानामपि काव्यव-

ध्वनिप्रभेदानाम संख्येयत्व प्रतिपा- स्तूनां प्रतिपादने काव्यस्य नव-

दनम ५१६ खोपपादनम् पूर्वोक्तवस्तु प्रतिपदने ५४८ कवेदोषा

अर्थसम्बद्धानां कौशिक्यादीना भावप्रतिपादनम् ५४९

वुत्तीनां काम्यजोवितल्वनि० सुकविवाण्या माहात्म्य प्रतिपादनम् ५५ ५९७ उपर्सदार: ५५२

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्य प्रणीतो- ध्वन्यालोकः।

श्रोसहृदय तिलकरामषार ककृतया बालप्रियाख्यटीकय।द्धासितया गोस्वामिश्रीदामोदर- शास्त्रिनिमितया विषमस्थलदर्शिन्या दिव्याअ्नाख्यटिप्पन्याSक्तया च श्रमिदाचार्याभिनवगुप्तविरचितया लोचनाख्यया व्याख्ययाऽनुगतः । प्रथम उद्द्योत: ।

श्रीमदाचार्य्याभिनवगुप्तकृतं लोचनम श्रीभारत्ये नमः अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद्रावप्रख्यं निजरसभरात्सारयति च। क्रमात्प्रख्योपाख्याप्रसरसुभगं भासयति त- तसरस्वत्यास्तत्वं कविसहृदयाख्यं विजयते।। श्रीसहृद्यतिलकरामपारककृतबालप्रिया श्रीगुरवे नमः श्रीगुरून्पूर्णवेदेशं सव्गमेशन् माधवम्। शिवं शिवान् नम्राणां कामधेनुम्मुहुर्नुमः॥ काव्यालोको लोचनश्च द्वे ग्राह्यग्राहके सताम् । तद्गन्थकारावाचार्यी रसिकाग्रेसरी स्तुमः। लोचनस्यादिमोद्दयोतमान्रस्यात्र पुरा कृता। विवृतिर्लभ्यते तत्तां दृष्टा ग्रन्थान्तराणि च।। पाठान्केरलविख्यातानालम्व्य च यथामति। कुर्मो बालप्रियां प्रायः प्रौढलोचनटिप्पनीम्।। अथ तत्रभवन्तः श्रीमदाचार्योभिनवगुप्तपादाः काव्यालोकव्याख्यानशिकीर्षवस्तस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तये विहितं समुचितेष्टदेवतानमस्कारात्मकम्मडलं शिष्यशिक्षाये ग्रन्थतो- निबध्न्त्यपूर्वमित्यादि। यत्=कमलमनम्भसि कमलेत्यादिकाव्यात्मकं सरस्वतीतत्त्वम्, कारणकलां वि-

२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम्

यत्कंचिदप्यजुरणन्स्फुटयामिं काव्या- लोकं स्वलोचंननियोजनया जनस्य । बालप्रिया ना-तत्तत्कार्य प्रति प्रसिद्धं यद्यदुपादानादिकारणन्तस्य कला लेश: तां विना=अन्तरेणैव

धिकरणककमलादिक पदार्थम् प्रथयति=सष्टा विस्तारयति, किंश यद् ग्रावप्ररयं=पाषाणतु- ल्यं निसर्गतो नीरसं जगत्=सर्व वस्तु निजः सवीयः काव्यसम्बन्धी यो रसः शज्ारादि: तस्य भरादतिशयात् सारयति=सारं करोति विभावादित्वयोजनेन रसव्यअनकं करोनीनि यावद्, वाक्याभ्यामाभ्यां काव्यात्मकसरस्वतीतत्त्वस्य विश्वकर्तुः प्रजापनेरुत्कर्षरूपव्यति- रेको व्यज्जितः ; तमेव स्थिरीकर्तुमाह-क्रमादित्यादि। यज्गदिति चानुपज्यते, प्ररुया कवे: प्रतिभा; उपाख्या वचनं प्रथमं प्रख्या पश्चादुपाख्येति तयोर्यः क्रमात्प्रसरः तेन सुभ- गं हृद्यं सद्, भासयति=निसर्गेणारमणीयमपि सर्व वस्तु रसव्यअ्नकत्वसम्पा ्दनेन रम णीयं सत्प्रकाशयतीत्यर्थः, चकारस्यात्र सम्बन्धः, अत्र ग्रख्योपाख्याप्रसरस्यापूर्ववस्तु- निर्माणे सरसत्वकरणे च हेतुत्वमार्थिकं बोध्यम्, अत्रादेन वाक्येनापर्ववस्तुनो निर्माणं- द्वितीयेन पूर्व सतो वस्तुनस्सरसत्वकरणं तृतीयेन द्वयोरपि हृद्यतया प्रकाशनसोक्तमित्व- पि व्याचक्षते, तत्=तथाविधमपूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिधर्मविशिष्टम्, नद्वर्मसम्पत्यर्थ- माह-कवीति। कविसहृदयावित्याख्या यस्य तत्, कविसहृदयशव्दावत्र निर्माणरूप- कविव्यापारविचारात्मकसहृदयव्यापारविषयकाव्यपरी, यद्ा कविसहदयराख्यायन- उच्यते इति तदाख्यम्, अथ वा कविसहृदययोराख्या=आभीक्षण्येन ख्यानं म्फुरणं यस्य तत् काव्यात्मकमित्यर्थः, तत्त्वमारोपितं बोध्यम्, सरस्वत्याः=शब्दप्रपवाभिमानिन्या- देवतायाः, तत्त्वं=पारमार्थिकं रूपम्, विजयते=सर्वस्मादुपरि वर्तने, अनेन नन्नम- स्कारो ग्रन्थकर्तुर्गम्यते; अथ च सरस्वत्यास्तत्त्वं ध्वनिकाव्यम्,, विजयनेः अपर्वमित्या- दर्थ: पूर्ववद्वोध्य इति प्रतिपाद्यार्थोऽप्यासून्नित इति दिक। अथौद्धत्यं परिहरन्नात्मनो व्याख्याननैपुणी दर्शयन कोर्त्त्यनुवनये नामनिर्देश हुर्व- श्व प्रतिजानीते-भट्टेत्यादि। भट्टेन्दुराजस्य=तन्नामकम्य गुरोः चरणाब्जयो := पत्मतुत्ययो: पादयोः तत्सन्निधाविति यावद् योऽधिवासस्तेन चरणाव्जशुशरृपयेति यावद् : हद्या- नि=स्वहृदयस्थानि; अथ च श्रोतृजनहृदयप्रियाणि श्रुतानि शास्त्राणि यस्य सः, यथा पद्मेन सुरभीकरणे वस्तुनो हृद्यत्वं तथेत्युपमात्र ध्वन्यते, यत्किश्चित्=स्वन्पम्, अि- रेवार्थे, यद्वाऽनुरणन्नपीति योजना, अपिशब्दः स्वत्पाभिधानेन सह स्फुटांकरण- स्यापाततो विरोधं द्योतय्रति,

प्रथमोद्द्योत: ३

लोचनम्

Cw बालप्रिया अनुरणन्=ब्रुवन् घण्टाSSदिनादस्थानीयस्य मूलकृद्वचनस्यानुरणनस्थानीयं व्याख्यान- रूपं स्ववचनमित्यनेन प्रकाश्यते, स्व्रेति। लोच्यते दृश्यतेऽनेनेति लोचनं स्वस्य लोचनं- मनः तस्य नितरां योजनया मनःप्रणिधानेनेत्यर्थः, काव्यालोकं जनस्य स्फुटयामिं= विशदीकरोमि, यद्ा स्वस्य लोचनं ज्ञानं तस्य नियोजनया व्याख्यानरूपानुरणनद्वारा समर्पणेन स्फुटयामि=प्रकाशयामि, यथा नेत्रयोजनेन तथेत्युपमाध्वनिरत्रापि बोध्यः। वृत्तिकारकृतस्य स्वेच्छेत्यादिपयस्य तात्पर्यार्थमवतारिकया दर्शयति-स्वयमित्यादि। स्वयमिति वृत्तिकारस्य निर्देशः, अव्युच्छिन्नः=मध्ये विच्छेदेन रहितः परमेश्वरस्य=त- त्तल्लीलाविग्रहमवलम्बमानस्य परमात्मनः; नमस्कारः तम्य सम्पत्ति := प्रकर्षः तया चरि- तः=लब्धः अर्थ := विघ्ननिवृत्त्यादिरूपसाक्षात्प्रयोजनं यस्य सः, तथाभूतस्य मङ्गलाचरण- आपाततो विरोधमपिशब्दो द्योतयति, व्याख्यातृश्रोतणामिति फलसम्पत्तय इत्यादि- ना सम्बन्धः, अविन्नेन=विप्नध्वंसेन, अभीष्रेति। व्याख्यातृणां व्याख्यानं श्रोतणां श्र- दिव्याञ्नाख्या टिप्पनी श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । गौरकृप्णगुरुन्नत्वा ववन्यालोकस्य लोचनम्। अनज्मि दिव्याअ्नतो दुर्दशर्थमव्रेक्षितुम्॥ अथ व्वनिप्रस्थापकाचार्यश्रीमदानन्दवर्धनविरचितं व्वन्यालोकनिबन्धनं व्या- रूयातवतो भरतदर्शनसूत्रभाष्यकारप्रवानस्याचार्य्यश्रीमदभिनवगुप्तस्य लोचना्यें व्या- ख्याने विषमस्थलानि मुख्यत्वेन विशद्यितुकामस्य दिव्याजननामिकेयं टिप्पनी; प्रास्ति- की त्वपरत्रापीति न प्रतिशुतिविरोध उद्धावनीयः। यत्वत्रोत्तरपदाव्यवहित पूर्व त्व विशिष्विद्याय।न्यन्यतसम्बन्धवाचकर्दन्तपदेय कानडविधायकानडृतो द्वन्द्व इति शास्रेण विद्याद्वारकैकयज्ञार्विज्यसम्बन्धेन विद्यासम्ब- न्धिवाचकहोतापोतृवदिहापि विद्याद्वारकैकप्रतिपाद्यविषय कज्ञानानुकूलव्यापारवत्वसम्ब- cw कश्चिदाक्षिपति तन्मन्दम्- "ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेम्यः" पूर्णतत्सूत्रानुृत्तित ऋत्पदातुतृत्यैव निवाहे प्रकृत-

न्तत्वस्यापेक्षां दर्शयद् विद्यायोन्यन्यतरवाचित्वमपि तदवच्छेदककुक्षी समाविवेशयि- षतीति व्याख्यातृशब्दस्य कथं चित्तदन्यतरवाचित्वेपि श्रीतृशब्दे तद्वाचित्वनियमा-

प्रवृत्ते: साध्वेव व्याख्यातृश्रोतृणामिति।

सटीक लोचनोपेतव्वन्यालोके 50

श्रीनहरये नमः स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्ता वो मधुरिपो: प्रपशार्तिच्छिदो नखाः ॥

लोचनम् भीष्टव्याख्याश्रवणलक्षणफलसम्पत्तये समुचिताशी:प्रकटनद्वारेण परमेश्वरसांमुरुयं करो वृत्तिकार :- स्वेच्छेति। मधुरिपोर्नेखाः वो युष्मान्व्याख्यातृश्रोतृंस्त्रायन्ताम्, नेषामेव सम्बोधनयोग्य त्वात्; सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थः, त्राणं चाभीष्टलाभं प्रति साहायकाचरणं, नक्् तत्प्रतिदन्द्विविघ्नापसारणादिना भवतीति, इयदत्र त्राणं विवक्षितम्, नित्योद्योगिनश्च भ बालप्रिया वणन्ाभीष्टं फलं तस्य सम्पत्तये=निष्पत्तये, तदुभयसम्पत्ती तदुभयहेतुकप्रन्थप्रातश्रा रूपं फलं ग्रन्थकारस्य च सिद्धयतीति भावः, समुचिंतं=प्रन्थारम्भे योग्यं वदाशिष: प्रकटनं=वचनन्तद्द्वारेण, परमेश्वरस्य साम्मुख्यं=व्याख्यातृश्रोतृन् प्रत्याभिमुरुयं त्राणे- च्छारूपम्, करोति=सम्पादयति, तत्राणस्य परमेश्वरसाम्मुख्यायत्ततवात्राणातभूतं न- त्साम्मुख्यमाशीर्वादेन सम्पादयतीत्यर्थः, यद्वा समुचिताया आशिष: पकटनं=ग्रन्थ तो निबन्धनं तद्द्वारेण, परमेश्वरे विषये साम्मुख्यं=व्याख्यातृश्षोतृणामाभिमुख्यमनुग- न्धानात्मकम् करोति=उत्पादयति, वृत्तिकार इत्यनेन स्वेच्छेश्यादिकं न कारिकारप सूत्राद्यपद्यमिति दशितम्, व इत्यस्य व्याख्यातृश्रोतनिति व्यार्याने हेतुमाह-तेषामिति। कुतोऽन्र सम्बोधनप्रसङ्ग इत्यत आह-सम्बोधनेति। सम्बोधनं सारः=प्राणो युष्मदर्थत्व प्रयोजकोंऽशो यस्य सः, न ह्यसम्बोध्यो युष्मदा व्यपदिश्यते, त्रायन्तामित्यनेनत्र विवि तं व्याचष्टे-त्राणञ्चेति। अभीष्टेति=व्याख्यानश्रवणरूपेत्यर्थः, सहायस्य कर्म साहाय- कं तत्प्रतिद्वन्द्वीति; अभीष्टलाभप्रतिबन्धकेत्यर्थः, अपसरणं=निवतनम्, आदिपद- नार्थतत्वमनीषासमुन्मेषादेः परिग्रहः, इयदिति। उत्तरूपमित्यर्थः, अथ बनि का- टिप्पनो वृत्तिकार इति। स्वकृतानामेव मूलरूपाणां कारिकाणां व्याख्याऽजतमकयते: कनें त्यर्थ:, अत एव विशिष्टस्यैवारिप्सितत्वेन मूले मङलाकरणेऽपि नाचारविरोध: । के चित्तु मूलेऽपि "काव्य स्यात्मे' तिप्रथमकारिकायामाद्यपदस्य काव्येत्यस्यान्यप- रत्वेऽपि परार्थोपनीतोदकुम्भदर्शनवत् श्रवणमान्नेणापि; "काव्यालापाश्च ये के चिद् गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्त्तिधरस्यैते विप्णोरंशा महात्मन"- इत्यादिप्रमाणतो भगवत्स्फोरकत्वेन वस्तुनिदशरूपमहलं जातमेवेत्यपि वदन्ति, सम्बोधनसारो हीति। सजन्यबोधाश्रयत्वेन वकभिप्रायविषयत्वावच्छिन्नम्य 1

प्रथमोद्द्योत:

लोचनम् गवतोऽसम्मोहाध्यवसायये।गित्वेनोतसाहप्रतंतिवाररसो न्यते, नखानां ग्रहरणत्वेन प्रह- रणेन च रक्षणे कर्नव्ये नखत्रानामव्यतिरिक्त्वेन करणत्वात्सातिशयशक्तिता कर्तृत्वेन सृ- चिता, ध्वनितश्र परमेश्वरस्य व्यतिरिक्तकरणापेक्षाविरहः, मधुरिपोरिल्नेन तस्य सदैव जगत्रासापसारणोद्यस उत्तः, कीहशस्य मधुरिपोः : स्वेच्छया केसरिणः, न तु कर्मपारत- बालप्रिया व्यात्मानं प्रतिपादिष्यता ग्रन्थकृता कनस्यास्य प्रथमपद्यस्य काव्यरूपत्वादास्मिननप व्व- निर्योजनीय इति सन्वानो रसादिभेदेन त्रिविधेपुवनिपु प्रधानभूतं रसध्वनिमादाँ यो- जयति-नित्येत्यादि। चशब्दः समुचये धवन्यने चेन सम्बन्धः; न वाच्यार्थमात्रमनेनो- च्यते किन्तु रसोवन्यते चेत्यर्थः, नित्योद्योगिन इति। उद्योगो नाम=बाह्यसंनाहात्म- कोदमनक्रियारप उत्साहानुभावः, भगवत इत्यनेनासम्मोहाध्यवसाययोगित्वेनोत्साह।- पपत्तेरीचित्यं दशितम्, यथोक्तं भरतेन "उत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मको वीर इति" अमं- मोहेन=सम्मोहराहित्येन योऽ्यवसाय := एनदेवं कर्तु शक्यमिति वस्तुतत्त्वनिश्चयः नद्योगितवेनेति उत्साहहेतुकथनम्, असंमोहश्राध्यवसायश्च तद्योगित्वेनेति के चित् उत्साहृप्रतीतेरिति। सवेच्छाकेसरिणो मधुरिपोः प्रसन्ननिच्छिद हिरण्यकशिपु प्रभृतिनिबरहणादिविषयकोत्साह्स्य व्यजनय्रा सहृदयानां प्रतीतेरित्यर्थः, मत्यादिव्य- भिचारिग्रतीतेरुपलक्षणममिदम्, वस्तुध्वनि दर्शयति-नखानामित्यादि। म्रहरणत्वेनेति करणतवे हेतुः सिहादानामायुवत्वेनेत्यर्थः, ग्रहरणत्व इति पाठे निमित्ते सप्मा. ननु नखानां म्रहरणत्वेऽपि कर्थं त्राणकक्रियां प्रति करणत्वमित्यतस्तत्सम्भावनान्द- ययति-प्रहरणेनेति। प्रहरणं हि स्वस्यान्यस्य वा रक्षां कर्तुमुपादीयत इति भावः, अ- व्यतिरिक्तत्वेन करणत्वादिति, अव्यतिरित्तत्वमप्टथग्भूतत्वमाभ्यन्तरत्विति यावत् न- द्विशिष्टकरणत्वादित्यर्थः, करणं द्विविधं बाह्यमाभ्यन्तरज्त, वाह्यं खड्गादि: आभ्यन्तरं- हस्तादि, करणत्वात् कतृत्वेनेति सम्बन्धः, करणत्वमनुत्त्वा कतृत्वात्तयेत्यर्थः, मधुरि- पुनखैस्त्रायतामिति वत्तव्यमनुत्तवा मधुरिपोनेखास्त्रायन्तामित्युक्त्यति यावन्, सातिश-

टिप्पनी स्व सम्बोध्यस्य युष्मत्पदार्थतयाSन्यत्र व्यवस्थापितत्वादित्याशयः। उत्साहप्रतीतेरिति। विभावादीनां मिथो नान्तरीयकत्वेन "सन्भावश्रेद् विभावदेद्वयोरेकस्य वा भवेद्। ऊटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यने"॥ इत्युक्तदिशा प्रकृते सपत्नमध्वाद्यसुरालम्बनेन योग्यतयाSडक्षिप्तानां तदायनिभी- कत्वादिज्ञानाघुदीपनतद्विषया व हेलाSडद्यनुभावगवादिसंचारिणां पानकरसन्याय्रेन योगाद् उत्साहइय प्रतीतेरित्यर्थः ।

६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् न्येण, नाप्यन्यदीयेच्छया, अपि तु विशिष्टदानवहननोचिततथाविधेच्छापरि्रहाचित्या देव स्वीकृतसिंहरूपस्येत्यर्थः; कीदृशा नखाः ? प्रपन्नानामार्ति ये छिन्दन्ति; नखानां हि छेदकत्वमुचितम् ; आर्तेः पुनश्छेद्यत्वं नखान्प्रत्यसम्भावनीयमपि तदीयानां नखानां- स्वेच्छानिर्माणौचित्यात्सम्भाव्यत एवेति भावः, अथ वा त्रिजगत्कण्टको हिरण्यकशिपु- विश्वस्योत्क्लेशकर इति स एव वस्तुतः प्रपन्नानां भगवदेकशरणानां जनानामार्तिकारि- त्वान्मूरतैवार्तिस्तं विनाशयद्भिरार्तिरेवोच्छिनना भवतीति परमेश्वरस्य तस्यामप्यवस्थायां परमकारुणिकत्वमुक्तं, किं च ते नखाः स्वच्छेन स्वच्छतागुणेन नेमल्येन; स्वच्छमृदुग्र- बालप्रिया या शक्ति := सामर्थ्य येषां तेषां भावस्तत्ता, शक्ततेति च पाठः, व्य्ञयान्तरमप्याह- ध्वनितश्रेति, उक्तव्यङ्गयेनेति शेषः, व्यतिरिक्तकरणेति। बाह्यखड्गादीत्यर्थः, जगन्नासे- ति। तत्तद्दुर्जनेभ्यो जगतो यस्त्रासः तदपसारणे य उद्यमः स इत्यर्थः, उक्त इति। व्यञ्ञित इत्यर्थः, इममर्थ मनसिकृत्य पूर्व नित्योद्योगिन इत्युक्तमिति बोध्यम्, न तुक- र्मपारतन्त्रयेणेत्यादेः सवीकृतेत्यत्र सम्बन्धः, आद्यमिच्छापदेन द्वितीयं स्वपदेन च गम्य- मिति बोध्यम्, विशिष्टेति विशिष्ट=दानवान्तरहननापेक्षया विशेषवत्, दानवस्य=हिर- ण्यकशिपोर्हननं यद्वा विशिष्टः=सुरनरतिर्यगाद्यवव्यत्वरूपविश्ेषवान् यो दानवस्तस्य हननं तस्मिन्नुचितो यस्तथाविधायाः=नरहरिविग्रहावलम्बनविषयिकाया इच्छायाः परि- ग्रहः, •उचितेतीच्छाविशेषणं वा तस्मिन् यदौचित्यमर्थात् स्वस्य तस्माद्धेतोरित्यर्थः, स्वीक्क- तसिंहरूपस्येति। सिंहरूपस्य नररूपमिश्रत्वं प्रसिद्धमतो नोक्तम् , ये च्छिन्दन्तीति। न- इति शेष:, छेदकत्वमिति । छेदनक्रियाकर्तृत्वमित्यर्थः, छेद्यत्वं=छेदनकर्मत्वमस्य सम्भाव्यत इत्यनेन सम्बन्धः, असम्भावनीयमिति। आर्तेरमूर्तत्वादिति भावः, तदी- यानां=नरहरिसम्बन्धिनाम्, स्वेच्छेति। सवेच्छया=भगवत इच्छया यननिर्माणं=नखानां- नर्माणं तेन हेतुना; औचित्यादमूर्तस्यापि वस्तुनश्छेदने सामर्थ्यान्, यद्ा स्वेच्छया- स्वातन्त्र्येण निर्माणे=अमूर्तच्छेदनादे: करणे नखानामोचित्यादित्यर्थः, सम्भाव्यत एव= निर्श्चीयत एव, लोकदृष्ट्यनुरोधेनाह-अथ वेति। अस्मिन् पक्षे आतिशब्द आतिकारणं- लक्षयति तस्याव्यभिचारेण निखिलार्तिकारित्वञ्च ध्वनतीति बोध्यम्, विनाशयन्धिरिति। नखैरिति शेष:, आरतिरेवोच्छिन्ना भवतीति। तथाविघस्य हिरण्यकशिपोः हननमाने रेवोच्छेदनं न तु कस्य चित्प्राणिन इति भगवद्बुद्धिरिति भावः, तस्यामप्यवस्थायां=हन- नावस्थायामपि, उक्तमिति। व्यज्जितमित्यर्थः, आर्तिमेव छिनत्ति न तु कञ्वित्माणिनममित्य- र्थप्रतीत्येति भावः, अन्न प्रपन्नेत्यादिविशेषणं त्राणाशीर्वादहेतुगभसच्छेत्यादिप्रशंसापरं- प्रसस्यमाना हि देवता प्रसेदुषी प्रेप्सितं प्रयच्छति, तत्र स्वच्छस्वच्छायेत्यत्र कर्मधारय- अ्रमं वारयन्व्याचष्टे-स्वच्छेनेत्यादि। स्वच्छतागुणेनेत्यस्येव विवरणं नैर्मल्येनेति, भाव- वृत्तय := स्वच्छताSSदिधर्मवाचकाः, छाययेत्यस्य व्याख्यानं वक्रेत्यादि, अत्र वस्तुध्व-

प्रथमोद्द्योत: ७

भृतयो हि मुख्यतया भाववृत्तय एव; स्च्छायया च वक्रहृदरूपयाSSकृल्याSडयासित :- लोचनम्

स्रेदित इन्दुयेः, अन्नार्थशक्तिमूलेन ध्वनिना बालचन्द्रत्वं व्वन्यते, आयासनेन तत्सन्निधो चन्द्रस्य विच्छायत्वप्रतीतिरहृद्यत्वप्रतीतिश्र वन्यते, आयासकारित्वं च नखानां सप्रसि- द्वम ; नरहरिनखानां तच्च लोकोत्तरेण रूपेण प्रतिपादितम्, किं च तदीयां स्वच्छतां कु- टिंलिमानं चावलोक्य बालचन्द्रः स्वात्मनि खेदमनुभवति; तुल्येऽपि स्वच्छकुटिलाकार- योगेमी प्रपन्नार्तिनिवारणकुशलाः; न त्वहमिति व्यतिरेकालक्कारोऽपि ध्वनितः, किंचाहं-

निमाहार्थेति। वक्रहृयरूपाकृत्यायासितत्वस्य बालचन्द्र एव सम्भवात्तदर्थसामर्थ्यमूले- बालप्रिया

नेत्यर्थः, बालचन्द्रत्वं व्वन्यत इति। इन्दुपदार्थस्य चन्द्रस्य बालत्वं व्वन्यत इत्यर्थः, आयासित इत्यस्य खेदित इत्यर्थो लक्षणया; तत्फलमाहायासनेनेत्यादि। तत्सन्निधौ= नखसन्निधी, विच्छायत्वेति=निश्शोभत्वेत्यर्थः, ध्वन्यत इति। ध्वनिव्यापारेण जायत- इत्यर्थः, सुप्रसिद्धमिति। प्रहरणरूपत्वादिति भाव:, तच्च=आयासकारित्वञ्च, लोकोत्तरे- णेति=स्वच्छत्वादिपूर्वोत्तरुपेणेत्यर्थः, प्रतिपादितमिति। तथा च विदारणादिनाSडय- सकारिभ्यो लौकिकनखेभ्यो नरहरिनखानां व्यतिरेको व्यज्यत इति भावः, प्रपन्नार्नि- च्छिद इति विशेषणसहकारेण व्यतिरेकान्तरस्यालक्वारान्तरस्य च व्वनिन्दर्शयति कि- ञ्चेत्यादि। तदीयां=नखसम्बन्धिनीम्, कुटिलिमानमित्यत्र तदीयमिति विपरिणामेन सम्बन्धः, स्वात्मनीति। परेषामविदितमित्यर्थः, अनुभवप्रकारमाह-तुत्येऽपीत्यादि । न त्वहमितीति। इतिशव्दस्यानुभवतीत्यनेन व्यतिरेकालद्वार इत्यनेन च सम्बन्धो बो- व्यः, व्वनित इति=उक्तार्थप्रतीत्या सहृदयानां व्यतिरेकव्यक्तिरित्यर्थः, इति व्यतिरे- कालक्वारोऽपि व्वनित इति पाठः, अपिंशव्देन पूर्वोक्तव्यतिरेकस्य्र समुच्चयः, एवं- विधा इति। वैशद्ह्द्याकारयुक्ता इत्यर्थः, सन्तापार्तिच्छेदकुश लाश्रेति। आत्मनो हि म- न्तापस्यैव च्छेदने कुशलत्वं न सर्वासामार्तीनामिति भाव:, बालेन्दुबहुमानेनेति। एते नखाः न किन्तु बालेन्दव इति बहुमत्येत्यर्थः, आयासमिति। अयशोहेतुक दुःखभित्य- र्थः, अनुभवतीवेति। इवशब्दरहितश्र पाठः, उत्प्रेक्षापह्नुतिध्वनिरिंति=उत्प्रेक्षाथाSप-

अत्रारथेशक्तीति। प्रकारताSवच्छेदकताSवच्छेदकताSSपनस्य शक्यस्य स्वपदार्भ- टिप्पनी

स्य मधुरिपुनखस्य शक्तिः पदपरिवरत्तिसहत्वरूपसामर्थ्य मूलं प्रयोजकं यस्य तादशेन स्वतःसम्भविना व्यअनाव्यापारेण। वालचन्द्रत्वमिति। वक्िमहद्यत्वनिबन्धनकमर्न।- यत्वकरणकमधुरिपुनसकर्त्तृकायासकर्मत्वं योग्यतावशात्तादशचन्द्र एव पर्यवस्यतीनि भावः। आयासनेनेति। अत्राप्यायासपदार्थीयतादृशशक्तप्रयुक्तव्यव्वनेन विच्छायत्वा- दिकं वस्तु चालचन्द्रगतं व्यज्यते।

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् पुनरेवंविधा नखा दश बालचन्द्राकारा: सन्तापार्तिच्छेदकुशल बहुमानेन पश्यति, नतु मामित्याकलयन्बालेन्दुरविरतमायासम ध्वनिरपि, एवं वस्त्वलङ्काररसभेदेन त्रिधा ध्वनिरत्र श्लोकेऽस्मद्गुराभ बालप्रिया रिति यावत, बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युत्प्रेक्षायां हि पूर्वात्त. तानेव बालेन्दुं बहुमानेन पश्यति न तु मामित्याकलनं निमित्तं तत्र च स्पष्टापह्नतिः; न ः एते किन्तु बालेन्दव इति लोकस्य प्रतीतेः; तथा चात्रोत्प्रेक्षा नख्नविषयकनखत्वनिषे वकबा लेन्दुत्वारोपरूपलोकप्रतीतिविषय कबालचन्द्रगतप्रतीतिनिबन्धनेत्यतोऽपहुतिब त्मानं लभत इत्यभ्गाज्जिभावो बोध्यः, निगमयत्येवमित्यादि। अत्र वीररसघ ज्ी: उत्साहृस्य प्राधान्येन प्रतीयमानत्वादिति ध्येयम्, नन्वत्र ग्रन्थकारगतभगवद्विषयकरतेव्यङ्गयत्वस्य वत्तव्यतया भावध्वनिरेवातित्वेन वाच्यः, रसस्तु तदङगतयेति चेदत्राहुः-प्रतिपन्नभगवत्तन्मयीभावस्य ग्रन्थकर्तुराशी :- कर्तृतया वाक्यमिदं न भावपरं भक्तस्य भेदेन भजनीयदेवताविषयकरनेर्व्यज्यायाः खल भावत्वम् , ग्रन्थकर्तुभेगवत्तन्मयीभावश्च स्वयं सृत्रकृदवस्थायां मझलाकरणादपूर्वप्रस्था- नकर्तृत्वाच्च सिद्धः, टिप्पनी उत्प्रेक्षाSपहुतिध्वनिरपीति। बालचन्द्रकर्तृकायासानुभवस्योत्प्ेक्षा हि नखत्वप्रति- पेधपुरस्सरबालचन्द्रत्व विधानप्रत्ययलक्षणविषया पहवमात्म नीनमवलम्बते तोSड्गािभा वः सक्करोऽनयोरिति भावः ।

श्रित्, तन्मन्दम्-मिथोऽनपेक्षत्वरूपपृथगव्यवस्थितत्व एव व्वनिगते योग्यताऽस्त्येक- व्यञ्जकानुप्रवेशात्मनः सङ्गरस्य, प्रकृते चोक्तदिशोत्प्रेक्षाSपन्हुत्यो: सापेक्षतव मिथोडस्ति, न च नैरपेक्ष्ये संसृष्टे: प्रसङ्ग इति शङ्क्यम्? पदरूपविषयभेदविशिषानपेक्षत्वसय संसृष्टो विवक्षितत्वाद्, एकव्यञ्ञकानुप्रवेशे च विशेष्यसतत्वेपि विशेषणाभावानन संसृष्टिलक्षणातिव्याप्ति- रिंत्याकृतम्। एवं वस्त्वलंकाररसेति। यद्यपि स्वमेव वस्तु तथाऽपीह रसालंकारभिन्नं वस्तुपदेन विवक्षितम्, अलंकारत्वं च रसादिप्रतियोगिकभेदवद्व्यङ्ग्यप्रतियोगिकभेदविशिष्टशब्दा-

रसश् भग्नावरणचिद्विशिष्टः स्थायी। त्रिधा व्वनिरत्रेति। यद्यपि प्रकारान्तरेण व्वनीनां-

विषयीभूतघर्माणं वैविध्येन ध्वनिन्रिधात्वमप्यविरुद्धमिति भावः ।

प्रथमोद्द्योत: ९

काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। के चिद्वाचां स्थितमविषये तत्वमचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमनःपीतये तत्स्वरूपम् ॥ १ ॥

लोचनम् अथ प्राधान्येनाभिधेयस्वरूपमभिदधदप्रधानतया प्रयोजनप्रयोजनं तत्सम्बद्ध प्र- योजनं च. सामर्थ्यात्प्रकटयन्नादिवाक्यमाह-काव्यस्यात्मेति। काव्यात्मशब्दसंनिधानाद्वुधशव्दोऽत्र काव्यात्मावबोधनिमित्तक इत्यभिप्रायेण वि- बालप्रिया अथेत्यारम्भार्थः। अभिधेयस्वरूपमिति। ध्वनिस्वरूपमित्यर्थः । प्रयोजनेति। प्रयोजनस्य व्वनिरूपाभिधेयज्ञानस्य प्रयोजनं प्रीतिरुपम्, अभिदधदित्यस्यान्नानुषङ्गः। अभिधेयसरूपस्य तत्स्वरूपं त्रूम इति वाक्यार्थत्वं; प्रयोजनप्रयोजनस्य प्रीतय इति पदार्थ- त्वमतस्तदभिधानयोः प्राधान्याप्राधान्ये। तत्सम्बद्धमिति। तेन प्रयोजनप्रयोजनेन स- म्बद्धमित्यर्थः । प्रयोजनमभिधेयज्ञानरूपम्। सामर्थ्यात् अर्थसामर्थ्यादाक्षेपत इति यावत्। प्रकटयन् बोधयन्। '्वनिस्वरपवचनस्य हि प्रयोजनं ध्वनिस्वरूपज्ञानं सहद- यानाम्। तस्य हि प्रयोजनं मनःप्रीतिः । एवञ्च तयोर्हेतुहेतुमद्भावेन प्रयोजनप्रयोजनर- पायाः प्रीतेरभिधानात्तद्वेतुभूतस्य व्वनिस्वरूपज्ञानस्य प्रकटनं सिद्धयतीति भावः । ननुबुधशब्दस्य सामान्यतो ज्ञातृवाचित्वात् वृत्ती 'काव्यतत्वविद्धिरि'तिकुतो व्याख्या- तमित्यतस्तदवतारयति-काव्येति। काव्यात्मवोधः निमित्तं प्रयोगनिमित्तं यस्य सः। यद्वा निमित्तं प्रवृत्तिनिमित्तम् । तच्च तत्पदजन्यवोधे प्रकारतया भासमानो धर्मः। ननु टिप्पनी प्राधान्येनेति। प्रतिपिपादयिषितत्वान्मुख्यत्वेन। अभिधेयेति। "तेन ब्रूम" इति प्रतिज्ञातत्वाद्ध्वन्यात्मकविषयम्। प्रयोजनप्रयोजनमिति। ध्वनिस्वरूपाभिधानस्य ध्वनिस्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्, अस्य च सहृदयमनःप्रीतिस्तदिति भवति तदभिधा- नस्य तादृशप्रीतिस्तथा प्रयोजनम्। प्रयोजनप्रयोजनतावच्छेदककुक्षी मनःपदोपादानं च भरतदर्शनाध्वनीनानां प्रक्रि- यांशे भूम्ना व्याकरणदर्शनानुसारित्वस्फोरणाय, इदमीये हि दर्शने सुखादिविशेषगु- णानां मनोनिष्ठत्वमेवाभिमतं नात्मनिष्ठत्वम्। वुधशब्दोऽन्रेति। सामान्यपरशव्दानां विशेषपरत्वे लक्षणैवाश्रयणीयाऽन्यथा शाब्दविषयत्वानुपपत्तिरेव स्यांतू।

१० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

बुधैः काव्यतत्त्वविद्धिः, काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति संज्ञितः, परम्परया यः समाम्नातपूर्वः सम्यक् आसमन्तादअग्नातः प्रकटितः, तस्य सहद-

लोचनम् वृणोति-काव्यतत्वविद्भिरिति। आत्मशब्दस्य तत्वशब्देनार्थ विवृण्वानः सारत्वम- परशाब्दवलक्षण्यकारित्वं च दर्शयति। इतिशब्दः स्वरूपपरत्वं ध्वनिशब्दस्याचष्टे, तदर्थ- स्य विवादास्पदीभूततया निश्चयाभावेनार्थत्त्वायोगात्। एतद्विवृणोति-संक्वित इति। वस्तुतस्तु न तत्संज्ञामात्रेणोक्त्तम्, अपि त्वस्त्येव ध्वनिशब्दवाच्यं प्रत्युत समस्तसार- भूतम्। न ह्वन्यथा बुधास्ताद्शमामनेयुरित्यभिप्रायेण विवृणोति-तस्य सहदयेन्यादि- बालप्रिया काव्यात्मविद्धिरित्येव कुतो नोक्तमित्यत आह-आत्मेति। तत्वशब्देन अवाधितस्वरपचा चिना तत्त्वशब्देन।अपरेति। अपरेभ्यःशाब्देभ्यः लौकिकवैदिकशब्दप्रतिपाद्येभ्यःस्वस्य य द्वैलक्षण्यं सहृदय श्लाध्यत्वादिना तत्कारित्वम्, दशयति व्यञ्ञयति, तदर्थस्येति शेपः। आत्मेवात्मेत्यात्मशब्दोऽत्र गौणः; तेन चाबाधितस्वरूपत्वरूपात्मसाम्येन ्वनिरुपार्थी लक्ष्यत इति ज्ञापनाय तत्वशब्देन तदर्थविवरणं, तेन तस्य सारत्वादिकं व्यङ्नयमिति भाव:। इतिशब्द इति। ध्वनिरितीत्यत्रेतिशब्द इत्यर्थः। आचष्टे ग्राह्यति, सर्वशब्दानां शब्दस्वरूपपरत्वं तत्तत्सक्केतितार्थपरत्वश्चास्ति। तत्रेतिशब्दप्रयोगे शब्दस्रूपपरत्वं, प्रक्कृते ध्वनिपदोत्तरमितिशब्दकरणाद्धनिशब्दोऽयं संज्ञारूपध्वनिशव्दस्य प्रतिपादक इत्यर्थः । तत्संज्ञाप्रकारेण संज्ञिनो भानव्वाक्षेपादिना भवति यथा जातिशक्तिपक्षे व्यत्तोर्मानम्। यढ्ा ध्वनिपदस्य लक्षणया ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थ इति भावः। उक्तार्थे हेतुमाह-तद्र्थस्येत्यादि। तदर्थस्य ध्वनिशब्दाभिधेयस्य ध्वन्यमानत्वविशिष्टस्य, विवादास्पदीभृततया वनि- रस्ति नास्तीति विप्रतिपत्तिविषयतया। निश्चयाभावेनेति। निश्चयाभाव इति पाठेनिमितते सप्तमी। ध्वन्यमानत्वप्रकारेण तद्धर्मिणो मध्यस्थानां निश्चयाभावादित्यर्थः। अर्थत्वायोगा- दिति। ध्वनिपदनिरूपितवृत्तिग्रहाधीनज्ञानविषयत्वासम्भवादित्यर्थः। यद्वा तदर्थस्येत्यस्य निश्चयाभावेनेत्यनेन सम्बन्धः । अर्थत्वायोगादिति व्वन्यमानत्वविशिष्टरूपार्थवत्वा- सम्भवादित्यर्थः । ध्वनिशब्दस्येत्यस्यानुषङ्गः। एतदिति व्वनिशब्दस्य स्वरपपरत्वमि- त्यर्थः। नन्वेवं व्वनिशब्दस्य ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थकथने सति तस्य 'सहृदयमनःप्रकाश- मानस्यापी'ति समनन्तरग्रन्थविरोधः, सहृदयमनःप्रकाशभानस्येत्यनेन व्वन्यमानत्ववि- शिष्टार्थस्य सहृदयप्रतीतिविषयत्वाभिधानादित्याशङ्कां परिहर्तु तद्गन्थाभिप्रायमाह-वस्तु- तस्ति्वत्यादि। तदिति। ध्वनिपदमित्यर्थः । यद्वा ध्वनिरूपं वस्त्वित्यर्थः। संक्षामा- तेरोति। मात्रपदेन ध्वन्यमानत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तस्य व्यवच्छेदः। ध्वनिशब्दवाच्यं ध्वन्यमानत्वविशिष्टम्। अस्त्येवेत्यत्र हेतुमाह-न ह्यन्यथेत्यादि। विवृषोतीति-का- रिकास्थं तस्येति पदं व्याचष्ट इत्यर्थः। सहृद्येत्यादिनेति। सहृदयमनःप्रकाशमानस्ये-

प्रथमोद्द्योत: ११

लोचनम् ना। एवं तु युक्ततरम्-इतिशब्दो भिन्नक्रमो वाक्यार्थपरामर्शकः, ध्वनिलक्षणोऽर्थः काव्यस्यात्मेति यः समान्नात इति। शब्दपदार्थकत्वे हि ध्वनिसंज्ञितोऽर्थ इति का सङ्ग- तिः? एवं हि ध्वनिशब्दः काव्यस्यात्मेत्युक्त भवेद्, गवित्ययमाहेति यथा। न च विप्र- तिपत्तिस्थानमसदेव, प्रत्युत सत्येव धर्मिणि धर्ममात्रकृता विप्रतिपत्तिरित्यलमप्रस्तुतेन भूयसा सहृदयजनोद्वेजनेन। वुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यातू, न तु भूय- सां तद्युक्त्तम्। तेन बुधरिति बहुवचनम्। तदेव व्याचष्टे-परम्परयेति। अविच्छिन्नेन प्रवाहेण तैरेतदुक्तं विनाऽपि विशिष्टपुस्तकेषु विनिवेशनादित्यभिग्रायः। न च वुधा भूयां- बार्लप्रिया त्यनेनेत्यर्थः। यदिदं संज्ञाप्रकारेण ध्वनिलक्षणं वस्तु काव्यात्मत्वेनाभिहितं तदश्रद्धोपहन्य- मानमानसजनबुद्धयनुरोधेनैव। ध्वन्यमानत्वविशिष्टार्थस्य सहृदयप्रतीतिसिद्धतया तद्वु- द्वयनुरोधेन च समनन्तरग्रन्थ इति भावः। यद्ा नन्वेवं ध्वनिपदस्य ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थक- त्वे कथमभावादिवादिप्रत्युत्थानम्, तेषां ध्वन्यमानत्व एव विवादेन ध्वनिसंज्ञायां विवादाभा- वादित्यत आह-वस्तुतस्त्वित्यादि। विवृणोतीति। विविच्य वदतीत्यर्थः। सहदये- त्यादिनेति।आदिपदेन सहृदयमनःप्रकाशमानस्याप्यभावमन्ये जगदुरित्यादेस्सङ्गहः।ध्- निरितीति योजनेन वृत्तिकृद्विवरणमुपलक्षणमित्यभिग्रायेणाह-एवं त्वित्यादि। एवं वक्ष्य- माणं योजनं व्याख्यानं वेति शेषः। युक्ततरमिति।तरपा पूर्वव्याख्यानस्य युक्तत्वमस्ती- ति ज्ञाप्यते। भिन्नक्रम इति। यस्मादनन्तरं श्रूयते ततोऽन्यत्र योजनीय इत्यर्थः। काव्य- स्यात्मेति समान्नातपूर्व इति योजनेति भावः। वाक्यार्थपरामर्शक इति। समान्नाने का- व्यस्यात्मेति वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं बोधयतीत्यर्थः, न तुतद्वाक्याभेदमिति भावः। वाक्य- मत्र पदसमुदायः। योजनां दर्शयति-ध्वनीत्यादि। व्वनिरित्यस्य विवरणं-ध्वनिलक्ष णोरऽर्थ इति। ध्वन्यमानत्वविशिष्ट इत्यर्थः। एवन्वास्यँवार्थस्य तस्येति तत्पदेन परामर्शः। ध्वनिरितीति योजनापक्षे व्वनिपदस्य केवलसंज्ञापरत्वे दोपमाह-शब्देत्यादि। शब्दप- दार्थकत्वे व्वनिपदस्य ध्वनिरिति संज्ञामात्रार्थकत्वे सति। का सङ्गतिरिति। असज्गतं स्यादित्यर्थः। अत्र हेतुमाह-एवं हीत्यादि।ध्वनिपदस्य प्रागुक्तरीत्याऽर्थपरत्वासव्वतिशकी परिहरति-न चे त्यादि। विप्रतिपत्तिस्थानं विप्रतिपत्तिविषयो धमीं। धर्ममात्रकृते- त्यादि। यथा शब्दादौ सत्येव धर्मिणि नित्यत्वानित्यत्वादिधर्मकृता विप्रतिपत्तिः, प्रकृते च ध्वनिसंज्ञिते धर्मिणि गुणालक्कारान्तर्भूतत्वभाक्तत्वादिधर्मकृता विप्रतिपत्तिरिति भावः। बुधैरिति बहुवचनार्थ व्याचष्टे-बुधस्येत्यादि। तथाभिधानं काव्यात्मत्वेनाभिधानम्। तत् प्रामादिकाभिधानम्। तेनेति। तदभिधानस्य प्रामाणिकत्वेनोपादेयत्वद्योतनार्थमित्यर्थः। तदेवेति। उत्तप्रयोजनकं बहुवचनमेवेत्यर्थः। परम्परयेत्यस्य विवरणमविच्छ्िन्नेनेत्या- दि। पतदिति। धवने: काव्यात्मत्वमित्यर्थः। विशिष्टेति। विशिष्टपुस्तकेषु विनिवेशनं लेखनेन स्थापनं, तस्माद्विनाऽप्युक्तमिति सम्बन्धः। साक्षादुपदेशसिडोऽयमर्थ इति भावः

१२ सटीकलोचनोपे तध्वन्यालो के

व यजनमनःप्रकाशमानस्याप्यभावमन्ये जगदुः। तदभावादिनां चामी लोचनम् सीऽनादरणीयं वस्त्वादरेणोपदिशेयुः एतत्त्वादरेणोपदिष्टम्। तदाह-सभ्यगान्नातपूर्व इति। पूर्वग्रहणेनेदम्प्रथमता नात्र सम्भाव्यत इत्याह, व्याचष्टे च-सम्यगासमन्तादु म्नातः प्रकटित इत्यनेन। तस्येति। यस्याधिगमाय प्रत्युत यतनीयं, का तन्राभावसम्भा- वना। अतः किं कुर्मः, अपारं मौर्ख्यमभाववादिनामिति भावः। न चास्माभिरभाववादिनां विकल्पा: श्रुताः, किं तु सम्भाव्य दूषयिष्यन्ते, अतः परोक्षत्वम्। न च भविष्यद्वस्तु दूषयितुं युक्तम्, अनुत्पन्नत्वादेव। तदपि बुद्धयारोपितं दूष्यत इति चेत् ; बुद्धयारोपित- त्वादेव भविष्यत्वहानिः । अतो भूतकालोन्मेषात् पारोक्ष्याद्विशिष्टाद्यतनत्वप्रतिभानाभा- वाच्च लिटा प्रयोग: कृतः-जगदुरिति। तव्ाख्यानायेव सम्भाव्य दूपणं प्रकटयिप्यत। सम्भावनाऽपि नेयमसम्भवतो युक्ता, अपि तु. सम्भवत एव, अन्यथा सम्भावनानामपर्य- बालप्रिया इत्यभिप्राय इति। परम्परयेति वचने वृत्तिकाराभिप्राय इत्यर्थः। समाम्नातपूर्व इत्यत्र संशब्दार्थं दर्शयितुमाह-न चेत्यादि। पूर्वग्रहणस्य फलमाह-पूर्वति। अत्र आर्याने। इत्याह इति व्यञ्जयति। व्याचष्टेचेति। उक्तमर्थ व्याचष्टे चेत्यर्थः। सम्यगित्यादिना पूर्वशब्दार्थोऽपि व्याख्यात इति भावः। बुधसमाम्नातत्वोत्तया लब्धस्य विवरणं सहृदय- मनःप्रकाशमानस्यापीति। तेन गभ्यमर्थन्दर्शयति-यस्येत्यादिना। जगदुरिति लिट: प्रयोगस्योपपत्ति वृत्तौ व्याचक्षीरन्नित्यादेस्तद्विवरणरूपत्वादिक् दर्शयितुमाह-नचचे- त्यादि। अस्माभि: ध्वनिवादिभिः, विरुद्धाः कल्पा विकल्पा विकल्पितार्थाः। यदि न श्रुताः कथन्तहिं दूषयिष्यन्त इत्यत आह-सम्भाव्येति। के चिदाचक्षीर न्ित्यादिना सम्भा- वना। यत्रार्थशशब्दो वेत्यत्र व्याख्याने 'यदप्युक्त' मित्यनुवादपूर्वक 'तदप्ययुक्त' मित्यादिना दूषणश्चेति बोध्यम्। अत इति। अश्रुतत्वादित्यर्थः। भूतत्वं साधयितुमाह-न चेति। अनु- त्पन्नत्वादेवेति। एवकारः पौनर्वचनिकः, पूर्वोक्ताद्धविंष्यत्वादेवेत्यर्थः। शङ्गते-तदपी- ति। तत् भविष्यद्वस्तु, बुद्धावारोपितं बुद्धयारोपितं बुद्धिविषर्याकृतम्। समाधत्ते- बुद्धीति। आरोपणं करणम्। उपसंहरति-अत इति। वास्तवभूतत्वस्यासम्भवमभिप्रेत्य उन्मेषादित्युक्तम्। प्रातिभासिकं भूतकालावच्छिन्नत्वं लिट्प्रयोगावलम्बनमिति भाव:। विशिष्टेति। कालविशेषरूपेत्यर्थेः। एवं लिटः प्रयोगं प्रसाध्याचक्षीर त्नित्यादिलिङ्प्रयोगान प्रकृतसङ्गतान् दर्शयति-तद्याख्यानायैवेति। लिंटो व्याख्यानायेंवेत्यर्थः, न तुस्वतन्त्रत- येत्येवकारार्थः। व्याख्यानायेत्यस्य सम्भाव्येत्यनेन सम्बन्धः। नन्वाचक्षीरन्नित्यादिभिरेव जगदुरित्यस्य व्याख्याने सम्भवति किं मध्ये तदभाववादिनाञ्चामी इत्यादिग्रन्थेनेत्यशा- ङ्कावारणायावतारयति-सम्भावनाऽपीति।इयं लिद्समर्थकत्वेनोपात्ता। असम्भवतः कथश्विदप्यप्रतीतस्य। अपर्यवसानं स्यादिति। पर्यवसानस्थानालाभादिति भावः ।

प्रथमोद्द्योत: १३

विक्कल्पाः संभवन्ति ।

लोचनम् वसानं स्यात् दूषणानां च। अतः सम्भावनामभिधायिष्यमाणां समर्थयितुं पूर्वं सम्भव- न्तीत्याह। सम्भाव्यन्त इति तूच्यमानं पुनरुक्तार्थमेव स्यात्। न च सम्भवस्यापि स- म्भावना, अपि तु वर्तमानतैव स्फुटेति वर्तमानेनैव निर्देशः । ननु चासम्भवद्वस्तुमूल- या सम्भावनया यत्सम्भावितं तद्दूषयितुमशक्यमित्याशङ्कयाह-विकल्पा इति। न तु वस्तु सम्भवति ताद्क् यत इयं सम्भावना, अपि तु विकल्पा एव। ते च तत्वा- वबोधवन््यतया स्फुरेयुरपि, अत एव 'आचक्षीरन्' इत्यादयोऽत्र सम्भावनाविपया लिङ्प्रयोगा अतीतपरमार्थे पर्यवस्यन्ति। ग्था- यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्हिभवेत्। दण्डमादाय लोकोडयं शुनः काकांश् वारयेत्। बालग्रिया अभिधायिष्यमाणाम् आचक्षीरन्नित्यादिना वक्ष्यमाणाम्। समर्थयितुमिति। यत्स- म्भवति तत्सम्भाव्यत इति व्याप्त्या साधतितुमित्यर्थः।सम्भवन्तीत्याहेति।'तदभाववादि नामि'त्यादि'सम्भवन्ती'त्यन्तमाहेत्यर्थः।ननुसम्भवन्तीत्यस्य स्थाने सम्भाव्यन्त इत्युच्यतां तदा प्रतिज्ञा चादौ कृता स्यादित्यत्राह-सम्भाव्यन्त इतीति। पुनरुक्तार्थमिति।लिङ्भि- रित्यर्थः। ननु सम्भावनामूलभूतस्सम्भवोऽपि किं सम्भावनीयः १नेत्याह-न चेति। वर्त- मानेनेति। लटेत्यर्थः। विकल्पा इत्युक्तमवतारयति-ननु चेति।सम्भवद्वस्तुमूलमाथ्रयो यस्यास्तया, सम्भावितं विपयाकृतमुत्पादितं वा। विकल्पा इत्युक्तया कर्थ परिहार इत्य- तस्तत्प्रकारं व्याचष्टे-न त्ित्यादि। ताहक्सम्भावनया सम्भावित वस्तु परमार्थस- न्न सम्भवति। अत्र हेतुर्यत इति। इयमिति। कारणभृतेत्यर्थः। तर्हि किमालम्बना सम्भावनेत्यत आह-अपि त्वित्यादि। प्रमाणयुक्त्याभासाभ्यामविष्ठानभृते काव्यात्मनि ध्वनिसवरूपे विरुद्धतया कत्प्यन्त इति विकल्पाः पक्षाः। ननु भावे कथमभावकल्पनेत्यत- आह-ते चेति। तत्वेति। व्वनिस्वरूपकाव्यात्मसंवित्तिविर हेणेत्यर्थः। स्फुरयुरपि स्फुर- न्त्येव। अत पचेति। यत इमे पक्षा त्रान्तिकल्पिताः, तन एवेत्यर्थः।अतीतेति। अनींतो भूतः परमार्थस्तात्पयार्थों येषां ने। परमार्थत्व इति च पाठः। पर्यवस्यन्तंति मूले जग- दुरिति लिद्योग इव वत्तावाचक्षीरत्नित्यादिसम्भावनार्थकलिए्पयोगोडपि कियायाः स- म्भावनारूपयुक््वारोपि तत्व निमित्तकभूतत्वे पर्यवस्यतीत्थः। उक्तार्थ दष्टान्तमाह-यर्थेति। यदि नामेति। वस्तुतत्वनिवेदनमुखेन वैराग्यजननार्थमिद वचनम्। कायस्य शरी- रस्य। यदिति। मांसादीत्यर्थः। शुनः काकांश्चेति भक्षणाय प्रवृत्तानित्यर्थात् सिद्धयति। इत्यश्रेति। भूनग्राणतवरति सम्बन्धः। एवमिति। वहिर्भृतान्तर्गतमांसादिकत्वेनेत्यर्थः।

' -''सटी कलोच नोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् इत्यत्र। यद्येवं कायस्य दृष्टता स्यात्तदैवमवलोक्येतेति भूतप्राणतैव।यदि न स्यात्ततः किं स्यार्दित्यत्रापि, किं वृत्तं यदि पूर्ववन्न भवनस्य सम्भावनेत्ययमेवा- र्थे इत्यलमप्रकृतेन बहुना। तत्र समयापेक्षणेन शब्दोऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा वाच्यव्य- तिरिक्तंनास्ति व्यङ्गयम्, सदपि वा तदभिधावृत्त्याक्षिपं शब्दावगतार्थबलाकृष्टत्वान्धाक्तम्, तदनाक्षिप्तमपि वा न वत्तुं शक्यं कुमारीष्विव भर्तृसुखमतद्वित्सु इति त्रय एवैते ग्रधा- नविप्रतिपत्तिप्रकाराः। तत्राभावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः-शब्दार्थगुणालङ्काराणामेव शब्दा- बालप्रिया कायस्य शरीरस्य। एवमिति। निवार्यमाणश्वकाकत्वेन लोक इत्यर्थः। वाक्याभ्यां श्लोकस्य सारार्थों दर्शितः। भूतप्राणतैवेति। अतीतपरमार्थतैवेत्यर्थः। सम्भावनाविष- यतद्वहिरभवनादिक्कियायाः भूतकालावच्छिन्नत्वमेव प्रतीयत इति यावत्। विधाविव निषेधस्थलेऽप्येवमेवेति दर्शयितुमाह-यदीत्यादि। यदि नामेत्यादिपद्यस्य शेषभूतमिद- मेकपादात्मकं वाक्यम्-यदि न स्यादिति। कायस्यान्तर्यत्तद्वहिर्न स्याद्यदीत्यर्थः । किन्तु यथायथमेव व्यवस्थितान्तबहिभोग एवायं कायस्स्यादिति भावः । ततः किं स्यादिति। तदाऽपि कि फल स्यादित्यर्थेः। तदाऽप्यतिजुगुप्सितोऽयं कायो निष्फल एव फल्गुतरविषयोपभोगमात्रोपयोगित्वादिति भावः।इत्यत्रापीत्यस्य अयमेवार्थ इत्यनेन सम्बन्धः। उक्त वाक्यं स्वयं व्याचष्टे-कि वृत्तमित्यादि। यदि न भवनस्य सम्भावना किं वृत्तमिति योजना।. ततः कि स्थादि त्यस्य विवरणं-किंवृत्तमिति।तदापि किं फलं जातं न किश्चिदित्यर्थः। यदि न स्यादित्यस्य विवरणं यदि न भवनस्य स- म्भावनेति। पूर्ववदिति वैधर्म्येण दृष्टान्तकथनं, यदि नामेत्यादौ यथा भवनस्य सम्भा- वनेति। अयमेवार्थ इति निषेधस्थलेऽपि लिडस्सम्भावनैवार्थ इति भावः। अथादौ प्रतिपत्तिसौकर्याय तात्पर्य दर्शयति-तत्रेत्यादिना। तन्न ध्वनिविषये। समयापेक्षरोन सङ्केतसहकारेण। इति कृत्वा इत्यतो हेतोः, शब्दस्य सक्केतितार्थबोधकत्वादिति यावत्। वाच्यव्यतिरिक्तं सक्केतितार्थव्यतिरिक्तम्। व्यङ्गयं तत्त्वेनाभिमतम्, नास्ति काव्ये नास्ति, व्यङ्गयत्वेनाभिमतं काव्यप्रतिपादं न भवति काव्यशब्दासक्वेतितत्वादि- त्यर्थः । सदपीति। तद्वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्गयं सदपि भाक्तमितिसम्बन्धः । अत्र हेतु :- अभिधावृत्त्यात्षिप्मिति। अभिधावृत्त्या अभिधापुच्छभूतया वृत्या लक्षणया, त्ररा- चित्तं बोधितम्। अन्र हेतु :- शब्देति। बलं सहकारि। तदनाक्षिप्तं अभिधावृत्त्यनाक्षिप्तम्। तत्सदित्यनयोरनुषङ्गः, सदपीति योजना। वक्तुम् असाधारणधर्मप्रकारेण प्रतिपादयि- तुम्। न शक्य शक्तिनास्ति बुधेष्विति शेषः । अत्र दृष्टान्तः-कुमारीष्विवेति।वचन- शत्त्यधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी। अतद्वित्सु भतृसुखमजानतीषु।प्रधानविप्रतिपत्ती- ति। कारिकोक्तत्वादेषां प्राधान्यम्। तानेव प्रकारानाह-शब्देत्यादि। शब्दार्थयार्यें गुणाः, अलङ्काराश्च तेषामेव। ते हयुभयवादिसिद्धशोभाहेतुभावाः। शब्देति। काव्यशोभाकारित्वा- दित्यर्थः। हेतुरयं वक्ष्यमाणे सर्वत्र बोध्यः-यत्र यत्र काव्यशोभाकारित्वं तत्र तत्रश-

प्रथमोद्द्योत: १५

लोचनम् र्थशोभाकारित्वाहोकशास्त्रातिरिक्तसुन्दरशब्दार्थमयस्य काव्यस्य न शोभाहेतुः कश्चिदन्यो- डस्ति योऽस्माभिर्न गणित इत्येक: प्रकारः, यो वा न गणितः स शोभाकार्येव न भवतीति द्वितीयः, अथ शोभाकारी भवति तर्ह्वस्मदुक्त एव गुणे वालङ्वारे वान्तर्भवति, नामान्त- रकरणे तु कियदिदं पाण्डित्यम्। अथाप्युक्तेषु गुणेष्वलङ्कारेषु वानान्तर्भावः, तथापि किं चिद्विशेषलेशमाश्रित्य नामान्तरकरणमुपमाविच्छित्तिप्रकाराणामसंख्यत्वात्। तथापि गुणा- लङ्कारव्यतिरिक्तत्वाभाव एव। तावन्मात्रेण च किं कृतम् ? अन्यस्यापि वैचित्र्यस्य शक्योत्प्रेक्षत्वात्। चिरन्तनैर्हि भरतमुनिप्रभृतिभिर्यमकोपमे एव शब्दार्थोलक्कारत्वेनेष्टे, तत्प्रपश्चदिक्प्रदर्शनं त्वन्येरल द्वारकारैः कृतम्। तद्यथा-'कर्मण्यण' इत्यत्र कुम्भकारायुदा- हरणं श्रुत्वा स्वयं नगरकारादिशब्दा उत्प्रेक्ष्यन्ते, तावता क आत्मनि बहुमानः। एवं- बालप्रिया ब्दार्थगुणाद्यन्यतमत्वमिति व्याप्तिरनेन दर्शिता। लोकेति। लोकश/स्त्रशब्दौ लौकिकवैदि- कशब्दपरौ। अन्यः गुणालङ्कारेभ्योऽन्यः, कश्चिन्नास्तीति सम्बन्धः । गुणाद्यतिरिक्तः काव्यशोभाहेतु: कश्चिन्नास्तीति प्रतिज्ञा, प्रमाणाभावादिति हेतुरत्र बोध्यः। नन्वियं प्रतिज्ञा न युक्ता, गुणाद्यतिरिक्तस्य शोभाहेतोस्सिद्धौ तन्निषेधायोगादसिद्धी निषेधस्याश- क्यत्वाच्चेत्यतआह-योऽस्माभिरितयादि। भवतामभिमत इति चार्थातिसिद्यति, तथा च परमते प्रतियोगिप्रसिद्ध्या तन्निषेध इति भावः। ननु लब्धरूपे क्व चिदित्यादुक्तनीत्या धर्मिस्वरूपसिद्धधुपजीवनेन धर्मविशेषविषयतयैव निषेधस्यानुज्ञेयत्वाद्वयङ्गयस्वरूपसत्ता- निषेधो न सम्भवतीत्यतो द्वितीयं प्रकारमाह-यो वेत्यादि। न गणित इति। गुणाल- द्वारव्यतिरिक्तत्वेनेत्यर्थोत्। स इति अस्माभिरगणितो व्यक्तचत्वेन भवदभिमतश्रेत्यर्थः। ननु व्यङ्गवस्य शोभाकारित्वं स्वसंवेदसाक्षिकं कथमपह्वयत इत्यतः प्रकारान्तरमाह-अथे- त्यादि। स इत्यनुपज्यते। अथ यदि। अन्तर्भवतीति। व्यङ्ग्यत्व्रेनाभिमतं गुणा- लङ्कारान्यतरदेव भवितुमर्हति काव्यशोभकारित्वादित्यर्थः । ननु वन्यादिसमाखयावशात्तद्वेदसिद्धिरित्यत आह-नामान्तरति। ननु न केवलं नामान्तरकरणमेव, तत्निभित्तव्वास्त्यतो न गुणादन्तर्भाव इत्याशद्वामभ्युपगच्छति-अथा- पीत्यादि। नान्तर्भाव इति। काव्यजीवितत्वादिविशेपादिति भावः । परिहरति-तथा- पीत्यादि। नामान्तरकरणमिति। अस्मदुक्तानां गुणादीनां काव्यजीवितत्वादिविशेष- माश्रित्य ध्वन्यादिनामान्तरं भवद्धि: क्रियत इत्वर्थः। अत्र हेतुमाह-उपमेति। विच्छि- न्तिः वैचित्रयम्। उपमेत्यलक्वारान्तराणां गुणानासोपलक्षणम्। कलितमाह-तथापी- त्यादि। तथापि तथा च। तनः किमिति तदाह-तावदिति। तावन्मात्रेण किविदि- शेषलेशमाधित्य नामान्तरकरणमात्रेण। किं कृतमिति। न किश्विदपि पाण्डित्यं सम्पा दितमित्यर्थः। अत्र हेतुरन्यस्येति। तदेवीपपादयति-चिरन्तनैरित्यादि। उक्तमर्थ साप- हासदृष्टान्तं निगमयति-तदित्यादि। तत् तस्मातू। तत्रेति वा पाठः। तथा सती-

१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तत्र केचिदाचक्षीरन्-शब्दार्थशरीरन्तावत्काव्यम्। तन्र च शब्दग लोचनम् प्रकृतेऽपीति तृतीयः प्रकारः । एवमेकस्त्रिधा विकल्पः, अन्यौ च द्वौविति पञ्च विकल्पा इति तात्पर्यार्थः। तानेव क्रमेणाह-शब्दार्थशरीरं तावदित्यादिना। तावद्ग्रहणेन कस्याप्यन्न न विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति। तत्र शब्दार्थौ न तावद्ध्वनिः, यतः संज्ञामात्रे- ण हि को गुणः ? अथ शब्दार्थयोश्वारुत्वं स ध्वनिः। तथापि द्विविधं चारुत्वम्- स्वरूपमान्रनिष्ठं संघटनाश्रितं च। तत्र शब्दानां स्वरूपमात्रकृतं चारुत्वं शब्दाल- क्ारेभ्यः, संघटनाश्रितं तु शब्दगुणेभ्यः। एवमर्थोनां चारुत्वं स्वरूपमात्रनिष्ठमुप- मादिभ्यः । संघटनापर्यवसितं त्वर्थगुणेभ्य इति न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो ध्वनिः कश्चित्। संघटनाधर्मा इति। शब्दार्थयोरिति शेषः। यद्गुणालङ्कारव्यतिरिकं तच्ा- रुत्वकारि न भवति, नित्यानित्यदोषा असाधुदुःश्रवादय इव। चारुत्वहेतुश्र ध्वनिः, तन्न तद्व्यतिरित्तइति व्यतिरेकी हेतुः। ननु वृत्तयो रीतयश्च यथा गुणालङ्गारव्यतिरिक्ता- बालप्रिया त्यर्थः। इति तात्पर्यार्थ इति। वृत्तिग्रन्थस्येति शेषः । 'शब्दार्थशरीर तावदि'त्यत्र ताव- च्छब्दस्सम्प्रतिपत्त्यर्थ इत्याह-ताव दुग्रहशोनेति। कस्याप्यन्न न विप्रतिपत्तिरिति ध्वनि- वादिनोऽप्यभिमतमेतदित्यर्थः। शब्दार्थयोध्वनित्वमनिराकृत्य तदाश्रितगुणादीनां ध्वनि- त्वनिराकरणमसंगतं स्यादतस्तेषां क्रमेण ध्वनित्वं निराकरोति-तत्रेत्यादिना। तावत् प्रथमम्। न ध्वनिरिति। तयोः शरीरत्वेन जीवितरूपव्यङ्गयत्वाभ्युपगमस्य ससिद्धान्त- विरुद्धत्वादिति भावः यदि चतयोरेव ध्वनिसंज्ञा, तदा व्यर्थः प्रयास इत्याह-संक्षेति। गुण: उपकारः । अथेत्यादि। अथ यदि, यतश्रारत्वम्। सइति। चारुत्वहेतुरित्यर्थः। तथापीत्यस्य न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो ध्वनिः कश्षिदित्यनेन सम्बन्धः। अत्र हेतुं चारुत्व- स्य गुणालक्कारमात्रकार्य त्वप्रदर्शनेनाह-द्विविधमित्यादिना। स्वरूपमात्रकृतं स्वरूप- मान्ननिष्ठम्। संघटनेति। रचनेत्यर्थः। गुणानां संघटनाश्रितत्वं वक्ष्यते। इतीति-हेती। यतो गुणालङ्कारजन्यचारुत्वविधाद्वयानन्तर्भूतचारुत्वविधान्तरविरहस्तत इत्यर्थः। नेत्या- दि। चारुत्व हेतोर्ध्वनेन गुणालङ्कारातिरिक्ततया सद्भावः सेडुमर्हृतीत्यर्थः। संघटनाधर्मा इत्यत्र स्वोक्तार्थानुरोधेन पूरयति-शब्दार्थयोरिति शेष इति। स्वोक्तार्थेऽनुमानं प्रमाण- माह-यदित्यादि। अत्रोदाहरणाद्यवयवत्रय प्रदर्शनं भीमांसकमतातुरोधेन।ध्वनित्वेनाभिम- तो न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः, चारुत्व हेतुत्वादिति प्रतिज्ञाहेतू द्ष्टव्यौ।असाधु दुश्श्रवादय इति भावप्रधानो निर्देशः। असाधुत्वं व्याकरणलक्षणरहितत्वं स नित्योदोषः, सर्वत्र वर्जनी- यत्वात्। दुःश्रवत्वंश्रुतिदुष्टत्वं, स ह्यनित्यो दोषः, श्ङ्गारदावेव वर्जनीयत्वाद्। व्यति- रेकीति। केवलव्यतिरेकीत्यर्थः । गुणालङ्कारविशेषयोरत्र दृष्टान्तत्वसम्भवादन्वयव्यति- १. इत आरभ्य साहित्यव्याकरणाचाये: पं० महादेवशास्त्रिपाण्डेयैविरचिता टिप्पणी पं० पद्टाभिरामशास्त्रिणा विरचितं विवरणं च। प्रकाश्यते। अन्राऽयमनुमानग्रयोग :-

प्रथमोद्द्यातः १७

ताश्चारुत्वहेतवोऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव। अर्थगताश्चोपमादयः । वर्णसं- घटनाघर्माश्च ये माधुर्यादयस्तेऽपि प्रतयन्ते। तदनतिरिक्तवृतयो वृत्तयोऽपि

लोचनम् श्वारुत्वहेतवश्च, तथा ध्वनिरपि तद्व्यतिरिक्तश् चारुत्वहेतुश्च भविष्यतीत्यसिद्धो व्यतिरेक इत्यनेनाभिप्रायेणाह-तदनतिरिक्तवृत्तय इति। नैव वृत्तिरीतीनां तद्यतिरिक्तत्वं सिद्धम्। तथा ह्यनुप्रासानामेव दीप्तमसृणमध्यमवर्णनीयोपयोगितया परुषत्वललितत्व- मध्यमत्वस्वरूपविवेचनाय वर्गत्रयसम्पादनार्थं तिस्ोऽनुप्रासजानयो वृत्तय इत्युक्ताः, वर्तन्तेऽनुप्रासभेदा आस्विति। यदाह- सरूपव्यज्नन्यासं तिसृष्वेतामु वृत्तिषु। बालप्रिया रेकीत्यर्थ इति केचित्। 'शब्दार्थशरीरमि'त्यादेः 'प्रतीयन्त' इत्यन्तस्य वृत्तिग्रन्थस्य सारा- र्थ व्याख्यायोत्तरग्रन्थं प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नवतारयति-नन्वित्यादि। असिद्धोव्यति- रेक इति। यत् गुणालङ्कारव्यतिरित्तं, तच्चारत्वकारि नेति व्यतिरेकव्याप्तेर्गुणालद्वारव्य- तिरिक्तासु चारुत्वहेतुतया सम्प्रतिपन्नासु वृत्तिरीतिषु व्यभिचारादसिद्धिरित्यर्थः । इत्य- भिप्रायेगोति। इतिशककायामुत्तराभिप्रायेणेत्यर्थः। तदभिप्रायं विशदयति-नैवेत्यादि। वृत्तीनान्ताचदनुप्रासाल द्वारान्तर्भावं दर्शयितुमाह-तथा ह्यनुपरासानामेवेत्यादि। अनुप्रासानामेवेत्यस्य वर्गत्रयस म्पाद्नार्थमित्यनेन सम्बन्धः । तदपि किमर्थमित्यत्राह-परुषत्वेत्यादि। परुषत्वा- दिस्वरूपाणां विशिष्य प्रदर्शनार्थमित्यर्थः । तस्यापि कलमाह-दीप्ेति। दीस्ं रौद्रादौ रसे, मसृएं मधुरं शद्गारादौ, मध्यमं हास्यादौ, तथाविधं यद्वर्रानीयं विभा- वादि, तदुपयोगितया वर्णनीयविशेषोपयोगित्वेनानुग्रासविशेषीपादेयतासिद्धयर्थमि- त्यर्थः। अनुप्रासजातय इति। अनुप्रासानामाश्रयभूता जातय इत्यर्थः । विवरिष्यते चेदमुपरि। वृत्तय इन्युक्ता: वृत्तय इति व्यवहताः । तत्र व्युत्पत्तिमाह-वर्तन्त इति। अनुप्रासभेदाः अनुप्रासविशेषाः । आस्तिरिति। वृत्तिरित्यत्र वतिधातोरधि- करणे क्तिन्निति भावः। यदाहेति। भट्टोद्वट इति शेप:। सरुपेति। पतासु

ध्वनिः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वाभाववान्, चारुत्वहेतुत्वात्, यो हि गुणालङ्कारव्यति- रिक्तो भवति स चारुत्वहेतुने भवति। यथा-असाधुत्वदुःश्रवत्वादिको दोष इति। केवलव्यतिरेकी नाम-'असत्सपक्षो यत्र व्यतिरेकसहचारेण व्याप्तिंग्रहः। १. उद्टकाव्या., १. ८. २. 'अकतरि च कारके संज्ञायां' (पा. सू., १. ३. १९) इत्यधिकारस्थेन 'स्न्ियां क्तिन्' (पा. सू., ३. ३.९४.) इत्यनेनेत्यर्थः । ३

१८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् परृथकपृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा ॥ इति ॥ पृथक्पृथगिति। परुषानुप्रासा नागरिका। मसृणानुप्रासा उपनागरिका, ललिता। नागरिकया विदग्धया उपमितेति कृत्वा। मध्यममकोमलपरुषमित्यर्थः। अत एव वैदग्ध्यविहीनस्वभावासुकुमारापरुषग्राम्यवनितासादृश्यादियं वृत्तिर्प्रोम्येति। तन्न तृतीयः कोमलानुप्रास इति वृत्तयोऽनुप्रासजातय एव। न चेह वैशेषिकवद्वृत्तिर्विवक्षिता, येन बालप्रया उक्तासु। तिसृषु वृत्तिषु परुषादिषु। पृथकपृथक सरूपाणां सजातीयानां व्यक्षनानां न्यास: उपनिबन्ध: तम्। अनुप्रासमुशन्ति इच्छन्ति। "शषाभ्यामि"- त्यादिकारिकात्रयेण परुषदिवृत्तीनां स्वरूपमुक्तन्तङ्रन्थे द्रष्टव्यम्। पृथक् पृथगित्यंशं व्याचष्टे-परुषेत्यादि। परुषवर्णारब्धत्वात्परुषोऽनुप्रासो यस्यां वृत्तौ सा। परुषाया एव नागरिकेति संज्ञा। मसृरोति। मधुरवर्णारब्धत्वान्मसणोऽनु- प्रासो यस्यां सा। अस्या नामद्यमाह-उपनागरिका ललितेति। उपमिता नागरिकया उपनागरिकेत्यन्वर्था संज्ञेत्याह-नागरिकयेति। परुषानुग्रासः मसृणानु- प्रास इति पाठस्तु अनुप्रासवृत्योरैक्याभिप्रायेण योज्यः। वक्ष्यमाणग्राम्यवृत्तावनुग्रासस्य मध्यमत्वं दर्शयितुम्मध्यमशब्दार्थमाह-मध्यममकोमलपरुषमिति। मधुरवर्णभिन्नं परुषवर्णभिन्नश्वेत्यर्थः । तदारब्धोऽनुप्रासो मध्यमानुग्रास इत्यर्थः। तदनुप्रासाया वृत्ते: ग्राम्यसंज्ञामुपादनपूर्वकमाह-अत एवेत्यादि। अत एव माधुर्यपारुष्यराहित्यादेव। वैदग्ध्येत्यादि। वैदग्ध्यविहीना स्वभावतः असुकुमारा अमधुरा, अपरुषा अनुद्ूणस्वभावा च या ग्रराम्यवनिता, तत्साद्वृश्यादित्यर्थः । तत्र तृतीयः कोम- लानुप्रास इति। उत्ेष्वनुप्रासेषु मध्यमानुप्रासः कोमलानुप्राससंज्ञकश्चेत्यर्थः । अनेन ग्राम्याया वृत्ते: रूढा कोमलसंज्ञा च भटोद्भटोक्ता दर्शिता। उपसंहरति-वृत्तय इत्यादि। १. शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्तिस्स्यात् हह्वव्यावैश्च संयुता ॥ सरूपसंयोगयुतां मूर्ध्निवर्गान्त्ययोगिभिः । स्पशैर्युतां च मन्यन्ते उपनागरिकां बुधाः । शे षैर्वणैरयथायोगं कथितां कोमलाख्यया। आभ्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वादृतबुद्धयः ॥ उद्भटका., १. ५-७, २. 'अवाद्य: क्ुष्टाधर्थे तृतीयया' (वार्ति., १८७. चौ. सं. ) इति वार्तिकेन समास इत्यर्थः । ३. कोमलवर्णानुप्रासाभावेन योगार्थाभावादित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: १९

याः कैश्विदुपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवणगो- लोचनम् जातौ जातिमतो वर्तमानत्वं न स्यात्, तदनुग्रह एव हि तन्न वर्तमानत्वम्। यथाह कश्चित्- लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवीभुजः । इति। तस्माद्वृत्तयोऽनुप्रासादिभ्योऽनतिरिक्तवृत्तयो नाभ्यधिकव्यापाराः। अत एव व्यापारभेदाभावान्न पृथगनुमेयस्वरूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य व्यापारवाचिनोऽभिप्रायः। अनतिरिक्तत्वादेव वृत्तिव्यवहारो भामहादिभिने कृतः। उद्भटादिभि: प्रयुक्तोऽपि तस्मि- नार्थ: कश्विदधिको हृदयपथमवतीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गताः श्रवणगोचरमिति।

शषादितत्तद्वणरचनारूपाः परुषाद्या वृत्तयो वस्तुतोऽनुप्रासेषु वर्तन्ते। यथा-पृथिवी- बालप्रिया

भुजि गाम्भीर्य, ताः परुषत्वादिविशिष्टानुप्रासादिभिरभिव्यज्यन्ते च। यथा-गोत्वा- दिजातयो गवादिभिः । अतक् साश्रयाभिव्यङ्गयत्वसाम्याद्दृत्तीनां जातित्वोपचार इति भावः । ननु वृत्तिरूपजातौ तज्जातिमतोऽनुप्रासस्य वर्तनमुत्तमयुक्तं, वैशेषिकमतविरुद्ध- त्वादित्यत आह-न चेत्यादि। इह अस्मन्मते। वैशेषिकवत् वैशेषिकमत इव। वृत्तिरन विवक्षितेति। वर्तनमाधेयत्वरूपन्न विवक्षितमित्यर्थः । तर्हि तत्र वर्तनं कि- न्नामेत्यत आह-तदनुग्रह एवेति। उत्तिरूपजातिकर्तृकानुग्रह एवेत्यर्थः। सच तत्कर्तृकं भेदकधर्मसमर्पणं रसाभिव्यज्ञनसामर्थ्याधानं वा। उक्तार्थे दृष्टान्तमाह-लोकोत्तर इति। गम्भीर्यें वर्तन्त इति। गाम्भीर्यातुगृ- हीता भवन्तीत्यर्थः। गाम्भीर्यकर्तृकानुग्रहृश्च सकलकार्यनिर्वहणसामर्थ्याधानादिरूपः। वृत्तौ 'तदनतिरिक्तवृत्तय' इत्यत्र तत्पदार्थन्दर्शयन्तुपसंहरति-तस्मादनुप्रासादिभ्य इत्यादि। नास्त्यतिरिक्ता वृत्तिर्व्यापारो यासां ता इत्यर्थकतया व्याचटे-नाभ्यधिके- ति। अनुप्रासानां यो व्यापारो रसव्यज्ञनविषयः, स एव वत्तीनामपीति भावः। तदन- तिरिक्ता इत्यनुक्त्वा एवमुक्ते: फलन्दशयति-अत एवेत्यादि। अतः उक्तात् व्य- पारभेदाभावादेवेति योजना। न पृथगनुमेयस्वरूपा इति। पृथगनुप्नासावगमं विना नानुमेयस्वरूपाः, किन्तु वृत्तिव्यञ्जकवर्णविशेषरूपानप्रासलिन्वगम्या इति भावः । न पृथगभिधेयस्वरूपा इति च पाठः। अनुप्रासाभ्यधिकव्यापारसत्वे तु वृत्तानां स्वरूपं पृथगभिधेयं स्यादिति तद्भावः। उक्तार्थे वृद्धसम्मतिमाह-अनतीति। अनुग्रासान- तिरिक्तव्यापारत्वोक्त्या तदनतिरिक्तत्वं सिद्धमित्याशयेन अनतिरिक्तत्वावेवेत्युक्तम्। ननूद्भटादिभि: कृत एवेत्यत्राह-उन्भ्रटादिभिरिति। प्रयुक्ते कृते। तस्मिन् वृत्ति- व्यवहारे। नार्थ इति। अर्थः वृत्तिशब्दार्थः । अधिकः अनुग्रासरूपार्थादधिकः । १. 'गाम्भीर्यं यत्प्रभावेण विकारो नोपलभ्यत' (दशरू., ४. ६.) इति लक्षण- लक्षितं गाम्भीर्यम्।

२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

चरम्। रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोडयं ध्वनिर्नामेति।

लोचनम् रीतयश्चेति। तद्नतिरिक्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सम्बन्धः । तच्छब्दे- नात्र माधुर्यादयो गुणाः, तेषां च समुचितवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां सड्घातरूपतागमनं दीप्तललितमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भ- पाश्चालदेशहेवाकप्राचुर्यदृशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिर्जातिमतो नान्या, समु- बालप्रिया इत्यभिप्रायेरोति। 'गता' इत्यादिग्रन्थ उक्तार्थपर इत्यर्थः । 'रीतयश्चे'त्यत्र समुचि- तपदानुषञ्जनेन पूरयन्नाह-तदित्यादि। तच्छब्दोऽत्र गुणपरामर्शक इत्याह-तच्छ- वदेनेति। प्रत्यवमृश्यन्त इति शेषः। तथा पाठश्। कथन्नाम रीतीनां गुणानतिरिक्तत्व- मिति तदुपपादयति-तेषाश्चत्यादि। तेषां समुचितवृत्त्यर्पेणे यत्सड्घातरूपतागमनं त्रिविधं तदेव रीतिरिति सम्बन्धः। तेषां गुणानाम्। समुचितेति। समुचिता दीप्तादिवर्णनीयौचित्यवती या वृत्ति: विशिष्टा वर्णरचना, तस्यां यहुणानामपणं तस्मि- न्नित्यर्थः।समुचिता तत्तद्रसव्यञनोचिता या वृत्ति: व्यापारः, तदपणो निमित्ते इति केचित्। अन्योन्येति। परस्परसंश्लेषयोग्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । त्रैविध्योपपादकं-दीस्षे- त्यादि। द्वन्द्वगर्भकर्मवारयस्य विषयपदेन बहुव्रीहिः। सङ्गातेति। समूहताप्राप्तिरि- त्यर्थः। असंहृततया पृथक् पृथक् प्रातिस्विकरूपेणावस्थितानामेकत्र समूहीभावेन रूपा न्तरप्राप्तिरिति यावत्। सड्घातरूपत्वेन हृद्यत्वे दृष्टान्तः-पानक इवेति। तथा च माधु- र्यादिगुणानां प्रत्येकं प्रातिस्विकरूपेण रीतिशब्दवाच्यत्वं नास्ति, परन्तु विशिष्टसड्घात- धर्मवत्तयेति भावः। ननु केनैतदुक्तमिति शङ्कायां वैदर्भ्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तन्दर्शयन्नु- त्तरमाह-गौडीयेत्यादि। गौडविदर्भपाश्चालसम्बन्धिनो गौडीयादयो ये देशास्तेषां तत्र त्यकवीनामिति यावत्। विशिष्टवर्णनविषये यो हेवाकः स्भावः स्वाच्छन्दं वा, तं प्रा- चुर्येण पश्यतीति तेन। वामनेनेति भावः। हेवाकप्राचुर्यस्य दृशा दर्शनेन हेतुनेत्यथो वा। विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्येति भावः। त्रिविधमित्यनेन रीतिगतमपि गौडीया वैदर्भी पाञ्चालीति त्रैविष्यं सूचितम्। यथोक्तं वामनेन-"रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टा पदरचना रीतिः। विशेषो गुणात्मा। सा त्रेधा-वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च। वैद- ्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या। समग्रगुणा वैदर्भी। ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौ- कुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति। ननूक्तरोत्या वृत्यनुप्रासयोर्जातिजातिमद्भावाद्रीति गुणयोस्समुदायस मुदायिभावाच्च कथमैक्यमत आह-जातिरित्यादि। समुदायः अवयवी। समुदायिनः अव-

१. वा. सू., १. २. ६-१३.

प्रथमोद्द्योतः २१

अन्ये व्रयु :- नाहत्येव ध्वनिः । प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्य लोचनम् दायश्च समुदायिनो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालङ्कारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतुः। तदाह-तद्व्यतिरिक्तः काऽयं धवनिरिति। नैष चारुत्वस्थानं शब्दार्थरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वादिति। तेनाखण्ड- वुद्धिसमास्वाद्यमपि काव्यमपोद्वारवुद्धया यदि विभज्यते, तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोर्ऽर्थो लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, माच भूत्तच्चारुत्वहेतुः, तेन गुणालङ्कारव्यति- रिक्तोऽसौ स्यादित्याशङ्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-श्न्य इति। भवत्वेवम् ; तथापि नास्त्येव ध्वनिर्योद्ृशस्तव लिलक्षयिषितः । काव्यस्य ह्यसी कश्चिद्वक्तव्यः । न बालप्रिया यवात्। नान्य इति। तयोस्तादात्म्यस्यैवाङ्गीकारादिति भावः । प्रकृतमुपसंहरति- इतीति। स्थित एव उपपन्न एव। 'तद्वयतिरिक्त' इत्यादिग्रन्थः उक्तानुमानस्य निगमनरूप इत्यभिप्रायेणावतारयति-तदित्यादि। तदाह तस्मादाह। 'तन्वतिरि- क्त' इति हेतुगर्भतच्छव्देन शब्दार्थों तद्गुणालङ्काराश्च परामृश्यन्ते। 'कोडयमि' त्यत्र किंशब्दः किमेष चारुत्वस्थानमुत चारुत्वहेतुरिति विकल्पनिषेधपरश्चेत्याशयेन वित्ृणोति-नैष इत्यादिना। शब्दार्थतद्गुणालद्वारव्यतिरिक्तः काव्यचारुताहेतुत्वविशि- श्टे ध्वनिर्नास्तीति विशिष्टध्वनिसत्तानिषेधश्चानेनार्थातिसिद्वयतांति बोध्यम्। एष इति। व्वनित्वेनाभिमत इत्यर्थः । इतीव्यस्यानन्तरं किंशव्देनाहेति शेषो बोध्यः। किशब्दे- नेवोक्तार्थे लब्धे कि नामशब्देनेत्यत आह-तेनेत्यादि। अपोद्धारवुद्धघेति।विभा- गवुद्धघेत्यर्थः । नामशब्देनाहेति। नामशब्द्ोऽत्यन्तासत्वद्योतक इति भावः ।

भाव एव सिद्धः, न तु स्वरूपेण ध्वनेरभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरापक्षेप इत्याशये- नावतारयति-नन्चित्यादि। असौ ध्वनिः। तेनेति तथापीत्यर्थः । यद्वा चारुत्वहेतु- त्वाभावेनेत्यर्थः । चारुत्वहेतुत्वाद्धि गुणादयन्तभाव आपादितः, तदनजीकारे तु तद्वयति- रिक्तध्वनिसद्धावस्सम्भावनार्ह एवेत्यर्थः । गुपालङ्कारंति शब्दार्थयोरुपलक्षणम्। इ- त्याशङ्कयेति। इति ध्वनिवादिश क्वाम्मनसिकृत्येत्यर्थेः । भवत्वेवमित्यभ्युपगमे। तहिं जितमस्माभिरित्यत्राह-तथापीत्यादि। ननूक्तमेव तदस्तित्वमित्यत आह-यादश इत्यादि। तादृश इति पूर्वेण सम्बन्धः। याद्गशो लिलक्षयिपितः काव्यसम्बन्धितया लक्षणयुक्तं कर्तुमभिलषितः । इममर्थन्दर्शयन्नाह -काव्यस्य हीत्यादि। समुदितस्य 9. निगमनं नाम-'अनुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजक शाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्ष- ताधीप्रयुक्तसाध्यधीजनकं वाक्यम्। २. तेनेत्यस्य तथाप्यर्थकत्वाप्रसिद्धेराह यह्वे.ति।

२२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके प्रकारस्य काव्यत्वहाने: सहृदयहृदयाह्रादिशब्दार्थमयत्वमेव्र काव्यलक्ष म्। न चोक्तप्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत्सम्भवति। न च तत्सम- लोचनम् चासौ नृत्तगीतवाद्यादिस्थानीय: काव्यस्य कश्चित्। कवनीय काव्यं, तस्य भावश्र काव्य- त्वम्। न च नृत्तगीतादि कवनीयमित्युच्यते। प्रसिद्धेति। प्रसिद्धं प्रस्थानं शब्दार्थौ तद्गुणालङ्काराश्चेति, प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम्। काव्यप्रकारस्येति। काव्यप्रकारत्वेन तव स मार्गोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्तत्वात्। ननु कस्मात्तत्काव्यं न भवतीत्याह-सहद्येति। मागस्येति। नृत्तगीताक्षिनिकोचनादिप्रायस्येत्यर्थः । तदिति। सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थः। ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जान- बालप्रिया काव्यस्य समुदायितया सम्बन्धित्वेन ह्यसौ वत्तव्यः । न च गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति काव्यसम्बन्धित्वमस्य शक्योपपादं,नृत्तगीतादिवत्। तदयं प्रयोग :- विवादाध्यासितो ध्वनिः, न काव्यं, शब्दार्थातिरिक्तत्वात् ; न च काव्यसम्बन्धी, तद्गुणालङ्कारातिरिक्त- त्वात्, नृत्तगीतादिवदिति। न च साध्यविकलो द्ृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्य्रत्वा- भावस्य तत्सम्बन्धित्वाभावस्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थः। नृत्तगीतादेर्नाव्यस्थले शोभाका- रित्वरूपविशेषं मनसिकृत्य दृष्टान्ततया कथनम्। स्वोक्तार्थपरतया प्रसिद्धेत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादि। प्रतिष्ठन्त इत्यस्य व्याख्या-परम्परयेत्यादि। परम्परया अविच्छिन्नप्रवाहेण। व्यवहर- म्ति काव्यव्यवहारं कुर्वन्ति। येन मार्गेण मार्गतुल्येन येन। ध्वनेः काव्यप्रका- रत्वोक्तिर्ध्वन्यभाववादिनो व्याहतेत्याशङ्कयपरप्रसिद्धधुपजीविनी तदुक्तिरित्याह- काव्येत्यादि। काव्यप्रकारत्वेन काव्यभेदत्वेन। तत्वेनाभिमत इति तदर्थ इति भावः। वत्तौ 'प्रसिद्धे'त्यादिना पूर्वोक्तो हेतुर्दशितः। काव्यत्वहानेरित्यनेन साध्यश्चेति वोध्यम्। इत्याहेति। इत्याशक्कायामाहेत्यर्थः । मार्गपदेन प्रकृते विवक्षितं व्याचष्े- नृत्तेति। अक्षिनिकाचनादीत्यादिपदेनाक्षिसम्भविनां विकारान्तराणं परिग्रहः । प्रायशव्दस्तुल्यार्थकः । सहृदयेत्यादीति। सहृदय हृदयाह्रादिशब्दार्थमयत्वमित्यर्थः । 'सहृदय हृदयाह्वादी'तयनेन गुणालङ्कारसुन्दरत्वमुक्तम्। 'न च तत्समये'त्यादिवृत्तिग्रन्थ एक एव शङ्कोत्तरात्मकः । तत्र शङ्काभागं वित्ृणोति-नन्वित्यादि। ताद्शमिति। यत्तत्र भवद्भिर्नृत्तगीतादिप्रायमिति सोपहासमुक्तं ध्वनिस्वरूपन्तदित्यर्थः । अपूर्व पूर्वमतुन्मीलितम्। जानन्तीत्यनेन 'तत्समयान्तः पातिनः सहृदयान् कांश्चिदि'ि १. ध्वनित्वस्याSप्रसिध्या तद्रूपेण पक्षताया निर्वत्तुमशक्यत्वाद्विवादाध्यासितत्वेन तां समर्थयितुमाह-विवादाध्यासित इति।

प्रथमोद्ंद्योत: २३

यान्त:पातिनः सहृदयान् कांश्चित्परिकल्प्य तत्प्रसिद्दा ध्वनौ काव्यव्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्धन्मनोग्राहितामवलम्बते।

लोचनम् न्ति, त एव सहृदयाः। तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भवि- ष्यतीत्याशङ्कयाह-न चेति। यथा हि सङ्लक्षणं करोमीत्युक्त्वा आतानवितानात्मा प्राब्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविरचितः संवर्तनविवर्तनसहिप्णुर- च्छेदक: सुच्छेय उत्कृष्टः खङ्ग इति त्रुवाणः, परैः पटः खल्ेवंविधो भवति न खङ्ग इत्ययुक्ततया पर्यनुयुज्यमान एवं ब्रूयात्-ईदश एव खङ्गो ममाभिमत इति तादगेवें- तत्। प्रसिद्धं हि लक्ष्यं भवति न कत्पितमिति भावः । तदाह-सकलविद्वदिति। विद्वांसोऽपि हि तत्समयज्ञा एव भविष्यन्तीति शङ्कां सकलशव्देन निराकरोनि। बालप्रिया वृत्यर्थो विवृतः। तत्समयः ध्वनिपदसङ्केतः । 'तत्प्रसिद्धथे'त्यादंशं व्याचष्टे-तद्भीति। नामशब्देन तदभिमतत्वस्येव काव्यलक्षणत्वमिति सूचयति-इत्याशङ्कयाहेति। इत्ये- कांशेन व्वनिवादिशङ्कामनूद्य परिहारमाहेत्यर्थः । 'सकले'त्यादि परिहारग्रन्थस्याभिप्रायं सदष्टान्तं स्पष्टयन्नाह-यथाहीत्यादि। खङ्गलक्षणं खङ्गस्वरूपम्। करोमीति। करोतिरत्र वचनक्रियावाची। अत एव इति ब्रुवाण इति वक्ष्यते। आतानेति। आतान: आयामो विस्तारः। वितानः तिर्यग्विस्तारः। आर्त्मा स्वभावो यस्य सः । प्रावरियमाण: प्रावरणीक्रियमाणः। प्रावरणस्वरूप इति च पाठः। संवर्त- नेति। संवर्तनं सक्कोचनम् । विवतनं विकासनम्। ते सहिष्यः तद्योग्यः । इति त्रुवाण इति। आतानादिविशिष्टः पदार्थ: उत्कृष्टखड्ग इति वदननित्यर्थः। पर्यनुयु- ज्यमान: आक्षिप्यमाणः सन्। कथं वूयादित्यत्राह-ईद्वश इत्यादि। ईदृशः पदार्थ एव मम खड्गत्वेनाभिप्रेत इत्यर्थः। एतद्रिति। सहृदयान्तरकल्पनयोक्तं काव्यल- क्षणमित्यर्थः । नन्वमुया सोपहासोक्तया किं जातम् ? न नः किन्विचछिन्नमित्यत आह-प्रसिद्ध- मिति। लक्ष्यं लक्षणेन निरूपणीयम्। न कल्पितमिति। लक्ष्यं भवतीत्यनुप- ज्यते। तदाह उक्ताद्भावादाह। उक्ताभिप्रायं वचनमाहेत्यर्थेः । विद्वन्मनसामुचित- विषय एव प्रवृत्तिसम्भवाद्विद्वत्पदेन उक्ताभिप्रायस्सूचित इति भाव:। 'सकले'त्युत्ते: फलमाह-विद्वांसोडपीति। तत्समयज्षाः व्वनिसमयज्ञाः । ननु माभृत्सकलवि-

१. यद्वा लक्षणमित्यस्य लक्षणकथनमित्यर्थः । तथा च कृतिविषयस्य तादृशकथ- नस्य सम्पाद्यमानतया 'ब्रुवाण' इत्यस्य सुस्पष्टा सङ्गतिंः । अत एव 'युद्धं करोमीत्यु- कत्वा युध्यमान: परान विजयते' इत्यादिप्रयोगाणां समौचित्यं सिद्धं भवति।

२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

पुनरपर तस्यामावमन्यथा कथयेयुः- न सम्भवत्येव ध्वनिर्नामापूर्वः कश्चित्। कामनीयक्मनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेष्वेव चारुत्वहेतुष्वन्त-

लोचनम् एवं हि कृतेऽपि न किञ्चित्कृतं स्यादुन्मत्तता परं प्रकटितेति भावः । यस्त्वत्राभिप्रायं व्याचष्टे-जीवितभूतो व्वनिस्तावत्तवाभिमतः, जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिक्तमलङ्कार कारैरनुक्तत्वात्तच्च न काव्यमिति लोके प्रसिद्धमिति। तस्येदं सर्व स्ववचनविरुद्धम्। यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणक तेनाङ्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तच्चिरन्तनैरनुक्तमिति प्रत्युत लक्षणार्हमेव भवति। तस्मात्प्राक्तन एवात्राभिप्रायः। नतु भवत्वसौ चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालङ्कारान्तर्भूतश्व, तथापि व्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायमाशङ्कय तृतीयमभाववादमुपन्यस्यति पुनरपर इति। कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म। चारुत्वधीहेतुतेति यावत्। बालप्रिया द्वन्मनोग्राहिता, को दोष इत्यत आह-एवं हीत्यादि। अभिनवपरिकल्पितसहृदय- हृदयाह्लादकारित्वात्मकलक्षणे कृते, किश्चिल्लक्षणं कृतन्न स्यात्, परन्तु उन्मत्ततव प्रकाशिता स्यान तु विद्वत्तेत्यर्थः । व्याख्यानान्तरमनुवदति-यस्त्वित्यादि। अभिप्रायं द्वितीयाभाववाद्यभिप्ना यम्। जीवितेति। व्वनिर्जीवितभूतोऽभिमत इति सम्बन्धः। तच्चेति। ध्वन्या- त्मकं जीवितश्वेत्यर्थः । न काव्यमिति। जीवितभूतो ध्वनिर्न काव्यमलङ्कारकारैरतु- क्तत्व/दिति प्रयोगः । तद्दूषयति-तस्येत्यादि। सवचनविरोधमुपपादयति-यदि हीत्यादि। तत् ध्वनिस्वरूपम्। अनुप्राणकं जीवितम्। तेन पूवपक्षवादिना अभाववादिना। अङ्गीकृतं यदीति। जीवितभूत इति सिद्धवचनादङ्गीकारः स्फुट एवेति भाव: । तत् तहि। अनुक्तमिति। अनुक्तत्वाद्धेतोः। लक्षणाहमेवेति। लक्ष- यितव्यमेवेत्यर्थः । न निषेधार्हमिति भावः । प्राक्तनः पूर्वोक्तः । अ्भिप्रायः अभा ववाद्यभिप्रायः। तृतीयमवतारयति -- नन्वित्यादि। यद्येवं किं भवतः प्रयासेनेत्यत आह-तथा- पीति। एवमप्यसौ ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमिति न केनचिदुक्त: ध्व- निः काव्यात्मेति केनापि लक्षणकारेण नोक्तमित्यर्थः । अतो लक्षणपुरस्सरन्तद्वक्तुमस्म- त्प्रयास इति भावः । इत्यभिप्रायं ध्वनिवाद्यभिप्रायम्। आशङ्गयेत्यनन्तरं प्रवर्तित- मिति शेषः। चुओो भावर्थत्वे चारुत्वहेत्वन्तर्भावोक्तिरनुपपन्ना स्यादतो व्याचष्टे-कम- नीयस्य कर्मेति। फलितमाह-चारुतवेति। काव्यस्येत्यर्थात्। वृत्तौ 'तस्ये'त्यस्य ध्वनेरित्यर्थः। 'चारुत्वहेतुष्वि'त्यस्य गुणालङ्कारेष्वित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: २५

र्भावात्। तेषामन्यतमस्यैव वा अपूर्वसमाख्यामात्रकरणे यत्किश्वन कथनं स्यात्। किश्च वाग्विकल्पानामानन्त्यात्सम्भवत्यप वा कस्मिंश्चित्काव्यलक्ष- णविधायिभि: प्रसिद्वैरप्रदर्शिते प्रकारलेशे ध्वनिर्ध्वनिरिति यदेतद्लीक-

लोचनम् ननु विच्छित्तीनामसंख्यत्वात्काचित्तादशी विच्छित्तिरस्माभिर्दष्टा, या नानुप्रसादौ,

नामिति। वक्तीति वाक् शब्दः। उच्यत इति वागर्थः। उच्यतेऽनयेति वागभिधा- व्यापारः । तन्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽनन्तः। अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसंख्येयः । प्रकारलेश इति। स हि चारुत्वहेतुर्गुणो वालङ्वारो वा। स च सामान्यलक्षणेन संग्ृहीत एव। यदाहु :- 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्वलङ्का- राः इति। तथा 'वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलड्कृतिः' इति। ध्वनि्ध्वनिरिति वीप्सया सम्भ्रमं सूचयन्नादरं दर्शयति-नृत्यत इति। तल्लक्षणकृद्धिस्तयुक्तकाव्यवि- बालप्रिया 'किश्च वाग्विकल्पानाभि'त्यादिग्रन्थं व्याख्यास्यमानं मनसिकृत्यावतारयति लोचने- नन्विति। विछ्छित्तीनामिति। विविध छिद्यन्त इति विच्छित्तय: वैचित्र्याणि, ता- साम्। अनुप्रासादावित्यादिपदेनोपमादेः प्ररिग्रहः। उक्तलक्षण इति द्वयोविशेषणम्। भवदुक्तलक्षण इत्यर्थः । अभ्युपगमपूर्वकमिति। किञ्चेत्यनेनाभ्युपगमो दर्शितः । 'वाग्विकल्पानामि'त्यत्र वाक्पदं नानार्थकं विकल्पपदं वैचित्र्यार्थकमिति व्याचष्टे-वक्ती- त्यादि। अभिधावैचित्र्येति। एतनु कुन्तकादिमताभिप्रायेणोक्तम्। भावार्थ विव्ृ- णोति-स हीत्यादि। सः प्रकारलेशः । स च चारुत्वहेतुश्च। वामनोक्तन्तल्लक्षण- माह-काव्यशोभाया इत्यादि। तदतिशयेति। काव्यशोभातिशयेत्यर्थः। भामहक्त- श्वाह-तथा वक्रेति। वक्रा विचित्रा चमत्कारकारिणी। अभिधेयशब्दयो: वाच्यवा- चकयोरुक्तिरभिधा। एवञ्च यद्यद्वचित्र्यान्तरमुल्लिख्यते तस्य तस्य कथितगुणालद्कारसामा- न्यलक्षणसङगृहीतत्वात्तत्कर्त्रदृष्टत्वमसम्भाव्यमिति भावः । वीप्सयेति द्विर्वचनेनेत्यर्थः । सम्भ्रममिति। ध्वनिवादिनो ध्वनिप्रस्थानस्थापने त्वरामित्यर्थः । सूचयन्निति। स- म्भ्रमे द्योत्ये द्विर्वचनमत्रेति भावः । आदरमिति। ध्वनिवादिनो ध्वनावादरमित्यर्थः । 'तृत्यत' इत्यत्र कर्तृपदमौचित्यात्पूरयति-तदित्यादि। तत्पदं ध्वन्यर्थकम्। केचि- दृध्वनिलक्षणकृतः, केचित्तदुक्तकाव्यविधायिनः, केचित्तत्काव्यश्रवणोद्भूतचमत्काराः १. वा. सू., ३. १. १-२, २. भामहालङ्कर, १. ३६.

२६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सहृदयत्वभावनामुकुलितलोचनैर्नृत्यते, तत्र हेतुं न विद्मः । सहस्रशो हि महात्मभिरन्यैरलक्कारप्रकारा: प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च। न च तेषामेषा दशा श्रयते। तस्ष्मात्प्रवादमात्रं ध्वनिः। न त्वस्य क्षोदक्षमं तत्त्वं किश्चि- दपि प्काशयितुं शक्यम्। तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोक :- यस्मिन्नस्ति न वस्तु किश्चन मनः ्रह्ादि सालंकृति लोचनम् धायिभिस्तच्छूवणोद्भूतचमत्कारैश्च प्रतिपत्तुभिरिति शेषः। ध्वनिशब्दे कोऽत्यादर इति भावः। एषा दशेति। स्वयं दर्पः परैश्र स्तूयमानतेत्यर्थः । वाग्विकल्पाः वाक्प्रवृत्तिहेतुप्रतिभाव्यापारप्रकारा इति वा। तस्मात्प्रवादमात्रमिति। सर्वेषाम- भाववादिनां साधारण उपसंहारः । यतः शोभाहेतुत्वे गुणालङ्कारेभ्यो न व्यतिरि्तः, यतश्र व्यतिरिक्तत्वे न शोभाहेतुः, यतश्र शोभाहेतुत्वेऽपि नादरास्पदं तस्मादित्यर्थः । न चेयमभावसम्भावना निर्मूलैव दूषितेत्याह-तथा चान्येनेति। ग्रन्थकृत्समानका- बालप्रिया प्रतिपत्तारः, तैस्त्रिभिरित्यर्थः । केचित्तु-अनादरन्दशयतीति, अतद्युक्तकाव्येति, अत- च्छवणेति च पठन्ति। तत्पक्षे अनादरमित्यस्याभाववादिनां ध्वनावनादरमित्यर्थः । अतय्युक्तेत्यादि तल्लक्षणकृद्धिरित्यस्य अतच्छूवणेत्यादि प्रतिपत्तृभिरित्यस्य च विशे- षणं बोध्यम्। फलितमाह-ध्वनिशब्द इति। योऽयं ध्वनिवादिनामत्यादर: स ध्वनिशब्दवाच्यस्य कस्यचिदर्थान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वाद्ध्वनिशब्दमात्रविषयकः पर्यवस्यति। स चोपहासहेतुरेव सम्पद्त इति भावः। परैरिति। ध्वनियुक्तकाव्यवि- धायिभिरित्यर्थः । सिंहावलोकनन्यायेन 'वाग्विकल्पानामानत्यादि'त्यत्र वाग्विकल्पपद- मन्यथा व्याचष्टे-वागित्यादि। अभाववादस्यान्योन्यसम्बद्धतया उपन्यासार्दक्य- सिद्धरुपसंहारेणापि तदनुरूपेण भाव्यमित्याशयेनाह-सर्वषामिति। साधारण्यं स्पष्टयति-यत इत्यादि। नादरास्पदमिति। गुणालङ्कारेव्वेवान्तर्भविन शब्द- मात्रस्यैवापूर्वत्वादिति भावः। 'तथाचे'त्यादिग्रन्थः पूर्वोक्ताभाववादसम्भावनामूलप्रदर्श- नपर इत्याशयेन तद्ग्रन्थमवतारयति-न चेत्यादि। इयमभावसम्भावना पूर्वोपदर्शिता अभाववादसम्भावना। निमूलैव सती न दूषिता, किन्तु समूलै- वेति भावः। करिष्यमाणस्याप्यभाववाददूषणस्य बुद्धिस्थत्वेन कृतप्रायत्वाद्दृषितेति भूतनिर्देशः । इत्याहेति। इत्याशयेनाहेत्यर्थः । न चास्य 'यस्मिल्नि'त्यादिश्लो- कस्य श्रुतत्वेन 'जगदु'रिति लिड्बोध्यस्य पारोक्ष्यस्य समर्थनाय 'न चास्माभिरभा- ववादिनां विकल्पा: श्रुताः' इति प्रागुक्तं कथं सङ्गच्छत इति वाच्यम्। यधाध्रुतार्थ- कस्यास्य श्लोकस्य श्रुतत्वेऽपि पूर्वोपदर्शितानां बहूनामभाववादप्रकाराणां विशिष्या- श्रुतत्वेन तद्वचनस्य तत्परत्वात्। ग्रन्थकृदित्यादिना मत्सरं तदुकेहेंतुत्वेन

प्रथमोद्द्योत: २७

व्युत्पन्न रचितं च नैव वचनैर्वक्रोक्तिशून्यं च यत्। काव्यं तद्दनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसञ्जडो नो विद्मोऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूप घवनेः॥ लोचनम् लभाविना मनोरथनाम्ना कविना। यतो न सालङकृति, अतो न मनःप्रह्वादि। अनेनार्थोलङ्काराणामभाव उक्त । व्युत्पन्नै रचचितं च नैच वचनैरिति शब्दालङ्कारा- णाम्। वक्रोक्ति: उत्कष्टा संघटना, तच्छून्यमिति शब्दार्थगुणानाम्। वक्रोक्तिशून्यशब्देन सामान्यलक्षणाभावेन सर्वालङ्काराभाव उक्त इति केचित्। तैः पुनरुक्तत्वं न परिहृत- मेवेत्यलम्। प्रीत्येति। गतानुगतिकानुरागेणेत्यर्थः । सुमतिनेति। जडेन पृष्टो भ्रूभङ्गकटाक्षादिभिरेवोत्तरं ददत्तत्स्वरूपं काममाचक्षीतेति भावः । एवमेतेऽभावविकल्पा: शङ्गलाक्रमेणागताः, न त्वन्योन्यासम्बद्धा एवं। तथा हि तृतीयाभावप्रकारनिरूपणोपक्रमे पुनःशब्दस्यायमेवाभिप्रायः, उपसंहारैक्यं च सङ्ग- चछते। अभाववादस्य सम्भावनाप्राणत्वेन भूतत्वमुक्तम्। भाक्तवादस्त्वविच्छिन्नः बालप्रिया सूचयति-'यस्मिन्नि'ति। 'यस्मिन्' काव्ये। 'सालङ्कृति' अत एव 'मनःप्रह्लादि'। 'किश्चन वस्तु' वर्ण्यमान: कश्विदर्थो 'नास्ति'। 'व्युत्पन्नै'रिति। नैवेति पाठे यदित्यस्या- पकर्षः । यन्नेति च पाठः। 'यत्' काव्यम्। व्युत्पन्नैः अनुप्रासादियोगाद्विचित्रतयोत्पन्नैः 'वचनैः' शब्दैः । 'नैव रचितञ्च', तथा यत् 'वक्रोक्तिशून्यञ्च' भवति, तत् तथाविध- मर्थालक्कारादिशन्यं 'काव्यं व्वनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसन् जडः ववनेस्खवरूपं सुमतिना पृष्टस्सन् किमभिदधाति। व्यं नो विभ्म' इत्यन्वयः। भावार्थ व्याचष्टे-यत इत्यादि। अ्नेनेति। प्रथमवाक्येनेत्यर्थः । उक्त इति। काव्य इति शेषः। अभाव उक्त इत्यस्य शब्दालङ्काराणां शब्दार्थगुणानामित्यनयोरपि सम्बन्धो वोध्यः। सङ्ग- टनेति। शब्दार्थयोरिति शेषः। व्याख्यानान्तरमनुवदति-वक्रोक्तीत्यादि। वक्रोक्ति- स्सुन्दरतरोक्ति: सौन्दर्यश्च वैचित्र्यमेव। तत्खल सामान्यलक्षणमलक्काराणामिति सर्वाल- द्वाराभाव उक्तो भवतीत्यर्थः । दूषयति-तैरिति। गतेति। गतस्यानुगतिः गतानु- गतिका। कुत्सायां कः। तस्यामनुरागेण। यद्वा-गते अन्यगमने गतमनुगमनं गतानुगतं तदेषामस्तीति गतानुर्गातकाः । स्वयं विचारमकृत्वा परोक्तिमेवानुसरन्त इति यावत्। तेषां सम्भवतानुरागेण। 'सुमतिने'ति पदस्य प्रयोजनं व्याचष्टे-जढे- नेत्त्यादि। किमित्येते विकल्पाः परस्परसम्बद्धा व्याख्याता इति शङ्कायां वृत्तिग्रन्थानुगुण्या- दित्याह-एवमित्यादि। शङ्कलाक्रमेणागताः परस्परसम्बद्धाः । कुत इत्य- त्राह-तथाहीति। पुनश्शब्दस्यायमेवाभिप्राय इति। 'पुनरपर' इत्यत्र पुन-

२८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

भाक्तमाहुस्तमन्ये। अन्ये तं ध्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृत्तिरि- त्याहु:। लोचनम् पुस्तकेष्वित्यभिप्रायेण भाक्तमाहुरिंति नित्यप्रवृत्तवर्तमानापेक्षयाभिधानम्। भज्यते सेव्यते पदार्थेन प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति भक्तिधर्मोSभिधेयेन सामीप्यादिः, तत आगतो भाक्तो लाक्षणिकोऽर्थः । यदाहु :- अभिधेयेन सामीप्यात्सारूप्यात्समवायतः । वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता ॥ इति ॥ बालप्रिया इशब्दः उक्ताभिप्रायक एवेत्यर्थः। यदि पुनश्शब्दस्य विशेषार्थकत्वं, तदा अपरे पुन- रिति वक्तव्यं, तदपहाय पुनश्शब्दस्यादौ पाठः प्रागुक्तप्रकारापेक्षमुत्तरस्यानन्तर्यन्द- शेयन् सम्बन्धमवगमयतीति भावः। सम्बन्धश्रावतारिकया दर्शितपूर्वः । ज्ञापकान्तर- रश्ाह-उपेति। अन्योन्यासम्बद्धत्वे सति उपसंहारभेदेन भाव्यमिति भावः । 'जग- दुरित्याहु'रिति च प्रयुक्तं तद्भावमाह-अभावेत्यादि। उक्तमिति। जगदुरित्यनेने- ति शेषः । पुस्तकेषु अलङ्कारत्रन्थेषु। नित्येति ईश्वरोऽस्तीत्यादिवदत्र नित्यग्र- वृत्ते वर्तमाने लडित्यर्थः । 'नित्यप्रवृत्त' इति भोजसूत्रम्। भाक्तशब्दस्यार्थ व्याख्या- तुम्भक्तिशब्दस्य कर्मव्युत्पत्त्यार्थमाह-भज्यत इत्यादि। भेअव्यावृत्तयेऽर्थमाह -- सेव्यत इति। केनेत्यत्राह-पदार्थेनेति। गङ्गादिपदलक्ष्यतीराद्यर्थेनेत्यर्थः। नन्वत्र पदार्थकर्तृकं सेवनन्नाम किमित्यत आह-उत्प्रेक्ष्यत इति। पदार्थेन प्रतीक्ष्यत इत्यर्थः । स्वबोधनिमित्तत्वेनाश्रीयत इति यावत्। अत्र हेतुः-प्रसिद्धतयेति। सामीप्यादेनिमित्त- त्वेन प्रसिद्ध्येत्यर्थः । यद्वा-पदार्थेन सेव्यत इत्युपचारेणोक्तम्। तेन च वक्तुः प्रतिप- तुर्वा तीरादेगआ्गादिपदेन प्रतिपादने सामीप्यादेर्निमित्तत्वेन पर्यालोचनरूपं यदुत्प्रेक्षण- न्तदत्र विवक्षितमित्याह-प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति। वक्त्रा प्रतिपत्रा वेति शेषः । अभिधेयेन सामीप्यादिधेमें इति सम्बन्धः । तत आगतः सामीप्यादिनिमित्तात्प्रती- तः। स क इत्यत्राह-लाक्षणिक इति। लक्ष्य इत्यर्थः । अत्र संवादमाह-यदाहुर- भिधेयेन सामीप्यादित्यादि। अस्यार्थः स्वयमेव वक्ष्यते। १, भज्यत इति। पदार्थेनाऽभिधेयेन, प्रसिद्धतया प्रसिद्धिविशिष्टं ( वैशिष्टयस्य तृतीयार्थत्वात्) सामीप्यादिनिमित्तं, लक्ष्यार्थबोधनाय उत्प्रेक्ष्यतेऽपेक्ष्यत इत्यर्थः । प्रसिद्धिवैशिष्ट्यकथनेनाप्रसिद्धानां परम्परासम्बन्धादीनां व्यावत्या नेयार्थत्वदोषस्य सावकाशत्वं सूचितं भवति। अनेन प्रसिद्धार्थप्रतियोगिकलक्ष्यार्थानुयोगिकसामीप्यादि- स्सम्बन्धो लक्षणया लक्ष्यार्थेबोधने प्रयोजक इत्युक्त भवति। २. 'भञ्जू आमर्दन इति धातुपाठः।

प्रथमोद्द्योत: २९

लोचनम् गुणसमुदायवृत्ते: शब्दस्यार्थभागस्तैक्ष्ण्यादिर्भक्तिः, तत आगतो गौणोऽर्थो भाक्त: । भक्तिः प्रतिपादे सामीप्यतैक्ष्ण्यादौ श्रद्धातिशयः, तां प्रयोजनत्वेनोदिश्य तत बालप्रिया गौणार्थस्याप्युक्तरीत्यैव लाभेऽपि तल्लाभः प्रकारान्तरेणापि वक्तव्य इत्याशयेनाह- गुरोति। गुणसमुदाये वृत्तिर्यस्य, तस्य गुणसमुदायं प्रतिपादयत इत्यर्थः । शब्दस्ये- ति। सिंहादिशब्दत्येत्यर्थः । सिंहादिशब्दा हि सिंहत्वादिजाति तद्विशिष्टव्यक्ति वा अभिदधाना अपि स्वार्थाविनाभूतान् शौर्यादिगुणानप्याक्षेपात्प्रतिपादयन्तीति भावः । अर्थभाग: गुणसमुदायात्मकार्थैकदेशः। तैदण्यादिः शौर्यादिः । सिंहो माणवक- इत्यादौ शौर्यादेर्गुणैकदेशस्यैव प्रतीतिरिति भावः । केचित्तु-गुणसमुदायवृत्तेरित्यस्य गुणद्वारा समुदाये गुणिनि माणवकादौ वृत्तिर्यस्य तस्येत्यर्थमाहुः । तत इति। तैक्ष्ण्या- देरित्यर्थः। सारूप्यान्निमित्तादिति यावत्। अथ भक्तिशब्दस्य भावव्युत्पत्त्याप्यर्थमा- ह-भक्तिरित्यादि। प्रतिपादे बोधनीये। सामीष्यतै्ण्यादाविति।

ननु गङ्गायां घोष इत्यादिस्थले लक्ष्यतीरादौ गज्गागतपावनत्वादिकमेव प्रतिपादं, न तु सामीप्य्रादि। एवं सिंहो माणवक इत्यादौ माणवकादौ सिंहादिताद्रूप्यं पराक्रमा- तिशयादिकं वा। स्पष्टमिदं काव्यप्रकाशादौ। वक्ष्यते चैवमुपरि लोचने। तथा च सामीप्यतैक्षण्यादावित्युक्ति: कर्थ सङ्गच्छत इति चेत्; अत्र केचित्-पाठोऽयं लेख- कप्रमादागतः पावनत्वादावित्येव पठनीयमिति। परे तु-सामीप्यादेः परम्परया प्रयो- जनसाधनत्वात्सामीप्यपदेन पावनत्वादिकं तैक्ष्ण्यपदेन सिंहताद्रप्यादिकञ्च लक्षणया विवक्षितमतो नासङ्गतिरित्याहुः। श्रद्धातिशय इति। श्रद्धा वत्तुर्मनसा भजन- मनुसन्धानात्मकं, तस्या अतिशय इत्यर्थः । तामिति। तद्विषयभूतं पावनत्वादिक- मित्यर्थः । यद्वा-श्रद्धातिशयः प्रतिपत्तुः प्रतीतिविशेषः । तामिति। श्रद्धातिशय- रूपां भक्तिमित्यर्थः। पावनत्वादिप्रतीतिमिति यावत्। तत इति। श्रद्धातिशयरूपभके- रित्यर्थः। आगतः प्रयुक्त । लाक्षणिक्चेति। शब्द इति शेषः । व्युत्पत्तेरभेदेऽपि प्रकृतिभेदेनार्थान्तरमाह मुख्यस्य चेति। भङ्गो भक्तिरिति। भज्जिधातोः क्तित्निति भावः । इतीत्यनन्तरं तत आगतो भाक्त इत्यनुषङ्गः। आगतः प्रतीतः । कथित-

१. 'मुखं चन्द्र' इत्यादौ लक्षणायाः पार्थक्येन मीमांसकमतसिद्धगौणीप्रतिपाद्या- र्थस्यापि भात्तपदेन संग्रहणाय 'गुणसमुदाये'त्यादिना विग्रहान्तरं प्रदर्शितम्। २. अ्र सामीप्येति प्रामादिकम्, कारिकायां तस्य निमित्तत्वेनोक्ते: प्रतिपाद्यत्वा- सम्भवात्। 'तैक्ष्ण्यादा'विति तु युक्तम्। 'अन्निर्माणवक' इत्यादौ तस्य प्रयोजनत्वेन प्रतिपत्तेस्सर्वसम्प्रतिपन्नत्वात्।

सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् आगतो भाक्त इति मौणो लाक्षणिकश्र। मुख्यस्य चार्थस्य भङ्गो भक्तिरित्येवं मुख्यार्थ- बाधा, निभित्तं, प्रयोजनमिति त्रयसद्भाव उपचारबीजमित्युक्तं भवति। काव्यात्मानं गुणवृत्तिरिति। सामानाधिकरण्यस्यायं भाव :- यद्यप्यविवक्षितवाच्ये ध्वनिभेदे 'निःश्वासान्ध इवादर्शः' इत्यादावुपचारोऽस्ति, तथापि न तदात्मैव ध्वनिः, तध्यतिरे- केणापि भावात्, विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदादौ अविवक्षितवाच्येऽप्युपचार एव, न ध्वनिरिति वक्ष्यामः। तथा च वक्ष्यति- भक्तया बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः । अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तथा ॥ इति ॥ कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम्। इति च। बालप्रिया व्याख्याप्रकारस्य फलमाह-एवमित्यादि। भज्गार्थव्याख्यानस्य मुख्यार्थबाधारूपबी- जसिद्धिः, सेवनरूपार्थव्याख्यानस्य निमित्तसिद्धिः, श्रद्धातिशयार्थव्याख्यानस्य प्रयो- जनसिद्धिश्च फलमिति भावः । त्रयशब्देन सम्भूयैव बीजत्वमिति दर्शयति-उपचा- रबीजमिति। उपचारो नाम लक्षणा गौणी च। लक्षणया गौण्या च व्यवहारः । लक्ष्यगौणार्थबोधो वा। उपचारो नामान्यत्र अन्यावाप इति केचित्। नतु ध्वनिर्नाम गुणवृत्तिव्यतिरेकी नास्तीति वक्तव्ये सामानाधिकरण्येन निर्देशस्य कोऽभिप्राय इत्यत आह-सामानाधिकरण्यस्थेति। 'तं भाक्तमि'ति मूले 'ध्वनि- संज्ञितमि'त्यादिना वृत्तौ च सामानाधिकरण्येन निर्देशस्येत्यर्थः । यद्वा-इति सामाना- धिकरण्यस्थेति। एवं सामानाधिकरण्येन निर्देशस्येत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे काव्यात्मा- नमित्यादिप्रतीकधारणन्नेति बोध्यम्। पदयोस्सामानाधिकरण्यन्नामैकधमिबोधकत्वम्। अयं भाव इति। ध्वनिगुणवृत्त्योस्तादात्म्यमेव ध्वनिवादिभिन्निरसनीयं, न तु ध्वने-

सामानाधिकरण्येन निर्देश इति भाव इत्यर्थः । तमेव भावं विवृणोति-यद्यपीत्या- दि। उपचार इति। गुणवृत्तिरित्यथेः । तदात्मा उपचारात्मा । तद्वयतिरेकेणापि उपचारं विनापि। भावात् व्वनेस्सत्वात्। कुत्रेत्यत आह-विवक्षितान्यपर वाच्यप्रभेदादाविति। अविवक्षितवाच्य इति। अविवक्षितवाच्यध्वनावि- त्यर्थः । वद्याम इति। रामोऽस्मीत्यादाविति भावः। वत्यतीति। मूलकार इति शेषः । वृत्तौ 'गुणवृत्तिरि'ति भाकतंशब्दस्य व्याख्यानं तत्पदेन प्रकृते विवक्षितानर्था-

१. उपचार एवं न ध्वनिरितीति। उपचारस्य तत्र सत्वेऽपि न ध्वन्युपचारयो- स्तादात्म्यम्, रूपभेदादित्यर्थः । तथा च प्रयोग :- ध्वनिरुपचाराद्भिन्नः, तद्रूपभिन्न- रूपवत्त्वादिति।

प्रथमोद्द्योत: ३१

यद्यपि च ध्वनिशब्दसंकीर्तनन काव्यलक्षणविधायिभिर्गुणवृत्तिरन्यो वा न कश्चित्प्रकारः प्रकाशितः, तथापि अमुर्यवृत्त्या काव्येषु व्यवहारं

लोचनम् गुणा: सामीप्यादयो धर्मास्तैक्ष्ण्यादयश्च। तैरुपायैर्वृत्तिरर्थान्तरे यस्य, तैरुपायर्वृ- त्तिर्वा शब्दस्य यत्र स गुणवृत्तिः शब्दोर्ऽर्थों वा। गुणद्वारेण वा वर्तनं गुणवृत्तिरमुख्यो- डभिधाव्यापारः। एतर्टुक्त्तं भवति-ध्वनतीति वा, ध्वन्यत इति वा, ध्वननमिति वा यदि ध्वनिः, तथाप्युपचरितशब्दार्थव्यापारातिरिक्तो नासौ कश्चित्। मुख्यार्थे ह्यभिधैवेति पारिशेष्यादमुख्य एव ध्वनिः, तृतीयराश्यभावात। ननु केनैतदुक्तं ध्वनिर्गेणवृत्तिरित्याशङ्कयाह-यद्यपि चेति। अन्यो वेति। बालप्रिया न्विवृणोति-गुणा इत्यादिना। उपायः निमितैः। अर्थान्तरे तीरादौ माणव- कादौ च। यस्य गङ्गादिसिंहादिशब्दस्य। यत्रेति। तीरायर्थे इत्यर्थः। गुणद्वारेय सामीप्यतैक्ष्ण्यादिद्वारेण। वर्तनमिति वृत्तिशब्दार्थविवरणम्। पर्यवसितमाह- अमुख्य इति। अमुख्य इत्यनेन लक्षणागौण्योर्द्वयोर्ग्रहणम्। किं तत इत्यत आह- एतदित्यादि। उपचरितेति। गुणवृत्तिशब्दप्रतिपाद्येभ्यः शब्दार्थव्यापारेभ्योSतिरिक्त इत्यर्थः। असौ कश्चित् ध्वनिर्नोम कश्चित्। ननु यदि ध्वन्यभावाभिप्रायेण ध्वनेर्गुण- वृत्यभेद: साध्यते, तह्येभिधाया अभेदोऽपि साध्यतामित्यत्राह-मुख्यार्थ इति। एव- कारेण नात्र ध्वननस्य सम्भावनाऽपीति दर्शयति। फलितमाह-इतीति। पारिशेष्या- दिति। शिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेषः, स एव पारिशेष्यम्, तस्मादित्यथः। अ्रमुख्य एव गुणवृत्तिरेव। अत्र हेतुः-तृतीयेति। वाचकवाच्याभिधारूपः प्रथमो राशिः, लक्ष- कलक्ष्यलक्षणारूपो द्वितीयः, व्यज्ञकव्यंग्यव्यज्ञानरूपस्तृतीयो भवदभिमतः, तस्याभा- वादित्यर्थः । तथा च ध्वनिर्नोम गुणवृत्तिरेव, अमुख्यत्वादिति फलितम्। नन्धि त्यादि। इति शब्दस्योभयत्र सम्बन्धः। इति केनोक्तंइत्याशंक्याहेति। 'यदपी'त्यादिना शङ्कां कृत्वा 'तथापी'त्यादिना समाधानमाह इत्यर्थः । वृत्तौ 'अन्यो वे'त्यत्र गुणवृत्तेरन्यो मुख्य इत्यर्थभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-गुशोति। वाशब्दो दृष्टान्तार्थः। यथा अभाववादिभिर्ध्वनिर्गुणालङ्कारप्रकार इति नोक्तं, तथा भाक्तवादिभिरपि व्वनिर्गुण- १. 'एतदुक्तं भवती'त्यादिग्रन्थस्यायमाशयः-ध्वनिर्गुणवृत्तिभिन्नः कश्चित्पदार्थो नास्तीति प्रतिज्ञाय 'न हि प्रतिज्ञामात्रेण वस्तुसिद्धि'रित्याशयेन तदुपपादकमाह- 'मुख्यार्थ' इत्यादिना। 'इदं पदमिममर्थमभिधत्त' इति वाक्येन प्रतीयमानाद्व्यापारात् मुख्यार्थनिरूपितात् 'इदं पदमिममथ ध्वनती'ति वाक्येन प्रतियमानोऽमुख्यार्थनिरूपितो व्यापारो भिन्न एव। स च गुणवृत्तिरूप एव पर्यवस्यति। कुत इति चेत्-मुख्यामु- ख्य व्यापारभिन्नतृतीयराशयभावात् इति।

३२ सदीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

दर्शयता ध्वनिमार्गो मनाक्स्पृष्टोऽपि न लक्षित इति परिकलप्यैवमु क्तम्- 'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इवि। लोचन गुणालङ्कारप्रकार इति यावत्। दर्शयतेति । भहोद्भटवामनादिना। भामहेनोक्तं - 'शब्दाश्छन्दोभिधानार्थाः' इति अभिधानस्य शब्दाद्भेद व्याख्यातुं भट्टोद्टो बभा- षे-'शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृतिश्च' इति। वामनोऽपि 'सादृश्या- ल्लेक्षणा वक्रोक्तिः इति। मनाकस्पृष्ट इति। तैस्तावद्ध्वनिदिगुन्मीलिता, यथा- बालप्रिया वृत्तिरिति कण्ठतो नोक्तमित्यर्थः। 'दर्शयते'ति मनाक् स्पर्शे हेतुः। अत्रैकवचनं सामान्या- भिप्रायकम्। अनेन काव्यलक्षणविधायिन एव विवक्षिता इत्याशयेन पूरयति-भट्ट- त्यादि। क्रमेण तद्चने दर्शयति-भामहेनेत्यादि "इतिहासाश्रयाः कथाः । लोको युक्ति: कलाश्वेति मन्तव्याः काव्यहेतवः" इति शिष्ट पादत्रयम्। इत्युक्तमित्यन्वयः । ततः किभित्यत आह-अभिधानस्येति। अन्नेति शेषः । वामनोऽपीति बभाषे इत्यनुषङः। साद्ृश्यादिति। वक्रोक्ति: तन्नामालङ्कारः। तथा चा'भिधानमि'ति वचनेन भामहो 'गुणवृत्ति'रिति वचनेन भट्टोन्भटो 'लक्षणे'ति वचनेन वामनश्च काव्येषु गुणवृत्या व्यवहारं दर्शितवन्त इति फलितार्थः । "ध्वनिमार्गो मनाक् स्परृष्टोऽपि न लक्षितःइत्यमुं भागं पूवपक्षोपक्षेपानुगुण्येन व्याचष्टे-तैस्तावदित्यादि। सम्प्रतिपत्तौ तावच्छब्दः । 'ध्वनिमार्गो मनाक्स्पृष्ट' इत्यस्य विवरणं-ध्वनिदिगुन्मीलितेति। गुणवृत्ते: प्रयोजनाविनाभावात्प्रयोजनस्य च वक्ष्यमाणविधया व्यज्ञनव्यापारैकगोचर- त्वाच्च गुणवृत्या व्यवहारं दशयद्धिरेव भामहभदोन्भटादिभि: ध्वनेगेमकं प्रदशितमि- त्यर्थः। तैर्ध्वनिमार्गस्य स्पर्शेऽपि लक्षणकरणेन पृथक् तत्स्वरूपस्यानिरूपणाद्गुणवृत्तिरेव ध्वनिः, न तदतिरिक्त इति तदुक्तिमर्थेसिद्धामुपजीव्येदंभाक्तवादप्रस्थानं प्रवृत्तमित्याह- यथालिखितेत्यादि। तु शब्द: परनत्वित्यर्थे। न लक्षित इत्यस्य व्याख्यानम्-

१ भामहालक्कार., १. ९. २. स्वकृत 'भामहविवरण' इति बोध्यम्। ३. वा काव्य सू., ४. ३. ८.

र्थप्रतिपत्तये प्रवाहाद्यथेप्रतीतिजननोपक्षीणसामर्थ्यामभिधां व्यतिरिच्य गुणवृत्तिमङ्गी- कुर्वाणर्भामहादिभिः तत एव पदाच्छैत्यपावनत्वातिशयाद्यर्थप्रतिपत्तये तृतीयव्यापा- रोऽप्यवश्याभ्युपगन्तव्यः। एवश्च वृत्त्यन्तरस्वीकारपारिपाट्येन ध्वनिदिगपि नूनमु- न्मीलितैवेति। ५. 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्' (पा.सू., १. २. ५८) इति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: ३३

केचितपुनर्लक्षणकरणशालीनबुद्धयो धवनेस्तत्वं गिरामगोचरं सहृदय- हृदयसंवेद्यमेव समाख्यातवन्तः। तेनैवंविधासु विमतिषु स्थितासु सह-

लोचनम् लिखितपाठकैस्तु स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिस्तत्स्वरूपविवेको न कृतः, प्रत्युतोपाल- भ्यते, अभग्ननारिकेलवत् यथाश्रुततद्य्रन्थोद्ग्रहणमात्रणेति। अत एवाह-परिक- हप्यैवमुक्तमिति। यद्येवं न योज्यते तदा ध्वनिमार्ग: स्प्ृष्ट इति पूर्वपक्षाभिधानं विरुध्यते। शालीनबुद्धय इति। अप्रगल्भमतय इत्यथेः । एते च त्रय उत्तरोत्तरं भव्यवुद्ध- बालप्रिया तत्स्व रूपविवेको न कृत इति। अत्र हेतुः-स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवन्िरिति। तैरित्यनुषङ्गः । अशक्तौ हेतुर्यथेत्यादि। लेखनानतिक्रमेण लक्ष्यभूतानि व्वनिकाव्यानि पठितवद्धिरित्यर्थः । यद्वा-यथेत्युपमायां लिखितपाठकैरिवेत्यर्थः। अविशेषज्ञैरिति या- वत्। न केवलंध्वनिस्वरूपविवेकाकरणमेव, विवेचनार्हेतत्स्वरूपापलापश्चेत्याह-प्रत्युते- त्यादि। उपालभ्यते प्रतिक्षिप्यते। तैरित्यनुषङ्गः । ध्वनिरिति शेषः । उपालम्भोS- यं भामहादीनामनुमेयो, भट्टोद्भटग्रन्थटीकाकारादीनां तु प्रत्यक्षः। अभग्ननारिके- लवदिति। षष्ट्यन्ताद्वतिः । उद्ग्रहणमित्यनेनास्य सम्यन्धः । उपालम्भे हेतुं दर्श- यति-यथाश्रुतेति। यथाश्रुतं विचारं विना यत्तद्त्रन्थानां लक्ष्यभूतानां ध्वनियुक्तकाव्य. अ्रन्थानामुङ्गहणं धारणं तन्मात्रेणेत्यर्थः । 'अभग्ननारिकेलकल्पयथाश्रुते'ति च पाठः । अत एवेति। उक्तार्थाभिप्रायादेवेत्यर्थः। वृत्तौ 'इती'ति हेतौ। 'इति परिकल्प्ये'त्या- देरयमर्थ :- यतो भदोद्भटादिभिर्ध्वनिमार्गस्पर्शमात्रं कृतं, न तु ध्वनिस्वरूपविवेचनं, प्रत्युत तदुपालम्भश्च, ततो हेतोर्भेक्तिरेव व्वनिने तदतिरिक्त इति तदभिप्रायमुक्तिपर्यन्तं कल्पयित्वा 'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इत्युक्तमिति। ननु 'ध्वनिमार्ग' इत्यादिग्रन्थः किमर्थ- मेवं व्याख्यातः ? व्वनेर्मार्गः-मृग्यतेऽन्विष्यते विचार्यते इति मार्ग: अविवक्षितवाच्य- लक्षणो भेद: स्पृष्टः ज्ञात इति कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-यद्येवमित्यादि। विरुध्यत इति। ध्वन्यवान्तरभेदस्य ज्ञाने सति गुणवृत्तिरेव ध्वनिने तदतिरिक्त इति वचनमसङ्गतं भवेदित्यर्थः । यद्वा-ननु 'न लक्षित' इति ग्रन्थो न दृष्ट इति यथाश्रुतार्थ- परतया कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-प्रद्ेवमित्यादि। 'न लक्षित' इति ग्रन्थ इति शेषः । विरुध्यत इति। ध्वनेः स्पृष्टत्वस्यादृष्टत्वस्य च वचनं विरुद्धं स्यादित्यर्थः। विप्रतिपत्तिप्रकाराणामेषामुक्तौ कमो विवक्षित इत्याह-एत इत्यादि। अभाव- वादित्रयमेकीकृत्य त्रय इत्युक्तिः । भव्यबुद्धयः सद्बुद्धयः । भव्यबुद्धित्वं विविच्य दर्शयति-प्राच्या इत्यादि। प्राच्याः अभाववादिनः । स्वथा प्रकारन्नयेणापि।

३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दयमनःप्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूमः ।

लोचनम् यः । प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा। मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि सन्देहेना- पहवते। अन्त्यास्त्वनपह्ववाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्याससन्देहा- ज्ञानप्राधान्यमेतेषाम्। तेनेति। एकैकोऽप्ययं विप्रतिपत्तिरूपो वाक्यार्थो निरूपणे हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्येकवचनम्। एवंविधासु विमतिष्विति निर्धारणे सप्तमी। आसु मध्ये एकोऽपि यो विमतिप्रकारस्तेनैव हेतुना तत्स्व रूपंब्रूम इति, ध्वनिस्वरूपमभिवेयम्, अ-

विपर्यस्ता: देहात्मवादिचार्वाका इव विपर्ययज्ञानयुक्ताः । मध्यमाः भाक्तवादिनः। बालप्रिया

नुशब्दः पूर्वेभ्यो विशेषं द्योतयति, तमाह-तद्रूपं जानाना अपीति। सम्मुग्ध- तया यत्किश्चिदस्ति वाच्यातिरिक्तमिति तद्रूपं जानन्तोऽपीत्यर्थः । सन्देहेन मुख्यगुण- वृनिव्यनिरिक्तव्यापारस्य अस्तित्वनास्तित्वाभ्यां सन्देहेन अपह्वते। 'निह्वत' इतिच पाठः। अनपह्नवाना इति। तद्रपमित्यनुषङ्ञः। 'अनिहुवाना' इति च पाठः। लक्ष- यितुमिति। ध्वनिमिति शेषः । फलितमाह-इतीति। विपर्योसस्य ध्वनिस्वरूप- विज्ञागां प्रति प्रतिबन्धकत्वं, सन्देहस्य त्वनुकूलत्वमतस्तद्वतोः पूर्वोपेक्षयोत्तरस्यो- नकर्ष: । अन्त्यस्य तु लक्षणकरणमात्रविषयकाज्ञानम्। तस्य सुखोच्छेद्यत्वादुभयापेक्ष- वाष्युन्कर्ष इति भाव:। एकैकोऽपीति। किमुत त्रय इत्यपिशब्दार्थः । इत्येक- वचनमिति। 'तेने'त्यन्न तत्पदेन पूर्ववाक्यत्रयार्थाः परामृश्यन्ते। तृतीयया तेषां वनिम्वरूपवचने हेतुत्वमुच्यते। एकवचनेन तु तेषां प्रत्येकं हेतुत्वमस्तीति बोध्यत नि भावः। उक्तार्थानुगुणं वृत्तिं विवृणाति-एवमित्यादि। निर्धारणे सप्तमीति। न तु भोवलक्षणे सप्तमीति भावः। निर्धारणं प्रकटयन्नाह-आ्रस्वित्यादि । वृत्तौ 'तेने'- न्यम्य व्याख्यानं 'एवमि'त्यादि 'स्थितास्वि'त्यन्तम्। तत्र एकेनापीति पूरणीयमित्या- ममेन ह-एकोऽपीत्यादि। 'तस्याभावं जगदुः' 'तेन तत्त्वरूपं ब्रूमः' 'भाक्तमाहुः'

९. विप्रतिपत्तिरूप इति। विवादाध्यासितो ध्वनिः कारकसम्बन्धी न वेति प्रथमे, पनिगुगवृत्तिभिन्नो न वेति द्वितीये, ध्त्रनिर्लेक्षयितुं शक्यो न वेति तृतीये च विप्रति पनव इत्यर्थः । २ 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (पा.सू., २. ३. ३७.) इति सूत्रेणेत्यर्थः । नथा च सति ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वरूपलक्षणार्थकसप्तम्या एककस्य विप्रतिपत्तिप्रका- रस्य निरूपणहेतुत्वं न प्रतीयेत। 'यतश्च निर्धारणम्' (पा. सू., २ ३. ४१. ) इति निर्धारणसप्तम्या तु घटकत्वाद्यर्थिकया तत्तद्विमतिघटितसमुदायघटकेन केनाप्येकेन वि- प्रनिपत्तिप्रकारेण व्वनिस्वरूपनिरूपणस्य त्रयोज्यता सुपतीता भवतीति भावः ।

प्रथमोद्द्योत: ३५

तस्य हि धवने: स्वरूपं सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमतिरमणीय- मणीयसीभिरपि चिरन्तनकाव्यलक्षणविधायिनां बुद्धिभिरनुन्मीलितपूर्वम्,

लोचनम् भिधानाभिधेय लक्षणो ध्वनिशास्त्रयोर्व क्तृश्रोत्रोर्व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावः सम्बन्धः, विमतिनि- वृत्त्या तत्स्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्, शास्त्रप्रयोजनयोः साध्यसाधनभावस्सम्बन्ध इत्युक्तम्। अथ श्रोतृगतप्रयोजनप्रयोजनप्रतिपादक 'सहृदयमनःप्रीतये' इति भागं व्याख्या- तुमाह-तस्य हीति। विभतिपदपतितस्येत्यर्थः । धवनेः स्वरूपं लक्षयतां सम्बन्धिनि बालप्रिया 'तेन ब्रूमः' 'केचिदूचुः' 'तेन ब्रमः' इति पृथक् पृथक् योजना लभ्यत इति भावः । अवतारिकोक्तरीत्या 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्यनेन प्रदर्शितमभिधेयादिक श्रोतृप्रवृत्यङ्गं प्रसङ्गाद्दर्शयति-ध्वनिस्वरूपमित्यादि । अभिधानाभिधेयलक्षण इति। अभिधायकाभिधेयभावस्वरूप इत्यर्थः। अत्र व्युत्क्रमेण निर्देशः। एवमुपर्यपि बोध्यम्। प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव इति यावत्। सम्बन्ध इत्यनेनान्वयः । व्युत्पाद्येति। व्यु- त्पादकव्युत्पाद्यभाव इत्यर्थः । विमतिनिवृत्त्येति। ध्वनिस्वरूपविषयकविमतिनि- वृत्त्या सहितमित्यर्थः । विप्रतिपत्त्युपन्यासपूर्वकं 'तेन ब्रूम' इत्युक्त्या विमतिनिवृत्तेः प्रयोजनत्वं लभ्यत इति भावः। प्रयोजनमिति। तत्स्वरूपवचनस्य प्रयोजनमित्यर्थः। साध्येति। साधनसाध्यभाव इत्यर्थः । इत्युक्तमिति। तेन 'तत्स्वरूप ब्रूम' इत्यनेनो- क्तार्थो: प्रदर्शिता इत्यर्थः । अथेत्यादि। श्रोतृगतेति। श्रोतृगतं प्रयोजनं पूर्वोत्तं विमतिनिवृत्त्या सह 'व्व- निस्वरूपज्ञानं, तस्य यत्प्रयोजनं प्रीतिरूपं तत्प्रतिपादकमित्यर्थः । 'लक्षयता' मित्यादि- भागस्यैव 'सहृदये'त्यायंशव्याख्यारूपत्वादवशिष्टस्य तच्छेपरवाच्च व्य।ख्या तुमा हे त्युक्तं, न तु व्याचष्ट इति। तच्छब्दस्य प्रकरणसिद्धमर्थमाह-विमतीति। व्यवहि- तत्वेनान्वयं दर्शयन् व्याचष्टे-ध्वनेरित्यादि। वृत्तौ 'आनन्द' इति प्रीतिपदार्थकथनम्। १. अनुबन्धचतुष्टयमित्यर्थः । अनुबन्वत्वञ्व प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वम्। तत्म्र- योजकञ्च ज्ञानं 'इदं मत्कृतिसाध्यम्' 'इदं मदिष्ठसाधनम्' इति। तत्रेदंपदेन विषयः, मत्पदेनाधिकारी, इष्टपदेन प्रयोजनं, साधनपदेन च साध्यसाधनभावस्सम्बन्वश्षा- भिलप्यते। २. अभिधायकत्वनिरूपिताभिधेयत्वमित्यर्थः । वैथाकरणमतेन प्रतियोग्यनुयाग्यु- भयनिष्ठधमस्य सम्बन्धतास्वीकारादिति भावः । ३. तच्छब्दस्य वक्तृबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितवर्मावच्छिन्ने शक्तत्वा- दित्यर्थः ।

३६ सटीकलोचनोपे तध्वन्यालो के

लोचनम् मनसि आरनन्दो निर्वृत्यात्मा चमतकासपरपर्यायः, प्रतिष्ठां परैर्विपयोंसादुपहतैर- तुन्मूल्यमानत्वेन स्थेमानं, लभतामिति प्रयोजनं सम्पादयितुं तत्स्वरूपं प्रकाश्यत इति बालप्रिया तेनात्र वविक्षितमाह-निर्वृत्यात्मेति। ननु हेत्वन्तरप्रापिताप्रतिष्ठत्व एव 'प्रतिष्ठा लभतामि'त्युक्त: प्रसक्तिरित्यत आह-परैरित्यादि। परैः अभाववाद्यादिभिः । विप- र्यासादीत्यादिपदेन सन्देहलक्षणकरणाज्ञानयोः सङ्गहः । अनुत्मूत्यमानत्वेन अनु- च्छिद्यमानत्वेन। यथा परैरुच्छिद्यमानो न भवति तथेत्यर्थेः। प्रतिष्ठ।पदविवरणम्- स्थेमानमिति। स्थिरतया वर्तमानमित्यर्थः । 'लभतामिती'ति वृत्तिस्थेनेतिपदेन गम्य- मानमर्थमाह-इति प्रयोजनं सम्पादयितुमिति। कारिकायां 'प्रीतये' इत्यत्र प्रीतिं सम्पादयितुमित्यर्थे 'क्रियार्थे' त्यादिसूत्रेण चतुर्थीति भावः । 'ध्वनेः स्वरूप'मि- त्यस्य 'लक्षयता'मित्येत कर्मतया, 'प्रकाश्यत' इत्यत्र प्रथमान्ततया तदनुषङ्गं दर्शय न्नाह-तत्स्वरूपमिति। सङ्गतिरिति। सम्बन्ध इत्यर्थः। अन्न 'तेन तत्त्वरूपं ब्रूम' इत्युक्त्या विमतिनिवृत्तेस्ततस्वरूपवचनप्रयोजनत्वं यद्यपि लभ्यते, तथापि तस्याः न मुख्यप्रयोजनत्वम्, किन्तु प्रीतेरेव। सा तु प्रीतेरङ्गमित्येतत्पर 'स्तेने त्यादिच तुर्थपाद १. तत्स्वरूपमिति। 'ध्वनेस्स्वरूपं' इत्यस्यावृत्त्या 'लक्षयतामि'त्यत्र लक्षधात्वर्थे 'प्रकाश्यत' इत्यत्र काशधात्वर्थे चोभयन्न कर्मतयान्त्रय इत्यर्थः । 'ध्वनेस्सवरूप'मिति पदन्तु प्रधानीभूतकाशधात्वर्थोनुरोधेन प्रथमान्तमेव, न तु गुणीभूतलक्षणक्रियानुरोधेन द्वितीयान्तम्। अत्र च 'स्वादुमि णमुलू' (पा.सू., ३. ४ २६) इति सूत्रस्थभा- ष्यानुवादिन्याविमे कारिके प्रमाणतया द्रष्टव्ये- प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययो: पृथक्। शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते।। प्रधानविषया शक्तिः प्रत्ययेनाभिधीयते। यदा गुणे तदा तद्वदनुक्तापि प्रतीयते ॥ इति॥ तेन 'क्षुधं प्रतिहन्तुं शक्यं' इति कैयटप्रयोगः, 'ओदनं पकत्वा भुज्यते' 'पूज- यितुं शक्यते हरिं' इत्यादयश्च प्रयोगाः च्युतसंस्कारा एव। विस्तरस्तु अनभिहिताधि-

२. 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' ( पा. सू., २. ३. १४.) इति सम्पूर्ण सूत्रम्। ३. मुख्यत्वश्च-अन्येच्छानघोनेच्छाविषयत्वम्। अन्यासामुपायेच्छानां उपेया- नन्देच्छाधीनत्वम्। उपेयानन्देच्छायास्तु नोपायेच्छाधीनत्वमिति अन्या इच्छा (उपा- येच्छा) तदनधीना उपेयभूतानन्देच्छा, तद्विषयत्वं प्रीत्यपरपर्याये आनन्देऽस्तीति मुख्यत्वं तस्य सुस्पष्टसमन्वयमिति।

प्रथमोद्द्योत:

लोचनम् सङ्गतिः। प्रथोजनं च नाम तत्सम्पादकवस्तुप्रयोक्तृताप्राणतयैव तथा भवतीत्याशयेन 'प्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्येकवाक्यतया व्याखयेयम्। तत्स्वरूपशब्दं व्याचक्षाणः सं- क्षेपेण तावत्वूर्वोदीरितविकल्पपश्चकोद्धरणं सूचयति-सकलेत्या दिन। सकश्ेन सत्कविशव्देन च प्रकारलेशे कस्मिश्चिदिति निराकरोति। अतिरमणीयमिति भा- क्ताद्यतिरेकमाह। न हि 'सिंहो वटुः' 'गङ्गायां घोषः' इत्यत्र रम्यता काचित्। उन- निषद्भूतशब्देन तु अपूर्वेसमाख्य।मात्रकरण इत्यादे निराकृतम्। अणीयसीभिरि- त्यादिना गुणालङ्कारानन्तर्भूतत्वं सूचयति। अथ चेत्यादिना 'तत्समयान्तःपातिन' बालप्रिया इत्यमुमर्थ प्रयोजनपदार्थनिर्वचनपूर्वकं प्रदर्शयति-प्रयोजनञ्चेत्यादि। तदिति। तस्य प्रयोजनस्य सम्पादकं यद्वस्तु तस्य, तत्प्रतीति यावत्। या प्रयोकतुता प्रयोज- कता, सा प्राणो यस्य तद्भावेनैव तत्प्रेरकत्वस्वभाव शालितयंव्रेति यावत्। तथा ग्रयो- जनम्। भवतीति। 'भाती'ति च पाठः। नामेति प्रसिद्धी। अनेन प्रयुङ्के प्रेरय- तीति प्रयोजनपदव्युत्पत्तिर्द्शिता। इत्याशयेनेति। अत्र विमतिनिवृत्े: न ध्वनि- स्वरूपवचन प्रयोजकता, तज्ज्ञानवत्तस्या: स्वयमपुरुषार्थत्वातू। किन्तु प्रीतेरेवेति सैव तस्य मुख्यं प्रयोजनम्। वरिमतिनिवृत्तिस्तु तदशमेवेत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । इत्येकवः- क्यतयेति। इत्येवंविधविशष्टकार्थप्रतिपादकतयेत्यर्थः । व्याख्पयमिति। व्याख्यान- व्यमित्यर्थः । अतस्तथा तन्मूलं वृत्तिकता व्याख्यातमिति विमतिनिवृत्तेरप मुख्यप्रयो- जनत्वसम्भवे 'तेन तत्स्वरूपं ब्रमः' 'सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूप श्रुमः' इति च व्या- ख्येयतया वाक्यभेदः स्यादिति च भावः। यद्वा-व्याख्येयमित्यत्र व्याख्या इय- मिति छेदः। इयं व्याख्या वृत्तिकृतो व्याख्या। इत्येकवाक्यतया दत्यस्य या एक- वाक्यता तत्प्रदर्शिकेत्यर्थः । 'सकले्व्यादिध्वनिस्वरूपविरेषणप्रयोजनं दर्शयति- तत्स्वरूपशबदमित्यादिना। संक्षेपराति। उत्तरत्र विस्तरेण करिप्यनि। संक्षिपेण विस्तरेण च प्रतिपाद्यनानो ह्वर्थः प्रतिपित्सूनां प्रतीतिपथननायागिनावनरेिति भावः। उद्धरसं प्रतिक्षेपम्। इति निराकरोतीति। यनः सकलशर्व्देन निश्िलविषयच्या- प्त्वं सत्कविशव्देन प्रमाणसिद्धत्वात्म्राधान्यं चोक्त, तम्मादसलकाव्यविषवव्यापयनाय- कृतमप्राधान्यकृतं वा प्रका लेशत्वं निराक्ृननिचर्थः। व्यतिरेकं बैलकण्यम्। नही-

काव्य त्वाभावान्नात्यन्तरमणीयनेत्वर्थः । उपनिषद्दभूतति। काव्यनत्वानमिवदुर्शेय- त्वादतिरहस्यभूतेत्यर्थः। अनेन सर्वोत्कृष्टवप्रदर्शना समाख्यामावनवस्य निरास: सूचित इत्याह-उपनिषदित्यादि। सूचयतीनि। वृतो 'अर्गबसी, भरपीति।मृश्तराभिरति निशिताभिरपीत्यर्थः। तादृशीभिर्वु द्विभिरप्रकाशितपूर्वस्य कर्थ स्थूलयुद्धिसंवे य्यगुणायन्त- १. ध्वनिस्वरूपनिरूपणमित्यर्थः ।

३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अथ च रामायणमहाभारतप्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारं लक्षयता सहदयानामानन्दो मनसि लभरता प्रतिष्ठामिति प्रकाश्यते ॥ १॥ लोचनम् इत्यादिना यत्सामयिकत्वं शक्कितं तननिरवकाशीकरोति। रामायणमहाभारतशब्दे- नादिकवेः प्रभृति सवैरेव सूरिभिरस्यादर: कृत इति दशयति। लक्षयतामित्यनेन वाचां स्थितमविषय इति परास्यति। लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षो लक्षणम्। लक्षेण निरूपयन्ति लक्षयन्ति, तेषां लक्षणद्वारेण निरूपयतामित्यर्थः। सहद्यानामिति। येषां काव्या नुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते स्वहृदयसं- बालप्रिया रभूतत्वमिति भावः । अनेनाद्याभाववादो निराकृतः। इति परास्यतीति। 'तत्स्वरूपं ब्रूम'इत्यस्य लक्षणप्रदर्शनेन ध्वनिस्वरूपं प्रकाशयाम इति खल्वर्थः। ततश्चेह प्रदर्शित- लक्षणद्वारा सहृदयानां ध्वनेर्निरूपणं भवति। एवं चोक्तनिरासः सिध्यतीति भावः । निर्वचनपूर्वकमुक्तमुपपादयति-लक्ष्यत इत्यादि। इति लक्षो लक्षणमिति। लक्षश- ब्दः करणघजन्त इति भावः। लक्षेरोति। लक्षशब्दात् "प्रोतिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्यनेन निरूपणार्थे णिजिति भावः । अप्रसिद्धार्थकत्वात्सहृदयपदं व्याचष्टे-प्रेषामि- त्यादि। काव्यानामनुशीलन शब्दपाठोऽर्थानुसन्धानं च। तस्य अभ्यास: पौ- नःपुन्यं तद्वशात्। विशदीति। विशदीभावो रसावेशौनमुख्यम्। मनसो मुकुररूपणेन स्वतो वैशयेऽपि संस्कारवशादतिरेकः प्रकाश्यते। वर्णनीयेति। वर्णनीयं नायकादिवि- भावादि। तन्मयीभवनस्य तत्तादात्म्यापत्तिरूपस्य योग्यता सामर्थ्यमित्यर्थः । 'ते सहृदया' इति सम्बन्धः । उच्यन्त इति शेषः। अनेन रूढिदर्शिता। योगमप्याह- स्वेति। स्त्रहृद्यमेव संवाद: संवादकप्रमाणं, त्भाजः विमलतरेण हृदयेन सह वर्तन्त इत्यवयवार्थः । यद्वा-स्वस्मिन् कविहृदयं संवादकत्वेन भजन्तीति तथा। अ-

१. यद्यप्यत्र करणे घू दुलेभः, ल्युटा बाधात्, तथापि 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' (पा. सू., १. ३. २) इति सूत्रस्थोपदेशपदसाधुत्वप्रतिपादनपरमहाभाष्यो- ककदिशा लक्षधातो: बाहुलकातू करणे घञि लक्ष इत्यस्य सिद्धिः। मम त्विदं प्रतिभाति- लक्षयतामित्यस्य निरूपयतामित्यर्थः। निरूपणं नाम लक्षणप्रयोज्यलक्ष्यविषयकबोधा- नुकूलो व्यापारः। तथा च धात्वर्थेनैव लक्षणादिना निरूपणस्य सड्गृहीतत्वात् अग- तिकगतिबाहुलकमाश्रित्य करणघजन्तव्युत्पादनप्रयासः किमर्थे इति सुधियो विभा- वयन्विति। २. 'ईच गण:' ( पा. सू ., ७, ४.९७.) इति सूत्रस्थं वार्तिकमिदम्। यद्यपी- दृशधात्वर्थे णिच् न क्वचिदुदाहृतः, तथापि 'धात्वथे' इत्युक्तेस्तद्भ्वितुं शक्नोतीति भावः।

प्रथमादुद्योतः ३९

लोचनम् वादभाज: सहृदयाः। यथोक्तम्- योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्धवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाभिना। इति॥ नाटथइमक आनन्द इति। रसचर्वणात्मनः प्राधान्यं द्शेयन् रसध्वनेरेव सर्वेत्र मुख्यभूत- मात्मत्वमिति दर्शयति। तेन यदुक्तम्- ध्वनिर्नामापरो योऽपि व्यापारो व्यञ्ञनात्मकः । तस्य सिद्धेऽपि भेदे स्यात्काव्येंऽशत्वं न रूपता ॥ इति तदपहस्तितं भवति। तथा ह्यभिधाभावनारसचर्वणात्मकेऽपि त्र्यंशे काव्ये रसचर्वणा तावजीवितभूतेति भवतोऽप्यविवादोऽस्ति। यथोत्तं त्वयैव- काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगभाकू। इति। बालप्रिया स्मन् पक्षे समानं हृदयं येषामिति बहुत्रीहिरिति भावः। उक्तार्थ ग्रमाणमाह-यथोक्त- मिति। योऽर्थ इति। यः हृदयसंवादी स्वहृदयेन तन्मयीभवनलक्षणसंवादशीलः, तद्विषयः सहृदयश्लाध्यो विभावादिलक्षणोऽर्यः। तस्य भावः भावना निरन्तरचर्वणा। रसोद्भ्रवः चर्वणाप्राणस्य रसस्याभिव्यक्तिहेतुः। शरीरमित्यादि। तेनार्थेन हृदय- व्याप्तिपूर्वकं सहृदयशरीरमपि व्याप्यते। अत एव पुलकाद्याविर्भावः। शुष्कं काछं न शिलादि। अनेन दृष्टान्तेन दार्ष्ान्तिके रत्यादिवासनासत्वमप्यासृत्रितम्। शुष्कमि त्यनेन काव्यानुशीलनकृतमनं।वैशयख्। आनन्दपदोपादानफलमाह-रसेत्यादि। रस- चर्वणैवात्मा स्वरूपं यस्य स आनन्दः तस्य। प्राधान्यं वस्त्वलक्वारध्वनिम्यां प्रा- धान्यम्। दर्शयतीति। वस्त्वलङ्गाररसेपु रसध्वनेरेव प्राधान्यमितरयोस्तु तत्पर्यव- साितया गौणमिति दर्शयितुमेतदुक्तमित्यर्थः। एतत्प्रदर्शनेन परपक्षोऽपि निराकृन इत्याह-तेनेत्यादि। तेन रसध्वनेर्मर्यत्वप्रदर्शनेन। यदुक्तमिति। भः्षनायकेनेनि शेषः। तदपहस्तितं निराकृतमिति सम्बन्धः। ध्वनिरिति। नामेत्यनेन पारोक्य दर्शयन् स्वानभिमतत्वं सूचयनि। अपरः अभिधाभावनाभ्यां भिन्नः। योऽपीनि। अयुक्तस्याङ्गीकारद्येोतकोऽपिशव्दः। तस्येति। तस्य अभिधाभावनाम्यां भेदे सि- द्वेडपि। वस्तुतो निरूप्यमाणे भेदो न सिध्यनीति भावः । स्यादिनि। नम्य काच्ये अंशत्वं स्यात् रूपता आत्मत्वरपमंशित्वम्। न स्यादित्वर्थः ।वनिः काव्यांशभृतः शब्दव्यापारत्वादभिधावदिति प्रयोगः । रसध्वनेरात्मत्वप्रदर्शनमात्रेण कथनेनदपहम्गि तमित्यत उपपादयति-तथाहीत्यादि। अभिधा सुख्या अमुरूवा च। भावना भावकत्वम्। रसचर्वणा भोगकृत्वम्। एनदुपरि वश्यने। 5यंशेऽपीत्यन्वयः। त्वयेति भट्टनायकेनेत्यर्थेः । काव्य इति। रसयिता रसचर्वणाशीलः । सर्वः काव्ये अधिकारीति शेषः। न बोद्धा इतिहासादाविव बोद्धा सवों न, तथा न नियोगभाकु वेदादाबिव नियो-

४० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् तद्वस्त्वलङ्कारध्वन्यभिप्रायेणांशमात्रत्वमिति सिद्धसाधनम्। रसध्वन्यभिप्राय्ेण तु स्वाभ्युपगमप्रसिद्धिसंवेदनविरुद्धमिति। तत्र कवेस्तावत्कीर्त्यापि प्रीतिरेव सम्पाद्या। यदाह-'कीर्ति स्वर्गफलामाहुः' इत्यादि। श्रोतणां च व्युत्पत्तिप्रीती यदपि स्तः, यथोक्तम्- धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीति च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ इति॥ तथापि तन्न प्रीतिरेव प्रधानम्। अन्यथा प्रभुसंमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्त्रसंमिते भ्यश्चेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तिहेतुभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्तिहेतोर्जायासंमित- बालप्रिया ज्यः सर्वः न अधिकारीति शेषः। किन्तु रसयितैवेत्यर्थः। अनेन रसचर्वणाया अधि- कारसम्पादकत्ववचनेन तस्याः प्राधान्येन जीवितत्वमुक्तमेवेति भावः । केचित्तु काव्ये सर्वः सर्वो व्यापारः। रसयिता कान्तेव रसचर्वणाहृत्। न बोद्धा बन्धुरिव न बो- धयिता। न नियोगभाकू प्रभुरिव न नियोगकर्तेत्यर्थ इति व्याचक्षते। तदिति। तस्मादित्यर्थः। यद्ा-त्वदुक्तमित्यर्थः। अंशमात्रत्वमित्येतवस्त्वलक्का- रध्वन्यभिप्रायेण चेत्तदा सिद्धसाधनम्। रसध्वनेरेवांशित्वेनेतरध्वन्योरंशत्वस्य ध्वनिवादिनः सिद्धस्य साधनमित्यर्थः । रसेति। अंशमात्रत्वमितीत्यनुषज्यते। स्त्रा- भ्युपगमेति। स्वसिद्धान्तलक्ष्यप्रसिद्धिसहृदयानुभवैर्विरुद्धमित्यर्थः । ननु कीर्त्यादि- फलान्तराणामपि सत्त्वात् 'सहृदयमनःप्रीतये' इत्यस्योपलक्षणत्वमभ्युपेत्य तान्यपि कुतो नोक्तानीत्यत्राह-तत्रेत्यादि। तन्र इति प्राधान्येनानन्द एवोक्त इति सम्बन्धः। तन्र काव्ये। स्वगति। स्वर्गः निरतिशयानन्दः फलं यस्यास्ताम्। शङ्कते-श्रोतृ- णामिति।व्युत्पत्तिश्च प्रीतिश्व व्युत्पत्तिग्रीती । यथोक्तमिति। भामहेनेति शेषः । वैचक्षण्यं व्युत्पत्तिम्। काव्यनिषेवणमिति 'निबन्धनमि'ति च पाठः। समाधते- तथाऽपि तत्रेति। तत्र व्युत्पत्तिप्रीत्योर्मध्ये। प्रधानं प्रधानफलम्। विपक्षे बाधक- प्रदर्शननेनोक्तं द्रवयति-अन्यथेत्यादि। अन्यथा प्रीतिरूपप्रधानफलकत्वाभावे। अस्य कोव्यरूपस्य वेदादिभ्यः इतिहासादिभ्यश्ष को विशेषः ? व्युत्पत्तिहेतुत्वस्य समानत्वेन विशेषो न स्यादित्यर्थेः । व्युत्पत्तिहेतुत्वं त्रिष्वपि साधारणमिति दर्शयितु-

१. यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्पदं स्वःपदास्पदम् ॥ इति स्वरगस्वरूपं बोष्यम्। २. भामहका., १.२

प्रथमोद्द्योत: ४१

लोचनम् त्वलक्षणो विशेष इति प्राधान्येनानन्द एवोक्त। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि चानन्द एव पा- र्यन्तिकं मुख्यं फलम् । आनन्द इति च ग्रन्थकृतो नाम। तेन स आनन्दवर्धनाचार्य एतच्छोस्त्रद्वारेण सहृदयहृदयेषु प्रतिष्ां देवतायतनादिवदनश्वरीं स्थिति गच्छत्विति भावः । यथोक्तम्- उपेयुषामपि दिवं सन्निबन्धविधायिनाम्। आस्त एव निरातक्कं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥ इति॥ यथा मनसि प्रतिष्ठा एवंविधमस्य मनः, सहृदयचक्रवर्ती खत्वयं अ्रन्थकृदिति यावत्। यथा-'युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य' इति। स्वनामप्रकटीकरणं श्रोतृणां प्रत्र- बालप्रिया मुभयत्रोक्तिः। वेदादिप्रभृतीनां प्रभ्वादिसम्मितत्वं कार्व्यप्रदीपादौ विवृतम्। उक्त इति। कारिकायां फलत्वेनोक्त इत्यर्थः । भामहवनचनं तु धर्मादिव्युत्पत्ते: कीर्तेश्वाङ्गतया फल- त्वाभिप्रायक, न तु मुख्यतयेत्याह-चतुवगेति। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि च पार्यन्तिकं फलमनन्द पवेति सम्बन्धः । अपि चेत्यनेन कीर्तेः समुच्चयः । 'सहृदयानामानन्द' इत्यादिग्रन्थमन्यथाSपिव्याचष्टे-आ्ानन्द इति। 'नाम चे'ति सम्बन्धः । यथा भीमसेनादेः भीमादिनाम, तथेति भावः । तेनेति। नामत्वेन हेतुने- त्यर्थः । इति भाव इत्यनेनास्य सम्बन्धः । सः मूलग्रन्थकारः । एतच्छ्रास्त्रं ध्व. निग्रन्थः । हितशासनरूपत्वादेतस्य शास्त्रत्वम्। प्रतिष्ठाशब्दो हि देवतानां तत्समुचि- तायतने स्थितौ प्रसिद्ध इत्यतो देवतेत्यादिद्ृष्ान्तकथनम्। देवतायतनादिवत् देव: देवतायतनादिष्विव। आदिपदेन भक्तजनहृदयपरिग्रहः। 'प्रतिष्ठां लभतामित्यस्य विवरणम्-अनश्वरीं स्थिति गच्छरत्विति। शास्त्रद्वारेण वर्तनं नाम शास्त्रस्यैव वर्त- नमित्यभिप्रायेण भामहवचनं संवादयति-यथोक्तमिति। अनश्वरी स्थिति गच्छ- त्विति प्रार्थिता स्थितिरवश्यंभाविनीत्यभिप्रायेणाह-यथेति। यथा मनलि सहृदयम- नसि प्रतिष्ठाभवति, एवंविधं तथाविधम्। अस्य आचार्यस्य मनः वैदुष्यमेतच्छास्त्रं वा। उक्तमुपपादयति-सहद्येति। खल्विति प्रसिद्धौ। यावदित्यवधारणे। प्रार्थि- तेऽस्मिन्नर्थे न संशय इत्यर्थः । अनेन ग्रन्थकृतोऽपि कीर्तिद्वारा प्रोतिरूपं फलं भवतीति दर्शितम्। प्रतिष्ठाशब्दस्योक्तार्थकत्वे प्रयोगं संवादयति-यथेति। प्रतिष्ठा बहुमा- १. कारिकायां प्रीतिशब्देन, वृत्तावानन्दशब्देनेति भावः । २. शास्त्रं शासनकरणम्। अज्ञातज्ञापकमिति यावत्। तथा च ग्रमाणान्तरेणा- ज्ञातस्य ध्वनिस्वरूपस्यानेन ज्ञापनादेतस्य शास्त्रत्वं सुप्रतिष्ठितमेवेति भावः । ३. भामहका, १. ६. ४. 'शब्दस्तावत्रिधा-प्रभुसंमितः, सुहृत्संमितः, कान्तासंमितश्चे'त्यादिकाव्यप्र- दीपग्रन्थो द्रष्टव्यः । (काव्यप्र., प्ट. ६. पूना. सं.) ६

४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तत्र ध्वनेरेव लक्षयितुमारब्वस्य भूमिकां रचयितुमिदमुच्यते- योऽर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः ।

लोचनम् त्यङ्गमेव सम्भावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति अ्रन्थान्ते वक्ष्यामः। एवं ग्रन्थकृतः कवेः श्रोतुश्च मुख्यं प्रयोजनमुक्त्तम् ॥१॥ ननु 'ध्वनिस्वरूप ब्रूम' इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्थस्येति वाच्याभिधाने का सङ्गतिः कारिकाया इत्याशङ्कय सङ्गति कतुमवतरणिका करोति- तत्रेति। एवंविधेऽभिधेये प्रयोजने च स्थित इत्यर्थः। भूमिरिव भूमिका। यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्वं भूमिर्विरच्यते, तथा ध्वनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरूपयि- तव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भूमिः। तत्पृष्टेऽधिकप्रतीयमानांशोलिङ्गनात्। वा- बालप्रिया नात्मिका स्थितिः। किमर्थमेवं स्वनामप्रकटीकरणत्वेन व्याख्यानमित्यत आह- स्वेति। प्रवृत्त्यङ्गमेवेति। न ख्यात्यादिलाभायेत्येवकारार्थः । सम्भावनाप्रत्ययो- त्पादनमुखेनेति। सम्भावना बहुमानः, प्रत्ययः तद्वेतुराप्तत्ववुद्धिः, तदुभयो- त्पादनद्वारेणेत्यर्थः । किमेतत् ग्रन्थकाराभिप्रेतमित्यत्राह-इतीति। ग्रन्थान्ते वदत्या- मः "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान" इत्यस्य व्याख्यावसरे प्रकाशयिष्यामः । उपसंहरति-एवमिति। ग्रन्थकृतः ध्वनिग्रन्थकृतः। मुख्यं प्रयोजनं प्रीतिरूपम्। मुख्यमित्यनेन धनादीन्यवान्तरप्रयोजनानि दर्शितानीत्यलम् ॥१॥ 'तत्र ध्वनेरेव लक्षयितुमि'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। वाच्याभिधाने का सङ्गतिरिति। अप्रकृतत्वात्तदभिधानमसङगतमित्यथः । 'तत्रे'ति भावलक्षणसप्तमी द्विव चनान्तात्तुल्। तत्पदेनाभिधेयप्रयोजनयो: पूर्वोक्तयोः परामर्शः। स्थितयोरिति शेष- श्वेत्याशयेन व्याचष्टे-एवंभूत इत्यादि। 'एवंविध' इतिच पाठः। ध्वनिस्वरूपे प्रीतिरूपे चेति तदर्थः । यद्वा-अभिधेयमान्नविशेषणभिदम्। विमतिपदपतित इति तदर्थः । भूमि- रिव भूमिकेति। अवतरणमिवावतरणिका, पीठमिव पीठिका। इमानि पदानि "इवेप्र- तिकृतावि'ति कन्प्रत्ययान्तानि। यथाSपूचति। अपूर्वं यन्निर्मीयत इति अपूर्वनिर्मोणं प्रासादादि तस्मिन्। निविवादसिद्धेति। ध्वनिवादिनां तत्प्रतिक्षेपकाणां च सम्प्रति- पन्नेत्यर्थः । भूमि: अधिष्ठानं उपाय इति यावत्। वाच्यस्य भूमित्वे तदभिधानस्यापि भूमित्वम्, वाच्यप्रतीयमानार्थेयोरधिष्ठानाधिष्टेयभावेन प्रतीतेः। प्रतीयमानार्थोपयोगित- या इह वाच्यार्थाभिधानं सङ्गतमेवेति भावः। कथं तस्य भूमिसादृश्यमित्यत आह- तदिति। तस्य वाच्यस्य पृष्ठे पश्चात्। वाच्यप्रतीत्युत्तरकाल इति यावत्। अधिकस्थ ९. पा. सू., ५. ३. ९६.

प्रथमोद्द्योत: ४३

वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृती ॥ २ ॥

च्येन समशीर्षिकया गणनं तस्याप्यनपह्ववनीयत्वं प्रतिपादयितुम्। रसृतावित्यनेन 'यः लोचनम्

समाम्नातपूर्व' इति द्रठयति। 'शब्दार्थशरीर काव्यमि'ति यदुक्तं, तत्र शरीरग्रहणादेव केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन भाव्यमेव। तत्र शब्दस्तावच्छरीरभाग एव सन्निविशते सर्वजनसंवेद्यधर्मतवात्स्थूलकृशादिवत्। अर्थः पुनः सकलजनसंवेद्यो न भवति। न बालप्रिया वाच्यव्यतिरिक्तस्य। प्रतीयमानस्य व्यङ्गचस्य। उल्निङ्गनादुलेखनात्। 'तत्पृष्ठोत्थि- ते'ति पठित्वा, तत्पृष्ठ पक्षभूते तस्मिन्नुत्थिततया व्यतिरिक्ततया प्रतीय मानांशस्य उलिि- ङ्गनादनुमानादिति केचित्। समशीषिकया समप्रधानतया। गणनं 'वाच्यप्रतीयमा- नाख्यावि'ति निर्देशः । तस्यापि प्रतीयमानस्यापि। अपिर्द्वष्टान्तार्थः। अनेन ग्रती- यमानमस्ति अर्थाशत्वात्, वाच्यवदिति प्रमाणमपि सूचितमित्युक्तम्, प्रमाणोक्त्येवान- पह्नवनीयत्वसिद्धेः। स्थिताविति वक्तव्ये 'स्मृता'वित्युक्त: फलं व्याचष्टे-ससृतावितीत्या- दि। यह्ुधैः समाम्नातं तत् स्मृतिरूपं च, यथा मन्वादिभिधर्मादिसमाम्नानं तच्च प्रमा- णान्तरमूलं, तद्वदिदमपीति द्रढयितुं स्मृतावित्युक्तमिति भाव: । 'योऽर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मेति व्यवस्थित' इत्यनेन कारिकापूर्वार्धिनोक्तं सहृदयश्लाव्यत्वविशिष्टार्थस्य का- व्यात्मत्वं सोपपत्तिकं दर्शयन् वृत्त्यनुसारेण तदर्धं वित्ृणोति-शब्दत्यादिना। शब्दा- र्थावेव शरीरं यस्य तत्। उक्तमिति। पूर्वपक्षवादिभिरुक्तमित्यर्थः । तत्र शरीरग्र- हणादेव शब्दार्थयोः काव्यशरीरत्वसवीकारादेव। यद्वा-तत्र तस्मिन्नुक्ते सति। शरीरेति। काव्यस्य शरीरस्वीकारादेवेत्यर्थः । एवकारेण प्रमाणान्तरानपेक्षत्वं सूचि- तम्। केनचित् शब्दार्थयोरन्यतरेण। किमर्थमिति चेदाह-तदिति। तत् काव्य- मनुप्राणयति जीवयति सहृदयाह्लादकं करोतीति तदनुप्राणवं, तेन। भाव्यमेवेत्येव- कारेणान्यथाशरीराभासत्वप्रसक्ति दर्शयति। विमतं शरीरमात्मवत्, शरीरत्वादस्म- दादिशरीरवदिति प्रयोगः । तत्रेत्यादि। तत्र आत्मावश्यंभावित्वे सति। यद्वा- शब्दा- र्थयोर्मध्ये शरीरभाग एवेत्येवकारेण आत्मकोटिनिवेशे योग्यता निरस्यते। सवति। सर्वजनसंवेद्या धर्माः तीव्रत्वमन्दत्वादयो मधुरत्वपरुषत्वादयो वा वस्य तत्वात्। दृष्टान्ते तु स्थूलत्वादयो धर्मोः । यद्वा-संवेदशब्दो भाववचनः सर्वजनरविद्यत्वरप- धर्मकत्वादित्यर्थः । विमतश्शब्दो नात्मा, सर्वजनसंवेद्यधर्मत्वात्, स्थूलादिशरीरवदिति प्रयोग:। सर्वेत्यादिना बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वरूपो हेतुदर्शित इति केचित्। तर्ह्यर्थस्यात्मत्व- मस्तवत आह-अर्थः पुनरित्यादि। पुनश्शब्दोऽर्थस्यात्मत्वयोग्यतारूपविशेषद्योतकः । सकलेति। काव्यार्थस्य सहृदयैकवेद्यत्वात्तदितरवाक्यार्थस्य व्युत्पन्नजनमात्रवेद्यत्वाच्चा- १. द्वन्द्वघटकसवेपदार्थानां समप्राधान्यादिति भावः ।

४४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यपदेशः, लौकिकवैदिकवाक्येषु तदभावात्। तदाह-सहृद्य- श्लाध्य इति। स एक एवार्थो द्विशाखतया विवेकिभिर्विभागबुद्धया विभज्यते। तथाहि-तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति कस्मैचिदेव सहृदया: श्लाघन्ते। तद्भवितव्यं तत्र केनचिद्विशेषेण। यो विशेषः, स प्रतीयमानभागो विवेकिभिविशेषहेतुत्वादात्मेति व्यव- बालप्रिया र्थत्वावच्छिन्नस्सर्वजनवेद्यो न भवतीत्यर्थः। अनेन शब्दस्यानात्मत्वसाधकं यदुक्तं, तदत्र नास्तीति दर्शितम्। तर्हि किमर्थसामान्यस्य काव्यात्मत्वम्? नेत्याह-न हीत्यादि। अर्थमात्रेण व्युत्पन्नजनवेद्येन कृत्स्नेनार्थेन व्यवहारं प्रति व्यवहर्तव्यस्य हेतुत्वा भिप्रायेण, हेतौ तृतीया। काव्यव्यपदेशः काव्यव्यवहारः। वाक्येष्विति। वाक्य- विषयक इत्यर्थः । तद्भावात् काव्यव्यपदेशाभावात्। अन्यथा तद्राकयेष्वपि काव्य- व्यपदेशः स्यादिति भावः। तदाहेत्यादि। शब्दस्य काव्येतरवाक्यार्थस्य च काव्या- त्मत्वाभावात्तव्यावृत्यर्थ 'अर्थस्सहृदयश्लाध्य' इत्याहेत्यर्थः । अथ सहृदयश्लाध्यत्वरूप· विशेषणगम्यार्थप्रदर्शनेन काव्यार्थस्यात्मत्वमुपपादयन्नुत्तरार्धस्य भावं विवृणोति-स एक इत्यादि। एक एव एकत्वेनैव भासमानः । सः अर्थः सहृदयश्लाध्योऽर्थेः । द्विशाखतया क्वयंशत्वेन। विवेकिभिः विवेचनशीलैः । विभागबुन्ध्या विरुद्धा- वन्योन्यव्यावृत्तधर्माणौ भागावंशावस्येति विभागः, तद्बुद्ध्या हेतुना। उक्तमुपपादयति-तथाहीत्यादि। तुल्येऽथरूपत्व इति। काव्यार्थस्य लौकि- कादयर्थस्य चार्थरूपत्वे तुल्ये सतीत्यर्थः । द्वयोरर्थयोरर्थत्वेन साम्येऽपीति यावत्। कि मिति। कस्मात् कारणात्। अस्मद्विवक्षितान्नान्यस्मादिति भावः । कस्मैचिदेव का- व्यार्थायैव। तत् तस्मात्। तत्र काव्यार्थे। विशेषेण श्लाघाहेतुभूतेन विशेषेग। अ- तिशयाधायको धर्मो विशेषः। काव्यार्थो विशेषवान्, सहृदयश्लाध्यत्वात्, यन्नैवं तन्नै- वम्, यथा लौकिकादिवाक्यार्थ इति प्रयोग: । य इत्यादि। विशेष: विशेषाधायकः । स प्रतीयमानभाग इति। इत्युच्यत इति शेषः । अनेनान्यो भागो वाच्य इति दर्शितम्। विवेकिभिरित्यादि। स इत्यनुषज्यते। यथा ह्यात्मा स्वसान्निध्यविशेषमा- श्रेण जडात्मकघटादिविलक्षणतया सशिरस्कदेहपिण्डे स्वचैतन्यारोपणमुखेनात्मभावप्रती- तिहेतुः, अत एव तच्छ्लाध्यतासम्पादकश्च, तथा प्रतीयमानभागोऽपि इतरवाक्यार्था- पेक्षया सहृदयश्लाघालक्षणं कमप्यतिशयं काव्यार्थे सम्पादयतीति तस्य विशेषहेतुत्व- १. अर्थेत्वव्यापिका सवेजनसंवेद्यता न भवतीति यावत्। विषयक इति। यद्यपि व्यवहारस्य शब्दरूपतया शब्दस्य च निविषयकत्वेन नेदं समीचीनम, तथापि शब्दजन्यज्ञानस्य सविषयकत्वेन तज्नकेर्ऽपे याचितम- णिन्यायेन तत्त्वव्यपदेशस्साधीयान्। व्यवहारस्य ज्ञानरूपत्वे तु न शङ्काकलङ्कावस- रोऽपीति ध्येयम् ।

प्रथमोद्द्योत: ४२

काव्यस्य हि ललितोचित सन्निवेशचारुण: शरीरस्येवात्मा साररूपतया

लोचनम् स्थाप्यते। वाच्य संवलनाविमोहितहृदयैस्तु तत्प्रथग्भावे विप्रतिपद्यते, चार्वाकैरिवात्म- पृथग्भावे। अत एव अर्थ इत्येकतयोपक्रम्य सहद्यश्लाध्य इति विशेषणद्वारा हेतु- मभिधायापोद्धारद्दशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम्, न तु द्वावप्यात्मानौ काव्यस्येति। कारिकाभागगतं काव्यशब्दं व्याकर्तुमाह-काव्यस्य हीति। ललितशब्देन गुणालङ्कारानुग्रहमाह। उचितशब्देन रसविषयमेवौचित्यं भवतीति दर्शयन् रसध्वनेर्जी. वितत्वं सूचयति। तदभावे हि किमपेक्षयेदमौचित्यं नाम सर्वत्रोद्धोष्यत इति भावः । बालप्रिया रूपात्मगुणयोगादात्मत्वं विवेकिभिरुपपत्त्या निर्धार्यत इत्यर्थः । कुतस्तर्हि सर्वेषां तथा न प्रतीतिः, प्रत्युत विमतिश्चेत्यत आह-वाच्येत्यादि। प्रतीयमानस्य या वाच्य- संवलना वाच्यार्थमिश्रणा, तया निरूढनिबिडतरताद्रूप्यभावनावासनाधिरूढया वि- मोहितं विवेकसामर्थ्यरहितं कृतं हृदयं येषां तैः। तत्पृथग्भावं तस्य प्रतीयमानस्य वाच्याच्छरीरभूतात्पृथग्भावे। दृष्टान्तमाह-चार्वाकरिति। शरीरादिति शेषः । व्याख्यातमर्थ कारिकारूढं करोति-अत पवेत्यादि काव्यस्येत्यन्तेन। अत एव यतो देहात्मन्यायेन वाच्यव्यंग्ययोरवस्थानं विवेच काविवेचकदृष्टिद्वयानुरोधिनी च तत्प्ृ- थग्भावापृथग्भावपरिच्छित्तिस्तत एव। एकतयेति। एकवचनान्ततयेत्यर्थः । उप क्रम्य वचनोपक्रमं कृत्वा। अविवेचकदृष्टयनुरोध्यविभागवुद्धयोपस्थापितं यद्वाच्यव्यं- ग्ययोरर्थयोरेकत्वं, तद्बोधकैकवचनान्तत्वेनार्थ इत्यनुवादभागे निर्दिश्येत्यर्थः । विशे- षणद्वारा विशेषणमुखेन। हेतुमिति। सहृदयश्लाघाहेतुभूतो द्व्यंशत्वसाधकक्ष योऽ- र्थविशेषस्तमित्यर्थः । तन्द्वितव्य तत्र केनचिद्धिशेषेशत्युक्त प्राक्। अभिधा- येति। प्रदर्श्येत्यर्थः । अपोद्धारदशा विभागबुद्धया। भेदावित्यस्य व्याख्यानं- अंशाविति । श्लाघनक्रियायाः कर्मभूत एकोंऽशो वाच्यो यस्तस्या हेतुभूतः, स प्रती- यमानांश इत्यर्थः । न त्वित्यादि। किन्तु ग्रतीयमान एवात्मा, वाच्यस्त्वंशः शरीर- भूत इति भावः। अत्राविभागवुद्धिगम्याकरेणार्थस्य पूर्वार्धे काव्यात्मत्वनिर्देशः, उत्त- रार्धे तु विभागवुद्धिगम्याकारेण द्वयंशत्वविधानमिति सारार्थः । 'अर्थससहृदयश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थित' इति च कारिकापाठः । काव्यशब्दमिति। 'काव्यात्मे'त्यन्न काव्यशब्दमित्यर्थः। 'ललिंतोचित' शब्दाभ्यां काव्यसम्बन्धिनस्सर्वें सड्गृहीता इत्याह-ललितेत्यादि। गुणालङ्कारानुग्रहमाहेति। गुणालद्कारकतृकमनुग्रहं साहायकं चारुत्वकरणमिति यावत्। रसविषयमेवेति। इति- वृत्तादीनामुपादेयानां रसशेषत्वात्तद्विषयमपि रसविषयमेवेति भावः । सूचयतीति। १. अङ्गत्वादित्यर्थः ।

४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

स्थितः सहृदयश्लाध्यो योऽर्यस्तस्य वाच्यः प्रतीयमानश्चेति द्वौ भेदौ।

लोचनम् योरऽर्थ इति येदानुवदन् परेणाप्येतत्तावदभ्युपगतमिति दर्शयति। तस्येत्यादिना तद- भ्युपगम एव द्व्यशत्वे सत्युपपद्यत इति दर्शयति। तेन यदुक्तम्-'चारुतव हेतुत्वाद्गुणा- लङ्कारव्यतिरिक्तो न ध्वनिः' इति, तत्र ध्वनेरात्मस्वरूपत्वाद्धेतुरसिद्ध इति दर्शितम्। न ह्यात्मा चारुत्वहेतुर्देहस्येति भवति। अथाप्येवं स्यात्तथापि वाच्येऽनैकोन्तिको बालप्रिया रसविषयमौचित्यं रसस्य प्राधान्यं विना न घटते, तस्मिंश्च सति तस्यात्मत्वं सिद्धमिति भाव:। एतदेव विपक्षे बाधकमुखेन साधयति-तद्भाव इत्यादि। तस्य जीवितभूतस्य रसस्याभावे। उद्धाष्यत इति । अभाववादिभिरपीति शेषः । वृत्तौ 'सन्निवेशे' त्यस्य शब्दार्थयो: संस्थानेत्यर्थः । 'य' इत्यादिनिर्देशस्य फलमाह-योऽर्थ इत्यादि। यदा यच्छब्देन। यच्छब्दघटितवाक्येनेति यावत्। परेणापि पूर्वपक्षिणापि। एतत् प्रती यमानं वस्तु। तावत् आदौ संप्रतिपत्तौ वा। अभ्युपगतमिति। प्रतीयमानसय का व्यार्थान्तर्भावादिति भावः। तदित्यादि। तदम्युपगमः प्रतीयमानाभ्युपगमः । व्ं- शत्वे सति उपपद्यत एवेति सम्बन्धः । एकांशाङ्गीकारे अंशान्तरस्यावारणीयत्वादिति भाव:। तदभ्युपगम एवोपपद्यते, नानभ्युपगम इति वा। यद्वा-एतत् काव्यार्थस्य सहृदयश्लाध्यत्वम्। तद्भ्युपगमः सहृदयश्लाध्यत्वाभ्युपगम इति। एवञ्च पूर्वपक्षो- क्तानुमानमपि परास्तमित्याह-तेनेत्यादि। तेन उक्तभङ्गया व्वनेरात्मत्वप्रतिपादनेन। इति द्शितमित्यनेनान्वयः । तत्रेति। तदनुमान इत्यर्थः । असिद्ध इति। स्व- रूपासिद्ध इत्यथेः । ननु ध्वनेरात्मत्वेऽपि चारुत्वहेतुत्वं कि न स्यादित्यतो दृष्टान्तग- भमाह-न हीति। 'इति न भवति ही'ति सम्बन्धः । लोक इति शेषः । ननु प्रतीयमानस्य वाच्यार्थेश्लाघालक्षणातिशय हेतुत्वेन चारुत्वहेतुत्वमस्त्येवेति क- थमसिद्धिः। लोकेऽप्यात्मा चारुत्वहेतुः, शवशरीरे सर्वाभरणभूषितेऽपि चारुत्वादर्शना- दित्यत्राह-अथाप्येवमिति। अथापि यद्यपि। एवमिति। आत्मनश्चारुत्वहेतु- त्वमित्यर्थः । स्यादित्यभ्युपगमे। तथापीति। तथापीह दोषोऽस्तीत्यर्थः। तमाह- वाच्य इति। अनैकान्तिक: व्यभिचारी। प्रतीयमानसंवलनोपाधिकस्य चारुत्वहेतु- त्वस्य वाच्यार्थेऽपि सत्त्वात्तस्य गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वाच्च तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । १. यच्छब्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूद्यता । तच्छब्दयोग औत्तयं साध्यत्वश्च विधेयता॥ इति भट्ट्वार्तिकोक्तानुवादलक्षणं बोध्यम्। २. अनैकान्तिको व्यभिचारी। तत्त्वञ्च साध्याभाववद्वृत्तित्वम्।

प्रथमोद्द्योत: ४७

तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविघायिभि: । ततो नेह प्रतन्यते ॥ ३ ॥ केवलमनूदते पुनर्यथोपयोगमिति ॥३ ॥ लोचनम् हेतुः। न ह्लङ्काय एवालङ्कारः, गुणी एव गुणः । एतदर्थमपि वाच्यांशोपक्षेपः। अत एव वक्ष्यति-'वाच्यः प्रसिद्धः' इति ॥ २ ॥ तत्रेति। द्यंशत्वे सत्यपीत्यर्थः । प्रसिद्ध इति। वनितावदनोद्यानेन्दृदया- दिलौंकिक एवेत्यर्थः । 'उपमादिभिः प्रकारैः स व्याकृतो बहुधे'ति सङ्गतिः। अन्यै- रिति कारिकाभागं काव्येत्यादिना व्याचष्टे। 'ततो नेह प्रतन्यत' इति विशेषप्र- तिषेधेन शेषाभ्यनुज्ञेति दर्शयति-केवलमित्यादिना ॥ ३ ॥ बालप्रिया तद्यतिरिक्तत्वं दर्शयति-न हीत्यादिना। एतदर्थमपीति। न केवलं भूमिकार्थम्, अनैकान्तिकत्वप्रदर्शनार्थमपीत्यर्थः। उत्तरकारिकायां वाच्यस्य प्रसिद्धत्वकथनमप्येतद- भिप्रायकमित्याह-अत एवेति। प्रसिद्धे हि वस्तुनि व्यभिचारोद्भावनम् ॥२ ॥ कारिकायां तत्रेति भावलक्षणसप्तमी। तत्पदेन वाच्यप्रतीयमानयोः परामर्शः। द्वि- वचनान्तात्त्नलू। अपिशब्दश्वाव्याहार्य इत्याशयेन व्याचष्टे-द्वयंशत्वे सत्यपीति। अर्थस्येति शेषः । दयोर्भेदयोः सतोरपीत्यर्थः । अपिशब्देनैकस्यँव बहुधा व्याकरणे वि- रोधं दर्शयताऽन्येषामपारं मौरख्यं द्योत्यते। प्रसिद्धपदं व्याचष्टे-वनितेत्यादि। आलम्बनादिरूप इत्यर्थः । एतत्प्रदर्शनेन रसध्वनेः प्राधान्यं द्योत्यते लौकिकः लोक- विदितः। 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रित्यस्य कारिकाचतुर्थपादत्वशङ्कां परिहर्तुमाह- अन्यैरित्यादि। इति विशेषप्रतिषेधेनेत्यादि। अज्ञातज्ञापनलक्षणं प्रतिपादनं हि प्रतननं, तस्य विशेषरूपस्य प्रतिषेधेन तत्प्रतिद्वन्द्वितया परिशिष्टमनुवदनं गम्यत इति भावः ॥ ३ ॥

१. व्वन्या., १. ३. २. 'अन्यौरिति कारिकाभागं व्याचष्ट' इति लोचनेन 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रि- त्यस्य व्याख्यानभूतत्वोक्त्या 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रिति वृत्तिग्रन्थः प्रतीयते। 'ततो नेह प्रतन्यत' इति तु कारिकाचतुर्थेपादः। तथाच 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रित्यस्य चतुर्थपादत्वेन मुद्रणं N. S. संस्करणे भ्रमविलसितमेवेति बोध्यम्। ३. आदिपदेनोद्दीपनानुभावौ ग्रहीतव्यौ।

४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । लोचनम् अन्यदेव वसत्विति। पुन्शशब्दो वाच्याद्विशेषद्योतकः । तद्वयतिरिक्तं सारभूतं चेत्यर्थः । महाकवीनामिति बहुवचनमशेषविषयव्यापकत्वमाह। एतदभिधास्य- मानप्रतीयमानानुप्राणितकाव्यनिर्माणनिपुण प्रतिभाभाजनत्वेनैव महाकविव्यपदेशो भव- तीति भावः। यदेवंविधमस्ति तद्भाति। न ह्यत्यन्तासतो भानमुपपन्नम्; रजताद्यपि नात्यन्तमसद्भाति। अनेन सत्वप्रयुक्त तावद्धानमिति भानात्सत्वमवगम्यते। तेन यद्भाति तदस्ति तथेत्युक्तं भवति। तेनायं प्रयोगार्थ :- प्रसिद्धं वाच्यं धर्मि, बालप्रिया 'प्रतीयमानमि'त्यादिकारिकाव्याख्यानेनैव 'सह्यर्थ' इत्यतः प्राक्तनो वृत्तिग्रन्थोऽपि व्याख्यातो भवतीत्याशयेन कारिकां व्याचष्टे-पुनश्शब्द इत्यादि। वाच्यादिति। 'वाच्यां शादि'ति च पाठः। अन्यपदं व्याचष्े-तदिति। वाच्यव्यतिरिक्तमित्यर्थः। वस्तुपदं व्याचष्टे-सारेति। इति बहुवचनमिति। 'वाणीष्वि'ति बहुवचनस्याप्यु- पलक्षणमिदम्। अशेषविषयव्यापकत्वमिति। प्रतीयमानस्येति शेषः। एतदिति। एतस्मिन्नेतद्अन्थे अभिधास्यमानेन प्रतीयमानेन। पतदिति प्रतीयमानविशेषण वा। इति भाव इति। 'महाकवीनाभि'ति प्रकृत्यंशेनायमर्थो गम्यत इत्यर्थः । कारि- कायाः प्रतीयमानसरवसाधकानुमानपरतां दर्शयितुमुपक्रमते-यदित्यादि। यत् यस्मात्। एवंविधं व्यतिरिक्तं सारभूतं च प्रतीयमानम्, अस्ति। तत् तस्मात्। भातीति। हेतुहेतुमद्भावोऽय मार्थिको बोध्यः। अनेन सत्वभासमानत्वयोहैंतुहेतुमद्भाव- रूपानुकूलतकेश्च प्रकाशितः। न्यायमतानुसारेणाह-न हीति। भानं प्रतीतिः। उप- पन्नं युक्तिसिद्धम्। रजताद्यपीति। अत्यन्तमसन्न भाति, किन्तु आपणादौ सदेव रजतादि शुक्तिकादौ भातीति भावः । अनेनेति । अत्यन्तासतोऽ्भानेनेत्यर्थः । यद्वा- 'अस्ति' 'विभाती' तिकारिकाभागेनेत्यर्थः। अस्मिन् पक्षे इत्युक्तं भवतीत्यनेनास्य सम्बन्धः । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। यह्विति। यद्यदित्यर्थः । भातीति। यथेति शेषः। इत्युक्तमिति। इति व्याप्तिः कारिकायां वृत्तो च प्रदर्शितेत्यर्थः । तेनेति। भानसत्वयोः व्याप्तिप्रदर्शनेनेत्यर्थः । अयं वक्ष्यमाणः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्तद्रूपार्थः। परार्थानुमान- १. महाकविवाणीत्वव्यापकत्वमित्यर्थः । व्यापकत्वञ्च-स्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मेवत्त्वम्। प्रमेयत्वादिनास्यातिप्रसक्तत्वे तु स्वसमानाधि- करणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं बोध्यम् ।

३. परार्थोनुमानश्च न्यायसाध्यम्। न्यायश्र-अनुमितिचरमकारणलिङ्गप रामर्श- प्रयोजकशाब्दज्ञानजनकः, उचितानुपूर्वीकप्रतिज्ञादिपच्चकसमुदायो वा।

प्रथमोद्द्योत: ४९

यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु।।४।। प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्याद्वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्त तसहृदयसुप्रसिद्धं प्रसिद्धेम्योऽलडकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वावयवेभ्यो व्यतिरिक्त त्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाङ्गनासु। यथा हयक्कनासु लावण्ये पृथङ्निर्वर्ण्य- मानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्व देव सोडर्थः ।

लोचनम् प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्वत्, तथाभासमानत्वात् लावण्योपेताङ्गनाङ्गवत्। प्रसिद्ध- शब्दस्य सर्वप्रतीतत्वमलङ्कृतत्वं चार्थः। यन्तदिति सर्वनामसमुदायक्षमत्कारसारताप्र- कटीकरणार्थमव्यपदेश्यत्वमन्योन्यसंवलनाकृतं चाव्यतिरेकभ्रमं दृष्टान्तदार्ान्तिकयोर्दर्श- यति। एतच्च किमपीत्यादिना व्याचष्टे। लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्यङ्गयमवय- बालप्रिया रूपन्यायप्रयोग इति यावत्। प्रसिद्धमित्यादि धर्मीत्यन्तेन पक्षनिर्देशः । 'सिद्धं धर्मि- णमुद्दिश्य साध्यधर्मोऽभिधीयत' इति वचनानुरोधेन प्रसिद्धं धर्मीति चोक्तं, न त्वनयोः पक्षकोटिप्रवेशः । प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्वदिति साध्यनिर्देशः।स्वव्यतिरि- क्तप्रतीयमानसम्बद्धमित्यर्थः। वाच्यस्यैव प्रतीयमानत्वमभ्युपगच्छता मते स्वात्मक- प्रतीयमानवत्वं सिद्धमिति सिद्धसाधनवारणाय स्वव्यतिरिक्तत्वनिवेशः । तथा भास- मानत्वादिति हेतुनिर्देशः। स्वव्यतिरिक्तप्रतीयमानवत्व्रेन प्रमीयमाणत्वादित्यर्थः । अन्न दष्टान्त :- अङ्गनाङ्गवद्विति। अन्न स्वव्यतिरिक्तप्रतीयमानपदार्थत्वेन लावण्यं म्रह्यमिति प्रदर्शयितुं लावण्योपेतेत्युक्तम्। अ्रङ्गवहित्यनन्तरं इतीति शेपः । वृत्तौ 'अलङ्कृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वा' इत्यत्र वाशव्दः समुच्चयार्थक इति प्रदर्शयितुं व्याचष्टे-प्रसिद्धशब्दस्येत्यादि। लावण्यस्य भूषणशोभाता व्यतिरेक दर्शभितुमल ङ्कृतत्वरूपार्थस्यापि कथनम्। कारिकायां 'यत्तदि'त्यत्र यच्छव्दः पूर्वात्तग्रतीयमान- वस्तुवाची। 'तदि' ति तच्छब्दस्तु प्रसिद्धार्थक इत्याशगेन 'सहृद्यसुप्रसिद्धभि' ति वृत्तौ व्याख्यातम्, आभ्यां गम्यमानमर्थ व्याचटे-यत्तदित्यादि। समुदाय इति। यच्छब्दसहितस्तच्छब्द इत्यर्थः । चमत्कारः सारः ग्राणो यत्र तत्। चमत्का- रसारं प्रतीयमानं लावण्यं च तस्य भावस्तत्ता तस्याः। प्रकटीकरणार्थ द्योतनार्थम्। अव्यपदेश्यत्वं व्यपदेष्टमशक्यत्वम्। रसध्वन्यभिप्रायेण चेदमुक्तम्। अ्रन्यो- न्येति। वाच्यव्यङ्गययोरङ्गलावण्ययोश्चेत्यर्थात्सिध्यति। 'अव्यतिरेकत्रमं चे'ति यो- जना। द्वष्टान्तेत्यादि। यत्तदित्यस्य दृष्ट्रान्तेऽपि सम्बन्धोऽस्तीति भावः। दर्शयति

सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

स हर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिसं वस्तुमात्रमलंकाररसादयश्चेत्यनेकप्रमे- दप्रमिन्नो दर्शयिष्यते। सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् ।

लोचनम् वव्यतिरिक्तं धर्मोन्तरमेव। न चावयवानामेव निर्दोषता वा भूषणयोगो वा लावण्यम्,

यमिति, अतथाभूतायामपि कस्याश्चिल्लावण्यामृतचन्द्रिकेयमिति सहृदयानां व्यवहारात्। नजु लावण्यं तावद्व्यतिरिक्तं प्रथितम्। प्रतीयमानं किं तदित्येव न जानीमः, दूरे तु व्यतिरेकप्रथेति। तथा भासमानत्वमसिद्धो हेतुरित्याशङ्कय स ह्यर्थ इत्यादिना स्वरूपं तस्याभिधत्ते। सवंषु चेत्यादिना च व्यतिरेकप्रथां साधयिष्यति। तत्र प्रती- यमानस्य तावद्द्वौ भेदौ-लौकिकः, काव्यव्यापारैकगोचरश्चेति। लौकिको यः स्वश- ब्दवाच्यतां कदाचिदधिशते, स च विधिनिषेधाद्यनेकप्रकारो वस्तुशब्देनोच्यते। सोऽपि द्विविध :- यः पूर्वं क्वापि वाक्यार्थेSलङ्कारभावमुपमादिरूपतयान्वभूत्, इदानीं त्वनल- बालप्रिया सूचयति। किमपीत्यादिना व्याचष्ट इति। वृत्तौ 'किमपी'त्यादेः दार्ष्टान्तिकेऽपि सम्बन्धो बोध्य इति भाव:। दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यशङ्कां परिहर्तुमाह-लावण्यं हीत्यादि। धर्मान्तरं धर्मविशेषः। उक्तमुपपादयति -- न चेति। पृथगिति। पृथङनिर्वण्यमाना दृश्यमाना: काणादिदोषशून्याश्च ये शरीरावयवास्तयो. गिन्यामपि। काणशब्दः काणत्वपरः। अतथाभूतायामिति। काणत्वादिदोषसहि- तायामनलङ्कृतायां चेत्यर्थः । चन्द्रिकेत्यारोपेणोक्तिः । वृत्तौ 'पृथगि'त्यादि। पृथ- डूनिर्वण्यमानेभ्यो निखिलावयवेभ्यो व्यतिरेकीत्यर्थः । 'स ह्यर्थ' इत्यादिवृत्तिभ्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तदिति। भवदुच्यमानमि- त्यर्थ: । 'किमित्येव न जानीम' इत्येवकारसूचितं कैमुतिकन्यायंस्पष्टीकरोति-दूर इति। तस्येति शेषः । व्यतिरेकस्य वाच्याद्व्ेदस्य, प्रथा प्रसिद्धिः। धर्मसिद्धः धर्मिसिध्य- धीनत्वात् प्रतीयमानस्यासिद्वौ तत्र वाच्यभेदस्याप्यसिद्धिरित्यर्थः। इतीति हेतौ। तथे- त्यादि। तथाभासमानत्वरूपो हेतुः हेत्वप्रसिद्धिरूपदोषविशिष्ट इत्यर्थः । 'वस्तुमात्र' मित्यादिवृत्युक्तमुपपादयति-तत्र प्रतीयमानस्येत्यादि। तन्र प्रतीयमानस्य अस्ति- त्वे सति। तावदादौ। लौकिकः लोकविदितः। काव्येति। काव्यं शब्दार्थमयं तस्य शब्दस्यार्थस्य च यो व्यापारः व्यज्नारूपः तदैकगोचरः नान्यगोचरः । ततश्चालौकिक इति भावः। लौकिको य इति। स इति शेषः । कदाचित् वाच्य- त्वावस्थायाम्। वस्तुशव्दरेनेति। वस्तुध्वनिशब्देनेत्यर्थः। वस्तुशब्दं व्याख्याय 'वस्तु- मात्र' मिति मात्रशब्दव्याख्यासौकर्यायादावलङ्कारध्वनिं व्याख्यातुमाह-सोऽपीत्या दि। पूर्व वाच्यत्वावस्थायाम्। इदारनी व्यंग्यत्वावस्थायाम्। अ्न्यन्न वाच्यार्थे यो

प्रथमोद्द्योत: ५१

लोचनम् क्वाररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावात्, स पूर्वप्रत्यभिज्ञानवलादलंकारध्वनिरिति व्यपदिश्यते ब्रोह्मणश्रमणन्यायेन। तद्रूपताभावेन तूपलक्षितं वस्तुमात्रमुच्यते। मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम्। यस्तु स्वप्नेऽपि न खशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतितः,

सनातुरागसुकुमारखसंविदानन्दचर्वणाव्यापाररसनीयरूपो रसः, स काव्यव्यापारै बालप्रिया गुणीभाव: तस्याभावात्। नन्वनलक्कारस्वरूपत्वे कथमलङ्कारध्वनिरिति व्यवहार इत्यत अहा-पूर्वेति। 'न्यायेन व्यपदिश्यत' इति सम्बन्धः । श्रमणः आर्हृतसमय- प्रविष्टः। तद्रपताभावेन अलङ्काररूपत्वाभावेन। मात्रग्रहणोनेति। 'वस्तुमात्रमि'ति वृत्तिस्थमात्रशब्देनेत्यर्थः । रूपान्तरं अलंकाररूपत्वम् । स्वप्नेऽपीति। स्वप्ने ह्वयघटमानमपि घटते। न लौकिकव्यवहारपतित इति। न पुत्रजन्मादिहर्षतुल्यरूप इति भावः। शब्द्ेति। शब्दैः गुणालंकारसुन्दरकाव्य- शब्दैः। सम््यमाणा: सम्यक्तया रसाभिव्यञ्ञनसमुचिततया अप्यमाणा: सहृदयह- दयमुकुरोदरे संक्रामिताः। अनेन विभावादेर्वास्तिवसत्वमप्रयोजकमिति दर्शितम्। स्पष्टमिदं दशरूपकादौ। अत एव शकुन्तलादीनामिव मालत्यादीनामपि विभावत्वादि- कमुपपन्नम्। न केवलं काव्यशब्दसमर्पणकृतमेव विभावत्वादिकं, किंतु सहृदयहृदय- संवादकृतमपीत्याह-हृदयेति। शब्दसमप्यमाणा: हृदयसंवादसुन्दराश्च ये विभावानुभावा: तेषां समुचिता: प्राकूजन्मनः आरभ्य "न ह्येतचवचित्तवृत्तिशून्यः प्राणी भवती" त्युक्तदिशा आत्मनि विशेषतो निविष्टायाः रत्यदीना वासना: सूक्ष्म- रूपा:, तासामनुरागेण उद्घोधद्वारकेण रूषणेन। सुकुमारा रसचर्वेणयोग्यतां गता या स्वस्य चवेयितु: सहृदयस्य संवित् सम्यग्वेत्त्यनयेति संविन्मनः, तस्या य आनन्द- मयः चर्वणारूपो व्यापारः तेन, रसनीयमास्वादनीयं रूपं यस्य सः। यथोक्तं मुनिना-"आस्वादयन्ति मनसे" त्यादि। यद्ा-सुकुमारः नित्यमनोहरः । स्वसंवित् स्वानुभवसिद्धः, आनन्दमयश्ष यः चर्वणव्यापारः तेनेत्यर्थः । रस- १. यथा कश्चन प्रथमतो व्राह्मणो भूत्वाऽनन्तरं श्रमणत्वं (बीद्धसंन्यासित्वं) प्राप्तोऽपि (अवैधशिखासूत्रपरित्यागेन ब्राह्मणत्वाभाववानपि) भूतपूर्वसंज्ञानुसारेण 'ब्राह्मण' इति व्यवदिश्यते, तथा प्रकृतेऽपि पूर्वमयमलङ्कार आसोदित्येतावता अलक्का- रव्यपदेश इति भावः। इदमत्र ध्येयम्-यत् या व्यक्ति: प्राक् ब्राह्मणत्वजातिमती पश्चात्परित्यक्तब्राह्मणभावा भूतपूर्वगत्या, सा ब्राह्मणव्यपदेशभाग्भवति। नात्र तथा, यतो या उपमाद्यलङ्कारव्यक्तिः, सा गुणीभावातसर्वेत्रालद्वाररूपेव। या च प्रधानतया ध्वनिव्यपदेशमासादयति, सान कदाचिदपि गुणीभावादल ङ्वारभावमाप्नोतीति कथमत्रारयं न्यायः सङ्गटत इति। २. रत्यादिवासना रत्यादिसंस्कारः। रतिश्रेच्छाविशेषः । एतेनानुभवेनेवेच्छारूपेण

५२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तथा ह्याद्यस्तावत्प्रभेदो वाच्याद्दूरं विभेदवान। स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपः । यथा - भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुड क्रवासिणा दरिअसीहण ।

लोचनम् कगोचरो रसध्वनिरिति, स च व्वनिरेवेति, स एव मुख्यतयात्मेनि। यदूचे भट्टनायकेन-'अंशत्वं न रूपता' इति, तद्वस्वल्ारत्न्योरेव यदि नामोपालम्भः, रसध्वनिस्तु तेनैवात्मतयाजीकृतः, रसचर्वणात्मनस्तृतीयस्यांशस्या भिधाभावनांशद्वयोत्तीर्णत्वेन निर्णयात्, वस्वलक्वारध्वन्यो रसव्वनिपर्यन्तत्वमेवेति वयमेव वक्ष्यामस्तत्र तत्रेत्यास्तां तावत्। वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति मेदत्रयव्यापर्क बालप्रिया छतनिरितीत्यनन्तरमुच्यत इति शेपः । वस्त्वादिध्वनिनो विश्ेषमाह-ल न्तेति। चस्त्वर्थे। ध्वनिरंव व्यंग्य एव, न वाच्य दत्येवकारार्थः। इतीति हेतौ। स एव रसध्वनिरेव। एवकारेण वस्त्वादिध्वनेर्व्र्यवच्छे :: । मुख्यतया आत्मेति। वस्त्वादिध्वनेरौपचारिकमेवात्मत्वं, न मुख्यभिति भावः।इतीत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः। तदिति। तद्वचनमित्यर्थः । यदि नामति निक्चने सत्यनिक्षयवचनम्। उपालंभ: प्रतिक्षेपः, आत्मत्वनिषेध इति यावत्। भवेदिति शेपः। तदचनं वसत्वलंका- रध्वन्योरेवात्मत्वप्रतिषेधरूपं स्यान्न रसध्वनेरित्यर्थः । कुन इत्यन्राह-रसंति । कथमिदमवगतमित्यत्राह-रसचर्वणत्यादि निर्रायादित्यन्तम्। वसत्वलंकारध्वन्यो- रात्मत्वप्रतिषेधोऽस्मदभिमत एवेति तत सिद्धसाधनमित्याह-व्स्त्विति। रसध्व- निपर्यन्तत्वमेवेति। वाच्ययोर्वस्त्वलंकारयोरिव ववन्यमानयोरि तयोः विभावादिरू- पत्वेन कस्यचिद्रसस्य व्यञ्ञकतया पर्यवसानाद्रसध्वनिविश्रान्तत्वमेवेत्यर्थः । विश्रान्त- धामत्वकृतं हि मुख्यमात्मत्वं, तच्च रसध्वनेरेव। वस्त्वलंकारध्वन्यंास्तु धवन्यमानत्व- कृतो वाच्यादुत्कर्ष इत्यमुख्यमात्मत्वम्। तदपेक्षया च 'ध्वनिः काव्यात्मे'ति सा- मान्येनोक्तिरिति भावः । 'वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति कविकवचनान्तत्वेन निर्देशाद्वस्तु- मात्रमित्यस्यैव विशेषणमिति भ्रमः स्यादतस्तन्निवृत्तये व्याचष्े-वाच्य सामर्थ्या क्षिप्तमिति। भेदत्रयेति। वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमित्यस्य लिगवचनयोविपरि- रत्यादिनापि संस्कारो जन्यत इति साहित्यदर्शनस्य स्वतन्त्रसिद्धान्त आगूरितो भव- तीति बोध्यम्। १. 'वाच्यसामथ्योक्षिप्तमि'त्यस्य प्रत्यासत्या वस्तुमात्रेणेव कश्चिदन्वयं मा बो-

प्रथमोद्द्योत: ५३

लोचनम् सामान्यलक्षणम् । यदपि हि ध्वननं शब्दस्यव व्यापारः, तथाप्यर्थसामर्थ्यस्य सह-

मर्थ्यादेव प्रतीयमानावगतिः, शब्दशक्तिः केवलमवान्तरसहकारिणीति वक्ष्यामः। दूरं विभेद्वानिति। विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कस्यचिदपि विमतिः। एतदर्थ प्रथम तावेवोदाहरति- 'भ्रम धार्मिक विस्नब्धः स शुनकोऽद् मारितस्तेन। गोदावरीनदीकूललतागहनवासिना दप्तसिंहेन। बालप्रिया णामेनालंकारा रसादय इत्यनयोरपि योजना कार्येति भावः 'वाच्य साम- थ्याक्षिप्त' इति पाठे तु अर्थ इत्यस्य विशेषणम्। सामान्यलक्षगमिति । वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वं वस्तुध्वन्यादिभेदत्रयानुगतो धर्म इत्यर्थ:। नन्वभिवादिव्यापा- रवत् ध्वननव्यापारस्य शब्दाश्रयत्वाद्वस्त्वादिध्वनेरुक्तलक्षणमसम्भवाति शङ्कते-वद्य- पीति। समाधसे-तथापीत्यादि। नतु शव्दशक्तिमूले ध्वनी शब्दशक्तिरेव सहका- रिणी नेतरेत्यत आह-शब्देत्यादि। तर्हि मा भूच्छब्दशक्तिरित्यत्राह-शब्दशक्ति- रिति। अवान्तरसहकारिणी अर्थसामर्व्योपकारिणी। वदयाम इति। शव्दश- क्तिमूलप्रभेदनिरूपण इति शेषः । वृत्ती 'आद्यःप्रभेद' इति। विधिनिषेधादिरूपवस्तुमा- तरूपो भेद इत्यर्थः। दूर विभेदवानिति। अत्यर्थ भिन्न इत्यर्थः । आत्यन्तिकं भेदमुपपादयति लोचने-विधीत्यादि। विधिनिषेधौ एकस्याः कियायाः विधिर्निषे- धश्च। विरुद्धाविति। विरोधो नाम युगपदेकत्र वृत्तित्वाभावो, भिन्नत्वं वा। इतीति प्रकारे, इत्यत्रेत्यर्थः । विपरीता मतिविमतिः। एतदर्थ अविमत्यर्थम्। विमत्यभा- वाद्धेतोरिति यावत्। यद्वा-एतदर्थ आत्यन्तिकनेदप्रदर्शनार्थम्। तावेव वाच्यव्यं ग्यभूतौ विधिनिषेधावेव। यथेत्यस्य व्याख्यानं-उदाहरतीति। अन्यत उद्दृत्य तत्प्र. तिपादकवाक्यानि आहरति प्रबन्धमिमं प्रापयतीत्यर्थः । छायां पठति-भ्रमेत्यादि। विस्तब्धमिति च पाठः । 'गोदानदी कच्छनिकुञ्जवा- सिने'ति छाया। तत्र गोदापदस्य गोदावरीति, कच्छादिपदयोः कूललतागहनेति च विव-

'नपुंसकमनपुंस केनैकव च्चास्यान्यतरस्यां' (पा. सू., १. २ ६५) इति सूत्रेण एक- शेष एकवचनान्तता चेति। १ विस्रब्ध इत्येव पाठस्साधीयान्, न तु विश्रब्ध इति। 'स्रम्भु विश्वासे' इति इति 'श्रम्भुप्रमादे' इति च धातुपाठात्। 'स्रम्भुविश्वासे' दन्त्यादिरयम्, तालव्यादिस्तु प्रमादे गतः' इति सिद्धान्तकौमुद्युक्तेश्व। १. लक्षणनिष्ठासंभवश्च लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम्।

५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् कस्याश्वित्सक्केतस्थानं जीवितसर्वस्वायमानं धार्मिकसञ्चरणान्तरायदोषात्तदवलुप्य- मानपल्लवकुसुमादिविच्छायीकरणाच्च परित्रातुमियमुक्तिः। तत्र स्वतःसिद्धमपि भ्रमणं श्वभयेनापोदितमिति प्रतिप्रसवात्मको निषेधाभावरूपः, न तु नियोग: प्रषादिरूपोऽन्न विधि :; अतिसर्गप्राप्तकालयोह्ययं लोद्। तत्र भावतदभावयोर्विरोधाद्द्वयोस्तावन्न युगप- बालप्रिया

त्यादि। परित्राणे हेतुः-जीवितसर्वस्वायमानमिति। अतिप्रियत्वादिति भावः। सञ्चररोन योऽनतरायः चौर्यसुरतस्य स्वल्पकालविच्छेदरूपो विघ्नः तद्रूपो दाष- स्तस्मात्। दोषान्तरमप्याह-तद्वेति। तेन धामिकेण अवलुव्यमानमपह्िय- माणं पल्लवकुसुमादि, तेन यद्विच्छायीकरएां निश्शोभतापादनं, तस्मात्। तत्रेति। तथा सतीत्यर्थः। स्वत इत्यादि। अत्र भ्रमणरूपे वात्यार्थ 'विधिर्निषेधा भावरूपः न तु प्रैषादिरूपो नियोग' इति सम्बन्धः। ननु किमिति मुख्य एव न स्यादित्यत्राह-प्रतिप्रसवात्मक इति। अन्र हेतुमाह-स्वत इत्यादि। शभयेन कर्त्रा। अपोदितं प्रतिषिद्धम्।इतीति हेतौ। यथोक्तं 'प्राप्ते तु प्रतिषेधे हि प्रतिप्रस- वयोगिता' इति। निषेधाभावरूपो विधिरित्यत्र हेतुत्वेन लोडर्थमाह-अतिसर्गेति। अयमर्थ :- स्वतस्सिद्धं भ्रमणं श्वभीतिनिषेधति स्म। प्रतिषिद्वस्य भ्रमणर्य प्रतिषेधकाभावः सम्प्रति कथ्यते। अतोऽयं प्रतिप्रसवः। प्रतिषेधनिवर्तनं हि सः । अतो भ्रमणस्येदानीं न कश्चित् प्रतिबन्ध इति निषेधाभावोऽत्र विधिः, न तु नियोगः । न खत्वेषा स्वैरिणी राजेव भ्रमणविधिं करोति, श्वभयमिव त्रमणनिषेधं वा। किं तर्हि ? भ्रमणप्रतिषेधकाभावं कथयति। ततो भ्रमणं विधीयमानताकोटिं निविशते। तस्मादयं लोट् कामचाराभ्यनुज्ञारूपातिसगें, प्राप्तकालार्थेश्चायं लोडिति। अथ भ्रमणनिषेधस्य व्यंग्यत्वं व्यवस्थापयिष्यन् वाच्यत्वादिकं निराकरोति-तत्रेत्यादिना। तत्र तथा- विधवचने। द्योः भ्रम, मा भ्रमीरिति विधिनिषेधरूपयोरर्थेयोः । युगपत् एकदा। १. 'प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च' (पा. सू., ३. ३. १ ३) इति सूत्रेणेत्यर्थः । प्रामाणान्तरंप्रमितेऽर्थें पुरुषनिष्ठा पुरुषप्रवर्त्तना प्रेषः । अतिसगेः कामचारः । २. धार्मिकघटितसामानाधिकरण्येनेत्यर्थः । ३. व्यङ्गचप्रतीतौ वक्त्रादिवैशिष्ठ्यज्ञानस्य सहकारिकारणत्वादिति भावः । अभिहितञ्वात्र प्रकाशकृद्धि :- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधे: । प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम् ।। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा। इति। काव्यप्र., ३. २१-२२.

प्रथमोद्द्योत: ५५

लोचनम् द्वाच्यता, न क्रमेण, विरम्य व्यापाराभावात्। 'विशेष्यं नाभिधी गच्छेत्' इत्यादि- नाभिधाव्यापारस्य विरम्य व्यापारासंभवाभिधानात्। ननु तात्पर्यशक्तिरपर्यवसिता विवक्षया दप्तधार्मिकतदादिपदार्थानन्वयरूपमुख्यार्थ- बाधबलेन विरोधेनिमित्तया विपरीतलक्षणया च वाक्यार्थीभूतनिषेध प्रतीतिमभिहिता- न्वयदशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एव सोऽर्थः । एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारः, तन बालप्रिया न वाच्यता न अभिधेयता। अत्र हेतुः-भावेति। घटतदभावयोरिव तयोर्विरोधा दित्यर्थः । विरुद्धयोस्तयोर्युगपद्वुद्धिपथानारोहित्वादिति यावत्। न क्रमेगोति। वाच्यतेत्यनुषज्यते। अत्र हेतुमाह-विरस्य व्यापाराभावादिति। अभिधाया विरम्य पुनः सम्भवाभावादित्यर्थः । एकश्शब्द एकमर्थमभिधया बोधयित्वा पुनस्तया अर्थान्तरं न बोधयति यतः, तस्मादिति यावत्। अत्र प्रमाणमाह-विशेष्यमि- त्यादि। आदिपदेन 'क्षीणशक्तिर्विशेषण' इत्यस्य संग्रहः। अभिधा गवादिपदा- भिधा। विशेषणे गोत्वादावर्थे। क्षीणा विरता। शक्ति: बोधजननसामर्थ्यं यस्याः सा तथा सती। विशेष्यं गवादिव्यक्तिरूपम्। न गच्छेन् न बोधयेदिति तदर्थः । अतश्च विधिनिषेधयोरेक एवाभिधेय इति भाव: । य द्येवं तर्हि निषेधस्यैवात्र बोधो भवत्विति शङ्कते-नन्वित्यादि। यत्र तात्पर्यं तद्धि वाक्यार्थः। तात्पर्यविषयश्चात्र त्रमणनिषेधः । अतः स एव वाक्थार्थः । तेन तस्य विवक्षया विवक्षितत्वाद्वेतोः। अपर्यवसिता भ्रमणविधौ पर्यवसानमनाप्नुवती। तात्पर्यशक्ति: पदनिष्ठा विवक्षितार्थप्रतीतिजननसामर्थ्यरूपतात्पर्यात्मिका शक्तिः । वाक्यार्थीभूतस््य निषेधस्य प्रतीतिं करोति। केन व्यापारेणेलत्राह-लक्षणयेति। लक्षणानिमित्तमाह-विरोधेति। विरोधरूपसम्बन्धनिमित्तयेत्यर्थः। 'वाच्यार्थस्य च वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः' इत्युक्तं मुख्यार्थवाधं दर्शयात-द्वस्नेत्यादि। ध्रमेत्यस्य मुख्यार्थकत्वे दप्तत्वाद्यभिधानस्य वैयर्थ्यापत्या दप्तादिपदार्थेघटितवाक्यार्थे भ्रमणविधि रूपमुख्यार्थस्य योऽनन्वयः अन्वयोपपत्त्यभावः, तद्रूपो यो मुख्यार्थबाधस्तस्य बलेन सहकारेणेत्यर्थः । अभिहितान्वयद्गशेति। अभिहितान्वयदर्शनेनेत्यर्थः । अभिहितान्वयवादिमतानुरोधेनेति यावत्। फलितमाह-इतीत्यादि। शब्दशक्तिर- भिधा तन्मूलः। तात्पर्यशक्तिलक्षणाशक्त्योरभिधाश्रयत्वेनावस्थानादिति भावः। वक्ष्यते च 'अभिधापुच्छभूता लक्षणेि। सोऽर्थ इति। भ्रमणनिषेध इत्यर्थः। अत्र प्रमाण १. अभिधा नित्येच्छेति नैयायिकाः, नित्यज्ञानं नित्ययत्नो वेति तदेकदेशिनः, बोधकतेति प्राचीनवैयाकरणाः, वाच्यवाचकभावापरपर्याया सेति मञ्जूषाकृत, पदा- र्थान्तरमिति मीमांसकाः । २. प्रतियोगित्वसम्बन्धप्रयोज्ययेत्यर्थः ।

५६ सटीकलोचैनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् वाच्यातिरिक्तोऽन्योरऽर्थ इति। नैतत्; त्रयो ह्यन्न व्यापारा: संवेदन्ते-पदार्थेषु सामान्यात्मस्वभिधाव्यापारः, समयापेक्षयार्थवगमनशक्तिर्त्यभिधा। समयश्च तावत्येव, न विशेषांशे, आनन्त्या द्वयभिचाराच्चैकस्य। ततो विशेषरूपे वाक्यार्थे तात्पर्यशक्ति: परस्परान्विते, 'सामा- बालप्रिया माह-एवमित्यादि। उक्रमिति हि व्यघहार इति। न तु व्यजजितमिति व्यवहार इति भावः । उपसंहरति-तन्नेति। वाच्यातिरिक्तः अभिधेयातिरिकः। विपरीतलक्षणयाSन्र निषेधप्रतीतिन सम्भवति, तस्या अनवकाशादित्याशयेन मतमेतत्प्रत्याचष्टे-नैतदित्यादि। एतन्न एतन्मतं युक्तं नेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह- त्रय इत्यादि। अत्र लोकव्यवहारे। तयो व्यापाराः अभिधातात्पर्यलक्षणाः । शब्दस्येति शेषः । संवेदयन्ते ज्ञायन्ते। आद्यस्य व्यापारस्य विषयमाह-पदार्थे- प्विति। सामान्यात्मसु गोत्वादिसामान्यरूपेषु। अभिधाव्यापार इति। गवा- दिपदानामिति शेष: । स्वरूपमाह-समयेत्यादि। समयापेक्षया सक्केतग्रहणसहका- रेण। 'समयापेक्षे'ति च पाठः। समयं सङ्केतग्रहणमपेक्षत इति तदर्थः। अर्थावगम- नशक्ति: अर्थबोधनसामर्थ्यम्। तावत्येव सामान्यात्मकपदार्थ एव। एवकारव्यवच्छे द्यमाह-नेत्यादि। विशेषाशे व्यक्त्यात्मनि। कुत इत्यत्राह-आनन्त्यादिति। विशेषांशानामनन्तत्वादित्यर्थः। तथा च सर्वस्मिन विशेषे समयः कर्तुं न शक्यः। अन न्तश्च स्यादिति भावः। हेत्वन्तरमप्याह-व्यभिचाराच्चैकस्येति। एकैकस्य विशेषां- शस्य मिथो व्यभिचाराच्चेत्यर्थः। गोपदेन यस्य गोव्यक्तिविशेषस्य बोधो जायते, तस्मिन्नितरगोव्यक्तिगतसमयो नास्तीति रीत्या व्यभिचारो बोध्यः। यद्वा-समय- शचेत्यत्र समयशब्दस्य सङ्केतग्रह इत्यर्थः। सर्वस्मिन् विशेषे सङ्केतग्रहस्य व्यवहारा इत्वे दोषमाह-आनन्त्यादिति। विशेषाणामनन्तत्वात्सर्वस्मिन् विशेष सङ्वेतग्रहो न सम्भवतीत्यर्थः। तर्येकस्मिन्नेव विशेषे तद्रहो व्यवहाराङ्मस्त्वित्यत्राह-ग्रभि- चाराच्चकस्येति। अग्रहीतसङ्केतकस्यापि गवादिव्यक्तिविशेषस्य गवादिपदेन बोधो- दयात्तत्र सक्केतग्रहस्य व्यभिचाराच्चेत्यर्थः। अथ द्वितीयं व्यापारं सविषयं दर्शयति- तंत इत्यादि। ततः उक्ताद्वेतोः। परस्परान्विते आकाह्मावशाद्गुणप्रधानभावेन मिथस्संबद्धे। वरिशेषरूपे सामान्यात्मकततत्पदार्थाक्षिपतत्तक्तिरूपविशेषघटिते । वाक्यार्थे विषये। तात्पर्यशक्ति: स वाक्यार्थ: परः प्रधानतया प्रतिपाद्यः येषां तानि तत्पराणि तेषां भावस्तात्पर्यं तद्रूपा शक्तिः, पदानामिति शेषः। आक्षेपं बोध- यन्नाह-सामान्यानीत्यादि। सामान्यानि पदैरभिहिताः सामान्यरूपा अर्था: अन्यथा विशेषाणामनवगमने। अर्तिद्धेः क्रियादयन्वपासिद्धेः। विशेषं स्वाश्रय- व्यक्तिरूपं गमयन्ति। स्वाविनाभावाद्वोधयन्ति । 'सामान्यानन्यथे'ति पाठे तु

प्रथ मोद्द्योत: ५७

लोचनम् न्यान्यन्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि' इति न्यायात्। तन्न च द्वितीयकक्ष्यायां 'भ्रमे'ति विध्यतिरिक्तं न किश्चित्प्रतीयते, अन्वयमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात्। न हि 'गङ्गायां घोषः' 'सिंहो बटुः' इत्यत्र यथान्वय एव बुभूषन् प्रतिहन्यते, योग्यताविरहात् ; तथा तव भ्रमणनिषेद्धा स श्वा सिंहेन हतः। तदिदानीं भ्रमणनिषेधकारणवैकल्यान्द्रमण तवोचितमि- त्यन्वयस्य काचितक्षतिः। अत एव मुख्यार्थबाधा नात्र शङ्कयेति न विपरीतलक्षणाया अवसरः। भवतु वासौ। तथापि द्वितीयस्थानसंक्रान्ता तावदसौ न भवति। तथा हि-मुख्या- र्थबाधायां लक्षणायाः प्रक्लृप्तिः। बाधा च विरोधप्रतीतिरेव। न चात्र पदार्थानां स्वा- त्मनि विरोधः । परस्परं विरोध इति चेत्-सोऽयं तर्न्वये विरोधः प्रत्येयः । बालप्रिया पदानीति शेषः। सामान्यानां स्वाभिहितसामान्यरूपाणामर्थानामनन्यथासिद्धेरवि- नाभावादित्यर्थः। एवमुपनिबद्धपीठिको लक्षणां निराकर्तुमारभते-तत्र चेत्यादि। तत्र तात्पर्यशक्तिविषयभूतायाम्। द्वितीयकक्यायां अभिधाव्यापारविपयापेक्षया द्वितीयस्यां कक्ष्यायाम्। अ्रमेत्यादिवाच्यो भ्रमणविधिरेव प्रतीयते, नान्यन्निषेधरूपं किश्चिदित्यर्थः । अन्वयमात्रस्येति। वाक्यार्थमात्रस्येत्यर्थः। एवकारो मात्रशब्दार्थस्फु- टीकरणार्थः। एतद्यवच्छेदं विध्यतिरिक्तमित्यादि पूर्वोक्तं बोध्यम्। प्रतिपन्नत्वादि- ति। ज्ञातत्वादित्यर्थः । उत्तमुपपादयति-न हीत्यादि। 'इत्यन्वयस्य न हि काचिंत् क्षति'रिति सम्बन्धः । गङ्गायामित्यादि वैधर्म्येणोदाहरणम्। अन्वय इति वाच्यव- र्मिणोरन्वय इत्यर्थः । वुभूषन्नेव भवितुमारब्धवानेव। प्रतिहन्यते बाधितो भवति। योग्यताविरहादिति। गङ्गादिपदवाच्यधर्मिणः स्रोतोविशेषादेः घोपादिना सहाधारा- घेयभावसम्बन्धादेरभावादित्यर्थः। क्षतिः बाधा। फलितमाह-अतपवेत्यादि। अ्रत- एव अन्वयक्षतेरभावादेव। अथ लक्षणाप्रयोजनविषये व्वनिव्यापारं प्रदर्शयिष्यन्नभ्युपगम्यापि लक्षणां तस्याः पूर्वपक्ष्यभिमततात्पर्यशक्तिविषयकक्ष्यानिवेशं निराकुर्वन्नाह-भवतु वेत्यादि। असौ लक्षणा। द्वितीयस्थानसङक्रान्तेति। तात्पर्यकक्ष्यानिविष्टेत्यर्थः । तावदि- ति सम्प्रतिपत्तौ, वाक्यालद्वारे वा। एतदेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना। लक्षणायाः प्रकतृप्तिरिति। लक्ष्यार्थोपस्थितिकल्पनेत्यर्थः । वाधा चेति। बाधापदार्थश्चेत्यर्थः । 'सा चे'ति क्वचित् पाठः। विरोधप्रतीतिरेवेति। मुर्यार्थवाधा नाम मुख्यार्थस्य यो विरोधस्तत्प्रतीतिरेवेत्यर्थः। एवकारेण नात्र विवाद इति दर्शयति। उक्तो विरोधः पदार्था नां स्वात्मन्युत परस्परमिति विकल्पं हृदि निधायादं निराचष्टे-न चेत्यादि। चस्त्वर्थः । अत्र लक्षणस्थले। 'अन्र विरोधस्तु पदार्थानां स्वात्मनि ने'ति सम्बन्धः । स्वात्मनि

6

५८ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् न चाप्रतिपन्नेऽन्वये विरोधप्रतीतिः, प्रतिपत्तिश्वान्वयस्य नाभिधाशकत्या, तस्याः पदार्थ- प्रतिपत्त्युपक्षीणाया विरम्याव्यापारात् इति तात्पर्यशक्त्यैवान्वयप्रतिपत्तिः । नन्वेवं 'अङ्गुल्यग्रे करिवरशतम्' इत्यत्राप्यन्वयप्रतीतिः स्यात् । किं न भवत्यन्वय- प्रतीतिः दशदाडिमादिवाक्यवत्, किन्तु प्रमाणान्तरेण सोन्वयः प्रत्यक्षादिना बाधितः प्रतिपन्नोऽपि शुक्तिकायां रजतमिवेति तदवगमकारिणो वाक्यस्याप्रामाण्यम्। 'सिंहो

बालप्रिया यमित्यादि। तहि सः लक्षणामूलत्वेन प्रसिद्धः। अयं भवद्भिरभ्युपगतो विरोधः। अन्वेये पदार्थानां परस्परान्वये प्रत्येयः ज्ञातव्यः । न वेत्यादि। अप्रतिपन्ने अ- ज्ञाते। 'विरोधप्रतीतिन चे'्त्यन्वयः। धर्मिण्यप्रतीते धर्मरूपस्य विरोधस्य तत्र प्रती- त्ययोगादिति भावः । तर्हि प्रतिपन्नेऽस्त्वित्यत्राह-प्रतिपत्तिश्चेत्यादि। अव्या- पारादिति। व्यापारासम्भवादित्यर्थः । मुख्यार्थबाधा नाम लक्षणास्थले 'सिंहो माण- वक' इत्यादौ सिंहादिपदमुख्यार्थस्य माणवकपदार्थेन सहाकाङ्वातात्पर्यवशाद्गासमान- स्तादात्म्यादिसंसर्गरूपो योऽन्वयस्तस्मिन् विरुद्धत्वस्य प्रतीतिः । विरुद्धत्वं च तस्मि- न्नन्वये सिंहादिप्रतियोगिकत्वस्य माणवकाद्यनुयोगिकत्वस्य च द्वयोरभावेन तद्रूपं बा- धितत्वम्। अतएव वक्तृविवक्षितत्वाभावस्तदित्यपि केचितू। भवति च सत्यपि बा- धनिश्चये वाक्यजन्यो बोध इति भावः । प्रसङ्गादाशक्कते-नन्वेवमित्यादि। एवं बाधितस्याप्यन्वयस्य वाक्यात्प्रतीत्यङ्गी- कारे। इष्टापत्या समाधत्ते-किन्नेत्यादि। किं न भवति भवत्येव। वैधर्म्येंण दृष्टान्त- माह-दशेत्यादि। "दशदाडिमानि षडपूपा" इत्यादि महाभाष्योदाहृतवाक्यसमुदाय- स्थल इवेत्यर्थः। तत्र भवतिक्रियाध्याहारेण प्रत्येकं दशदाडिमानीत्यादि तत्तद्वाक्याद- न्वयबोधे सत्यपि सर्ववाक्यार्थानां मिथः संसर्गावगाह्येकविशिष्टार्थबोधात्मकान्वयप्रतीति- राकाङ्कादिकारणाभावान्न भवति, प्रकृते च तत्सत्वादन्वयप्रतीतिर्भवत्येवेत्यर्थः। विशेष- माह-किन्त्विति। 'प्रतिपन्नोऽपि सोऽन्वयः शुक्तिकायां रजतमिव प्रत्यक्षादिना प्रमा- णान्तरेण बाधित' इति सम्बन्धः। इतीति हेतौ। अन्वयस्य वाधितत्वादित्यर्थः । तस्य ज्ञानस्य स्वोत्तरजातबाधज्ञानविशिष्टत्वादिति यावत्। वाक्यस्य 'अङ्गल्यग्न' इत्यादि- वाक्यस्य। ननु तहि 'सिंहो माणवक' इत्यादेरप्यप्रामाण्यं स्यादित्यत्राह-सिह इत्यादि। शक्त्या समर्पिते बोधिते अन्वये, बाधकस्य विरोधस्य उल्लासः प्रती- तिः तदनन्तरम्। तद्वाधकविधुरीति। तद्वाधकस्य अन्वयबाधकस्य विघुरीक- १. 'दश दाडिमानि, षडपूपाः, कुण्डम्, अजाजिनम्, पललपिण्डः, अधरोरुक- मेतत्कुमार्याः, स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः' इति (महाभा., १. २. ४५) महा- भाष्यं द्रष्टव्यम्।

प्रथमोद्द्योत: ५९

लोनचम् धातात्पर्येशक्तिद्वयव्यतिरिक्ता तावत्तृतीयैव शक्तिस्तद्वाधकविधुरीकरणनिपुणा लक्षणा- भिधाना समुल्लसति। नन्वेवं 'सिंहो वटुः' इत्यत्रापि काव्यरूपता स्यात् ; व्वननलक्षणस्यात्मनोऽत्रापि समनन्तरं वक्ष्यमाणतया भावात्। ननु घटेऽपि जीवव्यवहारः स्यात्; आत्मनो वि- भुत्वेन तन्रापि भावात्। शरीरस्य खल विशिष्टाविष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीवव्यव- हारः, न यस्य कस्यचिदिति चेत्-गुणालद्कारौचित्यसुन्दरशब्दार्थशरीरस्य सति ध्व- ननाख्यात्मनि काव्यरूपताव्यवहारः । न चात्मनोऽसारता काचिदिति च समानम्। न चैवं भक्तिरेव ध्वनिः, भक्तिर्हि लक्षणाव्यापारस्तृतीयकक्ष्यानिवेशी। चतुर्थ्या तु कक्ष्यायां ध्वननव्यापारः। तथा हि-त्रितयसन्निधौ लक्षणा प्रवर्तेत इति तावद्भवन्त एव वदन्ति। तत्र मुख्यार्थबाधा तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरमूला। निमितं च यदभिधीयते सामीप्यादि तदपि प्रमाणान्तरावगम्यमेव । बालप्रिया रसे बाधने निपुणा समर्था। समुल्लसति प्रवर्तते। तथा च तत्र लक्ष्यार्थस्य न बाधितत्वमिति भावः । लक्षणाङ्गी कारेऽतिप्रसङ्गमाशङ्वते-नन्वेवमिति। 'आत्मनः अन्नापि भावात्' सत्वा- दिति सम्बन्धः । प्रतिवन्धा उत्तरयति-ननु घटेऽपीति। तत्परिहारमाह-शरी- रस्येति। विशिष्टेति। करचरणाद्यवयवैविशिष्टं यदधिष्ठानं संस्थानंतेन युक्तस्य। तुल्यमुत्तरमस्माकमित्याह-गुरोति। गुणालद्वाराणामौचित्येन रसविषयकेण सुन्दरौ शब्दार्थावेव शरीरं तस्य। न चेत्यादि। इति च समानमिति। यथाऽऽत्मनो निस्सारघटादिसम्बन्धित्वेऽपि नासारता काचित्, तथा व्वननाख्यात्मनो लोकिकवाक्ये सत्वेऽपि नासारता कापीत्यर्थः । नन्वेवं भक्तिरेव व्वनिः स्यादित्याशक्कय परिहरति- न चैवमित्यादि। एवं लक्षणास्थले व्वननसद्भावे सति। 'ध्वनिर्न चे'व्यन्वयः । अत्र हेतुमाह-भक्तिहींति। भिन्नकक्ष्यानिविष्टत्वादुभयोर्विषयभेदो यतः, तस्मादित्यर्थः । त्रितयसन्निधाविति। मुस्यार्थवाधादित्रये सतीत्यर्थः । भवन्त पव वदन्तीति। लक्षणाध्वननयोरभेदं वदन्तो भवन्त एवाहुरित्यर्थः । 'भवतां मतमि'ति च पाठः। मु- ख्यार्थबाधादिपु त्रिध्वन्त्यस्य ध्वनिव्यापारमात्रगम्यत्वं साधयिष्यनादावाद्ययोरन्यसि- द्वत्वमाह-तत्रेत्यादिना। अभिधीयत इति। "अभिधेयेन सामीप्यादि" त्यादिव- चनेनोच्यत इत्यर्थः । एवं बाधानिमित्तयोरन्यविषयत्वमुक्त्वा प्रयोजनस्यानन्यविषयत्वं स्वरूपकथ-

१. विभुत्वश्च सर्वमूर्तसंयोगित्वम्। मूर्तानि तु पृथिवीजलतेजोवायुमनांसि। २. रसनलोचनादीन्द्रियर्मनसा तत्तदवयवैश्चेत्यर्थः ।

६० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् यत्विदं घोषस्यातिपवित्रत्वशीतलत्वसेव्यत्वादिकं प्रयोजनमशब्दान्तरवाच्यं प्रमा- णान्तराप्रतिपन्नम्, वटोर्वा पराक्रमातिशयशालित्वं, तत्र शब्दस्य न तावन्न व्यापारः। तथाहि-तत्सामीप्यात्तद्वर्मत्वानुमानमनैकोन्तिकम्, सिंहशब्दवाच्यत्वं च वटोरसि- द्धम्। अथ यत्र यत्रैवंशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र तद्धर्मयोग इत्यनुमानम्, तस्यापि व्याप्तिग्र- हणकाले मौलिक प्रमाणान्तरं वाच्यम्, न चास्ति। न च स्सृतिरियम्, अननुभूते तद- बालप्रिया नेनाह-यच्विित्यादि। 'यत्तु अतिपवित्रत्वादिक पराक्रमातिशयशालित्वं वा तत्रे'ति सम्बन्धः । घोषस्येति। इदं चातिपवित्रत्वादेः तीरे प्रत्यायनद्वारा घोषेऽपि तत्प्रत्या- यनमस्ति तस्यैव परमतात्पर्यविषयत्वादित्याशयेनोक्तम्। यद्वा-घोषाधिकरणस्येति तदर्थः। अशब्दान्तरवाच्यं लाक्षणिकशब्दातिरिक्तशब्दाबोध्यम्। प्रमाणान्तरे ति। शब्दातिरिक्तप्रमाणेत्यर्थः । वटोर्वेति। प्रयोजनमित्यादित्रयमनुषज्यते । ननु तर्हि शब्देनापि न तत्प्रतीतिरित्यलं तद्यापारान्तरगवेषणयेत्यत आह-तत्रे- त्यादि। तत्र पूर्वोक्ते प्रयोजने। शब्दस्य न तावन्न व्यापार इत्युक्तं द्रवयति- तथा हीत्यादिना। तत्सामीप्यादिति। तीरं गङ्गागतातिपवित्रत्वादिधर्मेवत्, गङ्गासामीप्यात्, मुनिजनादिवदित्य नुमानमित्यर्थः। अनैकान्तिकं गङ्गातटादिगतशिरः- कपालादौ व्यभिचारि। सिंहेति। वटुः सिंहधर्मवान् सिंहशब्दवाच्यत्वात्, सम्प्रति- पन्नसिंहवदित्यत्र सिंहशब्दवाच्यत्वरूपो हेतुः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । अनुमानान्तरमा- शंक्य निराचष्टे-अथेत्यादि। एवमिति। लक्षणयेत्यर्थः । इत्यनुमानमिति। तटः गङ्गाशब्दवाच्यवृत्तिघर्मवान् लक्षणया गज्ञाशब्दप्रयोगविषयत्वात्; वटः सिंहशब्दवा- च्यवृत्तिघर्मवान्, लक्षणया सिंहशब्दप्रयोगविषयत्वात् ; यो लक्षणया यत्पदप्रयोगविष- यः, स तत्पदवाच्यवृत्तिघर्मवान् इत्यादिरत्र प्रयोगो बोध्यः। यद्वा-इत्यनुमानमिति। एवं व्याप्तिविशिष्टो हेतुरित्यथेः । तस्यापीत्यादि। तस्मिन् यद्याप्तिग्रहणं तत्काले। मौलिकमिति। मूले अनुमानाङ्गव्याप्तिग्रहणरूपे साधनतया भवमित्यथेः । प्रामा- णान्तरं प्रत्यक्षादि। न चास्तीति। प्रमाणान्तरमित्यनुषज्यते। सामान्यमुखव्याप्त्य- धीनानुमितिस्थले प्रकृतसाध्य हेत्वोः तत्सजातीययोवों प्रत्यक्षादिना व्याप्तिग्रहणं वाच्यम्। तच्च लक्षणास्थले व्यभिचारशङ्कया उत्पत्तुन्नार्हतीत्यर्थः । न चेति। इयं पावनत्वा- १. गङ्गागतातिपवित्रत्वादेः तीरघोषादावभावाद्वाधश्च। २. मूलमेव मौलिकम्, विनयादित्वात्सार्थिकष्ठक्। व्याप्तिग्रहप्रयोजक प्रत्यक्षा- दिप्रमाण नास्तीत्यर्थः । व्यप्तिश्वात्र यद्वाच्यवाचकलाक्षणिकशब्दप्रयोगविषयो यो यः, स स तद्वृत्तिधर्मवान् इत्यभिमता। तत्र तीरादौ गङ्गादिवृत्तिधर्मस्यातिपवित्रत्वादेर- भावेन नेयं सामान्यमुख्यपि व्याप्तिः प्रामाणिकीति भावः । ३. 'उद्देश्यप्रतिनि ददश्ययो रैक्यमापादयरसर्वनाम पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभाग्भवति'

प्रथमोद्द्योत: ६१

लोचनम् योगात्, नियमाप्रतिपत्तेवक्तुरेतद्विव क्षितमित्यध्यवसायाभावप्रसङ्गाच्चेत्यस्ति तावदत्र शब्दस्यैव व्यापारः। व्यापारश् नाभिधात्मा, समयाभावात्। न तात्पर्यात्मा, तस्या- न्वयप्रतीतावेव परिक्षयात्। न लक्षणात्मा, उक्तादेव हेतो: रखलद्गतित्वाभावात्। तत्रा- पि हि स्खलद्तित्वे पुनर्मुख्यार्थबाधा निमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्था स्यात्। अत एव यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तव्यसनमात्रम्। तस्मादभिधातात्पर्यलक्षणाव्यति- बालप्रिया दिप्रयोजनज्ञानं 'स्मृतिर्न चे'त्यन्वयः। न च स्मृतिप्रतिपन्नमेतदित्यर्थः। अन्न हेतुमाह- अननुभूते तदयोगादिति। ननु तत्स्मृतिः कथश्चित्सम्पाद्येत्यतो हेत्वन्तरमाह- नियमेत्यादि। नियामकस्य कस्यचिदनुपलंभादेतदेव प्रयोजनमत्र विवक्षितमित्यनि- श्रयप्रसंगाच्चेत्यर्थः । व्यञ्ञनव्यापारोपगमे तु सहकारिविशेषान्नियमः सेत्स्यतीति भावः। निगमयति-इतीत्यादि। इतीति हेती। यत एवं नान्यगम्यं प्रयोजनं तत इत्यर्थः। अत्रेति। पावनत्वादौ प्रयोजन इत्यर्थः। अथ व्यज्ञनव्यापारस्य पारिशेष्या त्सिद्धिं दर्शयितुमाह-व्यापारश्चेत्यादि। अत्रेत्यस्यानुषङ्गः। समयाभावात् गज्गा- दिशब्दस्य पावनत्वादौ सङ्ताभावात्। अन्वयप्नतीताविति। प्राथमिकवाच्यार्थान्व- यबोध इत्यर्थः। उक्तादेवेत्यादि। पूर्वोंक्तो हेतुर्मुख्यार्थबाधादिः, तस्माद्यत् स्खलद्ग- तित्वं स्खलन्ती प्रतिहन्यमाना गतिरवबोधनव्यापारो यस्य शव्दस्य तस्य भावस्त- त्वम्। स्वार्थाद्भ्रंश इति यावत्। तस्याभावादित्यर्थः । गङ्गादिशब्दानां हि मुख्यार्थ- बाधादिवशात्तीरादाववगमयितव्ये स्वार्थात्स्रोताविशेषादेर्यथा भ्रंशः, तथा प्रयोजने पावनत्वादाववगमयितव्ये स्वार्थात्तोरादेव्शो नास्ति, यतस्तस्मादित्यर्थः । यद्वा- उक्तादेव हेतोरिति। नियमाप्रतिपत्तेरित्यादिपूर्वोक्ताद्वेतोरित्यर्थः। हेत्वन्तरं चाह- रखलद्गतित्वाभावादिति। अस्यार्थः पूर्ववद्वोध्यः। अभ्युपगम्यापि दोषमाह- तन्रापीत्यादि। प्रयोजनं निभित्तीकृत्यापि लक्ष्यार्थात् स्खलद्गतित्वेऽग्रीक्रियमाणे पुनः पुनरपि लक्षणामूलपरिकल्पनया लक्षणानवस्था स्यादित्यर्थः। व्यापारश्च नाभिधात्मे- त्याद्येतदन्तग्रन्थस्य विवरणरूप :- "नाभिधा, समयाभावादि" त्यादिकाव्य प्रकाशग्रन्थ इति द्रष्टव्यम्। गज्गादिशव्देन तीरादी लक्षिते पुनः पावनत्वादिप्रयोजनमपि लक्ष्येत। अत एव तल्लक्षणायाः लक्षितलक्षणेति नामेति केचित्। तन्मतं निराकरोति-अत एवेत्यादि। अतएव अनवस्थादिदोपादेव। नाम कृतमिति। प्रयोजनविषयव्यापारस्येति शेषः। वयसनमात्रं ध्वनिनिराकरणनिर्बन्धमात्र तद्वेतुकमिति यावत्। वक्ष्यते च "तेनायं लक्षितलक्षणाया न विषयः" इति। तस्मादित्यादि। ध्वननेति। ध्वननादिरूपाः इत्यभियुक्तोक्त्या निर्देश्यस्य पावनत्वादिज्ञानस्य नपुंसकत्व्रेऽपि प्रतिनिर्देश्यस्मृत्य- पेक्षया 'इयमि'ति स्त्रीलिङ्गनिद्रदेशस्समोचीन एवेति विभाव्यम्। १. काव्यप्र., २. १५ २. 'मुख्यां वृत्ति परित्यज्य' (ध्वन्या., १. २०)

६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् रिक्तश्चतुर्थोऽसौ व्यापारो ध्वननद्योतनव्यञ्ञनप्रत्यायनावगमनादिसोदरव्यपदेशनिरूपि- तोऽ्भ्युपगन्तव्यः । यद्वक्ष्यति- 'मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तन्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ इति ॥ तेन समयापेक्षा वाच्यावगमनशक्तिरभिधाशक्तिः। तदन्यथानुपपत्तिसहायार्था- वबोधनशक्तिस्तात्पर्यशक्तिः। मुख्यार्थबाधादिसहकार्यपेक्षार्थप्रतिभासनशक्तिर्लक्षणाश- क्तिः। तच्छक्तित्रयोपजनितार्थावगममूलजाततत्प्रतिभासपवित्रितप्रतिप तृप्रतिभासहाया-

सोदरा: पर्यायाश्च ये व्यपदेशा: शब्दा: तैः निरूपितो निश्चित इत्यर्थः। ध्वननादि- बालप्रिया

व्यपदेश: प्रसिद्धः । व्यपदेशश्च व्यपदेश्यं विना न तिष्ठतीति तच्छ्रवणान्यथाऽनुपपत्ति- निरूपणीयोऽयमिति यावत्। अभ्युपगन्तव्यः अनिच्छद्भिरपीति शेषः । प्रयोजनांशे न लक्षणेत्यत्र मूलसम्मतिमाह-यद्वद्यतीति। एवं प्रयोजनविषयक ध्वननव्यापारं प्रसाध्य तमेवेतरव्यापारत्रयाद्वेदेन स्पष्टयितुं व्यापाराणां स्वरूप दर्शयति-तेनेत्यादि। समयापेक्षेति। तदर्थसङ्वेतग्रहणसहकारेण तदर्थबोधनसामर्थ्यं पदनिष्ठमभिधा नाम शक्तिरित्यर्थः। सामर्थ्य नाम शक्त्यपरपर्यायं पदार्थान्तरमिति बोध्यम्। तद्न्यथेति। तस्या अभिधायाः, अन्यथा आत्मानं विना अनुपपत्तिरसम्भवः प्रयोजनाभावादिना सहायो यस्या: सा। केचित्तु तस्य विशेष- रूपस्यान्वितार्थस्य अन्यथा तात्पर्याभावे या अनुपपत्तिः, तत्सहायेति व्याचक्षते। अर्थै- ति। संसृष्टार्थेत्यर्थः । मुख्येति। मुख्यार्थबाधादित्रयं यत्सहकारि तदपेक्षत इति तथा। तच्छक्तीति। तत् पूर्वोत्त यत् शक्तित्रयमभिधादिकं तेन, उपजनितः यदर्थानां पदार्थवाक्यार्थलक्ष्यार्थोनामवगमः बोधः, तस्मादेव मूलाज्जाता, तत्प्रति- भासेन अभिधेयाद्यर्थानां निरन्तरप्रतीत्या पवित्रितस्य संस्कारलक्षणातिशयवत्तया इति कारिकाव्याख्यानावसरे लोचन इति शेषः । १. ध्वन्या., १. २०. २. वाक्यार्थबोधं प्रति तात्पर्यशक्ते: कारणतां व्यतिरेकेण द्रढयितुमाह-तदन्य- थेति। तदभावे (कारणाभावे) तदभावः (कार्याभावः) इति हि व्यतिरेकस्वरूपम्। तथा च तस्याः तात्पर्येशक्त्तेः, अन्यथा प्रकारान्तरेण अर्थात्तात्पर्यशक्त्यभावे, अनुपप- सि: वाक्यार्थबोधाभावः, सहायः कारणत्वकल्पने मूलं यस्यास्सत्यर्थः । ३. अर्थेति। अर्थपदेनात्रादग्वदहनन्यायेनान्वयरूपार्थ एव विवक्षित इति व्येयम्। ४. अभिधादिशक्तित्रयप्रयोज्यार्थोवबोधस्य ध्वननव्यापारं प्रति सहकारितां 'जाता' न्तग्रन्थेन दर्शयित्वा, ध्वन्यमानार्थबोधः सहृदयस्यैव भवतीति सूचयितुं प्रतिपतुविशे- षणमाह-तत्प्रतिभासपवित्रितेति। तस्य ध्वन्यमानार्थस्य यः प्रतिभासः काव्यादौ पुनः पुनरनुसन्धानं, तेन पवित्रितः तदाहितसंस्कारातिशयविशिष्टेत्यर्थः । सहृदय इति

प्रथमोद्द्योत: ६३

लोचनम् थ्थद्योतनशक्तिर्ध्वननव्यापारः; स च प्राग्वृत्तं व्यापारत्रयं न्यक्कुरवेन्प्रधानभूतः काव्या- त्मेत्याशयेन निषेधप्रमुखतया च प्रयोजनविषयोऽपि निषेधविषय इत्युक्तम्। अभ्युपग- ममात्रेण चैतदुक्तम् ; न त्वत्र लक्षणा, अत्यन्ततिरस्कारान्यसंक्रमणयोरभावात्। न ह्य र्थशक्तिमूलेऽस्या व्यापारः। सहकारिभेदाच्च शक्तिभेद: स्पष्ट एव, यथा तस्यैव शब्दस्य व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतस्य विवक्षावगतावनुमापकत्वव्यापारः । अ-

सम्पादितस्य प्रतिपत्तुर्या प्रतिभा तत्सहाया। अथद्योतनशक्ति: प्रयोजनादि- बालप्रिया

लक्षणस्यार्थस्य व्यञ्ञने सामर्थ्यम्। इत्युक्तंभवतीति शेष:। अस्त्वेवंभूतोऽसौ; कथमस्यैव काव्यात्मत्वमित्यत आह-स चेति। चकारोऽवधारणे। 'सच काव्यात्मे'ति सम्बन्धः । अत्र हेतु :- प्रधानभूत इति। तत्र हेतु :- प्राग्वृत्तमित्यादि। अभिधादित्रयमपेक्ष्य स्वयं प्रवृत्तोऽपि तदुपसर्जनीकुर्वन्नित्यर्थः । व्यङ्गयस्य काव्यात्मत्वाद्वयञ्जनस्यापि तत्त्वं बोध्यम्। नन्वेतावता 'त्रम धार्मिकेत्यादौ भ्रमणनिषेधो लक्षणाविषयः, तदन्यप्रयोजन- विषयकश्ष व्यञ्ञनाव्यापार इत्यायातम्। तथाच कर्थ वृत्तिकृता 'प्रतिषेधरूप' इति वदता व्यञ्जनाव्यापारस्य निषेधविषयकत्वमुक्तमित्यत आह-इत्याशयेनेत्यादि। इत्याशयेन उक्ताभिप्रायेण 'प्रयोजनविषयोऽपि सः निषेधप्रमुखतया निषेधविषय इत्युक्तमि'ति सम्ब- न्धः । प्रयोजनं विषयो यस्य सः। ग्रयोजनं चात्र स्वैरिण्याः सक्केतस्थानपरित्राण- स्वच्छन्दविहरणादिकम्। निषेधप्रमुखतया निषेधप्रतीतिद्वारकत्वेन। इत्युक्तमिति। कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूप इत्यनेन प्रदर्शितमित्यर्थः । भ्रमणनिषेधोऽत्र लक्ष्य एव। प्रयोजनस्योक्तस्य निपेधप्रतीतिपूर्व कप्रतीतिविषयत्वान्निषेवरूपतया उक्तिरित्यर्थः । वस्तुतोऽत्र लक्षणा न प्रवर्तत इति वत्तिग्रन्थानुगुण्येनाह-अम्युपगमेत्यादि । अभ्युपगममात्रेण प्रौढिवादमात्रेण। इद विपरीतलक्षणया निषेधबोधनम्। अन्न लक्षणाया अप्रवृत्ती हेतुमाह-अत्यन्तेति। यत्र वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारोऽन्यस्क्रमणं वा तत्र हि लक्षणा। न चात्र भ्रमणविधिरपस्य वाच्यस्योभयं तस्मादित्यर्थः। नन्वत्रार्थ- शक्तिमूलो ध्वनिरेवास्तु ; तत्रापि किंन लक्षणेत्यत आह-न हीति। अरथेशक्तिमूल इति हेतुगर्भम्। ध्वनाविति शे:। अस्या व्यापारः लक्षणायाः प्रवृत्तिः । किंचार्थ- शक्तिमूलध्वननव्यापारस्य वक्तृबोद्धव्यवैशिष्टच्यादिकं सहकारि, लक्षणायास्तु मुख्यार्थ- बाधादिकमतोऽप्यनयोर्भेद इत्याह-सहकारीति। उत्तमर्थ दृष्टान्तेन विशदयति-यथे- त्यादि। तस्यैय अर्थबाधनाय प्रयुत्तस्यँव। शब्दस्य गामानयेत्यादिशव्दस्य । स्मृत्यादीत्यादिपदेन पक्षधमेताज्ञानपरिग्रहः। अरनुमापकत्वव्यापार: अनुमाप- कत्वशक्तिः। अयं वक्ता एतदविवक्षः एतच्छव्दप्रयोगात् इत्यादि: प्रयोगोऽत्र बोध्यः । उक्तं चैतत्तृतीयोदोते। अक्षादीति। अक्षं चक्षरादीन्द्रियम्। आदिपदेन तत्सन्निकर्पादि-

६४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् क्षादिसहकृतस्य वा विकल्पकत्वव्यापारः। एवमभिहितान्वयवादिनामियदनपह्ववनीयम्। योऽप्यन्विताभिधोनवादी 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति हृदये ग्रहीत्वा शर- वदभिधाव्यापारमेव दीर्घदीर्घमिच्छति, तस्य यदि दीर्घों व्यापारस्तदेकोऽसाविति कुतः ? भिन्नविषयत्वात्। अथानेकोऽसौ ? तद्विषयसहकारिभेदादसजातीय एव युक्तः। सजा- तीये च कार्ये विरम्यव्यापारः शब्दकर्मबुद्धयादीनां पदार्थविद्भिर्निषिद्धः। असजातीये चास्मन्नय एव। बालप्रिया परिभ्रहः। विकल्पकत्वव्यापारः सविकल्पकज्ञानजनकत्वशक्तिः। शब्दो हि श्रोत्रादि- सहकारेण स्वप्रत्यक्षं जनयति। अथ च ज्ञायमान: संज्ञाशब्दः संज्ञिनि चक्षुस्सन्निकर्षा- दिकाले स्विशेषणक संज्ञिप्रत्यक्षं जनयति इति मतविशेषः । इयदिति। अभिधादित्र- योत्तीर्णध्वनिव्यापारोऽस्तीत्येतावदित्यर्थः । अनपह्नवनीयमनिराकरणीयं, प्रत्युताभ्यु- पगन्तव्यमिति भावः । योऽपीत्यादि। अपिशब्दस्तुशब्दार्थे। 'य इच्छति तस्ये'ति सम्बन्धः। गामानयेत्या- दिकस्य तत्तद्वाक्यस्य तत्तद्वाक्यार्थे प्रथमं सङ्गतिग्रहः, पश्चादावापोद्वापाभ्यामन्वितस्वार्थे गवादिपदानां सङ्गतिग्रह इत्यादिरन्विताभिधानवादिमतप्रक्रियाऽन्यतोऽवधेया। यत्पर इति। योऽर्थ: परः प्रधानप्रतिपाद्यः तात्पर्यविषयो यस्य सः शब्दार्थ: शब्दाभिधेयः । शरवत् शरव्यापारतुल्यम्। इच्छ्तीति। यथोक्तम्-"सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घो व्यापार" इति। यथा धनुर्धरेण प्रेरितशशरो वेगाख्येनैकेनैव व्यापारेण परस्य वर्मच्छेदनगात्रभेद- नादिका अनेकक्रिया: करोति, तथा सुकविना प्रयुक्त: शब्दोऽभिधाख्येनैकेनैव व्यापारेण पदार्थवाक्यार्थयोलंक्ष्यत्वेन व्यङ्गयत्वेनाभिमतयोश्व प्रतीतीर्जनयतीत्यर्थः । इत्थं तन्म- तमुपन्यस्य तेनापि ध्वननमङ्गीकारयितुंस दीर्घोऽभिधाव्यापारः किमेकः प्रतिविषय- मनेको वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याचष्टे-तस्येत्यादि । अभिमत इति शेषः । 'व्यापारो दीर्घ- स्तस्याभिमतो यदी'ति सम्बन्धः । तत् तहि। असौ एक इति कुतः? एको भवितुं नार्हतीत्यर्थः। अत्र हेतु :- भिन्नेति। भिन्नाः विषयाः वाच्यादर्थाः यस्य तत्त्वात्। विषय- भेदे सति तत्सम्बन्धिव्यापारभेदोऽप्यावश्यक इति भावः। द्वितीयमनूद्यावद्यति-अथेत्या- दि। अथेति यदीत्यर्थे। तत् तहिं। विषयेति। विषयाः वाच्यलक्ष्यव्यंग्यत्वेनाभिमता- १. सर्वे एव शब्दा नेत्रादीन्द्रियसहकारेण स्वप्रकारकार्थविशेष्यकप्रत्यक्षादिकं जनयन्तति सौगता मन्यन्ते। प्रमाणयन्ति चात्र- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते। अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ इति॥ २. तौतातितमतानुयायिनामित्यर्थः । ३. प्राभाकार इत्यर्थः । ४. काव्यप्र., p, २१३. ( edn, Anandasrama Press, Poona )

प्रथमोद्द्योत: ६

लोचनम् अथ योऽसौ चतुर्थकक्षानिविष्टोऽर्थः, स एव झटिति वाक्येनाभिधीयत इत्येवंविरध दीर्घदीर्घत्वं विवक्षितम्, तर्हि तत्र सङ्केताकरणात्कथं साक्षात्प्रतिपत्तिः । निमित्तेषु सक्केतः, नैमित्तिकस्त्वसावर्थस्संकेतानपेक्ष एवेति चेत्-पश्यत श्रोत्रियस्योक्तिकौशलम्। यो ह्सौ पर्यन्तकक्षाभाग्यर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णः, तस्य पश्चात्तनाः पदार्थावगमाः बालप्रिया अर्थाः । सहकारिणः समयमुख्यार्थबाधादिवक्तृवैशिष्यादयः। तेषां भेदात्। अस- जातीय: भिन्नजातीयः। सजातीयत्वे दोष प्रदर्शनेनोक्तमेव साधयति-सजातीय इत्या- दि। अनेकोऽसावित्यस्य विपरिणामेनानुषङ्गः। अनेकेऽस्मिन् व्यापारे सजातीये अङ्गी- क्रियमाणे सतीत्यर्थः । स पुनर्न प्रवर्तत इति शेषः। अत्र हेतुमाह-कार्य इत्यादि। कार्यें कार्य प्रति। पदार्थविद्भिः नैयायिकादिभिः। नन्वसजातीयोऽस्त्वित्यत्राह- असजातीय इत्यादि। अनेकेऽस्मिन्नसजातीये अङ्गीक्रियमाणे च सतीत्यर्थः। अस्मन्नय एवेति। व्यापारभेदसिद्धया ध्वननव्यापारसिद्धेरिति भावः। यद्वा सजा- तीय इत्यादेरयमर्थ :- किंच व्यापारस्य यत्कार्यमनेकार्थज्ञानं तत्सजातीयमन्यद्वेति विकल्पं मनसि निधायाह-सजातीय इत्यादि। सजातीये कार्यें तत्प्रति। व्या- पार: अभिधादिः। निषिद्ध इति। अतो व्यापारान्तरस्वीकारे चास्मन्नय एवेति भावः। असजातीय इति। कार्यें इत्यनुषज्यते। अस्मन्नय पवति। कार्यस्य विजाती- यत्वे तत्कारणभूतव्यापारवैजात्यस्यावश्यकत्वात् व्वननव्यापारसिद्धिरिति भावः । अथ व्यापारस्य दीर्घत्वं नाम नैकत्वमेकजातीयत्वं वा; किन्तु प्रतिपिपादयिपिता- र्थप्रतिपादनझाटित्यविशेष एव। अतो व्यंग्यस्याभिधाविषयत्वमस्त्येवेत्याशङवते- अथेत्यादि। अथ यदि। 'विवक्षितमथे'ति सम्वन्वः । चुथंति। अन्त्येत्यर्थः । स एव सोऽपि। समाधत्ते-तर्हीत्यादि। तत्र अन्त्यकक्ष्यानिविषार्थे। साक्षादि- ति। अभिधयेत्यर्थः । कथमिति। भवतीति शेपः । न भवतीत्यर्थः । अथ पदा- र्थवाक्यार्थयोरनिमित्तनैमित्तिकभावाभ्युपगमान्निमित्तभूतेषु पदार्थपु स्वतग्रहणात्तन्मात्रे- णैव पृथगन्त्यवाक्यार्थविषयकस क्वेतानपेक्षया तद्वाक्यार्थप्रतीतिरभिधाव्यापारेण भवती- त्याश क्कामुद्धाव्य व्युदस्यति-निमित्तेष्तित्यादि। निमित्तेषु पदार्थेपु। असावर्थः अन्त्यवाक्यार्थः । पश्यतेत्यादि परिहासवचनम्। 'इत्युक्तिकौशलमि'ति सम्बन्धः । पर्यन्तकक्यायाः भागी भजनशीलः । पश्चात्तनाः वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकालभा-

१. 'भजो ण्विः' (पा.सू., ३.२.६२.)इति ण्विप्रत्ययान्तः पर्यन्तकक्ष्याभाक्छब्दः। तथा च 'पर्यन्तकक्ष्याभागर्थः' इत्येव लोचनग्रन्थस्साधीयान्। 'भाग्यर्थ' इति पाठस्तु ण्विप्रत्ययान्तेन न समर्थयितुं शक्यः, कुत्वाप्राप्तेः । यदि तथव पाठ इत्याग्रहः, तदा घञन्तादिना कथच्चित्समर्थनीयः । ९

६६ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्वमभिमतम्। अथोच्यते-पूर्व तत्र सङ्केतप्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिभवतीत्यमुया वस्तु- स्थित्या निमित्तत्वं पदार्थानाम्, तर्हि तदनुसरणोपयोगि न किश्चिदप्युक्तं स्यात्। न चापि प्राक्पदार्थेषु सङ्केतग्रहणं वृत्तम्, अन्वितानामेव सर्वेदा प्रयोगात्। आवापोद्वापा- भ्यां तथाभाव इति चेतू-सङ्केतः पदार्थमात्र एवेत्यभ्युपगमे पाश्चात्यैव विशेषप्रतीतिः । अथोच्यते-दृष्टैव झटिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः किमत्र कुर्म इति। तदिदं वयमपि न नाङ्गीकुर्म: । यद्क्ष्याम :- तद्वत्सचेतसां सोऽर्थों वाक्यार्थविमुखात्मनाम्। बुद्धौ तत्वावभासिन्यां झटित्येवावभासते ॥ इति ॥ किं तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र सम्भाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीयतद्विक बालप्रिया बिनः। पदार्थावगमाः पदार्थप्रतीतयः । प्रपौत्रं प्रतीत्यादि। प्रपौत्रं निमित्तमपे- क्ष्यात्मनो नैमित्तिकत्वमभिमतं स्यादित्यर्थः । अथ पदार्थप्रतीतेः पश्चात्तनत्वेऽपि तद्विषयकसङ्केतग्रहणस्य पूर्व जातत्वात्तद्द्वारक: पदार्थानां निमित्तत्वव्यपदेशो न विरुध्यते। उपलभ्यते हि गृहीतसक्केतस्य प्रतिपत्तु- 'गंङ्गायां घोष' इत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमेव झटिति शैत्यपावनत्वादिरूपपार्यन्तिकार्थ- प्रतीतिरित्याशङ्कामुद्भाव्य परिहरति-अथोच्यत इत्यादिना। तदनुसररोति। तस्या: पार्यन्तिकार्थप्रतीतेः अनुसरणो स्वमतेन निर्वहणे यदुपयोगि। यद्वा-तद्- नुसररो पदार्थानां पार्यन्तिकार्थप्रतीतिनिमित्तत्वानुसरणे। यदुपयोगि निमित्तम्। किंचिदपि उक्त न स्यात् उक्त न भवति। गृहीतसक्केतस्याभिधया सक्केतितपदार्था- वगमो भवेत्। पार्यन्तिकार्थस्यासक्केतितस्य कथमवगमो भवेदिति भावः । किश्व पूर्व पदार्थेषु सङ्केतग्रहणमपि न घटत इत्याह-न चापीति। अन्वितानामेव अन्वि- तार्थबोधकानामेव। वाक्यत्वमापन्नानामेवेति यावत्। शक्कते-आवापत्यादि। तथाभावः पृथक् पृथक् पदार्थेषु सक्केतग्रहणस्य भवनम्। परिहरति-सक्केत इत्यादि। विशेषप्रतीति: पाश्चात्यैवेति। वाक्यार्थप्रतीतिः पश्चात्तन्येव भवति, न पूर्वकालभवेत्यर्थः । तथा च भवत्सिद्धान्तो विरुध्येतेति भावः । अथेत्यादि। तात्पर्यप्रतिपत्तिः पार्यन्तिकार्थप्रतीतिः। किमत्र कुर्म इति। पदा- ्ेषु सक्केतग्रहणस्य निमित्तता भवतु मा वेति भावः। यद्येवं तर्हि सिद्धं नः समीहितमि- त्याह-तदित्यादि। विशेषमाह-किन्त्वित्यादि। तत्रेति। पार्यन्तिकार्थरूपव्यंग्या- र्थंप्रतीतावित्यर्थः । सम्भाव्यमानोऽपि प्रमाणेन ज्ञार्यमानोऽपि। क्रमः पदार्थप्रतीतेः पौर्वापर्यम्। 'संवेधत' इति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-सजातीयेत्यादि। सजाती- - या: वाक्यार्थेप्रतीत्यज्ञत्वेन सजातीयाः ये तद्विकल्पाः पदार्थविषयकप्रत्ययाः। तेषां

प्रथमोद्द्योत: ६७

लोचनम् ल्पपरम्परानुदयादभ्यस्तविषयव्याप्तिसमयस्मृतिक्रमवन्न संवेदत इति। निमित्तनैमि- त्तिकभावश्चावश्याश्रयणीयः, अन्यथा गौणलाक्षणिकयोरमुंख्याद्भेदःश्रुतिलिङ्गादिप्रमा- णषट्कस्य पारदौर्बल्यम्' इत्यादिप्रक्रियाविघातः, निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः समर्थित त्वात्। निमित्ततावैचित्र्ये चाभ्युपगते किमपरमस्मास्वसूयया। येऽ्यविभक्तं स्फोर्ट वाक्यं तदर्थं चाहुः, तैरप्यविद्यापदपतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया। तदुत्तीण- त्वे तु सर्वं परमेश्वराद्वयं ब्रह्मेत्यस्मच्छात्त्रकारेण न न विदितं तत्वालोकअ्रन्थं विरच- यतेत्यास्ताम् । बालप्रिया परम्पराया अनुद्यादनुल्लेखादित्यर्थेः । क्रमो हि हेतुहेतुमद्भावेनावस्थितयोर्धर्मः, तस्य ज्ञाने तयोर्ज्ञानमपेक्षितमिति भावः । अनुदये हेतुमाह-सातिशयेति। सातिशयं यदनुशीलनं पर्यालोचनं तस्याभ्यासात् पौनःपुन्यादित्यर्थः। क्रमस्य सत्त्वेऽप्यप्रति- पत्तौ दृष्टान्तमाह-अभ्यस्तेति। अभ्यस्तः भूयो भूयः पर्यालोचितो विषयो ययोस्ते। यद्वा-अभ्यस्ते विषये धूमादिहेतौ गवाद्यर्थे च ये व्याप्तिसमययोः वह्नयादिसाव्यव्याप्ति- गवादिपदसङ्केतयोः स्मृती, तयोरनुमितिशाब्दबोधयोर्यः क्रमस्तद्वदित्यर्थः। इतीत्यादि। इतीति हेतौ। अतो हेतोरित्यर्थः। करमस्य निमित्तनैमित्तिकभावोपजीव्यत्वात्तस्य च साधितत्वादिति यावत्। निमित्तनै मित्तिकभावाश्रयणस्यावश्यकत्वं विपक्षे वाधकमुखे- नाह-अन्यथेत्यादि। 'अन्यथा इत्यादि प्रक्रियाविघात' इति सम्बन्धः । गौरोति। गौणलाक्षणिकार्थप्रतीतौ हि मुख्यार्थबाधानिमितं, ततश्च मुख्यार्थो मौलिकं निमित्तमि- त्यापतति। तदन्तरेण बाधाया मुख्यामुख्यनियमस्य चासिद्वेरित्यर्थः । लौकिकीं प्रक्रि- यामुक्त्वा वैदिकीमाह-श्रुतीत्यादि।श्रुत्यादिपदार्थास्तदुदाहरणानि चापोदेवीयादी काव्य- प्रदीपादौ च अ्रन्थे प्रपश्चितानि। निमित्तनैमित्तिकभावानाश्रयणे कथमुक्तप्रक्रियाविघात इत्यत आह-निमिन्ततेति। निमित्तताया: वैचित्रयण भेदेन। अस्या: प्रक्रि- यायाः। समथितत्वादिति। एतन्निमित्ततावैचित्र्यव्व अभिधाया दीर्घदीर्घत्वांगीकारे नोपपद्यत इति भावः। ननु तर्हि निमित्तनैमित्तिकभावोऽस्तु विचित्रो, येनायं प्रक्रिया- विघातो न स्यादित्यत्राह-निमित्ततेति। निमित्ततावेचित्र्यांगीकारे व्यापारभेदस्या- प्यङ्गीकर्तव्यतया किमस्मदुक्तावमर्ष इत्यर्थः । येऽपीति। स्फोटवादिनो वैयाकरणादय इत्यर्थः। अविद्येति। अविद्यापदं व्यवहारमार्गः। अस्मच्छास्त्रकारंण आन- न्दवर्धनाचार्येण। न न विदितं विदितमेव। अत्र हेतु :- तत्वालोकग्रन्थं विरचयतेति।

१. 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्वत्यमर्थविप्रकर्षातू' (जै. सू., ३. ३. १४.) इत्यत्र शाबरभाष्यादौ विषयोऽयं द्रष्टव्यः।

६८ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् यत्तु भट्टनायकेनोक्त्तम्-इह दप्तसिंहादिपदप्रयोगे च धार्मिकपदप्रयोगे च भया- नकरसावेशकृतैव निषेधावगतिः तदीयभीरुवीरत्वप्रकृतिनियमावगममन्तरेणैकान्ततो निषेधावगत्यभावादिति तन्न केवलार्थसामर्थ्यनिषेधावगतेर्निमित्तमिति। तत्रोच्यते- केनोक्तमेतत् 'वक्तृप्रतिपत्तृविशेषावगमविरहेण शब्दगतध्वननव्यापारविरहेण च निषे- धावगतिः' इति। प्रतिपत्तप्रतिभासहकारित्वं ह्वयस्माभिर्द्योतनस्य प्राणत्वेनोक्तम्। भया. नकरसावेशश्र न निवार्यते, तस्य भयमात्रोत्पत्त्यभ्युपगमात्। प्रतिपत्तुश्च रसावेशो रसाभिव्यक्त्यैव। रसश्च व्यङ्गय एव, तस्य च शब्दवाच्यत्वं तेनापि नोपगतमिति बालप्रिया यश्त्रित्यादि। उक्तिप्रकारमाह-इहेत्यादि। इह 'म्रमे'त्यादौ। भयानकरसा वेशकृतैव निषेधावगतिरिति सन्बन्धः । कुत इत्यत आह-दृप्तेत्यादि। निमित्तरू पार्थे सप्तम्यौ। श्वमारणनिमित्तत्रमणविधिसिद्धं धार्मिकभीरुत्वं विना निषेधार्थो न सिध्यतीति धार्मिकेत्यादयुक्तम्। तावन्मान्रेणापि गृहभ्रमणविधिरेवानुग्ृहीतो भवति, न प्रकृतनिषेध इत्यतो दवस्नसिहादीति च। एवकारो भयानकरसावेशस्य निषेधा- वगतिजनने प्राधान्यं दशयति। ध्वननव्यापारेणैवास्तु निषेधावगतिः, किमित्येवं कल्प्यत इत्यत्राह-तदीयेत्यादि। तदीययोः धार्मिकसिंहसम्बन्धिनोः । भीरू- त्ववीरत्वरूपयो: प्रकृत्यो: स्वभावयो: नियमस्याविनाभावस्यावगमं ज्ञानम्। अन्त- रेण विना। एकान्ततः कारणान्तरेण तन्नियमात्। ध्वननव्यापारमात्रेणेति यावत्। निषेधेति। भ्रमणनिषेधेत्यर्थः । फलितमाह-इतीत्यादि। इति तदिति। इत्यु- काद्वेतोरित्यर्थः। अर्थसामर्थ्यस्यापि सहकारितया हेतुत्वानपायं केवलपदेन दर्शयति। 'इति यत्तु उक्तमि'ति सम्बन्धः। 'तन्न केवले'त्यादिकं श्रुत्वा तदसहमानो ध्वनिवाद्याह- केनेत्यादि। 'इत्येतत्केनोक्तमि'ति सम्बन्धः। यद्वा-एतदिति वक्तृप्रतीत्यादिसमास- घटकम्। एतस्य वाक्यस्य सम्बन्धिनौ एतौ वा यौ वक्तृप्रतिपत्तृविशेषौ सद्केतस्थान- परिरक्षणोत्सुककामिनीभीरुधार्मिकौ, तयोरवगमस्य विरहेण अभावेन। विशेषपदेन वक्तृगतस्वैरिणीत्वादिकं प्रतिपत्तृगतप्रतिभादिकं च विवक्षितम्। ननु त्वयवोक्तमित्या- न्राह-प्रतिपञ्जिति। तदुक्त कश्चिदंशमनुजानन् विरुद्धमंशं निराकरोति-भया- नकेत्यादि। न निवार्यत इति। तस्यास्तित्वमात्रं न निषेधावगति प्रति हेतुत्व- मिति भावः । कर्थ बोद्धव्ये धार्मिके भयानकरसावेश इत्यत आह-तस्येत्यादि। तस्य भयानकरसावेशस्य। भयमात्रोत्पत्येति। प्रकृत्यादित्वात्तृतीया। तद्रू- पस्य तस्येत्यर्थः । मात्रपदेन रसत्वं व्युदस्यते। अभ्युपगमात् बोद्धव्ये स्वीका- रात्। तथैव किं सहृदयस्य नेत्याह-प्रतिपत्तुरित्यादि। प्रतिपत्तः सहृदयस्य तु रसोऽभिव्यज्यते, नोत्पद्यते। तदभिव्यक्त्या तदावेशश्च भवतीत्यर्थः। बोद्व्यस्य भयमिव, सहृदयस्य रसोऽप्युत्पद्यतां किं तदभिव्यक्तिकल्पनयेत्यत आह-रसश्चे-

प्रथमोद्द्यौतः ६९

लोचनम् व्यङ्गयत्वमेव। प्रतिपत्तुरपि रसावेशो न नियतः, न ह्वसौ नियमेन भीरुधार्मिकसब्रह्म- चारी सहृदयः । अथ तद्विशेषोऽपि सहकारी कल्प्यते, तर्हि वक्तृप्रतिपत्तृप्रतिभाप्राणितो ध्वननव्या- पारः किंन सह्यते। किं च वस्तुष्वनिं दूषयता रसध्वनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुष्डुतरां ध्वनिध्वंसोऽयम्। यदाह-'क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः' इति। अथ रसस्यैवेयता प्राधान्यमुक्तम् ; तत्को न सहते। अथ वस्तुमात्रध्वनेरेतदुदाहरणं न युक्तमित्युच्यते, तथापि काव्योदाहरणत्वाद्द्वावप्यत्र ध्वनी स्तः, को दोषः । यदि तु रसानुवेधेन विना न तुष्यति, तत् भयानकरसानुवेधो नात्र सहृदयहृद- यदर्पणमध्यास्ते; अपि तु उक्तनीत्या सम्भोगाभिलाषविभावसक्केतस्थानोचितविशिष्टका- बालप्रिया त्यादि। फलितमाह-इतीति। यद्यस्ति प्रतिपत्तू रसाभिव्यक्तिः, तर्हि तयैवास्तु निषेधावगतिरित्यत्राह-प्रतिपत्तुरपीत्यादि। प्रतिपत्तुरपि सहृदयस्यापि। नियतः अविनाभूतः । उक्तमुपपादयति-न हीत्यादि। सब्रह्मचारी सदशः । कस्यचिद्भ्यानकरसास्वादसम्भवेऽपि वीरादिप्रकृतेः प्रतिपत्तुस्तदसम्भवात्, भयानक- रसाभिव्यक्त्या निषेधप्रतीतिन भवतीति भावः । शङ्कते-अ्रथेति। तद्विशेषोऽपि प्रतिपत्तृविशेषोऽपि। विशेषो भीरुख्व- भावत्वम्। सहकारीति। भयानकरसाभिव्यक्ताविति शेषः । परिहरति-तर्ही- त्यादि। उक्तनयेनापसिद्धान्तापातादपि रसावेशकृता निषेधावगतिरिति वक्तुं न शक्यमित्युपहासमुखेनाह-किञ्चेत्यादि। दूषयतेति। भयानकविभावादीनभिद- धत्या तद्रसावेशशक्तिसहकारिण्या अभिधया अर्थोदमिहित एवायं निषेध इत्यभिप्रायेण दूषयतेत्यर्थः । क्रोधोऽपीत्यादि। तदिहायातमिति शेषः । क्रोधो हि शापेन तुल्यः। अत्र तु वरेणेति भावः। शक्कते-अथेति। रसस्य प्राधान्यमेव दर्शितं न तु वस्तु- ध्वनेर्दृषणमित्यर्थः । परिहरति-तदिति। तत् तहिं। को न सहत इति। वस्तुध्वने रसध्वन्यङ्गत्वमिष्टमिति भावः । पुनरपि शङ्कते-अथेति। परिहरति-तथा- ज्पीति। धवनी स्तामिति। कामचाराभ्यनुज्ञाने लोट्। अत्र हेतुः-काव्यति। ननु कामचाराभ्यनुज्ञानं न युक्तं, रसस्यैव सहृदयाह्वादकारित्वादित्यत आह- यदि त्वित्यादि। अनुवेध: आवेशः । तुष्यतीति। सहृदय इति शेपः । तुष्यते इति पाठे सहृदयेनेति शेषः। उक्तनीत्येति। कस्याश्षित् सङ्केतस्थानं जीवितसर्वस्वा- यमानमिति पूर्वोक्तरीत्येत्यर्थः । सम्भोगेति । सम्भोगाभिलाषस्य विभाव: उद्दीपनविभावभूतं यत्सङ्केतस्थानं तस्य। तथा तस्यैवाभिलाषस्य उचिता: सम्भो- गानुगुण्याद्विशिष्टाश्च ये काक्कादयः अनुभावाः, आदिपदेन तात्कालिक्योऽन्याश्रेष्टा प्राह्याः। तेषाश्च शवलनात्संवलनाडुदिताऽभिव्यक्तो यः शङ्गाररसः, तस्यानुवेध

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् क्वादनुभावशबलनोदितश्ङ्गाररसानुवेधः। रसस्यालौकिकत्वात्तावन्मात्रादेव चानवगमा- त्प्रथमं निर्विवादसिद्धविविक्तविधिनिषेधप्रदर्शनाभि प्रायेण चैतद्वस्तुध्वनेरुदाहरणं दत्तम्। यस्तु ध्वनिव्याख्यानोद्यतस्तात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव वा ध्वननमवो- चत्, स नास्माक हृदयमावजयति। यदाहुः-'भिन्नरुचिर्हि लोकः'इति। तदेतदग्रे यथा- य्थ प्रतनिष्याम इत्यास्तां तावत्। भ्रमेति। अतिसृष्टोऽसि प्राप्तस्ते भ्रमणकालः । धार्मिकेति। कुसुमादयुपकरणार्थं युक्तं ते भ्रमणम्। विस्नब्ध इति शङ्काकारणवैकल्यात्। स इति यस्ते भयप्रकम्प्रामङ्गलतिकामकृत। अद्येति। दिष्टया वर्धसइत्यर्थः। मारित इति पुनरस्यानुत्थानम्। तेनेति। यः पूर्व कर्णोपकर्णिकया त्वयाप्याकर्णितो गोदावरी- कच्छगहने प्रतिवसतीति। पूर्वमेव हि तद्रक्षायै तत्तयोपश्रावितोऽसौ; स चाधुना तु बालप्रिया इत्यर्थः । सहृदयहृदयदर्पेणमध्यास्त इत्यनुषङ्गः । विवेचनदशायामन्र भयानकविभा- वादयो न प्रतीयन्ते, अपि तु श्ङ्गारसम्बन्धिन एवेति भावः । ननु यदि श्रङ्गारध्व- निरत्राङ्गी, तहिं कुतस्तदुदाहरणत्वेनेयं गाथा नोक्ता ? वस्तुध्वन्युदाहरणतयोक्ता चेत्यत आह-रसस्येत्यादि। तावन्मात्रादेव उदाहरणमात्रादेव। अनवगमात् अव- गमासम्भवात्। वक्ष्यमाणयुक्तिभिरेव रसस्वरूपज्ञानसम्भवादिति भावः । तावन्मा- त्रादेवेत्यस्य लोकमात्रादेवेत्यर्थ इति केचित्। निविवादेति। निर्विवादसिद्धं विविक्तं विवेको भेदो ययोर्विधिनिषेधयोः। एतदुक्त भवति-रसध्वनिर्हि काव्यात्म- त्वेन प्रतिपिपादयिषितः । स च प्रमाणेन केनापि न सिद्धो लोके, नाद्यापि काव्यव्या- पारविषयतया च। अतस्तत्प्रतिपादनार्थेमारभमाणेन तदुपोद्वाततया प्रथमं वस्तुध्व. न्यादिकमन्यदेव वाच्याद्भिन्नतवेन प्रदर्शनीयं, पश्चादविवादसिद्धे व्वनिसामान्ये साक्षा- छ्लक्षणीयो रसध्वनिरुदाहरणीय इति। यस्त्वित्यादि। विवत्ाया: विवक्षितार्थस्य। सूचकत्वमनुमापकत्वम् । नावजयतीति। निर्युक्तिकत्वादिति भावः। नन्वेतद्द्वयातिरिक्त नाद्यापि हृदयपथम- वतरतीत्यत्राह-तदेतदिति। यदुक्तमतिसगप्राप्तकालयोर्ह्ययं लोडिति, तदनुरोधेन व्याचष्ट-ध्रमेत्यादि। स इत्यनुभूतार्थकमित्याह-यस्त इति। 'अद्ये'ति पदं पूर्वं विधि: प्रतिकूलोऽभूदिदानीं तु भवद्भाग्यमहिम्नाऽनुकूलो जात इत्यर्थ द्योतयतीत्याह- दिष्ट्येति। 'मारित' इत्यादेर्व्यंग्यं दर्शयति-मारित इतीत्यादिना। 'तेने'ति पदम- प्यनुभूतार्थकमित्याह-यः पूवमिति। 'वसतीत्याकर्णित' इति सम्बन्धः। ननु स्वैरि- ण्या गोदावरीतीरे सिंहसद्धावस्स्वयमारोपितः। तत्कथमेवमुक्तमित्यतो व्याख्याता तदु- पपादयति-पूर्वमेवेत्यादि। तद्रक्षाये सङ्केतस्थानरक्षणार्थम्। तत्तयोपश्रावितो- Sसाविति। तत् सिंहनिवासवृत्तम्। असौ धार्मिकः। सङ्केतस्थानरक्षणार्थमन्यापदे- २. रघुवं., ६, ३०.

प्रथमोद्द्योत: ७१

कवचिद्वाच्ये प्रतिषेघरूपे विघिरूपो यथा- अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पहिअ रत्तिअन्घअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि ।।

लोचनम् दप्तत्वात्ततो गहनाननिस्सरतीति प्रसिद्धगोदावरीतीरपरिसरानुसरणमपि तावत्कथाशेषी- भूतं का कथा तल्लतागहनप्रवेशशङ्कयेति भावः। अत्ता इति। श्वश्रूरत्र शेते अथवा निमज्जति अत्राहं दिवसकं प्रलोकय। मा पथिक रात्र्यन्ध शय्यायामाव्यो: शयिष्ठाः ॥ मह इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरत्रावयोरित्यर्थे न तु ममेति। एवं हि विशेषवचनमेव शङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात्। कांचित्प्रोषितपतिकां तरुणोमवलोक्य प्रवृद्धमदनाक्कुरः संपन्नः पान्थोऽनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निपेधाभावोऽत्र बालप्रिया शेन पूर्वं स्वैरिण्यैव वृत्तान्तोऽयं सख्यादिद्वारा धार्मिकस्य कर्णगोचरीकृत इत्यर्थः । नन्वेवं किमिति स्वयमुक्तमित्यत आह-स चाधुना त्व्रिति। सः सिंहः । गहना- न्निस्स्रतीति। इतीत्यनन्तरं तयाऽसावुपश्राव्यत इति शेषः । धार्मिकस्य शङ्का मा भूदिति 'गोदे'त्याद्यनुवादपूर्वक सिंहस्य दृप्तत्वादिविशेषो बोध्यत इति भावः । विशेष- बोधनस्य फलमाह-प्रसिद्धेत्यादि। इति भाव इति। बोध्यत इति शेपः । एते चार्थाः भ्रमणनिषेधव्यञ्ने सहकारिभूताः । एवसुपर्यपि बोध्यम्। "णिमजइ" इत्यस्य छायां द्वेधा दर्शयति-शेत इत्यादि। त्रनेकार्थवृत्ति- रिति। बहुवचनान्त इत्यर्थः । एवं हि प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यादिति सम्तन्धः । अत्र हेतुमाह-विशेषेति। शङ्केति। श्वश्रवादिशक्केत्यर्थः । प्रच्छन्नेति। प्रचछ- न्नत्वाभावेऽ्भ्युपगमस्य न सहृदयचमत्कारकारितेति भावः। कांचिदित्यादि। तरुणीमाकारैः प्रोषितपतिकां चालोक्येत्यर्थः । 'सम्पन्न' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । प्रवृद्धेति। दर्शनक्षणे मदनाङ्करो जातस्तदीय सौन्दर्यादेर्मुहुरवलोकनादिना स प्रवृद्धः। अ्र्प्रनेन मा शयिष्ठा इत्युक्तेन। निषेध एव द्वारमुपायस्तेन। तया प्रोषितपतिकया।

१. एत्थ णिमज्जइ अत्ता एत्थ अहं एत्थ परिअणो सअलो। पन्थिअ रत्तीअन्धअ मा मह सअणे णिमज्जिहिसि॥ छाया-( अन्न निमज्जति श्वश्रूरत्राहमत्र परिजनः सकलः । पथिक रात्र्यन्धक मा मम शयने निमङ्मयसि॥) इति गाथासप्तशत्यनुमतः (गाथास., ७.६७.) पाठः ।

७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् विधिः। न तु निमन्त्रणरूपोSप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभांवः सौभाग्याभिमानखण्डनाप्रसज्गात्। अत एव रात्यन्धेति समुचितसमयसंभाव्यमानविकाराकुलितत्वं ध्वनितम्। भावतद- भावयोश्च साक्षाद्विरोधाद्वाच्याद्यङ्ञयस्य स्फुटमेवान्यत्वम्। यत्वाह भट्टनायक :- 'अहमित्यभिनयविशेषेणात्मदशावेदनाच्छाब्दमेतदपी' ति। तत्राहमिति शब्दस्य तावन्नायं साक्षादर्थः; काक्कादिसहायस्य च तावति ध्वननमेव व्यापार इति ध्वनेर्भूषणमेतत्। अत्तेति प्रयत्नेनानिभृतसंभोगपरिहारः। अथ यद्यपि भवान्मदनशरासारदीर्यमाणहृदय उपेक्षितुं न युक्तः, तथापि किं करोमि पापो दिवसको- जयमनुचितत्वात्कुत्सितोऽयमित्यर्थः । प्रोकृते पुंनपुंसकयोरनियमः । न च सवेथा त्वामुपेक्षे, यतोSत्रैवाहं तत्प्रलोकय नान्यतोऽहं गच्छामि, तदन्योन्यवदनावलोकनवि- बालप्रिया अभ्युपगतः शयनाभ्युपगमः कृतः। फलितमाह-इतीत्यादि। विधिरि- ति। स च पान्थगतनिषेधशङ्कानिवृत्त्यर्थः । न त्वित्यत्र हेतुमाह-सौभाग्येति। विधेर्निमन्त्रणरूपत्वे स्वानुरागप्रकाशनादिति भावः । व्याख्यातेऽर्थे प्रमाणत्वेन पदान्त- रमवतारयति-अत एवेत्यादि। अत एव यतो विधिर्निषेधाभावरूपस्तत एव । समुचितेति। समुचिते सम्भोगयोग्ये समये रात्रौ भविष्यतीत्यात्मना सम्भाव्य- मानो योऽर्थः तन्निमित्तका ये विकराः। यद्वा-भविष्यन्तीति सम्भाव्यमाना ये वि- कारा: तैराकुलितत्वमित्यर्थः । तद्धननेनात्मनः सौभाग्याभिमानः ख्यापित इति भावः । भावेति। व्यंग्यशयनक्रियाविधिलक्षणस्य भावस्य वाच्यतदभावस्य चेत्यर्थः । अहमित्यादि। अभिनयविशेषसहितेनाहमिति पदेनेत्यर्थेः । आत्मदशेति। स्वीयकामावस्थेत्यर्थः । एतदपि निषेधद्वारा अभ्युपगमनमपि। अपिशब्दोऽर्थान्तर- समुच्चये। शाब्दं शब्दाभिधेयम्। प्रतिवक्ति-तत्रेत्यादि। अयमिति। उक्त इत्यर्थः। काक्कादीति। आदिपदेनाभिनयो गरृह्यते। तावति उक्तार्थे। वाच्यार्थ सिद्धवत्कृ

शेषः। अनुरागातिरेकेण सम्भावितो य आवयोरनिभृतः सम्भोगः तस्य परिहारः। पूर्व- व्याख्यातरात्र्यन्धपदार्थाभिप्रायेणाह-भवानिति। उपेक्षितुं न युक्त इत्यनेन स्वस्या- भिलाषोऽपि प्रदर्शितः । अनुचितत्वादिति। सम्भोगायोग्यत्वादित्यर्थः । 'दिअस - अमि'त्यस्य कर्थ प्रथमान्ततया व्याख्यानमित्यत आह-प्राकृृत इति। न चोपेक्षे १. 'कुत्सिते' (पा. सू., ५. ३. ७४.) इति सूत्रेणेति बोध्यम्। २. 'ते हि नो दिवसा गताः' (उत्तर., १. १९.) 'दिवसाः परिणामरमणीयाः' (शाकुन्त., १. ३.) इत्यादौ दिवसशब्दस्य पुंस्त्वेन निर्देशात् गाथायां 'दिअसअं' इति नपुंसकत्वेन निर्देशः कथमित्याशक्कां परिहतुमाह-'प्राकृत' इत्यादि। यद्यपि 'वा तु कीबे दिवसवासरौ' इति कोशे दिवसशब्दस्य क्वीबतोक्ता, तथापि तथा प्रयोगेSप्र-

प्रथमोद्द्योत: ७३

क्वचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- वच्च मह व्विअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइअव्बाई। मा तुज्ज वि तीअ विणा दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु।।

लोचनम् नोदेन दिनं तावदतिवाहयाव इत्यर्थः। प्रतिपन्नमात्रायां च रात्रावन्धीभूतो मदीयायां शंय्यायां मा रिलिषः, अपि तु निभृतनिभृतमेवात्ताभिधाननिकट कण्टकनिद्रान्वेषणपूर्वक- मितीयदत्र ध्वन्यते। व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिषत॥ अत्र व्रजेति विधिः। न प्रमादादेव नायिकान्तरसंगमनं तव, अपि तु गाढोनुरागात्, येनान्यादड्मुखरागः गोन्सखलनादि च, केवलं पूर्वकृतानुपालनात्मना दाक्षिण्येनैकरूप- बालप्रिया इति सम्बन्धः । प्रतिपन्नमात्रायामिति। ईषदर्थे मात्राशब्दः । अन्धीभूतो मा श्लिष इति। अन्धीभूतत्वेन श्लेषणं निषिध्यते, न तु श्लेषणमात्रम्। अ्तेति। अत इत्यभिधानं यस्य सः।'दत्तावधाने'ति पाठे स्वभावत एव सावधान इत्यर्थेः। कण्टक श्वश्रूरूप: । स्वाभिमतविरोधित्वेनानिष्टकारित्वात्कण्टकत्वेनोकतिः। पूर्वँकमिति। शय्यां प्राप्तुहीति शेषः । इयदिति। उक्तमित्यर्थः । विधिरिति। वाच्य इति शेषः ।व्यंग्यमाह-न प्रमादादित्यादि। त्वमेक- रूपताभिमानेन अहमेकरूप इत्यभिमानेन। अत्र मद्विषये। 'स्थित इति यत् तत् केवलं दाक्षिण्येनैवेति सम्बन्धः । केवलैवकाराभ्यामनुरागरूपहेतोव्यवच्छेदः। अत एवाह-पूर्वेति। पूर्वकृतेन पूर्वकमेणा अदृष्टेन हेतुना यदनुपालनं मत्पालनम्। यद्वा-पूर्वकृतं यद्दाक्षिण्यं तस्यानुपालनमविच्छेदेन पालनं तदात्मना दाक्षिण्येन। फलि-

Sप्रयुक्ततैव जागतींति भावः। १. 'माश्लिष' इत्येव पाठस्सधीयान; आलिङ्गन एव श्िषश्च्ले: कसादेशविधानात्, अत्र च शय्यया सहालिङ्गनाभावात्। तथैव च कौमुद्यामप्युदाहृतं दीक्षितः-'भहिलि- क्षत् कन्यां देवदत्तः' 'समश्लिषज्जतुकाष्ठम्' इति। २. प्रेमप्रणयरागाणामुत्तरोत्तरतारतम्यमवाप्तानामित्थं रूपाणि शास्त्रेषूपवर्णितानि- तत्र प्रेम नाम 'अयं मम अहमस्य' इत्याकारकः पक्षपातविशेषः। प्रणयः-ग्रेमैवावलो- कनादिना प्रकर्ष नीतमपराधसहस्त्रेणाप्यविचालितं वा। राग :- परिचयातिशयेन रञनक्षमः प्रणय एव। तत्र गाढत्वं निश्शेषमुत्सारितगुर्वादिपारवश्यकत्वमिति बोध्यम्। विशेषतस्त्वेर्षां भेदाः प्रेमरसायने द्रष्व्याः । C

७४ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

क्कचिद्वाच्ये प्रतिषेघरूपेऽनुभयरूपो यथा- दे आ पिअ णिवत्तसु मुहससिजोह्ाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारिआणँ विग्वं करोसि अण्णाणँ वि हआसे।।

लोचनम् त्वाभिमानेनैव त्वमत्र स्थितः, तत्सवथा शठोऽसीति गाढमन्युरूपोडयं खण्डितनायिका- भिप्रायोऽत्र प्रतीयते। न चासौ व्रज्याभावरूपो निषेधः, नापि विध्यन्तरमेवान्य- निषेधाभावः । दे इति निपातः प्रार्थनायाम्। आ इति तावच्छब्दाथें। तेनायमर्थः- प्रार्थये तावत्प्रसीद निवर्तस्व मुखशशिउयोत्स्नाविलप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विध्नं करोष्यन्यासामपि हताशे॥ अत्र व्यवसिताद्रमनान्निवर्तस्वेति प्रतीतेर्निषेधो वाच्यः। गृहागता नायिका गोत्न- बालप्रिया तमाह-तदित्यादि। सवथेति। तन्रैवासक्तत्वेन, उभयत्रापि वेत्यर्थः। अनुभयरूप- त्वं विवृणोति-न चेत्यादि।व्रज्याभावरूप इति। व्रज्या गमनम्। अन्यनिषेधा- भाव इति। व्रज्यापेक्षया अन्यो निषेधाभाव इत्यर्थः । तदात्मकं विध्यन्तरमिति सम्बन्धः । अभिप्रायरूपव्यंग्यस्य तदुभयरूपत्वाभावादिति भाव: ।। 'प्रार्थय' इत्यादौ निषेधवाचकस्य नवादेरप्रयोगादसङ्गतिमाशडक्याह-श्रत्रे- त्यादिना। निवर्तस्वेत्यनेन मागम इत्यर्थस्योक्ततया गमननिषेधो वाच्य इति भावः । व्यंग्यबोधाङ्गतया वक्त्रादिविशेष दर्शयति-गृहागतेत्यादि। 'अन्यासामपी'त्यपि- १. 'शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शितबहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति' (साहि, द., ३. ७६.) इति शठलक्षणं बोध्यम् । २. 'पाश्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्भोगचिहितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता' ॥ (साहि. द., ३. ११७) इति खण्डितालक्षणं बोध्यम्। ३. 'विध्यभावरूप' इत्यपि लोचनस्थः पाठः 'अनुभयरूप' इति परममूलेन सङ्गत एव। तस्य विध्यभावविध्यर्थेकत्वात्। न चात्र विध्यभावः (व्रजनाभावः), विध्य- न्तरं वा व्यड््यम्, अपि तु गाढमन्युरूपो नायिकाभिप्राय इति व्यङ्गयस्यानुभय- रूपत्वं सिद्धमिति दर्शितं 'न चे' त्यादिग्रन्थेन। ४. अथवा-अत्र निवततेनिषेधार्थकतया निषेधज्ञानं प्रति प्रतियोगितावच्छेदक- विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वादत्र च गाथायां तत्प्रतियोगिवाचकपदाभावात् विसं- ष्ठुलतानिराकरणायाध्याहारेण प्रतियोगिनं दर्शयितुमाह-'व्यवसिताद्रमनादि'ति। अध्यवसितादिति वा पाठः । निश्चितादिति तदर्थः ।

प्रथमोदुद्योत: ७५

लोचनम् स्खलिताद्यपराधिनि नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता, नायकेन चाटूपक्रमपूर्वक निव्त्यते। न केवलं स्वात्मनो मम च निर्वृतिविध्न करोषि, यावदन्यासामपि; ततस्तव न कदाचन सुखलवलाभोऽपि भविष्यतीत्यत एव हताशासीति वल्लभाभिप्रायरूप- श्वाटुविशेषो व्यङ्ग्य: । यदि वा सख्योपदिश्यमानापि तदवधीरणया गच्छन्ती सख्योच्यते-न केवलमा- त्मनो विध्नं करोषि, लाघवादबहुमानास्पदमात्मानं कुरवेती, अत एव हताशा, यावद्व- दनचन्द्रिका प्रकाशितमार्गतयान्यासामप्यभिसारिकाणां विध्नं करोषीति सख्यभिप्राय- रूपश्राटुविशेषो व्यङयः । अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवसितात्प्रतीपगमनात्प्रियतम· गृहगमनाच्च निवर्तस्वेति पुनरपि वाच्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतव्यङ््यभेदस्य प्रेयोरस- वदलङ्कारस्योदाहरणमिदं स्यात्, न ध्वनेः । तेनायमत्र भाव :- काचिद्रभसात्प्रियतममभिसरन्ती तङ्गहाभिमुखमागच्छता तेनैव ह- दय वल्लभेनैवमुपश्लोक्यतेSप्रत्यभिज्ञानच्छलेन, अत एवात्म प्रत्य भिज्ञापनार्थमेव नर्मवचन बालप्रिया शब्दार्थमाह-न केवलमित्यादि। निवृतिविघ्नमिति। विन्नपदेनात्र निर्वृतिविध्नो विवक्षित इति भावः । फलितमाह-तत इत्यादि। ततः सर्वेषामपि सुखविन्नकर णातू। अत एवेति। सुखलेशस्याप्यलाभादेवेत्यर्थः । हतेति। हता विषयालाभा- द्धग्ना आशा यस्या: सा। एवं वाच्यार्थ व्याख्याय व्यंग्यं दर्शयति-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। उक्तेन वाच्यार्थेन हेतुनेत्यर्थः। वल्लभेति। त्वत्सदशी नान्या काचि- दित्येवंरूपो यो वल्लभाभिप्रायः, तद्रूप इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। 'न केवलमात्मनो विध्नं करोषि, यावदन्यासामपी'ति सम्बन्धः । आत्मनो विध्नं करोषीत्यस्य विवरणम्- लाघवादित्यादि। अत एव अबहुमानास्पदत्वकरणादेव। सख्यभिप्राय इति। स च पूर्ववद्वोध्यः । प्रतीपगमनादिति। स्वगृहं प्रति गमनादित्यर्थः । विश्रान्ते- रिति। उक्तव्यंग्यस्येति शेषः। प्रेयोरसवदिति। प्रेयश्च रसवच्चानयोस्समाहारः प्रेयोरसवत्तदात्मकालङ्कारस्येत्यर्थः । भावस्य पराङ्ृत्वे प्रेयोऽलक्कारः । रसस्य तत्वे रसवदलङ्कारः । सखीवचनपक्षे सखीगताया नायिकाविषयकरतेर्भावरूपाया व्यंग्य-

त्वम्। नायकोक्तिपक्षे तूक्तरीत्या रसवदलङ्कारत्वमित्यर्थः । न ध्वनेरिति। तथा च प्रक्रमविरोध इति भाव: । तेनायमिति। अयं वक्ष्यमाणप्रकारः। उपश्लोक्यत इति। मुखेन्दुकान्ति- वर्णनादिरूपोपश्लोकनमात्राभिप्रायकमेतदित्यर्थः। ननु गूढाभिसरणे नायिकायाः

७E सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

कचिद्वाच्याद्विभिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा- करस व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआऍॅ सव्वण अहरम्। लोचनम् हताश इति। अन्यासाव विध्नं करोषि तव चेप्सितलाभो भविष्यतीति का प्रत्याशा। अंत एव मदीयं वा गृहमागच्छ, त्वदीयं वा गच्छावेत्युभयन्रापि तात्पर्यादनुभयरूपो वल्लभाभिप्रायश्चाट्वात्मा व्यङ्ञय इयत्येव व्यवतिष्ठते। अन्ये तु-'तटस्थानां सहृद- यानामभिसारिकां प्रतीयमुक्तिः' इत्याहुः । तत्र हताशे इत्यामन्त्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमाणम्।

इति प्रतिपादितम्। अधुना तु विषयभेदादपि व्यज्गयस्य वाच्याद्भ्ेद इत्याह-कत्र- त्रिद्वाच्यादिति। व्यवस्थापित इति। विषयभेदोऽपि विचिन्नरूपो व्यवतिष्ठमानः सहृदयैर्व्यवस्थापयितुं शक्यत इत्यर्थेः । कस्य वा न भवति रोषो दृष्टा प्रियाया: सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले वारितवामें सहस्वेदानीम् ॥। कस्य वेति। अनीर्ष्योलोरपि भवतिरोषो दृष्ट्रैव; अकृत्वापि कुतश्चिदेवापूर्वतया बालप्रिया भिज्ञानं तद्विषयकप्रत्यभिज्ञानाभावः, तस्य छलेन तदमरत्यभिज्ञानं सवस्मिन्नारोप्ये- त्यथेः । अत एव उपश्लोकनरूपत्वादेव। आर्त्मति। स्वस्य बोधनायेत्यर्थः । प्रियजनेनैव नर्मवचनस्य प्रयोत्तव्यत्वादिति भावः । 'हताश इति नर्मवचनमि'ति सम्बन्धः। तत्पदस्योक्तार्थोनुगुणमर्थमाह-अन्यासां चेत्यादि। अन्यासां च त्वद्गृ- हगमनोत्सुकस्य मम चेति चकारार्थः। व्यंग्यमाह-अत पवेत्यादि। अत एव यत एवंरूपो वाच्यार्थः, तत एव। 'मदीयं गृहमागच्छ त्वदीयं वा गृहं गच्छावेति चादवात्मा वल्लभाभिप्रायो व्यंग्य इति सम्बन्धः । इयत्येवेति। उत्तरूपव्यंग्य: व्यवतिष्ठत एव, न तु पश्चाद्वाच्योपस्काराय धावतीत्यर्थेः। अन्न पक्षे 'निवर्तस्वे' त्यस्य तवाध्यवसायान्निवर्तस्वेति वाच्यार्थो बोध्यः । अपे त्विति। पक्षेऽस्मिन् तटस्थानां नायिकाप्रेमाभावात्तेषां वचनं न प्रवर्तक, न वा निवर्तकमतः पूर्वोक्तव्यंग्यस्य वाच्याज्ञत्वं नेति बोध्यम्। आमन्त्रणाद्ीत्यादिपदेन अभिसारिकावि ननु वृत्तौ 'व्यवस्थापित' इत्युक्तिः कर्थं सङ्गच्छते व्यवस्थापनस्यानिष्पन्नत्वादि- त्यतो व्याचष्टे-विषयभेक्षेऽपीत्यादि । विचित्ररूपः नानाविधः। 'कस्ये' त्यस्य भावार्थविवरणननीर्ष्यालोरपीत्यादि। 'कस्य वे'ति वाकारोऽवधारणार्थको दृष्ट्रेत्युत्तरं योज्य इत्याशयेन व्याचष्टे-दष्ट्वेत्यादि। एवकारार्थमाह-अकृत्वा्-

प्रथमोद्द्योत: ७७

सभमरप उमग्घाइणि वारिअवामे सइसु एहरिम्।। अन्ये चैवंप्रकारा वाच्याद्विमेदिनः प्रतीयमानमेदाः रम्भवन्ति। तषा दिय्मान्ननेतत्दर्शितम्। द्वितीयोडपि प्रमेदो वाच्याद्विभिन्नः सप्रपञ्च लोनचम् प्रियाया: सव्रणमधरमवलोक्य। मभ्रमन्पझ्ाघाणशीले शीलंहि कर्थंचिदपि वारयितुं न शक्यम्। वारिते वारणायां, वामे तदनङ्गीकारिणि। सहस्वेदानीमुपालम्भपरम्प- रामित्यर्थः । अन्रायं भाव :- काचिदविनीता कुतश्चित्खण्डिताधरा निश्चिततत्सविधसं- निधाने तद्भर्तरि तमनवलोकमानयेव कयाचिद्विदग्धसख्या तद्वाच्यतापरिहारायैवमु- च्यते। सहस्वेदानीमिति वाच्यमविनयवतीविषयम्। भतृविषयं तु-अपराधो नास्ती- त्यावेद्यमानं व्यङ्गयम्। सहस्वेत्यपि च तद्विषर्यं व्यङ्ञयम् । तस्यां च प्रियतमेन गाढमु पालभ्यमानायां तद्यलीकशङ्कितप्रातिवेशिकलोकविषयं चाविनयप्रच्छादनेन प्रत्यायनं व्यङ्गयम्। तत्सपत्न्यां च तदुपालम्भतदविनयप्रहृष्टायां सौभाग्यातिशयख्यापनं प्रियाया इति शब्दबलादिति सपत्नीविषयं व्यङ्गयम्। सपल्नीमध्ये इयता खलीकृतास्मीति बालप्रिया पीति। वस्तुतस्सव्रणत्वाभावेपीत्यर्थः। तर्हि कथं तदवलोकनमित्यत आह- कुतश्चिदित्यादि। केनापि कारणेन प्रागदृष्टविशेषवत्तया प्रमुखतः सत्रणतया विलो- क्येत्यर्थः । कृत्वापीति पाठे कुतश्चिल्वाक्षारसादिना केनचिदेव कृत्वाऽपि स्वयं कृत्वा- पीत्यर्थः । 'वामे' इत्यस्य तदनङ्गीकारिणीति विवरणम्। अत्रायं भाव इति। उक्ते वाच्यार्थे स्थिते वक्ष्यमाणो व्यंग्यार्थ इत्यर्थः । कुतश्चिद्विति। जारादिनेत्यर्थः। तद्वाच्यतेति। भर्तुरुपालम्भविषयतेत्यर्थः । तस्याः वाच्यतेति वा। वाच्यतापरि- हारप्रसङ्ग: क इत्यत उत्त निश्चितेति। सख्या निश्चितेत्यर्थः। सविधः पुरोभागा- तिरिक्तः प्रदेशः । वाच्यव्यंग्ययोर्विषयभेदं दर्शयति-सहस्त्रेत्यादिना। इत्यवेद्य- मानमिति। निरपराधत्वमित्यर्थः। सहस्त्रेति। अधरत्रणावलोकनजनितकोपभरं सहस्वेत्यर्थः । इय मेवंखण्डिताधरा तदन्य हे तुकत्वशङ्कया मा कुप्येत्यर्थः। तस्यां नायि- कायाम्। उपालभ्यमानायामिति। प्रियतमागमनसमय इति शेषः । तहयलीक- मिति। तस्य भर्तुव्यलीकमप्रियमनया कृतमिति शङ्कितो यः प्रातिवेशिक ेक- स्तद्विषयमित्यर्थः। प्रत्यायनं निरपराधत्वबोधनम्। ता्सपत्न्यामिति। विषयभेदक- थन प्रकरणत्वात्सप्तमी, तस्ये इत्यर्थः । तदित्यादि। तत्पदे नायिकार्थके। सौभाग्यति। नायिकासौभाग्येत्यर्थः । ख्यापनमिति। व्यंग्यमिति शेषः । इति शब्द्वलादिति। श्रुतप्रियाशब्दायाः प्रियतमकृतोपालम्भप्रतीत्यनन्तरमियमेव मत्तोऽधिकतरं सुभगेत प्रतीतिसम्भवादिति भावः । इयतेति। अविनयस्फुटोद्ध्ावने ने त्यर्थः। खल्ी कृता लघुःकृता। प्रत्युतेति। सखीमध्य इत्यनुषज्यते। बहुमान इति। अविनयस्यात्य-

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मग्रे दर्शयिष्यते। तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः लोचनम् लाघवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तं; प्रत्युतायं बहुमान:, सहस्व शोभस्वेदानीमिति सखीवि- षयं सौभाग्यप्रख्यापनं व्यङ्गचम्। अद्येयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लभेत्थ रक्षिता, पुनः प्रकटरदनदंशनविधिन विधेय इति तच्चौर्यकामुकविषयसम्बोधनं व्यङ्गयम्। इत्थं मथैतदपह्वतमिति स्ववैदग्ध्यख्यापनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यङ्गयमिति। तदेतदुक्त व्यवस्थापितशब्देन। अ्रग्र इति। द्वितीयोददयोते 'असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः क्रमेणोद्दयो- तितः परः' इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदवर्णनावसरे। यथा हि विधिनि- षेधतदनुभयात्मना रूपेण संकलय्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवचः, तथा नालङ्कारध्वनिः, अलङ्काराणां भूयस्त्वात्। तत एवोक्तम्-सप्रपश्चं इति। तृतीयस्त्विति। तुशब्दो व्यतिरेके। वस्त्वलंकारावपि शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते तावत्। रसभावतदाभासतत्प्र- शमा: पुनने कदाचिदभिधीयन्ते, अथ चास्वाद्यमानताप्राणतया भान्ति। तत्र ध्वनन- व्यापारादते नास्ति कल्पनान्तरम्। स्खलद्गतित्वाभावे मुख्यार्थबाधादेर्लेक्षणानिबन्धन- स्यानाशङ्कनीयत्वात्। औचित्येन प्रवृत्तौ चित्तवृत्तेरास्वाद्यतवे स्थायिन्या रसो, व्यभिचा- रिण्या भाव:, अनौचित्येन तदाभासः, रावणस्येव सीतायां रतेः । यद्यपि तत्र हास्यर- सरूपतैव, 'श्ङ्गाराद्दि भवेद्ास्यः' इति वचनात्। तथापि पाश्चात्येयं सामाजिकानां बालप्रिया न्तप्रच्छादनादिति भावः। सखीति। नायिकेत्यर्थः। सम्बोधनमिति। उपदेश इत्यर्थः। न ह्येतत्सर्वं स्वोत्प्रेक्षामात्रेणोक्तमपि तु विविधमवस्थापितो 'व्यवस्थापित' इति र्शनीयत्वे किमित्यश्रे दर्शयिष्यत इत्युक्तमित्यतस्तात्पर्यमाह-यथा हीत्यादि। व्यति- रेकमेव दर्शयति-वस्त्वित्यादि। 'शब्दाभिधेयत्वमपीति योजना। किं रसादयोऽपि तथेत्यत्राह-रसभावेति। भावादिग्रहणेन वृत्तिस्थादिशब्दो व्याख्यातः। अथ चेति। तथाऽपीत्यर्थः। तन्रेति। रसादिभान इत्यर्थेः । कल्पनान्तरं व्यापारान्तरम्। नास्ती त्यत्र हेतुमाह-र्खलदिति। रसादीनां स्वरूपमाह-औचित्येनेति। 'औचित्येन प्रवृत्तावि'ति रसभावयोः सम्बध्नाति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यतवे रसः, व्यभिचा- रिण्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे भाव इति योजना। अनौचित्येनेति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्ते- .रनौचित्येन प्रवृत्तावित्यर्थेः । तदाभासः रसाभासः। रसाभासानां हास्याद्भ्ेदं दर्श- सिष्यन् प्राधान्याच्छंगाराभासविषयमाह-रावणस्येति। हास्यविषय एवायमित्या- शंक्य परिहरति-यद्यपीत्यादि। तत्र सीताविषयकरावणरतौ। शृङ्गारादिति। शङ्ाराभासद्वारेणेत्यर्थः। पाश्चात्या तन्मयीभवनकालोत्तरकालभवा। पूर्वापरविवेक- १. ध्वन्या., २. ४.

प्रथमोदुद्योत: ७९

लोचनम् स्थितिः, तन्मयीभवनदशायां तु रतेरेवास्वाद्यतेति शङ्गारतैव भाति पौर्वापर्यविवेकाव- धारणेन 'दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नान्नि याते श्रुतिम्' इत्यादौ। तदसौ श्द्गारा- भास एव। तदङ भावाभासश्चित्तवृत्तेः प्रशम एवं प्रक्रान्ताया हृदयमाह्लादयति यतो विशेषेण, तत एव तत्संग्रृहीतोऽपि पृथग्गणितोऽसौ। यथा- एकस्मिन् शयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोरगौंरवम्। दंपत्योः शनकैरपाङ्गवलनामिश्रीभवच्चक्षुषो- भैंग्रो मानकलि: सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम्॥ इत्यत्नेर्ष्यारोषात्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रसादिरर्थः 'पुत्रस्ते जातः' इत्यतो यथा हर्षों जायते तथा। नापि लक्षणया। अपि तु सहृदयस्य हृदयसंवादबलाद्विभा- बालप्रिया दशायां विभावाभासज्ञानद्वारा स्थाय्याभासनिश्चयेनेत्यर्थः। इयं स्थितिः रतेर्होस्यरूप- त्वाध्यवसायः । कुत इत्यत्राह-तन्मयीत्यादि। पौर्वापर्येति। विभावरत्याद्योर्यत् पौर्वापर्यं तदविवेकस्यावधीरणेनाभावेन। 'इत्यादौ भाती'त्यन्वयः । श्लोकोऽयं द्वितीयो- द्योते वक्ष्यते। अत्रादौ सहृदयानां सीताविषयकरावणरतेस्तन्मयीभावेनास्वाद्यतेति श्- क्वारचर्वणैव, पश्चात्तद्रतेरतुचितालम्बनकत्वज्ञानेन तद्विषयकहासो दोधाद्वास्यचर्वणा >- झ्ारचर्वणा च तदाभासचर्वणैवेत्याशयेनोपसंहरति-तदिति। तदङ्गं भावाभास इति। शरङ्गारादिरसाभासस्याङ्गभूतो भावो भावाभास इत्यर्थः । भावशब्देनैव भावप्र- शमस्यापि ग्रहणसम्भवात् किमिति पृथक् तद्ग्रहणमित्यत आह-चित्तवृत्तेरित्यादि। प्रकान्ताया: रसं व्यञ्ञयितुमारब्धायाः। 'प्रशम एव यतो विशेषेणाह्लादयति, ततो- Sसौ पृथग्गणित' इत्यन्वयः । तत्संगृहीतोऽपि भावशब्देन बोधितोऽपि। असौ भावप्रशमः । एकस्मिन्निति। एकस्मिन् शयने सख्या कर्थचिदेकशयनं नीतयोः । मानस्यानु- वृत्या या पराङ्मुखता तया। वीतमपगतमुत्तरं शयनानन्तरकृत्यं यत्र, तत्तथा। ताम्य- तोः सन्तप्यतोः । अन्योन्यस्येति। गौरवभङ्गभगेन हृदि स्थितमप्यनुनयमकुर्वतोः। अपाङ्गयोर्वलनाद्विवर्तनात्। मानकलि: प्रणयरोषकलहः। हासेन रभसेन वेगेन, यदया- वृत्तं व्यावर्तनं तेन च सहितः कण्ठग्रहो यत्र, तत्तथा। योजयति-इत्यत्रेति। ईर्ष्यारूपो रोषस्तदात्मनः। क्रोधेति च पाठः। प्रशम इति। प्रतीयत इति शेषः। 'वाच्यसामर्थ्या- क्षिप्तः प्रकाशत' इत्यनेन दर्शितं विभावादिव्यंग्यतवं रसादेः साधयिष्यन् आदौ तस्य तात्पर्यशक्तिगम्यत्वं निषेधति-न चेत्यादि तथेत्यन्तेन। अत्र काव्यादिति शेषः । यथा 'पुत्रस्ते जात' इत्यादिवाक्यं प्रियरूपार्थप्रतिपादनमुखेन श्रोतुर्हृर्षमुत्पादयति, १. अमरुक.,

८० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

प्रकाशते, न तु साक्षाच्छन्दव्यापारविषय इति वाच्पाद्विभिन्न एव । तथा हि वाच्यत्वं तस्य स्वशब्दनिवेदिततवेन वा स्यात्, विभावािपतिपादन- मुखेन वा। पूर्वस्मिन् पक्षे स्वशब्दनिवेदितत्वाभावे रसादीनामप्रतीति लोचनम् वानुभावप्रतीतौ तन्मयीभावेनास्वाद्यमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धस्वभावसुखादि- विलक्षण: परिस्फुरति। तदाह-प्रकाशत इति। तेन तत्र शब्दस्य ध्वननमेव व्यापा- रोऽर्थसहकृतस्येति। विभावाद्यर्थोऽपि न पुत्रजन्महर्षन्यायेन तां चित्तवृत्ति जनयतीति जननातिरिक्तोरऽर्थस्यापि व्यापारो ध्वननमेवोच्यते। स्त्रशब्देति। शङ्गारादिना शब्दे- नाभिधाव्यापारवशादेव निवेदितत्वेन। विभावादीति। तात्पर्यशक्त्येत्यर्थः। तत्र स्वशब्दस्यान्वयव्यतिरेकौ रस्यमानतासारं रसं प्रति निराकुर्वन्ध्वननस्यैव ताविति बालप्रिया तथा काव्यं विभावाद्यर्थप्रतिपादनद्वारा तात्पर्यशक्त्या रसचर्वणां न जनयतीत्यर्थः। नापीति। रसादिरर्थ इत्यनुषज्यते। परिस्फुरतीत्यपकृष्यते। अपि त्वित्यादि। हृदयस्य संवाद: सम्प्रतिपत्तिः, स एव बलं सहकारि तस्मात्। प्रतीतावित्यनेन सामप्री दर्शिता। आस्वाद्यमान एव सन्। रसपदलभ्यार्थकयनं-रस्यमानतेति। सुखादिवत्साध्यत्वं व्यावर्तयति-सिद्धेत्यादि। आ:मानतिरेकेण सिद्धस्वभावः । सुखादि तु तदतिरेकेण साध्यस्वभावमिति सुखादिविलक्षणश्चेत्यर्थः । यद्वा-स्थाय्येव विभावादिप्रत्ययारभ्यत्वाद्रस इति मतमपाकर्तुमाह-सिद्धेति। सिद्धस्वभावा ये सुखा- दयो भावाः सुखपदेन रतिविवक्षिता। तद्विलक्षण इत्यर्थः। तदाह तदेतदाह। फलित- माह-तेनेत्यादि। तेन कारकत्वलक्षकत्वयोरभावेन। इतीति। उक्तमिति शेषः । अथार्थस्यापि ध्वननमेव व्यापार इति जनकत्वनिषेधपूर्वकं दर्शयति-विभावाद्यर्थो- 5पीत्यादि। 'स्वशब्दनिवेदितत्वेन वे'्यादिना यत् कल्पद्वयमुक्तं तदभिधातात्पर्यश- क्तिद्वयाभिप्रायकमिति दशयति-शङ्गारादिनेत्यादि। तत्रेति। आद्यपक्ष इत्यर्थः । अन्ययेति। यत्र यत्न रसादिप्रतीतिः, तत्र तन्र स्वशब्द इत्यन्वयः। यत्र यत्र न स्वशब्दः, तत्र तत्र नेति व्यतिरेकः, तावित्यर्थः । यद्वा-स्वशब्दसत्वे रसादिप्रती- तिस्तदभावे रसादिप्रतीत्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेकावित्यर्थः। रस्यमानतासार- मिति हेतुगर्भम्। १. तत्सत्वे तदितरयावत्कारणसत्वे कार्येसत्वमन्वयः । तदभावे कार्याभावो व्यतिरेकः । न हि यस्य कस्यचिदेकस्य कारणस्य सत्वे कार्यसत्वं दृष्टमिति बहुत्रान्व- यव्यभिचारप्रसक्तिवारणायान्वयस्वरूपे तदितरयावत्कारणकूटसत्वं निवेशितम्। व्यति- रेके त्वेकस्यापि कारणस्याभावे कार्य न भवतीति तन्न तदितरयावत्कारणकूटाभावो न निवेशनीय इति।

प्रथमोद्द्योत: ८१

प्रसङ्कः। न च सर्वत्र तेर्षा स्वशब्दनिवेदितत्वम्। यत्राप्यस्ति तत्, तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुखेनैवैषां प्रतीतिः । स्वशब्देन सा केवलमनू- द्यते, न तु तत्कृता। विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात्। न हि केवलशृ-

लोचनम् दर्शयति-न च सर्वत्रेति। यथा भट्टेन्दुराजस्य- यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्ान्नाणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत्। दूर्वोकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः । इत्यत्रानुभावविभावावबोधनोत्तरमेव तन्मयीभवनयुक्त्या तद्विभावानुभावोचितचि-

त्सुक्यनिद्राधृतिग्लान्यालस्यश्रमस्मृतिवितको दिशब्दाभावेऽपि। एवं व्यतिरेकाभावं प्रद- शर्यान्वयाभावं दर्शयति-यत्रापीति। तदिति स्वशब्दनिवेदितत्वम्। प्रतिपादन- मुखेनेति। शब्दप्रयुक्तया विभावादिप्रतिपत्येत्यर्थः । सा केवलमिति। तथा हि- याते द्वारवतीं तदा मधुरिपी तदत्तझम्पानतां बालप्रिया व्यभिचारविषयमुदाहरति-यदिति। विश्रस्य मध्ये मध्ये विरम्य। नि- स्थेमनी स्थैर्यरहिते अतिव्याकुले। आद्यपादेन अलसा नाम दृष्टिरुक्ता। व्रीडौत्सुक्ये च द्योत्येते। दरिद्रति कृशीभवन्ति शुष्यन्ति च। लूनेत्याद्युपमया म्लानच्छायत्वा- दिरक द्योत्यते। निबिडः घनः वर्णान्तरानुप्रवेशरहितः। पादत्रयेणानुभावव्यभिचारि- वर्गो दर्शितः। यूनि आरब्धयौवने । कृष्ण इत्यनेन विभावश्र। वनितासु -गोपीषु। पषैव उक्त्ालसविलोकनादिरूपैव। वेषस्थिति: वेषरचना। तदिति। तन्म- यीभवनस्य युक्तिर्योगस्तया। तदिति। तेषां रसादीनां त एव वा ये विभावानु- भावा:, तेषामुचिता याश्चित्तवृत्तय: स्थायिव्यभिचारिरूपास्तासां वासनाभि- रतुरक्षिताया रूषितायाहस्वसंविदो या आनन्दमयी चर्वणा तस्या:, गोचरो विषय इत्यर्थः। 'रसात्मा अर्थः इत्यादिशब्दाभावेऽपि स्फुरत्येवे'ति सम्बन्धः। अभि- लाषः अभिलाषविप्लम्भः । अन्नाभिलाषो महावाक्येन चिन्तादयस्त्ववान्तरवाक्येन व्यज्यन्त इति बोध्यम्। अन्वयाभावमिति। यदि लक्ष्ये खशब्देन रसादिप्रतीति- स्तर्ह्यन्वयः स्यान्न तु स्वशव्देनातोऽन्वयाभाव इति भावः । वृत्तो 'यत्रापी' त्यपिश- ब्दस्तुशब्दार्थे। यात इति। द्वारवर्तीं, यात इत्यनेन प्रत्यागमनप्रत्याशाविरहः सूच्यते। मधुरिपावित्यनेन दुष्टनिग्रहव्यप्रताद्योतनेन स एवोपोद्वलितः। तदा मगधराजे मधुरामुपरुन्द्वति सति। आलिङ्गने हेतुमाह-तद्दत्तेति। तेन मधुरिपुणा ११

८२ सटीकलोचनोपेतध्वन्या लोके

लोचनम् कालिन्दीतटरूढव ज्जुललतामालिक्कय सोत्कण्ठया। तद्गीतं गुरुबाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम्॥ इत्यत्र विभावानुभावावम्लानतया प्रतीयेते। उत्कण्ठा च चर्वणागोचरं प्रतिपद्यत एव। सोत्कण्ठाशब्दः केवलं सिद्धं साधयति, उत्कमित्यनेन तूक्तानुभावानुकर्षणं कतुं सोत्कण्ठाशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः, पुनरनुभावप्रतिपादने हि पुनरुक्तिर- तन्मयीभावो वान तु तत्कृतेत्यत्र हेतुमाह-विषायान्तर इति। 'यद्विश्रम्य' बालप्रिया दत्ता या झम्पा वेगेनोर्थ्वादिदेशादास्फालनपूर्वकपतनक्रिया विहरणकालभवा तया। झम्पाशब्दः पुल्लिंगो वा। आनताम् दाने हि प्रतिग्रहीतुरानतिरुचिता। 'सम्पन्न- ते'ति पाठे तेन दत्ता सम्पादिता सम्पन्नता पुष्पपल्लवादिसमृद्धियस्यास्तामित्यर्थः । कालिन्दीतटरूद्वेति वल्लभविहरणस्थानरूढत्वेन सौभाग्यातिशयं सूचयति, तद्देश- स्योत्कण्ठाकारित्वं च। तत् तथाविधम्। गातमिति भावे क्तः। गुविति। गुरुणा प्रभू- तेन बाष्पेण रुद्धकण्ठतया गद्गदं यथा तथा गलन् प्रसरन् तार उच्चैस्तरश्व स्वरो यत्र तत्तथा। येन गीतेन। यदाकर्णनेनेति यावत्। अन्तजलचारिभि: सारसादि- भिरपि, न केवलं जलबहिर्भोगसश्चारिभिहंसादिभिः। उत्कं सोत्कण्ठम्। उत्कू- जितं उच्चैःकूजितं तन्मयीभवनयुक्त्या रुदितमित्यथः। विभावानुभावाविति। मधुरिपुविरहो, वियुक्तो मधुरिपुर्वा आलम्बनविभावः, कालिन्दीतटादय उद्दीपनवि- भावाः, लतालिङ्गनादयोऽनुभावाः । 'विभानुभावमि'ति च पाठः । अम्लानतया अक्लेशेन वाच्यतयैवेति यावत्। प्रतीयेते प्रतीयत इति च पाठः । ततः किमत आह-उत्कण्ठा चेति। चर्वणाया गोचरं विषयत्वं प्रतिपद्यत एव, नात्र स्व्शब्दापेक्षामूलकस्संशयः कार्य इत्यर्थः । ननु सा स्वशब्दावेदितैवेत्यत आह- सोत्कएठाशब्द इति। सिद्धं साधयतीति। ज्ञातं ज्ञापयतीत्यर्थः। अतश्चानुवादक इतिभाव: । केवलशब्देनात्र विभावानुभावौप्रति सहकारित्वमपि नेति दर्शयति। अनु- वादोऽप्ययं नानर्थक इत्याह-उत्कमित्यादि। अयमर्थ :- जलचारिणां कूजितेऽपि गुरुबाष्पेत्याुक्तानुभावानां संयोजन एव तन्मयीभवनयुक्त्या तदुत्कण्ठायाश्चर्वणागोच रत्वं भवति। उत्कमित्यनेन च तदनुभावसाहित्यं प्रतिपिपादयिषितम्। न च केवले- नोत्कशब्देन तत्प्रतिपादनं भवति, तस्य तावत्यपर्याप्तत्वात्। सति च पूर्ववाक्ये सोत्कण्ठाशब्दे तत्संग्रहीतानामनुभावानां सोत्कण्ठासमानार्थकोत्कशब्देन प्रतिपादनं भव- तीति सोत्कण्ठाशब्दस्सप्रयोजन इत्यर्थेः। ननु पुनरप्यनुभावप्रदर्शनमस्त्वत्यत आह- पुनरिति। न केवलं पुनरुक्तिरेव, तथाविधस्यानुभवजातस्य तन्मयीभवनोपयोगितापि न स्यादनौचित्यप्रतिपत्तिग्रस्तसौभाग्यत्वादित्याह-अतन्मयीति । 'विषयान्तर'

प्रथमोद्द्योते: ८३

झ्ारादिशब्दमात्रभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्व- प्रतीतिरस्ति। यतश्र स्वाभिधानमन्तरेण केवलेभ्योऽषि विभावादिभ्यो विशि- ष्टभ्यो रसादीनां प्रतीति: * केवलाच्च स्वाभिधानादप्रतीतिः, +तस्मादन्वय- व्य तिरेकाभ्यामभिघय सामर्थ्याक्षिप्तत्वमेव रसादीनाम्-1 न त्वभिधेयत्वं कथ-

इत्यादौ। न हि यदभावेऽपि यद्भवति तत्कृतं तदिति भावः । अदर्शनमेव द्रव्यति- लोचनम्

न हीति। केवलशब्दार्थ स्फुटयति-विभावादीति। काव्य इति। तव मते काव्यरूपतया प्रसज्यमान इत्यर्थः । मनागपीति । शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः ॥ इत्यत्र। एवं स्वशब्देन सह रसादेव्येतिरेकान्वयाभावमुपपत्या प्रदर्श्य तथैवोप- संहरति-ग्रतश्चेत्यादिना कथश्चिदित्यन्तेन। अभिधेयमेव सामर्थ्य सहकारिशक्तिरूपं विभावादिकं रसघ्वनने शब्दस्य कर्तेव्ये, अभिधेयस्य च पुत्रजन्महर्षभिन्नयोगक्षेम- तया जननव्यतिरिक्ते, दिवाभोजनाभावविशिष्टपीनत्वानुमितरान्निभोजनविलक्षणतया चानुमानव्यतिरिक्ते ध्वनने कर्तव्ये सामर्थ्य शक्ति: विशिष्टसमुचितो वाचकसाकल्यमिति बालप्रिया इत्यस्य विवरणम् यद्विश्रम्येत्यादाविति। भावमाह-न हीति। 'तत्तत्कृर्त न ही'ति सम्बन्धः। नतु विभावादिप्रतिपादकत्वाभावे करथं काव्यत्वं, येन सिद्धवन्निर्देश इत्या- शङ्कां परिहरन् पराभिमतस्यैव काव्यरूपत्वप्रसञ्जनाभिप्रायेयमुक्तिरित्याह-तव मत इत्यादि। स्वशब्दकृता रसादिप्रतीतिः न विभावादिकृतेत्यस्मिन् मतेकाव्यत्वेनानभि- मतमपि काव्यमापद्येतेत्यर्थः । तथाविधमेवोदाहरणमाह-शृङ्गारेति। 'यतश्चे'या-

धेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमुपसहृतं, तत्तु शब्दार्थोभयगतध्वननव्यापारगम्यत्वरूपमिति व्या चष्टे-अभिधेयमेवेत्यादि। सामर्थ्यपदस्य विवरणम्-सहेत्यादि। सहकारि एव शक्ति: शक्नोत्यनयेति शक्तिस्तद्रूपम्। तत्किमित्यत्राह-विभावादिकमिति। ध्वनन इत्याक्षेपपदव्याख्यानम्। कर्मेधारयाश्रयणेन शब्दे योजयित्वा षष्ठीततपुरुषा- श्रयेणार्थें योजयति-अभिधेयस्य चेत्यादि। अभिधेयस्येत्यस्य ध्वनन इत्यनेन सम्बन्धः । भिन्नयोगक्षेमतया भिन्नस्वभावतया। पुत्रजन्म खलु हर्ष जनयति, न तथा विभावाद्यर्थो रस जनयतीति तद्विलक्षणत्वमर्थेगतध्वननस्य। अनुमानपक्षमपि पराकरोति-दिवेति। सामर्थ्येमित्यस्य व्याख्यानम्-शक्तिरिति। शक्तिमेव विघृ- णोति-विशिष्टेति। गुणालङ्कारादिविशिष्टेन समुचितेन रसानुगुणेन च वाचकेन १. भरतना., P. 69 edn, Chowkhamba, Benares,

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

श्वित्, इति तृतीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्भिन्न एवेति स्थितम्। वाच्येन त्वस्य सहेव प्रतीतिरित्यग्रे दर्शयिष्यते। काव्यास्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवे: पुरा। लोचनम् द्वयोरपि शब्दार्थयोध्वननं व्यापारः। एवं द्वौ पक्षावुपकम्याद्यो दूषितः, द्वितीयस्तु कथच्चिद्दूषितः कथश्चिदङ्गीकृतः, जननानुमानव्यापाराभिप्रायेण दूषितः; ध्वननाभिप्रा- येणाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वनन मन्यते, सन वस्तुतत्त्ववेदी। विभावानु भावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशक्तिर्भेंदे संसर्गे वा पर्येवस्येत् ; न तु रस्यमानता- सारे रसे इत्यलं बहुना। इतिशब्दो हेत्वर्थे। 'इत्यपि हेतोस्तृतीयोऽपि प्रकारो वाच्या- द्द्िन्न एवेशति सम्बन्धः । सहेवेति। इवशब्देन विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति तद्र्शयति-अग्र इति। द्वितीयोद्दयोते ॥४॥ एवं 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव' इतीयता व्वनिस्वरूपं व्याख्यातम्। अधुना का- व्यात्मत्वमितिहासव्याजेन च दशेयति-काव्यास्यात्मेति। स एवेति प्रतीयमा- नमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यं, इतिहासवलात् प्रक्रान्तवृत्तिग्र- बालप्रिया साकल्यं परिपूर्णत्वमित्यर्थः । इतीति हेतौ। आराद्य इति। 'सशब्दनिवेदितत्वेन घे'ति पक्ष इत्यर्थः । द्वितीय इति। 'विभावादिप्रतिपादनमुखेन वे'ति पक्ष इत्यर्थः । रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेवेति वदतो वृत्तिकृतस्तात्पर्यशक्तिरेव ध्वनन- व्यापारोऽभिमतः, न तु तद्वयतिरित्तश्चतुर्थकक्ष्यानिवेशी अभिधेयान्यथाऽनुपपत्तिसहा- यार्थबोधनशक्तेरेव तात्पर्यशक्तित्वादिति कक्षिदाह, तन्मतमनूद्य दूषयति-यस्त्वि- त्यादि। भेदे,संसर्गे वेति। गामानयेत्यादौ कर्मान्तरेभ्यः क्रियान्तरेभ्यश्च भेदो वा- क्यार्थः, संसर्गस्त्वार्थ इति केचित्। कर्मविशेषादेः क्रियाविशेषेण सम्बन्धरूपसंसर्गो वाक्यार्थः, भेदस्त्वार्थ इत्यपरे ॥ ४ ॥ ननु ध्वनिस्वरूपे वाच्याद्धेदेन समर्थिते, लक्षणमनुक्त्वा तस्यात्मत्वप्रतिपादिकाया: कारिकाया: का सङ्गतिरित्यतो वृत्तानुवादपुरस्सरं तां दशेयति-रवमित्यादिना। व्याख्यातमिति। ध्वनिस्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वश्चेति प्रकृतयोद्वयोरावं प्रतिपादित- मित्यर्थः । इतिहासव्याजेनेति। व्याजशब्देन ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादन एव तात्पर्य, नेतिहासोपक्षेप इति दर्शितम्। प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे-स एवेत्यादि। स पवेती- १. मन्तव्यमनुमातव्यम्, 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, श्रोतव्यो, मन्तव्यो, निदि- व्यासितव्यः' (बृहदा., २. ४. ५.) इत्युपनिषदि 'मन्तव्यक्षोपपत्तिभि'रिति स्मृतौ च मननस्यानुमानत्वेन प्रसिद्धः । तदाकारश्र-'काव्यस्यात्मे'ति पद्यघटक तत्पदं रस-

प्रथमोद्द्योत:

क्रौचद्वन्द्ववियोगोत्थः शोक: ्लोकत्वमागतः ॥ ५।

लोचनम् न्थार्थबलाच्च। तेन रस एव वस्तुत आत्मा, वस्त्वलङ्कारध्वनी तु सर्वथा रस प्रति पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यभि प्रायेण 'ध्वनिः काव्यस्यात्मे'ति सामान्येनोक्तम्। शोक इति। क्रौश्चस्य द्वन्द्ववियोगेन सहचरीहननोद्भूतेन साहचर्यध्वंसनेनोत्थितो यः शोक: स्थायिभावो निरपेक्षभावत्वाद्विप्रलम्भश्ङ्गारोचितरतिस्थायिभावादन्य एव, स एव तथाभूतविभावतदुत्थाक्रन्दाद्यनुभावचर्वणया हृदयसंवादतन्मयीभवनक्रमादा- बालप्रिया त्यस्यानन्तरं तच्छन्देनेति, रसध्वनिरित्यस्यानन्तर परामृष्ट इति च शेष: । मन्त' व्यमिति। युत्त्या निश्चेतव्यमित्यर्थेः । तामाह-इतिहासेत्यादि। इतिहासव- लादिति। कारिकाशेषवलादित्यर्थः । प्रक्रान्तेति। 'तृतीयस्ति्व'त्यादिना पूर्वोक्तेत्यरथेः। 'प्रतीयमानस्य चे'त्यादि समनन्तरवृत्तित्रन्थस्याप्युपलक्षणमिदम्। तेनेति। यस्माद्र- स ध्वनिरेव स एवेति परामर्शनीयस्तस्मादित्यर्थः । 'तेन इत्यभिप्रायेण सामान्येनोक्त- मि'ति सम्बन्धः । इतिशब्दपरामृष्टमभिप्रायमाह-रस एवेत्यादि। सवंथेति। अङ्वित्वेऽङ्वत्वे चेत्यर्थः । इतीति हेतौ। अन्यथा प्रतिपत्तिनिरासाय विवक्षितं व्याच- ऐ-कौश्चस्येत्यादि। द्वन्द्ववियोगकारणमाह-सहचरीत्यादि। द्वन्द्ववियोगेने- त्यस्य व्याख्यानम्-साहचयध्वंसनेनेति । उत्थितः उत्पन्नः । क्रौश्च इति शेषः । साहचर्यध्वंसोत्थत्वेन प्राप्तं शरङ्वारस्थायित्वं प्रतिषेधति-निरपेक्षेत्यादि। अपेक्षायाः सङ्गमप्रत्याशायाः निष्कान्तो निरपेक्षो भावस्तत्वात्। करौश्चेत्यादिक व्या- ख्याय शोकस्य श्लोकताप्राप्तिं विवृणोति-स एवेत्यादि। करौञ्चे जातस्य शोकस्य वासनारूपेणादिकवौ स्थितस्य शोकस्य चाभेदवुद्धिकृतमैक्यं विवक्षित्वा स एचेत्यु- क्तम्। 'स एवेति श्लोकरूपतां प्राप्त' इति सम्बन्धः । अत्र हेतुः-करुणरसरूपतां प्रतिपन्न इति। त्र चास्व्राद्यमानतां प्रतिपन्न इति। रत्यादिचित्तवृत्तिरास्वाद्य- माना हि श्ङ्गारादिव्यपदेशगोचर इति भावः। आस्वाय्यमानताप्राप्ती हेतुः-हदये- त्यादि। सहृदयस्यादौ हृदयसंवादः, ततस्तन्मयीभावलाभस्तदुत्तरमास्वाद इति क्रमः । अन्नापि हेतु :- तथाभूतेत्यादि। तथाभूतो ध्वस्तसाहचर्यो विभावः क्ौन्चरूपः । ध्वनिविषयकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानि रूपितप्रकृतवक्तृसमवेततात्पर्यीय विशेष्यतावत्, इतिहासैकवाक्यत्वात्, प्रकृतग्रन्थैकवाक्यत्वाच्चेति। १. अन्य एवेति। 'मा निषादेति पद्ये शोक एव स्थायिभावो व्यङ्गयः, न तु वियोगकालावच्छिन्ना विप्रलम्भश्ङ्गारव्यपदेश्या रतिः। आलम्बनविभावस्य सहचरस्य प्रध्वंसातू (प्रध्वस्तालम्बनविभावकत्वात्) इति भावः । 2. तथाभूतः व्वस्तः, मृत इति यावत्।

८६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् स्वाद्यमानतां प्रतिपन्नः करुणरसरूपता लौकिकशोकव्यतिरिक्तां स्वचित्तद्रतिसमास्वा-

तशब्दच्छन्दोवृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपतां प्राप्त :- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः सभाः । यत्क्रौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति। न तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम । एवं हि सति तद्दुःखेन सोऽपि दुःखित इति कृत्वा रसस्यात्मतेति निरवकाशं भवेत्। न च दुःखसन्तप्तस्येषा दशेति। एवं चर्व- बालप्रिया भाक्रान्दनाद्ीत्यादिपदेनावनितलपरिलण्ठनादिर्ग्रोह्यः। करुणरसरूपताप्राप्तेः फलमाह- लौकिकेति। स्वरूपसामग्रीभेदादिति भावः। स्वसंवेदनप्रमाणसिद्धत्वमलौकिकरसस्य दर्शयितुमाह-स्वेत्यादि। स्वस्य चर्वयितुश्चित्तस्य या दतिस्तन्मयीभावजनिता पु- लकर्ादिभिर्लेक्ष्यमाणा तया समास्वाद्यो मनसाऽनुभाव्यः सा प्राणो यस्यास्ताम्। कथमात्मभूतस्य रसस्य बहिःश्लोकतया परिणाम इति शङ्कायां दृष्टान्तेनोत्तरमाह- रसेत्यादि। यथा जलपरिपूर्णेमौलिस्थकुम्भोचचलने तद्गतजलं बहिः प्रस्नवति, तथे- त्यर्थः। मूर्तत्वामूर्तत्वाभ्यां वैषम्यशङ्कायां दृष्टान्तान्तरमाह-चित्तवृत्तीत्यादि। यथा दुःखादि चित्तवृत्तिपरिणामरूपा वाड्मया विलापादयः, आदिपदेन प्रशंसादयो ग्राह्याः, तथेत्यर्थः। चकारो विकल्पे। ननु रसस्य काव्यात्मत्वं तद्विषयत्वेनैव वत्तव्यम्। न च समयसव्यपेक्षप्रवृत्तिकस्य शब्दस्य तद्विषयत्वं सम्भवतीत्याशङ्कामनुवदन् व्यंग्यत्वेन तद्विषयत्वं द्शयति-समयानपेक्षत्वेऽपीत्यादि। इति नयेनेति। लोके हि विलापप्रशंसादयो वचनप्रकाराः शोकबहुमानरूपां चित्तवृत्ति व्यजयन्तीत्युक्तरीत्ये- त्यर्थः । अकृतकतयैवेति। अमुमर्थेमनेन प्रकाशयामीति बुद्धिपूर्वकत्वमन्तरेणैवेत्यर्थः। तर्हि कथमित्यत आह-आवेशवशादिति। आवेशः आत्मव्याप्तिः । समुचि- तेति। समुचिता एव शब्दादयो रसादीन् व्यज्जयन्तीति भावः। आदिकवेः श्लोकत्व- मागत इत्येवं व्याख्यायादिकवेः शोक इत्यन्वयत्रमं निरस्यति-न त्वित्यादि। मुनिशब्देन दुःखप्रसङं निरस्यति। तथाऽन्वये दोषमाह-एवमित्यादि। तद्दुः खेन ज्ञातेन क्रौश्चदुःखेन। सोऽपि आदिकविरपि। इति कृत्वा इत्यर्थाद्धेतोः। इतीति। इति वचनमित्यथेः। दोषान्तरमप्याह-न चेति। एषा दशेति। शापव- चनकर्तृत्वरूपा श्लोकरचनारूपा वा दशेत्यर्थः । उपसंहरति-एत्रमित्यादि। एवमु- क्तप्रकारेण चर्वणोचितः शोकस्थायिभाव एवात्मा यस्य तथा भूतो यः करुणरसस्तस्य १. रसो जलम्। 'शरश्ारादौ जले वीर्ये सुवर्णे विषशुक्रयोः। तिक्तादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ ॥I आस्वादे च रसं प्राहुः' इति कोशः ।

प्रथमोद्द्योत: ८७

विविधवाच्यवाच करचनाप्रपञ्चचारुण: काव्यस्य स एवार्थः सारभूतः। wwan लोचनम् णोचितशोकस्थायि भावात्मककरुणरसमुच्चलनस्वभावत्वात्स एव काव्यस्यात्मा सार- भूतस्वभावोऽपरशाब्दवैलक्षण्यकारक: एलदेवोक्तं हृदयदर्पणे-'यावत्पूर्णो न चैतेन तावन्नैव वमत्यमुम्' इति। अगम इति च्छान्दसेनाडागमेन। स एवेत्येवकारेणेदमाहननान्य आत्मेति। तेन यदाह भट्टनायक :- शब्द प्राधान्यमाश्रित्य तन्न शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्वेन युक्क्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयो: ॥ द्वयोरगुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यधीर्भेवेत्। इति तदपास्तम्। व्यापारो हि यदि ध्वननात्मा रसनास्वभावस्तन्नापूर्वेमुक्तम्। अथाभिधैव व्यापारस्तथाप्यस्याः प्राधान्यं नेत्यावेदितं प्राक्। श्लोर्क व्याचष्टे-विविधेति। विविर्धं तत्तदभिव्यज्नीयरसानुगुण्येन विचित्रं कृत्वा बालप्रिया समुचलनं बहिः प्रसरणं स्वभाव: स्वरूपं यस्य 'मा निषादे'त्यादिश्लोकस्य तस्य भाव- स्तत्वं तस्मात्। स एव करुणरस एव। काव्यस्यात्मेति। यतो 'मा निषादे'त्या- दिकाव्यं करुणरससमुच्चलनस्वरूपमतः काव्यस्य रस एवात्मेति भावः। आत्मेत्यस्य व्याख्या सारभूतस्त्रभाव इति। तडुपपादकम्-अपरेत्यादि। काव्यस्य रससमुचलनस्वभावत्वे भट्टनायकवचनं संवादयति-यावदिति। कविरिति शेषः। पतेन रसेन। यावन्न पूर्णः विभावादितन्मयीभवनक्रमेण, तावत् अ्रमुं रसम्। नैव वमति बहिर्भावमापाद्य परास्वादनीयं नैव करोति। रसे- न पूर्ण एव कविः, काव्यरूपेण रसमुद्गिरतोति रसवमनरूपस्य काव्यस्य रसरूपत्वमे- वेति भावः । स्वेन विलिखिते 'मा निषादे'त्यादौ 'अगम' इत्यडागमस्य "नमाड्योग"' इति निषेधशङ्कायामुपपत्तिमाह-अगम इत्यादि। तेनेति। रसस्यात्मत्वसमर्थनेने- त्यर्थः । 'तदपास्तमि'त्यनेनास्य सम्बन्धः। शब्देति। आश्रित्येति। प्रवृत्तमिति शेषः। शास्त्रं वेदादि। अर्थतत्वेन अर्थप्राधान्येन । युक्तमितिहासादि। 'युक्ते' इति च पाठः । एतयोद्यो: शब्दार्थयोः। काव्यधीः काव्यव्यवहारः। तद्वति प्रबन्ध इति शेषः । व्यापार इति। व्यापारप्राधान्य इत्यन्न व्यापारपदार्थ इत्यर्थः । अथेति शङ्कायाम्। विविधं वाच्यवाचकरचनासु प्रपश्चेन चारु इति विग्रहमभिप्रेत्य व्याचष्टे-तत्तदि- त्यादि। तैस्तैर्वोच्यादिभिरभिव्यञ्जनीयो यो रसः, तं प्रत्यानुगुण्येन। विचित्रं कृत्वेति। १. पा. सू., ६, ४, ७४,

८८ सदीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

तथा चादिकवेर्वाल्मीकेः निहृतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः ।

लोचनम् वाच्ये वाचके रचनायां च प्रपश्चेन यच्चार शब्दार्थालङ्कारगुणयुक्तमित्यर्थः । तेन सर्व- नापि ध्वननसद्भावेऽपि न तथा व्यवहारः। आत्मसन्भावेऽपि क्वचिदेव जीवव्यवहार इत्युक्तं प्रागेव। तेनैतनिरवकाशम्; यदुक्तं हृदयदर्पणे-'सर्वत्र तर्हि काव्यव्यवहारः स्यात्' इति। निहतसहचरीति विभाव उक्तः। आक्रन्दितशब्देनानुभावः । बालप्रिया वाच्यादीति शेषः। कृत्वेत्यस्य प्रपश्चेनेतयनेन, वाच्य इत्यादित्रयस्य चार्वित्यनेन च सम्ब- न्धः। प्रपश्चेन प्रपश्चनेन। चारु सुन्दरम्। अनेन विवक्षितमाह-शब्देत्यादि। तेनेति। विविधेत्यादुक्तस्य काव्यत्वेनेत्यर्थः । सर्वत्रापि सिंहो देवदत्त इत्यादावपि। तथा व्यवहार: काव्यव्यवहारः । 'इति यदुक्तमेतन्निरवकाशमि'ति सम्बन्धः । विभाव इति। ध्वस्तसाहचर्यः क्रौध्च आलम्बनविभावः, निहननमुद्दीपनविभावः। ननु निहृतेत्यादियथाश्रुतग्रन्थेन तदाक्रन्दजनितो मुनेशशोक इत्यर्थ इव प्रतीयते। तत्कर्थं १. 'निहृतसहचरीविरहकातर क्रौश्चाकरन्दजनित' इति। अन्न केचित् "मा निषा दे'ति वाल्मीकीयपद्येन सहचरहननस्यैव प्रतिपादनात् "निहतसहचरविरहकातरक्रौ- ञ्च्याक्रन्दजनित" इति मूलं परिवर्त्य तथैव व्याचक्षते। तथैव च लोचनग्रन्थमपि बहुत्र परिवर्त्तयन्ति। अन्ये पुनः मूलमपरिवर्तत्यापि 'मा निषादे'ति प्रसिद्धार्थानुरोधेन क्लिष्टं विगृह्य व्याकुर्वन्ति। विदुषान्त्वेवं परामर्शः-ध्वन्यालोकस्य सर्वेष्वेव पुस्त- कभेदेषु "निहतसहचरीविरहकातरक्रौश्चाक्रन्दजनितः"' इत्येव पाठस्समुपलभ्यते। लोचनेऽपि "सहचरीहननोद्भूतेन" "निहृतसहचरीति विभाव उक्तः" इत्येवं प्रभृतयो मूलसंवादिन एव पाठा विलोक्यन्ते। सर्व एवायं पाठभेदो लेखकप्रमादान्मुद्रणदोषाद्वा समागत इति सम्भावयितुमपि दुश्शकम्। उपपत्तिरप्यत्र जागर्त्ति-ध्वनिं निरूपयितुं प्रवृत्तोऽयं ग्रन्थः ध्वन्यमान एवार्थे श्रद्धत्ते। 'मा निषादे'त्यादिपद्यस्य च शक्त्या प्रतिपाद्यमान: क्रौश्चहननाद्यात्मक एवार्थः। तथापि व्यञ्ञनयात्र कश्चनापरोऽप्यर्थ- स्सूच्यते। तथाहि-राज्यक्षयविपिनवासादिदुःखेनाल्पीभावं कार्श्यं गतयोस्सीताराम- योर्मिथुनात् समुदायात् एकं सीतारूपमवयर्व यत्त्वमवधीः वधादप्यधिकपीडां प्रापि- तवानसि; तस्मात् हे निषाद-सदेवर्षिग्रणत्रैलोक्यपीडक रावण! प्रतिष्ठां लङ्कापुराधि- ष्ठानादिरूपां ब्रह्मव्संदवालश मा-गमः इति प्रकृतकाव्यार्थरूपो लोकोत्तरचमत्कारकारी करुणरसानुकूल क्यक् विचारयतां मनस्यवतरति। अत एव रामायणटीकाकृतः श्रीगोविन्दराजकत कक्रमा यणशिरोमणिकारादय: प्राचीनास्सहृदयशिरोमणयस्स बहु- मानमेनमर्थ व्याचक्षाणा विलोक्यन्ते।*करुणरसनिधानीभूते कविकुलकोपजीव्य एत-

प्रथमोद्द्योत: ८९

शोको हि करुणस्थायिभावः। प्रतीयमानस्य चान्यभेददर्शनेऽपि

लोचनम् जनित इति । चर्वणागोचरत्वेनेति शेष: ननु शोकचर्वणातो यदि श्लोक उद्भूतस्तत्प्रतीयमानं वस्तु काव्यस्यात्मेति कुत इत्याशङ्कयाह-शोको हीति। करुणस्य तच्चर्वणागोचरात्मनः स्थायिभावः। शोके हि स्थायिभावे ये विभावानुभावास्तत्समुचिता चित्तवृत्तिश्वर्व्यमाणात्मा रस इत्यौचि- त्यार्स्थायिनो रसतापत्तिरित्युच्यते। प्राकस्वसंविदितं परत्रानुमितं च चित्तवृत्तिजातं बालप्रिया पूर्व तन्निषेध इत्यतो व्याचषटे-चवरोत्यादि। तदाकन्देन जनितश्चर्वणागोचरीकृत इत्यर्थः । शोक इत्यस्य वासनारूपेण स्थितो मुनेः शोक इत्यर्थक्षेति भावः। नतु 'शोको ही'त्यादिग्रन्थेन शोकस्य करुणरसस्थायित्वानुादोऽन्र निरर्थेक इत्य- तस्तद्ग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तदिति। तहीत्यर्थः। प्रतीयमानं वस्त्व ति। रस इत्यर्थः । प्रकृताविस्मरणार्थमेवमुक्तम्। समाधानसिद्धयनुगुणं व्याचषे- करुणस्येत्यादि। तच्चर्वरोति। शोकचर्वणेत्यर्थः । 'शोकः श्लोकत्वमागतः' इति शोकचर्वणातः श्लोकोत्पत्तिवचने नैव रसस्यात्मत्वं प्रकाशितमेव शोकचर्वणागोचरात्मत्वा- त्करुणरसस्येति भावः। नतुकथमन्यचर्वणाया अन्यो विषयः स्यादित्यत उपपादयति- शोके हीत्यादि। शोके स्थायिभावे कौञ्चादिवर्ण्यमानगते शोकादौ स्थायिभावे। निमित्ते सप्तमी। ये विभावानुभावा इति। शोकादे्निमित्तभूता ये विभावाः कार्यभूता ये अनुभवाश्चेत्यर्थः। तत्समुचिता चर्व्यमाणानां तेषां विभावानुभावानां समुचिता। वर्ण्यमानतत्तद्रतस्थायिसजातीयेति यावत्। चित्तवृत्ति: चर्वयितरि वासनारूपेण स्थिता शोकादिचित्तवृत्तिः। चव्यमाणात्मा रस्यमानात्मा। रसः रसपदार्थः । औचित्यादिति। उपयोगित्वनिबन्धनादुपचारादित्यर्थः, न मुख्यत्वे- नेति भावः । रसतापत्ति: रसत्वप्राप्तिः। उच्यते "स्थायिभावो रस" इत्या- दिना उच्यते। उपयोगित्वं दर्शयति-प्रागित्यादि। सहृदयेनेति शेषः । स्वसंवि- दितं स्वस्मिन्ननुभूतम् । परत्र क्रौञ्चादौ। अनुमितमाक्कन्दनादिनेत्यर्थात्। चित्तवृत्तीति। स्थायीत्यर्थः। संस्कारेत्यादि। स्वानुभवसंस्कारं स्वानुमानसंस्कारं चाधाय ताभ्यां हृदयसंवादमादधानं सदित्यर्थः । 'यत उपयुज्यते तत औचित्यादि'- स्मिन् महाकाव्ये स्वत एवालौकिकसी तारा मादिविभावघनित संनि यानमाहात्म्यातवी- यादभिव्यज्यमान: करुणरसप्रवाहः साह द्य हद्दय रधानभान मासादयतीति व्यङ्गयपक्षपातिनो ध्वन्दालोकलचनमशDMRSHREEतातपर्यनि- रभर मादधानास्समीचीनमुपपद्यन्त इतिः। १. अन्यभेदेत्येव पाठस्साधीयान e VENKATACHALAM वस्त्वलक्कारात्म'त लोचनोक्ततः १२ VARANASI

९० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसभावमुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यात्। लोचनम् संस्कारक्रमेण हृदयसंवादमादधानं चर्वणायामुपयुज्यते यतः। ननु प्रतीयमानरूपमात्मा तन्न त्रिभेदं प्रतिपादितं न तु रसैकरूपम्, अनेन चेतिहासेन रसस्यवात्मभूतत्वमुक्तं भवतीत्याशङ्कयाभ्युपगमेनैवोत्तरमाह-प्रतीयमानस्य चेति। अन्यो भेदो वस्त्व- लङ्कारात्मा। भावग्रहणेन व्यभिचारिणोऽपि चर्व्यमाणस्य तावन्मान्राविश्रान्तावपि स्थायिचर्वणापर्यवसानोचितरसप्रतिष्ठामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीतयुक्तम्। यथा- नखं नखाग्रेण विघट्ट्यन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम्। आमन्द्रमाशिञजितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती॥ इत्यत्र लज्जायाः। रसभावशब्देन च तदाभासतत्प्रशमावपि संगृहीतावेव; अवान्तरवैचितरयेऽपि तदेकरूपत्वात्। प्राधान्यादिति। रसपर्येवसानादित्यर्थः। तावन्मान्राविश्रान्तावपि चान्यशा्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्वलक्कारव्वनेरपि जीवितत्व- मौचित्यादुक्तमिति भावः ॥५॥ बालप्रिया ति सम्बन्धः । प्रतीयमानरूपमात्मेति। "काव्यस्यात्मा ध्वनि"रिति प्रतीयमान- सामान्यस्यात्मत्वाभिधानादिति भावः । वृत्तौ 'रसे'त्यादि। रसमुखेनैव भावमुखेनैव चैत्यर्थः । 'उपलक्षणमि'ति। प्रतीयमानस्येत्यनुषज्यते। केनापि सम्बन्धेनान्योन्यस- म्बन्धिषु प्रधानस्य यदन्यज्ञापनं तदुपलक्षणं; यथा राजाऽसी गच्छतीत्त्र राजा परि- वारस्योपलक्षकः । अन्न भावग्रहणस्य फलमाह-भावेत्यादि। 'भावग्रहणेन इत्युक्त मि'ि सम्बन्धः । तावदिति। तावन्मात्े स्वरूपमात्रे। अविश्रान्तिः विधान्त्य- भावस्तस्यामपीत्यर्थः। अपिशब्देनामुख्यत्वं सूचितम्। तर्हि रसप्रतिष्टया भाव्यमि- त्यत आह-स्थायीत्यादि। स्थायिचर्वणायां यत्पर्यवसानं तत्पूर्णताकरणलक्षणं तदेव उचितरसप्रतिष्ठा तामप्राप्यापीत्यर्थः। प्राणत्वं काव्य जीवितत्वम्। भवतीति। तच्चवेणयैव चमत्कारोदयादिति भावः । नखमिति। अत्र वल्यविवर्तनोक्त्या प्रियतमादर्शनजनितं कार्श्यं व्यज्यते। अत्नोक्त र्ने खव वि घट्ट्नादिभिरनुभावैर्गम्येन प्रियतमवार्ताश्रवणदिना विभावेन चाभिव्यज्य- मानाया लज्जायाः शरज्गारनिष्ठामनवा्य चर्वेणागोचरीभवन्त्याः प्राणत्वमित्याह-अत्र लज्जाया इति। प्राणत्वमित्यनुषङ्गः । रसेत्यादि। रसशब्देन रसाभासस्य, भाव- शब्देन भावाभासतत्प्रशमयोश् ग्रहणमित्यर्थः । वृत्ती 'प्राधान्यादि'त्यस्य रसस्य प्रा- धान्यादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-रसपर्यवसानादिति। अन्येषाभिति शेषः। प्रसज्ञादाह-तावदित्यादि। तावन्मान्राविश्रान्तौ वसत्वलद्वारस्वरूपमात्रे विश्रा न्त्यभावे। अपि चेति निपातोऽपीत्यर्थे। 'अन्यशाब्दवैलक्षण्य कारित्वेनीचित्यादि'ति सम्बन्ध: ।

प्रंथ मोद्द्योत: ९१

सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम्। अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ॥६॥। तत वस्तुतत्त्वं निःष्यन्दमाना महर्ता कवीनां भारती अलोकसामान्यं

लोचनम् एवमितिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्यत्मतां प्रदर्श्य स्वसवित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति-सरस्वतीति। वाग्रूपा भगवतीत्यर्थः । वस्तुशब्देनार्थशब्दं तत्वश- व्देन च वस्तुशब्दं व्याचष्टे।निःष्यन्दमानेति। दिव्यमानन्दरसं स्वयमेव प्रस्तु- वानेत्यर्थः । यदाह भट्टनायक :- वाग्धेनुर्दुग्ध एतं हि रसं यद्बालतृष्णया। बालप्रिया अथेदमालोचनीयं सहृदयै :- श्रीवाल्मीकिना "मा निषादे"त्यादिश्लोकेन इलोका- न्तरैश्र सहचरस्य पुंस एव क्रौश्चस्य निहननं निर्दिष्टम्, अन्न तु 'निहते'त्यादियथा- श्रुतग्रन्थेन वृत्तिकृता, 'सहचरीहननोद्भूतेने'ति 'निहृतसहचरीति विभाव उक्त' इति च व्याख्यानेन लोचनकृता, 'निषादनिहतसहचरीकं क्रौ्चयुवानमि'त्यादिवचनेन काव्यमी- मांसाकारेण च सहचरीहननं प्रतिपादितमित्येतेषां ग्रन्थकवृतां रामायणवचनविरुद्धार्थप्र- तिपादने निमित्तं किमिति। अन्र केचित्-'निहते'त्यादिव्ृत्तिग्रन्थस्य 'निहृतः सहचरी- विरहकातरः स्वत एव सहचरीविरहासहिष्णुश्च यः क्रौश्चस्तदुद्दश्यको य आक्रनदस्तजज- नित' इत्यर्थः । लोचने 'सहचरोहनने'त्यत्र 'सहचरे'ति पाठेन भाव्यम्। 'निहतसह- चरीति विभाव उत्त' इत्यस्य "निहृतसहचरी"त्यादित्रन्थेन विभावः प्रदर्शित इत्य- र्थश्चेति न रामायणवचनविरोधः। काव्यमोमांसाकृद्वचनं च यथाश्रुतवृत्तिग्रन्थार्थावबोध- मूलकमश्रद्धेयमेवेति वदन्ति ॥ ५॥ एवमित्यादि। स्वसंवित्सिद्धं सहृदयानुभवसिद्वम्। एतदिति। प्रतीयमा नस्य काव्यात्मत्वमित्यथः। दशयतीति। पूर्वकारिकयेतिहासः प्रतीयमानस्य काव्या त्मत्वे प्रमाणमित्युक्तम्, अनया तु तत्स्थिरीकरणाय सवसंवेदनलक्षणं ग्रमाणमुच्यते। स्वसंवेदने हि न कस्यापि विमतिरित्यर्थः । सरस्वतीति। 'सरस्वती'त्यादिश्लोकेने- त्यर्थः । सरस्वतीपदं व्याचष्टे-ताग्रूपा भगवतीति। 'तदि'व्यस्य पूर्वोक्तमित्यर्थः । 'वस्तुतत्वभि'ति "अर्थवस्तु" इत्यस्य व्यखूयानमित्याह-वसतुशब्देनेत्यादि। अर्थेषु वस्त्वलक्काररसेषु। वस्तु सारभूतमर्थवस्तु। 'तदर्थेवस्त्व'त्यस्य फलितमर्थ कर्म कृत्वा 'निःष्यन्दमाने'त्येतव्याचष्टे-दिव्यमित्यादि। दिव्यं अलौकिकम्। स्वय- मेवेति सदाऽभिमुख्यं सूचयति। प्रस्तुवाना क्षारयन्ती। अनेन सरस्वत्या धेनुसाम्यं सूच्यते। उत्तव्याख्याने प्रमाणमाह-यदाहेति। वागिति। वाकू काव्यरूपा सैव धेतुः। एतं दिव्यं रसम्। बालतृष्णया

९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो कै

लोचनम् तेन नास्य समः स स्याद्दुह्यते योगिभिर्हियः ॥ तदावेशेन विनाप्याक्रान्त्या हि यो योगिभिदुह्यते। अत एव- यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुद्डुहुधेरित्रीम्।। इत्यनेन साराग्रथवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम् । 'अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तमि'ति। प्रतिपत्तृन् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमानेत्यर्थः। यदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन-'नायकस्य कवेः श्रीतुः समानोऽनुभवस्ततः' इति। 'प्रतिभा' अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा ; तस्या 'विशेषो' रसावेशवैशद्यसीन्दर्य काव्यनि- बालप्रिया सहृदयवत्से स्नेहेन हेतुना । हि दुग्धे प्रस्नौति यत् , तेन तस्माद्वेतोः सः अस्य बालतृष्णया प्रस्तुतस्य रसस्य, समः न स्यात, यः आनन्द- रसः। योगिभिहिं दुह्यत इत्यर्थः । असमत्वं स्फुंटयितुं तुरीयपादार्थमाह- तदावेशेनेत्यादि। तदावेशेन रसावेशेन। अपिरेवार्ये। आक्रान्त्या बला- त्कारेण आनन्दरूपेश्वरतन्मयीभावभावनाप्रकर्षसम्पादनेनेति यावत्। वाग्धेनोस्तु बालतृष्णया तदावेशवशात्तद्दोग्धृतेति भावः। आक्रान्तिदुग्धातस्वयं प्रस्तुतस्य साति- शयत्वे प्रमाणमाह-अत एवेत्यादि। अत एव यतो रसपरिपूर्णायास्तदावेशपर- वंशाया धेनो: प्रस्तवनं प्रति स्वयं कतृत्वं, तत एवं । हिमवतः वत्सरूपस्येति यावत। 'अत एव इत्यनेन हिमवतः साराग्यूपान्नत्वमुक्तमिति सम्बन्वः । सरस्वती- प्रतिभाविशेषमभिव्यनक्त्यनुमापयतीत्यर्थत्रमं निवर्तयन् व्याचष्टे-प्रतिपत्तनित्यादि। अभिव्यनक्तीत्यत्र प्रतिपत्तन् प्रतीति पूरणीय म्। प्रतिपत्तृणामित्यथेः। सा प्रतिभा महाकविसम्बन्धिनी प्रतिभा। नानुमीयमानेति। तथाविधसरस्वतीलिङ्गकानुमिति- विषयो नेत्यर्थः । तदिति। प्रतिभाविषयभूतरसावेशेनेत्यर्थः । भासमानेति। प्रत्यक्ष- विषयभूतेत्यथेः । तथाविधा सरस्वती महाकवीनां तथाविरधं प्रतिभाविशेषं स्फुरणवि-

प्रत्यक्षविषयं करोतीति कारिकार्थ इति भावः । कविगतस्य रसस्य कर्थ प्रतिपतृगतत्व. मित्यत आह-यदुक्तमित्यादि। नायकस्येति। नायकस्य कविसमारोपाच्छ्रोतुस्तु रसचर्वणयेति भावः। प्रतिभाविशेषमित्येतव्याचष्े-प्रतिभेत्यादि। प्रज्ञा बुद्धि:रसेति। १. रसानां श्ङ्गारादीनां भग्नावरणचिद्विषयीकृतानां रत्यादीनां य आवेशः सा- क्षात्कारः, तत्सम्बन्धि तदुपयोगि यद्वैशयं नैर्मल्यं, दोषरहिततवे सति प्रसादमाधुर्यो- दिगुणवत्त्वं, तेन सौन्दर्यम् उपादेयत्वं यस्य तथाविर्धं यत्काव्यं, तन्निर्माणक्षमत्वमि- त्यर्थः । एतेन 'रसावेशवैशय्यसौन्दर्यकाव्यनिर्माणक्षमत्वमिति समस्तोऽपि पाठस्सा- धीयानेवेति वेद्यम्।

प्रथमोद्द्योत: ९३

प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तममिव्यनक्ति। येनास्मिन्नतिविचित्र कविपरम्परावा- हिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्रा: पञ्चषा वा महाकवय इति गण्यनते। इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्- शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते। वेद्यते स तु काव्यार्थतत्वज्ञैरेव केवलम् ॥ ७॥ सोडर्यो यस्मात्केवलं काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव ज्ञायते। यदि च वाच्यरूप लोचनम् र्माणक्षमत्वम्। यदाह मुनिः-'कवेरन्तर्मतं भावं' इति। येनेति। अभिव्यक्तेन स्फुरता प्रतिभाविशेषेण निमित्तेन महाकवित्वगणनेति यावत् ॥६॥। इदं चेति। न केवलं 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इत्येतत्कारिकासूचितौ स्वरूपघि षय भेदावेव; यावद्भिन्नसामत्रीवेद्यत्वमपि वाच्यातिरिक्तत्वे प्रमाणमिति यावत्। वेद्यत बालप्रिया रसावेशस्य कारणभूतं यद्वैशदं रसावेशानभिसुखत्वराहित्यं तेन यत्सौन्दर्य रसपरत्वादिलक्षणम्। यद्वा-रसावेशेन यद्वैशद्यं "विवक्षातत्परत्वेने'त्यादिसूचि- तदोषराहित्यं, तेन सौन्दर्य तत्सूचितगुणसाहित्यं तद्रूपं काव्यनिर्माणक्षमत्वमित्यर्थः । सरस्वतीप्रतिभाविशेषं प्रतिपत्तृणामभिव्यनक्तीत्यत्र संवादमाह-यदाहेति। 'येने' त्यादिवृत्तिग्रन्थं व्याचट्टे-अभिध्यक्तेनेत्यादि। अभिव्यक्तेन अतएव स्फुरता प्रतिपतणां प्रत्यक्षविषयेण। 'निमित्तेने' त्यन्तं 'येने'त्यस्य व्याख्यानम्। महाकवित्व- गणनेति। प्रतिपत्तृणामादौ रसस्यानुभवस्ततः प्रतिभायास्ततो महाकवित्वगणनेति भावः ॥। ६॥। 'न केवलभि'त्यादि 'वेद्यत्वमपी' त्यन्तं 'इदव्वापरमि'त्यस्य विवरणम्। सद्धा- वेत्यादेर्वाच्यातिरि क्तत्वेन सद्भावस्येत्याद्यर्थ इत्याह-वाच्येत्यादि। तथा च कारिका १. विभावेनाहतो योऽर्थस्त्वनुभावेन गम्यते। वागङ्गसवाभिनयैस्स भाव इति संज्ञितः ।। वागङ्गमुखरागैश्च सत्वेनाभिनयेन च। कवेरन्तर्गत भावं भावयन् भाव उच्यते ॥ भरतना., P. 79 edn, Chowkhamba, Benares, २. प्रमाणमिति। अनुमितिकारणमित्यथः । इदमाचार्यमतानुसारेण। हेतुज्ञानस्य तत्कारणत्वमते तु प्रमाणमित्यस्य प्रमितिकारणतानिरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नाव- चछेदकतावदित्यर्थः । विमतं प्रतीयमानं वाच्यव्यतिरिक्तं, वाच्यवेदकसामग्रीविभिन्न- सामग्रीप्रयोज्यवित्तिविषयत्वात्, लक्ष्यार्थेवत् इंत्यत्रानुमानाकारो बोध्यः ।

९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

पवासावर्थः स्यातद्वाच्यवाचकरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीति: स्यात्। अथ च वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमार्णा काव्यतत्त्वार्थभावनाविमुखाना स्व. रश्रुत्यादिलक्षणमिवाऽप्रगीतानां गान्धर्वलक्षणविदामगोचर एवासावर्थः । लोचनम् इति। न तुन वेद्यते, येन न स्यादसाविति भावः । काव्यस्य तत्वभूतो योऽर्थस्तस्य भावना वाच्यातिरेकेणानवरतचर्वणा तत्र विमुखानाम्। स्वराः षड्जादयः सप्त। श्रुतिर्नाम शब्दस्य वैलक्षण्यमात्रकारि यद्रपान्तरं तत्परिमाणा स्वरतदन्तरालोभयभेद- कल्पिता द्वोविशतिविधा। आदिशब्देन जात्यंशकग्रामरागभाषाविभाषान्तरभाषादेशी बालप्रिया नाधिकारिभेदप्रदर्शनपरा, किन्तु सामग्रीभेदप्रदर्शनपरा। वाच्यार्थबोधेऽनुशिष्टशब्दा- थज्ञानरूपा, न्यग्यार्थबोधे तु सहृदय वादिरूपा च सामग्री पूर्वोत्तरार्धाभ्यां दर्शिता चैति भावः । वेदने सिद्धे तत्सामग्रीचिन्तावकाश इत्याशयेन पुनरपि वेद्यत इत्यु- कतम्, तद्व्याचष्टे-न त्वित्यादि। येन अवेदनेन। असौ प्रतीयमानार्थः । वृत्तौ 'सोऽर्थ' इत्यादयुत्तरार्धस्य विवरणं 'तस्मादि'ति पूर्वार्धेन सम्बन्धः। तद्विवरणं 'यदि चै'त्यादि । 'असौ अर्थः' प्रतीयमानार्थः। 'तत्प्रतीतिः' प्रतीयमानार्थप्रतीतिः । इष्टापत्ति परिहरति-'अथ चे'त्यादि। 'अथ चासावर्थः काव्यतत्वार्थभावनावि- मुखानां वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमाणामगोचर' इति सम्बन्धः। तत्र दृष्टा- न्तः-'अप्रगीतानां गन्धवलक्षणविदां स्वरश्रृत्यादिलक्षणमिवे'ति। 'अगोचरः' अग्रा- ह्यः। 'गान्धवेलक्षणविदा अ्रन्थपठनेन सहीतलक्षणं जानताम्। कारिकायां 'स ही' त्यत्र स त्विति च पाठः । काव्येत्यादिक व्याचष्टे-काव्यस्येत्यादि। शब्दस्येति। गीतादिरूपशब्दस्येत्यर्थः । वैलक्षण्यमात्रकारि परस्परभेदमात्रकारि। न गुणाधा- यकमिति भावः । रूपान्तरं रूपविशेषः । गीतादिशब्दश्रवणे सति तस्य शब्दस्य यद्रूपान्तरं लवादिकालांशं निभित्तीकृत्य जायते तदित्यर्थः । तदिति। तत् परिमा्ण कालप्रमाणं यस्याः सेत्यर्थः। तन्मान्रकालेति यावत्। स्वरति। स्वरः तस्य स्वरस्या- नतरालमुभयमर्थात्पाश्वद्यं च तेषां यो भेदस्तत्कल्पितेत्यर्थः । श्रुतिर्नाम स्वरस्यैवांश इति यावत्। जातीत्यादि। जात्यादीनां स्वरूपमन्यतोऽवधातव्यम्। अप्रगीता- १. अत्रायं विषयविवेक :- उपासनायां सत्स्वपि सगुणेषु प्रसिद्धदेवतान्तरेषु नादब्रह्मोपासनया सर्वा अपि देवता उपासिता भवन्तीति तत्र तत्र प्रतिपादितमुप- लभाम है। अत एवोक्तं सङ्गीतरत्नाकरे- नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा। भवन्त्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मकाः॥ इति। («. ₹, P. 31 edn, Ānandāșrama Press, Poona. ) तन्न प्राणाभिसंयोगादभिव्यक्तो व्वनिर्नाद इत्यभिधीयते। स च नादोऽभिव्यज-

प्रथमोद्द्योत: ९५

बालप्रिया नामिति नञ्समासघटकं प्रगीतपद व्याचष्े-प्रकृष्टमित्यादि। पक्षान्तरमाह- कनाडीभेदवशात् द्वाविंशतिप्रकारो भवति। इम एव भेदा: श्रुतय इति व्यपदिश्यन्ते। श्रवणार्थस्य धातोः क्तिन् प्रत्यये श्रूयन्त इति व्युत्पस्या श्रुतिशब्दो निष्पन्नः । अत्र नादापरपयोयश्रुतिविभागविषये बहवः प्रकारा वर्ततन्ते-केचन द्वाविंशति श्रुतीर्मन्यन्ते, अपरे च षद्षष्टिभेदभिन्ना: श्रतय इत्याचक्षते, अन्ये पुनरानन्त्यं कथयन्ति श्रुती- नाम्। अत एवोकं कोहलेन- द्वाविंशति केचिदुदाहरन्ति श्रुतीः श्वृतिज्ञानविचारदक्षाः । षट्षष्टिभिन्ना: खल केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति । इति ॥ तन्र द्वाविशतिपक्ष एव प्रकते ग्रन्थकाराभिमतः । एतासां श्रुतीनां मिथो भेद :- वीणादण्डे पूर्वोत्तरभावेन द्वाविशति तन्त्री: परिकल्प्य प्रथमापेक्षया द्वितीयादितन्त्रीषु किश्चित्कश्विद्दृढीकरणपूर्वकं वाद्यमानासु तासु प्रत्यक्षतोऽवगन्तुं शक्यः । आभ्यक्ष श्रुतिभ्यः षड्जर्षैभगान्धारमध्यमपश्चमधैवतनिषादाख्याः सप्त स्वरा भवन्ति। स्वतः सहकारिकारणनिरपेक्षं रज्यति श्रोतृचित्तमत्ुरक्तं करोतीति स्वरः, इति तद्व्युत्पत्तिः। सप्तानामप्यमीषां स्वराणां व्यस्तानां सतां दृष्टादृष्टफलौपयिकत्वं न भवतीति तत्सिद्धये ग्रामस्यावश्यकता जायते। ग्रामो नाम स्वरसमूहः। एताव- त्युच्यमाने लौकिकवैदिकवाक्येष्वपि स्वरसमूहस्य सम्भवात्तत्रातिव्याप्तिस्त्यादिति तव्यावृत्तये मूर्च्छनाक्रमतानवर्णालङ्कारजात्याद्याश्रयत्वरे सति स्वरसमूहत्वं आ्रमत्वमिति लक्षणं वत्तव्यम्। मूर्च्छनादीनां स्वरूपविभागादयः सङ्गीतरत्नाकरस्य स्वराध्यायतोऽव- सेयाः। स चायं ग्ररमो द्विविधः-षड्जग्रामः, मध्यमग्रामश्चेति। तन्नकस्मिन् वीणादण्डे द्वाविंशति तन्त्री: परिकरप्य आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां षड्जस्वरः, सप्तम्यां ऋषभः, नवम्यां गान्धारः, त्रयोदश्यां मध्यमः, सप्तदश्यां पश्चमः, विश्यां धवतः, द्वाविश्यां निषादश्चेति स्वरेधु विन्यस्तेषु षड्जग्रामो भर्वत। अयमेव शुद्धाश्रयः पड्जक्राम इति व्यवहियते। एवमपरस्मिन् वीणादण्डे आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां मध्यमः, सप्तम्यां पश्चमः, एकादश्यां धैवतः, त्रयोदश्यां निषादः, सप्तदश्यां षड्जः, विश्यामृ- षभः, द्वाविंश्यां गान्धारश्चेति विन्यस्तेषु स्वरेषु मध्यमग्रामो भवति। अयमेव विकृ- ताश्रयो मध्यमग्राम इति व्यपदिश्यते। एवश्च षड्जग्रामे-पड्जमध्यमपश्चमाः चत. सृभ्यः श्रुतिभ्य उत्पन्नाः, ऋषभधवतौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, गान्धारनिषादौ द्वाभ्यामु- त्पन्नौ ; मध्यमग्रामे च मध्यमधैवतषड्जाः चतसभ्य उत्पन्नाः, पश्षमर्षभौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, निषादगन्धारौ द्वाभ्यामुत्पन्नाविति द्वैआ्रामिक्यो द्वाविश्यः श्रुतयः स्वरतदन्तरा- लोभयभेदकल्पिताः सिद्धाः । तत्र षड्जग्राममध्यमग्रामयोर्मिलित्वा सन्त्यष्टादश जातय :- षाड्जी, आर्षभी, गान्धारी, मध्यमा, पञ्चमी, धैवती, नैषादी, षड्जकैशिकी, षड्जोदीच्यवा, षड्ज-

सदीकलोचनोपेतध्तन्यालो के

एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ञथस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यै-

मार्गा गृह्यन्ते। प्रकृष्टं गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि लोचनम्

कः। प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ।७। एवमिति। स्वरूपभेदेन भिन्नसाम्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः। प्रत्यभिज्ञेयावि

गातुं वेति। आदिकर्मणीति। प्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति। फलमत्र स्व बालप्रिया

दिसाक्षात्कारः॥७॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-स्त्ररुपभेदेनेत्या मध्यमा, गान्धारोदीच्यवा, रक्तगान्धारी, कैशिकी, मध्यमोदीच्यवा, कार्मारवी, गान्धा- रंपञ्चमी, आन्ध्री, नन्दयन्ती इति। तन्नादितरसप शुद्धजातयः षड्जग्नामस्य, अव शिष्टाश्च मध्यमत्रामस्येति विवेकः । अन्र स्वासामपि जातीनामंशा बहवो भवन्ति। 'सरिगम पध नि' इति स्वरविशेषाणामेव अंश इति संज्ञा। काश्चन जातयं एकांशाः, (अर्थोत् एक: स्वरः अंशो यासां ताः), अपरांश्च द्र्यशाः, अन्याश्च त्यंशा इत्येवमादिविभागो भरत- नाव्यशास्तांदौ द्शितः । सुखेनं तदवगमायाघः पट्टिका प्रदश्यते

जातिनामानि अंशा: जातिनामानि अंशा: १ षाड्ज़ी सगमपध : १० षड्जमध्यमा सरिगमपधनि २ आर्षभी रिधनि ११ गान्धारोदीच्यवा सम ३: गान्धारी सगभपनि १२ रक्तगान्धारी सगमपनि ४ मध्यमा सरिमपध १३ कैशिकी. सगमपधनि ५ पच्चमी रिप १४ मध्यमोदीच्यवा प ६: धैवती रिध १५ कार्मोरवी रिपधनि ७ नैषादी सगनि १६ गान्धारपञ्चमी प ८ षड्जकैशिकी सगप १७ आन्ध्रो रिगपनि ९. षड्जोदीच्यवा, समधनि १८ नन्दयन्ती प -एवं द्वैग्रामिकीनां सर्वोसामपि जातीनां त्रिषष्टिरंशा विज्ञेयाः । एतेषां स्वरूपं भर- तनाव्यशास्त्रस्याष्टांविशेऽव्याये निरूपितं, तत एवावगन्तव्यम्। -ख्वरगतप्रतिपादितजातिजन्यत्वेन प्रसक्ता प्रामरागा:, भाषा:, विभाषाः, आन्त रभाषाः देशीमार्गादयः । तेषां स्वरूपं सङ्गीतरत्नाकरस्य रागविवेकाध्यायतोऽनगन्त व्यम्, विस्तरभिया नेह प्रदर्श्यत इति। १. "आदिकर्मणि कः कर्तरि चे'( पा.सू., ३.४,७१.)ति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: ९७

वेति दर्शयति- सोऽर्थस्तव्क्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश् कशन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥८ ॥ व्यङ्गथोऽर्थस्तद्वयक्तिसामथ्ययोगी शब्दश्च कश्चन, न शब्दमात्रम्। तावेव शब्दार्थौ महांकवेः प्रत्यमिज्ञेयौ। व्यङ्गथव्यञ्जकाभ्यामेव सुप्रयुक्ता

त्य्हार्ये कृत्यः, सर्वो हि तथा यतते इतीयता प्राधान्ये लोकसिद्धत्वं प्रमाणमुक्तम्। लोचनम्

नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्रम उक्तः। प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह- 'काव्यं तु जातु जायेत कस्थचित्प्रतिभावतः' इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैतत्परिस्फुरति, तथापीदमित्थमिति विशेषतो निरू बालप्रिया दि। 'स्वरूपविषय भेदेने'ति च पाठः। कथं प्राधान्यं दशितमित्यतो व्याचष्टे-अर्हा- रथ इत्यादि। कृत्यः कृत्यप्रत्ययः। सर्वः सकलस्सहृदयः । 'तथा ही'ति सम्त्रन्धः ॥ अर्हत्वेन होत्यर्थः। यतते तथाविधशव्दार्थयोर्वुभुत्सया प्रवर्तते। फलितमाह-इती त्यादि। इयता सहृदयप्रत्यभिज्ञेयत्ववचनेन। प्राधान्ये व्यंग्यस्य प्राधान्ये विषये। लोकेति। सहृदयलोकेत्यर्थः। सहृदयैः सोऽर्थः तथाविधः शब्दश्च महाकवेस्तौ शब्दा- थौं यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयावि'ति सम्बन्धः । 'तावि'ि प्रत्यभिज्ञाकारप्रदर्शकः। एतौ महाकवेः तौ तादृशौ शब्दार्थोवित्याकारकसहृदयप्रत्यभिज्ञानार्हावित्यर्थ इति भावः । अथ तौ शब्दार्थौ महाकवेः महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यर्थान्तरं च ग्र्र्राह्यमित्याह- नियोगेत्यादि। अस्मिन् पक्षे 'तावि' त्यस्य पूर्वोक्तावित्यर्थः । पूर्वार्धश्व भिन्नं वा- क्यम्। शिक्षाक्रमः कविशिक्षाप्रकारः। शब्दार्थप्रत्यभिज्ञानस्य फलमाह-प्रत्यभि- ज्ञेयेत्यादि। काव्यमिति। तुशब्दः शास्त्रादितो विशेषदोतकः। जातु कदाचिदे- व। कस्यचित् न स्वस्य। कोऽसावित्यत्राह-प्रतिभावत इति। स्वयं स्वय- मेव। अस्य कवेः। एतत् काव्यम्। इदमिति। इदमित्थं कर्तव्यमिति निरूपणप्र- कारः । निरूव्यमाणमिति। निरूप्य क्रियमाणमित्यर्थेः। तदित्यनुषज्यते। सह- स्नेति। सहस्त्रधा भवतीत्यर्थः । विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः । विशेषनि-

इति शेष: । रूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते-यथोक्तमिति। प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त

१. प्रत्यभिज्ञारूपधात्वर्थान्वयपक्षे महाकवेरित्यत्र "'कृत्यानां कतरि वा' (२. ३. ५१. ) इति कत्तरि षष्ठी। २. "अहे कृत्यतृचश्र" ( ३.३. १६९.) इत्येकवाक्यतापन्नेन "अचो यत्" (३. १.९७.) इत्यनेन कृत्यसंज्ञको यत्प्रत्ययः ।' १३

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

भ्यां महाकवित्वलाभो महाकवीना, न वाच्यवाचकरचनामात्रिण।

लोचनम् प्यमाणं सहस्रशाखीभवति। यथोक्तमस्मत्परमगुरुभि: श्रीमदुत्पलपादे तैस्तैर प्युपयाँचित रुपनतस्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा। लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालॅ निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ।। इति॥ तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसन्धानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानं, न तुलदेवे- दमित्येतावन्मान्नम्। महाकवेरिति ।. यो मेहाकविरहं भूयसमित्याशास्ते। एवं व्यङ्गयस्यार्थेस्य व्यञ्नकस्य शब्दस्य च प्रावान्यं वदता व्यङ्गयव्यजकभावस्यापि बालप्रिया तैस्तैरिति। सामान्यतोऽवगतस्यापीश्वरस्य विशेषतोऽवगममन्तरेण न 'फ- लपर्यन्तीभावलाभ इत्यर्थप्रदर्शनपरोडयं श्लोक:। तैस्तैरुपयाचितैः दूतीसम्प्रेषणात्म- वृत्तान्तनिवेदनादिभिरुपचारपूर्वकयाचनैः । 'उपनतोऽपी'ति योजना। न केवलमुपनतः, तन्व्या अन्तिके स्थितोऽपि। एवमपरिज्ञातः यो मया लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणविशि- ष्टत्वेन श्रुतस्तत एव रागातिशयेन प्रार्थितश्व स कान्तोऽयमिति विशेषेणाज्ञातः । अत एव लोकसमान: जनसाधारणत्वं प्राप्तः । कान्तः तन्वीकामनाविषयः पुरुषः । यथा रन्तुं रमयितुं तन्वीमानन्दयितुमिति यावत्। न प्रभवतीति शेष: । एवं दृष्टा- न्तं प्रदर्श्य प्रकृंतमाह-लोकस्येत्यादि। 'लोकस्यात्मे'ति सम्बन्धः । अनवेतिते ति। लोकेन विशेषतोऽज्ञातेत्यथेः। यस्मात्सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषाज्ञानसम्भवः, तंस्मात् स्वतः स्फुरितयोरपि शब्दार्थयो: महाकविना युक्तमेव प्रत्यभिज्ञानकरणमिति भावः। तर्हि कोऽत्र प्रत्यभिज्ञापदार्थ इत्यत उक्तफलतया तत्स्वरूपमाह-तेनेत्यादि। महाकवित्वनिर्वृत्तौ शिक्षान हैत्वान्नियोगायोगमाशङ्कय व्याचष्टे-यो महेत्यादि। महा- कविरित्यस्य महाकवित्वप्रकारकाशंसाविषय इत्यर्थ इति भावः। वृत्तौ 'महाकवेस्तौ शब्दार्थौ सहृदयैः प्रत्यभिज्ञेयावि'विति 'तावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयावि'ति च योजना बोध्या। महाकविना अत्यभिज्ञेयावित्यस्योपपादकम्-'व्यंग्ये'त्यादि। 'सुप्रयुक्ता- भ्यां' विशेषतो निरूप्य प्रयुक्ताभ्याम्। 'महाकवीनामि'त्यस्य उक्तोऽर्थेः। वृत्तिग्रन्थेन व्यञ्जकस्यापि प्रधान्यं दर्शितमत आह-एवमित्यादि। उपपन्नमिति। ध्वनिरिति १. महाकवित्वप्रकारकेच्छावानित्यर्थः । २. व्यज्नाव्यापारस्यापीत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: २९

इदानीं व्यङ्गयव्यञ्जकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथमसुपा ददते कवयस्तदपि युक्तमवेत्याह- आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाअनः। तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः।। ९ ।। यथा ह्यालोकार्थी सन्तपि दोपशिखार्या यत्नवाञ्जनो भवति तदुपाय तया। न हि दीपशिखामन्तरेणालोकः सम्भवति। तद्व्ङ्गथमर्थ प्रत्या

लोचनम् प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति धव्रन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ॥ ८ ॥

मेव प्रथमसुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्धोड़यं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति- इदानीमित्यादिना। आलोकनमालोकः; वनितावदनारविन्दादिविलोकनमित्यर्थः । ii तत्र चोपायो दीपशिखा॥९॥ बालप्रिया वक्ष्यमाणमुपपन्नमित्यर्थः ॥८॥ व्यंग्यव्यञ्ञकप्राधान्यानुवादेन वाच्यवाचकयो: प्रथमोपादानयुक्तत्ववचनं वृत्ताव- युक्तं, प्राधान्यानुवादस्यानुपयोगादित्यतः शङ्कोत्तरत्वेन घटयति-नन्वित्यादि । वाच्येत्यादि। द्वन्द्वैकवद्भावः। प्रथमोपादीयमानत्वहेतोः को दोष इत्यतः सोऽपि दशित इत्याह-उपायानामेवेत्यादि। विरुद्ध इति। साध्याभावेनाप्राधान्येन व्याप्त इत्यर्थः। अप्रयोजक इत्यर्थों वा। आलोकशब्दस्य प्रकाशरूपार्थे प्रसिद्धे: प्रकृते तदर्थमाह-आलोकनमिति। चाक्षुषज्ञानमित्यर्थः। आलोकनमित्य स्यैव विवरणम्- वनितेत्यादि। वृत्तौ 'प्रतिपादकस्येति। वक्तुरित्यर्थः ॥ ९॥

१. नतु त्रितयमिति न्यूनम् ; ध्वन्यतेऽनेनेति चतुर्थस्यापि सम्भवात् इति चेन्न; व्वननमित्यनेन संग्रहीतुं शक्यत्वात्। २. 'नन्वि'त्यादि 'दर्शयती'त्यन्तलोचनग्रन्थस्यायमभिप्रायः-'वाच्यवाचकत- द्द्वावः प्रधानं प्रथमोपादीयमानत्वात्' इत्यनुमानेन व्यङ्गयार्थस्य प्राकप्रतिपादितं प्राधान्यं दुरुपपादमित्याशक्का। तदुत्तरञ्च-नेदमनुमानं समोचीनं, हेतोविरुद्धत्वात्।. साध्य- व्यापकीभूताभावप्रतियोगी च हेतुर्विरुद्धः। असाधारणो वा। साध्यमत्र प्राधान्यम्। तद्वयापकीभूताभावः प्रथमोपादीयमानत्वाभावः । स चोपेये प्रधाने भवति, न तूपाये प्रथमोपादीयमाने। तत्प्रतियोगित्वं प्रथमोपाशयमानत्वे हेताविति भवत्यस्मिन् हेतौ विरोधो दोषः। अतो दुष्टत्वात् तदजुमानमुपेक्षाईमिति।

सटोकलोचनोपेतध्वन्यालो के

दतो जनो वाच्येडर्थे यत्नवान् भवति। अनेन प्रतिपादकस्य कवेर्व्यक्जयमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपादस्यापि तं दर्शयितुमाह- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थप्रर्तातिपूर्विका व्यज्नयस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः ।

लोचनम् प्रतिपदिति भावे क्विप्। 'तस्य वस्तुन' इति व्यङ्गयरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन । इलोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुटसंवेद एव क्रमः। यथात्यन्तशब्द- वृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः। काषठाप्राप्तसहृदयभावस्य तु वाक्यवृत्त- कुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद्य इति दशितम्॥१०॥ बालप्रिया वृत्तौ 'प्रतिपाधस्ये'ति। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । 'तमि'ति। व्यङ्गयमर्थ प्रति व्यापा- रमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां 'प्रतिपत्तस्ये'त्यन्नान्यथाप्रतिप तिनिरासायाह-प्रतिपदित्यादि। प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः। कारिकायां "पदार्थे'त्यस्य 'वाच्यार्थे'त्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः । तत्तदर्थज्ञानमिति वा। सम्प्रतीयत' इति। प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यंग्यप्रतीत्योः पदार्थवा- क्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-अनेनेत्यादि। 'अनेन श्लोकेन इति दर्शितमिति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता। तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तुः। एष: वाच्यव्यंग्यनिष्ठः । अत्र दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। शब्दवृत्तेति। वाक्य- वृत्तेत्यर्थः । पदार्थेत्यादि। स्फुटसंवेद इत्यनुषङ्गः । काष्ठाप्रासेति। उत्कर्षप्राप्ते- त्यर्थः। वाक्यवृत्तकुशलस्येति। वाक्यस्फोटादिक जानत इत्यर्थः । सतोऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे दष्टान्त :- अभ्यस्तेत्यादि। अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः अविनाभावस्मृतिः व्याप्तिस्मृतिः तयोः। आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परित्रहः।

१. अविनाभावो व्याप्तिः । तथा हि-विनाशब्दस्याभाववानर्थः । साध्यमिस्य- ध्याहार्यम्। तथा चान्वयंबललभ्यसाध्याभावव्रतो निरूपितत्वसम्बन्धेन भावपदार्थे वृत्तित्वे, तस्य च विनापूर्ववर्त्तिनअर्थाभावेऽन्वयः। एवश्च साध्याभाववन्निरूपित- वृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति फलितम् । वस्तुतस्तु-साध्याभाववन्निरूपितकालिकादि- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया वह्िमान् धूमादित्यादिस्थलीयसद्वेतावपि सत्वेनापतन्त्या

प्रथमोद्द्योत: १०२

इदानी वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्थस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति- स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥११॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति। प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रा- नि्ंति न कुर्वत इति क्रमस्य सतोऽप्यलक्षण प्राधान्ये हेतुः। स्वसामर्थ्यमाको डक्षायोग्यतासनिधयः। विभाव्यत इति। विशब्देन विभक्ततोक्ता; विभक्त्ततया बालप्रिया 'स्वसामथ्ये'त्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ-'इदानीमि'त्यादि। 'तत्प्रतीतेः' व्यंग्यप्रतीतेः । 'न व्यालुप्यते' नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति। ननु कारिकायां सतो. Sपि क्रमस्यालक्षणं दशितं, तस्य कर्थ प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह-प्राधान्या- देवेत्यादि। प्राधान्यादेव व्यंग्यस्येत्यर्थात्। तदिति। तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्र- तीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्याSनुधावनं, 'तत्तात्पर्येति पाठे प्रतीयमानरूपता- त्पर्यार्थ प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औतसुक्येन त्वरिताः सन्त इत्यर्थः । सहृदया इति शेषः । मध्ये वाच्यांशचर्वणायाम्। विश्रान्ति न कुर्वत इति। तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः । हेतुरिति। ज्ञापकमित्यर्थः । 'स्वसामर्थ्ये'यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण वितृणोति- आकाक्षत्यादि। कारिकायां 'व्यापारनिष्पत्ताविति स्वव्यापारस्य वाक्यार्थप्रतिपादन- रूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः । वृत्तौ 'विभक्तकतये'ति कारिकोपस्कार इति भ्रमं नुदति-विश्देनेति। भाव्यते प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायते। अ्र्नेनेति। विभा- अव्याप्तेर्वारणाय वृत्तौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया, सत्ता- साध्यकद्रव्यत्वहेतावव्याप्तिः, प्रसिद्धेः। अतस्साथ्यं विना अभाव इति तदर्थः । साध्याभावत्वावच्छेदेनाभावस्यान्व- यात् अवच्छेदकत्वस्य च व्यापकत्वे पर्येवसानात् साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रति- योगित्वमिति तदीयो निर्गलितार्थः । १ 'यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदविशिष्टतत्पदत्वमा कांक्षा। वैशिष्ट्यश्च अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाव्यवहितोतत्वा्रसम्बधेन बोध्यम् यत्पदस्य षष्ठयन्तराजपदस्य, यत्पदाभावप्रयुक्त पुरुषपदाभावप्रयुक्तं, अन्वयबोधाज- नकत्वं अन्वयबोधासमर्थत्वं, निरुक्तसम्बन्धेन राजपदविशिष्ठपुरुषपदत्वमाकांक्षेत्यर्थः । "एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिकस्सम्बन्धो योग्यता'। 'अविलम्बेन पदार्थो- पस्थितिः सन्निधिः।

२०२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रकाशयन्नपि पदार्थो व्यापारनि ष्पततौ न भाव्यते विभक्ततया। तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम्। बुद्धौ त्च्वार्थदर्शिन्यां झटित्येवावभासते ॥ १२ ॥ लोचनम् न भाव्यत इत्यथः। अ्नेन विद्यमान एव क्रमो न संवेधत इत्युक्त्तम्। तेन यत्स्फो- टाभिप्रायेणासन्नेव क्रम इति व्याचक्षते तत्प्रत्युत विरुद्धमेव । वाच्येऽर्थे विमुखो विश्रा न्तिनिबन्धन परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसामित्यस्यैवार्थो- भिव्यक्त सहदयानामेव तर्ह्यं महिमास्तु, न तु काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय इत्या- शङ्कयाह-अवभासत इति। तेनात्र विभक्ततया न भासते, न तु वाच्यस्य सरवथे- वानवभासः। अत एव तृतीयोद्द्योते घटप्रदीपदृष्टान्तबलाद्वयंङ्गयप्रतीतिकालेऽपि वाच्यप्रतीतिने विघटत इति यद्वक्ष्यति तेन सहास्य अ्रन्थस्य न विरोधः ।११,१२॥ बालप्रिया वनमान्ननिषेधेन वस्तुसत्ताया अभ्यनुज्ञानादित्यर्थेः । तेनेति। विद्यमानकमालक्षणप्रति- पादनेनेत्यर्थः । विरुद्धमेवेत्यनेनास्य सम्बन्धः । स्फोटाभिप्रायेरोति। वाक्यतदर्था- वविभक्तस्फोट रूपावित्य भिप्रायेणेत्यर्थः कारिकायां 'सोऽर्थ' इति। वाक्यार्थरूपवाच्यार्थ इत्यर्थः । 'तत्वार्थे'ति। ब्यंग्या- र्ेत्यर्थः। 'वाच्यार्थेविमुखात्मना'मित्यत्र विमुखशब्दं प्रकरणलब्धमर्थमादाय व्याचटे- वाच्य इत्यादि। विश्रान्तिरेव निबन्धनं कारणं यस्य तम्। नात्यन्तं वाच्यबहि- मुख इति आावः। विशेषणस्यास्य फलमाह-अनेनेति। अ्भिव्यक्तः प्रदशितः । सहृदयानामेवेत्यादि। युक्तलक्षणसहृदयबुध्युपाधिकमस्य झाटित्येन स्फुरणं, तर्ह्- न्वर्यव्यतिरेकाभ्यां तद्बुद्धेरेव तद्धेतुत्वात्सहृदयानामेव लोकोत्तरः कश्चिदतिशयोऽयं मं काव्यस्येत्यथः। अवभासत इतीति। काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमासाद्यमान- अन्मनस्तदर्थोवभासस्य कार्येस्य परिस्फुटोपलब्धस्य काव्यव्यापारैकनिबन्धनत्वनि- श्रयात्काव्यस्यैवायमतिशयं इति भावः। तेनेत्यादि। तेन उत्तेन कारिकाद्वयव्याख्या- नप्रकारेण। अत्र वाच्यार्थे। विभक्तता व्यंग्यार्थापेक्षया पृथक्त्वम्। न भासते विभक्तत्वस्य केवलमनवभासनमित्यर्थः। सवथैवेति। स्वरूपेणापीति यावत्। केचित्तु विभक्त्ततये'ति पठित्वा अत्रेति बुद्धावित्यर्थः। त्रिभक्ततयेति। वाच्यादित्यर्थात्। न भासत इति व्यङ्योऽर्थ इति शेषः ; येन क्रमों लक्ष्येत इति व्याचक्षते। अत ए. वेति। उक्तव्याख्यानादेवेत्यर्थ:। वाच्यस्य स्वरूपतोऽवभासाङ्गीकरणाद्विभागमात्रस्या- १ तृतीयोदयैते ३३ कारिकायामयं विषयो विवृतः ।

प्रथमोद्द्योत: १०३

एवं वाच्यव्प्रतिरेकिणो-व्यङ्यस्थार्थस्य सद्भवं प्रतिपाद् प्रकृत उप योजयन्राह -5ना यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ। व्यङ्ग: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ।१३।। लोचनम् सन्भावमिति। सत्ताँ साधुभावं प्राधान्यं चेत्यर्थः। द्वयं हि प्रतिपिपादयिषितम्। प्रकृत इति लक्षणे। उपयोजयन् उपयोगं गमयन्। तमर्थमिति चायमुपयोगः । स्व- शब्द आत्मवाची। स्वश्चार्थश्व तौ स्वार्थौ; तौ गुणीकृतौ याभ्याम्; यथासंख्येन तेनार्थों गुणीकृतात्मा, शब्दो गुणीकृताभिधेयः । तमथमिति। 'सरस्वतो स्वादु तदर्थवस्तु' बालप्रिया नवभासाङ्गीकाराच्चेति यावत्। न विरोध इति। इदमुपलक्षणम्, दृष्टान्तवैषम्यमपि नास्तीति बोध्यम् ॥ १२ ॥ 'साधुभांवमि'त्यस्य व्याख्यानं-प्राधान्यमिति। इत्यर्थ इति। यथोक्तम्- "सद्वावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते" इति। द्वयमुक्तार्थद्वयम्। लक्षण इति। प्रस्तुतस्य ध्वनेलेक्षण इंत्यर्थः। उपयोगमिति। अर्थाद्व्यंग्यसद्भावस्य। केनांशेनोपयो- जनमित्यत आह-तमिति। व्यङ्गयस्य सद्भावे सिद्ध एव तमर्थमिति तत्पदेन परा- मर्शों युज्यत इति भावः। अर्थस्यार्थाभावाद्याचष्टे-स्व्रश्चेत्यादि। 'उपसर्जनीकृता- वि'त्यस्य विवरणम्-गुणीकृताविति। फलितमाह-तेनेत्यादि। तथाविधोरऽर्थस्तथा- . १. 'सवं चासावर्थश्र तौ स्वारथौ' इत्यपि पाठस्समीचिनः। आत्मनि स्वशब्दस्य नपुंसकतायास्साधुत्वात्। यद्यपि स्वशब्द: पुलूलिङ्ग एव, 'विभाषा जसी'ति प्रकरणे 'स्वमात्मीये' इत्येव प्रतिपादनीये 'स्वमज्ञातिधनाख्यायामिति गुरुभूतसूत्रनिर्देशस्यैव प्रमाणत्वातू, 'दोस्स्वर्गनभसोः स्वो ज्ञात्यात्मनोस्त्वं निजे धने' इति हेमचन्द्रोत्तेः, 'स्त्र: स्यात् पुंस्यात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीयेऽस्त्रियां धने' इति मेदिनीकोशात्, 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने' इत्यमरकोशे स्वमित्यस्य आत्मीये, आत्मनीत्यस्य स्व इति पूर्वस्मिन्नन्वयेन तद्विरोधशङ्कानुत्थानाच, तथाप्यमरकोश इंत्थ क्लिष्ठान्वयकल्पने 'स्वो ज्ञातावात्मनि धने त्वस्त्री आत्मीयके त्रिषु' इति पाठं विहाय त्रिः स्वशब्दोपादानस्य वैयर्थ्यात्, 'बन्धूकबन्धूभवदेतदस्या मुखेन्दुनानेन सहोज्जिहाना। रागश्रिया शैशवयौवनीयां स्वमाह सन्ध्यामधरोष्ठलेखा' ।। (नैषध., v. ३७ ) इति नैषधीयपदे 'बन्धू कबन्धूभवदि'ति विशेषणकात्मार्थकस्वशब्दस्य प्रयोग- करणाच् स्व्रश्ब्दस्यात्मार्थेकत्वे नपुंसकरत्वमप्यस्त्येवेति सूक्ष्ममीक्षणीयम्।

१०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्रार्थो वाच्यविशेष: वाचकविशेषः शब्दो वा तमर्थ व्यड्क्त:, स काव्यविशेषो ध्वनिरिति। अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमादिभ्योड

लोचनम् इति यदुक्तम्। व्यङ्ग: द्योतयतः । व्यङ्क इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्यविवक्षित- वाच्ये शब्द एव व्यञ्नकस्तथाप्यर्थस्यापि सहकारिता न त्रुट्यति, अन्यथा अज्ञाता- र्थोऽपि शब्दस्तव्यञ्ञकः स्यात्। विवक्षितान्यपरवाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव, विशिष्टशब्दाभिधेयतया विना तस्यार्थस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थ- योरुभयोरपि ध्वननं व्यापारः। तेन यद्धट्टनायकेन द्विवचन दूषितं तद्गजनिमीलि- कथैव। अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण। काव्यं च तद्विशेष- श्वासौ काव्यस्य वा विशेष: । काव्यग्रहणाद्गुणालङ्कारोपस्कृतशब्दार्थपृष्ठपाती ध्वनिल- बालप्रिया विधः शब्दश्चेत्यर्थः । नन्वेकैकत्र शब्दार्थयोरेकैकस्यैव व्यज्कत्वात् व्यंक्त इति द्विवच- नमनुपपन्नमित्यत आह-द्विवचनेनेत्यादि। उभयोरपि ध्वननं व्यापारः 'द्विवचनेने- दमाह' इति सम्बन्धः । विशिष्टशब्देति। यथारसं वर्णानां भेदादिति भावः ! तेनेति। युक्त्या द्विवचनसमर्थनेनेत्यर्थः । गजनिमीलिकयेति। यथा गजस्याक्षि निमीलनं न बुद्धिपूर्वेकमपि तु स्वभावत एवेत्यविचारो गजनिमीलिकाशब्देन लक्ष्यते। ननु यदि समुच्चयस्तर्हि 'अर्थशब्दावि'ति भाव्यमित्यत आह-अथ इत्यादि। प्राधा- न्येति। व्यज्ञनप्राधान्येत्यर्थः । अयं भाव :- वाकारोऽत्र शब्दार्थयो: व्यञ्ञनक्रियाक तृत्वे विकल्पस्य न बोधकः, येन "शिररश्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशे"दि- त्यादाविवकवचन भवेत्, अपि तु व्यञ्ञनक्रियायां कर्तृत्वेनान्वितयोः शब्दार्थयो: व्यञ । नप्राधान्ये विकल्पमवगमयति। तथा च विकत्पितव्यञ्ञनप्राधान्यौ शब्दार्थो व्यङ्ग इति वाक्यारथे इति। विशेषशब्दस्य विशिष्टार्थत्वाभिप्रायेण वितृणोति-काव्यमित्यादि। पक्षान्तरमाह-काव्यस्थ वेति। काव्येत्यादि। 'यो ध्वनिलक्षण आत्मा स तथाविधशब्दार्थपृष्ठपातीति काव्यग्रहणादुक्तमि'ति संबन्धः। शब्दार्थपृष्ठपातित्वं तद्य- १. 'विशिष्टे'ति। प्रमाणेत्यर्थेः । आप्ोच्चरितेति यावत्। अत एव 'शब्दप्रमा- णवेद्योरऽर्थो व्यनस्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्ञकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता' (काव्यप्र., ३. ५.) इति काव्यप्रकाशस्सङ्गच्छते। गुणालङ्कारोपस्कृतेति वा विशि- छशब्दार्थः । अनुपदं स्वयमेव तथा वक्ष्यमाणत्वात्। २. परित्यक्ते देहे रणशिरसि शोकान्धमनसा शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत् । असंख्यातास्त्रौघद्रविणमदमत्तस्य च रिपो- रममैवायं पादः शिरसि निहितस्तस्य न करः ॥ (वेणी., ३. २२. )।

प्रथमोद्द्योतः १०५

लोचनम् क्षण 'आत्मे'त्युक्तम्। तेनैतननिरवकारश श्रुतार्थापत्तावपि ध्वनिव्यवहारः स्यादिति ।. यच्चोक्तम्-'चारुत्वप्रतीतिस्तर्हि काव्यस्यात्मा स्यात्' इति तदङ्ीकुर्म एव। नाम्नि खत्वयं विवाद इति। यच्चोक्तम्-'चारुणः प्रतीतिर्यदि काव्यात्मा प्रत्यक्षादिप्रमा- णादपि सा भवन्ती तथा स्यात्' इति। तत्र शब्दार्थमयकाव्यात्माभिधानप्रस्तावे क एष प्रसङ्ग इति न किव्चिदेतत्। रइति। अर्थो वा शब्दो वा, व्यापारो वा। अर्थोऽपि वाच्यो वा व्वनतीति, शब्दोऽप्येवम्। व्यङ्गयो वा ध्वन्यत इति व्यापारो वा बालप्रिया अथत्वात्। तेनेति। यतो गुणालङ्कारोपस्कृतशव्दार्थपृष्ठपातिनो ध्वनिव्यवहार- स्तत इत्यर्थः । स्यादिति। 'पोनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क' इत्यादौ रात्रिभोजनादेर्ग- म्यंत्वादिति भावः। चारुत्वप्रतीतिस्तर्हीत्यादि। यदि चारुत्वहेतुतया प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्योऽन्यः काव्यात्मा स्यात्तर्हि चारुत्वप्रतीतिरेव तदात्माऽस्तु, तस्या: दृष्ट त्वेनादृष्टवस्त्वन्तरकल्पने गौरवादिति तदतिरिक्तो न ध्वनिरित्याक्षेपः । कुतोऽङ्गी. कार इत्यत आह-नाम्नीति। खलरवधारणे। चारुत्वप्रतीतिरित्यस्य चारुत्वत्र- तीतेविषयो हेतुर्वा कश्षिद्गुणादिभ्योऽन्य इत्यर्थस्य वत्तव्यतया ध्वनिनाम्न्येव विवाद इत्यर्थ: । चारुण: प्रतीतिरिति। चारुव स्तुप्रतीतिरित्यर्थः । वस्तुविशेष्यकचारुत्व- प्रतीतिरिति यावत्। सेति। चारुवस्तुप्रतीतिरित्यर्थः । तथा ध्वनिव्यवहारविषयः। प्रकरणानभिज्ञोऽसौ पूर्वपक्षी, अत उपेक्ष्य इति परिहरति-तनेत्यादि। तत्र प्रत्यक्षा- दिविषये। 'एष प्रसङ्ग: क' इति सम्बन्धः। नतु काव्यस्य शब्दार्थव्यापारात्मकत्वेन बहूनां सम्भवात् कस्येदं "स काव्यविशेषो व्वनि"रिति व्वनिसंज्ञितत्वाभिधानमित्यत आह-अर्थो वेत्यादि। कस्य कर्थ व्वनिशब्दवाच्यत्वमित्यत्राह-अर्थोऽपी- त्यादि। सर्वत्र इतिशब्दो 'ध्वनिरिति प्रतिपादितमि'यनेन सम्बध्यते। पवमिति। ध्वनतीति प्रकारेणेत्यर्थः । शब्दवाच्यव्यङ्गयव्यज्ञनानि चत्वार्यपि योगेन ध्वनिशब्द- वाच्यानीत्यर्थः । प्राधान्येनेति मुख्यतायां हेतुः; ससुदायस्य समुदाय्यपेक्षया प्राधा- १. "दृष्टः श्रुतो वार्डर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इ.यर्थकल्पना अर्थापत्तिरि"ति शाबरं भाष्यम्। दृष्टशब्दः प्रमितमात्रवचनः । शब्दप्रमाणप्रमत इति श्रुतपदस्यार्थः । श्रुतपदस्य पृथगुपादानं त्वर्थविषयदष्टार्थापत्यपेक्षयाऽस्या: श्रुतार्थापतेः प्रमाणग्राहिणी- त्वेन वैलक्षण्य प्रदर्शनार्थम्। तथा च लक्षणपरभाष्यायायमर्थ :- प्रमाणषटूकेण प्रमि- स्यार्थस्यार्थान्तरेण विनानुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये याऽर्थान्तरकल्पना सा अर्थाप- त्तिरिति। तत्र शब्दपूर्विका प्रमाणग्राहिण्यर्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिरिति व्यवहियते। 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुब्क्ते' इति श्रुतेन वाक्येन दिवाऽभुख्ाने देवदत्ते पीनत्वरूपो योऽर्थ: प्रमितः, तद्न्यथानुपपत्तिमालोच्य तडुपपत्तये 'रात्रौ भुड़क्त' इति रात्रिभोजनरूपार्थ-

१४

१९६ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

नुप्रासादिभ्यश्च विभक्तक एव ध्वनेर्विषय इति दर्शितम्। यदप्युक्तम्- 'प्रसिद्धप्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्यत्वहानेर्ध्वनिर्नास्ति' इति, तद प्ययुक्तम्। यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये तु परीक्ष्य-

लोचनम् शब्दार्थयोर्ध्वननमिति। कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव काव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिरिति प्रतिपादितम्। विभक्त इति। गुणालङ्काराणां वाच्यवाचकभावप्राणत्वात्। अस्य च तदन्यव्यङ्कयव्यज्ञकभावसारत्वान्नास्य तेष्वन्तर्भाव इति। अनन्यन्न भावो विषयशब्दार्थः। एवं तद्वयतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति निराकृतम्। लक्षणकृतामेवेति। लक्षणकाराप्रसिद्धता विरुद्धो हेतुः; तत एव हि यत्नेन लक्षणीयता। लक्ष्ये त्वप्रसिद्धत्व- बालप्रिया

न्यात्। मुख्यतयेति। इतरेषान्त्वमुख्यतयेति भावः। ध्वनिरित्यादि। रूढया ध्वनिपदार्थत्वेनोक्तमित्यर्थः । तथाच सः तथाविधः शब्दवाच्यव्यङ्गयव्यञ्जनसमु- दायात्मकः काव्यविशेषो ध्वनिरिति कथितः । रूढया ध्वनिपदवाच्यत्वेन कथित इति कारिकार्थः। तथाविधकाव्यविशेषत्वं लक्षण, रूढया ध्वनिपदवाच्यत्वं लक्ष्यतावच्छेद. कमू। यद्यपि 'काव्यस्यात्मे'ति प्रस्तुतस्य ध्वनेलेक्षणं व्यङ्गयत्वमात्रमिति तदेव वत्तव्यं, तथाप्येवं काव्यविशेषघटितलक्षणस्यैव प्रकृत उपयोगात्तदभिहितमिति च बोध्यम्। वृत्तौ 'अनेने'ति। एवं लक्षणप्रतिपादनेनेत्यर्थः। 'उपमादिभ्य' इत्यादि। तद्विषयेभ्य इत्यर्थेः। 'विभक्तः भिन्नः। कर्थ ध्वनेरुपमादिभ्यो विभक्तविषयत्वमित्यत आह-गु. शोत्यादि। वाच्यवाचकाश्रयत्वात्तद्भावोपजीवित्वम्। उक्तार्थोपपादनाय 'विशेषेण सिनोति बध्नाति स्वसम्बन्धिनं पदार्थमि'ति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य विषयशब्दस्यार्थमाह- अनन्यत्र भाव इति। अन्यत्र सद्भावस्याभाव इत्यर्थः । विषयशब्दाथः विशेषण- विधया विषयशब्दप्रतिपाद्यः। 'ध्वनेर्विषय' इत्यस्य यस्मादन्यत्र ध्वनिव्यवहारस्य सद्भावो नास्ति, स इत्यर्थ इति भावः। लक्षणप्रतिपादनेनैव प्रथमाभाववादिमर्त निराकृतमित्यभिभायेण वृत्तिकृतो 'यदप्युक्तमि'त्यादिना द्वितीयाभाववादिमतदूषणाभिधा- नमिति प्रदर्शयितुमाह-एवमित्यादि। एवमिति। निर्दोषलक्षणकथनमुखेन ध्वनेः सद्भावस्य समर्थितत्वेनेत्यर्थः । इतीति। उपसंहारोक्तमेतदित्यर्थः । ध्वनिर्नाम का- व्यप्रकारो न काव्यशब्दवाच्यः प्रसिद्धप्स्थानातिक्रामित्वादिति परमतस्य प्रसिद्धप्र- स्थानातिक्रामित्वादित्यनेन लक्षणकाराप्रसिद्धत्वं लक्ष्याप्रसिद्धत्वं वा विवक्षितमिति वि- कल्पमभिप्रेत्य यत इत्यादिना दूषणमभिहितमिति व्याचष्टे-लक्षणोत्यादि। विरुद्ध- त्वं साधयति-तत एवेति। लक्षणकाराप्रसिद्धत्वादेव। काव्यविशेषेषु ध्वनिलक्षणा- नुगमनेन काव्यशब्दवाच्येष्वपि लक्षणकाराप्रसिद्धत्वहेतोर्वर्तनाद्विरुद्धो हेतुरित्यर्थः।

प्रथमोद्द्योत: १०७

माणे स एव सहृदयहृदयाह्ादकारि काव्यतत्त्वम्। ततोऽन्यच्चित्रमेवे त्यग्रे दर्शथिष्यामः। यदप्युक्तम्-'कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्यो- क्तालक्कारादिपकारेष्वन्तर्भावः' इति, तद्प्यसमीचीनम्; वाच्यवाचकमात्रा- श्रयिणि प्रस्थाने व्यङ्गयव्यञ्ञकसमाश्रयेण व्यवस्थितस्य धवनेः कथमन्त. ्भावः, वाच्यवाचकचारुत्वहेतवो हि तस्याङ्गभूताः, स त्वक्गिरूप एवेति प्रतिपादयष्यमाणत्वात् । परिकरश्लाकश्रात्र-

वाच्यवाचकचारुत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः॥

लोचनम् मसिद्वो हेतुः। यच्च नृत्तगीतादिकल्पं, तत्काव्यस्य न किश्चित्। चिन्नमिति। विस्म- यकृद्दृटत्तोदिवशात्, न तु सहृदयाभिलषणीयचमतकारसाररसनिःष्पन्दमयमित्यर्थः । काव्यानुकारित्वाद्वा चित्रम्, आलेखमात्रत्वाद्वा, कलामात्रत्वाद्वा। अग्र.इति। प्रधानगुणभावाभ्यां व्यक्षयस्यैवं व्यवस्थितम्। द्विधा काव्यं ततोऽन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयते॥ इति तृतीयोद्दयोते वक्ष्यति। परिकरार्थ कारिकार्थस्याधिकावाषं कर्तुं इ्लोकः परिकर- बालप्रिया गुणादिव्यतिरिक्तस्य तस्य नृत्तादिप्रायत्वमेवेति यदुक्तं तदपि निराकरोति-यच्चे- त्यादि। काव्यस्येति। ध्वनिलक्षणलक्षितस्येत्यथेः। न किश्चिद्रिति। उपहास्यता- मावहतीत्यर्थः । वृत्तौ 'सहृदयहृदयाह्लादकारीति ध्वनिगुणीभूतव्यंग्ययोर्भ्रहणभि- त्यभिप्रायेण 'ततोऽन्यच्चित्रमे'वेत्यत्न चित्रपदं व्याचष्टे-विस्मयकृद्विति। वृत्ता- दीत्यादिपदेन यमकोपमादिपरित्रहः । विवक्षितं व्यवच्छेद्यमाह-न त्वित्यादि। गौ- णो वा काव्यस्य चित्रपदेन व्यवहार इत्याह-काव्येत्यादि। काव्येति। ध्वनिका- व्येत्यर्थः । विष्ण्वाध्यनुकारित्वमालेख्यमात्रत्वं कलारूपत्वं च लोकप्रसिद्धचित्राणामस्ती- ति तदोगात्काव्ये चित्रशब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । वाकारस्समुच्चये। वृत्तौ 'ग्रस्थान' इति। अलङ्कारादावित्यर्थः । 'वाच्ये' त्यादि । अलङ्कारादय इत्यर्थः । 'तस्य' ध्वनेः । 'सः' ध्वनिः। 'प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्' वक्ष्यमाणत्वात्। परिकरस्य सापेक्षत्वात्कस्येत्यपेक्षा- यामाह-कारिकार्थस्थेति। परिकोर्थेमित्यस्य व्याख्यानमु-अधिकावापं कतुमि- १. वृत्त्यादिवशादिति पाठः । तत्र वृत्तय उपनागरिकाद्याः । २. ध्वन्या., २. ४२.

१०८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्थ वैशधेनाप्रतीतिः स नाम मा भूद्दूने- विषयः । यत्र तु प्रतीतिरस्ति, यथा-समासोक्तयाक्षेपानुक्तनिमित्तविशेषो- क्तिपर्यायो क्तापहुतिदीपकसक्करालङ्कारादौ, तन्र ध्वनेरन्तर्भावो भविष्यती- त्यादि निराकर्तुमभिहितम्-'उपसर्जनीकृतस्वाथौ' इति। अर्थो गुणीकृ तात्मा, गुणकृताभिधेयः शब्दो वा यत्रांर्थान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वनिरिति। तेषु कथं तस्यान्तर्भावः। व्यङ्ञयप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत्समासो श्ोक:। यत्रेत्यलक्कारे। वैशदेनेति। चारुतया स्फुटतया चेत्यर्थः। अभिहितमिति लोचनन् भूतप्रयोग आदौ व्यङ्क्त इत्यस्य व्याख्यातत्वात्। गुणीकृतात्मेति। आत्मेत्यनेन स्वशब्दस्यार्थो व्याख्यातः । न चैतदिति। व्यङ्गयस्य प्राधान्यम्। प्राधान्यं च यद्यपि ज्ञप्तौ न चकास्ति; 'बुद्धौ तत्त्वावभासिन्यां' इति नयेनाखण्डचर्वणाविश्रान्तेः, तथापि विवेचकैर्जीवितान्वेषणे क्रियमाणे यदा व्यङ्गयोडर्थ: पुनरपि वाच्यमेवानुप्राणय- नास्ते तदा तदुपकरणत्वादेव तस्यालङ्कारता। ततो वाच्यादेव तदुपस्कृताच्चमत्कार- लाभ इति। यद्पि पर्यन्ते रसध्वनिरस्ति, तथापि मध्यकक्षानिविष्टोऽसौ व्यक्योऽर्थों ति। कारिकायामनुक्तस्याधिकस्यापेक्षितस्यार्थस्यावापः प्रक्षेपः तं कर्तुमित्यर्थः । बालपप्रिया अलङ्कार इति। उपमास्वभावोक्त्यादावित्यर्थेः । आहेत्यनुक्त्वा 'अभिहितमि' त्यु- क्तेबींजमाह-अभिहितमित्यादिना। पूर्वोक्तमनुस्मारयति-आत्मेत्यादि। ध्वनि- गुणीभूतव्यंग्ययोद्वयोरपि प्रतीतिदशायां प्राधान्यप्रतीत्यभावस्य तुल्यत्वात् प्राधान्यं तुल्यमित्याशंक्याभिप्रायप्रकटनेन परिहरति-प्राधान्यं चेत्यादि। प्राधान्यं ्व्य ग्यस्य प्राधान्यम्। अखण्डेति। खण्डो गुणप्राधान्यादिलक्षणो भेद:, तद्रहितोSखण्ड- स्तादृशस्य वाक्यार्थीभूतस्य रसादिव्यंग्यस्य चर्वणायां विश्रान्तेः सहृदयमनसां विश्रा- न्तेरित्यर्थः । विवेचकैः सहृदयैः। अखण्डचर्वणानन्तरमित्यर्थात्। जीवितान्वेषरे क्रियमाण इत्युभयसाधारणमू। यदेत्यादि। यः पूर्व वाच्यादुत्तीणस्तद्व्यंग्यत्वात्स कक्ष्यान्तरङ्गतोऽपि पुनः पूर्वभाविनीं वाच्यकक्ष्यां प्रविश्य वाच्यमेवातुप्राणयन्यदा अ- स्ते इत्यर्थः। 'तदालङ्कारते'ति सम्बन्धः । अवधारयत इति शेषः। तदुपकरणत्वा- दिति। तस्य वाच्यस्य उपकरणत्वादङ्त्वादित्यर्थेः। व्यंग्यं विना तच्चारुत्वासिद्धेरिति भावः। पचेति। नान्यथेत्यर्थः। सस्य व्यंग्यस्य। अस्त्वेवं किमत इत्यत्राह- तत इत्यादि। ततः तस्यालक्कारत्वात्। तटुपस्कृतात् व्यंग्येनालडकृतातू। चम- त्कारलाभ इति। यदा पुनर्व्यंग्योरऽर्थो वाच्येनोपस्कृतः काव्यमनुप्राणयन्नास्ते तदा तस्माच्चमत कारलाभ इत्यनेनार्थात् सिध्यति। स्वयमजस्य सत्यङ्गिनि किमित्यङ्गान्तरे पर्यवसानमित्याशङ्कय समाधत्ते-यद्यपीत्यादि। मध्यकक्षेति। समासोक्त्यादिषु

प्रथमोद्द्योत: १०९

कत्यादिष्वस्ति। समासोक्तौ तावत्- उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निश्ामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।। इत्यादौ व्यङ्गयेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते समारोपितनायि- लोचनम् न रसोनमुखीभवति; स्वातन्त्रयेणापि तु वाच्यमेवार्थ संस्कर्तु धावतीति गुगीभूतव्यङ्गथ- तोक्ता। समासोक्ताविति। यंत्रोक्तौ गम्यतेऽन्योरऽर्थस्तत्समानैर्विशेषणैः । सा समसोक्तिरुदिता संक्षिप्त र्थतया बुधैः ॥ इत्यत्र समासोक्तेर्लक्षणस्वरूप हेतुर्नाम तन्निरवचनमिति पादचतुष्टयेन क्रमादुक्तम्। उपोढो राग: सान्ध्योSरुणिमा प्रेम च येन। विलोलास्तार का ज्योतीषि नेत्रत्रिभागाश्ष यत्र। तथेति। झटित्येव प्रेमरभसेन च। गृहीतमाभासितं परिचुम्बितुमाक्रान्तं च। निशाया मुखं प्रारम्भो वदनकोकनदं चेति। यथेति। झटिति ग्रहणेन प्रेमरभसेन च। तिमिरं चांशुकाश्च सूक्ष्मांशवस्तिमिरांशुकं रश्मिशबलीकृतं तमःपटलं, तिमिरांशुक नीलजालिका नवोढाप्रौढवधूचिता। रागाद्रक्तत्वात् सन्ध्याकृतादनन्तरं प्रेमरूपाच्च बालप्रिया अथमावाच्यस्य द्वितीया वस्तुव्यंग्यस्य तृतीया रसध्वनेश्र कक्षेति स्थितिः । स्वा- तन्तयेरोति। वाच्यं विनेत्यर्थः । यत्रोक्ताविति। भामहोक्तमिदम्। लक्षणवाक्यं तात्पर्यतो व्याचष्टे-लक्षणमित्यादि। लक्षणस्वरूपमिति। स्वरूपलक्षणमित्यर्थः । 'लक्षणं स्वरूपमि'ति च पाठः । अत्र निशाशशिवृत्तान्तः आकरणिकत्वाद्वाच्यो नाय- कवृत्तान्तस्त्वप्राकरणिकत्वाद्व्यंग्य इत्यभिप्रेत्य समानविशेषणत्वं विवृणोति-उपोढ इत्यादिना। ज्योतिषां विलोलत्वं प्रतीत्या। नेत्रत्रिभागा इति। नेत्रत्निभागनिरीक्ष णानीत्यर्थः । तथा गृहीतमित्येतत्प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे-भटित्येवेत्यादि। श्र्रा- क्ान्तमिति। तथैव चुम्बनस्य रसावहत्वात्। यथोक्तम्-"वामो हि काम" इति। एकरूपत्वार्थ यथाशब्दं व्याचष्टे-झटितीत्यादि। तिमिरांशुकमित्यत्र रूपकभ्रमं व्यावतैयति-तिमिरं चेत्यादि। अल्पार्थे क इत्यभिप्रायेणांशुकपर्द व्याचष्टे-सू- दमांशव इति। अर्थाच्छशिनः । तिमिरांशुकमिति द्वन्द्वैकवद्भावः। फलितमाह- रकमीति। शबलं चित्रम्। नीलजालिकेति। नीलवर्णप द्ृवसनस्य कामशास्त्रप्रसि द्वं नाम। तस्यात्रौचित्यादुक्तिरित्याह-नवोढेत्यादि। प्रकृते तिमिरांशुकगलनं प्रति रागस्याहेतुत्वात् पूरयति-अनन्तरमिति। पुर इत्यस्य व्याख्यानम्-पूर्वस्यामित्यादि।

१. भामह., २. ७९.

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो कै

लोचनम् हेतोः। पुरोऽपि पूर्वस्यां दिशि अभ्रे च। गलित प्रशान्त पतितं च। रात्र्या कर- णभूतया समस्तं भिश्रितम् ; उपलक्षणत्वेन वा। न लक्षितं रात्रिप्रारम्भोSसाविति न ज्ञातं, तिमिरसंवलितांशुदर्शने हि रात्रिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते न तु स्फुट आलोके। नायिकापक्षे तु तयेति कर्तृपदम्। रात्रिपक्षे तु अपिशब्दो लक्षितमित्यस्यानन्तरः। अत्र च नायकेन पश्चादतेन चुम्बनोपक्रमे पुरो नीलांशुकस्य गलनं पतनम्। यदि वा 'पुरोऽओे नायकेन तथा गृहीतं मुखमि'ति सम्बन्धः। तेनात्र व्यङ्गये प्रतीतेऽपि न प्राधान्यम्। तथाहि नायकव्यवहारो निशाशशिनावेव शङ्गारविभावरूपौ संस्कुर्वाणोड- लङ्कारतां भजते, ततस्तु वाच्याद्विभावीभूताद्रसनिःष्यन्दः। यस्तु व्याचष्टे-'तया निशयेति कर्तृपदं, न चाचेतनायाः कर्तृत्वमुपपन्नमिति शब्देनैवात्र नायकव्यवहार उ- न्नीतोऽभिधेय एव, न व्यङ्गथ इत्यत एव समासोक्तिः' इति। स प्रकृतमेव अ्रन्था र्थमत्यजद्वयङ्गयेनानुगतमिति। एकदेशविवर्ति चेत्थं रूपकं स्यात्, 'राजहंसैर- वीज्यन्त शरदैव सरोनपाः इतिवत्, न तु समासोक्ति; तुल्यविशेषणाभावात्। बालप्रिया तिमिरस्य सूक्ष्मांशूनां च सम्मिश्रणं प्रति रात्र्या: करणत्वसम्भवात्तयेति करणे तृतीये- त्याह-करणभूतयेति। तन्मिश्रणं प्रति रात्र्याः ज्ञापकत्वरूपोपलक्षणत्वसम्भवात् तयेत्युपलक्षणे तृतीया वेत्याह-उपलक्षणत्वेन वेति। तस्या उपलक्षणत्वेन तया मिश्रि- तमिति सम्बन्धः । उपलक्षणेन वेति च पाठः। न लक्षितमित्येतदाकारं प्रदर्शयन् व्याचष्टे-रात्रीत्यादि। न ज्ञातमिति। जनैरिति शेषः । लक्षितमिति भावे क्तः । गलि- तमित्यन्तं भिन्नं वाक्यम्। अत एव न लक्षितमिति हेतुहेतुमद्भावं बोधयितुमाह- तिमिरेत्यादि। रात्रिपक्ष इति। अनेनान्यत्र पुरोऽपीत्येव सम्बन्ध इति दर्शितम्। अ्रनन्तर इति। तथा चापिशब्दो गलनालक्षणयोः समुच्चायक इत्यरथः। कर्थ नीला- म्बरपुरोगलनमित्यतस्तदुपपादयति-अत्र चेत्यादि। चुम्बनौचित्यानुसारेणाह-यदि वेत्यादि। पुरश्शब्दस्य व्यवहितेन गृहीतमित्यनेनान्वय इति भावः। तेनेति। उक्ते- नार्थद्वयेनेत्यर्थः । वयंग्ये इति। नायकवृत्तान्तरूपव्यंग्ये इत्यर्थः। अलङ्कारतां भजत इत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-निशेत्यादि। संस्कुर्वाण: आरोपेणालङ्कर्वाणः। एवं व्यंग्यस्य गुणीभूतत्वं प्रदर्श्य रसापेक्षया ध्वनित्वमप्यस्तीति दर्शयितुमाह-तत इत्या- दि। ततः संस्कृतात्। विभावीभूतादिति। पूर्वं विभावभावमननुभवतः संस्कर- णानन्तरं प्राप्तविभावभावादित्यर्थेः । शब्देनेति। निशाशशिशब्देनेत्यर्थः। उन्नीत: अनुमितः, कल्पितो वा। अभिधेय एवेति। अभिधातिरिक्तव्यापाराभावादिति भा- वः। समासोक्तिरिति संज्ञाबलाच्चाभिधेयत्वनिश्चय इत्याह-अत एवेत्यादि। अत्या- चष्टे-स इत्यादि। 'इति ग्रन्थार्थमि'ति सम्बन्धः। दूषणान्तरमाह-एकदेशेत्या- दि। इत्थमिति। नायकव्यवहारस्याभिधेयत्व इत्यर्थः। इतिवदिति। यथाSत्र सरो-

प्रथमोद्द्योत:' १११

कानायकव्यवहारयोर्निशाशशिनारेव वाक्यार्थत्वात्। आक्षेपेऽपि व्यङ्गय- विशेषाक्षपिणोSपि वाच्यस्यैव चारुत्वं प्राधान्येन वाक्यार्थ आक्षपोक्तिसाम थर्यादेव ज्ञायते। तथाहि-तत्र शब्दोपारूढो विशेषामिधानेच्छया प्रतिषेध

लोचनम् गम्यत इति चानेनाभिधाव्यापारनिरासादित्यलमवान्तरेण बहुना। नायि काया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः; नायिकायां नायकस्य यो व्यवहारः स शशिनि समारोपित इति व्याख्याने नैकशेषप्रसङ्गः । आर्राक्षेप इति । अ्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ तत्राद्यौ यथा- अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः। इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते।। बालप्रिया नृपा इत्युक्त्यनुगुणतया राजहंसानां चामरत्वं शरदश्चामरग्राहिणीत्वं चार्थात् सिध्यति, तथा प्रकृते तिमिरांशुकपदानुगुणतया निशादेनायिकात्वादिकमत एकदेशविवर्तिरूपक स्यादित्यर्थः। न तु समासोक्तिरित्यत्र हेतुमाह-तुल्येति। उत्तमुक्तिपदानुगुण्यं निरा- करोति-गस्यत इत्यादि। अनेनेति। लक्षणवचनेनेत्यर्थः। उक्तिरिति तु प्रकृतविष- य तयैवोपपद्यते यत्रोक्त इत्याद्यारम्भादिति भावः।नायिकाया इत्यादि। नायिकाया व्यवहारे नीलाम्बरगलनानवलोकनादिरूपो व्यापारः, नायकस्य तु वदनचुम्बनारम्भा- दिलक्षणः । इति व्याख्यान इति। एवमर्थस्य विवक्षितस्य व्याख्याने सतीत्यर्थः । नैकशेषप्रसङ्ग इति। नायिकानायकेत्यत्र "पुमास्त्निये"तयेकशेषप्रसङ्गो नेत्यर्थः । एवं समासोक्तौ व्यंग्योपस्कृतं वाच्यमेव प्रधानमतस्तत्र ध्वनिलक्षणस्य नातिव्या- प्तिरिति प्रदर्श्याक्षेपेऽपि स एव प्रकार इत्याह वृत्तौ-'आक्षेपेऽपी' त्यादि। आक्षेपे- डपि 'वाच्यस्यैव चारुत्वं, प्राधान्येन ज्ञायत' इति सम्बन्धः । अन्न हेतुः 'वा क्यार्थ' इत्यादि। वाक्यार्थे विषये या आक्षेपोक्तिः, तस्याः सामर्थ्यादित्यर्थः । कर्थं तत्राक्षेपोक्तिरित्यत उक्तम्-'व्यंग्ये'ति। व्यंग्यो यो विशेषस्तदाक्षेपि- णस्तदाकर्षित्वादित्यर्थः । 'शब्दोपारूढ' इति। शब्दवाच्य इत्यर्थः । लोचने भामहोक्ते तल्लक्षणाद्योदाहरणे दर्शयति-प्रतिषेध इति। विशेषासिधित्सया व्यङ्गयभूतविशेषप्रतिपिपादयिषया। यः इषटस्य वक्तुमिष्टस्य। प्रतिषेध इव

१. भामह., २. ६८. २. भामह., २. ६९.

११२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इति वक्ष्यमाणमरणविषयो निषेधात्माक्षेपःतत्रेयदस्त्वित्येतदेवात्र म्रिये इत्याक्षिप- त्सच्चा रुत्व निबन्धनमित्याक्षेप्येणाक्षेपकमलड्कृतं सत्प्रधानम्। उक्तविषयस्तु यथा ममैव- भो भोः कि किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्या गतिः तत्तादृक्तृषितस्य मे खलमतिः सोडयं जलं गूहते। अस्थानोपनतामकालसुलभां तृष्णां प्रति क्रुध्य भो: न्नैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्ग: पुनर्मारवः ॥ बालप्रिया प्रतिषेधाभास: इष्टत्वादेव। सः आक्षेपः। तस्य द्वैविध्यमाह-वद्यमागोति। अन्न वक्ष्यमाणविषये कथनस्यैव निषेधः । उक्तविषये तु क्वचिद्वस्तुनः, क्वचिद्वस्तुकथ- नस्येति बोध्यम्। अहमिति। प्रस्थानोन्मुखं प्रियतम प्रति सोत्कण्ठायाः कस्याश्चिदु- क्तिः। उत्सुकाऽहं त्वां क्षणमपि न ईक्षेय यदि, ततः तर्हिं इयदेतावत् यदिपर्यन्तं वचनमेव अस्तु। अतः अन्येन ते अप्रियेणेति हेतुगर्भम्। उक्तेन वचनेन। कि न वक्ष्यामीत्यर्थः । अन्र लक्षणं योजयति-इतोत्यादि। निषेधात्मेति। किमुक्ते- नेति कथननिषेधाभासात्मेत्यर्थः । अत्रापि वाच्यस्यैव प्राधान्यमिति दर्शयति-तत्रे- त्यादि। इत्येतदेव इति वाच्यार्थ एवं। आक्षिपत् व्यज्ञयत्। आक्षेप्येण

भो भो इति। 'खलसृतिस्सेयमि'ति 'खलमतिस्सोऽयमि'ति च पाठः। अन्न पान्थमरुमार्गसम्बन्ध्यर्थो वाच्यः । प्रकृतो दुष्प्रभुसेवावृत्तान्तस्तु व्यङ्गथः। भो भो इति वीप्सया बोधनीयं प्रत्यादरातिशयो द्योत्यते। अकाण्डे। अस्थान एव। किं किं पतितः अन्रागमनेन एतत्सेवनेन चाभिमतं फल न सिध्यतीत्यर्थः । पान्थेत्यनेन सेवानभिज्ञत्वं द्योत्यते। चिरसेविना केनचिदेवमुक्ते पान्थः किश्चित् कुपिल आह- कान्येत्यादि खलेत्यन्तेन। हे खल ! तत्ताद्वगतिशयेन तृषितस्य तृषा जलपिपा- सा धनलिप्सा चा मे अन्यागतिराश्रयः का नैवेत्यर्थः । मार्गान्तरालाभादत्रागतः आश्रयणीयान्तरालाभादयं प्रभुराश्रितश्चेत्यर्थः । तच्छ्रुत्वाऽपर आह-सृतिरित्यादि- सा त्वयाऽडश्रिता। इयं सृतिः अयं मार्ग: प्रभुश। जलं वारि धनं च। गहते संतृणोति । कुतो वितरणसम्भावनेति भावः । 'खलमतिस्सोऽयमि'ति पाठे तु सोऽय- मिति मारवमार्ग प्रभुं चोह्दिश्योक्तिः । गूहत इत्यन्तं पान्थस्यैव वचनमिति केचित्। खलेत्यनेन प्रकाशितं कोपमुपहसन् पर एवाह-अस्थानेत्यादि। अकालसुलर्भा यदा विषयस्य सुलभत्वं तदा तृष्णा न भवति, यदा पुनरसुलभत्वं तदा भवतीत्यका- लसुलभत्वम्। तृष्णां प्रति तव तृष्णायै क्ुध्य न मां प्रतीति भावः। कथम- स्थानोपनतत्वमित्यत्राह-त्रैलोकयेत्यादि। प्रभावमहिमा अत्यन्तापकारित्वा- दिरत्यन्तलुब्धत्वादिश्च। मारवः मरुसम्बन्धी मार्गः, अथ च दुष्प्रभुः ।

प्रथमोद्द्योत: ११३

लोचनम् अन्न कश्चित्सेवकः प्राप्तः प्राप्तव्यमस्मातिकमिति न लभ इति प्रत्याशाविशस्य- मानहृदय: केनचिदमुनाक्षेपेण प्रतिबोध्यते। तन्नाक्षेपेण निषेधरूपेण वाच्यस्यैवासत्पु रुषसेवातद्वैफल्यतत्कृतोद्वेगात्मनः शान्तरसस्थायिभूतनिर्वेदविभावरूपतया चमत्कृति- दायित्वम्। वामनस्य तु 'उपमानाक्षेपः' इत्याक्षेपलक्षणम्। उपमानस्य चन्द्रादेरा क्षेप :; अस्मिन्सति किं त्वया कृत्यमिति। यथा- तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्यसुभगं कि पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दशौ यदि च तैः कि नाम नीलोत्पलैः । बालप्रिया उत्तं व्यङ्गयमर्थमभिप्रेत्याह-अत्रेत्यादिना। 'कश्चित् सेवकः केनचित्प्रतिबोध्यत' इति सम्बन्धः । प्राप्त इत्यादिद्वयं सेवकविशेषणम्। प्राप्तः सेव्यं प्रभुं प्राप्तः । प्रात्तव्यम् धनादिकम्। अस्मात् प्रभोः । किमिति। कस्मात् कारणात्। न लभे इति वितर्कोनन्तरजातया प्रत्याशया प्रतिक्षणोत्पन्नया आशया विशस्य- मानं हृदयं यस्य स इति प्रतिबोधने हेतुः । केनच्रित् चिरसेविना केनापि कर्त्रा। अमुना आक्षेपेण असत्पुरुषसेवातद्वैफल्यादिरूपव्यंग्यविशेष प्रतिपिपादयिषया कृतेन किं किमकाण्ड एव पतित इति निषेधरूपेण। प्रतिबोध्यत इति। पूर्वमेव ज्ञातं प्रभोरत्यन्तलोभशीलत्वादिस्वभाव कारुण्यात्प्रतिबोध्यत इत्यर्थः। अन्रापि व्यंग्यस्य वाच्योपस्कारकत्वं दर्शयति-तत्रेत्यादि। तत्र उदाहरणे। निषेधरूपेरोति। किं किमिति पतनफलनिषेधरूपेणेत्यर्थः । आक्षपेणेति तृतीयार्थों वैशिष्ट्यं वाच्यान्वयि, तत्सहितवाच्येत्यर्थः । वाच्यस्यैवेति। पान्थमरुमार्गादिवाच्यार्थ प्रत्येवेत्यर्थः । 'चमत्कृतिदायित्वमि'तयनेन सम्बन्धः । कस्येत्यत्राह-असदित्यादि। असत्पुरुषः दुष्प्रभुः । व्यग्यस्येत्यर्थात्। अस्य व्यंग्यस्य वाच्यार्थचमत्कारसम्पादने हेतुमाह- शान्तेत्यादि। असत्पुरुषसेवावैफल्यं विभावः, तत्कृतोद्वेगोऽनुभावः। कि किमकाण्ड एव पतित इतीष्टपतनफलनिषेधरूपाक्षेपेणाक्षेप्यं यदसत्पुरुषसेवावैफल्यादि तेाड्क तमाक्षेपक तद्वाच्यमेव प्रधानमिति भावः। "प्राणा येन समर्पिता'इत्यादिवदत्राप्रस्तु- तप्रशंसाप्यस्तीति तत्सक्कीर्णोऽयमाक्षेप इत्यपि बोध्यम्। 'वामनस्येति लक्षणमि'त्यनेन सम्बन्धः । आक्षेपशब्दार्थ दर्शयति-अस्मिन्नित्यादि। अस्मिन् उपमेयत्वाभि- मते मुखादौ। त्वया मुखादुपमानेन चन्द्रादिना। कृत्यं फलम्। तस्या इति। तदित्यनुभूतार्थकं दृशावित्यनेनापि विपरिणामेन योज्यम्। सौम्यं मधुरदर्शनमत एव सुभगं च। कि किं फलम्। द्वशाविति। स्त इति शेषः । यदीति सिद्धानुवादे। तैः प्रसिद्धैः। तत्र तस्मिन्। हीति। अहो कष्टमित्यर्थः ।

१. वा. सू., ४.३.२७, १५

११४ सटीक लोचनोपेतध्व न्यालोके

रूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्गयविशेषमाक्षिपनमुख्यं काव्यशरीरम्। चारु- त्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्ञययोः प्राधान्यविवक्षा। यथा- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तरपुरस्सर: ।

लोचनम् किं वा कोमलकान्तिभि: किसलयैः सत्येव तत्राधरे ही धातुः पुनरुत्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः।। अन्न व्यङ्गयोऽप्युपमार्थो वाच्यस्यवोपस्कुरुते। कि तेन कृत्यमिति त्वपहस्तनारूप आक्षेपो वाच्य एव चमत्कारकारणम्। यदि वोपमानस्याक्षेप: सामर्थ्यादाकर्षणम्। यथा- ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्धानार्द्रेनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ॥

समासोक्तिरेव। तदाह-चारुत्वोत्कर्षेति। अन्नैव प्रसिद्धं दृष्टान्तमाह-अनुरा- गवतीति। तेनाक्षेप प्रमेय समर्थनमेवापरिसमाप्तमिति मन्तव्यम्। तन्नोदाहरणत्वेन बालप्रिया पुनरिति। पुनरुक्तानामनुपादेयानां निष्फलानां वस्तूनां पार्वणचन्द्रादीनां रचनायां सृष्टौ विषये ये आरम्भा व्यापाराः तेषु। अपूर्वः अन्यत्रादष्टः। ग्रहः अभिसन्धि- विशेषः । अन्रापि व्यंग्यस्य गुणीभावं दर्शयति-अ्त्रेत्यादि। उपमार्थः चन्द्रादि- सादृश्यरूपार्थः। वाच्यस्यैवोपस्कुरुते वाच्यार्थमेवालङ्करोति। अत्र हेतुमाह- किमित्यादि। 'इति वाच्य आक्षेप एव चमत्कारकारणमि'ति सम्बन्धः । अपहस्त- नारूप: निरसनरूपः । "उपमानाक्षेप" इति सूत्रमन्यथा व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। सामर्थ्यादर्थसामर्थ्यात्। आकर्षएं व्यञ्जनम्। पेन्द्रमिति। पयोधरो मेघ: स्तनश्। प्रसादयन्तीत्यादि। शरत्काले हि चन्द्रस्य प्रसादातिशयो रवितापाधिकयं च। अन्र लक्षणं योजयति-अत्रेत्यादि। ईष्येति। ईर्ष्यया अक्षान्त्या कलुषितं यन्नायकान्तरं तद्रूपमुपमानमित्यर्थः । आक्षितमिति। व्यजजितमित्यर्थः। नायिका- व्यज्जनस्याप्युपलक्षणमिदम्। नायिकापक्षे नखक्षतस्थतया श्रुतमप्युपमानत्वमैन्द्रे धनुषि योजनीयमिन्द्रचापाभं नखक्षतं दधानेत्यर्थः। एषेत्यादि। वामनमते आक्षेपोदाहरण- त्वेनोक्तं इदं भामहमते समासोक्त्युदाहरणमेवेत्यर्थः । तदाहेति। वाच्यस्यैव प्राधान्यं न व्यंग्यस्येत्यस्मिन्नक्तार्थे हेतुमाहेत्यर्थः । अ्रत्रवेति। चारुत्वोत्कर्षकृतं प्राधान्यमि- त्यस्मिन्नर्थ एवेत्यर्थः । एवकारोऽलङ्कारोदाहरणत्वशङ्काशमनार्थेः। अनुरागवतीति। अनुरागो रक्तिमा प्रेमविशेषश्च। तत्पुरस्सर: तस्याः पुर र्सर: पूर्वकाले सम्मुखं च सरन्निति द्वयोरर्थयोरध्यवसायेनैक्यं बोध्यमत एवाहो इत्यादेरुपपत्तिः। नायकपक्षे तु सम्मुखं वर्तमान इत्यर्थ:। तेनेति। दृष्टान्तोक्तितया

प्रथमोद्द्योत: ११५

अहो दैवगतिः कीडक्तथापि न समागमः ॥ अन्र सत्यामपि व्यक्ञथप्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वमुत्कर्षवदिति तस्यैव प्राधान्यविवक्षा। यथा च दीपकापहुत्यादौ व्यङ्गयत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि प्राधान्ये-

लोचनम् समासोक्तिश्लोकः पठितः। अहो दैवगतिरिति । गुरुपारतन्त्रयादिनिमित्तोऽसमा- गम इत्यर्थेः। तस्यैवेति। वाच्यस्यैवेति यावत्। वामनाभिप्रायेणायमाक्षेपः, भाम- हाभिप्रायेण तु समासोक्तिरित्यमुमाशयं हृदये ग्रृहीत्वा समासोक्त्याक्षेपयोः युक्त्येदमे- कमेवोदाहरणं व्यतरद्ग्रन्थकृत्। एषापि समासोक्तिर्वास्तु आक्षेपो वा, किमनेनास्मा- कम्। सर्वथालङ्कारेषु व्यङ्गयं वाच्ये गुणीभवतीति नः साध्यमित्यत्राशयोSन्न अ्रन्थे.

एवं प्राधान्यविवक्षायां द्ृष्टान्तमुक्त्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र दृष्टान्तं स्वपरप्रसिद्धमाह-यथा चेति। उपमाया इति। उपमानोपमेयभाव- स्येत्यर्थः। तयेत्युपमया। दीपके हि 'आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते' इति लक्षणम्। मणि: शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितः कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालललना। मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः ।। बालप्रिया अलङ्कारोदाहर णत्वाभावेनेत्यर्थः। अपरिसमाप्तमैवेति योजना। तत्रेति। आक्षेपसमर्थन इत्यर्थः। नायकयोरसमागमे गम्यं हेतुं दर्शयति-गुवित्यादि। 'अनुरागे'त्यादयुदा- हरणप्रदर्शनाभिप्रायमाह-वामनेत्यादि। वामनाभिप्रायेण उपमानप्रत्यायनपक्ष· रूपेण। इद्मिति। अनुरागेत्यादिकमित्यर्थः । अत्र ग्रन्थ इति। चारुत्वेत्यादिप्रा धान्यविवक्षेत्यन्तग्रन्थ इत्यर्थः। दीपके हीति। 'इत्यत्र दीपनकृतमेव चारुत्वमि'्यन्वयः। दीपके हीत्यस्य स्थाने 'तथाही'ति च पाठः। भामहोक्तलक्षणमन्यतदुदाहरणश्च दर्शयति-आदी- त्यादि। अत्राद्यादयशशब्दा वाक्यविषयाः । तत्रान्त्यदीपकमुदाहरति-मणिरिति।

१. भामह., २.२५.

११६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् इत्यत्र दीपनकृतमेव चारुत्वम्। 'अपह्ुतिरभीष्टस्य किश्चिदन्तर्गतोपमा' इति। तत्रापहुत्यैव शोभा। यथा- नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः। अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो ध्वनिः ॥ इति। एवमाक्षेपं विचार्योद्देशक्रमेणैव प्रमेयान्तरमाह-अनुक्तनिमित्तायामिति। एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसस्तुतिः । विशेषप्रथनायासौ विशेषोकिरिति स्मृता ॥ यथा- स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम्॥ इयं चाचिन्त्यनिभित्तेति नास्यां व्यङ्गयस्य सद्भावः। उक्तनिमित्तायामपि वस्तु- स्वभावमात्रत्वे पर्यवसानमिति तन्रापि न व्यज्ञयसद्भावशङ्का। यथा- कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ।। बालप्रिया श्लोकोडयं कुवलयानन्देऽप्युदाहतः। दीपनकृतमेवेति। दीपनं नामानेकत्रैकध- र्मान्वयः । एवकारेण व्यक्याया उपमाया व्यवच्छेद:। अपहुतेर्भामहीये लक्षणोदा- हरणे दशयति-अपहतिरित्यादि। अन्रापह्युतिपदस्यावृत्तिर्बोध्या। अभीष्टस्य वर्ण्यत्वेनाभिमतस्य। किश्चिदन्तगता व्यङ्गया उपमा यस्यास्सा। अपहुतिः निषेधः । अपहुतिः तन्नामालङ्कारः । अपह्नत्येति। अपह्ववेनेति च पाठः। शोभा चारुत्वम्। नेयमिति। मुहुविरौतीत्यन्वयः । 'मदेन मुखरा आकृष्यमाणस्येति च बिम्बप्रतिबिम्बतयोक्तिः । 'अनुक्तनिमित्तायामि'त्यादिग्रन्यस्थ पूर्वग्रन्थेन सम्बन्धं दर्श- यन्नवतारयति-एवमित्यादि। उद्देशेति। समासोक्त्याक्षेपेत्यादिपूर्वोक्तेत्यर्थः । 'अनुक्तनिमित्ताया'मिति कथनस्य फलं वत्तुमुपक्रममाण आह-एकेत्यादि। एके- स्यादिलक्षणं भामहीयम्। एकदेशस्य तनुमत्त्वादेः कारणस्य। गुणान्तरस्य बलवत्वादिरूपकार्यस्य। संस्तुति: कथनम्। विशेषप्रथनाय कस्यचिदतिशयस्य रयापनाय। स इति। सः प्रसिद्धः । अपिशब्दः शम्भुनेत्यत्रापि योज्यः। बलस्य तन्वाश्रयत्वाप्तनुविगमे बलविगमो न्याय्यः । इह तु तनुविगमेऽपि बलसद्भाव उक्त: । तत्र च यत्कि्चिन्निमितं भवेत्, परन्तु तदचिन्त्यमित्याह-इयश्चेति। वस्तुस्व- भावमान्रत्वे पर्यवसानमिति। नार्थान्तरव्यञ्जकत्वमित्यर्थः । कर्पूर इति। अवार्येत्यादिर्निमित्तोकिः। तेनेति। यस्मादुक्े प्रकारद्वये व्यड्यसद्भ्ावो १. भामह., ३. २१. २. भामह., ३. २२. ३. भामह., ३. २३.

प्रथमोद्द्योत: ११७ नाविवक्षितत्वान्न तया व्यपदेशस्तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। अनुक्तनिमिचाया- मपि विशेषोक्तौ- आहूतोऽपि सहायैः ओमित्युवत्वा विमुक्तनिद्रोSपि। गन्तुमना अपि पथिक: सक्कोचं नैव शिथिलयति॥ इत्यादौ व्यङ्गयस्य प्रकरणसामथ्यात्प्रतीतिमात्रम्। न तु तत्प्रतीति तेन प्रकारद्वयमवधीर्य तृतीयं प्रकारमाशङ्कते-अनुक्तनिमित्तायामपीति। लोचनम् व्यङ्गयस्येति। शीतकृता खल्वार्तिरत्र निमित्तमिति भट्टोद्भटः, तदभिप्रायेणाह-न त्वत्र काचिञ्चारुत्वनिष्पत्तिरिति। यत्तु रसिकैरपि निमित्तं कल्पितम्-'कान्तासमा गमे गमनादपि लघुतरसुपायं स्वप्नं मन्यमानो निद्रागमवुद्धया सक्कोचं नात्यजत्' इति तदपि निमित्तं चारुत्वहेतुतया नालङ्कारविद्धि: कल्पितम्, अपि तु विशेषोक्तिभाग एव न शिथिलयतीत्येवम्भूतोऽभिव्यज्यमाननिमित्तोपस्कृतश्वारुत्वहेतुः। अन्यथा तु विशेषो- क्तिरेवेयं न भवेत्। एवमभिप्रायद्वयमपि साधारणोक्त्या अ्रन्थकृन्न्यरूपयन्न त्वौद्धटे- नैवाभिप्नायेण ग्रन्थो व्यवस्थित इति मन्तव्यम्। पर्यायोक्तेऽपीति। पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ।। इति लक्षणम्। यथा- शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः। रामस्यानेन धनुषा देशिता धर्मदेशना ॥ इति। बालप्रिया नाऽस्ति, तस्मादित्यर्थः । अ्रात्र निमित्तमिति। सङ्कोचाशिथिलने गम्यं निमित्तभित्य- थः। लघुतरमिति। सङ्कोचापरित्यागलभ्यत्वान्निद्रागमस्येति भावः । तदपि निमि- समिति। रसिकैः कल्पितं निद्रागमबुद्धिरूप निमित्तमित्यर्थः । अपि त्वित्यादि। 'न शिथिलयतीत्येवंभूतो विशेषोक्तिभाग एवेति योजना। अभिव्यज्यमाननिमिन्तेति। पूर्वोक्तनिमित्तेत्य्थः । अन्यथा त्विति। व्यज्यमाननिमित्तोपस्काररूपविशेषविरहे त्वित्यर्थः । अभिप्रायद्यमिति। उद्भटरसिकाभिप्रायद्वयमित्यर्थः । साधारणोकत्या व्यङ्ग्यस्येत्यादुक्त्या। भट्टोन्भटोक्तं लक्षणमाह-पर्याय।क्तमिति। तदिति शेषः। पर्यायशब्दार्थ दर्शयति-अन्येनेति। तमेव स्फुटयति-वाच्येति। शत्रुच्छेद इति। मुनेश्शत्रुसद्भावो नोचितः, तत्र तदुच्छेदेच्छा ततोऽप्यनुचिता, तस्या द्रढिमा अत्यन्तानुचितः; अत एवाह-उत्पथेति। रामस्य भार्गवस्य। अनेन भीष्मेण कर्त्रा धनुषा करणेन। देशिता कृता। धर्मदेशना धर्मोपदेशः। अन्नापि वाच्यमेव प्रधा- १. भामह., ३. ८.

११८ सटीकलोचनोपैतध्वन्यालोके

निमित्ता काचिच्चारुत्वनिष्पत्तिरिति न प्राधान्यम्। पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यञ्यत्वं तद्भवतु नाम तस्य ध्वनावन्तर्भावः। न तु ध्वनेस्त- त्रान्तर्भावः। तस्य महाविषयत्वेनाङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वाद।

लोचनमू अन्र भीष्मस्य भार्गवप्रभावाभिभावी प्रभाव इति यद्यपि प्रतीयते, तथापि तत्स- हायेन देशिता धर्मदेशनेत्यभिधीयमानेनैव काव्यार्थोऽलंकृतः । अत एव पर्यायेण प्रका- रान्तरेणावगमात्मना व्यङ्गयेनोपलक्षितं सद्दभिधीयते तदभिधीयमानमुक्तमेव सत्प- र्यायोक्तमित्यभिधीय्रत इति लक्षणपदम्, पर्योयोक्तमिति लक्ष्यपदम्, अर्थालद्गारत्वं सामान्यलक्षणं चेति सर्वं युज्यते। यदि त्वभिधीयत इत्यस्य बलाद्याख्यानमभिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति, उदाहरणं च 'भम धम्मिअ' इत्यादि, तदालङ्कारत्वमेव दूरे सम्पन्नमात्मतायां पर्यवसानात्। तदा चालङ्कारमध्ये गणना न कार्या। भेदान्त- राणि चास्य वक्तव्यानि। तदाह-यदि प्राधान्येनेति। ध्वनाविति। आत्मन्य- बालप्रिया नमिति दर्शयति-अन्रेत्यादि। प्रतीयत इति। व्यज्यत इत्यर्थः । तत्सहायेनेति। तेन प्रतीयमानार्थेनोपस्कृतेनेत्यर्थः । अभिधीयमानेनैव वाच्यार्थेनैव। काव्यार्थः वीररसः । अत पवेति। 'अत एव इति सर्वं युज्यत' इति सम्बन्धः । व्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये सर्वमेतदनुपपन्न भवेदतो वाच्यस्यैव प्राधान्यमभ्युपेयमिति भावः। 'पर्या. योक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयत' इत्येतावन्मान्नं भामहोत्तं लक्षणम् ; तत्रान्येन प्रका रेणेत्यस्य विवरणं 'पर्यायेणेत्याद्युपलक्षित'मित्यन्तम्। पर्यायशब्दार्थ एवान्येन प्रका- रेणेत्यनेनोक्त इत्यावेदयितुमत्र पर्यायेरोत्युक्तम्। अत एव तस्य व्याख्यानम्- प्रकारान्तरेशति। कोऽसौ प्रकार इत्यत्राह-अवगमात्मनेति। अस्यैव विवर- णम्-व्यङग्येनेति। तृतीयाया अर्थमाह-उपलत्तितमिति। 'यदभिधीयते तद- भिधीयमानं पार्योयोक्तमित्यभिधीयते' इति सम्बन्धः । 'अभिधीयमानमि'त्यस्य व्या- ख्यानम्-उक्तमेव सदिति। इति लक्षणपद्मिति। इत्यर्थेक लक्षणवाक्यमि- त्यर्थः । अनेन लक्षणवाक्येनैव व्यड््यानुगतस्य वाच्यस्य प्राधान्यं गम्यत इति भाव: । इति लक्ष्यपदमिति। अन्वर्थेनानेनापि पूर्वोक्तं गम्यत इति भावः । अर्था- लङ्कारत्वं सामान्यलक्षणमिति। व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येSलङ्कार्येत्वप्राप्त्ालक्कार- त्वभङ्स्त्यादिति भावः । सामान्यलक्षणं सामान्यधर्म:। पक्षान्तरमाशङ्कते-यदि त्विति। बलादिति। शब्दपीडनेनेत्यर्थः । प्रतीयते प्रधानतयेति। अभीत्याभि- मुर्ये। तच्च प्राधान्यनिबन्धनमिति भावः। अस्मिन् पक्षे Sभिमत न सिद्ध्येदित्याह- तदेत्यादि। ननु मा भूदलङ्कारत्वमित्यत्राह-तदेति। न केवलमस्य प्रसिद्धस्वभाव- परित्याग:, अप्रसिद्धावानतरभेदकल्पनापि स्यादित्याह-भेदेत्यादि। प्रधानव्यड्ग्यानां

प्रथमोद्द्योत: ११९

न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहृतसशे व्यङ्गयस्यैव प्राघान्यम्। वा व्यस्य तत्रोपसर्जनीभावेनाविवक्षितत्वात्। अपहुतिदीपकयोः पुनर्वाच्यस्य

न्तर्भावादात्मैवासौ नालह्वारस्त्यादित्यर्थः। तंत्रेति। यादृशोऽलङ्कारत्वेन विवक्षित- लोचनम्

सतादृशे ध्वनिर्नान्तर्भवति, न तादृगस्माभिर्ध्वनिरुक्तः । ध्वनिर्हि महाविषयः सर्वत्र भा- वांध्यापकः समस्तप्रतिष्ठास्थानत्वाच्चाङ्गी। न चालङ्वारो व्यापकोऽन्यालक्कारवत्। न च्ाजी, अलङ्कार्यतन्त्रत्वात्। अथ व्यापकत्वाङ्गित्वे तस्योपगम्येते, त्यज्यते चालङ्का- रता, तर्ह्स्मन्नय एवायमवलम्व्यते केवलं मात्सर्यंग्रहात्पर्यायोक्तवाचेति भावः। न चैयदपि प्राक्तनैर्दृष्टमपि त्वस्माभिरेवोन्मीलितमिति दर्शयति-न पुनरिति। भामहस्य याद्टक्तदीर्य रूपमभिमतं तादगुदाहरणेन दर्शितम्। तत्रापि नैव व्यङ्गयस्य प्राधान्यं चारुत्वाहेतुत्वात्। तेन तदनुसारितया तत्सदशं यदुदाहरणान्तरमपि कल्प्यते तत्र नैव व्यङ्गयस्य प्राधान्यमिति सङ्गतिः । यदि तु तदुक्तमुदाहरणमनादृत्य 'भम धम्मिअ' इत्याद्युदाहियते, तदस्मच्छिष्य- तैव। केवलं तु नयमनवलम्ब्यापश्रवणेनात्मसंस्कार इत्यनार्यचेष्टितम्। यदाहुरैतिहा सिका :- 'अवज्ञयाप्यवच्छाय शृण्वन्नरकमृच्छति' इति। भामहेन हयुदाहृतम्- 'गृ द्ेष्वव्वसु वा नाननं भुञ्ज्महे यदधीतिनः । वित्रा न भुज्जते' इति। बालप्रिया बहुविधत्वादिति भावः । वृत्तौ ध्वन्यन्तभोवमात्रमुक्तं, तस्यानलक्कारत्वप्रसङ्गपर्येव- सायितामाह-आत्मनीति। याद्दश इति। उपसर्जनीभूतव्यड्ग्यार्थ इत्यर्थः । अनन्तर्भावे हेतुमाह-नेत्यादि। समस्तेति। गुणादीत्यर्थः । अन्यालङ्कारवदिति। लोकप्रसिद्धकटकादिवदित्यर्थः । अथेत्यादि। पर्यायोक्तमित्ययमलङ्वारः व्यापकश्चाङ्गी चेत्युपगम्यत इति चेदित्यर्थः । तर्हीति। मात्सर्यग्रहणात्केत्रलं पर्यायोक्तवाचा अयम- स्मन्नय एवावलम्ब्यत इति योजना। इयद्पीति। व्यड्ग्यस्य प्राधान्यमपीत्यर्थः । इति दर्शयतीति। 'न पुनरिश्यादिग्रन्थेनोक्तमर्थ दर्शयतीत्यर्थः । तत्रापीति। भामहोदाहरणेऽपीत्यर्थः। पक्षान्तरमाशङ्कय परिहरति-यदि, त्वित्यादि। केवलन्तु नयमनवल- स्व्यापश्रवणोनेति। यथाविधि गुरूपसदनपूर्वक गुरुमुखादेव शास्त्रार्थग्रहणमकृत्वा श्रवणाभासेनेत्यर्थः । अ्रवज्ञयेति। विद्यायां गुरौ चेति शेषः। अवच्छाद्य आत्मा- पह्वं कृत्वा। ऋच्छति प्राप्नोति। कि तद्भामहोदाहरणमित्यत्राह-भामहेनेति। गृहेष्विति। 'अधीतिनः विप्राः यदन्नं न भुजते वयं गृहेष्वध्वसु वा तदननंन १. भामह., ३. ९.

१२० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

प्राधान्यं व्यङ्गयस्य चानुयायित्वं प्रसिद्धमेव। सक्करालङ्कारेऽपि यदालं

लोचनम् एतद्धि भगवद्वासुदेववचनं पर्यायेण रसदानं निषेधति। यत्स एवाह-'तन्च रसदाननिवृत्तये' इति। न चास्य रसदाननिषेधस्य व्यङ्गयस्य किश्चिच्चारुत्वमस्ति येन प्राधान्यं शङ्कयेत। अपि तु तद्यड्गयोपोद्बलितं विप्रभोजनेन विना यन्नभोजनं तदेवोक्तप्रकारेण पर्यायोक्तं सत्प्राकरणिक भोजनार्थमलङ्करुते। न ह्वस्य निर्विषं भोजनं भवत्विति विवक्षितमिति पर्यायोक्तमलङ्कार एवेति चिरन्तनानामभिमत इति तात्पर्यम्। अपह्नतिदीपकयोरिति। एतत्पूर्वमेव निर्णीतम्। अत एवाह-प्रसिद्धमिति। प्रतीत प्रसाधितं प्रामाणिकं चेत्यर्थः। पूर्वं चैतदुपमादिव्यपदेशभाजनमेव तद्यथा न भवतीत्यमुया छायया ष्टान्ततयोक्तमप्युद्देशक्रमपूरणाय ग्रन्थशय्यां योजयितुं पुन- रप्युक्तं 'व्यङ्गयप्राधान्याभावान्न व्वनिरि'ति। छायान्तरेण वस्तु पुनरेकमेवोपमाया एव व्यज्ञयत्वेन ध्वनित्वाशक्कनात्। यत्तु विवरणकृन्-दीपकस्य सर्वेत्रोपमान्वयो ना- स्तीति बहुनोदाहरणप्रपश्चेन विचारितवांस्तदनुपयोगि निस्सारं सुप्रतिक्षेपं च। मदो जनयति प्रीतिं सानङं मानभज्ञनम्। बालप्रिया भुञ्ज्महे' इत्यन्वयः । वचनमिति। चैयं प्रतीति शेषः । पर्यायेरेति। अवगमा- त्मना प्रकारान्तरेणेत्यर्थः । रसदानं निषेधतीति। विषदाननितृत्तिं बोधयतीत्यर्थः । चैद्यसङ्कल्पितमन्नयोजितविषदानं मे मा भवत्विति, भोजनं निर्विषं भवत्विति वा भग वतोऽभिप्रायस्सहृदयानां व्यङ््यो भवतीत्यर्थः । 'चारुत्वं नास्ती'ति सम्बन्धः । वाच्यस्यैव चारुत्वमिति भावः । तक््यङग्येति। उत्तव्यङ्ग्येत्यर्थः । तदेव वाच्यन्त- देव। उक्तप्रकाररोति। अवगमात्मना व्यङ्ग्येनोपलक्षितत्वेनेत्यर्थः । प्राकरणिकं भोजनार्थमिति। प्रकरणसिद्धमधीतिभुक्तशिष्टमनं भुञ्ज्महे इत्येवंभूतमर्थमित्यर्थः । व्यड्ग्यस्याविक्षितत्वेन चाप्राधान्यमित्याह-न ह्यस्येति। अस्य वासुदेवस्य। न विवक्तितं चैद्यं प्रति न बुबोधयिषितम्। उपसंहरति-इतीति। प्रसिद्धपदं त्रिधा व्याचष्टे-प्रतीतमित्यादि। दीपकापहुत्यादाविति पूर्वोक्तस्यैवादकथनेन पौनरुक्त्य मित्याशङ्कायां स्वरूपैक्येऽपि प्रकारभेदान्न पौनरुक्त्यमित्याह-पूरवमित्यादि। इत्य- मुया च्छाययेति। इत्यनेन प्रकारेणेत्यर्थः । 'व्यङ्ग्यप्राधान्याभावान्न व्वनिरिति पुनरप्युक्तमि'ति सम्बन्धः । वरिति्त्रति। व्यड्ग्यत्वेऽप्युपमाया अप्राधान्यरूपं वस्तिव- त्यर्थः। उपमान्वयप्रदर्शनेन सुप्रतिक्षेपत्वमाह-मद इत्यादि। सद: विशिष्टविषय- निषेवाज्जनितो हर्षः । प्रीति विषयाभिषङ्गम्। मान: चित्तसमुन्नतिः, तद्मख्जनमित्य- १. 'श्ज्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः' इति कोशः । २. भामह.,२. २७,

प्रथमोद्द्योत: १२१

लोचनम् स प्रियासज्गमोत्कण्ठां सासत्यां मनसः शुचम् ॥ इति। अन्नाष्युत्तरोत्तरजन्यत्वेऽप्युपमानोपमेयभावस्य सुकत्पत्वात्। न हि क्रमिकाणां नोपमानोपमेयभावः। तथा हि- राम इव दशरथोऽभूद्दशरथ इव रघुरजोऽपि रघुसदृशः । अज इव दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम्॥ इति न न भवति। तस्मात्क्रमिकत्वं समं वा आकरणिकत्वमुपमां निरुणद्धीति कोडयं त्रास इत्यलं गर्दभीदोहानुवर्तनेन। सङ्करालक्कारेऽपीति। विरुद्धालंक्रियोल्लेखे समं तद्दृत्यसम्भवे। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे च सक्करः ॥। इति लक्षणादेक: प्रकारः। यथा ममैव- शशिवदनासितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपङ्किरियम्। गगनजलस्थलसम्भवहृद्याकारा कृता विधिना ॥ इति। अत्र शशी वदनमस्या: तद्वद्वा वदनमस्या इति रूपकोपमोल्लेखायुगपद्द्दयास- म्भवादेकतरपक्षत्यागग्रहणे प्रमाणाभावासङ्कर इति व्यङ्गयवाच्यताया एवानिश्चयात्का ध्वनिसम्भावना। योऽपि द्वितीयः प्रकार :- शब्दार्थालङ्काराणामेकत्रभाव इति तत्रापि प्रतीयमानस्य का शङ्का। यथा-स्मर स्मरमिव प्रियं रमयसे यमालिक्गनात् इति। बालप्रिया नङ्गविशेषणम्। उत्तरेति। उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वजन्यत्वेऽपीत्यर्थः। अनेन क्रमिक- त्वमुक्तम्। उपमानेति। मनोविकार जनकत्वेन तेषां साम्यस्य कल्पयितुं शक्यत्वा- दित्यर्थः । क्रमिकाणामुपमानोपमेयभावं द्शयति-राम इवेति। अत्र गुणविशेष- वत्वेन साम्यं बोध्यम्। न न भवंतीति। भवत्येवेत्यर्थः । सोपहासमुपसंहरति- तस्मादित्यादि। सङ्करश्चतुविध :- सन्देहसङ्करादिभेदादिति; तेषां लक्षणानि भट्टोद्भट- मतानुरोधेन दर्शयति-विरुद्धेति। विरुद्धयोरलङ्क्रिययो: उल्लेखः उल्लासः तस्मिन् सति। समं युगपत्। तद्वृत्यसम्भव इति। तयोरवेर्तनस्यासम्भव इत्यर्थः । एकस्य ग्रहे तयोरेकस्यान्यत्यागेन ग्रहणे। न्यायः साधकं मानम्। दोषः बाधकम्। शशीति। 'शशिवदने'त्यादि विशेषणत्रयं क्रमेण 'गगने'त्यादेरुपपाद- कम्। एकेति। एकतरस्य पक्षस्य त्यागे ग्रहणे चेत्यर्थः । इनीति हेतौ। व्यङ्गये- त्यादि। को व्यङ्गयः को वांच्य इत्यनिश्चयाद्वयङ्गयप्राधान्यकृतध्वनित्वसम्भावनापि १. सन्देहसङ्कर इत्यरथेः । २. 'असितसरसिजनयने'ति पदच्छेदः 'इन्दीवरेण नयनं' इति महाकविकालि दासोक्ते:। ३. एकवाचकानुप्रवेशरूप: । वाचकत्वं चात्र बोधकत्वम्। १६

१२२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् अन्नैव यमकमुपमा च। तृतीयः प्रकार :- यत्रैकत्र वाक्यांशेSनेकोर्ऽर्थालङ्कारस्तन्नापि द्वयोः साम्यात्कस्य व्यङ्गयता। यथा- तुल्योदयावसानत्वाद्गतेऽस्तं प्रति भास्वति। वासाय वासर: क्लान्तो विशतीव तमोगुहाम् ॥ इति। अन्र हि स्वामिविपत्तिसमुचितव्रतग्रहणहेवाकिकुलपुत्र करूपणमे कदेश विवर्त्तिरुप के दर्शयति। उत्प्रेक्षा चेवशब्देनोक्ता। तदिदं प्रकारदूयमुक्तम् शब्दार्थवर्त्त्यलङ्कारा वाक्य एकत्र वत्तिनः । सङ्करश्चैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते॥ इति च। चतुर्थस्तु प्रकार: यत्रानुग्राह्यानुग्राहकभावोऽलङ्काराणाम्। यथा प्रवातनीलोत्पलनिविशेषमधीर विप्रेक्षितमायताक्ष्या। तया गृहीतं नु मृगाङ्गनाभ्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्नाभिः॥। अन्र मृगाङ्गनावलोकनेन तदवलोकनस्योपमा यद्यपि व्यङ्ञया, तथापि वाच्यस्य

सन्देहे पर्यवसानम्। यथोक्तम्- परस्परोपकारेण यत्रालड्कृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि सङ्करः ॥

बालप्रिया केत्यर्थः। एकवाक्यवर्तनरूप सङ्करं दर्शयित्वा, एकवाक्यांशसमावेशरूप सङ्करं दर्श- यति-यत्रेत्यादि। साम्यादिति। वाच्यत्वेन सादृश्यादित्यर्थः । स्वामीति। स्वामिनो विपत्तौ सत्यां समुचितं यद्व्रतग्रहणं तत्र हेवाकी उद्युक्तः यः कुलपुत्रकः तद्रूपणं वासरविषयकं कर्म। तमोगुहामित्येकदेशविवर्तिरूपक करतृँ। भास्वतस्त्वा- मित्वमतस्तद्मनस्य विपत्तित्वं गुहानिवासस्य व्रतग्रहणतवं तत्प्रवेशस्य तदर्थव्यापार- त्वश्च तमोगुहामिति शाव्देन रूपकेण गम्यत इति भावः। उक्तयोर्भेदयोस्सम्मतिमाह- तदिदमित्यादि। अनया कारिकया उत्तयोरभेंदयोर्लेक्षणं प्रदर्शितम्। वृत्तिग्रन्थानुरोधेन वाच्यव्यङ्गययोरतुग्राह्यानुग्राहकभावापन्नं सङ्करमुदाहरति-प्रवातेति। तयेति। श्रीपार्व- त्येत्यर्थः। नन्वनुग्राहकत्वेऽपि कुतो गुणीभाव इत्यत आह-अनुग्राह्यत्वेनेति। सन्देहस्येति शेषः। पर्यवसानमिति। अनुग्राहिकाया व्यङ्ग्योपमाया इति शेषः।

१. भामह., ३. ४८. २. तथाच सन्देहोपपादकत्वादुपमाया अज्गत्वं, उपमया जनितायां चमत्कृतौ सन्देहेन स्राह्यकरणात् तस्यापि तदङत्वमिति परस्परोपकारकरणात् परस्परमनुग्राव्या नुग्राहकभाव इत्यर्थः । अत एवोक्तम्-'परस्परोपकारेणे'व्यादि।

प्रथमोद्द्योत: १२३

कारोडलक्कारान्तरच्छायामनुगृह्गाति, तदा व्यङ्गयस्थ प्राधान्येनाविवक्षित- त्वान्न ध्वनिविषयत्वम्। अलक्कारद्वयसम्भावनारयां तु वाच्यव्यक्कययोः समं प्राधान्यम्। अथ वाच्योपसर्जनीभावेन व्यङ्गयस्य वत्रावस्थानं तदा

लोचनम् तदाह-यदालङ्कार इत्यादि। एवं चतुर्थेऽपि प्रकारे ध्वनिता निराकृता। मध्य- मयोस्तु व्यङ्गयसम्भावनैव नास्तीत्युक्तम्। आद्येतु प्रकारे 'शशिवदने'्यायुदाहते कथच्चिदस्ति सम्भावनेत्याशक्कय निराकरोति-अलक्कारद्वयेति। सममिति। दयोर- प्यान्दोल्यमानत्वादिति भावः। ननु यत्र व्यङ्गयमेव प्राधान्येन भाति तत्र कि कर्त- व्यम्। यथा- होइ ण गुणाणुराओ खलाणँ णवरं पसिद्धिसरणाणम् । किर पहिणुसइ ससिमणं चन्दे पिआमुहे दिट्ठे। अन्नार्थोन्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेनाभाति, व्यतिरेकापहुती तु व्यङ्गयत्वेन प्रधान- तयैत्यभिप्रायेणाशङ्कते-अथेति। तत्रोत्तरम्-तदा सोऽपीति। सङ्करालङ्कार बालप्रिया अस्मिश्चतुर्थे भेदे ध्वन्यभावपरतया वृत्तिग्रन्थमवतारयति-तदाहेति। आ- न्दोल्यमानत्वादिति। वाच्यत्वव्यङ्गयत्वाभ्यां सन्दिह्यमानत्वादित्यर्थः । नन्वित्या- दि। यत्रेति। यादशे सक्करालद्वार इत्यर्थः । होइ इति। भवति न गुणातुरागः खलानां केवलं प्रसिद्धिशरणानाम्। किल प्रस्नौति शशिमणिः चन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे। इति च्छाया। गुणातुराग: परैवर्ण्यमानेष्वपि केषाञ्चिद्गुणेषु प्रीतिः। न भवतीत्यत्र हेतुमा- ह-प्रसिद्धीति। वस्तुतत्वावम्शेरहितानामिति भावः। उक्त सामान्यं विशेषेण समर्थयते-किलेत्यादि। 'शशिमणिः चन्द्रे दृष्टे प्रस्नौति किल; प्रियामुखे दृष्टे न प्रस्नौती'त्यन्वयः। यदि शशिमणेर्गुणानुरागस्स्यात्तदा प्रियामुखदर्शने कथ न निःष्य- न्देतेति भावः । व्यतिरेकेति। चन्द्रापेक्षया प्रियामुखस्याधिकगुणवत्वव्यञ्ञनादवयति- रेकः; अयं न चन्द्रः प्रियामुखमेव चन्द्र इत्यर्थेस्य ख्यापनादपहुतिश्चेति भावः । व्यङ्गयत्वेनेत्यादि। व्यङ्गयत्वेन प्रधानतया च भात इत्यर्थः । सङ्करोक्तेरेव ध्वनित्व-

१. उपमानवतोऽर्थस्य यद्विशेषनिदर्शनम्। व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनादथा ॥ भामह, २. ७५. अपहुतिरभीष्टा च किश्चिदन्तर्गतोपमा। भूतार्थापह्ववादस्याः क्रियते चाभिधा यथा॥ भामह., ३.२१. इति तयोर्लेक्षणमवसेयम्।

१२४ सटोकलोचनो पेतध्वन्यालो के

सोऽवि ध्वनिविषयोऽस्तु, न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम्। पर्या- योक्तनिर्दिष्टन्यायात्। अपि च सक्करालक्कारेऽपि च क्वचित् सङ्करोक्तिरेव

लोचनम् एवारयं न भवति, अपि त्वलङ्कारध्वनिनामारयं ध्वनेद्वितीयो भेदः । यञ्च पर्यायोक्ते निरूपितं तत्सवमन्राप्यनुसरणीयम्। अथ सर्वेंषु सङ्करप्रभेदेषु व्यङ्गयसम्भावनानिरास- त्रकारं साधारणमाह-अपि चेति। 'क्रचिदपि सङ्करालङ्कारे चे'ति सम्बन्धः, सर्व- भेदभिन्न इत्यर्थ: । सङ्कीर्णता हि मिश्रत्व लोलीभावः, तन्न कथमेकस्य प्राधान्य क्षीर- जलवत् । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा सा त्रिविधा परिकीर्तिता ॥ अप्रस्तुतस्य वर्णनं प्रस्तुताक्षेपिण इत्यर्थ:। स चाक्षेपस्त्रिविधो भवति-सामा- न्यविशेषभावात्, निमित्तनिमित्तिभावात्, सारूप्याच्च। तत्र प्रथमे प्रकारद्वये प्रस्तु- ताप्रस्तुतयोस्तुल्यमेव प्राधान्यमिति प्रतिज्ञां करोति-अप्रस्तुतेत्यादिना प्राधान्यमि- त्यन्तेन। तन्न सामान्यविशेषभावेऽपि दयी गतिः-सामान्यमप्राकरणिक शब्देनो. च्यते, गभ्यते तु प्राकरणिको विशेषः स एकः प्रकारः। यथा- अहो संसारनैर्धृण्यम हो दौरात्म्यमापदाम्। अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधे: ॥ अत्र हि दैवप्राधान्यं सवेत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णित सत्प्रकृते वस्तुनि क्वापि विनष्टे विशेषात्मनि पर्यवस्यति। तत्रापि विशेषांशस्य सामान्येन व्याप्तत्वाधयङ्गय- विशेषवद्वाच्यसामान्यस्यापि प्राधान्यम्, न हि सामान्यविशेषयोर्युगपत्प्राधान्यं विरु- व्यते। यदा तु विशेषोऽप्राकरणिकः प्राकरणिक सामान्यमाक्षिपति तदा द्वितीयः बालप्रिया बुद्धिनिवर्तकत्वं वृत्तावुत्तं, तत्कथमित्यत्राह-सङ्कीएतिति। 'मिश्रत्वमि'त्यस्य विवर- णम्-लोलीभाव इति। आत्यन्तिकस्संश्लेष इत्यथेः । अधिकारादिति भामही- यमिदम्। अधिकार: प्रस्तुतत्वम्। सारार्थ व्याचष्टे-अप्रस्तुतस्य वर्णनमिति। स्तुतिशब्दार्थकथनं वर्णनमिति। दयी गतिरिति। प्रकारद्वयमित्यर्थः । स इति। सामान्याद्विशेषप्रतीतिरूप इत्यर्थः । दैवप्राधान्यमिति। 'दैवस्वातन्त्र्यमि'ति च पाठः। सवंत्र सामान्यरूपमिति। संसारनैर्ृण्यादावनुगतमित्यर्थः। सर्वस्य तदा- यत्तस्थितित्वादिति भावः । क्वापीति । प्रेयसीपुत्रादिरूप इत्यर्थः । अत्र व्यङ्गयवा- व्ययोस्सम प्राधान्यं दर्शयति-तत्रापीत्यादि। नतु व्यङ्ञयस्य विशेषस्यास्तु प्राधार्न्य, वाच्यस्य सामान्यस्य तत्कर्थ स्यादित्यत्राह-विशेषांशस्यति। प्राधान्यमिति।

१. भामह., ३.२९.

प्रथमोद्धोतः १२५

ध्वनिसम्भावनां निराकरोि। अप्रस्तुतपशंसायामपि यदा सामान्यविशे- षभावान्निमित्तनिमित्तिभावाद्वा अभिधीयमानस्याप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसम्बन्धः तदाभिधीयमानप्रतीयमानयोः सममेव प्राधान्यम्। यदा तावत्सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन सम्बन्धस्तदा विशेषप्रतीतौ सत्यामपि प्राधान्येन तत्सामा- न्येनाविनाभावात्सामान्यस्यापि प्राधान्यमु । यदापि विशेषस्य सामान्यनि- छत्वं तदापि सामान्यस्य प्राषान्ये सामन्ये सर्वविशेषाणा मन्तर्भावाद्विशेष-

लोचनम् प्रकार:। यथा- एतत्तस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्त्रे कर्ण पाथसी यन्मुक्तामणिरित्यर मंस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि।

स्तन्रोड्डीय गतो हहेत्यनुदिनं निंद्राति नान्तः छुचा॥ अन्नास्थाने महत्त्वसम्भावनं सामान्यं प्रस्तुतम्, प्रस्तुतं तु जलबिन्दौ मणित्व- सम्भावनं विशेषरूपं वाच्यम्। तत्रापि सामान्यविशेषयोयुगपत्प्राधान्ये न विरोध इत्यु- कम्। एवमेकः प्रकारो द्विभेदोऽपि विचारितः, यदा तावदित्यादिना विशेषस्यापि प्राधान्यमित्यन्तेन। एतमेव न्यायं निमितनैमित्तिकभावेSतिदिशंस्तस्यापि द्विप्रकारता बालप्रिया विशेषप्राधान्यनान्तरीयकत्वं सामान्यप्राधान्यस्येति भावः । न हि घिरुध्यत इति। यथा 'रक्तं पर्ट वये'त्यादौ द्वयोस्रयाणां वा विधिरिति भावः । एर्तादति। मुखादि- ति। आरम्भत इत्यर्थः। प्रथमतस्सम्भूतमिति यावत्। 'एतद्वक्ष्यमाणं शृण्वि'ति सम्बन्धः । मुक्तामणिरित्यमंस्त यत् एतत्तस्य जडस्य कियत् वक्ष्यमाणापेक्षया अत्य- रुपमेवेत्यर्थः । सादृश्यनिमित्तकस्तद्त्रमस्य सम्भवाजलकणे मुक्तामणिश्रमो भवेदिति भावः।शण्विति। अ्स्मात् पूर्वोक्तात्। अन्यदपि त्वं *णु; कि तदित्यत्राह- अङगुलीति। यद्वा-मुखादिति कस्यचित् प्रतारकस्य वदनादित्यर्थेः । *ण्वन् इति छेदः । यदिति। यस्मादित्यर्थः । अ्र्परस्माद्पीति। अधिकमस्तीति शेषः। तदाह- अङ्गुलीति । स जड इत्यत्राप्यनुषज्यते। जातमुक्तामणित्रमो जड इत्यर्थेः । तत्रेति। तस्मिजलकण इत्यर्थेः । 'कुन्नंाड्डीये'ति पाठे तु तस्मिन्निति शेषो बोध्यः। शनैः मुक्तामणिवुध्या मन्दम्। आदीयमाने अङ्गुल्यग्रस्य लघुक्रियया अल्पचालनेन प्रवि- लयिनि अङ्गुलावेव लग्न इत्यर्थस्तथा सति। उड्डीयेति। अयमिति शेषः । तस्याद- र्नान्ममायं मुक्तामणिः खमुत्पत्य गत इति मत्वा अन्तःशुचा न निद्रातीत्यर्थः।

१२६ सटीकलोचनोपैतध्वन्यालोके

स्यापि प्राधान्यम्। निमितनिमित्तिभावे चायमेव न्यायः । यदा तु सारू-

लोचनम् दर्शयति-निमिन्तेति। कदाचिन्निमित्तमप्रस्तुतं सदभिधीयमानं नैमित्तिक प्रस्तुत. माक्षिपति। यथा- ये यान्त्यभ्युदये प्रीतिं नोज्झन्ति व्यसनेषु च। ते बान्धवास्ते सुहृदो लोक: स्वार्थपरोऽपरः ॥ अन्नाप्रस्तुतं सुहृद्बान्धवरूपत्वं निमितं सज्जनासक्त्या व्णयति नैमित्तिकीं श्रद्धे- यवचनतां प्रस्तुतामात्मनोऽभिव्यड्क्तुम् ; तत्र नैमित्तिकप्रतीतावपि निमित्तप्रतीतिरेव प्रधानीभवत्यनुप्राणकत्वेनेति व्यङ्ञयव्यञ्ञकयोः प्राधान्यम् । कदाचित्त नैमित्तिकम- प्रस्तुतं वर्ण्यमानं सत्प्रस्तुतं निमित्तं व्यनक्ति। यथा सेतौ- सग्गं अपारिजाअं कोत्थुहलच्छिरहिअं महुमहस्स उरम्। सुमरामि महणपुरओ अमुद्धअन्दं च हरजडापब्भारम् ॥ अन्न जाम्बवान् कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्ष:स्मरणादिकमप्रस्तुतनैमित्तिक वर्ण- यति प्रस्तुतं वृद्धसेवाचिरजीवित्वव्यवहार कौशलादिनिमित्तभूतं मन्त्रिताय।मुपादेयम- भिव्यड्क्तुम्। तत्र निमित्तप्रतीतावपि नैमित्तिकं वाच्यभूतम् ; प्रत्युत तन्निमित्तानु- प्राणितत्वेनोद्धुरकन्धरीकरोत्यात्मानमिति समप्रधानतैव वाच्यव्यङ्गययोः । एवं द्वौ प्रकारौ प्रत्येकं द्विविधौ विचार्य तृतीयः प्रकारः परीक्ष्यते सारूप्यलक्षणः । तत्रापि द्वौ प्रकारौ-अप्रस्तुतात्कदाचिद्वाच्याचमत्कारः, व्यङ्गयं तु तन्मुखप्रेक्षम्। यथास्म- दुपाध्यायभ ट्टेन्दुराजस्य- प्राणा येन समर्पितास्तव बलादेन त्वमुत्थापितः स्कन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यामपि। तस्यास्य स्मितमात्रकेण जनयन् प्राणापहारक्रियां आ्रातः प्रत्युपकारिणां धुरि परं वेताल लीलाग्से॥ बालप्रिया अन्नास्थान इति। जडानामिति शेषः । ये इति। अपरः उक्तविपरीतवृत्तिः । निमित्तं श्रद्धेयवचनतानिमित्तम्। सज्जनासकत्येति। सज्जनबहुमत्येत्यथः । नैमिन्तकेति। श्रद्धेयवचनतेत्यर्थः । निमित्तप्रतीतिरवेति। न हि वक्तुस्तथावि धबान्धवत्वादिप्रतीति विना श्रद्धेयवचनत्वं प्रतीतिपथमवतरेदिति भावः । सग्गमिति। स्वर्गमपारिजातं कौस्तुभलक्ष्मीरहितं मधुमथनस्योरः । स्मरामि मथनात्पुरतः अमुग्धचन्द्रं च हरजठाप्रारभारम् ॥ इति छाया। वृद्धेत्यादित्रयं प्रस्तुतमित्यस्य विशेषणम्। उद्घुरकन्धरोकरोतीति। प्रधानी- करोतीत्यर्थः । तनमुखप्रेक्षमिति। तथा च अप्रधानमिति भावः । प्राणा इति।

प्रथमोद्द्योत: १२७

लोचनम् अन्र यद्यपि सारूप्यवशेन कृतध्नः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाप्यप्रस्तु- तस्यैव वेतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम्। न ह्यचेतनोपालम्भवदसम्भाव्यमानोऽय- मर्थो न च न हृय इति वाच्यस्यात्र प्रधानता। यदि पुनरचेतनादिनात्यन्तासम्भाव्य- मानतदर्थविशेषणेनाप्रस्तुतेन वर्णितेन प्रस्तुतमाक्षिप्यमाणं चमत्कारकारि तदा वस्तुध्व- निरसौ। यथा ममैव- भावव्रात हठाज्जनस्य हृदयान्याक्र्कम्य यन्नर्तयन् भङ्गीभिविविधाभिरात्महृदयं प्रच्छाय संक्रीडसे। स त्वामाह जड ततः सहदयम्मन्यत्वदुःशिक्षितो मन्येऽमुष्य जडात्मता स्तुतिपदं त्वत्साम्यसम्भावनात्।। कविन्महापुरुषो वीतरागोऽपि सरागवदिति न्यायेन गाढविवेकालोकतिरस्कृतति- मिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये स्वात्मानं प्रच्छादयलँलोकं च वाचालयन्नात्मन्यप्रतिभासमे- वाजीकुर्वस्तेनैव लोकेन मूर्खोडयमिति यदवज्ञायते तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं बालप्रिया 'त्वमुत्पादित' इति 'सपर्यां पुर' इति च पाठः। सारूप्यवशेनेति। प्राणसमर्पणाधु- पक्तरि अपकर्तृत्वरूपसादृश्यबलेनेत्यर्थः। प्रस्तुतस्यैवेति। वाच्यस्येति शेषः । अन्र हेतुमाह-न हीत्यादि। न च न हृद्य इति। हृद एवेत्यर्थः। यदीत्यादि। 'अचेतनादिना आक्षिप्यमाणमि'ति योजना। अचेतनादिनेत्यस्य विशेषणानि-अत्यन्ते- त्यादीनि। अत्यन्तमसम्भाव्यमानानि तदर्थस्य अप्रस्तुतार्थस्य विशेषणानि यत्र तेन। वस्तुध्वनिरसाविति। नायमप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार इति भाव: । भावेति। भावानां चन्द्रोद्यानादिपदार्थानां व्रातः सार्थ: हे भाव न्रात। त्वं तथा संक्रीडसे यदिति सम्बन्धः । ततः एवं संक्रीडनाद्धेतोः । सहृदयम्मन्यत्वेन सहृद- योऽहमित्यभिमानेन दुःशिक्षितः दुर्लेलितः। सः जनः। त्वां जडमाह। परन्तु अमुष्य एवंवदतो जनस्य। या जडात्मता जडोऽसीत्युच्यमानता सा त्वत्सा- म्यसम्भावनात् त्वत्साम्यापाताद्वेतोः । 'अमुष्य स्तुतिपदं मन्ये' इति सम्बन्धः । अत्रादौ प्रस्तुतं व्यङ्गयमर्थ दर्शयति-कश्चिदित्यादि प्रकाश्यत इत्यन्तेन। 'न्या येने'त्यस्य 'प्रच्छादयन्नि'त्यादिना सम्बन्धः। यथोक्तम्- "ज्ञाततत्वस्य लोकोऽयं जडोन्मत्तपिशाचवत्। ज्ञाततत्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचवदि"ति।। गाढेति। गाढो यो विवेक एवालोकः तेन तिरस्कृत तिमिरप्रतानं मोहान्व- कारसमूहो यस्य सः। वाचालयन्निति। आत्मावमानगर्मिता बह्नीर्वाचः प्रवर्त- यन्नित्यरथेः । आत्मनि स्वस्मिन्। अप्रतिभासं जनैरारोपितमवबौधम्। अथ

१२८ सटीकलोचनोपेतध्व न्यालो के

्यमात्रवशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः सम्बन्घस्तदाप्यप्रस्तुतस्य स- रूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षार्या धवनावेवान्तःपातः। इतरथा

व्यज्ञयतया प्राधान्येन प्रकाश्यते। जडोयमिति हुद्यानेन्दूदयादिर्भावो लोकेनावज्ञा- यते, स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औतसुक्यचिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहर्षपर- वशतां करोतीति हठादेव लोक यथेच्छं विकारकारणाभिनतयति। न च तस्य हृदयं केनापि ज्ञायते कीदृगयमिति, प्रत्युत महागम्भीरोतिविदग्धः सुष्टुगर्वहीनोऽतिशयेन क्रीडाचतुरः स यदि लोकेन जड इति तत एव कारणात्प्रत्युत वैदग्व्यसम्भावननिमित्ता त्सम्भावितः, आत्मा च यत एव कारणात्प्रत्युत जा्येन सम्भाव्यस्तत एव सहृदयः सम्भावितस्तदस्य लोकस्य जडोऽसीति यदुच्यते तदा जड्यमेवंविघस्य भावव्रातस्या- विदग्धस्य प्रसिद्धमिति सा प्रत्युत स्तुतिरिति। जडादपि पापीयानयं लोक इति ध्व- न्यते। तदाह-यदा त्विति। इतरथा त्विति। इतरथैव पुनरलंकारान्तरत्वम- लङ्कारविशेषत्वं न व्यङ्ञयत्य कर्थचिदपि प्राधान्य इति भावः। उद्देशे यदादिग्रहणं कुतं समासोक्तीत्यन्न द्वन्द्े तेन व्याजस्तुतिप्रभृतिरलङ्गारवर्गोऽपि सम्भाव्यमानव्यङ्गया- बालप्रिया वाच्यार्थ दर्शयति-जडोऽयमित्यादि स्तुतिग्त्यन्तेन। 'इति ह्वयवज्ञायत' इति सम्बन्धः । लोकेन क्त्रा। स च उद्यानादिर्भावश्य। प्रत्युतेति। अजड एव न, किन्तु विदग्धस्वभावोऽपीत्यर्थेः । अन्यस्येति। प्रियतमामिलितस्येत्यर्थः । हठादाक्रम्येत्यस्य व्याख्यानम्-यथेच्छं तिकारकारणाभिरिति। विकाराणामौरसु- क्यहर्षादीनां कारणाभिः प्रवर्तनाभिः। आत्महृदयं प्रच्छादयेत्यस्य व्याख्यानम्- न चेत्यादि। प्रत्युतेत्यस्यैव विवरणम्-महागस्भीर इत्यादि। स इत्यस्य अन्नापि सम्बन्धः । उत्तरार्ध व्याचष्टे-स यदीत्यादि। सः उक्तगुणविशिष्टो भावव्रातः । जड इतीत्यस्य सम्भावित इत्यनेनान्वयः । तत इत्यस्य व्याख्यानम्-तत एव कारणादिति। उक्तप्रकारकसंक्रीडनरूपादित्यरथः। कारणादित्यस्य विशेषणम्- प्रत्युत वैदग्धपेत्यादि। सहृदयेत्यादेर्व्यांख्यानम्-आत्मा चेत्यादि। तांदति। तर्हि इत्यर्थः । 'अस्य लोकस्य सा स्तुतिरि'ति सम्बन्धः। का स्तुतिरितयन्नाह-जडो- Sसीति। हे जन एवं वदंस्त्वं जडोऽसीति केनचिदुच्यते चेत्तद्वचनं स्तुतिरेवेत्यर्थः । कुत एतदित्यत आह-तदेत्यादि। तदा तद्वचनकाले। जाड्यमेवंविधस्येत्यादि। अयमथ :- अजडस्य सतो जडत्वप्रसिध्युपजीविनी हि जनसम्बन्धिजडत्वोक्तिः। तथा सति तत्तुत्ययोगक्षेमतया जनस्याप्यजडत्वसम्भवाज्नं प्रति जडोऽसीतयुक्तिर्वास्तवी स्तुतिरेव पर्यवस्येदिति। एवमप्रस्तुतं वाच्यार्थ व्याख्याय पार्यन्तिकमर्थ प्रदर्शयति- जडादपोति। तदाहेति। यदेतत्सारूप्येण प्रतीयमानस्य प्राधान्ये व्वनित्वमुक्तं तदाहेत्यर्थः । एवकारो भिन्नक्रम इति दर्शयति-इतरथैवेति। तुशब्दार्थकथनं

प्रथमोदूद्योत: १२९

त्वलङ्गारान्तरमेव। तदयमत्र सड्क्षप :-

लोचनम् नुवेश: सम्भावितः । तत्र सर्वेत्र साधारणमुत्तरं दातुसुपक्रमते-तद्यमत्रेति। कि- यद्वा प्रतिपदं लिख्यतामिति भावः । तत्र व्याजस्तुतियेथा- किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- ब्जी स्तूणीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्या- भुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः॥ अत्र व्यङ्गयं स्तुत्यात्मकं यत्तेन वाच्यमेवोपस्क्रियते। यत्तूदाहृतं केनचित्- आसीनाथ पितामही तव मही जाता ततोऽनन्तरं माता सम्प्रति साम्बुराशिरशना जाया कुलोद्भूतये। पूर्णे वर्षशते भविष्यति पुनः सैवानवद्या स्नुषा युक्तं नाम समग्रनीतिविदुषां किं भूपतीनां कुले॥ इति, तदस्माकं ग्राम्यं प्रतिभात्यत्यन्तासभ्यस्मृतिहेतुत्वात्। का चानेन स्तृति: कृता ? त्वं वंशक्रमेण राजेति हि कियदिदम् ? इत्येवंप्राया व्याजस्तुतिः सहृदयगोष्टीषु निन्दितेत्युपेक्ष्यैव । यस्य विकारः प्रभवन्नप्रतिबन्धस्तु हेतुना येन। गमयति तमभिप्रायं तत्प्रतिबन्धं च भावोऽसौ ॥ इति। अन्नापि वाच्यप्राधान्ये भावालङ्कारता। यस्य चित्तवृत्तिविशेषस्य सम्बन्धी वा बालप्रिया पुनरिति। 'अलङ्कारान्तराङगत्वमि'त्यत्रान्यथाप्रतिपत्तिः स्यादित्यतो विवृणोति-अल- द्वारविशेषत्वमिति। इति भाव इति। अप्रस्तुतवर्णनस्थले यत्र वाच्यस्य अग्र- स्तुतार्थस्य चमत्कारकारित्वं व्यङ्गयं, प्रस्तुतं तु तदङं तत्रैवाप्रस्तुतप्रशंसालङ्वारः। यत्र तु प्रस्तुतस्य व्यक्गयस्य प्राधान्यं तत्र वस्तुध्वनिरे नालद्वार इति ग्रन्थकाराशय इत्य्थेः। स्तुत्यात्मकमिति। भवतः कीर्तिर्विश्वं व्याप्नोति इत्युत्तमश्लोकत्वरूपगुण- कीर्तनमित्यर्थः । आसीदिति। स्नुषा पुत्रभार्या। अत्यन्तासस्येति। पितामह्या मातृत्वोक्तावेवाह्कुरिता तावदसभ्यस्मृतिस्तस्या जायात्वस्नुषात्ववर्णेनेन सुतरामभिव्य- क्तेत्याशयेनोक्तमत्यन्तासभ्येति। वाच्येऽर्थे दोषमुक्त्वा व्यङ्गयेऽपि तमाह-का चेति। कियदिदमिति। राजान्तरादुत्कर्षेविशेषाप्रतीतेरिति भावः । 'व्याजस्तुतिप्रभृतिरि'ति पूर्वोक्तप्रभृतिपदार्थ भावालद्वारं रुद्रटोक्तमाह-यस्येति। 'यस्य विकारस्तु अप्रतिबन्धः प्रभवन् येन हेतुना तमभिप्रायं तत्प्रतिबन्धं च गमयति असौभाव इत्यन्वयः। अत्रापि द्वैविध्यमस्तीत्याशयेनाह-अत्रापीत्यादि। लक्षणवाक्यं व्याचष्े-यस्येत्यादि। चित्तवृत्तिविशेषस्थ अनुरागादेः सम्बन्धी जन्यः । अप्रतिबन्ध इत्यस्य व्या- १७ ६व०

१३० सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

व्यङ्गयस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालङ्गतयः स्फुटाः॥ व्यञ्यस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुगमेऽपि वा। न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते।

लोचनम् गव्यापारादिर्विकारोऽप्रतिबन्धो नियतः प्रभवंस्तं चित्तवृत्तिविशेषरूपमभिप्रायं येन हेतुना गमयति स हेतुर्यथेष्टोपभोग्यत्वादिलक्षणोऽर्यो भावालङ्कारः। यथा- एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहमस्मिन्गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम्। के याचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्रूर्ममान्धवधिरा ननु मूढ पान्थ ॥। अन्न व्यप्गयमेकैकत्र पदार्थे उपस्कारकारीति वाच्यं प्रधानम्। व्यक्षयप्राधान्ये तु न काचिदलक्कारतेति निरूपितमित्यलं बहुना। यत्रेति काव्ये। अलङ्कृतय इति। अलड्कृतित्वादेव च वाच्योपस्कारकत्वम्। प्रतिभामात्र इति। यत्रोपमादौ म्लिष्टार्थप्रतीतिः। वाच्यार्थानुगम इति। वाच्ये- नार्थेनानुगमः समं प्राधान्यमप्रस्तुतप्रशंसायामिवेत्यथेः । न प्रतीयत इति। स्फुद. बालप्रिया ख्यानम्-नियत इति। येन हेतुनेति। वाक्यप्रतिपाद्येनेति शेषः। 'यैन प्रतिबद्धेन' इति पाठे तु प्रतिबद्धेनेत्यस्योक्त एवार्थः । स हेतुरिति। कस्यचिच्चित्तवृत्तिविशेषस्य अनुभावो व्यापारादिर्व्यक्चहेतुद्वारा तच्चित्तवृत्तिधिशेषस्य गमकः स हेतुरित्यर्थः। वक्ष्यमाणोदाहरणाभिप्रायेण तद्धेतुं दर्शयति-यथेष्टेत्यादि। अहं त्वया यथेष्टसुपभो- कव्या न किश्चित्प्रतिबन्धकमिति नायिकामनोगतादिरर्थ इत्यर्थः । एकाकिनीति । तथेति समुच्चये। तदिति। यदहमेवंविधास्मि गृहपतिर्गतश्र तदित्यर्थः। नन्व- स्ति खलु तव श्वश्रूस्तां याच इत्यत्राह-इयमित्यादि। अत्र व्यङ्गयमिति। एकाकि- न्यादिपदव्यङ्गयमात्मनो भोग्यकामुकान्तरराहित्यादिकमित्यर्थः । वाक्येन चात्मनो निमन्त्रणयथेच्छोपभोग्यत्वं द्योत्यते। नन्वेतद्वयङ्गयमत्र प्रधानमेवेत्यतः साधारण्येनाह- व्यङ्गयप्राधान्य इत्यादि। तत्प्रतिबन्धं च गमयतीत्याद्युदाहरणं रुद्रटग्रन्थादवगन्त. व्यम्। व्यङ्गयस्येत्यादयस्रयः परिकरश्लोकाः । 'यत्राप्राधान्यमि'यत्र यत्रेति पदं व्याचष्टे-काव्य इति। अप्राधान्ये हेतुर्वा- च्यमात्रानुयायित्वं, तत्र हेतुर्वाच्यार्थोपस्कारकत्वं, त्चालङ्ककृतिपदेन दर्शितमित्याह- अलङकृतित्वादेवेति। 'व्यङ्चयस्य प्रतिभामान्न' इत्येतत्सोदाहरणं वित्ृणोति- यत्रेत्यादि। म्लिष्टा अस्पषा। अर्थप्रतीतिः व्यङ्गयप्रतीतिः। 'वाच्यमात्रानु- यायिन' इत्यनेन पौनरुक्त्यं परिहर्तु व्याचष्टे-वाच्येनेत्यादि। 'न प्रतीयत'

प्रथमोद्द्योत: १३१

तत्परावेव शब्दार्थौ यत्र व्यञ्ञयं प्रीत स्थितौ। ध्वने: स एव विषयो मन्तव्यः सङ्करोज्झितः ।। तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । इतश्र नान्तर्भावः ; यतः काव्यविशे- षोडङ्गी ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरङ्गानि-अलक्कारा गुणा वृत्तयश्चेति प्रतिपादयिष्यन्ते। न चावयव एव पृथग्भू तोऽवयवीति प्रसिद्धः । अपृ-

लोचनम् तया प्राधान्यं न चकास्ति, अपि तु बलात्कल्प्यते, तथापि हृदये नानुप्रविशति। यथा- 'देआ पसिअणिआतासु' इत्यत्रान्यकृतासु व्याख्यासु। तेन चतुर्षु प्रकारेषु न ध्वनिव्य- वहारः सद्भावेऽपि व्यंङ्गयस्य अप्राधान्ये म्लिष्टप्रतीतौ वाच्येन समप्राधान्येऽस्फुटे प्र- धान्ये च। क्व तह्यसावित्याह-तत्परावेवेति। सङ्करेणालङ्कारानुप्रवेशसम्भावनया उज्झित इत्यर्थ:। सङ्कारालक्कारेणेति त्वसत्, अन्यालङ्वारोपलक्षणत्वे हि क्रिष्ट स्यात्।

यव इति। एकैक इत्यर्थेः । तदाह-पृथग्भूत इति। अथ पृथग्भूतस्तथा मा भूत्, समुदायमध्यनिपतितस्तर्ह्यस्तु तथेत्याशङ्कयाह-अपृथग्भावे त्विति। तदापि न स बालप्रिया इत्यस्य व्यख्यानम्-स्फुटतया न चकासतीति। बलात्कल्प्यत इति। तच्च युक्तिपर्यालोचनया परीक्षादशायामाहरणम्। नानुप्रविशतीति। युक्त्यनुसन्धाना- भावे विलयादिति भावः। अस्योदाहरणमाह-यथेत्यादि। देआ इति। 'प्रार्थये तावत्प्रसीदे'त्यादि: पूर्वोदाहता गाथा। 'न ध्वनिरि'त्यस्य विवरणम्-न धत्रनि- व्यवहार इति। सन्भावेऽपीति। ध्वनेरिति शेषः। 'चतुर्षु प्रकारेषु' इत्यु- कस्य विवरणम्-धयङ्गयस्याप्राधान्य इत्यादि। 'सङ्कर' इत्यस्य व्याख्यानम्-अल- द्वारानुप्रवेशेत्यादि। समासोक्त्याद्यनुप्रवेशशङ्कया पूर्वोक्तयेत्यर्थः। यथाश्रुतार्थ निषे- धति-सङ्करालङ्कारेणोत्यादि। वृत्तावितश्वेत्यत्र इतः वक्ष्यमाणद्वेतोरित्यर्थ मनसि- कृत्य व्याचष्टे-न केवलमित्यादि। न तादात्म्यमिति। ऐक्याभाव इत्यर्थः । अङ्गीत्यादि। अङ्वित्वाज्ृत्वयोरित्यर्थः। नन्ववयवातिरिक्तावयविनोऽनुपलम्भान चाव- यव एवावयवीति तन्विषेधोडनुपपन्र इति शङ्कामवयव इत्येकवचनार्थस्य विवक्षितत्वं दर्शयन् परिहरति-एकैक इति। 'पृथग्भूत' इति चोक्तार्थेकमेवेत्याह-उदाहेति। अथ पृथग्भूत इति। अवयव इति शेषः। तथा अवयवी। समुदायमध्यपतितः समुदायोपहितस्वरूपः । तथास्तु अवयवी भवतु। वृत्तौ 'तदङत्वमि'ति। अवय- १. व्यङ्गथस्येति सद्भावेत्यनेनापि मध्यमणिन्यायेन सम्बध्यते।

१३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

थम्भावे तु तदङत्वं तस्य। न तु तत्त्वमेव। यत्रापि वा तत्त्वं तत्रापि ध्व्नेर्महाविषयत्वान्न तव्निष्ठत्वमेव। 'सूरिभिः कथित' इति विद्वदुपज्ञेय- मुक्ति:, न तु यथाकथश्चित्प्रवृत्तेति प्रतिपादते। प्रथमे हि विद्वांसो वैया लोचनम् एक एव समुदायः, अन्येषामपि समुदायिनां तन्र भावात्; तत्समुदायिमध्ये च प्रती थमानमप्यस्ति, न च तदलङ्काररूपं, प्रधानत्वादेव। यत्वलङ्काररुपं तदप्रधानत्वान्न ध्वनिः। तदाह-न तु तत्वमेवेति। सन्वलक्कार एव कव्वितत्वया प्रधानताभिषेकं दत्त्वा ध्वनिरित्यात्मेति चोक्त इत्याशङ्कयाह-यत्रापि वेति। न हि समासोक्त्यादीनामन्य- तम एवासौ तथास्माभि: कृतः, तद्विविक्तत्वेऽपि तक््य भावात्, समासोक्त्याद्यलक्कार स्वरूपस्य समस्तस्याभावेऽपि तस्य दशिंतत्वात् 'अत्ता एत्थ' इति 'कस्स वा ण' इत्यादि ; तदाह-न तन्निष्ठत्वमेवेति। बिद्दुपज्ञेति। विद्वङ्भय उपज्ञा प्रथम उप- कमो यस्या उक्तेरिति बहुत्रीहिः। तेन 'उपज्ञोपक्रमं' इति तत्पुरुषाश्रयं नपुंसकत्वं बालप्रिया व्यञ्जयत्वमित्यर्थः । 'तस्ये'ति। अवयवस्येत्यर्थः । 'तत्वमि'ति अवयवित्वमित्यर्थः । भावमाह लोचने-तदापीत्यादि। तदापि समुदायमध्यपतनदशायामपि। सः समुदायिरूपावयवः। एक एव न समुदायः न समुदायरूपावयनी। अन्न हेतु- माह-अत्येषामपीति। तत्र भावादिति। समुदाये सत्वादित्यर्थः। नन्वित्यादि। कश्चिदिति। समासोक्त्याद्यन्यतम इत्यर्थेः। वृतौ 'यत्रापी'त्यादि। 'यत्र' पर्यायोक्तादौ 'भ्रम वार्मिके त्यादौ पर्यायोक्तत्वपक्षे, 'भवति न गुणानुराग' इत्यादिसइ्वरालङ्कारे च । 'तत्वमिति। अवयवित्वमित्यर्थः ; प्राधान्यमिति यावत्। 'तन्निष्ठत्वमि'ति। तदवयविनिष्ठत्वमित्यर्थेः; तदलक्वारनिष्ठत्वमिति यावत्। ध्वनेमेहाविषयत्वान्न तन्नि- छत्वमेवेति यदुक्तं तद्विव्ृणोति लोचने-न हीत्यादि। समासोत्तौ ध्वनिरन्तर्भवतीति परमताभ्युपगमेन समासोक्तीति। आदिपदेन पर्यायोक्तादीनां ग्रहणमू। असौ अल- कारः। तथा ध्वनित्वेनात्मत्वेन च। तद्विविक्तत्वेऽपि समासोक्त्याय्यलङ्कारस्पर्शरा हित्येऽपि। तस्य ध्वनेः। उक्तस्यव विवरणम्-समासोकत्यादीति। इत्यादीति। इत्यादावित्यर्थः । 'दर्शितत्वादि'त्यनेन सम्बन्धः । 'विद्वदुपज्ञे' ति प्रयोगस्य साधुत्वस- १. 'न तन्निष्ठत्वमेवे'तयनन्तर 'तस्मिन्निष्ठा पर्यवसानं यस्येति तन्न भवति, महाविषयत्वात्। व्यापकत्वादित्यर्थेः । घटो घट एव न भवति, किन्तु तत्कपेरेऽपि। तत्रापि न भवति, किन्तु घटेऽपील्यनेन व्यापकोऽयमिस्युक्तं भवति, महाविषयत्वात्' इत्यधिक: पाठः क्वचिदुपलभ्यते। सोऽपि प्रकृतानुगुण इत्येव प्रतिभाति । २. 'उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्' इति (पा. सू., २. ४, २१) समर्भ्र सूधम् ।

प्रथमोद्द्योत: १३३

करणा:, व्याकरणमूलत्वात्सर्वविद्यानाम्। ते च श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनि- रिति व्यवहरन्ति। तथैवान्यैस्तन्मतानुसारिभिः सूरिभिः काव्यतत्वार्थ-

निरवकाशम्। श्रूयमाणेष्तिति। श्रोत्रशष्कुलीं सन्तानेनागता अन्त्याः शब्दाः लोचनम्

श्रूयन्त इति प्रक्रियायां शब्दजा: शब्दा: श्रूयमाणा इत्युक्तम्। तेषां घण्टानुरणनरूपत्वं तावदस्ति ; ते च ध्वनिशब्देनोक्ताः । यथाह भगवान् भर्तृहरि :- यः संयोगवियोगाभ्यां करणैरुपजन्यते। स स्फोट: शब्दजाश्शब्दा ध्वनयोऽन्यैरुदाहताः ॥ इति। एवं घण्टादिनिर्हरादस्थानीयोऽनुरणनात्मोयलक्षितो व्यङ्गयोऽप्यर्थो ध्वनिरिति व्यव- हतः। तथा श्रूयमाणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिर्ग्राह्यस्फोटाभिव्य जकास्ते ध्वनिशव्देनोक्ताः। यथाह भगवान् स एव-

म्पादनायाह-विद्वसवय इत्यादि। अथ व्यङ्गयार्थशब्दतदर्थव्यञ्ञनानां चतुर्णी व्व- बालप्रिया

निशब्दवाच्यत्वं विद्वत्प्रसिद्धिवशात्साधयिष्यन्नादौ व्यङ्गयार्थस्य व्वनिशब्दवाच्यत्वसि ध्यनुगुणतया व्याचष्टे-श्रोत्रेत्यादि। श्रोत्रशष्कुलीं शष्कुलीसमानश्रोत्रदेशावच्छिन्ना- काशम्। सन्तानेनेति। वीचीसन्तानन्यायेनेत्यर्थः । प्राक्रयायामिति। वैशेषिका- दिप्रक्रियायामित्यर्थः । शब्दजाइशब्दा इति। अन्त्या इति भावः । तेषामिति। श्रूयमाणानामन्त्यानां शब्दजशव्दानामित्यथः। घण्टेति। पूर्वशब्दजन्य- त्वेन साम्यादिति भावः । य इति। उत्पत्तिपक्षे स्फोटध्वन्योः भेदप्रकटनपरोऽय श्रलोकः। संयोगवियोगभ्यां करणानां स्थानैस्सह यस्संयोगो वियोगश्च ताभ्याम्। करणैरिति कर्तरि तृतोया। जिह्वाप्रादिभिरित्यर्थः । स्पष्टमिदं प्रातिशारुये। सः स्फोट इति प्रथममुत्यद्यमान: शब्द: स्फोट इत्यर्थः। शब्दजाः शब्दा इति। श्रय- माणा इति भाव: । अन्यैरिति। उत्पत्तिवादिभिरित्यर्थः । यथोक्तं वृत्तिकृता-'अनि- त्यपक्षे स्थानकरणप्राप्तिविभागपूर्वकं प्रथममेभिनिर्वृत्तो यश्शब्दः स स्फोट उच्यत इत्यादि। घण्टादीति। घण्टादेनिर्हादः अनुरणनं तत्स्थानीयस्तत्तुल्य इति व्यङ्गयस्य ध्वनिपदेन व्यवहार्यत्वे हेतुः। नन्वेवं व्यङ्गयविशेषस्यैव ध्वनिव्यवहार्यत्वं भवेन्न तु रसादेस्तस्यानुरणनरूपत्वविरहादित्यत आह-अनुरणनेति। एतदुपलक्षणमिति भावः। अथ वाचकस्य शब्दस्य वाच्यस्यार्थेस्य च ध्वनिव्यवहार्यत्वं प्रसाधयति- तथेत्यादि। नादशब्दवाच्या इति। नादशब्हेन वैयाकरणैर्व्यवहता इत्यर्थः । अन्त्येति । पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहकृता या अन्त्यवर्णवुद्धिः तया निर्ग्राह्यः नितरां व्यक्तरूपेण ग्राह्यो यः स्फोट: तस्याभिव्यञ्जका इत्यर्थः । त इति। ते वर्णा इत्यर्थः । म्रत्ययैरिति। अनुपाख्येयेः इदमित्थमिति व्याख्यातुमशक्यैः । ग्रहणा-

१३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यते॥ इति। तेन व्यञ्जकौ शब्दार्थावपीह व्वनिशब्देनोक्त। किश्च वर्णेषु तावन्मान्रपरिमाणे- वषि सत्सु। यथोक्तम्- अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः । यदि वा नैव गृह्लाति वर्ण वा सकलं स्फुटम् ॥ इति। तेषु तावत्स्वेव श्रूयमाणेषु वक्तुर्योडन्यो इतविलम्बितादिवृत्तिभेदात्मा प्रसिद्धादुच्चा स्णव्यापारादभ्यधिकः स ध्वनिरुक्तः । यदाह स एव- शब्दस्योर्ध्वमभिव्य क्र्वृत्तिभेदे तु वैककताः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते ॥ इति। अस्माभिरपि प्रसिद्धेभ्यः शब्दव्यापारेभ्योऽभिधातातपरयेलक्षणारूपेभ्योऽतिरिक्तो व्यापारो ध्वनिरित्युत्ः । एवं चतुष्कमपि ध्वनिः। तद्योगाच्च समस्तमपि काव्यं बालप्रिया नुगुशो: व्यक्तरूपस्फोटग्रहणातुकूलैः। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे विषये उत्पन्नैः अन्त- रालवर्तिभिः प्रत्ययेः स्फोटविषयकाव्य क्तप्रत्ययैः। स्वरूपं स्फोटस्वरूपम्। अवधा- यते व्यक्तं ज्ञायते। यथोत्तं भाष्ये "व्यक्तरूपग्रहणानुगुणा ह्यनुपाख्येयाकारा बहव उपायभूता: प्रत्यया ध्वनिभिः प्रकाश्यमाने शब्दे उत्पद्यमानाशशब्दस्वरूपावग्रहे हेतवो भवन्ति"इति। तेनेति। व्यञ्जकानां व्वनिशब्देन तैर्व्यवहृतत्वादित्यर्थः। अथ व्यापा- रस्य व्यञ्ञनस्यापि व्वनिशब्दव्यवहार्यत्वं प्रसाधयितुमाह-किञ्चेति। तावत्मा- त्रपरिमाणष्विति। यादृशोऽयं श्रोत्रेन्द्रियेण ग्रृह्यते तादृशपरिमाणविशिष्टेष्वित्यर्थः । अपिशब्दः समुच्चये, 'श्रूयमाणेष्विि'त्यनेनास्थ सम्बन्धः। वर्णेषु स्वरूपतः परिमाणविशेष- वत्तया स्थितेषु तेषु तथाविधेष्वेवाखण्डतया श्रोत्रेन्द्रियविषयतां गतेषुच सत्सु इत्यर्थः। अस्य संवादश्लोकगभितस्य 'वत्तुर्योऽन्य' इत्यादिग्रन्थेन सम्बन्धः । अल्पीयसेति। अल्पीयसा यत्नेनाप्युच्चारितं शब्दम्। मतिः कत्रीं। नैव गृहाति। यदि वा, सकलं वर्ण स्फुट गृह्नाति वा; न तु किश्चित्प्रहणाग्रहणे सम्भवतो वर्णेस्य निरवयवत्वादिति भावः । अनेन 'तावत्स्वेव श्रूयमाणेष्वि'युक्तमुपपादितम्। स इति। तथाविधव्या- पार इत्यर्थः। शब्दस्येति। श्लोकोडयं मञ्जूषायामित्थं व्याख्यातः-शब्दस्य स्फोट- स्य अभिव्यत्तेरूर्व्व वैक्कता ध्वनयो जायन्ते इति शेषः। ते तु वृत्तिभेदे दरतादिवृत्ति- भेदे। समुपोहन्ते तत्र कारणं भवन्ति। स्फोटस्तु तैने भिद्यत इत्यर्थः । वैकृतत्वं चैषामालस्यादिकृतत्वादिति। 'वृत्तिभेदमि'ति पाठे 'समुपोहन्त' इत्यस्य जनयन्ती- त्यर्थः । चतुष्कमिति। व्यङ्गयादिचतुष्टयमित्यथेः । ध्वनिः ध्वनिशब्दव्यवहार्यः । समस्तमपि काव्यं व्यज्यवाच्यवाचकव्यापारसमुदायात्मर्कं काव्यमपि। तेनेति। ध्व

प्रथमोद्द्योत: १३५

दर्शिभिर्वाच्यवाचकसम्मिश्रः शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेश्यो व्यञ्जकत्व-

नया महाविषयस्य यत्प्रकाशनं तदप्रसिद्धालक्कारविशेषमात्रप्रतिपादनेन लोचनम् ध्वनिः। तेन व्यतिरेकाव्यतिरेकव्यपदेशोऽपि न न युक्त। वाच्यवाचकसंमिश्र इति। वाच्यवाचकसहितः संमिश्र इति मध्यमपदलोपी समासः। 'गामदर्व पुरुषं पशुम्' इतिवत्समुच्चयोऽत्र चकारेण विनापि। तेन वाच्योऽपि ध्वनिः वाचकोऽपि शब्दो ध्वनिः, द्वयोरपि व्यञ्नकत्वं ध्वनतीति कृत्वा। संमिश््यते विभावानुभावसंवलन य्ेति व्यङ्कयोर्ऽप ध्वनिः, ध्वन्यत इति कृत्वा। शब्दनं शब्द: शब्दव्यापारः, न चासावभिधादिरूपः, अपि त्वात्मभूतः, सोऽपि व्वननं ध्वनिः। काव्यमिति व्यपदेश्यश्च योऽर्थः सोऽपि ध्व्रनिः, उत्तप्रकारध्वनिचतुष्टयमयत्वात्। अतएव सावारणहेतुमाह- व्यस्कत्वसाम्याद्रिति। व्यङ्गयव्यजकभावः सर्वेषु पक्षेषु सामान्यरूप: साधारण इत्यर्थः। यत्पुनरेतदुत्तं 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यादि, तत्परिहरति-न चैवं विधस्येति। वक्ष्यमाणः प्रभेदो यथा-मुख्ये द्वे रूपे। तद्भेदा यथा-अर्थान्तरसंक्रमि- तवाच्यः, अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इत्यविवक्षितवाच्यस्य, असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः संलक्ष्य- क्रमव्यक्कय इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्येति। तत्राप्यवान्तरभेदाः । महाविषय- बालप्रिया निश नदवाच्यतत्समुदायात्म कत्वेनैव काव्यस्य व्वनित्वलाभेन हेतुनेत्यर्थः । व्यतिरेके- ल्यादि। 'काव्यस्यामा च्वनिरि'त्यादौ मेदव्यपदेशः काव्यविशेषः, स ध्वनिरित्यादा- वभेदव्यपदेशश्वेत्यर्थः । न न युक्त इति। युक्त एवेत्यर्थः। व्यङ्गयादीनां पच्चानां यङ्ु- निव्यवहार्यत्वमुक्तं, तदनुगुणतया वाच्येत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-वाच्यवाचकेत्यादि। इति मध्यमेति। तथाच वाच्यक्च वाचकश्च सम्मिश्रश्चेत्यर्थ इति भावः। बिना- पीति। तथा च शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेश्यश्वेत्यर्थ इति भावः। उक्तव्याखया- नस्य फलमाह-तेनेत्यादि। धत्रनतीति कत्वेति। व्यञ्जयतीति हेतोरित्यर्थः । ध्वनि- रिति कर्तरि प्रत्यय इति भावः। सम्मिश्रपदेन व्यङ्गयार्थो विवक्षित इत्याह-सम्मि- श्यत इत्यादि। वरिभावेति। विभावानुनावभ्यां संवलनया सम्वन्धेनेत्यर्थः । धव- न्यत इति कृत्वेति। कर्मणि प्रत्यय इति भावः । 'शब्दात्मे'ति पदं व्याचष्टे-शब्द्- नमित्यादि। ध्वननं ध्त्रनिरिति। अस्मिलर्थे व्वनिरिति भावे प्रत्यय इति भावः । अत पवेति। यस्माद्भक्तानां पञ्चानामर्थानां व्वनित्वमत्र ग्रन्थेऽभिधित्सितं, तस्मादेव साधारणस्य हेतोरभिधानादित्यर्थः। हेतोः साधारण्यलाभाय व्यज्ञकत्वपदं व्यक्ञयव्य- १. 'शाकपार्थिवादीनां सिखेकउत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्' इति वार्त्तिकात्। अत्रोत्तरपदं पूर्वपदघटकोत्तरपदपरम्, व्याख्यानात्।

१३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तुल्यमिति तद्भावितचतर्सां युक्त एव संरम्भ:। न च तेषु कथश्चिदीर्ष्यया कलुषितशमुषीकत्वमाविष्करणीयम्। तदेवं ध्वनेस्तावदभाववादिन: प्रत्युक्ताः अस्ति ध्वनिः। स चासावविवक्षितवाच्यो विवाक्षितान्यपरवाच्यश्चेति

लोचनम् स्येति-अशेषलक्ष्यव्यापिन इत्यर्थः। विशेषग्रहणेनाव्यापकत्वमाह। मात्रशब्देना- झ्वित्वाभावम्। तत्र ध्वनिस्वरूपे भावित प्रणिहितं चेतो येषां तेन वा चमत्काररूपेण भावितमधिवासितमत एव मुकुलितलोचनत्वादिविकारकारणं चेतो येषामिति। अभा- ववादिन इति। अवान्तरप्रकारत्रयभिन्ना अपीत्यर्थः । तेषां प्रत्युक्तौ फलमाह-पस्तीति। उदाहरणपृष्टे भाक्तत्वं सुशरक्क सुपरिहरं च भवतीत्यभिप्रायेणोदाहरणदानावकाशार्थ भाक्तत्वालक्षणीयत्वे प्रथमं परिहरणयोग्येऽप्य- प्रतिसमाधाय भविष्यदुद्दयोतानुवादानुसारेण वृत्तिकृदेव प्रभेदनिरूपणं करोति-स च्चेति। पश्चधापि ध्यनिशब्दार्थें येन यत्र यतो यस्य यस्मै इति बहुव्रीह्यर्थाश्रयेण यथोचितं सामानाधिकरण्यं सुयोज्यम्। वाच्येऽर्ये तु ध्वनी वाच्यशब्देन स्वात्मा तेनाविवक्षितोSप्रधानीकृतः स्वात्मा येनेत्यविवक्षितवाच्यो व्यज्ञकोरऽर्थेः। एवं विवक्षिता- बालप्रिया अकभावपरमित्याशयेन व्याचष्टे-यसयति। सामान्यरूपो व्यङ्गयव्यज्जकभावः साधा रणस्समान इति योजना। 'तदप्रसिद्धालङ्कारविशेषमान्ने'्य्यविशेषमात्र ्रहणयोः फलमाह-विशेषग्रहोनेत्यादि। अलक्कारस्येति शेषः। मात्रशब्दो लेशार्थक इत्या- शयेनाह-अद्गित्वाभावमिति। आहेत्यनुषज्यते। प्रकारान्तरेणह-तेन वेति। तेन ध्वनिना कन्नों। जनु क्रमप्राप्तं भाक्तत्वादिपक्षमप्रतिसमाधाय वृत्तिकृता 'स चे'त्यादिना ध्वनि- भेदप्रदरशनमनुचितमित्यत आह-उदाहरणपृष्ठ इत्यादि। अविवक्षितवाच्या- दिध्वनेरुदाहरणे प्रदर्शिते तत्र लक्षणायास्समुन्मेषाद्धक्तिरेव ध्वनिरिति शङ्का सुसंपादा, परस्परभेदसंपादकस्य रूपभेदादेः स्पष्टत्वात्तत्परिहारश्च सुकर इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । भतिष्य दुद्योतानुवादानुसरगोति। अन्रानुक्तावविवक्षितवाच्यो य इति द्वितीयो द्योतादावनुवादोऽनुपपन्नः स्यादतः स्वयमेव कारिकाकारस्थाने स्थित्वेत्यथः । ननु प- ञ्चानां ध्वनिशब्दार्थानां मध्ये कमर्थमभिप्रेत्याविवक्षितवाच्यो व्निरित्यादिसामानाधि- करण्यनिर्देश इत्यत आह-पञ्चधापीत्यादि। पञ्चधा वाचकादिस्वरूपे। तत्र वाचकः शब्दो व्वनिपदार्थ इति पक्षे आविवक्षितः वाच्यो येल शब्देन। यत्र यस्मिन् शब्दे। यतः यस्माच्छब्दात्। यस्मै यदर्थत्वेन। व्वस्थ यत्सम्बन्धित्वेन स तथोक्त इति बहुत्रीहिर्बोध्यः। एवं व्यङ्गयव्यञ्ञनकाव्यानामन्यपदार्थत्वेऽपि बोध्यम्। वाच्यो ध्वनिशब्दार्थ इति पक्षे विशेषमाह-व्राच्येऽर्थ इति। स्वात्मेति। उच्यत इति

प्रथमोद्द्योत: १३७

द्विविधः सामान्येन । तत्राद्यस्योदाहरणम्- सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।। लोचनम् म्यपरवाच्येऽपि। यदि या कर्मधारयेणार्थपक्षे अविवक्षितश्वासौ वाच्यश्चेति। विव- क्षितान्यपरश्चासौ वाच्यश्चेति। तन्रार्थः कदाचिदनुपपद्यमानत्वादिना निमित्तेनाविव- क्षितो भवति। कदाचिदुपपद्यमान इति कृत्वा विवक्षित एव, व्यङ्चपर्यन्तां तु प्रतीति स्वसौभाग्यमहित्रा करोति। अत एवार्थोऽन्र प्राधान्येन व्यञ्जकः, पूर्वत्र शब्द: । नतु च विवक्षा चान्यपरत्वं चेति विरुद्धम्। अन्यपरत्वेनैव विवक्षणात्को विरोधः ? सामान्येनेति। वस्त्वलङ्काररसात्मना हि त्रिभेदोऽपि ध्वनिरुमाभ्यामेवार्भ्यां सड्गृह्ीत इति भावः। ननु तन्नामपृष्ठे एतन्नामनिवेशनस्य कि फलम् ? उच्यते-अनेन हि नामदवयेन ध्वननात्मनि व्यापारे पूर्वप्रसिद्धाभिधातात्पर्यलक्षणात्म कव्यापारत्रितयावगता र्थंप्रतीतेः प्रतिपत्तृगतायाः प्रयोक्त्रभिप्रायरूपायाश्र विवक्षायाः सहकारित्वमुक्तमिति ध्व. निस्वरूपमेव नामभ्यामेव प्रोज्जीवितम्। सुवणपुष्पामिति। सुवर्णानि पुष्प्यतीति सुवर्णपुष्पा, एतच्च वाक्यमेवा बालप्रिया शेषः। अविवक्षितपदस्य यथाश्रुतार्थाभिप्रायेणाह-यदि वेत्यादि। वाच्यस्याविवक्षि- तत्वादिकमुपपादयति-तन्रार्थ इत्यादि। आदिपदेनानुपयोगित्वं गृह्यते। उपप- द्यमान इति। अर्थ इत्यनुषज्यते। व्यङ्यपर्यन्तां व्यक्यप्रतीतिपर्यन्ताम्। प्रतीतिं स्वगोचरां प्रतीतिम्। शङ्कते-नन्धिति। विरुद्धमिति। विवक्षितत्वे अन्यपरत्व- " सम्भवादिति भावः। उत्तरमाह-अन्येत्यादि। को विरोध इति। प्रधानतया विव- क्षितत्वस्यैवान्यपरत्वोपमर्दकत्वादिति भावः। पृच्छति-नन्विति। तन्नामपृष्ठे तस्य ध्वनिनान्न:प्टष्ठे पश्चात्। एतन्नामेति। अविवक्षितवाच्यादिनामेत्यर्थः । अस्ति ध्वनिः स चेत्यादिक्ष निर्देशः किमर्थे इत्यर्थः । अन्रोत्तरमाह-उच्यत इत्यादि। अयमर्थः- ध्वननव्यापारसम्बन्वो हि पञ्चानां ध्वनिशब्दवाच्यत्वे निबन्धनम्। तत्र च व्यापारे १. अयं ग्रन्थः व्यक्तिविवेककृत्पूर्वपक्षसमाधानपर इति भाति। २. अर्थप्रदर्शनमात्रमेतत्; न त्वेष विग्रह्ः। तथा स्रति 'कर्मण्यण' इत्यणि'टिट्ढा णञू' इत्यादिना डीबापत्ते:। सुवर्णमेव पुष्पं यस्या इति तु विग्रहः। त्रय इति शूरत्व अख्यातविद्यत्व सेवाभिज्ञत्व गुणन्रयान्यतमयुक्ताः। शूरश्षेत्यादिचकारत्रयमेकैकस्यान्य- नैरपेक्ष्यं दयोतयति। लक्षणया त्रय एव पुरुषाः सुलमस्रमृद्धिसम्भारभाजनानि भवन्तीति प्रत्याय्यते। अन्यत्सुगमम् । १८ ६व०

१३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

द्वितोयस्यापि- शिखरिणि क नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ।। लोचनम् सम्भवत्स्वार्थमिति कृत्वाविवक्षितवाच्यम्। तत एव पदार्थमभिधायान्वयं च तात्प यंशकत्यावगमय्यैव बाघकवशेन तमुपहृत्त्य सादश्यात्सुलभसमृद्धिसम्भारभाजनता लक्षयति। तल्लक्षणाप्रयोजनं शूरकृतविद्यसेवका्ना प्राशस्त्यमशब्दवाच्यत्वेन गोप्य- मानं सनायिकोकुचकलशयुगलमिव महा र्घंता मुपयद्ध्वन्यत इति। शब्दोऽन्र प्रधान- तया व्यञ्जकः, अर्थस्तु तत्सहकारितयेति चत्वारो व्यापारा: । शिखरिणीति। न हि निर्विध्नोत्तमसिद्धयोऽपि श्रीपर्वतादय इमा सिद्धिं विदध्युः। दिव्यकल्पसहस्त्रादिश्वात्र परिमितः कालः। न चैवंविधोत्तमफलजनकत्वेन पञ्चान्निप्रभ- बालप्रिया शब्दार्थोभयकर्तृके अभिधादित्रयजन्यप्रतिपत्तृगतार्थप्रतीतेः प्रयोक्तृगतविषक्षायाश्च सहकारित्वमस्तीत्यतस्तस्यापि प्रतिपिपादयिषयैतन्नामदयं विहितं न प्रभेदमान्नप्रति- पिपादयिषया, तन्राविवक्षितवाव्यस्य ध्वनेर्लेक्षणामूलत्वात्तन्नाम्ना प्रतिपततगततत्प्र तीतेः विवक्षितान्यपरवाच्यनाम्ना विवक्षायाश् सहकारित्वं दशितमिति तन्नामभ्यां ध्वनिस्वरूपमेव प्रोज्जीवितमिति। बाधकवशेन तमुपहत्येति। तं अन्वय- मित्यर्थः । उपहननं बाधनम्। सादृश्यादिति निमित्तोकिः। लक्षयतीति। सुवर्ण पुष्पामित्येतल्लक्षणया बोधयतीत्यर्थः । 'तल्लक्षणाप्रयोजन प्राशस्त्यं ध्वन्यत' इत स म्बन्धः । माहाघतां चारुत्वम। उपयत् प्राप्तुवत्। अन्नेति। अविवक्षितवाच्यध्व- नावित्यरथः । चत्वार इति। अभिधाद्याश्चत्वार इत्यर्थः । सुवर्णेत्यादिपद्यव्याख्यास्म दीयकुवलयानन्दव्याख्याने द्रष्टव्या। शिखरिणीति। अत्र नामेत्यन्तस्य कियच्चिरमित्यस्य किमभिधानमित्यस्य च ध्वनि क्रमेणाह-न हीत्यादिना। इमामिति। तरुण्याधरपाटलिमलाभसुभगम्भा वुकबिम्बफलदशनात्मिकामित्यर्थः। अन्नेति। ईदश्या: सिद्धे: प्राप्तावित्यर्थः। एवं विधेति। यथोक्तबिम्बफलदशनात्मकेत्यर्थः । 'त्वद्धरारुणमम्वुरुहाक्षि यदि'तया दयनिर्दिश्य तवाधरेत्यादिनिदेशे बोजमाह-तवेत्यादि। तवेतिपदं मिन्नं पृथक्

१. नायिकेति। मरहट्टनायिकेत्यर्थः। मरहट्टेति महाराष्ट्रस्य संज्ञा। उक्त चान्नाभियुक्तैः- नान्ध्रीपयोधर इवातितर्श प्रगाढः नो गूर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः । अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्च कक्षित्सौभाव्यमेति मरहद्टवधूकुचाभः ॥ इति।

प्रथमोद्द्योत: १३९

लोचनम् स्यपि तपः श्रुतम। तवेति भिन्नं पदम्। समासेन विगलिततया प्रतीयेत, तव दश- तीत्यभिप्रायेण। तेन यदाहु :- 'वृत्तातुरोधात्वदघरपाटलमिति न कृतम्' इति, तद- सदेव; दशतीत्यास्वादयति अविच्छिन्नप्रबन्धतया, न त्वौदरिकवत्परं भुङ्क्ते; अपि तु रसज्ञोऽन्रेति तत्प्राप्तिवदेव रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति / शुकशावक इति तारुण्या- दुचितकाललाभोऽपि तपस एवेति। अनुरागिणश्च प्रच्छन्नस्वाभि प्रायख्यापनवैदसध्य- बालप्रिया कृतम्। कुत इत्यत आह-पमाल इति। 'समासे विगलिततया प्रतीयेत न प्रतीयतामि'ति क्तचित् प्रन्थे पाठः। समासे युष्मत्पदस्याधरपदेन समासेसति। युष्मदर्थ इतिशेष:। विगलिततया अधःस्थिततया अप्रधानतयेति यावत्। प्रतीयेत समासार्थेघट काधरोप सर्जनत्वेन प्रतीतिविषयो भवैत्। न प्रतीयतां तथा प्रतीतिर्मा भवतु। क्वचिद्ग्रन्थे 'न प्रतीयताभि'त्यंशस्य न पाठः। समास इत्यस्य स्थाने समासेनेति पाठक्ष दृश्यते। समासेन हेतुनेत्यर्थादस्मिन् पाठेऽप्युकत एवारथेः । यद्वा समासे न इति पदद्वय समासे सति। विगलिततया पृथक्तया न प्रतीयेतेत्यर्थः। ननु प्राधान्येन प्रतीतये व्यस्ततयोक्तिरावश्यकीत्यायातम्। सा किमर्थेत्यत्राह-तवेत्यादि । तवे- त्यस्य दशनक्रिययाप्यन्वयाभिप्रायेणेत्यर्थः । भिन्नमित्यनेन स्रम्बन्धः । अयम्भाव :- यथा 'अरुणया पिङगाक्ष्ये'त्यादौ वैदिकवाक्ये गवाधन्वितस्यारुण्यादेस्साध्यतादिसम्ब न्धेन क्रयणादौ। यथा वा 'धनवान् सुखी त्यादिलौकिकवाक्ये मतुबाधर्थान्वितस्य धनादेः प्रयोज्यत्वादिसम्बन्घेन सुखादौ चान्वयः, तथात्राधरान्वितस्य त्वत्सम्बन्धि- स्वस्य प्रयोज्यत्वसम्बन्घेन बिम्त्रफलकर्मेकदशनेऽप्यन्वयः । यतः शुकशाबकोऽयं त्वद्धरारुण्यलाभसुभगम्भावुकं बिम्बफ्ल त्वत्सम्बन्धितया दशति, त्वामेव प्रधानत- योद्दिश्य दशतीत्यर्थो विवक्षितः। अतस्तवेति व्यस्ततया निर्दिष्मिति। अविच्छि- न्नेत्यादि। आस्वादयतीत्यनेन सम्बन्धः। निरवशेषेणोपभोगे सति हि प्रबन्धविच्छेदी भवेत्तथा नेत्यर्थः । शर्रौदरिकवरदिति। स्न हिरसास्वादवार्तानभिज्ञी निरवशेषमेव भोज्यद्रव्यं भुङ्क्ते। अरन्रेति। रसास्व्रादनक्रियायामित्यर्थः । तत्प्राप्तितत् तथावि- धबिम्बफलप्राप्तिवत्। उचितेति। उचिते काले लाभः बिम्बफलतदास्व्रादलाभः तपस एव तपोरूपहेतोरेव। इतीत्यस्यापि व्यञ्ञयमित्यनेनान्वयः । प्रच्छुन्नेति। १. अत्राधरपदार्थे त्वत्पदार्थस्षम्बोध्यमाननायिकासम्बन्धः प्राधान्येन विधेयतया बुबोधयिषितः। तादृशनायिकास्म्बन्धितया प्रतीयमानस्याधरस्यास्वादनेनैव शुके धन्यधन्यतायाः सिद्धिः। समासे च सति अधरपदार्थविशेषणतया स्थितस्य युष्म- च्छब्दार्थस्य प्राधान्येन विधेयतया बोधनं न स्यात्। समासोपसजनीभूते तादृशसाम- थ्याभावात् इति 'तवेति भिन्नं पदमि'्यादिग्रन्थेन विधेयाविमर्शदोषोऽत्र नासतीति निर्गलितोऽर्थः प्रतिपादंत इति।

१४० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् चाटुविरचनात्मकविभावोद्ीपनं व्यप्थम्। अत्र च त्रय एव व्यापारा :- अभिधा तात्पर्य ध्वननं चेति। मुख्यार्थबाधाद्यभावे मध्यमकक्ष्यारयां लक्षणायास्तृतीयस्या अभावात्। यदि वाकस्मिकविशिष्टप्रश्नार्थानुपपत्ते रमुख्यार्थबाधायां सादश्याल्कक्षणा भवतु मध्ये। तस्यास्तु प्रयोजनं धवन्यमानमेव, तत्तु- य कक्ष्यानिवेशि, केवलं पूर्वत्र लक्षणैव प्रधानं ध्वननव्यापारे सहकारि। इह त्वभिधा- तात्पर्यशक्ती। वाक्यार्थसौन्दर्यादेव व्यक्गयप्रतिपत्तेः केवलं लेशेन लक्षणाव्यापारोप. योगोऽप्यस्तीत्युक्तम्। असंलक्ष्यक्रमव्यज्नये तु लक्षणासमुन्मेषमात्रमपि नास्ति। असं- लक्ष्यत्वादेव क्रमस्येति वक्ष्यामः । तेन द्वितीयेऽपि भेदे चत्वार एव व्यापाराः ॥१३॥ अत एवोभयोदाहरणपृष्ठ एव भाक्तमाहुरित्यनुभाष्य दूषयति। अयं भाव :- मजिश्व ध्वनिश्चेति किं पर्यायवत्ताद्रूप्यम् ? अथ पृथिर्वात्वमिव पृथिव्या अन्यतो व्या वर्तकधमरूपतया लक्षणम् ? उत काक इव देवदत्तगृहस्य सम्भवमात्रादुपलक्षणम्? तत्र बालंप्रिया प्च्छन्नोयः स्वाभिप्रायोघरास्वादलिप्सात्मकः, तस्य ख्यापनार्थ यद्वैदग्ध्येन औचित्या परित्यागेन चाटुविरचन उक्तरूपं तदात्मकं तद्द्वारकं विभावस्य रत्यालम्बनभूतस्य तरुणीलक्षणस्य उद्दीपनं स्वाभिप्रायानुगुणतया अभिलाषोत्पादनभित्यर्थः । व्यङ्गय- मिति। अस्मिन् श्लोके प्राधान्येन व्यप्थमित्यर्थेः । यदि वा अथना। आकस्मि- क्ेति। आकस्मिकः असम्भावितः इत्यनुपपत्तौ हेतु। विशिष्टः शुकर्तृकतप श्वरणदेशादिरूपश्च यः प्रश्नार्थ: तस्यानुपपत्तेरित्यर्थः। सादृश्याल्लक्षणेति। असौ शुकशाबक इत्यनेन कामुक: कश्विद्युवा अधरपाटलं बिम्बफलं दशतीत्य ने नाधरास्वाद- नादिकश्च सादृश्याल्लक्ष्यत इति भावः।तन्यमानमेव तढिति। तत् प्रच्छन्नेत्या- दिपूर्वोक्तम्। उक्तयोविशेषमाह-केवलमित्यादि। पूर्वत्र सुदर्णेत्याधुदाहरणे। प्रधानमित्यनेनेतरयोर्लेश तस्सह्करित्वमस्तीति दशितम्। इहेति। शिखरिणीत्यादा- वित्यर्थः । शक्तीति। प्रधाने इति विपरिणामेनानुषङ्गः । अत्र हेतुमाह-वाक्यार्थति। एतावता लक्षणाया नाकिश्चित्करत्वमित्याह -लेशेनेत्यादि। इत्युकमिति। 'यदिवे' त्यादिप्न्थेनोक्तमित्यर्थः। नन्वेवंरीत्या विवक्षितान्यपरवाच्ये सर्वत्रापि किं लक्षणास्ति नेत्याह-असंलक्येति। असंलक्ष्यत्वाद्वेति। क्रमस्यासंलक्षणे मुख्यार्थबाधादि- स्फुरणस्य लक्षणाहेतोरसम्भवादिति भावः। यदिवेति प्रस्तुतं पक्षमुपसहरति- तेनेति॥१३ ॥ अत पवेति। यस्मात् द्वितीयेऽपि प्रभेदे शिखरिणीत्यादौ क्वचिच्चत्वारो व्यापाराः सस्मादेवेत्यर्थः। तत्र भक्तिरूपाया लक्षणाया अभावे भत्तेध्वेनित्वशक्कापरिहारयोस्तदान- न्तर्यं तत्तदश्लिष्ट स्यादिति भाव:। 'भत्त्या बिभर्ती'यादेः'सा तु स्यादुपलक्षण'मित्यन्त- प्रन्थस्य भावं प्रदशयन्नवताश्यति-अयं भाव इत्यादि। इतीति। इत्यनयोरित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: १४१

यदप्युक्तं भक्तिर्ध्वनिरिति, तत्प्रतिसमाधीयते -- भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः अयमुक्तप्रकारो ध्वनिर्भक्त्या नैकत्वं विभर्ति भिन्नरूपत्वात्। वाच्य- व्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचका्भ्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यत्र व्यङ्गयप्राघा- न्ये स ध्वनिः । उपचारमात्रं तु भक्तिः ।

लोचनम् प्रथमं पक्षं निराकरोति- भकत्या बिभर्तीति। उक्तप्रकार इति पश्चस्वर्थेषु योज्यम्-शब्देडथे व्यापारे व्यङ्गथे समुदाये च। रूपभेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह-वाच्येति। तात्पर्येण विश्रान्तिवामतया प्रयोजनत्वेनेति यावद्। प्रकाशनं द्योतनमित्यरथेः। उपचारमा न्रमिति। उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणा। उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः। मात्रश- देनेदमाह-यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीय।दन्यश्षतुर्थेः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तु. स्थित्या सम्भवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनानादरिय माणत्वादसत्कल्पः । 'यमर्थमधिकृत्य' इति बालप्रिया पर्यायवदिति। इन्द्रः शक्र इत्यादिपर्यायशब्दवाच्ययोरिवेत्यथेः। ताद्रव्यमैक्यम्। पृथिवीत्वमिवेत्यादि। यथा पाथवीत्वं पथिव्या जलादिव्यावर्तकधमेंरूपतवेन लक्षणं, तथा भक्तिः कि अनेर्लेक्षणभित्यर्थः। उतेत्यादि। काकवद्देवदत्तग हमित्यत्र यथा का कस्सम्भवमात्रात् कदाचित सत्व मात्रेण देवदत्तगृहस्योपलक्षणं, तथा भक्तिः किं ध्वनेरुपलक्षणमित्यर्थः । 'अर्यं व्वनिः भक्त्येकत्वमैक्यन्न बिभतीति कारिकायामन्वयः।

विश्रान्तीति। गुणवृत्तौ लक्षणायाञ्च कथमुपचारशब्दप्रवृत्तिरित्यत आह-उपचर- णमिति। यस्मिन्नर्थे यस्य शब्दस्य व्यवहारः प्रसिद्धः, तमतिलङ्ध्य तत्सम्बद्धेऽन्य स्मिन्नर्थे तस्य शब्दस्य व्यवहारोऽतिशयितो व्यवहारः। 'उपचारमात्रमि'ति मात्रशब्द प्रयोजनमाह-मात्रशब्देनेत्यादि। यत्रेति। परिम्लानमित्यादयुदाहरणेष्वित्यर्थः। प्रयो जनेत्यादि। तत्र हि वदतीत्यस्य सादृश्यान्निमित्ताद्गमयतीत्यर्थे लक्षणा, तस्याः प्रयो- जनं सन्तापस्य र्फुटतया प्रतिपत्तिरिति ध्त्रननव्यापारो मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुप पत्तिरूपया वस्तुस्थित्या सम्भवन्नपीत्यर्थः । अनुपयुज्यमानत्वेनेत्यादि। तत्प्र योजनस्य चारुत्वविशेषाभावादिति भावः। नतु प्रयोजनविषयत्वादेव तस्याद्रियमा- णत्वमवश्यम्भावीति कथमसत्कल्पत्वमिति शङ्कायां तद्व्यापारविषयस्य न मुख्यं प्रयोजनत्वं तल्लक्षणासमन्वयात्, किन्त्वमुख्यमेवेति प्रदशयितुं न्यायसूत्रकारोक्त मुख्य प्रयोजनलक्षणमाह-यमिति। 'यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनं' इति सूत्रम्।

१४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

मा चैतत्स्याद्धक्तिर्लक्षणं ध्वनेरित्याह- अतिव्याप्ेरथाव्याप्नेरन चासौ लक्ष्यते तया॥ १४॥ नैव भक्त्या ध्वनिर्लक्ष्यते। कथम्? अतिव्याप्ेरव्याप्तेश्र । तन्नाति व्याप्तिर्ध्वनिव्यतिरिक्तेऽपि विषये भक्तेः सम्भवात्। यत्र हि व्यङ्गय कृतं महत्सौष्ठवं नास्वि तत्राप्युपचरितशब्दवृत्त्या प्रसिद्धनुरोधप्रवर्तितव्य लोचनम् हि प्रयोजनलक्षणम्। तत्रापि लक्षणास्तीति कथं ध्वननं लक्षणा चेत्येकं तत्वं स्यात्। द्वितीयं पक्षं दूषयति-अतिव्याप्तेरिति। असाविति ध्वनिः। तयेति भक्त्या। ननु ध्वननमवश्यम्भावीति कर्थं तद्व्पतिरिक्तोऽस्ति विषय इत्याह-महत्सौष्ठवमिति। अत एव प्रयोजनस्यानादरणीयत्वाद्व्यज्ञकतवेन न कृत्यं किञ्चिदिति भावः । महद्ग्- हृणेन गुणमात्रं तद्भ्वति। यथोक्तम्-'समाधिरन्यधर्मस्य क्वाप्यारोपो विवक्षित' इति दर्शयति। ननु प्रयोजनाभावे कथं तथा व्यवहार इत्याह-प्रसिद्ध्यनुरोधेति। परम्परया तथव प्रयोगात्। बालप्रिया तन्रापीति। तादशोदाहरणेष्वपीत्यर्थेः । लक्षणास्तीति। अयं भाव :- यदि भक्ति ध्वनिश्चैकं तत्वं स्यात्तदा हुदाहते विषये ध्वनिसद्भावो लक्षणाया अभावो वा स्याद्। न चैतदुभयमपि। तेन लक्षणात्मिकाया भक्तेध्वेनिविविक्तस्वरूपत्वनिश्चयान्नैकत्व्- शङ्कावकाश इतीममर्थन्दर्शयितुं मात्रग्रहणमिति। द्वितीयं पक्षमिति। 'भक्ति धर्वनेर्लक्षणमि'ति पक्षमित्यर्थः । वृत्तौ 'मा चैतदि'त्यादेः भक्तिर्ध्वनिश्चैकं तत्वमि त्येतन्मास्तु। भक्तिर्ध्वनेलक्षणमस्त्विति शङ्कायामाहेत्यर्थः । 'यत्र ही'्यादिग्रन्थ- मवतारयति-नन्वित्यादि। ध्वननमवश्यम्भावीति। लक्षणायामिति शेषः । तात्पर्यमाह-अत एवेत्यादि। अत एव महतः सौष्ठवस्याभावादेव। व्यञ्जक- त्वेन व्यञ्ञनव्यापारेण। न कृत्यं किश्चिदिति। व्यञ्ञनस्य सद्भावमात्रन्न ध्वनिव्यवहारे प्रयोजकं, किन्तु चारुत्वातिशयशालित्वमेव। तच्चात्र नास्तीति न ध्व्रनिव्यवहारविषयत्वमिति भावः । गुणमात्रमिति। बन्धस्य कश्चन गुण एवे. त्यर्थः । तदिति। व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । 'भवती'ति 'द्शयती'त्यन्वयः। महत्पदेन व्यङ्गयकृतकिन्चित्सौष्ठवस्य प्रदर्शनादिति भावः। समाधिरिति। समाधिस्तन्नामा गुणः। अन्यस्याप्रस्तुतस्य यो धर्मस्तस्य। कवापि प्रस्तुते वस्तुनि। 'कुमुदानि निमीलन्ती'त्यादीन्यस्योदाहरणानि। 'प्रसिद्धयनुरोधे'त्यत्र प्रकृष्ा सिद्धिः प्रसिद्धिः, सि्िद्धिर्नाम व्यवहारस्य प्रयोगमार्गाधिरोहः, तस्य प्रकर्षश्रविच्छिन्नपारम्पर्यागतत्वमि- त्याशयेन प्रसिद्धिपदार्थमाह-परस्परयेति।

प्रथमोद्द्योत: १४३

बहारा: कवयो डश्यन्ते। यथा- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्कादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं इलथभुजलताक्षेपवलनैः कृशान्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ तथा -- चुम्बिज्जइ असहुत्तं अवरुन्धिज्जइ सहर्सहुत्त्मि। सअ

विरमिअ पुणो रमिज्जइ पिओ जणो णत्थि पुनरुतम् !! (शतकृत्वोऽवरुध्यत सहस्रकृत्वः चुम्व्यत। विरम्य पुना रभ्यते प्रियो जनो नास्ति पुनरुक्तम्॥ इति च्छाया ) तथा- कुविआओ पसन्नाओ ओरण्णमुहाओ विहसमाणाओ। जह गहिओ तह हिअअं हरन्ति उच्छिन्तमहिलाओ।।

लोचनम् वर्यं तु ब्रूम :- प्रसिद्धिर्या प्रयोजनस्यानिगूढतेत्यर्थः । उत्तानेनापि रूपेण तत्प्रयो- जनं चकासन्निगूढतां निधानवदपेक्षत इति भावः । वदतीत्युपचारे हि स्फुटीकरणप्रति- पत्तिः प्रयोजनम्। यद्यगूढं स्वशब्देनोच्येत, किमचारुतवं स्यात्? गूढतया वर्णने वा किं बालप्रिया परमतरीत्या प्रसिद्धिशब्दं व्याख्यातुमुपक्रमते-वयन्त्विति। प्रसिद्धिः प्रयो- जनस्य प्रकर्षेण प्रकटतया सििद्धि: प्रतीतिः; ध्वननातिरिक्तव्यापारविषयत्वयोग्यतया स्फुटतराव भासमानत्वमिति यावत्। तदनुरोधेन तद्विपरीतध्वननव्यापारविषयत्वानई. तथा तदनुराधेनैव। प्रवर्तितो व्यवहारो यैरित्यर्थमभिप्रेत्य व्याचष्टे-प्रसिद्धिर्यति। प्रयोजनस्य अनिगूढता प्रकटता या, सात्र प्रसिद्धिशब्दार्थ: ; न तु पूर्वोक्त इति भावः। ननु ध्वनिस्थलेऽपि प्रयोजनस्य स्फुटावभासमानत्वादनिगूढत्वं समानमिति शङ्कायां विशेषमाह-उत्तानेनेत्यादि। तत् प्रयोजनं ध्वनिस्थलीयं प्रयोजनम् । उत्तानेन स्फुटावभासमानेन। 'रूपेण चकासदपी'ति योजना। प्रकाशमानमपीत्य थेः । निगूढतां नितशं स्फुटव्यवहारदशानाविर्भाविचारुत्व सम्पादिनीं गोप्यमानतामित्यर्थः। निधानवत् निधिचत् अपेक्षते। 'वदती'त्यादौ च नैवमित्याह-चदतीत्यादि। स्फु. टीत्यादि। 'तद्रूपं प्रयोजनमगूढं सत् स्वशब्देनोच्येत यदोश््यन्वयः। स्फुटं तत्स- न्तापं गमयतीत्यादि निर्दिश्येत यदीत्यर्थः। गूढतया वर्ष ने वेति। 'कृशाङ्यास्सन्तापं

१४४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

तथा- अज्जाऍ पहारो णवलदाए दिण्णो. पिएण. थणवट्दे। मिउओ वि दूसहो व्विअ जाओ हिअए सवचीणम्।। आ (मार्यायाः प्रहारो नवलतया दत्तः प्रियेण स्तनपृष्ठे।. मृदुकोडपि दुःसह इव जातो हृदये सपत्नीनाम्। इति.च्छाया)

लोचनम् चारुत्वमधिक जातम् ? अनेनैवाशयेन वक्ष्यति-यत उक्त्यन्तरेणाशक्यं यदिति। अवरुन्धिज्इ आलिङ्गयते। पुनरुक्तमित्यनुपादेयता लक्ष्यते, उककार्थस्यासम्भवाद्। कुपिताः प्रसन्ना अवरुदितवदना विहसन्यः । यथा गृहीतास्तथा हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो महिलाः ॥ अत्र अहणेनोपादेयता लक्ष्यते। हरणेन तत्परतन्त्रतापत्ति: । तथा-अज्जेति। कनिष्ठमार्यायाः स्तनपृष्ठे नवलतया कान्तेनोचितक्रीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारों दत्तः स्रपत्नीनां सौमाग्यसूचर्क तत्कीडासंविभागमप्राप्ताना हृदये बालप्रिया वदती'त्यादिवर्णन इत्यर्थः । किमिति उभयन्न निषेधे। गूढतया वर्णेनमात्रं न ध्वनिव्यबहारे प्रयोजकं, किन्तु स्वशब्दवाच्य।वस्थानुद्दभिन्नचारुत्वान्तरकारि गूढतया वर्णनमेव, यथा 'सूवर्णपुष्पाभि'त्यादौ। 'वदती'त्यादौ तु गूढत्वेनागूढत्वेन वा वर्णनेऽपि च।रुत्वविशेषस्य कस्यचिदनुपलम्भात्तद्वैपरीत्यमिति भावः।उक्तमर्थ वक्ष्यमाणकारिकया संवादयति-अनेनैवेति। परिम्लानमिति। रत्नावत्यां नायकस्योक्तिः। उभयतः द्वयोर्भागयो:। तनोः कृशस्य। व्यस्तो वैविध्येन क्षित्तो न्यासस्सन्निवेशो यस्य। श्रलथ- योर्भुजलतयो क्षेपा शाय्यप्रान्तेषु निपातनानि वलनानि विवर्तेनानि च। पीनेत्यादिहेतुः म्जानिमादिकार्यदर्शनेनानुमायोक्तः। अन्र शयनस्याचेतनस्य मुख्यार्थवचनकर्तृत्वा।- न्वयानुपपत्या मुख्यार्थबाधेन ज्ञापनं सादश्याल्लक्ष्यते, स्फुटीकरणप्रतिपत्तिश्च प्रयोज- नमुक्तम्। चुम्यत इति। नायिकयेति शेषः । प्रियो जनः शतकृत्वश्चुम्व्यत इत्या- द्यन्वयः । नास्ति पुनरुक्तमिति। चुम्बनादेः पुनरुक्तत्त्रन्नास्तीत्यर्थेः । अन्न चु- म्बनादौ पुनर्वचनरूपमुख्यार्थस्य बाघाल्मक्षणेत्याह-पुनरुक्तमित्यादि। उक्तार्थ स्थेति। वचनरूपार्थस्येत्यर्थः। अत्र प्रयोजनमधिकफलशालित्व रूप, तच्व पूर्ववन्नाद- रास्पदमिति बोध्यम्। कुपिता इति। 'गृहीता' इत्यत्र पुरुषेणेति शेषः । अत्र गृहीता हरन्ती'त्यनयो मुख्यार्थयो रुपादानहरणयोरसम्भवादाह-अहयोनेत्यादि। अन्रात्मसात्करणमत्यन्तं वैवश्यथ्व क्रमेण लक्षणयोः प्रयोजनम्। तदपि पूर्ववन्न इलाध्यम्। उचितेति

प्रथमोद्द्योत: १४५

तथा- परार्थे यः पीडाभनुभवति भक्केडपि मधुरो यदीय: सर्वेषामिह खल विकारोडव्यभिमतः । न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुमुवः ॥ इत्यत्रक्षुपक्षेऽनुभवतिशब्दः । न चैवंविधः कदाचिदपि ध्वनेर्विषयः।

लोचनम् दुःसहो जातः, मृदुकत्वादेव। अन्यस्य दत्तो मृदुः प्रहारोऽन्यस्य च स्म्पदते। डुस्सहश्च मृदुरपीति चित्रम्। दानेनात्र फलवत्वं लक्ष्यते। तथा-परार्थेति। यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षयानुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्य प्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अतुभवनेनासम्भवता पीडावत्वं लक्ष्यते: तच्च पीडयमानत्वे पर्यवस्यति। नन्वस्त्यत्र प्रयोजनं तत्किमिति न ध्वन्यत इत्य। शङयाह-न चैधंविध इति ॥१४॥ बालप्रिया उचितो य: क्रीडायोग: कोडाप्रसजः, यद्ा-उचितायाँ कीडारया थो योग: सम्भवेसेन हेतुना। दत्त इति सम्बन्धः। 'सपत्नीनां दुस्सहो जात' इत्यत्र गर्म्य हेतुं विशेषण द्वारा दर्शयति-सौभाग्येत्याद्यप्राप्तानामित्यन्तेन। सौभाग्यसूचकत्वे हेतुन्दर्शय- ति-मृदुकत्वादेवेति। मृदुकोऽपीत्यपिशब्दसूचितं विरोधं विशदयति-अन्यस्ये- त्यादि। एकस्य दत्तोऽन्यस्य स्रम्पद्यत इत्येकः, मृदोस््सुसहतया मृदुरपि दुससह हत्य. न्यश्च विरोध इत्यर्थेः । अत्र मुख्यार्थस्य दानस््य बाधातप्रहारो दत्त इत्यत्र दानेन दान- साध्यं फलवत्वं लक्ष्यत इत्याह-दानेने यादि। फलवत्वमिति। कनिष्ठमार्योयाश्चरि- लार्थत्वमित्यर्थः । प्रयोजनश्व प्रहारस्य सुखोपभोग्यत्वम्। तञ्च नादरास्पदम्। परार्थ इति। इशुः परार्थ पीड्यते। महापुरुषश् परार्थ पीडामनुभवति। इसुर्भ- ज्यमानोऽपि माधुर्यवान्। पुरुषोऽपि परुषीकरणे सत्यपि अनुकूलस्वभाव एव। विकारो गुडादि: कोपादिश्व। वृद्धि: परिपोषोऽभ्युदयश्च। अक्षेत्रमूषरभूमिरनुचितस्थानञ्च। अन्रेक्षुपक्षे 'अनुभवतिशब्द' इति वृत्युक्तं लाक्षाणिकत्वमुपपादयति-यद्यपीत्या दिना। अनुभवनेनासम्भवतेति। अनुभवनं हि ज्ञानं मुख्यार्थभूतं तच्चेक्षोरचेत. नत्वादसम्भवदित्यर्थः । तञ्च पीडावत्वश्च। पीड्यमानत्व इति। मर्द्यमानत्व इत्यर्थः । प्रयोजनञ्व कष्टावस्थत्वन्तदपि नादरास्पदम्। नन्वित्यादि। ध्वन्यत इति। ध्वनि- व्यवहारविषय इत्यर्थः । वृत्तौ 'एवंविध' इति। ईदशमनादरपर्द प्रयोजनमित्यर्थः। 'धवनेर्विषयः' ध्वनिव्यवहारस्य विषयः ॥१४॥ १९ ६६०

१४६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

यतः- उक्त्यन्तरेणाशकयं यत्तच्चारुत्वं प्रकाशयन्। शब्दो व्यञ्षकतां विभ्रद्ध्वन्युक्तेर्विषयीभवेत् ॥ १५॥ अत्र चोदाहते विषये नोक्त्यन्तराशक्यचारुत्वव्य्तिहेतुः शब्दः । किश्च- रूढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दा: स्वविषयादपि। लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पद धवनेः ॥ १६ ॥ तेषु चोपचरितशब्दवृत्तिरस्तीति। तथाविधे च विषये क्वाचत्सम्भव-

लोचनम् यत उक्त्यन्तरेशोति। उक्त्यन्तरेण ्वन्यतिरिक्तेन स्फुटेन शब्दार्थग्यापार- विशेषेणेत्यर्थः । शब्द इति पश्चस्व्र्थेषु योज्यम्। धवन्युक््तेर्विषयीभवेदिति-ध्व. निशब्देनोच्यत इत्यर्थः । उदाहृत इति। वदतीत्यादौ॥ १५॥ एवं यत्र प्रयोजनं सदपि नादरास्पदं तत्र को ध्वननव्यापार इत्युक्तवा यत्र मूलत एव प्रयोजनं नास्ति, भवति चोपचारस्तन्नापि को ध्वननव्यापार इत्याह-किञचचेति। लावण्याद्या ये शब्दा: स्वविषयाल्लवणरसयुक्तत्वादे: स्वार्थादन्यत्र हृद्यत्वादौ रूढा बालप्रिया 'उकत्यन्तरेणेश्यत्र उक्तिशब्दो व्यापारवाची, अन्तरशब्दश्ष ध्वन्यपेक्षयान्यवा- चीत्याह-धवन्यतिरिक्तेनेत्यादि। स्फुटेन व्यवहारभूमिषु प्रसिद्धेन। 'शब्दो व्यक्षकता'मित्यत्रत्यशब्दपदार्थमाह-पञ्चस्विति। शब्धते अभिधीयत इति वाच्यः, शब्यतेऽनेनेति वाचक, शब्घते व्यज्यत इति व्यक्गथः, शब्दनमिति व्यापारः। उक्तचतुष्टयचयत्वात्समुदायश्षात्र शब्दपदार्थ इत्यर्थः । उदाहृते विषय इत्यस्य विव- रणम्-वदृतीत्यादाविति॥१५॥ मूलत एचेत्यादि। ध्वनौ तावत् प्रयोजनं तस्यादरास्पदत्वञचेति द्वयमपेक्षितं, तयोर्मूलभूतं प्रयोजनमेव नास्तीत्यथेः। स्वविषयशब्देन स्वमुख्यार्थो विवक्षित इत्या- ह-लवणेत्यादि। रूढत्वोक्तिः प्रयोजनाभावप्रकटनार्थेत्याह-रूढत्वादेवेति। व्यवधानमन्तरेण स्वार्थसमर्पकत्वं हि रूढत्वं, तदिह मुख्यार्थबाधतद्योगप्रयोजनत्रय- सान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्वं रूढशब्देन द्शितमिति प्रयोजनराहित्यमत्र व्यव

१. मूलमेव मूलतः-'आद्यादित्वात्प्रथमान्तात्तसिः'। आश्रयभूतमित्यर्थः । तथा च यत्र आदरास्पदत्वादेराश्रयभूतं प्रयोजनमेव नास्ति, तत्र निरूदलक्षणास्थले ध्वनिव्यवहारस्य का शङ्कापीति भावः ।

प्रथमोद्द्योतः १४७

न्नपि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते। न तथाविधशब्दमुखेन।

रूढत्वादेव त्रितयसननिच्यपेक्षणव्यवधानशून्याः । यदाह- लोचनम्

निरूढा लक्षणा: काश्वित्सामर्थ्यादभिधानवत्। इति। ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वनेः पदं भवन्ति; न तत्र ध्वनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिर्गौणो; लाक्षणिकी चेत्यर्थः । आदिग्रहृणेना- तुलोम्यं प्रातिकूल्यं सब्रह्मचारीत्येवमादय: शब्दा लाक्षणिका गृह्यन्ते। लोम्नामनुगतम- नुलोमं मर्दनम्। कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्रोत: प्रतिकूलम्। तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी इति मुख्यो विषयः । अन्यः पुनरुपचरित एव। न चात्र प्रयोजनं कि्चिदुद्दिश्य लक्ष. णा प्रवृत्तेति न तद्विषयो ध्वननव्यवहारः । ननु 'देवडिति लुणाहि पछुत्रम्मिगमिज्वालवणुज्वलं गुमरिफोल्लपरण्य' (?) इत्यादौ लावण्यादिशब्दसन्निधानेऽस्ति प्रतीयमानाभिव्यक्ति :; सत्यम्, सातुन लावण्यश- व्दातू। अपि तु समप्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं ध्वननव्यापारादेव। अत्र हि प्रियतमा- मुखस्यव समस्ताशाप्रकाशकत्वं ध्वन्यत इत्यलं बहुना। तदाह-प्रकारान्तरेणेति। व्यञ्जकत्वेनैव। न तूपचरितलावण्यादिशब्दप्रयोगादित्यर्थः ॥१६॥ एवं यत्र यत्र भक्तिस्तन्न तन्न व्वनिरिति तावन्नास्ति। तेन यदि धवनेभैकतिर्लक्षणं

तिष्ठत एवेत्यर्थेः । निरूढा इति। काश्चिल्वक्षणाः। सामरथ्यां् नियमेन प्रयोगसा- बालप्रिया

मर्थ्यात् अभिधानवद्भवन्ति। 'प्रयुक्ता' इत्यादिकारिकांशमनुषङ्गेण व्याचष्टे-ते त. स्मिन्नित्यादि। 'तेषु चोपचरितशब्दवृत्ति'रिति ग्रन्थं व्याचष्टे-उपचरितेत्यादि। 'लावण्याया' इत्यत्रादिपदार्थमाह-आदीत्यादि। अन्य इति। अनुरोधी विरोधी तुल्य इति लोकप्रसिद्धोऽर्थ इत्यर्थः । 'तथाविध' इत्यादि 'मुखेने'त्यन्तं वृत्तिप्रन्थं शङ्कासमाधानाभ्यां विवृणोति-नन्वि- ह्यादि। पुस्तके दृश्यमानाया 'देवडि'त्यादिगाथाया अन्थेषु तत्र तत्राक्षरभेदा दृश्यन्ते। अतश्चास्या: स्वरूपं छायां च निश्चेतुं न शक्नोमि। सहृदया निश्चिन्वन्तु। 'प्रियत मामुखस्यैवेशति 'प्रियतमस्यैवे' ति च पाठः। व्यञ्जकत्वेनैवेति। अर्थगतव्यञ्ञन- व्यापारेणैवेत्यर्थः । 'व तथाविधे'त्यादिक व्याचष्टे-न तूपचरितेति ॥१६ ॥

१. मख्यार्थेबाधमुख्याथेयोगप्रयोजनप्रतिपत्तिव्यवधानशून्या इत्यर्थेः । वस्तु- तस्तु-निरूढलक्षणास्थालेऽपि मुख्यार्थबाधमुख्यार्थयोगवपेक्ष्येते एव, प्रयोजनमात्रं नापेक्ष्यते। अन्यथा लक्षणोत्थितिरेव कर्थं स्यात्। अभिवातो भेदश् कोऽवतिष्ठेत। अत एव निरूढोदाहरणे 'कर्मणि कुशल' इत्यादौ 'कुशग्रहणाद्ययोगात्' इत्यादिकाव्म- प्रकाशग्रन्थोऽपि सज्गच्छते इति।

१४८ सटीकलो चनोपेतथ्वन्यालोके

अपि च- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ १७॥

लोचनम् 'तदा भक्तिसन्निधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्यतिध्याप्तिः। अभ्युपगभ्यापि अ्रूम :- भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः। तथापि यदविषयो लक्षणाव्यापारी न तद्विषयो ध्वननव्यागारः। न च भिन्नविषययोधमधर्मिभावः, धर्म एव च लक्षणमित्युच्यते। तत्र लक्षणा तावदमुख्यार्थेविषयो व्यापारः। ध्वननं च प्रयोजनविषयम्। न च तद्ि- षयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो युक्त, लक्षणासामग्यभावादित्यभि प्रायेणाह-अपि चेत्यादि। मुख्यां वृत्तिमभिधाव्यापारं परित्यज्य परिसमाप्य गुणवृत्या लक्षणारूप- यार्थस्यामुख्यस्य दर्शनं प्रत्यायना, सा यत्फलं कर्मभूतं प्रयोजनरूपमुद्दिश्य क्रियते, तत्र बालप्रिया कध्याप्त्यभावेनेत्यर्थः । इत्यतिव्यात्तिरिति। एवंरूपातिप्रसङ्ग इत्यथः। उक्केति शेष:। वदतीत्यादौ लावण्यादिशब्दे च भक्तेस्सत्वेऽपि ध्वन्यभावस्य दर्शितत्वादि- स्यर्थः । किमभ्युपगम्यते, किमुच्यत इत्यत्र क्रमेणोभयमाह-मवत्वित्यादि। भिन्न विषयकत्वमुपपादयति-तत्रेत्यादि। अमुख्येति। अमुख्यार्थो गन्गादिशव्द्स्य ती रादिः। प्रयोजनेति। गज्नादिगतशैत्यपावनत्वादीत्यर्थः । तद्विषयोऽपीति। प्रयो जनविषयकोऽपीत्यर्थः । लक्षणासामश्रीति। बाघादीत्यर्थः । नन्वभिधामन्तरेण लक्षणावृत्तेरसम्भवात्तत्परित्यागः कथमित्यतः परित्यज्येति पदं प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे- परिसमाप्येति। न तदवधोरणभिह तत्परित्यागः, किन्तु तद्गोचरार्थाङ्गीकारपूर्वक तदतिलड्घन रूपमेव तद्दवारकमर्थान्तरबोधनार्थ धावनमित्यर्थः। फलमित्यत्र द्वितीया र्थमाह-कमेति। फलपदार्थमाह-प्रयोजनरूपमिति। क्रियत इति शेषपूरणम्। १. न च भिन्नविषय इति। यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तन्र ध्वनिरिति व्याप्तौ रूढय- नादरास्पदप्रयोजनस्थले भक्तेध्वन्यभाववद्तृत्तित्वेन व्यभिचारः प्राक्प्रतिपादितः । इदानी तादशी व्याप्तिमभ्युपगम्यापि तयोरलेक्ष्यलक्षणभाव एव न सम्भवतीति प्रतिपा- दयति। तथा हि-यो हि यद्तृत्तिर्भवति स तल्लक्षणमित्युच्यत इति 'धर्म एव च लक्ष० णमित्युच्यत' इति अ्रन्थेनाभिधाय, भक्तिध्वन्योविभिन्नविषयकत्वाद्धर्मधर्मिभावो न सम्भवतीति 'न च भिन्नविषय योधर्मधर्मिभावः' इत्यनेनोपपादयति। तथा च 'गज्ञारया घोष' इत्यादौ विषयतासम्बन्घेन भकततः तीरं, ध्वनेश् शैत्यपावनत्वादिकमधिकरणमि-

प्रंथमो १४९

तत्र हि चारुत्वाविशय विशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि

लीचनम् प्रयोजने तावदुद्वितीयो व्यापार:। न चासौ लक्षणैव ; यतः रवलन्ती बाधकव्यापा रेण विधुरीक्रियमाणा गतिरवबोधनशक्तियस्य शब्दस्य तदीयो व्यापारो लक्षणा। न च प्रयोजनमवगमयतः शब्दस्य बाधकयोगः। तथाभावे तत्रापि निमित्तान्तरत्य प्रयोज- नान्तरस्य चान्वेषणेनानवस्थानात्। तेनायं लक्षणलक्षणाया न विषय इति भावः। दर्शनमिति ण्यन्तो निर्देशः । कर्तव्य इति। अवगमयितव्य इत्यर्थः । अमुरूय- बालप्रिया 'तत्रे'्यस्य व्याख्यानं-प्रयोजन इति। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। द्वितीय इति। अमुख्यार्थविषयव्यापारादन्य इत्यर्थेः । व्यापार इति। अवश्यमभ्युपेय इति शेषः । तर्हि तद्विषयोऽपि लक्षणाव्यापारोऽभ्युपेयतामित्यत्राह-न चेति। असा विति। द्वितीयो व्यापार इत्यर्थः । 'न च लक्षणैवे'त्यत्र हेतुत्वेन कारिकान्त्यपार्द पात- यति-यत इति। तथा च 'नैव रखलद्गति'रित्यनेन लक्षणाया अभावः प्रतिपाद्यत इति भावः । बाधकेति। बाधकप्रमाणव्यापारेणेत्यर्थः । विघुरीक्रियमाण कुण्ठी- क्रियमाणा । अवबोधनेति। स्वार्थबोधनेत्यर्थः । तदीय इति। तथाविधशब्दस- म्बन्धीत्यर्थः । भवत्वेवं ततः किमत आह-न चेति। अ्वगमयत इति। अवग- मनकाल इति भावः । शब्दस्येति। तटादयर्थेव्ृत्तेरग क्ञादिशब्दस्येत्यर्थः । बाधकयोग इति। घोषादिपदान्तरार्थान्वयायोग्यार्थकत्वरूपबाधितार्थकत्वमित्यर्थः। अभ्युपगम्या प्याह-तथेति। तथा भावे बाधकयोगे सति। तन्रापीति। प्रयोजने बोध्येऽपी त्यर्थः। निमिन्तेति। सम्बन्धरूपनिमित्तेत्यर्थः । अन्वेषरोनानवस्थानादिति। 'न च. बाधकयोग' इत्यनेनास्य सम्बन्धः। लक्षितेन तीरादिना लक्षणया प्रयोजनरूपार्थ: प्रत्याध्यत इति केचित्; तन्मतन्निराकरोति-तेनेत्यादि। तेन बाधकयोगाभावेन। अ- यमिति। प्रयोजनरूपार्थ इत्यथेः।न विषय इति। किन्हतन्य एव तद्विषय इति भाव:। यथा-"आ हन्त किमिदं तन्वि नेत्रयोः श्रावणस्तव। शरत्कपोले ग्रीष्मोऽङे शिशिरो मुखपङ्कजे" ॥ इति। अत्र श्रावणादिपदेन वर्षत्वादिक लक्ष्यते, तेनाश्रुपातादिकच। अतो लक्षितल- क्षणाप्रयोजनमत्रोत्कण्ठातिशयः। तत्र श्रवणादिपदेनाश्रुपातादिरेव लक्ष्यत इत्यतो लक्षितलक्षणाया अभावादयन्न तद्विषय इत्यर्थ इति केचित। 'दर्शनं प्रत्यायने'ति यद्व्याख्यातन्तदुपपादयति-दर्शन मिति। अवगमयितव्य इत्यर्थ इति। 'चारु- १. तेनायमिति। तेन- र्खलद्गतित्वाभावेन। अर्यं =शैत्यपावनत्वादिरूप- प्रयोजनात्मक:, लक्षणलक्षणाया न विषय := लक्षणलक्षणाप्रयोज्यविषयतावान्नेत्यर्थः। अपि तु तोरादिरेव। अर्थात् 'गज्ञायां घोष' इत्यादौ लक्ष्यार्थस्य शक्यार्थासंवलितत्वेन

१५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यामुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात्। न चैवस्; लोचनम् तेति। बाधकेन विधुरीकृततेत्यर्थः। तस्येति शब्दस्य। दुष्टतैवेति। प्रयोजनावग- मस्य सुखसम्पत्तये हि स शब्द: प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्यारथें। यदि च 'सिंहो वटुः'' इति शौर्यातिशयेऽप्यवगमयितव्ये रखलद्गतित्वं शब्दस्य तर्हि तत्प्रतीतिं नैव कुर्या- दिति किमर्थ तस्य प्रयोग: । उपचारेण करिष्यतीति चेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमन्वेष्यं तत्राप्युपचार इत्यनवस्था। अथ न तत्र रखलद्गतित्वं, तहि प्रयोजनेऽवगमयितव्ये न लक्षणाख्यो व्यापार: तत्सामप्रयभावात्। न च नास्ति व्यापारः। न चासावभिधा, समयस्य तत्राभावात्। यद्वयापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्तं स ध्वननव्यापारः। न बालप्रिया त्वातिरायविशिष्टार्थलक्षणे प्रयोजने' इति पाठमभिप्रेत्यैवं व्याख्यातम्। 'चारुत्वातिशय- विशिष्टार्थप्रकाशनलक्षण' इति पाठे तु कर्तव्य इत्यस्योत्पादयितव्ये इत्येवार्थः। प्रगोजने, बोध्ये रखलद्गतित्वस्य निषेधान्नामुख्यतापदेन तदेव विवक्षितमित्याह-बाघ केने- त्यादि। ननूक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कर्थ दुष्ठत्वापादकः। दुष्टत्वं हि व्याकरणसंस्कार- राहित्यादिरूपमिति शङ्कायाँ प्रतिपिपादयिषितार्थप्रतीत्यजनकत्वेन वैयर्थ्यम्; तदत्र वविक्षितमित्याह-प्रयोजनेत्यादि। प्रयोजनावगमस्य शौर्यातिशयादेर्वोधस्य। सुखसम्पत्तये सुखेन जननाय। स शब्द: सिंहादिल्लेक्षकशबदः। तस्मिन्नमुख्याथँ इति। वद्वायर्थ इत्यर्थः । किमतस्तत्राह-यदि चेति। शौयति। यथा बटौ तथा शौर्यातिशयेऽपीत्यर्थः । तत्प्रतीति शौर्यातिशयप्रतीतिम्। क्विमरथमिति। तत्प्रयो- गस्य वैयर्थ्यापात इत्यर्थः। अथ प्रयोजने व्वननव्यापारं व्यवस्थापयिष्यन् उक्तमेवार्थ शङ्कापरिहाराभ्यां प्रदर्शयन्नाह-उपचारेशोत्यादि। 'करिष्यती'त्यत्र 'तत्प्रतीतिं तस्य प्रयोग' इति चानुषज्यते। तत्रापीति। शौर्यातिशयेऽपि लक्ष्ये सतीत्यर्थः। प्रयोजनान्तरमन्विष्यमिति। लक्षणाया: प्रयोजननियतत्वेनान्यत्प्रयोजनं किश्विदेषि तव्यमित्यथः। तत्रापीति। तस्मिन् प्रयोजनेपि उपचारे पूर्ववदज्ञीकार्ये तत्राप्यन्य- देवं तत्राप्यन्यदित्यनवस्था मूलक्षयकारिणी स्यादित्यरथेः । अतः स्खलद्गतित्वाभ्युप- गमो न युक्त इति भावः। नतु मा भूत्स्खलिद्गतित्वं, तथापि लक्षणाया अभावः कुत इत्यत आह-अथेत्यादि। व्यञ्जनां परिशेषयितुमाह-न चेत्यादि। समय- स्येति। सङ्केतस्येत्यर्थः। वक्ष्यमाणं वाचकत्वाश्रयेण गुणवृत्तेरवस्थानमुपपादयिध्यन्न- भिधाशेषत्वं लक्षणायास्तावदुपपादयति-तेनेत्यादि। तेन यतः र्खलद्गतेश्श्दस्य व्यापारो लक्षणा, ततो हेतोः । अभिधापुच्छभूतैत 'लक्षणे'त्यनेनाम्य सम्बन्धः । उपादालक्षणाया अभावात्तीरादी लक्षणलक्षणैव; सि ै,न ैत्ादी, हेतोरवातु इति तारपर्यम्।

प्रथमोदूंद्योत: १५१

लस्मात्- वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता। व्यवेञ्ञकत्वैकमूलस्य धवनेः स्याल्लक्षणं कथम् ॥ १८॥ तस्मादन्यो ध्वनिरन्या च गुणवृत्तिः। अव्याप्तिरप्यस्य लक्षणस्य।

चैवमिति। न च प्रयोगे दुष्टता काचित्, प्रयोजनस्याविध्जेनैव प्रतीतेः । तेनाभिधैव लोचनमर्

मुरुयेऽर्थे बाधकेन प्रविवित्सुर्निरुध्यमाना सती अचरितार्थत्वादन्यत्र प्रसरति। अत एव अमुख्योऽस्यायमर्थ इति व्यवहारः। तथैव चामुख्यतया सक्केतग्रहणमपि तन्नार्ती स्यभिधापुच्छभूतैव लक्षणा॥ १७॥ उपसंहरति-तस्मादिति। यतोऽभिधापुच्छभूतैव लक्षणा, ततो हेलोर्वाचकरव- मभिधाव्यापारमाश्रिता तद्बाधनेनोत्थानात्तत्पुच्छभूतत्वाच्च गुणवृत्तिः गौणलाक्षणिक- कार इत्यर्थः । सा कर्थ ध्वरनेर्व्यज्ञनात्मनो लक्षणं स्यात् ? भिन्नविषयत्वादिति। एत. पसंहरति-तस्मादिति। यतोऽतिव्याप्तिरुक्ता तत्प्रसङ्केन च भिन्नविषयत्वं तस्मा- रित्यर्थेः । एवम् 'अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेने चासौ लक्ष्यते तया' इति कारिकागता- विव्याप्तिं व्याख्यायाव्याप्तिं व्याचष्टे-अध्यातिरव्यस्येति। अस्य गुणवृत्तिरूप- बालप्रिया कथमित्यत्र अ्भिधैवेत्यादि। 'अभिधैवान्यत्र प्रसरती'त्यन्वयः। अभिधा गज्गादिपद निष्टमभिधायकत्वन्तद्विशिष्टं गङ्गादिपदं वा। अन्यन्न मुख्यार्थेग्रवाहादेरन्यहिमिस्ती रादौ। अन्यन्र प्रसरणे हेतु :- अचरितार्थत्वादिति। पर्यवसितविशिष्टार्थप्रतीति- रूपस्वकार्यानुपधायकत्वादित्यर्थः । अन्रापि हेतुमाह-मुख्येऽर्थ इत्यादि। 'मुरुये अर्थे प्रविवित्सुः बाधकेन निरुध्यमानेति सम्बन्धः। बाधकेनेत्यनन्तरं विधुरकृतेति च क्वचित् प्रन्थे पाठः। अत एव उक्तादेव हेतोः। अमुख्योऽस्येति। यथा प्रवा- हादिकमुद्दिश्य गज्गादिशब्दस्यायं मुख्यार्थ इति व्यवहारः, तथा तीरादिकमुद्दिश्यायम- मुख्यार्थे इति च व्यवहारोऽस्तीत्यर्थः । तथा च द्वयोरर्थेत्वं तुत्यं मुख्यत्वामुख्यत्व. कृत एव भेद इति भावः। सक्केतग्रहणमपि समानमित्याह-तथवेत्यादि। यथा मु- रयेऽर्थें सङ्कतग्रहणन्तथैव। सङ्गेतेति। न हि शब्दस्य यः कश्विदेवामुख्योऽर्थः कि- न्त्वयमर्थास्य शब्दस्यामुख्य इति नियत एवेत्यतस्तथाविधोपदेशरूपस्य। अयमर्थो- इस्माच्छव्दाद्बोद्व्य इति इच्छारूपस्य वा सक्केतस्य प्रहृणमपीत्यर्थ:। विस्तृतमिदं काव्यप्रकाशसङ्केते ॥ १७ ॥ उपसंहरति-तस्मादितीति। तस्मादित्युपसंहरतीति च पाठः । तस्मादित्य- स्य कारिकया सम्बन्ध दर्शयंस्तत्पर्दं व्याचष्टे-यत इत्यादि। वाचकत्वाश्रितत्वं तन्निबन्धनत्वादिरूप इति दशयति-तदित्यादि। गुणवृत्तिरित्यस्य व्यख्यानम्-गौरे-

१५२ सदीकलोचनोपे तष्वभ्यालोके

न हि ध्वनिप्रभेदो विवा्षितान्यपरवाच्यलक्षणः अन्ये च बहवः प्रकारा भकत्या व्याप्यन्ते ; तस्माद्धक्तिरलक्षणम्।

लोचनम् स्येश्यर्थः। यत्र यत्र ध्वनिस्तत्र तत्र यदि भक्तिर्भवेन्न स्यादव्याप्तिः । न चैवम्; अविवक्षितवाच्येऽस्ति भक्तिः 'सुवर्णपुष्पां' इत्यादौ। 'शिखरिणि' इत्यादौ तु खा कथम्। नतु लक्षणा तावद्गौणमपि व्याप्नोति। केवलं शब्दस्तमर्थ लक्षयित्वा तैनैव सह सामानाधिकरण्यं भजते-'बिंहो बटुः इति। अर्थो वार्थान्तरं लक्षयित्वा स्ववाच- केन तद्वाचकं समानाधिकरणं करोति। शब्दार्थों वा युगपर्त लक्षयित्वा अन्याभ्या- मेव शब्दार्थाभ्यां मिश्रीभवत इत्येवं लाक्षणिकाद्गौणस्य भेदः। यदाह-'गौणे शब्द बालप्रिया त्यादि। वृत्तौ 'न हि व्याप्यन्त' इत्यन्वयः। तत्तात्पर्य विवृणोति-यत्रेत्यादि। 'शि- खरिणी'त्यादाविति। विवक्षितान्यपरवाच्य इति शेष:। सा कथमिति। भकति न्नास्तीत्यर्थः । तथा चाव्याप्तिरिति भावः। अथ गौणस्थलेऽपि लक्षणायाः प्रसरादवि- वक्षितान्यपरवाच्योदाहरणत्वेन प्रदर्शिते 'शिखरिणी'त्यादौ स्ना प्रवर्तत एवेति तन्र तदभावाभिधानमसङतमिति पूर्वपक्षमभ्युपेत्य तदनुरोधेनापि विवक्षितान्यपरवाच्येत्या- दिग्रन्थं व्याख्यास्यन् शिष्यव्युत्पादनार्थ तत्पूर्वपक्षमुपक्षिपति-नन्वित्यादि। गौण- मपि 'सिंहो वटु'रित्यादिस्थलमपि। व्याप्नोतीति। लक्षणासामप्रीसत्वादिति भावः। नन्वेवं गौणस्य लाक्षणिकान्भदः कुत इत्यत आह-'केवलमि'त्यादिना 'भेद' इत्य- न्तेन। शब्द: सिंहादिशब्दः। तमर्थ वट्वाययर्थम्। तेनैव वट्वाद्यर्थवाचकवट्वा दिशव्देनैव। सामानाधिकरण्यं भजते समानाधिकरणो भवति। शब्दयोस्सामा- नाधिकरण्यन्नाम भिन्नभिन्न रूपेणैकार्थ प्रतिपादकत्वम्। लाक्षणिकात् गौणस्यायं विशेष इति भाव:। एवसुत्तरत्रापि ज्ञेयम्। अर्थो वेति। अर्थः सिंहादिपदार्थः। अर्थान्तरं वट्वाद्यात्मकम्। स्त्रवाचकेन सिंहादिपदेन। तद्वाचकं वट्वादिशब्दम्। शब्दा- र्थी वेति। शब्दार्थौ सिंहादिशन्दस्तदर्थश्र। तं वट्वाद्यर्थेम्। अन्याभ्यां वट्वा दिशब्दतदर्थोभ्याम्। 'ताभ्यामि'ति पाठेऽप्ययमेवार्थः। मिश्रीभवत इति। मिश्री· भवनं नाम शब्दयोरेकधर्मिबोधकत्वमर्थयोस्त्वभदेनान्वयित्वम्। उक्तार्थोपष्टम्भक माह-गौण इत्यादि। गौणे गौणस्थले। शब्दप्रयोग: लक्ष्यवाचकपदप्रयोगः । यथा

१. अयं प्रन्थो मतान्तरपरतया नेयः । प्रकाशकृता तु लक्षणायामपि 'आयुर्धृत' 'स्थूणा इन्द्रः' इत्यादौ लक्ष्यार्थवाचकशब्दः प्रयुक्तः। दर्पणादावप्येवं दृश्यते। अत एव सारोपासाध्यवसानाभेदौ लक्षणायामपि भवत एव।

प्रथमोद्द्योत: १५३

लोचनम् प्रयोग:, न लक्षणायाम' इति, तत्रापि लक्षणास्त्येवेति सर्वत्र सैव व्यापिका। सा च पञ्चविधा। तद्यथा-अभिधेयेन संयोगात ; द्विरेफशब्दस्य हि योऽभिधेयो भ्रमरशब्दः द्वौ रेफौ यस्येति कृत्वा तेन भ्रमरशब्देन यस्य संयोग: सम्बन्धः षट्पद्लक्षणस्यार्थक्ष्य सोर्ऽर्थो द्विरेफशब्देन लक्ष्यते, अभिधेयसम्बन्धं व्याख्यातरूपं निमित्तीकृत्य। सामी प्यात् 'गङ्गायां घोषः'। समवायादिति सम्बन्धादित्यर्थः, 'यष्ठीः प्रवेशय' इति यथा। वैपरीत्यात् यथा-शत्रुमुद्दिश्य कश्विद्बरवीति-'किमिवोपकृतं न तेन मम' इति। क्रियायोगादिति कार्यकारणभावादित्यर्थः। यथा-अन्नापहारिणि व्यवहारः प्राणानयं हरति इति। एवमनया लक्षणया पश्चविघया विश्वमेव व्याप्तम्। तथाहि-'शिखरिणि' बालप्रिया सिंहो वटरित्यादौ वट्वादिशब्दप्रयोगः। न लक्षणायामिति। लक्षणास्थले लक्ष्य- वाचकपदप्रयोगो नेत्यर्थः । यथा 'गज्नायां घोष' इत्यादौ न तीरादिवाचकपद्प्रयोगः । फलितमाह-इति तन्नापीति। इतीत्यस्याहेति पूर्वेणापि सम्बन्धः । तत्रापि गौण- स्थलेपि। सैव लक्षणैव। "अभिवेयेन संयोगातसामीप्यात्समवायतः । वैपरीत्यास्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा स्मृता"॥ इति वचन खण्डश उपादाय व्याचष्टे-अभिधेयेनेत्यादि। अत्र संयोगप- देन वाच्यवाचकभावरूपस्सम्बं्धः,समवायपदेन तदितर आधाराधेयभावरूपस्सारूप्या- दिश्व विवक्षितः । "अभिधेयेन सामीप्यात्सारूप्यादि"ति चात्र पाठोऽस्ति। स एव भाक्तमाहुरित्यत्र पूर्व प्रदर्शितः । तेनेति। द्विरेफशब्दाभिधेयभूतेनेत्यर्थः । 'यस्यार्थ- स्येशयन्वयः। संयोग इत्यस्य व्याख्यानम्-सम्बन्ध इति। वाच्यवाचक्भावात्मक- रसम्बन्ध इत्यर्थः । 'निमित्तीकृत्य लक्ष्यत' इति सम्बन्धः । सम्बन्घादिति। आधारा- घेयभावरूपसम्बन्धादित्यर्थः । किमिवोपकृतमिति। अत्रापकारो लक्ष्यत इति भावः। यथा काव्यप्रकाशे "उपकृतं बहुनामे"ह्यादि। प्राणानिति। प्राणशब्देनान्नं लक्ष्यत इति भाव: । विश्वमेवेति। अमुख्यव्यवहारभूमिपतितं सर्वेमेवेत्यर्थः । तथाहीति। तथाचैत्यथेः। नन्वित्यादिना लक्षणास्तीत्यन्तेनोक्तं पूर्वपक्षमभ्युपगमेन 9. वृत्तौ एकार्थीभावात्मकं शक्त्यन्तरं वैयाकरणा अभ्युपगच्छन्ति। तन्मतमा- श्रित्येदम्। न्यायनये तु द्विरेफशब्दस्य रेफद्वयमात्रमभिधेयम्। लक्षणा तु द्विरेफश- ब्दस्य स्ववाच्यरेफद्वयघटितत्रमरपदवाच्यत्वरसम्बन्घेन भ्रमररूपेऽथें। अत एवास्या: लक्षितलक्षणेति व्यवहारः शाखेषु दृश्यते। २. प्रतियोग्यनुयोग्युभयवृत्तिधम संसर्गत्वेनाङ्गीकुर्वतां वैयाकरणानां मतमवळ- म्व्यैतत्। प्राचीना नैयायिकाः प्रतियोगिवृत्तिधर्ममेव, नवीनाश्चानुयोगिवृत्तिधर्मेमेव, संसरगतवेनाभ्युपयन्ति। प्रपञ्चश्वास्य व्युत्पत्तिवादादौ द्रष्व्यः। २० ६व०

१५४ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इत्यत्राकस्मिकप्रश्न विशेषादिबाधकानुप्रवेशे सादश्यात्लक्षणास्त्येव। नन्वत्राङ्ीकृतैय मध्ये लक्षणा, कथं तर्ह्युक्तं विवक्षितान्यपरेति ? तन्भेदो मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमात्मा विव- क्षितः। तद्भ्ेदशव्देन च रसभावतदाभासततप्रशमभेदास्तदवान्तरभेदाश्च, न च तेषु लक्षणाया उपपत्तिः। तथाहि-विभावानुभाव प्रतिपादके काव्ये मुखयेऽर्थे तावद्बाधकानु प्रवेशोऽप्यसम्भाव्य इति को लक्षणावकाशः ? ननु किं बाधया, इयदेव लक्षणास्वरूपम्-'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लेक्षणोच्यते' इति। इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लक्ष्यन्ते, विभा वानुभावयो: कारणकार्यरूपत्वात्, व्यभिचारिणां य तत्सहकारित्वादिति चेतू-मैवम्; धूमशब्दाद्धूमे प्रतिपन्ने ह्याननिस्मृतिरपि लक्षणाकृतैव स्यात्, ततोऽग्नेः शीतापनोद स्मृतिरित्यादिरपर्यवसितः शब्दार्थः स्यात्। धूमशब्दस्य स्वार्थविश्रान्तत्वान्न तावति व्यापार इति चेतू, आयातं तर्हि मुख्यार्थबाधो लक्षणाया जीवितमिति, स्रति तस्मि- बालप्रिया परिहरति-नन्वत्राङ्गीकृतेति। 'शि खरिणी त्यादौ लक्षणाज्ञीकार: पूर्व प्रदर्शित एवे- त्यर्थः। पृच्छति-कथन्तर्हीति। वृत्तौ 'विवक्षितान्यपरे'युक्तं कर्थ सक्गच्छत इ- त्यर्थः। लक्षणायां सत्यां वाच्यस्य विवक्षितत्वासम्भवादिति भावः । उत्तरमाह-त रव्ेद इति। वृत्तौ विवक्षितान्यपरवाच्यशब्देन तदवान्तरभेदो मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमो विवक्षित इत्यर्थः । तद्द्रेदशव्दरेनेति। वृत्तौ 'तद्भेदप्रकारा' इत्यत्र तद्भेदशब्देने त्यर्थः। तद्वान्तरभेदाश्चेति। शरज्वारहास्यादयश्चेत्यथः । अत्रापि लक्षणा किन्न स्यादत आह-न चेति। अनुपपत्ति विवृणोति-तथाहीति। बाधकानुप्रवे- शोऽपीत्यपिशब्द: प्रयोजनस्य समुचचायक: । शङ्कते-नन्विति। किं बाधयेति। अस्ति वा नास्ति वेति चिन्तितया भु. ख्यार्थबाधया किं फलमित्यर्थः । इयदेवेति। वक्ष्यमाणमेवेत्यर्थः । अभीति। अभि- धेयेनाविनाभूतस्य केनापि सम्बन्घेन सम्पद्धस्य प्रतीतिर्ज्ञानं तद्धेतुर्वा। इतीति। इति भट्टवार्तिकोक्त्तमित्यर्थः । प्रकृते सङ्गमयति-इहेत्यादि। इह असंलक्ष्यक्रमव्य्नये ध्वनौ। 'रसादयः अविनाभूता इति हेतोलक्ष्यन्त' इति सम्बन्धः । अविनाभावमुपपा- दयति-विभावेत्यादि। कारणेत्यादि। रखँ प्रतीति शेषः । समाधते-मैव- मिति। मुख्यार्थबाधैव लक्षणाबीजमिति दर्शयिष्यन्नादावतिप्रसङ्माह-धूमशब्दा दित्यादि। अग्नीत्यादि। अग्नेधूमाविनाभूतत्वादिति भावः। शब्दार्थ इति धूम- शब्दार्थ इत्यर्थः। उक्तातिप्रसङ्कं पूर्वपक्षी परिहरति-धूमशब्दस्येत्यादि। स्वार्थे ति। स्वार्थे धूमत्वे तद्विशिष्टे वा। विश्रान्तत्वात् पर्यवसितबोधनव्यापारत्वात्। तावति अग्न्याधरथे। तहि जितमिति सिद्धान्त्याह-आयातमित्यादि। जीवि·

प्रथमोद्द्योतं: १५५

लोचनम् नस्वाथविश्रान्त्यभावात्। न च विभावादिप्रतिपादने बाधरकं किश्चिदस्ति। नन्वेवं धूमावगमनानन्तराझिस्मरणवद्विभावादि प्रतिपत्यनन्तर रत्यादिचित्तवृत्तिप्र तिपत्तिरिति शब्दव्यापार एवात्र नास्ति। इदं तावदयं प्रतीतिस्वरूपज्ञो मीमांसक: प्रष्टव्य :- किमत्र परचित्तवृत्तिमात्रे प्रतिपत्तिरेव रसप्रतिपत्तिरभिमता भवतः १ न चैवं भ्रमितव्यम् ; एवं हि लोकगतचित्ततृत्यनुमानमात्रमिति का रसता ? यहत्वलौकिकच- मत्कारात्मा रसास्वाद: काव्यगतविभावादिचर्वेणाप्राणो नासौ स्मरणानुमानादिसाम्यैन खिलीकारपात्रीकर्तव्यः । किं तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानांदिना संस्कृतहृदयो विभा• वादिकं प्रतिपद्यमान एव न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसंवादापरपर्यायसह-

तमिति। बीजमित्यर्थः । 'बीजं जीवितमि' च पाठः। कुत इत्यत्राह-सतीत्यादि। बालप्रिया

तस्मिन्निति। मुख्यार्थबाध इत्यर्थः। समानेऽपि स्वार्थाभिधानसामर्थ्येधूमशब्दरस्वार्थे विश्राम्यति।'गज्नायां घोष' इत्यत्र गङ्गाशब्दो नेत्यत्र मुख्यार्थबाध एव हेतुरतस्स एव लक्षणाबीजमित्यर्थः । तहींहापि मुख्यार्थबाधो लक्षणा च स्यात्, नेत्याह-न चेति । प्रसज्वादनिष्टमाशङकते-नन्वेवमित्यादि। विभावादिप्रतीत्यनन्तरभाविनी रत्या· दिप्रतीतिरधूमादिप्रतीतिजन्याग्न्यादिस्मतिसमानैवेति सा शब्दव्यापारजन्या न भवति दूरे तस्या व्यअ्नाजन्यत्वमित्यर्थः। विमता रत्यादिप्रतीतिन शाब्दी, शब्दजन्यार्थ प्रतीतिजन्यत्वात्, धूमशब्दजनितार्थ प्रतीतिजन्याग्न्यादिस्मृतिवदिति प्रयोग:। किमत्र परकीयरत्यादिचित्तवृत्तिप्रतीते: शब्दव्यापाराजन्यत्वं सिषाधयिषितं?किंवा रसप्रतीतेः? आये सिद्धसाधनम्; द्वितीये रसप्रतीतेरितरप्रतीतिवैलक्षण्येन दृष्टान्ताभावो दोष इत्याश येन सोपहासं पृच्छन्नाह-इद्मित्यादि। प्रश्नं विवृणोति-किमित्यादि। अन्नेति। काव्य इत्यर्थः । न चेति। एवं भ्रमो न कर्तव्य इत्यर्थः । कुत इत्यत्राह-एवं ही- स्यादि। एवं लौकिकचित्तवृत्तिप्रतीतेरेव रसत्वाङ्गीकारे सति। मात्रमित्यनन्तर रस- प्रतीतिरिति शेषः । का रसतेति। रसनीयतानिमित्तको हि रसशब्दव्यवहारः । न चानुमितिरूपाया: प्रतीतेः रसनीय वमस्ति वह्याद्यनुमितिष्वनुपलम्भादित्यर्थः। का तहिं रसप्रतीतिरित्यत आह-यस्त्वत्यादि। अलौकिकेत्यनेन लौकिकसुखास्वादो व्याव- तर्यते। अलौकिकत्वे हेतुं दर्शयंस्तस्य कारणमाह-काव्येति। नासाविति। असौ रसास्वाद:। स्मरणानुमानसाम्येनेत्यस्य खिलीकारेऽन्वयः । लौकिकेनेति लोके भव- तेत्यर्थः। कार्येति। कार्य वह्यादेधूमादि, रत्यादिचित्तवृत्ते: कटाक्षादि। कारणं वह्नयादि, रत्यादि च कार्येण यत् कारणस्यानुमानं, आदिपदेनार्थोपत्तेत्सड्ग्रहः। तेन संस्कृतहृदय इत्यनेन तत्संस्कारोऽपि प्रतिपत्तुः रसप्रतीतावुपयोगीति दर्शितम्। विभा- वादिकमिति। प्रमदादिकमित्यर्थः । प्रतिपद्यमान एवेति। काव्यान्नाट्या द्वेति शेषः । ताटस्थ्येनेति। अन्यदीयत्वेनेत्यर्थेः । न प्रतिपद्यत इत्यत्रापि विभावादिक- मित्यस्य सम्बन्धः। कथन्तहि ततप्रतीतिरित्यत आह-अपि त्वित्यादि। हृदयेति।

१५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोकै

लोचनम् द्यत्वपरवशीकृततया पूर्णीभविष्य द्रसास्वादाङ्कुरीभावेनानुमानस्मरणादिसरणिमनारुह्ौव तन्मयीभवनोचित चर्वणा प्राण तया। न चासौ चर्वणा प्रमाणान्तरतो जाता पूर्वं, येनेदानीं स्मृतिः स्यात्। न चाधुना कुतश्चितप्रमाणान्तरादुत्पन्ना, अलौकिके प्रत्यक्षाद्व्यापा रातू। अत एवालौकिक एव विभावादिव्यवहारः। यदाह-विभावो विज्ञानार्थः लोके कारणमेवाभिधीयते न विभावः। अनुभावोऽप्यलौकिक एव। 'यदयमनुभावयति वागङ्गसत्वकृताऽभिनयस्तसमादनुभाव' इति। तच्चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेव ह्यनुभव- नमू। लोके तु कार्यमेवोच्यते नानुभावः। अत एव परकीया न चित्तवृत्तिर्गम्यत इत्यभिप्रायेण 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसननिष्पत्तिः' इति सूत्रे स्थायिग्रहणं न कृतम्। तत्प्रतयुत शत्यभूतं स्यादू। स्थायिनस्तु रसीभाव औचित्यादुच्यते, तद्वि बालप्रिया हृदयस्य संवाद: सम्मतिः, तदपरपर्योयं यत्सहृदयत्वं तत्परवशीकृततया तद्वूलादि त्यर्थः । पूर्णीति। पूर्णीभविष्यन् यो रसास्वादस्तस्य कल्पतरोश्षतुर्वर्गोपायव्युत्पत्ति फलिष्यतोऽङुरीभावेन हेतुनेत्यथेः । अनुमानेति। अनुमितिस्मृत्याद्युपायं व्याप्तिज्ञा- नादिकमनालम्व्यैवेत्यर्थेः । तन्मयीति। सहद्षयानां यत्तत्तचिचित्तवृत्तितन्मयीभवनं सस्योचिता या चर्ेणा अर्थोद्विभावादेः तत्प्राणतया तदुपयोगित्वेनेत्यर्थः। साधारण्येनेति यावत्। विभावादिकं प्रतिपद्यत इत्यनुषङ्गः। विभावादीनां साधारण्येन प्रतीतावेव रसचर्वणेत्यन्यत्र स्पष्टम्। स्मृत्यादिरूपत्वन्निराकरोति-न चेत्यादि। अत एवेति। रसप्रतीतेरलौकिकत्वादेव तत्कारणेष्वलौकिको विभावादिव्यवहार इत्यर्थः । यदा हेति। मुनिरिति शेषः । विभावो विज्ञानार्थ इति। विशिष्टतया भाव्यन्ते ज्ञायन्ते स्थायिव्यभिचारिणोऽनेनेति विभाव: प्रमदोद्यानादिः। न खल्वनुभावादेव चित्तवृत्तेर्वि- शिष्य ज्ञानं जायते, बाष्पादेरनुभावस्यानेकहेतुजन्यत्वस्म्भवादित्यर्थः । लोक इत्या- दि। चित्ततृत्तिहेतुषु लोके कारणमित्येव व्यवहारो न तु विभाव इतीत्यर्थः । यदय- मिति। अयमभिनय इत्यन्वयः । अतुभावयतीति । स्थायिव्यभिचारिण इति शेषः। अनुभाव इतीत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः। सामाजिकसहृदयगततत्तच्वित्तवृत्तेर्विभाव· नादिना विभावादिव्यपदेश इति च रसगङ्गाधरादावुक्तम्। अन्नानुभवनं लौकिकानु- भवनाद्विलक्षणमित्याह-तच्वित्तवृत्तीति। न परकीयचित्तवृत्यव गममात्र मिह्यानुभवनं, किन्तु तासा चित्तवृत्तीनां स्थाध्यादिरूपाणं सम्बन्धि यत्सामाजिकाना तन्मयीभवनं, तत्तचित्तवृत्तिभावनया तत्सजातीयस्वोयचित्तवृत्तेरुद्वोधनेनानुभवनं तदेवेत्यर्थः । उक्तारथें प्रमाणमाह-अत एवेतयादि। अत एव यस्मादनुभवनमुक्तरूपमेव न परकीयचि- ततृत्यनुमितिमात्रं तस्माद्वेतोरेवेत्यर्थः। न परकीयेत्यादि। किन्तु स्वीया चित्तवृत्तिरेव सामाजिकैस्तदानुभूयत इत्यर्थः। न कृतमिति। कस्येत्याकाल्वाशान्तये सूत्रे स्थायिन १. भरतनाट्य.,

प्रथमोद्द्योब: १५४

लोचनम् भावानुभावोचितचित्तवृत्तिरसंस्कार सुन्दरचर्वेणोदयात्। हृदय संवादोपयोगिलोकचित्तवृत्ति- परिज्ञानावस्थायामुद्यानपुलकादिभिः स्थायिभूतरत्याद्यवगमाच्च। व्यभिचारी तु चित्त- वृत्त्यात्मत्वेऽपि मुखुयचित्तवृत्तिपरवश एव च्व्यत इति विभावातुभावमध्ये गणितः । अत एव रस्यमानताया एषैव निष्पत्तिः, यत्प्रबन्धप्रवृत्तबन्धुसमागमादिकारणोदितह- र्षादिलौकिकचित्तवत्तिन्यग्भावेन चर्वणारूपत्वम्। अतश्चर्वणात्राभिव्यञ्ञनमेव, न तु ज्ञापनम्, प्रमाणव्यापारवत्। नाप्युत्पादनम्, हेतुव्यापारवत्। बालप्रिया

मित्यर्थः। यदन्न स्थायिग्रहणं क्रियेत, तर्हि तद्विरुद्धञ्च स्यादित्याह-तदित्यादि। तत् स्थायिग्रहणकरणम्। शल्येति। परक्रीयचित्ततृत्यवगमो रस् इत्यर्थप्रतीतिकारि- त्वेनानिष्टजनकथ्व भवेदित्यथः। नन्वेवं 'स्थायी रखो भवती'त्यादि तत्र तत्र सूत्रका- रादिवचन कर्थं घटेतेत्यत आह-स्थायिनस्त्वति। तत्तन्नायकादिगतस्थायिन- स्ति्वत्यर्थः । औचित्यमेव स्पध्यति-तदिति। तस्य परगतस्थायिनः सम्बन्धिनो ये विभावानुभावा: तदुचितायाश्चित्तवृत्तेस्सहृदयात्मनि यस्संस्कारस्तस्योद्वोधेन सुन्दरचर्व- णाया उदयादित्यथः। उक्तव्व काव्यानुशासनव्याखयाने 'औचित्यन्तु तत्स्थायिगत त्वेन कारणादितया प्रसिद्धानामधुना चर्वणोपयोगितया विभावादित्वालम्बनादि'ति। स्थायिनो रसत्वव्यपदेशे निमित्तान्तरव्वास्तीत्याह-हृदयेति। रसचर्वेणा हि हृदय संवादपुरस्सरी हृदयसंवादे च निदानं, लोकचित्तवृत्तिपरिज्ञानं तदविरहितस्य हृदयसंवा- दानुदयात्। तस्यान्चावस्थायां प्रमदादिभिः कारणैः पुलकादिभि: कार्येश्ष भूयो भूयोऽ- वधृतस्वकारणव्याप्तिकः स्थायिनो रत्यादेरवगमो भवति, तस्माच्चेत्यर्थः। ननु चित्तत्र- स्तित्वाविशेषात्स्यायीव व्यभिचार्यपि सूत्रे ग्रहणं नार्हतीत्यत आह-व्यभिचारी त्विरिति। व्यभि वारिणः स्थायिचित्तवृत्ति प्रति गुणत्वेन विभावादिप्रायत्वात्तन्मध्ये स नि र्दिष्ट इत्यर्थः । प्रसज्वातसूत्रोक्तीं रसनिष्पर्ति विवृणोति-अत एवेत्यादि। रस्यमा- नताया एषैव निष्पत्तिरिति। एषा सूत्रोक्ता निष्पत्तिः। रस्यमानताया निष्प- त्तिरेवेत्यर्थः। यथोक्तमभिनवभारत्यां "कथन्तहि सूत्रे निष्पत्तिरिति ने्यं रसस्यापि तु तद्विषयरसनायाः तन्निष्पत्त्या यदि तदेकायत्तजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरुच्य ते, तदा न किञ्चिदत्र दोष" इति। का नामैषा रस्यमानतेत्यतस्ततस्वरूपमाह-यदि- त्यादि। प्रबन्धेति। प्रबन्धेन प्रवृत्तं यद्बन्धुसमागमादिकारणं तेनोदिता या हर्षादि लौकिकचित्तवृत्ति: तस्या न्यग्भावेन अधःकरणेन तद्वयतिरेकेणेति यावत्। चर्षणया-

चर्वणा रसविषयचर्वणा। एवकारव्यावर्त्य द्शयति-न त्वित्यादि। यथा प्रमा- णानामिन्द्रियादोनां ज्ञापनं व्यापारः, यथा वा दण्ड चक्रादीनामुत्पादनं व्यापारस्तथा

१५८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोकै

लोचनम् नतु यदि नेयं ज्ञप्तिर्न वा निष्पत्तिः, तर्हि किमेतत् ? न त्वयमसावलौकिको रसः। ननुं विभावादिरत्र किं ज्ञापको हेतुः, उत कारकः? न ज्ञापको न कारकः ; अपि तु चर्व- णोपयोगी। नतु क्वैतद्दृष्टमन्यत्र। यत एव न दष्ट तत एवालौकिकमित्युक्तम् । नन्वेवं रसोऽप्रमाणं स्यात् ; अस्तु, किं ततः १ तच्चर्वेणात एव प्रीतिव्युत्पत्तिसिद्धः किमन्यदर्थनीयम्। नन्वप्रमाणकमेतत; न, स्वरसंवेदनसिद्धत्वातू। ज्ञानविशेषस्यैव चर्वणात्मत्वात् इत्यलं बहुना। अतश्च रसोऽयमलौकिकः। येन ललितपरुषानुप्रासस्या र्थाभिधानानुपयोगिनोऽपि रस प्रति व्यञ्ञकत्वम्; का तत्र लक्षणायाः शङ्कापि? काव्यात्मकशंब्दनिष्पीडनेनैव तच्चर्वणा दृश्यते। दृश्यते हि तदेव काव्यं पुनः पुनः बालप्रिया विभावादीना न ज्ञापन न वा उत्पादनं व्यापार इत्यर्थः । शङ्कते-नन्वित्यादि। पूर्वोक्तेन इयं रसचर्वणा न ज्ञप्तिरूपा, नापि निष्पत्तिरुपे- त्यायातं, तहि किस्वरूपेत्यर्थः । एतदिति। रसचर्वणारूपमित्यर्थः। उत्तरमाह- नन्वयमित्यादि। ज्ञप्त्युत्पत्त्ययोग्यत्वम लौकिकत् वाद्रसस्य भूषणं भवतीति भावः। ननु ज्ञापकत्वस्य कारकत्वस्य वा अभावे विभावादीनां रसप्रतीत्यर्थमुपादान व्यर्थ, तद्भावे च रसस्य नालौकिकत्वमिति चोदयति-नन्वित्यादि। हेतोः कारकत्वज्ञापकतव्रान्य- तरनियमो हि लौकिकः, विभावादेस्तु तदभावेऽपि चर्वणोपय।गित्वान्नानर्थक्यमित्यश- येन परिहरति-न ज्ञापक इत्यादि। तदुपरि शङ्कते-नन्विति। समाधत्ते-यत इति। पुनरपि शङ्ते-नन्तिति। एवमिति। रसस्यालौकिकत्वे सतीत्यर्थः। रसोऽप्रमाणं स्यादिति। अप्रमाणतवे च शुभाशुभप्राप्तिपरिहारोपायव्युत्पादकत्वन्न भवेदिति भावः। अप्रमाणत्वापातेपि कार्यकारित्वमस्तीत्याह-असत्विति। प्रीतिव्यु- त्पन्तीति। प्रीतिश्व व्युत्पत्तिश्च तयोः, यद्वा-प्रीतिपूर्विका व्युत्पत्ति: तस्याः सिद्धेरित्यर्थेः। नन्वेवमलौकिकत्वे रसस्य तत्साधकं प्रमाण नास्तीति शङ्कते-नन्धिति। समा- धत्ते-नेति। ननु रसस्य विशिष्टचर्वणारूपत्वाभ्युपगमात् कर्थ स्वसंवेदनसिद्धिरपी- त्याशङ्कायामाह-ज्ञानविशेषस्येति। यथोक्तमभिनवभारत्यां-"रसना च बोध- रूपैव, किन्तु बोधान्तरेभ्यो विलक्षणैव, उपायानां विभावादोनां लौकिकवैलक्षण्यादि" ति। पुनरपि रसस्यालौकिकत्वं साधयति-अतश्चेत्यादि। वाचकशब्दैकगम्यत्वे हि रसस्य वाच्यार्थवल्लौकिकत्वं कथश्विच्छक्यशङ्कमनुप्रास्त्रादिनापि वाचकतवशून्येन व्यङ. ज्यध्वमस्त्येव। न चानुप्रासव्यङ्ग्यं वस्तु लोके दृष्टचरमतोऽपि रसस्यालौकिकत्वं सिद्ध मित्यर्थः । एवं रसस्यालौकिकत्वं प्रसाद्ध्य प्रस्तुतमनुसन्दधान आह-केत्यादि। तंत्रेति। अनुप्रासेनापि व्यङ्ये रस इत्यर्थः । का लक्षरोति। अभिधाया एवाभावे तत्पृष्ठवतिन्या लक्षणायाः प्रसङ्ग एव नास्तीत्यर्थः। शब्दस्वरूपस्यैवाभिधाव्यापारान- पेक्षस्य रसव्यञ्जकतवेऽनुभवं प्रमाणयति-काव्यात्मकेत्यादि। काव्यात्मकोऽनुप्रासा

प्रथमोद्द्योत: १५९

लोचनम् पठंश्चर्व्यमाणश्च सहृदयो लोक:, न तु काव्यस्य; तत्र 'उपादायापि ये हैया' इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्यानुपयोग एवेति शब्दस्यापीह ध्वननव्यापारः। अत एवाल क्ष्यक्रमता। यत्तु वाक्यभेद: स्यादिति केनचिदुक्तम्, तदनभिज्ञतया। शास्त्रं हि सकृ. दुच्चारितं समयबलेनार्थ प्रतिपादयद्युगपद्विरुद्धानेकसमयस्मृत्ययोगात्कथमर्थद्वयं प्रत्या ययैत्। अविरुद्धत्वे वा तावानेको वाक्यार्थः स्यात्। क्रमेणापि विरम्यव्यापारायोगः । पुनरुच्चारितेऽपि वाक्ये स एव, समयप्रकरणदेस्तादवस्थ्यात्। प्रकरणसमयप्राप्यार्थ-

बालप्रिया दिविशिष्टो यः शब्द: तस्य निष्पोडनेन आम्रेडनेन। तन्नर्वणा रसचर्वणा। उक्तं विवृणोति-द्वश्यत इति। यदेव काव्यं पठित्चवितञ्व तदेव पुनः पुनः पट्यते चर्व्यंते चेत्यर्थः। न त्विति। कृतप्रतीतिकस्य काव्यस्य काव्यशब्दस्य, तत्र रसचर्वण- याम्। अनुपयोग एव न त्विति। उपयोग: अस्त्येवेत्यर्थः । कृतप्रतीतिकय अनुपयोगित्वे युक्तिप्रदर्शक उपेत्यादिन्यायः । "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते। उपायानां हि नियमो नावश्यमवतिष्ठते॥ इति न्यायेनेत्यर्थः। सोडयं न्यायोऽर न प्रवतत इति भावः। फलितभाह= इतीत्यादि। व्यङ्गयस्य यदलक्ष्य क्रमत्वमुक्तं तदप्युक्तार्थे गमकमित्याह-अत पवेति। अत एव शब्दस्वरूपस्यैवार्थाभिधानानपेक्षतया व्यञ्ञकत्वादेव। यदर्थप्रतीतिव्यव- धानापेक्षयैव शब्दस्य व्यअ्जकत्वं भवेत्तदावश्यं क्रमो लक्ष्येतेति भावः । वाक्यभेद: स्यादिति। काव्यस्य वाच्यव्यञ्गचार्थद्वयबोधकत्वादिति भावः । तदनभिज्ञतयेत्युक्त- मुपपादयति-शास्त्रमित्यादि। शास्त्रं काव्यव्यतिरिक्तं वाक्यम्। समयेति। तत्तदर्थे तत्तत्पदस्य यस्समयः सङ्केतः तद्वलेन तत्ततसङ्केतग्रहणसहकारेणेत्यर्थः। अर्थ प्रतिपादयदिति हेतुगभेमू। युगपत् एकदा। विरुदुधेति। विरुद्धार्थविषय कतवेन विरुद्ौ। यद्ा-विरुद्धयोर्थेयोः यावनेकस्मयौ तयोः स्मृतेरयोगादसम्भवादित्यर्थः । यत्रार्थे प्रकरणादिकं तेनान्यार्थसमयस्मृतेः प्रतिबन्धादिति भावः। अथद्वयं विरुद्धार्थ द्वयम्। कश' प्रत्याययेत् न बोधयेत्। अविरुद्धत्व इति। साक्षादेकक्रियान्वयित्वेन वा परस्परसम्बन्धित्वे सतीत्यर्थः । अर्थद्वयस्येति विपरिणामेनानुषङ्गः। अस्योदाह- रणम्-"इवेतो धावति, सर्वेदो माधवः पाया'दित्यादिकं बोध्यम्। तावानिति। यावान् बुध्यते तावानित्यर्थः । वाक्यार्थ एक: स्यात् वाक्यार्थे भेदो नाङ्गीक्रियत इति भावः। क्रमेशोति। शास्त्रं कथमर्थद्वयं प्रत्याययेदित्यनुषक्ञः। अत्र हेत्वन्तरं चाह-विरस्येति। विरम्य यो व्यापारः शब्दस्य तदयोगो यतः, तस्मादित्यर्थः । स पवेति। यो वाश्यार्थो बुद्धः स इत्यर्थः। एवकारः पौनर्वचनिकः। अत्र हेतुमा-

१६० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् तिरहकारेणार्थान्तरप्रत्यायकतवे नियमाभाव इति तेन "अभिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" इति श्रुतौ खादेच्छवमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमेति प्रसज्यतै। तत्रापि न काचि. दियत्तेत्यनाइ्वास्ता इत्येवं वाक्यभेदो दूषणम्। इह तु विभावाद्येव प्रतिपाद्यमानं चर्वणाविषयतोनमुखमिति समयाशुपयोगाभावः। न च नियुक्तोऽहमत्र करवाणि, कृता र्थोऽहमिति शास्त्रीयप्रतीतिसदृशमदः। तत्रोत्तरकर्तव्यौनमुख्येन लौकिकत्वात्। इह तु विभावादिचर्वेणाद्भुतपुष्पवत्ततकालसारैवोदिता न तु पूर्वापर कालानुबन्धिनीति लौकि- कादास्वादाद्योगिविषयाच्चान्य एवायं रसास्वादः । अत एव 'शिखरिणि' इत्यादावपि

ह-समयप्रकरणादेरिति। समयादिरिति पाठे स एव येन पूर्वमर्थो बुद्ध: स बालप्रिया

इत्यर्थः। समयादिरित्यादिपदेन प्रकरणादेस्सड्ग्रहः । अत्र हेतुमाह-प्रकरणादे- रिति। प्रकरणसमयादेरित्यर्थः। ननु समयाद्यपेक्षा मास्तिवत्यत्राह-प्रकरणोह्यादि। :शात्त्रस्येति शेषः। नियमाभाव इतीति। अर्थबोधने नियमाभाव इत्येततस्यादि त्यर्थः। तेन नियमाभावेन। का प्रमा कि प्रमाणम। इति प्रसज्यत इति।

वाश्यस्य श्वमासखादनविधित्वापत्तिरित्यर्थः। तत्रापीति। अर्थान्तरेऽपीत्यर्थः । इयत्ता व्यवस्था। नियततेति च पाठः । इतीति हेतौ। अनाश्वासता अनिश्चि- ताथकतवेन।बोधकता। उपसंहरति-इत्येवमित्यादि। काव्यव्यतिरिक्तं लौकिकं वैदिक च वार्क्य समयप्रकरणदिसहकृत युगपत्क्रमेण वा एकमर्थमेव प्रतिपाइयतीत्यतोऽने- कार्थबोधकत्वेन वाक्यभेदो नैव भवति। समयप्रकरणाद्यपेक्षा विना वाक्यस्यार्थबोधक त्वाज्गीकारे चाव्यवस्थितार्थकत्वेनाबोधकतवरूपाप्रामाण्यं स्यादित्येवं वाक्यभेदो दोष इति सारार्थः। काव्ये विशेषमाह-इह त्वित्यादि। विभावाद्येवेति। एवकारेण रसादि- व्यङ्वयव्यवच्छेदः । प्रतिपाद्यमानमिति। समयप्रकरणदिसदकृतेन काव्यवाक्येन बोध्यमानमित्यर्थः । चर्वरोति। रमादिचर्वणेत्यर्थः। समयेत्यादि। रसादिकं प्रतीति शेषः। काव्ये विभावादयर्थबोधे एव समयप्रकरणदेरुपयोगः, विभावादिबोधानन्तर च विभावादेरेव नियाम कान्नियतरसादिव्यङ्गचप्रतीतिः। अतश्व तां प्रति समया हेरन पेक्षणेऽपि नाव्यवस्थितार्थकत्वेन दोष इति भावः । प्रसङ्वादाह-न चेत्यादि। बोधावस्थायामत्र कर्मणि नियुक्तोऽहमिति, अनुष्ठानदशायां करवाणीति, तदुत्तरकाले तु कृतार्थोऽस्मीति च प्रतीतिः शास्त्रतो जायते। काव्यजा्यप्रतीतिस्तु तत्तुल्या नेत्यथेः। कुत इत्यत्राह- तत्रेत्यादि। तन्र शाव् जन्यप्रतीतौ। उत्तरेति। उत्तरकाले यत् कर्तव्यं तत्रौनमु- रुयेन। इह तु काव्ये त्वित्यर्थः। अद्भुतपुष्पवत् इन्द्रजालादिद्शितपुष्पेण तुत्यम्। उदिता उतपन्ना। विभावादिचर्वणा रसप्रतीतिः। तत्काल: वर्तमान काल एव सारो यस्या: सैव। एवकारव्यावर्त्यमाह-न त्विति। ननु लौकिकप्रतीते- रन्यत्वं योगिज्ञानस्याप्यस्ति इत्यत आह-योगीति। अत पवेति। यतो रस्ास्वा

प्रथमोद्द्योत: १६१

कस्यचिद्ध्वनिमेदस्य सा तु स्यादुपळक्षणम्। सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाण प्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदि नामोपलक्षण-

लोचनम् मुख्यार्थबाधादिक्रममनपेक्ष्यैव सहृदया वक्रभिप्रायं चाटुप्रीत्यात्मर्कं संवेदयन्ते। अत एव अ्रन्थकार: सामान्येन विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ भक्केरभावमभ्यधात्। अस्मा- भिस्तु दुर्डुरूटं प्रत्याययितुमुत्तम्-भवत्वत्र लक्षणा, अलक्ष्यक्रमे तु कुपितोऽपि किं करि- ष्यसीति। यदि तुन कुध्यते 'सुवर्णपुष्पां' इत्यादावविवक्षितवाच्येऽपि मुख्यार्थबा- धादि लक्षणासामग्रीमनपेक्ष्यैव व्यक्ञयार्थविश्रान्तिरित्यलं बहुना। उपसंहरति-तस्मा दुभक्तिरिति॥१८॥ ननु मा भूद्ध्वनिरिति भक्तिरिति चैंक रूपम्। मा च भूद्धक्तिर्ध्वेनेर्लेक्षणम्। उप- लक्षणं तु भविष्यति; यत्र ध्व्रनिभवति, तत्र भक्तिरप्यस्तीति भक्त्युपलक्षितो ध्वनिः । न तावदेतत्सर्वैत्रास्ति, इयता च किं परस्य सिद्धं ? कि वा नः त्रुटितं ? इति तदाह- कस्यचिदित्यादि। ननु भक्तिस्तावच्चिरन्तनैरुक्ता, तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि बालप्रिया दस्य उक्तविधमनितरसाधारणं सौभाग्यं तत एवेत्यर्थः। संवेदयन्त इति। जानन्ती- त्यर्थः । अत एवादौ तथा व्याख्यातमिति भावः। अत्र प्रन्थकृद्वचनं संवादयति- अत एवेत्यादि। तहि कुतो भवतैव लक्षणामभ्युपेत्य व्याख्यातमित्यत आह-श्रस्मा- भिस्त्वति। दुर्दुरूटमिति। नास्तिकमयवागप्रहप्स्तमित्यर्थेः । इत्युक्तमिति सम्ब- न्धः। ननु कस्य नाम कोपस्तत्वं कथ्यतामित्यत्राह-यदि त्विति। व्यङ्गयार्थ- विश्रान्तिरिति। अभिमतविषयेऽपि लक्षणाया न प्रभविष्णुतेति भावः ।। १८ ॥। अथोपलक्षणपक्षस्यापि प्रतिक्षेपाय तच्छङ्का वृत्तानुवादपूर्वकमुद्भावयति-नन्वि- त्यादिना भकत्युपलक्षितो ध्वनिरित्यन्तेन। कथमुपलक्षणं भविष्यतीत्यत्राह- यत्रेत्यादि। यथा काकादिर्गदादेने स्वरूपं, नापि लक्षणं, किन्तु कदाचित्सम्भव- मात्राद्वयवृत्तिप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भक्तिरपौत्यर्थः। अस्योत्तरत्वेन कारिकामवतार- यति-न तावदित्यादि। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। एतदिति। उपलक्षणमि- त्यर्थः । उपलक्षणं वस्तु सर्वत्र न भवतीति सम्प्रतिपन्नमित्यर्थः । इयता चेति। भक्तेरुपलक्षणत्वमात्रेण चेत्यर्थः। त्रुटितं छिन्नम्। 'यदिचे'त्यादिग्रन्थमवतारयति- नन्वित्यादि। किं तल्लक्षणऐोनेति। ध्वनिलक्षणकरणं निष्फलं लक्षणफलस्येतर- व्यावृत्ततया व्वनिज्ञानस्योपलक्षणभूतया भक्त्यैव सम्भवादित्यर्थः। तदभिधेत्यादिस- माधानग्रन्थस्य भावार्थ विवृणोति-अभिधानेत्यादि। अभिधानाभिधेयभाव इति। काव्येन सहेति शेषः । तावता किमत आह-ततश्चेति। अभिधावृत्ते २१ ६व०

१६२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

तया सम्भाव्येत; यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते तदभिधा व्यापारेण तदितरोडलक्कारवर्ग: समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकमलङ्काराणां

लक्षणेडन्यैः कृते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥ १६ ॥ कृतेऽपि वा पूर्वमेवान्यैर्ध्वनिलक्षणे पक्षसंसिद्धिरेव नः यस्माद्ध्व्व- निरस्तीति नः पक्षः । स च प्रागेव संसिद्ध इत्ययत्नसम्पन्नसमीहितार्थाः संवृचा: स्मः। येऽवि सहृदयहृद्यसंवेद्यमना्येयमेव ध्वरनेरात्मानमाम्नासिषु-

लोचनम् समग्रभेदं लक्षयिष्यन्ति ज्ञास्यन्ति च। किं तल्लक्षणेनेत्याशङ्कयाह-यदि चेति। अभिधानाभिधेयभावो ह्यलक्कागाणां व्यापक :; ततश्वाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमांसकैर्निरु- पिते कुत्रेदानीमलङ्कारकाराणं व्यापारः। तथा हेतुबलातकार्य जायत इति तार्किकै- रुक्ते किमिदानीमीश्वरप्रभृतीनां कर्तणा ज्ञातृणां वा कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरा रम्भ: स्यात। तदाह-लक्षणकरणवैयथ्यप्रसङ्ग इति। मा भूद्धाऽपूर्वोन्मीलनं पूर्वोन्मीलितमेवास्माभि: सम्यड्निरूपित, तथापि को दोष इत्यभिप्रायेणाह-किं चे. त्यादि। प्रागेवेति। अस्मत्प्रयत्नादिति शेषः । एवं त्रिप्रकारमभाववार्दं, भक्त्यन्त- र्भूततां च निराकुर्वता अलक्षणीयत्वमेतन्मध्ये निराकृतमेव। अत एव मूलकारिका साक्षात्तनिराकरणार्था न श्रयते। वृत्तिकृतु निराकृतमपि प्रमेयशय्यापूरणाय कण्ठेन बालप्रिया अभिधाव्यापारे। अलङ्कारकारणामिति। अलङ्कारग्रन्थकर्तृणामित्यर्थः। कुत्रेदानी व्यापार इति। अभिधानाभिधेयभावस्य समस्तालङ्कारव्यापकत्वात्तस्य चाभिधाव्या- पारजीवितत्वात्तननिरूपणे कृते सत्यलङ्कारनिरूपणं तद्ग्रन्थकाराणं निष्फलमेव भवेदि- त्यर्थः । अनिष्टान्तरमप्युद्घाटयति-तथेत्यादि। 'किमपूर्वं स्यादि'ति सम्बन्धः । इतीति हेतौ। सर्वो निरारम्भ: स्यादिति। सर्वः ईश्वरप्रभृतिः कर्तृज्ञातृवर्गः । व्याख्यातमर्थ ग्रन्थेन सङ्गमयति-तदाहेति। लक्षणकरुणवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति। लक्षणं च करणं च लक्षणकरणे, तयोः तन्निरूपणयोः वैयर्थ्यस्य ग्रसङ् इत्यर्थः । किञ्चेत्या- दिग्रन्थमवतारयति-मेत्यादि। 'अपूर्वोन्मीलनं मा भूदि'त्यन्वयः। नतु कारिकाकारेण इतरपक्ष इवालक्षणीयत्वपक्ष: किमिति न प्रतिक्षिप्त इति शङ्कां परिहरन् 'येऽपी'त्यादिग्र- न्थमवतारयति-एवमित्यादि। निराकृतमेवेति। ध्वनिप्रदर्शनमुखेन हि पक्षा- नंतरनिराकरणमत्र कृतं; न च तस्यालक्षणीयत्वे तत्सम्भवति इति तन्निराकरणनान्तरीय- कत्वेनालक्षणीयत्वपक्षोऽपि निराकृत इत्यर्थः। ननु तर्हि किमिति वृत्तिकृता तत्पक्षोऽनूय निराकृत इत्यत आह-वृत्तिकृदिति। प्रमेयशय्येति। प्रमेयस्य शय्या सन्षि-

प्रथमोद्द्योत: १६३

स्तेऽपि न परीक्ष्यवादिनः । यत उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया च घवनेः सामान्यविशेषलक्षणे प्रतिपादितेऽपि यद्यनाख्येयत्वं तत्सर्वेषाभेव वस्तूनां तत्प्रसक्तम्। यदि पुनर्ध्वनेरतिशयोक्त्यानया काव्यान्तरातिशायि तैः स्व- लोचनम् तत्पक्षमनूद्य निराकरोति-येऽपीत्यादिना। उक्तया नीत्या 'यत्रार्थः शब्दो वा' इति सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम्। वक्ष्यमाणया तु नीत्या विशेषलक्षणं भविष्यति 'अर्था- न्तरे सड्क्रमितं' इत्यादिना। तन्न प्रथमोइयोते ध्वनेः सामान्यलक्षणमेव कारिकाका- रेण कृतम्। द्वितीयोद्योते कारिकाकारोऽवान्तरविभागं विशेषलक्षणं च विदधदनुवाद- मुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानुसारेण तु वृत्तिकृदत्रैवोद्दयोते मूल- विभागमवोचत्-'स च द्विविधः इति। सर्वेषामिति। लौकिकानां शास्त्रीयाणं चेत्यर्थः। अतिशयोक्त्येति। यथा 'तान्यक्षराणि हृदये किमपि स्फुरन्ति' इतिवद- तिशयोक्त्यानाख्येयतोक्ता साररूपतां प्रतिपादयितुमिति दशितमिति शिवम् ॥ १९ ॥ बालप्रिया वेशविशेषः तस्याः पूरणाय। अनाख्येयत्वपक्षस्यापि स्वयमनिराकरणे तत्पूरणं न भवेदिति भावः। उक्तया नीत्येत्यादौ यथासंख्येन सम्बन्ध इत्याशयेनोपपादयति- यत्रार्थ इत्यादि। विशेषलक्षणमिति। विशेषलक्षणकथनमित्यथेः । वृत्तौ 'स च द्विविध' इत्यादिना विशेषलक्षणकथनं कारिका काराशयानुसारेणेत्याह-तत्र प्रथमोद्योत इत्यादि। तन्र सामान्यविशेषलक्षणयोरमथ्ये। 'इति मूलविभागमवोचदि'त्यन्वयः। अथ यदिदं ध्वनेरनाख्येयत्वमुक्तं तन्नासत्वान्नप्यसाधुत्वातू, किन्त्वतिशयितत्वादिति चेत्तर्हि तदभिधानं युक्तमेवेत्याह वृत्तौ-'यदि पुनरि'त्यादि। 'काव्यान्तरातिशायी' ति। गुणीभूतव्यक्कयचित्रातिशायीत्यर्थः । 'स्वरूपभिशति। सारतारूपं स्वरूपमित्यर्थः । 'तै'रिति। पूर्वपक्षिभिरित्यर्थः । 'तदि'ति। तहाँत्यर्थः । 'तेऽपी'त्यादि। तेषामभिधा नमस्मदभिमतत्वाद्युक्तमेवेत्यर्थेः । अत्र तेऽपीत्यपिशब्देन स्वस्यापि सर्वत्र युक्ताभिधा- यित्वं प्रन्थकृता सूचितमिति च बोध्यम्। वृत्तिस्थं 'अतिशयोक्त्या' इति पदं व्याख्या- स्यन्नादावतिशयोक्तेरुदाहरणमाह-यथा तानीत्यादि। "निद्रार्धमीलित दशो मदमन्थराणि नाप्यथेवन्ति न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्याः" इत्याद्यपादत्रयम्। अतिशयोक्त्यानयेत्यस्य ध्याख्यानं-अतिशयोक्त्यानाख्येयतोकत्येति। पूरयति-साररूपतां प्रति- पादुयितुमिति। अनेन काव्यान्तरातिशायिरूपमित्यत्रत्यरूपपदार्थः साररूपत्वमिति दर्शितम्। प्रतिपादयितुमित्यनन्तरमुक्तयेति शेषः। सर्वस्यापि परमशिवस्वरूपत्वा- भिसन्धानेनोपसंहरति-इति शिवमिति । इतीत्यनेन स्वव्याख्यानपरामर्शः । किश्च शिवमितीश्वरनिर्देशरूपं परमं मङ्गलम्।

१६४ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोकै

रूपमाख्यायते तत्तेऽपि युक्ताभिधायिन एव ।।

लोंचनम् कि लोचनं विनालोको भाति चन्द्रिकयापि हि। तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलन व्यधात्।। यदुन्मीलनशकत्यैव विश्वमुन्मीलति क्षणात्। स्वात्मायतनविश्रान्तां तां वन्दे प्रतिभां शिवाम्॥

लोकलोचने ध्वनिसङ्केते प्रथम उद्दयोतः ।।

बालप्रिया स्वव्याख्याने श्रोतृजनप्रवृत्यर्थमाह-किमित्यादि। लोचनं लोचनाख्यमेतदूया- ख्यानम्। आलोक: काव्यालोकग्रन्थः । चन्द्रिकया अन्यकृतया चन्द्रिकाख्यव्या- ख्यया। अपि कि भाति न भातीत्यर्थः । हीति प्रसिद्धेऽवधारणे वा। अथ च लोचनं नेत्रं विना। लोक: भुवनम्। चन्द्रिकया ज्योत्स्नया, अपि किं भाति किं स्फुरति न प्रत्यक्षविषयो भवतीत्यप्रस्तुतार्थः तत्साम्यं चात्र ध्वन्यते। तेनेति। तस्माद्धेतोरित्यर्थः । अथोद्योतान्तेऽ्प्यनुष्ठितं मञ्जलं निबध्नाति-यदिति। यस्याः शक्ते: उन्मीलनयुक्त्या स्पन्दनयोगेनैव। विश्वं सर्वं वस्तु। क्षणादुन्मीलति प्रका- शते। क्षणादित्यनेनानन्यापेक्षत्वं द्योत्यते। स्वात्मनि स्वस्वरूपे। यद्ा-ब्रह्मचैतन्य एवायतने स्थाने विश्रान्तां स्थिताम्। प्रतिभां ज्ञानाह्मिकामू। शिवा शिवाख्याम्। तां शक्तिमहं वन्दे। अथ च यस्या: प्रतिभाया: उन्मीलनयुक्त्या प्रकाशयोगेन। विश्वम् क्षणादुन्मीकति नवनवतया भाति स्वात्मन्येवायतने विश्रान्तां वासना रूपेणावस्थिताम्, शिवां रसावेशवैशद्यसुभगाम्, तां प्रतिभां कवीनां प्रज्ञाम्, वन्दे इत्याद्यर्थोऽपि बोध्य इति सर्वं शिवम् ॥ १९ ॥ प्रौढं क्व लोचनं मन्दः क्वाहं तेन मया कृता। पूर्वव्याख्यादृशाप्येषा टिप्पणी शोध्यतां बुधैः ॥ इति सहदयतिलकपण्डितराज श्रीरामषारकविरचितायां लोचनटिप्पण्यां प्रथमोद्द्योतः।

• श्रीरस्तु * द्वितीय उद्द्योतः एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनिर्द्विप्रकारः प्रका- शितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते- अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विया मतम् ॥ १॥

लोचनम् द्वितीय उद्द्योत: या स्मर्यमाणा श्रेयांसि सूते ध्वंसयते रुजः । तामभीष्टफलोदारकल्पवल्लीं स्तुवे शिवाम्। वृत्तिकारः सन्गतिमुद्दयेतस्य कुर्वाण उपक्रमते-एवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः। न चैतन्मयोत्सूत्रमुकम्, अपि तु कारिकाकाराभि प्रायेणेत्याह-तत्रेति। तत्र द्विप्रकारप्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमितं बीजभूतमिति बालप्रिया द्वितीय उद्द्योत: लोचनस्योत्तरस्यातो न व्यार्या प्रप्यतेशत्र तत्। यथामतीषद्ठयाख्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः । येति। या शिवा। जनैः स्मयमाणा सती, तेषां श्रेयांसि सूते जनयति। रुजः व्यापदः। अभीष्टेति। अभीष्टानां फलानामुदारा दात्री। यद्वा-अभीष्ानि फलानि यस्यां सा उदारा महती च कल्पवलली तामिति रूपकम्। "उदारो दातृ- महतो"रित्यमरः। सङ्गतिमुद्योतस्येति। प्रथमोद्योतेन द्वितीयोद्योतस्य सङ्गतिमि- त्यर्थः । उत्तेन सह वक्ष्यमाणस्य सङ्गतिमिति यावत्। सा चात्र प्रसङ्गरूपा बोध्या। कुर्वाण: सम्पादयन्। उपक्रमते वक्तुमारभते। सूत्रकारेणाप्रकाशितत्वादाह- मयेत्यादि। 'तन्ने'त्यादिग्रन्थमवतारयति-न चेत्यादि। एतदिति। द्विप्रकारत्व- मित्यर्थः। उत्सूत्रं सूत्रमुल्लङ्ध्य सूत्रकारानभिप्रेतमिति यावत्। 'तत्रे'ति तत्पदमु- क्तद्वि प्रकार प्रकाशनक्रियापरामशे कमित्यभिप्रेत्य व्याचष्े-द्विप्रकारप्रकाशन इति। निमिन्तमिति। त्रलर्थकथनं पूरितं वा। अस्यैव विवरणम्-बीजभूतमिति। 'उच्यत' इत्यनेनास्यान्वयः । इति सम्बन्ध इति। एवं पूर्वापरयोस्सन्जतिरित्यर्थः । अन्यथा व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। पूर्वशेषः पूर्वोन्वयि। प्रथमोद्योतान्ते वृत्ति-

१६६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् सम्बन्धः। यदि वा-तन्रेति पूर्वशेषः । तत्र प्रथमोद्दयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितः अवि. वक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। तदवान्तरभेदप्रति- पादनद्वारेणैव चानुवादद्वारेणाविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यात्प्र- भिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। भवति मूलतो द्विभेदत्वं कारिकाकारस्यापि सम्मत- मेवेति भावः। सड्क्रमितमिति णिचा व्यजनाव्यापारे यः सहकारिवर्गस्तस्यायं प्रभाव इत्युक्तं तिरस्कृतशब्देन च। येन वाच्येनाविवक्षितेन सताऽविवक्षितावाच्यो ध्वनिव्यपदिश्यते तद्वाच्यं द्विधेति सम्बन्धः । योऽ्थे उपपद्यमनोऽपि तावतैवानुप योगाद्वर्मान्तरसंवलनयान्यतामिव गतो लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मा सूत्रन्यायेनास्ते स रूपा- बालप्रिया कारेण "इति प्रथमोद्योत" इत्युक्तत्वादन्र पक्षे तन्नेति तत्वदेन तस्य परामर्श इत्याह- प्रथमद्योत इति। अस्य पूर्वेण सहान्वयं दर्शयेतुमाह-वृत्तिकारेण प्रकाशित इति। अत्र पक्षे अत इति शेषो बोध्यः। 'अविवक्षिते'त्यादिग्रर्न्थ व्याचष्टे-अविव. क्षितवाच्यस्येत्यादि। अवान्तरप्रकारः अवान्तरघ्मेः । इद्मिति। 'अर्थान्तर' इत्यादि मत'मित्यन्तं सूत्रमित्यर्थः । 'अथसंलक्ष्यक्रमोद्योत' इत्यादिना वक्ष्यमाणेनापि सङ्गति सम्पादयितुमन्यथापि व्याचष्टे-तदवान्तरेत्यादि। 'अर्थान्तरे सड्क्रमितमि' त्यादिना यत्तदवान्तरभेदप्रतिपादनं तद्वारेणैव तत्पूर्वकमेव। अविवक्षितवाच्यस्य ध्व- नेरिति योऽनुवादस्तह्वारेण। अस्योच्यत इत्यनेन सम्बन्धः। शविवक्षितवाच्यस्येति। तदनुयोगिक इत्यर्थः । वक्ष्यमाण मनसि कृत्य 'विवक्षितान्यपरवाच्यादित्युक्तम। प्रभिन्नत्वमन्योन्याभावः। तत्प्रतिपादनाय तस्य ज्ञापनाय। इदमिति। अविव· क्षितवाच्यमित्यर्थः । फलितमाह-भवतीत्यादि। मूलतो द्विभेदत्वमादिमं द्वैवि- ध्यम्। 'णिचे'त्यस्य 'उत्त'मित्यनेन सम्बन्धः । य इति। लक्षणावक्तृविवक्षादिरि- त्यर्थः । अ्रयं सड्क्रमणम्। तस्य प्रभावः तेन प्रयुक्तः । स एव प्रयोजककर्तेति भावः। उक्तं बोधितम्। तिरस्कृतशब्देन चेति। इत्युक्तमित्यनेनास्य सम्बन्धः । 'अविव क्षिते'त्यादिक वितृणोति-येनेत्यादि। वाच्येनेति। तत्तत्पदवाच्यजात्यादि धर्मविशिष्टधर्मिणेत्यर्थः । 'अर्थान्तरे सहक्रमितमि'त्यादिकं विवृणोति-योडर्थ इत्यादि। योऽर्थः रामोऽस्मीत्यादौ शमादिरूपोऽर्थः । उपपद्यमानोऽपि वाच्यजात्यादिप्रकारे- णान्वययोग्योऽपि। अनुपयोगादिति। विशेषानाधायकतवेन पुनरुक्तत्वेन वा उप- योगाभावादित्यर्थः । धर्मान्तरसंवलनया वाच्यधर्मातिरिक्तघर्मवत्वेन। लक्ष्य- माण: लक्षणया प्रतीयमान: । अत एवान्यता गत इव। यद्वा-धर्मानतरसंव- लनया वाच्यधर्मातिरिक्तवर्मप्रकारकप्रतीतिविषयत्वेन हेतुना अन्यतां गत इव लक्ष्य माण: प्रतीयमानः। अनुगतधर्मी सन् लक्ष्यमाणधर्माणं तत्र तन्न भिन्नत्वेऽपि व्यक्तिरूपो धर्मी अनुस्यूत एवेति भाव:। सूत्रन्यायेनेति। यथा पुष्पादिष्वेकं सूत्र-

द्वितीयोद्द्योत: १६७

तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गयस्यैव विशेषः तत्रार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यो यथा- स्निग्घश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेरलदूबलाका धना बाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।

लोचनम् नतरपरिणत उक्तः। यस्तवनुपपद्यमान उपायतामात्रेणार्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पला- यत इव स तिरस्कृत इति। ननु व्यङ्वयात्मनो यदा ध्वनेर्भेदो निरूप्यते तदा वाच्यस्य। द्विधेति भेदकथनं न सङ्तमित्याशङ्कयाह-तथाविधाभ्यां चेति। चो यस्मादर्थे। व्यञ्जकवैचित्र्याद्दि युक्तं व्यप्ञयवैचित्र्यमिति भावः । व्यञ्ञके त्वर्थे यदि व्वनिशब्द- स्तदा न कश्चिद्दोष इति भाव: । भेदप्रतिपादकेनैवान्वर्थनाम्ना लक्षणमपि सिद्धमित्यभिप्रायेणोदाहरणमेवाह- अर्थान्तरसङक्मितवाच्यो यथेति। अत्र श्लोके रामशब्द इति सङ्गतिः। स्निग्धया जलस्रम्बन्धसरसया श्यामलया द्रविडवनितोचितासितवर्णया कान्त्या चाकचक्येन लि- प्रमाच्छुरितं वियन्नभो यैः। वेल्लन्त्यो विजृम्भमाणास्तथा चलन्त्यः परभागवशात्त्रहर्ष-

मनुस्यूतन्तथेत्यर्थः । रूपान्तरपरिणत इति अर्थान्तरे सड्क्रमितमित्यस्थैव विवर बालप्रिया

णम्। यस्त्वति। 'निश्वासान्ध' इत्यादावन्धादिपदार्थ इत्यर्थः । अनुपपद्यमानः अन्वयायोग्यः। उपायतामात्रेऐति। मुरुयार्थसम्बन्घस्य लक्षणानिभित्तत्वादिति भाव:। तिरस्कृत इति। उक्त इत्यनुषङ्गः । नन्विति। व्यङ्गयात्मनो ध्वने: ध्वनि- पदार्थस्य व्यङ्ञयस्य। यदा यदि। 'वाच्यस्य भेदकथनमि'ति सम्बन्धः। वृत्तौ 'तथा- विधाभ्यामि'ति। अर्थान्तरसड्क्रमितात्यन्ततिरस्कृताभ्यामित्यर्थः । 'ताभ्यां' वाच्या- भ्याम्। 'विशेषः' भेदः। विशेष इत्यस्यानन्तरं 'इति व्यङ्गचप्रकाशनपरस्य व्वनेरेवायं प्रकारः' इति पाठः क्वाचित्कः । लोचने भावमाह-व्यञ्जकेत्यादि। वैचित्र्यं वैलक्ष- ण्यम्, कारिकामात्रं योजयितुमाह-व्यख्जके त्वर्थ इत्यादि। ध्वनिशब्दार्थः व्यञ्ञक- श्चेदित्यर्थः । स चार्थो वा शब्दो वा। त्राद्यपक्षे अविवक्षितवाच्यस्येत्यस्य अविवक्षितः अप्रधानीकृतो वाच्यस्स्वात्मा येन स इति प्रथमोद्योतोक्तार्थो बोध्यः । दोष इति। अ- वतारिकोक्तदोष इत्यर्थ:। चाकचक्येनेति। प्रभातारल्येनेत्यर्थः। विजम्भमाणा: उत्साहशा लिन्यः। परभागवशादिति। मेघानां श्यामत्वादलाक्ानां सितत्वाच्चेति- भाव: । प्रहषति। मेघसंसर्गलाभजनितप्रहर्षेत्यथेः। 'घना' इत्यस्य विवरणम्-मेघा इति। 'घन।' इत्यनेन निबिडत्वञ्च गम्यते। 'वेल्लदवूलाका' इत्यनेन सम्भोगस्मारक- त्वच्च। अ्रत एव आह-एवन्नभ इत्यादि। 'शीकरिण' इत्यस्य विवरणम्-सूक्ष्मे

१६८ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वे सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि घीरा भव।।

लोचनम् वशाच्च बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु त एवंविधा मेघाः। एवं नभस्तावद्दुरालोकं वर्तते। दिशोऽपि दुःसहाः। यतः सूक्ष्मअलकणोद्गारिणो वाता इति मन्दमन्दत्वमेषाम- नियतदिगागमनं च बहुवचनेन सूचितम्। तहि गुहासु क्वचित्प्रविश्यास्यतामित्यत आह-पयोदानां ये सुहृदस्तेषु च सत्सु ये शोभनहृदया मयूरास्तेषामानन्देन हर्षेण कला: षड्जसंवादिन्यो मधुराः केकाः शब्दविशेषा: ताश्र सर्व पयोदवृत्तान्तं दुस्सहं स्मारयन्ति; स्वयं च दुस्सहा इति भावः। एव मुद्दीपनविभावोद्वोधित विप्रलम्भः परस्प- राधिष्ठानत्वाद्रतेः विभावानां साधारणतामभिमन्यमान: इत एव प्रभृति प्रियतमा हृदये निधायैव स्वात्मवृत्तान्तं तावदाह-कामं सन्त्विति। इढमिति सातिशयम्। कठोर- हृदय इति। रामशब्दार्थध्वनिविशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम्। यथा 'तद्गेहं' इत्युक्तेऽपि 'नतभित्ति' इति। अन्यथा रामपदं दशरथकुलोद्भवत्वकौसत्यास्नेहपात्रत्व- बाल्यचरित जानकी लाभादिधर्मान्तरपरिणतमर्थ क्थं न ध्वनेदिति। अस्मीति। सन बालप्रिया त्यादि। इतीति। शीकरिण इति शीकरसम्बन्धप्रतिपादनेन हेतुनेत्यर्थः । मन्दम- नत्वमित्यस्य 'सूचितमि'त्यनेन सभ्बन्धः । बहुवचनव्यङ्गयं दर्शयति-एषामिति। सुहद इति। बन्धव इत्यर्थः । अर्थान्तरश्वाह-तेष्विति। शोभनहृद्या इति। अत एवानन्द इति भावः । कलत्वस्यानन्दहेतुकत्वात्तद्विशिष्ट के कानामानन्दहेतुकत्व- मिति दर्शयननाह-हर्षेण कला इति। एवमित्यादि। पूर्वोक्तरुद्दीपनविभावै- रुद्वोधितः विप्रलम्भः वियोगकालावच्छिन्ना रतिर्यस्य सः। परस्परेत्यादि। स्त्रीपुं- सयोर्जीवितसवस्वाभिमानात्मिकाया रतेः परस्परसम्बन्धित्वादित्यर्थः । विभावानां सजलजलधरादीनाम्। साधारण्यं त्रियतमासाधारण्यम्। अभिमन्यमान इति। निरूपयन्नित्यर्थः । इत इति । काममित्यादित इत्यर्थः। तावदिति। प्रथ ममित्यर्थः । कामं सन्त्विति। यथेष्टं भवन्तु इत्यर्थः। रामशब्दृाथति । रामशब्देनार्थविशेषाणं व्यजने सहकारीत्यर्थः । तद्गेहमिति। पद्यमिदं तृती- योधोते उदाहरिष्यते। अन्यथेति। कठोरहृदय इत्यस्याभाव इत्यर्थेः । बाल्य- चरितेति। विद्याभ्यासताटकावधादीत्यर्थः। आदिपदेन परशुरामनयादिकं गृह्यते। लाभादि यद्धर्मान्तरं तेन परिणतं तत्प्रकारकप्रतीतिविषयम्। कथं न धत्रनेदिति। तथाच कठोरहृदयपदन्तदर्थानुगुणानामेव धर्मोणां रामशब्देन व्यञ्जने सहकारितया निर्दिष्टमिति भावः । 'सर्वं सहे' इत्यस्य यद्यद्ङुःखमापतति तत्स्वं सहेत्यर्थः । 'वैदेही

द्वितीयोद्द्योत: १६९

इत्यत्र रामशब्दः। अनेन हि व्यङ्गथधर्मान्तरपरिणतः सब्ज्ञी प्रत्या- य्यते, न संज्ञिमात्रम्। लोचनम् एवाहं भवामीत्यर्थः । भविष्यतीति करियासामान्यम्। तेन कि करिष्यतीत्यर्थः। अथ च भधनमेवास्या असम्भाव्यमिति। उत्तप्रकारेण हृदयनिहितां प्रियां स्मरणशब्दवि कल्पपरम्परया प्रत्यक्षीभावितां हृदयस्फोटनोन्मुखीं ससभ्रममाह-हहा हेति। देवीति। युक्तं तव धैर्यमित्यर्थः। अ्रनेनेति। रामशब्देनानुपयुज्यमानार्थेनेति भावः । व्यज्नयं धर्मान्तरं प्रयोजनरूपं राज्यनिर्वासनाद्यसड्ख्येयम्। तच्चासड्ख्यरवादभिधाव्या पारेणाशकयसमर्पणम्। क्रमेणाप्यमाणमप्येकधीविषयभावाभावान् चित्रचर्वणापदमिति न चारुत्वातिशयकृत। प्रतीयमानं तु तदसड्ख्यमनुद्धि विशेषत्वेनैव किकिं रूपं न सहत इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदकस्थानीयविचित्रचवणापद, भवति। यथोक्तम्-'उकत्य बालप्रिया त्यनेन च दुःखासहिष्णुत्वं व्यज्यते। क्रियासामान्यमिति। बोधयतीति शेषः। मुख्यार्थोऽपि विवक्षित इत्याह-अथ चेति। चतुर्थपादमवतारयति-उक्तेत्यादि। स्मरशेति। जलधरादद्दीपकानां प्रियतमासाधारणत्वस्मरणम्। शब्द: वैदेहीति शब्द:, तज्जनितबोध इति यावत्। 'विकल्पः कर्थ भविष्यती'ति वितर्कः। तेषां परम्परयेत्य- थेः। हा हा हेति त्रयो निपाताः खेदातिशयै। 'देवी'त्यनेन व्यज्ञयमाह-युक्त मिति। देव्या: कृताभिषेकायाः राजतुत्यत्वादिति भावः । 'अनेनेशति पदं व्याचषे- रामशब्देनानुपयुज्यमानाथनेति। सवसहत्वादिप्रकृतार्थानुपयुक्तार्थकरामपदेने- त्यर्थः। 'व्यङ्गचे' त्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-व्यङ्गधमित्यादि। प्रयोजनेति। लक्षणाप्र- योजनेत्यर्थः । तदत्र किमित्यत आह-राज्येति। राज्यभ्रंशादित्यर्थः । आदिपदेन वनवासपितृजायावियोगादिक दुःखकारि सर्वं गृह्यते। अस्य व्यज्ञयत्वं व्यवस्थापयि- ष्यन्नाह-तच्चेत्यादि। तत प्रयोजनम्। अभिधेत्यादि । युगपदभिधातुमशक्य- मित्यर्थः । क्रमेणेति। तदिति अभिधाव्यापारेणेति चानुषज्यते। एकधीति। एक- बोधविषयत्वाभावादित्यर्थः । प्रतायमानमिति। व्यज्यमानमित्यर्थः । तुशब्दो वि- शेषे। तदसह्गमिति। असङ्घयत्वविशिष्टं प्रयोजनमित्यथः । मनुद्भिन्नेति। अ- नुद्धिन्न: अस्पष्टः विशेषः पार्थर्क्यं परस्परभेद इतियावत्, यत्र तत्वेनैव तद्विशिष्टमेव। पानकरसाद्यास्वादे कर्पूराधंशा यथा पार्थक्येन नातुभूयन्ते, किन्तु परस्परसंवलितत्वे नैव प्रयोजनप्रतीतौ तथा राज्यनिर्वासनादयो धर्मा इत्यर्थः । किं किमिति। नाना रूपं सहत इत्यर्थः। प्रतिपत्तुप्रतिभादिवशेन नानाविधं भाताति यावत्। इतीति हेतौ। चित्रेत्यादि। चित्रेति पानकरसादीनां त्रयाणं विशेषणं नानारसेत्यर्थः । गुडोपस्कृतं मोदक गुडमोदकं तत्स्थानीया तच्चर्वणातुल्या या विचित्रा त्रिलक्षणा चर्वणां रामगतत्वेन तत्तदर्मावगाहिनी प्रतीतिः, तस्याः पदं विषय २२ ध्व०

१७० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा च ममैव विषमबाणळीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं धेप्पन्ति। रइकिरणानुग्गहिआइँ होन्ति कमलाइँ कमलाइं।। (तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि॥ इति च्छाया। इत्यत्र द्विताय: कमलशब्दः । लोचनम् न्तरेणाशक्यं यत्' इति। एष एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्षहेतुमन्तव्यः। मात्रग्रहणेन संज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह-यथा चेत्यादि। ताला तदा। जाला यदा। धेप्पन्ति गृह्न्ते। अर्थान्तरन्यासमाह-रविकिरणेति। कमलशब्द इति। लक्ष्मीपात्रत्वादिधर्मान्तरशतचिन्रतापरिणतं संज्ञिनमाहेत्यर्थः । तेनशुद्धयें मुख्ये बाधानिमित्तं तत्रारथे तद्वर्मसमवायः। तेन निमित्तेन रामशब्दो धर्मान्तरपरिणतमर्थ बालप्रिया इत्यर्थः। प्रयोजनजातस्य अभिधातुमशक्यत्वं यदुक्तं तत्रोपष्टम्भकमाह- यथोक्तमित्यादि । एष पवेति। विचिन्रचर्वणापदत्वमेवेत्यर्थः। प्रयोजनस्येत्यु- त्कर्षान्वयि। मात्रग्रहयोनेति। 'न संज्ञिमान्नमि'ति वृत्तिस्थमात्रशब्देनेत्य्थः। आहेत्यनेनास्य सम्बन्धः। संज्ञी नात्र तिरस्कृत इति। राज्यनिर्वासनादि- धर्मवत्वेन रामस्यैव संज्ञिनः प्रतीतेरिति भावः । आहेति। वृत्तिकारो बोधयतीत्यर्थः । अत्र शमपदलक्ष्यतावच्छेदक रामपदवाच्यत्वं सामान्यतो दुःखपात्रत्वं वा बोध्यम्। तदैति। पदार्था इति शेषः । तदा गुणाः अतिशयाधायको धर्मो गुणस्तद्वन्तः सन्तः । जायन्ते भवन्ति। कदेत्यत्राह-यदेति। ते गुणवन्तः पदार्थाः। गृह्यन्ते श्लाध्यन्ते। अस्य सामान्यस्य समर्थकमुत्तराधेमित्याशयेनाह-अर्थान्तरन्यासमाहेति। रवीति। रविणा किरणानुगदीतानि करस्पृष्टानि, अथ चाभिनन्दितानि कमलानि पद्मानि। कमलानि कमलत्वेन ज्ञायमानानि भवन्तीत्यर्थः । अत्र व्यङ्गयं दर्शयति-लक्षमी- त्याति। लक्ष्मीपात्रत्वं कान्त्याश्रयत्वम्। आदिपदेन विकसितत्वसौरभादिशालित्वं गृह्यते। लक्ष्मीपात्रत्वादि यद्धर्मानतरशतं तस्य चित्रता चित्रताविशिष्टं तदिति यावत्। तेन परिणतमित्यर्थः। संशिनं कमलम्। आह व्यज्ञयति। केचिदत्र राम- पदं राज्यनिर्वासनादिधर्मवत्वेन लक्षयन्निर्वेदादीन्व्यज्ञयति। एवं कमलशब्देऽपि बोध्यमित्याहुस्तन्मतं दूषयितुमुपन्यस्यति-तेनेत्यादि। तेनेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः। 'अप्रातीतिकमिशत्यनेनास्य सम्बन्धः । शुद्ध्थें मुख्य इति। केवले रामपदमुख्यार्थ इत्यर्थः। बाधेति। प्रकृतानुपयोगात्मकबाधेत्यर्थः । तत्रार्थ इति। रामपदमुख्यार्थध- र्मिणीत्यर्थः। तद्धर्मसमवाय इति। विवक्षितराज्यनिर्वास्तनादि धर्मस्रम्बन्ध इत्यर्थः। अनेनाधाराधेयभावरूपमुख्यार्थसम्बन्धः प्दर्शितः। उभयन्नास्तीति शेषः। धर्मान्तर-

द्वितीयोद्द्योत: २७१

लोचनम् लक्षयति। व्यज्रयान्यसाधारणान्यशब्दवाच्यानि धर्मान्तराणि। एवं कमलशब्दः । गुणशब्दस्तु संज्ञिमात्रमाहेति। तत्र यद्लात्कैश्विदारोपितं तदप्रातीतिकम्। अनुपयोग- बाधितो ह्यर्थोऽस्य ध्वनेविंषयो लक्षणा मूलं ह्वस्य। यत्तु हृदयदर्पण उक्तम्-'हहा हेति संरम्भार्थोऽयं चमतकारः' इति। तत्रापि संरम्भ: आवेगो विप्रलम्भव्यभिचारीति रसध्वनिस्तावदुपगतः । न च रामशब्दाभि व्यक्तार्थसाहायकेन विना संरम्भोछ्वासोऽपि। अहं सहे तस्याः कि वर्तत इत्येवमात्मा हि संरम्भः । कमलपदे च कः संरम्भ इत्यास्तां तावत्। अनुपयोगात्मिका च मुख्या- र्थबाधान्नास्तीति लक्षणामूलत्वादविवक्षितवाच्यभेदतास्योपपन्नैव शुद्धार्थेस्याविवक्षणात। बालप्रिया परिणतमर्थमिति। राज्यनिर्वास नादिधर्मवत्वेन रामव्यकतिरूपार्थमित्यर्थः । तर्हि कि व्यङ्गयमित्यत्राह-धयङ्गयानीत्यादि। अशव्दृवाच्यानि शब्देनाभिधातुमश क्यानि। धर्मान्तराणि निर्वेदग्लानिमोहादयोऽन्ये धर्माः । एवं कमलशब्द इति। द्वितीय: कमलशब्दो लक्ष्मीपात्रतवादिपरिणतमर्थ लक्षयति, व्यक्षयन्तु मनोहरत्वा- दीत्यर्थः। जायन्ते गुणा इत्यत्र गुणशब्दस्यावृत्तिः, द्वोतीयो गुणशब्दः उत्कृष्टत्वा- दिधर्मान्तरपरिणतमर्थ लक्षयतीत्याद्याशङ्कां परिहर्तुमाह-गुणशब्द इत्यादि । संश्षिमात्रमिति। मुख्यार्थमान्रमित्यर्थः । न तु धर्मान्तरपरिणतमर्थमिति मात्रश- ब्दार्थः । तत्रेति। पूर्वोक्तोदाहरणयोरित्यर्थः । बलात् बुद्धिसामर्थ्यात्। आरो पितमिति। आरोप्योक्तमित्यर्थः । तदिति। तदुक्त्तमित्यर्थेः। अप्रातीतिक- मिति। सहृदयप्रतीत्यसिद्धमित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-मनुपयोगेत्यादि। अनुप- योगबाधितः अनुपयोगात्मकबाधाधीनः । हीति हेतौ। अर्थः भवदुक्तो राज्यनि- र्वासनाद्यर्थः । अस्य ध्वनेविषय इति। अविवक्षितवाच्यस्थलीय ध्व्रनिव्यापारस्य विषय इत्यर्थः । न तु लक्षणाया विषय इति भावः । लक्षणया ह्यर्थस्यैकधमंप्रकारेणैव प्रतीतिरन त्वनेकधमें प्रकारेण। परन्त्वत्र लक्षणा सहकारिणीत्याह-लक्षणेत्यादि। यश्वित्यादि। हहेत्यादि। हहाहेत्यनेन गम्यो यस्संरम्भः तस्यार्थः कार्यभूत इत्यर्थः । तत्रपीत्यनुवादः, उक्तार्थेऽपीत्यर्थेः। संरम्भ इत्यस्य विवरणम्-आवेगइति। रसध्वनिरित्यादि। तवानभिमतो रसध्वनिरादावभ्युगतो भवतीत्यथेः । इत्थं च पूर्वोक्तार्थध्वनेरभ्युपगमोऽप्यापतित इत्याह-न चेत्यादि। रामशब्दाभिव्यक्ता- थेति। राज्यनिर्वासनाद्यर्थेत्यर्थः। उक्तार्थे हेतुमाह-अहं सहे इत्यादि। अहं सर्वं सहे इत्यर्थस्योपोद्वलको हि रामशब्दाभिव्य क्तार्थ इति भावः । उक्तोदाहरणयो: मुख्या-

त्यादि। मुख्यार्थस्य पदार्थान्तरान्वयानुपपत्तिज्ञानमिव प्रकृतानुपयुक्तत्वज्ञानमपि लक्षणा- बीजमतोऽनुपयुक्तत्वज्ञानरूपोऽपि सुरुयार्थबाधापदार्थ इत्यर्थः। अन्रेति। उक्तोदाहरण योरित्यर्थः । शुद्धार्थेस्येति। वाच्यजात्यादिविशिष्ठव्यक्तिरूपार्थस्येत्यर्थः । तस्या-

१७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाहमीके :-

निःश्वासान्ध इवादर्शश्रन्द्रमा न प्रकाशते ।। इति। अत्रान्घशब्द: ।

लोचनम् न च तिरस्कृतत्वं धर्मिरूपेण, तस्यापि तावत्यनुगमात्। अत एव च परिणतवाचोयु कत्या व्यवहतम्-आदिक वेरिति() धवनेर्लेक्ष्य प्रसिद्धतामाह-रवीति। हेमन्तवर्णने पश्चवव्यां रामस्योक्तिरियम्। अन्ध इति चोपहतदृष्टिः। जात्यन्घस्यापि गर्भे दृष्टथुप- घातात्। अन्धोडयं पुरोऽपि न पश्यतीत्यत्र तिरस्कारोऽन्ार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह त्वादर्शस्यान्घत्वमारोप्यमाणमपि न स्ह्यमिति। अन्धशब्दोऽत्र पदार्थस्फुटीकरणाश ऋत्वं नष्टदष्टिगतं निमित्तीकृत्यादर्श लक्षणया प्रतिपादयति। अस्ाधारणविच्छायत्वा नुपयोगित्वादिधर्मजातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति। भटनायकेन तु यदुक्तम्-'इवशं- ब्दयोगाद्गौणताप्यत्र न कावित' इति, तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य। आदर्शचन्द्रमसोर्हि सादृश्यमिवशब्दो द्यीतयति। निःश्वास्न्ध इति चादशविशेषणम्। इवशब्दस्यान्धा थेन योजने आदर्शश्न्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत्। योजनं चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम्। बालप्रिया पीति। व्यक्तिरूपार्थस्यापीत्यर्थः। तावत्यनुगमादिति। लक्ष्ये व्यङथे चार्थे अनुप्र. वेशादित्यर्थः । अन्ध इति। अन्धपदमुख्यार्थे इत्यथेः । ननु उपहृतत्वं जननात्परतो यत्किश्चित्कारणेन भवति, तथाच जात्यन्धे कथमन्धव्यवहार इत्यत आह-जात्य- न्घस्यापीति। प्रकृतोदाहरणे अन्धपदवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वं विशदयितुमन्यन्न तदभावं दर्शयति-अन्ध इत्यादि। अन्ध इति च दृष्टेरुपहतत्वमारोप्योपचारेणोक्तिः । अत्र हेतु :- पुरोऽपीत्यादि। अन्धार्थस्येति। अन्धपदमुख्यार्थस्येत्यर्थः । इह त्विति। प्रकृतीदाहरणे इत्यर्थः। न सह्यमिति। आदर्शस्य दष्टेरेवाभावादिति भावः। पदार्थेत्यादि। तद्रू्प सादृश्यमित्यर्थः । इदमेवात्र लक्ष्यतावच्छेदकम्। नष्टद्वष्टीति। उपहृतदथीत्यर्थः। आदश प्रतिपाद्यतीति। पदार्थस्फुटीकरणाशकतत्वेन रूपेणादशं बोधयतीत्यर्थः । अन्घार्थेन योजन इति। निश्वाप्तान्ध इवेति योजन इत्यर्थः। इत्युदाहरणं भवेदिति। एवं योजनीयं भवेदित्यरथः। भवत्वित्यत्राह-योजनं चैतदिति। निश्वासान्ध इव य आदर्शस्तद्रूपश्न्द्रमा इति योजनं चेत्यर्थः। क्विष्ट- मिति। अर्थस्य क्िष्टत्वादिति भावः। इवशब्दसयोभयत्र सम्बन्घोऽस्तिवति शङ्कां परि- हरन् आह-न चेति। स इवेति। आदर्श इवेत्यर्थः। न युत्तत्यन्न हेतुमुपहासरगर्भ-

द्वितीयोद्द्योतः १७३

गअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्जुणाइं अ वणाइं। णिरहङ्कारभिअक्का हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ।।

लोचनम् न च निःश्वासेनान्ध इवादशें: स इव चन्द्र इति कल्नना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येSप्रीत्यलम्। गमणमिति। गगनं च मत्तमेघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपिनिशाः॥ इति च्छाया। चशब्दोऽपिशब्दार्थे। गगनं मतमेघमपि न केवलं तारकितम्। धारालुलिता र्जुनवृक्षाण्यपि वनानि न केवलं मलयमारुतान्दोलितसहकाराणि। निरहङ्का- रमृगाङ्का नीळाअपिनिशा न केवलं सितकरकरधवलिताः। हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थेः मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्म कमुख्यार्थेन सादश्या न्मेघालूँलक्षयताSसमअसकारित्वदुर्निवारत्वादिधमेसहत्त्र ध्वन्यते। निरह कारशब डेनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्र्यविच्छायत्वो्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृतिः ॥१॥ अविवक्षितवाच्यस्य प्रभिन्नत्वमिति यङ्डुक्तं तत्कुतः ? न हि स्वरूपादेव भेदो भव तीत्याशङ्कय विर्वक्षितवाच्यादेवास्य भेदो भवति, विवक्षा तदभावयोर्विरोधादिश्यनिप्रा- बालप्रिया माह-जैमिनीयेति। गगनं चेति वर्षावर्णनम्। च शब्द इति। गगनथ्चार्जुनानि चेत्युभयत्र चशब्द इत्यर्थः। गगनं मत्तमेघमपीति अपिशब्दगम्यमर्थमाह-नेत्यादि। एवसुपर्यपि बोध्यम्। वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वमुपपादयति-मत्तशब्द्ेनेत्यादि। बाधितेति। अन्वयानुपपत्तिरूपबाधाविशिष्टेत्यथेः। सादश्यादिति। साद्यममु- र्यार्थसम्बन्धान्निमित्तादित्यर्थः । सादृश्यं मर्यादोल्लङ्घनादिना। असमञ्जसेति। अनुचितेत्यर्थः । निरहङ्कारशब्देनापोति। प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वान्निरहक्कारश- ब्दो ह्यहद्कारस्वरूपयोग्ये चेतनविशेषे एव स्वरस्ततः प्रयुज्यत हत्यतो मुख्यार्थस्या- न्वयानुपपत्तिरूपबाधा बोध्या। लक्षयतेति । सादश्यादित्यनुषज्यते । तच्व मालिन्या दिना। तदित्यादि। तत्पदेन निरहङ्कारपरामशेः तद्गतपारतन्त्र्यादात्यर्थः । उज्जिग- मिषा उन्नतीच्छा, तद्रपा या जिगीषा उत्कर्षेच्छा तत्त्यागप्रभृतिरित्यर्थः ।। १।। सूत्रवृत्तिकृतो रैक्यम भिप्रेत्यावताशयति-अविवत्षितवाच्यस्येत्यादि। उक्त- मिति। 'प्रभेदप्रतिपादनाये'ति पूर्वप्रन्थेनाकमित्यर्थः । तदिति। प्रभिन्नत्वमित्यर्थः। कुत इति। कस्मात्प्रतियोगिन इत्यर्थेः। न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीति। स्वस्मादेव भेदो न भवतीत्यर्थः । मस्येति। अविवक्षितवाच्यत्येत्यर्थः। विवक्षे- त्यादि। विवक्षितत्वाविवक्षितत्वयोरेकत्रासम्भ वादित्यर्थः। नतु विवक्षितान्यपरामिधे-

१७४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

अत्र मत्तनिरहद्दारशब्दौ। असंलक्ष्यक्रमोद्दयोतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यक्गयोर्ऽर्थो धवनेरात्मा । स च वाच्यार्था- पेक्षया कश्चिदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्चित्क्रमेणेति द्विवा मतः ।

लोचनम् यैणाह-मसंलच्येति। सम्यङ न लक्षयितुं शक्यः क्रमो यस्य तादृश उद्दयोत उद् घोतनव्यापारोऽस्येति बहुव्रोहिः। ध्वनिशब्दसानिध्याद्विवक्षिताभिधेयत्वेनान्यपरत्व- मत्राक्षिप्तनिति स्वकण्ठेन नोक्तम्। धवनेरिति। व्यङ्ञयस्येत्यर्थः । आत्मेति। पूर्व- इलोकेन व्यप्गयस्य वाच्यमुखेन भेद उक्तः । इदानीं तु द्योतनव्यापारमुखेन द्योत्यस्य स्वात्मनिष्ठ एवेत्यर्थः । व्यञ्ञयस्य ध्वनेर्धोतने स्वात्ननि कः क्रम इत्याशङ्खयाह- वाच्यार्थापेक्षयेति। वाच्योऽर्थो विभावादिः॥२॥ तन्रेति। तयोर्मध्यादित्यरथः। यो रसादिरर्थः स एवाक्रमो व्वनेरात्मा न त्वक्रम एव सः। क्रमत्वमपि हि तस्य कदाचिद्धवति। तदा चार्थशक्त्युद्धवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते। आत्मशब्दः स्वभाववचनः प्रकारमाह। तेन रसादिर्योडर्थः स ध्वनेरक्रमो नामभेदः। असंलक्ष्यक्रम इति यावद्। नतु किं सरर्वेदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकारः ? नेत्याह: किं तु यदाङित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः। एतच सामान्यलक्षणे 'गुणीकृत- बालप्रिया यस्येति कुतो नोकमित्यत आह-ध्वनिशब्देत्यादि। विवक्षिताभिधेत्वेनेति। विवक्षिताभिधेयत्वोक्त्येत्यर्थः । अत्रेति। अभिधेये इत्यर्थः । आत्षिप्तमिति। दर्शित- मित्यर्थ: । विशेषमाह-पूवश्ोकेनेतयादि। इदानीमिति। अस्मिन् श्लोके इत्यर्थः । स्वात्मनिष्ठ पवेति। 'भेद उक्त' इत्यस्यानुषङ्गः। वृत्तौ 'धवनेशतमे'व्यस्य विवर- णम्-'मुख्यातये'त्यादि । वाच्यार्थेत्यादिकमवतारयति-वयङ्ग्यस्थेत्यादि ॥२॥ रसेत्यादिकारिकायामजिभावेन भासमानो रसभावादि: अक्र्मो ध्वनेरात्मा व्यव- स्थित इत्यन्वयो वक्तव्यः। तथा च तथाविधरस्भावादिसामान्यमसलक्ष्यक्रम इत्यर्थः सिध्यति। स चार्थो बाधितः, क्वचिद्धावादे: संलक्ष्यक्रमत्वस्याप्पज्ीकृतत्वादतो विवक्षि- तमर्थं व्याचष्े-यो रसादिरित्यादि। अक्रमः असंलक्ष्यक्रमः । न त्व्रम एव स इति। रसभावादिरकरम एव भवतीति तु नैवेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह-क्रमेति । संलक्ष्यक्रमत्वमपीत्यर्थः । 'क्रमवत्त्वमि'ति च पाठः। तस्य भावादेः। वद्यत इति। "एवंवादिनि देवर्षाविशत्याधुदाहरणपूर्वक वक्ष्यत इत्यर्थः । अज्ञिभावेन भासमान इत्यस्य विवरणम्-अक्गित्वेनेत्यादि। एतदुक्त्तेः पौनरुक्त्यमाशङ्कते-रतच्चेत्यादि।

द्वितीयोद्द्योत: १७५

सत्र रसभावतदाभासतत्पशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥ ३ ।। लोचनम् स्वार्थाविशत्यत्र यद्यपि निरूपितम्, तथापि रसवदादलङ्कारप्रकाशनावकाशदाना यानूदितम्। स च रसादिर्ध्वनिव्यवस्थित एव; न हि तच्छून्यं कार्व्यं किश्चिदस्ति। यद्यपि च रसेनैव सरवं जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यैकधनचमकारात्म नोऽपि कुतश्चिदंशात्प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चभतकारो भवति। तत्र यदा कश्विदुद्विक्तावस्थां प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमतकारातिशयप्रयोजको भवति, तदा भावध्वनिः। यथा- तिष्टेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न साकुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । तां हतुं विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोववर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधि: ।

स्वादातिशयः। व्यभिचारिण उदयस्थित्यपायत्रिधर्मकाः । यदाह-'विविधमाभिमु- रुयेन चरन्तीति व्यभिचारिणः इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचित्। यथा- याते गोत्रविपयये श्रृतिपर्थ शय्यामनुप्राप्तया निर्ध्यातं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धुमङ्गीकृतम्। बालप्रिया परिहरति-तथापीत्यादि। रसवदादीति। अङ्विभावेन भासमान इत्युक्तावज्भा- वेन भाने कः प्रकार इति जिज्ञासायाः सम्भवादिति भावः। व्यवस्थित इति पर्द व्या- चष्टे-स चेत्यादि। व्यत्रस्थित इति। सर्वत्र काव्ये स्थित इत्यर्थः। भावेत्यादिना निर्दिष्टं भावादिध्वनिं शङ्गापूर्वकं व्यवस्थापयति-यद्यपीत्यादि। तस्येति। काव्य- जीवितस्येत्यर्थः । 'रसस्य अंशादि'ति सम्बन्धः । रसाङ्गभूतादित्यथेः । तिष्ठेदिति। विक्रमोवशीये पुरूरवसो वचनम्। सा उर्वशी। कोपवशाद्ेतोः। प्रमावेणान्तर्धानकरणविदयया पिहिता अन्तहिता। तिष्ठेदिति सम्भावनायां लिङ्। 'एतन् युक्तं यत' इति शेषोऽत्र बोध्यः। एवमुत्तरत्रापि। स्वर्गाय स्वर्ग गन्तुम्। विबुधद्विषः असुराः । अगोचरम् अविषयत्वम्। विधिः प्रकारः। यदाहेति। विविधमित्यनेन त्रिप्रकारत्वमपि दशितमिति भावः। उदयावस्थाप्रयुक्त इति। उद. यौन्मुख्यप्रयुक्त इत्यर्थः। यात इति। शय्यामनुप्राप्तयाप्रियेण सह शयानया तन्वङया। गोत्र- स्य नाम्नो विपयये वनितान्तरनाम्नीत्यर्थः । श्रुतिपथं याते श्रुते सरति। परि वर्तनं निर्ध्यातं चिन्तितम्। प्रारब्धुमिति। परिवर्तनमित्यस्यानुषङ्ञः। तदित्य-

१७६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च. शिथिलक्षिप्तकदोलेखया. तन्वज्या न तु पारितः स्तनभरः क्रषटुं प्रियस्योरस: ।

अन्न हि प्रणयकोपस्योज्जिगमिषयैव यदवस्थानं न तु पारित इत्युदयावकाशनि- राकरणात्तदेवास्वादजीवितम्। स्थिति: पुनरुदाहृता-'तिष्टेत्कोपवशात्' इत्यादिना। क्वचितु व्यभिचारिणः प्शमावस्थया प्रयुक्तश्वमत्कारः। यथोदाहृतं प्राक् 'एकस्मिन्' शयने पराड्मुखतया इति। अयं तत्प्रशम इत्युक्तः। अत्र चेर्ष्योविप्रलम्भस्य रसस्यापि प्रशम इति शक्यं योजयितुम्। क्वचित्तु व्यमिचारिणः सन्धिरेव चर्वण स्पदम्। यथा- ओसुरु सुम्ठि आइ मुहु चुम्बिउ जेण। अभिअरस्घोण्टाणं पडिजाणिड तेण।। इत्यत्र श्रुत्युक्ते तु कोपे कोपकषायगद्गदमन्दरुदिताया येन मुखं चुम्बितं तेना-

बालप्रिया स्यापकर्षो वा। पुनरवि पुनस्तु। प्रारब्धुमङ्गीकृतं चिकीर्षितम्। भूयः तत् परिवर्तनम्। प्रकृतं प्रयत्नविषयीकृतम्। कृतं चेति। भूयस्तदित्यनयोरनुषङ्गः । शिथिलक्षिप्तैकदोलेखया पूर्व शिथिला शिथिलींकृता पश्चादन्यत्र क्षिप्ता च एक दोलेखा यया तथा सत्या। भूयः तत् परिवर्तनम्। कृतं च अनुष्टितं च। जाना- तीच्छति यतते चेष्टते इति क्रमोऽन्र प्रदर्शितः । न त्विति। तुशब्दो विशेषे। 'स्त- नभरः प्रियस्य उरसः क्रष्टं न पारित' इति सम्बन्धः । प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कार- सङ्गहव्याख्याने श्रलोकोऽयं व्याख्यातः । उज्जिगमिषयव। उदयौन्मुख्यावस्थयैव। एवकारार्थ विवृणोति-न त्वित्यादि। इत्युक्त इति। पूर्वैरिति शेषः । स्वाभि- प्रायमाह-अन्नेत्यादि। शसुरु इति। ईर्ष्याश्रुशोभिताया मुखं चुम्बितं येन। अमृतरसनिगरणानां तृप्तिर्ज्ञाता तेन॥ इति छायेति प्रतिभाति। निगरणानां भक्षणानां करणरूपार्थे षषी। यथ। "नाग्निः तृप्यति काष्टाना"मित्यादि। इत्यत्र श्रुत्युक्ते इति। ईर्श्याशब्देनोसीडपी- त्यर्थः । 'अमृते'त्यादेर्विवरणम्-अमृतरसेत्यादि। अमृतमेव रसविश्रान्तिः रप विश्रमस्थानं तस्य यद्वा-अमृतरसस्य विश्रान्तिपूर्वकाणि निगरणानि विश्रम्य विश्रम्य निगरणानि। ज्ञातैत्यन्तेन वाच्यार्थकथनम्। कोपप्रसादसन्धिरिति। नायिकागतो ध्वन्यमान इति शेष: ।

द्वितीयोदद्योत: २७७

क्वचिद्यमिचार्यन्तरशबलतैव विश्रान्तिपदम्। यथा- लोचनम्

क्काकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा धन्योऽघरं धास्यति॥ अत्र हि वितर्कौतसुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादैन्ये धृतिचिन्तने परस्परं बाध्यबाधक भावेन द्वन्द्वशो भवन्ती, पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानतां ददती परमास्वादस्थानम्। एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम् । एतानि चोदयसनन्धिशबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि। नन्वेवं विभावानुभावमुखेनाप्यधिकश्चमत्कारो दृश्यत इति विभावध्वनिरतुभाव- ध्वनिश्च वक्तव्यः । मैवम्; विभावानुभावौ तावत्स्वशब्दवाच्यावेव। तच्चर्वेणापि चित्तवृत्तिष्वेव पर्यवस्यतीति रसभावेभ्यो नाधिकं चर्वणीयम्। यदा तु विभावानुभावा- वपि व्यज्गयौ भवतस्तदा वस्तुध्वनिरपि कि न सह्यते। यदा तु विभावाभासाद्रत्याभासो. बालप्रिया क्वाकार्यमिति। देवयानीमभिलषतो.ययातेरियमुक्तिः । अकायं ब्राह्मणकन्य- कासक्तिरूपम् । क्वद्वयेन द्वयो: सहानवस्थानप्रतीतिः। तेनात्यन्तानौचित्यं व्यज्यते। अत्र वितर्कः । भूयोऽपीत्यादि। अत्रौत्सुक्यम्। दोषाणं प्रमादादीनाम्। प्रश. माय आत्यन्तिकनाशाय। श्रुतं शात्श्रवणम्। अत्र मतिः। महो इत्यादि। कान्तं मनोहरं मुखं तस्या: सुखम्। अत्र स्मृतिः। अपकलमषाः अपगतं कत्मषं दुश्चरितं येभ्यस्ते। कृते सुचरिते धीर्येषाम्। यद्वा-कृता शिक्षिता धीर्येषां ते पण्डिताः । किं वच्यन्ति। अत्र शङ्का। स्वप्नेऽपि अदृष्टाश्रुतपूर्वघटकेऽपि सा दुर्लभा। अन्राभिमताप्राप्तिप्रयुक्तं दैन्यम्। चेत इत्यादि। अत्र धृतिः । क इत्यादि। धन्य: नाहमिव मन्दभाग्यः । धास्यति पास्यति। अन्न चिन्ता च व्यज्यते। तदाह- अत्र हीत्यादि। वितर्कौत्सुक्ये इत्यादि। क्वाकार्यमित्याद्ेकैकपादस्थवाक्याभ्यां क्रमेण व्यज्यमाने इति भावः। परसुपरं वाध्येति। वितकोंदिरौत्सुक्यादिना बाध्यत इत्यर्थः । 'भवन्ती ददती'ति च द्विवचनम्। चिन्ताया इति। अन्त्यवाक्येन व्यज्यमानाया इति भाव: । प्रसन्वाच्छङ्कते-नन्धिति। समाधते-मैवमिति। स्व्रशब्दवाच्यावेव स्वशव्देनाभिधातुं शक्यावेव। चित्तवृत्तिष्वेवेति। रत्यादिचित्तवृत्तिचर्वणास्वेवे- त्यर्थः । किं न सह्यत इति। इष्ट एवेति भावः । 'तदाभासे'ति निर्दिष्टमाभासं निरू- पयति-यदा त्वित्यादि। विभावानुभावाविति। रसगज्ञाधरादौ विस्तृतमेतत्। विभावाभासादिति। विभावस्याभासेऽनुभावोऽप्याभावी भवति। शङ्कते- २३ ६व०

१७८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् दयस्तदा विभावानुभासाच्चर्वणाभास इति रसाभासस्य विषयः। यथा रावणकाव्याकर्णने शृज्गाराभासः । यथ्यपि 'शज्वारानुकृतिर्या तु स् हास्यः' इति मुनिना निरूपितं तथाप्यौ- त्तरकालिकं तत्र हास्यरसत्वम्। दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुतिं चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति तां विना। इत्यत्र तु न हास्यचर्वणावसरः। ननु नात्र रतिः स्थायिभावोऽस्ति। परस्परा- स्थाबन्धाभावात् केनैतदुक्क रतिरिति। रत्याभासी हि सः। अतश्राभासता यैनास्य सीता मय्युपेक्षिका द्विष्टा वेति प्रतिपत्तिहृदयं न स्पृशत्येव। तत्स्पशे हि तस्याप्यभि- लाषो विलीयेत। न च मयीयमनुरक्तेत्यपि निश्चयेन कृतं, कामकृतान्मोहादू। अत एव तदाभासत्वं वस्तुतस्तन्र स्थाप्यते शुक्तौ रजताभासवत्। एतच्च श्ङ्गारानुकृति- यद्यपीति। मुनिना निरूपितमिति। तथा च तत्र हास्यो रसो वक्तुं न्याय इति बालप्रिया भाव: । औत्तर कालिकमिति। शङ्गारचर्वणोत्तर कालभवमित्यर्थः। तच्चर्वणोत्तरमय- दिति भाव: । मननुरक्तां कामयत इत रावणाभिलाषाद्यालम्बितस्य हासस्य सहदयानासुद्बोधा दूरेति। 'एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरऔैरनङ्गातुरैः सम्पद्येत कर्थं तदाप्तिसुखमित्ये तन्न वेशि स्फुटमिशत्युत्तरार्धम्। 'प्रकुरुत' इत्यत्र 'प्रसहृत इति च पाठः। दूराकर्षणं मोहश्व तत्कारी यो मन्त्रः तस्मिन्निवेत्युपमा। तया दूराकर्षकवादेरव्यभिचारो द्योत्यते। तन्नास्त्ि सीतानाम्नि। अनङ्गातुरैः एतैः अङ्गः। आकुलितस्य विह्वलीकृतस्य विक्षता नष्टा रतिः विषयान्तरेषु रुचिर्यस्य तस्य। अरतिमापन्नस्येति यावत्। मे इत्यनुषज्यते। न हास्येति। आदाविति शेषः । किन्तु शङ्गाराभासचर्वणैवेति भाव: । केनेति। रतिरित्येतत् केनोक्तमित्यन्वयः। अत्र प्रतीयमाना रतिर- भिलाषरूपा चित्तवृत्तिरेव, न तु स्थायिभाव इति भावः। रत्याभासो हि स इति। सः रावणगताभिलाषरूपा वित्तवृत्तिः। रत्याभासः स्थायिभूतरति- त्वेनाभासमानः। अतश्चेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । मस्य रात्रणस्य मयि विषये। उपेक्षिका उपेक्षावती। द्विष्टा द्वेषवती। तत्स्पर्श तथाविधप्रती- तिस्पर्शे। तस्य रावणस्य। न चेति। कृतमिति निषेधवाची निपातः। इयं मय्यनुरक्तेति निश्चयस्याभावश्व नेत्यर्थः । तननिश्चयश्चास्तीति यावत्। अन्र हेतुमाह- कामेत्यादि। 'निश्चयेन कृत्यति च पाठः । तत्पक्षे 'न च कृत्यमि'त्यन्वयः । इति निश्चयेन न च प्रयोजनमित्यर्थः । तन्निश्चयो ह्यभिलाषजननेऽनुपयोगीति भावः । अत्र पक्षे 'कामकृतान्मोहादि'त्यस्य न स्पृशत्येवेत्यनेनान्वयो बोध्यः। अत एव उक्ताद्धेतोरेव। तदाभासत्वं रत्याभासत्वं। तत्र अभिलाषरूपायां रावणचित्तवृत्तौ । स्था्यत इति। प्रतिपत्तभिरिति शेषः। शङ्गारानुककृतिशब्दं प्रयुख्ान इति। श·

द्वितीयोद्द्योत: १७९

लोचनम् शब्दं प्रयुञ्ानो मुनिरपि सूचितवान् । अनुकवृतिरमुख्यता आभासत्र इति होकोर्ऽर्थः। अत एवाभिलाषे एकतरनिष्ठेऽपि शङ्गारशन्देन तत्र तत्र व्यवहारस्तदाभासतया मन्तव्यः। शरङ्गारेण वीरादीनामप्याभासरूपतोपलक्षितैव। एवं रसध्वनेरेवामी भाव- ध्वनिप्रभृतयो निष्यन्दा आस्वादे प्रधानं प्रयोजकमेवमंशं विभज्य पृथगव्यवस्था- प्यते। यथा गन्युक्तिज्ञैरेकरससम्मूर्च्छितामोदोपभोगेऽपि शुद्धमास्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति। रसध्वनिस्तु स एव योऽतर मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनो- दितस्थायि प्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्षः । यथा- कृष्ट्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्येSस्यास्त्रिवलीतरङ्विषमे निःष्पन्दतामागता। मद्दृष्टिस्तृषितेव सम्प्रति शनैरारुत्य तुङ्गी स्तनौ साकाड्क्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने।। अन्र हि नायिकाकारानुवण्यमानस्वात्मप्रतिकृतिप वित्नितचित्रफलकाव लोकनादवत्स वालप्रिया आरानुकृतियों तु स हास्य इति प्रयुञ्जान इत्यर्थः । इति होकोरऽर्थ इति। अनुकृत्यादि शब्दा: पर्याया इत्यरथः। शृङ्गारेशेति। शङ्गारानुकृतिरिति मुनिवचनस्थश्ङ्गारशब्दे- नेत्यर्थः । वीरादीनामिति। तेषां गुर्वाद्यालम्बनत्वे ह्याभासता। उपसंहरति- एवमित्यादि। कर्थ तहि पृथग्व्यवहार इत्यत आह-आस्त्राद इति। 'प्रधानं प्रयोजकमंशमेवं विभज्ये' त्यन्वयः। पृथग्व्यवस्थाप्यत इति। पृथक रसध्व नित्यभावध्वनित्वादिभिन्नरूपेण। अत्र दष्टान्तमाह-यथेति। गन्धयुक्ति: गन्धद्र व्ययोजना। एकेति। एकरसः एकास्वाद: यः सम्मूच्छितस्य व्याप्तस्य श्रमो- दस्य उपभोग: तस्मिन्नपि। मांसीगन्धद्रव्यविशेषः। इतीति पृथग्व्यवस्थाप्यत इत्यस्यानुषङ्गः । विभावेति। विभावादीनां त्रयाणं संयोजनेन तच्चर्वणया उदिता उत्पन्ना स्थायिप्रतिपत्तिः यस्य । कृच्छ्शोति। रत्नावत्यां राज्ञो विदूषकं प्रतीयमुक्तिः। अस्या इत्यस्योरुयुगमि- त्यादिभिः पञ्चमिः सम्बन्धः । त्रिवल्येव तरङ्ग: तरङतुल्या त्रिवली वा तेन विषमे निम्नोन्नते। तृषितेध तृषितत्वादिव। जललवाः अश्रुकणाः । तत्प्रस्यन्दिनी- ति। तथा लिखिते इति बोध्यम्। अत्रोरुयुगस्य नितम्बस्य चातिविशालत्वं मध्यस्य तनुत्वं स्तनयोरमेहत्वं च गम्यत इति सौन्दर्यातिशयो जळलवेत्यादिना नायिकाया वि- रहदुःखातिशयक्ष व्यज्यते। कस्याश्चिदरण्यभ्रमणवृत्तान्तस्य चात्र समाधिः । नायि- केति। नायिकाकारेण लिखितनायिकाप्रतिकृत्या हेतुना अनुवर्ण्यमार्न नर्मसचिवं प्रति मुहुर्वरण्यमानं स्वात्मप्रतिकृत्या लिखितनायकप्रतिकृत्या पवित्रितं च, यद्वा-नायिका कारेण १ २त्ना., २. ४.

१८० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्गितवेनावभासमानो धवनेरात्मा । इदानी रसवदलङ्कारादलक्ष्पक्रमद्योतनात्मनो घवनेर्विभक्तो विषय इति प्रदश्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतुनां विविधात्मनाम्। रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः ॥४ ॥

लोचनम् राजस्य परस्परास्थाबन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसंयोजनवशेन चर्वणारूढ

ध्वने: प्रकार इति। सहेवेति। इवशब्देनासंलक्ष्यता विद्यमानत्वेऽपि क्रमस्य व्या- ख्याता। वाच्येनेति। विभावानुभावादिना ॥ ३ ॥ नन्वज्वित्वेनावभासमान इत्युच्यते; तत्राज्जत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्निराकर- णायैतद्विशेषणमित्य भिप्रायेणोपक्रमते-इदानीमित्यादिना। अज्जत्वमस्ति रसादीना रसवत्प्रेय ऊर्जेस्विसमाहिताल क्काररूपतायामिति भावः । अनया च भक्रया रसवदादि- ्वलङ्कारेषु रसादिध्वनेर्नान्तर्भाव इति सूचयति। पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्तुध्वने. र्नान्तर्भाव इति दर्शितम्। वाच्यं च वाचर्क च तच्चारुत्वहेतवश्चेति द्वन्द्वः। वृत्तावपि शब्दाश्चालङ्काराश्चार्थाश्ालङ्काराश्रेति द्वन्द्वः। मत इति। पूवमेवैतदुक्तमित्यर्थः । ननूकं भट्टनायकेन-"रसो यदा परगततया प्रतीयते तर्हि ताटस्थ्यमेव स्यादू। न च बालप्रिया कत्रा अनुवर्ण्यमाना दश्यमाना, 'निर्वेण्यमाने'ति पाठः साधिष्ः, या स्वात्मप्तिकृति- स्तया पवित्रितं यच्चित्रफलकं तदवलोकनादित्यर्थः । प्रबुद्ध इति शेषः । चर्वणारूढ इति। सहृदयचर्वणास्पदमित्यरथः ॥ ३ ॥ वाच्येत्यादिकारिकायां 'शब्दालङ्कारा' इत्यादिव्ृत्तौ चार्थान्तरत्रमः स्यादित्यतो विवक्षितमर्थ व्याचष्टे-वाच्यञचेत्यादि। प्रसन्नाद्रससवरूपं व्यवस्थापयिष्यन्नादौ परमतान्युपन्यस्यति-ननूक्तमित्यादि। नन्विति शङ्काद्योतकं भट्टनायकाद्युक्तानां पूर्व. पक्षत्वमगवमयति। कथमुक्तमित्यत्राह-'रस' इत्याद्य 'प्रधानमेवे'ययन्तेन। रस इति। रत्यादिरूपः श्रङ्गारादिरस इत्यर्थः । यदेति यदीत्यर्थे। परेति। सहृदयादन्येत्य रथः। ताटस्थ्यमिति। सहृदयासम्बन्धित्वमित्यर्थः। ताटस्थ्ये सति स्वरसनीयतवं न भवेदिति भावः । न चेत्यादि। 'असौ स्वगतत्वेन न च प्रतीयत' इति सम्बन्धः तत्प्रत्यायकाभावादिति भावः । स्वगत्वेन प्रतीत्यभ्युपगमे बाधकश्वाह्-स्वात्मेत्या

द्वितीयोद्द्योत: १८१

लोचनम् स्वगतत्वेन रामादिचरितमयात्काव्यादसी प्रतीयते। स्वात्मगतत्वेन च प्रतीतौ स्वात्मनि रसस्योत्पत्तिरेवाभ्युपगता स्यातू। सा चायुक्ता सीतायाः । सामाजिक प्रत्यविभाव- त्वात्। कान्तात्वं स्ाधारणं वासनाविकासहेतुविभावतायां प्रयोजकमिति चेत्- देवतावर्णनादौ तदपि कथम्। न च स्वकान्तास्मरण मध्ये संवेदते। अलोक- सामान्यानां च रामादीनां ये समुद्रसेतुबन्धादयो विभावास्ते कर्थं साधारण्यं भजेयुः । न चोत्साहादिमान् रामः स्मर्यते, अननुभूतत्वातू। शब्दादपि तत्प्रतिपतौ न रसो बालप्रिया दि। स्वात्मगतत्वेन सहृदयात्मगतत्वेन। स्वात्मनीत्यादि। प्रतिपत्तुः स्वचित्तव त्तैरेव प्रत्यक्षरूपा प्रतीतिर्भवति, तथा च तच्चित्तवृत्तेरुत्पत्तिरावश्य की। विषयं विना प्रत्यक्षायोगादिति भावः। ननु रस उत्पद्यतामित्यत्राह-साचेत्यादि। सा च स्वा- त्मनि रसोत्पतिश्व। पूर्व रामादीति निर्देशात सीताया इत्युक्तम्। सीतादेरित्यर्थः । सामाजिकमिति। सहृदयमित्यथः । शङ्कते-कान्तात्वमित्यादि। साधारणं सौतासाधारणम्। वासनेति। वासनायाः सहृदयगतरत्यादिवासनायाः यो विकास उद्धोध: तस्य हेतुर्यो विभावः तस्य भावस्तत्ता तस्यां वासनाविकासहेतुतारूपायां विभावतायामित्यर्थेः । हेतुरिति पाठे हेतुः सन्निति योजना। प्रयोजकमिति। तथा च सीतायाः मानुषीत्वेन सीतादौ सहदयानां कान्तात्वसंवेदनं भवतीति भावः । प्रति वक्ति-देवतेत्यादि। तद्पि कान्तात्वरसंवेदनमपि। कथमिति। देवतास्वमात्रादेर्ना यिकात्वेन वर्णनस्थले देवतादावाराध्यत्वज्ञानेन प्रतिबन्धात्तत्र काम्यत्वरूपकान्तात्वस- वेदनं भवतीत्यर्थः । ननु काव्यादितः स्रीतादिज्ञाने जाते सहृदयानां स्वकान्तास्मरण जायते, तेन च तद्वापनोद्वोध इत्यत आह-न चेत्यादि। न संवेद्ते सहृदयैने चा- नुभूयते। वीररसविषयेऽप्याह-लोकेत्यादि। अलोकसामान्याना लोकसाधारण- भिन्नाम्। विभावा: सहदयगतोत्साहविभावाः। साधारण्यं सर्वेसाधारणत्वम्। कथं भजेयुरिति। समुद्रसेतुबन्धनानौ उत्साहहेतुः रवकृतिसाध्यत्वबुद्धिर्ह्रदय संवादो वा सहृदयानां नोत्पद्येतेति भावः। रामादिगतोत्साहादिस्थायिज्ञानमपि सहदयानां रसोद्वोधे हेतुस्तदपि दुर्घटमित्याह-न चेत्यादिना। नतु काव्यादनुभवरूपा तत्प्र तीतिर्भवतीत्यत्राह-शब्द्ादित्यादि। तत्प्रतीतौ रामादिगतोत्साहप्रतीतौ। सत्या मपीति योजना। न रसोपजनः सहदयानां न रसोत्पत्तिः। अत्र दृष्टान्तमाह- १. प्रयोजकं अवच्छेदकमित्यथेः । कान्तात्वेन वासनाविकासत्वेन कार्यकारणभा- वोऽनुभवसिद्ध इति भाव: । २. कथमिति। कान्तात्वं नायि कात्वम्। प्रतिबन्धकाभावसहकृत तज्ज्ञानं वासना- विकासं जनयेत्। अत्राराध्यत्वपूज्यत्वादिबुद्धे: प्रतिबन्धिकायास्सत्वेन न तं जनयितुं प्रभवतीति तात्पर्यम्।

१८२ सटीकलो चनोपेतव्वन्या लोके

लोचनम् पजनः । प्रत्यक्षादिव नायकमिथुनप्रतिपत्तौ। उत्पत्तिपक्षे च करुणस्योत्पादाद्दुःखित्वे करुणप्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिः स्यात्। तन्न उत्पत्तिरपि, नाप्यभिव्यक्तिः, शक्तिरूपस्य हि शृङ्गारस्याभिव्य कौ विषयार्जनतारतम्यप्रवृत्तिः स्थात्। तत्रापि कि स्वगतोऽभिव्यज्यते रसः परगतो वेति पूर्ववदेव दोषः। तेन न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभित्र्यज्यते काव्येन रसः। किं त्वन्यशब्दवैलक्षण्यं काव्यात्मनः शब्दस्य त्र्यंशताप्रसादात्। तत्रा भिधायकत्वं वाच्यविषयम्, भावकत्वं रसादिविषयम्, भोगकृत्वं सहृदयविषयमिति न्रयोंऽशभूता व्यापाराः। तत्राभिधाभागो यदि शुद्धः स्यात्तत्तन्त्रादिभ्यः शास्त्र- न्यायेभ्यः श्लेषादलङ्काराणां को भेद: ? वृत्तिभेदवैचित्र्यं चाकिञ्चित्करम्। श्रुतिदुष्टादि- प्रत्यक्षादित्यादि। प्रतिपत्ताविवेति सम्बन्धः दूषणान्तरमाह-उत्पत्तिपक्षे इत्यादि। बालप्रिया सहृदयानामिति शेषः। करुणप्रेक्षासतु करुणरस्रप्रधाननाट्येषु। तदिति। तरमा दित्यर्थः । नाप्यभिव्यक्तिरिति। रसस्येति शेषः । तस्य प्रागसिद्धत्वादिति भावः। पूर्वसिद्धमेव हि घटादिकं प्रदीपादिनाभिव्यज्यते। ननु रत्यादिरूपो रसः सूक्ष्मरूपेण सहदयानामात्मनि वतेत इत्यतः सिद्ध एवेत्यत्राह-शक्तीत्यादि। शक्तिरुपस्य वासनात्मकसूक्ष्मरूपेण स्थितस्य। शृङ्गारस्य रतेः । श्ज्ञारपदं वीरादेरुपलक्षकम्। अभिव्यक्तौ सहदयहृदयेऽभिव्यक्त्यङ्गीकारे। विषयेति। विषयो रत्यादिविषयः कान्तादिः अभिव्यक्त्युपाय इति यावत्। तस्य अजने सम्पादने तारतम्यप्र- वृत्ति: तरतमभावेन प्रवृत्ति: स्यादिति। यथा अन्धकारस्थघटादेरधिकाधिकाभिव्य- कये तदुपायभूतालोकस्याधिकाधिकस्याजने जनानां प्रवृत्तिस्तथा वासनात्मतया अन्तः स्थितस्य रत्यादेरधिकाधिकाभिव्यक्तये तदुपायभूतस्य विभावादेरविकाधि कस्यानुभव- रूपाजंने सहदयाना प्रवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थः । अधिकाधिकविषयानुभवे वासनाया झ. टित्यभिव्यत्तिसम्भवादिति भावः। दूष्रणान्तरमाह-तत्रापीत्यादि। तत्रााप अभि व्यक्तिपक्षेऽपि। उपसंहरति-तेनेत्यादि। न प्रतीयत इत्यादि। सहृदयात्मनीति शेषः। स्वमतमाह-किन्त्वित्यादि। अन्यशब्देति। शास्त्रीयादिशब्देत्यर्थः । शतेति। त्रयोंऽशा यस्य तस्य भावस्तत्ता, तस्याः प्रसादात्सम्बन्धादित्यर्थः । त्र्यश- तौ दर्शयति-तत्रेत्यादि। वाच्येति। वाच्योर्ऽर्थों विषयो यस्य तत्, वाच्यार्थस- म्बन्धीत्यर्थः। रसादीति। रसो रत्यादिः, आदिपदेन विभावादेर्श्ेहणम्। भावकत्व- भोगकृत्वयोः स्वरूपं द्शयिस्तदजीकारे युक्ति तावदाह-तत्रेत्यादि। अभिधाभागः अभिधायकत्वांशः । शुद्धः इतरव्यापारानालिज्वितः । तत् तहि। तन्त्रादिभ्य इति। तन्त्रं नामानेकार्थेबोधेच्छ्या पदस्यैकस्य सकुदुच्चारणम्। को भेद इति। शास्त्र १. न्यंशतेति। इदं शब्दरूपश्रव्य काव्याभिप्रायेण दृश्यरूपे नाट्ये तु शब्दाभा वेनाभिधायकत्वाभावात्। २. आदिपदादेकशेषादेर्रेहणम् ।

द्वितीयोद्द्योत: १८३

लोचनम् जैनं च किमर्थम्? तेन रसभावनाख्यो द्वितीयो व्यापारः ; यद्ूशादमिधा विलक्षणैव। तच्चैतद्भावकत्वं नाम रसान् प्रति यत्काव्यस्य तद्विमावादीनां साधारणत्वापादनं नाम। भाविते च रसे तस्य भोग: योऽनुभवस्मरणप्रतिपत्तिभ्यो विलक्षण एवं द्रुति- विस्तरविकास्ात्मा रजस्तमोवैचित्र्यानुविद्वसत्त्वमयनिजचित्त्वभाव निर्वृतिविश्रान्ति- लक्षणः परब्रह्मास्वादसविधः । स एव च प्रधानभूतोंऽशः सिद्धरूप इति। व्युत्प- त्तिर्नामाप्रधानमेवे'ति।

बालप्रिया "हृलन्त्य मि"ति पाणिनोयसूत्रादाविव "सुर्वेदो माधव" इत्यादिश्लेषस्थलेऽपि तन्त्रा दिनानेकार्थंबोधसम्भवादुभयोर्भेदो न स्यादित्यर्थः । वृत्तीति। वृत्तिभेद उपना- गरिकादयाः । तेषां वैचित्रयं च अकिश्चित्करमिति । काव्ये अभिधामात्रस्वीकारे व्यर्थमित्यर्थः । किमर्थमिति। निष्फलमित्यर्थः । तेनेति। उक्तहेतुनेत्यर्थः । रस- भावनेति। रत्यादिभावनेत्यर्थः । द्वितीय इति। अभिधानन्तरभावीत्यर्थः। यद्व- शाष्रिति। भावकत्वव्यापार रूपप्रयोज का दित्यर्थः ।्र चिलक्षणवेति। शात्रीयादि- शब्दगताभिधातो विजातीयैवेत्यर्थः। तच्चेत्यादि। रसान् प्रति एतद्भावक्त्व नाम तदिति सम्बन्धः । काव्यस्येति। नाट्यस्याप्युपलक्षणम्। तद्धिभावादीना- मिति। तस्य रत्यादिरूपरसस्य विभावादित्रयाणं चेत्यर्थः। साधारणत्वापादन- मिति। स्राधारणीकरणमित्यर्थः। सामान्येनोपस्थापकत्वमिति यावत्। भाविते उक्त- भावनाविषयीकृते। रसे रामादिगतत्यादौ। तस्येति। भावितस्य रत्यादेरित्यथेः । भोग इति। साक्षातवरविशेष इत्यर्थः । सहृदयानां भवतीति शेषः । तथाच भावनो. पनीतो रामादिगतरत्यादिः स्थायी सहृदयैर्भुज्यमानो रसः रत्यादेः सावारण्येन प्रतीत्या च न ताटस्थ्यादिदोष इति भाव: । भोगस्वरूपमाह-य इत्यादि । अनुभवेति । अनुभवस्मरणरूपा: याः प्रतीपत्तयो लौकिकयः प्रतीतयस्ताभ्य इत्यर्थेः । 'द्रुतिविस्ता· रविकासात्मे'त्यत्र हेतुमाह-रज इत्यादि। वैचित्र्यानुविद्धेति पाठः। "रजस्त मोनुवे- द्यवैचित्र्य बलादि" त्यभिनवभारत्यामुक्तेः। रजस्तमसोवैचित्रयेण विशेषेण अनुविद्धं य- रसत्वं तन्मयी। प्राचुर्यार्थे मयट्। निजचित्स्वभावा स्वात्मचैतव्यरूपा च या नि- वृतिः लोकोत्तरानन्दः, तस्यां विश्रान्तिः विगलितवेद्यान्तरतया स्थितिः तत्लक्षण इत्य- ्थः । अन्न रजसो गुणस्यानुवेधेन द्रतिः तमसो विरतारः सत्वस्य विवास इति विवेकः। उक्तं हि काव्यप्रकाशसङ्केते-"यदा हि रजसो गुणस्य द्रुतिः तमसो विस्तारः सत्वस्य विकास: तदा भोग: स्वरूपं लमत" इति। उत्तरीत्या भोगस्यात्मानन्दविष- यकत्वादाह-परेति। स पवेति। उक्तविघभोग एवेत्यर्थः। सिद्धरूप इति। चिदानन्दरूपस्यात्मनः सिद्धरूपत्वादिति भावः। व्युत्पत्तिरिति। प्रतिपत्तणां

१८४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् अन्नोच्यते-रसस्वरूप एव तावद्विप्रतिपत्तयः प्रतिवादिनाम्। तथाहि-पूर्वाव- स्थारयां यः स्थायी स एव व्यभिचारिसम्पातादिना प्राप्तपरिपोषोऽनुकार्यगत एव रसः। नाट्ये तु प्रयुज्यमानत्वान्नाट्यरस इति केचित्। प्रवाहधर्मिण्यां चित्तवृत्तौ चित्तवृत्ते: चित्तवृत्त्यन्तरेण कः परिपोषार्थः ? विस्मयशोककोधादेश् क्रमेण तावन्न परिपोष इति नातुकाये रसः । अनुकर्तरि च तद्भावे लयादयननुसरणं स्यात्। सामाजिकगते वा बालप्रिया चतु्वर्गोपायव्युत्पत्तिरित्यर्थः । इतीति। इति भट्टनायकोक्तमिति सम्बन्धः । रसस्वरूप पवेति। रसपदार्थ एवेत्यर्थः । विभिन्नाः प्रतिपत्तयो विप्रतिप- त्तय: विभिन्नानि मतानि। तथाहीति। नाट्यस्थले विप्रतिपत्तीरादौ विवृणुम इस्यर्थः। तत्र ललनादिभिरालम्बनविभावः स्थायी रत्यादिको जनितः, उद्यानादिभिरुद्दीपनवि- भावैरुद्दीपितः, कटाक्षादिभिरतुभावैः प्रतीतियोग्यः कृतः, उत्कण्ठादिभिव्यभिचा- रिभि: परिपोषितो रामादावनुकार्ये रसः, नटे तु शमादिरूपतानुसन्धानवशादारोप्य- माणस्सामाजिकानां चमत्कारकारीति भट्टलोललटादिमतमादौ दर्शयति-पूर्वैत्यादि। पूर्वावस्थायामिति। अप्राप्तपरिपोषावस्थायामित्यर्थः । यः स्थायीति। स्थायितवेन व्यपदिश्यमानो यो रत्यादिरित्यर्थः । 'स एव प्राप्तपरिपोषो रस' इति सम्बन्धः। रस: रसपदार्थः । स चानुकार्यगत एवेति। अनुकार्यरामादावेवोत्पय्यमानो वर्तत इत्यर्थः । अनेनानुकर्तरि तदारोप इति दर्शितम्। तस्मान्नाटयरसा इति भरतोक्तनाट्य रसशब्दार्थमाह-नाटय इत्यादि। नाटयस्य नाटयसम्बन्धी वा रसो नाटयरस इति व्युत्पत्तिरिति भावः । मतमिद दूषयित्वा प्रकारान्तरेण वदतां श्रीशङ्ककादीना मतं दर्शयति-प्रवाहेत्यादि। चित्तवृत्तौ रत्यादिचित्तवृत्तौ। प्रवाहधमिण्यां तत्त त्कारणवशेन पुनः पुनरुत्पद्यमानार्याँ नश्यन्त्यां च सरत्यामिति हेतुगर्भैम्। चित्त- वृत्ते: रत्यादिस्यायिचित्तवृत्तेः। चित्तवृत्यन्तरेण उत्कण्ठादिव्यभिचारिणा। परि पोषार्थः क इति। परिपोषरूपं फलं न भवतीत्यर्थः। अतो व्यनिचारिभिः परिपोषस्य कथनमनुपपन्नमिति भावः । विपर्यय श्वास्तीत्याह-विस्मयेत्यादि। क्रमेण काल- क्रमेण। न परिपोष इति। किन्त्वपचय एवेति भावः । यथोकं काव्यप्रकाशसङ्गेते- "इष्टवियोगजो महान् शोकः क्रमेण शाम्यति, न तु दृढीभवति क्रोधोत्साहरतयश् निज- निजकारणोद्भूता अपि कालवशादमर्षस्थैर्यसवाविपर्ययेऽपचीयन्त" इति। इतीति हेतौ। नानुकार्ये रस इति। अनुकार्यरामादिगतो रस इत्युक्तपक्षो न युक्त इत्यर्थेः । तर्हि अनुकतृगतोऽस्त्वित्यत्राह-अ्रन्ु कर्तरीत्यादि। अनुकतरि नटे। तद्भावे रस- सत्वे सति। लयादीति। लयो नाम नृत्तगीतवाद्यानामेकतानतारूपं साम्यं रसस्य नटे सिद्धत्वेन तदुपयोगिलयाद्यनुसरणं न स्यादित्यर्थः । तर्हि सामाजिकतोऽस्तिवत्यत्राह-

द्वितीयोद्द्योत: १८५

लोचनम् कश्चमत्कारः १ प्रत्युत करुणादौ दुःखप्राप्तिः। तस्मान्नायं पक्ष: । कस्तर्हि ? इहान- न्तयाननियतस्यानुकारो न शक्यः, निष्प्रयोजनश्च विशिष्टताप्रतीतौ ताटस्थ्येन व्युत्प- त्त्यभावात्। तस्मादनियतावस्थात्मकं स्थायिनमुद्दिश्य विभावानुभावव्यमिचारिभिः संयुज्यमा- नैरयं राम: सुखीति स्मृतिविलक्षणा स्थायिनि प्रतीतिगोचरतयास्वादरूपा प्रतिपत्तिरनु- कर्त्रालम्बना नाट्यैकगामिनी रसः । स च न व्यतिरिक्तमाधारमपेक्षते। किं त्वनुका- र्याभिन्नाभिमते नर्तके, आस्वादयिता सामाजिक इत्येतावन्मात्रमदः । तेन नाव्य एव बालप्रिया सामाजिकेत्यादि। तद्भावे इत्यनुषज्यते। कश्वमत्कार इति। रामादेरिव सामा- जिकस्यापि रत्यादिरूपरसोत्पत्तौ चमत्कारो न जायेतेति भावः। दुःखप्नात्तिरिति। स्यादिति शेषः । नायं पक्ष इति। उक्तः पक्षो न युक्त इत्यर्थः । कस्तर्हीति। पक्ष इत्यनुषज्यते। प्रश्नस्योत्तरं वक्तुमुपक्रममाण आह-इहेत्यादि। आनन्त्या- दिति। तत्तद्वतस्य रत्यादिभावस्य मन्दतममन्दतरमन्दमध्यमत्वादिमेदेनासंख्वत्वा दित्यर्थः। नियतस्येति। निश्चितैकावस्थाविशिष्टस्येत्यर्थः । स्थायिन इति शेषः । अनुकारो न शक्य इति। स्थायिन आनन्त्यान्नियतैकावस्थत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादिति भाव:। कथच्चित्तत्सम्भवेऽप्याह-निष्पयेजनश्चेत्यादि। अनुकार इत्यनुषज्यते। निष्प्रयोजनतवे हेतुमाह-विशिष्टतेत्यादि। स्थायिनो रामादिव्यक्तिविशेषवृत्तित्ववै शिष्ट्यमवबुध्य नटेन तदनुकारे क्रियमाणे तथैव सामाजिकानां प्रतीत्या तस्य तटस्थ- त्वेन चतुर्वरगोपायव्युत्पत्तेरनुदयादित्यर्थः । अनेन स्थाय्यनुकारो रस इति पक्षोऽप्य- युक्त इति दर्शितम्। स्मतमाह-तस्मादितयादि। 'स्थायिनमुद्दिश्य संयुज्यमानै'रिति सम्बन्धः । स्थायिप्रतीतिमुद्दिश्य नटेन प्रयुज्यमानैरित्यर्थः । विभावेति। तैर्लिङ्गैरित्यर्थः । प्रति- पत्तिरित्यनेनास्य सम्बन्धः । अयं रामः सुखीति। रामोऽयं सीताविषयकरतिमा· नित्यर्थः। सामाजिकानां चित्रतुरगन्यायेन नटे रामादिबुद्धिजोयते। इतीत्यस्य प्रति- पत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । सथायिनि प्रतीतिगोवरतयेति। स्थायिनः प्रतीतिविष- यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । वस्तुसौन्दर्यादिति भावः। आस्वादरुपेति। चमत्कारिचर्वणा रूपेत्यर्थः । प्रतिपत्तिरिति। सामाजिकानामनुमितिरित्यर्थः । अनुकर्त्रालम्बनेति। अयमित्यनेन नटस्य विषयीकरणादनुकर्तृविषयिकेत्यर्थः । स चेति। तथाविधस्था- यिप्रतीतिरूपो रसश्वेत्यर्थः । व्यतिरिक्तमिति। वक्ष्यमाणादन्यमित्यर्थः । अ्नुका- र्याभिन्नाभिमते अनुकार्यरामाद्यभेदेन गृहीते। नर्तक इति। अस्तीति शेषः । तथा- विधप्रतीतिरूपरसस्य नर्तकविशेष्यकत्वान्नर्तके विशेष्यतासरम्बन्घेन सत्वात्स एवाश्रय इत्यर्थः । आस्वादयिता आस्वादरूपप्रतीतेः समवायेनाश्रयः । नाट्य एवेति। २५ ध्व०

१८६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् रसः, नानुकार्यादिष्विति केचित्। अन्ये तु-अनुकतरि यः स्थाय्यवभासोऽभिनयादिसामग्यादिकृतो भित्ताविव हरितालादिना अश्वावभासः, स एव लोकातीततयास्वादापरसंज्ञया प्रतीत्या रस्यमानो रस इति नाट्याद्रष्षा नाट्यरसाः। अपरे पुनर्विभावानुभावमात्रमेव विशिष्टसामर्या

वेणाविशिष्टमेव रसः। तनाव्यमेव रसाः । अन्ये तु शुद्धं विभावम्, अपरे शुद्धमनु- भावम्, केचित्तु स्थायिमात्रम्, इतरे व्यभिवारिणम्, अन्ये तत्संयोगम्, एकेऽनुका- येम, केचन सकलमेव समुदायं रसमाहुरित्यलं बहुना। काव्येऽपि च लोकनाट्यधर्मिस्थानीयेन स्वभावोक्तिव क्रोक्तिप्रकार द्येनालौकिकप्रस- न्नमधुरौजस्विशब्दसमर्प्यमाणविभा वादियोगादियमेव रस्षवार्ता। अस्तु वात्र नाट्याद्वि- चित्ररूपा रसप्रतीतिः; उपायवैलक्षण्यादियमेव तावदत्र सरणिः। एवं स्थिते प्रथमपक्ष बालप्रिया नाट्ये इति छेदः। रसस्योक्तरीत्या नटाश्रय कत्वेन नाव्याश्रयकत्वमित्यर्थः । रामादिगतस्थायिनोऽनुकारे नटे स्थाय्यवभासो मिथ्याज्ञानरूपः सामाजिकानां जायते, स एव चमत्कारकारी रस इति केचित्तन्मतमाह-अन्य इत्यादि। 'अश्वाव- भास इवेशत्यन्वयः । स एवेति। अवभासमान: स्थाय्येवेत्यर्थेः । रस्यमान इति। विषयीक्रियमाण इत्यथेः। नाट्याद्रसा इति। स्थाव्यवभासस्य नाट्यहेतुकत्वादिति भावः। मतान्तरमाह-अपर इत्यादि। विभावानुभावमात्रमेवेति। रस इतयने- नास्य सम्बन्धः । कथमित्यत्राह-विशिष्टेत्यादि। विशिष्टसामग्रया भावकत्ववि- शिष्टया नाव्यादिसामप्रया। समप्यमाणमिति। सामाजिकेष्विति शेषः । तदिति। ताभ्यां विभवानुभवाभ्यां क्रमाद्विभावनीया अनुभावनोया च या रत्यादिस्थायिरूपचि- त्तवृत्युचिता वासना सामाजिकगता तदनुषक्तं तत्सम्बद्दम्। स्वेति। स्वस्य सामा- जिकस्य निर्वृतिरूपा या चर्वणा तदविशिष्ट तद्विषयभूतम्। नाट्यमेवेति। विभवानु- भवयोनेंटनयोग्यत्वरूपनास्यत्वादिति मावः । 'शुद्धं विभावमि'त्यादौ सर्वेत्र रसमाहु- रित्यस्य सम्बन्धो बोध्यः। लोकेत्यादि। "स्वभावाभिनयोपेतं न नास्त्रीपुरुषाश्रयं नाट्यं लोकधर्मि" "सवरा- लङ्कारसंयुक्ष्तमस्वस्थपुरुषाश्रयं नाट्यं नाव्यधर्मि" तत्स्थानीयेन तत्तु्येन। स्त्रभावे ति। वक्रोक्तिशब्दार्थः पूर्वमुक्तः। दयेनेति तृतीयार्थो वैशिष्ट्यं शब्देऽन्वेति। दयेने- त्यलौकिकतवे हेतुबा। अलौकिकेति। अलौकिको लौकिकशब्दव्यतिरिक्त प्रसन्नो मधुर ओजस्वी च यः शब्दः, तेन समर्प्यमाणानां विभावादीनां योगादित्यर्थः। इयमेवेति। उक्तप्रकारैवेत्यर्थः । रसवार्ता रसपदार्थः तत्प्रतीतिवा। अस्तु वात्रेति। अ्रत्र काव्ये। विचिन्ररूपा विजातीया। अत्र हेतुमाह-उपायेति। इयमिति। वक्ष्यमा-

द्वितीयोद्द्योतः १८७

लोचनम् एवैतानि दूषणानि, प्रतीतेः स्वपरगतत्वादिविकल्पनेन। सर्वेपक्षेषु च प्रतीतिरपरिहार्या रसस्य। अप्रतीतं हि पिशाचवदव्यवहार्य स्यात्। किं तु यथा प्रतीतिमात्रत्वेनावि शिष्टत्वेपि प्रात्यक्षिकी आनुमानिकी आगमोत्था प्रतिभानकृता योगिप्रत्यक्षजा च प्रती- तिरुपायवैलक्षण्यादन्यैव, तद्वदियमपि प्रतीतिश्वर्वणास्वादनभोगापरनामा भवतु। तन्निदानभूताया हृदयसंवादाद्युपकृताया विभावादिसामसया लोकोत्तररूपत्वाद। रसा: प्रतीयन्त इति ओदनं पचतीतिवद्यवहारः, प्रतीयमान एव हि रसः । प्रतीतिरेव विशिष्टा रसना। सा च नाट्ये लौकिकानुमानप्रतीतेविलक्षणा; ता च प्रमुखे उपायतया सनदधाना। एवं काव्ये अन्यशाव्इप्रतीतेविलक्षणा, तां च प्रमुखे उपा यतयापेक्षमाणा। तस्मादनुत्थानोपहतः पूर्वपक्षः । रामादिचरितं तुन सर्वस्य हृदयसंवादीति मह- त्साहसम्। चित्रवासनाविशिष्टत्वाच्चेतसः। यदाह-"तोसामनदित्वं आशिषो नित्यत्वा- बालप्रिया णरूपेत्यर्थः । अन्र काव्ये। प्रथमपक्ष इति। भट्टलोल्लटोक्तोत्पत्तिपक्ष इत्यर्थः । विकल्पनेन दूषणानीति सम्बन्धः । सर्वति। सहृदयाना रसप्रतीतिः सर्वपक्षेऽप्यपरि- हार्येत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह-अप्रतीतमित्यादि। अप्रतीतं विशिष्याज्ञातं वस्तु। अध्यवहार्यम् व्यवहारायोग्यम्। अत्र दृष्टान्तः-पिशाचवदिति। पिशाची हि विशिष्याज्ञातत वेनात्रायं पिशाच इत्यादि लोकव्यवहारानहै:। किन्त्वति। रसप्रतीतेः विशेषोऽस्तीत्यर्थः । प्रतीतीत्यादि। प्रतीतित्वरूपसामान्यघर्मेणाविशेषेऽपीत्यर्थः । भागमोत्थेति। शब्दजन्येत्यर्थः । अन्यैवेति। परस्परनिन्नैवेत्यर्थः। तद्वदित्यादि। रसप्रतीतिरपि ताभ्यो भिन्नैवेत्यर्थः। तत्पर्यायानाह-चवशोति। भवत्वित्यभ्यु पगमे। ओदनमित्यादि। पक्वस्तण्डली त्योदनपदार्थ इति तद्वयवहारो यथा औप- चारिकः, तथेत्यर्थः । उक्तार्थे हेतुमाह-प्रतीयमान एवेति। प्रतीतिविषयताविशिष्ट एवेत्यर्थः । विशिष्टेति। विभावादिविशिष्टस्थायिविषयिकेत्यर्थः । साच नाट्य इति। नाटयजन्या रसप्रतीतिश्चेत्यर्थः । लौकिकेति। लौकिकी या अनुमानेन प्रतीति: धूमा- दिलिङ्गकवह्वयाद्यनुमितिः, तद्विलक्षणेत्यर्थः । ता लौकिकानुमानप्रतीतिम्। प्रमुखे आदौ। सन्द्धाना अपेक्षमाण। एवं काव्य इति। सा चेत्यनुषज्यते। अन्य- शाब्दप्रतीते: । लौकिकवैदिकादिशब्दजन्यप्रतीतेः । तामिति। अन्यशाब्दप्रतीति- मित्यर्थः। उपायतया अपेक्षमाऐति। लौकिकानुमानशब्दप्रमाणव युत्पन्नहृदयस्यैव सहृदयस्य रसप्रतीतिर्भवतीति भावः । अथ भट्टनायकोक्तं खण्डयति-तस्मादित्यादि। पूर्वपक्षः रसी न ग्रतीयत इत्यायुक्त। अलोकस्ामान्यानामित्याद्युक्तं मनसिकृत्याह-रामादीति। इतीति। १. योगसू., ४, ९; १०.

१८८

लोचनम् द्। जातिदेश कालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्" इति। तेन प्रतीतिस्तावद्रसस्य सिद्धा। सा च रसनारूपा प्रतीतिरुत्पद्यते। वाच्यवाचकयोस्तन्रना- भिधादिविविक्तो व्यजनात्मा ध्वननव्यापार एव। भोगीकरणव्यापारश्च काव्यस्य रस- विषयो ध्वननात्मैव, नान्यत्किच्चित्। भावकत्वमपि समुचितगुगालङ्कारपरिग्रहात्मकम- स्माभिरेव वितत्य वक्ष्यते। किमेतदपूर्वम् ? काव्यं च रसान् प्रति भावकमिति यदुच्यते, बालप्रिया इत्युक्तमित्यर्थः । चित्रेति। नानाविधेत्यथेः । तथाच लोकोत्तरचरितेष्वपि सहृदयानां हृदयसंवादो भवत्येवेति भावः । यदाहेति। योगसूत्रकार इति शेष: 'जाती'त्या- दिसूत्रानन्तरं 'तासाभि'त्यादिसूत्रपाठो दृश्यते। जातीत्यादिसूत्रे वासनानामिति पद- स्यानुषङ्गः । भोजराजैन सूत्रद्वयमिदमित्थं विवृतम्-इह नानायोनिषु भ्रमतां संसारिणां काश्विद्योनिमनुभूय यदा योन्यन्तरसहस्त्रव्यवधानेन पुनस्तामेव योनिं प्रतिपद्यते, तदा तस्यां पूर्वानुभूतायां योनौ तथाविधशरीरादिव्यज्जकापेक्षया या वासना: प्रकटीभूता

भवन्ति। जातिदेशकालव्यवधानेऽपि तासां स्वानुरूपस्मृत्यादिफलसाधने आनन्तर्य नैरन्तर्य कुतः ? स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्। तथा ह्यनुष्ठीयमानकर्मेणश्चित्तसत्वे वास- नारूप: संस्कार: समुत्पद्ते। स च स्वर्गनरकादीनां फलानामङ्कुरीभावः, कर्मेणां वा यागादीनां शक्तिरूपतयावस्थानं, कर्तुर्वा तथाविधभोग्यभोक्तृत्वरूपं सामर्थ्य, संस्कारा- रस्मृतिः स्मृतेश्व सुखदुःखोपभोगः, तदनुभवाच्च पुनरपि संस्कारस्मत्यादयः। भवत्वा- नन्तर्यं कार्यकारणभावश्च वासनानां; यदा तु प्रथममेवानुभवः प्रवर्तते, तदा किं वासनानिमित्त उत निर्निमित्त इति शङ्कां व्यपनेतुमाह-'तासां' वासनानां 'अनादित्व' मस्ति, कुतः ? 'आशिषो नित्यत्वात' सेय माशीमहामोहरूपा सदैव सुखसाधनानि मे भूयासुर्मा कदाचन तैर्में वियोगोऽभूदिति यः सङ्कल्पविशेषो वासनानां कारणं तस्या: नित्यत्वादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-कारणस्य सन्निहितत्वादनुभवसंस्कारदोनां कार्याण प्रवृत्ति: केन वार्यत इति। तेनेति। पूर्वोक्तहेतुनेत्यर्थः । सा चेत्यादि। रसनारूपा रसप्रतीतिः सहृदयानामुत्पद्यत इत्य्थेः । वाच्यवाचकयोरिति। काव्यस्येत्यर्थः । तत्र रसप्रतीतौ। व्यअनात्मा व्यज्ञकत्वरूपः। भोगीति। भट्टनायकोक्तो भोगकृत्व- व्यापारश्चेत्यर्थेः । भावकत्वमिति यदुक्तं तदप्यस्मदम्युपगतमेव, परन्तु गुणालङ्कार- शालित्वमेव तत्; यतस्तेनैव कार्व्य सहृदयानां रसभावकं रसचर्वणोत्पादकमित्याह- भावकत्वमपीति। काव्यस्येत्यनुषङ्गः। समुचितेति। तत्तद्रस।दिसमुचितगुणा- लङ्कारशालित्वमित्यर्थः । किमेतदपूर्वमिति। एवदपूर्व नेत्यर्थः । किश्व भावकत्व- स्वीकारे रसो नोत्पद्यत इति भवदीयप्रतिज्ञाया भज्जोऽ़प्यापतति इत्याह-काव्यं चेत्यादि। 'भावकमित्युच्यते यदि'ति सम्बन्घः । तन्रेति। तद्वचने सतीत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योत: १८९

तत्र भवतैव भावनादुत्पत्तिपक्ष एव प्रत्युज्जीवितः। न च काव्यशब्दानां केव- लोचनम्

लानां भावकत्वम्, अर्थापरिज्ञाने तदभावात्। न च केवलानामर्थोनाम्, शब्दान्तरे- णाप्यमाणत्वे तदयोगात्। द्वयोस्तुभावकत्वमस्माभिरेवोक्तम्। 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थ व्यङ्ः' इत्यत्र। तस्माद्वयज्जकत्वाख्येन व्यापारेण गुणालङ्कारौचित्यादिकयेतिकर्तव्य- तया कार्व्यं भाव्क रसान् भावयति, इति त्र्यंशायामपि भावनार्यां करणांशे ध्वननमेव निपतति। भोगोऽपिन काव्यशब्देन क्रियते, अपि तु घनमोहान्ध्यसङ्कटतानिवृत्तिद्वारे- णास्वादापरनाम्नि अलौकिके द्रतिविस्तरविकासात्मनि भोगे कर्तव्ये लोकोत्तरे ध्वनन- व्यापार एव मूर्धाभिषिक्तः । तच्चेदं भोगकृत्वं रसस्य ध्वननीयत्वे सिद्धे दैवसिद्धम्।

'भवतैव प्रत्युजजीवित' इत्यन्वयः । अत्र हेतु :- भावनादिति। काव्यस्य रसोत्पादक- बालप्रिया

त्वाङ्गीकारादित्यर्थः । शब्दान्तरेशेति। लौकि कवाक्येनेत्यर्थ: । शब्दार्थ मर्यं कार्व्यं गुणालङ्कारसाहित्येन सहृदयानां रसचर्वेणां जनयतीत्याह-तस्माद्वयअ्कत्वाखयेने त्यादि। यागादिर्धर्मो यजेतेत्यादिवैदिकवाक्येन स्वर्गादिकमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधी यते। तथाहि-यजेतेत्यत्रास्त्यंशद्यम-यजिधातुः प्रत्ययश्व। प्रत्ययेऽप्यस्त्यंशद्य- माख्यातत्वं लिड्त्वं च। उभाभ्यामप्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते। भावना नाम भवि तुर्भवनानुकूलो व्यापारः। सा चार्थी शाब्दीति द्विविधा। आर्थी तु प्रयोजनेच्छाजनित- क्रियाविषयकव्यापाररूपा आख्यातत्वेन रूपेणोच्यते। स्रा ह्यंशत्रयमपेक्षते-साध्यं साधनमितिकर्तव्यतां च। कि केन कथ भावयेदिति। तत्र साध्याकाङ्कायां स्वर्गादिक मिष्टं साध्यत्वेन। साधनाकाङ्कायां घात्वर्थो यागादि: करणत्वेन, इतिकर्तव्यता- काड्ायां प्रयाजादिक्रियाकलापश्च इतिकर्तव्यतात्वेन तस्यां भावनायामन्वेतीति मीमांसका: प्राहुः। तथा च यजेतेत्यादिवैदिकवाक्यं स्वर्गमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधायकत्वेन यथा भावक यागेन करणेन प्रयाजादीतिकर्तेव्यतया स्वर्गार्थिनः स्वर्ग भावयति, तथा काव्यं भावकं व्यञ्जकत्वव्यापारेण करणेन गुणालङ्कारौचित्यादि- रूपया इतिकर्तेव्यतया सहृदयस्य रसं भावयतीत्यर्थेः । इतिशब्दः प्रकारवाची, कर्तव्यता नाम क्रिया। कर्तव्यतायाः प्रकार इतिकर्तष्यता, उपकारकमिति यावदिति बोध्यम्। तयंशायामिति। साध्यवंशत्रयवत्यामित्यर्थेः। भावनायामिति। रसभावनायामित्यथः । करणांश साधनांशे। कारणांशे इति च पाठः । भोगो- डपीत्यादि। 'न क्रियते' इति सम्बन्धः । नति काकुः। क्रियत एवेत्यर्थः । न न क्रियत इति वापाठः। विशेषमाह-अपि त्वित्यादि। 'अपि तु भोगे कर्तव्ये लोकोत्तरो ध्वननव्यापार एव मूर्धाभिषिक्त' इति सम्बन्धः । घनेति। घनं निबिडं यन्महरूपमा- न्ध्यमज्ञानं तेन या सङ्कटता आनन्दांशस्यावृतत्वं तस्या निवृत्तिर्भेज्जनं तद्द्वारेणेत्यथः । अलोकिके लौकिकसुखानुभवविलक्षणे। भोग इति। भम्नानन्दाशावरणकविभा- वादिसंवलितरत्यादिस्थाय्यवच्छिन्नात्मचैतन्यसाक्षात्कार इत्यर्थः। कर्तव्ये जननीये

१९० सटीकलो च नोपेतव्वन्यालो के

रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणं सुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्था लक्कारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः । लोचनम् रस्यमानतोदितचमत कारान तिरि कत्वाद्भोगस्येति। सत्वादीनां चाज्राङ्ञिभाववैचितस्या नन्त्याद्दत्यादित्वेनास्वादगणना न युक्ता। परत्रह्मास्वाइसव्रह्मचारित्वं चास्त्वस्य रसास्वादस्य। व्युत्पादनं च शासनप्रतिपादानाभ्यां शास्त्रेतिहासकृताभ्यां विलक्षणम। यथा रामस्तथाहमित्युपमानातिरिक्तां रसास्वादोपायस्वप्रतिभाविजृम्भारूपां व्युत्पत्ति- मन्ते करोतीति कमुपालभामहे। तस्मातिस्थतमेतत्-अभिव्यज्यन्ते रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इति। तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया भवत्वन्यथा वा। प्रधानत्वे ध्वनिः, अन्यथा रसाधलङ्काराः। तदाह-मुख्यमर्थमिति। व्यवस्थिता इति । पूर्वोक्त. युक्तिभिर्विभागेन व्यवस्थापितत्वादिति भावः ।। ४ ।।

मूर्धाभिषिक्तः प्रधानहेतुः। काव्यं तु तदाश्रयतया सहकारीति भावः। तकचेद- बालप्रिया

मिति। भवदुक्तमित्यर्थः। रस्येति। रस्यमानतया हेतुना उदितो यश्चमत्कारः चमतकारात्मकः साक्षातकारः तदनतिरिक्तत्वात्तदभिन्नत्वादित्यर्थः । द्तिविस्तारेत्यादिपू- वोक मनसि कृत्याह-सत्वाद्ीनामित्यादि। अङ्गाङ्गिभावेति। न्यूनाधिकते- त्यर्थः। आनन्त्यादिति। असंख्यत्वादित्यर्थः। द्वुत्यादित्वेनेति। द्रुतित्वादिरूपे- णेत्यथः। न युक्क्कति। कारणस्यानन्त्यात्का भूतचित्तवृत्तीनामपि आनन्त्यसम्भवा- दिति भाव:। भट्टनायकोकतं कञ्चिदंशमभ्युपगच्छति-परेति। व्युत्पत्तिर्नामाप्रधानमिति तडुक्तं मनसिकृत्याह-धयुत्पादनं चेत्यादि। काव्यस्येति शेषः । शास्त्रनेति। शास्त्रेण शासनमितिहासेन प्रतिपादनं ताभ्यां विलक्षर्णामत्यर्थः। वैलक्षण्यं दर्शयन्नाह- यथेत्यादि। अहमित्यस्यानन्तरं वतॅय इति शेषः। रामेणेव मयानुष्ठातव्यमित्यर्थः । इतीत्यादि। इति यदुपमानमित्याकारिका या उपमितिः सादृश्यघीः शास्त्रेतिहा- साभ्यां क्रिय माणा तदतिरिक्तामित्यर्थः। उत्तोपमितिमात्रं न, किन्तु ततोऽधिकामिति यावत्। रसेति। रसास्वादोपायभूता स्वस्य प्रतिपत्तुः या प्रतिभा तस्या विजुम्भो विकासस्तद्रूपामित्यर्थः । करोतीति। काव्यमिति शेषः । पुनः पुनः काव्यपरिशीलने हि रसास्वादोपायस्वप्रतिभाविकासो भवति। अन्ते करोतीत्यनेनादावु क्तोपमितिरुपा व्युत्पत्ति च करोतीति ज्ञाप्यते। उपसंहरति-तस्मादित्यादि। इत्येततिस्थितमिति सम्बन्धः । अभिव्यज्यन्ते रसा इति। अभिव्यक्तिविषयताविशिष्टस्थायिनो रसप- दार्था इत्यर्थः। अभिव्यक्तिर्घटप्रदीपन्यायेनेति वक्ष्यते। प्रतीत्येत्यादि। प्रतीतिरूपैव रसनेत्यर्थः। तत्राभिव्यक्ति: प्रधानतया भवत्यन्यथा वेति। अन्यथा अप्रधा नतया। अप्रधानतया वा इति च पाठ: ॥ ४ ॥

द्वितीयोद्द्योत: १९१

प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादय:। काव्ये तस्मिन्नलङ्गारो रसादिरिति मे मतिः ॥५॥ यद्यपि रसवदलक्कारस्यान्यैदर्शितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधा- नतयान्योडर्थो वाक्यार्थीमूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरलङ्का- रस्य विषया इति मामकीनः पक्षः । तदथा चाटुषु प्रेयोलक्कारस्य वाक्या लोचनम् अन्यत्रेति। रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलङ्कारतायोग्य्े वा। मे मतिरित्यन्यपक्ष दूष्यत्वेन हृदि निधायाभोष्टत्वातस्व्रपक्षं पूर्व दशयति-तथापीति। स हि परदशितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः। यस्मिन् काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्तं वाक्य मित्थं योजनीयम्-यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्वान्योऽर्थः, चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे; तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयोऽन्रभूतास्ते रसादेरल झ्वारस्य रसवदादयलक्कारशब्दस्य विषयाः; स एवालङ्कारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्भूतः, न त्वन्य इति यावत्। अत्रोदाहरणमाह-तद्यथेति। तदित्यप्वत्वम्। यधात्न वक्ष्प- माणोदाहरणे, तथान्यत्रापीत्यर्थः। भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोलद्वारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्त इतीदमेरक वाक्यम्। भामहेन हि गुरुदेवनृपतिपुत्रविषयत्री बालप्रिया कारिकायामन्यत्रेत्यस्य रसादिभ्योऽन्यस्मिन्तित्यर्थेः । तथाविधो वाक्यार्थस्त्रिविधो भवतीत्याह-रसस्वरूप इत्यादि। अलङ्कारतायोग्य इति। उपमादावित्यर्थः । उपमादे: प्राधान्येन ध्वन्यमानतवेSलङ्कारत्वाभावाद्योग्य इत्युक्तम्। मे मतिरितीति। मे मतिरित्यनेनेत्यर्थः । अन्यपक्षमिति। वक्ष्यमाणं पक्षान्तरमित्यर्थः । तथापीति। इदं प्रतीकवारणम्। भावार्थमाह-स हीत्यादि। असङ्गतमिति। तस्य चाङ्रभूता इत्यत्र तत्पदेन काव्यस्यैव परामृश्यतया यथाश्रुते तदर्थस्य तन्निरूपिताप्वत्वस्य रसा दावसम्भवेनासवतार्थकमित्यर्थः। ते इत्यादि। ते रसादयोऽङ्गभूता इत्यस्य पूर्ववाक्ये- ऽपि सम्बन्ध इति भाव: । ते इत्यस्य व्याख्यानम्-पूर्वोक्ता इति। रसभावेत्यादि- कारिकानिर्दिष्टा इत्यर्थेः । अन्यः रसादिभ्योऽन्यः । च शब्द इति। 'तस्य चे'ति च शब्द इत्यर्थः । तस्पेत्यस्य व्याख्या-काव्यस्येति। 'सम्बन्धिन' इति षष्ठचर्थक- थनम्। तथाच तस्येति षष्ठयन्तार्थस्य काव्यसम्बन्धित्वस्य रसादावन्वयान्नासङ्तार्थ कत्वमिति भावः। अङ्गभूता इति। वाक्यार्थेस्यान्यस्याङ्कभूता इत्यर्थः । रसादेरि- त्यस्य विवरणम्-रसवदादीति। फलितमाह-स एवेत्यादि। चादुष्वित्यादि- प्रन्थं व्याख्यातुमुपक्रमते-भामहेत्यादि। चादुष्वित्यादि दृश्यन्त इत्यन्तमेकं वाक्य- मिति च पाठः । विवृगोति-भामहेनेत्यादि। गुविति। गुर्वादिविषयिका या प्रीति- भैकिवातसत्यादिपदवाच्या, तस्या: र्ववाचकेन विभावादिद्वारेण वा वर्णनमित्यर्थः।

१९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तिवर्णनं प्रेयोलङ्कार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलङ्कारो यत्र स प्रेयोलङ्कारोऽळड्रणीय इहो- कः। न त्वलङ्कारस्य वाक्यार्थेत्वं युक्त्तम्। यदिवा वाक्यार्थत्वं प्रधानत्वम्। चम- त्कारकारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भड्कत्वा व्याचक्षते-चाटुषु चाटुविषये वाक्यर्थत्वे चाटूनां वाक्यार्थत्वे प्रेयोलङ्कारस्यापि विषय इति पूर्वेण सम्बन्धः । उद्ध- टमते हि भावालङ्कार एव प्रेय इत्युक्त, प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात्। न केवलं रस- वदलङ्कारस्य विषयः यावत्प्रेयःप्रभृतेरपीत्यपिशब्दार्थः । रसवच्छन्देन प्रेयःशब्देन च सर्व एव रसवदादयलङ्कारा उपलक्षिताः, वदेवाह-रसाद्योऽङ्गभूता द्वश्यन्त इति उक्तविषय इति शेष: । बालप्रिया इत्युक्कतमिति। "प्रेयोगृहागतं कृष्णमवादीद्विदुरो यथा। अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते॥। कालेनैषा भवेत प्रीतिः तवैवागमनातपुनः" ॥ इति प्रन्थेन दर्शितमित्यर्थः । तत्र तद्वचने सती। चाटुस्थले 'किं हास्येने'त्यादौ वर्ण्यमाननरपतिप्रभावादेरेव वाक्यार्थता न तु प्रेयोरूपालङ्कारस्येत्यतः तत्पद बहुब्री हित्वाश्रयेण व्याचष्टे-प्रेयानित्यादि। इद्देति। चाटुष्वित्यादिवाक्य इत्यर्थः । वाक्यार्थत्वं मुख्यतया वाक्यप्रतिपाद्यत्वम। प्रेयानलक्कार: प्रेयोलङ्कार इति यथाश्रु तार्थाभिप्रायेणाह-यदि वेति। प्रधानत्वमेव विवृणोति-चमदिति। अहो नरपतेः प्रभावो येनैवं दुर्दशां रिपुस्त्रीजनोऽनुभवतीति प्रभावालम्बिताया: प्रीतेः रिपुस्त्रीजनवृ त्तान्तविषयकत्वाच्चमत्कारित्वं बोध्यम्। भङकत्वेति। वाक्यं भित्वेत्यर्थः। व्याख्यानं दर्शयति-चाटुष्वित्यादि। वाक्यार्थत्वे वाक्यप्रतिपाद्यत्वे। फलितमाह-चाटूनां वाक्यार्थत्व इति। चाटुर्नम श्लाध्यमानोर्ऽर्यो वर्ण्यमाननरपतिप्रभावादिः। अपि शब्दो भिन्नक्रम इत्याह-प्रेयोलक्कारस्वापीति। प्रेयोरुपालद्कारस्यापीत्यर्थः । कुत्रास्य सम्बन्ध इत्यत आह-विषय इत्यादि। एकवचनान्ततयानुषक्तविषयपदेन सम्बन्ध इत्यर्थः । चाटुरिति शेषः, चाटुकाव्यमित्यर्थः । प्रेय इत्युक्त इति। प्रेयोल- द्वारत्वेनोक्त इत्यर्थः। प्रेयस्वीत्युक्त इति च पाठः। अत्र हेतुमाह-प्रेररोत्यादि। प्रेम्णा प्रेयशश्दार्थघटकरति रूपप्रेम्णा। उपलक्षसादिति। यथोक्तमुद्भटेन- "त्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः । यत्काव्यं बध्यते सद्भिः तत्प्रेयस्वदुदाहृत"मिति ॥ रत्यादिकानामित्यादिशब्देनान्येषां स्थायिनां व्यभिचारिणां सात्विकानां च, अनु- भावादीत्यादिशब्देन विभावव्यभिचारिस्वशब्दानां च ग्रहणमत्र भावानामलङ्कारतेति च तद्टयाख्याता प्रतीहारेन्दुराजः। प्रेयोलद्वारस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह-न केवलमि- त्यादि। रसवच्छद्देनेति। यद्यपि रसवदलक्कारस्येति पूर्ववृत्तिग्रन्थस्थरस्रवच्छब्देने-

द्वितीयोदुद्योत:

थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते । स च रसादिरलङ्कारः शुद्धः सक्कीणों वा। तत्राद्यो यथा- किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शन केयं निष्करुण प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्धा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः॥ इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्याङ्कभावात्स्पष्टमेव रसवदलङ्कारत्वम्। एव- मेवंविधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः ।

रोचनम् शुद्ध इति । रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारान्तरेण वा न मिश्रः, आमिश्रस्तु सङ्कीर्णः । स्त्रप्नस्यानुभूतस्दृशत्वेन भवनमिति हसन्नेव प्रियतमः स्वप्नेऽवलोकितः, । न मे प्र- यास्यसि पुनरिति। इदानीं तवां विदितशठभावं बाहुपाशबन्धान्न मोक्ष्यामि। अत एव रिक्तबाडुवलय इति। स्वीकृतस्य चोपालम्भो युक्त इत्याह-केयं निष्करुरोति। केनासीति। गोत्रसखलनादावपि न मया कदाचित्खेदितोऽसि। स्वप्नान्तेषु स्वप्ना- ितेषु सुप्रप्रळपितेषु पुनःपुनरुद्भूततया बहुष्विति वद्न्युष्माकं सम्बन्धी रिपुस्त्रीजनः बालप्रिया त्यर्थः। प्रेयश्शब्देनेति। प्रेयोलङ्कारस्यापीत्यपिशब्दस्हितप्रेयशशब्देन चेतयर्थः । रसादयलङ्कारा इति। रसवदाद्यल्कारा इति च पाठः । तद्वेति उक्ताभिन्रा- यादेवेत्य्थः । पूरयति-उक्तविषय इति। चाटुस्थल इत्यर्थः । गुर्बादिविषयकप्रीतिव. णनमेव प्रेयोलङ्कारः, चाटुस्थले तस्य प्राधान्येऽपि रसादयस्तत्प्रीतेस्तद्विषयनरपतिप्र भावादेवा अज्ञभूताश्चेति भामहमतानुरोधेन पड्कत्यर्थः। रतिहासादितत्तद्वाववर्णनं भावालङ्कारः, स एव प्रेयोलङ्कार :; चाटुस्थले 'कि हास्येने'्यादौ चाटुर्वाक्यार्थः, तत्र रसमदलङ्कारः भावालङ्कारश्र स्त इत्युद्धटमतानुरोधेन पड्क्त्यर्थ इति सारार्थः । वृत्तौ 'स चे'त्यादि। 'अलङ्कारः स रसादिरि'ति योजना। चशब्दो वाक्यालङ्कारे। वेति। वा शब्द: समुच्चये। 'उदाहरति किमिति' इति पाठः क्वचिन्नास्ति। स्वप्ने दृष्ट प्रियतमं प्रत्याह-किमित्यादि। हास्येन किमिति। हासेन साध्यमिदानी नास्तीत्यर्थः । हासवत्वेन दर्शनस्योपपत्तिमाह-स्वप्नस्येत्यादि । न मे इत्यादि। त्वमितः परं मत्तो न यास्यस्रीत्यर्थः । अस्य भावमाह-इदानीमित्यादि। विदितः शठभावो यस्य तम्। "गूढविप्रियकृच्छठ" इति दशरूपके। उक्तार्थे गमकमाह- अत एवेति। स्वीकृतस्येति। स्वीयजनस्येत्यर्थः, कर्मणि षष्ठी। 'इय प्रवासरु- चिता केति सम्बन्धः। केति। अनुचितेत्यर्थः। केनेत्यादेर्भाव्रमाह-गोत्रेत्यादि। २५ ध्व०

१९४ सटीकलोच नोपेतध्यन्यालो के

लोचनम् प्रियतमे विशेषेणासक्तः कण्ठप्रहो येन तादश एवं सन् बुद्ध्वा शून्यवलयाकारीकृतबाहु- पाशः सन् तारं मुक्तकण्ठं रोदितीति। अत्र शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणर सेन चर्व्यमाणेन सुन्दरीभूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुणः शुद्ध एवालक्कारः । न दि त्वया रिपवो हता इति यादगनलड्कृतोऽयं वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दर- तरीभूतोऽत्र वाक्यार्थः, सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति। चन्द्रादिना वस्तुना तथा वस्त्वन्तरं वदनादयलड्क्रियते तदुपमितत्वेन चारुतयावभासात्, तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वोपस्कृतं सुन्दर भाति इति रसस्यापि वस्तुन इवालङ्कारत्वे को विरोध: ? ननु रसेन कि कुर्वता प्रकृतोऽर्थोऽलडक्रियते। तहि उपमयापि किं कुर्वत्यालडक्रिये- त। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽ्थः। रसेनावि तर्हिं सरसीक्रियते सोऽर्थ इति स्वसंवे- दयमेतत्। तेन यत्केचिदचूचुदन्-'अत्र रसेन विभावादीना मध्ये किमलड्क्रियते' इति तट्नभ्युपगमपराहतम्; प्रस्तुतार्थस्यालक्कार्यतेनाभिधानात्। अस्यार्थस्य भूयसा लक्ष्ये बालप्रिया व हुष्विति बहुवचनार्थविवरणम्। 'वः' इत्यस्य व्याख्यानम्-युष्माकं सम्बन्धीति। 'इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्यान्गभावादि'ति वृत्तावुक्तं विवृणोति-अत्रेत्यादिना। 'अन्र नरपतिप्रभावः तथाविधेन करुणरसेन सुन्दरीभूतो भातीशति सम्बन्धः । चर्व्यमाणे नेति। सहृदयचर्वणाविषयेणेत्यर्थः । अलङ्कार इति। वर्णनीयनरपतिप्रभावरूपवा- क्यार्थोपस्कारकतवेनालङ्कार इत्यर्थः । उक्तमुपपादयति-न हीत्यादि। 'इत्ययमन लछूकृतो वाक्यार्थो यादक, अयं तादडून ही'त्यन्वयः। सौन्दर्य चेति। वाक्यार्थ- सौन्दर्य चेत्यर्थः। करुणरसकृतमेवेत्युक्तं सदष्टान्तमुपपादयति-चन्द्रादिनेत्यादिना को विरोध इत्यन्तेन । अलङक्रियत इति। "तामिन्दुसुन्दरमुखी"मित्य।दिकाव्ये इति शेष: । शङकते-नन्विति। प्रतिबन्धाह-तर्हीति। उत्तरमाह-नन्विति। समान- मुत्तरमाह-रसेनापीति। सरसीकरियते रसवान क्रियते। स्वसंवेदं सहृदया नुभवसिद्धम्। तेनेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । तदिति। चोधमित्यर्थः। अनभ्यु- पगमेति। विभावादीनामल क्कार्यत्वानभ्युपगमेन हेतुना पराकृतमित्यर्थः । तर्हि कोडल- झार्य इत्यत्राह-प्रस्तुतार्थस्येत्यादि। प्रस्तुतार्थस्य विवश्षितस्य प्रकृतार्थस्य। 'किं हास्येने'त्यादौ वर्णितेन रिपुस्त्रीजनवृत्तान्तेन तद्धेतुभूतप्रियतमविनाशप्रत्यायनद्वारा नरपतिप्रभावः प्रत्याध्यत इति स एव प्रस्तुतार्थः । एवमन्यत्राप्यवधेयम्। अ्रभि- धानादिति। वृत्तिकारेण प्रदर्शनादित्यर्थः । १. 'किं हास्येने'ति पद्ये प्रधानतया ध्वन्यमानायां रतौ स्वसंविधानेनाभिव्यक्तः करुणरसोऽ्तभावाद्रसवदलङ्कार इति आलोककृताऽभिहितम्, समर्थितश्व लोचनकृता।

द्वितीयोद्द्योतं: १९५

सक्कीणों रसादिरङ्रमूतो यथा- क्षिप्ो हस्तावल्रः प्रसभमभिह तोडप्याददानोऽयुकान्तं गृहन् केशष्त्रपास्तश्ररणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण। लोचनम् सद्भाव इति दर्शयति-एवमिति । यत्र राजादे: प्रभावख्यापनं तादृश इत्यथः । क्षित्त इति। कामिपक्षेऽनादतः, इतरत्र धुतः । अवधूत इति न प्रतीप्सितः

क्षिप्त इत्याद्यमरुकस्थम्। सः त्रिपुरदाहकालीनः। शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी। बालप्रिया

लोकेडलड्कृतिव्यपदेशभाजीं भवन्ति, तथाऽनुप्रासोपमादयो वाच्यवाचकरुपाङोपस्का- रद्वाराऽङ्गिभूतरससुपस्कुर्वाणा एव शास्त्रेSलद्कारतया व्यवहियन्त इति रसादोनां सा. क्षादुपकारकत्वेन वाच्यवाचकाङ्गद्वारोपस्कारकत्वाभावेन तेषामलङ्कारव्यवहारो निर्यु क्तिक एवेति। अन्ये त्वाचक्षते-चिरन्तनव्यवहारानुरोधेन रसोपकारकत्वमात्रात् गुणीभूतर सेषु भाक्तोऽलङ्कारव्यवहार: कथन्चिदभ्युपगन्तव्य इति। अपरे ब्रुवते-रसोपकारकत्वमात्रेण मुख्यमलङ्कारत्वं, तच्च रसादिष्वप्यस्त्येव। रूपकोपमादिषु अजागलस्तनन्यायेन सुधैव वाच्याद्युपधानाभिधानम् इति। काव्यप्रकाशकृद्भिरपि 'उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्द्वारेण जातुचित्' इत्यलङ्कार- लक्षणमभ्यधायि। एतन्मतेSलङ्गारविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारत्वेन कार्य कारण- भाव: फलति। तथा च परिष्कुर्वन्त्यलङ्कार लक्षणम्-समवायसम्बन्धावच्छिन्नच- मर्कृतित्वावच्छिन्न जन्यतानि रूपितस मवायसम्बन्धावच्छिन्न ज्ञानत्वा वच्छिन्न जनक्ता. निरूपि तविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नशब्दार्थान्यतरनिष्ठावच्छेदकतानि रूपितावच्छेदकता वत्वमलङ्कारत्वमिति। व्यक्षयविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारतवेन कार्यकारणभावा- भ्युपगमात् व्यक्कयभिन्नेत्यपि लक्षणे निवेशयन्ति। चमत्कारत्वावच्छिन्नं प्रति रसवि- शिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन कार्यकारणभावाभ्युपगमे प्रमाणभावात् रसज्ञानत्वेनैव च तत्स्वी कारात् व्यङ्गथे रसभिन्नत्वविशेषणदानं नात्युचितम्। प्रकाशे पञ्चमोल्लासे 'कश्चिद् ब्रूयादि' त्येवमुक्त्या रसादीनामलङ्कारत्वे स्वानभिसन्धिः सुस्पष्टमुदीरितः । सुधासाग- रमनीषाकारैः पण्डितभीमसेननरसिंहठक्कुरादिभिश्व तत्रत्यो ग्रन्थ इत्थमेव व्याख्यातः। गुणीभूतर सस्थले तादृशरसविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमतकारत्वेन कार्यकारणभावोऽस्ति प्रधानीभूतरसस्थले च तादशरसविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारं प्रत्यसौ नास्तीति नि- ईुक्तिकं कः श्रद्दधीत। रसोपकारकत्वमात्रेणालक्कारत्वव्यवहारो गुणेष्वपि अतिव्या धनुवनू कथक्कारं निराकार्य इति गुणीभूतरसादीनां गुणोभूतव्यङ्गयत्वमेव नालङ्वारत्वम्

१९६: सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरािः ।। इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य श्लेष- सहितस्याङ्जभाव इति, एवंविध एव रसवदाद्यलक्कारस्य न्याय्यो विषयः । अत एव चेर्ष्याविप्रलम्भकरुणयोरङ्वत्वेन व्यवस्थानात्समावेशो न दोषः ।

लोचनम् प्रत्यालिज्ञनेन, इतरत्र सर्वाक्गधूननेन विशरारूकृतः । साश्रुत्वमेकन्नेष्यया अन्यत्र नि षप्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेषानुगहीतेनेर्ष्याविप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य। यद्यप्यत्न करुणो रसो वास्तवोऽप्यरिति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियत इत्यनेनाभिप्रायेण इलेषसहितस्येत्येतावदेवा- वोचत, न तु करुणसहितस्येत्यपि। एतमर्थमपूर्वतयोत्प्रेक्षितं द्रढीकर्तुमाह-एवं विध- पवेति। अत एवेति। यतोऽतर विप्रलम्भस्यालङ्कारत्वं न तु वाक्यार्थता, अतो हेतो- रित्यर्थः । न दोष इति। यदि ह्वन्यतरस्य रसस्य प्राधान्यमभविष्यन्न द्वितीयो रसः समाविशेत्। रतिस्थायिभावत्वेन तु सापेक्षभावो विप्रलम्भः, स च शोकस्थायिभाव- त्वेन निरपेक्षभावस्य करुणस्य विरुद्ध एव। एवमलक्कारशब्दप्रसङ्गेन समावेशं प्र० बालप्रिया 'शराभिः वः दुरितं दहत्वि'ति सम्बन्धः । स कः ? य आर्द्रः तत्कालभवः अपराधो यस्य सः । कामीव हस्तावलग्नः सन्। साश्रुणी नेत्रोत्पले यासां ताभि: । त्रिपुर युवतिभिः क्षिप्त इत्याद्यन्वयः । तत्र क्षिप्तपदार्थमाह-कामीत्यादि। इतरश्रेति। शराग्निपक्षे इत्यर्थः। वृत्युक्तमेवाङ्गभावं स्वयं दशयतिकामीवेत्यादि। आकृष्टः स्फुट व्यजजितः। तस्य ईर्ष्याविप्रलम्भस्य। 'श्लेषसहितस्ये'त्यस्य विवरणम्- इलेषेत्यादि। अङ्गत्वमिति। त्रिपुररिपुप्रभावातिशयरूपवाक्यार्थ प्रत्यङ्गत्वमित्यर्थः । न केवलस्येति। तस्याअ्त्वमित्यनयोरनुषङ्गः। करुणो रसोऽप्यस्तीति। तथा च तत्सहितस्येत्यपि वक्तव्यमिति भावः । स इति। करुण इत्यर्थेः । तच्चारुत्व- प्रतीत्ये विप्रलम्भचारुत्वप्रतीत्यै। न व्याप्रियत इति। करुणस्यात्र विप्रलम्भाङ्गत्वं नास्तीति भावः । 'अत एवे' त्येतव्याचे यत इत्यादि वक्यर्थतेति। अलक्कार्य- स्वेन प्राधान्यमित्यर्थेः । अन्यतरस्य रसस्येति। विप्रलम्भकरुणयोरेकस्येत्यथैः । प्राधान्यं समप्राधान्यम्। द्वितीय इति। तयोरेकस्मादपर इत्यर्थः। न समावि- शेदिति। एकत्र काव्ये इति शेषः । अन्र हेतुमाह-रतीत्यादि। विषयोऽयं तृती- योधोते वक्ष्यते। 'रसे'्यादिकारिका परिकरश्रोकः। तत्र सर्वासामलड्कृतीनामित्यस्य

द्वितीयोदूद्योत: १९७

यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमलक्कारत्वम् ! अलक्कारो हि चारु- त्वहेतु: प्रसिद्धः न त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः । तथा चायमत्र संक्षेप :- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अलक्कतीनां सर्वासामलङ्कारत्वसाधनम् ॥ लोचनम् साध्य एवंविध एवेति यदुक्तं तत्रवकारस्याभिन्रार्यं व्याचष्टे-यत्र हीति। सर्वो- सामुपमादीनाम्। अयं भाव :- उपमादोनामलक्वारत्वे यादशी वार्ता तादृश्येव रसादीनाम्। तदव- श्यमन्येनालक्कार्यण भवितव्यम्। तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुन रपि विभावादिरूपतापर्यव सानाद्रसादितात्पर्येंमेवेति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्मभावः। तदुक्तं रसभावादितात्पर्यमिति। तस्येति। प्रधानस्यात्मभूतस्य। एतदुक्त भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोडलडक्रियते, तथापि तस्य तदेवालङ्करणं यद्वयङ्गयार्थाभिव्यञ्ञनसाम- थर्याधानमिति वस्तुतो ध्व्रन्यात्मैवालङ्कार्यः । कटककेयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायि- भिश्चेतन आत्मैव तत्तचित्तवृत्तिविशेषौचित्य सूचनात्मतयालडिक्रयते। तथाहि-अचेतनं बालप्रिया रसवदादीनामलड्कृतीनामित्यर्थत्रमः स्यादतो व्याख्याति-उपमाद्गीनामित्यादि। उपमादीनां रसवदादीनां चेत्यर्थः। 'रसभावे' त्यादिकमवतारयिष्यन्नाह-अयं भाव इत्यादि। यादशी वार्तेति। यो हेतुरित्यर्थः । स चान्योपस्कारः। तच्चेति। अलङ्कार्यं चेत्यर्थः । वस्तुमात्र- मिति। यथा 'किं हास्येने'त्यादौ नरपतिप्रभावादि। तस्येति। वस्तुन इत्यर्थः । रसध्वनेरिति। रसभावादिध्वनेरित्यर्थ: । 'कि हास्येने' त्यादौ वर्णनीयरजविषयक- रतिभावो हि वक्तृगतस्तत्प्रभावविभावितः प्रधानभूतः । उपमयेति। उपमादिने- त्यर्थः । तस्येति। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । व्यङ्गयार्थेति। रसादीत्यर्थः । वर्ण्यमाना- स्तत्तद्वाच्यार्था उपमाद्यलङ्कारैराहितातिशयाः कवितन्नबद्धान्यतरगतचित्तवृत्तिविशेषं स्फुटं व्यजयन्ति क्वचिदर्थान्तरञ्चेति व्यक्चयाभिव्यञ्ञनसामर्थ्याधानं वाच्यार्थस्योप- मादिकर्तृकमलङ्करणमित्यर्थेः । ध्वन्यात्मेति। ध्त्रनिरूप आत्मेत्यर्थः। उक्तार्थें लौकिक दृष्टान्तं दर्शयति-कटकेत्यादि। आत्मेव न शरीरम्। कथमात्मालडक्रियत इत्य- त्राह-तत्तदिति। तत्तदात्मगता रागित्वादयो ये चित्तवृत्तिविशेषाः, तेषां यदौचित्यं तत्सूचनात्मतया तत्सूचनस्वभावकतया। तत्तदलङ्कारा ह्वस्येयं चित्तवृत्तिरुचितेति सूच- यन्ति; यथा युवजनशरीरगता हारकटककुण्ढलादयः तद्रागित्वस्यौचित्यं यतिशरीर- गता दण्डकषायवस्त्रादयस्तद्वैराग्यस्यौचित्यं चेति तत्सूचकत्वेनेत्यर्थः । उक्तमुपपाद-

१९८ सटी कलो चनोपेतध्वन्यालो के

तस्माद्यन्र रसादयो वाक्यार्थीमूताः स सर्वः न रसादेरलक्कारस्य विषयः; स धवनेः प्रभेदः, तस्योपमादयोऽलङ्काराः। यत्र तु प्राधान्ये- नार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुत्वनिष्पत्तिः क्रियते, स रसादे- रलक्कारताया विषयः । एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदलक्कारस्य च विभक्तविषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादलङ्कारस्य विषय इत्युच्यते

लोचनम् शवशरीरं कुण्ड लयुपेतमपि न भाति, अलङ्कार्यस्याभावाद। यतिशरीरं कटकादियुक्तं हास्यावहं भवति, अलक्कार्यस्यानौचित्यात्। न हि देहस्य किश्चिदनौचित्यमिति वस्तुत आत्मैवालङ्कार्यः, अहमलड्कृत इत्यभिमानात्। रसादेरलङ्कारताया इति व्यधिक रणषष्ठौ, रसादेरयालक्कारता तस्याः स एव विषयः। एतदनुसारेणैव पूर्वेत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकर्तृकस्यालङ्करणक्रियात्मनो विषय इति। एवमिति। अस्मदुक्त्तेन विषयविभागेनेत्यर्थः। उपमादीनामिति। यत्र रसस्यालङ्कारयता रसान्तरं चाङ्गभूतं नास्ति तन्र शुद्धा एवोपमादयः । तेन संसृष्टया नोपमादीनां विषयापहार इति भात्रः । रसवद्लङ्कारस्य चेति। अनेन भावाद्यलङ्वारा अपि प्रेयस्व्यूर्जस्विसमाहिता ग्ृह्य- बालप्रिया यति-तथाहीत्यादि। अलङ्कायस्याभावादिति। शवशरीस्याचेतनत्वादिति भावः। अनेन चेतन एवालडकरियत इत्युक्तमुपपादितम्। यतिशरीरमित्यादि। कट कादयो हि रागित्वस्यौचित्यं सूचयन्ति। यतेरात्मनश्ष रागित्वमनुचितमित्यतो यति शरीरगता: कटकादयो हास्यावहा इत्यर्थेः । तत्तच्चेतनशरीरगतैः कटककुण्डलादिभिः सूच्यस्य रागित्वादिचित्तवृत्तिविशेषस्य तत्तच्चेतनोचितत्वे तेषामलक्कारता, अन्यथा हास्यावहतेति भावः। अनुभवरूपप्रमाणमप्याह-अहमित्यादि। व्यधिकरण- षछ्याविति। न तु समानाधिकरणे तत्पदे इति भावः। व्याचष्टे-रसादेरिति। रसादिनिष्टा या अलक्चारता अलड्क्रियाकर्तृत्वं रसादिकर्तृ कालड्क्रियेति यावत्। स एव तस्या विषय इति सम्बन्धः । स इति वृत्तिस्थस्यानुवादः, यत्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः तत्काव्यमित्यर्थेः । विषयः आश्रयः। पूर्वत्रेति। स सर्वो न रसादेरलक्वारस्य विषय इति वाक्य इत्यर्थः । योजनामाह-रसादीति। अस्मिन्वाक्येऽपि 'स' इति य त्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः । उपमादीना रसवदादिविविक्त्तं विषय दशयति-यत्रेत्यादि। संसृष्टथेति। रसवदादिसंसृष्टधेत्यथेः। भावाद्यलङ्कारा इत्यस्यैव विवरणम्-प्रेय- स्व्यूर्जस्विसमाहिता इति। समाहितादय इति च पाठः। भावस्यापराप्ृत्वे भावा लङ्कारः, स एव प्रेयस्वी प्रयानिति चोच्यते। रसाभासभावाभासयोर पवाजत्वे ऊर्जस्वी।

द्वितीयोदुद्योत: १९९

लोचनम् नते। तत्र भावालङ्कारस्य शुद्धस्योदाहरणं यथा-

महिषमहासुरस्य शिरस्ति प्रस्भं निहितः कनकमहामहीध्रगुरुता कथमम्ब गतः । इत्यत्र देवीस्तोत्रे वाक्यार्थीभूते वितर्कविस्मयादिभावस्य चारुत्वहेतुतेति तस्याङ्ग- त्वाद्भावालङ्कारस्य विषयः। रसाभासस्याल द्वारता यथा ममैव स्तोत्रे - सरमस्तगुणसम्पदः सममलडिक्रयाणां गणै- भवन्ति यदि भूषणं तव तथापि नो शोभसे। शिवं हृदयवल्लभं यदि यथा तथा रजये: तदेव नतु वाणि ते भवति सर्वेलोकोत्तरम्॥ अत्र हि परमेशस्तुतिमात्रं वाचः परमोपदेयमिति वाक्यार्थे श्म्वाराभासक्षा रुत्वहेतुः श्लेषसहितः । न ह्ययं पूर्णः शरद्गारी नायिकाया निर्गुणत्वे निरलङ्कारत्वे च भवति। बालप्रिया भावशान्तेरपराङ्त्वे समाहित इति विवेक: । शुद्धस्येति। अल्कारान्तरेण अमि- श्रस्येत्यर्थः । तवेति। हे अम्ब! तव। शतेत्यादि। शतपत्रं पझ्मं, तस्य पत्रमिव मृदु ताम्रं च तलमधोभागो यस्य सः। चलकलहंसतुल्यो नूपुरः तस्य ध्वनिना मुखरः स्र. शब्दः। चरणः महिषाख्यस्य महासुरस्य। शिरसि प्रसर्भ, निहितः सन्। कनकमय। महांश् यो महीध्रः पर्वतः सुमेरुः तस्य। कनकमयत्वोक्त्या गौरवाधिक्यं द्योत्यते। गुरुतां कर्थ गत इति सम्बन्धः । गुरुत्वप्राप्तिः महिषशिरोनिष्पीडनेन निश्चितेति भाव: । देवीस्तोत्र इति। स्तूयमाने देवीप्रभावे तद्वषयकरतिभावे वेत्यर्थः । वित केति। कथंपदेन वितर्कादिक गम्यते। यद्यप्यत्र वितर्कादेः शतपत्रेत्यादुक्तोपमा संसृष्टत्वाच्छुद्धत्वं दुर्घटं, तथापि मृदुताम्रतल इत्येतावन्मान्रोक्तावपि वितर्कादे: सम्भ- वादुपमायास्तदङत वाभावात्तदस क्कीणेत्वरूपं शुद्धत्वं सुघटम्। समस्तेति। नायि कात्वमारोप्य स्ववाचं प्रत्युक्तिरियम्। ननु वाणि ! समस्तानां गुणानां माधुर्यादीनामथ च सौन्दर्यादीनां सम्पदः। अल्ड्क्रियाणामनुप्रासोपमादीना- मथ च कटकादीनाम्। गणैः समं सह। तव भूषणं भवन्ति यदि यद्यपि, तथापि त्वं नो शोभसे। तर्हि कथं शोभा भवतीत्यत्राह- शिवमित्यादि। त्वं हृदयवछ्लभं सर्वेषामात्मत्वेन प्रियम्। शिवं परमेश्वरमथ च मङ्गलाकारं प्रियतमम्। यथा तथा यथा कयापि विधया। गुणालद्कारसाहित्येनान्यथा वेत्यर्थः । रक्जयेः गुणप्रतिपादनेन प्रसादयेः, अथ चानुरजयेः । यदि तहिं तदेव तदनुरजनमेव। ते सर्वलोकोत्तरं भूषणं भवतीत्यर्थः । अत्र प्रतीयमानस्य श्ज्गारस्याभासत्वं ववृणोति-न हीतादि। हि यतः। नायिकाया निर्गुणत्वे निरलङ्कारत्वे च सति श्रङ्गारः पूर्णो न भवति, अतोऽयं

२0० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तह्युपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयता वाभिहिता स्यात्। यस्मादचतनव स्तुवृत्ते वाक्यार्थींभूते पुनश्चेतनवस्तुधृत्तान्तयोजनया यथाकथश्निद्गवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थीभावो नासौ रसवदलङ्कारस्य विषय इत्युच्यते। तत् महतः काव्यप्रबन्घस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्त्र-

लोचनम् 'उत्तम युवप्रकृतिरुञ्ज्वलवेषात्मकः' इति चाभिधानात्। भावाभासाज्ञता यथा- स्र पातु वो यस्य हतावशेषास्तत्तुल्यवणोज्ञनरज्जितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्या: स्वकान्तानयनोत्पलेषु। अत्र शैद्रप्रकृतीनामनुचितस्त्ास्रो भगवत्प्रभावकारणकृत इति भावाभासः। एवं तत्प्रशमस्याङ्गत्व्रमुदाहार्यम्। मे मतिरित्यनेन यत्परमतं सूचितंतद्दूषणमुपन्यस्यति- यदीत्यादिना। परस्य चायमाशय :- अचेतनानां चित्तवृत्तिरूपरसादसम्भवात्तूर्णने रसवदलङ्कारस्यानाश ङ्वयत्वात्तद्विभक्त एवोपमादीनां विषय इति। एतद्दूषयति- तर्हीति। तस्माद्वचनाद्धेतोरित्यथः। नन्वचेतनवर्णनं विषय इत्युक्तमित्याशङक्कय हेतुमाह-यस्मादिति। यथाकथन्चिदिति विभावादिरूपतया। तस्यामिति। चे- तनवृत्तान्तयोजनायाम्। नीरसत्वमिति। यत्र हि रसस्तत्रावश्यं रसवदलक्वार इति परमतम्। ततो न रसवदलङ्कारश्चेन्नूनं तत्र रसो नास्तीति परमताभिप्रायान्नीरस- त्वमुक्तम्। न त्वस्माकं रसवदलङ्काराभावे नीरसत्वम्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसा- बालप्रिया पूर्णों नेत्यर्थः । किन्त्वाभास इति भावः । उत्तमयुवेति। युवा च युवती च युवाना- वित्येकशेषोऽन्र बोध्यः । प्रकृते 'यथा तथा रञ्जये'रित्यनेन प्रतीयमाननायिकाय। निर्गुणत्वादिकं दर्शितम्। स इति। सः भगवान् श्रीकृष्णः । यस्येति कर्तुः शेषत्वविषया षष्ठी। तन्तु- ल्येति। भगवद्वर्णतुल्येत्यर्थः । क्वेत्यादि। दृश्यमानेष्विति शेषः । इति भावा भास इति। तत्रासस्य भगवत्प्रभावविभावितायां रतौ गुणीभावाद्भावाभास ऊ्जस्व्य- लङ्कार इत्यर्थेः। यदि त्वित्यादिग्रन्थेन गम्यमर्थमाह-परस्येत्यादि। तद्वर्णन इति। अचेतनवर्णन इत्यर्थः । तदिति। तद्वर्णनमित्यर्थः । िभक्त इति। रसवद- लङ्कारविविक्त इत्यर्थेः । तदेवेति योजना। वृत्तौ शङ्कते-'अथे'ति। 'तस्यामि'ति। चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनायामित्यर्थः । 'असा'विति। यत्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः। 'तन्म- हत'इति। 'तत्' तहि। 'महतः' भूयसः। नीरसत्वमभिहितं स्यादिति न स्वमतानु- रोधेन, किन्तु परमतानुरोधेनेत्याह लोचने-यत्र हीत्यादि। रस इति। प्रधानवा- क्यार्थ इति शेषः । परेति । भामहोद्भ्टादिम तमित्यर्थः । अस्माकमिति। मत इति

द्वितीयोद्द्योत: २०१

मभिहितं स्यात्। यथा- तरञ्भ्रमङ्का क्षुभितविह्गश्रणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम्। यथाविद्धं याति रखलितमभिसन्धाय बहुशो नदीरूपेणेयं ध्रुवमसहना सा परिणता। यथा वा- तन्वी मेघजलार्द्रपहलवतया धौताघरेबाश्चुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्रमा । लोचनम् भावे, ताडृक्च रसोऽन्रास्त्येव। तरक्गेति। तरज्ना एव भ्रूभज्ञा यस्याः । विकर्षन्तो विलम्बमानं बलादाक्षिपन्ती। वसनमंशुकम्। प्रियतमावलम्बननिषेधायेति भावः। बहुशी यत्तखलितं येSपराघा स्तानभिसन्धाय हृदयेनैकोकृत्यासहमाना मानिनीत्यर्थः । अथ च मद्वियोगपश्ात्तापा सहिष्णुस्तापशान्तये नदीभावं गतेति। तन्वीति। वियोगकृशाप्यन्ुतप्ता चाभरणानि त्यजति। सवकाळो वस्न्तप्रीष्मप्रा बालप्रिया शेषः। तादगिति। ध्वन्यात्मभूत इत्यर्थः । अन्रेति । वक्ष्यमाणोदाहरणेष्वित्यर्थः। तरक्केति। 'असहना' सेयमुर्वशी। 'नदीरूपेण' नदीभावेनेति च पाठः। 'परिणता ध्रुव'मित्युत्प्रेक्षायाम्। इयं न नदी, किन्तु स्रा इति सम्भावयामीत्यर्थः। उक्तमुपपाद- यति-तरङ्गेश्यादि। तरज्वादौ भ्रूभङ्गत्वाद्यारोपाद्रूपकम्। वसनमिवेत्युपमा। सरम्मेण कोपावेगेन शिथिलं शिथिलबन्धम्। 'यथेति। यत इत्यथः। तत इति शेषः। 'आविद्वं' कुटिलम्। यद्वा यधाविद्धमित्येकं पदम्। कौटित्यमनतिक्रम्येत्यर्थः । 'हखलितमभि- सन्धाये'ति। नदीपक्षे शिलादिस्खलनं प्राप्येत्यर्थः । लोचने-तरङ्गा इत्यादि। एवं क्षुभितविहृगश्रेणिरेव रशना यस्या इति बोध्यम्। अपराधा इति। ममेति शेषः । मानिनीति। कोपवतीत्यर्थः । अ्सहिष्पुरिति। असहिष्णुत्वादिवेत्यर्थः । तन्तीति। अस्मात्पूर्वमियमिति वर्तते। 'इयं' लता। 'चण्डी' अतिकोपना। अत एव पादपतितं मामवधूय तिरस्कृत्य स्थिता। अत एव जातानुतापा। 'सा' उर्चेशी इव लक्ष्यते। एतदशमुत्प्रेक्षात्रयं तन्वीत्यादिनोच्यते। तन्वीत्युभयसाधारणम्। इयं लता। मेघजालैराद्रोः पल्लवा यस्यां तस्य भावः तत्ता, तया हेतुना। अश्रुभि: धौतः अधरो यस्याः सा इव। स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा इयमाभरणैः शून्येव। नायि काया आभरणत्यागमुपपादयति-वियोगेति। वियोगकार्श्यादनुतापाच्चेत्यर्थः।

२०२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

चिन्ता मौनमिवाश्चिता मधुकतां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ यथा वा- तेषां गोपवधूविलाससुहदां राधारहःसाक्षिणं क्षेमं भद्र कलिनदशैलतनया तारे लतावेश्म ना म् । विच्छिने स्मरतल्पकरपनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जश्ठीभवन्ति विगलन्नीलत्विष :- परलवाः ॥

लोचनम् यः। उपायचिन्तनार्थ मौनं, किमिति पादपतितमपि दयितमवधूतवत्यहमिति च चिन्तया मौनम्। चण्डी कोपना। एतौ श्लोकौ नदीलतावर्णनपरौ तात्पर्येण पुरुरवस

तेषामिति। हे भद्र! तेषामिति ये ममैव हृदये स्थितास्तेषाम्। गोपवधूना गोपीनां ये विलाससुहृदो नर्मेसचिवास्तेषाम्। अच्छन्नानुरागिणीनां हि नान्यो नरमे- सुहृद्भ्वति। राधायाश्च सातिशयं प्रेमस्थानमित्याह-राधासमभोगानां ये साक्षाद् द्रशटर:, कलिन्दशलतनया यमुना तस्यास्तीरे लताग्रहाणं क्षेमं कुशलमिति काक्वा प्रश्नः । एवं तं पृष्टा गोपदर्शनप्रबुद्धसंस्कार आलम्बनोद्दीपनविभाव- स्मरणातंप्रबुद्धर तिभावमात्मगतमौत्सुक्यगर्भमाइ द्वारकायतो भगवान् कृष्ण :- स्मरत- रपस्य मदनसय्यायाः कल्पनार्थ मृदु सुकुमारं कृत्वा यश्छेदस्त्रोटनं स एवोपयोग: सा- फल्यम्। अथ न्व स्मरतल्पे यत्कल्पनं क्लृप्ति: स एव मृदुः सुकुमार उत्कृष्टश्छेदोपयो- गस्न्रोटनफलं.तस्मिन्विच्छिन्ने। म्यनासीने का स्मरतल्पकल्पनेति भावः। अत एव परस्परानुरागनिश्चयगर्भमेवाह-ते जान इति। वाक्यार्थस्यान्न कर्मत्वम्। अधुना बालप्रिया 'मधुकृता' मृद्गानां 'शब्दैर्विना' शब्दानामभावेन। इयं चिन्ता मौनमाश्वितेवेति। अत्र नायिकाया मौनं द्वेधा व्याचष्टे-उपायेत्यादि। उपायस्सङ्गमोपायः। तेषामिति। तेषामित्यनुभूताथकमित्याह-य इत्यादि। गोपेति। गोपदर्शनेन प्रबुद्धा उद्बुद्धाः संस्कारा: लतावेश्माद्यनुभवजनिताः संस्कारा यस्य सः।प्रबुद्धेत्यादि त्रयमाहेतिक्रियाविशेषणम्। 'प्रबुद्धरतिभाव' इति च पाठः। रतिभावः गोपीविषयकः। कल्पनार्थमिति। निर्माणार्थमित्यर्थः । मृदुकृत्वेति। मृदुत्वाद्धेतोरित्यर्थः। अर्थान्तर चाह-अथ चेति। स्मरतत्प इति। उत्तरीयादिकृत इति भाव: । क्लप्तिरिति। विकिरणमित्यर्थ:। सुकुमार इत्यस्यैव विवरणम्-उत्कृष्ट इति। विच्छिन्नत्वमुपपादयति- मयीति अतएव.कथितोपयोगविच्छेदादेव। पररुपरेति। स्वस्यगोपीनां च यः

द्वितीयोद्द्योत: २०३

इत्येवमादौ विषयेऽचेतनाना वाक्यार्थीभावे चेतनव्तुवृान्यो जनास्त्येव। अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनास्ति तत्र रसादिरलक्कारः। तदेवं सत्युपमादयो निर्विषयाः प्रविरलविषया वा स्युः । यस्मान्नास्त्येवा- सावचेतनवस्तुवृत्तान्तो यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्त्यन्ततो विभाव-

लोचनम् अरठीभवन्तीति। मयि तु सन्निहितेऽनवरतकथि तोपयोगान्नेमे जराजीर्णताखिली कारं कदाचिदवाप्तुवन्तीति भावः । विगलन्ती नीला त्विड्येषाभित्यनेन कतिपयकालप्रोषि तस्याप्यौत्सुक्यनिर्भरत्वं ध्वनितम्। एवमात्मगतेयमुक्तियदिवा गापं प्रत्येव संप्रधारणो- क्तिः। बहुमिरुदाहरणैर्महतो भूयसः प्रबन्धस्येति यदुक्तं तत्सूचितम्। अथेत्यादि। नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेणेति शेषः । ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सवथा नानुप्रवेशः स उपमादेर्विषयो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-यस्मादित्यादि। अन्तत इति। स्तम्भपुल- लकादचेत नमपि वर्ण्यमानमनुभावत्वाच्चेतनमाक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते। अति जडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रमृतिः स्वविश्रान्तोऽपि वर्व्यमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावता त्य- बालप्रिया परस्पराम्बनोऽनुरागः तन्निश्चयगर्भमेवेत्यर्थः। तन्निश्वयामावे वक्ष्यमाणमनुपपन्नं भवेत् गोपीनां पुरुषान्तररमणे तदुपयोगसम्भवादिति भावः । ते इत्यस्य लतावेश्म- सम्बन्धिन इत्यर्थः। जरठीभवन्ति जीणींभवन्तीत्यनेन गम्यमाह-मयीत्यादि। अनवरतेति। अनवरतो यः कथितोपयोग: पूर्वोक्तोपयोगः तस्य योगात्। नेम इति। इमे पल्लवाः। जयेति। जराजीर्णेतया यः खिलीकारः वैवर्व्यादिरूपस्तम्। विगलदिति शतृप्रत्ययेन गभ्यमाह-कतिपयेति। प्रोषितस्येति। भगवतइति शेषः। औत्सुक्येति। औतसुक्यसुत्कण्ठा दिदक्षा वा। उदाहरणत्रयप्रदर्शनफलमाह- बहुभिरित्यादि। बहुभिः त्रिभिः। उदाहरणैः तत्सूचितमिति सम्बन्धः। महत इति वृत्तिस्थस्यानुवादः । तस्य व्याख्यानम्-भूयस इति। वृत्तावथेत्यस्य यदीत्यर्थः। तत्र रसादिरलङ्कारो यदीति योजना। अन्राभिप्रायं पूरणेन दर्शयति-नीरसत्व भिति। यस्मादित्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्विति। 'यत्रान्ततो विभावत्वेन चेतनव- स्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति असावचेतनवस्तुवृत्तान्तो नास्तीति वृत्तावन्वयः। अन्ततो विभावत्वेन योजनेति वृत्तावुक्तं, तदभिप्रायमाह-स्तम्भेत्यादि। वर्ण्यमानमचेतन- मपि स्तम्भपुलकादीति योजना। चेतनमाक्षिपत्येव चित्तवृत्तिविशेषगमकत्वेन चेत- नगमकं भवत्येव । तावदिति सम्प्रतिपतौ। किमत्रोच्यत इति। अनुभावस्य भावगभकताया: प्रसिद्धत्वादत्र न. किश्विद्वक्तव्यमित्यर्थः। विभावत्वेन योजनां वित्वृ- णोति-अतिजड इंत्यादि। वर्ण्यमानः स्वविश्रान्तोऽपि चन्द्रोद्ानप्रभृतिरिि सम्बन्धः । स्वविश्रान्तः वाच्यार्थबोधेन, स्वस्मिन् पर्यवतितः। िन्तेति। चित्त-

२०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

ल्वेन। तस्मादक्कखवेन च रसादीनामलङ्कारता। यः पुनरत्ी रसो भावो वा सर्वाकारमलक्कार्यः स ध्वनेरात्मेति। किश्- तमथमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणा: स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलङ्गारा मन्तव्या: कटकादिवत् ॥ ६॥ ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणाः शौर्यादिवत्। वाच्य चाचकलक्षणान्यक्ञानि ये पुनस्तदाश्रितास्तेऽलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्। लोचनम् कत्वा काव्येऽनाख्येय एव स्याद ; शास्त्रेतिहास्रयोरपि वा। एवं परमतं दूषयित्वा स्वमतमेव प्रत्याम्नायेनोपसंहरति-तस्मादिति। यतः परोक्तो विषयविभागो न युक्त इत्यर्थः। भावो वेति वात्रहणात्तदाभासतत्प्रशमादयः। सर्वाकारमिति क्रियाविशेष- णम्। तेन सर्वप्रकारमित्यर्थः । अलक्कार्य इति। अत एव नालङ्वार इति भावः ॥५॥ अलक्कार्यव्यतिरिक्तश्वालक्वारोऽ्भ्युपगन्तव्यः, लोके तथा सिद्धत्वात्, यथा गुणि- व्यतिरिक्तो गुणः । गुणालङ्कारव्यवहारक्च गुणिन्यलड्कार्ये च सति युक्तः। स चास्मत्पक्ष एवोपपम्म इत्यमिप्रायद्वयेनाह-किञच्चेत्यादि। न केवलमेतावदुक्तिजातं रसस्याप्रित्वे, यावदन्यदपीति समुच्चयार्थः । कारिकाप्यभिप्रायद्वयेनैव योज्या। केवलं प्रथमाभि- प्राये प्रथमं कारिकार्ध दष्टान्ताभिप्रायेण व्याख्येयम्। एवं वृत्तिप्रन्थोऽपि योज्यः ।६॥ बालप्रिया व्रृत्िविशेषस्य उद्दीपनविभावतामित्यरथः । शास्त्रेति। अनाख्येय इत्यनुषज्यते। न दि तदस्ति वस्तु यन्न किश्चिचित्तवृत्तिविशेषमुद्बोधयतीति भावः। प्रत्याम्नायेन उक्तस्यैव पुनः कथनेन। आम्नायपदेन वेदवदस्य प्रामाण्यं द्योत्यते। वाग्रहणा- दिति। गरह्यन्त इति शेष: । अलङ्कार्य इत्युक्त्या गम्यमाह-अत एवेति ॥५॥ किश्े'त्यादिप्रन्थमवतारयति-अलङ्कार्थेत्यादि। अभिप्रायान्तरं चाह-गुरो- ति। स चेति। गुणालङ्कारव्यवहारश्वेत्यर्थः। किश्वेत्यस्यार्थमाह-नेत्यादि। युक्ति जातं युक्तिसमूः। अभिप्रायद्वयेनेति। उक्तेनेति भावः। योजना दर्शयति- केवलमित्यादि। प्रथमाभिप्राय इति। अलङ्कार्यव्यतिरिक्तश्ालक्कारोऽभयुपगन्तव्य इत्यभिप्राय इत्यर्थः । प्रथमं कारिकार्धमिति। तमर्थमित्याद्यर्धमित्यर्थः । द्वष्टा- न्तेति। यथा गुणिव्यतिरिक्तो गुण इति दष्टान्तेत्यर्थः । द्वितीयाभिप्रायस्तु पूर्वोत्तरा. र्धाभ्यां गम्य इति भावः। वृत्तौ तमर्थमित्यस्य विवरणं-'रसादिलक्षणमि'ति। 'अतिमं सन्त'मिति तदिशेषणमङ्गीभूतमित्यर्थः । शौर्यादिवदिति दृथन्तो गम्यः। 'तदाश्रिता' इति। अजाश्रिता इत्यथेः ॥६॥

द्वितीयोद्द्योत: २०५

तथा च- भृङ्गार एव मधुरः परः प्रडादनो रस:। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥७॥

लोचनम् ननु शब्दार्थयोर्मोधुर्यादयो गुणाः, तत्कथमुक्त रसादिकमङिनं गुणा आश्रिता इत्याश- इयाह-तथा चेत्यादि। तेन वक्ष्यमाणेन बुद्धिस्थेन परिहारप्रकारेणोपपद्यते चैतदित्य र्थः। शङ्गार पवेति। मधुर इत्यत्र हेतुमाह-परः प्रह्वादन इति। रतौ हि समस्त- देवतिर्यडूनरादि जातिष्वविच्छिननैव वासनास्त इति न कश्चित्तत्र ताडग्यो न हृदयसंवाद मयः, यतेरपि हि तच्चमत्कारोऽस्त्येव। अत एव मधुर इत्युक्तम्। मधुरो हि शर्केरा- दिरसो विवेकिनोऽविवेकिना वा स्वस्थस्यातुरस्य वा झटिति रसनानिपतितस्तावदभिल- षणीय एव भवति। तन्मयमिति। स शरङ्गार आत्मत्वेन प्रकृतो यत्र व्यप्नयतया। काव्यमिति शब्दार्थावित्यर्थः । प्रतितिष्ठतीति। प्रतिष्ठां गच्छतीति यावतू। बालप्रिया 'तथाचे'त्यादिप्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। शब्दाथयोरित्यादि। तथैव प्राचीनैरुक्तत्वादिति भावः। तथाचेत्येतत्प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्े-तेनेत्यादि। कारिका व्याचष्टे-मधुर इत्यादि। मधुरः माधुर्याख्यगुणविशिष्टः । हेतुमिति। ज्ञापकमि त्यर्थः । पर प्रह्लादनत्वसुपपादयति-रताघित्यादि। रतौ जायमानायामिति शेषः। वासनेति। संस्कारापरपर्याया सूक्ष्मावस्थेत्यरथः । इतीति हेतौ। नेत्यादि। तत्र रतौ। हृद्यसंवाद्मयः प्राचुर्येण हृदयसंवादशाली। यस्तत्र हृदयसंवादमयो न ताहक्कश्चिन्नेत्यन्वयः । सर्वेषा रतौ हृदयसँवादो भवतीत्यर्थः । तञ्चमत्कार इति । रतौ हृदयसंवाद इत्यर्थः। अवतारिकोक योजयति-अत इत्यादि। उकत दृष्टान्तेन विशदयति-मधुरो हीत्यादि। कारिकाया मधुर इत्यादिना अयमर्थोऽपि दृष्टान्तवि- धया विवक्षित इति भावः । विचेकिनोऽविघेकिनो वेति। सर्वस्यैवेत्यर्थः । भभि- लषणीय एवेति। प्रह्ादन एवेति भाव:। तन्मयमित्यत्र "तत्प्रकृतवचने मयडि"ति सूत्रेण मयडिति व्याचष्टे-स इत्यादि। आत्मत्वेनेत्यस्योपपादरक-यङ्गयतयेति।

१. इलेषः प्रसादस्खमता माधुर्य सुकुमारता।

इम एव दशगुणा विभिन्नाकारेण शब्दार्थनिष्ठा भामहप्रभृतिभिरुक्ताः । तदाह- लोचनकारः 'शब्दार्थयोरित्यादिना। २ अत एव काव्यप्रकाशकृतोऽपि 'शब्दार्थौं काव्यमि ति प्राहुः।

२०६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् एतदुत्त भवति-वस्तुतो माधुर्य नाम श्ज्जारादे रसस्यैव गुणः । तन्मधुररसाभि- बालप्रिया कारिकाभावार्थमाह-एतदुक्तमित्यादि। शह्वारादेरित्यादिपदेन करुणस्य सड्ग्रहः। तदिति। माधुर्यमित्यर्थः। उपचरितं साक्षात्सम्बन्धेनारोपितम्। फलितमाह-मधु- १. इदमत्र विभावनीयम्-प्राचीना: शलेषादीन् दश शब्दगुणान्, तानेव च तावतो लक्षणभेदेन भिन्नानर्थगुणान्निजगदुः। श्रीभोजराजस्तु भूयसो गुणभेदान् वर्ण-

माधुर्यौज:प्रसादाभिधान् रसमात्रनिष्ठान् त्रीनेव गुणान निर्णिणिरे। तथाहि तेषां मतम्-सहृदयानां नवरसचर्वणजन्याः तिस्रो दशा भवन्ति-द्तिर्विस्तारो विका- सश्चेति। द्रतिर्नाम सहृदयानुभवसाक्षिकस्सुकुमारो लोचनसलिलपुलकादनुभावित-

च शङ्गारक्करूणशान्तेभ्यो जायते। विस्तारो नाम द्तिविरोधिनी दीप्त्यपरपर्याया जिगीषात्यन्तत्यागेच्छावधावधिकप्रयासादिकारिणी काचन वृत्तिरन्तः करणस्य। सा च वीररौद्रबीभत्सेभ्यरसम्भवति। एवं विकासोSपि हास्याद्ुतमयानकेभ्यो जायमान श्वेतोवृत्तिविशेष एव, यत्र हास्ये वदनस्य, अद्भुते लोचनस्य, भयानके गमनस्य विकासरूपोऽनुभाव: समनुभूयते। स्र च विकायः श्रप्गारविभावप्रभवे हास्ये दत्या, वीरादिप्रभवे च तस्मिन् विस्तारेण च सम्मिश्रो भवति। भयानकाद्सुतयोरपि विकासे वीरबीभत्सश्रज्जारंविभावादिप्रभवतया दत्या विस्तारेण चानुविद्धता। प्रसादस्थले च सर्वेषामेषामाधिक्यमनुभूयत इति वत्तित्रयरूपकार्यवैजात्यनियामकतया कारणत्रयं कल्प्यते। कार्यवैजात्यं हि कारणवैजात्याधीनमेव इति त्रय एय माधुयौजःप्रसा- दाभिधाना अवस्थात्रयहेतुभूता गुणाः प्रामाणिककोटिमाटीकन्त इति नव्यास्त्वत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते-अस्य गुणन्रयस्य रसमात्रधर्मत्वे न दृढतर प्रमा णमस्ति। यतः, प्रत्यक्ष न शक्नोत्यत्र पदमाधातुम्। ददनगतस्योष्णस्पर्शस्य तत्का- ्यस्य भस्मोकरणप्रभृते: पार्थक्येनोपलम्भस्येव रसवृत्तिगुणाना तत्कार्यभूतानां दत्या- दिचेतोवृत्तीनां विभिन्नतया उपलम्भाभावात्। नाप्यतुमान प्रभवति तत्समर्थयितुम्, शज्ारत्वादितत्तद्वैयत्यि कध मेणैव रसाना हेतुत्वे बाधकाभावेन तत्तद्गुणवैशिष्टयेन हेतु- तामभ्युपगम्य हेतुतावच्छेदकतया माधुर्याद्यक्वीकारे गौरवप्रसज्ञात्। माधुर्यादिगुणव- र्वेन दत्यादिचित्तवृत्ती: प्रति एककार्यकारणभावे लाघवप्रदर्शनन्तु व्यामोहमात्रम्, तथा कार्य कारणभावानभ्युपगमात्। प्रत्युत तत्तदतिशयित्तकत्यादिचित्तवृत्तीः प्रति त. तद्विशेषरूपेण रसानां कार्यकारणभावस्वीकारस्यैव प्राच्यैरच्यमानत्वातू। अपि चात्मनो निर्गुणत्वस्य सर्वप्रमाणमौलिभूतवेदान्तैः प्रतिपादिततया आत्मभूतरसगुणत्वं माधुर्या दीनां कथमिव नोपहासास्पदम् ?: तदुपाधिभूतरत्यादीनामिमे गुणा इत्यपि न साम्प्र-

द्वितीयोद्द्योत:

शशार एव रसानतरावेक्षया मधुरः प्रहादहेतुत्वात्। तत्पकाशनपर शब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । श्रव्यत्वं पुनरोजसोडपि साधारणमिति। श्ङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥८।।

कोचनम् वयअ्जकयोः शब्दारथयोरुप चरितं मधुर शज्ञाररसाभिव्यक्तिसमर्थता शब्दारथयोर्मधुर्यमिति हि लक्षणम्। तस्मायुक्त्मुक्त 'तमर्थमि'त्यादि। कारिकार्थ वृतत्याह-शङ्गार इति। ननु 'भ्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द मधुरमिष्यतेइति माधुर्यस्य लक्षणम्। नेत्याह- श्रव्यत्वमिति। सर्वं लक्षणमुप लक्षितम्। ओजसोऽपीति। 'यो यः शस्त्रं' इत्यत्र हि श्रव्यत्वमसमस्तत्वं चास्त्येवेति भावः ।। ७।। सम्भोग श्ङ्गारान्मधुरतरो विप्रलम्भः, ततोऽपि मधुरतमः करुण इति तदभिव्यञ्ञ- नकौशलं शब्दार्थेयोर मंधुरतरत्वं मधुरतमत्वं चेत्यभिप्रायेणाह-शृङ्गार इत्यादि। करुणो चेति चशब्दः क्रममाह। प्रकर्षवदिति। उत्तरोत्तर तरतमयोगेनेति भावः। आद्र- तामिति। सहृदयस्य चेतः स्वाभाविकमनाविष्ठत्वात्मक काठिन्यं क्रोधादिदीप्तरूपत्वं बालप्रिया रेत्यादि। शृङ्गारेति। शृङ्गारादीत्यर्थः। लक्षणमिति। स्वरूपमित्यर्थः अनेन 'तत्प्रकाशने'त्यादि वृत्यर्थो दर्शितः । वृत्तौ 'रसान्तरापेक्षया प्रह्लादहेतु- तवादि'ति सम्बन्धः । लोचने-नन्वित्यादि। नातिसमस्तार्थंशब्दं मधुरमिति। काव्यमिति शेषः । इतीति। इति भामहोक्तमित्यर्थः । लक्षणमिति। श्रव्यत्वादिघ. टितलक्षणमित्यथः । एतदन्तः शङ्काग्रन्थः । नेत्याहेति। उक्तमतिव्याप्त्या लक्षण न भवतीत्याहेत्यथः । सर्वमिति। श्रव्यमित्यादिनोक्तं सर्वमित्यर्थः । ओजस इति। ओजस्विन: काव्यस्येत्यर्थः । तदुदाहृत्यातिव्याप्ति दर्शयति-यो य इत्यादि। पद्यमिदं वृत्तावुदाहरिष्यते॥ ७ ॥ अवतायति-सम्भोगेत्यादि। इतीति हेतौ। तदभीत्यादि। तत्पदेन मधुर- तरस्य मधुरतमस्य च रसस्य परामशः । क्रममाह्ेति। तथा च क्रमेण प्रकर्षवदि- त्यर्थः। तमेवाह-उत्तरोत्तरमिति। आर्द्रतामेतीत्येतद्व्याचष्टे-सहृदयस्येत्यादि। 'चतस्त्यजती'ति सम्बन्धः । स्वाभाविकं काठिन्यमिति। यथोक्तं भक्तिरसा- यने-"चित्तद्रव्यं तु कठिनं स्वभावादि"ति। क्रोधादीति। क्रोधाद्याहितं दीप्तत्वमि- तम, प्रमाणाभावात् गुणे गुणान्तरानज्वीकारान्.। 'शङ्गोरो मधुर'इत्यादिव्यवहारस्तु तत्त- द्द्ृत्तिविशेषप्रयोजकतया क्थश्चिदुपपादनीय इत्यलं भूम्ना। १. भामह, २,२,३.

२०८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

विपलम्भभुङ्गारकरुणयोस्तु माघुर्यमेव प्रकर्षवत्। सहृदयहृदयावर्ज- नाविशयनिमित्तस्वादिति । रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः । तद्वयक्तिहेतू शब्दार्थावाश्नित्योजो व्यवस्थितम् ॥९॥ रौद्रादयो हि रसाः पररा दीप्तिमुज्ज्वलर्ता जनयन्तीति लक्षणया त लोचनम् विस्मयहासादिरागित्वं च त्यजतीत्यथः । अधिकमिति। क्रमेणेत्याशयः। तेन करु. णेऽपि स्रवथैव चित्त द्रवतीत्युक्तं भवति। ननु करुणेऽपि यदि मधुरिमास्ति, तर्हि पूर्व- कारिकायां शरज्जार एवेत्येवकार: किमर्थः। उच्यते-नानेन रसान्तरं व्यवच्छिय्ते; अपि त्वात्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थेयोरि- त्येवकारेण योत्यते। वृत्त्यार्थमाह-विप्रलम्भेति॥= ॥ रौद्रेत्यादि। आदिशब्दः प्रकारे। तेन वीराद्भुतयोरपि प्रहणम्। दीप्तिः प्रतिपततुह्दये विकासविस्तारप्रज्वलनस्वभावा। सा च मुख्यतया ओजशशब्दवाच्या।

त्यर्थः। विस्मयेति। रागित्वं रूषितत्वं विस्मयहासत्राय्याहितं विक्षेपमित्यर्थः । त्यज- बालप्रिया

सीति। तथा चार्द्रता नाम चित्तस्य श्ज्वारादिचर्वणाजन्यः काठिन्यादिपरित्यागः, तेन दुत्याख्यो वृत्तिविशेषो वेति भावः। स्पष्टमिदं काव्यप्रदीपोद्योते। क्रमेरोति। आर्द्र- ताया: क्रमेणाधिक्र्यमिति भावः । स्वथव अत्यधिकमेव । किमर्थ इति। किंशब्दः प्रशने। कः अर्थो यस्य सः। अन्ययोगव्यवच्छेदरूपार्थस्य बाधादिति भावः। प्रति- क्ति-उच्यत इत्यादि। एवकारश्शब्दतदर्थव्यवच्छेदपर इति भावः । वृत्तौ 'प्रकर्षव देवेशति योजना ॥ ८ ॥ प्रकार इति। सादृश्य इत्यर्थः, न तु प्राथम्ये। रौद्रानन्तरं वीरादेरेव पाठ इत्यत्रानियमांदिति भावः । वीराद्भुतयोरिति। यद्यत्रादि प देन दुर्त ंात ग्रा ह्या ते ,रा् त दा तस्य दीप्तिजनकत्वेन 'क्रोधादिदीप्रूपत्वं विस्मयहासादी'ति पूर्वग्रन्थे क्रोधादीतयादिपदेन विस्मयस्य आ्रह्यत्वात्पुनर्विस्मयेत्युक्तिरसज्नता स्यादतोऽन्र वीरबीभत्सयोरिति पाठेन भाव्यम्। उत्तरत्र "हास्यभयानकबीमत्सशान्तेष्वि"'तयन्न "बीभत्सेऽप्येवमि"त्यत्र च बीभत्सपदस्थाने अद्भतपदंच पठनीयं, तथा सति काव्य प्रकाशादिसंवादोऽपि भवति। तत्र शान्ते माधुर्यमात्रकथनं मतान्तराभिप्रायेण योज्यमिति प्रतिभाति। विकासेति। विकासरूपो यो विस्तार: तद्रूप यत्प्रज्बलनं तत्त्वभभा तत्स्वरूपा दीप्तिर्नाम तथाविधा १. अत्राद्भुतपदेन वीरविभावप्रभंवस्यैवाद्भुतुस्य प्रह्णे न काचिच्छक्कोदेतीति निपुर्ण निभालनीयम्।

द्वितीयोद्द्योत: २०९

एव दीप्षिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्धिसमासरचनालङ्कतं वाक्यम्।

तदास्वादमया रौद्राद्या:, तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते लोचनम्

रसान्तरात्टृथक्तया। तेन कारणे कार्योपचाराद्रौद्रादिरेवौज:शब्दवाच्यः। ततो लक्षि- तलक्षणया तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घस्षमासरचनवाक्यरूपोऽपि दीप्षिरित्युच्यते। यथा

काचिचित्तवृत्तिरित्यर्थः । सा चेत्यादि। "ओजो दीप्ता" वित्यमरः। तदास्वाद्- बालप्रिया

मया इति। दीप्िरूपचित्तवृत्तिजनका इत्यर्थः । आस्वादविशेषात्मिकयेति। चित्तवृत्तिविशेषरूपयेत्यर्थः। कार्यरूपयेति। रौद्रादिरसचर्वणाजन्ययेत्यर्थः । लक्ष्यन्त इति। ज्ञायन्त इत्यर्थः । पूरयति-रसेति। पृथक्तया भिन्नत्वेन। 'कारणे कार्यो- पचारादेव रौद्रादिरोज:शब्दवाच्य' इति योजना। एवकारोऽप्यर्थेकोवा। ओजस्वि- काव्य मित्यादिव्यव हारस्थमोजः पर्द लक्षणया रौद्राद्यर्थकमित्यर्थः। अनेन रौद्रादय इत्या दिवृत्तिग्रन्थो विवृतः । वृत्तौ 'लशणयैवे'ति योजना। दीप्तिरित्युच्यन्त इत्यत्र दीप्ति शब्द ओजःपदोपलक्षकः। तत्प्रकाशनेति। रौद्रादिप्रकाशनेत्यर्थः । कारिकोत्तरार्ध- व्याख्यारूपमेतदादिवृत्तिमन्थं विवृणोति-तत इत्यादि। लक्षणया दीप्षिरित्युच्यत इति पदानामनुषञञ मनसिकृत्याह-लक्षितलक्षिणयेत्यादि। लक्षितेनार्थेन लक्षणा लक्षित- लक्षणेति केचित्। शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धो लक्षितलक्षणेत्यपरे। तत्प्रकाशनपर: शब्द इत्यस्यैव विवरणं दीर्घेत्यादीति स्फुटीकर्तुमाह-दीर्घेति। दीप्षिरित्युच्यत इति १. ननु विशेष्यवाचकपदसमानव चनकत्वमाख्यातस्येत्यस्ति नियमः। अत एव प्रकृतिविकृतिभावस्थले 'वृक्षः पञ्च नौका भवती'ति, उभयार्थाभेदारोपस्थले च 'एको द्वौ ज्ञायत' इत्यादयः प्रयोगास्सङ्गच्छन्ते । अत एव च व्युत्पत्तिवादे गदाधरभटाचाये: 'विभज्य मेरुन यदर्थिसासकृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैमेरुः। अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरस्थितम्'॥ इति नैषधीयपय्ये निजायशोयुगरूपविशेष्यवाचकपदसमानवचनकत्वाभावात् 'अ. मानी ति पदेSसाधुत्वमाशक्कय समाहितम्। अयशोद्यस्य वास्तवत्वेन चिकुरभाग द्वयस्येव राज्ञ आरोप्यमाणत्वेनाख्यातार्थविशेष्यत्वान्वयविशेष्यत्वेनायशोयुगस्यैव वि- वक्षितत्वात्' इति भ्रन्थेन। अत्र चायशोयुगत्वेन तस्याज्ञाततया.प्रक्षालनाभावेऽपि रा- ज्ञोऽस्रामर्थ्य नागूरितं भवतीत्यपरमनुकूलम्। तथा च 'त एव दीप्तिरित्युच्यते' इत्यत्र 'उच्यत' इत्याख्यातस्य विशेष्यवाच कतन्ददसमानवचनवव्वाभावात कथं नासाधु त्वमिति चेत्-अत्रोच्यते; अत्र हि 'ई' शब्देने90नEवथे.एव वच धात्वर्थनिरूपितकर्मताश्रय इति तस्य साहुन्यस्य संखयाणिशेष वक्वनसत सितत्वात्तथा- विधेऽपि स्थल एकवचनस्य साधुत्वं 'प्चक विAहRCHALA बहबचने, इति, सौत्र-

२७.६व० VARANASI

२१० सटीकलोच नोपेतथ्वन्यालोके

यथा-

सञ्चूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणि रुतंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।

लोचनम् 'चञ्चदि'त्यादि। तत्प्रकाशनपर श्चार्थः प्रसन्नैर्गमकैर्वा चकैरभिधीयमनसमासानपेक्ष्य पि दीप्तिरित्युच्यते। यथा-'यो यः' इत्यादि। चश्चदिति। चश्चद्धर्यां वेगादावर्तमानाभ्यां भुजाभ्यां भ्रमिता येयं चण्डा दारुणा गदा तया योऽभितः सर्वत ऊर्वोघोतस्तेन स. म्यक् चूर्णितं पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगलं युगपदेवोरुदवयं यस्य तं सुयोधनमना दत्यैव स्त्यानेनाश्यानतया न तु कालान्तरशुष्कतयावबद्धं हस्ताभ्यामविगलद्रूपमत्यन्त- माभ्यन्तरतया घनन तु रसमान्रस्वभावं यच्छोणितं रुधिरं तेन शोणौ लोहितौ पाणी यस्य सः । अत एव स भीमः कातरत्रासदायी। तवेति। यस्यास्तत्तदपमानजातें कृतं देव्यनुचितमपि तस्यास्तव कचानुत्तंसयिष्यत्युत्तंसवतः करिष्यति, वेणीत्वमपहरन् करवि- च्युतशोणितशकलैर्लोहितकुसुमापीडेनेव योजयिष्यतीत्युत्प्रेक्षा। देवीत्यनेन कुलकलत्र खिलीकारस्मरणकारिणा क्रोधस्यैवोद्दीपनविभावत्वं कृतमिति नात्र श्ज्वारशङ्का कर्तव्या। सुयोधनस्य चानादरणं द्वितीयगदाघातदानाद्यनुद्यमः । सच सञ्चूणितोरुत्वादेव। स्त्यानभ्रह्णेन द्रौपदीमन्युप्रक्षालने त्वरा सूचिता। समासेन च सन्ततवेगवहनस्वभावात् बालप्रिया दीप्षिपदमोज:पदोपलक्षकम्। 'प्रसन्नै'रित्यस्य व्याख्यानम्-गमकैरिति। झटित्यर्थ- बोधकैरित्यर्थः । सुयोधनस्येति "षष्ठी चानादर" इत्यनेन षष्ठीत्याह-सुयोधनमना- द्रत्येति। स्त्यानेनेत्यस्य विवरणम्-आश्यानतयेति। घनीभावेनेत्यर्थः । न त्वित्यादि। कालान्तरशुष्कतयाप्यवबद्धं भवति तथा नेत्यर्थः । अवबद्धमित्यस्य व्याख्यानम्-हस्ताभ्यामित्यादि। अत्यन्तमित्यादि। अत्यन्ताभ्यन्तरत्वमत्र घनत्वमित्यरथः। कातरेति। कातरो भीरुः । देव्यनुचितमप्यवमानजातमित्यन्वयः। देव्या: कृताभिषेकाया अनुचितं देव्यनुचितम्। उच्तंसवत इति। उच्तंस: शेखरः। करेति। कराद्विच्युतैः गलितैः शोणितशकलैः रक्तशकलैः । लोहित कुसुमेति। रक्त पुष्पेत्यर्थः । उत्प्रेक्षेति सूचितेत्यस्यापकर्षः कुलेति। खिलीकारोऽपकारो सुयो धनप्रेरित दुश्शासनकतृककेश कर्षणादिः । त्वरेति। भीमसेनत्वरेत्यर्थः । सूचितेति। स्त्यानावस्थायामेव उत्तंसीकरणोद्यमादिति भावः । अत्र समासर ओजोव्यज्जक इति दर्शयति-समासेनेत्यादि। समासेन कषदित्यादिना। सन्ततवेगेत्यादि। समा-

द्वितीयोद्द्योत: २११

तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधयः । यथा- यो यः शखतं विमर्ति स्वभुजगुरुमद: पाण्डवीनां चमूरना यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशर्य्या गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्घस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्।। इत्यादौ द्योरोजस्त्वम्।

लोचनम् तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमलभमाना चूर्णितोरुद्यसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेकत्वे नैव भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका। अन्ये तु सुयोधनस्य सम्बन्धि यत्स्त्याना- वबद्धं घर्न शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्षते। य इति। स्वभुजयोर्गुरुमेदो यस्य चमूनां मध्येऽर्जुनादिरित्यर्थः। पाश्चा- लराजपुन्रेण धृष्ठधुम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात्तत्कुलं प्रत्यधिकः क्रोधावेशोऽश्वत्थाम्नः । तत्कर्मसाक्षीति कणप्रभृतिः। रणे सब्प्रामे कर्तव्ये यो मयि मद्विषये प्रतीपं चरति स- मरविध्नमाचरति। यद्वा मयि चरति सति सड्धामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वास्ते स एवं विधो यदि सकलजगदन्तको भवति तस्याप्यहमन्तकः किमुतान्यस्य मनुष्यस्य देवस्य बालप्रिया सस्य दुतं ससहित मुच्चरितत्वेनाविच्छिन्नवेगशालित्वादित्य्थेः। तावत्येवेति। प्रतीतिवि शेषर्ण वेगवत्येवेत्यर्थः । चूर्णितेत्यादि। गदाभ्रमणप्रमृति तदनादरणपर्यन्तार्थविषयि- केत्यर्थः । प्रतीतिरिति। सहृदयप्रतीतिरित्यर्थः। एकत्वे व भवतीति। एकैव भव- तीत्यर्थः । एकघन इव भातीति च पाठः। औद्धत्यस्येति। वक्तृगतधीरोद्धतत्वस्ये- त्य्थः। भीमगतक्रोधस्येति यावत्। केचित्तु सुयोधनस्येति शेषे षष्ठी, शोणितमित्यने- नास्य सम्बन्ध इत्याहु:, तन्मतमाह-अन्ये त्विति। चरतीति लडन्तमिति कृत्वा व्याचष्टे-आचरतीति। करोतीत्यर्थः । तत्स प्रम्यन्तशत्रन्तमिति कृत्वाह-यद्ेति। तस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह-किमुते- त्यादि। वृत्तावनपेक्षितदीघेसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयोऽर्थेक्च तत्प्रकाशनपर

१. 'ऋद्धस्य राजमातज्वास्तस्यवामी तुरजमाः' इत्यादाविवात्रापि एकदेशान्वयोऽ- नुचितः। 'चैत्रस्य गुरुकुल' 'मैत्रस्य दासभार्ये'तिवत् शोणितस्यापि कथञ्चित् नित्य- साकाक्कतवमज्गीकृत्य यद्यय समाधीयते, तदा सम्बन्धषष्ठथा न कश्चन चमतकारकृदर्थ: प्रतीयत इत्यन्येषां मतेऽरुचिबीजम् ।

२१२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

समर्पकत्वं काव्यस्य यन्तु सर्वरसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेय: सर्वसाधारणक्रियः ॥ १० ॥

लोचनम् वा। अत्र पृथग्भूतैरेव क्रमाद्विमृश्यमानैरथैः पदात्पदं क्रोधः परां धारामाश्रित इत्य- समस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम्। एवं माधुर्यदीपी परस्परप्रतिद्वन्द्वितया स्थिते शृज्गारा- दिरौद्रादिगते इति प्रदर्शयता तत्समावेशवैचित्र्यं हास्यमयानकबीभतसशान्तेषु दर्शि- तम्। हास्यस्य शङ्काराङ्गतया माधुर्य प्रकृष्टं विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्योः। भयानकस्य मन्रचित्तवृत्तित्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्रतया ओजः प्रकृष्ट माधुर्येमत्पम्। बीभत्सेऽप्येवम्। शान्ते तु विभाववैचित्र्यात्कदाचिदोजः प्रकृष्ट कदा चिन्माधुर्यमिति विभाग: ॥। ९ ॥ समर्पकत्वं सम्यगर्पकत्वं हृदयसंवादेन प्रतिपत्तन प्रति स्वात्मावेशेन व्यापार- कत्वं झटिति शुष्ककाष्ठाग्निदृष्टान्तेन। अकलुषोदकद्दष्टान्तेन च तद्कालुष्यं प्रसन्नत्वं बालप्रिया इति योजना। एतदुदाहरणे योजयति-अन्नेत्यादि। पृथग्भूतैरिति। भिन्नभिन्नप- दबोध्यैरित्यर्थः। क्रमादिति। क्रमेण क्रमेणेत्यर्थः, विरम्य विरम्येति यावत्। त्रिमृ इयमानैरर्थैरिति। वक्त्रा तत्ततप्रकारेण विचार्यमाणैरथैरित्यर्थः । क्रोध इति। वत्त गतक्रोध इत्यर्थः । धारामिति। कोटिमित्यर्थः । दीप्तिमिति पाठे प्रकाशमित्यर्थः । आश्रित इति। सहृदयानां भातीति शेषः । अ्ररसमस्ततेति। पदानां समासाभावोड तपसमासश्चैत्यर्थः । दीप्तिनिबन्धनमिति। ओजोव्यजकमित्यर्थः। प्रसज्नादाह- एवमित्यादि। माघुर्यदीती इति। माधुर्यौंजसी इत्यर्थः । परस्परेति। मिथोवि- रोधितयैत्यर्थः । शरङ्गारादीति। यथासंखयं बोध्यम्। तत्समावेशेति। माधुर्यौज- रसमावेशेत्यर्थः । उत्तमुपपादयति-हास्यस्येत्यादि। शङ्गाराङ्गतयेति। शङ्गार- विभावादिप्रभवत्वस्य विकासधमेंतयेति वीरादिप्रभवत्वस्य च उपलक्षणम् ॥। ९ ॥ समर्पकत्वमित्यादि। काव्यस्य सर्वरसान् प्रति सवेरसानाम्। समर्पकत्वं तु यत् प्रतिपत्तृहृदये सर्वरसकर्मकं झटिति यदर्पणं व्यापनरूपं तत्कर्तृत्वं तु यदिति यावद्। सः सर्वसाधारणी क्रिया वर्तनरूपा यस्य सः । प्रस्ादो गुणो ज्ञेय' इति कारिकार्थः । एतमर्थ विवृणोति-समपक्त्वमित्यादि। हृदयसंवादेनेत्यावेशे हेतुः । प्रतिपत्त. निति। तद्घृदयानीत्य्थः। क्वात्मेति। स्वस्वरूपेत्यर्थः । सरवेरसानामित्यस्यात्राप कर्षः । झटिति व्यापकत्वमिति सम्बन्धः । अत्र दष्टान्तमाह-शुष्केत्यादि। यथा शुष्ककाष्टमभिः, यथा वा अकत्दुषं स्वच्छ वस्ादि उदकं झटिति व्याप्नोति तथे- त्यर्थः । तदकातुष्यमिति। झटिति स्वात्मावेशेन व्यापकत्वरूरप स्वच्छत्वमित्यर्थः ।

द्वितीयोद्द्योतं: २१३

प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः। स च सर्वरसस्रधारणो गुणः सर्व रचनासाघारणश्च व्यन्नयार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः ।

लोचनम् नाम सवरसानां गुणः । उपचारात्तु तथाविधे व्यज्गचेडर्थें यच्छब्दार्थयोः समर्पकर्त्व तदपि प्रसादः । तमेव व्याचष्टे-प्रसाेति। ननु रसगतो गुणस्तत्कर्थ शब्दार्थयोः स्वच्छतेत्याशङ्कयाह-स चेति। चशब्दोऽवधारणे। सर्वरससाधारण एव गुणः । स एव च गुण एवंविधः । सर्वा येयं रचना शब्दगता चार्थगता च समस्ता चासमस्ता च तत्र साधारणः । मुख्यतयेति। अर्थेस्य तावत्समर्पेकत्वं व्यज्नयं प्रत्येव सम्भवति नान्यथा। शब्दस्यापि स्ववाच्यापेकत्वं नाम कियदलौकिकं येन गुणः स्यादिति भाव:। एवं माधुर्यौज:प्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहाभिप्रायेण। ते च प्रति- पत्न्नास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्ये उपचरिता रसे ततस्तद्वयजकयोः शब्दार्थैयो- रिति तात्पर्यम् ॥१० ॥ बालप्रिया नन्वेवं प्रसादो गुणः काव्यनिष्ठत्वेन कथमुक्त इत्यत आह-उपचारादित्यादि। तथाविधे रसरूपे। वयङ्गयेऽर्थ इति। तद्विवयकमित्यर्थः । समर्षकत्वं झटित्यर्प कत्वम्। तदिति। झटिति रसादिव्यञ्ञयार्पकत्वमित्यर्थः । अरपीति समुच्चये। गुण इति। प्रसाद इत्यर्थः । कथमिति । शब्दार्थयो: स्वच्छत्वं कर्थं प्रसादो भवतीत्यर्थः । सः सवेरससाधारण एव गुणः, स एव सर्वेरससाधारणो गुण इति द्वेधावधारणमत्रेत्या- ह-सर्वेत्यादि। अन्राद्यैनैवकारेण शब्दार्थसाधारण्यस्य, द्वितीयेन माधुर्यौजसोश्व व्यवच्छेदः। गुण पवंविध इति। सर्वरससाधारणो गुण इत्यर्थः । सर्वरचनेत्यादिकं व्याचष्टे-सवेत्यादि। वृत्तौ 'व्यप्नयार्थे'त्यादि। स इत्यनुषङ्ः। एतदुपपादयति- मर्थस्येत्यादि। अर्थस्य वाच्यार्थस्य। तावदित्यादि। वाच्यार्थगतं व्यज्ञयसमर्प. का्वं नाम कियदलौकिकमिति भावः। भाव इति। शब्दार्थेयोस्तत्तदर्पकत्वं न गुणः, किन्तु रसस्यैव स्वात्मावेशेन झटिति सहृदयहृदयव्यापकत्वमतो मुख्यतया रसनिष्ठ एव प्रसादाख्यो गुणः, उपचारातु सशब्दार्थयोरपीति भावार्थः। उपसंहरति-एवमि- त्यदि। भामहेति। "माधुर्यमभिवाय्छन्त" इत्यादिभामहवचनानुरोधेनेश्यथेः । ते चेत्यादि। ते माधुर्यौजःप्रसादा गुणाः। प्रतिपत्त्रोस्वादमया इति। प्रतिपतुयें द्रुतिदीप्रिप्रसादात्मकचित्तवृत्तिविशेषरूपास्वादा: मुख्यतया तत्स्वरूपा इत्यर्थः । ते च चित्तस्था इति भावः। तत इत्यादि। तत्तदास्वादा: तत्तदसचर्वणाजन्या इत्यास्वाधे तत्तद्रसे ते उपचरिता इत्यर्थः । तत इत्यादि ॥ उपचरिता इत्यस्यानुषङ्गः। श०

२१४ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः। ध्वन्यात्मन्येव शरृङ्गारे ते हेया इत्युदाहताः। ११॥ अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तेऽपि न वाच्ये अर्थ- मात्रे, न च व्यजये शङ्गारव्यतिरेकिणि शुङ्कारे वा ध्वनेरनात्मभूते। किं तहि! ध्वन्यात्मन्येव शकरेSङ्गितया व्यङ्गये वे हेया इत्युदाहताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात्। एवमयमसंलक्ष्यक्रमद्दयोतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शित: सामान्येन ।

लोचनम् एवमस्मत्पक्ष एव गुणालक्कारव्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्य दोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव सब्वच्छत इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टाद्य इत्यादि । वान्तादयोऽसभ्यस्मृतिहेतवः ॥ श्रुतिदुष्टाअर्थदुष्टा वाक्यार्थेबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिका- रिणः । यथा-'छिन्द्रान्वेषी महास्तब्धो घातायेवोपसपति' इति। कल्पनादुष्टास्तु द्वयोः पदयो: कल्पनया। यथा 'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे। श्रुतिकष्टस्तु अधाक्षीत् अक्षोत्सीत तृणेढि इत्यादि। शज्वार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम्। वीरशान्ता द्सुतादावपि तेषा वर्जनात्। सूचिता इति। न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेनानित्यत्वं बालप्रिया "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि। श्रुतिकष्टं तथैवाहुर्वाचां दोषं चतुर्विधम्"॥ इत्यादिना भामहोकान् शतिदुष्टादिदोषान् सोदाहरणान् दशयति-वान्ताद- याऽसभ्येत्यादि। 'श्रुतिदुष्टाः असभ्यस्मृतिहेतवो वान्तादय' इति सम्बन्धः । श्रुति- दुष्टाः श्रुतिदुष्टत्वरूपदोषवन्तः । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। कारिण इति। शब्दा इति शेष: । छिद्रेति राजवर्णनम्। परस्य छिद्रान्वेषी। स्तब्धः अचश्वलः । घाताय परेषा विनाशनाय। अत्र पुरुषशेफरूपाइलीलार्थस्य प्रतीतिर्भवति। कलप- नयेति। भवन्तीति शेषः । क्रमव्यत्यास इति। रुचिङ्कुरु इति परिवर्तन इत्यर्थः । चिङ्कर्नाम योन्यन्तर्वर्त्यङ्करः । अधाक्षीदित्यादि तिडन्तम्। शृङ्गार इतीति। ध्वन्यात्मन्येव श्रङ्गार इत्यत्रत्यं श्प्ञारपदमित्यर्थः । भावं विवृणोति-न त्वित्यादि। मिन्नवृत्तादिदोषेभ्यः विविक्तं व्यत्यस्तम् अनित्यत्वम्। एषां श्रुतिदुष्टा- दीनाम्। विषयविभागप्रदुर्शनेन विषयविभागं प्रदर्श्य, न तु प्रदर्शितमिति १. वीरेऽश्रीलादीनामेव वर्जनेऽभिप्रायः। वीरस्य तु ओजोगुणवत्वेन श्रुतिकठो-

कोड या नात बुद इात पातरात। द्वितीयोद्द्योत: २१५

वस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदा: स्वगताश्च ये।

अज्वितया व्यक्वथो रसादिर्विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याज्रानां वाच्यवाचकानुपातिनामलक्काराणां ये प्रमेदा निर- वधयो ये च स्वगतास्तस्याय्मिनोऽर्थस्य रसभावतदाभासतत्पशमलक्षणा विभावानुभावव्यभिचारिप्रतिपादनसहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निः-

लोचनम् भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्तं प्रदर्शितम्। नापि गुणेभ्यो व्यतिरिक्तत्वम्। बीभतसहा- स्यरौद्रादौ त्वेषामस्माभिरुपगमात् शज्गारादी च वर्जनादनित्यत्वं च दोषत्वं च सम- र्थितमेवेति भावः ॥ ११ ॥ अङ्गानामित्यलङ्वाराणाम्। स्वगता इति। आत्मगता: सम्भोगविप्रलम्भाया आत्मीयगता विभावादिगतास्तेषां लोषप्रस्तारेणञ्ाजिभावे का गणनेति भावः। स्वाश्रय: स्त्रीपुंसप्रकृत्यौचित्यादिः। परस्परं प्रेम्णा दर्शनमित्युपलक्षणं सम्भाषणदे- बालप्रिया सम्बन्धः । भिन्नवृत्तादिदोषा इव श्रुतिदुष्टादिदोषा अपि भामहादिभिरुत्ताः, न त्वेषामनित्यत्वमुक्तमित्यर्थः । नाऽपि गुरोभ्यो व्यतिरिक्तत्वमिति। एषामगुण- त्वमपि नोक्तमित्यर्थः। समर्थितमेवेति। ध्यन्यात्मन्येवेत्यादिग्रन्थेन साधितमि- त्यर्थः । वृत्तौ 'शज्नारे वे'त्यादौ 'न चे'त्यस्यानुषङ्गः। 'हेया इत्युदाहृता' इत्यस्य 'तेऽपि न वाच्येऽर्थमात्रे' इत्यादिवाक्यत्रयेणापि सम्बन्धश्च बोध्यः ॥ ११॥ अलङ्काराणामिति। अलङ्काराणां रसाय्य्वत्वमेवसुपपादितं काव्यप्रदीपोद्योते "रमणीया अप्यर्थास्तुच्छशव्देनाभिधीयमाना न तथा चमत्काराय इत्यनुप्रासादयः शब्दद्वारेण रसाद्युपकारकाः, उपमादयक्ष रसादयभिव्यञ्जकविभावाद्यर्थोत्कर्षाधानद्वारेण रसाद्युपस्कार का अलङ्कारैराहितातिशयाश्रास्वादातिशयं जनयन्ति। अनुभूयते हि निरलङ्कारात्साळङ्कारे कश्चनातिशयः। अलङ्कारा हि विभावाद्युत्कषयन्तो बहुधोद्दीपनाः क्वचिदनुभावा अपि यथा नायकादिकृतनायिकादिवर्णन इत्यप्याहुरि"ति। 'वगता' इत्यत्र स्वपदमात्मपशमात्मीयपरं चेति व्याचष्टे-आत्मगता इत्यादि। आत्मगता इत्यस्यैव विवरणम्-सम्भोगेत्यादि। आत्मीयगता इत्यस्य विभावादीति च। तेषामिति। भेदानामित्यर्थः । लोष्टप्रस्ताररोति। प्रस्तारो नाम वृत्तविशेषस्वरूप ज्ञापकः प्रक्रियाभेदः। "पादे सवेगुरा'वित्यादिना वृत्तरत्नाकरे लक्षितः, तद्रीत्या भेदानां गणनमशक्यमित्यर्थेः । 'स्वाश्रयापेक्षये'त्यत्र स्वाश्रयपर्द व्याचष्टे-स्त्रीति। स्त्रीपुंसरूपे ये प्रकृती तदौचित्यादीत्यर्थः। परस्परप्रेमदर्शनमित्येतद्वयाचष्टे-परस्प-

२१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सीमानो विशेषास्तेषामन्योन्यसम्बन्धपरिकलपने क्रियमाणे कस्यचिदन्य तमस्यापि रसस्य प्रकार: परिसङ्खयातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम्। तथा हि शृक्कारस्याञ्जिनस्तावदादौ द्वौ भेदौ-सम्भोगो वि्रलम्मश्च। सम्भोगस्य च परस्परप्रेमदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकाराः । विप्रल-

लोचनम् रपि। सुरतं चातुःषष्टिकमालिझनादि। विहृरणमुद्यानगमनम्। आदिप्रहणेन जल- क्ीडापानकचन्द्रोदयक्रीडादि। अभिलाषविप्रलम्भो द्वयोरप्यन्योन्यजीवितसरबस्वाभि मानात्मिकार्यां रतावुत्पन्नायामपि कुतश्चिद्धेतोर प्राप्तसमागमत्वे मन्तव्यः। यथा 'सुखय तीति किमुच्यत' इत्यतः प्रभृति वत्सराजरत्नावत्योः, न तु पूर्व रत्नावल्याः। तदा हि बालप्रिया रमिति। 'विप्रलम्भस्यापीयादिग्रन्थ विवृणोति-अभिलाषविप्रलम्भ इत्यादि। सुखयतीति किमुच्यत इति। इदं रत्नावलीनाटिकायां विदूषकं प्रति वत्सराजस्य वचनम्। न तु पूर्व रत्नावल्या इति। इत्यत इत्यस्यानुषज्ञः। एतद्वचनात्पूर्व रत्ना- वल्या अभिलाषविप्रलम्भो नैवेत्यर्थः । एतद्वचनश्रवणेनैव राज्ञः स्वस्मिन्ननुरागस्य र- त्नावल्या निश्चयादिति भावः। एतमेव हेतुं दर्शयन्नाह-उदेत्यादि। तदा पूर्वकाले।

१. 'आलिज्ग नचुम्बनन खच्छेय्द शनच्छेद्य संवेश न सीत्कृत पुरुषायि तौपरिष्टका नामष्टा नामष्टधा विकल्पभेदावष्टावष्टकाश्चतुष्षष्टिरिति बाभ्रवीयाः' इति (२. २. ४) काम- सूत्रम्। तत्रालिजनमसम्प्रयोगकालिक सम्प्रयोगकालिकञ्चेति द्विविधं सत प्रत्येकं क्रमेण चतुर्विधम्-स्पृष्टकं, विद्धक, उद्घृष्टक, पीडितकम् ; लतावेष्टितकं, वृक्षाधिरू- ढकं, क्षीरनीरञ्चेति। ललाटालककपोलनय नवक्ष:स्तनोष्ठान्तमुखेषु अष्टस स्थानेषु चु. म्वनमष्टविधम्। आच्छुरितकमधेचन्द्रो मण्डलं रेखा व्याघ्रनखं मयूरपदर्क शशप्लत कमुत्यळपस्त्रकमिति नखच्छेद्यमष्टविकल्पम्। गूढ कमुच्छू नकं बिन्दुबिन्दुमाला प्रवासम- णिर्मणिमाला खण्डाम्रकं वराहचवितकमिति दशनच्छेय्यमष्टप्रकारम्। उत्फुल्लकं, विजृ- म्मितक, इन्द्राणिक, सम्पुटकं, पीडितकं, वेष्टितकं, वाडवर्क, समपृष्ठ चेति संवेशनमष्ट बिधम्। हिङ्कारस्तनितकूजित रुदित सूस्कृतदूत कृतफूत कृतविरुतभेदेन सीत्कृतमष्टविधम्। उपसृप्तकं, मन्थनं, हुलोऽवमर्दनं, पीडितकं, निर्धातो, वाराहघातो, वृषाघातः, चटक विलसितञ्चेति पुरुषायितमष्टविधम्। निमितं, पाश्वेतो दष्ट, बहिस्सन्दंशः अन्तस्पन्दं- शः, चुम्बितरक, परिमृष्टकं, आम्रचूषितकं, सज्ञर इत्यौपरिष्ठकमष्टविधम्। एवं चतु ष्षष्टिभेदभिन्नं सुरतं भवति। एतेषां लक्षणं कामसूत्रस्य द्वितीयाधिकरणे सविस्तरं निरूपितं तत एवावगन्तव्यम्, विस्तरभयान्नेह लिख्यते।

द्वितीयोद्द्योत: २१७

म्भस्याप्यभिलाषेर्ष्याविरह प्रवासविम्लम्भादयः । तेर्षां च प्रत्येक विभावानु- भावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्थामेद इति स्वगतभेदा- पेक्षयैकस्य. तस्यापरिमेयत्वम्, किं पुनरङ्गप्रभेदकलपनायाम्। ते ह्यङ्गप्रमेदाः प्रत्येकमङ्ञिप्रभेदसम्बन्घपरिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति।

रत्यभावे कामावस्थामान्र तत् । ईर्ष्याविप्रलम्भः प्रणयखण्डनादिना खण्डितया सह। लोचनम्

विरहविप्लम्भ: पुनः खण्डितया प्रसादयमानयापि प्रसादमगृहन्त्या ततः पश्चात्तापपरी तत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्यः। प्रवासविप्रलम्भः प्रोषितभतृकया सहेति विभाग: । आदिप्रहृणाच्छापादिकृतः, विप्रलम्भ इत्र च विप्रलम्भः। वश्चनार्या ह्यमिल षितो विषयो न लभ्यते; एवमत्र। तेषां चेति। एकत्र सम्भोगादीनामपरत्र विभा- वादोनाम्। आश्रयो मलयादि: मारुतादीनां विभावानामिति यदुच्यते तद्देशशब्हेन गतार्थम्। तस्मादाश्रयः कारणम्। यथा ममैव- दयितया प्रथिता स्नगियं मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता। गलति शुष्कतयापि सुधारसं विरहदाहरुजां परिहारकम् ॥ तस्येति शृङ्गारस्य। अज्विनां रसादीनां प्रभेदस्तत्सम्बन्धकल्पनेत्यर्थः बालप्रिया रत्यभाव इति निमित्ते सप्तमी। रतेरमावेन हेतुनेत्यर्थः। निश्चितंपरस्पराधिष्ठाना हिं रतिः श्रहारस्थायी। कामावस्थामान्रं तदिति। रत्नावलीगता रतिः अभिलाष- रूपैवेत्यर्थः । प्रणयेति। प्रणयः स्नेहः प्रार्थना वा। खसिडतयेति। खण्डितया सहेति सम्बन्धः। प्रसाद्यमानयेत्यादि खण्डिताविशेषणम्। उक्ताना ममिलाषादीना वश्चनार्थकविप्रलम्भपदेन व्यवहारमुपपादयति-विप्रलम्भ इवेति। विप्रलम्भशब्दो गौण इति भावः । द्वयोः साम्यमाह-वञ्चनायामित्यादि। एवमत्रेति। तथा अभिलाषादावित्यर्थः । वृत्तौ 'तेषां च प्रत्येकमिति 'तेषां च देशे'तयुभयत्र स्थिते तेषामिति पदे क्रमेण विवृणोति-एकत्रेत्यादि। देशकालाश्रयावस्थाभेह इत्यत्राश्रय- पदस्य केषाश्िद्वयाख्यानं न युक्तमित्याह-आश्रय इत्यादि। तदित्यादि। तथार्थें सति पौनरुकत्य स्यादित्यर्थः । दयितयेति। शुष्कतशापीति च पाठः । हृदयतापाति- शयेन शुष्कत्वम्। सुधारसं गलति स्नावयतीत्यतिशयोक्तिः। अत्रोद्दीपकत्व्रेन १. 'पारश्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्भोगचिह्रितः । सा ख्वण्डितेति कथिता धी रैरोर्ष्याकषायिता । इति खण्डिताया लक्षणम्। २. कलहान्तरितयेत्यर्थः । तत्लक्षणं यथा-'चाटुकारमपि प्राणनार्थ रोषादपास्य या पक्चात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा इति। २८ ६व०

२१८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

दिक्मात्रं तूच्यते येन व्यृत्पन्ानां सचेवसाम्। बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति॥ १३ ॥ दिङ्मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकन्रापि रसभेदे सहाल- झारैर आज्ञिभावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति। तत्र- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपातुबन्धवान्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशक: ॥ १४॥ अभ्विनो हि शृभ्जारस्य ये उक्ता: प्रभेदास्तेषु सर्वेष्वेकप्रकारानुबन्धि- तया प्रबन्धेन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः । अज्ञिन इत्यनेनाङ्मूतस्य

ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम्। लोचनम् येनेति। दिङ्मात्रोक्तेनेत्यर्थः। सचेतसामिति। महाकवित्वं सहृदयत्वं च प्रेप्सूनामिति भावः। सर्वश्रेति। सर्वेंधु रसादिष्वासादित आलोकोऽवगमः सम्यगव्यु त्पत्तिययेति सम्बन्धः ॥। १३ ॥। तश्रेति। वक्तव्ये दिङ्मात्रे सतीत्यर्थः । यत्नादिति। यत्नतः क्रियमाणत्वादिति हेत्वर्थोऽभिप्रेतः । एकरूप त्वनुबन्धं त्यक्त्वा विचित्रोऽनुप्रासो निबष्यमानो न दोषाये- स्येकरूपप्रहणम्॥ १४ ॥ यमकादीत्यादिशब्दः प्रकारवाची। दुष्करं मुरजचक्रबन्धादि। शब्दभङ्गन बालप्रिया विरहपीडाहेतुभूताया अपि स्नजो दयिताग्रथनरूपकारणविशेषाद्विरहपीडापरिहारकसुधा- रसस्ावकत्वमुक्त्तमिति कारणकृतो भेद: ॥ १२॥ कारिकां व्याचषे-येनेत्यादि। स्चेतस्रामित्यनेन प्रकृते विवक्षितमाह-मह० त्यादि। येनेत्यस्य विवरण वृत्तौ-'दिङ्मात्रकथनेनेश ति। अस्यैव विवरणमुपपादर्क वा 'व्युत्पन्नानामि'त्यादि 'परिज्ञानादि'तयन्तम् ॥१३॥ हेत्वर्थ इति। यत्नतः क्रियमाणत्वमप्रकाशकत्वे हेतुरिति भावः। 'एकरूपानुव न्धवानि'त्यत्रैकरूपभ्रहणस्य फलमाह-एकेत्यादि ॥ १४ ॥।

१. व्युत्पत्तिश्च प्रकृतववतृसमवेततात्पर्यविषयार्थगोचरो दढतरस्संस्कारः। २. आदिशब्दन्तु मेधावी चतुर्ष्वर्थेंषु भाषते प्रकारे च व्यवस्थायां समीपेऽवयवे तथा' ॥ इत्यभियुक्ताः।

द्वितोयोद्ंद्योतं: २१९

शक्तावपि प्रमादित्वं चिप्रळम्भे विशेषतः ॥१५॥ ध्वनेरात्मभूतः श्रक्कारस्तात्पर्येण वाच्यवाचकार्भ्यां प्रकाश्यमानस्तस्मि न्यमकादीनां यमकपकाराणां निबन्धनं दुष्करशब्दभ्श्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। 'प्रमादित्व।'मित्यनेनैतद्दर्श्यते-काकतालीयेन कदाचितक स्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्यत्तावपि भूम्नालङ्कारान्तरवद्रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति। 'विप्रलम्भे विशेषत' इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन्द्येत्ये यमकादेरक्रस्य निबन्धो नियमान्च कर्तव्य इति। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृथगत्ननिर्वेत्यः सोऽलङ्कारो धवनौ मतः ॥१६॥

लोचनम् श्षेष इति। अर्थश्लेषो न दोषाय 'रक्तस्त्वं' इत्यादौ; शब्दमज्रोऽपि क्लिष्ट एव दुष्टः, न त्वशोकादौ॥। १५ ॥ युक्तिरिति। सर्वव्यापकं वस्तिवत्यर्थः । रसेति। रससमवधानेन विभावादिघ- बालप्रिया वृत्तौ 'यमकादीनाभिश्यस्य व्यख्यानं 'यमकप्रकाराणामि'ति। अस्योपपपत्तिमाह- आदिशब्द इति। यमकप्रकाराणमित्यस्यैव विवरणम्-'दुष्करे'त्यादि। तद्वयाचष्टे- दुष्करमित्यादि। शब्दभअश्लेषेत्युक्तेः फलमाह-अर्थश्लेष इति। अभजश्लेष इत्यर्थ:। अभज्गश्लेषोऽ्र्थश्लेषश्च प्राचां मते एक एवेति स्फष्ट काव्यप्रदीपादौ । रक्त सत्वमिति। अत्र रक्तशिलीमुखादिपदेड्थे हेषः। न त्वशोकादाविति। अशोकादि पदे शब्दभज्ो न दुष्ट इत्यर्थेः। अशोकपदं रूठया वृक्षविशेषं शब्दभङ्गेन नास्ति शोको यस्येति योगव्युत्पत्या शोकरहितं च वक्तीति भाव: : वृत्तौ-'शक्तावपि प्रमादि- स्वभिति। "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शकत्या संत्रियते कवे"रिति वक्ष्यमाणतवेन दोष- तिरोधायकशक्तौ सत्यामपि कवेः प्रमादित्वस्य ज्ञापकं भवतीत्यर्थः । 'काकतालीयेने' त्यादि। भूम्ना यमकादिनिबन्धनस्यैव प्रमादित्वज्ञाप कत्वे नाकर्तव्यत्वात कदाचित्कस्य- चिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तिन दोषावहेति भावः ॥। १५ ॥ यथाश्रुतयुक्तिपदार्थस्यात्र बोधात्तत्पद व्यावष्टे-सवेत्यादि। 'रसे'ति 'ध्वना वि'ति च सामान्योक्तेः तात्पर्यं दर्शयन् कारिकां व्याचष्टे-रसेत्यादि। रसाक्षिप्त- तयेत्यादेरर्थतो विवरणम्-रससमवधानेनेत्यादि। तन्नान्तरीयरीयकतयेति। तत्पदेन विभावादिघटना परामृश्यते तन्निष्पादकयत्ननिष्पाद्यत्वेनेत्यर्थः। यमिति।

२२० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

निष्पत्त/वाश्चर्यभूतोऽपि यस्यालक्कारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्घः शक्य लोचनम् टनामेव कुर्वस्तभान्तरीयकतया यमासादयति स एवत्रालङ्कारो रसमार्गे, नान्यः । तेन वीशद्सुतादिरसेष्वपि यमकादि कवे: प्रतिपत्तुश् रसविन्नकार्येव सर्वेत्र। गडडुरिकाप्र- वाहोपहतसहृदयधुराधिरोहणविहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शव्वारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्त्तमिति भावः। तथा च 'रसेऽङत्वं तस्मादेषां न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति। निष्पन्ताविति। प्रतिभानुप्रहात्स्वयमेव सम्पत्ती निष्पादना नपेक्षायामित्यर्थ। आश्चर्यभूत इति। कथमेष निबद्ध इत्यद्दुतस्थानम्। करकिसलयन्यस्तवदना श्वासतान्ताघरा प्रवर्तमानबाष्पभरनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदित चश्चत्कुचतटा रोषम परित्यजन्ती चाटूक्त्या यावतप्रसादयते तावदीर्ष्यावि प्रलम्भगतानुभाव चर्णावहितचेत स एव वक्तुः श्लेषरूपकव्यतिरेक्द्या अयत्ननिष्पन्नाश्षवयितुरपि न रसचर्वणाविध्नमा- यमलङ्कारमित्यरथेः । 'स एवात्र रसमार्गेऽलङ्कार' इति सम्बन्धः । ध्वनावित्यस्य बालप्रिया विवरणम्-अत्र रसमागें इति। अलक्ष्यक्रमे रसस्ामान्य इत्यर्थः । तेनेति। व्वनाविति सामान्यनिर्देशेनेत्यर्थः। वीरेत्यादि। तत्काव्येष्वित्यथेः । 'यमकादिरस- विध्नकार्ये वेति योजना। सर्वत्रेत्यस्य वीरेत्यादिना सम्बन्धः । नन्वेवं पूर्वोकतं विरु- द्धधेतेत्यत आह-गड्डुरिकेति। गड्डुरं मेषमनुधावतीति गड्ड्ुरिका मेषानु- गन्त्री मेषपड्क्तिः, तत्साम्याद्गतानुगतिकतेत्यर्थः। तस्याः प्रवाहेण अविच्छेदेन उपहताः नष्टविवेका: तथा सहृदयघुराधिरोहणेन विहोनाश् ये लोकाः जनास्तदावर्ज नाभिप्रायेणेत्यर्थः । मयेति। मूलकृतेत्यर्थः । भावः मूलकृदभिप्रायः। उक्तार्थे उप षम्भकमाह-तथाचेति। सम्पत्तौ उत्पत्तौ। स्वयमेवेत्यस्यैव विवरणम्- निष्पाद्नेत्यादि। तन्निष्पत्यनुकूलयत्नान्तरानपेक्षायामित्यर्थः । 'कपोल' इत्यादे सारार्थ विवृण्वन्नलङ्कारान् दर्शयति-करेत्यादि। श्वासेति। शवासेन तान्तः म्ला नोऽघरो यस्या: सा। अविच्छ्रिन्नेति। विच्छिनविच्छि्नेति च पाठः। प्रसादत इति। वक्त्रा नायकेन प्रणयकुपिता नायिकेति शेषः । ईष्येत्यादि। अनुभावो निश्वा- सादि: तस्य चर्वण पुनः पुनरनुसन्धानम्। वक्तुरिति। कविनिबद्धनायकस्य कवे- इच्ैवेयं विवक्षित्वोक्तिः। 'अयत्ननिष्पन्ना' इत्यनेनास्य सम्बन्धः। इलेषेत्यादि। अधररस इत्यत्र रसशब्दस्यास्वाद्यमाधुर्योभयार्थकत्वात्तत्र श्लेषः। यद्ा ्लोकेऽस्मिन्न थश्लेषः। यतः, मन्युः प्रिय इति रूपक, कपोल इत्याद्यर्थस्तत्साधकः, करतलनिरोधा- दिना मर्दनादिक्रियां प्रति प्रयोजककतृत्वं मन्युप्रियोभयस्ाधारणम्। 'निपीत' इत्य- न्तर्भावितण्यर्थकम्। 'बाष्प' इत्यस्य बाष्पात्मा मन्युरित्यर्थेक्ष। वयन्तु न प्रिया इति व्यतिरेकः । आद्यपदेनानुप्रासो गरृह्यते। चर्वयितुरिति। सहृदयस्येत्यर्थः। न आदधतीति सम्बन्धः । लक्षणं नाम लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकः तद्वधाप्यक्ष धर्मः ।

द्वितीयोद्द्योत: २२१

क्रियो भवेत्सोऽस्मिन्रलक्ष्यक्रमव्यक्ञये ध्वनावलङ्कारो मतः । तस्यैव रसा- ऋत्वं सुख्यमित्यर्थः । यथा- कपोले पत्त्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतह्द्योऽघररसः । मुहु: कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पस्तनतटीं प्रियो मन्युर्जवस्तव निरनुरोधे न तु वयम्।। रसाङत्वे च तस्य लक्षणमपृथग्यत्ननिर्वर्त्यत्वमिति यो रस बन्धुमध्यव- सितस्य कवेरलक्कारस्तां वासनामत्यूद्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते स न रसाक्मिति। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमनैव यत्नान्तरप- रिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः । अलक्कारान्तरेष्वपि तत्तुल्यमिति चेत्-नैवम्; अलक्कारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमा-

लोचनम् दधतीति। लक्षणमिति। ब्यापकमित्यर्थः। 'प्रबन्धेन क्रियमाण' इति सम्बन्धः ॥ अत एव बुद्धिपूर्वकत्वमवश्यम्भावीति बुद्धिपूर्वकशब्द उपात्तः। रससमवधानादन्यो य त्नो यर्नान्तरम्। निरुप्यमाणानि सन्ति दुर्घटनानि। बुद्धिपूर्व चिकीर्षितान्यपि कर्तुमश क्यानीत्यर्थेः। तथा निरूप्यमाणे दुर्घटनानि कथमेतानि रचितानीत्येवं विस्मयावहा बालप्रिया प्रकृते तत्पदेन व्यापकमान्नं विवक्षितमित्याह-यापकमित्यर्थ इति। ज्ञापकमि- त्यर्थ इति पाठेन भाव्यमिति केचित्। अपृथग्यत्ननिर्वेत्यत्वमलङ्कारस्य रसाज्गत्व- व्यापकमिति 'रसाऊत्व' इत्यादि वृत्यरथ इति भावः। उक्तमर्थ साधयितुं व्यतिरेकं दर्शयति वृत्तौ-'यो रसमि'त्यादि। योऽलङ्कारो निष्पद्यत इत्यन्वयः । 'तां वासना' मिशि। रसबन्धाध्यवसायवासनामित्यथेः । 'अत्यूह्य' अतिलङ्ध्य परित्यज्येति यावत्। 'आस्थितस्य' आश्रितवतः। कचेरित्यनेनास्य सम्बन्धः । 'स न रसाङ्गमि'ि। तस्मिअ्नलङ्कारे रसाअ्जत्वं नासतीत्यर्थेः। यम कदिनिबनधे यत्नान्तरमवश्यकमित्य।ह- 'यमक' इत्यादि। 'प्रबन्धेन' अविच्छेदेन। अस्य 'बुद्धिपूर्वकमि'त्यनेनान्वयभ्रमः स्यादतोऽन्वर्यं दर्शयति लोचने-क्रियमाण इति। यत्ान्तरपरिश्रह इत्यत्र यत्रा- न्तरपद विवृणोति-रसेत्यादि। रससमवधानात् रसनिष्पादकातू। निरुप्यमा-

२२ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके हितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पूर्विक्या परापतन्ति। यथा कादम्ब्या कादम्बरीदिर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्वलार्या सीता- देव्यां सेतौ। युक्तं चैतत् , यतो रसा वाच्यविशेषैरवाक्षेत्व्याः । तत्प्रति पादकैश्च शब्दैस्वत्परकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलक्काराः । तस्मान्न तेर्षा बहिरञ्वत्वं रसाभिव्यक्तौ। यमकदुष्करमार्गेषु तु वत्स्थितमेव। यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमका- दीनां त्वङ्ितैव। रसामासे चाअ्त्वमप्यविरुद्धम्। अङ्गितया तु व्यक्रये अस्यैवार्थस्य सङ्ग्रहश्लोका :- रसवन्ति हि वस्तूनि सालक्काराणि कानिचित्। एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसेSदरस्वं तस्मादेषां न विद्यते।। रसाभासाक्जभावस्तु यमकादेरन वार्धते। ध्वन्यात्मभूते शृद्गारे त्वञ्ञता नोपपद्यते। नीत्यर्थः। अहम्पूर्वः अग्न्य इत्यर्थः । अह्मादावहमादौ प्रवर्त इत्यर्थः । अद्दम्पूर्व लोचनम् इत्यस्य भावोऽहम्पूर्विका। अहमिति निपातो विभक्तिप्रतिरूप कोऽस्मदर्थवृत्तिः । एत. दिति। अहंपूर्विकया परापतनमित्यर्थः। कानिचिदिति। कालिदा सादिकृतानीत्यर्थः। शक्तस्यापि पृथग्यत्नो जायत इति सम्बन्धः । एषामिति। यमकादोनम्। 'ध्वन्यात्म- भूते शद्ारे इति यदुक्तं त् प्राधान्येनार्धेश्लोकेन सड्गृहीते ध्वन्यात्मभूत इति॥१६॥ शक्यानीत्यत्र कवेरिति, विस्मयावहानीत्यत्र सहदयस्येति च शेष:। अहम्पूर्वि- बालप्रिया क्येत्येतंद्वयाचष्टे-अहमित्यादि। पूर्व इत्यस्य व्याख्या अग्य इति। पर्यंवसतित. माह-अहमादावित्यादि। वृत्तौ 'तत्प्रतिपादकैश शब्दै'रिति। आक्षेप्व्या इत्यने- नास्य सम्बन्ध: । 'तत्प्रकाशिन' इति। अत्र तत्पदेन शब्दस्य परामर्शः । 'तेषा- मि'ति। रूपकादीनामित्यर्थेः । 'तदि'ति। बहिरअत्वमित्यर्थः । 'रसाभासे चाजत्व'- मिति। यमकादीनामित्यनुषङ्गः। उकानर्थान् वृत्तिकार: श्लोकैः स्गृह्नाति-'रस- वन्ती'त्यादि। 'महाकवेरेकेन प्रयत्नेनैव तथाविधानि वस्तूनि निर्वत्यन्ते' इत्यन्वयः। ळोचनेऽन्वयं दर्शयति-शक्तस्यापीति ।।१६॥ १. सेतौ सेतुबन्धकाव्य इत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योत: २२३

इदानी ध्वन्यात्मभूतस्य शृभ्ञारस्य व्यञ्षकोडलङ्कारवर्ग आख्यायवे ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशित: । रूपकादिरलङ्कारवर्ग एति यथार्थताम् ॥१७॥

ह्ारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित्, अलक्काराणामनन्त- त्वात्। स सर्वोऽपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यकमव्यञ्रयस्य ध्व. नेरज्विन: सर्वस्यैव चारुत्वहेतुर्निष्पद्यते । एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन। काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ॥ १८ ॥ निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्।

लोचनम् इदानीमिति। हेयवर्ग उत्तः, उपादेयवर्गस्तु वक्तव्य इति भावः। व्यखक इति। यक्ष यथा चेत्यध्याहारः । यथार्थतामिति। चारुत्वहेतुतामित्यर्थः । उक्त इति। भामहादिभिरलङ्कारळक्षणकारैः । वक्ष्यते चेत्यत्र हेतुमाह-अलङ्काराणामनन्तत्वा. दिति। प्रतिभानन्त्यात् अन्यैरपि भाविभिः कैशविदित्यर्थः ॥ १७॥ समीक्ष्येति। समीक्ष्येत्यनेन शब्देन कारिकायामुक्तेति भाव:। श्रलोकपादेषु चतुर्षु श्लोकार्धें चाऊत्वसाधनमिदम्; रूपकादिरिति प्रत्येक सम्बन्धः । यमलङ्कारं तदङ्कतया विवक्षति नाज्वित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमवसरे त्यजति, यं नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति, यं यत्नादम्त्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिबध्यमानो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति वितर्त महावाक्यम्। तन्महावाक्यमध्ये चोदाहरणावकाशमुदाहरणस्वरूपं तद्योजनं तत्समर्थन च निरूपयितुं प्रन्थान्तरमिति वृत्तिग्रन्थस्य सम्बन्धः । बालप्रिया यश्चेति। योऽलङ्कारो यथा व्यज्कः, तथा आख्यायत इत्यर्थे इति भावः । 'यथार्थतामि'त्यस्यान्वर्थतामित्यर्थ दर्शयति-चारुत्वेति। अलङ्काराणामनन्तत्वात्कै- व्विदित्यस्य विवरणम्-प्रतिभानन्त्यादन्यैरित्यादि॥१७॥ 'एषा समीक्षे'ति वृत्तावुक्त, समीक्षायाः कोऽन्र प्रस्ताव इत्यत आह लोचने- समीक्ष्येत्यादि। समीक्येत्यनेनेति। 'समीक्ष्य विनिवेशित' इत्यत्न समीक्ष्यशब्देने- व्यर्थः। कारिकाद्वयस्वारार्थकथनपूर्वकं पूर्वापरत्रन्थसम्बन्धं दर्शयति-यमलङ्कारमि

सटीकलोपनोपेतध्वन्यालोके

रसबन्घेष्वत्यादतमना: कविर्यमलक्कारं तदङ्गतया विवक्षति। यथा- चेलापार्ङ्ं दष्टि स्पृशसि बहुशो वेषथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हस्ताहत्वं खलु कृती।। अन्र हि अ्मरस्वभावोक्तिरलद्कारो रसानुगुणः । लोचनम् चलापाङ्गामिति। हे मधुकर, वयमेवंविधाभिलाषचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषण- द्वस्तुव्ृत्तेऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाताः । त्वं खल्विति निपातेनाय- त्नस्रिद्धं तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तलां प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येयमुक्तिः । तथाहि- कथ मेतदीयकटाक्षगोचरा भूयात्म, वथमेषास्मदभिप्रायव्यच्कं रहोवचनमा कर्ण्यात्, कर्थ तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बनं विधेयास्मेति यदस्माक मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्नसिद्धम्। त्रमरो हि नीळोत्पलधिया तदाशड्काकरो दृष्टिं पुनःपुनः स्पृशति। श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच्च नेत्रयोरुत्पलशक्कानपगमा्तै न्ध्वयमानआस्ते। सहज सौकुमार्यन्नासकातरायाश्ष रतिनिधानभूतं विकसितारविन्कुवलयामोदमधुरमधरं पिब. तीति भ्रमरस्वभावोततिरलङ्कारोऽक्गतामेव प्रकृतरसस्योपगतः । अन्ये तु भ्रमरस्वभावे बालप्रिया त्यादि। चलापाङ्गामिति। इलोकोऽयमस्माभि: शाकुन्तलव्याखूयायां सविस्तरं व्याख्यातः। वयमित्यनेन गम्यमर्थमाह-एवमित्यादि। एवंविधाः वक्ष्यमाणाः अभिलाषा येषां ते। चाटौ चाटुवचने प्रवणास्तत्पराश्च। अ्रयत्नेत्यादि व्यक्चयार्थकथ- नम्। 'कथमि'त्यादि 'सिद्धमि'त्यन्तं दुष्यन्तवचनरूपेण निर्दिष्टम्। भ्रमरो हीत्या- दिव्याख्यातुर्वेचनम्। तत्रैव श्रवणावकाशे एव। दन्ध्वव्यमान इति। अतिशयेन ध्वनिं कुर्वन्नित्यर्थः । 'भ्रमरस्वभावोकिरि'त्यादिग्रन्थमर्थतो व्याचष्टे-इति भ्रमर- स्वभावोक्तिरित्यादि। समासोक्तिव्यतिरेकयोः सत्वेऽ्यत्र स्वभावोक्ते: पुरस्फूर्तिक- त्वात्तन्मात्रमुक्तम्। प्रकृतरसस्येति। विप्रलम्भस्येत्यर्थः । अङ्गताप्रेवोपगत इति। १. 'चलापाङं दृष्टः स्पृशसि' इत्यपि पाठ उपलभ्यते। सोऽपि साधीयान्। अत एव 'वेपथुमतीं इत्यस्य शकुन्तलया सहान्वयोऽपि स्वारसिकस्वम्पद्यते। .- ।२. भ्रमरं प्रतीति शेषः । 'शकुन्तलां प्रती'त्यस्य 'अभिलाषिण' इत्यनेनैवान्वयः। शकुत्तलामभिलषत इत्यथः। ३. अभिलाषविप्रलम्भस्येत्यर्थ:

द्वितीयोद्द्योत: २२५

'नाभ्गित्वेने'ति न प्राधान्येन। कदाचिद्र सादितात्पर्येण विवक्षितोSपि हलङ्कार: कश्िदद्विलेन विवक्षितो दश्यते। यथा- चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनर्य। आलिङ्कनोद्दामविलासवन्धयं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्।। अन्न हि पर्यायोक्तस्याङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्यें सत्यपीति।

उक्तिर्यस्येति भ्रमरस्वभावोक्तिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहुः। लोचनम्

चक्राभिघात एव प्रस्भाज्ञा अलडूघनीयो नियोगस्तया यो राहुदयितानां रतो- तसवं चुम्बनमात्रशेषं चकार। यत आलिङ्गनमुद्दामं प्रधानं येषु विलासेषु तैर्वन््यः शून्योऽसी रतोत्सवः । अन्राह कश्ित्-'पर्यायोत्तमेवात्र कवेः प्राधान्येन विवक्षितं, न तु रसादि। तत्कथमुच्यते रसादितात्पर्ये सत्यपी'ति। मैवम्; वासुदेवप्रतापी हात्र विवक्षितः । स चात्र चारुत्वहेतुतया न चकास्ति, अपि तु पर्यायोक्तमेव । यद्यपि चात्र काव्ये न काचिहोषाशङ्का, तथापि दृष्टान्तवदेतत्-यत्प्रकृतस्य पोषणीयस्य स्वरूपतिरस्कारकोऽन्भूतोऽप्यलङ्कारः सम्पधते। ततश् क्वचिदनौचित्यमागच्छती बालप्रिया तथाविधभ्रमरचेष्टायाः कामोद्दीपकत्वादिति भावः । रूपकेति। रूपकसहितो व्यति रेको रूपकव्यतिरेक:, भ्रमरे नायकत्वारोपाद्रूपकं, चतुर्थपादे व्यतिरेकश्च। वस्तुतोऽत्र न रूपकं, किन्तु समासोक्तिरित्याशयेनास्वरससूचनाय अन्म इति। वृत्तौ 'अह्वित्वे ने'त्यस्य विवरणम्-'प्राधान्येने'ति। 'कदाचिदि'ति। करचित्काव्ये इत्यर्थः । लोचने- चक्रेत्यादि। चक्रेणाभिघातः अभितो हननं स एव। न तु रसा दीति। 'प्राधान्येन विवक्षितमि'त्यस्यानुषङ्गः। रसादितात्पयें सत्यपीति वृत्ति- अ्रन्थानुवादः। प्रतिवक्ति-मैवमित्यादि। विवक्षित इति। प्राधान्येनेति शेषः। तथाचात्न वीररसे तात्पर्यमस्तीति भावः । विशेषमाह-स चेति। अपि तु पर्या योक्तमेवेति। चारुत्वहेतुतया चकास्तीत्यस्यानुषङ्गः। शङते-यद्यपीत्यादि। न कदादिदुदोपाशङ्केति। चमरकारविघातकं किमपि न शङ्कनीयमित्यर्थः। तथा च पर्यायोक्तस्य प्राधान्येऽपि न क्षतिरिति भावः। समाधते-तथापीत्यादि। द्ृष्टान्तवदिति। दृष्टान्तेन तुल्यमित्यर्थः । एतदिति। चक्रेत्यादुदाहरणमित्यर्थेः । भावं विवृणोति-यदित्यादि। 'अज्गभूतोऽप्यलङ्कारः पोषणीयस्य प्रकृतस्य स्वरूपतिर- इकारकस्सम्पद्यते यदि'ति सम्बन्धः । क्वचिदिति शेषः। तत्र दृष्टान्तः प्रकृतश्लोक इति भाव:। ततः किमत आह-ततश्चेति। क्वचिदनौचित्यमिति। अस्यो- दाहरणं "स्नस्तः स्ग्दामशोभा"मित्यादिकं काव्यानुशासनादावुक्तम्। उपछ्म्भकमाह्- २९ ध्व०

२२६ सटीकलोच नोपेतथ्वन्यालोके

अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यमवसरे गृह्णाति नानवसरे। अवसरे गृह्ीति- र्यथा- उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुचं प्रारब्घजम्भा क्षणा. दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरतन्वतीमात्मनः । अद्योदयानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यनू कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम्।। लोचनम् त्ययं प्रन्थकृत आशयः। तथा च ग्रन्थकार एवमश्रे दर्शयिष्यति। महात्मनां दूष- णोद्धोषणमात्मन एव दूषणमिति नेदं दूषणोदाहरणं दत्तम्। उद्दामा उद्गता: कलिका यस्याः । उत्कलिकाश् रुहरुहिकाः। क्षणात्तस्मिन्नेवा- वसरे प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया। जुम्भा च मन्मथकृतोऽङ्मर्दः। इवसनोद्रमैर्वस-

श्वासपरम्पराभिश्चात्मन आयास हृदयस्थितं सन्तापमातन्वतीं प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनारूयेन वृक्षविशेषेण मदनेन कामेन च। अत्रोगमाश्लेष ईर्ष्याविप्रलम्मस्य भाविनो मागपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिसुख्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशारयां पुरःसरायमाणो गृहीत इति भावः । अभिनयोऽप्यत्र प्राकरणिके प्रतिपदम्। अप्राकर- बालप्रिया तथा चेति। कर्थं दर्शयिष्यतीत्यत्राह-महात्मनामित्यादि दत्तमित्यन्तम्। उद्दामेति। रत्नाव लीनाटिकास्थमिदम्। स्वपरिगृहीता नबमालिकालतां दोह. दविशेषेण पुष्पितामवगतवतो वत्सराजस्य नमेसचिवं प्रति वचनम्। 'अहमद्य इमामु- द्यानळतामन्यां नारीमिव पश्यन देव्या मुखं कोपविपाटलद्युति करिष्यामीत्यन्वयः। मयि अन्यनारीमिव पुष्पितां मदीयलतां पश्यति, तत्पश्यन्त्या स्वपरिगृह्ीतमाधवी- लतायाः पुष्पोद्गमाभावेन जनितकोपाया वासवदत्ताया मुखमाताम्रद्युति यथा भविष्यति तथा करिष्यामीत्यर्थः । घ्रुवमिति निक्चये। उत्तरार्धस्य स्पष्टार्थकत्वं मन्यमान: पूर्वार्धं व्याचष्टे-उद्दामा इत्यादि। उद्दामा: उद्भटाः, यद्वा बह्यः। नारीपक्षे व्याचषे-उत्कलिकाश्चेति। रुहरुहिकाः उत्कण्ठाः। आयासनमि र्यस्यैव विवरणम्-आन्दोलनेति। वृत्तौ 'इत्यत्रोपमाश्लेषस्ये'त्युक्तं वितृणोति- अत्रेत्यादि। उपमासहितः श्लेष उपमाश्लेषः । ईष्येति। वासवद त्तागतेर्ष्येत्यर्थः । भाविन इति। द्वितीयाङ्कावसाने वर्णयिष्यमाणस्येत्यर्थः। मागेत्यादि। व्यञ्जकत्वेने- त्यर्थः । तच्चवरोति। सहृदयानामिति शेषः । 'अवसर' इत्यस्य व्याख्यानम्- रसस्येत्यादि। रसस्य रसचर्वणायाः। पुरःसरायमाणः पुंरस्सरतुल्यः। नट- शिक्षार्थमाह-अभिनय इत्यादि। अप्नाकरणिक इति। नारीरूपाप्रकृतार्थ इत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योतः २२७

इत्यत्र उपमा श्ेषस्य। गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालक्कारान्तरापेक्षया। यथा- रक्तस्त्वं नवपललवैरहमषि क्र्ाध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्दन्ममाप्यावयोः सर्व तुश्यमशोक केवलमहं घात्रा सशोक: कृतः ॥

लोचनम् णिके तु वाक्यार्थाभिनयेनोपाङ्गादिना। न तु सवथा नाभिनय इत्यलमवान्तरेण। ध्रुवशब्दश्च भावीष्योवकाशप्रदानजीवितम्। रक्तो लोहितः। अहमपि रक्तः प्रबुद्धानुरागः । तत्र च प्रबोधको विभावस्तदीयप ल्लवरग इति मन्तव्यम्। एवं प्रतिपादमाय्योर्र्थो विभावतवेन व्याख्येयः। अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोक्त्युपमाहेतवलङ्काराणां हि भूयसा श्लेषानुग्राहकवम्। अनेनैवा- बालप्रिया उपाङ्गादिनेति। अभिनय इत्यनुषज्यते। प्रबुद्धानुराग इति। प्रियाया गुणैरतुरक्तोऽहमुद्बुद्धानुराग इति तन्त्रादिना अर्थ इति भाव: । कः प्रबोधक इत्यत्र व्याख्याताह-तत्र चेत्यादि। विभाव इति। उद्दीपनविभाव इत्यर्थः । तदीयेति। अशोकसम्बन्धीत्यर्थः । प्रतिपाद्मिति। द्वितीये तृतीये च पाद इत्यर्थः। विभावत्वेनेति। उद्दीपनविभावत्वेनेत्यर्थः । व्याख्येय इति। यतस्तवां स्मरधनुमुक्ता: त्यक्तान्यपुष्पाः, शिलीमुखाः भ्रमरा आयान्ति, ततो मामपि तथा स्मरधनुर्मुक्ताः कामचापानिर्गताः शिलीमुखाः शरा आयान्ति। 'कान्ते'त्यादि। यदप्यत्र कान्तापादतलेनाहतिः तव मुदे पुष्पविकासाय भवति, तद्वत्तथा कान्तापादतलाहतिः रतबन्धविशेषः मम मुदे सन्तोषाय भवतीति यथाश्रुतार्थः, तथापि स्वकान्तापादृतलाहननेनाशोकस्य पुष्पविकासे स्रति नायकस्य सन्तोषो भवतीति यतस्तव मुदे ततो ममापि मुदे इति हेतुत्वेन व्यारयेय इति भावः । १. स्त्रीणां स्पर्शात्प्रिय ड्गुर्विकस्ति वकुलस्सीधुगन्डूषसेकातू पादाघाताद शोकस्तिलककुरव कौ वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। मन्दारो नर्मवाक्याव पटु मधुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता च्च्यूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरोनर्तनास्कर्णिकारः ॥ इति श्लोकोऽत्रानुसतन्धेयः ॥

१२८ सटीकलो चनोपेतव्वन्यालो के

अत्र दि प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्रेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसवि- शेषं पुष्णाति । नात्रालङ्कारद्वयसच्निपातः, कि तहि : अलक्वारान्तरमेव क्ले षव्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवदिति चेत-न ; तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थाप- नात्। यत्र हि क्रेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेकप्रतीतिर्जायते स तस्य विषयः । यथा-'स हरिनीम्ना देवः सहरिर्वरतुरगनिवहेन' इ. लोचनम् मिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्-'तत्सहोक्त्युपमाहेतुनिर्देशान्निविधम्' इत्युक्त्या न त्व- म्यालङ्कारानुग्रहनिराचिकीषैया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्य. तिरेकमानयता शोकसहभूतानां निर्वेदचिन्तादीनां व्यमिचारिणां विप्रलम्भपरिपोषका- णामवकाशो दत्तः । कि तर्हीति। सङ्करालङ्कार एक एवायम् : तत्र किं त्यक्तं कि वा ृहीतमिति परस्याभिप्रायः। तस्येति सङ्करस्य। एकत्र हि विषयेऽलक्कार द्वयप्रति- भोहलासः सङ्करः । सहरिशब्द एको विषयः । सः हरिः, यदि वा सह हरिभिः सह- हेतुश्लेष इति। हेत्वलङ्कारसहित: श्लेष इत्यर्थः । उक्तमुपपादयति-सहो की- बालप्रिया त्यादि। अनेनैवेति। भूयसा इलेषानुग्राहकत्वाभिप्रायेणैवेत्यर्थः। इत्युक्त्या न्यरूपः यदित्यन्वयः । तत्सहोक्तीति। तत् श्िष्ट वचः । 'अनेनै' वेत्येवकारव्यवच्छेद्यमाह- न त्वित्यादि। प्रकृतरसानुगुणालङ्कारान्तरविवक्षया ग्रृहीतपूर्वस्थालक्कारस्य त्यागः प्रकृतरसान भवतीति प्रकृते व्यतिरेकस्य विप्रळम्भपोषकत्वं विवृणोति-सशोकश- वदेनेत्यादि। व्यतिरेकमानयतेति। वक्तुरशोकाद्वयतिरेकं दर्शयतेत्यर्थः। अव- काशो दस्त इति। स्थितिर्दर्शितेत्यर्थः । वृत्तौ 'श्लेष' इति। श्लेषोपमेश्यर्थः । 'नान्ने'त्यादिः'चेदि'त्यन्तः शङ्काग्रन्थः। तत्र किं तर्हीत्यादेः भावमाह-सङ्करेत्यादि। सङ्करेति। एकवाक्यानुप्रवेशसङ्करेत्यर्थः । वृत्तौ समाधते-'ने'त्यादि। प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनमेव दर्शयति-'यत्रे'त्यादि। भावं व्याचष्टे-एकत्रेत्यादि। मलङ्कारेति। अलङ्कारद्यस्य या प्रतिभा प्रतीतिस्तस्या उल्लासः उदय इत्यथेः । सङ्करः एकवा क्यानुप्रवेशसङ्करः। स हरिरिति राजवर्णनम्। 'यृद्यप्यनुपमचरितस्तथापि तव नाच्युतस्तुलां लभते इति पूर्वारधेम्। अन्नैकविषयकत्वं दर्शयति-स हरीत्यादि। विषय इति। श्लेषव्यतिरेक्योरिति शेषः। सहरिर्नाम्नेत्यत्र स हरिरिति पदद्वय- मित्याह-सः हरिरिति। सः अच्युतः । नाम्ना हरिः हरिनामक इत्यर्थः। अश्ववाचिनो हरिशब्दस्य सहशब्देन समासत इत्याशयेन द्वितीयं सहरिशब्द व्याचष्टे- यदि वेत्यादि। यदि वेति। अथ चेत्यर्थः, अव्ययानामनेकार्थश्वात्। यद्दा-यदि वेश्यपपाठ:। हरिभिः अश्वैः। निवहेनेति हेतौ अभेदे वा तृयीया। अन्त्यपादे १. भामह., २. ३. ४.

द्वितीयोद्द्योत: २२९

त्यादौ। अत्र हयन्य एव शब्द: श्ेषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरकेस्य। यदि चैवंविधे विषयेऽलद्कारान्तरत्वकरपना क्रियते तत्संसृष्टे्विषयापद्दार एव स्यात्। श्लेषमुखैनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेर्विषय इति चेत्-न ; व्यतिरेकस्य प्रकारन्तरेणापि दर्शनात्। यथा- उमाधर,

लोचनम् रिरिति। अत्र हीति। हिशबदस्तुशब्दस्यार्थें,, 'रक्तस्त्व'मित्यत्रेत्यर्थेः । मन्य इति रक इत्यादिः। अन्यश्च अशोकसशोकादिः। नन्वेक वाक्यात्मकं विषयमाश्रित्यैकविषय- त्वादस्तु सक्कर इत्याशङ्गयाह-यदीति। एवंविधे वाक्यळक्षणे/विषये विषय इत्ये- कत्वं विवक्षितं बोध्यम्। एकवाक्यापेक्षया यद्येकविषयत्वमुच्यते तन्न क्रचित्संसृष्टिः स्यात्, सङ्करेण व्याप्तत्वात्। ननूपमागर्भो व्यतिरेक :; उपमा च श्लेषमुखेनैवायातेति श्लेषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैवैष विषयः । यत्र त्वनुग्राह्मानुप्राहकभावो नास्ति तत्रैकवाक्यगामित्वेऽपि संसृष्टिरेव; तदेतदाह-इलेषति। श्लेषबलानीतोपमा- मुखेनेत्यर्थः । एतत्परिहरति-नेति। अ्यं भाव :- कि सवेत्रोपमायाः स्वशब्देना- भिधाने व्यतिरेको भवत्युत गम्यमानतवे। तत्रादं पक्षं दूषयति-प्रकारान्तरेरेति। उपमाभिधानेन विनापीत्यर्थः । शम्या रामयितुं शक्येत्यर्थः। दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते। बालप्रिया स्वमिति शेषः । देव इति द्वयोर्विशेषगम्। यद्यप्यत्र सहरिः सहरिरिति द्वे उपात्ते, तथापि तयोरेकानुपूर्वीकतवेनैकविषयकत्व्रमिति भावः । वृत्तिगतान्यपदे व्याचष्टे- रक्तेत्यादि। वाक्यलक्षणो वाक्यात्मके। एकत्वविवक्षायाः फलं दर्शयंस्तदित्यादि- वृत्यर्थ विवृणोति-एकवाक्येत्यादि। सङ्करस्यवैष विषय इति। सङ्करस्य अनुप्राह्यानुप्राहकभावेन सङ्करस्य। संसृष्टेश्व नास्ति विषयापहार इत्याह-यत्रे- त्यादि। तदेतदाहेति। तामिमा श्ङ्का दर्शयतीत्यथः। नेत्यादिपरिहारप्रन्थस्य भावं दर्शयति-अयमित्यादि। किमिति प्रश्ने। गम्यमानत्वे व्यभ्रयत्वे। उप- माभिधानेन उपमावाचकेन। नो कल्पेति। सूर्येशतकस्थम्। उष्णत्विषः सूर्यस्येव। निखिलद्वीप- दीपस्य दीप्तिरेव अन्यरूपा, सा प्रसिद्धा एव वर्तिः वः सुखयत्विति सम्ब- न्धः। अन्यरूपेत्यनेन दर्शितं दीप्तेवैधर्म्य नो कत्पेत्यादिना कथ्यते। अदयरयेन ग्रौढवेगेन दलन् क्षमाधरो यस्य। वायोरिति कतरि षष्टी। गाढमुद्रीरणा

२३० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

गाढो द्वीर्णोज्जव लश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन। प्राप्तोत्पत्तिः पतञ्ञान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीक्षिः ॥ अत्र हि साम्यप्रपश्चप्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः । नात्र लोचनम् तम एव कजलं तेन। न नो रहिता अपि तु रहितैव। दीपवर्तिस्तु तमसापि युक्ता भवति। अत्यन्तमप्रकटत्वात्कज्लेन चोपरिचरेण। पताङ्गादर्कातू। दीप- वर्तिः पुनः शलभाद्ध्वंसते नोत्पद्यते। सास्येति। साम्यस्योपमायाः प्रपश्चेन प्रबन्धेन यत्प्रतिपादनं स्वशब्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानैवो- पमा व्यतिरेकस्यानुग्राहिणी भवन्ती नाभिधानं स्वकण्ठेनापेक्षते। तस्मान्न इलेषोपमा व्यतिरेकस्यानुप्राहित्वेनोपात्ता। ननु यद्यप्यन्यत्न नैवं, तथापीह तत्प्रावण्येनैव सोपात्ता; तदप्रावण्ये स्वयं चारुत्वहेतुत्वाभावादिति श्लेषोपमात्र पृथगलङ्कारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रेति। एतदसिद्धं सवसंवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसंवेदनम- बालप्रिया आविर्भाविता उज्वला श्रीर्यया सा। गम्यं वर्तेः वैधम्य दर्शयति-दीपवर्तिरित्यादि। तमश्च कज्जलं च तमःकज्लमित्यर्थाभिप्रायेणाह-तमसापीत्यादि। उपरिचरेण कज्जलेन च युक्तेतयन्वयः। द्वाभ्यां युक्तत्वे ज्ञापकम्। अत्यन्तमप्रकटत्वादिति। पतञ्ञात्प्राप्तोत्पत्तिः पतञ्ञान्मोषं पुनर्नोपगतेत्यत्र वर्तिगतं वैधर्म्यमाह-शलभादिति। 'पतज्ञौ सूर्यशलभावि'त्यमरः। एवं दीपवर्तिरहनि मन्दश्रीरिति च बोध्यम्। स्व- शब्देन प्रतिपादनमिति सम्बन्धः । भावमाह-एतदित्यादि। अ्रनुग्राहिणीति ।' व्यतिरेकस्योपमागर्भेतवादिति भाव:। स्वकण्ठेन स्वशब्देन। उपात्ता स्वशब्दे- नाभिहिता। नन्वित्यादि। अ्रन्यन्रेति। 'नोकत्पापाये'त्यादावित्यर्थः । इह्देति। 'रक्तस्त्वमि'त्यादावित्यर्थः । तत्प्रावण्येन व्यतिरेकपरत्वेन, व्यतिरेकानुप्राहकतवेनेति यावत्। सा श्लेषोपमा, उपमाहेतुः श्लेष इति यावत्। स्वयमिति। तस्या इति शेषः। तस्या: स्वयमेवेत्यर्थः। इतीति हेतौ। अन्न 'रकतस्त्वमि'त्यादौ। पृथगि- त्यादि। पृथगलङ्कारभावं न भजत एवेत्यन्वयः । किन्तु व्यतिरेकेण सहानुग्रह्यानुआ्ा- हकभावं भजते इति भावः । तदाहेति। नान्रेत्यादिप्रन्थेन तदाशक्का दर्शयतीत्यर्थः। वृत्तौ-'अत्न श्लेषस्य व्यतिरेकानत्वेनैव विवक्षितत्वात् श्लेषमात्राच्चारुत वप्रतीतिर्नास्ति इति न स्वतोऽलङ्कारता इत्यपि न वाच्यमिशत्यन्वयः । श्लेषस्येत्यस्य न स्वतोडलङ्का रतेत्यनेनापि सम्बन्धः । सत इत्यस्य पृथगित्यरथः । लोचने-एतदित्यादि। एतद् शङ्कितम्। स्वसंवेद्नेति। स्वानुभवेत्यर्थः। परं पूर्वपक्षिणम्। निरुत्तरीकरोती

द्वितीयोद्द्योत: २३१

इलेषमात्राच्चारुत्वप्रतीतिरस्तीति इलेषस्य व्यतिरेकाअत्वेनैव विवक्षितत्वात् न स्वतोऽलक्ारतेत्यपि न वाच्यम्। यत एवंविधे विषये साम्यमात्रादृपि सुप्रतिपादिवाच्चारुत्वं दश्यत एव। यथा- आकन्दाः स्तनितैर्विलोचनजलान्यश्रान्तघाराम्बुभि-

अन्तर्मे दयितामुखं तव शशी वृत्तिः समैवावयो- स्तर्तिक मामनिशं सखे जलघर त्वं दग्धमेवोधतः ॥ ग्धु इत्यादौ। लोचनम् पह्नवान परं श्लेषं विनोपमामात्रेण चारुत्वसम्पन्नमुदाहरणन्तरं दर्शयन्निरुत्तरीकरोति- यत इत्यादिना। उदाहरणश्लोके तृतीयान्तपदेषु तुत्यशन्दोऽभिसम्बन्घनीयः। अन्य- रसर्वं 'रकतस्त्वं' इतिवदयोज्यम्। बालप्रिया व्यनेन सम्बन्धः । कथमित्यत्राह-इ्लेषमित्यादि। श्लेषं बिना उपमामात्रेरोति। मात्रपदार्थविवरणं श्लेषं विनेति। श्लेप्रहितोप्रमागर्भव्यतिरेकेणेति यावत्। वृत्तौ- 'एबमि'त्यादि। 'एवंविधे विषये' व्यतिरेकविषये। 'साम्यमात्रादि'ति। मात्रशब्देन श्लेषव्यवच्छेद: साम्यशब्दस्योरमागर्भेव्यतिरेकोऽर्थेः। 'आकरन्दा' इत्यादिस्थले श्लेषं विना उपमागर्भेव्यतिरेकेणैव चारुत्वस्य दर्शना द्रक्तसत्व'मित्यादावपि श्लेषस्य व्यति- रेकानुश्राहकत्वं विना पृथगलङ्कारत्वं भवत्येवेति परिहारप्रन्थाभिप्रायः । अनेन प्रबन्ध- प्रवृत्तोऽपीत्यादि पूर्वोकत निव्यूढम्। तुल्यशब्द इति। मे आक्रन्दाः तव स्तनितै- तैस्तुल्या इत्यादि सम्बन्धनीयमित्यर्थः । श्रोतृजनमनःक्षोभकारित्वादिना तुल्यत्वम्। तस्याविच्छेदो विरहः तस्माद्भवन्तीति तथा। शोका एव शिखिनोऽन्यः । 'अन्तरि' त्यादि। अत्र मुखशशिनोस्तु्यत्वं गम्यम्। 'वृत्तिरि'त्यादि। उत्तप्रकारेणवयोधमौं तुल्यावेवेत्यर्थः । 'तदि'ति। अस्मद्धमयोस्तुत्यत्वेनावयोस्तुत्यत्वादित्यर्थः । अत एवाह-'सखे' इति। अनेन दहनमनुचितमनुकूलाचरणमेव युक्तमिति, 'जलधरे'त्य- नेन सन्तापहरणसामर्थ्य च द्योत्यते। अनिशं दग्धुं पीडयितुमेव, न तु कदाचितसुख- यितुमपि। 'किं' कुतः । 'उद्यतः' अयमुद्यमो न युक्तः, अहन्तु नैवंविध इति भावः। अत्र बन्धुजनपीडाकारित्वेन जलघरस्य स्वस्माद्वयतिरेक उक्तः, साम्यं चादावुक्तम्। श्लेषश्च नास्तीति बोध्यम्। योज्यमिति। स्तनितादिकमाक्रन्दनादिहेतुतयापि योज- नीयमित्यर्थः । वृत्तौ-'आक्षिप्तमि'ति। उक्तमित्यर्थः। 'रसपुष्टये परमनिर्व्यूढश्े त्यन्वय:।

२३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति। यथा- कोपात्कोमललोल बाहुलति कापाशेन बद्ध्वा दढ नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीना पुरः। भूयो नैवमिति रखलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निन्हुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसनू॥ अन्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिर्व्यूढं च परं रसपुष्टये। निर्वोकु मिष्टमपि यं यत्नादङ्कत्वेन प्रत्यवेक्षते यथा- श्यामास्वक्कं चकितहरिणीप्रेक्षणे दष्टिपातं

लोचनम् एवं ग्रहणत्यागौ सरमर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भार्ग व्याचष्टे-रसेति। चकार: समीक्षाप्रकारसमुच्चयार्थः। बाहुलतिकायाः बन्धनीयपाशत्वेन रूपण यदि निर्वाह्येत्, दयिता व्याघवधूः वासगृहं कारागारपज्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्। सखीनां पुर इति। भवत्योऽनवरतं ब्रुवते नायमेवं करोतीति तत्पश्यन्त्विदानीमिति भाव:। रखलन्ती कोपावेशेन कला मधुरा च गीर्यस्या: सा। कासौ गीरित्याह-भूयो नैवमित्येवंरूपा। एवमिति यदुक्त तत्कमित्याह-दुश्चेष्टितं नखपदादि संसूच्य अङ्गुत्यादिनिर्देशेन। हन्यत पवेति। न तु संख्यादिकृतोऽनुनयोऽनुरुध्यते। यतो- 5सौ हषनं निमित्तीकृत्य निहुतिपर: प्रियतमश्च तदीयं व्यलीर्क का सोढुं समर्थेति। निर्वोदुमिति। निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः। इयामासु सुगन्धिप्रिय ङ्गुल· बालप्रिया एतद्विवृणोति लोचने-बाह्नित्यादि। इति निर्वाहयेद्यदीति सम्बन्धः। दयिता दीनां व्याधवधूत्वादिरूपणस्य कथनेन बाहुलतिकायाः पाशत्वरूपणं कविर्निर्वाहयेयदी- त्यर्थः । तदेति शेषः । परमनौचित्यं स्यादिति। तथा च रसभज्गः स्यादिति भाव:। न करोतीति ब्रुवत इत्यनेन सम्बन्धः । इति भाव इति। सखीना पुरो नयने नायिकाभिप्राय इत्यर्थेः । सखीनां पुरो नीत्वेत्यनेनोक्ताभिप्रायो गम्यत इत्यर्थ: । दुश्चेष्टितमित्यस्य व्याख्यानम्-नखपदादीति। 'निर्देशेन संसूच्ये'त्यन्वयः । एव- कारार्थमाह-न त्वित्यादि। निह्ुतीत्यादिकमुक्तार्ये हेतुगर्भमित्याशयेन व्याचष्टे- यत इत्यादि। भावार्थमाह-तदीयमित्यादि। तदीयं प्रियतमसम्बन्धि। अतो हन्यत एवेति भाव: । श्लोकोऽयममरुशत कस्थः । 'इयामास्वि'त्यादिश्लोको मेघसन्देशस्थः। इ्यामानां विशिष्योक्तौ बीजभूतमनमा.

द्वितीयोद्द्योत: २३३

गण्डच्छार्या शशिनि शिखिनां बर्हमारेषु केशानू। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रविलासान् हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरु साहश्यमस्ति ॥ इत्यादौ। स एवमुपनिबध्यमानोऽलक्कारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवेर्भवति। उक्त- प्रकारातिक्रमे तु नियमनैव रसभ्जहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्यं च तथाविधं महाकविप्रबन्धेष्वपि दश्यते बहुशः। तत्तु सूक्तिसहस्रद्योतितात्मना महात्मनां दोषोद्धोषणमात्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शितम्। किं वु रूपकादेरलङकारवर्गस्य येयं व्यञ्जकतवे रसादिविषये लक्षणदिग्द- रशिता तामनुसरन् स्वयं चान्यललक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यदलक्ष्यक्रमप्नतिभमनन्तरो- लोचनम् तासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनीति पाण्डरत्वाद्। उत्प- शयामीति यत्नेनोत प्रेक्षे। जीवितसन्धारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्, एकस्थसादश्या- भावे हि दोळायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचिदेकस्य धृति लभ इति भाव । भीर्वि- ति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्यर्थः । अत्र ह्युत्प्रेक्षा यास्तद्धावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणक सादृश्यं यथोपक्रान्त, तथा निर्वाहितमपि विप्रल म्भरसपोषकमेव जातम्। तत्तु लक्ष्यं न दशितमिति सम्बन्धः। प्रत्युदाहरणे ह्वयदर्शिते- डप्युदाहरणानुशीलनदिशा कृतकृत्यतैति दर्शयति-कि त्धिति। अन्यल्लक्षणमि- ति। परीक्षाप्रकारमित्यर्थः। तद्यथावसरे त्यक्तस्यापि पुनर्भहृणमित्यादि। यथा ममैव- शीतांशोरमृतच्छटा यदि करा: कस्मान्मनो मे मृशं

धर्म्यं गम्यं दर्शयति-पारिडम्नेत्यादि। कण्टकितत्वं तीक्ष्णाग्रावयवविशेषवत्वं बालप्रिया

रोमहर्षवत्वं च। हन्तेति विषादार्थकमित्याह-कष्टमेकस्थेत्यादि। 'भीछ' इति सम्घुध्या द्योत्यमर्थमाह-यो हीत्यादि। न धारयति नावस्थापयति अन्यापहरण शङ्कयेति भावः । तन्भ्ावेति। अतस्मिस्तत्तादात्म्याहार्यसम्भावनारूपाया इत्यर्थः । अत्र च श्यामादावङ्गादितादात्म्यसम्भावना बोध्या। अनुप्राणकमिति। अङ्गमि- त्यर्थः । साद्ृश्यमिति। गम्यमिति शेषः । तथेति। अज्ञसादृश्यस्य उपक्रान्तस्य उपसंहारादिति भावः । निर्वाहितमिति। उत्प्रेक्षानिर्वेहणद्वारा निर्वाहितमित्यर्थः। वृत्तावुपसंहरति-'स एव' मित्यादि। 'तथाविधमिति। उक्तप्रकारातिक्रान्तमित्यर्थः । शीतांशोरिति। विरहिण उक्तिः। 'शीतांशो: कराः' किरणा: अमृतच्छटाः, यदी ति सिद्धानुवादे। यथा-"स्रगियं यदि जीवितापहे"'त्यादौ। 'कस्मातू' कृतः । मे मनः ३० ध्व०

२३४ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

क्तमेनं ध्वनेरात्मानसुपनिबध्नाति सुकवि: समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति। क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसन्निभ:। शब्दार्थंशक्तिमूलत्वातसोऽपि द्वेधा व्यवस्थितः ॥ २० ॥।

लोचनम् संप्लुष्यन्त्यथ कालकूटपटलीसंवाससन्दूषिताः । कि प्राणान्न हरन्त्युत प्रियतमासञ्जल्पमन्त्राक्षरै- रक्ष्यन्ते किमु मोहमेमि हहहा नो वेद्ि केयं गतिः ॥ इत्यत्र हि रूपकसन्देहनिदर्शनास्त्यकत्वा पुनरुपात्ता रसपरिपोषायेत्यलम्॥१८,१९॥ एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्य द्वितीयं भेदं विभ बालप्रिया मृशं सम्प्लुष्यन्ति सन्तापयन्ति। अमृतच्छटात्मकत्वेन सम्प्लोषकत्वायोगादिति भावः । अस्योपपत्ति सन्दिहान आह-अशेत्यादि। अथेति विकल्पे। करा इत्यनुषज्यते। .कालकूटानां पटल्या समूहेन यः संवासः द्योरेकोत्पन्नत्वात्सहवासः संसर्ग इति या वत्, तेन सन्दूषिताः सन्तापकत्वादिस्वीयदोषविशिष्टाः कृताः । तर्हि ते किं कुतः प्रणा्ज हरन्ति ? प्राणापहारकत्वस्यापि तत्स्वभावत्वादिति भावः । प्राणहरणाभावे हेतु- माशङ्कमान आह-उतेत्यादि। उतेति विकल्पे। प्रियतमायाः सज्जत्पेषु यानि मन्त्रा क्षराणि विषापहारीणि तैः । रक्ष्यन्ते प्राणा इति विपरिणामेनानुषङ्गः। अन्राप्यनुपपत्ति -मन्यमान आह-कि त्वित्यादि। किमु कुतः । रूपकेति। करा अमृतच्छटा इति रूपर्के, कालकूटेत्यादौ सन्देहः, प्रियतमासज्ल्पेषु मन्त्राक्षरारोपानिदशना। त्यकत्वे त्यादि। शीतांशोः कराः अमृतच्छटा इति रूपकस्य कस्मादित्यादिना त्यागः। अथेत्यादिना पुनरुपादानं, तथा सन्दूषितत्वसन्देहस्य 'कि प्राणानि'त्यादिना त्यागः, उतेत्यादिना पुनरुपादानमेवं प्रियतमेत्यादि निदर्शनायाः, मोहं मूर्च्छामेमि प्राप्नोमी- त्यनेन त्याग: । इयं गतिरवस्था पदार्थस्वभावः। का नो वेधयि न जानामीत्यनेन पुनरुपादानं च प्रत्याय्यत इति भावः। यद्वा सम्पलुष्यन्तीत्यन्तेन रूपकस्याऽहरन्ती त्यन्तेन सन्देहस्य, एमीत्यन्तेन निदर्शनायाश्व त्यागः । नो वेद्मीत्यादिना तेषामु- पादानं चेति बोध्यम्॥ १८-१९ ॥ हेतुत्वेनोपान्त इति। यतः क्रमेण भाति, अतोऽनुस्वानसननिभ इत्यर्थ इति १. प्रियतमासअल्पा एव मन्त्राक्षराणि इति निद्शना। रूपक तुन, विषयस्य सज्जल्पस्य विषयिविशेषणतया प्रतिबिम्बभूतस्य मन्त्रस्य बिम्बभूतया प्रियतमया वि- शिष्टत्वात्। स्पषटीकृतमिद कुवलयानन्दादौ।

द्वितीयोद्द्योत: २३५

अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य धवनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वादनुरणन- प्रख्यो य आत्मा सोपि शब्दशक्तिमृलोऽर्थशक्तिमूलश्षेति द्विपकारः । ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वने: प्रकार उच्यते वदिदानी शलेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहत इत्याह- आक्षिप्त एवालङ्डार: शब्द्शकत्या प्काशते । यस्मिन्ननुक्त: शब्देन शब्दशक्त्युव्धवो हि सः ॥ २१॥ यस्मादलद्कारो न वस्तुमात्रं यस्मिन् काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स शब्दशक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्माकं विवक्षितम्। वस्तुद्वये च शब्दश्कत्या प्रकाशमाने श्लेषः । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजितकायः पुरास्त्रीकृतो यश्च्ोद्धृत्तभुजब्रहारवलयो गञ्जा च योऽघारयत्।

लोचनम् वतुमाह-करमेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्ठाया अनुरणनम- भिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। साऽपीति। न केवलं मूलतो ध्वनिर्द्विविधः। नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः । अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थः ॥२०॥ कारिकागतं हिशब्दं व्याचष्टे-यस्मादिति। अलङ्कारशब्दस्य व्यवच्छेद्यं दशयति-न वस्तुमात्रमिति । वस्तुद्ये चेति । चशब्दस्तुश्दस्यारथे। येनेति। येन ध्वस्तं बालक्रीडायामनः शकटम्। अभवेनाजेन सता। बलिनो दानवान्यो जयति तादग्येन कायो वपुः पुरामृतहरणकाले स्त्रीत्वं प्रापितः । यश्चोद्वृत्तं समदं कालियारयं भुजजं हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य। 'अकारो विष्णुः' इत्युक्तेः। यश्चागं गोवर्धनपर्वत गा च भूमि पातालगतामधारयद्। यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहुः किं तत् ? शशिनं मथ्नातीति क्विपू राहुः, तस्य शिरोहरो बालप्रिया भाव: । अनुस्वानपदार्थ विवृण्वस्तद्धानस्य क्रमिकत्वं दशयन्ति-घण्टाया इत्यादि। विवक्षितान्यपरवाच्य इत्यस्य स्थाने 'अविवक्षितवाच्य' इति च पाठः । अपिशब्दार्थः 'सोऽपी'त्यपि शब्दगम्यः ॥ २० ॥ 'न वस्तुमात्र'मिति कारिकास्थैवकारव्यवच्छेद्यमिति भ्रमः स्यादतो व्याचषे- मलङ्गारशब्दस्येति। एवकारव्यवच्छेद्यमुपरि वक्ष्यति। येनेत्यत्रादौ विष्णुपक्षे व्याचष्टे-बालक्रीडायामित्यादि। 'ताहक्कायो येन स्त्रीत्वं प्रापित' इत्याद्यन्वयः। लय इति। तादात्म्यमित्यर्थेः। शब्दात्मक इति यावत्। तत्र प्रमाणमाह-अकार

२३६ सटी कलो चनोपेतध्वन्यालोके

यस्थाडु: शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्घकक्षयकरसतर्वा सर्वदोमाधवः ॥ नन्वलक्कारान्तरप्रतिभायामपि क्ल्वेषव्यपदेशो भवतीति दर्शितं भट्टोद्व- टेन, तत्पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्निरवकाश इत्याशङ्क्येदमुक्तं 'आक्षिप्ः' इति। तदयमर्थ :- यत्र शब्दशकत्या साक्षादलङ्कारान्तरं वाच्यं सत्प्रति- भासते स सर्वः श्र्लेषविषयः । यत्र तु शब्दशकत्या सामर्थ्याक्षितं वाच्य- व्यतिरिक्तं व्यङ्रथमेवालङ्कारान्तरं प्रकाशते स ध्वनेर्विषयः । शब्दशवस्या साक्षादलङ्कारन्तरप्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरी॥ अत्र शृङ्गारव्थभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधालक्कारश्र प्रतिभासत इति विरोषच्छायानुग्राहिणः श्रेषस्यायं विषयः, न त्वनुस्वा.

लोचनम् मूर्धापहारक इति। स त्वां माधवो विष्णुः सर्वेदः पायात्। कीहकू ? अन्धकनाम्ना जनानां येन क्षयो निवासो द्वारकायां कृतः। यदि वा मौसले इषीकाभिस्तेषां क्षयो विनाशो येन कृतः । द्वितीयोऽर्थ :- येन व्वस्तकामेन सता बलिजितो विध्णोः सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुरनिदेहनावसरेऽस्ीकृतः शरत्वं नीतः। उद्वृत्ता भुजज्गा एव द्वारा वलयाश्ष यस्य, मन्दाकिनीं च योऽधारयत्, यस्य च ऋषयः शशिमच्चन्द्रयुक्तं शिर आहुः, हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहुः, स भगवान्स्वयमेवान्धकासुरस्य विना- शकारी त्वां सर्वेदा सर्वकालमुमाया धवो वल्लभः पायादिति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालक्कार इति श्लेषस्यैव विषयः । आक्षिप्शबदस्य कारिकागतस्य व्यवच्छेदं दर्शयिसुं चोदेमोपक्रमते-नन्वलङ्कारेत्यादिना। तस्या विनापीति। अपिशब्दोऽयं बालप्रिया इति। शैषं स्पष्टम्। वस्तुमात्रमित्यादि। माधवस्योमाघवस्य च स्तोतव्यत्वेन प्रकृतत्वात्तयोः साम्यं न विवक्षितमिति भावः । वृत्तौ 'साक्षादलङ्कारान्तरं वाच्य'मिति। अलङ्कारान्तरमलङ्कारविशेषः। वाच्यमभिधेयमिति तदर्थः । अपि शब्दोऽयमिति। हारेण विनापीत्यपिशब्द इत्यर्थः। विरोधं हारतदभावयो रेकत्र वृत्तित्वरूपम्। आचक्षाण: बोधयन्। अर्थद्ये वक्ष्यमाणे। अभिधाशक्तिं हारि-

द्वितीयोद्द्योत: २३७

नोपमव्यङ्गयस्य छवनेः। अलक्ष्यक्रमव्यक्कयस्य तु ध्वनेर्वाच्येन क्रेषेण विरोधेन वा व्यश्जतस्य विषय एव। यथा ममैव- काध्याशेषततुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेन।क्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दध. तस्थाने या स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात्।। अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही श्रेषः प्रतीयते। यथा च- भ्रमिमरतिमलसहृदयता प्रलयं मूछा तमः शरीरसादमू। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्यं कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ लोचनम् नियच्छति हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारो विद्यते ययोस्तौ हारिणाविति। अत एत विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्लकः। अपिशब्दाभावे तुन तत एवार्थ द्वयस्याभिधा स्यात, स्वसौन्दर्योदेव स्तनयोवरिस्मय हेतुत्वोपपत्तेः। विस्मयार्यो भाव इति दष्टान्त्ाभिप्रायेणोपात्तम्। यथा विस्मयः शब्देन प्रतिभाति विस्मय इत्यनेन शब्देन तथा विरोधोऽपि प्रतिभात्यपीत्यनेन शब्देन। नतु किं सर्व- थात्र धनिर्नास्तीत्याशङ्कयाह-अलक्ष्येति। विरोधेन वेति। वाग्रहणेन श्लेषवि रोधसक्करालङ्कारोऽयमिति दशयति, अनुग्रहयोगादेकतरत्यागत्रहणनिमित्ता- भावो हि वाशब्देन सूच्यते। सुदर्शनं चक्रं करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ इलाध्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणक्रीडनम्। चन्द्ररूप चक्षुर्धारयन्। वाच्यतयैवेति। स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्योक्तत्वात्। बालप्रिया नूश्दस्याभिधात्मिकां शक्तिम्। अथद्वयमाह-हरत इत्यादि। 'इत्यर्थद्वयै' इति सम्ब- न्धः। मत एव अपिशब्दप्रयोगादेव। विस्मयशब्द: द्वितीयान्तविस्मयशब्दः । उपोद्बलक: बोधे सहकारी। एकत्र विरुद्धार्थेबोधे हि विस्मयः। उक्तमुपपादयति- अपिशब्दाभावे त्विति। तत एवार्थेद्वयस्याभिधा न स्यादित्यन्वयः। तत एव विस्मयशब्दादेव। अभिधा अभिधानम्। कुत इत्यत्राह-स्वेति। वृत्तौ-'विस्म याख्यो भावः प्रतिाभसत' इति किमर्थमुक्तमित्यत्राह-द्वष्टान्तेति। शब्देन प्रतिभा- तीत्युक्तस्यव विवरणम्-विस्मय इत्यादि। प्रतिभातीत्यस्यानुषज्ञः। दशैयतीत्यत्र

ति। एकतरस्य त्यागे ग्रहणे वा यन्निमित्तं तदभाव इत्यर्थः। वाच्यतयैवेत्यस्य व्यतिरेक इत्यनेनापि सम्बन्धो विवक्षित इत्याह-स्वतनोरधिकामितीति।

२३८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

यथा वा- चमहिअमाणसक श्वणपङ्क अणिम्महिअपरिमला जस्स । अखण्डिअदाणपसारा बाहुप्पलिहा व्विअ गहन्दा।। (खण्डितमानसकाञ्चनपङ्कजनिर्मथितपरिमला यस्य । अखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिधा इव गजेन्द्राः ।। इति छाया ) अत्र रूपकच्छायानुग्राही क्रेो वाच्यतयैवावभासते। स चाक्षि्तेSरक्कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहितस्व रूपस्तत्र न लोचनम् भुजगशब्दार्थपर्यालोचनाबलादेव विषशब्दो जलमभिधायापि न विरन्तुमुत्सहते, अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहललक्षणमाह। तदभिधानेन विनाभिधाया एवासमाप्तत्वात्। भ्रमित्रमृतीनां तु मरणान्तानीं साधारण एवार्थेः। निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काश्चनपङ्गजानि। ससारत्वात् तैर्हेतुभूतैः । णिम्मि- अपरिमला इति। प्रसृतप्रतापसारा अखण्डितविरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्चमहिअशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश्ष त्रोटन सरौरभमदलक्षणानर्थान्प्रतिपाद्यापि न परिसमाप्ताभिघाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूप द्विती यमप्यर्थमभिदधत्येव। एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेदं प्रदश्यैवकारस्य व्यवच्छेदं द्शयितुमाह- स चेति। उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे, यत्र तावदेकतरविषयनियमनकारणम- बालप्रिया श्लेषमुपपादयति-भुजगेत्यादि। बलादेवेत्यस्य न विरन्तुमुत्सहते, अपि त्वाहेत्यनेन सम्बन्धः । कुत इत्यत्राह-तद्भीति। साधारण एवेति। तथा च तदंशे्ऽ्र्- इलेष इति भाव: । निराशीकृतत्वेनेति। आशात्र जयविषयिका बोध्या। काश्वनपद्म- त्वरूपणे गम्यं हेतुं दर्शयति-ससारत्वादिति। यथा कुमारसम्भवे "ध्रुवं वपुः काश्चनपझ्मनिर्मित'मित्यादि। 'निर्मेथितपरिमला' इत्यनेन लक्ष्यस्यार्थस्य विवरणम्- प्रसृतेत्यादि। प्रसृतः दिक्षु व्याप्तः प्रतापसारो येषां ते। एवंभूताः यस्य बाहुपरि- घाः गजेन्द्रा एवेति सम्बन्धः । गजेन्द्रे विशेषणानि योजयति-गजेत्यादि। शब्द- इचेति। क्रमेणेति शेषः। उक्त्रूपमिति। पूर्वोक्तमित्यर्थेः। अभिद्धत्येवेति। तस्या- थंस्यापि प्राकरणिकत्वादिति भावः । वृत्तौ 'अन्र रूपके ति। अन्रेत्यस्य उत्तयोः श्लो- कथोरित्यर्थः । प्रतिपत्तिसौकर्यायोक्तवक्ष्यमाणग्रन्थभावार्थ दशयति-उभयाथेत्यादि । इति तात्पर्यमित्यन्तेन । उभयोरर्थयोः प्रतिपादने अभिधाने शक्तः समर्थो यः शब्द: तस्य प्रयोगे स्रति। पकेति। द्वयोर्थयोरेकतरस्मिन् विषये यन्नियमनं निय-

प्रथमोद्द्योत: २३९

शव्दशक्त्युद्धवानुरण नरूपव्यङ्गचध्वनिव्यवहारः। तन्र वक्रोक्त्यादिवा्च्या

लोचनम् भिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति। यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्या- पारसद्भावावेदक प्रमाणमस्ति, यथा-'तस्या विना' इत्यादौ, तत्र तावत्सवेथा 'चमहिअ' इत्यन्ते। सोरऽर्थोऽभिधेय एवेति स्फुटमदः। यत्राप्यभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरण- दिर्विद्यते तैन द्वितीयस्मिन्नर्थे नाभिधा सडकामति, तत्र द्वित योऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्यु- च्यते; तत्रापि यदि पुनस्तादक्छब्दो विद्यते येनासौ नियामकः प्रकरणदिरपहतशक्तिक: सम्पादयते। अत एव साभिधाशक्तिर्बाधितापि सती प्रतिप्रसूतेव तत्रापि न ध्वनेर्विषय इति तात्पर्यम्। चशब्दोऽपिशब्दार्थे भिन्नक्रमः आक्षित्तोऽप्याक्षिप्ततया झटिति सम्भा वयितुमारब्धोऽपीत्यर्थः। न त्वसावाक्षिप्तः, किं तु शब्दान्तरेणान्येनाभिधायाः प्रतिप्र- सवनादभिहितस्वरूपः सम्पन्नः। पुनर्रहृणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति। तेनैव- कार आक्षिप्ताभा'निराकरोतीत्यर्थेः। बालप्रिया न्त्रणमभिधायाः इत्यस्यानेन सम्बन्धः, तस्य कारणं संयोगादि। इतीनि। इत्यादा- वित्यर्थः । यत्रैत्यनेन सम्बन्धः । द्वितीयाभिधेति। द्वितीयार्थाभिधेत्यर्थः । तस्या विना इत्यादौ चमहिअ इत्यन्त इति। तस्या विनापीत्याघुदाहरणचतुष्टय इत्यथेः। तत्रेति। यैनेत्यादौ तस्या इत्यादिचतुष्टये चेत्य्थः । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। सोऽर्थ इति द्वितीयोऽर्थ इत्यर्थः । तत्रापीत्यादि। ताद्रगिति यैनेत्यस्य प्रतिनिदेशः ।येनेति। येन शब्देनेत्यर्थः। अपहृतशक्तिकः प्रतिहृतनियमनसामर्थ्यकः। साभिधाशक्ति: द्वितीयार्थाभिधानशक्ति: बाधितापि बोधाननुकूलाकृतापि प्रतिप्रसूता पुनर्बोधा- नुकूला कृता। एवेति। इवेति च पाठः । च शब्द इति। स चेत्यत्रत्यचशब्द इत्यर्थः । भिन्नक्रम इति। आक्षिप्तपदोत्तरं योज्य इत्यर्थः । आक्षिप्तोऽपीत्यस्य विवरणम्-माक्षिप्ततयेत्यादि। सम्भावनार्थकापिशब्देन गम्यमर्थमाह-न त्वित्या- दि। वृत्तौ 'सोऽलङ्कार' इत्यस्य श्लेष इत्यर्थः । द्वितीयोऽर्थ इति यावत्। 'शब्दान्त- रेणेत्यादेविवरणम्-शब्देत्यादि। शब्दान्तरेण शब्दविशेषेण। ननु श्लेषस्य शब्दा- न्तरेण सलेशादिपदेनाभिधानं न सम्भवति इत्यत आह-अभिधाया इत्यादि। अ- भिधाया: द्वितीयार्थाभिधायाः । पुनग्रहरोनेति। 'यत्र पुन'रित्यत्रत्यपुनःशब्देनेत्य- थेः। व्याख्यातमिति। पूर्वोक्तमित्यथेः । फलितमाह-तेनेति। 'वक्रोकत्या'दीति। इमामेव वक्रोक्ति विद्ृतोक्तिरिति कुवलयानन्दकाराः प्राहुः।

१. द्वितीयार्थनिरूपितद्वितीयेत्यर्थः, 'प्रत्यर्थ शब्दामिनिवेश' इति भाष्यात्। अर्थ भेदेन शक्तिभेद इति तदर्थः ।

२४० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लङ्कारव्यवहार एव। यथा- दृष्टया केशव गोपरागहृतया किश्विन्न हष्ट मया तेनैव रखलितास्मि नाथ पतिता किं नाम नालम्बसे । एकस्तवं विषमेषु खिलमनसां सर्वाबलानां गति. गोव्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठ हरिर्वश्चिरम् ।

लोचनम् है केशव, गोधूसिहृतया दृष्टया न किश्चिद्दृदष्ट मया तेन कारणेन रखलितास्मि मार्गे। तां पलिता सरतीं मां किं नाम कः खलु हेतुर्यन्नालम्बसे हस्तेन। यतस्त्वमेवै- कोऽतिशयैन बलवान्निम्नोन्नतेषु सर्वेषामबलानां बालवृद्धाज्ञनादीनां खिन्नमनसां गन्तुमशकतुवर्ता गतिरालम्बनाभ्युपाय इत्येवंविधेऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिता- भिधाशक्तय: शब्दास्तथापि द्वितीयेऽयें व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिर्निरुद्वा सती सले- शमित्यनेन प्रत्युञ्जीविता। अन्र सलेशं ससूचनमित्यर्थः, अल्पीभवनं हि सूचनमेव । हे केशव ! गोप स्वामिन ! रागहतया दष्टरथेति। केशवगेन उपरागेण हृतया दष्टयेति वा सम्बन्धः । रखलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि। पतितामिति भतृभावं मां प्रति। एक इत्यसाधारणसौभाग्यशाली त्वमेव। यतः सर्वासामबलानां मदनविधुर- मनसामीष्योकालुष्यनिरासेन सैव्यमान: सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थः। एवं श्लेषा- बालप्रिया परागपदव्याख्यान-धूलीति। मागे रखलितास्मीति सम्बन्धः। एकरब्दो मुख्यार्थक इत्याशयेनाह-प्तिशयेन बलवानिति। विषमेष्वित्यस्य व्याख्यानम्-निम्नोत्रतेष्वि· ति। खिन्नमनसामित्यस्य भावार्थविवरणम्-गन्तुमित्यादि। 'एते शब्दा' इति सम्बन्धः केशवगोपरागादिशब्दा इत्यर्थे: । 'प्रकरणेने'त्यस्य 'नियन्त्रिते'त्यनेन निरुद्धे'यनेन च सम्बन्धः । अभिधाशक्तिरिति। एतेषामिति शेषः । प्रत्युञ्जीविता प्रतिप्रसा- विता। प्रत्युज्जीवनं विवृणोति-अत्रेत्यादि । सलेशमित्यस्य ससूचनमित्यर्थः ।कर्थ लभ्यत इत्यत्राह-अल्पीति। द्वितीय मर्थ व्याचष्टे-हे केशवेत्यादि। वेशव गोप इति सम्बोधनद्वयमिति भावः । स्वामिन्निति 'नाथे'त्यस्य विवरणम्। प्रकारान्तरेण आह-केशवगेनेत्यादि। केशवगेन केशवविषयकेण उपरागेण अनुरागेण । पत्युर्भावः पतिता तामित्याह-भर्तृभावमिति। 'अन्नान्तर' इत्यादिगदं हर्षचरिते द्वितीयोच्छूवासे स्थितम्। मासद्वयमिति। चैत्रवैशाखात्मकमासद्वय मित्यर्थः । धव- लान्यधनि येन स चासौ हासथ् धवलादहासः, फुल्लाः विकसिता: मल्िकाः फुललमछिकाः फुल्लमल्लिकानां धवलाइहासो यत्र स इति व्यधिकरणो बहुव्रोहिरिति व्याचषे-

द्वितीयोद्द्योत: २४१

एवस्जातीयक: सर्व एव भवतु कामं वाच्यक्लेषस्य विषयः । यत्र तु सामर्थ्याक्षिस्तं सदलक्कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ६वनेर्वि षयः । यथा- 'अत्रान्तर कुसुमसमययुगमुपसंहरत्नजुम्भत श्रीष्माभिधानः फुल्लमहिल- काधवलाद्ृहासा महाकालः'। यथा च- उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तन्व्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ।।

लोचनम् ळ ङ्कारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र त्विति। कुसुमसमयात्मक यद्युग मासद्वयं तदुपसंहरन्। धवलानि हृद्यान्यट्टान्यापणा येन ताटक् फुल्लमल्लिकानां हासो विकास: सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलाद्टहासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलदभुजगजं' इत्येतत्तु्यमेतत्स्यात्। महांश्वासरौ दिनदैध्यँदुरतिवाहतायोगात्काल: समयः। अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिताभिधाशक्तयः, अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः समुदाय प्रसिद्धिर्ब- लीयसी' इति न्यायमपाकुर्वेन्तो महाकालप्रमृतयः शब्दा एतमेवार्थमभिधाय कृत कृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्तिमूलातू। अत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेभिधान्तरं दृष्ट ततस्त बालप्रिया धवलानीत्यादि। हास इत्यस्य व्यख्यानं-विकास इति। तस्यैव विवरणं-सिति- मेति। सितस्य भावः सिितिमा। यथाश्रुतार्थपरित्यागे बीजमाह-फुल्लेति। इत्येत- ततुल्य मेतत्स्यादिति। तथाचाभिमतध्वन्युदाहरण न भवेदिति भाव:। महत्वोपपा- दर्क-दिनेत्यादि। दिनदैव्यं दुरतिवाहता च तयोर्योगादित्यर्थः । 'सामर्थ्याक्षितं' सहकारिभूतेनार्थसामर्थ्येन व्यजितं सत्। 'अलङ्कारान्तरं' अलङ्कारविशेषः । 'शब्द शक्त्या प्रकाशते' प्राधान्येन शब्दशक्त्या भासत इत्यादिवृत्युक्तमुपपादयति-अत्रे· त्यादि। ऋतुवर्णनरूपः ऋतुवर्णनस्य वा यः प्रस्तावः तेन नियन्त्रिताः तत्तदर्थेषु निय मिता: अभिधाशक्तयो येषां ते। अत एव प्रकरणदेव। इति न्यायमिति। यथोक्तं "योगाद्रूढेर्बलीयसव"मिति। एतमेवार्थमिति। पूर्वोक्तार्थमित्यर्थः । तदनन्तरम- र्थावगतिरिति। कृतादियुगसमयमुपसंहरन् मल्लिकाधवलमद्टहासं कुर्वन् भयक्करो महाकाल: महान् जगत्संह्तृदेवताविशेष इत्याय्यर्थबोध इत्यर्थः । अत्र मतभेदान्दशयति-अत्र केचिदित्यादि। पतेषामिति। महाकालादी- ३१ ध्व०

२४२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् थाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्रेव प्रतिपतुर्नियन्त्रिताभिधाशक्तिकेभ्य एतेभ्य: प्र पत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति शब्दशक्तिमूलत्वं व्यङ्गयत्वं चेत्य विरुद्धम्' इति। अन्ये तु-'सामिधैव द्वितीया अर्थसामर्थ्य श्रीष्मस्य भीषणदेवताविशेषसादृश्या त्मक सहकारित्वेन यतोऽवलम्वते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते' इति। एके तु-'शब्दश्लेषे तावद्भेदे सति शब्दस्य, अर्थश्लैषेऽपि शक्तिभेदाच्छन्दभेद इति दर्शने द्वितीय: शब्दस्तन्रानीयते। सच कदाचिदभिधाव्यापारात् यथोभयोरुत्त रदानाय 'श्वेतो धावति' इति; प्रश्नोत्तरादौ या तन्न वाच्यलङ्कारता। यत्र तु ध्वनन- बालप्रिया नामित्यरथः । अर्थान्तरे जगतसंहतृदेवताविशेषाधर्थे। दवष्टं ज्ञातम्। द्ष्टेति। दष्टा ज्ञाता तदभिधाशक्तिर्येन तस्यैत्यर्थः । नियन्त्रितेति । प्राकरणिकार्थे प्रकरणादिना नियमितेत्यर्थः । एतेभ्यः महाकालादिशब्देभ्यः । प्रतिपत्तिः अर्थान्तरप्रतीतिः । इतीति हेतौ। व्यङ्गयत्वश्चेति। यतोऽर्थान्तरे गृहीततत्तच्छब्दाभिधाशक्तिकस्यैव प्रतिपत्तुस्तदर्थान्तरस्य प्रतीतिर्भवति, ततश्शब्दशक्तिमूलत्वं, यतश्र स्रा प्रतीतिरमि- धाया विरम्यव्यापाराभावेन ध्वननव्यापारादेव, ततस्तदर्थस्य व्यक्ञयत्वश्वेत्यर्थः। मतमिदं काव्यप्रकाशकाराद्यभ्युपगतम्। मतान्तरमाह-श्रव्य इत्यादि। साभिधव द्वितीयेति। गृहीतपूर्वा द्विती- यार्थाभिधैवेत्यर्थः । ध्वननव्यापाररूपोच्यत इति सम्बन्धः । कुत इत्यत्राह-अर्थत्या- दि। अर्थसामर्थ्यमिति। स्रामर्थ्याक्षिप्तमिति ग्रन्थेनोक्तमर्थसामर्थ्यमित्यर्थः । तत् किमित्यत्राह-श्रीष्मस्येत्यादि। भीषरोति। युगोपसंहरणादिना य हेवताविशेषसा दृश्यं तदात्मकमित्यर्थः । सहकारित्वेनेति। तदर्थान्तरबोधन इति शेषः। तत इत्यादि। अभिधादयो व्यापारा ह्यर्थबोधानुकूलशक्तिविशेषात्मकाः । सहकारिभेदेन तेषां

सामर्थ्यादिसहकारेणार्थबोधनशक्तिस्तु ध्वननमतोऽत्र सा ध्वननरूपोच्यत इति भावः । एक इत्यादि। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। शब्दस्य भेदे सतीति सम्बन्धः । भेदस्य सत्वादित्यर्थः। शक्तिभेदादिति। तत्तदर्थबोधानुकुलशक्तिमेदादित्यर्थः । अर्थभेदा- दिति यावत्। तत्रेति। शब्दश्लेषेऽर्थशलैषे चेत्यर्थः । आ्नीयत इति। अनुसन्धाने- नेति भावः । सः द्वितीयशशब्दः। कदाच्चिदिति। यदार्थद्वयेऽपि प्रकरणादिकं तदे- त्यर्थः । अभिधाव्यापारादिति। अर्थद्वयस्याभिधेयत्वावश्यम्भाव्ादिति भावः। आनीयत इत्यनुषङ्गः। अत्रोदाहरणमाहय -यथेत्यादि। उभयोरिति। क इतो धावति, किङ्कुणविशिष्टश्चेति दयोः प्रश्नयोरित्यर्थः । इवेत इति। श्वा इतः शवेतो धवलश्च। प्रश्नोचरादौ वेति। "यत्तु पर्यनुयोगस्य निर्भेदः क्रियते बुधैः। विद्ग्धगोष्टयां वाक्यैर्वा तद्धि प्रश्नोत्तरं विदुः" ॥ इति लक्षणम्।

द्वितीयोद्द्योतः २४३

लोचनम् व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थान्तर -प्रतिपन्नं प्रतीयमा नमूलत्वातप्रतीयमानमेव युक्तम्' इति। इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामर्थ्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्र द्वितीयोरडर्थोडभिधीयत एव न ध्वन्यते, तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा सा तावद्धात्येव, न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापरात्। तन्नाभिघशक्तेः कस्याश्चिदप्यनाशङ्कनीयत्वात्। तस्यां च द्वितीया शब्दशक्तिर्मूलम्। तया विना रूपणाया अनुत्थानात्। अत एवालक्कारध्वनिश्यमिति युक्तम्। वक्ष्यते च 'असम्बद्धार्थोभिधायित्वं मा प्रस्ाह्गीत' इत्यादि। पूर्वत्र तु सले-

यथा- बालप्रिया यथा-"काहमस्मि गुहा वक्ति प्रश्नेऽमुष्मिन् किमुत्तरम्। कथमुक्तं न जानासि कदर्थयसि यत्सखे ॥ इति। अत्र कदर्थय सीत्येतत् 'कथ' वर्णाभ्यामुत्त दर्यसीत्युत्तरम्। आदिपदेन "येन ध्वस्ते"त्यादिसङग्रहः। वाच्येति। इलेषादिवाच्यालक्कार इत्यर्थेः । द्वयोरर्थेयोः प्रकृत- त्वादिति भावः । यत्रेति। कुसुमसमयमित्यादावित्यर्थः । धतननव्यापारादेवेति। अभिधायाः प्रकृतार्थे नियमनेन व्यञ्ञकत्वादेवेत्यर्थः। शब्दान्तरबलादिति। शब्दा- न्तरस्याभिधाशक्तेरित्यर्थः । प्रतिपन्नभपीत्यन्वयः। प्रतीयेति। प्रतीयमानः धवननाद् गम्यमान: शब्दः मूलं यस्य तत्वादित्यर्थः । थ्वनिव्यापारमूलकत्वादिति यावद्। प्रतीयमानमेव व्यङ्गयमेव। द्वितीयपक्षव्याख्याने इति । 'अन्ये त्वि'्त्यादयुक्तव्याख्यान इत्यर्थः । तेनेति। अर्थसामर्थ्येनेत्यर्थः । द्वितीयाभिधेति । प्रतिपन्नस्य तस्य द्वितीयार्थस्येति सम्बन्धः । रूपरोति। अभेदारोप इत्यर्थः । आरोप्यमाणाभेद इति यावत्। इदमुपमादेरुपलक्षणम्। सा तावदिति। सा रूप- णा। न चेतयादि। भातीत्यनुषञः। शब्दादन्यस्मान्न भातीत्यर्थेः । किन्तु शब्दादे- वेति भावः । तत्रेति। रूपणायामित्यर्थः। तस्यामिति। रूपणायामित्यर्थः । अनुत्थानाहिति। प्रतियोगिभूतस्य द्वितीयार्थस्याप्रतीत्येति भावः । अत एव रूपणादिमात्रस्य व्यक्रयत्वादेव। अलङ्कारेति। रूपकादीत्यथैः । इति युक्तमिति। इति वचनं युज्यत इत्यर्थेः । अन्यथा द्वितीयार्थस्य व्यक्गयत्वेन वस्तुध्वनिव्यवहारोऽपि स्यादिति भावः । वक्यत इति। वत्ताविति शेषः। तत्र उपमानोपमेयभावः कल्प- यित्तव्य इत्युक्त्या तदंशस्यैव व्यङ्गयत्वज्ञापनादिति भावः। शब्दशक्त्या प्रकाशमाने इति ग्रन्थोऽप्येतत्पक्षानुकूल: प्रसन्नादाह-पूरवत्रेत्यादि। पूर्वत्र "दृष्टया केशवे". त्यादौ। निराकृतेति। तन्र हि द्वितीयार्थे एव प्राधान्येन विवक्षितः, प्रथमार्थस्तु

२४४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

यथा वा- दत्तानन्दाः प्रजान समुचितसमयाकृष्टसष्टैः पयोभि: पूर्वाह्ने विप्रकीर्णां दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः ।

गावो वः पावनारनां परमपरिमितां प्रीतिसुत्पादयन्तु ।। एषूदाहरणेषु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेडर्थान्तरे वाक्य- स्यासम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्गीदित्य प्राकरणिकप्राकरण कार्थयोरुपमा - नोपमेयभावः करपयितव्यः सामर्थ्यादित्यर्थाक्षितोडयं क्रेो न शब्दोपा- रूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनुस्वानोपमव्यङ्ञयस्य ध्वनेर्विषयः । अन्येऽपि लोचनम् शपदेनैवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त' इत्यत्रासम्बद्धता नैव भाति। 'तस्या विनापि' इत्यन्नापिशब्देन 'इलाध्या' इत्यत्राधिकशव्देन 'भ्रमिं' इत्यादौ च रूपके- णासम्बद्धता निराकृतेति तात्पर्यम्। पयोभिरिति पानीयैः क्षीरैश्च। संहारो ध्वंसः, एकत्र ढौकनं च। गावा रश्मयः सुरभयक्ष। असम्बद्धार्थाभिधायित्वमिति। असंवेद्यमानमेवेत्यर्थः । उपमानोपमेय- बालप्रिया तद्गोपनार्थतयेति भावः। अनेन तत्र रूपणादिक नास्तीति चावेदितम्। नैव भा तीति। द्वयोरपि स्तुत्यतया प्रकृतत्वादिति भावः। 'तात्पर्यमिश्यन्तं 'इतरे त्वि'ति मतम्। एतन्मतानुरोधिन: कुवलयानन्दकारादयः। 'उन्नत' इति। प्रोल्लसन् हारो यत्र, प्रोल्ल- सन्ती धारा यत्र च सः कालागरुणा स इव च मलीमसः नीलः पयोधर: स्तनः जल- धरश्च। तस्याः काभिन्याः प्रावृषश्च। कं युवानं पथिकच्च। 'दत्तानन्दा' इति सूर्यशत- कस्थम्। समुचितसमये पूर्वमाकृष्टानि पश्चात्सष्टानि तैः दीप्तांशोः सूर्यस्य पावनानां परसुत्कृष्ट वर्तमानाः । लोचने व्याख्येयानि पदानि व्याचष्टे-पयोभिरित्यादि। रश्मिपक्षे पानीयैरिति सुरभिपक्षे क्षीररिति। वृत्तौ 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व'मिति। प्रकृतार्थेनासम्बद्ो योऽर्थस्तदभिधायि- त्वमित्मर्थः । 'मा प्रसाल्लीदि'ति। प्रसक्तिविषयो मा भूदित्यर्थः । अत्रेष्टापत्ति परिहतुं भावमाह-असंवेद्यमानमेवेति। असम्बद्वार्थाभिधायित्वं सहृदयैरप्र-

१. गौर्नाSSदित्ये बलीवरदें ऋतुभेदर्षिभेदयोः । स्त्री तु स्याद्दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि ॥ पुंस्तियो: स्वर्गेवज्राम्बुरश्मिदग्बाणलोमसु ॥ इति केशवः।

द्वितीयोद्द्योतष: २४५

चालद्ारा: शब्दशक्तिमृलानुस्वानरूपव्यङ्गथे घव्रनौ सम्भवन्त्येव। तथा हि विरोधोऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो दश्यते। यथा स्थाण्नीश्वराखूयज- नपद्वणने भट्टवाणस्य- 'यत्र च मातङ्जगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्च श्यामाः पझ्मरागिण्यक्च धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश् प्रमदाः' अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुग्राही वा क्लषोऽयमिति न शक्यं वक्तुम्। साक्षाच्छव्देन विरोधालङ्कारस्याप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षा- च्छन्दावेदितो विरोघालक्कारस्तत्र हि क्रिष्टोक्तो वाच्यालक्कारस्य विरोषस्य

लोचनम् भाव इति। तेनोपमारूपेण व्यतिरेचननिह्ववादयो व्यापारमान्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीतेः प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादीति सर्वेतालङ्कारध्वनौ मन्तव्यम्। सामर्थ्या- दिति। ध्वननव्यापारादित्यर्थः । मातङ्गति। मातङ्गवद्गच्छन्ति तान् शबरांश्र गच्छन्तीति विरोधः । विभवेधु रताः विगतमहादेवे स्थाने च रताः। पम्मरागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताक्ष। धवलैद्विजैरदन्तैः शुचि निर्मलं वदनं यासां धवलद्विजवदुतकृष्टविप्रवच्छुचि वदनं च यामाम्। यत्र हीति। यस्यां श्लेषोक्तौ काव्यरूपायां, तत्र यो विरोध: श्लेषो वेति सङ्करः तस्य विषयत्वम्। स विषयो भवतीत्यर्थः । कस्य ? वाच्यालङ्कारस्य वा- बालप्रिया तीयमानमेवेत्यर्थः । अर्थः भावार्थः। तेनेति। उपमात्मकोपमानोपमेयभावक रपनस्य कथनात्तस्य उपलक्षणत्वाच्चेत्यर्थेः। उपमारूपऐेत्यादि। उपमा- रूपकादिध्वनिस्थले उपमितिरूपणादिप्रतीतिक्रिया एवेत्यथेः। मातङ्गवददिति । गजवदित्यर्थः । शबरांश्चेति। चण्डालश्तित्यरथेः । इति विरोध इति। चण्डाल गमभरूपार्थस्य सद्वृत्तरूपशीलेन विरोध इत्यर्थः। आद्येनार्थेन च तत्परिहारः। एवसुप- यपि बोष्यम्। 'गौर्यः' गौरवर्णाः पार्वत्यक्ष। 'इयामाः' श्यामवर्णाः यौवनवत्यश्च। वृत्तौ-'साक्षाच्छब्देनाSप्रकाशितत्वा'दिति। शीलवत्यश्चेत्यादौ च काराणां समुच्च- यार्थकत्वादिति भावः। वेति सङ्कर इति। विरोधस्य श्लेषस्य वेत्यत्र वाकारस्तत्स- ्रदोतक इत्यर्थः । तस्य विषयत्वमित्यस्यैव विवरणम्-स इत्यादि। वाच्या- लङ्कारस्येत्यस्य विषयत्वमित्यनेनान्वयमाकाह्ापूर्वकं दशयति-कस्येत्यादिना । वाच्यालद्कारत्येत्यस्य यथाश्रुतार्थमाह-वाच्यालङकृतेरिति। विवक्षितमाह-

२४६ सटीकलो चनोपे तध्वन्यालोके

ऋषस्य वा विषयत्वम्। यथा तत्रैव- म/ 'सर्यवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्। तथाहि-सन्निहितबालान्ध /कारापि भार्वन्मूर्ति:' इत्यादौ । यथा बा ममेव- सर्वैकशरणमक्षयमघीशमीशं घिया हरिं कृष्णम्। चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत् चक्रधरम् ।। अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोध: स्फुटमेव प्रतीयते। एवंविधो व्यतिरकोऽपि दश्यते। यथा ममैव- खं येऽत्युज्जवलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्धासिनो लोचनम् च्यालडूकृतेः वाच्यालङ्कृतित्वस्येत्यर्थः । तन्नैव विरोधे श्लैषे वा वाच्यालङ्कारत्वं सुवच. मिति यावत्। वालेषु के शेष्वन्धकारः कार्ष्ण्यं, बालः प्रत्यप्रश्चान्धकारस्तमः । ननु मातव्ेत्यादावपि धर्मदये यश्चकार: स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्मं सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिद्वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थेः स्यादित्यभित्रायेणोदाह. रणान्तरमाह-यथेति। शरणं गृहमक्षयरूपमगृहं कथम्। यो न धीशः स कथं धियामीशः । यो हरिः कपिलः स कर्थ कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः। अरीणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कर्थं चक्र बहुमानेन धारयति। विरोध इति। विरोधनमित्यथेः । प्रतीयत इति। स्फुटं नोच्यते केनचिदिति भावः। बालप्रिया वाच्यालङ कतित्वस्येति। तथा च विरोधश्लेषसक्करस्य वाच्यालङ्कृतित्वनिरूपितं विषयत्वमिति वाक्यार्थः । विषयत्वमत्राश्रयत्वं बोध्यम्। फलितमाह-तत्रैवे- त्यादि। भासवन्मूर्तिः प्रकाशमानतनुः सूर्यमूर्तिश्व। सर्वेत्यागुदाहरणान्तरमवतारयति-नन्वित्यादि। धर्मद्वये यश्चकार इति। मातज्ञगामिन्यश्शीलवत्य क्व गौर्यो विभवरताश्चेत्यादौ धर्मेद्वयवाचकान्ते यश्चकार इत्यथेः । एवकारेण समुचचयद्योतकत्वव्यवच्छेदः। उक्तार्थे हेतुमाह-अन्यथेत्यादि। अन्यथा विरोधद्योतकत्वाभावे तदेति शेषः। अन्यथा चकारो यदि समुच्चयार्थस्स्यात्तदा प्रतिधम सर्वधर्मान्ते वा स्यात्, क्वचिद्वा न स्यादित्यन्वयः। सवेधर्मान्त इत्यत्र सवशब्दान्त इति च पाठः। चकारस्यात्र समुच्चयार्थकत्वे "घटश् पटश्च पुस्तकञ्चानय, घट पटं पुस्तक्ानय, घटं पटं पुस्तकमानय इतिवत्प्रयोगसस्यादित्यर्थः । गृहमगृ- हमित्यादि विरुद्धार्थकथनम्। शरणं रक्षितारम्। अक्षयं नाशरहितमित्याद्यविरुद्धार्था बोध्याः। विरोधनमिति। विरोधनक्वियेत्यर्थः । स्फुट्रमिति। निस्सन्देहमित्यर्थः । प्रतीयत इत्यस्थ ध्वन्यत इत्यर्थ इत्याह-नाचयते केनचिदिति।

द्वितीयोद्द्योत्त: २४७

ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षित्ाब्जभासश्च ये। ये मूर्धस्ववभासिन: क्षितिभृर्ता ये बामराणां शिर्रा- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥ एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यद्यध्वनिप्रकारा: सन्ति ते सहदयैः स्वयमनुसर्तव्याः। इह तु अ्रन्थविस्तरमयान्न तत्प्रपञ्चः कतः। अर्थशकत्युद्भवस्त्वन्यो य्रार्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यञ्चनवत्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥

लोचनम् नखैरुद्भासन्ते येऽवश्यं खे गगने न उद्भासन्ते। उमये रश्म्यात्मानोऽडुलीपार्ष्ण्याद्य- वयविरूपाश्चेत्यर्थः ॥२१॥ एवं शब्दशक्त्युद्धवं ध्वनिमुक्त्वार्थशक्त्युद्भवं दर्शयति-अर्थेति। मन्य इति शब्दशक्त्युद्भवात। स्वतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिद पद ध्वननव्या- पारमाह न तु तात्पर्येश्तम्। स्ना हि वाच्यार्थप्रतीतावेवोपक्षणेत्युक्त प्राक्। अनेनै- बालप्रिया खमिति। खमाकाशम्। ये किरणाः लूनं विनाशितं तमस्तिमिरं पापश्च यैस्ते। ये वेति। ये चरणाः। नखोन्भासिन इत्यरय वाच्यं व्यक्षयश्चाथमाह-नखैरित्यादि। ये किरणाः, सरोरुहाणां पम्मानां श्रियं कान्ति पुष्णन्ति ये चरणाः । क्षिप्तेति। अघः कृतपद्मकान्तयः विनाशितपद्मकान्तयक्ष ये किरणः, क्षितिमृतां पर्वतानाम् मूर्धसु ऋप्नेषु शिरस्सु च ये चरणाः । अमरणां देवानाम् शिर्रासि आक्रामन्ति प्रणामकाले स्पृशन्ति तेष्वनवभासिनश्। लोचने-अङ्गलीत्यादि। चरणा इत्यथेः। अत्र लूनत- महत्वादिधमैंः किरणतुल्यानां दिनपतेश्चरणानां गगनानुद्धाष्तित्वादिभिः किरणेभ्यो व्य- तिरेको ध्वनित इति बोध्यम् ॥२१॥ 'अर्थे'त्यादि कारिकार्या 'अन्यः अर्थेशक्त्युद्धवस्तु तत्र भवति, यत्र स अर्थः प्रकाशते, य उक्तिं विना स्वतस्तात्पर्येण अन्यद्वस्तु व्यनक्तीत्यन्वयः। कस्मादन्य इत्य- त्राह लोचने-शब्देति। स्वतस्तात्पर्येणेत्येतद्वयाचष्टे-स्वत इत्यादि। इतीदमिति सम्बन्धः । इदं पदमिति च पाठः । सेति। तात्पर्यशक्तिरित्यथेः । अनेनेत्यादि। स्वतस्तात्पर्येणेत्यस्य विवरणं वृत्तौ-'स्वसामर्थ्यादि'तीति भावः । 'शब्दव्यापार'मिति। अभिधामित्यर्थः । वृत्तौ'लीले'त्यादि। इदमधोमुखत्वस्याप्युपलक्षणम्। 'प्रकाशय-

क्षम क्रमव्यप्रयस्यव ध्वनेविषयो न तु वस्तुध्वनेरिति शङ्कते-'न चे'त्यादि। समाधतते- 'यत' इत्यादि। नन्वत्र व्यभिचारिणो वाच्यत्वरूपसाक्षाच्छन्दनिवेदितत्वस्य कथनम

२४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्रार्थः रवसामर्थ्यादर्थानतरमभिव्यनाक्ति शब्दव्यापारं विनैव सोऽर्थ शव्युद्धवो नामानुस्वानोपमव्यक्कयो ध्वनिः । यथा- एवंवादिनि देवर्षौ पारश्वे पितुरघोमुखी। लीलाकमलपत्राणणि गणयामास पार्वेती ।। अत्र हि लोलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनी कृतस्वरूपं शब्दव्यापारं विनै- बार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न चायमलक्ष्यक्रमव्यञ्ञयस्यैव ध्वनेर्विषयः । यतो यत्र साक्षाच्छन्दनिवेितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचा रिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः,स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा कुमारसम्भवे मधुप्र सङ्गे वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसन्घा नपर्थन्तं शम्भोश्ष परिवृत्तवैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि साक्षाच्छव्दनिवेदि लोचनम् वाशयेन वृत्तौ व्याचष्टे-यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादिति। स्वत इति शब्द: स्वश ब्देन व्याख्यातः । उक्ति विनेति व्याचष्टे-शब्दव्यापारं विनैवेति। उदाहरति- यथा एवमिति। अर्थान्तरमिति लज्जात्मकम्। साक्षादिति। व्यभिचारिणां यन्नालक्ष्यक्रमतया व्यवधिवन्ध्यव प्रतिपत्तिः स्वविभावादिबलात्तत्र साक्षाच्छब्द निवेदितत्वं विवक्षितमिति न पूर्वापरविरोधः। पूर्व ह्युक्तं व्यभिचारिणामपि भावत्वान्न स्वशब्दतः प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः। एतदुक्तं भवति-यद्यपि रसभावादिरर्थों ध्वन्यमान एव भवति न वाच्य: कदाचिदपि, तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषयः । यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्यो व्यभिचारिगतेभ्यक्ष पूर्णेभ्यो झटित्येव रस- बालप्रिया सज्तं, तस्य तदभावस्य पूर्वमुक्तत्वादित्यतस्स्ाक्षाच्छब्दनिवेदितत्वं विवृणोति लोचने-व्यभिचारिणामित्यादि। 'यत्र व्यभिचारिणां स्वस्वविभावादिबलादलक्ष्य- क्रमतया व्यवधिवन्ध्यैव प्रतिपत्तिरि'त्यन्वयः। व्यवधिवन्ध्या अव्यवधाना। पूर्वोक्तं स्मारयति-पूर्वमित्यादि। इत्यादि विस्तरतः पूर्वमुक्त दीति सम्बन्धः । 'तस्मादयमन्यो ध्वनेः प्रकार' इत्यन्तवृत्तिप्रन्थस्य सारार्थमाह-एतदुककमित्यादि। सर्वः अलक्ष्यक्रमस्य इतिच्छेदः । स्थायिगतेभ्यः स्थायिसम्बन्धिभ्यः । 'निर्वाणे' त्यादि कुमारसम्भवतृतीयसर्गस्थम्। इत्यादावित्यादिप देन 'आवर्जिता किश्चिदिवे'त्यादेः १. विश्वनाथस्तु 'एवं वादिनी'ति पद्यं अवहित्थायामुदाहार्षीतू। उभयोरत्र सन्देह इति तु युक्तमू।

द्वितीयोद् द्योत: २४९

तम्। इह तु सामर्थ्याक्षिप्व्यभिचारिमुखेन रसप्रतीतिः। तस्मादयमन्यो धवनेः प्रकारः ।

व्यक्तिस्तत्रास्त्वलक्ष्यक्रमः । यथा- लोचनम्

निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या ।। इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपन विभाव तायोग्यस्वभाववर्णनम् । प्रतिप्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च । संमोहन नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ॥ इत्यनेन विभावतोपयोग उक्तः । हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैयश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाघरोष्ठे व्यापारयामासर विलोचनानि॥ अत्र हि भगवत्याः प्रथममेव तत्प्रवणत्वात्तस्य चेदानी तदुन्मुखीभूतत्वात्प्रणयि- प्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभावाद्रत्यात्मनः स्थायिभावस्यौत्सुक्यावेगचा- पत्यहर्षादेश्च व्यभिचारिणः साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रकाशित इति विभावानुभावच- वणैव व्यभिचारिचर्वणायां पर्यवस्यति। व्यभिचारिणां पारतन्त्र्यादेव स्क्सूत्रकल्पस्था यिचर्वणाविश्रान्तेरलक्ष्यक्रमत्वम्। इह तु पद्मदलगणनमधोमुखत्वं चान्यथापि कुमा- रीणां सम्भाव्यत इति झटिति न लज्जायां विश्रमयति हृदयं, अपि तु प्राग्वृत्ततपश्चर्या- बालप्रिया परिप्रहः। सम्पूर्णत्यादि। सम्पूर्णेति वर्णनविशेषणम्। आलम्बनमन्र देवी, उद्दीपनं सौन्दर्यवसन्तपुष्पाभरणादि। विभावतोपयोग इति। विभावताया उपयोग इत्यर्थः। उक्त इति। प्रतिप्रहीतुमित्यादिना सम्मोहनमित्यादिना च दर्शित इत्यथेः। अत्र हीत्य- स्यानुभाववर्गः प्रकाशित इत्यनेन सम्बन्धः ।तत्प्रवणत्वादिति। हरासक्तत्वादित्यर्थः। तस्येति। हरस्येत्यर्थः । तद्ुन्मुखीति। भगवत्युन्मुखीत्यर्थेः । प्रणयिप्रियतयेति तद्धेतुकमालाग्रहणोपक्र्मेणेत्यर्थेः । सूचितस्येत्यनेनास्य सम्बन्धः । सूचितो यः पक्षपा- तः गाढीभावाद्रसात्मकस्थायिरूपः तस्य व्यभिचारिणश्च, योऽनुभाववरग इति सम्बन्धः। अनुभाव: धैर्यपरिवृत्तिविलोचनव्यापरणादिरूपः। इतीति हेतौ। विभावानुभावचर्वणै- वेत्येवकारेण कारणान्तरव्यवच्छेदः । पारतन्त्रयादिति। स्थायिपरतन्त्रत्वादित्यर्थः । स्त्नगिति। स्नकस्थानीया व्यभिचारिण, सूत्रस्थानीयः स्थयी। इह त्विति। 'एवं वादिनी'त्यादावित्यर्थः। अन्यथापीति। लज्जातिरिक्तहेतुनापीत्यथेः । हृदयमिति। प्रतिपत्तुरिति शेषः । तन्रेति। लज्जायामित्यर्थेः । क्रमध्यङ्गयतैवेति। लज्जाया इति शेषः। प्रागिति। प्राग्वृत्तो यस्तपश्चर्यादिवृत्तान्तो देव्याः तदनुस्मरणेन तद्द्वारे- णेत्यर्थः । स्मारणेनेति वा पाठः। तन्र लज्जायाम्। करोति उत्पादयति। प्रति- ३२ ्व०

२५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्र च शब्दव्यापारसहायोडथोंडर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनोपादीयते स नास्य ध्वनेर्विषयः । यथा -- सक्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्वया। हसभ्रे त्रार्पिताकूतं लीलापदूमं निमीलितम्। अत्र लीलाकमलनिमीलनस्य व्यञ्ञकत्वमुक्तयैव निवेदितम्।

लोचनम् दिवृत्तान्तानुस्मरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोतीति क्रमव्यज्चतैव। रसरत्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाSलक्ष्यक्रमतैव। लज्जापेक्षया तु तन्र लक्ष्यक्रमत्वम्। अमुमेव भावमेवशब्दः केवलशब्दश्च सूचयति। 'उक्तिं विनेशति यदुक्तं तव्यवच्छेदं दशयितुसुपक्रमते-यन्न चेति। चशब्दस्तु- शब्दस्याथें। अत्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तन्रापि स्यादेवेति भाव:। उदाहरति-सङ्के- तेति। व्यक्षकत्वमिति। प्रदोषसमयं प्रतीति शेषः। उकत्यैवेति। आद्यपादत्रये- णेत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसन्निधानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदमिधाशक्ति: पदस्येति व्यञ्ञकतवं न विघटितं, तथापि शब्देनैवोक्तमयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति। बालप्रिया पत्तुरिति शेष:। क्रमव्यङ्गयतैवेति। लज्जायास्संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वमेवेत्यर्थः । रस इति। शद्गार इत्यर्थः । अन्रापि 'एवंवादिनी'त्यादावपि। दूरत एव विलम्बेनैव। पर्योलोच्यमान इत्यनेन सम्बन्धः । लज्जारूपव्यभिचारिप्रतीतिर्विलम्बेनैव, तत्प्रतीतौ सत्याथ्च झटिति रसप्रतीतिरित्यर्थः । तदपेक्षया रसापेक्षया। अलक्ष्य क्रमतैवेत्येवका· रेण लक्ष्यक्रमत्वव्यवच्छेदः। तहिं कथमत्र लक्ष्यक्रमत्वमुक्तमित्यत आह-लज्जेति। एवशब्द: केवलशन्दशचेति। 'अलक्ष्यतमव्यङ्यस्यैवे'त्यत्रत्यैवशब्दः 'स तस्य केवलस्ये'त्यत्रत्यकेवलशब्दश्वेत्यर्थः । वृत्तौ 'अस्य ध्वने'रित्यस्य संलक्ष्यक्रमध्वनेरि त्य्थेः । तदुक्तेः फलमाह-अलक्यक्रमस्त्वति। सङ्केतेति। विदं सङ्केतकाले मनो यस्य तं तज्जिज्ञासुम्। अत एव हसद्भ्यां नेत्राभ्यामर्पितं सूचितं आकूतं सद्ेतकालजिज्ञासारूपाभिप्रायो यैन तम्, ज्ञात्वेति सम्बन्धः । लोचने - प्रदोषाथ प्रति न कस्यचिद्भिधाशक्ति: पदस्येति। प्रदोषरूपार्थः केनापि पदेनाभिधया न प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। इतीति हेतौ। न विघ- टितमिति। अतश्ात्र ध्वनिविषयत्वमेव युक्तमिति भावः । शब्देनेति। अयमर्थो- डर्थान्तरस्य व्यज्जक इति शब्देनैवोक्तमित्यन्वयः। पद्मनिमीलनस्य प्रदोषसमयव्य- अकत्वमाद्यपादत्रयात्मकशब्देनैव प्रदर्शितमित्यर्थः । ततश्व तदपहस्तितमिति सम्ब- न्धः। गोप्येति। गोप्यमानतया उदितमुत्पन्नं यच्चारुतवं तदात्मकमित्यर्थः । प्राणितं

द्वितीयोद्द्योत: २५१

तथा च- शब्दार्थशकत्या क्षिप्तोऽपि व्यक्थोऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवाळङ्कृतिर्ध्वनेः ॥२३॥ शब्दशक्त्यार्थशकत्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्योऽर्थः कविना पुनर्यत्र स्वोकत्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनुस्वानोपमव्यङ्गयाद्- ध्वनेरन्य एवालङ्कारः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य वा धवनेः सति सम्भवे स ताहगन्योडलक्कारः । लोचनम् ततक्व ध्वनेर्यद्गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकं प्राणितं तदपहस्तितम्। यथा कक्षिदाह- 'गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम् । किश्चिद्व्रवौमि' इति। तेन गाम्भीयंसूचनार्थः प्रत्युत अविष्कृत एव। अत एवाह-व्यजनकत्वमिति उकत्ये- वेति च। २२॥ प्रकान्तप्रकारद्वयोपसंहारं तृतीयप्रकारसूचनं चैकेनैव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारणमवतरणपद प्रक्षिपति वृत्तिकृत-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकारद्वयेनायमपि तृतोयः प्रकारो मन्तव्य इत्यर्थेः । शब्दश्चार्थेश्र शब्दार्थो चेत्येकशेषः । सान्यवेति। न ध्वनिरसौ, अपि तु श्लेषादिरलक्कार इत्यथः । अथवा ध्वनिशब्देनालक्ष्यक्रमः तस्या- बालप्रिया वितम्। दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। गम्भीर इति। गम्भीरो जनस्त्वकृत्यं वाचा न वदति, किन्तु कदाचित्सूचयतीति लोकस्थितिमभिप्रेत्य कस्यचिदुक्तिरियम्। अहं गम्भीरो न भवामि। अतः मे कृत्यं सूचितं सत् कोऽपि न वेद न जानाति। अतः किञ्चिद्बवोमीत्यन्वयः। तेनेति। उक्तेन वाक्येनेत्य्थः। गाम्भीर्यसूचनार्थ इति। गाम्भीर्यसूचको वदनविकाराय्यभावरूपोड्थे इत्यथः । आविष्कृतः प्रकाशितः । उक्ताभिप्रायेणैव वृत्तौ 'व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवेदित' मित्युक्तं, न तु व्यक्रथार्थः शब्दा- न्तरेण प्रदर्शित इतीत्याह-अतएवेति ॥२२॥ 'तथाचे'त्यस्य यथाश्रुतार्थे साङ्गत्याभाव।दवतारयन्व्रिवृणोति-प्रक्रान्तेत्यादि। प्र- क्रामतप्रकारद्येति। शब्दशक्ति मूलार्थेशक्तिमूलध्वनिद्वयेत्यर्थेः। तृतीयप्रकारेति। शब्दार्थोमयशक्तिमूलध्वनिप्रकारेत्यर्थः । इत्येकशेष इति। शब्दशार्थेश्ष शब्दार्थौ शब्दार्थौं च शब्दार्थौ च शब्दार्थाः तेषां शक्तेत्यर्थोत्रिविधोऽपि भेदस्सङ्गृहीत इति भावः । कारिकायां 'क्षिप्तोऽपी'ति पाठः। आक्षिप् इतिच्छेदः । 'से'ति 'यत्रे'त्यस्य प्रतिनिर्देशः । तत्काव्यमित्यर्थः । यद्वा-तत्रेति शेषः । सेति व्यङ्गयार्थ इत्यर्थः । सा - न्येत्यायन्तपादो द्वेधा वृत्तौ विवृतः, तदनुरोधेनाद्यमर्थ विवृणोति लोचने-न ध्वनिरि-

२५२

तत्र शब्दशकत्या यथा- बत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं सन्त्यजोर्ध्वप्रवृत्तं कम्पः का वा गुरुस्ते भवतु बलमिदा जम्भितेनात्र याहि। प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छदना कारयित्वा द। यस्मै लक्ष्मीमद्ाद्वः स दहतु दुरिं मन्थमूढां पयोषिः ।। लोचनम् लड्कार्यस्याज्ञिन: स्र व्यञथोर्ऽर्थोऽभ्यो वाच्यमात्रालङ्कारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्वालद्वार इत्यर्थः । एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति। विषमत्तीति विषादः। ऊध्चप्रतृत्तम- भिमित्यत्र चार्थो मन्तव्यः । कम्पोऽपाम्पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरुः। बलभिदा इन्द्रेण जुम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तेनेत्यर्थः । जुम्भितं च गात्रसंमर्दनात्मकं बर्ळ भिनत्ति आयास्रकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति वचसैवात्र द्वितीयोरऽर्थोऽनिधीयत इति निवे- दितम्। कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वय- मेव देवान्तराणां प्रत्याखयानं करोति। स्वावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजल- धितरज्भङ्गपर्याकुलीकृतां तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणमन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरद्शकेन कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। बालप्रिया स्यादि। असौ व्यङ्गयार्थः । द्वितीयं व्याचष्े-अथवेत्यादि। पूर्वेस्मिन् पक्षे ध्वने- रिति पश्चम्यन्तं संलक्ष्यक्रमध्वनिपरमरिंमस्तु षष्ठयन्तमसंलक्ष्य क्रमध्वनिपरमित्याह- धव निशब्देनेत्यादि। उक्त इति शेषः। तादृगन्य इति वृत्यनुरोधेनान्यपर्द व्याचष्टे- वाच्येत्यादि। तादृगित्यस्य विवरणम्-लोकोच्तर इति। वत्से इति। हे वत्से त्वं विषादं दुःखं मा गाः । ऊर्ध्वप्रवृत्तमुरुजवं श्वसरनं दीरघश्वासं सन्त्यज संवृण्धिति च पाठः, गुरुः महानित्यादि यथाश्रुतार्थस्य स्पष्टत्वादर्था- न्तरं विवृणोति-विषमित्यादि। विषाद इति। शिव इत्यर्थः । ऊर्ध्वप्रवृत्तमित्यस्य विवरणम्-'अग्निमि'ति। चार्थो मन्तव्य इति। श्वसनमूर्ध्वप्रवृत्तञ्चेति समुच्चयो ज्ञा- तव्य इत्यर्थेः । गुरुः पिता। बलभिदा जुम्भितेनेत्यस्य वाच्यार्थेञ्च प्रसन्नादाह-जुम्भि- तञचेत्यादि। द्वितीयार्थस्य स्वोक्त्याविष्करणं दशयति-प्रत्याख्यानमिति। वच. सैवेति। निवेदितमित्यनेनान्वयः । द्वितीयोऽर्थ इति। शिवादिपरित्यागरूपार्थ इत्यर्थः। कारयित्वेति। णिजर्थोडत्र तत्समर्थाचरणरूपो न त्वप्रवृत्तप्रवर्तनरूपः, तस्य रसाननुगुणत्वादिल्याह-सा हीत्यादिना। सुकुमारतया पर्याकुलीकृतामिति सम्बन्धः। तामिति शेषः । प्रतिबोधयता तेन तत्समर्थाचरणं कृतमित्यन्वयः। तेन समुद्रेण। अन्यश्रेति। शिवादिदेवेष्वित्यर्थः । दाषोद्घाटनेनेति। विषादादिपदैः विषभक्ष- मादिदोषाणां प्रकाशनेनेत्यर्थः । अन्नेति। लोकोत्तरगुणविशिष्टे श्रीनारायणे इत्यरथः ।

द्वितीयोद्द्योत: २५३

अर्थशक्त्या यथा- अम्बा शेतेSत्र वृद्धा परिणतवयसामत्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनु: कुम्भदासी तथात्र। अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमयस्रव्याहृतिव्याजपूर्वम्।। उभयशकत्या यथा-'दष्टया केशवगोपरागहतया' इत्यादौ।

लोचनम् इत्युक्तुप्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणा प्रत्याख्यानं मन्थमूढा लक्ष्मीं कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात्स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति सम्बन्धः । अ्म्बेति। अन्रैकैकस्य पदस्य व्यञ्जकत्वं सहृदयैः सुकल्प्यमिति स्वकण्ठेन नो- कमू। व्याजशब्दोऽत्र स्वोकि:। एवमुपसंहारव्याजेन प्रकारदयं सोदाहरणं निरूप्य तृतीयं प्रकारमाह-उभयेति। शब्दशक्तिस्तावद्गोपरागादि शब्दश्लेषवशात्। बालप्रिया सकलेति। भगवत्सम्बन्धिषु सकलगुणेषु य आदरः स्वस्य बहुमतिस्तदर्शकेनेत्यर्थः । अत पवेति। समर्थाचरणस्य णिजर्थत्वादेवेत्यर्थेः । मन्थमूढामिति। तज्ज्ञापकमिति भावः। उत्तरार्ध व्याचष्टे-इतोत्यादि। लक्ष्मीं कारयित्वेति। "हक्रोरन्यतरस्या" मित्यनेन कर्मसंज्ञा। सुरूपं कच्चित्पान्थमवलोक्य प्रवृद्धमदना काचित्स्वैरिणो तमाह-अस्बेति। शेते इत्यस्योत्तरत्राप्यनुष्ञः । परिणतवयसां वृद्धानाम्। निश्शेषैारकर्मभिस्स्व य म ्नुृष्ठ्ठा तै ः गृहकर्मेभि: यः श्रमस्तेन शिथिला अस्वस्था तनुर्यस्याः सा। 'अवसरे'ति। अवसरस्य तत्तत्स्थले मात्रादिशयनादिरूपस्य प्रस्तावस्य व्याहतिरुक्ति: तस्य व्याज: सः पूर्वो यत्र तत्तथा। अन्रावयोर्यथाकामं रन्तुं शक्यं कोऽपि न जानीयात्, त्वद्दर्शनेन कामारता मां रमणेन प्रीणयेति वक्त्री बोधयतीति वक्तृवैशिष्ठयादिज्ञानवतां सहृदयाना व्यज्यते। परन्तु व्यङ्गयार्थो यमवस्रव्याह्ृतिव्याजपूर्वेमिति व्याजशब्देन कविना आविष्कृतः । सुकल्ण्यमिति। अम्बा तात इत्याभ्यां पित्रोनैंसर्गिकवात्सल्यशालित्वेन तौ मम सर्वेत्राप्यनुकूलावेवेति। तद्विशेषणाभ्यां निद्रापरवशत्वं परसाहाव्यं विना शयनादुत्थानाश कत्वमित्यादि, निश्शेषेत्यादिना दास्या गाढनिद्रितत्वम्, उक्तैहैतुभिस्ते षा- मनाशक्वनीयत्वं, दासीत्यनेन स्वाज्ञावतित्वं, पापेतयनेनाय्याविस रससम्भोगानुभवराहि- त्यम्, एकेत्यनेन पुरुषान्तरानुभोगाभावः, अत एव सम्भोगौतसुक्यं, कतिपयेत्यादिना पत्युरचिरात्प्रत्यागमनमनाशङ्कयमिति प्राणनाथइत्यनेन पतिविषयकानुरागाभाव इति च द्योत्यत इत्युह्यमिति भावः। इतीति हेतौ। स्वकण्ठेन नक्तमिति। स्वयं व्याख्या

२५४ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपक: ॥ २४ ॥ अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गये ध्वनौ यो व्यञ्ञकोर्डर्थ उक्तस्तस्यापि द्वौ प्रकारौ-कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर एक:, स्वतस्सम्भवी च द्वितीयः । लोचनम् अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशाद्। यावदत्र राधारमणस्याखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदितं तावदर्थान्तरस्याप्रतीतेः, सलेशमिति चात्र स्वोक्ति: ॥२३ ॥ एवमर्थशक्त्युद्धवस्य सामान्यलक्षणं कृतम्। श्लेषाद्यल ्कारेभ्यश्षास्य विभक्तो विषय उक्तः। अधुनास्य प्रभेदनिरूपणं करोति-प्रौढोक्तीत्यादिना। योऽर्थान्तरस्य दीपको व्यञ्ञकोऽर्थ उक्तः सोऽपि द्विविधः। न केवलमनुखानोपमो द्विविधः, यावत्त द्वेदो यो द्वितीय: सोऽपि व्यञ्ञकार्थद्वैविध्यद्वारेण द्विविध इत्यपिशब्दस्यार्थः । प्रौढो करप्यवान्तरभेदमाह-कवेरिति। तेनैते त्रयो भेदा भवन्ति। प्रकर्षेण ऊढः सम्पा- दंयितव्येन वस्तुना प्राप्तस्तत्कुशलः प्रौढः । उक्तिरपि समपेयितव्यवस्त्वर्पणोचिता प्रौढेत्युच्यते। बालप्रिया नेन न प्रदर्शितमित्यर्थः । अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशादित्युक्तमेव विव्ृणोति-याध दित्यादि॥ २३ ॥ अर्थोऽपीत्यिपिशब्दार्थमाह-न केवलमित्यादि। कवेरित्यादिकमवतारयति- प्रौढोक्तेरिति। एते त्रयो भेदा इति। कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, कविनिबद्धवक्तृ· प्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, स्वतस्सम्भवी चेति त्रयो भेदा इत्यर्थः । औ्रौढपदव्युत्पत्तिमाह- प्रकषरोत्यादि। ऊढ इत्यस्य व्याख्यानं-सम्पादेत्यादि। तदिति। तस्मादित्यर्थः। सम्पादयितव्यवस्तुप्राप्तेः कुशल एव सम्भवादिति यावत्। श्रौढध इति। प्रौढ इत्यु- च्यत इत्यर्थः । प्र ऊढ इति स्थिते "प्रादूहोढे"त्यादिना वृद्धिः । समर्पयितव्येति। १. अत्र केचित-द्वौ भेदावेवोचितौ, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोकिसिद्धस्य कविप्रौढो- फिसिद्धभेदेन गतार्थत्वात्। अन्यथा तननिबद्धनिबद्धादेः पृथक्सक्कलनायामनवस्थाप्र सक्तेर्डुर्निवारत्वात्। तन्निबद्धनिबद्धादेः कविनिबद्धत्वेनानुगमे तु कवित्वेन प्रथमनिब- द्धस्यापि अनुगमसम्भवात् पृथरगणनाया निर्युक्तिकत्वात् इत्यभिदधते। वस्तुतस्तु जरठभाषणमपेक्ष्य शिशुशुकभाषण इव कविभाषणात् कविनिबद्धभाषणे चमतकाराधि क्योदयस्य सकलहृदयानुभवसिद्धत्वात् कवितननिबद्धत्रौढोक्तिसिद्धभेदद्वयं समुचितम्, तन्निबद्धनिबद्धादेस्तु प्रणिधानविशेषप्रयोज्यप्रतिपत्तिकतया चमत्कृत्यनुदयात नान- वस्थादोष प्रसञ्स्सम्भवति इत्याचार्याणामाशयः।

द्वितीयोद्द्योब: २५५

सब्जेहि सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे। महिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणडूगस्स शरे।।

शिण' इत्यादि।

लोचनम् सज्जयति सुरभिमासो न तावदपयति युवतिजनलक्ष्यमुखान्। अभिनवसहकार मुखान्नवपल्लवपत्रलाननङ्स्य शरान्।। अत्र वसन्तश्रेतनोऽनजस्य सखा सज्यति केवलं न तावदपयतीत्येवंविधया सम. पैयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोन्वेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो व्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति। अन्यथा वसन्ते सपल्लन• सहकारोद्रम इति वस्तुमान्नं न व्यक्षकं स्यात्। एषा च कवेरेवोक्ति: प्रौढा। शिख रिणीति। अन्र लोहित बिम्बफलं शुको दशतीति न व्यञ्जकता काचित्। यदा तु कविनिबद्धस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वत्तुरित्थं प्रौढोक्तिस्तदा व्यज्जकत्वम्। बालप्रिया सहृदयहृदयार्पणयोग्येत्यर्थेः। वृत्तौ-'स्वतर्सम्भवी च द्वितीय' इति पाठः क्वाचित्कः । सज्यतीति। सुरभिमास: वसन्तसम्बन्धी मासः। युवतिजना एव लक्ष्याणि येषां तथाविधानि मुखान्यप्राणि येषां तान्। लक्षसहानिति पाठे तानि सहन्ते तेष्वेव प्रयोज्या इति यावत्तानित्यर्थः । नवेति। नवानि पछ्यवाश्च पत्राणि च तानि लान्ति आददते इति तान्। अभीति। नूतनसहकारपुष्पादीनित्यथः । तानेव अनङ्गस्य शरान। सज्जयति, न तावदपयतीत्यन्वयः। सज्जीकरणाद्यन्वयोपपत्यर्थमाह लोचने- वरन्तश्चेतन इति। वसन्तश्चेतनत्वेनाध्यस्त इति भावः । सहेति। सहकारस्यो- द्वद: प्रकाश: तद्वतीत्य्थः । सहकारपदं पुष्पान्तरोपळक्षणम्। उक्तेति। अभिहिते- त्यर्थः । उक्त्या उक्तेति सम्बन्धः । अतो ध्वन्यमानमित्यादि। तथाविधाननङ्गस्य शरान् सज्जयति केवलमित्यनेन मन्मथोन्माथनस्यारम्मः, न तावदपयतीत्यनेन भवि- ष्यदर्पणव्यञ्ञनद्वारा मन्मथोन्माथनस्य भावी गाढगाढी भावश्व द्योत्यत इत्यर्थः । अ- न्यथेति। उक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेणेत्यथः । तत्प्रकारमाह-वसन्त इत्यादि। इती ति। एतद्वचन प्रतिपाद्यमित्यर्थः। नेत्यादि। उक्तार्थव्यञ्ञकं न भवेदित्यर्थः। अत्रेत्या- दि। शुक इत्यस्य स्थाने अयं शुकपोतक इति च पाठः। इतीत्यादि। इतिवचन प्रति- पाद्यस्य काऽपि व्यक्षकता नैत्यथेः । इत्थमिति। शिखरिणीत्यादिरूपेत्यथः । तदा

२५६

यथा वा- साअरविइण्णजोव्वणहत्थालम्बं समुण्णमन्तेहिम्। अब्भुट्ठाणं विध मम्महर्स दिण्णं तुहद थणेहिम।। स्वतः सम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्धावो न केवलं भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः । यथोदाहृतम् 'एवंवादिनि' इत्यादि। यथा बा- सिहि पिञ्छकण्णपूरा जाआ बाहस्स गन्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाणँ मज्झे सवत्ीणम्॥

सादरवितीरणयौवनहस्तालम्बं स्रमुनमभ्दयाम्। लोचनम्

अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम्॥ स्तनौ तावदिह प्रधानभूतौ ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यंते। यौवनं चानयो: परिचार कभावेन स्थितमित्येवंविधेनोक्तिवैचित्रयेण त्वदीयस्तनावलोक नप्रवृद्धमन्मथावस्थः कोन भवतीति भङ्गया स्वाभिप्रायध्वननं कृतम्। तव तारुण्ये- नोन्नतौ स्तनाविति हि वचनेन व्यज्जकता। न केवलमिति। उत्तिवैचित्र्यं तावत्सर्व- थोपयोगि भवतीति भाव:। शिखिपिच्छकणपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफ लरचित प्रसाधनानां मध्ये सपलीनाम्।। शिखिमात्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम्। अन्यासु त्वासक्तो हस्तिनोऽप्यमारय बालप्रिया व्यञ्जकत्वमिति। व्यंग्यार्थाः प्रथमोद्योते प्रदर्शिताः । साद्रेति। कृत्वेति पाठे तत्पू- रितम्। सादरं वितीर्णो यौवनेन दत्तो यौव नहस्तालम्बो यत्र तघथा तथा। समुनमद्गां तव स्तनाभ्यां मन्मथस्याप्युत्थानं दत्तमिवेश्यन्वयः। अन्न यौवनादिषु परिजनादिचे-

हीत्यादि। इति वचने सरति तत्प्रतिपाद्यस्य व्यञ्जकता न हीत्यथः। न केवलमिति। इदं प्रतीकधारणम्। स्वतःसम्भवीत्यनेन लोके सम्भाव्यमानोऽपीत्यर्थो विवक्षित इत्या- शयेन वृत्तौ 'य' इत्यादिना विवृतं, तत्र न केवलमित्यादिना गम्यमर्थ दर्शयति- उक्तिवैचित्र्यमित्यादि। उपयोगीति। काव्य इति शेषः। उक्तिवैचित्र्याभावे भाव्यत्वं न भवतीति भावः। शिखीति। गाथेयं तृतीयोद्योते वृत्तिकृता उदाहृत्य व्याख्यास्यते। जायेति। नवपरिणीतेत्यर्थेः । प्रसाधनं अलङ्कारः। सप. त्नीनामिति। पूर्वपरिणीतानामित्यर्थः । शिखीति। शिखिनां समीपस्थत्वादिति

द्वितीयोद्द्योत: २५७

अर्थशक्तरळक्कारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपमव्यङ्गयः स पकारोऽपरो धवनेः ॥२५॥

भासते सोऽर्थशक्त्युद्धवो नामानुस्वानरूपव्यड्ग्योडन्यो ध्वनिः। तस्य प्रविरलविषयत्वमाशङ्कथेदमुच्यते-

लोचनम् दिति हि वचनेनो क्तमुत्तमसौभ।ग्यम्। रचितानि विविधभज्ीभिः प्रसाधनानीति तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात्तद्विरचनशित्पकौशलमेव परमिति दौर्भोग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम्। गर्वश्र बाल्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र स्वोकिसद्भावः शाङ्कयः। एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते आस्तां वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतयति ॥ २४॥ एवमर्थश त्युद्धवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यजनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः इदानीं तस्यैवालक्काररूपे व्यज्नीयेSलङ्कारध्वनित्वमपि भवतीत्याह-अथत्यादि। न केवलं शब्दशक्तेरलङ्कारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थेशकरपि। यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावदलङ्कारोऽपीत्यपिशब्दार्थः । अन्यशब्दं व्यावष्टे- वाच्येति ॥ २५।। मशङुथेति। शब्दशक्त्या इलेषायलङ्कारो भावत इति सम्भाव्यमेतत् । अर्थ-

भाव:। तदासक्तस्येति। जायायामत्यासक्तस्य व्याधस्येत्यर्थः । कृत्यमिति। बालप्रिया

तद्विरहासहनादिति भावः। अन्यास्विति। स्रपत्नीष्वित्यर्थः । हस्तिनोऽ पीति। दूरस्थानपीति भावः । इति हि वचनेनेति। उत्तवाक्यार्थेनेत्यर्थः । उक्तं व्यञ्ञितम्। उत्तमसौभाव्यमिति। जायाया इति शेषः। मुक्त्ताफलेत्या- दिव्यङ्गरयं दर्शयति-रचितानीत्यादि। इदानीमिति। नवपरिणयनोत्तरकाल इत्यर्थः । ननु व्यक्तयो जायायाः सौभाग्यातिशयो हि गर्वेहेतुरित्यतस्सोऽयों गर्विणीत्यनेनाविष्कृत इत्यत आह-गर्वश्चेति। बाल्यनिमित्तक: अविवेकः बाल्या- विवेकः । आदिपदेन सम्भवतो हेत्वन्तरस्य परिश्रहः । स्वत:सस्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानेत्याय्युक्तं योजयति-एष चार्थ इत्यादि ॥ २४॥ 'अर्थे'त्यादिकारिकामवतारयति-एवमित्यादि। तश्यैव अर्थशक्त्युद्धवरयैव। अलङ्कारध्वनित्वमित्यनेनास्य सम्बन्धः । व्यञ्जनीये अर्थन व्यङ्गये सति। यत्रापीत्य पिशब्दस्य अर्थशक्तरपीति अलक्कारोऽपीति योजनां विकल्पेन दर्शयननाह-न केव- लमित्यादि॥ २५॥ शङ्काबीजं दर्शयति-शब्दृशवत्येत्यादि। पदेनेति। कारिकास्थपदेनेत्यर्थः। ३३ ०व०

२५८ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

रूपकादिरळङ्कारवर्गों यो वाच्यतां शरित: । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद्भूम्ना प्रदर्शितः ॥२६।। अन्यत्र वाच्यरवेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलक्कारः सोऽन्यत्र प्रती. यमानतया बाहुलयेन प्रदर्शितस्तत्रभवद्भिर्भद्टोद्भटादिि । तथा च सस - न्देहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितामित्यलक्कारान्तर- स्यालद्वारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यश्नप्रतिपाद्यम्।

लोचनम् शक्त्या तु कोडलङ्कारो भातीत्याशङ्काबीजम्। सर्व इति प्रदशित इति च पदेनास- म्भावनात्र मिथ्यैवेत्याह। उपमानेन तत्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससन्देहं वचः स्तुत्यै ससन्देहं विदुर्यथा ॥ इति। तस्या: पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्नाङ्कुलि: पल्लवः इत्यादावुपमा रूपक वा ध्वन्यते। अतिशयोक्तेश्व प्रायशः सर्वालङ्कारेषु ध्वन्य- मानत्वम् । अलङ्कारान्तरस्थेति। यत्रालङ्कारोऽप्यलङ्कारान्तर ध्वनति तत्र वस्तु- मात्रेणालक्कारो ध्वन्यत इति कियदिदमसम्भाव्यमिति तात्पर्येणालङ्कारान्तरशब्दो वृत्तिकृता प्रयुक्तो न तु प्रकृतोपयोगी; न ह्यलङ्कारेणालङ्कारो ध्वन्यत इति प्रकृतमदः, अर्थशक्त्युद्धवे ध्वनौ वस्त्विवालङ्कारोऽपि व्यक्षय इत्येतावतः प्रकृतत्वात्। तथा चोप बालप्रिया तथा च स्रसन्देहादिष्वित्यादिवृत्तिप्रन्थं विवृणोति-उपमानेनेत्यादि। लक्षणमिदमुद्ध- टोकम्। तत्वमिति। अभेदमित्यर्थः । भेदं वैधर्म्यमुपमेयस्यैति शेषः । वद्तः वर्णयतः कवेः । इतीति। 'अलङ्करान्तरच्छाया मित्यादिकारिकया भेदानुपनिबन्धन घटितमपि लक्षितं तस्योपलक्षणमिदम्। तस्या इति। श्लोकस्यास्य सम्पूर्णस्यानवग मादथाभातं व्याख्यायते-अयं तस्याः पाणिः पल्लवः नु इति योजना। नु इति सं- शये। उभयसाधारणम्-मारुतेत्यादि। मारुतच लत्पन्नाण्येव।ङुलयो यस्य सः। अङ्गु लीनां चलत्वमर्थात् सिध्यति। 'उपमारूपकातिशयोक्तीना' इत्यत्रेतरेतरयोगो न विव क्षित इव्याशयेनाह-उपमारूपकं वेति। अतिशयोक्तेश्चेति। एतततृतीयोद्योते वक्ष्यते। 'इत्यलङ्कारान्तरस्ये'त्यादिग्रन्थो यथाश्रुते प्रकृतासङ्गत इत्यतरतद्भावार्थमाह- यत्रेत्यादि। यत्र काव्ये। यद्वा-यतः तत्र तत्काव्ये। यद्वा-ततः इतीदमित्य- न्वयः । कियदित्यादि। असम्भार्व्य नेत्यर्थः । मलङ्कारान्तरशब्दः सप्तम्यन्ता लङ्कारान्तरशब्दः । 'न तु प्रकृतोपयोगी्यत्र हेतुमाह-न हीत्यादि। तहि किं

द्वितीयोद्द्योत: २५९

इयतपुनरुच्यत एव -- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मता ॥२७ ।। अलङ्कारान्तरषु रवनुरणनरूपालङ्कारप्रतीतौ सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्यप्रतिपादनौन्मुर्येन चारुत न प्रकाशते नासौ ध्वनेमार्गः। तथा च दीपकादावलक्कारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्य वस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः । यथा- चन्दमऊएहि णिसा णलिनी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। लोचनम् संहारप्रन्थे 'तेऽलङ्ाराः परां छायां यान्ति धन्यङ्गतां गताः' इत्यत्र श्लोके वृत्तिकृत् "ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाशभ्यां' इत्युपकरम्य 'तत्रेह प्रकरणद्वयङ्गयत्वेनेत्यवगन्तव्यम्' इति वक्ष्यति। अन्तरशब्दो वोभयत्रापि विशेषपर्यायः; वैषयिकी सप्तमी, न तु प्राग्व्या- ख्यायामिव निमित्तसप्तमी। तदयमर्थ :- वाच्यालक्कारविशेषविषये व्यङ्गयालङ्कारविशेषो भातीत्युद्भटादिभिरुक्तमेवेत्यर्थशक्त्यालङ्कारो व्यज्यत इति तैरुपगतमेव। केवलं = ननु पूर्वैरेव यदीदमुक्तं किमर्थ तव यत्न इत्याशङ्डयाह-इयदिति। अस्माभि- रिति वाक्यशेषः। पुनःशब्दस्तदुक्ताद्विशेषद्योतकः। चन्द्मऊ इति। चन्द्रमयूखादी- नां न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभःसज्जनानामपि काव्यकर्था विना कोदशी बालप्रिया प्रकृतमित्यत्राह-अर्थत्यादि। अन्नोपष्ठम्भकमाह-तथाचेत्यादि। प्रकरणाळ्य- ऋ्यत्वेनेति। ध्वन्यङ्गतेत्यनेनास्य सम्बन्धः। अलङ्कारान्तरेण अलक्कारान्तरस्य व्यञ्कयत्वमित्यस्य एकालङ्कारनिमित्तकमन्यालङ्कारस्य व्यज्यत्वमित्यर्थेमभिसन्धाय भावार्थो विवृतः । अथार्थान्तराभि प्रायेण विवृणोति-मन्तरशब्दो वेति। विशेषप र्याय: विशेषवाची। वैषयिकी विषयरूपार्थवाचिका। सतमीति। 'अलङ्कारान्तर' इत्यत्रत्यसप्तमीत्यर्थः । फलितमाह-तदित्यादि। वाच्येति। वाच्यालङ्कारविशेष- रूपो यो विषयस्तस्मिन्नित्यर्थः । वाच्यालङ्कारविशेषशालिनि काव्य इति यावत्। भातीति। यथा ससन्देहादाधुपमादिः ॥२६॥ चन्द्रेत्यादि। अत्र गुर्वीक्रियत इत्यस्य चन्द्रमयूखैनिशेत्यादिभिः पश्चभिः प्रत्येकं सम्बन्धः । अत्र निशया चन्द्रमयूखाः गुरवः क्रियन्ते इत्यादिविपरिणामेन पदानां सम्बन्धादर्थसामर्थ्याद्वा प्रतीयमानमर्थान्तरं दर्शयति-चन्द्रेत्यादि । कोद्शीति।

२६० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

हंसेहि सरभसोहा कव्वकहा सज्जनेहि करइ गरुई।। (चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैलेता। हंसैश्शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुर्वी । इति छाया) इत्यादिषूपमा गर्भरवेऽपि सति वाच्यालक्कारमुखेनैव चारुत्वं व्यवतिष्ठते न व्यक््यालक्कारतात्पर्येण। तस्मात्तत्र वाच्यालङ्कारमुखेनैव काव्यव्यप. देशो न्याय्यः। यत्र तु व्यज्यपरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थानं तत्र व्यङ्नय मुखेनैव व्यपदेशो युक्त ।

लोचनम् साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकीकरणं भास्वरत्वसेव्यत्वादि यतिक यते, कमलैनलिन्याः शोभापरिमललक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छैलेताया अभिगम्यत्वमनोहर त्वादि, हंसैः शारदशोभायाः श्रुतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत्सर्वं काव्यकथायाः सज्ज- नैरित्येतावानयमर्थो गुरुः क्रियत इति दीपकबलाच्चकास्ति। कथाशब्द इदमाह- आसतां तावत्काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषा:, सज्जनैर्विना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वंसते। तेषु तु सत्स्वास्ते सुभगं काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दसन्दभेमात्रम्; तथा तैः क्रियते यथादरणीयतां प्रतिपद्यत इति दीपकस्यैव प्राधान्यं नोपमायाः। एवं तु कारिकार्थमुदाहरणेन प्रदर्श्यास्या एव कारिकाया व्यवच्छेदबलेन योऽर्थोऽभिमतो यत्र तत्परत्वं स्र ध्वनेमार्ग इत्येवंरूपस्तं व्यावष्टे-यत्र त्विति। तत्र च वाच्यालङ्कारेण कदाचिद्वयप्गयमलङ्कारान्तरं, यदि वा वाच्यालङ्कारस्य सद्भावमान्नं न व्यञ्ञकता, वाच्या बालप्रिया न भवतीत्यर्थः । गुरुकीकरणं विवृणोति-चन्द्रमयूखैशचेत्यादि। यत्क्रियते इति। तदिति शेष: । कमलैरित्यादिवाक्येष्वपि यत्क्रियत इत्यस्यानुषङ्गः। तत्सवमिति। काव्यकथान्वययोग्यं पूर्वोक्त सेव्यत्वमनोहरत्वादिकमित्यर्थः। सज्जनैरिति। क्रियत इत्यस्यानुषङ्ञ। चकास्तीति। वाच्यतया प्रतीयत इत्यर्थः। कवितेत्यनुक्त्वा काव्य- कयेत्युक्तेः फलमाह-कथेत्यादि। काव्यकथेत्यस्य कथ्यमानं काव्यमित्यर्थः । तत्र कथाशब्दो वक्ष्यमाणं द्योतयतीत्यर्थः सूक्षमा विशेषा: ध्वनित्वादयः। तेष्विति। सज्जनेष्वित्यर्थः। शब्दसन्दर्भेमात्रमपि काव्यशब्दव्यपदेशभाक् सुभग- मास्त इत्यन्वयः । कुत इत्यत्राह-तथेत्यादि । 'इति दीपकस्ये'त्यादिना 'वाच्ये' त्यादिवृत्तिप्रन्थो विवृतः। नोपमाया इति। सज्जनेषु हंसादीनां काव्यकथायां निशा- दीनां च गम्यमानाया उपमाया न प्राधान्यमित्यर्थः । व्यवच्छेद्यबलेनेति। यत्र भासते तत्परत्वं नेत्याद्युक्तिसामर्थ्येनेत्यर्थः । अभिमतः विवक्षितः। यत्रेत्यादिना प्रदर्शितस्य विकल्पेन त्रैविष्यं भवतीति दर्शयति-तत्र चेत्यादि। कदाचिदित्य-

द्वितीयोदुद्योत: २६१

यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मातपुनरपि मथि तं मन्थखेदं विदध्या न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतुं बध्नाति भूय: किमिति च सकलद्ठीपनाथानुयात. स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दघत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥ यथा वा ममैव --

न्स्मेरेडधुना तव सुखे तरलायताक्षि। क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधि:॥ लोचनम् लङ्कारस्याभाव एव वेति त्रिधा विकल्पः। एतच्च यथायोगमुदाहरणेषु योज्यम्। उदा• हरति-प्राप्नेति। कह्मश्विदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्ण- चन्द्रोदयतदीय बलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत्कम्पो जातः । सोऽनेन सन्दे- हेनोत्प्रेक्ष्यत इति ससन्देहोत्प्रेक्षयोः सङ्करात्सङ्करालङ्कारो वाच्यः । तेन च वासुदेवरू- बालप्रिया स्योत्तरवाक्ययोरपि सम्बन्धः । एषामुदाहरणानि स्फुटीभविष्यन्ति। प्राप्तश्रीरिति । एषः राजा, प्राप्ता श्रीः सम्पद्रमा च येन सः। अतः पुनरपि मयि तमनुभूतम्। मन्थखेदं मथनहेतुकं दुःखम् कस्मात् किमिति विदध्यात् कुर्यात्। अत्रादौ पुनरपीत्यादि सन्देहः, पश्चान्मथनफलभूतलक्ष्मीप्राप्तिबुद्ध्या कस्मादिति फलान्तर- जिज्ञासा। एवमुपर्यपि बोध्यम्। अनलसमालस्यरहितं मनो यस्य तस्येति हेतुग. भेमू। अस्य राज्ञः पूर्वा निद्रामप्यहं नैव सम्भावयामि नैव संशये। सेतुमिति। एष मयीत्यनुषङ्गः । एषः यतः सकलद्वीपनाथैरनुयातः, अतः किमिति मयि भूयः सेतुं बध्नाति। त्वयि आयाते स्वसन्निधिमागते सति इति वितर्कान् पूर्वोक्तवाक्यैर्गम्यान् किं मथ्नीयादित्यादिसन्देहान्। दधत इव तद्धारणादिव पयोधेः कम्पः जलचा्चत्यमथ च वेपथुः आभातीत्यन्वयः। अत्र वाच्यं तद्यभ्गयं चालद्कारं विवृणोति-कस्मिश्चिदि· त्यादि। सइति। कम्प इत्यर्थेः । अत्र जलचाश्चल्यस्य वेपथोश्चाभेदाध्यवसायो बोध्यः। अनेन सन्देहेनेति। वितर्कान् दधत इति वाक्यप्रतिपादितेन एषः किं मथ्नीयादिति सन्देहेन हेतुनेत्यथः । उत्प्रेक्यत इति। कम्पेन कार्येण निमित्तेन उक्त- सन्देहरूपो हेतुः पयोधावुत्प्ेक्ष्यते। यद्वा-जलचाश्च्यरूप: कम्पः उक्तसन्देहहेतुक- वेपथुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति भावः। सङ्करादिति। एकवाक्यानुप्रवेशसङ्करादित्यर्थः ।

२६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

इत्येवंविधे विषयेऽनुरणनरूपरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना द्रृपकध्वनिरिति व्यपदेशा न्याय्यः । उपमाध्वनियथा- वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मि ण तदा पिाथणुरु्छन्गे। दिट्ठी रिड्गअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे।।

लोचनम् पता तस्य नृपतेध्वनयते। यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्ववासुदेवस्वरू- पातू, नादतनात्। अद्यतनत्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीकत्वेनानालस्येन सकलद्वीपाधिपति विजयित्वेन च वर्तमानत्वात्। न च सन्देहोत्प्रेक्षानुपपत्तिबला द्रूपकस्याक्षेपः, येन वाच्यालक्कारोपस्कारकतवं ठय. ङथस्य भवेत्। यो योऽसम्प्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याजविजिगीषाक्रान्तः स स मां मथ्नी- यादित्याद्यर्थसम्भावनात्। न च पुनरपीति पूर्वामिति भूय इति च शब्दैरयमाकृ- ोऽर्थ: । पुनरर्थस्य भूयोर्थस्य च कर्तृभेदेऽपि समुद्रैक्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कातवीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति। पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्यवस्था- यामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापारं विनैवार्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रति-

तेन सङ्करेण। वासुदेवरूपतेति। भगवद्वासुदेवाभेद इत्यर्थः । व्यतिरेको भाती- बालप्रिया

ति। प्राप्तश्रीकत्वादिना राज्ञो वासुदेवाद्वयतिरेको भातीत्यर्थः । तथाच कथमभेदभानं भवतीति भावः । सः व्यतिरेकः। पूर्ववासुदेवस्वरूपादिति। पूर्वः मथनोद्युक्तो निद्रोन्मुखः सेतुबन्धनोद्युक्तश् यो वासुदेवः तत्स्वरूपादित्यर्थः । नाद्यतनादिति। स भातीत्यनुषङ्गः । अत्र हेतुमाह-अद्यतनत्व इत्यादि। वर्तमानत्वादिति। विशिष्टत्वादित्यथः। तथाचैतद्वचनकालीनतथाविधवासुदेवाद्व्यतिरेको न भातीति तदभेदोऽन्र ध्वन्यत इति भावः । नन्वत्र निशि वासुदेवत्वप्रतीति विना पयोधेरुक्तवितको न धटन्त इत्यतस्तद्व्य- ङयं तदुपपादकतया गुणीभूतमिति शङ्कां परिहरति-न चेत्यादि। येनेति। अनु- पपत्तिमूल काक्षेपेणेत्यर्थः । वाच्यालङ्कारेति। स्सन्देहोत्प्रेक्षासङ्करेत्यर्थः। नाक्षेप इत्यत्र हेतुमाह-यो य इत्यादि। वासुदेव इव असम्प्राप्तलक्ष्मीको यो यो जनः, स स मां मथ्नीयात्। निर्व्याजविजिगोषाक्रान्तो यो यः, स स मयि सेतुं बध्नीयादि- त्यादिसंशयसम्भवादित्यर्थेः । स्वोक्त्या व्यङ्गयाविष्करणमाशड्क्य परिहरति-न चेत्यादि। अयमर्थ इति। राज्ञो वासुदेवत्वमित्यथः । इतीति हेतौ। अयं रूपक- ध्वनिरेवेति सिद्धमित्यन्वयः। अत्र हेतुमाह-शब्देति। शब्दव्यापारः अभिधा। क्वचित् प्रन्थे प्राप्तश्रीरित्यस्यानन्तरं यथा वा, 'ज्योत्स्नापूरे'त्यादि पाठो दृश्यते, सन

द्वि तीयोद्द्योत: २६३

लोचनम् पत्तेः। यथा च- ज्योत्स्नापूर प्रसरधवले सैकतेऽस्मिन्सरय्वा वाददूतं सुचिरमभवत्सिद्धयूनो: कयोक्षित्। एकोSवादीत्प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यो मत्वा तत्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वेम् । इति केचिदुदाहरणमत्र परन्ति, तदसत् ; भवतेत्यनेन शब्दबलेनात्र त्वं वासुदेव इत्यर्थस्य स्फुटीकृतत्वात्। लावण्यं संस्थानमुग्धिमा, कान्तिः प्रभा ताभ्यां परिपूरितानि संविभक्कानि हृद्यानि सम्पादितानि दिङ्मुखानि येन। अधुना कोपकालुष्यादनन्तर प्रसादौन्मुख्येन। स्मेरे ईषद्विहसनशीले तरलायते प्रसादान्दोलनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्यास्तस्या आमन्त्र- णम्। अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत्। कोपकषायपाटलं स्मेरं च तव मुखं सन्ध्यारुणपूर्णशश घरमण्डलमेवेति भाव्यं क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य। न चैति तत्सुव्यक्तमन्वर्थतायं जलराशिर्जाड्यसश्चयः। जलादयः शब्दा भावार्थप्रधाना बालप्रिया त्वपपाठ इत्याह-यथाचेत्यादि। तदसदित्यत्र हेतुमाह-भवतेत्यादि। स्फुटीऊतत्वादिति। भवच्छब्दार्थस्य वर्ण्यस्य राज्ो हननकतृत्वोक्त्या तस्य वासु- देवाभेदी यतः स्फुटीकृतस्तस्मादित्यर्थः । तथाचात्र व्यङ्गथं गुणीभूतमिति भावः। पौनरुक्त्यपरिहाराय लावण्यपदेनात्र विवक्षितमर्थ व्याचष्टे-संस्थानेति। आकृति- सौन्दर्यमित्यर्थः । 'संविभक्तानी'त्यस्यैव विवरणं हृद्यानीत्यादि। दिङ्मुखानीति। दिशामारम्भदेशा इत्यर्थेः । येषु मुखस्य स्वदृष्टिद्वारा सम्बन्धस्तानि दिड्मुखानीति भाव: । 'अधुने'त्यस्य 'समेरे' इत्यनेन सम्बन्ध इति व्याचष्टे-कोपेत्यादि। प्रसा- देति। प्रसादेन यावान्दोलनविकासौ ताभ्यां सुन्दरे इत्यर्थः । व्यक्गयानुगणमर्थान्तरं चाह-अथ चेत्यादि। अधुनेत्यस्य न एति इत्यनेनापि सम्बन्ध इति भावः । अधुना नै तीत्यनेन गम्यमर्थान्तरं दर्शयति-वृत्ते त्वित्यादि। वृत्ते गते। क्षणान्तरे क्षणविशेषे, चन्द्रोदयकाले इति यावत्। क्षोभमगमदिति। पयोधिरिति शेषः। पयो- घेः क्षोभो दृष्ट इति भावः । रूपकध्वनि दर्शयति-कोपेत्यादि। इतीति हेतौ। तथाविधस्य मुखस्य तथाविधचन्द्रमण्डलाभिन्नत्वादित्यथेः । तददशनादिति याव्रत् । भाव्यमित्यादि। सहृदयस्ष्य मदनविकारत्मकचित्तचाञ्व्यरूपेण क्षोभेण भाव्यमि त्यर्थः । पयोधेस्तु सलिलोल्लासलक्षणः क्षोभः । द्वयोः क्षोभयोरत्राभेदाध्यवसायः । क्षोभ- पदस्य चित्तचाश्चल्यमात्रार्थकत्वे तु मुखस्य सौन्दर्यातिशय एव ध्वनेन चन्द्राभेदः । अतश्चन्द्रोदयकार्यंभूतसलिलोल्लास रूपक्षोभार्थकत्वमपि विवक्षितम्। न चैतीति। पयोधि: क्षोभमिति शेषः। तदिति। क्षोभप्राप्त्यभावादित्यर्थः। जाड्यसञ्चय

२६४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

लोचनस् इत्युक्तं प्राक्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखाकलोकनेन भवती- तीयत्यभिधाया विश्रान्ततया रूपक ध्वन्यमानमेव। वाच्यालङ्कारथ्ात्र श्लेषः, स च न व्यञ्जकः । अनुरणनरूपं यद्रूपकमर्थेशक्तिव्यङ्गयं तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्वं व्यवति- छठते। ततस्तेनैव व्यपदेश इति सम्बन्धः। तुख्ययोजनत्वादुपमाध्वन्युदाहरणयोर्लेक्षणं स्वकण्ठेन न योजितम्। बीराणां रमते घुसटणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सने। दष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे।। प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरितमनस्कतया च दोलाय- मानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालडकारः । तत्र तु येयं ध्वन्य- मानोपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु राज-

इति। आश्रयाश्रयिणोरभैदाध्यवसायेनोक्तिः। मन्ये इत्यनेनास्य सम्बन्धः । निश्चि- बालप्रिया

नोमीति तदर्थः । तथाविधे मुखे प्रकाशमाने क्षोभप्राप्त्यभावात्, जनैरुच्यमानं मह- ज्जाड्यं पयोधेनिश्चिनोमीत्यर्थः। अत्रापि जाड्यपदार्थस्यानाभिज्ञत्वस्य जलस्य चैक्याध्यवसायो बोध्यः । भावार्थप्रधाना इति। प्राधान्येन जाडयादयर्थवाचका इत्यर्थः। व्यज्नयस्योक्तस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वं निराकुर्वन ध्वनिं व्यवस्थापयति-अत्र चे. त्यादि। त्वनमुखावलोकनेनेति। सप्तम्यन्ततयाऽपि पाठः। इयतीति। तथावि धक्षोभ प्राप्त्यभावात् पयोनिधिर्जडराशिरिति निश्चिनोमि इत्येतावत्यर्थे इत्यर्थः । रूप कमिति। नायिकामुखे पूर्णचन्द्राभेद इत्यर्थः । इलेष इति। जढशब्दगतश्लेष इत्यर्थः। न वयञजक इति तस्योक्तरूपकध्वनावनुपयोगादिति भावः। अनुरणनरूप रुपकेत्यादि व्याचष्टे-अनुरणनरूपं यद्रपकमित्यादि। ननु वृत्तौ वीराणामित्युदाहर- णयोरुपमाध्वनिः स्वशन्देन कुतो न योजित इत्यत आह-तुल्येत्यादि। स्वकराठेन स्ववचनेन। वीराणामिति। वीराणं दृष्टियथा बहलसिन्दूरे रिपुगजकुम्भस्थले रमते, तथा घुसृणारुणे प्रियास्तनोतसङ्के न रमते इत्यन्वयः । घुसटणं कुङ्गुमम् । विवृणोति- प्रसाधितेत्यादि। प्रसनाधिता अलड्कृता। समाश्वासनं 'सम्भोगेनानन्दनम् । समनन्तरीभूतेति। प्रत्यासन्नेत्यर्थः । डोलायमाना चञ्चला । इति व्यतिरे को वाच्यालङ्कार इति। वीराणां दष्टेः प्रियातनोत्सञरमणापेक्षया रिपुगजकुम्भस्थलर मणेऽतिशयस्य प्रतिपादनातू सम्भोगत्वरापेक्षया युद्धे त्वरातिशयो गम्यत इति तस्य वाच्यायमानत्वात् वाच्यालङ्कारता। यद्दा-इति व्यतिरेक इत्यस्य इत्यर्थव्यञ्जको व्यतिरेक इत्य्थेः । स च पूर्वोक्कः। अत्रोपमाध्वनि विवृणोति-तत्र त्वित्यादि। तत्र तढचने। येयमित्यादि-गजकुम्भस्थलेषु इत्यस्य उपमेत्यनेन सम्बन्धः। गजकु- म्भस्थलानुयोगिका प्रियाकुचकुड्मलप्रतियोगिका ध्वन्यमाना येयमुपमेत्यर्थः । अस्या: प्राधान्यं विवृणोति-सकलेत्यादि। एतानि कुम्भस्थलविशेषणानि वस्तुस्थितिकथन-

द्वितीयोद्द्योत: २६५

यथा वा ममैव विषमबाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआाणं णिवेसिअं कुसुमबाणेन ।। (तच्तेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाघरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ॥ इति छाया) आक्षपध्वनिर्यथा- स वक्तुमखिलान् शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणानू। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदघेः ॥ लोचनम् कुम्भस्थलेषु तद्वशेन रतिमाददानानामिव बहुमान इति सैव वीरतातिशयचमत्कारं विधत्त इत्युपमायाः प्राधान्यम्। असुरपराक्रमण इति। त्रैलोक्यविजयो हि तत्रास्य वर्ण्येते। तेषामसुराणां पातालवासिना यैः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि किं किं न कृतं तद्धृदयमिति यत्तेभ्यस्तेभ्योऽतिदुष्करेभ्योऽप्यकम्पनीयव्यवसायं तच। श्रीसहोदराणामत एवानिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेषां रत्नानामा समन्ताद्वरणे एकरसं तत्परं यद्धृदयं तत्कुसुमबाणेन सुकुमारतरोपकरणसम्भारेण प्रियाणं बिम्बाधरे निवे- शितम्, तदवलोकनपरिचुम्बन दर्शनमात्र कृतकृत्य ताभि मानयोगि तेन कामदेवेन कृतम्। तेर्षा हृदयं यदत्यन्तं विजिगीषाज्वलनजाज्वत्यमानमभूदिति यावत्। अन्नातिश- बालप्रिया पराणि। शात्रवेषु शत्रुभूतेषु, शत्रुसम्बन्धिषु वा। अपिशब्दो रतिबहुमानोत्पत्तौ विरोधं द्योतयति। गजकुम्भस्थलेष्वित्यस्य रतिमित्यनेन बहुमान इत्यनेन च सम्ब- न्धः। तद्वशेन उपमावशेन। रति प्रीतिम्। आददानां बिभ्रताम्। इवेति प्रतीतौ। बहुमान इति। प्रियाकुचकुड्मलसाइश्येन गजकुम्भस्थलेषु प्रीति बिभ्रतां वीराणां तेषु बहुमतिरिवेत्यर्थः । रतिमाददानामनुरक्तानामिवेत्यर्थे इति वा। इतीति हेतौ। सैव उक्तोपमैव। वीरतेति। प्रतीयमानो यो मटाना वीर्यातिशयस्तस्य यश्चमतकारः चमत्कारकारित्वं तमित्यर्थः । विधन्ते सम्पादयति। इतीति हेतौ। वीररसोपस्कारकत्वेनेत्यर्थः। तत्रास्येति। विषमबाणलीलायां कामस्येत्यर्थः । 'तेषा' मित्य स्यैव विवरणम्-यैरित्यादि। तदित्यस्य व्याख्यानं यत्तेभ्य इत्यादि। मक- म्पनीयेति। अचालनीयेत्यर्थः। गम्यर्थकथनम्-अनिर्वाच्येत्यादि। सुकुमारे- त्यादि च। 'बिम्बाधरे निवेशितमि'त्यस्य भावार्थमाह-तदित्यादि। तेषां हृदयं यदित्यादिना पूर्वार्धभावार्थकथनं तदिति शेषः । तत्तेन कामदेवेन तद्वलोकनपरिचु- म्बनदर्शनमानकृतकृत्यताभिमानयोगि कृतमिति सम्बन्धः। अत्रातिथ्ययोक्तिरिति। ३४ ध्व०

२६६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

धारणतद्विशेषप्रकाशनपररुयाक्षपस्य प्रकाशनम्। Asilsireidi अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यन्नयोऽर्थशक्तिमृ लानुरणनरूपठ्यप्रयश्च सम्भवति। तत्राद्यस्योदाहरणम- देव्वाएत्तम्मि फले कि कीरइ पत्तिअं पुणा भणिमो। कड्किएलपएलवाः परलवाणँ अण्णाण ण सरिच्छा॥

लोचनम् योकिर्वाच्यालडकारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि तेषां बहुमानो वास्तव एव। अत एवं न रूपकध्वनिः । रूपकस्यारोप्यमाणतवेनावा स्तवत्वात्। तेषामसुराणां वस्तुवृत्त्यैव सादृश्यं स्फुरति। तदेव च सादश्यं चमत्कार- हेतुः प्राधान्येन। अतिशयोक्त्येति। वाच्यालङ्काररूपयेत्यर्थः । अवर्णनीयताप्रति- पादनमेवाक्षेपस्य रूपमिष्टप्रतिषेधात्मकत्वात्। तस्य प्राधान्यं विशेषणद्वारेणाह- असाधाररोति। सम्भवतीरयनेन प्रसङ्गाच्छन्दशक्तिमूलस्यान्न विचार इति दर्शयति। बालप्रिया निमित्ततो वचो यत्तु लोकातिक्रान्तगोचरम्। भेदेन न्यत्वमन्यत्र नानात्वं यत्र बध्यते। तथा सम्भाव्यमानार्थेनिबन्घेऽतिशयोकिगी: । इत्यादिना तल्लक्षणमुक्तमुद्भटादिभिः। रत्नाहरणे एकरसं यद्धृदयं तद्विम्बाधरे निवेशितमिति वस्तुतो भिन्नयोरन्तःकरणवृत्तिविशेषात्मकयोः हृदययोरक्यमन्न प्रति पादितमिति भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरित्यर्थः । निवेशनासम्बन्वेऽपि तत्सम्बन्धकथ- नातू सम्बन्धातिशयोकतिवा। प्रतीयमानेति। ध्वन्यमानेत्यर्थः। उक्तं विवृणोति- सकलेत्यादि। समुपादेयत्वादिना रत्नसारतुत्यत्वम्। अत एव वक्ष्यमाणदेव। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेनेति। रत्नसाररूपोपमानाभेदस्य कल्पितत्वेनेत्यर्थः । रूपकस्योपचारत्वेनेति च पाठः। सादृश्यमिति। बिम्बाधरे रत्नसारसादृश्यमि त्यर्थः। वृत्तौ 'अनतिशयोक्त्ये'त्युक्तं तद्विवृणोति-वाच्येत्यादि। वाच्यालङ्कार- रूपयेति। 'योऽम्बुकुम्भैरि'त्यादिना सम्भाव्यमानार्थनिबन्धनादिति भावः। अवर्ण नीयताप्रतिपादनमेवेत्यत्र हेतुमाह-इष्टेति। इष्टमत्र वर्णनीयत्वप्रतिपादनमिति भावः । 'असाधारणे' त्यादिकथनस्य फल द्शयति-तस्येत्यादिविशेषणद्वारेण तस्य प्राधान्यमाहेत्यन्वयः। अत्र 'योऽम्बुकुम्भैरि'त्याय्तिशयोक्त्या हयत्रीवगुणानामवण- नीयत्वप्रतिपादनरूपाक्षेपो ध्वन्यते, तेन तद्गुणानामसाधारणो विशेषश्चेति भावः । वृत्तौ 'शब्दशक्ती'त्याधुक्तौ का सङ्गतिरित्यत आह-सम्भवतीत्यादि। अत्रेति।

द्वितीयोद्द्योतः २६७

पदप्रकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थान्तरतात्पर्येडपि सति न विरोधः । द्वितीयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णुं अवरुण्णमुहं हि मं पसाअन्त। अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाणअ रोसिडं सक्कम्॥ (हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमषि मां प्रसादयन्। अपराद्धस्यापि न खल ते बहुज्ञ रोषितुं शक्यम् ।। इति छाया)

लोचनम् दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत्पुनर्भणामः । रक्ताशोकपल्लवाः पल्लवानामन्ये्षा न सदशा:।। अशोकस्य फळमाम्रादिवन्नास्ति, किं क्रियतां पल्लवास्त्वतीव हया इतीयतामिधा समाप्तैव। अन्न फलशब्दस्य शक्तिवशातसमर्थकमस्य वस्तुनः पूर्वमेव प्रतीयते। लोकोत्तर जिगीषातदुपायप्रवत्तस्यापि हि फर्ल सम्पल्लक्षण दैवायत्तं कदाचिन्न भवेदपी- त्येवंरूपं सामान्यात्मकम्। नन्व्रस्य सर्वेवाक्यस्याप्रस्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यज्गया तर्कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यड्ग्यता, द्वयोर्युगपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशड्क्याह- पदप्रकाशेति। सर्वो हि ध्वनिप्रपञ्चः पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति यक्ष्यते। तत्र बालप्रिया अर्थशक्तिमूलविचारे इत्यर्थः । कि क्रियतामित्यन्तस्य विवरणम्-अशाकस्ये त्यादि। उत्तरार्धविवरणम्-पल्लवा इत्यादि। इयतेति। उक्तार्थमात्रेणेत्यर्थः । ध्वनि विवृणोति-मत्रेत्यादि। अन्न इत्येवंरूपं सामान्यात्मकं अस्य वस्तुनः समर्थ- कं फलशब्दस्य शक्तिवशात् पूर्वमेव प्रतीयत इत्यन्वयः। दैवायत्ते हि फले किं क्रिय- तामित्यत्र फलशब्दः प्रकरणवशात् सस्यरूपमर्थमभिधया वक्ति, ततश्वाशोकस्य फलं नास्तीति प्रस्तुतार्थों लभ्यते, पुनश्र फलशब्दशशक्तिमूलध्वनिना सम्पदात्मकप्रयोजन- रूपमर्थ बोधयति, ततश्च सर्वेषां सम्पदो दैवायत्ताः कदाचिन्न भवेयुरपीति सामा- न्यरूपोर्ऽर्थ: पूर्वोक्तप्रस्तुतार्थस्य समर्थको लभ्यत इत्यर्थः । पूर्वमेव प्रतीयते इत्यस्य दैवायत्ते हि फले इत्यस्य श्रवणकाल एव प्रतीयत इत्यर्थः । 'पदप्रकाश' इत्यादिग्रन्थ- मवताश्यति-नन्वित्यादि। अ्प्रस्तुतप्रशंसेति। उपायप्रवृत्तस्यापि सम्पल्लक्षणं फलमलब्धवतः कस्यचिद्राजादेः गुणप्रशंसारूपः प्रस्तुतार्थ इत्यर्थः । प्राधान्येन वयङ्गयेति। अप्रस्तुतप्रशंसास्थले प्रस्तुतार्थो व्यक्गयः, सर क्वचित् प्रधानञ्चेति प्रथमो- द्योते उक्तम्। अर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयतेति। प्राधान्येनेत्यनुषज्यते। कुत इत्यत्राह-द्योरित्यादि। भावार्थमाह-सर्वो हीत्यादि। वाक्ये त्वप्रस्तुत. प्रशंसेति। प्राधान्येम व्यड््येति शेषः। नन्वेवं सति कथमत्र व्यवहार इत्यत

२६८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराघस्यापि बहुज्ञस्य कोप: कर्तुमशक्य इति समर्थकं सामान्यमन्वितमन्यत्तात्पर्येण प्रकाशते।

लोचनम् फलपदेऽर्थान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्येन। वाक्ये त्वप्रस्तुतप्रशंसा। तन्रापि पुनः फल- पदोपात्तसामर्थ्यसरमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्थान्तरन्यासध्वनिरेवायमिति भावः । हृदये स्थापितो न तु बहिः प्रकटितो मन्युर्यया। अत एवाप्रदर्शितरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् हे बहुज्ञ, अपराद्धस्यापि तव न खल रोषकरणं शक्यम्। अन्र बहुज्ञे- स्यामन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थपयोलोचनाद्यत्सामान्यरूप समर्थक प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि। स्ा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्तीत्थमाह। यः कश्चिद्वहुज्ञो धूतः स एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमाच्छा- दयतीति मा त्वमात्मनि बहुमानं मिथ्या प्रहीरिति। अन्वितमिति। विशेषे सरामा- न्यस्य संबद्धत्वादिति भावः । बालप्रिया आह-तत्रापीत्यादि। फलेति। फलपदोपातौ यौ समर्थ्यसमर्थकावर्थौ तयो र्भावस्य प्राधान्यमित्यर्थः। भाति सहृदयानां स्फुरति। अर्थान्तरेत्यादि। 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती'ति न्यायेनार्थान्तरन्यासध्वनिव्यवहार एवात्रेति भावः । कस्याश्चिदन्तर्गतरोषाया अनाविष्कृतरोषचिह्राया: कृतागसा वल्लभेन प्रसादमा- नाया: तं प्रतिवचनम्-हृदयेत्यादि। विद्ृणोति-हृदये स्थापित इत्यादि। प्रसाद· यन्निति सम्बुद्ध्यन्तम्। यद्वा-त्वमसीति शेषः। न खलुरोषकुरणं शक्यमिति। मयेति शेषः । हे बहुज्ञ ! यतस्त्वं मां प्रसादयन्नसि, अतोऽपराद्धमपि त्वां प्रति रोषं क्तुं न शक्नोमीत्यर्थेः। 'बहुज्ञस्ये'ति। बहुज्ञं प्रतीत्यर्थः । 'अशक्य' इति। केनापि न शक्य इत्यर्थः । स्ववैदुग्ध्येन स्वापराधस्य तेन प्रच्छादनादिति भावः । 'इती'ति। एवंरूपमित्यर्थः । 'समर्थक समानमि'त्यस्य विशेषणम् 'अन्वितमन्यदि'ति च। 'तात्पर्येण प्रकाशत'इति। ध्वनतीत्यर्थः । वृत्त्युक्त्तमेवार्थ विवृणोति-त्रेत्यादि। विशेषे पर्यवसित इति। नाहमपराधी नाहमन्यां चिन्तयामि, त्वदेकासक्ते मयि प्रसीदेत्याद्यमेकवचनाभिज्ञिति बहुजपद प्रकृतार्थे इत्यर्थः। ध्वनिं दर्शयति-मनन्त रमित्यादि। सामान्यरूपं समर्थकमिति। तत्तु य इत्यादिना वक्ष्यते-सेति। प्रकृता नायिकेत्यर्थः । खण्डितेति। "ज्ञातेऽन्यासङ्गविक्ृते खण्डितेर्ष्याकषायिते'ति तल्लक्षणम्। वैदुग्ध्यानुनीता स्ववैदुग्ध्येन प्रसादिता, नायकेनेति शेषः। कथमा हेत्यत्राह-य इत्यादि। त्वमात्मनि मिथ्याबहुज्ञानं मा प्रहीः, यतो बहुज्ञास्तु साप- राधा अपि तत्तद्वचनेन स्वापराधावकाशमाच्छादयन्तीत्यर्थेः । अन्वितमित्यनेन सामा- न्यविशेषभावरूपसम्बन्धो विवक्षित इति दर्शयति-विशेष इत्यादि। 'व्यति प्रागि'-

द्वितीयोद्द्योत: २६९

व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः सम्भवति। तत्राद्यस्योदाहरणं प्राक्प्रद्- शिंतमेव। द्वितीयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वणुद्देसे खुज्ज व्विअ पाअवो गडिअवत्तो । मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दरिद्दो म।। (जायेय वनोददेशे कुब्ज एव पादपो गलितपत्रः । मा मानुषे लोके त्यागकरसो दरिद्रश्र ।। इति छाया ) अत्र हि त्यागकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं त्रुटितपत्र कुबजपा दपजन्माभिनन्दनं च साक्षाच्छब्दवाच्यम्। तथाविधादपि पादपाताहशस्य पुंस उपमानोपमेयत्वप्रतीतिपूर्वकं शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाश यति। उत्प्रेक्षाध्वनिर्यथा-

मूर्च्छयत्येष पिकान्मधौ मलयमारुतः ॥

लोचनम् व्यतिरेकध्वनिरपीति। अपिशब्देनार्थान्तरन्यासवदेव द्विप्रकारत्वमाह। प्रागिति। 'खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति' इति। 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैः' इति। जायेय, वनो- हश एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसम्पत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। कुब्ज़ इति रूपयोटनादावनुपयोगी। गलितपत्र इति। छायामपि न करोति तस्य का पुष्प. फलवत्तेत्यभिप्रायः। तादृशोऽपि कदाचिदाङ्गारिकस्योपयोगी भवेदुलूकादीनां वा निवा- सायेति भावः। मानुष इति। सुलभार्थिजन इति भावः। लोक इति। यत्र लोक्यते सोऽर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किंचिच्छक्यते कर्तु तन्महद्वैशसमिति भावः। अत्र बालप्रिया त्येतद्विवृणोति-स्वमित्यादि। खं येऽत्युज्वलयन्ति इति, इत्यस्यानन्तरं 'रक्तस्तवं नवपल्लवै'रिति इति च पाठः क्वचित् दृश्यते, स प्रामादिकः । 'नतु रक्तस्त्वमि' त्यादिपाठो वा। कुब्ज एवेति छाया। वनोदेश इत्यनेनैवकारस्य सम्बन्ध इत्याह- घनेत्यादि। वनोद्देश इत्यस्य विवरणम्-वनस्येत्यादि। गम्यमर्थमाह-यत्रे- त्यादि। एवमुपर्येपि बोध्यम्। रूपघटनेति। प्रतिमाद्यकृतिनिर्माणेत्यर्थः । गलित- पत्र इति। त्रुटितत्र इति च पाठः । आङ्गारिकस्येति। अङ्गारोपजीविन इत्यर्थः । अहं कुब्जः गलितपत्रः पादपः पनोद्देशे इव जायेय। त्यागैकरसो दरिद्रश् मानुषे लोके मा जयेय इत्यन्वयः । वृत्त-'शब्दवाच्य'मित्यस्य 'प्रकाशयती'त्यनेनान्वयः ।

२७० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकारितं मन्मथोन्माथदा- यित्वेनैव। तत्तु चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छित तवे नोतमरेक्षितमित्यु- सपेक्षा साक्षादनुक्तापि वाक्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैवंविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंबद्धतैवेति शक्यते वक्तुम्। गमकत्वा लोचनम् वाच्यालङ्कारो न कश्वित्। उपभानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धिं करोति। माधि- क्यमिति। व्यतिरेकमित्यर्थः । उत्प्रेक्षितमिति। विषवातेन हि मूर्छितो वृंहित उपचितो मोहं करोति। एकश्च मूर्च्छितः पथिक्रमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युति विद- धन्मूच्छा करोतीतीत्युभयथोत्प्रेक्षा। नन्वन्र विशेषणमधिकीभवद्धेतुतयैव सङ्गच्छ ते। ततः कि?न हि हेतुता परमार्थतः । तथापि तु हेतुता उत्प्रेक्ष्यत इति यत्कश्चि बालप्रिया मार्गपरिशुद्धिं करोतीति। किश्चिद्धर्मेण सादश्यात्मकस्योपमाज्जोपमेयतवस्य प्रती तिर्हि व्यतिरेक्वप्रतीतेरङ्गमिति भावः। वृत्तौ-'चन्दने'ति। मलयाद्रिस्थचन्दनवृक्षे- त्यर्थः । 'मधौ' वसन्ते। 'पथिके'त्यादि । विरहिजनमोहकारित्वमित्यर्थः। 'मन्म- थे'ति। कामोद्दीपकत्वेन वस्तुदता हेतुनेत्यर्थः । 'तत्त्वि'ति। पथिकमूच्छोकारित्वन्तिव- त्यर्थः। 'चन्दने'त्यादि। चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमू्न्छितत्वेन हेतुना उत्प्रेक्षित- मित्यर्थः । एतद्विवृणोति-विषवातेनेत्यादि। विषवातेन विषयुक्तवायुना। प्रकृते निःश्वासानिलस्य भुजगसम्बन्धितया विषसम्पर्को गम्यत इति भावः । "मूर्च्छामोह- समुच्छाययोरिति धातुपाठः। तत्र समुच्छायार्थोप्रायेणा व्याचष्टे-बृंहित इति अस्यैव विवरणम्-उपचित इति। मोहं करोतीति। ससंर्गेणान्यस्य मोहावस्थां। जनयतीत्यर्थः । गोपार्थाभिप्रायेण व्याचष्टे-एकश्चेत्यादि। एकपदार्थत्वेनात्र पथि- कायमानो वायुर्प्रीह्यः। धैर्यच्युति विदधदिति। तद्द्वारेत्यर्थः। मृच्छामिति। मोहमित्यर्थः । उभयथोत्प्रेक्षेति विषवातोपचितत्वं मोहवस्थाप्राप्तिश्चेति ये तयोः मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकरणेहेतुत्वेनोत्प्रेक्षेत्यर्थः । वृत्तौ 'मूर््छितत वेनोत्प्रेक्षित'मिति प्रन्थस्य उक्तहेतूत्प्रेक्षापरत्वं शङ्कासमाधानाभ्यां दर्शयति-नन्धित्यादि। विशेषणं चन्दनेत्यादिविशेषणम्। हेतुतयवेति। हेतुगर्भत्वेनैवेत्यर्थः। समाधते-तत इत्यादि। ततः कि हेतुगभतवे सत्यपि किम्। कुत इत्यत आह-न हीत्यादि। तद्वि- शेषणस्य पथिकमूर्च्छाकारित्वे वस्तुतो हेतुत्वं नास्तीत्यर्थः । तथाऽपि त्विति। कि स्वित्यर्थः। हेतुता उत्प्रेकष्यत इति। उक्तयोर्द्वयो: हेतुत्वमुत्प्रेक्ष्यते इत्यर्थः । हेतुताऽपि इति च पाठः। तत्पक्षे मलयमारुते तयोद्योरुत प्रेक्षाया अपिशब्देन समुच्यः । चन्द नासक्तभुजगानां निश्वासानिलै: मूर्च्छित: सम्बद्ध इति स्वरूपकथनमात्रपरं तदविशेषण- मतो वाच्यार्थनिष्पत्तिर्बोष्या। वृत्तौ 'साक्षादनुक्ताऽपीति। इवादिप देनाबोघिताS

द्वितीयोद्द्योत: २७१

दन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात्। यथा- ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्गे विअ ण माइ ॥। (रईरष्यांकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । मद्य सदशत्वं प्राप्याङ्ग एव न माति ।। इति छाया )

लोचनम् देतन्। तदिति। तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगतेः प्रतीतेदश- नातू। एतदेवोदाहरति-यथेति। ईर्ष्याकलषस्यापीषदरुणच्छायाकस्य। यदि तुग्रस- न्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्वहेत्स्वदा वा ततिंक कुर्यात्त्वनमुखं त्वेतद्भवतीति मनोरथा- नामप्यपथमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्रायः। अञ्ञे स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति यतः । अद्येयता कालैनैक दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरणं स्वरस सिद्ध मेव मुत्प्रेक्ष्यते। ननु ननुशब्देन वितर्कोत्प्रेक्षारूपमाचक्षाणेनासम्बद्धता निशाकृतेति सम्भावयमान बालप्रिया पीत्यर्थेः । 'अनुरणनरूपा' संलक्ष्यक्रमव्यंग्या। 'लक्ष्यते' ज्ञायते। शङ्कते 'न चे'त्यादि 'एवंविधे विषये' इति चन्दनासक्तत्यादिस्थल इत्यथः । 'असम्बद्धते'ति। उत्प्रेक्षायाः वाक्यासम्बद्धतेत्यथः । वाक्याप्रतिपाद्यतेति यावत्। समाधत्ते-'गमकत्वादि'ति। चन्द नेत्यादिविशेषणस्य प्रतिपत्तृप्रतिभादिसहकारेण बोधकत्वादित्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह- 'अन्यन्नापी'त्यादि। 'तदप्रयोग' इत्यादिप्रन्थं विवृणोति-तस्येत्यादि। ईष्येति। कुपितां नायिकां प्रसादयितुमुक्तिः, ईर्ष्याकलुषस्येत्यस्य व्याख्यानम्-ईषदित्यादि।। अपिशब्दगम्यमाह-यदि त्वित्यादि। उद्दहेतु कुर्यादित्युभयत्र चन्द्र इति शेषः । अद्येत्यनेन गम्यमाह-सवदेति। तत्तदा कि कुर्यादिति। सन्तोषातिशयेन यद्यत् कुर्यात् तन्न जानामीत्यर्थः। एतन्त्रवतीति। चन्द्रीभवतीत्यर्थेः। अङ्ग एवेति छाया। एवकारस्य मातीत्यनेनान्वय इत्याह-नेत्यादि। अत्र गम्यं हेतुमाह-दशदिशः पूरयति यत इति। अद्येति पदं विृणोति-इयतेत्यादि। ध्वनिं दशयति-भत्रे- त्यादि। दिशां पूरणमिति। अज्ञेन भात्येवेत्यनेन लब्धं स्वप्रभया दिशं पूरणमि- त्यर्थः। स्वरससिद्धं अस्वाभाविकम। एवमुत्पेच्यते इति। तव मुखस्य सदशत्वं प्राष्येवेत्ति मुखसादृश्यप्राप्तिहेतुकत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यर्थः । उदाहरणान्तरमवतार्यति-नन्वित्यादि। ननुशब्देनेति। गाथास्थननुशब्देने- त्यर्थः। सदशत्वं प्राप्य नव्विति योजनेति भावः । 'त्रासे'त्यादि श्लोकं व्याचष्टे- सर्वत इत्यादि। निकेतान् परित इति। नातुबद्ध इति च सम्बन्धः । अनुबद्ध:

२७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

यथा वा- न्रासाकुल: परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि। तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः ।। शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम्। इ्लेषध्वनिर्यथा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्षयनतीः । यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः।। अत्र वधूमिः सइ वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व इव लोचनम् उदाहरणान्तरमाह-यथा वेति। परितः स्रवंतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कैश्विदपि चापपाणिभिरसौ मृगोSनुबद्धस्तथापि न क्वचित्तस्थी त्रासचापलयोगात्स्वाभाविकादेव । तन्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते-अज्गनाभिराकर्णपूर्णनेत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वस्वभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ। नन्वेतदप्यसम्बद्धमस्त्वत्याशङ्कयाह-शब्दाथेति। पताका ध्वजपटान् प्राप्तवद्री। रम्या इति हेतोः । पताकाः प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः । किमाकाराः प्रसिद्धी: रम्या इत्येवमाकाशः । विविक्ता जनसङ्कलत्वाभावादित्यतो हेतो रागं सम्भो- गाभिलाषं वर्धयन्तीः । अन्ये तु रागं चित्रशोभामिति। तथा गगमनुरागं वर्धयन्तीः। यतो हेतोः विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटभा: याः । नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्तभागा यासु। नमन्त्यो वल्ल्यस्त्रिवलीलक्षणा याम्ाम्। सममिति सहेत्यर्थेः । ननु समशब्दा- बालप्रिया अनुगतः, 'न तस्थावि'त्यत्र वास्तवो हेतुव्नासाकुल इत्यनेन दर्शित इत्याह-त्रासे. त्यादि। आकर्णपूर्णैः कर्णपर्यन्तव्याप्तैः आकर्णकृष्टैशच नेत्रशरैः नेत्राण्येव शरास्तैः, अतोन तस्थाविति। उक्ताद्वेतोरेव न स्थितवानित्यर्थः। तथाचात्र हेतूत्प्रेक्षा- ध्वनिरिति भावः। अत्राप्यङ्ञनदृष्टि प्रशंसापरमाकर्णेत्यादिकं स्वरूपकथनमिति वाक्यार्थनिष्पत्तिरवसेया। एतदपीति। उक्तोदाहरणमपीत्यर्थः। असम्बद्धमिति। उत्प्रेक्षा रूपार्थाबोधकमित्यथः । वृत्तौ 'शव्देति। एवमस्यशब्दस्यार्थ इति व्यवहार इत्यर्थः । 'प्रसिद्धिरेव' प्रतिपत्तणां प्रतीतिरेव। तथाचोक्तस्थले इवादिशब्दाभावेऽप्यु· त्प्रेक्षारूपार्थस्य सहदयानां प्रतीतेरसम्बद्धत्वापादानं न युक्तमिति भावः। व्याचष्टे- पताका इत्यादि। अन्नाद्योर्र्थो वलभीभिरन्त्रेति, द्वितीयस्तु वधूभिः। व्याख्यानान्तर माह-अन्य इति। लटभा इति सुन्दर्य इत्यर्थः। नन्वित्यादि। समशव्दादिति।

द्वितीयोद्द्योत: २७३

लोचनम् तुल्यार्थोऽपि प्रतीतः। सत्यम् ; सोऽपि श्लेषबलातू। श्लेषश्च नाभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्यबलादेवेति सवथा ध्वन्यमान एव श्लेषः। अत एव वष्व इव वलभ्य इत्य- भिद्धतापि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषस्यैवात्र मूलत्वातू। समा इति हि यदि स्पर्ष्ट भवेत्तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच्छलेषस्तदाक्षिप्ः स्यात्। सममिति निपातोS जजसा सहार्थवृत्तिव्यज्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति। न च तेन विनाभिधाया अपरिपुष्टता काचित्। अत एव समाप्तायामेवाभिधार्या सहुदयेरेव स द्वितीयोर्ऽर्थोऽपृथकप्रयतने नैवावगम्यः । यथोक्तं प्राक्-'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव' इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्वनुसर्तव्यम्। 'पीनश्चैत्रो दिवा नात्ति' इत्यत्नाभिधै- वापर्यवसितेति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तरं शब्दान्तरं वाकर्षतीत्यनुमानस्य श्रुतार्था- बालप्रिया सममिति शब्दादित्यर्थः । तुल्यार्थोऽपीति। अपिशब्देन पूर्वोक्तसहार्थस्य समुच्च- यः । सोऽपि तुल्यरूपार्थोऽपि। इलेषदलादिति। वध्वन्वय्यर्थान्तर सामर्थ्यादि- त्यर्थः। इलेषश्चेति। अर्थान्तरं चेत्यर्थः। अभिधावृत्तेः अभिधाव्यापाराद्वतोः। नाक्षिप्: न प्रतीतः । पदानां वलभीपदसमानविभक्तिकत्वेनाभिधाया वलभ्यन्वव्यर्थे नियमनादिति भावः । अत एवेति। वक्ष्यमाणहेतोरेवेत्यर्थः । समा इतीति। सम- मित्यस्य स्थान इति शेष:। सममित्युक्ती कुतो न स्पष्टत्वमत आह-सममित्यादि। अख्जसा झटिति। सहार्थवृत्ति: साहित्यरूपार्थबोधकः। यूनां सवधूकानां सर्तां वलभीसेवनस्यार्थस्य प्रकृतत्वादिति भावः। क्रियाविशेषणत्वेनेति। सेवनक्रियायाः वर्तमाना इत्यव्याहृतक्रियाया वा विशेषणतयेत्यर्थः । शब्दश्लेषतामेतीति। तुल्य- मित्यर्थान्तरं बोधयतीत्यर्थः। श्लेषध्वनि स्थापयति-न चेत्यादि। अपृथकप्रयत्नेन प्रयत्नान्तर विना। प्रसक्वादाह-पीन इत्यादि। अपर्यवसितेति। दिवाभोजनम कुर्वतः कुतः पीनत्वमित्याकाड्क्षासत्वेन शान्ताकाङ्क्षस्य बोधस्याजननादिति भावः। स्वार्थेति। पीनत्वादिघटितस्वविषयार्थेत्यर्थः। अर्थान्तरम् रात्रिभोजनम् । शब्दान्तरम् रात्रौ भुड्क्ते इति शब्दम्। आकरषति अनुसन्धापयति । अनुमाने- त्यादि। यथासंख्यमत्र बोध्यम्। यथासंख्यध्वनि वित्ृणोति वृत्तौ-'अत्र ही'त्यादि। 'यथोहेश' उद्देशक्रममनतिलड्ध्य। 'अनूद्देशे' पश्चान्निर्देशे स्रति। 'यच्चारुत्वम्' चारुत्वकारि यत् 'अनुरणनरूपं' संलक्ष्यक्रमं व्यक्नयम्। 'मदने'ि। मदनविशेषणी- भूतो योऽक्कुरितादिशब्दः सज्जातेषतप्रादुर्भावादि: तदर्थः तद्गतं तदाश्रितम्। 'तदि' ति। चारुत्वकारि यथासंख्यात्मक व्यक्तयमित्यथेः । तत्तु यथाश्रुतक्रमं संख्यासाम्य- मेव। 'मदनसहकारयोरि'ति। कार्यकारणात्मकयोस्तयोरित्यर्थः। 'तुत्ये'ति। तुल्य- योगिता तुल्यकालसम्बन्धः तद्ूपो यः समुच्चयस्तल्लक्षणादित्यर्थः । 'वाच्यादि'तति। चकाराभ्यां बोध्यादित्यर्थः । 'अतिरिच्यमानमि'ति। उत्कृष्टमित्यर्थः। 'आलक्ष्यते' ज्ञा- ३५ ६व०

२७४ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

बलम्य इति श्रेषप्रतीतिरशब्दाप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यतवेन बर्तते।

अक्करितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः । अङ्करितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च हृदि मदनः ॥ अत्र हि यथोद्देशमनूद्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनवि- शेषणभूताक्कुरिता दिशब्दगतं तन्मदनसह कारयोस्तुल्य योगितासमुच्चयल- एवमन्येऽप्यलङ्कारा यथायोगं

पत्तेवां तार्किकमीमांसकयोने ध्वनिप्रसङ्ग इत्यलं बहुना। तदाह-अशब्द्रापीति। एव- लोचनम्

मन्येऽपीति। सर्वेषामेवार्थालक्काराणां व्वन्यमानता दश्यते। यथा च दीपकध्वनि :- मा भवन्तमनल: पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वज्तरमिन्दकरवित्रसतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ।। इत्यत्र बाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चासतव- निष्पत्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपि- डुण्दुल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआइं केअइवणाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि॥ प्रियतमेन साकसुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृङ्गस्याभिधायां बालप्रिया यते। 'अड्कुरिते' इति सप्तभ्यन्तपाठोऽपि पूर्वाधें दृश्यते। लोचने-यथाचेति। तथा च इति च पाठः । इत्यत्रेत्यस्य दीपकध्वनिरित्यनेनापि सम्बन्धः । दीपकध्वनि विवृणो- ति-बाधिष्ठेत्यादि। बाधिष्ठेति दीपकादिति। मार्ड्थान्वितलुउन्तबाधत्यर्थ- रूपादनलाद्यनेकान्वयिधर्मादित्यर्थः । अत्यन्तेति। लतासहिते वृक्षे वक्तृगतनिरति शयश्नेहास्पदत्वस्य प्रतीत्येत्यर्थः । चारुत्वनिष्पत्तिरिति। यतस्ततो दीपकध्वनि रिति सम्बन्धः । अन्न "यश् निम्बं परशुने"त्यादाविव मा भवन्तमनल इत्यत्र धाक्षी दित्यस्य, पवनो वेत्यादौ भाङ्क्षीरित्यस्य, परशुर्वेत्यादौ भैत्सीदित्यस्य चाध्याहारेण वाच्यार्थनिष्पत्तिर्बोध्या। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपीति। सादृश्यनिमि त्तकाप्रस्तुत प्रशंसाध्वनिरपीत्यर्थः । डुण्टु इत्यादि। अन्वेषयन्मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकु- सुमसदशं भ्रमर भ्रमन्न प्राप्स्यसि॥ इति छाया। विवृणोति-प्रियतमेनेत्यादि। भ्रम- रमिति। केतक्यभिमुखं चरन्तं कश्चिन्मधुपमित्यर्थः । आहेतीति। वक्तीत्यतो हेतोरित्यर्थः । भृङ्गस्येति। मृज्वृत्तान्तस्येत्यर्थः। अभिधायामभिधेयत्वे सति।

द्वितीयोद्द्योतं: २७५

लोचनम् प्रस्तुतत्वमेव। न चामन्त्रणादप्रस्तुतत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रणं तस्या मौग्ध्यविजुम्भि- तमिति अभिधया तावन्नाप्रस्तुतप्रशंसा समाप्या। समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थब- लादन्यापदेशता व्वन्यते। यत्सौभाग्याभिमानपूर्णो सुककुमारपरिमलमालतीकुसुमसदृशी कुलवधूनिर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्ध्यलब्धप्रसिद्धय्यतिशयानि शम्भलीकण्टकव्या पानि दूशमोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुलानीतश्चेतश्व चश्चयमाणं प्रियतमसुपाल- भते। अपहुतिध्वनिर्यथास्म दुपाध्यायभट्टेन्दुराजस्य- यः कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासैकसारायते गौराङ्ोकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि। बालप्रिया प्रस्तुतत्वमे वेत्येवकारेणाप्रस्तुतत्वव्यवच्छेदः। शङ्कते-न चेतादि। आमन्न्रण- दिति। भृ्नस्येत्यनुषङ्गः । अनामन्त्रणीयस्य भ्रमरस्य सम्बोधनादित्य्थः । अप्रस्तु- तत्वावगतिः अप्रस्तुतत्वस्य बोधः । न चेत्यन्वयः । कुत इत्यत आह-प्रत्युते- त्यादि। तस्याः नायिकायाः यन्मौग्ध्यं मुग्धत्वं "मुग्धा नववयःकामे"त्यादि मुग्धा- लक्षणं, तस्य विजुम्भितं मौग्ध्यहेतुकमिति यावद्। इतीति हेतौ। अभिघया तावदि त्यादि। भृऋवृत्तान्तस्य यद्यप्रस्तुतत्वं भवेत्तदा प्रियतमोपालम्भरूपार्थे एव वाक्यस्य विश्रान्त्या तस्याभिधया समाप्यत्वं भवेत, प्रकृते भृन्तवृत्तान्तस्यापि प्रस्तुतत्वसम्भ- वान्मुख्यत्या विवक्षितः। त्रियतमोपालम्भरूपार्थोऽभिधया न समाप्य इत्यर्थः। समाप्ायामित्यादि। प्रकरणवशेन भृङ्गतदन्वय्यभिधेयार्थबोधे निष्पन्ने सतीत्यर्थः। वाच्यार्थबलादिति। वाच्यार्थसाम्यबलादित्यथेः । अ्रन्यापदेशतेति। अर्थान्तर- मित्यर्थः । तदाह-यदित्यादि। सुकुमार सुन्दरः मुग्धकुलवधूरिति च पाठः । प्रेमेति। त्रियतमविषयकप्रेमेत्यर्थः। परतया हेतुना उपालभते इति सम्बन्घः ॥ कृतकेति। कृतकवैदग्ध्येन ळब्धः प्रसिद्धयतिशयो यैः तानि। शम्भलीति। कण्टकतुल्याभि: कुट्टनीभिर्व्याप्तानीत्यर्थः । डाम्भिककण्टकेति च पाठः। दूरेति। दूरव्याप्तामोदानि यानि केतकीवनानि तत्तुल्यानीत्यर्थः । चञचूर्यमाणमिति। तत्स- म्भोगाय मुहुश्चरन्तमित्यर्थेः । य इति। य: गौराङ्गीकुचकुम्भ इव भूरि: सुभगश्चाभोगो यस्य तस्मिन्। सुधाधा- मनि चन्द्रे कालागरुणा या पत्रभङ्गरचना रचितः पत्रभक्क इति यावत्, तद्रपेण यो वास: यद्वा-रचनाया आवासः आस्पदत्वं तेन एकेन सारायते। हे नताज्ि सुन्दरि।

१. गर्हितं चरन्तमित्यर्थ:, 'ठुपसदचरजपजभदहृद्शगृभ्यो भवगर्हायां' (पा. सू., ३. १. २४) इरॅयनेन धात्वर्थगर्ह्यायां यड्विधानात्।

२७६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् विच्छेदानलदीपितोत्कव निताचेतोधिवासोन्भवं स्रन्तापं विनिनीषुरेष विततैरैर्नता्नि स्मरः॥ अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिताहदयोदितप्लोष मलीमसच्छविमन्मथाकारतयापह्वो व्वन्यते। अन्रैव ससन्देहध्वनिः-यतश्चन्द्रवर्तिन- स्तस्य नामापि न गृहीतम् । अपि तु गौराज्गीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्र- भञ्ञविच्छित्यास्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टताम/चरतीति तन जानीमः किमेतद्वस्त्वति ससन्देहोऽपि ध्वन्यते। पू्वमनज्ञीकृतप्रणयामनुतप्तां विरहोत्कण्ठितां वल्ळभागमन- प्रतीक्षापरत्व्रेन कृतप्रसाधनादिविधितय। वासकसज्जीभूापूर्णचन्द्रोदयवसरेूताु खानीतः प्रियतमस्त्वदीय कुचकलशन्यस्त कालागुरूपत्रभ अरचना मन्मथोददीपन कारिणीति चाडुकं कुर्वाणश्चन्द्रवतिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोतीति प्रतिवस्तूप- माध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदंसन्तापं चिनिनीषुरित्यत्र हेतु- बालप्रिया एष इति। य इत्यस्य प्रतिनिर्देश: स इत्यर्थः । विच्छेद: प्रियतमविरह एवानलो- डभिः, तेन दीपितानि यानि उत्कानामुत्कण्ठितानां वनितानां चेतांसि तदधिवासेन उद्भवो यस्य तम्। सन्तापं विनिनीषुः विनेतुं शमयितुमिच्छुरिति हेतुगर्भेम्। वित- सैरिति। प्रसारितैरित्यर्थः । अगञैरुपलक्षितः स्मरः भवतीत्यन्वयः । ध्वनिं दर्शयति- अत्रेत्यादिना। अपहव इति। नायमङ्कः, किन्तु तथाविधो मन्मथ इत्यपह्वव इत्यर्थः । यत इत्याद्याचरतीत्यन्तं व्यारयातृवचनम् । तस्थेति। लक्ष्मण इत्यर्थः । न गृही· तमिति। विशेषतो न निर्दिष्ठमित्यथः । अपि त्वित्यादि। गृहीतमित्यनुषज्यते। अपि तु इति गरहीतमिति सम्बन्धः । एवं निर्दिष्टमित्यर्थः । गौराङ्गीत्यादि। आमो- गविशिष्टगौराङ्वीस्तनतुल्येत्यर्थः । रचनावासेत्यस्य विवरणम्-विच्छ्ित्यास्पदत्वे- नेति। आचरतीति। आवहृतीत्यर्थः । फळितार्थकथनमेतत्। सार: उत्कृष्ट इवाच- रति सारां भवति इतिवा विप्रहः। तढिति। तथा निर्देशादित्यर्थः । न जानीम इत्या- दि सन्देहाकारकथनम् । इतीति। उक्तानध्यवस्ायत्मकव कृनायकगत संशय प्रती ते रि - त्यर्थः । ससन्देहः ससनन्देहालङ्कारः । अपीति समुचये। पूर्वमित्यादि। प्रणयः प्रियतमस्य प्रार्थना। अनुतप्तामिति। पक्चात्तापवतीमित्यर्थः । भूतामिति। नायि- कामिति शेषः। चाटुकं कुर्वाण इत्यनेनास्य सम्बन्धः । त्वदीयेत्यादि चाटुवचनम्। एवमेव करोतीति। मन्मथोहीपनकारिणीत्य्थः। इतिप्रतिवस्तूपमाध्वनिरिति। त्वदीय कु चकलशन्यस्त काला गरुपत्र मअ् र चनामन्म थोद्दीपनकारिण चन्द्र र्तिनीयं कुबल यदलश्यामला कान्तिशचैवमेव करोतीति वत्तृनायकचाटुवाक्यार्थस्य प्रतीत्या प्रतिवस्तू पमाया ध्वनिरित्यर्थः। हेतुतामिति। सुधाधामत्वरूपयोगार्थस्येति शेषः। शोभा- भिः सह उद्दोपयति इति च पाठः ।

द्वितीयोद्द्योतं:

लोचनम् तामपि व्यनकीति हेत्वलङ्कारध्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदन- मुद्दोपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि। 'त्वत्कुच सदशश्रन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कु वाभोगः' इत्यर्थ प्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः। महाकविवाचो- डस्या: कामधेनुतवात्। यत :- हेलापि कस्यचिदचिन्त्य फल प्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्न:। दिग्दन्तिरोमचलनं धरणीं घुनोति खात्सम्पतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्ग: ।। एवां तु भेदानां संसृष्टित्वं सक्करत्वं च यथायोगं चिन्त्यम्। अतिशयोक्तिध्वनि- र्यथा ममैव- केलीकन्दलितस्य विभ्रममधोधुर्य वपुस्ते दशौ भज्गीभङ्गुर कामका र्मुकमिदं भ्रून मंकर्मक्रमः । आपातेऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्मासव: सत्यं सुन्दरि वेघसस्त्रिजगतीजारस्त्वमेकाकृतिः। अत्र हि मधुमासमदनासवाना न्ैलोक्ये सुभगतान्योन्यं परिपोषकत्वेन। ते तु बालप्रिया हेलेति। हेला लीला। यतः बुद्धिपूर्वको व्यापारः। वाक्यद्वये भवतीति शेषः। उक्त सामान्यं विशेषेण समर्थयति-दिग्दन्तीत्यादि। दिग्दन्तिनोऽज्चलनमिति च पाठः । एषां स्वित्यादि। अपह्वत्रेन सहेतरेषां संसृष्िः, ससन्देहप्रतिवस्तूप मोपमेयो- पमानामेकवाक्यातुप्रवेशसङ्कर इत्यादिकं चिन्त्यमित्यर्थैः । केलीति। हे सुन्दरि! ते तव दशो के लीविलासि जनस्य कीडा तस्या: कन्दर्ल नवाङ्करः ईषदाविभोव इति यावत्। तदस्य सज्जातमिति केलीकन्दलितः, तस्य अचि राविर्भूतस्येत्यर्थः । विभ्रमः स्त्रीरणा शरक्कारचेष्टा तत्कारी विभ्रमः शोभा, तच्छाली वा यो मधुर्वसन्तः तस्य धुरं कामोद्दीपनादिभारं वहती धुर्यम्। वपुः स्त इति शेषः । स्वदीयं नेत्रद्वितयमचराविरभूतस्य वसन्तस्य कामोद्दीरनादिकार्यकारि शरीरं भवती- त्यथेः। तथा ते इदमित्याद्येकं पदम्। अयमनुभवैकगोचरो भ्रुवोनर्भकर्मणः लीलायाः क्रम: क्रमिकलीलाविशिष्टभ्रयुग्ममित्यथेः। भङ्की रचनाविशेषः, तया हेतुना भङ्गुरं वक्रं, यद्वा-भज्गीयुक्तं वकरं च यत् कामस्य कार्मुकं क्रमिककर्मविशिष्ट धनुः तङ्गवति। यद्वा-इदमिति भिन्नं पदं कार्मुकविशेषरगं, क्रमिक कर्मविशिष्टमिति तदर्थः। तथा ते वक्त्राम्बुजन्मनि सुखपदे य आस्रवः मद्विशेषः। अन्नासरवत्वेनाधररस- स्याध्यवसायः। आपतिऽपि किश्विदास्वादेऽपि। विकाराणं सम्मोहानन्दादिरू- पचित्ततरिकाराणां कारणं भवति। अहो इदमद्भुतम्। अतः त्वमेक्रा वेधसः कृतिः सृष्टिः त्रिजगतीसारः त्रैलोक्यसारभूता भवति। सत्यं निश्चितम्। अ्र हीत्यस्य ध्वन्यत इत्यादिभि: सम्बन्धः । पोषकत्वेनेत्यन्तं हेतुव चनम् । ते इस्य/ दिव्यक्षय -

२७८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

योजनीयाः। एवमलक्कारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवततां ख्यापयितुमिद- मुच्यते- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम्। तेऽलङ्कारा: परां छार्या यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः ॥२८॥ ध्वन्यङ्गता चोभार्भ्यां प्रकाराभ्यां व्यक्षकत्वेन व्यङ्गयत्वेन च। तत्रेह

लोचनम् त्वयि लोकोत्तरेण वपुषा स्रम्भूय स्थिता इत्यतिशयोक्तिध्वन्यते। आपातेऽपि विकार- कारणमित्यास्वादपरम्परक्रिययापि विना विकारात्मनः फलस्य सम्पत्तिरिति विभाव- नाध्वनिरपि। विभ्रममधोधुयेमिति तुल्ययोगिताध्वनिरपि। एवं सर्वालक्काराणं ध्वन्य- मानत्वमस्तीति मन्तव्यम्। न तु यथा कैश्चिन्नियतविषयीकृतम्। यथायोगमि- ति। क्रचिदलङ्कारः क्वचिद्वस्तु व्यञ्ञकमित्यर्थो योजनीय इति ॥२७॥ ननूक्तास्तावच्चिरन्तनैरलङ्कारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्ञयत्वं प्रदर्शितं किमिय- तेत्याशङ्कयाह-एवमित्यादि। येषामलङ्काराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरणं शरीरभूता- तप्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणां कटकादिस्थानीयानां शरीरतापादनं व्यवस्थितं बालप्रिया कथनम्। ते मधुमदनासवाः । लोकात्तरेण वपुषेति। नेत्ररूपेण भ्रूरूपेणाघररस- रूपेण च शरीरेणेत्यर्थः। मदनधनुषो भ्रूरूपेण स्थित्या मदनस्य स्थिति: सिध्यतीति बोध्यम्। इतीति। इतिवक्तृकामुकवाक्यार्थेप्रतीत्येत्यर्थः । अतिशयेोक्तिरिति। नेत्रादौ वसन्तादभेदप्रतीत्या भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरित्यर्थः । तुल्ययोगितेति। दृद्धयस्य मघोश्च साम्यविवक्षया दशौ विभ्रममधोधुर्यं वपुरित्युक्त्या "न्यूनस्यापि विशि- षटेने"त्यादिना भामहादिलक्षिता तुत्ययोगितेत्यर्थेः। 'एव मन्येऽप्यलङ्कारा' इति बहुवच- नलब्धमर्थमाह-एवमित्यादि। गम्यं व्यवच्छेद्यमाह-न त्वित्यादि। न त्विति। तथेति शेष: । नियतेति। नियतः नियमितः विषय: अलक्कारविशेषरूपाश्रयो यस्य तत्कृतमित्यर्थः । व्यन्यमानत्वमित्यनुषज्यते ॥२७॥ किमियतेति। अलङ्काराणं व्यप्रयत्वप्रदर्शनेन किं फलमित्यर्थः । आहेति। शरीरीत्यादिना तत्फलं दर्शयतीत्यर्थः । कारिकां व्याचष्टे-येषामित्यादि। वाच्य- त्वेनेति हेतौ तृतीया। च्विप्रत्ययार्थ दर्शयन् व्याचष्टे-शरीरभूतादित्यादि। शरीरतापादनमिति। शरीरत्वसम्पादनमित्यर्थः। व्यवस्थितत्वे गम्यं हेतुमाह-

द्वितीयोद्द्योव: २७९

क्षायामेव सत्यां ध्वनावन्त:पातः। इतरथा तु गुणीभूतव्यप्गयत्वं प्रतिपा- दयिष्यते। अव्वित्वेन व्यङ्रथतायामपि। अलङ्काराणां हूयी गतिः-कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते, कदाचिदल- द्ारेण। तत्र- व्ययन्ते वस्तुमात्रेण यदालङककृतयस्तया। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां अत्र हेतु :- काव्यवृ्त्तिस्तदाश्रया ॥ २९ ॥

लोचनम् सुकवीनामयत्नसम्पाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषां शरीरतापादनमपि न व्यव- स्थितं दुर्घेटमिति यावत्। तेSलङ्कारा थ्वनेर्ष्यपारस्य काव्यस्य वाउजरता व्यङ्गयरूप- तया गताः सन्तः परां दुर्लभां छायां कान्तिमात्मरूपता यान्ति। एतडुकं भवति- सुकविविदग्धपुरन्ध्रीवद्भूषणं यद्यपि शलिष्टं योजयति, तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य कष्टसम्पाद्या कुङ्गमपीतिकाया इव। आत्मतायास्तु का सम्भावनापि। एवम्भूता चेय व्यज्गयता या अप्रधानभूतापि वाच्यमात्रालङ्कारेभ्य उत्कर्षमलङ्काराणां वितरति। बा- लक्रीडायामपि राजत्वभिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह-इतरथा त्विति ॥२८॥ तन्रेति। द्वय्यां गतौ सत्याम्। अत्र हेतुरित्ययं वृत्तिअन्थः। काव्यस्य कवि- बालप्रिया सुकवीनामित्यादि। वाच्यत्वे इति सप्म्यन्तम्। नेति पृथक् पदमित्यन्य- थाऽपि ब्याचष्टे-यदि वेत्यादि। 'ध्वन्यङ्गतामि'त्यत्र ध्वनिशब्दं द्वैधा व्याचष्टे- ज्यापारस्येत्यादि। कथमङ्गत्वमित्यत्राह-वयङ्गयतयेति। यदि वेत्युक्तव्या- ख्यानानुरोधेन भावार्थमाह-अतदुक्तमित्यादि। भूषणमिति। उपमादिकं कुङ्गुमादिकं चेत्यर्थः । न्लिष्टमिति। सककमित्य्थः । अतिश्लिष्टमिति च पाठः । शररीतापत्ति: शरीरत्वसम्पादनम्। अस्येति। उपमादेभूषणस्येत्यथेः। कुङ्क- मेति। कुङ्गुमयुक्तानुलेपनविशेष: कुङ्गमपीतिका तस्या इवेत्यर्थः । आरत्मताया इति। आत्मत्वस्नम्पादनस्येत्यर्थः । अस्येत्यनुषङ्गः। का सम्भावनाऽपीति। आत्म•

इयं व्यक्कयता एवम्भूता चेत्यन्वयः । कथम्भूतेत्यत्राह-येत्यादि। राजत्वमिवेति। बालान्तरेभ्यो राजबालस्येति शेषः ॥ २८॥ वृत्तिग्नन्थ इति। न तु कारिकांश इति भावः। "काव्यवृत्तिस्तदा-

२८0

यस्मातत्र तथाविधव्यङ्गयालङ्कारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात्। तासामेवालड्कृतीनाम्- अलङ्का रान्तरव्यङ्गयभावे पुनः, ध्वन्यङ्गवा भवेत्। वारुत्वीत्कर्षतो व्यङ्गथपाधान्यं यदि लक्ष्यते॥ ३०॥। उक्तं ह्येतत्-'चारुत्वोत्कर्षनिबन्घना वाच्यव्यक्ञययोः प्राधान्यवि कक्ा' इति। वस्तुमात्रव्यक्थत्वे चालङ्वाराणामनन्तरोपदर्शितेभ्य एवोदाह- रणेभ्यो विषय उन्नेयः । तदेवमर्थमात्रेणालन्कारविशेषरूपेण वार्थेनार्थान्त- लोचनम् व्यापारस्य वृत्तिस्तदाश्रयालङ्कारप्रवणा यतः । अ्यथेति। यदि न तत्परत्वमित्यर्थः । तेन तत्र गुणीभूतव्यङ्गयता नैव शङ्कथेति तात्पर्यम्। तासामेवालड्कृतीनामित्ययं पठि- ष्यमाणकारिकोपस्कारः । पुनरिति कारिषामध्य उपस्कारः । ध्वन्यङ्गतेति। ध्वनिभे- दत्वमित्यर्थः । व्यङ्गयप्राधान्यमिति। अत्र हेतुः-चारुत्वोत्कर्षत इति। यदी- ति। तदप्राधान्ये तु वाच्यालद्ढार एव प्रधानमिति गुणीभूतव्यक्गयतेति भावः। नन्वलङ्कारो वस्तुना व्यज्यते अलङ्कारान्तरेण च व्यज्यत इत्यत्रोदाहरणानि किमिति न दर्शितानीत्याशङ्कयाह-वस्त्वति। एतत्संक्षिप्योपसंहरति-तदेवमिति। व्यङ्गच- बालप्रिया श्रये'ति कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे-काव्यस्येत्यादि। कविव्यापारस्येति। शब्दार्थरूपस्येत्यर्थः । वृत्तिरिति। स्थितिरित्यर्थः । सा अलङ्कृतिराश्रयो यस्या इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-अलङ्कारेत्यादि। यदि न तत्परत्वमिति। व्यङ्गयालङ्का- रपरत्वं न भवति यदीत्यर्थः । वृत्तौ 'तद्वाक्यमात्रमेव स्यादि'ति। 'तत्' काव्यत्वेना- भिमतम्। 'वाक्यमात्रमेव' न तु काव्यात्मकमित्यथः । अतः तत्परत्वेन भाव्यं, तथाव ध्वन्यङ्गत्वमेवेति भावः । एतद्धावार्थ दर्शयति लोचने-तेनेत्यादि। तासामित्यस्यालङ्कारान्तरव्यङ्गयभाव इत्यनेनापि सम्बन्धः । तास्रामित्यस्यालड्कृती- नामित्यर्थश्चेत्याशयन वृत्तौ 'तासरामेवालड्कृतीनां' इत्युक्तमित्याह-तासामेथेत्यादि। पठिष्येत्यादि। वक्ष्यमाणकारिकयाऽपि सम्बन्धमासाद्य कासामित्याकाड्क्षानिव तकत्वे- नोपकारकारीत्यर्थः । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे-ध्वनिभेदत्वमिति। ध्वन्यवान्तरप्रकार- स्वमित्यर्थः। वाच्यालङ्कार पवेति। दीपकादिरेवेत्यर्थः । कारिकायामलङ्कारान्तरव्य- अथभावे इत्यस्य अलङ्कारान्तरेण व्यञ्ञयत्वे स्तीत्यथेः। तदेवमित्यादिश्रन्थस्य सारार्थमाइ- वरयङ्गयस्देत्यादि।

तृतीयोद्द्योत: २८१

रह्यालङ्गारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षिबन्धने सति प्राधान्येऽर्थशकयु- द्ववातुरणरूपव्यक्रय्यो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं वनेः प्रमेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेक कर्तुसुच्यते- यत्र पतीयमानोऽर्थः भम्ळिष्टत्वेन भासते। वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो धवनेः ॥ ३१ ॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमान: स्फुटोऽसफुटश्। तत्र य एव स्फुटः शब्द- शक्त्यार्थशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः । स्फुटोऽपि योड

रगोचरः। यथा- कमलाअरा णँ मलिआा हंसा उड्डाविआ ण अ पिउच्छा।

लोचनम् स्य व्यञ्जकस्य च प्रत्येकं वर्त्वलङ्काररूपतया द्विप्रकारत्वाच्चतुविधोऽयमथशक्त्यु द्वव इति तात्पर्यम् । २९,३० ।। एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलमेदौ। आघ. स्य द्वौ भेदौ-अत्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यक्च। द्वितीयस्य द्वौ भेदौ- अलक्ष्य क्रमोऽनुरणनरूपश्च। प्रथमोऽनन्तभेद: । द्वितीयो द्विविध :- शब्इशक्तिमूलोS र्थशक्तिमूलश्। पश्चिमस्त्रिविध :- कवित्रौढोक्तिकृतशरीरः कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्ति कृतशरीर: स्वतस्सम्भवी च। ते च प्रत्येक व्यज्ञयव्यज्जकयोरुक्तमेदनयेन चतुर्घेति द्वादराविधोऽर्थशक्तिमूलः। आद्याश्वत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदाः । ते च पदवा- क्यप्रकाशत्वेन प्रत्येकं द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यकरमस्य तु वर्णपदवाक्यसड्घटनाप्रब- न्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिशद्भेदाः। तदाभासेभ्यो ध्वन्याभासेभ्यो विवेको विभागः। अ- बालप्रिया सुबोधायोक्तान वक्ष्यमाणाश्च ध्वनिप्रभेदान् सङ्कलय्याह-अविवक्षितवाच्य. इत्यादिना पञ्चत्रिशद्भेदा इत्यन्तेन। उक्तभेदेति । वस्त्वलङ्वारभेदेत्यर्थः। आद्याश्चत्वार इति। क्रमव्यज्ञयः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपश्चेति चत्वार इत्यर्थः । द्विविधा वद्त्यन्त इति। तथाच द्वात्रिंशदित्यर्थः। वणत्यादि। अन्न पदवाक्यप्रकाशत्वेन भेदस्योक्तत्वाद- नेन वर्णसड्घटनाप्रबन्धप्रकाश्यत्वेन यद्भ्ेदत्रयं तदेव विवक्षितं, तथाच पञ्चत्रिंशद्भेदाः। तदाभासेभ्य इत्यादि। ध्वनेरित्यस्यात्रापि सम्बन्धो बोष्यः। यत्रेत्यादिपूर्वाधंस्य वि- वरणम्। वृत्तौ 'द्विविधोऽपी'त्यादि। प्रतीयमान:स्फुटः अस्फुटश्र द्विविधोऽपि भवतीत्य-

२ट२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

केण वि गामतडाए अब्मं उत्ताणअं फलिहम्॥। अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्वा जलघरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्या- अत्वमेव। एवंविधे विषयेऽ्न्यत्रापि यत्र व्यक्जथापेक्षया वाच्यस्य चारुखो- त्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गयस्याञ्वत्वेन प्रतीतेर्ध्वनेरविषयत्वम्। यथा- वाणीरकुडओ्ोड्डीणसणिको लाहलं सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अङ्गाइं॥ एवंविधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यञ्रयस्योदाहरणलवेन निर्द-

लोचनम् स्येत्यात्मभूतस्य ध्वनेरसौ काव्यविशेषो न गोचरः । कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च सहसा। न विषय इत्यर्थः । केनापि प्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ॥। इति च्छाया। अन्ये तु पिउच्छा पितृष्वसः इत्थमामन्त्र्यते। केनापि अतिनिपुणेन। वाच्या- ङत्वमेवेति। वाच्येनैव हि विस्मयविभावरूपेण मुग्धिमातिशयः प्रतीयत इति वा- च्यादेव चारुत्वसम्पत्। वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तयेऽर्थान्तरं स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति। वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं शरण्वत्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यज्ञानि । इति च्छाया। बालप्रिया न्वयः। 'अपी'ति समुचये। 'स्फुट' इति। अस्फुटभिन्न इत्यर्थः । 'अस्फुट' इति 'यः प्रम्लिष्ठत्वेन भासत' इत्यस्य विवरणम्। वाच्येत्यादुत्तरार्धेस्य विवरणम्-'स्फुटोऽपी'या- दि। 'नास्यासा वित्यादिच तुर्थपादस्य वृत्तिग्रन्थेनाप्रकाशितमर्थमाह लोचने-अस्येत्यादि। कस्या्चिन्मुग्धायासतटाके प्रतिबिम्बितमभ्रं दृष्टा विस्मितायाः सखीजनं पितृष्वसारं वा प्रति कमलेत्यादिवचनम्। केनापि प्रमतटाके अभ्रं मेघमण्डलम् उत्तानितमुत्तानं कृतं सत् अन्यथा यथोपरि तथा जलान्तर्दर्शनं न भवेत, क्षिप्तं परन्तु। कमलाकराः न मलिना: सज्जातमळाः मलिना इति वा छाया। हंसाः सहसा उड्डायिता: उर्ध्वेङ्गताः । न च इदमद्भुतमिति भावः । सहसेत्यस्य स्थाने पितृष्वस इति छाया केचित् पठन्ती त्याह-अन्य इत्यादि। केनापीत्यस्य विवरणम्-अतिनिपुणोनेति। वाच्याऊतवं विवृणोति-वाच्येनैवेत्यादि। स्वात्मोपपत्तये स्वबोधविश्रान्तये। अर्थान्तर- मिति। व्यज्तर्थ सुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बस्य दर्शनमित्यर्थः । स्व्रोपकारवाञछ- या स्वोपकारं करोतीति वाञ्छयेव। वेतसेति। काव्यप्रकाशेऽप्युदाहृतेयं गाथा। गुणीभूतव्यत्नयत्वमत्र विव्ृणोति-

द्वितीयोद्द्योत: २८३

क्ष्यते। यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्वत्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यअ्यस्य ध्वनेर्मार्गः। यथा- उच्चिणसु पडि कुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुह्ठे। अह दे विसमविरावो ससुरेण सुओ वलअसद्दो।।

लोचनम् अन्न दत्तसङ्वेतचौर्य का मुकर तसमुचितस्थान प्राप्तिर्थ्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापटताया इत्यन्यपराया अपि, वाध्वा इति सातिशयलज्जापारत- न्यबद्धाया अपि, अज्ञानीत्येकमपि न तादृगऊं यद्गाम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतुं पारितम्, सीदन्तीत्यास्तां गृहकर्मेसम्पादनं स्वात्मानमपि धर्तु न प्रभवन्तीति। गृहकरमयोगेन स्फुट तथा लक्ष्यमाणानीति। अस्मादेव वाच्यात्सातिशयमदनपर- वशताप्रतीतेश्वारुत्वसम्पत्तिः । यत्र त्विति। प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसन्निधान- सामर्थ्य लिङ्गादेस्तदवगमादेव यत्रार्थो निश्चितसमस्तस्वभावः। पुनर्वाच्यः पुनरपि स्व- शब्देनोक्तोऽत एव स्वात्मावगतेः सम्पन्नपूर्वत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति बालप्रिया अत्रेत्यादि। दन्तेति। दत्तसक्वतो यश्चौर्यकामुको जार: तस्य रतस्रमुचितस्थाने वेतस् लतागहने प्राप्तिः । 5वन्यमानेति। शकुनिकोलाहलोक्त्या व्यज्यमानेत्यर्थः। अन्ये. त्यादि सातिशयेत्यादि च गम्यार्थकथनम्। ताभ्यां सर्वाज्ञसादोत्पत्तेः प्रतिबन्धकसद्भा- वो दर्शितः । गाम्भीर्येंण यदवहित्थमाकारगोपनं तद्वशेन। न प्रभवन्तीति। अज्गानी- त्यस्यानुषङः गृहकर्मव्यापृताया इत्यनेन गम्यमाह-गृहेत्यादि। तथेति। सादातिश- यवत्वेनेत्यर्थः। ग्रहकर्मयोगे स्फुट तथा न लक्ष्यमाणानीति सम्बन्धः । अतः कोलाह- लश्रवणमेव सादातिशयजनकमिति भावः। योगे चेति पाठेऽलक्ष्यमाणानीति छेद:। अस्मादेव वाच्यादिति। तथाविधायास्तस्या: कोलाहलश्रवणकाल एव सन्तन्यमा- नताविशिष्टसर्वाङ्गसादरूपवाच्यार्थादेवेत्यर्थः। 'प्रकरणादी'त्यादिपदेन "संयोगो विप्र- योगश्चे'त्यादिना अभिधानियामकतया निर्दिष्टानां प्रहणमित्याशयेन व्याचष्टे-प्रकरण. मादिर्यस्येति। शब्दान्तरेत्यादि। तद्धटितस्रमुदायस्येत्यथैः। तदवगमादे- वेति। तदज्ञानादेवेत्यर्थः। यत्रेत्यस्य सम्बन्धं दर्शयन्निर्धारितेत्यादिक व्याचष्टे- यत्रार्थ इत्यादि। निश्चितेति। निश्वयोऽ बोधयितव्यजनगतो वाक्यजन्यो प्राह्यः। वाक्यजन्यबोधं प्रत्येव प्रकरणादिज्ञानस्य हेतुत्वात्, उपलक्षणं चेदमनुमानादि जन्यनिश्वयस्य। 'उचचिन्वि'त्यादौ शेफालिकाधूननं न कर्तव्यं शवशुरकोपाधनिष्ट- जनकत्वादिति वचनादिजन्यो बोधयितव्यनायिकादिण तो निश्चयो प्रत्यः। समस्तस्व- भाव इति विशेषपदविवरणम्। पुनर्वाच्य इति हेतुगर्भेमित्याह-अ्रत पवेत्यादि। अत

२८४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलयकलकलया लोचनम् तथाविधश्च प्रतीयमानस्याप्वतामेतीति सोऽस्य ध्वनेर्विषय इत्यनेन व्यङ्गयतात्पर्यनिव- न्धनं स्फुटं वदता व्यक्तयगुणीभावेत्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं मन्तव्यमित्युक्तं भवति। उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिकां हालिकस्तुषे। एष ते विषमविपाक: श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥ इति च्छाया । यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षस्तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्य- ति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यज्रयाक्षेपः स्यात्। अन्न च 'कस्स वाण होइ रोसो' इत्येतदनुसारेण व्याख्या कतव्या। वाच्यार्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतव्यङ्गयमपेक्षणीयम्। अन्यथा वाच्योर्ऽर्थो न लभ्येत। स्वतर्सि- द्धतया अवचनीय एव सोऽथः स्यादिति यावत्। नन्वेवं व्यङ्गयस्योपस्कारता प्रत्यु- बालप्रिया एवेत्यस्य विवरणम्-स्वात्मेत्यादि। तावन्मान्नेति। वाच्यार्थमात्रेत्यर्थः । प्रती यमानाप्त्वेनेत्यादेविवरणम्-प्रतीयमानस्येत्यादि। स इति। तत्काव्यमित्यर्थः। भावार्थमाह-अनेनेत्यादि । उच्चिन्विति। शेफालिकामिति। "शेफालिका तु सुवहे"त्यमरः। हालिको हलकर्षकः तस्य स्नुषा पुत्रभार्या। धूनननिषेधे हेतुमाह-एष इत्यादि। एषः मया श्रूयमाणः। ते वलयशब्दः । श्र्वशुरेण श्रुतः सन् विषमविपाकः विषमोऽनिष्टजनको विपाकः परिणामो यस्य सः। भवेदिति शेषः । विषमविपाक इत्यु- कवक्ष्यमाणव्यङ्गयाक्षेपकत्वशङ्कां परिहरति-यत इत्यादिना। व्याख्या कर्तव्येति। विषयभेदेन नानाविरधं व्यप्थमवधातव्यमिति भावः । अत्र यत्किश्विद्व्यङ्गयस्य वाच्या- ज्त्वेऽपि व्यङ्गथान्तरमादाय ध्वनित्वमिति दर्शयति वृत्तौ-'अन्ने'त्यादिना। 'अविन- यपतिना' जारेण। 'सखीति। नायिकेत्यर्थेः। एतदपेक्षणीयं 'वाच्यार्थप्रतिपत्तये' इति अ्रन्थं विवृणोति-वाच्याथस्येत्यादि। वाच्यार्थस्य उचचिन्वित्यादिगाथावाच्या र्थस्य। लाभायेति। निराकाङ्काकबोधनिष्पत्तये। सफलबोधाय वेत्यथः। एतदि त्य्य विवरणम्-एतह्ङ्यमिति। सखीकतृकनायिकाप्रतिबोधनरूपं व्य्नथमि- त्यथः । अपेक्षणीयमिति। सहकारितयाऽपेक्षणीयमित्यरथः। बोधयितव्यनायिकायाः सखी मां प्रतिबोधयतीति, सहदयानां तु रममाणनायिकाये सखी प्रतिबोधयतीति च ज्ञानं ज्ञायमानं तव्यक्वर्य वा वाच्यार्थलाभं प्रति सहकारीति यावद्। उक्त व्यवस्था- पयति-अन्यथेत्यादि। अन्यथा व्यजथापेक्षाभावे। न लभ्येतेति। कुत इत्यत आाह-स्वत इत्यादि। स्वतस्सिद्धतया नायिकादिभि: स्वतो ज्ञातत्वेन। अ्रवच- नीय पवेति। निष्फलत्वेनेति भावः । सार्डर्थ इति। शेफालिकां मा धुनीरित्याधर्थ सयरथ:।व्य यस्येति। उक्तव्यन्थस्येत्यर्थः । पुनर्वाच्य इति अ्रन्थो यथाव्याखया-

द्वितीयोद्द्योतः २८५

सख्या प्रतिबोध्यते। एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपचये। प्रतिपन्ने च

एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदामासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षित वाच्यस्यापि तं कर्तुमाह- अव्युत्पत्तेरशक्तर्वां निबन्धो यः रखलद्गतेः। शब्दस्य स च न ज्ञेय: सूरिभिर्विषयो धवनेः ॥ ३२ ॥ लोचनम् तोका भवेदित्याशङ्कयाह-प्रतिपन्ने चेति। शब्देनोक्त इति यावत् ॥३१॥ तदाभासविवेके प्रस्तुत इति सप्तमी हेतौ। तदाभासवि वेकप्रस्ताव लक्षणात्प्र - सरज्ञादिति यावत्। कस्य तदाभास इत्यपेक्षायामाह-विवक्षितवाच्यस्येति। स्पष्टे तु व्याख्याने प्रस्तुत इत्यस्नङ्गतम्। परिसमात्तौ हि विवक्षिताभिधेयस्य तदाभासविवे- कः । न त्वधुना प्रस्तुतः । नाप्युत्तरकालमनुबध्नाति। स्खलद्गतेरिति। गौणस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्येत्यर्थः। अव्युत्पत्तिरनुप्रासादिनिबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः। यथा- प्रेङ्कतप्रेम प्रबन्ध प्रचुरपरिचये प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सरततं यः स सौभाग्यभूमिः । अन्नानुप्रासरसिकतया प्रेङ्गदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौणः प्रयोग: कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनाशपर्यवसायी। अशक्तिर्वृंत्तपरिपूर- बालप्रिया तस्तथा प्रतिपन्ने इत्यैतद्व्याचष्टे-शब्देनेोक्ते इति। वृत्तौ 'तस्यै'ति। वाच्यार्थस्ये- त्यर्थः । 'अविनये'त्यादि। अविनयस्य चौयसुरतस्य प्रच्छादनं बलयशब्दादिना प्रकाशनाभावः । तत्तात्पर्येणेत्यर्थेः । 'व्यज्रयाङ्गत्वमि'ति। वलयशब्दं मा कार्षीरित्या-

तदाभास इति। तदाभासविवेक इत्यथेः। स्पष्टे तुव्याखयान इत्यादि। प्रस्तुते इत्यस्य आरब्धे प्रकृते इति वा व्याख्याने सति तत्पदमसङ्गतं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत्राह-परिसमातौ हीत्यादि। अव्युत्पत्तिपदेन तत्कार्य विवक्षितमिति दशय- ति-भनुप्रासादीति। अनुप्रासादिनिबन्धने यत्तात्पर्यं तेन काव्यप्रवृत्तिरित्यर्थः । प्रेह्ृदिति। प्रेङ्गतश्चश्चलस्य यथोक्तं "स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तर गुणप्रामस्पहाचश्चल- भि'ति। प्रेम्णः प्रबन्धः प्रकर्षेण बन्धः स्थिरीकरणं तेन सह प्रचुरः परिचयो यस्य तस्मिन्। लाक्षणिक इति। अस्थिर इत्यर्थे इति शेषः । गौण इति। अप्रत्यक्षत्वा- दिना आकाशतुल्ये चित्ते इत्यर्थादिति भावः । अशकतिपर्द व्याचष्टे-वृत्तेत्यादि।

२८६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

स्खलद्वते रुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वां निबन्धो यः स च न ध्वनेर्विषयः । यत :- सर्वेष्वेव भभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यट््यङ्गयस्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिळक्षणम् ॥ ३३ ॥

लोचनम् णादसाम्थ्यंम्। यथा- विषमकाण्डकुटुम्बकसञ्चयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया। चलतरज्जविघूर्णितभाजने विचलतात्मनि कुख्यमये कृता ॥ अत्र प्वरान्तमाद्यपदं चन्द्रमस्युपचरितम्। भाजनमित्याशये, कुज्यमय इति च विचले। अत्रैतत् कामपि कान्ति न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात्। स चेति। प्रथमो द्थोते यः प्रषिद्धयनुरोधप्रवतितव्यवहारा: कवय इत्यत्र 'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्यादि भाक उक्तः । स न केवलं ध्वनेने विषयो यावदयमन्योऽपीति चशब्दस्यार्थः। उत्तमेव ध्वनिस्वरूपं तदाभासविवेकहेतुतया कारिकाकारोऽनुवदतीत्यभिप्रायेण वृत्तिकृ- दुपस्कारं ददाति-यत इति। अवभासनमिति। भावानयने द्रव्यानयनमिति न्या यादवभासमानं व्यक्चयम्। ध्वनिलक्षणं ध्वनेः स्वरूपं पूर्णम्, अवभासरनं वा ज्ञानं तद्ध्वनेर्लेक्षणं प्रमाणं, तच्च पूर्ण, पूर्णध्वनिस्वरूपनिवेदकत्वात्। अथ वा ज्ञानमेव बालप्रिया विषमेति। विषमः विषमसंख्याकः काण्डशशरो यस्य तस्य कामदेवस्य, यः कु डुम्बकसश्चयः तस्य प्रवरमुख्य हे चन्द्रेत्यथेः । वारिनिधौ पततापतितेन त्बया। कुर- प्ेति पाठे च लताकुरङ्रेण मृगेण विघूणितं भाजनं मध्यभागो यस्य तस्मिन्नित्यात्मविशे- षणमू। तरक्ेति पाठे वारिनिधिविशेषणम्। कुड्यमये अचश्चले। आत्मनिस्वशरीरे। विचलतेति। चश्चलतेत्यर्थः । कृता उत्पादिता। उपचरितमित्यस्य उत्तरवाक्ययो- रपि सम्बन्धः । स चेति चकारः प्रथमोद्योतोक्तसमुच्चायक इत्याह-प्रथमद्योतो इत्यादि। स नेत्यादि। तन्मान्नं ध्वनेरविषयो नेत्य्थः । अन्योऽपीति। अव्युत्पत्ते- रित्यायुक्तप्रकारोऽपीत्यथेः। अवभासनमित्यादिक व्याचष्टे-भावेत्यादि। अवभासन- पदेन अवभासमानं व्यंग्यं लक्ष्यत इति भावः । पूर्ण स्वरूपमिति सम्बन्धः । नन्वेवं व्यंग्यस्यान्ीभूतस्येत्यस्यान्वयो दुर्घेट इत्यत आह-श्वभासनमित्यादि। तत् स्फुटत्वेन ज्ञानम्। लक्ष्यते ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्यनुरोधेनाह-प्रमाणमिति। लक्षणपदस्य प्रमाणार्थेकत्वं न स्वरसं, तत्पदमसाधारणधर्मार्थकमे वेत्याशयेनाह-अथवे. त्यादि। लक्षणज्ञानयो: परिच्छेदपरिच्छेदकभावात्तयोरैक्यारोपेणात्र निर्देश इत्याह-

द्वितीयोद्द्योत: २८७

तच्चोदाहृतविषयमेव ।। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्दयोतः ।।

लोचनम् ध्वनिलक्षणम्, लक्षणस्य ज्ञानपरिच्छेद्यत्वात्। वृत्तावेवकारेण ततोऽन्यस्यचाभासर पत्वमेवेति सूचयता तदाभास्रविवेकहेतुभावोयः प्रकरान्तः स एव निर्वाहित इति शिवम्॥ प्राज्यं प्रोल्लासमान्नं सद्धेदेनासूत्रयते यया। वन्देऽभिनवगुप्तोऽहं पश्यन्तीं तामिदं जगतू॥ इति श्रीमहामाहेश्वरीचार्यवर्याभिनव गुपोन्मीलिते सहदयालोक लोचने ध्वनिसङ्केते द्वितीय उद्दयोत: ।।

बालप्रियाँ ज्ञानमेवेत्यादि। ज्ञानपरिच्छेद्यत्वादिति। लक्ष्यज्ञानेन निर्णेतव्यत्वादित्यर्थः। गवादिज्ञानेन हि गवादिलक्षणं परिच्छियते। एवकारेगोति। उदाहृतविषय मेवेत्येव- कारेणेतयर्थः । प्राज्यमिति। यया मायारूपया परमेश्वर्यो प्राज्यं प्रभूतम् इदं जगदि· ति प्रथमान्ततयाऽपकृष्यते। प्रोतलासः प्रतीतिस्तन्मान्रम् सत् न तु वस्तुसदिति भाव:। भेदेन ब्रह्मभिन्नत्वेन। यद्ा-सन्रेदेनेत्येकं पदम् सतो ब्रह्मणो भिन्नत्वेने- त्य्थेः । आसुत्यते प्रकाश्यते। इदं जगत्पश्यन्तीं तामभिनवगुप्तोऽहं वन्दे इति सम्बन्धः इति सर्वं शिवम्।

इति श्रीसहृदयतिलक्पण्डितराजरामषार कविरचितायां ध्वन्यालोकटिप्पर्ण्या बालप्रियायां द्वितीयोद्द्योतः समाप्त: ।।

तृतीय उद्दोत: एवं व्यक्रयमुखेनैव धवनेः प्रदर्शिते सप्रभेदे स्वरूपे पुनर्व्य-

लोचनम् तृतीय उद्द्योत: रमरमि (रमरसंहारलीलापाटवशालिन: । प्रसह्य शम्भोर्देहार्धे हरन्ती परमेश्वरीम्॥ उदयोतान्तरसङ्गति कतुमाह वृत्तिकार :- एवमित्यादि। तत्र वाच्यमुखेन ताव. दविवक्षित वाच्यादयो भेदाः, वाच्यक्ष यद्यपि व्यज्ञक एवं। यथोक्तम्-'यत्रार्थः शब्दो वा' इति। ततश्च व्यञ्ञकमुखेनापि भेद उक्तः, तथापि स वाच्योर्र्थो व्यज्यमुखेनैव भिद्यते। तथा ह्यविवक्षितो वाच्यो व्यज्थेन न्यग्भावितः, विवक्षितान्यपरो वाच्य इति व्यप्रथार्थप्रवण एवोच्यते इत्यैवं मूलभेदयोरेव यथास्वमवान्तरभेदस्हितयोव्यज्ञकरू बालप्रिया अथ तृतीयोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अथाहं प्रौढमुद्योतं तृतीयञ्च यथामति। किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ रमरामीति। स्मरस्य कामस्य संहार एव लीला, तत्र यत्पाटवं सामर्थ्य तच्छालिनः। शम्भो: देहार्ध प्रसह्य हरन्तीमित्यनेन परमेश्वर्याः तथाविधात् परमे- शवंरादप्यतिशयितं पाटवं द्योत्यते.। उद्योतेति। अन्य उद्योतः उद्द्योताम्तरं तृतीयोद्योतः, तस्य संङ्गात. द्वितीयोयोतेन सह प्रसङ्वरूपा सङ्गतिमित्यर्थः । कतु सम्पादयितुम्। व्यक्रथ- मुखेन प्रदशित इत्युकत्या व्यञ्जकमुखेनाप्रदर्शनं लभ्यते, तदनुपपन्नमित्याश- क्कामुद्भाव्य तदुक्तेरभिप्रायं दशेयन्नवताश्यति-तत्रेत्यादि। यद्यपीत्यादौ यो- ज्यम्। तत्र धवनौ। वाच्यमुखेनेत्यादि। अविवक्षितत्वादिविशिष्टवाच्यं भेदक- मवलम्ब्यैव ध्वनेरविवक्षितवाच्यत्वादयः प्रभेदास्सम्भवन्तीत्यर्थः । ततः किमत आह-वाचयश्चेत्यादि। यथोक्तमिति। वाच्यस्य व्यक्षकत्वमस्तीत्युक्तमित्यर्थः । एतावतापि किमायातमित्यत आह-ततश्चेत्यादि। स इति। व्यञ्जक इत्यर्थः। व्यङ्गयेन न्यग्भावित इति। वाच्यस्याविवक्षितत्वोक्त्या व्यङ्गथेनाप्रधानीकृतत्वं सिद्धयतीति भावः । व्यङ्गयाथप्रवणः व्यज्नथपरतन्त्रः । उपसंहरति-इतीत्यादि। मूलभेदयोरिति। अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोरित्यर्थः । व्यङ्गयमुख- त्यादि। व्यज्थपारतन्त्रयेणैवेत्यर्थः । अत एव उक्ताभिप्रायादेव। किश्चेति। व्य-

तृतोयोद्द्योत: २८९

अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाशता ।

अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे पदप्रकाशता यथा महर्षेर्व्यासस्य-'सप्ैताः समिधः श्रियः', यथा वा कालिदासस्य-'कः स- न्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्', यथा वा- 'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकतीनाम्', एतेषूदाहरणेषु 'समिध' इति 'सन्नद्ध' इति 'मधुराणा'मिति च पदानि व्यञ्ञकत्वाभिप्रायेणैव कृतानि।

लोचनम् पो योऽर्थ: स व्यज्गथमुखप्रेक्षिताशरणतयैव भेदमासादयति। अत एवाह-व्यङ्गयमुखे नेति। किं च यदयप्यर्थो व्यञ्जकस्तथापि व्यड््यतायोग्योऽप्यसौ भवतीति, शब्दस्तु न कदाचिद्यङ्गयः अपि तु व्यञ्जक एवेति। तदाह -: यअ्जकमुखेनेति। न च वाच्य- स्याविवक्षितादिरूपेण यो भेदस्तत्र सवथैव व्यञ्ञकत्वं नास्तीति पुनःशब्देनाह। व्य ञ्ञकमुखेनापि भेद: सर्वेथैव न न प्रकाशित: किन्तु प्रकाशितोऽप्यधुना पुनः शुद्ध- व्यञ्जकमुखेन। तथाहि व्यड्ग्यमुखप्रेक्षितया विना पदं वार्क्यं वर्णाः पदभागः सङ्घटना महावाक्यमिति स्वरूपत एव व्यञ्ञकाना भेद:, न चैषामर्थवत्कदा- चिदपि व्यङ्ग्यता सम्भवतीति व्यञ्ञकैकनियतं स्वरूपं यत्तनमुखेन भेद: प्रकाश्यत इति तात्पर्यम्। यस्तु व्याचष्टे-'व्यज्थानां वस्त्वलङ्काररसानां मुखेन' इति, स एवं प्रष्टव्य :- एतत्तावत्रिभेदत्वं न कारिकाकारेण कृतम्। वृत्तिकारेण तु दर्शितम्। न चेदानी वृत्ति- बालप्रिया जयमुखेन प्रदर्शित इत्युक्तेरभिप्रायान्तरश्वास्तीत्यर्थः। तदाह-यद्यपीत्यादि । अथः वाच्यः । व्यङ्गयेत्यादि। कदाचिद्वयब्योऽपि भवतीत्य्थः । तदाहेति। तद- भिप्रायादाहेत्यर्थः । नन्वेव पुनर्व्यञ्जकमुखेनेत्यत्र पुनश्शव्दोऽनुपपन्न इत्यतस्तात्पर्यं विवरृणोति-न चेत्यादि। तन्नेति। अविवक्षितत्वादिभेदविशिष्टव्वाच्य इत्यर्थः। व्य- अकत्वक्ष च नास्तीत्यन्वयः। 'व्यञ्ञकमुखत्न्नमि'ति पाठे वाच्यस्येत्यादेः वाच्यसम्बन्धि यदविवक्षितादिरूपं अविवक्षितत्वादिकन्तेन हेतुना यो भेद: ध्वनेरवान्तरभेदः । तत्र थ्वनिभेद इत्यथेः । न च नास्तीत्युक्तमेवार्थ विवृणोति-व्यञ्जकमुखेनापीत्यादि । तथाच व्यजकमुखेनेत्यस्य फलितमर्थेमाह-शुद्धेत्यादि। केवलव्यक्षकमुखेनेत्यर्थः। पषामिति। पदादीनामित्यर्थः । सम्भवतीति। सम्भाव्यत इति च पाठः । इती ३७ ध्व०

.२९० सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

कारो भेदप्रकटनं करोति। ततश्चेदं कृतमिदं क्रियत इति कतूमेदे का सन्गतिः १न चैता- लोचनम्

वता सकलप्राक्तनप्रन्थसङ्गतिः कृता भवति। अविवक्षितवाच्यादीनामपि प्रकाराणां दर्शितत्वादित्यलं निजपूज्यजनसगोत्ैः साकं विवादेन। चकारः कारिकायां यथा सड्ख्यशङ्कानिवृत्त्यथः । तेनाविवक्षितवाच्यो द्विप्रभेदोऽपि प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश इति द्विधा। तदन्यस्य विवक्षिताभिधेयस्य सम्बन्धी यो भेद: क्रमद्योत्यो नाम स्व. भेदसहित: सोऽपि प्रत्येकं द्विधैव। अनुरणनेन रूप रूपणसादृश्यं यस्य तादृग्व्यड्गयं यत्तस्येत्यर्थः । महर्षेरित्यनेन तदनुसन्घत्ते यत्प्रागुक्तम्, अथ च रामायणमहाभारत- प्रभृतिनि लक्ष्ये दृश्यत इति। धृतिः क्षमा दया शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुश। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्ैताः समिधः श्रियः ॥ समिच्छब्दार्थस्यात्र सवेथा तिरस्कारः, असम्भवात्। समिच्छन्देन च व्यड्ग्योऽ र्थोऽनन्यापेक्षलक्ष्म्युद्दीपनक्षमत्वं सप्तानां वत्रभिप्रेतं ध्वनितम्। यद्यपि-'निःश्वा- 'सान्ध इवादशः' इत्याुदाहरणादप्ययमर्थो लभ्यते, तथापि प्रसन्ञाद्वहुलक्ष्यव्यापित्वं द्शयितुमुदाहरणान्तराण्युक्तानि। अत्र च वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारः पूर्वोक्तमनुसत्य ति हेतौ। स्वरूपमिति। पदादिस्वरूपमित्यर्थः। इति कर्तृभेदे का सङ्गतिरिति। बालप्रिया

इत्यस्य कर्तृभेदे सति सङ्गतत्वं न सम्भवतीत्यर्थः। 'व्यङ्गयमुखेन प्रदर्शिते पुनर्व्यज्ञ- कमुखेनैतत्प्रकाश्यत' इत्यनेन प्रदर्शनप्रकाशनयोरेककर्तृकत्वं स्वरसतः प्रतीयते, तद· सभ्तं भवेदिति यावत्। 'का सङ्गतिः एवं प्रष्टव्य' इति सम्बन्धः । दोषान्तरश्वाह- न चेत्यादि। चकार इत्यादि। चकारस्याभावे अविवक्षितवाच्यस्य पदप्रकाशता, तदन्यस्य वाक्यप्रकाशतेति यथासङ्गयेनार्थभ्रमस्स्यादिति भावः। तेनेति। समुच्चया- थकचकारेणेत्यर्थः। 'तदन्यस्ये'ति व्यधिकरणविशेषणमित्याशयेन व्याचष्टे-विव क्षितेत्यादि। 'अनुरणने'्यादेविवरर्ण-ऋसेत्यादि। 'रूपमि'त्यस्य विवरणम्-रूप- रोति। फलितमाह-साद्ृश्यमिति। इति यतप्रागुक्तमिति सम्बन्धः । समिच्छ- न्हाथस्य इष्मत्वविशिष्टस्य। समिच्छव्देनेति। उद्दीपकत्वं लक्षयतेति शेषः । समिच्छन्दोऽत्र वाच्यलक्ष्योभयानुगतोद्दीपकत्वप्रकारेण लक्षयति। एवमुद्यतत्वं लक्षय- तेत्यादेरुद्यतत्वाघुभयानुगतधर्मेप्रकारेण लक्ष्यतेत्यर्थो बोध्यः। 'शब्देन चे'त्यनन्तर १ 'अथ च रामायणमहाभारतप्रमृतिनि लक्ष्ये दृश्यत इति यत्प्रागुक्त, तत महर्षें- रित्यनेनानुसन्धत्ते' इति योजना। २. समिच्छब्दस्योद्दीपनसामर्थ्य लक्ष्यम्, तत्र अनन्यापेक्षत्वं सहकार्यन्तरान- पेक्षरवं व्यड्ग्यम्। लक्ष्मीति तु न लक्ष्यघटकम्, श्रीशब्देनैव तदुक्केरित ्यैयम् ।

तृतीयोद्द्योत: २९१

तस्यैवार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये यथा-'रामेण प्रियजीवितेन दु कृतं

योजनीयः किं पुनरुकेन। सन्नद्धपदेन चात्रासम्भवत्स्वार्थेनोद्यतत्वं लक्षयता वकभि- लोचनम्

प्रेता निष्करुणकतवाप्रतिकार्यत्वाप्रेक्षापूर्वकारित्वादयो ध्वन्यन्ते। तथैव मधुरशब्देन सर्वविषयरञ्जकत्वतर्पकत्वादिकं लक्षयता सातिशयाभिलाषविषयत्वं नात्राश्चयमिति वक्रभिप्रेत ध्वन्यते। तस्यैवेति। अविवक्षितवाच्यस्य यो द्वितीयो भेदस्तस्येत्यर्थः । प्रत्याख्यानरुषः कृतं समुचितं कूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो धत्ते यथोच्चैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वव्यापद: साक्षिणा इति। रक्ष:स्वभावादेव यः क्रूरोऽनतिलड्घयशासनत्वदुर्मेद तया च प्रसह्य निराक्रियमाण: कोधान्धः तत्यैतत्तावत्स्व्वचित्तवृत्तिसमुचितमनुषानं यन्मूधकर्तन नाम, मान्योऽपि बालप्रिया व्यन्नथोऽ्थे इति पाठो दृश्यते तत्सत्वे ध्वनितमित्यस्य बोधितमित्यथेः । असम्भव- त्ह्वार्थेनेति। स्वार्थः वर्मितः। 'सन्नद्ो वर्मित' इत्यमरः । ध्वन्यन्त इति। त्वत्पदार्थस्य मेघस्यैति शेषः । मधुरशव्द्रेनेति। माधुर्यरसविशिष्टवाचिनेति भावः। सर्वेति। सर्वेविषयरज्जकत्वतर्पकत्वादीनाम्मध्ये एकन्धर्मेमित्यर्थः । अन्नेति। आकृ- तिष्वित्यर्थः । प्रत्याख्यानेति। श्रीरामचन्द्रस्य देवीं सरीतामुद्दिश्येदं वचनम्। वित्ृणोति- रक्ष इत्यादि। यः रावणः। प्रत्याख्यानरुडित्यक्ष्य नरिवरणम्-अनतीत्यादि क्रोधान्ध इत्यन्तम्। अनतिलङ्ध्यं शासनं यस्य तत्वेन या दुर्मेदता अहम- नतिलब्ध्यशासन इति दुरभिमानः तयेति क्रोधान्धत्वे हेतुः । निराक्रियमाणः त्वया निराकृतः । 'एतदनुष्ठानं स्वचित्तवृत्ति सरमुचितमि'ति सम्बन्धः। एतदित्येतद्विवृणो-

१. 'करसनद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेतजायां' इत्यत्रत्यसन्नद्धपदेनेत्यर्थः । २. 'उद्धतत्वं लक्षयते'ति क्कचित्पाठः, सोऽपि साधीयान्। उद्धतो हि निष्क- रुण: अप्रतीकार्येः अपेक्षापूर्वकारी च भवतीति तद्वर्मोणं व्यड््यतोच्यमाना समी चीनमुपपद्यते । ३. दर्पणतकस्तु 'सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता' इति माधुर्य परिभाष्य 'सरिसिजमनुविद्धं' इत्यादिपद्यमुदाहाषुः।एवमेव दशरूपकक्कतोऽपि 'अनुत्बणत्वं माधुर्य' इति संलक्ष्येदमेव पर्द निदर्शयाम्बभूवुः। तथा चात्रत्यमधुरशब्दस्य रमणी यताविशेषे परिभाषितत्वात तद्वावाभावेन क्व लक्षणा, क्व वा तन्मूला वयञ्जनेति

२९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोकै

प्रेम्ण: पिये नोचितम्'। अन्र रामेणेस्येतत्पदं साहसैकरसत्वादिव्यक्रथा भिसङ्क्रमितवाच्यं व्यख्ञकम्।

लोचनम् कश्षिन्ममार्ज्ञा लड्घयिष्यतीति। त इति यथा तादृगपि तयान गणितस्तस्यास्तवेत्यर्थः। तदपि तथा अविकारेणोत्सवापत्तिबुद्धया नेत्रविस्फारतामुखप्रसादादिलक्ष्यमाणया सोढम्। यथा येन प्रकारेण कुलजन इति य: कश्चित्पामरप्रायोऽपि कुलवधूशब्दवाच्यः। उच्चैः शिरो धत्ते एवंविधा: किल वर्यं कुलवध्वो भवाम इति। अथ च शिरःकर्तनाव- सरे त्वया शीघ्रं कृत्यतामिति तथा सोढं तथोच्चैः शिरो धृतं यथान्योऽपि कुलस्त्रीजन उच्चैः शिरो धत्ते नित्यप्रवृत्ततया। एवं रावणस्य तव च समुचितकारित्वं निर्व्यूढम्। मम पुनः सर्वमेवानुचितं पर्यवसितम्। तथाहि राज्यनिर्वासनादिनिरवकाशीकृतधनु- ्व्यापारस्यापि कलत्रमात्ररक्षणप्रयोजनमपि यच्चापमभूत्ततसंप्रति त्वय्यरक्षितव्यापन्नाया मेव निष्प्रयोजनम्, तथापि च तद्धारयामि। तन्नूनं निजजीवितरक्षवास्य प्रयोज- नत्वेन संभाव्यते। न चैतदुक्तम्। रामाऐोति। समसाहसरसत्वसत्यसंधत्वोचि-

इति यद्वयाख्यातम्, तदसत्; कापुरुषस्य ह्येतदेव प्रत्युतोचितं स्यात । प्रिय इति शब्दमात्रमेवैतदिदानीं संवृत्तम्। प्रियशब्दस्य प्रवृत्तिनिभिसं यत्प्रेमनाम तदप्य बालप्रिया ति-यन्मूर्धकर्तनं नामेति। रावणेन हि श्रीरामस्य पुरतो मायासरीताशिरश्छेद: कृतः । इतीति। इति बुद्धथेत्यथेः । ते इत्यस्य प्रत्याख्यानेत्यनेन, कृतमित्यनेन च सम्बन्धः । भावार्थमाह-यथेत्यादि। ताद्वगपि निरतिशयैश्वर्यादिविशिष्टोऽपि सः गणितः आहतः । तद्पि शिरःकर्तनमपि। बुद्धथेत्यस्य विशेषणं-नेत्रेत्यादि। विस्फारता विकासः। सोढमनुभूतम्। इत्युच्चैश्शिरो धत्त इति सम्बन्धः। इत्यमि मानेन शिर उन्नतं करोतीत्यथः । अन्यथापि व्याचष्टे-अथ चेत्यादि। तच्चेत्यस्य विवरणं-शिर:कर्तनावसर इति। तथा सोढमित्यस्य व्याख्यानं-तथोश्चैरित्यादि। उच्चैश्शिरो धत्त इति प्रार्थनाप्रत्याख्यानेन क्रोधान्धे कस्मिंश्चित् कामिनि शिरःकर्तना. योदुक्ते सति शिर उन्नतं करोतीत्यर्थः । नित्यप्रवृत्ततयेति लडर्थविवरणम्। उत्त- रार्ध व्याख्यास्यन्नाह-एवमित्यादि। पुनरिति तुशब्दविवरणम्। 'व्यर्थ' मित्यादे- र्व्यारयानम्-राज्येत्यादि। 'प्रियजीवितेनेशयस्य तन्नूनमित्यादि च। अस्येति। धनुर्धारणस्येत्यथेः । एतढिति। निजजीवितरक्षाप्रयोजनकतवेन धतुर्धारणमित्यर्थः। 'रामेणेश्यादिवृत्तिग्रन्थं व्याचष्टे-रामेशोत्यादि। साहसैकरसत्वमित्यस्य विवरणम्- मसमेत्यादि। आदिपदार्थकथनं-सत्येत्यादि। अत्र रामपदलक्ष्यतावच्छेदक कातर- हममिति प्रदीपकार:, कैतवस्नेहवत्वमिति चक्रवर्ती, पुरुषकारपराड्मुखत्वमिति भटटगो-

तृतीयोद्द्योत: २९३

यथा वा- एमेअ जणो तिस्सा देड कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे डण चन्दो चन्दो विअ बराओ ।।

अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्त तिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथा- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो सुनेः ॥

लोचनम् रामस्य स्फुटी- कृत इति। एमेअ इति । एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमार्याँ शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्चन्द्रश्चन्द्र इव वराक: ॥ (इति छाया।) एवमेवेति स्वयमविवेकान्धतया। जन इति लोकप्रसिद्धगतानुगतिकतामात्रशरणः । तस्या इत्यसाधारणगुणगणमहाघवपुषः । कपोलोपमायामिति निर्व्याजलावण्य सर्वस्व- भूतमुखमध्यवर्तिप्रधानभृत कपोलतलस्यापमार्या प्रत्युत तदधिकवस्तुकर्तव्य ततो दूर- निकृष्टं शशिबिम्बं कलङ्कव्याजजिह्मीकृतम्। एवं यद्यपि गड्डरिकाप्रवाहपतितो लोक:, तथापि यदि परीक्षकाः परीक्षन्ते तद्वराकः कवृपैकभाजनं यश्षन्द्र इति प्रसिद्ध: स चन्द्र एव क्षयित्वविलासशन्यत्वमलिनत्वधर्मान्तरसंक्रान्सो योऽर्थः । अन्र च यथा व्यन्गयध- र्मान्तरसक्क्ान्तिस्तथा पूर्वोकमनुसन्धेयम्। एवसुत्तरत्रापि। एवं प्रथमभेदस्य द्वावपि प्रकारौ पदप्रकाशकत्वेनोदाहत्य वाक्य प्रकाश कत्वेनोदा- हरति-या निशेति। विवक्षित इति। तेन ह्युक्तेन न कव्चिदुपदेश्यं प्रत्युप- बालप्रिया पाल: । शोकेत्यादि। सम्भावितप्रियामरणमालम्बनविभावः प्रियासम्बन्ध्यसाधारण- कर्मादिस्मरणर द्वीपनविभावः। एवमेवेत्यादेर्भावार्थ व्याचष्टे-स्वयमित्यादि। तद- धिकमिति। कपोलादुत्कृष्टमित्यर्थः। उपमार्यां कतव्यमित्यन्वयः। उपमानत्वेन वक्तव्यमित्यर्थः । तत इति। कपोकादित्यथः । शशिपदविवरणम् -कलङ्केत्यादि। कलङ्कव्याजो यः शशः तेन जिह्मीकृतं मलिनीकृतम्। विअ इत्यवधारणार्थकमित्याशये- नाह-चन्द्र पवेति। द्वितीयचन्द्रपदस्य चन्द्रपद्वाच्यत्वेन गुणशून्यत्वेन वा रूपेण लक्षणात्र बोध्या। व्यज्ञयधर्मानाह-क्षयित्वेत्यादि। सङक्रान्तो योऽर्थ इति। अर्थः चन्द्रपदार्थः । अत्रेति। उक्तयोरुदाहरणयोरित्यथः । पूर्वोक्तमिति। द्वितीयो- द्योतस्यादावुक्तमित्यर्थः । तेन ह्युक्ेनेति। निशादिपदवाच्येन रात्र्याद्यर्थेनेत्यर्थः ।

२९४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

अनेन हि वाक्येन निशार्थो न च जागरणार्थः कश्चिद्विवक्षितः ।किं तर्हि ? तत्वज्ञानावहितत्वमतत्त्वपराङ्मुखत्वं च सुनेः प्रतिपाद्यत इति विरस्कृतवाच्यस्यास्य व्यञ्ञकत्वम्। वस्यैवार्थान्तरसङकक्रमितवाच्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा- विसमइओ काण वि काण वि वालेइ अमिअणिम्माओ। काण वि विसामिअमओ काण वि अविसामओ कालो।। (विषमयितः केषामपि केषामपि प्रयात्यमृतनिर्माणः । केषामपि विषामृतमयः केषामप्यविषामृतः कालः ॥ इति छाया )

देशः सिद्धथति। निशायां जागरितव्यमन्यत्र रात्रिवदासितव्यमिति किमनेनोक्तेन। लोचनम्

तस्माद्वाधितस्वार्थमेतद्वाक्यं संयमिनो लोकोत्तरतालक्षणेन निमित्तेन तत्वदृष्टाववधानं मिथ्यादृष्टी च पराङ्मुखत्वं ध्वनति। सर्वशब्दार्थस्य चापेक्षिकतयाप्युपपद्यमानतेति न सवेशब्दार्थान्यथानुपपत्यायमर्थ आक्षिपो मन्तव्यः । सर्वेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां चतु देशानामपि भूतानां या निशा व्यामोहजननीतत्त्वदृष्टि: तस्यां संयमी जागर्ति करथ प्राप्ये- बालप्रिया न कश्चिदिति। कव्िदुपदेशो न सिद्ध्यतीत्यन्वयः। भगवद्गीतागतस्यास्योपदे- शपरत्वमावश्यकमिति भावः । कुतो न सिद्धयतीत्यत्राह-निशायामित्यादि। अन्यत्र रात्रिवदिति। अहनि रात्राविवेत्यथेः । बाधितेति। अनुपयोगबाधिते- त्य्थः । वाक्यमिति। निशा जागर्तीत्यादिपदसमुदाय इत्यर्थः। तत्ततपदलक्ष्यार्थोः प्रदर्शयिष्यन्ते। लोकोत्तरेत्यादि। लोकोत्तरत्वेन हेतुनेत्यर्थः। नन्वन्न निद्राकालरू- पनिशापदार्थे सर्वभूतसम्बन्धान्वये सर्वपदार्थघटकतया संयमिनोऽपि तदन्वयः प्राप्तः,

मिति शङ्कां परिहरति-सर्वशब्दार्थस्येत्यादि। आपेक्षिकतयेति। सर्वेशब्दोऽत्र संयमिव्यतिरिक्ताशेषत्वावच्छिन्नवाचक इत्यतः किश्चिदपेक्षयेत्यर्थः। सर्वशब्दार्थति। सर्वशब्दार्थान्वयेत्यर्थः । अयमर्थः पूर्वोक्तव्यन्जयार्थः । आक्षिप्तः आविष्कृतः । शलो्कं व्यचष्टे-सर्वषामित्यादि। चतुर्दशानामपि भूतानामिति। ब्राह्मप्राजा- पत्यैन्द्रपित्रयगान्धर्वैयाक्षराक्षसपैशा चमेदाद्विधन्दैवं् मानुषमेकविधं शुपक्षिसर्पेंकी टस्थावरभेदात्पञ्वविर्धं तैर्यग्योनं भूतमिति चतुर्दशविधानामपि देहिनामित्यर्थः। यथोकं साहथकारिकार्या "अष्टविकत्पो दैव" इत्यादि। व्यामोहजननोति निशा- पदलक्ष्यार्थकथनम् । स्रा केत्यत्राह-तत्वेति। 'जागर्ति' पदलक्ष्यार्थमाह-कथमि-

तृतीयोद्द्योत: २९५

लोचनम् तेति। न तु विषयवर्जनमात्रादेव संयमीति यावद्। यदि वा सर्वभूतनिशायां मोहिन्या जागर्ति कथमियं हैयेति। यस्यां तु मिथ्यादृष्टौ सर्वाणि भूतानि जाप्नति अतिशयेन सुप्र- बुद्धरूपाणि सा तस्य रात्रिर प्रबोधविषयः । तस्या हि चेष्टायां नासी प्रबुद्धः। एवमेव ळोकोत्तराचारव्यवस्थित: पश्यति मन्यते च। तस्यैवान्तर्बहिष्करणवृत्तिश्वरितार्था। अन्य- स्तु न पश्यति न च मन्यत इति। तत्वदृष्टिपरेण भाव्यमिति तात्पर्यम्। एवं च पश्यत इत्यपि मुनेरित्यपि च न स्वार्थमान्रविभ्रान्तम्। अपि तु व्यक्नय एव विश्राम्यति। यत्तच्छब्दयोक्ष न स्वतन्त्रार्थतेति सरवं एवायमाख्यातसहायः पदसमूदो व्यंज्गथपरः। तदाह-श्नेन हि वाक्येनेति। प्रतिपाद्यत इति ध्वन्यत इत्यर्थः । विषमयितो विषमयता प्राप्तः । केषाञ्चिद्दुष्कृतिनामतिविवेकिनां वा। केषाश्चित्सुक्कृतिनामत्यन्त- मविवेकिनां वा अतिक्रामत्यमृतनिर्माणः। केषाश्चिन्मि श्रकर्मणां विवेकाविवेकवर्ता वा, विषामृतमयः । केषामपि मूढप्रायाणां धाराप्राप्तयोगभूमिकारूढानां वा अविषामृतमयः कालोऽतिक्रामतीति सम्बन्धः । विषामृतपदे च लावण्यादिशब्दवनिरूढलक्षणारूपतया सुखदुःखसाधनयोवतते, यथा-विषं निम्बममृतं कपित्थमिति। न चात्र सुखदुःख- साधने तन्मान्रविश्रान्ते, अपि तु स्वकर्तव्यसुखदुःखपर्यवसिते। न च ते साधने सर्वथा बालप्रिया त्यादि। इयं कर्थ प्राप्येतेति मत्या तत्प्राप्त्युपायमन्ुतिष्ठतीत्यथः । भावमाह-न त्वि- त्यादि। संयमी सँयभिपदवाच्यः। तत्वदृष्टेर्मोहजनकत्वमप्रसििद्धमित्यतोऽन्यथा विवृ- णोति-दि वेत्यादि। मोहिन्यामिति। अविद्यायामित्यर्थः । मिथ्याद्वष्टाविति। अविद्यायां तत्कार्यें द्वैतप्रपञ्चे वेत्यर्थः । तस्येति। संयमिन इत्यर्थः । अप्रबोधवि- षय इत्यस्यैव विवरणम्-तस्या हीत्यादि। अ्साविति। संयमीत्यर्थः। लोकेोस्व- राचारव्यवस्थित इति संयमिपदस्यैव लक्ष्यार्थकथनम्। 'पश्यतो मुने' रित्यस्य विवरणम्-पश्यति म्यते चेति। अत्र पश्यतीत्येतच्चरितार्थेबहिष्करणत्ृत्तित्वेन मन्यत इत्येतच्चरितार्थान्तःकरणवृत्तित्वेन च रूपेण लक्षकमित्याह-तस्यैवेत्यादि। अनेन गम्यमर्थमाह-अन्य इत्यादि। फलितं व्यक्गयमाह-तत्वेति। वयङ्गय ए. वेति। पूर्वोक्तमुख्यव्यक्चय एवेत्यर्थः । तदाहेति। उक्ताभि प्रायादाहेत्यर्थः। 'केषामपी' त्यादेर्विवरणम्-केषाश्चिदित्यादि। 'प्रयाती'त्यस्य अ्रतिक्रमतीति। 'अमिअणि- म्माओ' इति गाथापाठाभिप्रायेण छायामाह-अमृतनिर्माण इति। अमृतस्येव निर्माणं यस्य स इत्यर्थः। विषामृतपदयो: दुःखसुखसड्क्रमितवाच्यत्वं वृत्तावुक्त व्यवस्था पयिष्यन्नाह-विषामृतपदे इत्यादि। सुखदुःखेति व्युत्क्रमेण निर्देश: दुःखसुखस्ा- धनयोरित्यर्थः। तथा पाठो वा। एवमुपर्यपि बोध्यम्। अत्र दष्टान्तमाह-यथेत्या- दि। इतीत्यस्य इत्यादावित्यर्थः । प्रकृतोदाहरणे विशेषमाह-न चेत्यादि । अन्रेति । प्रक्ृतोदाहरण इत्यर्थः । तन्मान्रेति। सुखदुःखसाधनमात्रेत्यर्थेः। तन्मात्रविश्रान्तेन

२९६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र हि वाक्ये विषामृतशब्दाभ्यां दुःखसुखरूपसङ्कमितवाच्याभ्यां व्यवहार इत्यर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यस्या व्यअ्ञकत्वम्। विवक्षिताभिधेयस्यानुरणनरूपव्यङ्ञयस्य शब्दशक्युद्धवे प्रभेदे पद. प्रकाशता यथा-

लोचनम् न विवक्षिते। निस्साधनयोस्तयोरभावात्। तदाह-सङ क्रमितवाच्याभ्यामिति। केषाञ्चिदिति चास्य विशेषे सङक्रान्तिः । अतिक्रामतीत्स्य च क्रियामान्रसद्क्ान्तिः । काल इत्यस्य च सर्वव्यवहारसड्क्रान्तिः । उपलक्षणार्थ तु विषामृतप्रहणमात्रसड्क्रमणं वृत्तिकृता व्याख्यातम्। तदाह-वाक्यइति। एवं कारिकाप्रथमाधेलक्षितांश्चतुरः प्रकारनुदाहृत्य द्वितीयकारिकार्धेस्वीकृतान् षडन्यान् प्रकारान् क्रमेणोदाइरति-विवक्षिताभिधेयस्येत्यादिना। प्रातुमिति पूरयि- तुम्। धनैरिति बहुवचनं यो येनार्थी तस्य तेनेति सूचनार्थम्। अतएवार्थिग्रहणम्। जनस्येति बाहुल्येन हि लोको धनार्थी, न तु गुणैरुपकारार्थी। दैवेनेति। अशक्यपर्यनु- बालप्रिया चेति सम्बन्धः । विविक्षिते इत्यपकृष्यते। स्वकतव्येति। स्वसाध्येत्यर्थः। स्वपर्द साधनपरम्। न च न विवक्षिते विवक्षिते एव। कुत इत्यतत्राह-निस्साधने त्यादि। तदाहेति। उक्ताभिप्रायेण सुखदुःखरूपसडक्मितवाच्यत्वमाहेत्यर्थः। 'विर्षं निम्बममृतं कपित्थमि'यादौ निरूढलक्षणया दुःखसाधनं निम्बं सुखसाधनं कपित्थमि- त्येवार्थो विवक्षितः, प्रकृते तु काल: केषाश्िद्दुःखमयः केषाञ्चित्सुखमयश्वाति कामती त्यर्थस्य विवक्षिततया विषपदस्य किन्चित्साधनकदुःखे अमृतपदस्य किञ्चित्साधनक- सुखे च लक्षणा दुःखसुखयोरविशेषो व्यङ्ञयः, साधनत्वेन विषामृतयोर्भानादर्थान्तरस- डक्रमितवाच्यता चेति भावः । केषाश्चिदिति चास्य विशेषे सङकान्तिरिति। अज्ञात विशेषधमोवच्छिन्नवाचकस्य केषामपीति शब्दस्य च दुष्कृतिना मित्या घुक्तार्थविशेषे सड्कान्तिरित्यर्थः । दुष्कृत्यादीनामज्ञातत्वादिकं व्यङ्गयम्। क्रियामात्रे भवत्यर्थे। सर्वव्यवहारेति। व्यवहारगोचरवस्तुजातेत्यर्थः । द्वितीयेति। द्वितीयं यत्कारिकार्धं तत्स्वीकृतास्तदुक्तानित्यर्थः । 'प्रातुमि'ति। 'अस्मी'त्यव्ययमहमथे। धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां प्रातुं दैवेन न सृष्ो यदि नामेत्यभ्यु- पगमे। तहीति शेषः । जडोऽहं पथि प्रसन्नाम्बुधरस्तटाकः अथवा कूपः किं कस्माद्। न कृतः दैवेन न सृष्टः। तटाकस्य कूपादुत्कृष्ठत्वादादावुक्तिः लोचने-यो येनार्थाति। यो जनो गोसुवर्णादीनाम्मध्ये येन धनेनार्थीत्यथः । अत पवेति। उक्ताभि प्रायादेवेत्य- र्थः। भावार्थकथनम्-अशक्येत्यादि। दैवस्यादृश्यत्वादिति भावः। 'अस्मि न सृष्ट'

तृतीयोद्द्योत: २९७

प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाळ्छां दैवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि। पथि प्रसन्नाम्बुघरस्तडागः कूपोऽथवा ककि न जड: कृतोऽहम्॥१॥ अत्र हि जड़ इति पदं निर्विण्णेन वक्रात्मसमानाधिकरणतया प्रयु- क्मनुरणनरूपतया कूपसमानाधिकरणता स्वशकत्या प्रतिपद्यते। तस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा हर्षचरिते सिंहनादवाक्येषु-'वृत्तेऽस्मि- नमहापरलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः'। एतद्धि वाक्यमनुरणनरूपमर्थान्तरं शब्दशक्त्या स्फुटमेव प्रकाशयति।

योगेनेत्यर्थः । अ्रस्मीति। अन्यो हि तावदवश्यं कश्चित्सृष्टो न त्वहमिति निर्वेद:। लोचनम्

प्रसन्नं लोकोपयोगि अम्बु धारयतीति। कूपोऽथवेति। लोकैरप्यलक्ष्यमाण इत्यर्थः । आत्मसमामाधिकरपातयेति। जडः किङ्कर्तव्यतामूढ इत्यर्थेः, अथ च कूपो जडो र्थिता कस्य कीदृशीत्यसम्भवद्विवेक इति। अत एव जडः शीतलो निर्वेदसन्तापरहितः। तथा जडः शीतजलयोगितया परोपकारसमर्थः । अनेन तृतीयार्थेनायं जडशब्दस्तटा- कार्थेन पुनरुक्तार्थसम्बन्ध इत्यभिप्रायेणाह-कूपसमानाधिकरणतामिति। स्व- शक्त्येति शब्दशक्त्युद्धवत्वं योजयति। महाप्रलय इति। महस्य उत्सवस्य आस- मन्तात्प्रलयो यत्र तादृशि शोककारणभूते वृत्ते धरण्या राज्यधुराया धारणायाश्वासनाय त्वं शेष: शिष्यमाणः । इतीयता पूर्णे वाक्यार्थे कल्पावसाने भूपीठभारोद्वहनक्षम एको बालप्रिया इत्यनेन गम्यमर्थमाह-अन्यो हीत्यादि। लोकोपयोगीति। लोकैरित्यादि च गम्यार्थविवरणम्। 'आत्मसमानाधिकरणतयै'ति प्रतीकधारणमादावस्मदर्थान्वयी अड- पदार्थो विवरिष्यत इति ज्ञापनाय। तमर्थमाह-किकर्तव्यतामूढ इति। कूपान्व यिनं व्यप्रथमर्थमाह-अथ चेत्यादि। अन्नार्थान्तरश्वाह-अत एवेत्यादि। अत एव विवेकाभावादेव। शीतल इति। "शिशिरो जड" इत्यमरः। अनेन गम्य- मर्थमाह-निवेदेति। लडयोरभेदाजडपद जलमयार्थकश्वेत्याह-तथेत्यादि। वृत्तौ 'कूपसमानाधिकरणता प्रतिपद्यत' इत्यनेन जडपदस्य कूपपदसामानाधिकरण्यमेवोक्तन् तु तटाकपदसामानाधिकरण्यमपि, तत्कुत इति शङ्कां परिहरंस्तद्भ्रन्थमवतारयति- अनेनेत्यादि। अनेन तृतीयार्थेनेति। कूपान्वयिश्वेनोक्तेष्वर्थेंषु तृतीयेन शीतजल- वाहितये त्याद्युक्केनार्थेन हेतुनेत्यर्थः । तटाकार्थेनेति। तेन सहेत्यर्थः । पुनरक्त्तेति। 'प्रसन्नाम्बुधर' इति विशेषणार्थस्यैवोक्त्या पुनरुक्तार्थसम्बन्धस्स्यादित्यर्थ:। 'स्व-

अस्मित्नित्यस्य विवरणम्-शोकेत्यादि। वृक्ते जाते। व्यज्तयमर्थान्तरन्दर्शयति-

२९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अस्यैव कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नश्रीरस्यार्थशक्त्युद्धवे प्रभेदे पदप्र. काशता यथा हरिविजये- चुअंकुरावअंसं छणमप्यसरमहध्घणमणहरसुरामोअम्। असमप्पिअं पि गहिअं कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम्॥ अत्र झसमर्पितमपि कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं गृहीतमित्य- समर्पितमपीत्येतदवस्थाभिधायिपदमर्थशक्या कुसुमशरस्य बलात्कारं प्रका- शयति। अत्रैव प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथोदाहृतं प्राकू 'सज्जेहि सुरहिमासो' इत्यादि। अत्र सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयत्यनज्ञाय शरानित्ययं वाक्यार्थः कविप्रौढोक्तिमान्रनिष्पन्शरीरो मन्मथोन्माथकदनावर्स्था वस न्तसमयस्य सूचयति।

लोचनम् नागराज एव दिग्दन्तिप्रमृतिष्वपि प्रलीनेष्वित्यर्थान्तरम् । चूताक्करावतसं क्षणप्रसरमहार्घेमनोहरसुरामोदम्। महाघण उत्सवप्रसरेण मनोहरसुरस्य मन्मथदेवस्य आमोदश्रमत्कारो यत्र तद्। अत्र महाघेशब्दस्य परनिपातः, प्राकृते नियमाभावातू। छण इत्युत्सवः । असमर्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम्॥ मुखं प्रारम्भो वक्क च। तच्च सुरामोदयुक्तं भवति। मध्वारम्भे कामश्वित्त- माक्षिपतीत्येतावानयमर्थेः कविप्रौढोक्त्यार्थान्तरव्यञ्जकः सम्पादितः । अन्न कवि- निबद्धवक्तृप्रौढोकतिशरीरार्थशक्त्युद्धवे पदवाक्यप्रकाशतायामुदाहरणद्वय न दत्तम्। 'प्रौढोकिमान्ननिष्पन्नशरीरः सम्भवी सवतः' इति प्राच्यकारिकाया इयतैवोदाह्यतत्वं भवेदित्यभिप्रायेण। तन्र पदप्रकाशता यथा सत्यं मनोरमा: कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मताङनापान्कभज्गलोलं हि जीवितम्।। कल्पेत्यादि। 'महाप्रळय' इत्यस्य कलपावसान इति, 'धरणीधारणाये'यस्य भूभा- बालप्रिया रेत्यादि, 'शेष' इत्यस्य नागराज इति च विवरणम्। दिग्दन्तीत्यादि भावार्थ- कथनम्। अत्रोपमा व्यक्ञथा बोध्या। मधुमासलक्ष्म्या नायिकात्वप्रतीत्या तदनुगुण- मर्थमाह-वक्त्रश्चेति। सुरा मथम्। अर्थान्तरव्यअ्ञक इति। अर्थान्तरं वृत्ता- वुक्तमू। अन्रेत्यादि। इत्यभिप्रायैण न दत्तमिति सम्बब्धः । सत्यमिति। काव्य-

तृतीयोद्द्योत: २९९

स्वतःसम्भविशरीरार्थशकत्युद्धवे प्रभेदे पदप्रकाशता यथा- वाणिअम हत्तिदन्ता कुत्तो अक्षाण बाधकिती म। जाव लुलिभालअमुही धरम्मि परिसक्कए सुहा।। अत्र लुलितालकसुख्ीत्येतत्पदं व्याधवध्वाः स्वतःसम्भावितशरीरार्थ- शकत्या सुरतक्रीडासरकि सूचयंस्तदीयस्य भर्तुः सततसम्भोगक्षामतां प्रका- शयति।

लोचनम् इत्यत्र कविना यो विरागी वक्ता निबद्धस्तत्प्रौढोक्त्या जीवितशब्दोऽर्थशक्तिमूलत येद ध्वनयति-सर्वे एवामी कामा विभूतयश्ष स्वजीवितमात्रोपयोगिनः, तदभावे हि सद्विरपि तैरसद्रूपताप्यते, तदेव च जीवितं प्राणधारणरूपत्वात्प्राणवृत्तेश्र चाश्च- त्यादनास्थापदमिति विषयेधु वराकेषु कि दोषोद्वोषणदौजेन्येन निजमेव जीवितमुपा लभ्यम्, तदपि च निसगेचश्चलमिति न सापराधमित्येतावता गाढं वैराग्यमिति। वाक्यप्रकाशता यथा-'शिखरिणि' इत्यादौ। वाणिजक हस्तिदन्ता: कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयक्ष। यावल्ललितालकमुखी गृहे परिष्वक्कते सनुषा। इति छाया। सविभ्रमं चंक्रम्यते। अत्र लुलितेति स्वरूपमात्रेण विशेषणमवलिप्ततयाच हस्तिदन्ता- द्यपाहरणं सम्भाव्यमिति वाक्यार्थेस्य तावत्येव न काचिदनुपपत्ति:। बालप्रिया प्रकारेऽप्युदाहतोऽयं श्रोकः । कामाः काम्यमाना वनितादयः। तदभावे जीविता- भावे। जीवितमनास्थापदमिति सम्बन्धः। अत्र हेतु :- प्रारोत्यादि। इतीति हेतौ। निसर्गचञ्चलमितीति। निसर्गचश्वळत्वाद्धेतोरित्यर्थः । स्वभावस्यापरिहार्यत्वादिति भाव: । वाणिजकेति। अस्माकं गृहे कुतस्सन्ति ? न सन्तीत्यर्थः। अत्र कार्यान्तर- व्यप्रतां हेतुत्वेन दर्शयन्नाह-यावदित्यादि। यावत् यतः। लुलितेति। लुलि- ताः इतस्ततो विकीणों अलका यत्र तथाविर्ध मुखं यस्यारसा। रनुषा पुत्रभार्या। परिष्वककत इति। अतस्तत्परिपालनव्यप्रा वयमिति भावः । स्वरत इत्यादि। स्वतस्सम्भावितं लोकेऽप्यौचित्यात्सम्भाव्यमानं शरीरं यस्य तथाविधस्यार्थस्य शक्त्या सामर्थ्येनेत्यर्थः। लोचने 'परिष्वककत' इत्यस्य व्याख्यानम्-सविभ्रमं चङक्र- म्यत इति। व्यङ्गथस्य वाच्यसिद्धथप्ञत्वशङ्कां परिहरति-अत्रेत्यादि। लुलिते- तीति। इत्यादिकमित्यर्थः । रवरूपेत्यादि। स्वरूपकथनमित्यर्थः । अवलिप्तयेति। धनिरवाद्यभिमानेनेश्यर्थः। चकारस्सम्भवतो हेत्वन्तरस्य समुच्चायकः । हस्ती-

३०० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा- सिहिपिळ्छकण्णऊरा बहुआ वाहस्स गन्विरी भमइ। सुताफलरइअपसाहणाणँ मजझे सवत्तीणम्।। अनेनापि वाक्येन व्याधवध्वा शिखिपिच्छकर्णपूराया नवपरिणी- साया: कस्याश्चित्सौभाग्यातिशयः प्रकाश्यते। तत्सम्भोगैकरथो मयूरमात्र- मारणसमर्थः पतिर्जातं इत्यर्थप्रकाशनात् तदन्यारसां चिरपरिणीतानां सुक्ताफलरचितप्रसाघनानां दौरभाग्यातिशयः ख्याप्यते। तत्सम्भोगकाले स एव व्याध: करिवरवधव्यापारसमर्थ आसीदित्यर्थप्रकाशनाद्। त ननु ध्वनि: काव्यविशेष इत्युक्तं कृत्कथं तस्य पदप्रकाशता। का व्यविशेषो हि विशिष्टार्थप्रतिपत्तिहेतुः शब्दसन्दर्भविशेषः । तद्भावश्च पद- प्रकाशत्वे नोपपद्यते। पदाना स्मारकत्वेनावाचकत्वात्। उच्यते-स्या-

सिहिपिच्छेति। पूर्वमेव योजिता गाथा। नन्विति। समुदाय एव ध्वनिरित्यत्र लोघनम्

पक्षे चोदमेतत्। तन्भ्ावश्चेति। काव्यविशेषत्वमित्यर्थः। अवाचकत्वादिति यदुक्तं सोऽयमप्रयोजको हेतुरिति छलेन तावहशेयति-स्यादेष दोष इति। एवं छलेन परिह्ृत्य

त्यादि। हस्तिदन्तादेरपाहरणमनाहरणं दन्तादनाहरणमिति च पाठः। स्नुषाभर्तुरिति बालप्रिया

शेषः। समुदाय इति। वाचकवाच्यव्यङ्गयादिसमुदाय इत्यर्थे:। इत्यत्र पक्ष इति। 'अविवक्षितवाच्यस्ये'त्यादिकारिकाया समुदायस्यैव व्वनिपदार्थत्वादत पक्ष एव चोद्यस्योपपत्तेश्चेति भावः । वृत्तौ 'नन्वि'त्यादि। 'इत्युक्तमि'ति। 'यत्रार्थेश्शब्दो वे'त्यादिनेति भावः । 'तत्' तस्मात्। चोदमुपपादयति-'काव्यविशेषो ही'त्यादि। 'विशिष्टेति। वाच्यव्यज्ञथभेदेन द्विविधो यो विशिष्टार्थः तत्प्रतिपत्तिहेतुरित्यर्थः । 'शब्दे'त्यादि। सब्घटितपदविशेष इत्यर्थः। विशिष्टार्थस्तत्प्रतिपादको वाक्यविशेष- श्चेति यावतू। ततः किमत आह-'तद्भावश्चे'त्यादि। 'पदप्रकाशत्वे' पदप्रकाश्यत्वे सति। 'नोपपद्यते' न सजच्छते। तद्भावः पदप्रकाशत्वेन सह विरुद्ध इत्यर्थः। कुत इत्यत्राह-'पदानामि'त्यादि। 'अवाचकत्वात्' अनुभावकत्वाभावात्। पदैस्त- तदर्थाः स्मार्यन्ते, समृतास्ते त्वाकाड्क्षादिसहककृता वाक्यार्थेमनुभावयन्तीति मते पद- स्मारितत्वरूपं पदप्रकाशतवं तत्तदर्थ एव वर्तेते। तन्र च काव्यविशेषत्वरूपं ध्वनित्व- न्नास्तीत्यतो ध्वनेः न पदप्रकाशत्वं, किन्तु वाक्यप्रकाशत्वमेव सम्भवतीति भावः । अनेन ग्रन्थेन पदन्न ध्वनिप्रकाशकमवाचकत्वादित्यर्थेः फलित इत्यभिप्रेत्य 'स्यादेष दोष' इत्यादिसमाधानप्रन्थमवतारयति लोचने-अवाचकत्वादिश्यादि। अप्रयो-

तृतीयोद्द्योत: ३०१

देष दोष: यदि वाचकत्वं प्रयोजकं ध्वनिव्यवहारे स्यात् । न त्वेवम्; तस्य व्यञ्ञकत्वेन व्यवस्थानात्। किंच काव्यानां शरीराणामिव संस्था- नविशेषावच्छिन्नसमुदायसाध्यापि चारुत्वप्रतीतिरन्वयव्यतिरेकार्भ्या भागेषु कल्प्यत इवि पदानामपि व्यञ्ञकत्वसुखेन व्यवस्थितो ध्वनिव्यवहारो न विरोधि। लोचनम् वस्तुवृत्तेनापि परिहरति-कि चेति । यदि परो ब्रयात्-न मया अवाचकत्वं ध्व- न्यभावे हेतूकृतं कि तूत्तं काव्यं व्वनिः । काव्यं चानाकाह्षप्रतिपत्तिकारि वार्क्य न पद- मिति तत्राह-सत्यमेवं, तथापि पद न ध्वनिरित्यस्माभिरुक्तम्। अपि तु समुदाय एवं; तथा च पदप्रकाशो ध्वनिरिति प्रकाशपदेनोक्तम्। ननु पदस्य तत्र तथाविर्थं सामर्थ्य- मिति कुतोऽखण्ड एव प्रतीतिक्रम इत्याशङ्कयाह-काव्यानामिति। उत्त हि प्राग्वि- वेककाले विभागोपदेश इति। ननु भागेषु पदरूपेषु कर्थं सा चारुत्वप्रतीतिरारोपयितुं शक्या ? तानि हि स्मार- काण्येव। ततः किम्? मनोहारिव्यञ्जथार्थस्मारकत्वाद्ि च्ारुत्वप्रतीतिनिबन्धनतवं केन बालप्रिया जक इति। असाधक इत्यर्थः । छलेन व्याजेन वक्ष्यमाणाभिप्रायाप्रकटनेनेति यावतू। तावत् आदौ। वस्तुवृत्तेनापीति। पारमार्थिकाभिप्रेतार्थप्रकटनेनापीत्यर्थः। ननु वस्तुवृत्तेन परिहारः किमर्थ इत्यतः काव्यानामित्यादिग्रन्थमवतारयिष्यन् भूमिका- माह-यदि पर इत्यादि। ध्वन्यभावे ध्वनिप्रकाशकत्वाभावे। पदानामिति शेष:। हेतूकृतं हेतुत्वेनोक्तम् । किन्त्वित्यादि। काव्यविशेषो ध्वनिः काव्यञ्च तथा- विधं वाक्यमिति वाक्यमेव ध्वनिः, पदन्तु न ध्वनिरित्यर्थः । तथाच पदे ध्वन्य- भावे अवाक्यत्वं हेतुरिति भावः । इति ब्रयादिति सम्बन्धः । महेति। स्रिद्धान्तीति शेषः । तथापीत्यन्तमभ्युपगमे। न उक्तमिति सम्बन्धः। समुदाय एवेति। ध्वनिरित्युक्तमित्यनुषङ्ः। अत्रोपष्ठम्भकमाह-तथाचेत्यादि। तत्रेति। वाक्य इत्यर्थः । तथाविधं व्वनिप्रकाशनानुकूलम्। इति कुत इत्येतत्कर्थ घटते। अत्र हेतु :- भखरड इत्यादि। भागेषु कल्प्यत इत्यत्रोपष्टम्भकमाह-उक्तं हीत्यादि। वृत्तौ 'काव्यानामि'यस्य 'चारुत्वे'त्यनेन सम्बन्धः । 'संस्थाने'ति। संस्थानविशेषैः शब्दसन्दर्भविशेषैः मुखाद्यवयवसंयोगविशेषैश्च अवच्छिन्नो विशिष्टो यस्समुदायस्त- त्साध्यापीत्यर्थः । तथाच प्रतीयमानं चारुत्वं समुदायनिष्ठमिति भावः । 'भागेषु' पदेषु मुखादिषु च। 'कल्प्यत' इति। प्राधान्यादिति भावः। इतीति हेती। 'व्यअ्ञकत्व- मुखेन' व्यज्जकत्वप्राधान्येन। "ध्वनिव्यवहारः' पदप्रकाशो ध्वनिरिति व्यवहारः । 'अनिष्टस्ये'त्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। स्मारकाण्येवेस्यन्तः

३०२ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

'अनिष्ठस्य श्रुतिरयेद्वदापाद्यति दुष्टताम्। श्रुतिदुष्टादिषु व्यक्तं तद्ददिष्टस्मृतिर्गुणम्।। पदानां स्मारकत्वेऽपि पदमात्रावभासिनः । तेन धवनेः प्रभेदेषु सर्वेष्वेवास्ति रम्यता।। विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषणेनेव कामिनी । पद्दयोत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।।' इति परिकरश्लोकाः । य रत्व ळक्ष्य क्रमध्यड्गयो ध्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये सङ्गटनारयां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते ॥२ ॥। लोचनम् वार्यते। यथा श्रुतिदुष्टानां पेलवादिपदानामसभ्यपेलादयर्थ प्रति न वाचकत्वम्। अपि तु स्मारकत्वम्। तद्वशाच्च चारुस्वरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टम्। तच्च श्रुतिदुष्टत्वमन्वयव्यति- रेकाभ्यां भागेषु व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृतेऽपीति तदाह-अनिष्टस्येति। अनिष्टार्थ- स्मारकस्येत्यर्थः । दुष्टतामित्यचारुत्वम्। गुणमिति चारुत्वम्। एवं दृष्टान्तमभिधाय पादत्रयेण तुर्येण दार्श्टान्तिकार्थ उक्तः । अधुनोपसंहरति-पदानामिति। यत एव- भिष्टस्मृतिश्वारुत्वमावहृति तेन हेतुना सर्वेषु प्रकारेषु निरूपितस्य पदमात्रावभासिनोऽपि पदप्रकाशस्यापि व्वने रम्यतास्ति स्मारकत्वेऽपि पदानामिति समन्वयः। अपिशब्दः काकाक्षिन्यायेनोभयन्नापि सम्बध्यते। अधुना चारुत्वप्रतीतौ पदस्यान्वयव्यतिरेकौ दर्शयति-विच्छित्तीति॥१॥ एवं कारिकां व्याख्याय तदसङ्गृहीतमलक्ष्यक्रमव्यङ्गर्य प्रपञ्चयितुमाह-यस्त्व ति। तुशब्दः पूर्वभेदेभ्योऽस्य विशेषद्योतकः। वर्णसमुदायश्ष पदम्। तत्समुदायो वाक्यम्। सड्घटना पदगता वाक्यगता च। सड्घटितवाक्यसमुदायः प्रबन्धः बालप्रिया शङ्काप्रन्थः । ततः किमित्मादिरवेक्ष्यमाणार्थकः परिहारप्रन्थः। पेलवादिपदाना- मिति। 'अतिपेलवमतिपरिमितवण लघुतरमुदाहरति शठ' इत्यादौ पेलवादिशब्दाना- मित्यर्थः । असभ्येति। असभ्यो यः पेलादर्थः पेलादिशब्दार्थस्तं प्रतीत्यर्थः । पेलशब्दो हि लाटभाषायां वृषणवाचकः। न वाचकत्वमिति। तदर्थस्य तद्वा- क्यार्थघटकत्वाभावादिति भावः। पादत्रयेणाभिधायेति सम्बन्धः । 'तेने'ति पदस्य विवरणम्-यत इत्यादि। निरूपितस्येति पूरितम्। अपिशब्द: स्मारकरवेऽ- पीत्यपिशब्दः ॥ २ ॥

तृतीयोद्द्योत: ३०३

शर्षा सरेफ संयोगो ढकारव्वापि भूयसा। विरोधिन: स्यु: शृङ्गारे तेन वर्णा रसच्युतः ॥ ३।। त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा। तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसच्युतः।।४।। इलोकद्येनान्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णानां धोतकत्वं दर्शितं भवति।

लोचनम् इत्यभिप्रायेण वर्णादीनां यथाक्रममुपादानम्। आदिशब्देन पदैकदेशपदद्वितयादीनां प्रहणम्। सप्तम्या निभित्तत्वमुक्त्तम्। दोप्यतेऽवभासते सकलकाव्यावभासरकतयेति पूर्ववत्काव्यविशेषतवं समर्थितम् ॥२॥ भूयसेति प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तेन शकारो भूयसेत्यादि व्याख्यातव्यम्। रेफ- प्रधानरसयोग: कहद्र इत्यादिः। विरोधिन इति। परुषा वृत्तिविरोघिनी शग्गारस्य। यतस्ते वर्णा भूयसा प्रयुज्यमाना न रसांश्च्योतन्ति स्रवन्ति। यदि वा तेन शज्गारवि- रोधित्वेन हेतुना वर्णाः शषादयो रसाच्छृज्वाराच्चयवन्ते तं न व्यञ्जयन्तीति व्यतिरेक उक्तः। अन्वयमाह-त एव त्विति। शादयः । तमिति बीभत्सादिकं रसम्। दीपयन्ति द्योतयन्ति। कारिकाद्वयं तात्पर्येण व्याचष्टे-श्ोकुद्येनेति। यथासंख्य प्रस्गपरिह्या- बालप्रिया आदिशब्देनेति। 'पदादिष्वि'त्यादिपदेनेत्यर्थः । सप्तम्येति। पदादिष्वित्या- दिस्थया सप्तम्येत्यर्थः । निमित्तत्वमुक्तमिति। न त्वधिकरणत्वमिति भावः । दीप्यत इत्यस्य विवरणम्-सकलकाव्यावभासकतयावभासत इति। अलक्ष्य- क्रमस्तु यो ध्वनिः समुदायात्मकः काव्यविशेष:। सः वर्णादिनिमित्तको दीप्यत इत्य- र्थादयमर्थस्सिध्यतीति भावः । काव्यविशेषत्वमिति। ध्वनेरिति शेषः । २ ॥ प्रत्येकमिति। शषावित्यादिना प्रत्येकमित्यर्थः । भूयसेति। प्रयुज्यमानो विरोधीति शेषः । स्रारार्थमाह-परुषेति। तल्वक्षणमुक्तं भटोन्भटेन-"शषाभ्यां रेफसंयोगै: टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्तिस्त्यादि"ति। रसश्च्युत इति पाठे ते न इति पदद्वयमित्याशयेन व्याचष्टे-ते वर्णा इत्यादि। ते वर्णाः शषादयः। रसं शज्ारम्। स्रवन्ति सत्नावयन्ति। रसच्युत इति पाठे तु तेनेत्येकं पदमित्याह- यदि वेत्यादि। तेनेत्यस्य व्याख्यानम्-शङ्गारेत्यादि, रसाञ्च्यवन्त इत्यस्य तं न व्यअ्जयन्तीति च। इतीत्यादि। शषावित्यादिश्रलोकेन शकारादिवर्णसत्वे शद्नारव्य- क्त्यभावरूपो व्यतिरेक: प्रदर्शित इत्यर्थः । अन्वयमिति। शषादिसत्वे बीभत्सा- दिव्यक्तिरूपमन्वयमित्यर्थः । 'त एवेशत्यादिकारिकायाश्चतुर्थपादे रसश्च्युत इति

३०४ सढीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

पढ़े चालक्ष्यक्रमव्यज्ञयस्य द्योतनं यथा -: उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्घा घूमान्घितेन दहनेन न वीक्षितासि॥ लोचनम् रार्थ श्रलोकाभ्यामिति न कृतम्। पूर्वश्लोकेन हि व्यतिरेक उक्त्ो द्वितीयेनान्वयः । अ- स्मिन्विषये शरज्गारलक्षणे शषादिप्रयोग: सुकवित्वमभिवाञ्छता न कर्तव्य इत्येवंफल- तवादुपदेशस्य कारिकाकारेण पूर्व व्यतिरेक उक्तः । न च सवथा न कर्तव्योऽपि तु बीभतसादौ कर्तव्य एवेति पश्चादन्वयः । वृत्तिकारेण त्वन्वयपूर्वको व्यतिरेक इति शैली- मनुसर्तुमन्वयः पूर्वसुपात्तः । एतदुक्तं भवति-यद्यपि विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतिसम्पदेव रसास्वादे निबन्ध- नम्। तथापि विशिष्टश्रुतिकशब्दसमर्थ्यमाणास्ते विभावादयस्तथा भवन्तीति स्वसंवि रिसिद्धमदः। तेन वर्णानामपि श्रुतिसमयोपलक्ष्यमाणार्थानपेक्ष्यपि श्रोत्रैकत्राह्यो मृदुप- बालप्रिया पाठे तेनेत्येकं पदं, रसच्युत इति पाठे तु ते नेति पदद्वयमिति बोध्यम्। यथा- संख्येत्यादि । श्लोकाभ्यामिति निर्देशे द्वाभ्यां इ्लोकाभ्यां प्रतिपादितौ याव- न्वयव्यतिरकौ ताभ्यामित्यर्थस्य प्रतीत्या यथासङ्ख्यमन्वयस्य प्रसक्तिर्भवति, श्लो- कद्वयेनेति निर्देशे तु इलोकात्मकद्वयवयवघटितस्रमुदायेन प्रतिपादितौ यावन्व सव्यतिरेकौ ताभ्यामित्यर्थस्य प्रतीत्या न तत्प्रसक्तिरिति भावः। नन्वन्न यथा- सड्ख्यमस्त्वत्यत्राह-पूव त्यादि। कारिकायामादौ व्यतिरेकप्रदर्शनस्य बीजमाह- अस्मिन्नित्यादि। तर्हि वृत्तावन्यथा कथने कि बीजमित्यत्राह-वृत्तीत्यादि। विभावादीनामेव रसव्यञ्जकत्वाद्वणोदीनान्तात् कथमित्यशङ्कां प्रदर्श्य परिहरति- एतदित्यादि। विशिष्टेति। विशिष्टा उपनागरिकादिवृत्तिविशिष्टा तदविषयिकेति यावत्। श्रुतिः श्रवणं येषान्तैः शब्दैः समर्प्यमाणा इत्यर्थः । तथेति। रसास्वा- दनिबन्धनानीत्यर्थः । वर्णानामपीति। 'स्वभाव' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । श्रुतीति। १. 'झगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रभस्नविकसितास्ते दृष्ठिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पलाश- प्रकरमिव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति ॥ इदं.पदय उत्कम्पिनीत्यादिपद्योत्तरं क्वचिद्दृश्यते।

तृतीयोद्द्योत: ३०५

अत्र हि ते इत्येतत्पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवावभासते सहृदयानाम्। पदावयवन द्योतनं यथा- ब्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरुणा बद्धोतकम्पं कुचकलशयोमन्युमन्तनगृद्य।

रुषात्मा स्वभावो रसास्वादे सहकार्येव। अत एव च सहकारिता मेवामिधातुं निमित्तस- लोचनम् पमी कृता वर्णपदादिष्विति। न तु वणैरव रसामिव्यक्तिः, विभावादिसंयोगाद्धि रसनि- ष्पत्तिरित्युक्तं बहुशः । श्रोत्रैकभ्रात्योऽपि च स्वभावो रसनिष्यन्दे व्याप्रियत एव, अपद्गीतध्वनिवत् पुष्करवाद्यनियमितविशिष्टजातिकरणघ्राद्यनुकरणशब्दवच्च। पदे चेति। पदेच सतीत्यर्थः। तेन रसप्रतीतिर्विभावादेरेव। ते विभवादयो यदा विशि- ट्टेन केनापि पदेनार्प्यमाणा रसचमतकारविधायिनो भवन्ति तदा पदस्यैवासौ महिमा समप्यत इति भाव: । अत्र हीति। वासवदत्तादाहाकणनप्रबुद्धशोकनिभरस्य वत्सराजस्येद परिदेवितव- चनम्। तत्र च शोको नामेष्टजनविनाशप्रभव इति तस्य जनस्य ये भ्रूक्षेपकटाक्षप्रमृ- तयः पूर्व रतिविभावतामवलम्बन्ते रम त एवात्यन्तविनष्टाः सन्त इदानीं स्मृतिगोचर- तया निरपेक्षभावत्वत्राणं करुणमुद्दीपयन्तीति स्थितम्। ते लोचने इति तच्छब्दस्त प्राप्तः। तेन यत्केनचिच्चोदित परिहृतं च तन्मिथ्यैव। तथाहि चोधमु-प्रक्रान्तपरा मर्शकस्य तच्छब्दस्य कथमियति सामर्थ्यमिति। उत्तरं च-रसाविष्टोऽत्र पराम्रष्टेति। बालप्रिया श्रुतिसमये उपलक्ष्यमाणो ज्ञायमानो योऽर्थस्तदनपेक्ष्यपीत्यर्थः । मृदुपुरुषात्मेति। मृदुत्वपरुषत्वरूप इत्यर्थेः। रसनिष्यन्दे व्याप्रियत इति। रसास्वादे सहकारीत्यर्थः। दष्टान्तमाह-अपदेत्यादि। पदरहितगानशब्दवदित्यर्थः । घ्राद्यनुहारेति च पाठः। पदे च सतीति। पद्विशेषसत्वनिमि कञ्चेत्यर्थः । अस्य भावमाह-तेनेत्यादि। ते रसास्वादहेतवः । तस्य जनस्येति। वासवदत्तात्मकेष्टजनस्यैत्यर्थः । इति स्थि. तमिति। इति वस्तुस्थितिरित्यर्थः । तच्छब्द इति अनुभूतार्थेक इति भाव: । स्पष्ट मि्द काव्यप्रकाशादौ। तदित्यादि। वक्तृनाय कगतं तथाविध गुणगणस्मरणं समरणविषय- गुणगर्णं वा दयोतयतीत्यथेः। प्राप्त इति। तत्त्मरणस्य शोकोद्दीपकत्वादिति भावः । तेने- ति। यतोऽत्र तच्छब्दोऽनुभूतार्थकः स्मरणाकारद्योतकश्च तत इत्यथः। अनुत्थानोपहि- तमित्यनेनास्य सम्बन्धः । मिथ्यैव परिहृतमित्यन्वयः। इयतीति उक्तार्थंबोधन इत्यर्थः। रसाविष्ट इत्यादि। तल्लोचनगततथाविध गुणगणं बुद्धौ कृत्वा रसाविष्टेन वक््त्रा ते इत्युक्तम्, स्र एवार्थः प्रतिपत्त्रापि परामृश्यत इति भावः । पराम्रष्टा ३९ ६व०

३०६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तदुभयमनुत्थानोपहतम्। यत्र ह्यनूदिदश्यमानधर्मान्तरसाहित्य योग्यधमयोगित्वं वस्तु- नो यच्छन्देनाभिधाय तद्बुद्धिस्थधर्मान्तरसाहित्यं तच्छन्देन निर्वाच्यते। यत्रोच्यते- 'यत्तदोर्नित्यसम्बन्धरव' इति, तत्र पूर्वप्रक्रान्तपरामर्शकतवं तच्छन्दस्य। यत्र पुनर्नि- मित्तोपनतस्मरणविशेषाकारसूचकत्वं तच्छन्दस्य 'स घट' इत्यादौ यथा, तन्न का परा- मर्शकत्वकथेत्यास्तामली कपरामर्शकैः पण्डितम्मन्यैः सह विवादेन। उत्कम्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावोत्प्रेक्षणम्। मयाऽनिर्वाहितप्रतीकारमिति शौकावेशस्य विभावः। ते इति सातिशयविभ्रमैकायतनरूपे अपि लोचने विधुरे कान्दिशीकतया निलक्षे क्षिपन्ती कस्राता क्वासावार्यपुत्र इति तयोर्लोचनयौस्तादृटशी चावस्थेति सुतरां शोकोद्दीपनम्। करेशोति। तस्यायं स्वभाव एव। किं कुरुता तथापि च धूमेनान्धीकृतो द्रष्टुमसमर्थ इति न तु सविवेकस्येदृशानुचितकारित्वं सम्भाव्यते, इति स्मर्यमाणं तदीयं सौन्दर्यमिदानीं स्ातिशयशोकावेशविभावता प्राप्तमिति। ते शब्दे सति सर्वोडयमर्थो निर्व्यूढः । एवं तत्र तत्न व्याख्यातव्यम्। बालप्रिया परामर्शकर्ता। यत्र हीत्यादि। यत्र यो विद्वान् स पूज्य इत्यादौ। अनूद्दिश्य- मानेति अनूदेक्ष्यमाणेति च पाठः। तथाविर्धं यद्धर्मान्तरं पूज्यत्वादिकं तत्सा- हित्यस्य योग्यः प्रयोजको यो धर्मो विद्वत्त्वादिः तद्योगित्वं तत्सम्बन्ध इत्यर्थः । यच्छन्देन यच्छब्दघटितवाक्येन। तदिति। तद्वुद्धिस्थन्च यद्धर्मान्तरं विद्व- स्वादिकं तस्य साहित्यं सम्बन्ध इत्यर्थः। निर्वाच्यते बोध्यते। तत्र पूर्वप्र- क्रान्तपरामशेकत्वमिति सम्बन्धः । मध्ये संवादकथनम्-यत्रच्यत इत्यादि। तन्नेति। यो विद्वान् स पूज्य इत्यादावित्यर्थः । पूवति। पूर्वोक्तविद्वत्त्वादिधर्मविशष्टो- पस्थापकत्वरूपं पूर्वपक्रान्तपरामर्शकत्वमित्यर्थः । इदमुपलक्षणं 'तदन्वये शुद्धिमती' ह्यादावपि तद्वोध्यम्। यत्रेति। 'ते लोचने' इत्यादावित्यर्थः। स इत्यादिद्टष्टान्तकथ- नम्। का परामर्शकत्वकथेति। पूर्वप्रकान्तपरामर्शकत्वप्रसज्ञ एव नास्तीत्यर्थः। उत्कम्पिनीत्यादिनेति। तदुक्त्या गम्यमिति भावः। तदीयेति। तदी- याना वासवदत्तासम्बन्धिनां भयानुभावानासुत्कम्पादीनामुत्प्रेक्षणमनुमानमित्यर्थः । 'विभाव' इत्यनेनास्य सम्बन्धः। शोकावेशप्रकारकथनम्-मयेत्यादि। अनिर्वाहितः अकृतः प्रतीकारो यस्य तत्। भयमिति शेषः । इति इतिमत्या। विभावः उद्दीप- नम्। तच्छब्दद्योत्यार्थकथनं सातिशयेत्यादि। कान्दिशीकतया भयातिशयेन। इति इति बुद्ध्या। क्षिपन्तीति सम्बन्धः । क्ररेशोति तीक्ष्णेनेति च पाठः । तस्यायं स्वभाव इति। दाहकत्वादि: क्रूरस्वभाव इत्यर्थः । क्रूरत्वेऽपि न तन्मात्रेण दग्धा, किन्तु हेत्वन्तरेणापीत्याह-तथेत्यादि। धूमान्धितेनेति दहनस्य विशेषणं, तच्च हेतुगर्भेमिति भावः। उपसंहरति-इतीत्यादि। ते शब्दे सतीत्यादि। ते इति

तृतीयोद्द्योत:

तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य बाष्पं

इत्यत्र त्रिभागशब्दः ।

मतः। तत्र शुद्धस्योदाहरणं यथा रामाभ्युदये-'कृतककुपितैः' इत्यादि

लोचनम् त्रिभागशब्द इति। गुरुजनमवधीर्यापि स्ना मां यथा तथापि साभिलाषमन्युदै- न्यगर्वमन्थरं विलोकितवतीत्यैवं स्मरणेन परस्परहेतुकत्वप्राणप्रवासविप्रलम्भोद्दीपनं त्रिभागशब्दसतनिधौ स्फुट भातीति। वाक्यरूपश्चेति। प्रथमानिर्देशेनाव्यतिरेकनि- देंशस्यायमभिप्रायः । वर्णपदतद्भागादिषु सत्स्वेवालक्ष्यक्रमो व्यक्गथो निर्भासमानोऽपि समस्तकाव्यव्यापक एव निर्भास्ते, विभावादिसंयोगप्राणत्वात। तेन वर्णादीना निभि- त्तत्वमात्रमेव, वार्क्य तु ध्वनेरलक्ष्यक्रमस्य न निमित्ततामात्रेण वर्णादिवदुपकारि, किंतु समप्रविभावादिप्रतिपत्तिव्यापृतत्वाद्रसादिमयमेव तन्निर्भोसत इति 'वाक्य' इत्येततका बालप्रिया पदस्यैवान्र प्राधान्यमिति भावः । वृत्तौ 'झटिति कनके'त्याघुदाहरणान्तर प्रक्षिप्तमत एव न विवृत लोचने। प्रवासोद्यतमात्मानं गुरुजनसन्निधाने दृष्टवत्याः प्रियाया दर्शनप्रकारं कश्षित् स्वरयं परामृशति ; यद्वा-स्निग्धं प्रति कथयति-व्रीडायोगादिति। गुरुणां पित्रादीनाम्। कुचकलशयोः बद्ध: कृत उत्कम्पः येन तम्। मन्युं प्रवासनिरोधेऽपि तदुदमाजात कोपम्। त्वं तिष्टेति माँ प्रति न उक्तं किमिव, उक्तमेव। यदतः तया बाष्पं समु- रसृज्य चकितहरिणीव चकितहरिणीनेत्रमिव हारि, यद्वा-चकितहरिण्या हारि यन्नेत्रं तस्य त्रिभाग: तृतीयो भाग: । चकितहरिणीहारीति भिन्नं पदमासज्ञनक्रियावि- शेषणमिति वा । मयि आसक आसजिन इत्यन्वयः। त्रिभागशक्दस्य व्यञ्- कत्वं विवृणोति-गुरुजनमित्यादि। साभिलाषेति। अभिलाषादयो भावा नेत्रे प्रका- शिता इति भावः। रमरणोनेति। स्मरणमात्रगम्यम्। परसपरहेतुकत्वेति। परस्परास्थाबन्धहेतुकत्वेत्यथेः । प्रथमेति। वाक्यरूपो व्वनिरिति प्रथमान्तनिदें- शेनेत्यर्थः । मव्यतिरेकनिर्देशस्य अभेदबोधनस्य। अयं वाक्यन्त्वित्यादिना वक्ष्यमाणः। सत्सवेव निर्भासमानोऽपीति सम्बन्धः । यद्यपि वर्णपदादिप्रयुक्तमेव निर्भा- सनन्तथापीत्यर्थः । तेनेति। विभावादि संयोगप्राणतवेन निर्भासनादित्यर्थः । वर्णादिव- दिति वैधर्म्येण दष्टान्तः। समग्रेति। समप्रविभावादिप्रतिपादकवतवादित्यथैः । तत् वाक्यमू। इतीति हेतौ। वाक्य इत्यादि। कारिकास्थ वाक्ये इत्येतदरित्यर्थः।

३०८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

श्लोकः। एतद्धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोषप्राप्तं प्रदर्शयत्सर्वत एव परं रसतत्वं प्रकाशयति। अलङ्कारान्तरसङ्कीणों यथा-'स्मरनवनदीपूरेणोढाः' इत्यादिक्लो

लोचनम् रिकार्या न निमित्तसप्तमीमात्रम्, अपि त्वनन्यत्र भावविषयार्थमपीति। शुद्ध इत्यर्थाल- क्वारेण केनाप्यसंमिश्रः । कृतककुपितैबाष्पाम्भोभि: सदैन्यविलोकितै- वनमपि गला यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामा: पश्यन्दिशो भवती विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥ अन्र तथा तैस्तैः प्रका ररमात्रा धृतापीत्यनुरागपरवशत्वेन गुरुवचनोल्लड्घनमपि त्वया कृतमिति। प्रिये प्रिय इति परस्परजीवितसवेस्वाभिमानात्मको रविस्थायिभाव उक्तः। नवजलधरेत्य सोढपूर्व प्रावृषेण्यजलदालोकनं विप्रलम्भोदूदी पन विभावत्वेनो क्तम्। जीवत्येवेति सापेक्षभावता एव कारेण करुणावकाशनिराकरणायोक्ता। सर्वत पवेति। नान्नान्यतमस्य पदस्याधिकं किश्चिद्रसव्यक्तिहेतुत्वमित्यर्थः । रसतश्त्रमिति। विप्र- स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुमि- यंदपि विधृताः तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः। तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गः परस्परमुनमुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥ बालप्रिया नेत्यादि। तत्सप्तम्यर्थो निमित्तमात्रं नेति यावात्। अनन्यन्रेति। अनन्यत्नभावः तदन्यत्र सम्भवाभावः, तद्रूपो यो विषयर्स अर्थो यस्य तत्। वाक्य इति सप्म्यर्थों विषयक्चेत्यर्थः । कृतकेति। तृतीयान्तानं धृतापीत्यनेनान्त्रयः । यस्य प्रीत्या यस्मिन् मयि प्रेम्णा। धृता उपरुद्धा। व्याचष्टे-अत्रेत्यादि। कृर्तामसीति। व्यज्यत इति शेषः । प्रिये प्रिय इतीति। इत्याभ्यामित्यर्थः । उक्तः व्यजञितः। नवजलधर तीति । इत्यनेनेत्यर्थः । जीवत्येवेत्येवकारेण सापेक्षभावतोकृत्यन्वयः । हमरेति। विधृतास्तिष्ठन्तयारादपूर्णेति च पाठः। प्रावृषेण्यः प्रावृषिभवः। प्रवाहत्वारोपे गर्म्यं साधम्यमाह-सरभसेत्यादि। ऊढा इत्यनेनात्र विवक्षित- माह-परस्परेत्यादि। पुनरित्यस्य विवरणमनन्तरमिति, गुरुपदेनार्थान्तरश्व

तृतीयोद्द्योत: ३०९

कः। अत्र हि रूपकेण यथोक्तव्यञ्ज कलक्षणानुगतेन प्रसाघितो रसः सुतरामभिव्यज्यते। अलक्ष्यक्रमव्यन्ञय: सङ्कटनायां भासते ध्वनिरित्युक्तं तत्र सङ्घटना- स्वरूपमेव तावन्निरूप्यत- असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिषा सङ्कटनोदिता ॥५।। कैश्चित्। लोचनम् रूपकेरोति। स्मर एव नवनदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः सरभसमेव प्रवृद्धत्वात् तेनोढाः परस्परसांमुख्यमबुद्धिपूर्वमेव नीताः । अनन्तरं गुरवः श्वश्रूप्रभृतय एव सेतवः, इच्छाप्रसररोधकत्वाद्। अथ च गुरवोऽलड्ध्या: सेतवस्तैः विधृताः प्रतिह- तेच्छाः। अत एवापूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति। तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणेनान्योन्यता दात्म्येन स्वदेहे सकलवृत्तिनिरोधाल्लिखितप्रायैरङनेयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीत

पि काळमतिवाहयन्तीति। नतु नात्र रूपक निर्व्यूदं इंसचक्रवाकादिरुपेण नायकयुग- लस्यारूपितत्वात् । ते हि हंसादया एकनलिनीनालानीतस्रलिलपान क्रीडादिषूचिता इत्याशङक्याह-यथोक्तव्यस्ञकेति। उत्त हि पूर्वम्-'विवक्षातत्परत्वेन' इत्यादौ 'नातिनिर्वहणैषिता' इति। प्रसाधित इति। विभावादिभूषणद्वारेण रसोऽपि प्रस- धित इत्यर्थ: ॥ ३, ४ ॥ सङघटनायामिति भावे प्रत्यय:, वर्णादिवच्च निमित्तमात्रेसप्रमी । उक्तमिति। कारिकायाम्। निरु्यत इति। गुणेभ्यो विविक्ततया विचार्यत इति यावत्। रसा- बालप्रिया विवक्षितमित्याह-अथ चेत्यादि। तदपीत्यस्य विवरणम्-तथापीति। पर- स्परमुन्मुखा इत्येतल्लिखित प्रख्यैरित्य स्योपपादकमित्याह-परस्परेत्यादि। गम्यं साधर्म्यं दर्शयति-स्वदेह इत्यादि। वृत्तीति। चेष्टेत्यर्थः। अज्गैरित्युपलक्षणे तृतीया। रसमित्यादि। परस्पराभिलाषरूपं जलमित्यर्थः । तात्पर्यमाह-परस्प- रेति। परस्पराभिलाषात्मकानां परस्पराभिलाषं प्रकाशयन्तीना इष्टिच्छटाना यो मि. श्रीकारस्तस्य युक्त्या योजनयेत्यथेः । प्रिया इत्यत्र हंसचक्रवाकेत्यत्राप्येकशेषो बोध्यः। अरूपितत्वादिति। अरूपणादित्यथः । तथा रूपणे युक्तिमाह-ते हीत्यादि। नन्वन्न कर्थं रूपकेण रसस्यालड्कृतत्वमित्यत आह-विभावादीत्यादि ॥ ३४॥ भावे प्रत्यय इति। भावरूपार्थे युच् प्रत्यय इत्यर्थः । सप्ततमीति। सड्घट-

३१० सटीकलोचनोपैतथ्वन्यालोके

तां केवलमनूदेदसुच्यते- गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्षादीन्व्यनक्ति सा। रसान्- सा सङ्गटना रसादीन् व्यनक्ति गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीति। अत्र च विकल्व्यं गुणानां सङ्कटनायाश्वैक्यं व्यतिरेको वा। व्यतिरेकेऽपि द्वयी गतिः । गुणाश्रया सङ्कटना, सङ्कटनाश्रया वा गुणा इति। तत्रैक्यपक्षे सङ्कटनाश्रयगुणपक्षे च गुणानात्मभूतानाघेयभूतान्वाश्रित्य तिष्ठन्ती सङ्ग- लोचनम् निति कारिकायां द्वितीयारधस्यायं पदम्। 'रसास्तन्नियमे हेतुरौचित्यं वकृवाच्ययोः' इति कारिकार्धम्। बहुवचनेनायर्थः सङ्गृहीत इति दर्शयति-रसादीनिति। अत्र चेति। अस्मिन्नेव कारिकाधें। विकल्पेनेदमर्थजातं कल्पयितुं व्याख्यातुं शक्यम् किं तदित्याह-गुणानामिति। त्रयः पक्षा ये सम्भाव्यन्ते ते व्याख्यातुं शक्याः । कथमित्याह-तत्रक्यपक्ष इति। आत्मभूतानिति। सभावस्य कल्पनया प्रतिपादनार्थ प्रदर्शितभेदस्य स्वाश्रयवाचोयुक्तिदश्यते शिशपाश्रयं वृक्षत्वमिति। आ- धेयभूतानिति। सड्घटनाया धर्मो गुणा इति भट्टोन्जटादयः, धर्माक्ष धर्म्याश्रिता इति बालप्रिया नयामित्यत्र सप्तमीत्यथेः । कुत्रोक्तमित्यत आह-कारिकायामिति। सङ्घटनो दितेत्यत्र कर्तृपदं पूरयति वृत्तौ-'कैश्षिदि'ति। तामित्याद्यवतारिका। 'रसानि'त्यन्तः कारिकापाठ इति दर्शयति लोचने-रसानित्यादि। रसादीनित्यर्थः । कर्थं लब्ध इत्यत आह-बह्नित्यादि। बहुवचनेन रसानिति बहुवचनेन। अन्नेत्यस्य व्या- ख्यानम्-अस्मिन्नित्यादि। 'विकल्प्यमि'त्येतत्प्रकृतानुरोधेन व्याचष्टे-विकल्पे- नेत्यादि। इदं वक्ष्यमाणमू। शक्यमिति। विकतव्यमित्यस्य विकल्पेन कल्प्यमिति विग्रह इति भावः। भावमाह-त्रय इत्यादि। वृत्ती-'ब्यतिरेको वे'ति। भेदो वेत्य- थेः। 'द्वयी गति'रिति। द्वैविध्यमित्यथः। कर्थं द्वैविध्यमित्यत्राह-'गुणाश्रये' त्या. दि। सप्तम्यन्तपक्षपदयोरर्थे इत्यनेन सम्बन्धः । 'आत्मभूतानि'ति। स्वाभिन्नानि- त्यर्थः । 'आघेयभूतानि'ति। स्वनिष्ठानित्यर्थः । 'इत्ययमर्थ' इति। कारिकाया इति शेषः। गुणसङ्घटनयोरैक्यपक्षे "गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती"त्याधाराधेयभावेन निर्देश- स्योपपत्तिन्दशयति लोचने-स्वभावस्येत्यादि। स्वभावस्य प्रतिपादनार्थं वस्तु- स्वभावं प्रतिपादयितुम्। करपनया प्रदर्शितो भेदो यत्र तस्य। स्वाभिन्नस्यापि वस्तु- नस्स्वस्माद्भेदं परिकलप्येत्यर्थः । स्वाश्रयेति। स्वाश्रयत्वेन कथनमित्यर्थः । जा. तिव्यकत्योरैक्यमतानुरोघेन दष्टान्तमाह-शिशपेत्यादि। इतीति। इत्यादीत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योत: ३११

टना रसादीन् व्यनक्ीत्ययमर्थः। यदा तु नानात्वपक्षे गुणाश्रयसङ्गटनापक्षः तदा गुणानाश्रित्य तिष्ठन्त्ी गुणपरतन्त्रस्वभावा न तु गुणरूपैवेत्यर्थः । किं पुनरेवं विकल्पनस्य प्रयोजनमिति ? अभिवीयते -- यदि गुणाः सङ्घटना चेत्येकं तत्त्वं सङ्गटनाश्रया वा गुणा:, तदा सङ्घटनाया इव गुणानामनियतविषयत्वप्रसङ्गः । गुणाना हि माधुर्षप्रसादप्रकर्षः करुणविप्रलम्भशृङ्गारविषय एवं। रौद्राद्सुतादिवि- षयमोजः। माधुर्यप्रसादौ रसभावतदाभासवित्रयावेवेति विषयनियमो लोचनम् प्रस्िद्धो मार्ग: । गुणपर तम्त्रेतति । अत्र नाधाराधेय भा व माम आ श्र् य र्थः ।ा न हिगुणेषु सड्घटना तिष्ठतीति। तेन राजाश्रयः प्रकृतिव्ग इत्यत्र यथा राजाश्रयौचित्येनामात्या- दिप्रकृतय इत्ययमर्थः, एवं गुणेषु परतन्त्रसवभावा तदायत्ता तन्मुखप्रेक्षिणी सङ्घटने- त्ययमर्थो लभ्यत इति भावः । सङ्गटनाया इवेति। प्रथमपक्षे तादात्म्येन समान- योगक्षेमत्वादितरत्र तु धर्मेतवेनेति भावः। भवत्वनियतविषयतेत्याश क्कयाह-गुणानां हीति। हिशन्दस्तुशब्दार्थे। न त्वेवसुपपद्यते, आपदते तु न्यायबलादित्यर्थः । स बालप्रिया दृश्यत इत्यनेन सम्बन्धः, वृक्षत्वशिशपयोर क्येऽपि भेदकल्पनया शिरापाया वृक्षत्वाश्र यत्वकथनं यथा, तथा प्रकृतेऽपीति भावः। आधेयभूतानित्यत्रोपष्टम्भकमाह-सङ्घ. टनाया इत्यादि। गुणपरतन्त्रस्वभावेति व्याख्याने बीजमाह-अत्रेत्यादि। मश्र- यार्थः आश्रयशब्दार्थः । नेत्यत्र हेतुमाह-न हीत्यादि। तेनेति। आश्रयपदमु- ख्यार्थस्य बाधेनेत्यर्थः । लभ्यत इत्यनेनास्य सम्बन्धः। राजाश्रयौचित्येनेति। राजाश्रयशब्दार्थस्यान्वययोग्यत्वायेत्यर्थेः। फलरूपहेतौ तृतीया। अस्यानन्तर "राज- परतन्त्रा अमात्यादिप्रकृतय" इति पठनीयं, राजपरतन्त्रा इति पाठाभावे तत्पदमध्या- हार्यमू। पवमिति। तथेत्यर्थः । गुणेषु परतन्त्रेत्यादेरेव विवरणभ्-तदायत्तेति। वृत्तौ 'किमि'त्यादि चोधम्। 'अभिधीयत' इत्यादुत्तरम्। 'एक तत्वमि'ति। एकः पदार्थ इत्यर्थः। सड्घटनाया इवेत्यादिग्रन्थस्य भावमाह लोचने-प्रथमपक्ष इत्यादि। प्रथमपक्षे एक तत्वमिति पक्षे। गुणसड्घटनयोरिति शेषः। समानयोगक्षेम- त्वात् तुल्यस्वभावत्वाद। इतरत्र सड्घटनाश्रया गुणा इति पक्षे। धर्मत्वेन सड्घटनाधर्मेखवेन। तुल्ययोगक्षेमत्वादित्यनुषङ्गः। अनियतविषयत्वप्रसक्व इत्येतद्वि- वृणोति-न त्वेवमित्यादि। एवमिति। अनियतविषयत्वमित्यर्थः ।न तु उपप- द्त इति। गुणानां नियतविषयत्वस्य व्यवस्थितत्वादिति भावः । आपद्यते प्रसज्य- ते। इत्याशङ्कयाहेति। इतीषापत्ति वारयतीत्यथः। तुशन्दार्थ अवधारणार्ये।

३१२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके व्यवस्थितः, सङ्घटनायास्तु स विघटते। तथा हि शृक्गारेऽपि दीर्धसमासा दृश्यते रै।द्रादिष्वसमासा चेति। तत्र शृज्जारे दीर्घेसमासा यथा-'मन्दार कुसुमरेणुपिञ्जरितालक।' ूति। यथा वा अ नवरतनयनजललव निपतनपरिमुषित पत्त्रलेखं ते । करतलनिषण्णमबले वदनमिदं कं न तापयति।। इत्यादौ। तथा रौद्रादिष्वप्यसमासा दश्यते। यथा-'योयः शस्त्रं बिभर्ति स्वसुजगुरुमदः' इत्यादौ। तस्मान्न सद्वटनास्वरूप:, न च सङ्घटना श्रया गुणाः । ननु यदि सङ्कटना गुणानां नाश्रयस्तत्किमालम्बना एते परिकरृप्य न्ताम्। उच्यते-प्रतिपादितमेवैषामालम्बनम् । लोचनम् इति। योडयं गुणेषु नियम उत्तोSसाविर्थः। तथात्वे लक्ष्यदर्शनमेव हेतुत्वेनाह- तथा हीति। दृश्यत इत्युक्तं दर्शनस्थानमुदाहरणमासूत्रयति-तत्रेति। नात्र प्रज्गारः कश्चिदित्याशक्कय द्वितीयमुदाहरणमाह-यथा वति। एषा हि प्रणयकुपितनायिका प्रसादनायोक्तिनायकस्येति। तस्मादिति। नैतद्व्याख्यानद्वयं कारिकारयां युक्तमिति यावत्। किमालम्बना इति। शब्दार्थालम्बनत्वे हि तदलक्ञारेभ्यः को विशेष इत्युक्तं चिरन्तनैरिति भावः। प्रतिपाद्वितमेवेति। अस्मन्मूलग्रन्थकृतेत्यर्थः । बालाप्रया स विघटत इत्यत्र तत्पद व्याचष्टे-योऽयमित्यादि। नियम उक्त इति। श्ङ्गारादा वसमासैव सड्घटना, रौद्रादौ दीर्घसमासैवेति नियम इति भावः। विघटत इत्यस्य व्यभिचरतीत्यर्थः । तथात्व इति। नियमविघटन इत्यर्थः । आ्रसूत्यति प्रदर्शय ति। उदहरणान्तरमवतारयति-नात्रेत्यादि। अनुभावादेरप्रतीत्येति भावः । अनवरतेति। अनवरतं यन्नयनजललवनिपतनं तेन परिमुषिता अपहृता पत्र- लेखा यस्मिस्तत्। ते तव। इदं वदनमिति सम्बन्बः। भावमाह-ैतदित्यादि। 'किमालम्बने'ति चोद्याशयमाह-शब्देत्यादि। गुणानामिति शेषः । को विशेष इति। विशेषो न भवेदित्यर्थः । मूलग्रन्थेति। कारिकेत्यर्थः । न चैषामित्यादिग्र न्थस्य तात्पर्यं विवृणोति-न हीत्यादि। ऐक्यमिति। वस्तुनोरिति शेषः। गुणा-

तृतीयोद्द्योत: ३१३

तमर्थमवलम्बन्ते येडज्विनं ते गुणा: स्मृताः। अङ्गाश्रिताह्त्वलङ्गारा मन्तव्या: कटकादिवत् । इति। अथवा भवन्तु शब्दाश्रया एव गुणाः, न चैषामनुप्रासादितुश्य- त्वम्। यस्मावनुप्रासादयोऽनपेक्षितार्थशब्दघर्मा एव प्रतिपादिताः ।

शब्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रयत्वेऽपि शरीराश्रयत्वमिव शौर्यादीनाम्। नतु यदि शब्दाश्रया गुणास्तत्सङ्कटनारूपत्वं तदाश्रयत्वं बा तेर्षा प्राप्तमेव। न ह्यसङ्किता: शब्दा अर्थविशेषप्रतिपाधरसाद्याश्रितानां गुणा-

लोचनम् अथवेति। न ह्ोकाश्रितत्वादेवैक्यं, रूपस्य संयोगस्य चैक्यप्रसज्ञात्। संयोगे द्वितीयम- पेक्ष्यमिति चेत्-इहापि व्यङ्गयोपकारकवाच्यापेक्षास्त्येवेति समानम्। न चायं मम स्थितः पक्षः, अपि तु भवत्वेषामविवेकिनामभि्रायेणापि शब्दघर्मत्वं शौर्यादीनामिव शरीरधर्मत्वम्। अविवेकी हि औपचारिकत्वविभागं विवेत्तुमसमथः । तथापि न कश्चिद्दोष इत्येवम्परमेतदुक्त्तमित्येतदाह-शब्द्ध्मत्वमिति। अन्याश्रयत्वेऽ- पीति। आत्मनिष्ठत्वेऽपीत्यर्थः । शब्दाश्रया इति। उपचारेण यदि शब्देषु गुणास्तदेदं तात्पर्यम्-शप्गारादिर- साभिव्यञ्जकवाच्यप्रतिपादनसामर्थ्यमेव शब्दस्य माधुर्यम्। तच्व शब्दगतं विशिष्ट- घटनयैव लभ्यते। अथ सड्घटना न व्यतिरिक्ता काचित्, अपि तु सड्घटिता एव बालप्रिया लङ्कारयोरिति यावत्। ऐक्यप्रसङ्गादिति। घटायेकद्रव्याद्याश्नितत्वादिति भावः । ऐक्यप्रसअं परिहरति-संयोग इत्यादि। द्वितीयमपेक््यमिति। संयोगरूपकार्यस्य द्वयोरुत्पत्या स्वस्मिन् यस्य संयोगो जायते त प्रति तस्यापेक्षास्तीत्यर्थः । रूपस्य त्वेकस्मिन्नेवोत्पत्या न द्वितीयापेक्षेति भावः। परिहारप्रकारस्तुत्य इत्याह-'इहे'त्यादि। इहाि गुणेष्वपि। वयङ्गथेति। अनेन 'गुणास्तु व्यज्नथे'त्यादिप्रन्थो विवृतः। शब्दध- मत्वञचेत्यादिप्रन्थमवताश्यति-न चेत्यादि। अयं स्थितः मम पक्षो नेति योजना। एषामिति। गुणानामित्यर्थः । शब्दधर्मतवं भवत्विति सम्बन्धः । औपचारिकत्व- विभागमिति । औपचारिकत्वस्य मुख्यत्वान्भेदमित्यर्थ। विवेक्तुं ज्ञातुम्। एतदुक्तमथवेत्याधुक्म्। इत्येतदिति। उक्तमित्यर्थः । मात्मनिष्ठत्वेऽपीति। आत्मपदेन रसः जीवात्मा च आ्राह्यः। 'यदि शब्दाश्रया' इत्यादि 'प्राप्तमेवे'त्यन्तप्रन्थस्य तात्पर्यमाह-उपचारेरे- त्यादि। 'गुणा' इत्यन्तस्य विवरणम्-उपचारेशोत्यादि। इदमिति। अनुपदं ४० ६व०

३१४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

नामवाचकर्वादाश्रया भवन्ति। नैवम् ; वर्णपदव्यञ्ञयतवस्य रसादीना प्रतिपादितत्वात्।

लोचनम् शब्दा:, तदाश्रितं तत्सामथ्यमिति सड्घटनाश्रितमेवेत्युक्तं भवतीति तात्पर्यम्। ननु शब्दधर्मेतवं शब्दैकात्मकतवं वा तावतास्तु, किमयं मध्ये सड्घटनानुप्रवेश इश्याशङ्कय स एव पूर्वपक्षवाद्याह-न हीति। अर्थविशेषैनें तु पदान्तरनिरपेक्षशु इपदवाच्यैः सामान्येः प्रतिपाद्या व्यङ्था ये रसभावतदाभासतत्प्रशमास्तदाश्रितानां मुख्यतया तन्निष्ठानां गुणानामसड्घटिता: शब्दा आश्रया न भवन्त्युपचारेणपीति भावः। अत्र हेतु :- अवाचकत्वादिति। न ह्यसड्घटिताः व्यप्नयोपयोगिनिराका- क्षरूपं वाच्यमाहुरित्यथः। एतत्परिहरति-नैवरमिति। वर्णव्यक्गयो हि यावद्रस उक्तस्तावदवाचकस्यापि पदस्य श्रवणमान्नावसेयेन स्वसौभाग्येन वर्णवदेव यद्रसाभिव्य- किहेतुत्वं स्फुटमेव लभ्यत इति तदेव माधुर्यादीति कि सड्घटनया? तथा च पदव्यप्यो यावदृध्वनिरुक्तस्तावच्छुद्धस्यापि पदस्य स्वार्थस्मारकत्वेनापि रसाभिव्यक्तियोग्यार्थाव- भासत्रकत्वमेव माधुर्यादीति तत्रापि कः सड्घटनाया उपयोगः । बालप्रिया वक्ष्यमाणमित्यर्थः। तञ्च शब्दगतमिति। उक्तसामर्थ्यरूपं शब्दाश्रितं साम- थर्यन्चेत्य:। विशिष्टेति। विशिष्टा या शब्दान्तरसड्घटना तथैव लभ्यत इत्यर्थः। ततः किमत आह-अथेत्यादि। अथ अथ च। न व्यतिरिक्ता न शब्दाद्भिना। तदाश्रितं सड्घटितशब्दाश्रितम्। तत् पूर्वोक्तम्। इतीति हेतौ। सङघटनाश्रितमिति। सड्घटनारूपत्वमप्युक्तरीत्या बोध्यम्। नन्विति। गुणानामिति शेषः । तावतेति। उपचारेणेत्यथः । स एवाह्वेत्यनेन 'तच्च शब्दगतं विशिष्टघटनयैवेति प्रन्थेनायमर्थः स्वयं प्रदर्शित इति प्रकाश्यते। अर्थविशेषैरिति। परस्परसाकाङ्कक्षपदसमुदाय प्रतिपादैर्विभावादिरुपैरित्यर्थः । अनेन लब्धं व्यावर्त्यमाह-न त्वित्यादि। सामान्यैरिति। सामान्यरूपा अर्थाः पदवाच्या इत्युक्तं प्राक्। अवाचकत्वादित्य स्याननुभावकत्वादित्यर्थमभिप्रेत्य व्याचष्टे-न हीत्यादि शब्दा इति शेष:। वाच्यमाहु: वाक्यार्थमनुभावयन्ति। वर्णत्यादिप्रन्थस्य भावं विवृणोति-वर्णव्यङ्गयो हीत्यादि। यावत् यतः। उक्तः 'यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्थ' इत्यादिना प्रदर्शितः। तावत् ततः। अवाचकस्यापि स्वार्थास्मारकस्यापि। पदस्य वर्णसमुदायरूपस्य। वणवत् वर्णस्येव। स्फुटमेव लभ्यत इति। कैमुत्यन्यायेनेति भाव:1 तथाचेति। स्वार्थोस्मारकस्यापि पदस्य रसाभिव्यक्तिहेतुत्वे सिद्धे चेत्यर्थः। शुद्धस्यापीति। असबूघटितस्यापीत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योतः ३१५

अभ्युपगते वा वाक्यव्यङ्गचत्वे रसादीनां न नियता काचित्सङ्वटना तेषामाश्रयत्वं प्रतिपद्यत इत्यनियतसङ्घटना: शब्दा एव गुणाना व्यक्रथ. विशेषानुगता आश्रयाः। ननु माधुर्ये यदि नामैवसुच्यते तदुच्यताम्; ओजसः पुनः कथमनियतसङ्कटनशळ्दाश्रयत्वम्। न ह्यस्षमासा सङ्गटना कदाचिदोजस आश्रयता प्रतिपद्यते । उच्यते-यदि न प्रसिद्धिमात्रग्ई. दृषितं चेतस्तदत्रापि न नब्रूमः । ओजसः कथमसमासा सङ्वघटना नाश्रयः। यतो शौद्रादीन् हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीव्षिरोज इति प्राक्प्रतिपादितम्। तच्चौजो यद्यसमासायामवि सङ्कटनायां स्यात्तत्को दोषो भवेत्। न लोचनम् नतु वाक्यव्यकथे ध्वनौ सर्हवश्यमनुप्रवेष्टव्यंसड्घटनया स्वसौन्दर्य वाच्य सौन्दर्य वा, तया विना कुत इत्याराडयाह-मभ्युपगत इति। वाशब्दोऽपिशब्दार्थे, वाक्य- व्यङ्ञयत्वेऽपीत्यत्र योज्यः । एतदुक भवति-अनुप्रविश तत्र सड्घटना, न हि तस्या: सन्निधानं प्रत्याचक्ष्महे। किं तु माधुर्यस्य न नियता सड्घटना आश्रयो वा स्वरूपं वा तथा विना वर्णपदव्यज्ञथे रसादौ भावान्माधुर्यादे: वाक्यव्यन्गथेऽपि तादशी सड्घटना विहायापि वाक्यस्य तद्रसव्यज्ञकत्वात्सड्घटना सन्निहितापि रसव्यक्तावप्रयोजिकेति। तस्म।दौपचारिकत्वेऽपि शब्दाश्रया एव गुणा इत्युपसंहरति-शब्दा पवेति। नव्विति। वाक्यव्यअ्थध्वन्यभिप्रायेणेदं मन्तव्यमिति केचित। बालप्रियाँ नन्तिित्यादि। सङघटनया सड्घटनाविशेषेण। स्वेति। वाक्यसौन्दर्यमि- त्यर्थः । वृत्तौ 'तेषामि'ति। गुणानामित्यथः । 'व्यज्गथविशेषानुगता' इति। व्यअथविशेषावभाषिन इत्यर्थेः । 'अभ्युपगत' इत्यादिप्रन्थस्य भावमाह लोचने- पतहित्यादि। माधुर्यस्येति। माधुर्यादेरित्यथः। नियता सड्घटना माधुर्यस्या श्रयो वा स्वरूपं वा नेत्यन्वयः । अत्र हेतुमाह-तयेत्यादि। भावान्माघुर्यादे- रिति। माधुर्यादेस्सत्वादित्यर्थः । भावादित्यन्तेन व्यभिचारः प्रदर्शितः । अत एवाह-वाक्येत्यादि। रसादावित्यनुषक्गः। सङघटरनी विहायापि सब्घटनायास्स हकारित्वमन्तरेणापि। तद्रसव्यअ्जकतवात् तत्तदसव्यञ्ञकत्वस्म्भवाद। अप्रयो- जिका अनुपयोगिनी। वृत्तौ 'नन्वि'त्यादि । 'एवमि'ति। अनियतसङ्घटनशब्दाश्रय- त्वमित्यर्थः । 'तत्तदा उच्यतां' तथा उच्यताम्। 'पुन'रिति विशेषे। 'अन्नापि न न ब्रूम' इति। अहिंमिश्चोद्येऽपि उत्तरं ब्रूम एवेत्यर्थः। लोचने-वाक्यव्यनयेत्या- दि। इदमिति। चोधमित्यर्थः। मन्तव्यमिति। वाक्य एव सङ्घटनायास्सम्भवा दिति भाव: ।

३१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

चाचारूत्वं सहृदयहृद्यसंवेध्यमस्ति। तस्मादनियतसङ्गटनशब्दाश्रयत्वे गुणानां न काचितक्षतिः। तेषां तु चक्षुरादीनामिव यथास्वं विषयनियमि तस्य स्वरूपस्य न कदाचिद्यभिचारः। तस्मादन्ये गुणा अन्या च सङ्ग. टना। न च सङ्गटनामाश्रिता गुणा इत्येकं दर्शनम्। अथवा सङ्गटना रूपा एव गुणाः। यत्तूक्तम्- 'सङ्गटनावद्गुणानामप्यनियतविषयत्वं प्राप्नोति। लक्ष्ये व्यभिचारदर्शनात्' इति। तत्राप्येतदुच्यते-यत्र लक्ष्ये परिकल्पितविषय व्यभिचारस्त्द्विरूपमेवास्तु। कथमचारुत्वं ताद्दशे विषये सहदयानां नाव भातीति चेत् ? कविशक्तितिरोहितत्वात्। द्विविघो हि दोष :- कवेरव्यु- त्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्र । तत्राव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृतत्वा- त्कदाचिन्न लक्ष्यते । यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते। परि- करश्लोकश्चात्र- 'अव्युत्पत्तिकृते। दोषः शक्त्या संब्रियते कवेः। यस्त्वशक्तिकवस्तस्य स झटित्यवभासते ।।' लोचनम् वर्य तु ब्रूम :- वर्णपदव्यक् थेऽप्योजसि रौद्रादिस्वभावे वर्णपदानामेकाकिना स्वसौ- न्दर्यमपि न तादगुन्मीलति तावद्यावत्तानि सड्घटनाङ्वितानि न कृतानीति सामान्येनैवा यं पूर्वपक्ष इति। प्रकाशयत इति 'लक्षणहेत्वोः' इति शतृप्रत्ययः। रौद्रादिप्रकाशनाल क्ष्यमाणमोज इतिभाव: 1नच्तेति। चशब्दो हतौ। यस्मात् 'यो यः शं'इत्यादौ नाचा रुत्वं प्रतिभाति तस्मादित्यर्थः । तेषान्वति गुणानाम् । यथास्त्रमिति। 'शङ्गार एव परमो मनःब्रह्लादनो रसः' इत्यादिना च विषयनियम उक्त एव। अथवेति। वशात्यादि। ओजसो वर्णपदव्यङ्गयत्वेऽपीत्यर्थः। रौद्रादिस्व्रभावे रौद्रा बालप्रिया

दिरसधमें। ताद्टकू सातिशयम्। तावन्नोन्मीलतीति सम्बन्धः । तानीति। वर्णपदानीत्यर्थः । सङ्गटनाङ्कितानीति । सड्घटनाविशिष्टानीत्यर्थः । सा- मान्येनैवेति । वर्णेपदवाक्यव्यन्गयध्वनिसामान्याभिप्रायेणैवेत्यर्थः । रोद्रादीति। रौद्रादे: प्रकाशनेन आलक्ष्यमाणमनुमीयमानमित्यर्थः। नाचारुत्वमिति। अचारुतवं न प्रतिभातीत्यन्वयः । वृत्तौ 'तेषामि'ति। गुणानामित्यर्थः । स्वरूपस्येत्यनेन सम्ब- १. पा. सू. ३. २. १२६

तृतीयोद्द्योत: ३१७

तथा हि-महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषय प्रसिद्ध संभोगशङ्गारनिब- न्धनादनौचित्यं शक्तितिरस्कृतत्वात् त्रम्यत्वेन न प्रतिभासते। यथा कुमा- रसम्भवे देवीसम्भोगवर्णनम्। एवमादौ च विषये यथौचित्यात्यागस्तथा लोचनम् रसाभिव्य क्तावेतदेव सामर्थ्य शब्दानां यत्तथा तथा सड्घटमानत्वमिति भावः । शक्ति: प्रतिभानं वर्णनीयवस्तुविषयनूतनोल्लेखशालित्वम्। व्युतपत्तिस्तदुपयोगि- समस्तवस्तुपौर्वापर्यपरामर्शकौशलम्। तस्येति कवेः। अनौचित्यमिति। आ- स्वादयितणां यः चमत्काराविघातस्तदेव रससर्वेस्वं आस्वादायत्तत्वात्। उत्तमदेव- तासंभोगपरामर्शे च पितृसंभोग इव लजातङ्कादिना कश्मत्कारावकाश इत्यर्थः। शक्ति तिरस्कृतत्वादिति। संभोगोऽपि त्यसौ वर्णितस्तथा प्रतिभानवता कविना यथा तत्रैव विश्रान्तं हृदयं पौर्वापर्यपरामर्श क्तु न ददाति यथा निर्व्याजयराक्रमस्य पुरुषस्यावि- षयेऽपि युध्यमानस्य तावत्तस्मिननवसरे साधुवादो वितीर्यते न तु पौर्वापर्यपरम्शे बालप्रिया न्धः । 'विषयै'ति। चक्षुरादीनां विषया रूपादयः गुणानान्तु रसाः । 'दर्शनमिगति। मतमित्यर्थः । अथवेत्यादिग्रन्थस्य भावमाह लोचने-रसेत्यादि। तथा तथेति। तत्तद्रसानुगुण्येनेत्यर्थः । इति भाव इति। शब्दगतं माधुर्यादिकं श्प्गारादि तत्तद्रसा- भिव्यञ्जनसामर्थ्यमेव, त्त तथा तथा सड्घटनया। अतस्सङ्घटनारूपा एव गुणा इति भावार्थ इत्यर्थः । वृत्तौ-'यर्वि'त्यादि। इति यत्तूकमित्यन्वयः। 'यत्र लक्ष्ये' इति । 'अनवरते' त्यादौ, 'यो यश्शस्त्रमि'त्यादौ चेत्यर्थः । 'परिकल्पिते'ति। 'असमासे'त्य।धुक्तविषयस्य व्यभिचार इत्यर्थः । शक्तिव्युत्पत्तिपदे वित्ृणोति लोचने-शक्तिरित्यादि। तदुपयो- गीति। तस्य वर्णनीयस्य उपयोगीनि यानि वस्तूनि तेषां पौर्वापर्येण यः परामर्श- स्तन्र कौशलं सामर्थ्यमित्यर्थः। उत्तमदेवताविषयसम्भोगशरद्गारनिबन्धनस्यानौचित्यं विवृणोति-य इत्यादि। चमत्कारावरिघातः चमतकारविघातकाभावः। पितृसम्भोग इति। मातापित्रोह्सम्भोगस्य परामर्श इत्यर्थः । 'शक्तितिरस्कृतत्वा'दित्यादिप्रन्थं विवृ- णोति-सम्भोगोऽपीत्यादि। असाविति । उत्तमदेवताविषय इत्यर्थः । तत्रैव वणिते सम्भोग एव । हृदयं कर्तृ। न ददाति खात्मानं, सहृदयस्येति शेषः । यद्- स इति शेष: । वर्णितस्सम्भोग इत्यर्थः । हृदयं कर्म । अवविषयेऽपीति। बालगुरुजना- दिविषयेऽपीस्यर्थः । तस्मिन्नवसरं युद्धकाले। वितीयते पश्यद्धि: दोयते। वृत्तौ- 'यथौचित्यात्याग'इति । यथा येन प्रकारेण वर्णने। औचित्यात्यागः अनौचित्या भाव: । 'दर्शितम'ति। विभावभावेत्यादिग्रन्थजातेन प्रदशितमित्यर्थः । 'अग्रे' उ- परि। नन्वेवं दर्शेयिष्यत इति वक्तव्यं न तु दर्शितमितीत्यत आह लोचने-

३१८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके दर्शितमेवाओे। शक्तितिरस्कृतत्वं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते। तथा हि शक्तिरहितेन कविना एवंविधे विषये शृङ्गार उपनिबध्यमान: स्फुटमेव दोषत्वेन प्रतिभासते। नन्वस्मिन् पक्षे 'यो यः शस्त्रं बिमर्ति' इत्यादौ किम- चारुत्वम् ! अप्रतीयमानमेवारोपयामः । तस्माद्गुणव्यतिरिक्तत्वे गुणरूपत्वे च सङ्वटनाया अन्यः कश्चिचन्नियमहेतुर्वक्तव्य इत्युच्यते। तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः ॥ ६॥ तत्र वक्ता कवि: कविनिबद्धो वा, कविनिबद्धश्चापि रस्षभावरहितो रसभा- वसमन्वितो वा, रसोऽपि कथानायकाश्रयस्तद्विपक्षाश्रयो वा, कथा नायकक्ष धीरोदात्तादिमेदभिन्नः पूर्वस्तदनन्तरो वेति विकल्पाः । वाच्यं चध्वन्यातमर- लोचनम् तथात्रापीति भावः। दर्शितमेवेति। कारिकाकारेणेति भूतप्रत्ययः । चक्ष्यते हि- 'अनौचित्यादते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्' इत्यादि। अप्रतीयमानमेवेति। पूर्वापर- परामर्शविवेकशालिभिश्पीत्यर्थः । गुणःप्रतिरिक्तत्व इति। व्यतिरेकपक्षे हि सड्घ- टनाया नियमहेतुरेव नास्ति ऐक्यपक्षेऽपि न रसो नियमहेतुरित्यन्यो वक्तव्य: । तन्नियम इति कारिकावशेषः । कर्था नयति स्वकर्तेव्याङ्गभावमिति कथानायको थो निर्वहणे फलभागी। धीरोदात्तादीति। धमयुद्धवीरप्रधानो धीरोदात्त: । वीररौ द्रप्रधानो धीरोद्धतः। वीरश्ङ्गारप्रधानो धीरललितः । दानधर्मशीरशान्तप्रधानो धीरप्र- शान्त इति चत्वारो नायकाः क्रमेण सात्वत्यारभटीकेशिकीभारतीलक्षणवृत्ति प्रधानाः। पूर्वः कथानायकहतदनन्तर उपनायकः । विकल्पा इति। वक्तृमेदा इत्यर्थः । वाच्यमि- कारिका कारेशेति। कारिकावचनस्य निष्पन्नत्वात् भूतनिर्देश उपपन्न इति भावः । बालप्रिया वच्यते हीति। वृत्तिकारेण चेति शेषः । वृत्तौ नन्वित्यादि। 'अस्मिन् पक्षे' इति। सड्घटनारूपा एव गुणा इति पक्ष इत्यर्थेः । 'किम वारुत्व'मिति चोधम्। तत्रोत्तरम्- 'अप्रतीय मानमि'त्यादि। अचारुत्वमित्यनुषङ्गः।कैरप्रतीय मानमित्यत्राह लोचने-पू वें- त्यादि। विवृणोति-वपतिरेकपक्षे हीत्या दि। नास्तीति। गुणानां विषयनियम एवोप: सड्घटनाया नियमहेतुः कोऽपि नोक्त इत्यर्थः । न रसो नियमहेतुरिति। लक्ष्येषु व्यभिचारादिति भावः । वृत्तौ-'इत्युच्यन' इति। इत्यतो हेतोर्नियमहेतुः प्रदर्श्यंत इत्यर्थः । कारिकावरोष इति। न तु वृत्तिकृता पूरितमिति भावः । कथानायकपदंव्याचष्टे-कथामित्यादि। स्वकर्तव्प्रेति। स्वस्ाध्येत्यर्थः ।स्वपर्द फलभागिपरम्। धर्मेति। धर्मवीरयुद्धवीरप्रधान इत्यर्थः । धीरोद्वतादीना क्रमेण रौद्र

तृतीयोद्द्योत: ३१९

साझं रसाभासाङ्गं वा, अभिनेया र्थमनमिनेयार्थ वा,उत्तमप्रकृत्याश्रयं तदित- राश्रयं वेति बहुप्रकारम्। तत्र यदा कविरपगतर सभावो बक्ता तदा रचनायाः

लोचनम् ति। ध्वन्यात्मा ध्वनिस्वमावो यो रसस्तस्यार्ङं व्यञ्ञकमित्यर्थः। अभिनेयो वागञसत्वाहायैराभिमुख्यं साक्षात्कारप्रायं नेयोर्ऽर्थो व्यप्तयरूपो श्वनिस्वभावो यस्य तदमिनेयार्थ वाच्यं, स एव हि काव्यार्थ इत्युच्यते। तस्यैव चाभिनयेन योगः । यदाह मुनिः-'वोगङ्गस त्वोपेतात्काव्यार्थान् भावयन्ति' इत्यादि तत्र तत्र। रसाभिनयनान्तरी यकतया तु तद्विभावादिरूपतया वाच्योऽर्थोऽभिनीयत इति वाच्य मभिनेयार्थमित्येषैव युक्ततरा वाचोयुक्तिः । न त्वत्र व्यपदेशिवद्धावो व्याख्येयः, यथान्यैः । तदितरेति। मध्यमत्र त्याश्रयमधमप्रकृत्याश्रयं चेत्यर्थः । एवं वक्तृभेदान्वाच्यभेदांश्चाभिधाय तद्गतमौचित्यं नियामकमाह-तत्रेति। रचनाया इति सड्घटनायाः। रसभावहीनो Sनाविष्टस्ताप सादि रुदासीनोSपोतिवृत्ताङ्गतया य दपि प्रधानरसानुयाय्येव, तथापि तावति बालप्रिया त्यादि। सात्वत्यादिवृत्तीनां लक्षणान्यन्यत्र द्रष्व्यानि। 'विकल्प।' इति पद प्रकृता- नुगुण्येन व्याचष्टे-वक्तृभेदा इति। 'वक्तृवाच्ययो'रित्युक्तवक्त्रवान्तर भेदा इत्यर्थः। वाच्यमभिनेयार्थमित्येतद्वयाचष्टे-अभिनेय इत्यादि। वागित्यादि। चतुर्विधैरित्यर्थः। व्यङ्गयरूप इत्यस्यैव विवरणम्-ध्वनिस्वभाव इति। ध्वन्यात्मेत्यर्थः । उक्तकुप. पादयति-ल एवेत्यादि। स एव व्यङ्गय एव। अ्भिनयेन योग: अभिनेतव्य- त्वम्। वागङ्वेति भावयन्तीत्यन्त भावा इत्यस्य व्युत्पत्तिकथनम्। इत्यादि तन्र तत्राहेति सम्बन्धः । काव्येनार्थ्यत इति व त्पत्या काव्यार्थेशब्दो व्यङ्गथरसादिवाचीति भावः । नन्वेवं वाच्यार्थाभिनयः किं नासतीत्यत्राह-रसाभिनयेत्यादि। व्याख्यानमुपसं- हरति-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। इत्येषा वाचोयुक्तिरेव युक्ततरेत्यन्वयः । उक्त- व्याख्यवातिशयेन युक्तेत्यर्थः । न त्वित्यादि। यदि वाच्यस्यवाभिनेयत्वं, तदा वाच्यममिनेयार्थमित्यत्र अभिनेयः अर्थो यस्येति विग्रहे यत्पदार्थस्य वाच्यस्य अर्थ पदार्थस्य चैक्यात् 'राहोरिशिए' इत्यादाविव व्यपदेशिवद्भावेन भेदविवक्षया षष्ठीति व्याख्यातव्यं, तन्न कर्तेव्यमित्यथेः । यथान्यैरिति। व्यपदेशिवद्भाव इत्यनुषज्ञः, व्याख्यात इति शेषः। कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहित इत्यस्यार्थ प्रदर्श्य तत्रानुप- पत्तिमाशङ्कय परिहरति-रसभावहीन इत्यादि। रसभावहीन इत्यस्य विवरणम्- अनाविष्ट इति। रसाद्यावेशरहित इत्यथेः । स क इत्यत्राह-तापसादिरित्यादि। अपीति समुचये। प्रधानरसानुयाय्येवेति। तथाच तस्य ततचिवत्तवृत्त्यावेशेन

१. भरतना., ७. १

३२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

कामचारः । यदापि कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहितस्तदा स एव; यदा तु कवि: कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावसमन्वितो रसश्च प्रधानाश्रितत्वाद्ध्व न्यात्मभूतस्तदा नियमेनैव तत्रासमासामध्यसमासे एव सङ्घटने। करुण विपलम्भशङ्गारयोस्त्वसमासैव सङ्वटना । कथमिति चेत् : उच्यते-रसो यदा प्राधान्येन प्रतिपाद्यस्तदा तत्प्रतीतौ व्यवघायका विरोघिनश्च सर्वा- त्मनैव परिहार्याः। एवं च दीर्घसमासासङ्वटनासमासानामनेकप्रकारस म्भावनया कदाचिद्रसप्रतीर्ति व्यवदघातीति तस्यां नात्यन्तमभिनिवेशः लोचनम् रसादिहीन इत्युक्तम्। स पवेति कामचारः। एवं शुद्धवक्त्रौचित्यं विचार्य वाच्यौचिर्येन सह तदेवाह-यदा त्विति। कविर्यद्यपि रसाविष्ट एव वक्त युकः। अन्यथा 'स एव वीतरागश्चेत्' इति स्थित्या नीरसमेव काव्यं स्यात्। तथापि यदा यमकादिचि त्रदर्शनप्रधानोSसौ भवति, तदा 'रसादिहोन' इत्युकम्। नियमेन रसभावसरन्वितो वक्ता न तु कथश्चिदपि तटस्थः । रसश्र ध्वन्यात्मभूत एव न तु रसवदलङ्कारप्रायः। तदासमासामध्यसमासे एव सघड्टने, अन्यथा तु दीर्घसमासापोत्येवं योज्यम्। तेन नियमशब्दस्य द्वयोश्चैवकारयोः पौनरुक्त्यमनाशङ्कयम्। कथमिति चेदिति। किं धर्मसूत्रकार वचनमेतदिति भावः । उच्यत इति। न्यायोपपत्त्येत्यर्थेः। तत्प्रतीता चिति। तदास्व्रादे ये व्यवधायका अस्वादविव्नरूपाविरोधिनश्च तद्विपरीतास्वादमया इत्य्थेः। सम्भावनयेति। अनेकप्रकार: सम्भाव्यते सड्घटना तु सम्भावनायां प्रयोक्त्रीति बालप्रिया भाव्यमिति भावः। तावतीति। स्वस्मिन्नित्यथः। इत्युक्तमिति। रसभावरहित इत्यनेन नैसर्गिकं तद्राहित्यं विवक्षितमित्यर्थः । शुद्धेति। शुद्धमन्येनासम्मिश्रं यदू- वत्रौचित्यन्तदित्यर्थः। यदा तु कविरित्यादिना कदाचिद्रसभावरहितत्वं कवेर्भवतीति गस्यते पूर्वमुत्तश्, तस्यानुपपत्तिमुद्धाव्य परिहरति-कवियद्यपीत्यादि। स पवेति। श्लोकोऽयं प्रदशयिष्यते। 'तदा नियमेनैव समासे एव' इत्यत्र नियमेनेति नेत्यादि। तेनेति। उत्तेन योजनेनेत्यर्थः। कि धर्मत्यादि। धर्मसूत्रकारवचनं हि युक्तिरहितमप्यादरणीयमिति भावः । आरवादनविघ्नरूपा इति। आस्वादनविन्नाः संशयादयोऽभिनवभारत्यादौ दर्शिताः । तद्विपरीतेति।प्रधानरसविपरीतेत्यथः। सम्भावनयेत्यत्र णिजन्ताण्णिजित्याह-अनेकेत्यादि। सम्भाव्यत इति। प्रतिपत भिरिति शेषः । प्रयोक्त्रीति। प्रयोजककत्रीत्यर्थः। वृत्तौ-'विशेषत' इत्यादि। तस्यामित्यादेरनुषङ्गः। अभिनेयाथें काव्ये तस्थामत्यन्तमनिनिवेशो विशेषतो न

तृतोयोद्द्योत: ३२१

शोभते। विशेषतोऽभिनेयार्थे काव्ये, ततोऽन्यत्र च विशेषतः करुणविप्र- लम्भगज्जारयोः। तयोर्हि सुकुमारतरत्वातस्वल्पायामप्यस्वच्छतार्या शब्दा र्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति। रसान्तरे पुनः प्रतिपाधे रौद्रादौ मध्यमस मासा सङ्घटना कदाचिद्धीरोद्धतनायकसम्बन्धव्या पाराश्रयेण दीर्घसमा सा पि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या। सर्वांसु च सङ्कटनासु प्रसादाख्यो गुणो व्यापी।

लोचनम् द्वौ णिचौ। विशेषतोऽभिनेयार्थेति। अन्रुटितेन व्यप्गथेन तावत्समासार्थाभिनयो न शक्य: कर्तुम्। काक्कादयोऽन्तर प्रस्ादगानादयश्च। तत्र दुष्प्रयोजा बहुतरसन्देहप्रसरा च तन्न प्रतिपत्तिन नाटथेऽनुरूपा स्यात्। प्रत्यक्षरूपरवात्तस्या इति भावः। अन्यत्र चेति । अनभिनेयार्थेंडपि। मन्थरीभवतीति। आखादो विघ्नितत्वात्प्रतिह्न्यत इत्यथः। तस्या दीर्घसमाससड्घटनाया: य आक्षेपस्तेन विना यो न भवति व्यङ्गयाभिव्यज्ञकस्तादशो रसोचितो रसव्यजकतयोपादीयमानो वाच्यस्तस्य यासावपेक्षा दीघसमाससड्घटनां प्रति सा अनैगुण्ये हेतुः। नायकस्याक्षेपो व्यापार इति यद्वयाख्यातं तन्न श्लिष्यतीवेत्यलम्। व्यापीति। या काचित्सब्घटना सा तथा कर्तव्या, यथा वाच्ये झटिति भवति प्रतीति- रिति यावतू। उकतमिति। 'समर्षकत्वं काव्यस्य यत्तु' इत्यादिना। न व्यनक्ती बालप्रिया शोभत इत्यन्वयः। कुत एतदिति जिज्ञासां परिहतुं भावमाह-अन्नुटितेनेत्यादि। तन्नेति प्रतिवार्क्यं योज्यं, दीघेसमासार्यां सड्घटनाया सत्यामिति तदथः। अत्रु- टितेन व्यङ्गचेन कतु न शक्यः, किन्तु व्यङ्गयार्थत्रोटनं कृत्वैव कर्तव्यो भवेदिति भाव:। दोषान्तराण्यप्याह-ककवादय इत्यादि। अन्तरेति। अन्तरे मध्ये प्रसादार्थों ये गानादयस्ते। दुष्प्रयोआ्ञा: दुःखेन प्रयोज्याः। तत्र बहुतरसनन्देहप्रसरा प्रतिपत्तिश्व स्यात्। सा नाटथे न अनुरूपा च इति योजना। अन्र हेतुमाह-प्रत्य- क्षेति। संशयादिविध्नरहितसाक्षार काररूपत्वादित्यर्थेः । तस्था इति। नाटयप्रतीतेरि त्यर्थः। नाटयन्नाम रसचर्वेणात्मकप्रतीतिरूपमित्यभिनवभारत्यामुक्तम्। वृत्तौ 'तत्रा- न्यत्र चे'ति। तस्यामित्यादेरनुषज्ञोऽत्रापि बोध्यः। लोचने भावार्थमाह-आस्वाद इत्यादि। वृत्तौ'रसान्तर' इत्यादि। शौद्रादौ रसान्तरे पुनः प्रतिपाद्े मध्यमसमासासड्घ- टना विगुणा न भवति कदाचिद्दीघेसमासापि वा सड्घटना विगुणा न भवतीति सम्ब- न्धः। दीर्घसमासाय। अवैगुण्ये हेतुस्तदाक्षेपेत्यादिः। एतं ग्रन्थं व्याचष्टे-तस्या इत्यादि। सङघटनाया इति कर्मेणि षष्ठी। आक्षेपः स्ववाचकशब्दसमुदाये आकर्ष: योजनमिति यावत्। तेनाविनाभावीति वाच्यस्य विशेषणमित्याह-तेने ४१ व

३२२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

स हि सर्वरससाधारण: सर्वसङ्गटनासाधारणश्चेत्युक्तम्। प्रसादातिक्रमे दसमासापि सङ्कटना करुणविप्रलम्भशङ्गारौ न व्यनक्ति। तदपरित्यागे च मध्यमसमासापि न न प्रकाशयति । तस्मात्वर्वत्र प्रसादोऽनुसर्तव्यः। अत एव च 'यो यः शसत्रं विमर्ति' इत्यादौ यद्योजसः स्थितिर्नेष्यते तत्प्रसादाख्य एव गुणो न माधुर्यम्। न चाचारुत्वम् ; अभिप्रेतरसप्रका- शनात्। तस्माद्गुणाव्यतिरिक्तत्वे गुणव्यतिरिक्तत्वे वा सङ्गटनाया यथो. कादौचित्याद्विषयनियमोऽस्तीति तस्या अपि रसव्यञ्जकत्वम्। तस्याक्ष रसाभिव्यक्तिनिमित्तभूताया योऽयमनन्तरोक्तो नियमहेतुः स एव गुणाना नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धम्।

लोचनम् ति। व्यजकस्य स्ववाच्यस्यैवाप्रत्यायनादिति भावः।तदिति। प्रसादस्यापरित्यागेअ- भीष्टत्वादत्रार्थे स्वकण्ठेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ। न माधुर्यमिति। ओजोमाधुर्यंयोर्ह्ैन्यो- न्याभावरूपतवं प्राड्निरूपितमिति तयो: सङ्करोऽत्यन्तं श्रुतिबाह्य इति भावः। अभि- प्रेतेति। प्रसादेनैव स रसः प्रकाशितः न न प्रकाशित इत्यर्थः । तस्मादिति। यदि गुणा: सड्घटनैकरूपास्तथापि गुणनियम एव सङ््घटनाया नियमः। गुणाधीनसड्घटनाप- क्षेऽप्येवम्। सड्घटनाश्रयगुणपक्षेपि सड्घटनाया नियामकतवेन यक्तृवाच्यचित्यं बालप्रिया त्यादि। यो वाच्यो व्य्नयाभिव्यञ्जको न भवतीति सम्बन्धः । स्व्रस्ववाचकशब्दाना दीरघेसमाससड्घटनाक्कितत्वे सत्येव वाच्यार्था व्यज्ञका भवन्तीति भावः। अपेक्षये- त्यस्य विगुणा न भवतीत्यनेनान्वय इत्याह-सेत्यादि। तदाक्षेपेत्यन्न व्याख्याना- न्तरं प्रदर्श्य निराकरोति-नायकस्येत्यादि। न श्लिष्यतीति। अन्वयानुगुण्या- भावादिति भावः । प्रसादाख्यो गुणो व्यापीत्युक्तं विवृणोति-येत्यादि। या काचि- त्सङघटना सेति। दीर्घसमादिरूपा सड्घटनेत्यर्थः। अभीष्टत्वादिति। प्रसादा- नुसरणस्याभिप्रेतत्वादित्यर्थः । उक्तावित्यनेनास्य सम्बन्धः । अत्रार्थ इति। सर्वत्र प्रसादस्यानुसर्तव्यत्व इत्यर्थे:। स्वकण्ठेनेत्यादि। तदपरित्यागे न न प्रकाशयतीत्य नेनान्वयः, प्रसादातिक्रम इत्यादिना व्यतिरेकश्रोक्त इत्यर्थः। भावमाह-भोजो माधुर्ययोरित्यादि। अन्योन्येति। माधुर्याभावरूपत्वमोजसस्तदभावरूपत्वं माधु- र्यंस्य चेत्यर्थः। सक्कर इति। शङ्गारादावोजसो रौद्रादौ माधुर्यस्य च समावेश इत्यर्थः । श्रुतिबाह्य इति। अश्रुत इत्यर्थेः। तस्मादित्याद्यविरुद्धमित्यन्तप्रन्थस्य तातपर्यमाइ-यदि गुणा इत्यादिना ॥५, ६ ॥

तृतीयोद्द्योत: ३२३

विषयाश्रयमध्यन्यदौचित्यं तां नियच्छति। काव्यप्रमेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा ।७॥ वक्तृवाच्यगतौचित्ये सत्यपि विषयाश्रयमन्यदौचित्यं सङ्कटना निय च्छति। यतः काव्यस्य प्रभेदा मुक्तकं संस्कृतप्राककृतापअ्रंशनिबद्धम् । सन्दानितकविशेषककलापककुल कानि। पर्यायबन्घः परिकथा खण्डकथा सकलकथे सर्गबन्धोऽमिनेयार्थमाख्यायिकाकथे इत्येवमादयः । तदाश्रये

लोचनम् हेतुत्वेनोक्तं तद्गुणानामपि नियमहेतुरिति पक्षत्रयेऽपि न कश्विद्विप्लव इति तात्पर्यम् ॥५, ६॥ नियामकान्तरमप्यस्तीत्याह-विषयाश्रयमिति। विषयशब्देन सख्घातविशेष उक्तः। यथा हि सेनाद्यात्मकसड्घातनिवेशी पुरुषः कातरोऽपि तदौचित्यादनुगुणतयै- वास्ते तथा काव्यवाक्यमपि सड्घातविशेषात्मकसन्दानितकादिमध्यनिविष्ट तदौचि- त्येन वतते। मुकतकं तु विषयशब्देन यदुक्तं तत्स्घाताभावेन स्वातन्त्र्यमात्रं प्रदर्श- यितुं स्वप्रतिष्ठितमाकाशमिति यथा। अपिशब्देनेदमाह-सत्यपि वक्तृवाच्यौचित्ये विषयौचित्यं केवलं तारतम्यभेदमात्रव्याप्तम्, न तु विषयौचित्येन वक्तृवाच्यौचित्यं निवार्यत इति। मुक्तकमिति। मुक्तमन्येनानालिङ्वितं तस्य सब्ज्ञायां कन्। तेन स्वतन्त्रतया परिसमाप्तनिराकाड्क्षार्थमपि प्रबन्धमध्यवर्ति न मुक्तकमित्युच्यते। मुक्तक. बालप्रिया सदष्टान्तं विवृणोति-यथेत्यादि। सेनेति। सेनाद्यात्मको यस्सड्घातः समु- दायः तत्र निवेशी निविष्टः। कातरोऽपीति। स्वतः अधीरोऽपीत्यर्थः । कातरादिर- पीति च पाठः । तदनुगुणतयेति। सेनाद्यनुगुणतयेत्यर्थेः । अकातरत्वेनेति यावत्। काव्यवाक्यमिति। काव्यरूपं वाक्यमित्यर्थः । नन्वेवं मुक्तकस्यैकपद्यात्मकस्य सड्घातरूपत्वाभावात् वृत्तौ तस्य काव्यप्रभेदत्वेन कथनं किमर्थमित्यत आह-मुक्त- कन्त्वत्यादि। तत् तद्वचनम्। सङ्गाताभावेन सड्घातरूपत्वाभावेन। स्वात नयेति। मुक्तकस्यापि रसस्यन्दित्वात्सड्घटनानियमने स्वातन्त्र्यमस्तीत्येतावन्मान्र प्रदर्शयितुं मुक्तकमपि काव्यप्रभेदत्वेनोक्तमित्यर्थः। अत्र दृष्टान्तमाह-स्वेत्यादि। पृथिव्यादीनाश्चतुर्णामाकाशे प्रतिष्ठितत्वमित्युक्तावाकाशस्य कुत्र प्रतिष्ठेति प्रश्ने प्रतिवा- क्यमिदमाकाशं स्वस्मिन्नाकाशे प्रतिष्ठितमिति ब्रह्म ब्रह्मणीव आकाशमाकाश एव प्रति- ष्ठितन्नान्यत्रेत्यर्थेः। यथैतद्वचनमाकाशस्य स्वातन्त्र्यप्रदर्शकमान्नं तथेत्यर्थः । सत्य- पीति। सत्येवेत्यर्थः । तारतस्येति। तारतम्यभेदमात्र प्रयोजकमित्यर्थः । अन्येना- नालिङ्गितमिति। निराकाङ्कप्रतिपत्तये स्वेतरानपेक्षीत्यर्थः। संज्ञायां कन्निति। अनेन

३२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

णापि सङ्कटना विशेषवती भवति। तत्र मुक्त्तकेषु रसबन्धाभिनिवेशिनः कवेस्तदाश्रयमौचित्यम । तच्च दर्शितमेव। अन्यत्र कामचारः ।

लोचनम् स्यैव विशेषण संस्कृतेत्यादि। क्रमभावित्वात्तथव निर्देशः। ह्ाम्यां करियासमातौ सन्दानितकम्। त्रिभिर्विशेषकम्। चतुर्भिः कलापक्कम्। पञ्चप्रभृतिभिः कुलकम्। इति क्रियासमाप्तिकृता भेदा इति द्वन्द्वेन निर्दिष्टाः। अवान्तरक्रियासमापतावपि वसन्त- वर्णनादिरेकवर्णनीयोद्देशेन प्रवृत्त: पर्यायबन्धः। एक धर्मोदिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकार वैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा। एकदेशव्णना खण्डकथा। समस्तफला न्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा। द्वयोरपि प्राकृतप्रसिद्धत्वाद्द्वन्द्वेन निर्देशः। पूर्वेधां तु मुक्तकादीना भाषायामनियमः । महाकाव्यरूपः पुरुषार्थेफलः समस्तवस्तुवणनाप्रबन्धः सर्गबन्धः संस्कृत एव। अभिनेयार्थ दशरूपकं नाटिकात्रोटकरासकप्रकरणिकाद्यवान्तर प्रप्चसहितमनेकभाषाव्यामिश्ररूपम्। आख्यायि कोच्छ् वासा दिना वक्तापव्तादिना च युक्ता। कथा तद्विरहिता। उभयोरपि गद्यबन्धस्वरूपतया द्वन्द्वेन निर्देशः। आदिप्रहणाच्चम्पूः । यथाह दण्डी-'गद्यपद्यमयी चम्पूः' इति। अन्यत्रेति। रसब- न्वानभिनिवेशे। बालप्रिया रूढिदर्शिता। तेनेति। रूढेरपि सत्वेनेत्यथः । न मुककमित्युच्यत इति। प्रब- न्धानन्तर्गत एव रूढिस्वीकारादिति भावः। संहकृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्धनित्येकवच- नान्तत्वेन निर्देशादाह-मुक्तकस्यवेत्यादि। विशेषणमिति। एकवचनान्तत्वेनो- केरिति शेषः। सन्दानितकेत्यादिना तु विपरिणामेन तत्पदं योज्यमिति मानः । एतेन पूर्वेषान्तु मुर्तकादीनां भाषायामनियम इति वक्ष्यमाणस्य नापक्चतिः । हेमचन्द्रेणाप्ये- वमुकं "एतानि सर्वेभाषाभिभेवन्तो"ति। संस्कृतादीना लक्षणानि काव्यादर्शादावु क्ानि। क्रमभावित्वादिति। संसकतात्प्राकृनस्य तस्मादपभ्रंशस्थ चोत्पन्नत्वादिति भाव:। तथैत संसकृतेत्यादिक्रमेणैव। त्रिभिरित्यारी कियासमाप्तावित्यस्यानुषक्गः । कृता भेदा इति। एषामिति शेषः। इनीति हेतौ। क्रियासमाप्तिकृतभेदत्वेन समप्रा धान्यादित्यथेः । द्वन्दवेन सन्दानितकेत्यादिना। प्रवृत्तः निबद्धा। एकं धर्मादीति। धर्मादिषु पुरुषार्थेष्वेकमित्यर्थः । कदेशेति। प्रसिद्धेतिवृत्तैकदेशेत्य्थेः । महाका वयरूप इति। महाकाव्यादीनां लक्षणानि काव्यादर्शादावुक्तानि। द्वन्द्वेनेति। 'आख्य- यिकेशत्यादिद्वन्द्वेन। कथमपि कृतप्रत्यापत्ताविति। प्रत्यापत्तिः प्रत्यागमनम्। स्खलितं सजातगोतस्खलनम्। कृत्वेत्यादिव्याजेनाश्रवणमभिनीयेत्यर्थः। शुन्ये स- खोशून्ये। श्लोकोऽयं काव्यालङ्कारसड्गहव्याख्यायां विवृतः । 'मध्यममासादीघेस-

तृतीयोद्द्योत: ३२५

मुक्तकेषु प्रबन्धेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिन: कवयो दश्यन्ते। यथा ह्यमरुकस्य कवमुंक्तका: शक्षाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव। सन्दानितकादिषु तु विकटनिबन्धन।चित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एव रैचने। प्रबन्धाश्रयेषु यथोक्तप्रबन्घौचित्यमेवानुसतर्तव्यम्। पर्या- यबन्घे पुनरसमासामध्यमसमासे एव सङ्गटने। कदाचिदर्थौचित्याश्रयेण दीर्घसमासायामपि सङ्कटनार्या परुषा ग्राम्या च वृत्तिः परिहर्तव्या। परिक- थार्या कानचारः, तन्नेतिवृत्तमात्रोपन्यासेन नात्यनवंरसबन्धाभिनिवेशात। खण्ड कथासकलकथयोस्तु प्राकृतप्रसिद्धयोः कुलकादिनि बन्धनभूय स्त्वाददी- र्धसमासायामपि न विरोध:। वृत्यौचित्यं तु यथारसमतुसर्तव्यम्। सर्ग-

कोचनम् ननु मुकके विभावादिसङ्घटना कर्थं येन तदायत्तो रसः स्यादित्याशङ्कयाह- मुक्तकेष्त्रिति। शमरकस्येति। कथमपि कृतप्रत्यापत्ती प्रिये रखलितोत्तरे विरहुकृदया कृत्वा व्यानप्रकल्पितमश्रुतम्। अशहनशसीश्रोत्र पाप्ति विशाङ्कय ससम्भ्रमं विवलित दशा शुन्ये गेहे वमुच्छवसित ततः ॥ इतयत्र हि इलोके स्कुटव विभावादिसम्पतप्रतीतिः । विक्कटेति। असमासायां हि सह्घटनाया मन्थररूपा प्रतीति: साकाल्डा सती चिरेण कियापदं दूरवर्त्यनुधावन्ती वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्ता सती न रसतत्व चर्वणायोग्या स्यादति भावः । प्रबन्धा बालप्रिया मासे एवेत्युरामुरायति-अलमासायामित्यादि। सङघटनायामिति। सत्यामिति शेपः। सन्थररूपति। मन्दीभवन्तीत्य्थ: । साकाङ्गति। क्रियाद्याका छ्ासहितेत्यथेः। माकयप्रतीतावय विश्वान्लेति। वाच्यार्थप्रतीतेश्चिरेणैव जायमा- नत्वादिति नावः। न यसवृतति। तथाच वाच्यप्रतीतिमान्थर्यादिपरिहाराय मध्यमसमासा दीघेसमाला वा सड्चटना कार्येति सावः। प्रबन्धाश्रयेष्वित्यत्र सन्दा- नितकादिध्वित्यस्येवानुपद्गो न तु सुरतकेष्वित्यस्यापि पूर्वोक्तळक्षणस्य मुक्तकस्य १. लख्घटने इत्येव पाठस्स्वारसिकः प्रतिभाति। पूर्वेकारिकारया 'सङघटनोदिता' इत्युक्के: : एरत्कारियावृत्तावषि 'सबूघटना नियच्छति' इत्यादिव्याहतेश्ष। २. अत्यन्तनिति वभक्तिप्रतिरूपक्रमव्ययामति भावः ।

३२६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

बन्धे तु रसतात्पर्ये यथारसमौचित्यमन्यथा तु कामचारः, द्योरपि मार्गयो: सर्गबन्घविधायिनां दर्शनाद्रसतात्पर्य साधीयः। अभिनेयार्थे तु सर्वथा रसबन्धेऽभिनिवेश: कार्यः। आरूयायिकाकथयोस्तु गद्यनिबन्धनबाहुल्या द्ूद्ये च छन्दोबन्धभिन्नप्रस्थानत्वादिह नियमे हेतुरकृतपूर्वोऽपि मना- विक्रियते। एतदथोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम् । सर्वत्र गद्यबन्घेऽपि छन्दोनियमवर्जिते ॥८।। यदेतदौचित्यं वक्तृवाच्यगतं सङ्गटनाया नियामकमुक्तमेतदेव गद्ये छन्दोनियमवर्जितेऽपि विषयापेक्षं नियमहेतुः । तथा ह्यन्रापि यदा कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावरहितस्तदा कामचारः । रसभावसमन्विते तु वक्तरि पूर्वोक्तमेवानुसर्तव्यम्। तन्रापि च विषयौचित्यमेव। आख्या-

लोचनम् श्रयेष्विति। सन्दानितकादिषु कुलकान्तेषु। यदि व। प्रबन्धेऽपि मुक्तकस्यास्तु सद्धावः, पूर्वापरनिरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वेणा क्रियते तदेव मुक्तकम्। यथा-'त्वामालिख्य प्रणयकुपितां' इत्यादिश्लोकः। कदाचिदविति रौद्रादिविषये। नात्यन्तमिति। रस- बन्धे यो नात्यन्तममिनिवेशस्तस्मादिति सक्वतिः । वृत्यचत्यमिति। परुषोपना- गरिकाशाम्याणं वृत्तीनामौचित्यं यथाप्रबन्धं यथारसं च । अन्यथेति। कथामात्रता- तपर्ये वृत्तिष्वपि कामचारः। दयोरपीति सप्तमी। कथातात्पर्ये सर्गबन्धो यथा भट्ट जयन्तकस्य कादम्बरीकथासारम्। रसतात्पर्यं यथा रघुवंशादि। अन्ये तु संस्कृत. प्राकृतयोद्वयोरिति व्याचक्षते। तत्र तु रसतात्पर्यं साधीय इति यदुक्तं तत्किमपेक्षयेति नेयार्थ स्यात्॥७॥ बालप्रिया पक्षान्तरमाह-यदि वेत्यादि। ननु तहि किं मुक्तकलक्षणमित्यत आह-पूर्वत्यादि। नात्यन्तमित्याद्येक पदम्। रसबन्घेऽभिनिवेशो रसबन्धाभिनिवेशः अत्यन्तं रसबन्धाभिनिवेशो यस्तस्या भाव: नात्यन्तरस्बन्धाभिनिवेशस्तस्मादित्यर्थे इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-रसबन्ध इत्यादि। अत्यन्तं रसबन्धानभिनिवेशादिति च वृत्तौ पाठः। द्वयोरपि मार्गयोरिति सप्तम्यन्ते। तात्पर्यस्येति शेषः । कथातात्पर्यस्य रसतात्पर्यस्य चेत्यर्थ इत्याह- द्योरित्यादि। द्वयोरपि मागयोरित्यस्य व्याख्यानान्तरमाह-अन्य इत्यादि। तद् दूषयति-तत्रेत्यादि ॥७॥

तृतीयोद्द्योत: ३२७

यिकार्यां तु भून्ना मध्यमसमासादीर्घसमासे एव सङ्कटने। गद्यस्य विक टबन्धाश्रयेण छायावर्वात्। तत्र च तस्य प्रकृष्यमाणत्वात्। कथार्या तु विकटबन्धप्राचुर्येऽपि गद्यस्य रसबन्धोक्तमौचित्यमनुसर्तव्यम्। रसबन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता। रचना विषयापेक्षं तत्तु किश्चिद्विभेदवत् ॥ ९ ॥ अथवा पद्यवद्गदबन्घेऽि रसबन्धोक्तमौचित्यं सर्वत्र संश्रिता रचना

लोचनम् विषयापेक्षमिति। गद्यबन्घस्य भेदा एव विषयत्वेनानुमन्तव्याः ।।८।। स्थितपक्षन्तु दर्शयति-रसबन्धोक्तमिति। वृत्तौ च वाशब्दोऽस्यैव पक्षस्य स्थितिद्योतकः । यथा- त्ियो नरपतिर्वह्िर्विष युक्त्या निषेवितम्। स्वार्थाय यदि वा दुःखसम्भारायैव केवलम्॥ इति। क ्वन्यालोक. रचना सड्घटना। तर्हि विषयौचित्यं सवथैव त्यक्त नेत्याह-तदेव रसौचित्यं विषयं सहकारितयापक्ष्य किश्चिद्वि भेदोऽवान्तरवैचित्र्यं विद्यते यस्य सम्पाय्यतवेन तादशं बालप्रिया विषयत्वेनेति। विषयशब्दार्थत्वेनेत्यथः ॥८ ॥ 'रसबन्धेति कारिका्या रचना सर्वत्र रसबन्धोक्तमौचित्यं संश्रिता भातीत्यन्वयः। वृत्तौ 'अथवे'ति न विकत्पार्थक इत्याह-वृत्तौ च वाशब्द इति। चकारो वाक्यालङ्कारे। वाशब्द इति। अथवेत्यत्र वाशब्द इत्यर्थेः। पस्येति। पद्यवदित्या- दिना वक्ष्यमाणस्येत्यर्थः । स्थितिद्योतक इति। निश्चितत्वरूपस्थितत्वद्योतक इत्यथः । सम्मतत्वद्योतक इति यावत्। अथवेत्यादिना पक्षान्तरकथने खल शास्त्रका- राणां निर्भरः। उक्तार्ये महाकवि प्रयोगसुपष्टम्भकतया दर्शयति-स्त्रिय इति। युक्त्या निषेवितं स्त्र्यादिचतुष्टयं स्वार्थाय स्वप्रयोजनाय भवति। इत्थं प्रसिद्धयनुरोधेनोक्त्वा स्वमतमाह-यदि वेत्यादि। युक्त्यान्यथा वा निषेवितं तच्चतुष्टयं केवलं दुःखस. म्भाराय दुःखातिशयायैव भवति। अत्र यदिवेति दुःखसम्भारायैवेति स्थितपक्षद्योत- कम्। "विषप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छये"ति रघुवंशश्लोकव्याख्याने "वाशब्दो वाक्यार्थस्य स्थितपक्षतां द्योतयती"त्यरुणाचलनाथाः । कारिका व्यचष्टे- रचनेत्यादि। तर्हीति। रचनाया रसबन्धोक्तौचित्याश्रयणेन सर्वेत्र भवनस्वीकारे सतीत्य्थैः । त्यक्तमिति। किन्त्यक्तमिति चोदम्। नेत्याहेति। न त्यक्तमिति प्रति वक्तीत्यर्थः। तत्त्वत्यस्य व्याख्यानम्-तदेवेति। तत्पदार्थमाह-रसौचित्य- मिति। रसबन्धोक्त्तौचित्यमित्यर्थः । विषयापेक्षमित्यस्य विवरणम्-विषयमि-

३२८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

भवति। तत्तु विषयापेक्षं किश्चिद्विशेषवद्धवति, न तु सर्वाकारम। तथा

यिकायामपि शोभते। नाटकादावप्यसमासैव न रौद्रवीराविवणने । विष यापेक्षं स्वाचित्यं प्रमाणतोऽपकृष्यते. प्रक्रष्यते च। तथा ह्याखयायि- कार्या नात्यन्तमसमासा स्वविष्रयेSपि नाटकादौ नाविदीर्धपमासा चेवि सङ्गटनाया दिगनुसतव्या। इदानीमलक्ष्यक्रमव्यङ्चचो ध्वनि: प्रबन्धात्मा रामायणमहासारतादौ लोचनम् भवति। एतक्याचषटे-तस्विति। सर्वाकारमिति कियाविवेषणम्। मजतवेति। सर्वत्रैवेति शेष: । तथा हि वाक्याभिनयलक्षणे 'चूर्णेपादैः पस :' इत्यादि सुनि- रभ्यधात्। अन्रापवादमाह-न चेति। माटमादाविति । सम्बन्ध: ॥ ९॥ एवं सड्घटनायां चालक्ष्यक्मो दीप्यत इति निर्णीतम्। अवन्धे दीप्यत इति तु निर्विवादसिद्धोऽयमर्थ इति नात्र वकतव्यं किश्चिदस्ति। केवलं विसहनयान् व्युत्पाद यितुं रसव्यञ्जने येतिकतव्यता प्रबन्धस्य सा निरूणस्ाय नाह-इकमिति। इदानी तत्प्रकार जातं प्रतिपादयत इति सम्बन्धः । प्रथमं दावदिति प्रवन्वत्य व्यञ्ञ कत्वे ये प्रकारास्ते क्रमेणैवोपयोगिनः । पूर्व ह्वि कथापरीक्षा। सत्राधिनगर: फर- बालप्रिया त्यादि। किश्चिद्विभेदवदित्यस्य विवरणम्-किश्चित्यादि। यस नम्ययर्तेन विद्यत इति सम्बन्धः। सर्वश्रैवासमासेत्यन्न मुनिवचन प्रमाणयति-थहत्यदि। वृती 'न चे'त्यत्र असमासैवेतयस्यानुषङ्गः। 'प्रमाणत' इति। रसमन्यासीत्वरूनाम्त्रमाणादि- त्यर्थः 'आख्यायिकाया'मित्यादि। 'स्व्रविधयेऽपीति अत्यन्तास्षमाच्ञया विषये शृङ्गारादावपीत्यर्थेः । 'नेति। शोभत इत्य यानुषङ्गः । न चाररित्यर्थः 'ल

दावपीत्यथः। 'नातीति। अतिदीर्घसमासासङघटना न शोभत इत्यर्थ:। "इतिका व्यार्थे"त्यादिश्लोकः क्वचिद्ग्रन्थे न दृश्यते, अत एव न व्याख्यात ॥९ १ लोचनेऽवतार्यति-एत्रमित्यादि। येतिकर्सव्यतेति। यः प्रकार इत्यर्थः । निरुप्या निरूपणाहा। 'इदानी' मित्यस्यान्वयं 'तत्प्रतिपाद्यत' इत्यन्न तत्पदार्थेञ्व दर्श- यति-इदानीमित्यादि। प्रथमन्तावदितीति प्रतीकधारणम्। विभावेत्यादिनिर्देशक्र मस्य बीजन्दशयति-प्रबन्धस्येत्यादि। फलपर्यम्पता श्मिति। कथाया इति १. भरतना.,

तृतीयोद्द्योत: ३२९

प्रकाशमान: प्रसिद्ध एव । तस्य तु यथा प्रकाशनं तत्प्रतिपाद्यते-

विधि: कथाश्रीरस्य वृत्तस्योत्मेक्षितस्य वा ॥ १० ॥ इतिद्टत्तवशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिम्।

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसाभिव्यकत्यपेक्षया। न तु केवळया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया ॥ १२ ।। उदीपनपशमने यथावसरमन्तरा।

अलङूतीनां शक्तावप्यानुरुप्येण योजनम्। प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्ञकत्ववे निबन्धनम् ॥ १४॥ प्रबन्धोऽपि रसादीनां व्यञ्जक इत्युक्तं तस्य व्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। प्रथमं ताबाद्विभावभावातुभावस्वार्योचित्य चारुण: कथाशरीरस्य विधिर्य- थायथं प्रतिपिपादयिषितरसभावाद्यपेक्षया य उचितो विभावो भावोऽनु- भाव: सश्जारी वा तदौचित्यचारुण: कथाशरीरस्य विधिर्व्यञ्जकत्वे निब

लोचनम् पर्यन्ततानयनम्, रसं प्रति जागरणम्, तदुचितविभावादिवर्णनेSलक्कारचित्यमिति। तत्क्रमेण प्चकं व्याचष्टे-विभावेत्यादिना। तदौचित्येति। शज्ञारवर्णने- च्छुना तादृशी कथा संश्रयणीया यस्यामृतुमाल्यादेर्विभावस्य लीलादेरनुभावस्य बालप्रिया शेषः। तत्पश्चकमिति। आद्यश्वतुष्टयं इलोकचतुष्टयेन क्रमाननिर्दिषं, पञ्चमन्तवर्धश्लो केनेति बोध्यम्। विभावादौचित्यचारुणः कथाशरीरस्य विधिरित्येतद्रसविशेषमुपा दाय विवृणोति-शृङ्गारवणने चुम्बनेत्यादि । वृत्तौ 'प्रकृति'रित्यादि। प्रकृतिः स्वभावः । 'दिव्ये'त्यादि। दिव्या मानुषी दिव्यमानुषी पातालीयेत्यादिबंहुविधेत्यर्थः । तन्न दिव्या प्रकृतिरमत्यैकरूपत्वं यथा श्रीमहेश्वरादे । मानुषी मत्येकरूपत्वं यथा माधवोदेः। दिव्यमानुषी पाण्डवादेरिति बोध्यम्। 'तामि'ति। प्रकतिमित्यर्थः । 'असङ्कीणः' स्थाय्यन्तरासङ्कीर्णः । 'औचित्यवानिति। औचित्यभागिति च पाठः क्वचिद्प्रन्थे भवतीत्यनन्तरं नान्यथेति च पाठः । 'अन्यथे'त्यादि। अन्यथा उक्तप्र ४२ व०

३३० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

न्धनमेकम्। तत्र विभाषौचित्यं तावत्प्रसिद्धम् । मावौचित्यं तु प्रकृतयौ. चित्यात्। प्रकृतिर्धुत्तममध्यमाधमभावेन दिव्यमानुषादिभावेन च विभे. दिनी। ता यथायथमनुसृत्यासक्कीर्णः स्थायी भाव उपनिबध्यमान औचि त्यभाग् भवति। अन्यथा तु केवलमानुषाश्रयेण दिव्यस्य केवलदिव्या श्रयेण वा केवलमानुषस्योत्साहादय उपनिबध्यमाना अनुचिता भवन्ति। तथा च केवलमानुषस्य राजादेरवणने सप्तार्णवलङ्धनादिलक्षणा व्यापारा उपनिबध्यमानाः सौष्ठवभृतोऽपि नीरसा एव नियमेन भवन्ति, तत्र त्वनौ चित्यमेव हेतु: । ननु नागलोकगमनादयः सातवाहनप्रभृतीनां श्रूयन्ते, तदलोकसामा न्यप्रभावातिशय वर्णने किमनौचित्यं सर्वोवींभरणक्षमाणां क्षमाभुजामिति। नैतदस्ति; न वयं जूमो यत्पभावातिशयवर्णनमनुचितं राज्ञाम, किंतु केवलमानुषाश्रयेण योत्पाद्यवस्तुकथा क्रियते त्स्या दिव्यमौचित्यं न योजनीयम्। दिव्यमानुष्यार्यां तु कथायामुभयौचित्यये।जनमविरुद्धमेव। यथा पाण्ट्रवादिकथायाम्। सातवाहनादिषु तु येषु यावदपदानं श्रूयते तेधु तावन्मात्रमनुगम्यमानमनुगुणत्वेन प्रतिभासते। व्यतिरिक्तं तु तेषा- मेवोपनिबव्यमानमनुचितम्। तदयमत्र परमार्थ :- अनौचित्याडते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषतपरा । लोचनम् हर्षधृत्त्यादे: सश्चारिण: स्फुट एव सद्भाव इत्यर्थः। प्रसिद्धमिति। लोके भरत- शास्त्रे च। व्यापार इति। तद्विषयोतसाहोपलक्षणमेतत्। स्थाय्यौचित्यं हि व्याख्ये- यत्वेनोपक्रान्तं नानुभावौचित्यम्। सौष्ठवभृतोऽपीति। वर्णनामहिम्नेत्यर्थः। तत्र त्विति नीरसत्वे। व्यतिरिक्तं त्विति। अधिकमित्यर्थः । बालाप्रया कारातिकमणेन। दिव्यस्य उत्साहादय: केवलमानुषाश्रयेण केवलमानुषस्योत्साहादयः केवलदिव्याश्रयेण वा उपनिबध्यमाना इत्यन्वयः । 'तथाचेति। तथाहोत्यर्थः। लोच. ने-तद्विषयेति। व्यापारविषयकेत्यर्थः । छतदिति। व्यापारपदमित्यर्थः। कुत इत्यत आह-स्थायीत्यादि। वृत्तौ 'भान्तीति 'भवन्ती'ति च पाठः।

तृतीयोद्द्योत: ३३१

अत एव च भरते प्रख्यातवस्तुविषयत्वं प्रख्यातोदात्तनायकत्वं च नाटकस्यावश्यकतेत्र्यतयोपन्यस्तम्। तेन हि नायकौचित्यानौचित्यविषये कविर्न व्यामुद्यति। यस्तूत्पाद्यवस्तु नाटकादि कुर्याच्तस्याप्रसिद्धानुचितनाय कस्वभाववर्णने महान् प्रमादः ।

लोचनभ् एतदुक्त भवति-यत्र विनेयानां प्रतीतिखण्डना न जायते तादग्वर्णनीयम्। तन्न केवलमानुषस्य एकपदे सप्ताणेवलड्घनमसम्भाव्यमन तया नृतमिति हदये रफुर दुपदेश्यस्य चतुर्वगोपायस्याप्यलीक्ता बुद्धौ निवेशयति। रामादेस्तु तथाविधमपि चरितं पूर्वप्रसिद्धिपरम्परोपचितस्रम्प्रत्ययोपारूढमसत्यतया न चकास्ति। अत एव तस्यापि यदा प्रभावान्तरसुत्प्रेक्ष्यते तदा तादृशमेव। न त्वसम्भावनापरद वर्णनी यमिति। तेन हीति। प्रख्यातोदात्तनायकवस्तुत्वेन। व्यामुह्यतीति कि वर्णयेय मिति। यस्त्वति कविः । महान् प्रमाद इति। तेनोत्पाद्यवस्तु नाटकादि न बालप्रिया

शङ्कते-'नन्वि'त्यादि। 'नागलोकेति। नाकलोकेति च पाठः। 'तदि'ति। तस्मादित्यर्थः । क्षमाभुजामित्यस्य वर्णने इत्यनेन सम्बन्धः । किमिति प्रश्ने निषेधे वा। परिहरति-'नैतदि'त्यादि। नैतदस्ति एतच्चोयं न भवति। कुत इत्यत्राह- 'ने'त्यादि। राज्ञां प्रभावातिशयवणेनं यद्द्वर्य तदनुचितं न ब्रूम इति सम्बन्धः।व्यति- रिक्तन्त्वित्यादिप्रन्थस्य सारार्थमाह लोचने-एतदुक्तमित्यादि। यत्रेति। वण्यमाने यस्मिश्वरित इत्यर्थः । प्रतीतिखण्डना प्रतीतेरप्रतिष्ठा। केवलमानुषस्येति। वर्ण्यमानमिति शेषः । सप्ताणवलड्घनं कर्तृ निवेशयतीति सम्बन्धः। अनृ- तमितीति। असत्यत्वेनेत्यर्थः । हृदये बुद्धावित्युभयत्र विनेयानामित्यस्यानुषक्रेण सम्बन्धः । मलीकतामिति। असत्यतामित्यर्थः । विशेषमाह-रामादेस्त्वति। तथाविधमिति। अ्णवलघड्नादिरूपमित्यर्थः । पूर्वप्रसिद्धीति। पूर्वा पुरातनी या प्रसिद्धिपरम्परा तया उपचितो यः सम्प्रत्ययो विश्वासः तमुपारूढमिति हेतुगर्भैम्। तस्यापि रामादेरपि। उत्प्रेक्ष्यते कल्पनापूर्वकं वर्ण्येते। ताद्वशमेव असत्यतया र्फुरेदेव। परमतात्पर्यमाह-न त्वित्यादि। असम्भावनापदमिति। असम्भा- व्यत्वबुद्धिविषयभूतमित्यथः । व्यामोहाकारमाह-किमित्यादि। मुनिना नाटकादे रुतपादयवस्तुत्वस्यानिरूपितत्वादुत्पाद्यवस्तुनाट का दीति यथाश्रुतार्थ स्यासज्गत्या यो नाट- कादि उत्पाद्यवस्त सत् कुर्यात्तस्य महान् प्रमादसत्यादिति योजनाम्मनसति कृत्य तात्पर्यं ववूणोति-तेनेत्यादि। तेन कधेमहतः प्रमादस्य प्रसप्गेन हेतुना। सुनिना नाटकादि

३३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके.

ननु यद्युत्साहादिभाववर्णने कथश्चहिव्यमानुष्याध्यौचित्यपरीक्षा क्रि० यते वक्क्रियताम्, रत्यादौ तु कि तया प्रयोजनम्: रतिर्हिं भारतवर्षोचिते- नैव व्यवहारेण दिव्यानामपि वर्णनीथेति स्थितिः । नैवम्; तत्रौचित्या- तिक्रमेण सुतर्रां दोषः। तथा ह्थमप्रकृत्यौचित्येनोस्तमप्रकृतेः गज्ञारोप- निबन्धने का भवेन्नोपहास्यता। त्रिविरधं प्रकृत्याचित्यं भारते वर्षेडप्यरित शक्जारविषयम् । यत्तु दिव्यमाचित्यं तत्तत्र/सुपकारकमेवेति चेत्-न वयं दिव्यमौचित्यं शुक्कारविषयमन्यत्किश्चिद्ञूमः । कि तह? भारतवर्षविषये यथोत्तमनायकेषु राजादिषु शृद्गारोपनिबन्धस्तथा दिव्याशयोSपि शोभते। न च राजाविधु प्रसिद्धमाम्यङ्कारोपनिबन्धनं प्रसिद्धं नाटकादौ, तथैव देवेषु तत्परिह्र्तव्यम्। नाटकादेरमिनेयार्थत्वादभिनयस्य च सम्भोगग्द्वार- विषयस्यासभ्यत्वात्तत्र परिहार इति चेत्-न; यद्यिनयस्यैवंविषय- स्यासभ्यता तत्काव्यस्यैवंविषयस्य सा केन निवार्यते: तस्मादभिनेयाथेड नमिनेयाथें वा काव्ये यदुत्तमप्रकृते राजादेरुततमप्रक्वतिभिर्नायिकामिः सह आध्यसम्भोगवर्णनं तक्पित्रोः सम्भोगवर्णनमिव सुतरामसभ्यम्। तथैवो तमदेवतादिविषयम्। लोचनम् निरूपितं सुनिनेति न कर्तव्यमिति तात्पर्यम् । आदिशब्दः प्रकारे, हिमादेः प्रसिद्ध- देवचरितस्य सडूभ्हाऽर्थः । बालप्रिया उत्पाधवस्तु सत् न निरूपितमिति सम्बन्धः । इतीति हेतौ। न कर्तव्यमिति। कविना नाटकादि उत्पाद्यवस्तु सन्न निबद्धव्यमित्यर्थेः । 'नाटकादी'त्यत्रादिशब्द विधृणोति-प्रकार इत्यादि। प्रकारे सादृश्ये, तन्व प्रख्यातवस्तुत्वेन बोध्यम्। 'डिमा. दे'रित्यादिपदेन व्यायोगो ब्राह्यः। "प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चे"त्या- दि डिमलक्षणम्। व्यायोगस्तु विधिज्ैः कर्येः प्रख्यातनायकशरीर इत्यादिव्यायोगल क्षणञ्च नाटथशास्ादाबुक्तम्। नाटकादीत्यत्र नाटकमादि: यस्येति व्युत्पत्त्या नाट कादिप देनात द्गुणसंविज्ञानबहु- व्रीहिणा प्रकर्ण विवक्षितमतो न यथाश्रुतार्थानुपपत्तिरिति कश्चिदाह, तन्मतमाह- १. यहिव्यनायककूतं काव्यं सड्ग्रामबन्धवधयुक्तम्। तद्धभारते तु वर्षें कर्तव्यं काव्यबन्धेषु ॥ (भरत., २०.१०१.) इति भरतनाटय- शास्त्रे व्यक्तोऽयं विषयः ।

तृतीयोद्द्योत: ३३३

न च सम्भोगशन्गारस्य सुरत्लक्षण एवैकः प्रकारः, यावदन्ये Sपि प्रभेदा: परस्परप्रेमदर्शनादयः सम्भवन्ति, ते कस्मादुत्तमप्रकृति- विषये न वर्ण्यन्ते? तरुमादुत्साहवद्रतावपि प्रकृत्यौचित्यमनुसरतं- व्यम्। तथैव विस्मयादिषु। यत्त्वेवंविधे विषये महाकवीनाप्यसमीक्ष्य- कारिता लक्ष्ये दश्यते स दोष एव। स तु शक्तितिरस्कृतत्वात्तेर्षा न लक्ष्यत इत्युक्तमेव । अनुभावौचित्यं तु भरतादौ प्रसिद्धमेव ।

लोचनम् अन्यस्तु-'उपलक्षणमुक्तो बहुव्रीहिरिति प्रकरणमत्रोक्तमि'व्याह। 'नाटि- कादि' इति वा पाठः। तत्रा दिग्रहणं प्रकारसूचकम्, तेन मुनिनिरूपिते नाटिका- लक्षणे 'प्रकरणनाटकयोगादुत्पाद्यं वस्तु नायको नृपतिः इत्यत्र यथासयेन प्रख्यातो- दात्तनृपतिनायकत्वं बोद्धव्यमिति भावः। कर्थं तर्हि सम्भोगश्क्गारः कविना निबध्यतामित्याशङ्कयाह-न चेति। तथवेति। मुनिनापि स्थाने स्थाने प्रकृत्यौ- चित्यमेव विभावानुभावादिषु बहुतरं प्रमाणीकृतं'स्थैर्येणोत्तममध्यमाधमानां नीचा- नां सम्भ्रमेण इत्यादि वदता। बालप्रिया अन्यसि्ति्वत्यादि। उक्तो बहुवीहिरूपलक्षगमिति। नाटकादीति बहुव्रीहिरन्यो- पलक्षक इत्य :। इतीति हेतौ। प्रकारान्तरेणाह-नाटिकादीत्यादि। प्रकारंसू- चकं सादृश्यबोधकम्। सादृश्यमुत्पाद्यवस्तुत्वेन बोध्यम्, प्रकरणादिकमादिपदेन प्राह्म- मिति भावः । तेनेति। नाटिकादेरुतपाद्यवस्तुत्वकथनेनेत्यर्थ: । वस्तुन एवोत्पायत्ो क्त्येति यावत्। बोद्धव्यमिति। नायके उत्पाद्यत्वस्यान्वयो नेति भावः । वृत्तौ 'नन्वियादि। 'दिव्ये'ति। दिव्यं मानुष्यश्न तदादि यदौचित्यं तस्य परीक्षा। यदि क्रियत इति सम्बन्धः । 'तत्' तहिं। 'तया' दिव्यमानुष्याद्यौचित्यपरी क्षया। 'तत्रे'ति। रत्यादावित्यर्थः । पुनश्शक्कते-'यत्वि'त्यादि। परिहरति- 'ने'त्यादि। 'दिव्याश्रथोऽपीशति। शज्गारोपनिबन्ध इत्यनुषभ्गः । 'न चेति। नाटकादौ राजादिषु न च प्रसिद्धमित्यन्वयः । 'प्रसिद्धे'ति । अधमपात्रगतत्वेन प्रसिद्धेत्यर्थः । 'तदि'ति। प्राम्यशम्ञारोपनिबन्धनमित्यर्थेः । शङ्कते-'नाटकादेरि'ति। 'तत्रे'ति। नाटकादावित्यरथः । 'एवं विषयस्यास्भ्यते'ति। सम्भोगश्भ्वारविषयस्यासभ्यतेत्यर्थः। 'से'ति। असभ्यतेत्यथेः । न च सम्भोगश्रक्वारस्येत्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने- कथन्तर्हीत्यादि। तथैव विस्मयादिष्वित्यत्र प्रमाणमाह-मुनिनापीत्यादि। स्यैथरोति। १. भरतभा., २०. ६० २. भरतना., ७. ६३:

३३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

इयसूच्यते-मरतादिविरचितां स्थि्ति चातुवर्तमानेन महाकविप्रबन्धा श्र पर्यालोचयता स्वप्रतिभां चानुसरता कविनावहित चेतसा भूतवा विभावा घौचित्यभ्रंशपरित्यागे परः प्रयलो विधेयः । औचित्यवतः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा प्रहो व्यञ्ञक इत्यनेनैतत्प्रतिपादयति-यदितिहा- सादिषु कथासु रसवतीषु विविधासु सतीष्वपि यत्तत्र विभावाद्यौचित्य- वत्कथाशरीरं वदेव आह्यं नेतरत्। वृत्तादपि च कथाशरीरादुत्पेक्षिते वि. शेषतः प्रयत्नवता भवितव्यम्। तत्र ह्यनवधानात्स्खलतः कवेरव्युत्पति सम्भावना महती भवति। परिकर श्लोकश्रात्र- कथाशरीरमुस्पाद्यवस्तु कार्य तथातथा। यथा रसमयं सर्वमेव तत्प्रतिभासते ।।

लोचनम् इयन्विति। लक्षणज्ञत्वं लक्ष्यपरिशीलनमदृष्टप्रसादोदितस्वप्रतिभाशालित्वं चा नुसर्तव्यमिति संक्षेपः । रसवतीष्वित्यनादरे सप्तमी। रसवत्वं चाविवेच कजनाभिमा नाभिप्रायेण मन्तव्यम्। विभावाद्यौचित्येन हि विना का रसवत्ता। कवेरिति। बालप्रिया "स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः । धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च"॥ इति भावाध्याये पाठः । अत्राभिनेय इत्यस्यानुषङ्गः । 'भरतादिविरचितां स्थिति- - षेति। अदृष्टं सुकृतं प्रसादो देवतादिप्रसादः ताभ्यामुदिता या स्वप्रतिभा तच्छालित्व मित्यर्थः। अनादरे सप्तमीति। इतिहासादिषु विविधासु रसवतीषु कथासु सती- ्वपि ताः कथा अनादृत्य तत्र तास्राम्मध्ये यत्कथाशरीरमौचित्यवत्तदेव कविना प्राह्यं, नेतरद्विभावाद्यौचित्यशून्यं कथाशरीरं रसवदपि न प्राह्यमिति वृत्यर्थ इति भावः। ननु विभावाद्यौचित्याभावे कर्थ रसवत्वमित्यत आह-रसवत्वञचेति । अविवेच केत्यादि। अविवेचकजनानां योऽभिमानः रसवत्वाभिमानः तदभिप्रायेण ज्ञातव्य- मित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-विभावाद्यौचित्येनेत्यादि। महती अव्युत्पत्तिसम्भा वना भवतीत्युक्त विवृणोति-न होत्यादि। तन्रेति। खयमुत्प्रेक्षिते कथाशरीर इत्य- र्थः। जात्युच्तरमिति। असमीचीनसुत्तरमित्यर्थः । तत्र इति जात्युत्तरमपि न सम्भ- वतीति सम्बन्धः। सन्तीत्यादिकं विवृणोति-सिद्ध इत्यादि। आस्वादेति। आस्वाद

तृतीयोद्द्योत: ocorg uhe guii,

तन्र चाभ्युपायः सय्विभावाद्यित्यानुसरणम् त र्शिमेव। याशरयाद्

किश्च - सन्ति सिद्धरसप्ररूया ये च रामायणादयः । कथाश्रया न तैयोज्या स्वेच्छा रसविरोघिनी॥। तेषु हि कथाश्रयेषु तावत्स्वेच्छैव न योज्या। यदुक्तम्-'कथा- मार्गे न चालपोऽप्यतिक्रमः। स्वेच्छापि यदि योज्या तद्रसविरोधिनी न योज्या। इदमपरं प्रबन्धस्य रसाभिव्यञ्ञकत्वे निबन्धनम्। इतिवृत्तवश- यातां कथश्चिद्रसाननुगुणां स्थिति त्यवत्वा पुनरुत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरसो- चितकथोन्नयो विधेयः यथा कालिदासप्रबन्धेषु । यथा च सर्वसेनविरचिते

लोचनम् न हि तत्रेतिहासवशादेव मया निबद्धमिति जात्युत्तरमपि सम्भवति। तत्र चेति। रसमयत्वसम्पादने। सिद्धेति। सिद्धः आस्वादमात्रशेषो न तु भावनीयो रखो येषु। कथानामाश्रया इतिहासा:, तैरितिहासार्थे: तैस्सह स्वेच्छा न योज्या। सहार्थ थात्र विषयविषयिभाव इति व्याचष्टे-तेष्विति सप्म्या। स्वेच्छा तेषु न योज्या, कथश्चिद्वा यदि योज्यते तत्तत्प्रसिद्धरस्रविरुद्धा न योज्या। यथा रामस्य धीरळलित- त्वयोजनेन नाटिकानायकत्वं कश्चित्कुर्यादिति त्वत्यन्तास्रमज्जसम्। यदुक्तमिति। रामाभ्युदये यशोवमँणास्थितमितिसथा शव्याम्। कालिदासेति। रघुवंशेऽजा- दीनां राज्ञां विवाहादिवर्णनं नेतिहा सेषु निरूपितम्। हरिविजये कान्तानुनयनाप्तवेन पारिजातहरणादिनिरूपितमितिहासेष्वदृष्टभपि। तथार्जनचरितेऽर्जनस्य पातालविज- बालप्रिया मान्रं सहृदयास्वाद एव शेष: शिर्ष्टाशो यस्य सः। मात्रपदव्यवच्छेद्यमाह-न त्वि- त्यादि। भावनीयः वर्णनया सम्पादनीयः । सिद्धरसाः प्रख्याः प्रख्याताश्च सिद्ध- रसप्रख्या ये रामायणादयः कथाश्रयारसन्तीति सम्बन्धः । तत्र कथाश्रयपदं व्याच- ष्टे-कथानामित्यादि। तैरित्येतदवयाचष्टे-इतिसाहा साथैरिति। न तैरित्यादिक वाक्यदये पर्यवसन्नमित्याशयेन तेष्वित्यादि व्याख्यातं वृत्तौ, तत्र तैरित्यनेन तेष्वित्य थः। कथं लब्ध इत्यतस्तद्ग्रन्थमवतारयति-तैरित्यादि। तेष्विति सप्तम्येति। सप्तमीयं वैषयिकाधिकरण इति भाव: । स्वेच्छेति। स्वेच्छानिर्मिता अर्था इत्यर्थः । तेष्विति। सिद्धरसप्रख्येषु कथाश्रयेष्वित्यर्थः । यथा रामस्येति। रामायणप्रसिद्ध स्तदीयो रसो हि वीर इति भावः । वृत्तौ-'न चात्पोऽप्यतिक्रम' इति। अत्पोऽप्य- तिक्रमो न कार्य इत्यर्थः। 'इति वृत्ते'त्यादि। कथश्विद्सनाननुगुणां कयाऽपि विधया

३२६ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

हरिविजये। यथा च मदीय एवार्जुनचरिते महाकाव्ये। कविना काव्य सुपनिब्जता सर्वात्मना रसपरतन्त्रेण भवितव्यम्। तत्रेतिवृत्ते यदि रसा ननुगुणां स्थितिं पश्येतदेमां भड्कस्वापि स्वतन्त्रतया रसानुगुणं कथान्त रमुत्पादयेत्। न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वहणेन किश्चित्मयोजनम्', इति- हासादेव तत्सिद्धेः । रसादिव्यञ्जकख्वे प्रबन्धस्य चेदमन्यनमुख्यं निबन्धनं, यत्सन्घी ना सुखप्रतिसुखगर्भावमर्शनिर्वहणाख्यानां तदजाना चोपक्षेपादीनां घटनं

लोचनम् यादि वर्णितमितिहासाप्रसिद्धम् । एतदेव युक्तमित्याह-कविनेति। सन्धीना- मिति। इह प्रभुसम्मितेभ्यः श्रुतिस्मृतिप्रमृतिभ्यः कर्तव्यमिदमित्याज्ञामात्रपरमा- र्धैभ्यः शास्त्रेभ्यो ये न व्युत्पन्नाः, न चाप्यस्येद वृत्तमसुष्मात्कर्मेण इत्येवं युक्तियुक्तक- मेफलसम्बन्धप्रकटनकारिभ्यो मित्रसम्मितेभ्य इतिहासशास्त्रेभ्यो लब्धव्युत्पत्तयः, अथ चावश्यं व्युत्पाद्याः प्रजार्थेसम्पादनयोग्यताक्रान्ता राजपुत्रप्रायास्तेषां हृदयानु- प्रवेशमुखेन चतुर्वगोपायव्युत्पत्तिराधेया। हृदयानुप्रवेशश्च रसास्वादमय एव । सर च रसश्चतुर्वगोपायव्युत्पत्तिनान्तरीयकविभावादिसंयोगप्रसादोपनत इत्येवं रसोचितवि- भावादपनिबन्धे रसनास्वादवैवश्यमेव स्वरस्रभाविन्यां व्युत्पत्तौ प्रयोजकमिति प्रीतिरेव व्युत्पत्ते: प्रयोजिका। प्रीत्यात्मा च रसस्तदेव नाटर्थं नाटयमेव वेद इत्यर्मदुपा- व्यायः। न चैते प्रीतिव्युत्पत्ती भिन्नरूपे एव, द्वयोरप्येकविषयत्वाद्। विभावाद्यौचि- बालप्रिया रसानुगुण्यरहिताम् । 'उत्प्रेक्ष्य' आलोच्य । 'अन्तरा' मध्ये। 'अभीष्टे'ति। अभी- ष्टस्य रसस्य उचिताया: कथाया उन्नय: घटनम्। उक्तमेवार्थ स्फुट विवृणोति-'कविने' त्यादि। 'प्रबन्धमिति 'काव्यमि'तिच पाठः । लोचने 'सन्धीनामि'त्यादिप्रन्थार्थ विवृ- णोति-इह प्रभुसम्मितेभ्य इत्यादि। कर्तव्यमिदमिति उपलक्षणमेतदिदं न कर्तव्य मित्यस्य। शास्त्रेभ्य इति हेतौ पश्चमी। न चापीति। लब्घव्युत्पत्तय इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अरस्येति नायकविशेषस्य निर्देशः । इदं वृत्तमिति। एतत्फलं जातमि त्यर्थः । शास्त्रीति। शास्त्रमितिहासात्मकानि शास्त्राणि इतिहासशास्त्राणि तेभ्यः। अथ चावश्यं व्युत्पाद्या इत्यत्र हेतुमाह-प्रजाथति। प्रजानामर्थसम्पादने परिपालने या योग्यता राजकुलप्रसूतत्वादिरूपा तया आकान्ता आश्रिता इत्यर्थः । चतुरिति। चतुर्वरगोपायव्युत्पत्तिः नान्तरीयकमानुषङ्गिकफलं यस्य तथाविधो यो विभावादिसंयोग: ततम्रसादोपनतः तेनोत्पादित इत्यर्थः । इत्येवमिति। उत्तप्रकारेणेत्यर्थः । प्रीति- रेवेति। रसास्वादानन्द एवेत्यर्थः । भिन्निरुपे इति । विभिन्नविषयके इत्यर्थः।

तृतीयोद्द्योत: ३३७

लोचनम् त्यमेव हि सत्यतः प्रीतेर्निदानमित्यसकृदवोचाम। विभावादीना तद्रसोचितानां यथा स्वरूपवेदनं फलपर्यन्तीभूततया व्युत्पत्तिरित्युच्यते। फलं च नाम यददष्टवशादेवता प्रसादादन्यतो वा जायते। न च तदुपदेश्यम्, तत उपाये व्युत्पत्ययोगातू। तेनो- पायक्रमेण प्रवृतस्य सिद्धिः अनुपायद्वारेण प्रवृत्तस्य नाश इत्येवं नायकप्रतिनायकगत. त्वेनार्थानर्थोपायव्युत्पत्ति: कार्या। उपायश् कर्त्राश्रीयमाणः पञ्चावस्था भजते। तद्यथा-। स्वरूपं, स्वरूपात्किच्चिदुच्छूनतां, कार्यसम्पादनयोग्यता, प्रतिबन्धोपनिपातेनाशङ्कथमा नता, निवृत्तप्रतिपक्षतायां बाघकबाधनेन सुदृढफलपर्यन्तताम्। एवमार्तिसहिष्णूना चिप्रलम्भभीरूणां प्रेक्षापूर्वकारिणां तावदेवं कारणोपादानम्। ता एवंविधा: पञ्चावस्थाः कारणगता मुनिनोकता :- संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः कारणस्य यः। बालप्रिया फलपर्यन्तीभूततयेति। स्वरूपसंवेदनमित्यनेन सम्बन्धः । तदिति। अदृष्टादि- जन्यं फलमित्यर्थः। ततः तथाविधफलोपदेशेन। उपाये व्युत्पत्ययोगादिति। तत्तत फलोपायविषयकव्युत्पत्यनुदयाहित्यर्थेः । तेनेति। उक्तहेतुनेत्यथः । सिद्धि- रिति। फलसििद्धिरित्यर्थेः । अनुपायेति । अनुपाय शब्देनाहेतुरनिष्टहेतुश्ष विवक्षितः। नाश इति। फलासिद्धिरनिष्टसिद्धिश्चेत्यर्थः । नायकप्रतिनायकगतत्वेनेति। अर्थानर्थेत्यनेन सम्बन्धः। यथासङ्गयं नायकप्रतिनायकगतौ यावर्थानर्थौ तदुपायस्य व्युत्पत्तिरित्यर्थः । कार्येति। कविना सम्पादनीयेत्यर्थः । कत्रेति। नायकादिने- त्यर्थः। स्वरूपमित्यादिद्वितीयान्तानां पञ्चावस्था इत्यनेन पूर्वस्थेन सम्बन्धः । स्व. रूपमिति। उपायस्यानुष्ठीयमानत्वस्वरूपमित्यथः। किश्चिदुच्छूनतामिति। किश्चित्पोषमित्यर्थः। तद्रुपां कार्यसम्पादनयोग्यतामिति द्वितीयावस्था। प्रतिबन्धके त्यादि। प्रतिबन्धकोपनिपातेनाशक्कयमानकार्यसिद्धिकत्वमित्यर्थः। निधृत्तप्रतिप- क्षतायामिति। प्रतिबन्धकनिवृत्तमित्यर्थः । प्रतिबन्धकनिवृत्त्या निश्चीयमानकार्यकत्व- मिति यावत्। प्रतापरुद्रीयव्याख्यायान्तु-प्रथमावस्थास्वरूपात् किश्चिदुच्छूनत्वं, द्वि- तीया तु कार्यसम्पादनयोग्यता, तृतीया तु प्रतिबन्धकोपनिपातेन कार्यस्य शङ्कय- मानत्वं, चतुर्थी तु प्रतिबन्धकनिवृत्त्या कार्यस्य निश्चयः, पश्चमी तु बाधकबाधनेन फलपर्यन्ततादाढर्येभित्युक्तम्, तदनुरोधे तु स्वरूपात् किश्चिदुच्छूनतामित्यस्य स्वरूप- मित्यनेनान्वयो बोध्यः । आर्तिलहिष्णनामिति। श्रमसहिष्णूनामित्यर्थः । यथो क्तम्-"विध्नेमैंहुर्महुरपि प्रतिह्न्यमाना" इत्यादि। विप्रलम्भेति। कार्यासिरिद्धी- त्यथः । संसाध्य इनि। कारणस्येति। नायकादेरित्यर्थैः । प्रारम्भादीनाम्मुखादि-

९. भरतना., २१. ७, ९. ४३ ध्व०

३३८ सटीकलोच नोपेतथ्वन्यालोके

लोचनम् तस्यानुपूर्व्या विज्ञेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोक्तृभिः॥ प्रारम्भक्ष प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्व सम्भवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पश्चमः ॥ इति। एवं या एताः कारणस्यावस्थास्ततसम्पादकं यत्कतुरितिवृतं पञ्चधा चिभकम्। त एव मुखप्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणाख्या अन्वर्थनामान: पश्च सन्धय इतिवृत्तखण्डाः, १. यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थेर ससम्भवा। काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीतितम् ॥ भरना., २१. ३९. इति मुखसन्घेलेक्षणम्। तदज्ानि च= उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्राप्ति: समाधानं विधानं परिभावना॥ उद्धेद: करणं भेदो ह्येतान्यज्वानि वै मुखे ॥ इति बीजस्योद्वाटनं यत्तु दृष्टनष्टमिव क्वचित्। मुखे न्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं भवेत् ॥ इति प्रतिमुखसन्घेलेक्षणम्। तदङ्गानि च- विलासः परिसर्पश्र विधूतं तापनं तथा। नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रशमनं पुनः ॥ निरोधश्चैव विज्ञेयः पयुपासनमेव च। वज्जं पुष्पमुपन्यास्रो वर्णसंहारमेव च॥ इति। ग्भैसन्धेर्लक्षणं तदज्ञानि च- उद्धेदस्तस्य बीजस्य त्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गभ इति संज्ञितः। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । सड्प्रहश्चानुमानञ्व प्रार्थनाक्षिप्तमेव च।।

विमर्शतदङ्गानि च- तोटकाधिबले चैव चोन्धेदो विद्रवस्तथा ॥ इति ।

गभनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽपि वा। किञ्चिदाश्लेष संयुक्तो।विमशरस इति.स्मृतः।। अपवादोऽथ सम्फेटोविद्रवः शक्तिरेव च। व्यवसाय: प्रसङ्गश्च द्ुतिः खेदो निषेधनम्। विरोधनमथादानं छादनञ्च प्ररोचना ॥ इति । निर्वहणसन्घेर्लेक्षणं तदज्ञानि च संमानश्व समार्थाना मुख्यार्थानां सबोजिनाम्। फलोपसडप्रह्दानान ज्ञेयं निर्वेहणं तु ततू।।

तृतीयोद्द्योब: ३३९

लोचनम् सन्धीयन्त इति कृत्वा। तेषामपि सन्धीनां स्वनिर्वाह्यं प्रति तथा क्रमदर्शनादवान्तरभिज्ना इतिवृत्तभागा: + सन्ध्यज्ञानि-'उपक्षेपः परिकरः परिन्यसो विलोभनम्' इत्यदीनि। अर्थप्रकृतयोऽत्रवान्तर्भूताः । तथा हि स्वायत्तसिद्धेबींजं बिन्दुः कार्यमिति तिस्ः। बीजेन सर्वव्यापारा: बिन्दुनानुसन्धानं कार्येण निर्वाहः सन्दशनप्रार्थनाव्यवसायरूपा + ह्येतास्तिस्त्रोऽर्थसम्पादे कर्तुः प्रकृतयः स्वभावविशेषाः । सचिवायत्तसिद्धित्वे तु सचि- वस्य तदर्थमेव वा स्वार्थमेव वा स्वार्थमपि वा प्रवृत्तत्वेन प्रकी्णत्व प्रसिद्धत्वाभ्यां प्रक- रोपताकाव्यपदेश्यतयोभयप्रकारसम्बन्धी व्यापारविशेष: प्रकरीपताकाशब्दाभ्यामुक्त इति। एवं प्रस्तुतफलनिर्वाहणान्तस्याधिकारिकस्य वृत्तस्य प्चसन्धित्वं पूर्णेसन्ध्यज्ञता च सर्वेजनव्युत्पत्तिदायिनी निबन्धनीया। प्रासङ्गिके त्वितिवृत्ते नायं नियम इत्युक्तम्- 'प्रासज्विके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत्' इति मुनिना। एवं स्थिते रत्नावत्यां धीरललितस्य नायकस्य धर्माविरुद्धस- म्भोगसेवायामनचित्याभावासप्रत्युत न निससुखः स्यादिति श्लाध्यत्वातपृथ्वीराज्य बालप्रियाँ सन्धीनां तदज्ञानामुपक्षेपादीनाश्च लक्षणानि दशरूपकादिषु द्रष्टव्यानि। स्वनिर्वा- ह्यमिति। स्वनिर्वाह्यं फलमित्यथेः। अर्थप्रकृतयोऽत्रैवेति। ताः "बीजबिन्दुपताकाख्य प्रकरीकार्येलक्षणा" इत्युक्ता बोध्याः । स्वायत्तसिद्धेरिति। नायकस्तिरिविध :- स्वायत्तसितरिद्धिस्सचिवायत्तस्रिद्धि- रुभयायत्तस्विद्धिश्चेति। बीजेन सर्वव्यापारा इति। विवक्षिता इति शेष:। एवमु. त्तरवाक्ययोरपि बोध्यम्। अनुसन्धानमिति। अवान्तराथैर्मुख्यप्रयोजनस्य वि- च्छेदे तत्सन्धानकरणमित्यर्थः। सन्दर्शनेत्यादि। तत्तत्प्रयोजनं मनसि कृत्य तत्स्रिद्धिं सम्प्रार्थ्य तदर्थो व्यवसायो भवतीति सन्दर्शनादिजन्यत्वाद्वीजादयस्तत्स्वरूपा इत्यर्थः। अर्थें इत्यादि। अनेनार्थप्रकृतय इत्यस्यावयवार्थो दर्शितः । अथ प्रकरीपताका- पदार्थौ दर्शयिष्यन्नाह-सचिवेत्यादि। तदर्थं नायकार्थम्। प्रकरीपताकापदाभ्यां व्यपदेशे क्रमेण हेतुः प्रकीर्णत्वप्रसिद्धत्वाभ्यामिति। इति मुनिना इत्युक्तमिति सम्ब- न्धः । इतीत्यस्य इति वदता इत्यर्थः। लक्ष्यं दशयति-एवमित्यादि। एवं स्थिते रत्नावल्यां दर्शिता एवेत्यन्वयः । इति कलाध्यत्वादिति। इति वचनेन धर्माविरु- सन्धिर्विरोधो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। द्ुतिः प्रसादश्चानन्दः समयो हुपगूहनम् H भाषणं पूर्ववाक्यं च कायसंहार एव च।। प्रशस्तिरिति चाङ्गानि कुर्यान्निव हणे बुधः ॥ इति । एतेषामसक्कीणोनि लक्षणानि भरतनाटयशास्त्रे एकविशाध्याये निरूपितानि, तत एवावगन्तव्यानि। १. भरतना., २१. २०

३४० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

रसाभिव्यक्त्यपेक्षया, यथा रत्नावल्याम; न तु केवलं शास्त्रस्थिति- सम्पादनेच्छया। यथा वेणीसंहारे विलास।खयस्य प्रतिमुखसन्ध्यङ्गस्य प्रकृ० तरसनिबन्धाननुगुणमपि द्वितीयेऽ्क्के भरतमतानुसरणमात्रेच्छया घटनम्। लोचनम् महाफलान्तरानुबन्धिकन्यालाभफलोद्देशेन प्रस्तावनोपक्रमे पञ्चापि सन्धयोऽवस्था- पञ्चकसहिता: समुचितसन्ध्यङ्गपरिपूर्णा अर्थप्रकृतियुक्ता दर्शिता एव। 'प्रारम्भेऽ स्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ' इति हि बीजादेव प्रमृति 'विश्रान्तविग्रहकथः' इति 'राज्यं निर्जितशत्रु' इति च वचोभिः 'उपभोगसेवावसरोऽयम्' इत्युपक्षेपात्प्रभृति हि निरू- पितम्। एतत्तु समस्तसन्ध्यज्ञस्वरूपं तत्पाठपृष्ठे प्रदर्श्यमानमतितमां अ्रन्थगौरव- मावहति। प्रत्येकेन तु प्रदर्श्यमानं पूर्वोपरानुसन्धानवन्ध्यतया केवलं संमोहदायि भवतीति न विततम्। अस्यार्थस्य यत्नावधेयत्वेनेष्टत्वात्स्वकण्ठेन यो व्यतिरेक उक्त्तो 'न तु केवलया' इति तस्योदाहरणमाह-न त्विति। केवलशब्दमिच्छा शब्दं च प्रयुआानस्यायमाशय :- भरतमुनिना सन्व्यज्ञानां रसाङ्भूतमितिवृत्तप्राश ह्त्योत्पादनमेव प्रयोजनमुक्तम्। न तु पूर्वरज्ञाङ्गवददृष्टसम्पादनं विध्नादिवारणं वा। यथोक्तम्- इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम् ॥ आश्वर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अज्ञानां षड्विर्धं ह्येतद्दृष्टं शास्त्रे प्रयोजनम् ॥इति। ततश्र- समीहा रतिभोगार्था विलासः परिकीर्तितः। बालप्रिया द्सम्भोगसेवायाः इ्लाघनीयत्वादित्यर्थः । तत्पाठपृष्ठे प्रदश्यमानमिति। रत्ना- कीस्थतत्तद्वाक्यानि सर्वाण्युदाहृत्य प्रदर्श्यमानमित्यथः । प्रत्येकेनेति। पूर्वापरवाक्यं विना उदाहरणमात्रमित्यर्थः । न विततमिति। सविस्तरं सोदाहरणं वृत्तौ नो कमित्य- रथः। अस्यार्थस्येति। सन्धिसन्ध्यज्गघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षयेत्युक्तस्यार्थस्येत्यर्थः । इति यो व्यतिरेक इति सम्बन्धः । न त्वितीति। न त्वित्यादिप्रन्थेनेत्यर्थः । प्रयु आ्नस्येति। कारिकाकर्तुरिति शेषः । अयमिति। नाधिगतार्थ इत्यन्तेन अ्रन्थेन वक्ष्यमाण इत्यर्थः । सन्ध्यङ्गानामिति प्रयोजनमित्यनेन सम्बध्नाति। इष्टस्येति रचनाप्रतिपादनम्। प्रयोगस्य रागपात्तिः अभिनयरागसमृद्धि:। अभिनयदर्शनेन सामाजिकमनोरजनसमृद्धिरिति यावत्। आश्चर्यवदिति। चमत्कार- कारीत्यर्थः । ततश्चेति। उक्तेन हेतुनेत्यर्थः । प्रयुक्त इत्यनेनास्य सम्बन्धः। समी १. भरतना., २१. ५३. २. भरतना., २१. ७८.

तृतीयोदद्योत: ३४१

इदं चापरं प्रबन्धस्य रसव्यञ्लकत्व निमितं यदुद्दीपनप्रशमने यथावसर- लोचनम् इति प्रतिमुखसन्ध्यज्गविलासलक्षणे 1 रतिभोगशब्द अधिकारिकर सस्थायिभावोप- व्यञ्जकविभावाद्युपलक्षणार्थतवेन प्रयुक्त, यथातत्वं नाधिगतार्थ इति/ प्रकृतो ह्यत्र वीररसः। उद्दीपन इति। उद्दीपनं विभावादिपरिपूरणया। यथा-'अर्य सर राआ उदयणो त्ति' इत्यादि सागरिकायाः। प्रशमन वासवदत्तातः पलायने। पुनरुद्दीपनं चित्रफलकोल्लेखे। प्रशमन सुसक्गताप्रवेशे इत्यादि। गाढं ह्यनवरतपरिमृदितो रसः सुककुमारमालती कुसुमवज्झटित्येव म्लानिमवलम्बेत। विशेषतस्तु शज्ञारः। यदाह मुनि :- यद्वामाभिनिवेशित्वं यतक्ष विनिवार्यते। दुर्लभत्वं यतो नार्या कामिन: सा परारतिः॥ इति। वीररसादावपि यथावसरसुद्दोपनप्रशमनास्यां विना झटित्येवाद्सुतफलकल्पे साध्ये लब्धे प्रकटीचिकीर्षित उपायोपेयभावो न प्रदर्शित एव स्यात्। पुनरिति। इतिवृ- बालप्रिया हेति। समीहा इच्छा। रतिभोगार्थति। सुरतानुभवविषयिकेत्यर्थः । यद्वा-रतेः रत्याख्यस्थायिनः यो भुज्यत इति भोगो विषयः प्रमदादि: तदर्था तत्सम्भोगार्था इत्य- थः। आधिकारिकेति। आधिकारिको यो रसो वर्ण्यमान: तस्य यः स्थायीभावस्तदुप- व्यञ्जको यो विभावादि: तदुपलक्षणार्थत्वेन तदुपलक्षकत्वेनेत्यर्थः ।नतु पूर्वोक्तवाच्या- र्थमात्रपरत्वेनेति भावः । प्रयुक्त इति। मुनिनेति शेषः । यथेति। यथातत्त्वमधिग- तो ज्ञातोरऽर्यों मुन्यभिप्रेतार्थो यस्य तथाभूतो न, किन्दु तद्वाच्यार्थ एवाधिगत इति भावः । वेणीसंहारकृतेति शेषः। इतीत्यस्याशय इत्यनेनान्वयः । नतु वेणीसंहारे क आधिकारिको रस इत्यत्राह-प्रकृत इति। न तु शक्गार इति भावः। अन्यथा दोषं दर्शयति-गाढमित्यादि। अनवरतपरिमृदितः अविच्छेदेनास्वादितः । माल- तीति। अनवरतमृदितमालतीत्यर्थः । यदिति। वामाभिनिवेशित्वं नार्याः प्रतिकूलाचरणाभिलाषः । यतश्च यच्च विनिवायँते नार्या सम्भोग इति शेषः । यतः यत् सा एतत्रयम्, परा रतिः विष्नितसम्भोगाया नार्यास्स्म्भोग: परमप्रीतिहेतुरित्यर्थः । न केवलं शज्गारे रसनान्तरे डप्युक्त प्राह्यमित्याह-वीरेत्यादि। अद्भुतफलेति। इन्द्रजालादिदर्शितफलेत्य- र्थः। प्रकटीचिकीषितः कविना प्रकटीकर्तुमभिकषितः। उपायेति। नायकादि तत्तद्यापारस्य चतुवगस्य च हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । नैवेति योजना। आरब्घे. ्यनेन प्रकते विवक्षितमाह-आशङ्कयमानप्रायेति। उपनता जाता । विश्रान्ति- पदार्थमाह-विच्छेद इति। तथाच यत्र यत्रा ज्विनो रसस्य विच्छेद: प्राप्तुयात्तत्र

१. भरतना., २४. १९९.

३४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मन्तरा रसस्य, यथा रत्नावश्यामेव। पुमराब्यविश्रान्ते रसस्याङ्गिनोड नुसन्धिश्च। यथा तापसवत्सराजे। प्रबन्धविशेषस्य नाटकादे रसव्यक्ति निमित्तमिदं चापरमवगन्तव्यं यदलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। शक्तो हि कवि: कदाचिदलक्कारनिबन्धने तदाक्षिप्तयैवानपेक्षितरसबन्धः प्रबन्धमारभते तदुपदेशार्थेमिदसुक्त्तम्। दृश्यन्ते च कवयोSलक्कारनिबन्ध नैकरसा अनपेक्षितरसाः प्रबन्धेषु।

लोचनम् तवशादारब्धाशक्कयमानप्राया न तु सवेथैवोपनता विश्रान्तिर्विच्छेदो यस्य स तथा। रसस्येति। रसाङ्गभूतस्य कस्यापीति यावत्। तापसवत्सराजे हि वासवदत्ताविषयो जीवितसर्वस्वाभिमानात्मा प्रेमबन्धस्तद्विभावाद्यौचित्यात्क रुणविप्रलम्भादिभूमिका गृह नसमस्तेतिवृत्तव्यापी। राज्यप्रत्यापत्या हि सचिवनीतिमहिमोपनतया तदज्गभूतपन्मा- वतीलाभानुगतयानुप्राण्यमानरूपा परमामभिलषणीयतमतां प्राप्ता वासवदत्ताधिगतिरेव तत्र फलम्। निर्वेहणे हि 'प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः संबन्धोऽभू्शकेन' इत्येवं देवीलाभप्राधान्यं निर्वाहितम्। इयति चेतिवृत्तवैचित्र्यचित्रे भित्तिस्थानीयो वासवद- त्ताप्रेमबन्धः प्रथममन्त्रारम्भातप्रभृति पद्मावतीविवाहादौ, तस्यैव व्यापाराठ। तेन स. एव वासवदत्ताविषयः प्रेमबन्धः कथावशादाशङ्कथमानविच्छेदोऽप्यनुसंहितः। तथाः बालप्रिया तत्र तदमुसन्धानं सम्पादयितव्यमित्यर्थः । अज्ञिनो रसस्येत्यत्र रसपदेन विवक्षि- तमाह-रसाङ्गभृतस्येति। कस्यापीति। विभावादेरित्यथेः। 'यथा तापस्रवत्सराज इत्युकं विवृणोति-तापसवत्सराजे हीत्यादि। प्रेमबन्ध इति। वत्सराजगत इति शेषः। समस्तेति। वृत्तव्यापीत्यनेनास्य सम्बन्धः । करुरोति। क्रमोऽन्र बोध्यः । उक्त दढीकरोति-राज्येत्यादि। प्राप्तेत्यत्र हेतुः-राज्यप्रत्यापत्यानुप्राएयमा नरूपेति । राज्यप्रत्यापत्तेः विशेषणद्वयम्-सचिवेत्यादि। उक्तमुपपादयति- निर्वहण इत्यादि। प्राप्तेति। दृष्टा यूय निजिंता विद्विषश्च प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः। सम्बन्घोऽभूहर्शेकेनापि सार्ध कि ते दुःखं यत्ततश्शान्तमद्य ।। इति सम्पूर्णश्लोकः। 'रसस्यारब्धविश्रान्तेरि'त्याधुक्तं सज्ञमयति-इयतीत्यादि। इतिवृत्तवैचित्र्यचित्र इति। आलेख्यतुत्ये विचित्रेतिवृत्त इत्यर्थः। प्रमृतिभित्ति- स्थानीय इत्यन्वयः। व्यापारादिति। व्यापरणादित्यथः व्याप्तेरिति यावत्। इत्यादिनेति। "निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदञ्र्पणैः तां सम्प्रत्यपि मार्गदत्तनयनां

तृतीयोद्द्योत.

लोचनम् हि-प्रथमे तावदक्के स्फुटं स एवोपनिवद्धः 'तद्वक्रेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदो- षस्तथा तद्गोष्ठथैव' इत्यादिना, 'बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किमथवा प्रेमाऽसमाप्तोत्सवम्' इत्यन्तेन । द्वितीयेऽपि 'दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक्त्रं न किम्' इत्यादिना स एव विच्छिन्नोऽप्यनुसंहितः । तृतीयेऽपि सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्ठते श्वासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तथा हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्धं वराक्या तया शान्तेनापि वर्यं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे।। इत्यादिना। चतुर्थेऽपि देवीस्वीकृतमानसस्य नियतं स्वप्नायमानस्य मे तदोत्रप्रहणादियं सुवदना यायात्कर्थ न व्यथाम्। इत्थं यन्त्रणया कर्थकथमपि क्षीणा निशा जाम्रते। बालप्रिया प्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे" इत्यादिपदेन प्राह्यम् । तद्वक्त्रेति। तंत्पदेनान्न सर्वेत्र वासव- दत्ताया: परामशेः । दिवसः अहस्समयः। तया सह गोष्ठी सम्भाषणादिस्त द्ोष्ठी तथा। निशापीत्यत्र नीतेति विपरिणामेन सम्बन्धः । मन्मथेति। मन्मथेन कृतः उत्पादितः उत्साह: येषां तैः । कि कुतः बद्धोत्कण्ठं भवति। विमृश्याह-अथवे- त्यादि। असमाप्तः उत्सवः वक्त्रेन्दुविलोकनादिरूपो यत्र। यद्वा-असमाप्तः अस- मापितः उत्सवः येन तत् । भवति इत्यन्तेनानुसंहित इति सम्बन्धः । द्वष्टिरिति। नामृतधमिणीति च पाठः । आदिपदेन "नोर्ध्वाद्र हृदयं न चन्दनरसस्पर्शानि चाङ्गानि वा कस्मिन् लब्धपदेन ते कृतमिदं क्रूरेण पीताननिना। नूनं वष्जमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेष्टितम् ।। इत्यस्य सङ्ग्रहः । ते दृष्टिः अमृतवर्षिणी न किममृतवर्षिण्येवेत्यर्थः । एवमुप- यपि किशब्दो नञपदैर्योज्यः। ऊर्ध्वार्द्रमुपरिभागे आर्द्रताविशिष्म्। नो वार्द्रमिति वा पाठः। पूर्वार्द्धेन दृष्टयाद्यङ्वेषु विरोघिसद्धावादग्नेः पदलाभो न भवतीति दर्शितमत एवाह-'कस्मिन्नि'यादि कस्मिन् कृताङ्के इदं कृतमित्येतद्विवृणोति-'क्रूरेणे'त्यादि त्वं क्रूरेणाग्निना पीता दग्धा इति यदिदमिति सम्बन्धः। शोकावेशवशादाह-'नूनमि' त्यादि। दहनः त्वद्दाहकोऽग्निः। वज्रमयोन्य एव। नूनं सम्भावयामि। सर्वत्रेति। वराक्या निर्भाग्यया तया देव्या तथा दग्धमिति सम्बन्धः। देवीति। देवीत्यादिहेतुग म्। देवी वासवदत्ता। नियतमिति सम्भावनायाम्। स्वप्ने सम्भा- व्यमानात्तजात्रप्रहणादित्यर्थः । इयमिति। पझ्मावतीत्यर्थः। इसथं यन्त्रणया एवं

३४४ सटीकलोचनोपे तध्वन्यालोके

लोचनम् मे दाक्षिण्योपद्ृतेन सा प्रियतमा स्वप्तेऽपि नासादिता ॥ इत्यादिना। पश्चमेऽपि समागमप्रत्याशया करुणे निवृत्ते विप्रलम्भेड्क्कुरिते तथाभूते तस्मिन्मुनिवचसि जातागसि मयि प्रयत्नान्तगूढां रुषमुपगता मे प्रियतमा । प्रसीदेति प्रोक्ता न खल कुपितेत्युक्तिमधुरं समुद्धिना पीतैर्नयनसलिलै: स्थास्यति पुनः । इत्यादिना। षष्टेऽपि 'त्वत्सम्प्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः' इत्यादिना। अलड्कृतीनामिति योजनापेक्षया कर्मणि षष्ठी। द्वृश्यन्ते चेति। यथा स्वप्नवासवदत्ताख्ये नाटके- 'स्वश्चितपक्ष्म कपाटं नयनद्वारं स्वरूपताडेन। उद्धाटय सा प्रविषा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ॥' इति ॥ १४ ॥ बालप्रिया चिन्तन रूपनिद्राप्रतिबन्धकेन जाप्रतो मे निशा क्षीणेति सम्बन्धः॥। निशा निद्रां विनै- वातीतेत्यर्थः । अत आह-दाक्षिरयेत्यादि। दाक्षिण्यमत्र पद्मावतीविषयकं बोध्यम्। सा वासवदत्ता। अङ्कुरित इत्यादिना अनुसंहित इति सम्बन्धः । तथा भूत इति। मुनिवचसीति निमित्ते सप्मी। स्थास्यतीत्यनेनास्यान्वयः । सा प्रियतमा तथा मम पुनःपश्चादपिपुर इतिवा पाठः। स्थास्यतीत्याशंसायां लट्। प्रयत्नान्तगूंढामिति। प्रयत्नैरन्तर्नियमितामित्यर्थः । उक्त्ा मधुरं मनोहरं यथा तथा। समुद्धिन्ना संमिश्रा, युक्ेति यावत् पीतैः अन्तःस्तम्भितैः समुद्धिन्नप्रीतिरिति पाठः । साधिष्ठः समुद्धिना प्रकाशिता प्रीतिः यया सेत्यर्थः । नयनसलिलोद्रमो हि कुपितानां स्त्रोणां प्रीतेरनुावः। त्वदिति। आदिपदेन "तन्मत्वा त्यजतशशरीरक्मिद नैवास्ति निर्स्नेहता आसन्नोऽवसरस्तवानुगमने जाता धृतिः कित्वयम् । खेदो यच्च तवानुगं न हृदयं तस्मिन् क्षणे दारुण।। इत्यस्य सड्ग्रहः। सचिवैः प्रयोजकैः मया प्रयोज्येन। 'तदि'ति। त्वत्सम्प्रा- प्तिमित्यर्थः । अत्यजत इति च्छेदः । इत्यादिनेति तृतीयान्तानामनुसहित इत्यने नान्वयो बोध्यः। योजनापेक्षयेति । योजनमिति कृदन्तापेक्षयेत्यर्थः । स्वश्चितेति। वत्सराजोक्तिरियम्। स्श्चिते प्रवेशप्रतिबन्धाय सुष्ट मिथः सम्बद्धे पक्ष्मणी एव कवाटे यस्य तत्। नयनद्वार नयनमेव द्वारम्। स्वरूपताडेन स्वस्य रूपमाकृतिः तदेव ताडः ताडनक्रिया साधनमुद्गाढनकरणमिति यावत् तेन। स्वरूपत- उतैवेति पाठेस्वरूपमेव तडिद्विद्युत्तया करणेनेति तदर्थः। सा नृपतनूजा वासवदत्ता। अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव रूपणं श्प्वारानुगुणतया सुन्दर न त्वन्यदपीति भावः॥१४॥

तृतीयोद्द्योत: ३४५

किश्- अतुस्वानोपमातमापि प्रभेदो य उदाहृतः । धवनेरस्य प्रबन्धेषु भासते सोडपि केषुचित् ॥ १५॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरतुरणनरूपव्यक्रयोऽपि यः प्रभेद उदाहृतो द्विप्रकारः सोऽपि प्रबन्धेषु केषुचिद्दयोतते। तदथा मधु- मथनविजये पाश्वजन्योक्तिषु। यथा वा ममैव कामदेवस्य सहचरसमा-

लोंचनम् न केवलं प्रबन्धेन साक्षाद्वयज्रथो रसो यावत्पारम्पर्येणापीति दर्शयितुमुपक्रमते- किश्चेति। अनुस्वानोपमः-शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्व, यो ध्वनेः प्रभेद उदाहृतः सः केषुचित्प्रबन्धेषु निमित्तभूतेषु व्यञ्ञकेषु सत्सु व्यप्ञयतया स्थितः सन्। अस्येति रसादिध्वनेः प्रकृतस्य भासते व्यञ्ञकतयेति शेषः । वृत्तिग्रन्थोऽप्येवमेव योज्यः । अथ वानुस्वानोपमः प्रभेद उदाहतो यः प्रबन्धेषु भास्रते अस्यापि 'दोत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचित्' इत्युत्तरश्लोकेन कारिकावृत्त्यो: सङ्गतिः। एतडुक्तं भवति-प्रबन्धेन कदाचिदनुरणनरूपव्यप्ञयो ध्वनिः साक्षाद्वयज्यते स तु रसादिध्वनौ पर्यवस्यतीति। यदि तु स्पष्टमेव व्याख्यायते तदा अ्रन्थस्य पूर्वोत्त- रस्यालक्ष्यक्रमविषयस्य मध्ये प्रन्थोऽयमस्ङ्गतः स्यात्, नीरसत्वं च पाश्चजन्योक्त्या- दीनामुक्तं स्यादित्यलम्। बालप्रिया स्वव्याख्यास्यमानार्थाभिप्रायेण 'किश्चे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-न केवलमि- त्यादि। पारम्पर्यणापीति। व्यंग्यान्तरद्वारेणापीत्यर्थः । कारिकां व्याचष्टे-अनु. स्वानेत्यादि। ध्वनेरित्यस्य प्रभेद इत्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयति-रवनेः प्रभेद इति। पूरयति-व्यअ्जकेष्वित्यादि। अस्येत्यस्य व्याख्यानम्-रसादिध्वने: प्रकृत- स्येति। अन्रापि पूरयति-व्यञ्ञकतयेति। भासते इत्यनेन सम्बन्धः । प्रकारान्त- रेण व्याचष्टे-अथवेत्यादि। य उदाहृतः स केषुचित् प्रबन्धेधु भासते इत्यन्त अनु- वादः। अस्य ध्वनेरपीत्यवशिष्टांशस्य उत्तरकारिकास्थेन द्योत्य इत्यनेनान्वयः । अस्य

एवं द्वेधाऽपि व्याख्यानेन लब्धमर्थमाह-पतदित्यादि। यथाश्रुतार्थपरित्यागे बीजमाह-यदीत्यादि। ग्रन्थोऽयमिति। अनुस्वानोपमेत्यादिकारिकेत्यर्थः । दोषान्तरं चाह-नीरसत्वमित्यादि। नीरसत्वमुक्तं स्यादिति। नीरसत्वं प्रदशित भवेदित्यर्थः । ४४ ०्व०

३४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

गमे विषमबाणलीलायाम्। यथा च गृधगोमायुसंवादादौ महाभारते।

लोचनम् लीलादाढा शुध्यू ड्ढासअलमहिमण्डलसश्चिअ अज्ज। कीस्मसुणालाहरतुज्आइ अङ्गम्मि॥ इत्यादय: पाश्चजन्योक्तयो रुक्मिणीविप्रलब्धवासुदेवाशय प्रतिभेदनाभिप्रायमभि- व्यज्जयन्ति। सोऽभिव्यक्त: प्रकृत रसस्वरूपपर्यवसायी। सहचराः वसन्तयौवनमळयानि लादयस्तैः सह समागमे। मिअवहण्डिअरोरोणिरक्कुसो अविवेअरहिओ वि। सविण वि तुमम्मि पुणोवन्ति अ अतन्ति पंमुसिम्मि॥ इत्यादयो यौवनस्योक्तयस्तत्तन्निजस्वभावव्यजिकाः, स स्वभावः प्रकृतरसपर्यव- सायी। यथा चेति। इमशानावतीर्ण पुत्रदाहर्थमुद्योगिनं जनं विप्रलब्धुं गृध्रो दिवा शवशरीरभक्षणार्थी शीघ्रमेवापसरत यूयमित्याह। अलं स्थित्वा इमशानेSस्मिन्गृघ्रगोमायुसड्कुले। कङ्कालबहले घोरे सर्वेप्राणिभयक्करे। बालप्रिया लीलेति। "लीलादाढरगुद्धरिअस अलमहीमण्डलस्सविअअज्ज। कीसमुणलह- रणं वितुझगुरु आइ अज्ञम्मि॥ इति पाठः ।

कस्मान्मृणालाभरणमपि तव, गुरु भवत्यञ्के॥ इतिच्छाया। कीलया दंष्राप्रेण उद्ृतं सकलमहीमण्डलं येन वराहरूपिणा तस्येत्यनेन गुरुत- रवस्तुवहने अनायासस्सूच्यते। एवकारो विरोधद्योतकः । मृणालाभरणमपि अतिलघु मृणालरूपमाभरणमपि। कस्माद्गुरु भवतीति सम्बन्धः । अनेन भगवतो विरहाव- स्थातिशयो द्योत्यते। एतमर्थ दर्शयति-रुक्मिणीत्यादि। रुक्मिणीविप्रलब्धो- रुक्मिणीविरही यो वासुदेवस्तस्याशयो रुक्मिण्यामभिलाषः, तस्य प्रतिभेदनमाविष्क- रर्णं तदभिप्रायमित्यर्थः। प्रकृतरसेति। विप्रलम्भशृङ्गारेत्य:। सहचरस्रमागमे इत्येतद्विवृणोति-सहचरा इत्यादि। मिश्नरवेति। हुम्मि अवहत्थिअरे होणिरङ्कुसो अहविवेअरहिओवि। सिविणेवि तुमम्मि पुणो भन्ति णपसुमरामि। इति पाठः । भवाम्यपहस्तितरेखो निरङ्कुशोऽथ विवेकरहितोऽपि। खप्नेऽपि तव पुनर्भकि न प्रस्मरामि ॥ इति छाया। अपहस्तितरेख इति। अतिक्रान्तमर्याद इत्यर्थः । तत्तत्निजस्व्रभावेति। कामानुवर्तनादिस्वभावेत्यर्थः । अलमित्यादि। काव्यप्रकाशेऽप्युदाहता इमे इलोकोः

तृतीयोद्द्योत: ३४७

सुप्तिङ्वचनसम्बन्धैस्तथा कारकशक्तिभिः कृत्तद्धितसमासैश् घोत्योऽलक्ष्यक्रमः कचित् ॥ १६॥ अलक्ष्यक्रमो ध्वनेरात्मा रसादि: सुब्विशेषैस्तिडुविशेषवचनविशेषैः सम्बन्धविशेषैः कारकशक्तिमिः कृद्विशेषैस्तद्धिवविशेषैः समासैश्च्वेति। लोचनम् न चेह जीवितः कश्चित्कालधमेसुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वष्यः प्राणिनां गतिरीदशी।। इत्याद्यवोचत्। गोमायुस्तु निशोदयावधि अमी तिष्ठन्तु, ततो गधादपहृत्याहँ भक्षयिष्यामीत्यभिप्रायेणावोचत्। आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविघ्नो मुहूर्तोडयं जीवेदपि कदाचन ॥। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाकयात्कर्थं बालास्त्यक्ष्यध्वमविशङ्किताः ॥ ज! इत्यादि। स चाभिप्रायो व्यक्तः शान्तरस् एव परिनिष्ठिततां प्राप्तः ।। १५ ॥ एतमलक्ष्यक्रमव्यत्यस्य रसादिध्वनेर्यद्यपि वर्णेभ्यः प्रभृति प्रबन्धपर्यन्ते व्यजकगें निरूपिते न निररणीयान्तरमवशिष्यते, तथापि कविस्हृदयानां शिक्षा दातुं पुनरपि सूक्ष्म- दृशान्त्रयव्यतिरेकावाश्रित्य व्यञ्ञकवर्गमाह-सुपतिडडत्यादि। वर्य त्वत्थमेतदनन्तर सवृत्तिक वार्क्य बुध्यामहे। सुबादिभि: योऽनुस्वानोप मो भासते वक्त्रभिप्रायादिरूप: अ. स्यापि सुबादिभिव्य क्तस्यानुस्त्रानो पमस्यालक्ष्यक्रमव्यज्ञयो द्योत्यः। कचिदिति पूर्वकारि· कया सह संमीत्य सङ्गतिरिति। सर्वेत्र हि सुवादीनामभिप्रायविशेषाभिव्यज्ञकत्वमेव । उदाहरणे स् त्वभिव्यक्तोऽभिप्रायो यथास्वं विभावादिरूपताद्वारेण रसादीन्व्यनक्ति। बालप्रिया इत्याहेति। इत्यभिप्रायेणाहेत्यर्थः । का उधममिति। मरणमित्यर्थः । जीवे- दपीति। बालोऽयमिति शेषः । कनकवर्णवशभातीति कनकवर्णोभः, कनकव- र्णस्य हेमकुम्भादेराभा कान्तिरिवाभा यस्य इति वा तम्। त्यक्ष्यथ्वं पितृपिण्डद- मिति च पाठः । त्यक्ष्यध्वरमित्यार्षः प्रयोगः । स चाभिप्राय इति। जनविसजना- भिप्रायः, भक्षणाभिप्राय इति वा अर्थः ॥ १५ ॥ एवमित्यादि। निरूपिते निरूपिते सति न अवशिष्यत इति सम्बन्धः । यथाऽनुस्वानेत्यादिपूर्वप्रन्थो व्याख्यातस्तथा सुबित्यादिप्रन्थं व्याख्यातुमारभते- वयमित्यादि। एतदनन्तर्र सुप्तिङ्वचनेत्यादिकम्। सुबित्यादीनां तृतीयान्तानां पूर्व- कारिकास्थेन भासत इत्यनेन तत्स्थस्यास्य व्वनेरपोत्यस्यान्रत्येन द्योत्य इत्यनेन च सम्बन्ध इति व्याचष्टे-सुबादिभिरित्यादि। उक्तमुपपादयति-सर्वत्र हीत्यादि।

३४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

चशब्दान्निपा तोपसर्गकालादिभि: प्रयुक्त्ैरभिव्यज्यमानो दश्यते। यथा- न्यककारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुछं जीवत्यहो रावणः । धिग्बिक्छक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गगामटिका विलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥

लोचनम् एतदुक्त भवति-वर्णादिभिः प्रबन्धान्तैः साक्षाद्वा रसोभिव्यज्यते विभावादिप्र- तिपादनद्वारेण यदिवा विभावादिव्यज्ञनद्वारेण परम्परयेति तत्र बन्धस्यैतत्परम्परया व्यञ्जकत्वं प्रसज्वादादावुक्तम्। अधुना तु दर्णपदादीनामुच्यत इति। तेन वृत्तावपि 'अभिव्यज्यमानो दृश्यते' इति। व्यज्ञकत्वं दृश्यत इत्यादौ च वाक्यशेषोऽध्याहार्यः विभावादिव्यञ्जनद्वारतया पारम्पर्येणेत्येवंरूपः । ममारय इति। मम शत्रुसद्भावो नोचित इति सम्बन्धानौचित्यं क्रोधविभावं व्यनक्ति अरय इति बहुवचनम्। तपो विद्यते यस्येति पौ षकथाहीनत्वं तद्धितेन मत्वर्थीयेनाभिव्यक्तम्। तत्रापिशव्देन निपातसमुदायेनात्यन्तासम्भावनीयत्वम्। मत्कर्तृका यदि जीवनक्रिया तदा इननक्रिया तावदनुचिता। तस्यां च स कर्ता अपिशव्देन मनुष्यमात्रकम्। अत्रैवेति-मदधिष्ठितो बालप्रिया तात्पर्यमाह-एतडुक्त्तमित्यादि। विभावादि प्रतिपादन द्वारेण साक्षाद्वा विभावादि- व्यञ्जनद्वारेण परम्परया वा रसोऽभिव्यज्यत इति सम्बन्धः । आदाघिति। पूर्व- कारिकायामित्यर्थः । व्याख्यातार्थोनुरोधेन वृत्तिम्रन्थं योजयति-तेनेत्यादि। इत्येवंरूपो वाक्यशेष इत्यन्वयः । व्यअनद्वारतयेति। रसादिससुब्विशेषादिभि विभावादिव्यञ्ष- नद्वारा पारम्पर्येणाभिव्यज्यमानो दृश्यत इत्याद्यर्थ इति भावः । 'न्यकार' इति। इयं श्रीरामेण राक्षसकुलक्षये क्रियमाणे क्रुद्धस्य रावणस्य स्वा- धिक्षेपोक्ति: । मे अश्यरसन्ति यदयमेव न्यक्कार इत्याद्यन्वयः । 'प्रबोधितवतेि णिजन्ताद्भावे क्ते ततो मतुपि बोष्यम्। स्वग एव आ्मटिका स्वत्पग्रामः । श्लोकोऽयं काव्यप्रकाशेऽप्युदाहतः । वृत्युक्त व्यञ्ञकत्वं विवृणोति-मे इत्यादि। बहुत्वेन शत्रुम- त्ता ममानुचितेति सम्बन्धानौचित्यरूपं क्रोधविभावमरय इति बहुवचनं व्यजयतीति बहुवचनमित्यन्तस्थार्थः । वृत्तौ 'सम्बन्धे'त्यस्य षष्ठथर्थसम्बन्घेत्यर्थः । अभिव्यक्त- मिति। अदश्शब्दार्थस्यैति शेषः । अत्यन्तासम्भावनीयत्वमिति। तापसगत- शत्रुताया अत्यन्तास्रम्भाव्यत्वमभिव्य क्तमित्यर्थः। अभिव्यक्तपदस्य यथायोगमुत्तर- नापि सम्बन्धो बोध्यः । हननक्रियेति। यहिकश्वित्कर्तृकाSपीति शेषःा मोनुषमात्रक: कुश्सितो मनुष्य एव। नीत्युपसर्गार्थविवरणम्-निश्शेषेरोति। यथा

तृतीयोद्द्योत: ३४९

अत्र हि श्लोके भूयसा सर्वेषामप्येषां स्फुटमेव व्यञ्जकत्वं दश्यते। तत्र 'मे यदरयः' इत्यनेन सुप्सम्बन्धवचनानामभिव्यञ्जकत्वम्। 'तत्रा- प्यस्षी तापस' इत्यत्र तद्धितनिपातयोः । 'सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः' इत्यत्र तिङ्कारकशक्तीनाम् । 'धिग्बिक्छक्रजितम्' इत्यादौ इ्लोकार्षे कुतद्वितसमासोपसर्गाणाम्। एथंविघस्य व्यञ्जकभू यस्त्वे च घटमाने काव्यस्य सर्वातिशायिनी बन्धच्छाया समुन्मीलति । यत्र हि व्यङ्गचावभासिन: पदस्यैकस्यैव तावदाविर्भावस्तत्रापि काव्ये कापि बन्धच्छाया किमुत यत्र तेषां बहुनां समवायः। यथात्रानन्वरोदित क्कोके। अत्र हि रावण इत्यस्मिन् पदेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्येन ध्वनिप्रमेदेनालडकृ. तेऽपि पुनरनन्वरो कार्ना व्यक्ष कप्रकाराणमुद्धासनम्। दश्यन्ते च महात्मर्ना प्रतिभाविशेषभारजां बाहुशयेनैवंविधा बन्धप्रकाराः ।

देशोऽधिकरणम् निःशेषेण हन्यमानतताया राक्षसबलं च कर्मेति तदिदमसंभाव्यमा लोचनम्

नमुपनतमिति पुरुषकारास्रम्पत्तिध्वेन्यते तिङ्कारकशक्तिप्रतिपादकैश् शब्दैः । रावण इति त्वर्थान्तरसड्क्रमितवाच्यत्वं पूर्वमेव व्याख्यातम्। धिग्धिगिति निपातस्य शक्र जितवानित्यारयायिकेयमिति उपपदसमासे न सहकृतः स्वर्गेत्यादिसमासस्य स्वपौरषा- नुस्मरणं प्रति व्यञ्ञकत्वम्। प्रामटिकेति स्वार्थिकतद्वितप्रयोगस्य स्त्रीप्रत्ययसहितस्या- बहुमानास्पदत्वं प्रति, विलुण्ठनशब्दे विशव्दस्य निर्दयावस्कन्दनं प्रति व्यञ्ञक. त्वम्। वृथाशव्दस्य निपातस्य स्वात्मपौरुषनिन्दां प्रति व्यञ्ञकता। भुजैरिति बहुव- चनेन प्रत्युत भारमान्नमेतदिति व्यज्यते। तेन तिलशस्तिलशोऽपि विभज्यमानेऽन्र इलोके सर्व एवांशो व्यञ्ञकत्वेन भातीति किमन्यत्। एतदर्थप्रदशनस्य फलं दर्शयति-एवमिति। एकस्य पदस्येति यदुक्तं तदुदाहरति-यथात्रेति। राक्षसकुलनामापि नक्ष्यति तथेत्यथः । राक्षसबलमिति। राक्षसकुलमिति च पाठः । बालप्रिया स्रोऽपीत्यादिवाक्यव्यङ्यं दशयति-तदिदमित्यादि। पुरुषकारासम्पत्तिरिति। स्वपौरुषप्रकर्षाभाव इत्यर्थः। तिङ्कारकशक्तिप्रतिपादकैश्शब्दै्ध्वन्यत इत्यन्वयः । तिङ्च कारकशक्तिप्रतिपादकाश् तैः। तिङूनिहन्तीति कारकशक्तय :- अधि करणत्व- कर्तृत्वकरमत्वरूपाः । पूर्वमेव व्याख्यातमिति। महेन्द्रपुरीविमर्दनादिकारित्वं राव- णपदेन व्यज्यत इति भावः। निपातस्येति। व्यञ्जकत्वमिति शेषः । आययायि- यिकेति। कल्पितार्था वागित्यर्थः । इतीति। इत्यर्थ प्रतीत्यर्थः । सहकृत इति षष्ट्यन्तं निपातस्येत्यस्य विशेषणम्। उपसंहरति-तेनेत्यादि। विभज्येत्यत्र निभे-

३५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा महर्षेर्व्यासस्य- अतिक्रान्तसुखा: काला: प्रत्युपस्थितदारुणाः । इव: ३व: पापीयदिवसा पृथिवी गतयौवना ।। अत्र हि कृत्तद्वितवचनैरलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः, 'पृथिवी गतयौवना'

लोचनम् अतिक्रान्तं न तुकदाचन वर्तमानतामवलम्बमानं सुखं येषु ते काला इति, सव एव न तु सुखं प्रति वर्तमान: सकोऽपि काललेश इत्यर्थः। प्रतीपान्युपस्थितानि वृत्तानि प्रत्यावत- मानानि तथा दूरभावीन्यपि प्रत्युपस्थितानि निकटतया वर्तमानानि भवन्ति दारुणानि दुःखानि येषु ते। दुःखं बहुप्रकारमेव प्रतिव तमानाः सर्वे काळांशा इत्यनेन कालस्य तावन्निर्वेदमभिव्यञ्जयतः शान्तरसव्यञ्जकत्त्रम्। देशस्याप्याह-पृथिवी श्वः श्वः प्रातः प्रातर्दिनाहिनं पापीयदिवसाः पापानां सम्बन्धिनः पापिष्टजनस्वामिका दिवसा यस्यां सा तथोक्ता। स्वाभावत एव तावतकालो दुःखमयः तत्रापि पापिष्ठजनस्वामिकप्टथिवीलक्ष- णदेशदौरात्म्याद्विशेषतो दुःखमय इत्यर्थः । तथा हि श्वः श्व इति दिनादिनं गत- यौवना वृद्धत्वीवदसंभाव्यमानसंभोगा गतयौवनतया हि यो यो दिवस आगच्छति बालप्रिया ज्येति च पाठः। अत्र व्यक्कयत्वेनोक्तानामर्थाना रावणगतक्रोधनिर्वेंदातिशयव्यअ्षकत्वं बोध्यम्। श्लोकं व्याख्याति-अतिफ्रान्तमित्यादि। भूतार्थकक्तप्रत्ययेन गभ्यमर्थमाह- न त्वित्यादि। काला इति बहुवचनार्थेविवरणम्-सर्व पवेति। तेन गम्यमाह- न त्वित्यादि। प्रतीत्यस्य विवरणम्-प्रतीपानीति। प्रतिकूलानींत्यर्थः । वृत्तानि प्रत्यावतमानान्युपस्थितानीति सम्बन्धः । गतान्यपि प्रत्यावर्तेमानत्वेन ज्ञायमाना नीत्यर्थः । अन्यथापि व्याचष्टे-तथेत्यादि। उक्तमेवार्थ स्फुटमाह-दुःखमि- त्यादि। इत्यनेनेत्यादि। निर्वेदाभिव्यज्ञनद्वारा प्रकृतशान्तरसव्यञ्ञकत्वमित्यर्थः । पापीयेति छप्रत्ययान्तमित्याशयेन व्याचष्टे-पापानामित्यादि। पापाना सम्बन्धिन इत्यस्यैव विवरणम्-पापिष्ठेत्यादि। भूमार्थकाजन्तः पापश्दोऽत्रातिशयितपाप- विशिष्टार्थक इति भावः। पापत्रयतात्पर्यमाह-स्वभावत इत्यादि। पापिष्ठेति। पापिष्ठजनस्वामिकः पृथिवीलक्षणो यो देशस्तस्य दौरात्म्यादित्यर्थः। श्वः श्व इत्यस्य गतयौव नेत्यनेनापि सम्बन्ध इत्याह-पत्रःइत् इत्यादि। गतयौवनेत्यस्य मुख्यार्थ तस्य प्रकृते बाघाल्वक्षणानिमित्तं तत्सारूरप्य च द्शयति-वृद्धत्यादि। सम्भोगस्सुखानु भवः। गतयौवनापदेनात्र सुखानाधायिकेत्यर्थों लक्ष्यते, सुखानुभवस्य सम्भावनाSपि नास्तीत्यर्थो व्यअ्थश्चेति भावः। गतयौवनेति पापीयानित्यत्र हेतुगर्भ पापीयपदम- र्थान्तरपरं चेत्यन्यथा व्याचष्टे-गतेत्यादि। यदि वेत्यादौ योज्यम्। गतेति।

तृतोयोद्द्योत: ३५१

इत्यनेन चात्यम्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिः प्रकाशितः । एषां च सुबादीनामेकैकशः समुदितानां च व्यञ्ञकत्वं महाकवीना प्रबन्धेषु प्रायेण दृश्यते। सुबन्तस्य व्यञ्ञकत्वं यथा- तालैः शिञ्जद्वयसुभगैः कान्तया नर्तितो मे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्द: । तिकन्तस्य यथा- अवसर रोडं चिअ णिम्मिआइँ मा पुंस मे हअच्छीइं। दंसंणमेतुम्भत्तेहिं जहिँ हिअअं तुह ण णाअम्।। लोचनम् स स् पूर्वपूर्वापेक्षया पापीयान् निकृष्टत्वात् । यदिवेयसुनन्तोऽयं शब्दो मुनिनैवं प्रयुक्तो णिजन्तो वा। अत्यन्तेति। सोऽपि प्रकारोऽस्यैवाङ्गतामेतीति भावः सुबन्तस्येति। समुदितत्वे तूदाहरणं दतं व्यस्तत्वे चोच्यत इति भावः । तालैरिति बहुवचनमनेक विरधं वैदगध्यं ध्वानत् विप्रलम्भोद्दीपकतामेति। अपसर रोदितुमेव निर्मिते मा पुंसय हते अक्षिणी मे। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां तव हृदय मे वंरूपं न ज्ञातम्। उन्मत्तो हि न किञ्चिज्जानातीति न कस्याप्यत्रापराधः दैवेनेत्थमेव निर्माणं बालप्रिया पृथिव्या इति शेषः । नतु पापीयानित्युक्तार्थ: कर्थ लभ्यत इत्यत्राह-इयसुनम्त इति। नन्वस्मिन् पक्षे पापीरयों दिवसेति भाव्यमित्यत आह-मुनिनेत्यादि। आर्षोडयं प्रयोग इत्यर्थः। अत्र पक्षान्तरमाह-णिजन्तो वेति। मुनिना प्रयुक्त इत्यनुषज्यते णिजन्तेयसुनन्तो मुनिना प्रयुक्तो वेत्यर्थः । लोकान् पापीयसः करोतीत्यर्थे पापीयश्श व्दाण्णिचि कर्तर्यंचि टेणिचश्च लोपादकारान्तोडयं पापीयशब्द इति भावः । अनुस्वाने- त्यादिकारिका यथा व्याख्याता, तथा प्रकृते योजयति-सोऽपीत्यादि। सोऽपि प्रकार: अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिः। रसस्येति। प्रकृतस्य शान्तस्येत्यथेः । दच्तमिति। न्यक्कार इत्यादिश्लोकेन दर्शितमित्यर्थः । 'तालै' रित्यादुत्तरमेघसन्दे- शस्थम्। वैदग्धयमिति। नर्तनविषयक वैदग्व्यमित्यरथः । अपसरेत्यादिविरहि- ण्याइशठं प्रत्युक्तिः । मे हताक्षिणी इति छाया। स्वमपसर अपेहि। कुत इत्यत्राह- रोदितुमित्यादि। रीदितुमेव निर्मिते सृष्टे मे हताक्षिणी कुत्सिते नयने। मा पुंस- य मा अभिवर्धय, मा त्वदभिमुखं विकासयेति यावत्। पुंस अभिवर्धन इति चुरादौ। हृदयं तव न ज्ञातमिति छाया। तद्याख्यानम्-तवेत्यादि। एवंरूपमिति। मधि अनासक्त भावीत्यर्थः। भावार्थमाह-उन्मत्तो हीत्यादि। तिङन्त इति। अपस-

३५२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

यथा वा- मा पन्थं रुन्धीओो अवेहि बालभ अहोसि अहिरीओो। अम्हेअ गिरिच्छाओ सुण्णघरं रक्खिदव्वं णो।।

सम्बन्धस्य यथा- अण्णर वच्च बालअ ह्ा अन्ति किं मं पुलोएसिएअम्। भो जाआभीरुआणं तड विअण होई॥।

लोचनम् कृतमिति। अपसर मा वृथा प्रयासं कार्षीः दैवस्य विपरिवतयितुमशक्यत्वादिति तिडन्तो व्यञ्जकः तदनुगृहीतानि पदान्तराण्यपीति भावः । मा पन्थानं रुध: अपेहि बालक अत्रौढ अहो असि अहीकः। वर्य परतन्त्रा यतः शून्यगृहं मामकं रक्षणीयं वतते।। इत्यत्रापेह्ीति तिडन्तभिदं ध्वनति-त्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रकाशयसि। अस्ति तु सङ्केतस्थानं शून्यगृहं तत्रैवागन्तव्यमिति। 'अन्यत्न व्रज बालक' अप्रौढ़ बुद्धे स्नान्ती मां किं प्रकर्षेणालोकयस्येतत्। भो इति सोल्लुण्ठमाह्वानम्। जायाभीरु- काणां सम्बन्धितडमेव न भवति। अत्र जायातो ये भीरवस्तेषामेतत्स्थानमिति दूरापेतः बालप्रिया रेति तिडन्तशब्द इत्यर्थः । व्यक्षक इति। ईर्ष्यादिव्यज्जक इत्यर्थः। बालकेत्यस्य विवरणम्-अप्रौढेति। णिरिछाओ इत्यस्य छायाविवरणम्। वयं परतन्त्रा इति। शून्यगृहं रक्षणीयं न इति छाया। अस्य व्याख्यानम्-यत इत्यादि। प्रकाशय सी ति। सम्भोगेच्छामिति शेषः । अत्र इलोके शङ्गारः सम्भोगो व्यड्यू विप्रलम्भ इति भेद: । वृत्तौ-'अण्णत्ते'ति। पूर्वेश्लोके तु

अन्यत्र व्रज बालकस्नान्तीं किं मां प्रलोकयस्येतत्। भो जायाभीरुकाणां तटमेव न भवति ॥ इति जार्यां जलाशये स्नान्तीं काश्चिदनुरागेण पश्यन्तं कश्चन गृहस्थं प्रति तं कामयमानायास्तस्या उक्तिरियम्। तडमित्यस्य स्थाने तित्थमिति पाठोऽपि दृश्यते। तक्ष्य तीर्थमिति छाया। लोचने-सम्बन्धीति षष्ठयर्थकथनम्। एतत्तटं जायाभीरुकाणा सम्बन्धि न भवत्येवेति योजना । उक्तस्यैव विवरणम्-जायात इत्यादि। इति सम्बन्धो दूशपेत इत्यन्वयः । तथाविधानामत्र स्थाने वर्तनरूपः सम्बन्धो दूरामेत. हत्यर्थः। अतो व्रजेति। मनेन सम्बन्धेनेति। षष्ठयर्थसम्बन्घेनेत्यर्थः । ईर्ष्येति।

तृतोयोद्द्योत: ३५३

कृतकमयोगेषु प्राकृतेषु तद्धितविषये व्यक्षकत्वमावेद्यत एव। अवज्ञाविशये कः। समासानां च वृत्यौचित्येन विनियोजने। निपातानां व्यअ्ञकत्वं यथा- अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिघरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपार्धरम्यैः ॥ इरयत्र चशब्दः । यथा वा- मुहुरक्कुलिसंवृताघरौष्ठ प्रतिषेधाक्षरविक्कवाभिरामम्। सुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्या: कथमध्युन्नमितं न चुम्बितं तु।। क्षत्र तुशब्दः। निपातानां प्रसिद्धमपीह द्योतकत्वं रसापेक्षयोक्त- मिति द्रष्टव्यम्। उपसर्गा्णां व्यक्षकत्वं यथा- नीवारा: शुकगर्मकोटरसुखभ्रष्टास्तरुणामधः प्रस्तिग्धा: कचिदिङ्गुदीफलमिद: सूच्यन्त एवोपलाः । विश्वासोपगभादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा. इतोयाधारपथाश्च वरकलशिखानिष्यन्दलेखाङ्िताः।

लोचनम् सम्बन्ध इत्यनेन सम्बन्धेनेर्ष्यातिशयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्त। कृतकेति कभ्रहणं तद्धितोपलक्षणार्थम्। कृतः कप्रत्ययप्रयोगो येषु काव्यवाक्येषु यथा जायाभोरकाणामिति। ये ह्यरसज्ञा धर्मपतनीषु ्रेमपरतन्त्रास्तेभ्यः कोऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रश्य- योऽवज्ञातिशयदोतकः। समासानां चेति। केवलानामेव व्यज्ञकत्वमावेदत इति सम्बन्ध: । चशब्द इति आातावेकवचनम्। द्वौ चशब्दावेवमाहतुः काकतालीयन्यायेन गण्डस्योपरि स्फोढ इतिवत्तद्वियोगक्च वर्षासमयक्ष समसुपनतौ एतदलंप्राणहरणाय। अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपनविभावत्वमुक्तम्। तुशब्द इति। पश्चात्तापसूचकत्सन् तावन्मान्रपरिचुम्बनलाभेनापि कृतकृत्यता स्यादिति ध्वनतीति भावः । प्रसिद्धम- बालप्रिया जायासक्तिनिमित्तकेष्येत्यर्थः । कग्रहणं तद्धितोपलक्षणाथमिति। कृतकप्रयो- गेष्वित्यत्र कप्रत्ययप्रहणं कादितद्धितोपलक्षकमित्यर्थः । व्याचष्टे-कृत इत्यादि। केत्यस्य विवरणम्-कप्रत्ययेति। 'अवज्ञातिशये क' इत्येतद्विवृणोति-य इत्यादि। प्रेमेत्यत्र कामेति च पाठः । केवलानामेवेति पूरितम्। 'अयमि'यादिविक्रमोर्वेशीयस्थम्। द्वौ चशब्दाविति। 'उपनतक्ष' 'सवित ४५:०

३५४ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

इत्यादौ। द्वित्रार्णां चोपसर्गाणामेकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रस व्यक्त्यनुगुणतयैव निर्दोषः । यथा-'प्रभ्रश्यत्यु त्तरीयत्विषि समासि समुद्धी-" क्ष्य वीतावृतीन्द्राज्जन्तून्' इत्यादौ। यथा वा-'मनुष्यवृत्त्या समु- पाचरन्तम्' इत्यादौ।

लोचनम् पीति। वैयाकरणादिगृहेषु हि प्राक्प्रयोगस्वातन्त्र्यप्रयोगाभावात्षष्ठयाद्यश्रवणाहिलज्न- संख्याविरहाच्च वाचकवैलक्षण्येन द्योतका निपाता इत्युद्धोष्यत एवेति. भावः । प्रकर्षेण स्निग्धा इति प्रशब्द: प्रकर्ष द्योतयन्निङ्ुदीफलाना सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्द- र्यातिशयं ध्वनति। 'तापसस्य फलविशेषविषयोऽभिलाषातिरेको ध्वन्यते' इतित्वस्त्; अभिज्ञानशाकुन्तले हि राज्ञ इयमुक्तिने तापसस्येत्यलम्। द्विन्राणमित्यनेनाविक्य निरस्यति। सम्यगुच्चैविशेषेणेक्षितित्वे भगवतः कृपातिशयोऽभिव्यकतः । मनुष्यवृत्या समुपाचरन्तं स्वबुद्धिसामान्यकृतानुमानाः । योगीश्वरैरप्यसुबोधमीश त्वां बोद्धुमिच्छन्त्यवुधाः स्वतकः॥ सम्यग्भूतमुपांशुकृत्वा आ समन्ताच्चरन्तमित्यनेन लोकानुजिघृक्षातिशयस्तत्तदा- चरतः परमेश्वरस्य ध्वनितः । बालप्रिया व्यश्चेति चशब्दावित्यरथः। समयश्चेत्यनन्तरं द्वयमिति शेषः। मुहुरित्यादिश्लोकद्वयं शाकुन्तलस्थमस्मदीयशाकुन्तलव्या ख्यायां विस्तरेण व्याख्यातम्। प्रसिद्धिं वितृगोति- वैयाकरणादीत्यादि। गृहेष्वित्यस्योद्धोष्यत इत्यनेन सम्बन्धः । वाचकवैलक्षण्ये हे- तुचतुध्यमाह-प्रागित्यादि। प्राकूप्रयोगस्वातन्त्रयप्रयोगाभावादिति। प्राकूप्रयोगश्च स्वातन्त्रप्रेण प्रयोगाभावश् तस्ष्मात् प्राक्परयोगादिति व्यस्ततया पाठः साधीयान् उपसर्गसंज्ञाविशिष्टानां प्रसाक्षादित्यादीना निपातानां धातोः प्रगेव प्रयोगा दिवैवमादीना प्रतियोग्यादिवाचकपदं विना स्वतन्त्रतया प्रयोगस्याभावाच्चेत्यथः। षष्ठयाद्यश्रवणादिति। यथा चन्द्रस्य चन्द्रेण वा सदशं मुखमित्यादौ षष्ठ्यादिकं श्रूंयते, तथा चन्द्र इवेत्यादौ षष्ठयादिकं न श्रूयते यतस्तस्मादित्यर्थः । लिङ्गेति। निपातार्थस्येति शेषः । समुद्वीक्ष्ये' त्यैतद्याचष्टे-स्यगित्यादि। भगवतः सूर्यस्य। मनुष्येति। कृताभिमानो इतिच पाठः। समुपाचरन्तमित्येतद्विवृणोति- सम्यगित्यादि।ये जीवन्ती'ति। ऊर्जिते गुणिनि दृष्टे सति, ये जीवन्ति स्म, उत्कृ- षजीविता अभूवन्। ये त्रीत्या वपुषि न मान्ति स्म, से प्रस्यन्दिप्रमदाश्रवः पुलकिताः सन्तः प्रनृत्यन्ति स्मेत्याद्यन्वयः । 'साधुद्विषः' असज्जनान्। साधुद्विषामिति पाठे. कर्मणरशेषत्वविवक्षया षछ्ठी। 'पुष्यता' पोषयता। ये स्ववपुषीति पाठे तु. जीवन्ती-

तृतीयोद्द्योतः

निपातानामपि तथैव । यथा-'अहो बतासि स्पृहणीयवीर्येः' इत्यादौ। यथा वा- ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म वपुषि श्रीत्या प्रनृत्यन्ति च प्रस्यन्दिप्रमदाश्रमः पुलकिता दष्टे गुणिन्यूर्जिते। हा विक्कष्टमहो क यामि शरणं ते्षा जनाना कृते नीताना प्रळयं शठेन विधिना साधुद्विषः पुष्यता ॥ इत्यादौ। षद्पौनरुकत्यं च व्यञ्ञकतवपेक्षै कािु्यमनंशोा वहति। यथा- यद्वश्वनाहित मतिर्बहुचाटुगर्भ कार्योनमुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु कतु वृथाप्रणयमस्य न पारयन्ति।। इत्यादौ

लोचनम् सथैवेति। रसव्यञ्जकत्वेन द्वित्राणामपि प्रयोगो निर्दोष इत्यर्थः । इलाघातिशयो निर्वेदातिशयश्च अहो बतेति हा धिगिति ्व्यते रसज्ञात्पौनरुकत्यान्तरमपि व्यञ्जकमित्याह-पदपोनरक्त्यमिति। पद्ग्रहणं वाक्यादेरपि यथासंभवमुप- लक्षणम्। विदन्तीति। त एव हि सर्वें विदन्ति सुतरामिति ध्वन्यते। वाक्य पौनरुकत्यं यथा-'पश्य द्वीपादन्यस्मादपि' इति वचनानन्तरं 'कः संदेहः द्वीपा- दन्यस्मादपि' इत्यनेनेप्सितप्राप्तिरविध्नितैव ध्वन्यते। 'कि किम् ? स्वरस्था भवन्ति मयि जीवति इत्यनेनामर्षातिशयः। 'सर्वक्षितिमृतां नाथ दृष्टा सर्वाञसुन्दरी' . इत्युन्मादातिशयः । बालपप्रिया त्यादौ वर्तमानसामीप्ये भूते लडिति बोध्यम्। लोचने-धव्रन्यत इति। अत्र यथा संख्यं बोध्यम्। 'यद्वव्चने'ति। काव्यप्रकाशेऽयुदाहवम्।ीपदित्यादिरत्नावली स्थम्। स्वस्था इति। वेणीसंहारस्थमिदम्। अमर्षातिशय इति। वक्तुर्भीमसेन र्ये - ति शेष:। सर्वै्या वि्ी्थम्। उन्मादातिशय इति। वक्तुः पुरुर

३५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

कालस्य व्यञ्नकत्वं यथा- समविसमणिव्विसेसा समन्तओ मन्दमन्दसंआरा। अइरा होहिन्ति पहा मणोरहाणं पि दुल्लङ्डा।। [समविषमनिर्विशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसश्चाराः । अचिराद्भविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लङ्गयाः॥ इति छाया ] अन्र ह्यचिराङ्जविष्यन्ति पन्थान इत्यत्र भविष्यन्तीत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः कालविशेषाभिधायी रसपरिपोषहेतुः प्रकाशते। अयं हि गाथार्थः प्रवास- विप्रलम्भशङ्कारविभावतया विभाव्यमानो रसवान्। यथात्र प्रत्ययांशो व्यअकस्तथा क्चित्प्रकृत्यंशोऽपि दृश्यते। यथा- तद्रेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्घावगाहँ दिव: सा धेनुर्जरती चरन्ति करिणामेता धनाभा घटाः। स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं सक्कीतकं योषिता- माश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूमि समारोपितः ।

कोचनम् कालस्येति। तिउन्तपदानुप्रविष्टस्याप्यर्थकलापस्य कारककालसंख्योपप्रहरूपस्य मध्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सूक्ष्मदृशा भागगतमपि व्यञ्ञकत्वं विचार्यमिति भावः । रस- परिपोषेति। उत्प्रेक्ष्यमाणो वर्षासमयः कम्पकारी किमुत वर्तमान इति "्वन्यते।

बालप्रिया

वस् इति शेषः । ध्वन्यते इत्यस्यानुषभ्ः। भावमाह-तिङन्तेत्यादि। तिडन्तप दानुप्रविष्टस्य तिउन्तपद्बोध्यस्य। कारकेत्यादि। कारकादिचतुष्ट्यरूपस्येत्यथः । उपग्रहः, आत्मनेपदपरहमैपदे तद्योत्यः कत्रभिप्रायक्रियाफलादिरिति यावदू। भा- गगतमिति। कारकादिचसुष्टयैकदेशभूतकाळगतमपीर्यर्थः। वृत्तौ 'समे'ति। समवि- षमाः समा: विषमाश्च देशा: निरविशेषा: जलप्रवाहनिमग्नतया एकरूपा: येषु ते। 'मनोरथानाम'पीति। किमुत जनानामित्यपिशब्दार्थः । 'रसपरिपोषहेतुः प्रकाशत' इत्युक्तं विवृणेति-उत्प्रेक्ष्यमौण इत्यादि। उत्प्रक्यमाण: अचिराद्धाविरवेनोहय .मान: । कम्पेवि। विरहिजनानामिति शेषः । 'तद्गेहमि'ति। काव्यप्रकाशेऽप्युदा- दतोडयं श्लोकः । 'इयतीं भूमि' मिति। समृद्धिसीमामित्यर्थ। भूतिमिति च पाठ:।

तृतीयोद्द्योत: ३५७ अत्र कोके दिवसैरित्यस्मिन् पदे प्रकृत्यंशोSपि द्योतकः । सर्वनान्ञां च व्यञ्जकत्वं यथानन्तरोक्ते ्लोके। अत्र च सर्वनाम्रामेव व्यञ्ञकतवं हृदि व्यवस्थाप्य कविना क्ेत्यादिशब्दप्रयोगो न कृतः । अनया दिशा लोचनम् दिवसार्थो ह्यत्रात्यन्तासम्भाव्यमानतामस्यार्थस्य व्वनति। सर्वनाम्नां चेति। प्रकृत्यंशस्य चेत्यर्थः। तेन प्रकृत्यंशेन सम्भूय सर्वनामव्यज्जकं दृश्यत इत्युक्तं भवतीति न पौनरुक्त्यम्। तथा हि तदिति परदं नतभित्तीत्येतत्प्रकृत्यंशसहायं समस्तामञ्ञलनि- धानभूतां मूषकाद्याकीर्णतां ध्वनति। तदिति हि केवलमुच्यमाने समुत्कर्षातिशयोऽपि संभाव्येत। न च नतभित्तिशब्देनाप्येते दौर्भाग्यायतनत्वसूचका विशेषा उक्ाः।एवं सा धेतुरित्यादावपि योज्यम्। एवंविधे च विषये स्मरणाकारद्योतकता तच्छब्दस्य । न तु यच्छन्दसंबद्धतेत्युक्त प्राक्। अत एवात्र तदिदंशब्दादिना स्मृत्यनुभवयोरत्यन्त- विरुद्धविषयतासूचनेनाश्वयविभावता योजिता। तदिदंशब्दाद्यभावे तु सर्वमसञ्जतं ह्यादिति तदिदमंशयोरेव प्राणत्वं योज्यम्। एतच्च द्विशः सामस्त्यं त्रिशः सामस्त्य- मिति व्यजकमित्युपलक्षणपरम्। तेन लोष्टप्रस्तारन्यायेनानन्तवैचित्र्यमुक्तम् । बालप्रिया दिवसैरित्यादयुक्तं विवृणोति-दिवसार्थो हीत्यादि। दिवसार्थः दिवसरूपप्र- कृत्यर्थः । अस्यार्थस्य सम्पत्समृद्धिप्राप्तिरूपार्थस्य। ननु प्रकृत्यंशो दोतक इत्युक्त्यैव सर्वनाम्नामपि व्यअ्ञकत्वे प्राप्ते पुनस्तद्वचनं पुनरुकमित्यत आह-प्रकृत्यंशस्य चेति। सर्वनाम्नाश्चेति चकारेणोक्तार्थस्य लाभ इति भावः । एवं व्यार्यानेन लब्धमा- ह-तेनेत्यादि। तदिति पदमिति। 'तद्गेह' मित्यत्र तत्पदमित्यर्थः । श्वनती ति। गेहस्येति शेषः । द्वयोः सम्भूय व्यज्ञकत्वमुक्तमुपपादयति-तदित्यादि। सम्भाव्यतेति। व्यंग्यत्वेनेति शेषः। नतभिचिशव्दरेनापीति। केवलेनेति विप- रिणामेनानुषअः । एते विशेषा इति। मूषकाद्याकीणतारूपा विशेषा इत्यर्थः । न च उक्ता इति सम्बन्धः । भवेयुरिति शेषः। केवलयोस्तयोरुक्तार्थव्यञ्जकत्वं न भवेदि- स्यर्थः। ते लोचने इत्यत्र पूर्वमुक्तं स्मारयति-एवंविध इत्यादि। मत पवेति। तच्छब्दानां स्मरणाकारद्योतकत्वादेवेत्यर्थः । स्मृत्यनुभवयोरिति। तच्छब्दग- न्याया: समृतेरिदमेतच्छब्दगम्यस्यानुभवस्य चेत्यर्थेः । अत्यन्तेति। अत्यन्तविरुद्धौ विषयौ ययोस्तत्तायास्सूच नेनेत्यर्थः । अत्र गेहस्य नतभित्तित्वमूषकाद्याकीर्णत्वादिधर्म- प्रकारेण स्मृतिः दिवो लब्धावकाशमित्याद्युक्तधर्मप्रकारेणनुभवश्चेति बोध्यम्। तदिदं शब्दादिना योजितेत्यन्ययः । तदिदमंशयोरेवेति। तदित्यादेरिदमित्यादेश्चैवेश्य- थेः। प्राणत्वमिति। चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । ऐेतचचेत्यादि । द्वयोः सम्भूय तथा त्रमाणों सम्भूस व्यज्नकत्वमित्येतदुपलक्षणमित्यर्थः । उक्तमिति। दर्शितमित्य

३५८ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

सहदयैरन्येऽपि व्यञ्जकविशेषा: स्वयमुत्पेक्षणीयाः। एतच सवे पदवाक्य- रचनाद्योतनोक्त्यैव गतार्थमपि वैचितयेण व्युत्पचये पुनरुक्तम्।: ननु चार्थसामथ्याक्षेप्या रसादय इत्युक्तम्, तथा च सुबादीना व्यक्षकत्ववैचित्रयकथनमनन्वितमेव। उक्त्मत्र पदानां व्यञ्ञकत्वोक्त्यव सरे। किश्चार्थविशेषाक्षेप्यतवेऽपि रसादीनां तेषामर्थविशेषाण व्यञ्ञकश व्धाविनाभावित्वाद्यथाप्रदर्शितं व्यञ्नकस्वरूपपरिज्ञानं विभज्योषयुज्यत एव। शब्दविशेषार्णां चान्यत्र च चारुत्ं यद्विभागेनोपदर्शितं तदपि तेषा व्यञ्ञक्र त्वनैवावस्थितमित्यवगन्तव्यम्। यत्रापि तत्सम्प्रति न प्रतिभासते तत्रापि व्यञ्ञके रचनान्त्रे यद्दृष्टं सौष्ठवं तेषां प्रवाहपतितानां तदेवाभ्यासादपोद्धृतानामध्यवभासत इत्यव- लोचनम् यदक्ष्यत्यन्येऽपीति। अतिविक्षिप्तया शिष्यवुद्धिसमाधानं न भवेदित्यभिप्रायेण संकषि- पति-एतच्चेति। वितत्याभिधानेऽपि प्रयोजनं स्मारयति-वैचित्र्येरति। नन्विति। पूर्व निर्णीतमप्येत्तदविस्मरणार्थमधिकाभिधानार्थ चाक्षिप्तम्। उक्त मत्रेति। न वाचकत्वं व्वनिव्यवहारोपयोगि येनावाचकस्य व्यञ्ञकत्वं न स्यात् इति प्रागेवोक्तम्। ननु न गीतादिवद्रसाभिव्यञ्जकत्वेऽपि शब्दस्य तत्र व्यापारोडस्त्येव; स च व्यअ्नात्मैवेति भावः। एतच्चास्माभिः प्रथमोद्दयोते निर्णीतचरम्। न चेदमस्माभि- रपूर्वमुक्तमित्याह-शब्दविशेषाणां चेति। अन्यत्रेति। भामहविवरणे। विभा- गेनेति। स्नक्चन्दनादयः शब्दाः शङ्गारे चारवो बोभत्से त्वचारव इति रसकृत एव विभाग:। रसं प्रति च शब्दस्य व्यक्जकत्वमेवेत्युक्तं प्राकू। यत्रापीति। स्क्चन्दनादिशब्दानां तदानीं शङ्वारादिव्यञ्ञकत्वाभावेऽपि व्यक्ष- बालप्रिया थः। अन्नोपष्टम्भकमाह-यद्व्यत्यन्येऽपीति। इत्यभिप्रायेण वक्ष्यतीति सम्बन्धः। 'नन्वि'त्याद्यक्षेपस्य फलं दर्शयति-पूर्वमित्यादि। अधिकाभिधानाथ चाक्षिप्तमिति। वृत्तावनुपद वक्ष्यमाणस्याधिकांशस्य बोधनार्थ चाक्षेपः कृत. इत्यर्थ: वृत्तौ 'अनन्वित'मिति। असञ्जतमित्यर्थः। समाधते-'उक्तमि'त्यादि। 'उक्तमत्ने' ति। अत्र प्रत्युक्तमित्यथेः । एतद्विवृणोति-न वाचकत्वमित्यादि। येनेति। वा- चक्रतवस्य ध्वनिव्यवहारोपयोगित्वेनेत्यर्थः । म तु नेत्यस्य व्यापारोऽस्तीत्यनेनान्व यः। भावमाह-स्त्कचन्दनाद्य इत्यादि। 'यन्नापी'त्यादेः 'अवस्ातव्य' मित्यन्तप्रन्थस्य तात्पर्य विवृणोति- सकचन्द्र

तृतीयोद्द्योतः ३५९

सातव्यम्। कोऽन्यथा तुल्ये वाचकतवे शब्दानां चारुत्वविषयो विशेषः स्यात्। अन्य एवांसौ सहृदयसंवेद इति चेत, किमिदं सहदयतवं नाम! किं रसभावानपेक्षकाव्याश्चितसमयविशेषाभिज्ञत्वम्, उत रसभावादिमय काव्यस्वरूपपरिज्ञाननैपुण्यम। पूर्वस्मिन् पक्षे तथाविधसहृद्यव्यवस्थापिता नां शब्दविशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात्। पुनः समयान्तरेणान्यथापि व्यवस्थापनसम्भवात। द्वितीयस्मिस्तु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति। तथाविधै: सहृदयैः संवरेधो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिकं शब्दारना विशेष इति व्यञ्जकत्वाश्रययेव तेषां सुख्यं चारुत्वम्। वाचकत्वाश्रयाण-

लोचनम् वश्वरा क्तर्भूयसा दर्शनात्तदधिवाससुन्दरीभूतमर्थ प्रतिपादयितुं सामर्थ्यमस्ति।. तथाहिं- 'तटी तारं ताम्यति' इत्यत्र तटशव्दस्य पुंरत्वनपुंसकत्वे अनादृत्य स्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः 'स्त्रीति नामापि मधुरं' इति कृत्वा। यथा वास्मदुपाध्यायस्य विद्वत्कविस हृदयचक्रवर्तिनो भहटेन्दुराजस्य- इन्दीवरद्युति यदा बिमृयान्न लक्ष्म स्युविस्मयकसुहदोऽस्य यदा किलासा: स्यान्नाम पुण्यपरिणामवशात्तथापि कि कि कपोलतलकोमल क्रान्तिरिन्दुः ॥ अत्र हीन्दीवरलक्ष्मविस्मयसुहृद्विलासनामपरिणामकोमलादय: शब्दा: शग्गारामि व्यअ्जनदृष्टशक्तयोऽत्र परं सौन्दर्यमावहन्ति। अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यमित्याह- काऽनय्रथेति। असंवेद्यस्तावदसौ न युक्त इत्याशयेनाह-सहद्येति। पुनरिति। बालप्रिया नादिशब्दानामित्यादि। तदानीमिति। प्रकृतप्रयोगकाल इत्यथः। श्ज्गारातिरि कवर्णनस्थल इति यावत्। पुंस्त्वनपुंसकत्वे इति। 'तटं त्रिष्वि' त्यनुशास्रन प्राप्ते ते इत्यर्थे: । इन्दीवरेति। पुण्यपरिणामवशादिन्दुः इन्दीवरद्युति लक्ष्य न बिभृयादयदा, अस्य विलासा: विस्मयैकसुहद: स्युः यदा, तथाऽपि कपोलतलकोमलकान्तिः कि किं स्याना मेति सम्बन्धः । यदेति यदीत्यर्थे। कपोल्षेति। सुन्दरीकपोलतल इव कोमलकान्ति- रित्यर्थः केरीकपोलेति पाठे केरीशब्दः स्त्रीविशेषवाची बोष्यः। कि कि स्याना मेति। नैव स्यादित्यर्थः। अन्नेति। चन्द्रं विलोक्य मध्यस्थस्य कस्यचिद्रसिकल्य वचन इत्यर्थ: ! 'अन्य' इत्यादिशङ्काअन्थमवतारयति-प्रसंवेद्य इत्यादि। अ्सा

३६० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

न्तु प्रसाद एवार्थापेक्षारयां तेषां विशेषः। अर्थानपेक्षारयां त्वनुपासादिरेव। एवं रसादीना व्यञ्जकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लक्षयितु- मिदसुपक्रम्यते- प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन्बन्द्धुमिच्छता। यत्र: कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम्॥ १७॥ प्रबन्धे मुक्तके वापि रसभावनिबन्धनं प्रत्याहतमनाः कविर्विरोधिप- रिहारे परं यत्नमादधीत। अन्यथा त्वस्य रसमयः श्रोक एकोऽपि सम्य- डून सम्पद्यते।

लोचनम् अनियन्त्रितपुरुषेच्छायत्तो हि समय: कथं नियतः स्यात्। मुख्यं चारुत्वमिति। विशेष इति पूर्वेण सम्बन्धः । अर्थापेक्षायामिति। वाच्यापेक्षायामित्यर्थः । अ्रनु- प्रासादिरवेति। शब्दान्तरेण सह या रचना तदपेक्षोऽसी विशेष इत्यर्थः । आदि अहणाच्छन्दगुणालड्काराणों सड्ग्रहः। अत एव रचनया प्रसादेन चारुत्वेन चोपबंहिता एव शब्दा: काव्ये योज्या इति तात्पर्यम् ॥ १५, १६ ॥ रसादीनां यद्यञ्ञक वर्णपदादिप्रबन्धान्तं तस्य स्वरूपमभिधायेति सम्बन्धः । उपक्रस्यत इति। विरोधिनामपि लक्षणकरणे प्रयोजनमुच्यते शक्यहानत्वं नाम अन- या कारिकया। लक्षरणं तु विरोधिरससम्बन्धीत्यादिना भविष्यतीत्यर्थः ॥ १७॥ नतु 'विभावभावानुभावसथ्चार्योचित्यचारुणः' इति यदुक्तं तत एव व्यतिरेकमुखे नैतदप्यवगंस्यते। मैवम् ; व्यतिरेकेण हि तदभावमान्रं प्रतीयते न तु तद्विरुद्धम्। तदभावमात्रं च न तथा दूषकं यथा तद्विरुद्धम्। पथ्यानुपयोगो हि न तथा व्याधि ६ .: िति। शब्दगतो विशेष इत्यर्थः । अनियन्त्रितेत्यादिना 'पुन'रित्यादिभ्न्थस्य बालप्रिया

भावार्थ उक्तः । अनुप्रासपदार्थ व्याचष्टे-शब्द्रान्तरेऐेत्यादि। फलितमाह-अत एव रचनयेत्यादि। उपबृंहिता: विशिषटाः ॥ १५, १६ ॥ भावमाह-विरोधिनामपीत्यादि। शक्यहानत्वं नाम प्रयोजनमनया कारि- कया उच्यत इति सम्बन्धः । विरोधिनां लक्षणे ज्ञाते तेषां परिहारः शक्य इति तदेव प्रयोजनमित्यर्थः ॥१७ ॥ एतद्पीति। विरोधिना परिहरणमपीत्यर्थः । तद्ृभावमात्रमिति। विभा वाद्यौचित्यशालिन: कथाशंरीरस्य विधिरित्यादिना तर्दीचित्यविरहिणो विधिर्म कार्य इत्याद्यथमात्रमित्य्थः। यतनत इतीति.। यत्नत इत्यादिनेत्यर्थः । वृत्तौ 'शान्ता'

तृतीयोद्द्योत: ३६१

कानि पुनस्तानि विरोधीनि यानि यत्तः कवे: परिहर्तव्यानीत्युच्यते- विरोधिरससम्बन्धिविभावादिपरिग्रहः। विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णेनम् ॥ १८॥ अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च पकाशनम् । परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम्। रसस्य स्थाद्विरोधाय वृत्यनीचित्यमेवर च ॥। १९ ।। प्रस्तुतरसापेक्षया विरोधी यो रसस्तस्य सम्बन्धिन। विभावभावानु- भावानां परिग्रहो रसविरोधहेतुकः सम्भवनीयः । तत्र विरोधिरसविभाव परिग्रहो यथा शान्तरसविभावेषु तद्विभावतयैव निरूपितेष्वनन्तरमेव शृ- कारादिविभाववर्णने। विरोधिरसभावपरित्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणयकल हकुपितासु कामिनीषु वैराग्यकथाभिरनुनये। विरोधिरसानुभावपरित्रहो यथा प्रणयककुपितायां प्रियायामप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपावेशविवशस्य रौद्रानुभाववर्णने।

लोचनम् जनयति यद्वदपथ्योपयोगः । तदाह-यत्तत इति। 'विभावे ्यादिना श्लोकेन यदुक तद्विरुद्धं विरोधीत्यादिनाेश्लोकेनाह। 'इतिवृत्ते'त्यादिना श्लोकद्रयेन यदुक्कं तद्विरुद्धं विस्तरेऐेत्यधेश्लोकेनाह। 'उददीपने'त्यर्धेश्लोको क्तस्य विरुद्धं मकाराड इत्यर्धेश्ठोकेन। 'रसस्ये'त्यर्धेश्लो को कस्य विरुद्धं परिपोष गतस्येत्यर्धेश्लोकेन। 'अलडकृतीनामि'त्यनेन यदुक्त तद्विरुद्धमन्यदपि च विरुद्धं वृत्यनौचित्यमित्यनेन। एतत्क्रमेण व्याचषे- प्रस्तुतरसापेक्षयेत्यादिना। हास्यश्रद्गारयोवीरन्भुतयो रौद्रकरुणयोभैयानकबीभत्स योन विभावविरोध इत्यभिप्रायेण शान्तश्क्वारातुपन्यस्तौ, प्रशमरागयोर्विरोधात। विरोधिनी रसस्य यो भावो व्यभिचारी तस्य परिभ्रहः, विरोधिनस्तु यः स्थायी स्थायि- बालप्रिया दीति 'शृङ्गारादी'ति च निदेशे बीजमाहBययस्क्काणथ्नारित्यादि। भयानक- बीभत्वयोरित्यस्यानन्तरं "मान्तबीभ्पयोसत FAS पाठ। शान्त- शृङ्गारयोविरोधे हेतुमाह-प्रुशमेति।, विराघादिति। सहानवस्थानादित्यथेः। प्रतिपत्तर्येकस्मिन् शमे उद्बुद्ध तदव्यवैधानेन- VYENKवघोसमवी दिलिमानः। अतः शाम्तविभावे वर्णिते तदनन्तरमेव शक्राराविदिकवणनीसा कायम्। विशिधिरसस्ये- ४६ ध्व०

३६२ सटीकलो चनोपेतथ्वन्यालोके अयं चान्यो रसभञ्जहेतुर्यत्प्रस्तुतरसापेक्षया वस्तुनोऽन्यस्य कथ- शविदन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम्। यथा विप्रलम्भशक्कारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमुपक्रान्ते कवेर्यमकाद्यलक्कारनिबन्धनरसिकतया महता प्रबन्धेन पर्वतादिवर्णने। अय चापरो रसभङ्गहेतुरवगन्तव्यो यदकाण्ड लोचनम् तया तत्परिग्रहोऽसम्भवनीय एव तदनुत्थानप्रसज्ञात्। व्यभिचारितया तु परित्रहो भवत्येव। अत एव सामान्येन भावग्रहणम्। वैराग्यकथाभिरिति वैराग्य शब्देन निर्वेद: शान्तस्य यः स्थायी स उक्तः। यथा-'प्रसादे वर्तस प्रकवय मुदं सन्त्यज रुषम्' इत्याद्युपक्रम्यार्थान्तरन्यासो 'न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः' इति। मना- गपि निर्वेदानुप्रवेसे सति रतेर्विच्छेदः। ज्ञातविपयसतत्त्वी हि जीवितसवैस्वाभिमानं कर्थ भजेत। न हि ज्ञातशुक्तिकारजततत्वस्तदुपादेयधियं भजने ऋते संवृतिमान्रात। कथाभिरिति बहुवचनं शान्तरसस्य व्यभिचारिणो धृति मतिप्रभृतीन् सड्गृह्वाति। नन्वन्यदतुन्मत्तः कथं वर्णयेत्, किमुत विस्तरत इत्याइ-कथश्चिदन्वितस्पे बालप्रिया त्यादिग्रन्थं विवृणोति-विरोधिन इत्यादि। तद्नुत्थानप्रसङ्गादिति। तस्य स्थायित्वेनोत्थाने प्रसङ्गस्याभावादित्यर्थेः । तदुत्थाने प्रकृतस्थायिनो विच्छेद: स्या. दिति भावः । सामान्येनेत्यादि। स्वत एव व्यभिचारिणः व्यभिचारित्वेन स्थायि नश्ष बोधनाय भाव इति सामान्यत उक्तमित्यथः। प्रसाद इति। काव्यप्रकाशेऽ प्युदाहृतोऽयं श्लोकः । 'प्रिये झुष्यन्त्यञ्ञान्यवृतभिव ते सिञ्धतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखमिति द्वितीयतृतीयपादी। हे मुग्धे विवेकरहिते, गतः काल एव हरिणः अस्थिरत्वात् प्रत्येतुं प्रत्यागन्तुम् न प्रभवति स पुनर्नाग च्छतीत्यर्थः। अत्र शान्तस्थ विभावः कालानित्यत्वलक्षणो निबन्धः तत्पकाशितो निर्वेदो व्यभिचारी चेत्यतोSन्र विरोधिरसविभावभावयोः परिग्रहः स च प्रकृतरसप्रति कूल इत्याह-मनागपीत्यादि। निर्वेदानुवेधे इति च पाठः। विच्छद इति। भवेदिति शेषः। अन्र हेतुमाह-ज्ञातेत्यादि। ज्ञातं विषयाणं सतत्वं दुःखमिश्रित- त्वपरिणामविरसत्वादिना हेयत्वरूपं तत्त्वं चेन सः। जीवितसर्वस्वाभिमान- मिति। वनितादी विषय इति शेषः। भजेतेत्यत्र करोत्विति च पाठः । दृष्टान्तमाह- न हीत्यादि। शुक्तौ भासमानं रजतं शुक्तिकारजतमित्युच्यते, ज्ञातं शुकिकारजत- तत्वं येन सः । तदिति। तद्विशेष्य कोपादेयत्ववुद्धिमित्यथेः। संवृतिमात्राद्वृत इति। संवृत्त्यैव तत्रोपादेयत्ववुद्धि भजत इति भावः । संृतिरविद्या त्रमरूपा तद्तृत्तिर्वा। वृत्तौ 'कथच्विदन्वितस्येति। यया कयापि विषया प्रकृतेन सम्वद्धस्येत्यर्थः। एतद्प्रन्थमवतार्यति-नन्वित्यादि। अपि तावदिति शब्द्ाभ्यामिति

तृतीयोद्द्योत: ३६३

एव विच्छित्ति: रसस्याकाण्ड एव च प्रकाशनम्। तन्रानवसरे विरामो रसस्य यथा नायकस्य कस्यचित्स्पृहणीयसमागमया नायिकया कयाचि तपरां परिपोषपदवी प्राप्ते शुक्कारे विदिते च परम्परानुरागे समागमोपाय चिन्तोचितं व्यवहारमुरसृज्य स्वतन्त्रतया व्यापारान्तरवर्णने। अनवसरे च प्रकाशनं रसस्य यथा प्रवृत्ते प्रवृत्तविविधवीरसङ्गये करपसङ्गयकरपे सङ्गामे रामदेवप्रायस्यापि तावन्रायकस्यानुपक्रान्तविप्रलम्मशक्कारस्य निमित्तमुचि- तमन्तरेणैव शक्कारकथायामवतारवर्णने। न चैवंविधे विषये दैवव्यामो- हितत्वं कथापुरुषस्य परिहारो यतो रसबन्ध एव कवे: प्राधान्येन प्रवृत्ति- निबन्धनं युक्तम्। इतिवृत्तवर्णनं तदुपाय एवेत्युक्तं प्राक् 'आलोकार्थी यथा दीपशिखारयां यत्नवाञ्जनः इत्यादिना।

च कवीनामेवंविधानि रखलितानि भवन्तीति रसादि रूपव्यञ्रयतात्पर्यमेवैषा

लोचनम् ति। व्यापारान्तरेति। यथा वत्सराजचरिते चतुथेडङ्के-रत्नावलीनामधेयमप्य गृह्णतो विजयवर्मवृत्तान्तवणने। अपि तावदिति शब्दाभ्यां दुर्योधनादेस्तदूर्णनं दूरापास्तमिति वे गीसंहारे द्वितीयाङ्कमेवोदाहरणत्वेन ध्वनति। अत एव वक्ष्यति-'दैवव्यामोहितत्वमि'ति। पूर्वं तु सन्ध्यज्वाभिप्रायेण प्रत्युदाहरणमुक्तम्। कथापुरुषस्येति प्रतिनायकस्येति यावत्। मत एव चेति। यतो रसबन्ध एव मुख्यः कविव्यापारविषयः इतिवृत्तमात्र- बालपप्रिया रामदेवप्रायस्यापि तावदित्यत्रत्याभ्यां ताम्यामित्यर्थेः । ध्वनतीत्यनेनास्य सम्बन्धः । तद्वणनमिति। सड्ध्रामे प्रवृत्ते निमित्तमुचितमन्तरेणैव शरज्वारवर्णनमित्यर्थः । श्रत एवेति। द्वितीयाङ्कस्य उदाहरणत्वेन ध्वननादेवेत्यर्थः । दैवव्यामोहितत्वमिति। दैवेन व्यामोहितः कृत्याकृत्यविवेकराहित्यं प्रापितस्तत्वमित्यर्थः। वेणीसंहारे दुर्योध- नस्य तङ्रम्यत इति भाव:। यथा वेणीसंहारे इति पूर्वमुक्तमन्याभिप्रायेणेति स्मार- यति-पूर्वमित्यादि। कथापुरुषस्येत्यनेन विवक्षितमाह-प्रतिनायकस्येति। न तु प्रधाननायकस्येत्यर्थः । तस्य तथात्वेनौचित्यापातादिति भावः । वृत्तौ 'रसबन्ध' इति प्रथमान्तं रसानुकूलशब्दार्थनिबन्ध इत्यर्थः । प्रवृत्तिनिबन्धनमिति। प्रवृत्ति- विषय इत्यर्थः । यद्वा रस्बन्धे इति सप्तम्यन्तम्। 'प्रवृत्तिनिबन्धनं' प्रवृत्तेः सभ्बन्धो विषयतेत्यर्थः । 'अतएवे'त्यस्यारब्ध इत्यनेन सम्बन्धः । लोचने व्याचषे-यत इत्यादि। वृत्तौ प्राधान्ये सति यशनिबन्धनं तस्मिन्निति स०

३६४ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालो के

युक्तमिति यत्नोडस्माभिरारब्धो न ध्वनिप्रतिपादनमात्रामिनिवेशेन। पुन- श्रायमन्यो रसभञ्जहेतुरवधारणीयो यत्परिपोष गतस्यापि रसस्य पौन :- पुन्येन दीपनम्। उभयुंक्तो हि रसः स्वसामत्रीलब्धपरिपोष: पुनः पुनः परामृश्यमाणः परिम्लानकुसुमकलूपः करपते। तथा वृत्तेर्व्यवहारस्य यदनौचित्यं तदपि रसभङ्गहेतुरेव। यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्या शविदुचितां भङ्गिमन्त्ररेण स्वयं सम्भोगाभिलाषकथने। यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां कैशिक्यादीना काव्यालङ्कारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरिका- द्यार्ना वा यदनौचित्यमविषये निबन्धनं तदपि रसभङ्गहेतुः । एवमेर्षा रसविरोधिनामन्येर्षा चानया दिशा स्वयमुत्म्रेक्षितारना परिहारे सत्कविभि- रवहितैर्भवितव्यम्। परिकर श्रोकाश्रात्र- मुख्या व्यापारविषया: सुकवीनां रसादयः । तेषां निबन्घने भाव्ये तैः सदैवाप्रमादिभिः॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ।। लोचनम् वर्णन प्राधान्ये सति यदज्ञाज्जिभावरहितानाम विचारित गुणप्रधानभावानां रसभावानां नि- बन्धनं तन्निमित्तानि र्खलितानि सर्वे दोषा इत्यथेः। न ध्वनिप्रतिपांदनमात्रेति। व्यङ्गयोर्ऽर्योभवतु मा वा भूत् कस्तत्राभिनिवेशः? काकदन्तपरीक्षाप्रायमेव तत्स्यादिति भावः। वृत्त्यनौचित्यमेव चेति बहुधा व्याचष्टे तद्पीत्यनेन चशब्दं कारिकागतं व्याचष्टे। रसभञ्जहेतुरेव इत्यनेनैवकारस्य कारिकागतस्य भिन्नकमत्वमुक्तम्। रसस्य विरोधायैवेत्यर्थः । नायक प्रतीति। नायकस्य हि धीरोदात्तादिभेदभिन्नस्य सर्वथा वीररसानुवेधेन भवितव्यमिति तं प्रति कातरपुरुषोचितमधैर्ययोजनं दुष्टमेव । तेषामिति रसादीनाम्। तैरिति सुकविभिः। सोऽपशब्द इति दुर्येश इत्यर्थः। ननु कालिदासः बालप्रिया म्बन्धः। चकारी वाक्यालङ्कारे इत्याशयेन व्याचष्टे-इतिवृत्तत्यादि। बहुधा व्याचष्ट इति। वृत्तेव्यवहारस्येत्यादिना रसभङ्गहेतुरित्यन्तप्रन्थेन त्रेधा व्याचष्ट इत्यर्थः । तदपीत्यनेनेति। तत्पदोत्तरापिशब्देनेत्यर्थः । नायक प्रति नायिकया स्वयं सम्भोगाभिलाषस्य कथने निबद्धे नायकस्याधैययोजनमापतति, तच्च दुष्टमिति भावं विवृणोति-नायकस्येत्यादि। भावितव्यमिति। सर्वेषां वीरशब्देन व्यव- हारादिति भाव: । कातरपुरुषेति । अधीरपुरुषेत्यर्थः । वृत्तौ 'उचितां भङ्गिमन्तरेणे'

तृतीयोद्द्योत: ३६५

पूर्वें विशङ्धलगिर: कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान्समाश्ित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनीषिणा।। वारमीकिव्यासमुख्याश्र ये प्रख्याता: कवीश्वराः । तदभिप्ायबाद्योडयं नास्माभिदर्शितो नयः ॥ इति। विवक्षिते रसे ळब्घप्तिष्ठे तु विरोधिनाम्। वाध्यानामङ्गभावं वा पाप्तानामुक्तिरच्छळा ॥२० ॥ स्वसामग्या लब्घपरिपोषे तु विवाक्षिते रसे विरोघिनां विरोधिरसाज्काना बाध्यानामङ्गभावं वा प्राध्तानां सतामुक्तिरदोषा। बाध्यत्वं हि विरोधिनां शक्याभिभवत्वे सति नान्यथा। तथाच तेषामुक्ति: प्रस्तुतरसपरिपोषायैव सम्पद्यते। मञ्जभावं प्राप्ताना च तेषां विरोधित्वमेव निवतते। अक्ञभाव- प्रापतिर्हि तेषां स्वाभाविकी समारापकृता वा। तत्र येर्षां नैसर्गिकी तेषां तावदुक्तावविरोध एव। यथा विप्रलम्भगङ्गारे तदभ्गाना

लोचनम् परिपोषं गतस्यापि करुणस्य रतिविलासेषु पौनःपुन्येन दीपनमकार्षीत्, तत्कोऽयं रस- विरोधिनां परिहारनिर्बन्ध इत्याशइ्कयाह-पूर्व इति। न हि वसिष्ठादिभिः कथश्विददि स्मृतिमार्गस्त्यक्तस्तद्वयमपि तथा त्यजामः। अचिन्त्यहेतुकत्वादुपरिचरितानामिति भाव: । इति शब्देन परिकरश्लोकसमाप्ति सूचयति ॥१९ ॥ एवं विरोधिनां परिहारे सामान्येनोक्ते प्रतिप्रसवं नियतविषयमाह-विवक्षित इति। बाध्यानामिति। बाध्यत्वाभि प्रायेणाज्ञत्वाभिप्रायेण वेत्यर्थः। अच्छुला निर्दोषेत्य- र्थः। बाध्यत्वाभिप्रायं व्याचष्टे-बाध्यत्वं हीति। आङ्गभावाभिप्रायमुभयथा व्याचष्टे, बालप्रिया त्यनेन भङ्गया तत्कथनं दुष्यन्तादेरनायकस्येव नायिकाया अपि न दोष इति दर्शि- तम्। भावार्थमाह-न हीत्यादि। न हि त्यजाम इति सम्बन्धः । वसिष्ठादीनां तत्त्यागेऽपि न दोष इत्याह-अचिन्त्येत्यादि। अचिन्त्य हे तुकत्वादुपरिचरिताना- मिति च पाठः । उपरिचरितानामित्यस्योत कृष्टचरितानामित्यथेः ॥१९ ॥ 'बाध्यानाभि'त्यादिकारिकाभागं व्याचष्टे-बाध्यत्वेत्यादि। उक्तिरित्यनेभास्य सम्बन्धः । उभयथा व्याचष्ट इति। 'अज्गभाव प्राप्तिर्ही'त्यादिप्रन्थेन द्वेधा व्या- ख्यातवानित्यथः । वृत्तौ 'तदशना व्याध्यादीनामि'ति। उक्तावविरोध इत्यस्यानुषङ्गः । उपरि वाक्ये उक्तावित्यस्यैवानुषङः। तत्पदेनात्र विप्रळम्भपरामर्शः। व्याध्यादीनां

३६६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

व्याध्यादीनां तेषाश्च तदङ्ानामेवादोषो नातदञ्ञानाम्। तदङ्गत्वे च सम्भवत्यपि मरणस्योपन्यासो न ज्यायान्। आश्रयविच्छेदे रसस्यात्यन्त- विच्छेदप्राप्तेः । करुणस्य तु तथाविधे विषये परिपोषो भविष्यतीति चेत्- न ; तस्याप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतस्य च विच्छेदात्। यत्र तु करुणरसस्यैव काव्यार्थत्वं तत्राविरोधः। शुद्गारे वा मरणस्यादीर्घकालप्रत्यापततिसम्भवे कदाचिदुपनिबन्धो नात्यन्तविरोधी। दीर्घेकालप्रत्यापततौ तु तस्यान्तरा प्रवाह्विच्छेद एवेत्येवंविधेतिवृत्तोपनिबन्धनं रसबन्घप्रधानेन कविना परिहर्तव्यम्।

लोचनम् तत्र प्रथमं स्वाभाविकप्रकारं निरूपयति-तद्ङ्गानामिति। निरपेक्षभावतया सापे क्षभावविप्रलस्भश्क्वारविरोधिन्यपि करुणे ये व्याध्यादयस्सवंथान्वत्वेन दष्टाः तेषामिति। ते हि करुणे भवन्त्येव त एव च भवन्तीति। शङ्गारे तु भवन्त्येव नापि त एवेति। अतद्ङ्गानामिति। यथाळस्यौप्रजुगुप्सानामित्यर्थः । तद्ङ्गत्वे चेति। 'सर्व एव शङ्गारे व्यभिचारिण इत्युक्तत्वादि'ति भावः । आश्रयस्य स्त्रीपुरुषान्यतरस्याधिष्ठानस्या- पाये रतिरेवोच्छिद्ेत तस्या जीवितसररवस्वाभिमानरूपत्वेनोभयाधिष्ठानत्वात्। भ्रस्तु- तस्येति। विप्रलम्भस्येत्य्थेः । काव्यार्थत्वमिति। प्रस्तुतत्वमित्यर्थः। नन्वेवं सर्वे एव व्यभिचारिण इति विघटितमित्याशइ्कयाह-शृङ्गारे वेति। अदीर्घेकाले यत्र मरणे विश्रान्तिपदबन्ध एव नोत्पद्यते तन्रास्य व्यभिचारित्वम्। कदाचिदिति। यदि तादशीं भङ्गि घटयितुं सुकवेः कौशलं भवति। यथा- तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरय्वोर्देहन्यासादमरगणनालेख्यमासाद्य सघ:। बालप्रिया विरोधिरसाङगत्वं प्रकृतरसाङ्गत्वं च दर्शयति-निरपेक्षभावतयेत्यादि। ते हीति। व्याध्यादयो हीत्यर्थः । करुणे इत्यादि। करुणे भवन्त्येव ते एव भवन्तीति द्वेधा नियम इत्यर्थः । नापीत्यादि। ते एवेति नियमोऽपि नेत्यर्थः । मरणस्य विप्रलम्भा- अत्वसम्भवे मानमाह-सर्व इत्यादि। आलस्यौग्यजुगुप्सावर्जास्सर्वं एव व्यभिचा रिण इति मुनिना उत्तत्वादित्यर्थः । आश्रयविच्छेद इत्यादिभ्रन्थं व्याचष्े-आश्र- यस्येत्यादि। वृत्तौ-'शङ्गारे वे'तयादि। 'मरणस्ये'ति। नायकयोरेकस्य यन्मरणं तस्ये- त्यर्थः। अस्य उपनिबन्ध इत्यनेन सम्बन्धः । 'अदोर्घे'ि। मरणादू्ध्वमदीर्घो यः कालस्तस्मिस्तेन वा प्रश्यापत्तिः नायकयोः समागमस्तत्सम्भवे सतीत्यर्थः । लोचने भावमाह-यत्रेत्यादि। विश्रान्तिपद्बन्धः प्रतीतिविश्रान्तेः अ्रतिष्ठा। तन्न तथा- विधस्थले। अस्य मरणस्य। काव्यानुशास्रनेऽप्येवमुक्तम्-"शज्गारे तु मरणाध्यवसायो

तृतीयोद्द्योत: ३६७

तत्र लब्घप्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोधिरसाञ्जानां बाध्यतवेनोक्ता- वदोषो यथा- क्ाकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं मूयोऽपि हश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे अुतमहो कोपेडपि कान्तं सुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकरमषाः कृतघियः स्वप्नेऽपि सादुर्लमा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा घन्योडधरं पास्यति।।

लोचनम् पूर्वाकाराधिकचतुरया सक्गतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुन्नेन्दनाभ्यन्तरेपु ॥ अत्र स्फुटैव रत्यङ्गता मरणस्य। अत एव सुकविना मरणे पदबन्धमात्र न कृतम्, अनूद्यमानत्वेनैवोपनिबन्धनात्। पदबन्धनिवेशे तु सवथा शोकोदय एवातिप- रिमितकालप्रत्यापत्तिलाभेऽपि। अथ दूरपरामर्शकसहृदयसामाजिकामिप्रायेण मरणस्यादीघकालप्रत्यापत्तेरङ् तो- च्यते, हन्त तापसवत्सराजेऽपि यौगन्धरायणादिनीतिमार्गाकर्णनसंस्कृतमतीनां वासव- दत्तामरणबुद्धरैवाभावात्करुणस्य नामापि न स्यादित्यलमवान्तरेण बहुना। तस्मादृदी- घंकालतात्र पद्बन्धलाभ एवेति मन्तव्यम्। एवं नैसर्गिकाङ्गता व्याख्याता। समारो पितत्वे तद्विपरीतेत्यर्थलब्धत्वात्स्व कण्ठेन न व्यारयाता। एवं प्रकारत्रयं व्याख्याय क्रमेणोदाहरति-तन्नेत्यादिना। क्काकार्यमिति। बालप्रिया मरणादूर्ध्व झटिति पुनर्योगो वा निबध्यत'इति। तीर्थ इति रघुवंशस्थम्। देहत्यागादि ति च पाठः । कान्तया इन्दुमत्या। असौ अजः। रत्यङ्गतेति। रमणाङ्गतेत्यथेः । मरणस्थेति। देहत्यागादित्यनेन दर्शितस्य मरणस्येत्यर्थः। प्रपूर्वेश्लोकेन सङ्गमाशाया वर्णितत्वादत्र मरणस्य विप्रलम्भाज्गत्वं स्फुटमिति भावः। पद्बन्धः प्रतीतिविश्रानतेः पदबन्धः । अनूद्यमानत्वेनेति। देहत्यागादित्यनेनेति भावः । अतीति। अतिपरि- मितोऽत्यम्पः कालस्तेन प्रत्यापत्तेः सङ्गमस्य लाभः सम्भवः प्रतीति्वा तस्मित्नपीत्यर्थः शोकोदय एवेत्यनेनास्य सम्बन्धः। सहृदयानां शोकघर्वणैव भवेदिति तदर्थः । केचिददीर्घका लेत्या दिश्रन्थस्य भावमन्यथा व्याचक्षते, तदनुवदन्नाह-अथेत्यादि। अथेति प्रश्ने। प्रतिवक्ति-हन्तेत्यादि। अयुक्तकथनहेतुको विषादो विस्मयो वा हन्तेत्यनेन प्रकाश्यते। खमतेनोपसंहरति-तस्मादित्यादि। दीघति। दीर्घकाल- तापदार्थोऽन्र मरणे सहृदयप्रतीतिविश्रान्तेः पदबन्ध एवेत्यर्थः । समारोपिता त्विति। अङ्गतेति शेषः । एतद्विपरोतेति। वास्तवाज्जत्वाभावान्नैसर्गिकाङ्गता विप- रीतेत्यर्थः । व्याख्यातेति। पदर्शितेत्यर्थः । वृत्तौ 'तस्ये'्यादि । 'तस्य' शज्गारस्य।

३६८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्भरानुरागस्य द्विवी- यमुनिकुमारोपदेशवर्णने। स्वाभाविक्यामङ्कभावप्राप्तावदोषो यथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयरता प्रलयं मृच्छां तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदसुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्॥। इत्यादौ। समारोपितायामप्यविरोधो यथा-'पाण्डुक्षामम्' इत्यादौ। यथा वा-'कोपात्कोमललोलबाहुलिकापाशेन' इत्यादौ। इयं लोचनम् वितर्क औत्सुक्येन मतिः स्मृत्या शङ्का दैन्येन धृतिश्चिन्तया च बाध्यते। एतच्च द्विती- योद्योतारम्भ एवोक्तमस्माभिः। द्वितीयेति। विपक्षीभूतवैराग्य विभावाद्यवधारणेऽपि ह्यशक्यविच्छेदत्वेन दाढर्यमेवानुरागस्योक्तं भवतीति भावः। समारोपितायामि- ति। अङ्गभावप्राप्ाविति शेषः । पाण्डुक्षामं वक्त्रं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥ अन्न करुणोचितो व्याधि: श्लेषभङ्गया स्थापितः । कोपादिति बध्वेति हन्यत इति च रौद्रानुभावानां रूपकबलादारोपितानां तदनिर्वाह्ादेवाज्ञत्वम्। तच् पूर्वमेवोकें 'ना- बालप्रिया 'अन्तरा' मध्ये। 'प्रवाहविच्छेदः' अनुसन्धानधाराया विच्छेद इत्यर्थः । लोचने-विपक्षीभूतेति। अनुरागस्य विरोधिभृतेत्यर्थः। अनुरागस्येति। पुण्डरीकगतानुरागस्येत्यर्थः । वृत्ती 'त्रमिमि'ति। इदं पाण्डि्वत्यादि च काव्यप्र शेऽप्युदाहृतम्। भ्रमिर्नाम दिशा भ्रमणमव दर्शयन्नान्तरः कक्षिद्विकारः। प्रलयो नष्टचेष्टता, मूर्छा बाह्याभ्यन्तरेन्द्रियव्रत्तिनिरोधः। तमः आन्ध्यम्। जलद एव भुज गस्तज्जम्। विषं जलमेव गरलम्। अत्र करुणोचितव्याधेरनुभावाना भ्रम्यादीनां विप्रलम्भेऽपि सम्भवान्नैसर्गिकी अजता। पाण्डुक्षाममिति। हृदयं उरः। सरसं अनरससहितं, यद्वा-चन्दनादि रससहितम्। अलसं बाह्यक्रियायामक्षमम्। क्षेत्रियो देदान्तरे चिकित्स्योऽसाध्य इति यावत्। रोग: गदः। क्षेत्रियो रोगः क्षयरोग इति केचित तम्। आवेद्य तीति। वक्त्रादीनां प्रत्येकमन्वयाभिप्रायेणकवचनान्ततया निर्देशः। अत्र करुणोचितव्याधे: विप्रलम्भे समारोपादनतेत्याह लोचने-अत्रेत्यादि। श्ले षभङ्गेति। उभयसाधारणानुभावप्रदर्शनेनेत्यर्थः। स्थापित इति। आरोपेणाऊतया प्रदर्शित इत्यर्थः । बध्वेतीत्यादि। बन्धनादोनामित्यर्थः । तदनिर्वाहादिति । रूप- कानिर्वादादित्यर्थः । अङ्गत्वमिति। शप्तराशत्वमित्यर्थः। उृत्तौ अज्भावगम्न यदियं

तृतीयोद्द्योत: ३६९

चाङ्गभावप्राप्तिरन्या यदाधिकारिकत्वात्प्रधान एकस्मिन्वाक्यार्थें रसयोर्भां- वयोरवा परस्परविरोधिनोर्द्वयोरङ्कभावगमनं तस्यामपि न दोषः । यथोक्तं 'क्षितो हस्तावलय्ः' इत्यादौ। कथं तत्राविरोध इति चेतु, दयो- रपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात। अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनोः कथं विरोघनिवृत्तिरिति चेत, उच्यते-विधौ विरुद्धसमावेशस्य

तिनिर्वहणैषिता' इत्यत्रान्तरे। अन्येति। चतुर्थोऽयं प्रकार इत्यर्थः। पूर्व हि विरो- लोचनम्

धिनः प्रस्तुतरसतरान्तरेऽङ्गतोक्ता, अधुना तु द्वयोरविरोधिनोर्वेस्त्वन्तरेSज्भाव इति शेषः । ्षिप्त इति। व्याख्यातमेतत् 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे' इत्यत्र। नन्वन्यपरत्वेऽपि स्वभावो न निवर्तते, स्वभावकृत एव च विरोध इत्यभिप्रायेणाह-अन्यपरत्वेऽपी- ति। विरोधिनोरिति। तत्स्वभावयोरिति हेतुत्वाभि प्रायेण विशेषणम्। उच्यत इति। अयं भाव :- सामप्रीविशेषपतितत्वेन भावानां विरोधाविरोधौ न स्वभावमात्रनि- बन्धनौ शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात्। विधािति। तदेव कुरु मा कार्षीरिति

चान्या अङ्ञभावप्राप्तिरिति सम्बन्धः । 'तस्यामपो'ति। तथाविधाङ्गभावप्राप्ावपी- बालप्रिया

त्यर्थः। अन्येत्यस्य विवरणं लोचने-चतुर्थ इति। पूर्वोक्ताद्विशेषं दर्शयति- पूर्वमित्यादि। विरोधिन इति। विरोधिरसान्नस्येत्यर्थः । रसान्तये रसविशेषे। वस्त्वन्तर इति। प्रस्तुते इत्यनुषज्यते। अन्यपरत्वेऽपीति। अन्याप्नत्वेऽपी- त्यर्थः । आहेति । पृच्छतीत्यर्थः । विशेषणमिति। अनुषज्यमानयोद्वयोरित्यस्य. विशेषणमित्यर्थः । अयं भावः विधावित्यादिप्रन्थस्यायं भावार्थः । क इत्यत्राह- सामग्रीत्यादि। अयमर्थ :- पदार्थाना मध्ये कस्यचित्केनचित्सह विरोधश्चाविरोधश् स्वभावमात्रकृतौ न, किन्तु सामग्रीविशेषानुप्रवेशेनापि सम्भवतः। अन्र तद्विरोधो नाम तदसामानाधिकरण्यं तदुत्पत्तिप्रतिबन्धश्च घटत्वादीनां पटत्वादिभिश्शीतस्पर्शादीनामु- षणस्पर्शादिभिश्च सहासामानाधिकरण्यरूपो विरोध: स्वभावकृतः । एवं तेर्षा द्रव्यत्वा- दिभि: रूपादिगुणैश्च सह सामानाधिकरण्यरूपाविरोधश्च बोध्यः। शीतस्पशासौरभग- न्धादीनां स्वाश्रयारब्धद्रव्ये उष्णस्पर्शासौरभगन्धादयुत्पत्तिप्रतिबन्धरूपस्तद्विरोधस्सामभ्री- विशेषानुप्रवेशकृतः, एवं शीतोष्णस्पशयोरविरोध: कोमलभक्तोत्पत्तिसामप्रीविशेषानुप्रवे- शकृतो बोध्यः । विधिस्थले प्रवृत्तिसाम्ी निषेघस्थले निवृत्तिसामपरीं चादाय तदनुप्रवे शेन विरोधाविरोधौ त्राह्याव्रिति। शीतोष्णयोरिति। शीतोष्णस्पर्शयोरित्यर्थः । विरो- धाभावादिति। सामश्ीविशेषानुप्रवेशेनेति शेषः। विधावित्यदेर्द्ेष्टान्तमाह-तदेवे- त्यादि। तदित्यनेनैकं कर्म विवक्षितम्। एकदेति शेषः। इति यथेति। इति विधौ दुष्ठत्वं यथा तथेत्यर्थः। करणाकरणयोरेकेनैकद/Sनुष्ठातुमशक्यत्वादिति भावः। उपषमभ- ४७ ध्वृ०

३७० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दुष्टत्वं वानुवादे।

लोचनम् यथा। विधिशव्देनात्रैकदा प्राधान्यसुच्यते। अत एवातिरात्रे षोडशिनगृह्णन्ति न गृरु- न्तीति विरुद्धविधिर्विकल्पपर्यव सायीति वोक्यविदः। अनुवाद इति। अन्याप्वतायामि- बालप्रिया कमाह-अत्तएवेत्यादि। अतएव विरुद्धायोरेकत्रैकदा प्राधान्यस्य दुष्टत्वादेव। अति- रात्र इत्यादि। अरतिरात्रे अतिरात्रयागे बोडशिन सोमपात्रविशेषम् गृह्गन्ति

१. अयमत्र विषयविवेक :- अस्ति ज्योतिष्टोमसंज्ञकः क्रतुर्स्वर्गोद्देशेन विहितः 'ज्यो- तिष्टोमेन म्वर्गकामो यजेत'इति । अत्र सन्ति चतस्ररसंस्थाः-अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षो- डशी, अतिरात्रश्चेति। संस्था नाम क्रतुप्रयोगवृत्तिस्तोत्रोपरमः । स्तोत्रं नामोद्ातृगणप्रवि ैरुद्रातृप्रस्तोतृप्रतिह्तृभि: क्रियमाणं प्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानम्। एवञ्चयेन स्तोत्रेण क्रतुप्रयोग: परिसमाप्यते तेनैव सा संस्था व्यवहियते। तथा हि-ज्योतिष्टोमे द्वादश स्तोत्राणि वर्तन्ते-बहिष्पवमानम्, चत्वार्याज्यस्तोत्राणि, माध्यन्दिनपवमा- नम्, चत्वारि पृष्टस्तोत्राणि, आर्भेवपवमानम्, अग्निष्टोमस्तोत्रश्चेति। अग्निष्टोमस्तो- न्रानन्तरं स्तोत्रान्तरमकृत्वा तेनैव चेज्ज्योतिष्टोमस्समाप्यते, तदा सोऽग्निष्टोमसं. स्थाको ज्योतिंष्टोम इति व्यपदिश्यते। एवमेकदा ज्योतिष्टोमप्रयोगं परिसमाप्य प्रयो- गान्तरे पूर्वोक्तानि द्वादशापि स्तोत्राणि कृत्वाSनन्तरमुक्थ्यस्तोत्रव्वेक्किरियेत, तदास उक्थ्यसंस्थाको ज्योतिष्टोम इति व्यवहियते। एवमुक्थ्यस्तोत्रानन्तरं षोडशिस्तोत्रं कृत्वा क्रतुश्चेतसमाप्यते, तदा सः षोडशिसंस्थाक इत्युच्यते। षोडशिस्तोत्रानन्तरं रात्रिपर्यायाः स्तोत्रविशेषास्त्रयश्चेत्क्रियन्ते तदा सोऽतिरान्रसंस्थाको ज्योतिष्टोमो भवति अन्राग्निषटोमोक्थ्यषोडश्यतिरात्रपदानां प्रचुरप्रयोगात् तत्तत्संस्थास्वेव शक्तिः, तादश- संस्थावति ज्योतिष्टोमे निरूढलक्षणा, तद्ति क्रवन्तरे च साम्प्रतिकी लक्षणा, प्रहणे स्तोत्रे च गौणीति मीमांसकमर्यादा। ज्योतिष्टोमप्रकरणे च 'नातिरात्रे षोडशिनं गृह्नाति' 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्नाति' इति निषेधकं विधायकश्च वाक्यं श्रुतम्। अतिरात्रे अतिरात्रसंस्थाके ज्योतिष्टोमे षोडशिनं तत्संज्ञक प्रहं न गृहीयात, ग्ृहीयादिति च तयोरथेः । अन्र 'अतिरात्रे षोडशिन गृह्ाति' इति विधिना विहितं षोडशिग्रहणं 'नातिरात्रे षोडशिनं गृण्हाति' इति निषे- धकवाक्येन प्रतिबध्यत इति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः स्वीक्रिय ते। अन्न प्रतिषेधे सत्यपि प्रतिषिध्यमानस्य नानर्थेहेतुत्वम् तस्य विकल्पापादकत्वात्। तत्रैव प्रतिषिध्य- मानस्यानर्थ हैतुत्वं, यत्र च प्रतिषेधस्य न विकत्पापादकत्वम्। यथा-'न कलञ्जं भक्षयेत्ः इत्यत्र प्रकृते च शास्त्रविहितस्यैव शास्ान्तरेण प्रतिषिद्धत्वात, उभयोस्तुत्य- बलत्वाच्त विकल्पस्स्वीक्रियत इति। २. वाक्यविद्ः मौमांसका इत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योत: ३७१

यथा- एहि गच्छ पतोच्िष्ठ वद मौनं समाघ्र। एवमाशाम्रहम्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिमिः ॥ इत्यादौ। अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरो- घस्तथेहापि भविष्यति। श्रोके हयस्मिन्नीर्ष्याविप्लम्भशङ्गारकरुणवस्तुनोर्न विधीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वाचद्अ्वेन च.

स्यर्थः। क्रीढाझ्गत्वे न ह्यत्र विरुद्धानामर्थानामभिधानमिति राजनिकटव्यवस्थिताततायिद्वय· लोचनम्

न्यायेन विरुद्धानामप्यन्यमुखप्रेक्षितापरतन्त्रीकृताना श्रौतेन क्रमेणस्वात्मपरामर्शेऽप्यवि श्राम्यताम्, का कथा परस्पररूपचिन्तायां येन विरोध: स्यात्। केवलं विरुद्धत्वा- बालप्रिया गृह्णीयुः इति षोडशिग्रहण विहितम्। पुनश्च "नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाती" त्यनेन तन्निषिद्धञ्चेति यद्यपि अ्रहणात्रहणयोर्विरुद्धयोविधिः, तथाऽपि स विधि: षोडशिनं गृह्ीयान्न गृह्नौयाद्वा इति विकल्पे पर्यवस्यतीत्यर्थः। वृत्तौ-'एही' ति। हे अर्थिन् त्वमेहि आगच्छ। 'एव'मिति। उत्तप्रकारेणेत्यथेः । 'आशे' ति। आशारूपैर्भ्रहैग्रस्तास्तैरित्यर्थः। 'अर्थिभिः' याचकैः धनिनः क्रीडन्तीति सम्बन्धः। अत्र एहीति क्रीडन्ति गच्छेति क्रीडन्तीत्यादिरीत्या भावाभावरूपयोरपि गमनागम- नादोः प्रधान भूतक्रीडायां प्रकारतयाऽन्वयेन तदङ्त्वान्न दुष्टत्वमिति दर्शयननाह लोचने- क्रीडाङ्गत्वेनेत्यादि। अन्रेति। एहीत्यादिश्लोक इत्यर्थः । विरुद्धानामर्थाना- मिति। एकदैकत्र विरुद्धयो: गमनागमनयो: पतनोत्थानयोवेचनमौनयोश्वार्थानामिस्यर्थः इतीति हेतौ। राजेति। राजनिकटव्यवस्थितौ राजाश्रयत्वेन स्थितौ यावाततायिनौ मिथो वैरेण वधोदतौ पुरुषौ तयोरद्वयं तन्न्यायेनेत्यर्थः । अन्येति। अन्यमुखप्रेक्षिता अन्यायत्तता तया परतन्त्रीकृतानामुपसर्जनीकृतानामित्यर्थः । श्रौतेन क्रमेण एहि गच्छेत्यादिश्रुति क्रमेण यः स्वात्मनां परामर्शः प्रतीतिः तस्मिन् सत्यपि। अविश्राम्थ- तामिति। स्वात्मनि प्रतीतिविश्रान्तिमलममानानामित्यर्थः। क्रीडायामन्गत्वेनान्वया दिति भावः। परस्पररूपेति। परस्परस्य यद्रूप स्वभावः तच्चिन्तारयों का कथा तच्चिन्ता नोदेत्येवेत्यर्थः । विशेषमाह-केवलमित्यादि। अरुरेति। अरुणाधि करणन्यायेनेत्यर्थः। सम्भाव्यत इत्यनेनास्य सम्बन्धः। अरुणयेत्यादिविधिवाक्ये

कत्यन्तपदार्थानां सोमक्रयणभावनायां करणतवेनादावन्वयः, पश्चात् परस्परान्वय :-

३७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

न च रसेषु विध्यनुवाद्व्यवहारो नास्तीति शक्यं वक्तुम्, ते्षां वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात्। वाक्यार्थस्य वाच्यस्य च यौ विध्यनुवादौ तौ लोचनम् द रुणाधिकर णस्थित्या यो वाक्यीय एषां पाश्चात्यः सम्बन्धः सम्भाव्यते स विघटताम्। ननु प्रधानतया यद्वाच्यं तत्र विधिः। अप्रधानत्वेन तु वाच्येऽनुवादः । न च रसस्य वाच्यत्वं त्वयव सोढमित्याशङ्कमानः परिहरति-न चेति। प्रधानाप्रधानत्व- मात्रकृतौ विध्यनुवादौ, तौ च व्यक्कयतायामपि भवत एवेति भावः। मुख्यतया च रस एव काव्यवाक्यार्थे इत्युक्तम्। तेनामुख्यतया यत्र सोऽर्थस्तत्रानूद्यमानत्वं रसस्यापि युक्त्तम्। यदि वानूदयमानविभावादिस्रमाक्षिप्तत्वाद्रसस्यानूद्यमानता तदाह-वाक्यार्थ बालप्रिया या गौस्सा अरुणा पिज्गाक्षीत्यादि। स्पष्टमिरद मीमांसापरिभाषादौ। वाक्यीय इति। वाक्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः । एषामित्यादि। य आगच्छति स गच्छतीत्यादिपार्ष्ठिकान्वय इत्यर्थः । विरुद्धत्वात्स केवलं विघट तामिति सम्बन्धः । वृत्तौ 'विधिप्रतिषेधयो'रिति। गमनागमनाघयोरित्यर्थः । 'अनूद्यमानत्वेने'ति। क्रीडाविधाने इति शेषः। तथेत्याधु- क्तमेव विवृणोति-'श्ोक' इत्यादि। 'विधीयमानत्व'मिति। प्राधान्यमित्यथेः । 'न चे'त्यायम्युपगमादित्यन्तं प्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। यद्वा- कयमिति। यो वाच्यार्थं इत्यर्थः । तत्र विधिरिति। तस्य विधीयमानत्वमित्यर्थः। अनुवाद इति। अनूद्यमानत्वमित्यर्थः । वाच्यार्थस्यैव विधिरनुवादश्चेति भावः। तेषामित्यादिपरिहारत्रन्थस्य भावमाह-प्रधानेत्यादि युक्तमित्यन्तेन । विध्यनु- वादाविति। अर्थस्येति शेषः । व्यङ्चयतायामपि व्यक्कयत्वे सत्यपि। कुत्रानूद- मानत्वं रसस्येत्यत्राह-मुख्यतयेत्यादि। सोऽर्थः व्यङ्ग्यार्थः। यदिवेति पक्षा १. अयमत्र विषय :- ज्योतिष्टोमप्रकस्णे 'अरुणया पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या सोमं क्रीणाति' इति श्रुतम्। अरुणा अरुणगुणविशिष्टा, पिङ्के अक्षिणी यस्यास्सा गौः पिज्ञाक्षो, एकं हायनं यस्यास्सा एकहायनी एकवर्षवयस्का गौः । अन्रारुणादिशब्दत्रयं लक्षणया तद्विशिष्टं क्रयमभिदधाति। तस्य चाख्यातवाच्यभावनायां करणत्वेनान्वयः, सोमस्य (सोमलतायाः) च भाव्यत्वेन । एवञ्च आरुण्यादियुक्तगोविशिष्टक्रयेण सोमं सम्पादयैदिति विषयवाक्यार्थेः। मीमांसकानां भावनामुख्यविशेष्यकशाब्दबोधस्या- भिमतत्वात् आरुण्यादीनां प्रथमतो भावनायामेवान्वयः । एकहायन्या यथा तृतीया- श्रुतिबलात् क्रयकरणिकभावनायामन्वयः, तथा 'अरुणयेि तृतीयाबलादारुण्यस्यपि तत्रैवान्वयः । एवश्च साक्षात्क्रयेणान्वितयोरपि द्रव्यगुणयोः पश्चाद्वाक्यप्रमाणेन परस्प- रावच्छेदकतवेनान्वय इष्यते। तथा सति आरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातीत्यर्थः पर्य- वस्यति इति।

तृतीयोद्द्योत: ३७३

तदाक्षिप्ाना रसानां केन वारयेते। यैवा साक्षात्काव्यार्थता रसादीना नाभ्युपगम्यते, तैस्तेर्षा तन्निमिचता तावदवश्यमभ्युपगन्तव्या। तथाप्यत्र शरोके न विरोधः। यस्मादनूद्यमानाङ्कनिमित्तोभयरसवस्तुसहकारिणो विधीयमानांशाद्भावविशेष प्रतीतिरुत्पद्यते ततक्ष न कश्चिद्विरोधः । दृश्यते हि विरुद्धोभयसहकारिणः कारणात्कार्यविशेषोत्पत्तिः। विरुद्धफलोत्पादन हेतुखवं हि युगपदेकस्य कारणस्य विरुद्धं न तु विरुद्धोभयसह कारित्वम्।

लोचनम् स्येति। यदि वा मा भूदनूदयमानतया विरुद्धयो रसयोः समावेशः, सहकारितया तु भविष्यतीति सवथाविरुद्धयोर्युक्तियुक्तोऽप्राज्जिभावो नात्र प्रयासः कश्चिदिति दर्शयति- यैवति। तन्निमित्ततेति। काव्यार्थो विभावादिर्निमितं येषा रसादीनां ते तथा तेषा भावस्तत्ता। अनूद्यमाना ये हस्तक्षेपादयो रसाङ्गभूता विभावादयस्तन्निमितं यडुभयं करुणविप्रळम्भात्मकं रसवस्तु रसस्जातीयं तत्सहकारि यस्य विधीयमानस्य शाम्भव. श रवह्नि जनि तदुरित दाह लक्षणस्य तस्माद्भावविशेषे प्रेयोलङ्कारविषये भगवत्प्रभावातिशय- लक्षणे प्रतीतिरिति सङ्तिः। विरुद्धं यदुभयं वारितेजोगतं शीतोष्णं तत्सहकारि यस्य तण्डुलादेः कारणस्य तस्मात्कार्यविशेषस्य कोमलभक्तकरणलक्षणस्योत्पत्तिर्देश्यते । सर्वेत्र हीश्थमेव कार्यकारणभावो बीजाड्कुरादौ नान्यथा। ननु विरोधस्तर्हि सर्वेत्राकिश्चित्करः स्यादित्याशङ्कयाह-विरुद्धफलेति। तथा चाहु :- 'नोपादानं विरुद्धस्य' इति। नन्वभिनेयार्थें काव्ये यदीदशं वार्क्य भवेत्तदा बालप्रिया नतरद्योतकम्। अन्वित्यादि। अनूद्यमानैर्विभावादिभिः समाक्षिप्त्वाद्यजितत्वादि- त्यर्थः। तदाह तदभिप्रायेणाह। 'तन्निभित्तते'त्यैतधाचष्टे-काव्येत्यादि। अनूद्य मानाङ्ेत्यादिकं क्षिप्त इत्यादिश्लोके योजयन् व्याचष्टे-अनूदयमाना इत्यादि। हस्त- क्षेपादयो विभावादय इत्यत्र यथासंख्येनान्वयो न विवक्षित:। हस्तक्षेपस्यानुभावत्वात अनुभावादय इति वा पाठः । तन्निमिन्तमिति। ते निमित्तानि यस्य तदित्यर्थः । रससजातीयमिति। रसात्मकं स्थाय्यात्मक वेत्य्थेः । यस्य विधीयमानांशस्येत्य- स्यैव विवरणम्-शाम्भवेत्यादि। विधीयमानाशादिति विशेष्यसन्निधानेन यस्य विधीयमानांशस्येति व्याख्यातं, तदेतहशेयितुमाह-तस्मादिति। भावविशेष प्रतीति- रित्येतदयाचष्टे-भावेत्यादि। भावविशेषे इत्यस्य विवरणम्-प्रेयोऽलङ्कारविषय इति। स क इत्यत्राह-भगवदित्यादि। सवत्रेत्यादि। तेजोजलाद्यात्मकविरुद्धो- भयसहकारिण एव बीजादेरड्कुरादिकार्योत्पत्तिरिति भावः। नोपादानमिति। नोत्पा दनमिति पाठेन भाव्यमिति प्रतिभाति।

३७४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

एवंविधविरुद्धपदार्थविषयः कथमभिनयः प्रयोक्तव्य इति चेतु, अनू० धमानैवंविघवाच्यविषये या वार्ता सात्रापि भविष्यति। एवं विध्यनुवा दनयाश्रयेणात्र क्रोके परिहृतस्तावद्विरोधः । कि च नायकस्याभिनन्दनीयोदयस्य कस्यचित्प्रभावातिशयवर्णने तस्प्रतिपक्षाणां यः करुणो रसः स परीक्षकाणां न वैक्लव्यमादधाति

लोचनम् यदि समस्ताभिनयः क्रियते तदा विरुद्धार्थविषयः कर्थ युगपदभिनयः कर्तु शक्य इत्या- शयेनाशङ्कमान आह-एवमिति। एतत्परिहरति-अनूदमानेति। अनूधयमा- नमेवंविर्ध विरुद्धाकारं वाच्य यत्र तादृशो यो विषयः 'एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ' इत्या- दिस्तत्र या वार्ता सान्नापीति। एतदुक्तं भवति-'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ प्राधान्येन भीतविप्लतादिदृष्टयुपपा- दनक्रमेण प्राकरिणकस्तावदर्थ: प्रदशयितव्यः । यद्यप्यत्र करुणोऽपि पराङ्गमेव तथापि विप्रलम्भापेक्षया तस्य तावनिकट प्राकरणिकत्वं महेश्वरप्रभावं प्रति सोपयोगत्वाद्। विप्रलम्भस्य तु कामीवेत्युतप्रेक्षोपमाबलेनायातस्य दूरत्वात्। एवं च सास्रनेत्रोतपला- भिरत्यन्तं प्राधान्येन करुणोपयोगाभिनयक्रमेण लेशतस्तु विप्रलम्भस्य करुणेन साद श्यात्सूचनां कृत्वा। कामीवेत्यत्र यद्यपि प्रणयकोपोचितोऽभिनयः कृतस्तथापि ततः प्रतीयमानोऽप्यसौ विप्रलम्भः समनन्तराभिनीयमाने स् दहतु दुरितमित्यादौ साटो- पाभिनयसमर्पितो यो भगवत्प्रभावस्तत्राङ्गतायां पर्यवस्यतीति न कश्चिद्विरोधः ।एतं विरोधपरिहार मुपसंहरति-एवमिति। विषयान्तरे तु प्रकारान्तरेण विरोधपरिहारमाह-किञ्चेति। परीक्षकाणामिति सामाजिकानां विवेकशालिनाम्। न वैक्कव्यमिति। न तादृशे विषये चित्तदुतिरुत्पद्यते करुणास्वादविश्रान्त्यभावात्। किन्तु वीरस्य योऽसौ क्रोधो व्यभिचारिता प्रतिपद्यते तत्फलरूपोऽसौ करुणरसः स्वकारणाभिव्य ज्ञनद्वारेण वीरास्वादातिशय एव पर्यवस्यति। बालप्रिया नटशिक्षार्थ विवृणोति-एतदुक्तमित्यादि। प्रदशयितव्यः अभिनेतव्यः। उत्प्रेक्षापमावलेनेति। उत्प्रेक्षाया उपमाया वा बलेनेत्यर्थेः । कृत्वा अभिनय इति सम्बन्धः । शङ्कते-कामीत्यादि। समाधते-तथाऽपीत्यादि। कृत इति। कृति- विषय इत्यर्थः । भवेदिति शेषः । किश्चेत्यादिग्रन्थमवतारयति-विषयान्तरेऽपीत्यादि। विषयान्तरे स्थलान्तरे कुरवकेत्यादौ। प्रकारान्तरेरोति। पश्चमेन प्रकारेणेत्यर्थः । आहेति। प्रसन्ञादाहे- त्यर्थः । ताद्वशे विषय इति। कुरवकेत्याद्युदाहरणादावित्यर्थः। वैक्ळव्यमित्यस्ष्य

तृतीयोद्द्योव: ३७५

प्रत्युत प्रीत्यविशयनििच्ततां प्रततिपद्यत इत्यतस्तस्य कुण्ठशक्तिकत्वाच- द्विरोधविधायिनो न कश्चिद्दोषः। तस्माद्वाक्यार्थीभूवस्य रसस्य भावस्य वा विरोधी रसविराधीति वक्तुं न्याय्यः, न त्वङ्गभूतस्य कस्यचित्।

लोचनम् यथोक्तम्- 'रौद्रस्य चैव यत्कम स ज्ञेयः करुणो रसः' इति। तदाह-प्रीत्यतिश- येति। अत्रोदाहरणम्- कुरबक कुचाघातकीडासुखेन विधुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्तव्यं ते मुखसवसेवनमु। चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥ भावस्य वेति। तस्मिन् रसे स्थायिनः प्रधानभूतस्य व्यभिचारिणो वा यथा विप्रलम्भश्ङ्गार औत्सुक्यस्य। बालप्रिया विवरणम्-चित्तद्गुतिरिति। कुरवकेति। मुखासवसेवनमित्यपि पाठः। पादाघातादशोकस्तिलककुरव कौ वीक्षणालिज्ञनाभ्याम् स्त्रीरणां स्पर्शात्म्रिय ङ्ुर्विकसति बकुलश्शीधघुगण्डूषसेकातू।। इति वचनमत्रानुसन्घेयम्। वृत्तौ 'करुणो रस'इति। निंबध्यमान इति शेषः। 'प्रीत्य- तिशये'ति । वोररसास्वादेश्यर्थेः । 'तस्ये'ति। करुणस्येत्यर्थः । 'कुण्ठशक्तिकत्वादि' ति। अन्याप्त्वेन शक्ते: कुण्ठीभावादित्यर्थः । न दोष इत्यनेनास्य सम्बन्धः । 'तद्विरोध• विधायिन' इति तस्येत्यस्य विशेषणम्। वीररसास्वादातिशयविरोधविधायिन इत्यर्थः। अकुण्ठ शक्तिकत्वादिति पाठे तत्येत्यस्य वीरास्वादस्येत्यर्थेः। तद्विरोधविधायिन इति पश्चम्यन्तं करुणादिति शेष: । निगमयति 'तस्मादि'त्यादि। 'वाक्यार्थीभूतस्ये'ति। प्रधानस्य प्रस्तुतस्येत्यर्थः। 'रसविरोधीति वक्तुमि'ति। "विरोधिरसे"त्यादौ विरोधिप- देन वक्तुमित्यर्थः । तथाच वाक्यार्थभूतरसादिविरोधिरससम्बन्धिपरित्रहो दोष इति भाव: । 'न त्वि'त्यादि। अङ्गभूतस्य कस्यचिद्रसस्य भावस्य वा विरोधी रसविरोधीति वक्तुं न न्याय्य इत्यर्थेः । तथाचाङ्गभूतस्य कत्यचिद्विरोधी यो रसः तत्स्नम्बन्धिपरि- प्रहो न दोष इति भावः । यथाक्षिप्तेत्यादौ शङ्गारविरोधी यः करुणस्तत्सम्बन्धिपरि- प्रहः। भावस्य वेत्यत्र भावपदेन स्थायी व्यभिचारी च विवक्षित इत्याह लोचने- तस्मिन्नित्यादि। तस्मिन रसे प्रकृतरसे। वाक्यार्थभूतस्येत्यस्य विवरणम्- प्रधानभूतस्येति।

३७६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अथवा वाक्यार्थीभूतस्यापि कस्यचित्करुणरसविषयस्य तादृशेन शृक्वारवस्तुना भग्जिविशेषाश्रयेण संयोजनं रसपरिपोषायैव जायते। यतः प्रकृतिमधुराः पदार्थाः शोचनीयर्ता प्राप्ताः प्रागवस्थाभाविभिः संस्मर्यंमा- णैर्विलासैरधिकतरं शोकावेशसुपजनयन्ति। यथा-

लोचनम् अधुना पूर्वेस्मिन्नेव इलोके क्षिप्त इत्यादौ प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति-प्रथ. वेति। अयं चात्र भाव :- पूर्व विप्रलम्भकरुणयोरन्यत्राज्ञभावगमनान्निर्विरोधत्वमु- कम्। अधुना तु स विप्रलम्भः करुणस्यवाजता प्रतिपन्नः कर्थ विरोधीति व्यवस्था- व्यते-तथा हि करुणो रसो नामेष्टजनविनिपातादेविभावादित्युक्तम्। इष्टता च नाम रमणीयतामूला। ततश्र कामीवार्द्रोपरा इत्युत्प्रेक्षयेदमुक्तम्। शांभवशरवह्विचेष्टिताव- लोकने प्राक्तनप्रणयकलहवृत्तान्तः स्मर्यमाण इदानीं विध्वस्ततया शोकविभावतां प्रति- पद्मते। तदाह-भङ्गिविशेषेति। अप्राम्यतया विभावानुभावादिरूपताप्रापणया बालप्रिया अथ वेत्यादिग्रन्थस्यार्थान्तरभ्रमनिवारणाय तद्ग्रन्थमवतारयति-अधुनेत्यादि। अथ वेति इत्यस्य स्थाने अथवेत्यादिना दोषाभाव इत्यन्तेनेति च पाठः । वृत्तौ 'अथवे' त्यादि। 'वाक्यार्थभूतस्ये'ति। वाच्यस्येत्यर्थेः। अपिशब्दः अनन्तरोक्तनीत्या रस- परिपोषणे आपाततो विरोधं द्योतयति 'कस्यचिदि'ति। विभावादिरूपस्य कस्यचिदि- त्यर्थः। 'करुणरसविषयस्य' करुणाङ्गस्य। 'तादृशेन' वाच्यतया तत्तुल्येन। यद्वा-विरो- घिना शज्ञारवस्तुना शव्गाराङ्ेन। उक्तस्योदाहरणमाह-'अयमि'त्यादि। काव्यप्रका शेऽप्युदाहृतोडयं श्लोकः। प्रकृते क्षिप्त इत्यादावुक्तं योजयन्नाह-'तदत्रे'त्यादि। 'व्यवहरति स्मे'ि। करप्रहणादिकमकरोदिति तदर्थः । वृत्तिप्रन्थेन विवक्षिता स्या- स्पष्टत्वाद्धावमाह लोचने-अयञ्चात्रेत्यादि। अन्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयै। अधु- ना तु इत्यस्य इति व्यवस्थाप्यत इत्यनेन सम्बन्धः । कथं विरोधीति। करुणस्य विरोधी नेत्यर्थः। विभावादित्युक्तमिति। ुनिनेति शेषः । रमणीयतामूलेति बहुव्रीहिः। इत्युत्प्रेक्षयेति। इदं चात्रोतप्रेक्षालङ्कार इति पक्षाभिप्रायेणोक्तम्। इद- मुक्तमिति। वक्ष्यमाणार्थः प्रकाशित इत्यर्थः । शाम्भवेति। शाम्भववहवेश्चेष्टिता नामवलोकनेनेत्य्थः । अवलोकने इत्यपि पाठ, स्मर्यमाण इत्यनेनास्य सम्बन्धः । प्राक्तनेति। प्राक्तन: पूर्वोनुभूतः प्रणयकलहवृत्तान्तः करप्रगणासहनादिरित्यर्थः । स्मर्यमाण इति। त्रिपुरयुवतिभिरिति शेषः । विध्वस्ततयेति। नष्टतयेत्यर्थः शोकविभावतामित्यस्यानन्तरं प्रकृष्टामिति च क्वचित् पाठः। प्रतिपद्यत इति। तथाचात्र विशिष्टवैशिष्टयन्यायेन विप्रळम्भोपस्कृतः करुणः त्रिपुररिपुप्रभावातिशयं

तृतोयोद्द्योतः ३७७

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनरपर्शी नीवीविसरंसनः करः । इत्यादौ। तदत्र त्रिपुरयुवतीनां शाम्भवः शरामिरार्द्रापराघः कामी यथा व्यवहरति स्म तथा व्यवहृतवानित्यनेनापि प्रकारेणाहत्येव निर्विरो- वत्वम। तस्माद्यथा यथा निरूप्यते तथा तथात्र दोषाभावः। इत्थंच- क्रामन्तयः क्षतकोमलाङ्कुलिव लद्रक्तैः सदर्भा: स्थलीः पादैः पातितयावकैरिव पतद्ाष्पाम्बुधौताननाः । भीता भ्तृंकरावलम्बितकरास्तव द्वैरिनार्थो.Sधुना यौ दावामिं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ॥ इत्येवमादीनां सर्वेषामेव निर्विरोधत्वमवगन्तव्यम्। एवं तावद्रसादीनां विरोधिरसादिभि: समावेशासमावेशयोर्विषयवि- भागो दर्शित: । इदानी वेषामेकप्रबन्घविनिवेशने न्याय्यो यः क्रमस्तं प्रतिपादयितु.

आ्राम्योकतिरहितयैत्यर्थः । अत्रैव दष्टान्तमाह-यथा अयमिति। अत्र भूरिश्रवसः लोचनम्

समरभुवि निपतितं बाहुं दृष्ट्ा तत्कान्तानामेतदनुशोचनम्। रशना मेखला सम्भोग- वसरेषूर्ध्व कर्षतीति रसनोत्कषी। अमुना विरोधोद्धरणप्रकारेण बहुतरं लक्ष्यमुपपादितं भवतीत्यभिप्रायेणाह-इत्थं चेति। होमाग्निधूमकृतं बाष्पाम्बु यदि वा बन्धु- गृहत्यागदुःखोद्धवम्। भर्यं कुमारीजनोचितः साध्वसः। एवमियताञभावं प्राप्ताना- मुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोपयोगि निरूपितमित्युपसंहरति-पवमिति। तावद्मह- णेन वक्तव्यान्तरमप्यस्तीति सूचयति ॥२०॥ तदेवावताश्यति-इदानीमित्यादिना। तेषां रसाना क्रम इति योगना। बालप्रिया तदालम्बितं इतिभावं वा उपस्करोक्षीति भावः । तदाहेति। उक्त्ताभि प्रायेणाहेत्यर्थ। । अप्राम्यतयेत्यस्यैव विवरणम्-विभावेत्यादि। अत्र भूरिश्रवस इत्यादि। इ्लो- केऽस्म न्नाय कगतश्ज्वारो नायि का गतक रुणस्यान्न मित्यादिरक काव्यप्रदीपोद्योतादौ द्रष्टव्य- मू। अमुनेति। उक्तेनेत्यर्थः। विवाह काले कथं बाष्पोद्रम इत्यत आह - होमेति । अयमपि श्लोक: काव्यप्रकाशे उदाहृतः । क्षिप्त इत्यादाविवात्रावि सर्व बोध्यम् ॥२०॥ इदानी तेषामित्यत्र तेषामितिपदं व्याचष्टे-रसानामिति। क्रम इत्यादि। ४८ ध्व०

३७८ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालो के

मुच्यते- पसिद्धेSपि प्रबन्धानां नानारंसनिबन्धने।

प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयाञ्ञाद्विभावेन बहवो रसा उपनिबध्यन्त इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रबन्धानां छाया- विशययोगमिच्छति तेन ते्षां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवाक्षितो रसोऽ झ्विखवेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्ग: । ननु रसान्तरेधु बहुषु प्राप्तपरिपोषिषु सत्सु कथमेकस्याज्निता न विरु ध्यत इत्याशङ्गथेदसुच्यते- रसान्तरसमावेशः पस्तुतस्य रसस्य थ:। नोपहन्त्यद्गितां सोडस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥२२॥ प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्घीयमानत्वेन स्थायी यो रसस्तस्य सकलबन्धव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्तिभिः समावेशो यः लोचनम् प्रसिद्धेऽपीति। भरतमुनिप्रभृतिभिर्निरूपितेऽपीत्यर्थः । तेषामिति प्रबन्धानाम्। महाकाव्यादिष्वित्यादिशब्दः प्रकारे। अनभिनेयान्भेदानाह, द्वितीयस्त्वभिनेयान्। विप्र कीतयेति। नायकप्रतिनायकपताकाप्रकरीनायकादिनिष्ठतयेत्यर्थः । अभ्ञाज्ञिभावेने- त्येकनायकनिष्ठत्वेन। युक्कततर इति। यद्यपि समवकारादौ पर्यायबन्धादौ च नैकस्या- जित्वं तथापि नायुक्तता तस्याप्येवंविधो यः प्रबन्धः तथ्था नाटकं महाकार्व्यं वा तदुस्कृष्टतरमिति तरशब्दत्याथः ॥ २१॥ नन्विति। स्वयं लब्धपरिपोषत्वे कथमज्ञत्वम्? अलब्धपरिपोषतवे वा कर्थ रसत्व- मिति रसत्वमश्त्वं चान्योन्यविरुद्धं तेषां चाङ्गत्वायोगे कथमेकस्याज्वित्वमुक्तमिति भावः। रसान्तरेति। प्रस्तुतस्य सरमस्तेतिवृत्तव्यापिनस्तत एव विततव्याप्ति कत्वेनाद्िभावो- बालप्रिया क्रम इत्यनेन तेषामित्यस्य स्रम्बन्ध इत्यर्थः । ग्रसिद्वेऽपीत्येतद्विवृणोति-भरतेत्यादि। वृत्तिप्रन्थं व्याचष्टे-महेत्यादि। 'युक्ततर' इत्यत्र तरबर्थ दर्शयति-यद्यपीत्यादि। तथाऽपि च तस्यापि नायुक्तता इति सम्बन्धः । तस्यापीति। समबकारादेरपीत्यर्थः। एवंविध इति। नानारसकोऽजिभूतैकरसकश्चैत्यर्थः ॥२१॥ 'नन्वि'त्यादिशङ्काप्रन्थस्य भावमाह-स्वयमित्यादि। लब्धपरिपीषत्वे इति। रसान्तराणामिति शेष:। नन्वज्ञत्वं मास्त्वित्यत्राह-तेर्षा चेत्यादि। वृत्तौ

तृतीयोद्द्योत: ३७९

स नाङितासुपहन्ति । एतदेवोपपादयितुसुच्यते- कार्यमेकं यथा व्यापि मबन्धस्य विधीयते। तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते ।। २३ ।।

लाचनम् चितस्य रसस्य रसान्तरैरितिवृत्तवशायातत्वेन परिमितकथाशकलव्यापिभिर्यः समावेशः समुपबृंहणं स तस्य स्थायित्वेनेतिवृत्तव्यापितया भावमानस्य नाङ्ितामुपहन्ति, अभ्ञितां पोषयत्येवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अङ्गभूतान्यपि रसान्तराणि स्वविभावादिसामग्या स्वावस्थार्या यद्यपि लब्धपरिपोषाणि चमतकारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते, तथापि स चमत्कारस्तावत्येव न परितुष्य विश्राम्यति किंतु चमत्कारान्तरमनुधावति। सर्वत्रैव ह्यज्ञात्निभावेऽयमेवो दन्तः। यथाह तत्रभवानु- गुणः कृतात्मसंस्कार: प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वतेते ॥ इति ॥२२॥ उपपाद्यितुमिति। दृष्टान्तस्य समुचितस्य निरूपणेनेति भावः। न्यायेन चैतदेवोपपद्यते; कार्य हि तावदेकमेवाधिकारिक व्यापकं प्रासश्ञिककार्यान्तरोपक्रियमाण मवश्यमज्जीकार्यम्। तत्पृष्ठवर्तिनीनां नायकचिततत्ृत्तीनां तद्ूलादेवाज्ञाजिभावः प्रवाहा- पतित इति किमत्रापूर्वमिति तात्पर्यम्। तथेति व्यापितया। यदि वा एवकारो भिन- क्रमः, तथैव तेनैव प्रकारेण कार्याप्ञाज्निभावरूपेण रसानामपि बलादेवासावापततीत्यर्थः। तथा च वृत्तौ वक्ष्यति 'तथैवे'ति। कार्यमिति। 'स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति' इति लक्षितं बीजम्। कचिदूप्रन्थे बहुष्विति पाठो न, 'कथमेकस्याश्विता न' इत्यस्य स्थाने एकस्याभितेति बालप्रिया

पाठश्च दश्यते। कारिकां व्याचष्टे-प्रस्तुतस्येत्यादि। अस्येत्यस्य विवरणम्-तस्येति। कारिकयाऽनया लब्धं नन्वित्यादिशक्काया: समाधानं दर्शयति-एतदुक्तमि- स्यादि। गुण इति। गुणः अन्जभूतः । अन्येन करुतात्मसंसकार: सन् तथा कृतात्म- संस्कार: गुणः प्रधानस्य अज्निनः भूयसि उपकारे वतते भूयसे उपकाराय भवति हि। श्लोकोडयं काव्यप्रकाशेऽपि दर्शितः । निरूपऐोनेति। प्रदर्शनेनेत्यर्थः । पतदेवेति। कार्यमित्यादिना वक्ष्यमाणमेवे- त्यर्थः । तत्पृष्ठवर्तिनीनामिति। तत्ततकार्यानुषक्तानामित्यर्थः। नायकचित्तवृ- त्तीनामिति। नायकपदेन नाय कोपनायका दयस्सर्वेऽत्र विवक्षिताः । तद्बलादेवेति। कार्याणामभ्ञाज्निभावस्य बलादेवेत्यर्थः। कारिकास्थ तथेति पदं व्याचष्टे-्यापित- येति। अन्यथाऽपि व्याचष्े-यदि वेत्यादि। भिन्नक्रम इति। नैवेत्येवकारस्त-

३८० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सन्ध्यादिमयस्य प्रबन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनुयायि व्यापरकं करव्यते न च तत्कार्यान्तरैर्न सक्कीर्यते, न च तैः सक्कीर्यमाणस्यापि तक्ष्य प्राधान्यमपचीयते, तभैव रसस्याप्येकस्य सन्निवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित्। प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसन्धानवर्ता सचेतसां तथाविधे विषये प्रहादातिशयः प्रवर्तते । ननु येषां रसाना परस्पराविरोध: यथा-वीरशृव्वारयोः शुक्षार- लोचनम् बीजात्प्रमृति प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणं यावत्समाप्तिनन्धं स तु बिन्दुः इति बिन्दुरूपयार्थप्रकृत्या निर्वहणपर्यन्त व्याप्नोति तदाह-मनुयायीति। अनेन बीज बिन्दुश्ेत्यर्थप्रकृती सड्गृहीते। कार्यान्तररिति। 'आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवतते' इति प्रास्विकं यत्पताकालक्षणार्थप्रकृतिनिष्ठं कार्य यानि च ततोऽप्यून- व्याप्तितया प्रकरीलक्षणानि कार्याणि तैरित्येवं पञ्चानामर्थप्रकृतीनां वाक्यैकवाक्यतया निवेश उक्तः । तथाविध इति। यथा तापस्रवतसराजे। एवमनेन श्लोकेनाजाजितायां दृष्टान्तनिरूपणमितिवृत्तबलापतितत्वं च रसाभ्गाजि- भावस्मेति दवयं निरूपितम्। वृत्तिप्रन्थोऽप्युभयाभिप्रायेणैव नेयः । श्ज्ञारेण वीरस्या- विरोधो युद्धनयपराक्रमादिना कन्यारन्नलाभादौ। हास्यस्य तु स्पष्टमेव तदजञत्वम्। हास्यस्य स्वयमपुरुषार्थस्वभावतवेऽपि समधिकतररञञनोत्पादनेन शग्गाराज्जतयैव तथात्वम्। रौद्रस्यापि तेन कथश्चिदविरोधः । यथोक्तम्-'शप्नारश्व तैः प्रसभं सेव्यते'। बालप्रिया थेत्यनेन सम्बघ्नातीत्यर्थः । असाविति। अभ्ञाद्गिभाव इत्यर्थः । कार्यपदेन योग- व्युत्पत्या विवक्षितमर्थ दर्शयन् विवृणोति-स्वल्पमात्रमित्यादि। बीजमित्यस्य व्याप्नोतीत्यनेन सम्बन्धः । अनेनेति। कार्यपदेनेत्यर्थः। कार्यान्तरैरित्यनेन विव क्षितं विवृणोति-आगर्भादित्यादि। ततोऽप्यूनव्यापीति। ततः पताकालक्षणा थप्रकृतेः। तैरित्यन्तेन कार्यान्तरैरित्यस्य विवरणम्। उपसंहरति-इत्येवमित्यादि। उक्त इति। कार्य कार्यान्तरैरित्याभ्यां बोधित इत्यर्थः। तथाविधे विषये इत्यस्योदा हरणं दर्शयति-यथा तापसेति। सारार्थमाह-एवमित्यादि। अनेनेति। कार्यमित्यादिनेत्यर्थः। अभ्नात्नितायां दष्टान्तनिरूपणं रसाप्नाज्निभावस्य इतिवृत्तबलापतितत्वं चेति द्वयमनेन श्रोकेन निरुपि- तंमिति सम्बन्धः। रसानामविरोध मुप पाद्यति-शङ्गारेरोत्यादि। अविरोध इति। एकाश्रयत्वे विरोधाभाव इत्यर्थ: । तद्ङगत्वं शपराजत्वम्। समधिकरअन त्पा १. भरतना.,

तृतीयोद्द्योत: ३८१

हास्ययो रौद्रशक्जारयोवीराङ्ुतयो्वीररौद्रयो रौद्रकरुणयोः श्रज्ञाराद्सुस- योवा तत्र भवत्वङ्गाज्ञिभावः। तेषा तु स कथं भवेद्येषां परस्परं बाध्यबा घकभावः । यथा-शङ्गारबीभत्सयोवीरमयानकयोः शान्तरैौद्रयोः शान्त

लोचनम् तैरिति रौद्रप्रमृतिभिः रक्षोदानवोद्धतमनुष्यैरित्यर्थः । केवलं नायिकाविषयमौगन्यं तत्र परिहर्तेव्यम्। असम्भाव्यपृथिवीसम्मार्जनादिजनितविस्मयतया तु वीराद्भुत- यो: समावेशः । यथाह मुनिः-'वीरस्य चैव यत्कर्म स्रोऽङ्भतः' इति। वीररौद्रयोर्धींरोद्धते भीमसेनादौ समावेशः क्रोधोत्साहयोरविरोधात्। रौद्रकरुणयोरपि मुनिनैवोक्त :- 'रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः' इति।

योरिति। ययोहि परस्परोन्मूलनात्मकतयैवोद्भवस्तन्न कोSग्ाज्ञिभावः आलम्बननिम- अरूपतया च रतिरुत्तिष्ठति ततः पळायमानरूपतया जुगुप्सेति समानाश्रयत्वेन तयोरन्यो- न्य संस्कारोन्मूळनत्वम्। भयोत्साहावप्येवमेव विरुद्धौ वाच्यौ। शान्तस्यापि तत्वज्ञ- नस्मुत्थितसमस्तसंसारविषय निर्वेद प्राणत्वेन सर्वतो निरीहस्वमावस्य विषयासक्तिजीवि ताभ्यां रतिक्रोधाभ्या विरोध एव ॥ २३ ॥ बालप्रिया दनेनेति। समधिकरसोत्पादनेनेति च पाठः। शक्ञाररसनाया आधिक्योत्पादनेनेत्य- र्थः। तथात्वं पुरुषार्थत्वम्। तेन शद्गारेण। उक्तमिति। मुनिनेति शेषः । विशेष- माह-केवलमिति। अल्तम्भाव्येत्यादि। वीरस्य व्यसम्भाव्यवस्तुलाभेन विस्मयो भवति। उक्त इति। अविरोध इति शेषः। अत्रैकालम्बनकत्वेनाविरोधो बोष्यः। रौद्रकरुणयोर्भिन्नाश्रयकत्वस्यैव सम्भवात्। 'शज्माराङ्वतयोरपीति अविरोध इति शेष: । बाथ्यबाधकभावमुक्तं विवृणोति-ययोहीत्यादि। ययोरिति। शज्ञारबीभत्सा- द्योरित्यर्थः। तत्र तयोः। उक्तार्यें हेतुं दर्शयति-आलम्बनेत्यादि। उ्तिष्ठति प्रादुर्भवति। तत इति। आलम्बनादित्यर्थः । जुगुप्सेति। उत्तिष्ठतीत्यनुषङ्गः। इतीति हेतौ। समनाश्रयत्वेनेति । एकालम्बनकतवेनैकाधिकरणकत्वेन चेत्य थः। तयारिति। रतिजुगुप्सयोरित्यर्थः । मन्योन्येति। अन्योन्यस्य यः संस्कारः, तदुन्मूळनत्वं तद्विनाशकारित्वमित्यर्थः । एवमेवेति। एकाश्रयत्वे नेत्यर्थ: ॥ २३ ॥

१. भरतना. २. भरत.,

३८२

शृभ्ारयोवां इत्याशक्थेदमुच्यते- अविरोधी विरोधी वा रसोऽ्रिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्यादविरोधिता॥ २४॥ अभ्निनि रसान्तरे शृभ्रारादौ प्रबन्धव्यन्ने सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोष न नेतव्यः। तत्राविरोधिनो रसस्याद्गिरसापेक्षयात्यन्तमाधिक्यं न कर्तव्यमित्ययं प्रथम: परिपोषपरिहारः । उत्कर्षसाम्येऽपि तयोर्विरोधास-

अविरोधी विरोधी वेति। वाग्रहणस्यायमभिप्रायः-अत्विरसापेक्षया यस्य लोचनम्

रसान्तरस्योत्कर्षो निबध्यते तदा तदविरुद्धोऽपि रसो निबद्धश्ोद्यावहः। अथ तुयुक्तया ज्विनि रसेSअभावतानयेनोपपत्तिघटते तद्विरुद्धोऽपि रसो वक्ष्यमाणेन विषयभेदादियोज नेनोपनिबध्यमानो न दोषावह इति विरोधाविरोधावकिश्चित्करौ। विनिवेशनप्रकार एव त्ववातव्यमिति। अङ्गिनीति सप्तम्यनादरे। अज्ञिनं रसविशेषमनादृत्य न्यकक- त्याज्जभूतो न पोषयितव्य इत्यथेः । अविरोधितेति। निर्दोषतेत्यर्थः । परिपोषपरि- हारे त्रीन् प्रकारानाह-तन्रेत्यादिन। तृतीय इत्यन्तेन। ननु न्यूनत्वं कर्तव्यमिति वाच्ये आधिक्यस्य का सम्भावना येनोक्तमाधिक्यं न कर्तव्यमित्याशक्कयाह-उत्क· षंसाम्य इति। एकतो रोदिति प्रिया अन्यतः समरतूर्यनिर्घोषः । स्नेहेन रणरसेन च भटस्य दोलायितं हृदयम् ॥ बालप्रिया अयमिति। वक्ष्यमाण इत्यथः। अपेक्षयेत्यस्य उत्कर्ष इत्यनेन सम्बन्धः । तद्विरुद्धोऽपीति। अजिरस्राविरुद्धोऽपीत्यथः । अङ्गेति। अज्ञत्वप्रापणेनेत्यर्थः । तदिति। तहि इत्यर्थः । अङ्गिनीति इति प्रतीकधारणम्। सप्तमीति। अत्ञिनि रसान्तरे इत्यत्र सप्तमीत्यथः । अनादर इति। "षष्ठी चानादर" इति सूत्रानुशिष्टा सप्तमीत्यरथः। रसान्तरपदविवरणमू-रसविशेषमिति। अनादत्येत्यस्यैव विवरणम्- न्यककृत्येति। इति वाच्य इति। तत्राविरोधिनो रसस्याजगिरसापेक्षया न्यूनत्वं कर्त- व्यमिति वक्तव्ये सतीत्यर्थः । वृत्तौ 'तयोरि'ति। अिनो रसस्य तदविरोधिनो रसा- न्तरस्य चेत्यर्थः। कत इति । एकतः एकस्मिन् देशे। अन्यतः अन्यस्मिन् देशे। डोलायितं सन्देहाकुलम्। 'कण्ठादि'ति कण्ठाच्छित्वा। हारं कण्ठादुङ्गृत्य। मेखलाया गुणेनैव विषधरपति नेति रूपकम्। 'सन्भ्ये'ति। सन्थ्याया नायिकात्वं गम्यते। तस्यां या अभ्यसूया तथा हेतुना इषित: पशुपतिः सन्ा सेवमान: परमेश्वरो यया सा। हृष्ा सन्तुषा। श्ोकोडयं प्रक्षिप्तः। उत्कर्षस्ाम्यं वितृणोति लोचने-रोदितीत्यादि । इत्यत इति।

तृतीयोद्द्योत: ३८३

मभवात् । यथा- एकन्तो रुभइ पिमा अण्णन्तो समरतूरणिग्घोसो। णेहेण रणरसेण अ भडस्स दोलाइमं हिअअम्। यथा वा- कण्ठाच्छित्वाक्षमालावलयमिव करे हारमावर्तयन्ती कृत्वा पर्यक्कबन्धं विषधरपतिना मेखलाया गुणेन।

देवी सन्ध्याभ्यसूयाहसितपशुपतिस्तत्र दष्टा तु वोऽव्यात्।। इत्यत्र। अझ्गिरसविरुद्धानां व्यभिचारिणां प्राचुर्येणानिवेशनम, निवेशने वा

लोचनम् इति च्छाया। रोदिति प्रियेत्यतो रत्युत्कर्षः । समरतूर्येति भटस्येति चोत्साहो- त्कर्षः । दोलायितमिति तयोरन्यूनाधिकतया साम्यमुक्तम्। एतन्च मुक्तकविषयमेव भवति न तु प्रबन्धविषयमिति केचिदाहुस्तव्वासत्; आधिकारिकेष्वितिवृत्तेषु त्रिवर्ग फलसमप्राधान्यस्य सम्भवात्। तथाहि-रत्नावल्यां सचिवायत्तसििद्धित्वाभित्रायेण पृथिवीराज्यलाभ आधिकारिक फलं कन्यारत्नलाभ: प्रासन्निकं फर्लं, नायकाभिप्रायेण तु विपर्यय इति स्थिते मन्त्रिबुद्धौ नायकबुद्धौ च स्वाम्यमात्यबुद्धथेकत्वातफलमिति नीत्या एकीक्रियमाणायां समप्राधान्यमेव पर्यवस्यति। यथोक्तम्-'कवेः प्रयत्नान्ने- तृर्णां युक्कानाम्' इत्सलमवान्तरेण बहुना। एवं प्रथमं प्रकारं निरूप्य द्वितीयमाह-अङ्गीति। अनिवेशनमिति। अञ्भूते बालप्रिया प्रियाकर्तृकरोदन रूपानुभावोक्त्येत्यर्थः । रत्युत्कर्ष इति। उक्त इति विपरिणामेन सम्बन्धः । उक्त: व्यजितः । तयारिति। रत्युत्कर्षस्य उत्साहोत्कर्षस्य चेत्यर्थः । सान्यमुक्तमिति। अत्र प्रकृतो रसो वीरः भटस्येत्युक्तिबलाद्रम्यः समप्राधान्येन वर्णितस्तदविरोधी श्द्ञारः, कण्ठादित्यादौतु प्रकृतो रसो विप्रलम्भः तदविरोधी हास्यस्समप्राधान्येन दर्शितः । पतदिति। द्वयोरुत्कर्षसाम्यमित्यर्थः: । मुक्तककविष- यमेवेति। मुक्तके एवेत्यर्थः। त्रिवर्गेति। त्रिवर्गरूपं यत् फलं तस्य समप्राधान्यं यत्तस्येत्यथः । समप्राधान्यमेवेति। वीरश्ङ्गारयोरिति शेषः । कुत्रानिवेशनमित्यतः पूरयति-मङ्गभूत इति। असाविति। अज्गभूतो रस इत्यर्थः।

३८४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

अङ्गतवेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षा परिपोषं नीयमानस्याप्यङ्गभूतस्य रसस्येति तृतीयः । अनया दिशान्येऽपि प्रकारा उत्प्रेक्षणीयाः । विरो- धिनस्तु रसस्याश्विरसापेक्षया कस्यचिन्न्यूनता सम्पादनीया। यथा शान्तेडद्गिनि शुङ्गारस्य शुङ्कारे वा शान्तस्य। परिपोषरहितस्य रसस्य कथं रसत्वभिति चेत्-उक्तमत्राज्विरसापेक्षयेति। अज्विनो हि रसस्य

लोचनम् रस इति शेष:। नन्वेवं नासौ परितुष्टी भवेदित्याशक्कय मतान्तरमाह-निवेशने वेति। अत एव वाग्रहणमुत्तरपक्षदादर्थ सूचयति न विकल्पभ्। तथा चैक एवार्यं प्रकार:। अन्यथा तु द्ौ स्याताम्। अद्विनो रसस्य यो व्यभिचारी तस्यानुृत्तिरतु- सन्धानम्। यथा-'कोपात्कोमललोल' इति श्लोकेऽजिभूतायां रतावज्ञत्वेन यः क्रोध उपनिबद्धस्तत्र बद्ध्वा दढ इत्यमर्षस्य निवेशितस्य क्षिप्रमेव रुदत्येति हसन्निति च र त्युचि तेष्यौंर सुक््यहर्षोनुसन्धानम्। तृतीय प्रकारमाह-अङ्गत्वेनेति। अत्र च तापसवत्सराजे वत्सराजस्य पद्मा- वतीविषयः सम्भोगश्ज्वार उदाहरणीकर्तव्यः। अन्येऽपीति। विभावानुभावार्ना चापि उत्कर्षो न कर्तव्योऽङिरसविरोधिनां निवेशनमेववान कार्यम्, कृतमपि चाङ्िरस विभावानुभावैरप बृंहणीयम्। परिपोषिता अपि विरुद्वरसविभावानुभावा अव्ञत्वं प्रतिजाग- रयितव्या इत्यादि स्वयं शक्यमुस्प्रेक्षितुम्। एवं विरोध्यविरोधिसाधारणं प्रकारमभिधाय विरोधिविषया साधारणदोषपरिहारप्रकारगतत्वेनैव विशेषान्तरमप्याह-विरोधिन बालप्रिया रतावङ्गत्वेनेति। उपनिबद्ध इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अनुभावद्वारा प्रदर्शित इत्यर्थः। त्रेति। क्रोधे इत्यर्थः । तद्व्यभिचारितयेति यावत्। उदाहरणीकर्तव्य इति। स तन्नान्मिति भावः। अन्येऽपीत्यादुक्त विव्ृणोति-विभावेत्यादि। विभावानुभावानाभि त्यस्य विशेषणम्-अद्गिरसतविरोधिनामिति। निवेशनमेव वेति। षष्ठयन्तयोरत्रानु· षङ्गः। कृतमपीति। निवेशनमित्यनुषज्यते। अङ्गीति। अद्विरसस्य ये विभावानु भावा: सदेकरूपं सत् तदेकरूपतां सम्पादेत्यर्थेः । वृ हणीयं पोषणीयम्। अङ्गत्वं प्रति जागरयितव्या: अङ्गतां नेतव्याः। विरोध्यविरोधिसाधारएं प्रकारमिति। स्म्भवन्तमिति शेषः । विरोधीति। विरोधिविषयः असाधारणश्च यो दोषपरिद्वार प्रकारः तद्गतत्वेन तत्सम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । सम्भवीति। अत्र पूरयति-प्रधाने- त्यादि। वृत्तौ 'एतच्चे'त्यादि। बहुरसेषु प्रबन्धेष्वेकस्य रसस्य आपेक्षिकमेततप्रकर्ष योगित्वमशक्यप्रतिक्षेपमिति सम्बन्धः । केनाशक्यप्रतिक्षेपमित्यत्रोक्तम्-रसानाम्मि त्यादि। मतमेतद्विवृणोति-उपकार्यत्यादि। अन्यथेति। स्वचमत्कारविश्रान्तत्वाभाव

तृतीयोद्द्योत: ३८५

यावान् परिपोषस्तार्वास्तस्य न कर्तव्यः, स्वतस्तु सम्भवी परिपोष: केन वार्यते। एतच्चापेक्षिकं प्रकर्षयोगित्वमेकस्य रसस्य बहुरसेषु प्रबन्धेषु

रोघिनां विरोधिनां च रसानामङ्गाङ्विभावेन समावेशे प्रबन्धेषु स्यादवि. रोधः। एतच्व सर्व येषा रसो रसान्तरस्य व्यभिचारीभवति इति दर्शनं

लोचनस् इति। सम्भवीति। प्रधानाविरोधित्वेनेति शेषः। एतञ्चेति। उपका- र्योप कार कभावो रखानां नास्ति स्वचमतकार विश्रान्तत्वात ; अन्यथा रसत्वायोगात्, तद- भावेच कथमझगात्वितेत्यपि येषां मतं तैरपि कस्यचिद्रसस्य प्रकृष्टत्वं भूयः प्रबन्धव्यापक त्वमन्येषां चाल्पप्रबन्धानुगामित्वमभ्युपगन्तव्यमितिवृत्तसब्घटनाया एवान्यथानुपपत्ते:, भूय: प्रबन्धव्यापकस्य चरसस्य रसान्तरैयदि न काचित्सङ्गतिस्तदितिवृत्तस्यापि न स्या- रसक्गतिश्चेदय मेवोपकार्योपकार कभावः। न च चत्मकारविश्रान्तेर्विरोध: कश्चिदिति समन न्तरमेवोकतं तदाह-अनभ्युपगच्छतापीति। शब्दमान्नेणसौ नाभ्युपगच्छति। अकाम एवाभ्युपगमयितव्य इति भावः । अन्यस्तु व्याचष्टे-एतच्चापेक्षिकमित्यादिग्रन्थो द्विती यमतमभिप्रेत्य यत्र रसानासुपकार्योपकारकता नास्ति, तत्रापि हि भूयो वृत्तव्याप्त्वमेवा- द्वित्वमिति। एतचासत् ; एवं हि एतच्च सतमिति सवेशव्देन य उपसंहार एकपक्ष- बालप्रिया इत्यथेः । तद्भाव इति। रसत्वाभाव इत्यर्थः । कथमङ्गाङ्गितेति। रसयोरङ्ाज्ञि भाव: कथमित्यथः । तैरपीत्यस्याभ्युपगन्तव्यमित्यनेन सम्बन्धः । कस्यचिद्रसस्य प्रकृष्टत्वमित्य नेनैत च्चापेक्षिकमित्यादिग्रन्थो विदृतः । प्रकृष्टत्वं वित्ृणोति-भूय इत्यादि। अशक्यप्रतिक्षेपमित्यस्य विवरणम्-अभ्युपगन्तव्यमिति। अन्र हेतुमाह-इति- वृत्तेत्यादि। इतिवृत्तघटनायाः कथासङ्घटनस्य। एवमभ्युपगमे उपकार्योपकारकभावो- ऽप्यभ्युपगतो भवेदित्याह-भूय इत्यादि। लङ्गतिरिति। सम्बन्ध इत्यरथः । तदि- ति। तदेत्यर्थः । न स्यादिति । सङ्गतिरितयनुषज्यते। न व चमत्कारेति। चम- त्कारविश्रान्तेः कश्विद्विरोधो न चेत्यन्वयः । तदाहेति। तदभिप्रायेणाहेत्यर्थः । शब्देति। वचनमात्रेणेत्यर्थः । अभ्युपगमयितव्य इति। युक्त्येति शेषः । द्विती यं मतमिति। मतान्तरे त्वित्यादिना वक्ष्यमाणं मतमित्यथः । रसानामित्यादि। किन्तु सास्थायिनामिति भावः। तन्रापीति। तन्मतेऽपत्यर्थः । भूय इत्यादि। तथाच बह्ितिवृत्तव्याप्तत्वमङ्गित्वमत्पेतिवृत्तव्याप्त्वमऋजत्वं चेति भावः। सवशब्देने- ति। स्रवेशब्द प्रयुज्येत्यर्थः। उपसंहार इति। तन्मतेनोच्यते इत्युपसंहार इत्यर्थः। एकपक्षविषय इति। रसो रसान्तरस्येत्युक्तैकपक्षविषयक इत्यर्थः । एतत्पक्षविषय ४९ ध्व०

३८६ सटीकलो चनोपेतथ्वन्यालोके

लोचनम् विषयः मतान्तरेऽपोत्यादिना च यो द्वितीय पक्षोपक्रमः सोतीव दुःश्लिष्ट इत्यलं पूर्व- चंश्यै: सह बहुना संलापेन। येषामिति। भावाध्यायसमापतावस्ति इलोक :- बहूनां समवेताना रूपं यस्य भवेद्वहु। स मन्तव्यो रसस्थायी शेषाः सश्वारिणो मताः ॥ इति। तत्रोक्तक्रमेणाधिकारि के तिवृत्तव्यापिका चित्तवत्तिर वश्यमेव स्थायित्वेन भाति प्रासज्वि- कवृत्तान्तगामिनी तु व्यभिचारितयेति रस्यमानतासमये स्थायिव्यभिचारिभावस्य न कश्विद्विरोध इति केचिक्याचचक्षिरे। तथा च भागुरिरपि कि रसानामपि स्थायिस्श्चारि

अन्ये तु स्थायितया पठितस्यापि रसस्य रसान्तरे व्यभिचारित्वमस्ति, यथा क्रोधस्य वौरे व्यभिचारितया पठितस्यापि स्थायित्वमेव रसान्तरे, यथा तत्वज्ञानवि- भावकस्य निर्वेदस्य शान्ते ; व्यभिचारिणो वा सरत एव व्यभिचार्यन्तरापेक्षया स्थायि- त्वमेव, यथा विक्रमोवेश्यामुन्मादस्य चतुर्थेडक्के इतीयन्तमर्थमवबोधयितुमयं इलोक: बहूनां चित्तवृत्तिरूपाणां भावानां मध्ये यस्य बहुलं रूपं यथोपलभ्यते स स्थायी भावः, स च रसो रसीकरणयोग्य: शेषास्तु स्रध्वारिण इति व्याचक्षते, न तु रसानां स्थायिस- च्वारिभावेनाझगाङ्वितोक्तेति। अत एवान्ये रसस्थायीति षष्ठया सप्तम्या द्वितीयया वाश्रि- बालप्रिया इति च पाठः। स दुःश्लिष्ट इत्यपकषः । बहनामिति। समवेतानामात्मनिष्ठानाम् बहुनां भावानामिति शेषः। चित्त- वृत्तिविशेषाणामित्यथेः । मध्ये यस्य भावस्य, रूप बहु भूयः प्रबन्धव्यापकं भवेद। रस स्थायीति। रसः स्थायीति छेदः । "खर्पेरे शरी"ति विसर्गेलोपः। सः स्थायी रसे मन्तव्य इति योजना। शेषा इति। रसा इति विपरिणामेनानुषङ्गः। उक्तमर्थ दर्शयन्नाह-तत्रेत्यादि। तत्रोक्तक्रमेण तस्मिन् श्लोके उक्तो यः क्रमस्तेन। रस्यमानतासमये इति। रस्यमानतायामपीति च पाठः। स्थायित्यभिचारि भावस्येति। रसानामिति शेषः । तथाचेत्यादि। भागुरिरपि बाढमस्तीत्यम्युपगमे- नैवावोचदित्यन्वयः। 'मतान्तर' इत्यादि्रन्थं तन्मतस्योपपरत्ति दर्शयन्नवतार्यति-अ्न्ये त्वित्या- दि। अत्र वर इत्यन्तमेक वाक्यं, शान्त इत्यन्त द्विंतीयं, चतुर्थेऽक् इत्यन्तं तृतीयं बोध्यम्। उन्मादस्येति। वितर्काद्यपेक्षयैति शेषः। समवेतानामित्यस्य विवरणं चित्तवृत्तिरूपाणां भावानामिति । सरः स्थायी रस् मन्तव्य इति योजना। स्थायीश्य- स्य व्याख्यानम्-ह्थायिभाव इति। रस इत्यस्य रसीकरणयोग्य इति। शेषा इति। अन्ये भावा इत्यर्थः । न त्वित्यादि। किन्तु स्थायिनामेवेति भावः। युक्ते- ति। उक्तेति च पाठः। षष्टथेत्यादि । रसस्य रसे रसं स्थायीति विग्रह इति भावः ।

तृतीयोद्द्योत: ३८७

तन्मतेनोच्यते। मतान्तरे तु रसाना स्थायिनो भावा उपचाराद्रसशब्दे- नोकास्तेषामङ्गत्वं निर्विरोधमेव । एवमविरोघिनां विरोधिनां च प्रबन्धस्थेना्गिना रसेन समावेशे साधारणमविरोघोपायं प्रतिपादेदानी विरोधिविषयमेव तंप्रतिपादयितुमि- दमुच्यते। विरुद्दैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत्। स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेऽप्यदोघता ॥ २५॥ ऐकाघिकरण्यविरोधी नैरन्तर्यविरोधी चेति द्विविधो विरोधी। तन्र प्रबन्घस्थेन स्थायिनाक्किना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्धैकाश्रयो यो विरोधी यथा वीरेण मयानकः स विभिन्नाश्रयः कार्यः । तस्य वीरस्य य माश्रयः कथानायकस्तद्विपक्षविषये सनिवेशयितव्यः । तथा सति च तस्य विरो- धिनोऽपि यः परिपोष: स निर्दोषः । विपक्षविषये हि भयातिशयवर्णने

लोचनम् तादिषु गमिगाम्यादीनामिति समासं पठन्ति। तदाह-मतान्तरेऽपीति। रस- शब्देनेति। 'रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः' इत्यादिप्राक्तनकारिकानि- विष्टेनेत्यर्थः॥२४ ॥ अथ साधारणं प्रकारसुपसंहरत्नसाधारणमासूत्रयति-एवमिति। तमित्यवि- रोधोपायम्। विरुद्धति विशेषणं हेतुगर्भेम्। यस्तु स्थायी स्थाय्यन्तरेणासंभाव्य- मानैकाश्रयत्वाद्विरोधी भवेद्यथोत्साहेन भयं स विभिन्नाश्रयत्वेन नायकविपक्षा दिगामित्वेन कार्यः। तस्येति। तस्य विरोधिनोऽपि तथाकृतस्य तथानिबद्धस्य बालपपरिया आश्रितादिषु गम्यादीनामिति। द्वितीयया वेति सम्बन्धः । द्वितीयाश्रितेत्यादिसूत्रे "गम्यादीनामुप संख्यान" मिति वातिकमनेन स्मारितम् ॥ २४॥ साधारएं प्रकारमिति। विरोध्यविरोधिसाधारणं अविरोधोपाय प्रकारमित्यथे: । उपसंहरन्निति। अनेन प्रतिपाद्येत्यन्तवृत्यर्थो दर्शितः । असाधारणं विरोधिमा- त्रविषयकम्। अनेन विरोधिविषय मेवेतिवृत्त्यर्थो दशितः। विरुद्वतीति। विरुद्वैका- श्रय इतोत्यर्थः । विरुद्धपर्द विवृणोति-स्थायोत्यादि। असम्भाव्यमानः एकाश्रयः यस्य तत्वात्। सः तथाविधः स्थायी। तस्येति तत्पदार्थं विवृण्वन्नाह-तस्थ विरोधिनोऽपीत्यादि। तथा कृतस्य विभिन्नाश्रयतवेन कृतस्य। अस्यैव विवर-

३८८ सटीकलो चनोपैतथ्वन्यालो के

नायकस्य नयपराक्रमादिसम्पतसुतरामुद्दयोतिता भवति। एवच्च मदीयेड र्जुनचरितेर्ऽर्जुनस्य पातालावतरणप्रसङ्के वैशधेन प्रदर्शितम्। एवमैकाधिकरण्यविरोधिन: प्रबन्धस्थेन स्थायिना रसेनाङ्रभावग- मने निर्विरोधित्वं यथा तथा तद्दशितम्। द्वितीयस्य तु तत्प्रतिपाद- यितुसुच्यते- एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान। रसान्तरव्यवधिना रसो व्यङ्गय: सुमेघसा॥ २६॥ यः पुनरेकाधिकरणत्वे निर्विरोधो नैरन्तर्ये तु विरोधी स रसान्त.

लोचनम् परिपुष्टताया: प्रत्युत निर्दोषता नायकोत्कर्षोधानात्। अपरिपोषणन्तु दोष एवेति याव- त्। अपिशब्दो भिन्नक्रमः । एवमेव वृत्तावपि व्याख्यानात्। ऐकाधिकरण्यमेकाश्रयेण सन्बन्धमात्रम्, तेन विरोधी यथा-भयनोत्साहः, एकाश्रयत्वेऽपि सम्भवति कश्षित्नि रन्तरत्वेन निर्व्यवधानत्वेन विरोधी, यथा रत्या निर्वेदः । प्रदरशितमिति। 'समुत्थिते धनुर्ध्वनौ भयावहे किरोटिनो महानुपप्लवोऽ्भवतपुरे पुरन्दरद्विषाम्' इत्यादिना॥२५॥ द्वितीयस्येति। नैरन्तर्यविरोधिनः । तदिति। निर्विरोधित्वम्। एकाश्रयत्वेन बालप्रिया णम्-तथानिबद्धस्येति 'पोषे अदोषते' त्येतद्विवृणोति-परीत्यादि। गम्यमर्थ- माह-अपरिपोषणनत्वत्यादि। अपिशब्द इति। 'पोषेऽप्यदोषते'त्यपिशब्द इत्यर्थः । व्याख्यानादिति। तस्य विरोधिनोऽपीति व्याख्यानादित्यर्थः । एवं कारि- काव्याख्यानेन 'तत्ने'्यादिवृत्तिप्रन्थस्य विवरणादैकाधिकरण्यविरोधीत्यादिपूर्वभागमात्रं व्याचष्टे-ऐकाधिकररयमित्यादि। सम्बन्धमात्रं सम्बन्ध एव। दृष्टान्तमाह- भयेनोत्साह इति। 'नैरन्तर्यविरोधी' त्येतद्विवृणोति-एकेत्यादि । एकाश्रयत्वे सम्भवत्यपि कश्षिन्निरन्तरत्वेन विरोधीति सम्बन्धः। निरन्तरत्वेनेत्यस्य विवरणम्- निर्ध्यवधानत्वेनेति। समुत्थित इति। "श्रवेण तस्य तु ध्वनेर्विलुप्तमूलबन्ध' नमशेषदैत्ययोषितां इलथीबभूव जीवितमि" त्युत्तरार्धम्। किरीटिनोऽर्जुनस्य धतुर्ध्व- नाविति स्म्बन्धः । पुरन्दरद्विषामसुराणाम्। उपप्लवस्यैव किश्चिद्विवरणं श्रवेणे त्यादि॥ २५ ॥ वृत्तौ 'ऐकाधिकरण्यविरोधिन' इत्यस्य 'अज्ञभावगमने निर्विरोधित्व'मित्यनेन सम्बन्धः। कारिकायाम् 'एकाश्रयत्वे नैरन्तर्ये'इत्युभयत्र सप्तमी निमित्त इत्याशयेन न्याचष्टे-एकाश्रयत्वेनेत्यादि। निर्दोष इत्यस्य व्याख्यानम्-न विरोधीति।

तृवीयोद्द्योत: ३८९

रव्यवधानेन प्रबन्धे निवेशयितव्यः। यथा शान्तशृज्जारौ नागानन्दे निवेशितौ।

लोचनम् निमित्तेन यो निर्दोषः न विरोधी किं तुनिरन्तरत्वेन निमित्तेन विरोधमेति स तथाविधवि- रुद्धरसद्वयाविरुद्धेन रसान्तरेण मध्ये निवेशितेन युक्तः कार्य इति कारिकार्थः। प्रबन्ध इति बाहुल्यापेक्ष, मुक्तकेऽपि कदाचिदेवं भवेदपि। यद्वक्ष्यति-'एकवाक्यस्थयोरपि' इति। यथेति। तत्र हि-'रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः' इत्यादिनोपक्षेपात्प्रभृति परार्थशरीरवितरणात्मकनिर्वहणपर्यन्तः शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मलयवतीविषयः श्ङ्गारस्तदुभयाविरुद्धमद्भुतमन्तरीकृत्य क्रमप्रसरसम्भाव- नाभिप्रायेण कविना निबद्धः 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इति। एतदर्थमेव 'व्यक्तिर्व्य- अनधातुना' इत्यादि नीरस्नप्रायमप्यत्र निबद्वमद्भुतरसपरिपोषकतयात्यन्तरसरसता- वहमिति 'निर्दोषदर्शनाः कन्यकाः' इति च क्रमप्रसरो निबद्धः। यथाहु-'चित्तवृ- त्तिप्रसरप्रसंख्यानधना: संख्याः पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिक प्रस म्ञेने ति। अन- नतरं च निमित्तनैमित्तिकप्रसज्ञागतो यः शेखरकवृत्तान्तोदितहास्यरसोपकृतः श्द्गार- स्तस्य विरुद्धो यो वैराग्यशमपोषको नागीयकलेबरास्थिजालावलोकनादिवृत्तान्तः स बालप्रिया विरोधवानित्यस्य विवरणम्-विरोधमेतीति। उत्तरार्धं व्याचष्टे-स इत्यादि। प्रबन्ध इतीति। प्रबन्धे निवेशयितव्य इत्यत्र प्रबन्धग्रहणमित्यरथेः । यथा शान्त- भृङ्गारौ नागानन्दे निवेशितावित्येतद्विवृणोति-तन्नेत्यादि। इत्यादिना य उपक्षेपस्त- स्मादित्यर्थः। परेति। परार्थ यच्छरीरवितरणं तदात्मक यननिर्वेहणं तत्पर्यन्त इत्यर्थः। शान्तो रस इति। निबद्ध इत्यस्यापकर्षः । तस्येत्यादि। शरृङ्गारः इत्यद्धुतमन्तरी- कृत्य निबद्ध इत्यन्वयः । क्रमेति। क्रमेण यः प्रसरः रतिरूपश्ङ्गारस्य नायके प्रसरणं तस्य सम्भावनारूपो य अभिप्नायस्तेनेत्यर्थः । इत्यादिनिबद्धमिति सम्बन्धः । इति चेति। निर्दोषदर्शना: कन्यका इत्युक्त्या वक्तरि रत्यनाविर्भोवप्रकाशनादिति भावः । वित्तवृत्तीति। चित्तवृत्तीनां रागादीना ये प्रस्रासतेषु, यद्ा चित्तवृत्तीनां प्रसरो येषु विषयेषु तेषु यत्प्रसंख्यानं दोषदर्शनं, तदेव धनं येषा ते। तद्वचनमाह-पुरुषार्थ- त्यादि। सांख्यकारिकायाः पूर्वारधमिदम्। "प्रकृतेर्विभुत्वयोगान्नटवद्यवतिष्ठते लिङ- मिशतयुत्तरार्धम्। निमितं धर्मादिनैमित्तिक धर्मादिकारणं स्थूलदेहादि तयो: प्रसङ्गेन सम्बन्धेन। 'इदं लिङ्' सूक्ष्मशरीरम्। 'नटवद्वयवतिष्ठते' यथा नठो विविर्धं रूपं गृहीत्वा व्यवहरति तथा देवादिशरीरं गरृहीत्वा व्यवहरति। किमर्थम्, तत्राह- 'पुरुषार्थेति। पुरुषार्थेफलकमित्यर्थः ॥ तत्तद्दोगादृष्टबलात्ततङ्भोगार्थमेव तथा व्यव- इरतीति यावत्। कुतोऽस्यैंवविधो महिमेत्यत्राह-'पकृते'रित्यादि इति तद्याख्या।

३९० सटीकलो चनोपैतध्वन्यालोके

शान्तश्र तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्तल्लक्षणो रसः प्रतीयत एव। तथा चोक्तम्- यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईतः षोडशी कलाम् ॥

लोचनम् मित्रावसोः प्रविष्ठस्य मलयवतीनिगमनकारिणः 'संसर्पद्भिः समन्तात्' इत्यादि काव्यो- पनिबद्धक्रोधव्यभिचार्युपकृतवीररसान्तरितो निवेशितः । ननु नाह्त्येव शान्तो रसः तस्य तु स्थाय्येव नोपदिष्टो मुनिनेत्याशक्कयाह- शान्तश्चेति। तृष्णानां विषयाभिलाषाणां यः क्षयः सर्वेतो निवृत्तिरूपो निर्वेद:तदेव सुखं तस्य स्थायिभूतस्य यः परिपोषो रस्यमानताकृतस्तदेव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः । प्रतीयत एवेति। स्वानुभवेनापि निवृत्तभोजनाद्यशेषविषयेच्छाप्रसरत्वकाले सम्भाव्यत एव। अन्ये तु सर्वचित्तवृत्तिप्रशम एवास्य स्थायीति मन्यन्ते। तृष्णासद्भावस्य प्रस्- ज्य प्रतिषेधरूपत्वे चेतोवृत्तित्वाभावेन भावत्वायोगात्। पर्युदासे त्वस्मत्पक्ष एवायम्। बालप्रिया कामादितत्तत्पुरुषार्थलाभः क्रमेणैव भवतीत्यंशे उपष्टम्भकमिर्द वचनमिति बोध्यम्। निवेशित इति। नागानन्दनाटकमवलोकयता सहदयानां स्पष्टोऽयं विषयः। निवृत्तिरूपो निर्वेद इति। निवृत्तिरूपः प्र्ध्वंसहेतुः । निर्वेद इति। तत्व- ज्ञानजनितो विषयेषु हेयत्वुद्धिरित्यथः । यद्वा-सवतो निवृत्तिरूप इति। सर्वे- स्माद्विषयान्मनोनिवृत्तिरूप इत्यर्थेः । निवृत्तिर्नाम काचिच्चित्तवृत्तिः। तस्य स्थायि भूतस्थेति सुखस्येत्यन्तस्य विवरणम्। रस्यमानताकृतो यः परिपोष इति सम्बन्धः। निवृन्तेति। निवृत्तः भोजनादयशेषविषयाया इच्छाया: प्रसरो यतः पुरुषात्तस्य भाव- स्तत्वं तस्य काले प्रसरकाले इति वा पाठः। सम्भाव्यते ज्ञायते। शमः स्थायीति केचित्, तन्मतमाह-अन्य इति। सर्चेति। सर्वासां चित्त वृत्तीनां रत्यादिरूपाणं प्रशमः प्रकर्षेण शम इत्यर्थः । तृष्णाक्षयशब्दार्थोऽप्ययमेवेति भावः । अस्येति। शान्तस्येत्यर्थः। सर्वचित्तवृत्तिप्रशम इत्यनेन सर्वासां चित्तवृत्ती- नामभावस्य विवक्षणे दोषं दर्शयन्नाह-तृषोत्यादि। तृष्णानां सर्वासां चित्तवृत्तीनां सद्भावस्य प्रसरस्य यः प्रसज्यप्रतिषेधोत्यन्ताभावस्तद्रूपत्वे। सर्वचित्तवृत्तिप्रशमप- दार्थस्येति शेषः । चेतोवृत्तित्वाभावेनेति। अभावरूपत्वादिति भावः। भाव- त्वायोगादिति। भावान्तर्भावासम्भवादित्यर्थः । पर्युदास इति। विवक्षिते इति शेष: । पर्युदासन्यायेनार्थे विवक्षिते सतीत्यर्थः। यथा अधर्मादिपदस्य धर्मविरोधिपा- पादिकमर्थः, तथा तृष्णाक्षयपदस्य सर्वंचित्तवृत्तिप्रशमपदस्य वा सर्वचित्तवृत्तिविरोधी

तृतीयोदद्योत: ३९१

लोचनम् अन्ये तु- स्वं स्वं निमित्तमासाय शान्ताद्भावः प्रवर्तते। पुनर्निमित्तापाये तु शान्त एव प्रलीयते।। इति भरतवाक्यं दृष्टवन्तः सर्वरससामान्यस्वाभावं शान्तमाचक्षाण अनुपजात- विशेषान्तरचित्तवृत्तिरूपं शान्तस्य स्थायिभावं मन्यन्ते। एतच्च नातीवास्मत्पक्षा- द्दूरम्। प्रागभावप्रध्वंसाभावकृतस्तु विशेष: । युक्त्ष प्र्ध्वस एव तृष्णानाम्। यथोक्तम्-'वीतरागजन्मादर्शनात्' इति। प्रतीयत पचेति। मुनिनाप्यङ्गीक्रियत एव 'कचिच्छमः' इत्यादि वदता। न च तदीया पर्यन्तावस्था वर्णनीया येन सर्व- चेष्टोपरमादनुभावाभावेनाप्रतीयमानता स्यात्। 'शङ्गारादेरपि फलभूमाववर्णनीयतैव पूर्वभूमौ तु 'तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्। तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः' बालप्रिया चित्तवृत्तिविशेषो यदि विवक्षितस्तदेति यावत्। अस्मत्पक्ष एवायमिति। निर्वेद- रूपचित्तवृत्तिविशेषे एव पर्यवसानादिति भाव:। स्वं स्वमिति। षष्ठाध्यायान्तिमभागस्थोऽयं श्रलोकः। अस्मात्पूर्वोडयं श्रलोक :- भावा विकार रत्याद्या: शान्तस्तु प्रकृतिमेतः । विकार: प्रकृतेर्जातः पुनस््तत्रैव लीयते ॥ इति। स्वमिति। स्वं स्वीयम्। निमित्तम् वनितादिरूपम्। शान्तान्निर्विकारादन्तः- करणरूपात्प्रकृतेः । भावः रत्यादिः। अनुपेति। अनुपजातविशेषा बाह्यवनितादि- विषयविशेषानाश्रया आन्तरो आत्मविषयिका च या चित्ततृत्तिः, तद्रूपमित्यर्थः । एतदिति। उक्तमतमित्यर्थः । नातीवेत्यादि। अस्मत्पक्षसननिकृष्टमित्यथेः। प्राग- भावेति। पक्षस्यास्य सर्वचित्तवृत्तिप्रागभावे पर्यवसानमस्मत्पक्षस्य तु सर्वेचित्तवृत्तिप्र- ध्र्वंसाभाव इति विशेष इत्यथेः। युक्तश्चेत्यादि । तृष्णाप्रध्वंस्रपक्ष एव युक्त इत्यर्थे: । यथोक्तमिति। सर्वासा तृष्णानां प्रध्वस्ो भवतीत्येतदुक्तमित्यर्थेः। न्यायसूत्रकृतेति शेषः। वीतेति। तृतीयाध्यायप्रथमाहिकस्थमिदं सूत्रम्। वीतरागस्य रागादिरहि- तस्य। जन्मनः अदर्शनात् यतो जन्म न भवति, तस्मादित्यर्थः। किन्तु सराग स्यैव जन्मेति भावः। आत्मनो नित्यत्वसाधकमिदम्। प्रतीयत एवेत्येतदन्यथाऽपि व्याचष्टे-मुनिनेत्यादि। वदता मुनिनेत्यन्वयः। शमपदमत्र योगेन निर्वेदपरमिति भावः। चेष्टोपरमादयो हि शान्तस्यानुभावा वत्तव्यास्ते च न प्रयोगयोग्याः । अत- स्तस्यानुभावैरप्रतीयमानतेति केचिद्वदन्ति, तन्मतननिराकर्तुमाह-न चेतयादि। तदी- येति। शान्तसम्बन्धिनीत्यर्थः। पर्यन्तावस्था निरीहावस्था। अप्रतीयमानतेति। शान्तस्येति शेषः । फलभूमातिति। सुरतावस्थायामित्यर्थः । पूर्वभूमाित्या- दि। पूर्वभूमौ तु शान्तस्यापि जनकादेश्चेष्टा दृष्टैवेति सम्बन्धः । चित्तस्य क्षिप्ाद्या

३९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् इति सूत्रद्वयनीत्या चित्राकारा यमनियमादिचेष्टा राज्यधुरोद्वहनादिलक्षण वा शान्त-

द्वावाच्च प्रतीयत एव । ननु न प्रतीयते नास्य विभावा: सन्तीति चेत्-न; प्रतीयत एब तावदसौ।

परिशीलनादिभिर्विभावैरितीयतैव विभावानुभावव्यभिचारिसद्भावः स्थायी च दर्शितः। ननु तत्र हृदय संवादाभावाहस्यमानतैव नोपपन्ना। क एवमाह स नास्तीति, यतः प्रतीयत एवेत्युक्तम् । ननु प्रतीयते सर्वेस्य श्लाघास्पदन भवति। तर्हि वीतरागार्णा शद्गारो न बालप्रिया नानावस्था:, ता भूमय इत्युच्यन्ते। प्रशन्तेत्यादि। "तस्य प्रशान्तवाहितासंसका रात्, तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः" इमे योगसूत्रे। अन्नाद्यस्येयं भोजवृत्ति :- "तस्य चेतसः उक्तान्निरोधसंस्कारात् प्रशान्तवाहिता भवति परिहृतविक्षेपतया सदश- प्रवाहपरिणामि चित्त भवतीत्यर्थेः इति। सूत्रमिदं तृतीये पादे, तच्छिद्रेत्यादि चतुथे। अस्यापीयं भोजवृत्ति :- "तस्मिन् समाधौ स्थितस्य छिद्रेष्वन्तरालेषु यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि ज्ञानानि तानि, प्राग्भूतेभ्यो व्युत्थानानुभवजेभ्यः संस्कारेभ्यः अहं ममेत्येवंरूपाणि क्षीयमाणेभ्योऽपि भवन्ति" इति । चित्राकारेति। विस्मयवहेत्यर्थः । राज्येत्यादि। चेष्टेति शेषः। अत्र समाधिकाले यमादिचेष्टा व्युत्थानकाले राज्यधुरोद्वहनादिचेष्टेति विभाग: । जनकादेरिति। जनकमहाराजो महायोगीति प्रसिद्धिः । इतीति हेतौ। यमेति। यमनियमादोनां योगाङ्वानां मध्ये अन्तरे सम्भाव्यमाना: भूयांसश्च ये व्यभिचारिणः मतिधृतिस्मृत्यादयः, तेषां सम्भ- वादित्यर्थः । प्रतीयत पवेति। शान्तो रस इति शेषः। शङ्कते-नन्धित्यादि। न प्रतीयत इति। शान्त इति शेषः। कुत इत्यत्राह- नास्येत्यादि। समाधत्ते-नेति। के वा विमाबा इत्यत्राह-तर्येत्यादि। तस्य च विभावैरभवितव्यमेवेत्यन्वयः। तानाह-प्राक्तनेत्यादि। प्राक्तनानां कुशलानां सत्क- मणां परिपाकः तथा परमेश्वरानुग्रहः, तथाऽध्यातमरहस्यशास्त्रेषु वेदान्तादिषु बीतरा- गेभु च परिशीलनं तदादिभिरित्यथः। उपसंहरति-इतीत्यादि। इयतैव उक्तप्रका- रेणैव। शङ्कते-नन्विति। तत्र शान्ते। हृदयेति। प्रतिपत्तुणामिति शेषः। सरमाधतं- क इति। सः हृदयसम्वादः उक्तमिति। वृत्तिकृतेति शेषः। 'यदि नामे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। प्रतीयत इति शान्त इति शेषः । विशेषमाह-सघस्थेति। प्रतिबन्धा उत्तरमाह-तहीत्यादि। सेाऽपि भृह्ारोऽपि। तदाहेति। तदभिप्रायेणाहेत्यर्थः। नन्वित्यादि। असौ धर्मप्रधानो

तृतीयोद्द्योत: ३९३

यदि नाम सर्वजनानुभवगोचरता तस्य नास्ति नैतावतासावलोक- सामान्यमहानुभावचित्तवृत्तिविशेष: प्रतिक्षेप्तुं शक्यः । न च बीरे तस्या नवर्भावः कर्तु युक्तः । तस्याभिमानमयत्वेन व्यवस्थापनात् । अस्य चाह- द्वारप्रशमैकरूपतया स्थितेः । तयोश्चैवंविधविशेषसद्धावेपे यदैक्यं

लोचनम्ं इलाध्य इति सोऽपि रसत्वाच्च्यवतामिति तदाह-यदि नामेति। ननु धर्मप्रधा नोऽसौ वीर एवेति सम्भावयमान आह-न चेति। तस्यैति वीरस्य। अभिमान. मथत्वेनेति। उत्साहो ह्यहमेवंविध इत्येवंप्राण इत्यर्थः । अस्य चेति शान्तस्य । तयोश्चेति। ईहामयत्वनिरीहत्वाभ्यामत्यन्तविरुद्धयोरपीति चशब्दार्थः । वीररौ- द्रयोस्त्वत्यन्तविरोधोऽपि नास्ति। समानं रूपं च धर्मार्थकामार्जनोपयोगित्वम्। नन्बेव दयावीरो धर्मवीरो दानवीरो वा नासौ कश्चित, शान्तस्यैवेदं नामान्तर- करणम्। तथा हि मुनि :- दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च। रसवीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसम्मितम्।। बालप्रिया वीर एवेति सम्बन्धः । असौ शान्त: धर्मप्रधानो वीरः धर्मवीरः। इतीत्यादि। इति सम्भावनां कुर्वस्तां परिहर्तुमाहेत्यर्थः । वृत्तौ-'न चे'त्यादि। 'वीरे' धर्मवीरे। 'तस्य' शान्तस्य न च युक्त इति सम्बन्धः । 'तस्ये'ति। वीरस्येत्यर्थः । 'अभिमानम- यत्वेन, गर्वमयत्वेन। इममर्थ विवृणोति लोचने-उत्साहो हीत्यादि। उत्साहः वीर- स्थायी। एवंविध इत्यादि सर्व साधयितुं शक्नोमीत्यादि बुद्धिरेव प्राणा जीवितं यस्य स इत्यर्थः । तयोश्चैति चकारार्थमाह-इहेत्यादि। तद्वीररौद्रयोरपि तथा प्रसज्ञ इत्युक्त वितृणोति-वीररौद्रयोरित्यादि। धमति। धर्मारथेकामानां यरदर्जनं तदुपयोगित्वं समानरूपं चास्तीत्यर्थः । अतस्तयोरैक्यं स्यादिति भावः । दयावीरादीनामित्यादिभ्र- न्यमवतारयति-नन्वित्यादि। एवं वीरशान्तयोरुक्तरीत्या भेदाज्गीकारे। दयावीर इत्यादि। दयावीरः धर्मवीरान्तर्गतो दानवीरान्तर्गतो वेत्यर्थः। दयावीर इत्यस्यान- न्तरं 'कोऽभिधीयता'मिति च पाठः। प्रतिवक्ति-नासावित्यादि। दयावीर इत्यन्ु षज्यते। असौ कश्चिन्नेति। धर्मवीरो दानवीरो वा नेत्यर्थः । तहि किमात्मक इत्यत्राह-शान्तस्यैवे त्यादि। इदं दयावीर इत्येतत्। शान्तस्येव नामान्त- रकरणं दयावीरश्शान्त एवान्त्भूत इत्यर्थः । कुत इत्यत्र मुनिवचनं प्रमाणयति= तथेत्यादि। तथाहीति। दयावीरस्य शान्तान्तर्भावाद्धेतोरित्यर्थः त्रैविध्यमेवाभ्य- धादित्यनेनास्य सम्बन्धः । दानवोरमिति । त्रिविधसम्मितमिति। त्रैविध्येन विभक्तमित्यर्थः । ५० ६व०

३९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

परिकरप्यते तद्वीररौद्रयोरपि तथा प्रसङ्गः। दयाविादीनां च चित्तवृत्तिवि शेषा्णां सर्वाकारमहक्काररहिततवेन शान्तरसप्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीर- प्रभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्िद्विरोधः। तदेवमस्ति शान्तो रसः। तस्य चाविरुद्धरसव्यवधानेन प्रबन्धे विरोधिरससमावेशे सत्यपि निर्विरोधत्वम्। यथा प्रदर्शिते विषये।

लोचनम् इत्यागमपुर:सरं त्रैविध्यमेवाभ्यधाद्। तदाह-दयावीरादीनाश्चेत्यादिप्र- हणेन। विषयजुगुप्सारूपत्वाद्बीभत्सेऽन्तर्भाव: शङ्कयते। सा त्वस्य व्यभिचारिणी भवति न तु स्थायितामेति, पर्यन्तनिर्वाहे तस्या मूलत एव विच्छेदात्। आधिकारि कत्वेन तु शान्तो रसोन निबद्धव्य इति चन्द्रिकाकारः । तच्चेहास्माभिन पर्यालोचितं, प्रसञ्ञान्तरातू। मोक्षफलत्वेन चायं परमपुरुषार्थनिष्ठत्वात्सवरसैभ्यः प्रधानतमः । स चायमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकौतुके, अस्माभिश्च तद्विवरणे बहुतरकृतनिर्णय पूर्वपक्षस्िद्धान्त इत्यलं बहुना ॥ २६॥ बालप्रिया आगमपुरस्सरमिति। ब्रह्मा प्राहेत्युकतेरिति भावः। त्रैविध्य मेवेस्येवकारेण दयावीरव्यवच्छेदः। तदाहेति। उक्ताभिप्रायेणाहेत्यथेः । 'दयावीरादीनां चे' तीत्यस्यानन्तरं विषयेत्यादे: पूर्वमादिश्रहणेनेति पाठः सर्वेषु दृष्टग्रन्थेषु दृश्यते, तस्य च विषयेत्यादिना सम्बन्धो न घटते चातोऽत्र धर्मवीरदानवीरयोर्ग्रहणमिति पूरणीयम्। यदि वा तथा अ्रन्थे पठनीयमिति बोध्यम्। वृत्तौ 'चित्तवृत्तिविशेषाणा'मिति। चर्व्य- माणानामिति शेषः । दयावीरो नाम परोपचिकीर्षाप्रयत्नरूप उत्साहः । 'सर्वाकार- मिशति क्रियाविशेषणम्। सर्वथेत्यथः । 'अहङ्काररहितत्वेने'ति हेतौ तृतीया, रहितत्वे इति च पाठः। नायकस्येति शेषः । 'इतरथा' अहङ्कारसहितत्वे। शान्तस्थायिनो विषय जुगुप्सारूपत्वाच्छान्तस्य बीभत्सेऽन्तर्भाव इति केचित्। तन्मतं प्रसज्वानिराकरोति लोचने-विषयेत्यादि। विषयजुगुप्सारूपत्वादिति। शान्तस्येति शेषः । अस्ये. स्यपकर्षो वा। शङकयत इति। कैश्चिदिति शेषः । वस्तुतो नैवमित्याह-सा त्व- त्यादि।सा जुगुप्सा। अस्थ शान्तस्य। तस्या: जुगुप्सायाः। शान्तस्य सर्वरसापेक्षयोतकषे इत्याह-मो्षेत्यादि। स चेति। शान्तश्चेत्यर्थः । बह्नित्यादि। बहुतरं यथा तथा कृतनिणयौ कृतविचारौ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ यस्य स: ॥२६॥

uder बीररसप होन भगवतो ्यासदये ते, Here o m.

परस्पर सायकविक्षताङ्गा स्ते तृतीयोद्द्योत: क्षत्रिया: कुण्डतिनो ३९ यवा: कुम्भु लम्ा: सुनुगुन जाना स्त्नंयु लीना रव बागिनीनाम एतदेव स्थिरीकर्तुमिद मुच्यते- रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥२७॥ रसान्तरव्यवहितयोरेकप्रबन्घस्थयोविरोघिता निवर्तत इत्यत्र न काचिद्म्रान्तिः । यस्मादेकवाक्यस्थयोरपि रसयोरुक्या नीत्या विरुद्धता निवर्तते । यथा-

गाढं शिवामिं: परिरभ्यमाणान्सुराङ्कनाश्लिष्टभुजान्तरालाः ॥ सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्विः पक्षैः खगानामुपवीज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकेः सुगन्धििः कर्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यक्कतले निषण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानाब्ललनाङ्ुलीभिर्वीरा: स्वदेहान् पतितानपश्यन्।

लोचनम् स्थिरीकर्तुमिति। शिष्यबुद्धावित्यर्थः। अपिशब्देन प्रबन्धविषयतया सिद्धो डयमथ इति दर्शयति-भूरेण्विति। विशेषणैरतीव दूरापेतत्वमस्रम्भावनास्पदमु- कम्। स्वदेहानित्यनेन देहत्वाभिमानादेव तादात्म्यसम्भावनानिष्पतेरेकाश्रयत्वमस्ति, बालप्रिया अपिशव्देनेति। 'एकवाक्यस्थयोरपी'्यपिशब्देनेत्यर्थेः । वृत्तौ-'भूरेण्वि' श्यादि। इर्द काव्यप्रकाशेऽप्युदाहृतम्। वीराः पतितान् स्वदेहानपश्यन्निति सम्बन्धः। यथाक्रमं कुतूहलहेतुगर्भेमेक देहानामपरं वीराणां विशेषणम्। 'दिग्धान्' व्याप्तान् 'वासिते'ति। सुरभीकृतेत्यथेः। 'बाहुमथ्यं' वक्षः। 'कव्यभुजां' मांसाशिनाम्। चन्द- नवारीणां सेको यत्र तादशैः । 'कल्पलतादुकूलै:' कल्पलतोद्भूतपट्टवसत्रः, यद्वा-कल्प- लता एव दुकूलानि तैः । 'लळनाः' स्ववेश्याः। लोचने-विशेषणैरिति। भूरेण्वित्या- दिदेहविशेषणैरित्यरथः । असम्भावनास्पदम् स्वीयत्वसम्भावनाया अभावस्य निभि- त्तम्। दूरापेतत्वं दूरविप्रकृष्ठत्वमत्यन्तवैलक्षण्यमिति यावतू। उक्त व्यजजितम्। ननु शङ्ारबीत्मसयोरेकस्मिन्नेकालम्बनकयोरेव विरोध:, एकस्मिल्ेकदैकस्य रतिजगुप्सयो रनुदयात; प्रकृते च भूरेणुदिग्धत्वादिविशिष्टवीरदेहालम्बनको बीभतसो दिव्यत्वविशि- षवीरदेहालम्बनकश् शृङ्गार इति तयो: कथमेकालम्बनकत्मरूपकाश्रयत्वमिति श्ङ्कां परिहरश्राह-स्वेत्यादि। देहत्वाभिमानादिति। वीराणां पतितदेहेषु स्वदेहत्ववु-

३९६ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालो कै

इत्यादौ। अत्र हि शुद्गारबीभत्सयोस्तदञ्जयोरवा वीररसव्यवधानेन समावेशो न विरोधी। विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरुपयेत्। विशेषतस्तु भृङ्गारे सुकुमारतमो हयासा ।।२८॥ यथोक्तलक्षणानुसारेण विरोधाविरोधौ सर्वेषु रसेषु प्रबन्धेऽ्न्यत्र च निरूपयेतसहृदयः; विशेषतस्तु गृङ्गारे। स हि रतिपरिपोषात्मकत्वा-

लोचनम् अन्यथा विभिन्नविषयत्वात्को विरोध: । ननु वीर एवात्र रसो न श्ज्गारो न बीभतसः, किन्तु रतिजुगुप्से हि वीरं प्रति व्यभिचारीभूते। भवत्वेवम्, तथापि प्रकृतोदाहरणता तावदुपपन्ना। तदाह-तद्ङ्गयोवेति। तयोरञ्े तत्स्थायिभावावित्यर्थः। वीर- रसेति। 'वीराः स्वदेहान्' इत्यादिना तदीयोत्साहाद्यवगत्या कर्तृकर्मेणोः समस्त- वाक्यार्थोनुयायितया प्रतीतिरिति मध्यपाठाभावेऽपि सुतरां वीरस्य व्यवधायकतेति भाव:॥। २७॥ अन्यत्र चेति मुक्तकादौ। स हि शज्ारः सुकुमारतम इति सम्बन्धः । सुकुमार- बालप्रिया द्वेरित्यर्थः । एतत्प्रदर्शनार्थ खपदोपादानमिति भावः । तादात्म्येति। प्रतिपसतुदयो- देहयोरैक्यबुद्धिनिष्परुरित्यथः। तथा च स्वललागतस्य शुन्जारस्य बीभतसस्य च देहद्वयैक्याभिमानी वीर एक एव विषय इति भाव:। 'तदङ्गयीवेंि प्रन्थमवतारय- ति-नन्वित्यादि। वीर पवेति। साहसेन रणमध्यनिपातनायनुभावेनाक्षेपलभ्यगर्वा- दिसश्वारिणा च वीररस एव प्रतीयत इत्यथेः । ततस्थायिभावाविति। शक्वारबीभ- तसयो: स्थायिभावौ रतिजुगुप्से इत्यर्थः । इत्यादिनेति। वीरपदेन देहपाताद्यनुभा- वेन चेत्यर्थः। उत्लाहादीत्यादिपदेन गर्वादेः परिभ्रहः। अवगत्येत्यनन्तरं वीरो रस इति शेषः । वीरव्यवधानं विवृणोति-कतृकर्मणारित्यादि। कर्तृकर्भणोः वीर- स्य कतुः पतितदेहरूपकर्मणश्च। समस्तेत्यादि। अत्र वाक्यं पदसमुदायः भूरेण्व- त्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्मणः न वेत्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्तुश् प्रतीतिरित्यर्थः । इतीत हेतौ। भाव इति। अयमर्थ :- 'भूरेण्वि'त्यादिविशेषणार्थबोधे बीभत्मस्तद्वशे- व्यार्थबोधे वीरो, न वेत्यादिविशेषणार्थबोधे शज्गारस्तद्विशेष्यार्थबोधे वीरश्चास्वाद्यत इति रीत्या वीरस्य मध्ये मध्ये आस्वादः। श्रुतक्रमेण बोधे त्वादौ बीभत्सो, योजन या बोधे त्वादौ श्पार इति ॥ २७॥ 'प्रबन्धेऽन्यत्र चे'त्यत्रान्य्पद व्याच-मुक्तकादाविति। 'सुकुमारतमो हि

तृतीयोद्द्योत: ३९७

द्रतेश्च स्वल्पेनापि निमित्तेन भङ्गसम्भवात्सुकुमारतमः सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनागपि विरोघिसमावेशं न सहते। अवधानातिशयवानरसे तत्रैव सत्कविः । भवेत्तस्मिन् प्रमादो हि झटित्येवोपलक्ष्यते ॥। २९ ॥ तत्रैव च रसे सर्वेभ्योऽपि रसेम्यः सौकुमार्यांतिशययोगिनि कविर वधानवान् प्रयत्नवान्स्यात्। तत्र हि प्रमाद्यतस्तस्य सहृदयमध्ये क्षिप्रमेवा- वज्ञानविषयता भवति। शङ्गाररसो हि संसारिणां नियमेनानुभवविषय- त्वात्सर्वरसेभ्यः कमनीयतया प्रधानभूतः । एवं च सति- विनेयातुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा। त्विरुद्धरसस्पर्शैस्तदङ्गानां न दुष्यति ॥ ३०॥

लोचनम् स्तावद्रसजातीयः ततोऽपि करुणस्ततोऽपि श्रङ्ार इति तमप्रत्ययः ॥ २८-२९॥ एवं चेति। यतोऽसौ सर्वसंवादीत्यर्थः। तदिति। शङ्गारस्य विरुद्धा ये शान्तादयस्तेष्वपि तदज्वानां शज्ञाराज्जानां सम्बन्धी स्पर्शो न दुष्टः। तया भज्जया रसान्तरगता अपि विभावानुभावाद्या वर्णेनीया यया शृङ्गाराक्कभावमुपागमन्। यथा ममैव स्तोत्रे- त्वां चन्द्रचूर्डं सहसा स्पृशन्ती प्राणेश्वरं गाढवियोगतप्ता । सा चन्द्रकान्ताकृतिपुत्निकेव संविद्विलीयापि विलीयते मे।। बालप्रिया स' इति कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे-स हीत्यादि। रसजातीय इति। रसत्व- जातिमानित्यथैः ॥ २८-२९ ॥ 'एवश्चे'त्येतत् व्याचषे-यत इति। श्क्गारस्य सर्वानुभवविषयत्वादित्यर्थः । 'विनेयानि'त्याद्यर्थ व्याख्यास्यन्नादौ तद्विरुद्धेत्यादयुत्तरार्धं व्याचष्टे-तदित्यादि। भा- वार्थमाह-तयेत्यादि। रसान्तरेति। शान्तादीत्यथेः । यया शृङ्गाराङ्गभाव- मुपागमन्निति। यया भज्ज्या वर्णेनया शङ्गारविभावादित्वं प्राप्तुवन्तो भवन्तीत्यर्थः । अन्नोदाहरणमाह-त्वामित्यादि। गाढवियोगेन गारढं गाढेन वा त्वदस्पर्शेन तप्ता संसारतापमनुभवन्ती। सा विषयान्तरस्च्चारिणी मे संवित् अन्तःकरणं तद्वृत्तिर्वा त्वां स्पृशन्ती किश्चिद्विषयीकुर्वाणा विलीय त्वदाकारतारूपत्वस्म्बन्धमवाप्य यत्र ज्ञाने

३९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

शूङ्गारविरुद्धरसस्पर्शः शृद्गाराङ्जानां यः स न केवलमविरोघलक्ष- णयोगे सति न दुष्यति यावद्विनेयानुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा क्रियमाणो न दुष्यति। शृङ्गाररसाङ्गरुन्मुखीकृताः सन्तो हि विनेयाः सुखं विनयोपदेशान गृह्नन्ति। सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्ठी

लोचनम् इत्यत्र शान्तविभावानुभावानामपि शज्गारभङ्ञया निरुपणम्। विनेयानुन्मुखीकतुँ या काव्यशोभा तदर्थ नैव दुष्यतीति सम्बन्धः । वाग्रहृणेन पक्षान्तरमुच्यते। तदेव व्याचष्टे-न केवलमिति। वाशब्दस्यैतव्याख्यानम्। अविरोधलक्षण परिपोषपरि- हारादि पूर्वोक्तम्। विनेयानुन्मुखीकर्तु या काव्यशोभा तदर्थमपि वा विरुद्धसमावेशः न केवलं पूर्वोक्तः प्रकारः, न तु काव्यशोभा विनेयोन्मुखीकरणमन्तरेणास्ते, व्यवधानाव्य वधाने नापि लभ्येते यथान्यैर्व्योख्याते। सुखमिति। रजनापुरःसरमित्यर्थः । ननु काव्यं कीडारूपं क्व च वेदादिगोचरा उपदेशकथा इत्याशङ्कयाह-सदाचारेति। बालप्रिया ध्यातृध्यानध्येयानि भासन्ते तदनेन दशितम्। अपिशब्द आपाततो विरोधं द्योतयति। विलीयते विलयनं नामान्तःकरणस्य तद्दृत्तेवां अभानम्। अनेन ध्येयमात्रविषयक- ज्ञानं दशितम्। यद्वा-विलीयापि विलीय ते द्रवीभूयापि द्रवीभवत अत्यन्तं दुता भव- तीत्यर्थः। भक्तानां चित्तद्रुतिः प्रसिद्धा पुत्निकापक्षे तु चन्द्रकरस्पर्शेन किव्चिदार्द्रीभूय पुनस्सर्वावयवावच्छेदेनार्द्रीभवतीत्यर्थेः। अत्र संविदादौ विरहतप्तनायिकात्वादिप्र- तीत्या शद्गारविभावत्वादिप्राप्तिः, तदाह-शङ्गारभङ्गया निरूपणमिति। पूर्वार्ध व्याचष्टे-विनेयानित्यादि। एवकारस्य नजा सम्बन्ध इति दर्शयति-नैवेति। पक्षान्तरमिति। अविरोधी विरोधी वेत्यादिकारिकाभिरुत्तेभ्यः पक्षेभ्योऽन्य इत्यरथेः, न त्वत्रैव पक्षद्वयद्योतक इति भावः । एतद्याख्यानमिति। स न केवलमित्यादि- व्याख्यानमित्यर्थः । अविरोधलक्षणयोग इत्यत्राविरोधलक्षणपर्द व्याचट्े-परिपोषे त्यादि। 'विनेयानि'त्यादि 'तदर्थमपि वे'त्यन्तं 'विनेयानि'त्यादिवृत्तेर्विवरणं, 'सक्रिय- माण' इत्यस्य विवरणं 'विरुद्धसमावेश' इति। फलितमाह-न केवलं पूर्वोक्तैः प्रकारैरिति। विरुद्धसमावेशो न दुष्यतीति शेषः। किन्तवेवं क्रियमाणोऽपि न दुष्य- तीति भाव:। विनेयानुन्मुखीकर्तु या काव्यशोभेत्युक्तमुपपादनति-न त्वित्यादि। नास्ते इत्यन्वयः । न भवतीत्यर्थः । व्यवधानेति। रस्ान्तरेण यद्व यववधानमव्यव- धानं वा तेनापीत्यर्थः। क्वचिल्लभ्यत इति। काव्यशोभा नेत्यनयोरनुषमः। यथेत्यादि। तथेति पूर्वेण सम्बन्धः। अन्यव्याख्यानश्च विनेयानुन्मुखीकर्तु वा का- व्यशोभार्थ वेति विकत्पपर बोध्यम्। वृत्तौ 'विनेयानि'त्यायुक्तस्यैव विवरणम्-

तृतीयोद्द्योत: ३९९

विनेयजनहितार्थमेव सुनिभिरवतारिता। किं च शङ्गारस्य सकलजनमनोहराभिरामत्वात्तद ङ्गसमावेश: काव्ये शोभातिशयं पुष्यतीत्यनेनापि प्रकारेण विरोधिनि रसे गृङ्गाराङ्जसमावेशो न विरोधी। ततश्च सश्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।। इत्यादिषु नास्ति रसविरोधदोषः ।

लोचनम् मुनिभिरिति-भरतादिभिरित्यर्थः । एतच्च प्रभुमित्रसम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहास्रभ्यः प्रीतिपूर्वकं जाया सम्मितत्वेन नाट्यकाव्यगतं व्युत्पत्तिकारित्वं पूर्वमेव निरूपितमस्मा भिरिति न पुनरुक्तमयादिह लिखितम्। नतु शङ्गाराङ्ताभङ्गया यद्विभावादिनिरूपणमेतावतैव कि विनेयोन्मुखीकारः। न; अस्ति प्रकारान्तरं, तदाह-कि चेति। शोभातिशयमिति। अलङ्कारविशेषमुपमा प्रभृति पुष्यति सुन्दरीकरोतीत्यर्थः । यथोक्तम्-'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणा- स्तदतिशयहेतवस्त्वलङ्कारा' इति। मन्ताङ्गनेति। अत्र हि शान्तविभावे सर्वस्यानि- त्यत्वे वर्ण्यमाने न कस्यचिद्विमावस्य शद्गारभङ्गया निबन्ध: कृतः, किंतु सत्यमिति बालप्रिया 'शङ्गारे'त्यादि। तत्र सुखमित्येतद्वयाचष्टे-रञनेति। एतच्चेत्यादि। प्रभुमित्र- सम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः तान्यपेक्ष्य। नाटयकाव्यगतमेतद्व्युत्पत्तिका- रित्वं जायासम्मितत्वेन प्रीतिपूर्वकमिति पूर्वमेवास्माभिर्निरूपितमिति सम्बन्धः । इती- ति हेतौ। किञ्चेत्यादिकमवतारयति-नन्वित्यादि। शृङ्गाराङ्गतेति। शङ्गारविभावानु- भावतेत्यर्थः । समाधत्ते-नेति। तदिति। प्रकारान्तरमित्यथेः। शोभाया अति- शयो येनेति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे-अलङ्कारेत्यादि। 'सत्य'मि- त्यादि। सत्यमित्यर्धाक्कीकारे। 'रामाः' रमण्यः कामा इति च पाठः 'विभूतयः' ऐश्व- र्याणि। 'मत्तेशति। मत्ता यौवनादिमदयुक्ता या अज्ञना प्रशस्ताङ्गा नारी तस्या: अपाङ्ग- भज्गः कटाक्ष: स इव लोलमस्थिरम्। 'हीति प्रसिद्धौ। रामादीना मनोरमत्वेऽपि सत्येव जाविते जनैः स्वोपभोगायोपादेयास्ताः जीवितं चास्थिरमिति किङकृत तासा- मुपादेयत्वमतो रम्यत्वेऽपि तास्सर्वा निष्फला एवेति भावः । उक्कमर्थ लोचने विृ णोति-अत्रेत्यादि। सर्वस्यानित्यत्व इति। समस्तानित्यत्वे इति च पाठः । सर्वजीवितस्यास्थिरत्वे इत्यर्थः । न कृत इति सम्बन्धः। कस्यचिद्विभावस्य शान्तादिविभावस्य। शङ्गारमङ्गया शङ्गारविभावत्वयोजनेन। सत्यमितीति।

४00 सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

विज्ञायेत्थं रसादीनामविरोधविरोघयोः। विषयं सुकवि: काव्यं कुर्वन्मुह्यति न कचित् ॥ ३१ ॥ इत्थमनेनानन्तरोक्त्ेन प्रकारेण रसादीना रसभावतदाभासानां परस्पर विरोधस्याविरोधस्य च विषयं विज्ञाय सुकविः काव्यविषये प्रतिभातिश- ययुक्त: काव्यं कुर्वन्न क्चिन्मुह्मति। एवं रसादिषु विरोधाविरोधनिरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाद व्यञ्जक वाच्यवाचकनिरूपणस्यापि तद्विषयस्य तत्प्रतिपाद्यते- वाच्यानां वाचकानां च यदोचित्येन योजनम्। रसादिविषयेणैतत्कर्म मुख्यं महाकवे। ॥ ३२ ॥

लोचनम् परहृदयानुप्रवेशेनोक्तम्; न खल्वलीकवैराग्यकौतुकरुचि प्रकटयामः, अपि तु यस्य कृते सर्वमभ्य्थ्यते तदेवेदं चलमिति; तत्र मतताङ्गनापाङ्गभङ्गस्य शङ्गारं प्रति सम्भाव्यमान- विभावानुभावत्वेनाङ्गत्य लोलतायामुपमानतोक्तेति प्रियतमाकटाक्षो हि सवस्याभिलषणीय इति च तत्प्रीत्या प्रवृत्तिमान् गुडजिहिकया प्रसक्तानुप्रसक्तवस्तुतत्त्वसंवेदनेन वैराग्ये पर्यवस्यति विनेयः ॥ ३० ॥ तदेतदुपसंहरन्नस्योक्तस्य प्रकरणस्य फळमाह-विज्ञायेत्थमिति॥ ३१॥ रसादिषु रसादिविषये व्यञ्ञकानि यानि वाच्यानि विभावादीनि वाचकानि च सुप्तिडादीनि तेषां यन्निरूपणं तस्येति। तद्विषयस्येति। रस्ादिविषयस्य। तढिति बालप्रिया इत्यनेनेत्यर्थः । परेति। पराभिमतार्थाक्कीकारेणेत्यर्थः। अलीकेति। अलीका असत्या या वैराग्यकौतुके रुचिस्तामित्यर्थः । यस्येति। जीवितस्येत्यथः । तत्र जीविते। तन्र लोलतायामुपमानतेति सम्बन्धः । तन्निरूपितं लोलतानिमित्तकोपमाप्रतियोगित्वमि- त्यर्थः। सम्भाव्येति। सम्भाव्यमानेन नायकविभावतवेन नायिकानुभावत्वेन च हेतुना शङ्गाराङ्स्येत्यथेः। तदुक्कते: फलमाह-प्रियेत्यादि। तत्प्रतीत्येति कटाक्ष स्योपमानत्वप्रतीत्येत्यर्थः । तत्प्रीत्या इति च पाठः । विनेय इति। व्युत्पाद्यो राज- कुमारादिरित्यथ: । तथा च यया कयाऽपि विधया शरङ्गाराङ्ग्योजनं काव्यशोभाकर- मिति भाव: ॥ ३० ॥

रसादिष्वित्यस्य विवरणम्-रसादिविषये इति। 'व्यजकवाच्ये'त्यादिग्रन्थं

तृतीयोद्द्योत: ४०१

वाच्यानामितिवृत्तविशेषाण वाचकानां च तद्विषयाणां रसादिविष- येणौचित्येन यद्योजनमेतन्महाकवेर्सुख्यं कर्म। अयमेव हि महाकवेर्मुख्यो व्यापारो यद्रसादीनेव सुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तव्यकत्यनुगुणत्वन शब्दा- नामर्थारना चोपनिबन्घनम्। एतच्च रसादितात्पर्येण काव्यननिबन्घनं भरतादावि सुप्रसिद्धमेवेति प्रतिपादयेतुमाह- रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। औचित्यवान्यसता एता वृत्तयो द्विविधा: स्थिता: ॥३३।। व्यवहारो हि वृत्तिरित्युच्यते। तत्र रसानुगुण औचित्यवान्वाच्च्या- अयो यो व्यवहारस्वा एताः कैशिक्यादा वृत्तयः। वाचकाश्रयाश्चो- पनागरिकाययाः । वृत्रयो हि रसादितात्पर्येण संनिवेशिता: कामपि नाट्यस्य काव्यस्य च च्छायामावहन्ति। रसादयो हि द्वयोरपि तयोजीवभूताः । इतिवृत्तादि तु शरीरभूतमेव।

लोचनम् उपयोगित्वम्। मुख्यमिति। 'आलोकार्थी' इत्यत्र यदुक्त तदेवोपसंहृतम्। महा कचेरिति सिद्धवत्फलनिरूपणम्। एवं हि महाकवित्व नान्यथेत्यर्थेः । इतितृत्तचि शेषाणामिति। इतिवृत्तं हि प्रबन्धवाच्यं तस्य विशेषा: प्रागुक्त :- 'विभावभावानुभाव- सश्ार्यौचित्यचारुणः । विधि: कथाशरीरस्य' इत्यादिना। काववार्थीक्त्येति। अन्यथा लौकिकशास्त्रीयवाक्यार्थेभ्य: क: काव्यार्थस्य विशेषः ।एतच्च निर्णीतमाद्यो० हथोते-'वाव्यस्यात्मा स एवार्थः' इत्यत्रान्तरे ॥ ३२॥

परुषाद्या वृत्तय इत्युक्तं भवति। द्वयोरपि तयारिति। वृत्ति शक्षणयोव्ये व ह शयोरि- त्यर्थः । जीवभूता इति। 'वृत्तयः क व्यमातृका' इत ब्रुवाणेन मुनिना रसोविते- विव्ृत्तसमाश्रयणोपदेशेन रसस्येव जीवितत्वमुत्तम्। भामहादिभिक्ष - स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं वाक्यार्थमुपभुज्ते। प्रथमालीढमघवः पिबन्ति कटुनेषजम्॥ बालप्रिया व्याचष्टे-्यअ्ञकानीश्यादि। आलोकार्थीहयादि। आलोकार्थीत्यादिकारिकया प्रथमदते यदुकं तदेवानया कारिकया उपसंहतंमित्यरथः।।३२। ५२ धव

४०२

अत्र केचिदाहु :- 'गुणगुणिव्यवहारो रसादीनामितिवृत्तादिभिः सह युक्तः, न तु जीवशररव्यवहारः। रसादिमयं हि वाच्यं प्रतिभासते न तु रसादिि: पृथम्भूतम्' इति। अत्रोच्यते-यदि रसादिमयमेव वाच्यं यथा गौरत्वमयं शरीरम्। एवं सति यथा शरीरे प्रतिभासमाने नियमेनैव गौरत्वं प्रतिभासते सर्वस्य तथा वाच्येन सहैव रसादयोऽपि सहृदयस्यासहृदयस्य च प्रतिभासेरन्। न चैवम् ; तथा चैतत्प्रतिपादि- तमेव प्रथमोद्दयोते।

लोचनम् इत्यादिना रसोपयोगजोवितः शब्दवृत्तिलक्षणो व्यवहार उक्तः । शरीरभूत- मिति। 'इतिवृत्तं हि नाट्यस्य शरीरं' इति मुनिः। नाट्यं च रस एवेत्युक्त प्राकू। गुणगुणिव्यवहार इति। अत्यन्तसम्मिश्रतया प्रतिभासनाद्वमेधमिव्यव हारो युक्तः। न त्विति। क्रमस्यासंवेदनादिति भावः । प्रथमेति। 'शब्दार्थेशासनज्ञान- मात्रेणैव न वेद्यते' इत्यादिना प्रतिपादितमदः ।

बालप्रिया कारिकायामर्थेशब्दयोः रसादयनुगुणरवेन औचित्यवान् व्यवहारो यः, एता वृत्तय: एताः द्विविधा: स्थिताश्चेत्यन्वयः। लोचने-रसोपयोगजीवित इति। रसोप- योग एव जीवितं यस्य स इत्यर्थः। शेषं सर्व स्पष्टम्। 'गुणगुणिव्यवहार' इत्यस्य व्याख्यानम्-घमधमिव्यवहार इति। अत्र हेतुं दशयति-अत्यन्तेत्यादि। गुणगुणिनोरिव रसादिवाच्ययोरिति शेषः। अत्र गुणस्थानीयो रसादि: गुणिस्थानीय इतिवृत्तादिरूपो वाच्यारथेः । न तु पृथग्भूतमित्यत्र हेतुमाह-क्रमस्यासंवेदना- दिति। वाच्यप्रतीतेः रसादिप्रतीतेश्चैति शेषः । वृत्तौ-'यदी'त्यादयनुवादः। अत्र दृष्टान्तमाह-'यथेत्यादि। 'गौरत्वमयं शरीर'मिति गुणगुणिनोस्तादात्म्येन व्यव- हारः । 'एवं सतीति। वाच्यस्य रसादिमयत्वे स्रतीत्यर्थः प्रतिभासेरन्नित्यनेनास्य सम्बन्धः । दष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकमाह-'यथेशत्यादि। 'नियमेनैव भावत' इति। द्रव्य- प्रत्यक्षस्य तद्गतरूपविषय कत्वनियमादिति भावः । 'तथे'ति। नियमेनैवेत्यस्यानु- षङ्गः । 'प्रतिभासेरत्निति। यदि रसादिमयो वाच्यार्थस्तर्हि सवनियमतो रसादिभिः सहैव सरवेः प्रतीयमानस्स्यादित्यर्थेः । अत्रेष्टापति परिहरति-'न चैव'मिति। 'स्यान्मतमि'ति शङ्काद्योतकम्। जात्यत्व्रमिवेति योजना। जात्यत्वमुत्कृष्टरत्नगतो

१. भरतना.,

तृतीयोद्द्योत: ४०३

स्यान्मतम् ; रत्नानामिव जात्यतवं प्रतिपन्तृविशेषतः संवेधयं वाच्यानां रसादिरूपत्वमिति। नैवम्; यतो यथा जात्यत्वेन प्रतिभासमाने रने रत्नस्वरूपानतिरिक्तत्वमेव तस्य लक्ष्यते तथा रसादी- नामपि विभावानुभावादिरूपवाच्याव्यतिरिक्तत्वमेव लक्ष्येत । न चैवम् ; लोचनम् ननु यद्यस्य धर्मरूपं तत्ततप्रतिभाने सर्वस्य नियमेन भातीत्यनैकान्तिकमेतत्। माणिक्यधर्मो हि जात्यत्वलक्षणो विशेषो न तत्प्रतिभासेऽपि सर्वस्य नियमेन भाती- त्याशङ्कते-स्थादिति। एतत्परिहरति-नैवमिति। एतदुक्त भवति-अत्यन्तो- न्मप्स्वभावत्वे सति तद्धमेत्वादिति विशेषणमस्माभिः कृतम्। उन्मअनरूपता च न रूपवज्जात्यत्वस्य, अत्यन्तलीनस्व्रभावत्वात्। रसादीनां चोन्मअतास्त्येवेत्येवं केचि- देतं प्रन्थमनैषुः। अस्मद्गरवस्त्वाहु :- अत्रोच्यत इत्यनेनेदमुच्यते-यदि रसादयो बालप्रिया जातिविशेषः। यथा मालत्यां "जात्येन चन्द्रमणिनेव महीधरस्ये"ति। 'प्रतिपत्तुवि- शेषतः' ज्ञातृविशेषेण कत्रा। स्यादित्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। यदित्यादि। यत् गौरत्वादि। यस्य शरीरादेः। तत् गौरत्वादि। तत्प्रतिभाने शरीरादिप्रतिभासे इत्येतदिति सम्बन्धः इति नियम इत्यर्थः। यत्र यत्र यद्धर्मत्वं तत्र तत्र प्रत्य क्षीयतद्विषयिताव्यापकविषयिताकत्वमिति व्याप्तिरिति यावत्। अ्वनैकान्तिक- मिति। व्यभिचारीत्यर्थः । कुत्र व्यभिचार इत्यत आह-माणिक्येत्यादि। ततप्र- तिमासे माणिक्यभाने। न भातीति। तथा च माणिक्यधमें जात्यत्वे व्यभिचार इति भाव:। वृत्तौ-'यथे'्यादि। 'जात्यत्वेन' जात्यत्वप्रकारेण। 'भासमाने' प्रति पत्तृविशेषगतसाक्षातकारविषये। रत्नस्वरूपानतिरिकतत्वं रत्नादभिन्नत्वम् । 'तस्य' जात्यत्वस्य। 'लक्ष्यते' ज्ञायते। 'विभावे'ति। विभावानुभावादिरूपं यद्वार्च्य तस्मा- दव्यतिरिक्तत्वमित्यर्थः । 'न चैवमि'ति। एवं न लक्ष्यते इत्यर्थः । कुत इत्यत्राह- 'न ही'त्यादि। न ह्यवगम इति सम्बन्धः । यत इत्यादि न चैवमित्यन्तस्य परिहार- प्रं्थस्य भावमाह लोचने-एतदुक्तमित्यादि। अत्यन्तोन्मग्नस्वभावत्व इति। स्ाश्रयाद्भिन्नत्वेन प्रतीयमानत्व इत्यथेः । सतीति। इत्येतदिति शेषः । तद्धर्मत्वा दित्यादि। तद्धर्मत्वादित्यस्य विज्ञेषणमित्यर्थः । कृतमिति। अभिमतमित्यर्थः। यत्र यत्र तद्धर्मत्वभित्यत्र अत्यन्तोन्मअ्स्वभावत्वे सतीत्यपि निविष्टमस्तीत्यर्थः । इत्थ च जात्यत्वेन व्यभिचार इत्याह-उन्मग्नेति। उन्ममरूपता यथारूपस्य गौरत्वादेरस्ति तथा जात्यत्वस्य नेत्यर्थः। अत्यन्तलीनस्वभावत्वात् अनुन्मप्नस्वभावत्वात्। स्वाश्रयाद्भिन्नत्वेनाप्रतीयमानत्वादिति यावतू। एतं ग्रन्थमिति। यत इत्यादि न ै

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

न हि विभावानुभवव्यभिचारिण एव रसषा इति कस्याचैदवगमः। अतएव च विभावादिप्रतीत्यविनाभाविनी रसादीना प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्य कारणभावेन व्यवस्थानात्क्रमोऽवशयम्भावी। स तु लाघवान्न प्रकाश्यते 'इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्यङ्गया रसादयः' इत्युक्तम् ।

लोचनम् वाच्यानां धर्मास्तथासति द्वौ पक्षौ रूपादिसदशा वा स्युमोणिक्यगतजात्यत्वसदशा वा। न तावतप्रथमः पक्षः, सर्वान् प्रति तथानवभाषातू। नापि द्वितीयः, जात्यत्ववदनति रिक्कतरवेनाप्रकाशनात्। एष च हेतुरावेऽपि पक्षे सङ्गच्छत एव। तदाह-स्यान्मत- मित्यादिना न चैवमित्यन्तेन। एतदेव समर्थयति-न हीति। अत एव चेति। यतो न वाच्यधर्मतवैन रसादीनां प्रतीतिः, यतश्र तत्प्रतीतौ वाच्यप्रतीतिः सवथानु पयोगिनी तत एव हेतोः क्रमेणावश्यं भाव्यं, सहभूतयोरूपकारायोगात्। स तु सहृदयभावनाभ्यासान्न लक्ष्यते अन्यथा तु लक्ष्येतापीतयुक्तं प्राक। यस्यानि प्रती- तिविशेषात्मैव रस इत्युक्तिः, प्राक्तस्यापि व्यपदेशिवत्त्वाद्रसादीना प्रतीतिरित्ये- वमन्यत्र। नतु भवन्तु वाच्यादतिरिक्ता रसादयस्तत्रापि क्रमो न लक्ष्यत इति तावस्वयैवोक्तम्। तरकर्पने च प्रमाणं नास्ति। अन्नयव्यतिरेकाभ्यामर्थ प्रतीतिमन्तरेण रसप्रतीत्युदयस्य बालप्रिया वमित्यन्त ग्रन्थमित्यर्थः । स्बमतमाह-अस्मादित्यादि। तथाऽनवभास्तरादित्यन्तेन 'प्रतिभासेरण्न चैवभि्यन्तप्रन्थो वितृतः। अप्रकाशनादिति। अप्रकाशादित्यर्थः । आध्येऽपि पक्ष इति। रूपादिसदशा वा इति पक्षेऽपीत्यर्थः। रूपादीनामन तिरिक्ततवेन प्रकाशनादिति भावः । इत्यन्तेनेति। इतीति शेष:। आहुरिति पूर्वेण सम्बन्धः । वृत्ता- वत एवेत्येको हेतु: व्यवस्थानादित्यपरश्चेत्याशयेन व्याचष्टे-यतो नेत्यादि। तत्प्र- तीतो रसप्रतीतौ। सर्वंथति। नेत्यस्यानुषङ्गः। नानुपयोगिनी उपयोगिन्येव। क्रमोSवश्यंभावीत्यस्य विवरणम्-क्रमेणावश्यं भाव्यमिति। कुत इत्यत्राह- सहेति। उपकारायोगादिति। उपकार्योप कारकभावायोगादित्यथः । यस्यापीति। उक्ति: प्राणित्यनेन सम्बन्धः। तस्यापीति। मते इति शेषः। व्यपदेशिवत्वा- दिति। राहोरिशर इत्यादिवद्गेदारोपादित्यर्थः । इतीति। इति व्यवहार इत्यर्थः । 'नतु शब्द एवरे रयदिप्रन्थमवतारयति-नन्धित्यादि। इत्युक्तमिति। तदु. कत्या क्रमोऽस्तीत्यवेदितमिति भावः। तत्वलतन इति। क्रमकल्पन इत्यर्थेः। रसप्रती त्युदयस्येत्यस्य दर्शनादित्यनेन सम्बन्धः । कृतत्येत्युदयस्येत्यस्य विशेषणम्। फलित- माह-ततश्चेत्यादि। सहैव युगपदेव। वचनेत्यादि। वचनव्यापारी वाच्यार्थप्रतिपा-

तृतीयोद्द्योत:

नतु शब्द एव प्रकरणाद्यवच्छिन्नो वाच्यव्यङ्गथयोः सममेव प्रती तिसुपजनयतीति कि तन्र क्रमकरपनया। न हि शब्दस्य वाच्यप्रतीति परामर्श एव व्यञ्ञकत्वे निबन्धनम् । तथा हि गीतादिशब्देभ्योऽपि रसा- भिव्यक्तिरस्ति। न च तेषामन्तरा वाच्यपरामर्शः । अन्रापि ञ्रूम :- प्रकरणाद्यवच्छेदेन व्यञ्ञकतवं शब्दानामित्यनुमतमेवैतद्मा क्रम् । कि तु तद्यञ्जकत्वं वेषा कदाचित्स्व रूपविशेषनिबं्धनं कदाचिद्वाचकशकक्तिनि- बन्घनम्। तत्र येषां वाचकशक्तिनिबन्धनं तेर्षा यदि वाच्यप्रतीतिमन्त- रेगैव स्वरूपप्रतीत्या निष्पन्नं तद्भवेन्न वर्हि वाचकशक्तिनिबन्घनम्। अथ लोचनम् पदविरहित खरालापगीतादौ शब्दमात्रोपयोगकृतस्य द्शनात्। ततश्चैकयैव सामग्न्या सहैव वाच्यं व्यक्षयाभिमतं च रसादि भातीति वचनव्यज्ञनव्यापारद्वयेन न कि्चिंदिति तदाह-नन्विति। यत्रापि गीतशब्दानामर्थोऽस्ति तत्रापि तत्प्रतीतिरतुपयोगिनी आमरागानुसारेणापहस्तितवाच्यानुसारतया रसोद्यदर्शनात्। न चापि सासर्व भवन्ती दृश्यते, तदेतदाह-न चेति। तेषामिति गीतादिशब्दानाम्। आदिशब्देन वाद्यविलपितशब्दादयो निर्दिष्टाः। अनुमतमिति। 'यत्रार्थेः शब्दो वा' इति त्यवोचामेति भावः । न तर्हीति। ततक्ष गीतवदेवार्थावगमँ विनैव रसावभास: स्या तकाव्यशब्देभ्यः, न चैवमिति वाचकशक्तिरपि तत्रापेक्षणीया; साच वाच्यनिष्ठैवेति प्राग्वाच्ये प्रतिपत्तिरित्युपगन्तव्यम्। तदाह-अथेति। तदिति वाचकशकिः । बालप्रिया दनमू। तदाहेति। उक्त्ामाशङ्कां 'नन्वि्यादिना 'परामर्श' इत्यन्तेन प्रदर्शयतीत्यर्थः। 'न चे'्यादिग्रन्थमवतारयति-यत्रापीत्यादि। 'अनुपयोगिनी'त्यत्र हेतुमाह-ग्रामे- त्यादि। अपेति। अपहस्तितः अनादतः वाच्यानुसारः वाच्यार्थप्रतीत्यनुसरणं येन रसोदयेन तस्य भावस्तता तया। सेति। वाच्यप्रतीतिरित्यर्थः । 'गीतादीना'मित्यत्रा- दिपदार्थमाह-आदीत्यादि। विलपितं विलापः "विलापोऽनर्थकं वच' इत्यमरः । वृत्तौ 'तद्वयञ्जकत्वमि'ति। प्रकरणादिसहकृतं व्यञ्ञकत्वमित्यर्थः । 'तेषा' शब्दानाम्। 'स्वरूपविशेषे'ति। शब्दस्वरूपविशेषेत्यर्थेः। 'वाचकेति। वाचकराक्तिरभिधा सैव नि बन्धनं प्रयोजकं यस्य तत्। व्यक्तेरभिधेयार्थेप्रतीतिपूर्वेकत्वादिति भावः । 'येषामि'ति। तद्वयञ्जकत्वमित्यनुषज्ञः। 'तदि'ति व्यञ्जकत्वमित्यर्थः। 'न तहीं'ति। तदित्य स्यानुषङ्ञः। लोचने न तहीत्यादेर्भावं दर्शयन्नुत्तरप्रन्थमवताशयति-ततश्ञेत्यादि। ततश्च व्यञ्ञक- हवस्य वाचकशक्तिनिबन्धनत्वाभावेच । गीतवद्षिति। गीतेन तुल्यमित्यर्थः । न चैवं एवं न भवति च। इतीति हेतौ। वाच्यनिष्ठैत्र वाच्यविषयिकैव। प्रागित्यादि।

४०६ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोके

तन्निबन्धनं तन्नियमेनैव वाच्यवाचकभावप्रतीत्युत्तरकालत्वं व्यञ्नयप्रतीतेः प्राप्तमेव । स तु क्रमो यदि लाघवान्न लक्ष्यते त्ति्क क्रियते। यदि च वाच्य- प्रतीतिमन्तरेणैव प्रकरणाद्यवच्छिन्नशब्दमात्रसाध्या रसादिप्रतीति: स्या- त्तदनवधारितप्रकरणाना वाच्यवाचकभावे च स्वयमव्युत्पन्नाना प्रतिपतुणां

लोंचनम् वाच्यवाचकभावेति। सैव वाचकशक्तिरित्युच्यते। एतदुक्त भवति-मा भूद्धाच्यं रसादिव्यजकम् ; अस्तु शब्दादेव तत्प्रतीतिस्त- थापि तेन स्ववाचकशक्तिस्तस्यां कर्तव्यायां सहकारितयावश्यापेक्षणीयेत्यायातं वाच्य प्रतीतेः पूर्वभावित्वमिति। ननु गीतशब्दवदेव वाचकशक्तिरत्राप्यनुपयोगिनी, यत्तु क्वचिच्छ्रुतेऽपि काव्ये रसप्रतीतिने भवति तत्रोचितः प्रकरणवगमादिः सहकारी नास्ती त्याशङ्कयाह-यदि चेति। प्रकरणावगमो हि क उच्यते? कि वाक्यान्तरसहायत्वम्? अथ वाक्यान्तराणां सम्बन्धिवाच्यम्। उभयपरिज्ञानेऽपि न भवति प्रकृतवाक्यार्था- बालप्रिया वाच्यार्थप्रतीतिः प्राग्भवतीत्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वृत्तौ 'अथे'सि यदीत्यर्थे। 'तननि- बन्धन'मिति। सा निबन्धनं यस्य तदित्यथः। व्यञ्जकत्वमित्यनुषङ्गः। 'तदि'ति। तही- त्यर्थः। 'स तु क्रम' इति। वाच्य प्रतीत्युत्तर कालत्वरूपः क्रमरित्वत्यर्थेः । व्यङ्गयप्रतीते- रित्यनुषङ्ग। तन्निबन्धनमित्यत्र तत्पदं व्याचष्टे लोचने-वाचकशक्तिरिति। सैवे- ति। स एवेति च पाठः। वाच्यवाचकभाव एवेत्यर्थः । भावार्थमाह-एतदित्यादि। रसादिव्यसकमिति। रसादिव्यक्तिजनक- मित्यर्थः । तत्प्रतीतिरिति। रसनादिप्रतीतिरित्यर्थः । तेनेति। शब्देनेत्यर्थः । तस्यां कर्तव्यायामिति। रसादि प्रतीतावुत्पादयितव्यायामित्यर्थः । इतीति हेतौ। नन्धि- त्यादि। गीतशब्दवदिति। गीतशब्दे इवेत्यर्थः । अत्रापि काव्यशब्देऽपि। नन्वेवं यत्र शब्द: श्रुतोरऽर्यो नाधिगतश्च तत्र रसप्रतीतिः स्यादित्यत आह- यच्वित्यादि। यत्तु यत्र। इत्याशङ्कयाहेति। इति शङ्कापूर्वक समाधानं भवेदित्य-

तिमन्तरेणैवे'ति। 'तदवधारितेति। तत्तहि। अवधारितं ज्ञातं प्रकरणं यैस्तेषाम्। 'वाच्ये'त्यादि। तत्तद्वाचकशब्दस्य तत्तद्वाच्यार्थ स्वयमजानतामित्यर्थः । 'असौ' रसादिप्रतीतिः। लोचने विवृणोति-प्रकरयोत्यादि। प्रकरणावगमः अवगम्यः प्रकरणपदार्थः। वाक्येति। वाक्यान्तरं सहायः सहकारि यस्य तत्वं सहकारि वा-

तृतीयोद्द्योत: ४०७

काव्यमात्रश्रवणादेवासौ भवेत् । सहभावे च वाच्यप्रतीतेरनुपयोगः, उप- योगे वा न सहभावः । येषामवि स्वरूपविशेषप्रतीतिनिमितं व्यञ्जकत्वं यथा गीतादिशब्दाना तेषामपि स्वरूपप्रतीतेर्व्यन्ञयप्रतीवेश्व नियमभावी

लोचनम् वेदने रसोदयः। स्वयमिति। प्रकरणमात्रमेव परेण केनचिद्येषां व्याख्यातमिति भाव:। न चान्वयव्यतिरेकवत्ीं वाच्यप्रतीतिमपह त्यादष्टसद्भावाभावौ शरणतवेनाश्रितौ मात्सर्योदधिकं किश्चित्पुष्णीत इत्यभिप्रायः । नन्वस्तु वाच्यप्रतीतेरुपयोग: क्रमाश्रयेण किं प्रयोजनम्, सहभावमात्रमेव ह्युप- योग एकसरामप्रयधीनतालक्षणमित्याशङ्गयाह-सहेति। एवं हयुपयोग इति अनुपका- रके सज्ज्ञाकरणमात्रं वस्तुशून्यं स्यादिति भावः। उपकारिणो हि पूर्वभावितेति त्वया प्यज्ीकृतमित्याह-येषामिति। तद्दृध्टन्तेनैव वयं वाच्यप्रतीतेरपि पूर्वभावितां सम- बालप्रिया न्तरमित्यर्थः । प्रकृतवाक्यस्येति शेषः । अथेति प्रश्ने। वाक्यान्तराणामित्यादि। वाक्यान्तरतद्वाच्यमित्यर्थः । उभयेति। वाक्यान्तरतद्वाच्योभयेत्यर्थः। प्रकृतवा क्यार्थावेदन इति। प्रकृतवाक्यघटकतत्तत्पदार्थानवगम इत्यर्थः । वाच्यवाचकभा- वाव्युत्पत्तिमुपपादयति-प्रकरणमात्रमित्यादि। मात्रशब्देन वाच्यस्य व्यवच्छेदः। येषामिति । केषा्चित् प्रतिपत्तुणामित्यथैः । व्याख्यातमिति। बोधितमित्यर्थः। ननु वाक्येन रसादिप्रतीतौ कर्तव्यायामदष्टविशेषोऽपि सहकारी तदभावादेव वाच्यप्र- तीतिविरहकाले रस्नादेरप्रतीतिरिति शङ्कां परिहरति-न चेत्यादि। न च पुष्णित इति सम्बन्धः । अन्वयेति। वाच्यप्रतीतिसत्वे रसादिप्रतीतिस्नदभावे तदभाव इत्यन्वय व्यतिरेकशालिनीमित्यर्थः । शरणत्वेनेति। प्रयोजकतवेनेत्यर्थः। रसप्रतीतितदभाव- योरिति शेष: । नन्वित्यादि। उपयोग इति। रसादिप्रतीति प्रतीति शेष: । क्रमाश्रयेरोति। वाच्यप्रतीतिरसादिप्रतीत्योः पौर्वापर्यरूपक्रमाश्रयेणेत्यर्थः। तहिं उपयोग: क इत्यत्राह- सहेति। तत् कीदृशमित्याङ्कयाह-एकेति। वाच्यप्रतीतेः रसादि प्रत्यायकसामग््यधीन- त्वरूपो रसादिस्हभाव इति भावः। उपयाग: उपयोगपदार्थः । आशङ्क्येति। आपाततशशङ्कित्वेत्यर्थः । सहभावे चेत्यादिप्रन्थस्य भावमाह-एवं हीत्यादि। अनु- पकारके उपयोग इति सञ्ज्ञाकरणमात्रमिति सम्बन्धः। मात्रपदार्थ विवृणोति-वस्तव- त्यादि। वस्तु उपकारकत्वरूपस्तदर्थः । पूर्वभावितेति। पूर्वकालवृत्तित्वमित्यर्थः । क्रम इत्यन्तग्रन्थस्य भावमाह-त्वद्द्वष्टान्तेनेत्यादि। त्वद्द्वष्टान्तेन गीतादिना ततत्वित्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। शब्दस्येत्यस्य क्रियेत्यनेन सम्बन्धः ।

४०८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

क्रमः। तत्तु शब्दस्य क्रियापौर्वापर्यमनन्यसाध्यतत्फलघटना स्व शुभावि द नीषु वाच्येनाविरोधिन्यभिधेयान्तरविलक्षणे रसादौ न प्रतीयते।

लोचनम् र्थयिष्याम इति भावः । ननु संश्चेत्क्रमः कि न लक्ष्यत इत्याशङ्कयाह-तस्व्रति। क्रियापौर्वापर्यमित्यनेन क्रमस्य स्वरूपमाह-क्रियेते इति। करिये वाच्यव्यक्गयप्रतीती यदि वाभिधाव्यापारो व्यज्नापरपर्यायो ध्वननव्यापारश्चेति किये तयोः पौर्वापर्यं न प्रतीयते। क्वेत्याह-रसादो विषये। कीदृशि? अभिधेयान्तरात्तदभिधेयविशे- षाद्िलक्षणे सर्वथैवानभिधेये अनेन भवितव्यं तावत्कमेणेत्युक्तम्। तथा वाच्येनाविरो धिनि, विरोधिनि तु लक्ष्यत एवेत्यर्थः । कुतो न लक्ष्यते इति निमित्तसप्तमीनिर्दिष्टं हेत्वन्तरगर्भ हेतुमाह-आशुभाविनीष्विति। अनन्यसाध्यतत्फलघटनासु घटना: पूर्व माधुर्यादिलक्षणाः प्रतिपादिता गुणनिरूपणावसरे ताश्च तत्फला: रसादिप्रतीतिः फलं यासामू, तथा अनन्यत्तदेव साध्यं यासाम्, न ह्योजोघटनायाः करुणादिप्रतीति: साध्या। एतदुक्तं भवति-यतो गुणवति कावयेऽसक्कीणविषयतया सड्घटना प्रयुक्ता ततः क्रमो न लक्ष्यते। ननु भवत्वेवं सड्घटनानां स्थितिः, क्मस्तु किंन लक्ष्यते अत आह-आशुभाविनीषु वाच्य प्रतीति कालप्रतीक्षणेन विनैव झटित्येव ता रसादीन् भाव- बालप्रिया शब्दजन्यक्रियेत्यर्थः । क्रियापदार्थमाह-क्रियेते इत्यादि। ते के इत्यत्राह- वाच्येति। शब्दस्य करियेत्यस्य शब्दनिष्ठक्रियेत्य भिप्रायेणाह-यदिवेत्यादि। अन्वर्यं दर्शयति-तयोरित्यादि। तयोः क्रिययोः । अत्र वाच्यव्यक्चयप्रतीतिगतं पौर्वापर्यं तद्यापाश्योरारोपितं बोध्यम्। रसादौ घिषये इति। तथाच वाच्यप्रतीतेः रसादि रूपव्यङ्ञयप्रतीतेश्चेत्यर्थः । अभिधेयरिशेषादिति। तत्तद्वाच्यार्थविशेषादित्यर्थः। फलितमाह-सर्वथेत्यादि। अनभिधेये अभिधेयमिन्ने। अनेनेति। अनभिधेय त्वकथनेनेत्यर्थः । इत्युक्तमिति। इति दर्शितमित्यर्थः । लक्ष्यत पवेति। यथा "भ्रम धार्मिकेशत्यादौ। इतीति। इत्याकाङ्कायामित्यथेः । निमित्तसप्तमीति। "यस्य च भावेने'ति सूत्रानुशिष्टनिमित्तार्थकसप्मीत्यर्थः । हेत्वन्तरेति। अनन्यसा ध्यतत्फलत्वरूपहेत्वन्तरेत्य थेः । अनन्येत्यादिकं व्यावष्टे-घटना इत्यादि। कर्मधा- रयाभिप्रायेण विप्रहमाह-ताइ्चेत्यादि। अनन्यदित्यस्ष्य व्याख्यानम्-तदेवेि। तत्तद्वटनया यत्साध्यं तदेवेत्य्थः । उक्तमेव विवृणोति-न हीत्यादि। ओजोघटन या करुणादिप्रतीतिन हि साध्येत्यन्वयः । किन्तु वीरादिप्रतीतिरेवेति भावः । उक्तस्य भावमाह-एतदित्यादि। मसङ्कीर्णविषयतयेति। घटनान्तरास क्वीर्णस्वविषय कत्वेनेत्यर्थः । आशुभाविनीष्वित्येतद्वयाचष्टे-वाच्येत्यादि। ता इति।

तृतीयोद्द्योत: ४०९

लोचनम् यन्ति तदास्वादं विदधतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-सड्घटनाव्यप्यत्वाद्रसादीनामनुप- युक्तेऽप्यर्थविज्ञाने पूर्वमेवोचित सड्घटनाश्रवण एव यत आसूत्रितो रसास्वादस्तेन वाच्य प्रतीत्युत्तरकालभदेन परिस्फुटास्वादयुक्तोऽपि पश्चादुत्पन्नरवेन नभातत। अभ्यस्ते हि विषयेSविनाभावप्रतीतिक्म इत्थमेव न लक्ष्यते। अभ्यासो ह्ययमेव यत्प्रणिधानादि- नापि विनैव संस्कारस्य बलवत्वात्सदैव प्रबुभुत्सुतया अवस्थापनमित्येवं यत्र धूमस्त. त्राझिरिति हृदयस्थितत्वाद्वयाप्ेः पक्षधर्मज्ञानमात्रमेवोपयोगि भवतीति परामर्शस्थान- माक्रमति, झटित्युत्पन्ने हि धूमज्ञाने तद्वयाप्तिस्मृत्युपकते तद्विजातीय प्रणिधानानुसरणा- बालप्रिया घटना इत्यर्थः । रसादीनित्यादेर्विवरणम्-तदास्वादमित्यादि। तत्वित्यादिग्रन्थेन लब्धं क्रमस्तु किन्न लक्ष्यत इति चोद्यस्योत्तरं विवृणोति-एतदित्यादि। सङ्गटना- व्यङ्गयत्वादिति। अर्थज्ञानोपयोगं विनाऽपि सड्घटनया व्यञ्तयत्वादित्यथेः । पूवमेव वाच्यार्थज्ञानात्प्रागेव। उचितेति। अभ्यस्तेत्यर्थः। आसूत्रितः ईषत्फुरितः । तेने- त्यस्य न भातीत्यनेनान्वयः । वाच्येति। वाच्यप्रतीत्युत्तरकाले यो भवः जननं तेन हेतुना य: परिस्फुटास्वाद: तेन युक्तोऽपि विशिष्टोऽपि ; परिस्फुटास्वाद: युक्तोऽपीति च पाठः। पश्चादुत्पन्नत्वेन वाच्यप्रतीत्युत्तरकालोत्पन्नत्वेन। न भातीति। सहदयाना- मिति शेष:। सदष्टान्तमुक्तमेव वित्ृणोति-अ्रभ्यरत इत्यादि। अभ्यस्ते व्याप्तिमरवेन पुनः पुनर्ञाते। अविनेति। अविनाभावो व्याप्तिस्तस्य प्रतीतिस्तस्याः क्रमः अनुमि ताविति शेषः । अभ्यास इत्यादि। "अभ्यासस्तु समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिरि" ति न्यायभाष्ये। प्रणिधानेत्यादि। "सुस्मूर्षया मनसो धारणं प्रणिधान"मिति न्याय- भाष्यम्। धारणमेकाग्रीकरणम्। प्रणिधानादिनेत्यादिपदेन "प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलि- क्वेशत्यादिन्यायसूत्रोक्तलिज्वादीनां ग्रहणम्। विनैवेत्यक््य प्रबुभुत्सुतया स्थापनमित्यनेन सम्बन्धः। बलवत्वादिति । झटित्युद्वोधकसमवधान रूपदा ढर्ये व त्वादित्य ्थेः । प्रघु- भुत्सुतयेति। स्मृतिरूपप्रबोधोपधायकत्वेनेत्यर्थः। कूलं पिपतिषतीत्यादिवद् प्रयोग:। अभ्यस्त इत्यादिना सामान्यत उकत विशिष्य दर्शयति-एवमित्यादि। इत्येवं व्याप्तेरित्यन्वयः। हृदयस्थितत्वादिति। संहकाररूपेणान्तः करणे वर्तमानत्वादि- त्यर्थ: । पक्षेति धूमा दिलिङ्गस्य पर्वतादिपक्षवृत्तित्व ज्ञानमान्न मित्य्थेः। मात्र मेवेत्यनेन पक्षे साध्यव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्ताज्ञानरूपस्य परामर्शस्य व्यवच्छेदः । उपयोगीति। वहयाद्यनुमिताविति शेषः। इतीति हेतौ। परामर्शेति : परामर्शस्थानीरय भवती त्यर्थः । यद्वा-आक्रमतीति सप्तम्यन्तं धूमज्ञाने दत्यस्य विशेषणम्। वेदान्तपरिभाषादी स्पष्टमिदं मतम्। झटितीत्यस्य व्याप्तिस्मृतीत्यनेन सम्बन्धः । तद्याप्ीति । धूमादौ वह्नयादिव्याप्तेः स्मृत्या सहकृते सतीत्यथः । तदित्यादि। ताभ्यां धूमज्ञानव्याप्तिस्मृ तिभ्यां विजातीयं यतू प्रणिधानानुसरणादिना प्रणिधानकरणादिना प्रतीत्यन्तरमालोच. ५२ ६व०

४१० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

क्वचितु लक्ष्यत एव। यथानुरणनरूपव्यङ्गयप्रतीतिषु। तत्रापि कथमिति चेदुच्यते-अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यक्कथे ध्वनौ तावदभिधे- यस्य तत्सामर्थ्याक्षिप्तस्य चार्थस्याभिधेयान्तरविलक्षणतयात्यन्तविलक्षणे ये प्रतीती तयोरश्यक्यनिहवो निमित्तनिमित्तिभाव इति स्फुटमेव तन्न पौ्वां- पर्यम्। यथा प्रथमोद्दयोते प्रतीयमानार्थसिद्ध्यर्थमुदाहृतासु गाथासु। तथाविधे च विषये वाच्यव्यङ्गच्वयोरत्यन्तविलक्षणत्वाद्यैव एकस्य प्रती- तिः सैवेतरस्येति न शक्यते वक्तुम्। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गये वु ध्वनौ- गावो वः पावनार्ना परमपरिमिर्ता प्रीतिमुत्पादयन्तु

लोचनम् दिप्रतीत्यन्तरानुप्रवेशविरहादा शुभाविन्यामन्निप्रतीतौ क्रमो न लक्ष्यते तद्वदिहापि। यदि तु वाच्याविरोधी रसोन स्यादुचिता च घटना न भवेत्तल्लक्ष्येतैव क्र्म इति। चन्द्रिकाकारस्तु पठितमनुपठतीति न्यायेन गजनिमीलिकया व्याचचक्षे-तस्य शब्दस्य फलं तद्ा फलं वाच्यव्यङ्गय प्रतीत्यात्मकं तस्य घटना निष्पादना यतोऽन न्यसाध्या शब्दव्यापारकजन्येति। न चान्नार्थसतत्त्वं व्याख्याने किश्चिदुत्पश्माम इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन बहुना। यत्र तु सङ्घटनाव्यज्ञयत्वं नास्ति तत्र लक्ष्यत एवेत्याह-कचिस्विति। तुल्ये व्यङ्गयत्वे कुतो भेद इत्याशङ्कते-तत्रापीति। स्फुटमेवेति। अविवक्षितवाच्यस्य पदवाश्यप्रकाशता।

इति हि पूर्व वर्णसड्घटनादिकं नास्य व्यञ्जकत्वेनोक्तमिति भावः। गाथा बालप्रिया नरूपं तस्य योऽनुप्रवेशः तस्य विरहादभावादित्यर्थः। आशुभाविन्यां झटिति भवन्त्याम्। मग्निप्रतीतौ पर्वतादौ वहेरनुमितौ। क्रम इति। व्याप्तिस्मृतिसहकृतस्य धूमज्ञानस्येति शेषः। उपसंहरति-तद्वदिति। अभ्यासनिमित्तकाशुभावित्वेन सा्म्यं बोध्यम्। वाच्याविरोधितेत्याय्युवत्या गम्यमर्थमाह-यदीत्यादि। अनन्येत्यादिग्रन्थस्य चन्द्रिकाव्याख्यानमाह-तस्येत्यादि। अर्थसतत्त्वमिति। अर्थस्य सङतत्वमित्यर्थः। स्फुटमेव पौर्वापर्यमित्येतदुपपादयति-अविवक्षिते त्यादि। इति हि पूर्वमुक्तं वर्णसडूघटनादिकमस्य व्यज्जकत्वेन नोक्तमिति सम्बन्धः ।

तृतीयोद्द्योत: ४११

मावाचकपदविरहे सत्यर्थसामर्थ्यादाक्षिप्तेति, तत्रापि सुलक्षमभिघेयव्यङ्गथा- लक्कारप्रतीत्योः पौर्वापर्यम्। पदप्रकाशशब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गथेऽपि धवनौ विशेषणपद. स्योभयार्थसम्बन्धयोग्यस्य योजकं पदमन्तरेण योजनमशब्दमप्यर्थादव- स्थितमित्यत्रापि पूर्ववदभिघेयतत्सामरथ्याक्षिप्ालक्कारमान्नपतीत्योः सुस्थि

लोचनम् स्विति। 'भम धम्मिअ' इत्यादिकासु। ताश्च तत्रैव व्याख्याताः । शाब्दामिति। शाब्यामपीत्यर्थ:। उपमावाचक यथेवादि। अर्थसामर्थ्यादिति। वाक्यार्थसाम- थ्यादिति यावत्। एवं वाक्यप्रकाशशब्दशक्तिमूलं विचाय पदप्रकाश विचारयंति-पदप्रकाशेति। विशेषणपदस्येति। जड इत्यस्य। येोजकमिति। कूप इति च अहमिति चोभ- यसमानाधिकरणतया सँवलनम्। अभिधेयं च तत्सामर्थ्याक्षिप्तं च तयोरलङ्कारमात्रयो:। ये प्रतती तयोः पौर्वापर्यं क्रमः। सुस्थितं सुलक्षितमित्यर्थेः। मात्रत्हणेन रसप्रतीति- बालप्रिया येन पोर्वापर्यस्यास्फुटत्वं भवेदिति भावः। शाब्दामपीति। अभिधया शब्दजन्या मपीत्यर्थः । अपिशब्देनाप्रकृतार्थस्य व्यङ्गयत्वपक्षः सूच्यते। उपमावाचकपदविरह इत्यत्रोपमावाचकपदं विवृणोति-उपमेत्यादि। वृत्तौ 'आक्षिप्ते'ति। :उत्पादिते- त्यर्थः। 'अभिधेये'ति। अभिधेयस्य व्यङ्गयालङ्कारस्य च ये प्रतीती तयोरित्यर्थः । द्वितीयार्थोऽप्यंभिधेयः तदुपमामान्नं व्यङ्गथमिति मताभि प्रायेणेदम्, अनुपदं वक्ष्यमाण- स्थलेऽप्येवं बोध्यम्। लोचने वृत्तानुवादपूर्वकमवतारयति-एवमित्यादि। पदप्रकाशमिति। शब्दशक्तिमूलमित्यनुषङ्ः। प्रातुं धनैरित्याधुक्तमुदाहरणं मनसिकवृत्य व्याचष्े जड इत्यस्येति। योजनशब्दार्थेमाह-कप इत्यादि। इति चौभयेति। कूपा- हम्पदार्थोमयेत्यर्थः। संचलनं सम्मिश्रणम्। वृत्तौ 'अशाब्दमपी'ति। योजक- शब्दाप्रतिपाद्यमपीत्यर्थः । अर्थाद्यञ्जनात्। 'अवस्थितम्' प्रतिपत्तिविषयभूतम्। अभिधेयेत्यादिक व्याचष्े-अभिधेयमित्यादि। अत्रामिधेयोऽलङ्कारो दीपकम्, जडत्व- स्योभयत्रान्वयात्। तत्सामर्थ्याक्षिप्ता चोपमा। अभिधेयं च तत्सामर्थ्याक्षिपालङ्कारक्ष तावेव तन्मान्ने इति च वृत्यर्थो बोध्यः। अलक्षणीयत्वशक्काया व्यावर्तेनीयतया तदनु- रोधेन व्याचष्टे-सुलक्षितमिति। मात्रग्रहरोनेति। अलङ्कारमान्नेत्यत्रत्यमात्रपदेने-

४१२ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालोके

तमेव पौर्वापर्यम्। आर्थर्यपि च प्रतिपत्तिस्तथाविधे विषये उभयार्थस- म्बन्घयोग्यशब्दसामर्थ्यप्रसावितेति शब्दशक्तिमूला करप्यते। अविव क्षितवाच्यस्य तुध्वनेः प्रसिद्धस्वविषय वैसुख्यप्रतीति पूर्व क मेवार्थान्तरप्रका- शनमिति नियमभावी क्रमः । तत्राविवक्षितवाच्यत्वादेव वाच्येन सह व्यङ्ञयस्य क्रमप्रतीतिविचारो न कृतः। तस्मादभिधानाभिघेयप्रतीत्यो- लोचनम् स्तन्राप्यलक्ष्यक्रमैवेति दर्शयति। नन्वेवमार्थत्वं शब्दशक्तिमूलत्वं चेति विरुद मित्या शङ्कयाह-आथ्यपीति। नात्र विरोधः कश्षिदिति भावः। एतच्च वितत्य पूर्वमेव निर्णीतमिति न पुनरुच्यते। स्वविषयेति। अन्धशब्दादेरुपहतचक्षुष्कादिः स्वो विषयः, तत्र यद्वमुख्यमनादर इत्यथः । विचारो न कृत इति। नामधेयनिरूपण- द्वारेणेति शेषः । सहभावस्य शङ्कितुमत्रायुक्तत्वादिति भावः । एवं रसादयः कैशिक्या- दीनामितिवृत्तभागरूपाणं वृत्तीनां जीवितमुपनागरिकाद्यानां च सवस्यास्योभयस्यापि वृत्तिव्यवह्ारस्य रसादिनियन्त्रितविषयत्वादिति यत्प्रस्तुतं तत्प्रसङ्गेन रसादीनां वाच्या तिरिक्तत्वं समर्थयितुं क्रमो विचारित इत्येतदुपसंहरति-तस्मादिति। अभिधानस्य बालप्रिया त्यर्थः । रसप्रतीतिरिति। रसस्य भावस्य वा प्रतीतिरित्यथेः । तन्रापीति। उक्त शब्दशक्तिमूलस्थलेऽपीत्यर्थेः। प्रातुमित्यादौ निर्वेदो व्यङ्थः। नात्रेत्यादि। उभयार्थे त्यादिविशेषणस्य विद्यमानत्वान्न विरोध इत्यर्थेः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्ये व्यक्गय व्यअ्जकयो: क्रमं प्रतिपाद्य सर्वेतरापि व्यजयव्यअ्ञकयोः क्रमोऽस्तीति दर्शयितुमाइ- वृक्तौ 'अविवक्षिते'त्यादि। 'निःश्वासान्ध' इत्यादिपूर्वोंक्तोदाहरणनिष्ठतया स्वविषयवैमु- यमित्येतद्वयाचष्टे-अन्घशब्दादेरित्यादि। विषयः वाच्याथेः। अनादर इति। वाच्यार्थस्य बाधितत्वात्परित्याग इत्यर्थः । वृत्तौ 'अर्थान्तरे'ति। व्यङ्गयेत्यर्थः । 'क्रम' इति। वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योरिति शेषः। 'तत्राविवक्षितवाच्यत्वादि'ति। अविवक्षितवा च्यध्वनिस्थले वाच्यस्याविवक्षितत्वादित्यर्थः । 'क्रमे'ति। क्रमेण या प्रतीतिः तद्विचारः वाच्यार्थव्यङ्थार्थप्रतीत्यो: क्रमस्य विचार इत्यर्थः। न कृत इत्यत्र पूरयति लोचने- नामेत्यादि। भावमाह-सहेत्यादि। अन्नेति। अविवक्षितवाच्यध्वनावित्यर्थः। ननु रसादेः वृत्तिजीवितत्वमुपक्रान्तं वाच्यव्य्गयप्रतीतिक्रमश्च तस्मादित्यादिना उपसंहृतः । तदिदमसङ्कतमित्यतस्तङ्रन्थमवतारयति-एवं रसादय इत्यादि। उपनागरिका द्यानां च वृत्तीनामिति सम्बन्धः। रसादीनामुभयविधवृत्तिजीवितत्वे हेतुमाह-सर्व स्येत्यादिना। प्रसतुतमुपक्रान्तं तत्प्रसज्वेन विचारित इत्यन्वयः । इत्येतदिति। प्रशभ्ञागतं क्रमविचारमित्यथेः। वाच्यव्यङ्गयप्रतीती क्रमवत्यौ निमित्तनैमित्तिकत्वाद-

तृतीयोद्द्योत: ४१३

तूक्तयुक्त्या क्वचिल्लक्ष्यते क्वचिन्न लक्ष्यते। तदेवं व्यञ्जकमुखेन ध्वनिप्रकारेषु निरूपितेषु कश्िद्ब्रूयात्- किमिदं व्यञ्जकत्वं नाम व्यक्षधार्थप्रकाशनम्, न हि व्यञ्जकत्वं व्यक्गयत्वं चार्थस्य व्यञ्षकसिद्धधीनं व्यक्ञयत्वम्, व्यक्षथापेक्षया च व्यञ्ञकत्वसिद्धि- रित्यन्योन्यसंश्रयादव्यवस्थानम्। ननु वाच्यव्यतिररिक्तस्य व्यप्रयस्य

लोचनम् शबदरूपस्य पूर्व प्रतीतिस्ततोऽभिधेयस्य। यदाह तत्र भवान्- 'विषयत्वमनापन्नैः शब्दैर्नार्थः प्रकाश्यते' इत्यादि। अ तोऽनिर्ज्ञात रूप त्वात्किमाहे त्यभिधीयते' इत्यत्रापि चाविनाभाव वत्समयस्याभ्य- स्तत्वात्क्रमो न लक्ष्येतापि। उद्योतारम्भे यदुक्त व्यञ्ञनमुखेन ध्वनेः स्वरूप प्रतिपाद्यत इति तदिदानीमुपसंह- रन्व्यञ्ञकभावं प्रथमोद्योते समर्थितमपि शिष्याणमेकप्रघट्टकेन हृदि निवेशयितुं पूर्वपक्ष- माह-तदेवमिति। कश्िदिति। मीमांसकादिः। किमिदमिति। वक्ष्यमाणश्चोदक- बालप्रिया भिधानाभिधेयप्रतीतिवदिति वृत्युक्तानुमाने दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यशङ्ां परिहतुं व्याचष्टे-अभिधानस्येत्यादि। यदाहेति। यस्मादाहेत्यर्थः । विषयत्वमित्यादि। विषयत्वं श्रावणादिज्ञानविषयत्वम्। अनापन्नैः अज्ञातैरित्यर्थः। न प्रकाशयते किन्तु ज्ञातैरेवेत्यथेः। इत्यादीत्यादिपदेन सूचितेषु किश्चित पद्याद्वमपि दर्शयति-अत इत्यादि। मत इति। यतो निर्ज्ञातस्यैवार्थेबोधकत्वं तत इत्यर्थः । अनिर्ज्ञातरूपत्वा- दिति। श्रोत्रा सम्यगश्रवणे शब्दस्यानिश्चितस्व्ररूपत्वादित्यर्थः । किमाहेत्यभिधी- यत इति। भवान् किं वक्तीति पृच्छथते इत्यथेः। शब्दस्य तदर्थस्य च जिज्ञास्रयेति भावः। प्रसज्वादाह-अत्रापीत्यादि। अन्रापि अभिधानाभिधेयप्रतीत्योरपि। अ- विनाभाववदविनाभावस्येव। समयस्य तत्तदर्थे तत्तत्पदसक्केतस्य । न लक्ष्येतापि क्वचिदलक्ष्योऽपि भवति। 'त देव'मि त्यादि 'निरूपितेष्वि'त्यन्तमनुपयोगि, कश्षिदित्यादिना व्यक्षकत्वनिरूपणं पुनरुक चेत्यतस्तत्फलं दशयन्नवतारयति-उद्योतारम्भ इत्यादिना। प्रघट्टकेन प्रकरणेन। किमिदमित्यत्र किशब्दः आक्षेपे प्रश्ने वा, तत्र हेतुनोक्त इत्यत आह- वच्यमाण इति। अन्योन्याश्रयादव्यवस्थानमिति वक्ष्यमाण इत्यथेः। चोदकस्य चोद्यवादिनः । वृत्तौ 'व्यङ्गथाथप्रकाशन'मिति। व्यंग्यार्थेप्रतीत्यनुकूलसामर्थ्यमित्य्थैः । अस्यानन्तरं चेदिति शेषः । निषेधति-'न ही'त्यादि। शब्दस्येति शेषः । शब्दस्य

४१४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सिद्धि: प्रागेव प्रतिपादिता तत्सिद्द्यघीना च व्यञ्जकसिद्धिरिति क: पर्य- नुयोगावसरः। सत्यमेवैतत् ; प्रागुक्त्तयुक्तिभिर्वाच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धि: कृता, स त्वर्थो व्यङ्गयतयैव कस्मादृव्यपदिश्यते । यत्र च प्राधा

लोचनम् स्याभिप्रायः। प्रागेवेति। प्रथमोद्योते अभाववादनिराकरणे। अतश्च न व्यञ्जकसिध्या तत्सिद्धिर्येनान्योन्याश्रयः रङ्क्येत, अपि तु हेत्वन्तरस्तस्य साधितत्वादिति भावः। तदाह-तति्लिद्धीति। स त्विति। अस्त्वसौ द्वितीयोऽर्थेः, तस्य यदि व्यब्थ इति नाम कृतम्, वाच्य इत्यपि कस्मान्न क्रियते? व्यक्गय इति वा वाच्याभिमतस्यापि कस्मान्न क्रियते ? अवगम्यमानत्वेन हि शब्दार्थत्वं तदेव वाचकत्वम्। अभिधा बालप्रिया व्यञ्जकत्वमर्थस्य व्यङ्गयत्वं च 'न हि' स्वतो न भवति हि। हीति प्रसिद्धौ। अत इति शेषः। अतः परिशेषादित्यर्थेः । व्यङ्गयत्वं व्यञ्जकसिद्धयधीनं व्यङ्गयापेक्षया व्यञ्जक त्वसिद्धिश्च। 'इतीर्शत। इत्यतो हेतोरित्यर्थः । 'अव्यवस्थानं' न व्यवस्थितिः। यद्वा- न हीत्यस्य पूर्वेण सम्बन्धः । व्यञ्जकत्वं शब्दस्यैवति सूचयितुं व्यङ्ञयत्वं चार्थस्येत्यु कम्। तथा च यतोऽर्थेस्य व्यङ्गयत्वमतो व्यञकत्वं शब्दस्यैव तच्च व्यङ्गचार्थप्रकाशनं न हीति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-'व्यज्जकत्वे'त्यादि। व्यञ्ञकत्वसिद्ध्यधीनमित्यस्या नन्तरं व्यङ्गथत्वमिति पाठाभावे त्वेवं योजना-व्यजञकत्वं व्यङ्गयार्थप्रकाशनं न हि। कुत इत्यत्राह 'व्यङ्गचत्वमि'त्यादीति। 'नन्वि'त्यादि सिद्धान्तिनः समाधानग्रन्थः। विस्मरणमाशङ्कय तत्रत्यं प्रागिति पदं व्याचष्टे लोचने-प्रथमेत्यादि। फलितमाह- अतश्चेत्यादि। चकारोऽवधारणे अत इत्यनेन परामृष्टं हेतुमाह-हेत्वन्तरैरिति। तदाहेति। तम्मादाहेत्यथेः । वृत्तौ-'तत्विविद्व्यधीने'ति। व्यङ्गयसिध्यधीनेत्यर्थः । 'सत्यमि'त्यादिना सिद्धान्त्युक्तमनूदय पूर्वेपक्षी 'स त्वि'त्यादिना दूषणमभिहितवांस्तं प्रन्थं व्याचष्े-अस्त्वसावित्यादिना। स त्वर्थ इत्यस्य व्याख्यानम्-अ्रसौ द्विती योर्ऽर्थ इति। व्यक्यतयैवेत्येवकारं द्विधा योजयनू व्याचष्टे-तस्येत्यादिना। न क्रियत इति। अतश्च नियमार्थ व्यङ्गयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं वत्तव्यं, तथाचान्यो न्याश्रय एव पर्यवस्येदिति भावः । यत्र चेत्यादिना व्यङ्गथत्वविशिष्टार्थस्याभिमतस्या सिद्धिरूपं दूषणान्तरमुच्यते तद्गन्थमवतारयति-अवगम्यमानत्वेनेत्यादिना। अवगम्यमानत्वेन शब्दावगम्यमानत्वेन। शव्दार्थत्वमिति। तथा च शब्दाव. गम्यत्वं वाच्यत्वमित्यरथेः । तदेवेति। यदेवार्थगतावगम्यत्वप्रतियोगि तदेवेत्यर्थः। अर्थावगमकत्वमेवेति यावत्। अस्त्वेवं ततः करिमत आह-अभिधा हीत्यादि। अभिधा वाचकत्वान्तर्गता वचनलक्षणा। यत्पर्यन्तेति। योऽर्थः पर्थन्तो यस्याः

तृतीयोद्द्योत: ४१५

न्येनानवस्थानं तत्र वाच्यतयैवासौ व्यपदेष्टुं युक्तः, तत्परत्वाद्वाक्यस्य। अतश्च तत्प्रकाशिनो वाक्यस्य वाचकत्वमेव व्यापारः । कि तस्य व्यापा- रान्तरकरपनया ? तस्मात्तात्पर्यविषयो योऽर्थः स तावन्मुख्यतया वाच्यः। या त्वन्तरा तथाविधे विषये वाच्यान्तरप्रतीतिः सा तत्प्रतीतेरुपायमात्रं पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेः ।

लोचनम् हि यत्पर्यन्ता तत्रैवाभिधायकत्वसुचितम्, तत्पर्यन्तता च प्रधानीभूते तस्मिन्नर्थ इति मूर्धाभिषिक्तं ध्वनेर्यद्रूपं निरूपितं, तत्रैवाभिधाव्यापारेण भवितुं युक्तम्। तदाह- यत्र चेति। तत्प्रकाशिन इति। तद्वयङ्गयाभिमतं प्रकाशयत्यवश्यं यद्वाक्यं तस्येति। उपायमात्रमित्यनेन साधारण्योक्त्या भाट्टं प्राभाकरं वैयाकरणं च पूर्वपक्षं सूचयति। भाटमते हि- वाक्यार्थमितये तेषा प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्॥।

सेत्यर्थः। तत्रैव पर्यन्तीभूततदर्थ एव। नन्वस्तु पर्यन्तीभूतार्थ प्रति वाचकत्वं, ततः बालप्रिया

किमत आह-तत्पर्यन्तत्यादि। तत्पर्यन्तता तामभिधां प्रति पर्यन्तता अवधिता तात्पर्यविषयतेति यावत्। तस्मिन्निति। व्यङ्गयभूते त्वदभिलषित इत्यर्थः। उक्तस्य दूषणत्वं प्रकटयन् फलितमाह-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। मूर्धाभिषिक्तं प्रधानं रसादिलक्षणम्। रूपं स्वरूपम्। तत्रवेति। एवकारोऽभिधाव्यापारेणेत्यनेन सम्ब- नाति । भवितुं युक्तमिति। अतो व्यञ्जकत्वं नाममात्रमिति भावः । वृत्तौ 'यत्र चे' त्यादि। यत्र काव्यादौ। 'प्राधान्येनावस्थानशमिति। तात्पर्यविषयतया अर्थस्या- वस्थानमित्यर्थः । 'तत्र' काव्यादौ। 'असौ' प्राधान्येनावस्थितोऽर्थः । लोचने-तदि- त्यादि। अवश्यमिति। अन्यथा काव्यचारुत्वं न सिध्येदिति भावः । इत्यनेन साधारसयोक्त्येति। सा तत्प्रतीतेरुपायमान्नं पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेरिति मतत्रयसाधारणवचनेनेत्यर्थः। तन्मतत्रयं क्रमेणोपन्यस्यति-भाटटमते हीत्यादि। वाक्यार्थमितये इत्यादि। तेषां पदानां वाक्यजननद्वारेण वाक्यार्थेमितये एव प्रवृत्तिः, तस्यां सत्याम् स्वार्थप्रतिपादनं नान्तरीयक्मविनाभावबलादायातम्। यथ।S १. श्लोकवार्तिकवाक्याधिकरणस्थेयं कारिका। वाक्यघटकीभूतपदैरुपस्थापितानां पदार्थानां प्रमाणन्तरसिद्धत्वात् तन्मान्रप्रतिपादनं पदानां निष्फलाय भवेदिति पदा- र्थावसिताभिधाव्यापराणामपि पदानां तत्रानवसिततात्पर्याणी वाक्यार्थावगताचेव तात्पर्येमिति भाव: ।

४१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्रोच्यते-यत्र शब्दः स्वार्थमभिद्घानोऽर्थान्तरमवगमयति तत्र यश्चस्य स्वार्थाभिधायित्वं यच्च तदर्थान्तरावगमहेतुत्वं तयोरविशेषो विशेषो वा। न तावदविशेषः ; यह्माचौ द्वौ व्यापारौ मिन्नविषयौ भिन्नरूपौ च प्रतीयेते एव। तथाहि वाचकत्वलक्षणो व्यापारः शब्दस्य स्वार्थविषयः गम-

लोचनम् इति शब्दवगतैः पदार्थैस्तात्पर्येण योरऽर्थ उत्थाप्यते स एव वाक्यार्थः, स एव च वाच्य इति। प्राभाकरदर्शनेऽरपि दीर्घदीर्घो व्यापारो निमितिनि वाक्यार्थे, पदार्थानां तु निमित्तभाव: पारमार्थिक एव। वैयाकरणाना तु सोऽपारमार्थिक इति विशेष: । एत- च्चास्माभि: प्रथमोह्योत एव वितत्य निर्णीतमिति न पुनरायस्यते अ्रन्थयोजनैव तु कियते। तदेतन्मच्रयं पूर्वपक्षे योज्यम्। अन्रेति पूर्वपक्षे। उच्यत इति सिद्धान्तः। वाचकत्वं गमकत्वं चति स्वरूपतो भेद: स्वार्थेऽर्थान्तरे च क्रमेणेति विषयतः। नतु तस्माच्चेदसौ गम्यते- जर्थः कर्थं तर्ह्यच्यतेऽ्र्थान्तरमिति। नो चेत्स तस्य न कश्चिदिति को विषयार्थ बालप्रिया नपाकार्थ प्रवृत्तानां काषठानां ज्वलनम्। अतः पदानां वाक्यार्थमितिपर्यन्त एवाभि- धाव्यापारो यथा काष्ठव्यापारः पाकान्त इत्यर्थः । इतीति। इत्युक्तयेनेत्यर्थः। शब्दावगतैरिति। वाक्यगतपदावगतैरित्यर्थः । स पवेति। एवकारेण पदार्थव्या- वृत्तिः पदार्थप्रतीतेरुपायमात्रत्वेन तस्यातात्पर्यविषयत्वात्। व्यापार इति। वाक्या त्मकपदानामिति शेषः। निमित्तिनीति। नैमित्तिके कार्यरूपे इत्यर्थः। वाक्यार्थस्य नैमित्तिकत्वोक्त्यैव पदार्थानां निमित्तत्वे सिद्धेऽपि वैयाकरणमताद्विशेषं दर्शयितुमाह- पदार्थानान्त्विति। उत्पत्त्यपेक्षया पदार्थवाक्यार्थयोर्निमित्तनिमित्तिभावोकिः, प्रतीतिस्तु प्रथमं वाक्यार्थस्य प्राभाकरमते कार्यान्विताभिधानादिति बोध्यम्। सो पारमार्थिक इति। अविद्यात्मकत्वादपारमार्थिक इत्यर्थः । सह्किप्य मतत्रयोपन्या सस्य फलमाह-तदेतदिति। योज्यमिति। अन्यथा निर्मूलत्वप्रसङ्गादिति भावः। 'उच्यते' इत्यत्र पूरयति-सिद्धान्त इति। यत्रेत्यादिवृत्तिप्रन्थेनाभिहितौ स्वरूप विषयभेदौ स्फुटयति-वाचकत्वमित्यादि। विषयत इति। भेद इत्यनुषज्यते। समयापेक्षत्वात्स्वार्थें अभिवा तदनपेक्षत्वादन्यत्रार्थे अवगमनव्यापार इति भावः । 'न च स्वपरे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तरुमाहिति। यस्मादभिधेयस्या र्थस्य प्रतीतिः तस्माच्छन्दादित्यर्थः । असौ व्यङ्गयत्वेनाभिमतः । नतु न गम्यते तस्माच्छव्दात्किन्तु तत्सम्बन्धिवशादित्यत आह-नो चेदित्यादि। सः सशब्दः।

तृवीयोद्द्योत: ४१७

कत्वलक्षणस्त्वर्थान्तरविषयः। न च स्वपरव्यवहारो वाच्यव्यभ्ययोरपह्ोतुं शक्य:, एकस्य सम्बन्धितवेन प्रतीतेरपरस्य सम्बन्धिसम्बन्धितवेन। वाच्यो हयर्थ: साक्षाच्छब्दस्य सम्बन्धी तदितरसत्वभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तः सम्ब- न्विसम्बन्धी। यदि च स्वसम्बन्धित्वं साक्षात्तस्य स्याचदार्थान्तरत्वव्य वहार एव न स्यात्। तस्माद्विषयभेदस्तावत्तयोर्व्यापारयोः सुप्रसिद्धः । रूपभेदोऽपि प्रसिद्ध एव। न हि यैवाभिधानशक्ति: सैवावगमनशक्ति: । अवाचकस्यापि गीतशब्दादे रसादिलक्षणार्थीवगमदर्शनात् । मशब्द- स्यापि चेष्टादेरर्थविशेषप्रकाशनप्रसिद्धेः । तथाहि 'ब्रीडायोगान्नतवदनया'

लोचनम् इत्याशक्कयाह-न चेति। न स्थादिति। एवकारो भिन्नक्रमः, नैव स्यादित्यर्थः । यावता न साक्षात्सम्बन्धित्वं तेन युक्त एवार्थान्तरव्यवहार इति विषयभेद उक्तः । ननु भिन्नेऽपि विषये अक्षशब्दादेबहर्थेस्य एक एवाभिधालक्षणो व्यापार इत्याशङ्कथ रूपभेदमुपपादयति-रूपभेदोऽपीति। प्रसिद्धिमेव दर्शयति-न हीति। विप्रतिपन्नं प्रति हेतुमाह-आवचकस्यापीति। यदेव वाचकत्वं तदेव गमकत्वं यदि स्यादवाचकस्य गमकत्वमपि न स्यात्, गमकत्वे नैव वाचकत्वमपि न स्यात्। न चैतदुभयमपि गीतशब्दे शब्दव्यतिरिक्ते चाघोवक्त्रत्वकुचकम्पनबाष्पावेशादौ.

बालप्रिया वस्थ अर्थान्तरस्य। न कश्िदिति। गमकोऽभिधायकश्च कश्षिन्नेत्यर्थः। ततः किभि त्यत आह-इतीत्यादि। विषयार्थः विषरूपोऽर्थः। यद्वा-विषयशब्दस्यार्थः। क इति। अर्थान्तरं शब्दस्य विषयो न भवेदित्यर्थः। इत्याशङ्याहेति। न चेत्यादिना न स्यादित्यन्तेनाहेत्यथः । एवकार इति। व्यवहार एवेत्येवकार इत्यर्थः भावं विवृणोति-यावतेत्यादि। यावता येन हेतुना। ननु भिन्नविषयत्वसमर्थनेनै- वेष्टसिद्वौ रूपभेदसमर्थनं किमर्थमित्यतस्तद्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। अक्षश- ब्दादेरित्यादिपदेन हर्यादिशब्दो गृह्ते। बह्नर्थस्येति। इन्द्रियाद्यनेकार्थकस्येत्यर्थः । एक एवेति। आवृत्यपेक्षत्वेऽपि तत्र तत्रार्थे अभिधव व्यापार इति भावः। स्वरूप भेदे प्रसिद्धिं हेतुमुक्त्वा पुन्हेत्वनतरोक्तौ बीजं दर्शयति-विप्रतिपन्नं प्रतीति। विप्रतिपन्नं वाचकत्वमेव गमकत्वं नान्यदनुभूयत इति वदन्तम्। भावं व्याचष्टे- यदेवेत्यादिना। न स्यादित्यत्र हेतुमाह-गमकत्व इत्यादि। गमकत्वे सति वाचक- त्वमपि नैव न स्यादिति योजना। स्यादेवेत्यर्थः । यत इति शेषः । न चेति ।

४१८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

इत्यादिश्लोके चष्टाविशेषः सुकविनार्थप्रकाशनहेतुः प्रदर्शित एव । तस्मा-

शब्दस्य यत्तयो: सपष्ट एव भेदः । विशेषश्चेन्न तर्हीदानीमवगमनस्या भिधेयसामर्थ्याक्षिप्स्यार्थान्तरस्य वाच्यत्वव्यपदेश्यता। शब्दव्यापारगो- चरत्वं तु तस्यास्माभिरिष्यत एव, तत्तु व्यङ्गयत्वेनैव न वाच्यत्वेन। प्रसि-

लोचनम् तस्यावाचकस्याप्य वगमकारिश्व दर्शनादवगसकारिणोडप्यवाचकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तात्पर्यम्। एतदुपसंहरति-तर्माद्भिन्नेति। न तर्हीति। वाच्यत्वं ह्यमि- धाव्यापारविषयता न तु व्यापारमान्रविषयता, तथात्वे तु सिद्धसाधनमित्येतदाह- शब्दव्यापारेति। ननु गीतादौ मा भूद्धाचकत्वमिह त्वर्थान्तरेऽपि शब्दस्य वाचकत्वमेवोच्यते, कि हि तद्वाचकत्वं सङ्कोच्यत इत्याशङ्कयाह-प्रसिद्धेति। शब्दान्तरेण तस्यार्थान्तरस्य बालप्रिया एतदुभयं वाचकत्वगमकत्वोभयम्। गीतशब्दे बाष्पावेशादी च नासतीत्यन्वयः, किन्तु अवगमकत्वमेवास्तीति भावः। अधोवक्त्रत्वेत्यादिना व्रीडायोगादिति श्लोकप्र. तिपादितार्था दशिताः । कुत इत्यत्राह-तस्येत्यादि। तश्य गीतशब्दादेः। इति तात्पर्यमिति। अवाचकस्येत्यादेः प्रदर्शित एवेत्यन्तवृत्तिग्रन्थस्य तात्पर्यमित्यर्थेः । पतदिति। वाचकत्वव्यव्जकत्वयोर्भेंद समर्थनेन अविशेषपक्षनिराकरणमित्यर्थः। वृत्तौ 'विशेषश्चे'दिति। तयोरित्यनुषङ्गः । 'अवगमनस्ये'ति। अवगमनव्यापारसम्बन्धि यदर्थान्तरमिति सम्बन्धः । अवगमनीयस्येति च पाठः । अवगमनसम्बन्धित्वे हेतु. माह-'अभिधेये'त्यादि। न वाच्यत्वव्यपदेश्यतेत्युक्तं विवृणोति-वाच्यत्वं ह्यभि धाव्यापारविषयनेति। साक्षात्तद्विषयतेत्यर्थेः। व्यापारमान्रेति। व्यापारसामा न्येत्यर्थः । तथात्व इति व्यागरमात्रगोचरत्वे सतीत्यर्थः । सिद्धसाधनमिति। तस्यार्थस्य व्यञ्जनाव्यापारविषयताया अस्मन्मतसिद्धायास्साधनातू सिद्धसाधनं नाम दोष इत्यर्थः । 'प्रस्िद्धे'त्यादिप्रन्थं शङ्कोत्तरत्वेनावतारयति-नन्वित्यादि। माभूद्वाचकत्व्- मिति। वाच्यस्याभावादिनि भावः । इह तु शब्दस्येति सम्बन्धः । इह काव्ये। तु० शब्दो विशेषे। शब्दस्य वाचकस्य। अर्थान्नये व्यङ्यत्वेनाभिमते। अपीति समु- ये। कि हीत्यादि। अर्थान्तरत्वस्य न तत्सङ्कोचकत्वमिति भावः। अन्व्यं प्रदर्शयन प्रकाशनोक्तिरेव युक्त्तत्येवकारार्थ व्याचष्टे-शब्दान्तरेरत्यादि। शब्दान्तरेण 'गज्ायां घोष' इत्यादौ गज्ञादिशव्देन। तस्यार्थान्तरस्य शैत्यपावनत्वादे। तन्र

तृतीयोद्द्योत: ४१९

द्धाभिधानान्तरसम्बन्घयोग्यत्वेन च तस्यार्थान्तरस्ष्य प्रतीतेः शब्दान्त- रेण स्वार्थाभिधायिना यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्ता । न च पदार्थवाक्यार्थन्यायो वाच्यव्यङ्कथोः । यतः पदार्थप्रतीतिर-

लोचनम् यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्कता न वाचकत्वोक्ति: शब्दस्य, नापि वान्यत्वोफि रर्थस्य तत्र युक्ता, वाचकतर्व हि समयवशादव्यवधानेन प्रतिपादकत्व, यथा तस्यैव शब्दस्य खार्थे; तदाह-स्वार्थाभिधायिनेति। वाच्यत्वं हि समयबलेन निर्ध्यवधानं प्रतिपाद्यत्वं यथा तस्यैवार्थस्य शब्दान्तरं प्रति तदाह-प्रसिद्धेति। प्रसिद्धेन वाच- कतयाभिधानान्तरेण यः सम्बन्धो वाच्यत्वं तदेव तत्र वा यद्योग्यत्वं तेनोपलक्षितस्य। न चैवविर्धं वाचकत्वमर्थ प्रति शब्दस्येहास्ति, नापि तं शब्दं प्रति तस्यार्थस्योक्तरूपं वाच्यत्वम्। यदि नास्ति त्हि कर्थं तस्य विषयीकरणमुक्तमित्याशड्कयाह-प्रतीतेरिति। अथ च प्रतीयते सोऽ्यों न च वाच्यवाचकतवव्यापारेणेति विलक्षण एवासरी व्यापार इति यावद्। नन्वेवं मा भूद्ाचकशक्तिस्तथापि तात्पर्येशक्तिरभेविष्य तीत्याशङ्याह-न चेति। बालप्रिया तस्मिनर्थे। प्रकाशनोक्ति: अवगमकत्वोकिः। शब्दस्य गज्गादिशब्दस्य। न वाच- कत्वोक्तिर्युक्तत्यत्र हेतुत्वेन स्वार्थाभिधायिनेति पदं वाचकत्वनिवचनपूर्वकमवतार यति-वाचकत्वं हीत्यादि। तस्यैव शब्दस्य गज्चादिशब्दस्य। स्त्रार्थ प्रवा- हादौ। तदाह तदभिप्रायेणाह। न वाच्यत्वोक्तियुक्तत्यत्र हेतुत्वेन प्रसिद्धेत्या दिग्रन्थं वाच्यत्वलक्षणोक्तिपुरस्सरमवतारयति-वाच्यत्वं हीत्यादि। अर्थस्य शैत्यपावनत्वादेः। शब्दान्तरं शैत्यपावनत्वादिशब्दम्। प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे- प्रसिद्धेनेत्यादि। वाचकतयेति पूरितम्। अभिधानान्तरेण शब्दान्तरेण शैस्य- पावनत्वादिशब्देन। तन्र वेति। तत्र वाच्यत्वे तन्निरूपितमित्यर्थः । योग्यत्व- महत्वम्। तेनोपलक्षितत्येत्यर्थान्तरस्येत्यस्य विशेषणं योग्यत्वेनेत्युपलक्षणे तृतीयेति भावः। निगमयति-न चैवमित्यादि। भर्थ शैत्यपावनत्वाद्यर्थेम्। शब्दस्य गज्जादिशब्दस्य। योग्यत्वेनेत्युपलक्षणे तृतीयेति व्याख्यानात्प्रतीतेरित्यनेन तदन्वय- स्य निरस्तत्वात्तत्पदमवतारयति-यदीत्यादि। यदि नास्तीन्यनेन न चैवंविधमित्या- युक्तस्यानुवादः। त्य शैत्यपावनत्वाद्यर्थस्य। विषयीकरणमिति। गङ्गादिशब्दे- नेति शेषः । अथ चेति वृत्तिस्थ चकारार्थविवरणम्। सोऽर्थः शैत्यपावनत्वाद्यर्थः । व्यापारेणेश्यनन्तरं किन्तु व्यापारान्तरेणेति शेषः। तथा च फलितमाह-इतीत्यादि। प्रकृतसनन्दर्भानुगुणमवतारयति-नन्वित्यादि। तात्पर्यशक्तिर्भविष्यतीति।

४२०

सत्यैवेति कैश्विद्विद्वद्धिरास्थितम्। यैरप्यसत्यत्वमस्या नाभ्युपेयते तैर्वां- कयार्थपदार्थयोर्घटत दुपादा नकारणन्यायोऽभ्युपगन्तव्यः । यथाहि घटे नि- ष्पन्ने तदुपादानकारणाना न पृथगुपलम्भस्तथैव वाक्ये तदर्थे वा प्रतीते पदतदर्थानां तेषां तदा विभक्ततयोपलम्भे वाक्यार्थबुद्धिरेव दूरीभवेत्। न स्वेष वाच्यव्यक्रययोन्ययः, न हि व्यक्रथे प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरी

कैश्चिदिति वैयाकरणैः। यैरपीति भट्टप्रमृतिभिः। तमेव न्यायं व्याचष्टे- लोचनम्

यथाहीति। तदुपादानकारणानामिति। समवायिकारणनि कपालानि अन- योक्त्या निरूपितानि। सौगतकापिलमते तु यद्यप्युपादातव्यघटकाले उपादा- नाना न सत्ता एकत्र क्षणक्षयित्वेन परत्र तिरोभूतत्वेन तथापि पृथक्तया नास्त्यु- पलम्भ इतीयत्यंशे दृष्टान्तः । दूरीभवेदिति। अर्थैकत्वस्याभावदिति भावः । बालप्रिया अर्थान्तर इति शेष:। अर्थान्तरप्रतीत्यनुकूला वाक्यस्य या शक्तिस्सा तात्प- ्यशक्तिरेव न त्वदभिमतेति भावः । वृत्तौ 'न चे'त्यादि। यथा पदार्थे प्रतीते तात्पर्य- शक्त्या वाक्यार्थो गम्यते, तथा वाक्याथें प्रतीतेऽर्थान्तर्चेति न युक्तमित्यर्थः । अर्थान्तरं तात्पर्यशक्तिगम्यं पदसमुदायगम्यत्वात, वाक्यार्थवदित्यनुमानमत्र शक्कितु- रभिप्रेतम्। न चेत्यत्र हेतुमाह-'यत' इत्यादि। अनेन दृष्टान्तवैषम्यादिति हेतुदे- र्शितः । 'असत्यैवेति। स्फोटरूपवाक्यार्थेस्यैव सत्यत्वादिति भावः । लोचने-भट्टप्र- भृतिभिरिति। प्रभृतिपदेन नैयायिकादीनां प्रहणम्। समवायीति। उत्पद्यमानं वस्तु यत्र समवैति तत्समवायकारणम्। कपालानि शकलानि। अनयोकत्या उपादानकारणशब्देन। निरूपितानि दर्शितानि। ननु यैरपीति सामान्येनोकिन घटते सौतगकापिलमतयोरुपादेय काले उपादानाभावादिति शङ्कते-सौगतेत्यादि। न सत्तेत्यत्र हेतुमाह-एकत्रेत्यादि। एकत्र सौगतमते। अरोति। उपादानाना- मित्यनुषज्यते। यत्सत्तत्क्षणिकमिति हि तन्मतम्। अपरत्र कापिलमते। तिरो भूतत्वेन उपादानानां तिरोभावेन। समाधते-तथापीत्यादि। वृत्तौ 'वाक्य' इत्यादि। यद्यपि पदार्थवाक्यार्थयोरेव प्रकृतत्वं, तथापि पदवाक्यग्रहणं दृष्ठान्तार्थम्। 'पदतदर्थाना'मिति। न पृथगुपळम्भ इत्यनुषङ्गः। वाक्ये प्रतीते तस्मात्पदाना वाक्यार्थे प्रतीते तस्मात्पदार्थानाञ्च पृथक्तया उपलम्भो नास्तीत्यर्थः । पृथगुपलम्भे दोरषं दर्शयति-'तेषामि'त्यादि। 'तेषा' पदतदर्थानाम्। 'तदा' तत्प्रतीतिकाले। 'विभक् तया' वाक्याद्वाक्यार्थाच्च विभागेन। 'दूरीभवेदि'ति। पदार्थप्रतीतेर्दूरे भवेदित्यर्थः। क्षत्र गम्यं हेतुं दर्शयति लोचने-अर्थैकत्वस्याभावादिति पदार्थवाक्यार्थ

तृतीयोद्ंद्योत: . ४२१

भवति, वाच्यावभासाविनाभावेन तस्य प्रकाशनात। तस्माद्घटप्रदीपन्या- यस्तयोः, यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटपरतीतावुत्पन्नार्या न प्रदीषप्रकाशो निवतते तद्वूद्यक्रथप्रवीतौ वाच्यावभासः । यत्तु प्रथमोद्द्योते 'यथा पढा- थद्वारेण' इत्याद्युक्तं तदुपायत्वमात्रात्वाम्यविवक्षया। नन्वेवं युगपदर्थद्वययोगित्वं वाक्यस्य प्राप्ं तद्भावे च तस्य वाक्य- तैव विघटते, तस्या ऐकार्थ्यलक्षणत्वात् ; नैष दोषः; गुणप्रधानभावेन तयोर्व्यवस्थानात्। व्यक्रयस्य हि क्वचित्प्राधान्यं वाच्यस्योपसर्जनभावः

लोचनम् एवं पदार्थवाक्यार्थन्यायं तात्पर्यशक्तिसाधकं प्रकृते विषषे निराकृत्याभिमतां प्रकाश- शक्ति साधयितुं तदुचितं प्रदीपघटन्यायं प्रकृते योजयन्नाह-तस्मादिति। यतो- 5सौ पदार्थवाक्यार्थेन्यायो नेह युक्तस्तस्मात्, प्रकृतं न्यायं व्याकरणपूर्वक दार्ध्ान्तिके योजयति-यथैव हीति। ननु पूर्वमुक्तम्- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः स प्रतीयते। वाक्यार्थेपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ इति तत्कर्थंस एव न्याय इह यत्नेन निराकृत इत्याशङ्कयाह-यच्विति। तदिति। न तु सर्वथा साम्येनेत्यर्थः । पवमिति। प्रदीपघटवद्युगपदुभयावभासप्रकारेणेत्यर्थः। तस्या इति वाक्यतायाः। ऐकार्थ्यलक्षणमर्थैकत्वाद्धि वाक्यमेकमित्युक्तम्। सकृतू बालप्रिया प्रतीत्यो: प्रयोजनैक्यस्याभावादित्यर्थः। दूरीभावश्च नेष्ट इत्यतस्तयोः पृथगुपलम्भो नाभ्युपेय इति भावः। प्रकृते विशेषमाह-'न त्वेष' इत्यादि। कुत इत्यत आह- 'न ही'त्यादि। न हि दूरीभवतीति सम्बन्धः। अत्र हेतुमाह-'वाच्ये'्यादि। वाच्येन सह व्यड्यस्य पृथक्प्रतीतेरित्यर्थः । लोचने 'तस्मादि'्यादिप्रन्थमवताश्यति-एव. मित्यादि। प्रकृतन्यायं घटप्रदीपन्यायम्। व्याकरणपूर्वकं विवरणपूर्वकम्। तदुपायत्वमात्नातसाम्येत्यत्रत्यमान्रपदव्यावर्त्य दर्शयति-न त्वित्यादि। ऐकार्थ्य लक्षणमिति। एकः अर्थो यस्य तस्य भावः ऐकार्थ्यम्। अस्य लक्षणत्वे प्रमाण- माह-अर्थैकत्वादिति। नन्वेकार्थतवं न लक्षणं श्लेषालक्कारविषयस्यानेकार्थस्यापि वाक्यत्वादिति शङ्कामभिप्रायप्रदर्शनेन परिहरति-सकृदित्यादि। यत्रैव यदर्थ १. 'अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाद्ञ्चेद्विभागे स्यात्' इति जैमिनिसूत्रं द्रष्टव्यम्।

४२२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

क्वचिद्वाच्यस्य प्राधान्यमपरस्य गुणभावः। तत्र व्यङ्गथप्नाधान्ये ध्वनि- रित्युक्तमव ; वाच्यप्राधान्ये तु प्रकारान्तरं निर्देक्ष्यते। तस्मात्स्थितमेतत्- व्यञ्ञयपरत्वेपि काव्यस्य न व्यक्रयस्याविधेयत्वमपि तु व्यङ्गयत्वमेव। किं च व्यङ्रचस्य प्राधान्येनाविवक्षार्यां वाच्यत्वं तावद्गवद्धिर्नाभयु- पगन्तव्यमतत्परत्वाच्छब्दस्य। तदस्ति तावझङ्गयः शब्दाना कश्िद्विषय इति। यत्रापि तस्य प्राधान्यं तत्रापि किमिति तस्य स्वरूपमपह्नूयते।

लोचनम् श्रुतो हि शब्दो यत्रैव समयस्मृति करोति स चेदनेनैवागमितः तद्विरम्यव्यापारा भावात्समयस्मरणानां बहूनां युगपदयोगात्को्ऽर्थेभेदस्यावसरः। पुनः श्रुतस्तु स्मृतो वापि नासाविति भावः । तयोरिति वाच्यव्यङ्गथयोः । तन्रेति। उभयोः प्रका- रयोर्मध्याददा प्रथमः प्रकार इत्यर्थः । प्रकारान्तरमिति। गुणीभूतव्यज्थसव्ज्ञितम्। व्य ङ्गयत्वमेवेति प्रकाश्यत्व मेवेत्यर्थः । ननु यत्पर: शब्द: सशब्दार्थ इति व्यक्ञथस्य प्राधान्ये वाच्यत्वमेव न्याय्यम्, तर्ह्यप्राधान्ये किं युक्तं व्यज्ञथत्वमिति चेतिसिद्धो नः पक्षः, एतदाह-किञचेति। ननु प्राधान्ये मा भूद्धयन्नयत्वमित्याशङ्कयाह-यत्रापीति। अर्थान्तरत्वं सम्बन्धिसम्ब बालप्रिया एव। समयस्मृति सक्केतस्मरणम्। करोति उद्दोधकत्वाज्जनयति। सः सोऽर्थः। मनेनैव सकृच्द्रतेन शब्देनैव। अवगमितश्चेत् प्रकरणदिसह कारेण बोधितो यदि। तत् तर्हि कोरऽर्थभेदस्यावसर इत्यनेनास्य सम्बन्धः । ननु समयक्म रणश्चेदर्थावगमे कारणं, तर्हि तान्यपि बहूनि भवन्त्वित्याशङ्कायां तानि क्रमेण युगप- द्वति विकरपादं निराकरोति-विरम्यव्यापाराभावदिति। द्वितीयं निराकरोति- समयेत्यादि। नतु इलेषविषये बह्वर्थतवं दृश्यत इत्यत आह-पुनरित्यादि। श्रुतस्तु स्मृतो वापीत्युभयत्र शब्द इति शेषः। यद्वा श्रुतः अतुर्संहितः शब्द इति शेषः । स्मृतः अर्थ इति शेषः। नासाविति। पूर्वः शब्दोऽर्थो वा नेत्यर्थः। तथाच श्लेषस्थले आवृत्या बोधाद्वाक्यतर्दर्थो भिन्नी तयोरेकत्वच्चौपचारिकमिति भावः । वृत्तौ 'नैष दोष' इति। न वाक्यभेदरूपदोष इत्यर्थः । 'गुणेति। तथाच वाच्योपसर्जनको व्यप्थो व्यज्तधोपसर्जनकवाच्यो वैक एवार्थों वाक्ये न प्रतिपाद्यत इति भावः। किश्चेत्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। न्याय्यमित्यन्तः पूर्वपक्षः । तह्यप्राधान्ये किं युक्तमिति सिद्धान्ती पृष्टा पूर्वपक्षिण उत्तरमनुवदशाह-वय्ङ्गघत्व- मिति चेदित्यादि। अनेनास्तितावदित्यादिवृत्तिप्र्थो विवृतः। भावमाह-मर्था न्तरत्वमित्यादि। मर्थान्तरत्वं मुख्यार्थभिन्नार्थत्वम्। सम्बन्धिसम्बन्धि

सृत्तोयोद्द्योत: ४२३

एवं तावद्वाचकत्वादन्यदेव व्यञ्ञकत्वम् ; इतश्च वाचकत्वाद्यक्ष- कत्वस्यान्यत्वं यद्दाचकतवं शब्दैकाश्रयमितरतु शव्दाश्रयमर्थाश्रयं च शब्दार्थयोई्वयोरपि व्यञ्जकत्वस्य प्रतिपादितत्वात्। गुणवृचिस्तूपचारेण लक्षणया चोभयाश्रयापि भवति। किन्तु ततो Sपि व्यञ्जकत्वं स्वरूपतो विषयतञ्च भिद्यते। रूपभेदस्तावदयम्-यद. लोचनम् न्धिस्वमनुपयुक्तसमयत्वमिति व्यज्तयतार्या निबन्धनं, तच्च प्राधान्येऽपि विद्यत इति स्वरूपमहेयमेवेति भावः। एतदुपसंहरति-एवमिति। विषयभेदेन स्वरूपभेदेन चेत्यर्थः । तावदिति वक्तव्यान्तरमासूत्रयति। तदैवाह-इतश्चेति। अनेन साम- श्रीभेदात्कारणभेदोऽप्यस्तीति दर्शयति। एतच्च वितत्य ध्वनिलक्षणे 'यत्रार्थः शब्दो वा' इति वाभ्रहणं, 'व्यङ्कः' इति द्विवचनं च व्याचक्षाणैरस्माभिः प्रथमोद्द्योत एव दर्शितमिति पुनन विस्तार्य ते। एवं विषयभेदात्स्वरूपभेदातकारणभेदाच्च वाचकत्वान्मुख्यात्प्रकाशकत्वस्य भेद प्रतिपाद्योभयाश्रयत्वाविशेषात्तर्हि व्यज्ञकत्वगौणत्वयोः काभे इत्याशक्कयामुख्या दपि प्रतिपादयितुमाह-गुणवृत्तिरिति। उभयाश्रयापीति शब्दार्थाश्रया । बालप्रिया त्वमिति। शब्दस्य सम्बन्धी वाच्यो लक्ष्यो वार्थः तत्सम्बन्धित्वमित्यर्थः। अनेन शब्दगम्यत्वं दर्शितम्। अर्थान्तरत्वे हेतुमाह-अनुपयक्तसमयत्वमिति। सङ्गेत- प्रहानपेक्षप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः । इतीति। एतन्त्रयमित्यर्थः । न्वेतदस्तु ततः प्रकते किमित्यत आह-तच्चेत्यादि। प्राधा्येऽपीति। व्यप्गयस्येति शेषः। वक्त- व्यान्तरमासूत्रयतीति। प्राथम्यार्थकत्वात्तावच्छव्दस्येति भावः । तदेवेति । वक्तव्यान्तरमेवेत्यर्थः । वृत्तावित इत्यनेन यदित्यादिवक्ष्यमाणः आश्रयभेदरूपो हेतुः परामृश्यत इत्यक्षिप्रेत्य व्याचष्टे-अनेनेत्यादि। सामग्रीभेदादिति। सहकारिव- गभेदादित्यर्थः। वृत्तावाश्रयशव्देन कारणमुच्यत इत्याह-कारणमेदोडपीति।अर्थ- स्य व्यजकत्वाश्रयत्वं शब्दायत्तमेवेति यद्यपि शब्द एव वाचकत्वस्येव व्यज्जकत्वस्यापि मुख्य आश्रय इति कारणैक्यमन्ति, तथापि सहकारिभेदात्कारणरूपस्य शब्दस्य

'गुणवृत्तिस्तिव'त्यादिप्रन्थं वृत्तानुवादपूर्वेकमवतारयति-एवमित्यादिना। एवं मुख्याद्वाचकरवादभेदं प्रतिपाद्य अमुख्यादपि प्रतिपादयितुमाहेति सम्बन्धः । किमि- दानी तत्प्रतिपादनमित्यत उक्तः उभयाश्रयत्वाविशेषादित्यारभ्याशङ्कयेत्यन्तग्रन्थः । तर्हीति। यदि वाचकत्वव्यञ्ञकत्वयोर्भेदः, तर्हीत्यर्थः । क इति। नेत्यर्थः। उपचार- लक्षणा रूपोभयेत्यर्थभ्रमः स्यादत उभयाश्रयेत्येतद्वयाचष्टे-शब्देत्यादि। उपचारेण लक्ष-

४२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

मुख्यतया व्यापारो गुणवृत्ति: प्रसिद्धा। व्यञ्ञकत्वं तु मुख्यतयैव शब्दस्य व्यापारः। न ह्यर्थाद्यङ्गयत्रयप्रतीतिर्या तस्या अमुख्यत्वं मनागपि लक्ष्यते। अयं चान्यः स्वरूपभेद :- यद्गुणवृत्तिरमुख्यत्वेन व्यवस्थितं वाच कत्वमेवोच्यते। व्यञ्जकत्वं तु वाचकत्वावत्यन्तं विभिन्नमेव । एतच्च प्रतिपादितम्। अयं चापरो रूपमेदो यद्गुणवृत्तौ यदार्थोडर्थान्तरसुपल. क्षयति। तदोपलक्षणीयार्थात्मना परिणत एवसौ सम्पद्यते। यथा 'गज्ञार्यां घोषः इत्यादौ। व्यञ्जकत्वमागें तु यदार्थोऽर्थान्तरं द्योतयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्नवासावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत्। यथा-'लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' इत्यादौ। यदि च यत्रातिरस्कृतस्वप्रती तिरथोडर्थान्तरं लक्षयति तत्र लक्षणाव्यवहार: क्रियते, तदेवं सति लक्षणैव मुख्यः शब्दव्यापार इति प्राश्तम्। यस्मात्प्रायेण वाक्यारना वाच्यव्यतिरिक्ततात्पर्यविषयार्थावभासित्वम्।

लोचनम् उपचारलक्षणयोः प्रथमोद्दोत एव विभज्य निर्णीतं स्वरूपमिति न पुनर्लिख्यते। मु. ख्यतयवेति। अस्खलद्वतित्वेनेत्यथेः । व्यङ्गयन्नयमिति। वसतवलङ्काररसात्मकम्। वाचकत्वमेवेति। त्रापि हि तथैव समयोपयोगोऽस्त्येवेत्यर्थः । प्रतिपादित- मिति। इदानीमेव। परिणत इति। स्वेन रूपेणानिर्भासमान इत्यर्थः। बालप्रिया णया च या गुणवृत्तिः सा उभयाश्रयापीति वृत्तौ योजनेति भावः। पूर्वमुक्त स्मारयति- उपचारलक्षणयोरिति। मुख्यतयैवेत्यत्र मुख्यत्वं प्रकृतानुरोधेन व्याचष्टे -- अस्खलव दृगतित्वेनेति वाचकत्वमेव गुणवृत्तिरित्येतद्विवणोति -- तत्रापीत्यादि । तत्रापि गुणवृत्तावपि। तथैव यथावाचकतवे तथैव। समयोपयोगः सङ्केतप्रणो- पयोगः। अस्त्येवेत्यर्थ इति। गुणवृत्तेरभिधेयाचिनाभूतप्रतीतित्वादिति भावः । वृत्तौ 'यदार्थोऽर्थान्तरभि' ति। 'अर्थः' प्रवाहादिः। 'अर्थान्तरं' तीरादिकम्। परिणा मो नाम पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्तिः। परिणतपदं प्रकृतानुरोधेन व्याचष्टे लो- चने-स्वेनेत्यादि। वृत्तौ 'असा' विति। प्रवाहाधर्थ इत्यर्थः । 'यदार्थ' इति। 'अ्थः' लीलाकमलपत्रगणनादि: । 'अर्थान्तरं' लज्जादिकम्। 'स्वरूप प्रकाशयन्नेवे' त्यादौ दशन्तमाह-'प्रदीपवदि' ति। अर्थोऽर्थोन्तर द्योतयतीत्युक्तस्योदाहरणमाह-'यथा लीले'त्यादि। माभूदत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्थले गुणवतिव्यज्जकत्वयो: स्वरूपाभेद, तद-

तृतीयोद्द्योत: ४२५

बनु त्वत्पक्षेऽपि यदार्थो व्यञ्रचन्रयं प्रकाशयति तदा शब्दस्य कीदशो व्यापारः। उच्यते-प्रकरणाद्यवच्छिन्नशब्दवशेनैवार्थस्य तथा बिध व्यञ्जकत्वमिति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथमपहूयते। विषयभेदोऽपि गुणवृत्तिव्यक्षकत्वयोः स्पष्ट एव। यतो व्यञ्षकत्वस्य रसादयोलक्कार- विशेषा व्यक्रथरूपावच्छिन्नं वस्तु चेति त्रयं विषयः । तत्र रसादिप्रती

लोचनम् की दश इति मुख्यो वा न वा प्रकारान्तराभावात्। सुख्यत्वे वाचकत्वमन्यथा गुणवृत्ति:, गुणो निमित्तं सादश्यादि तद्द्वारिका वृत्तिः शब्दस्य व्यापारो गुणवृत्तिरिति भाव:। मुख्य एवासौ व्यापारः सामप्रोभेदाव्च वाचकत्वाद्यतिरिच्यत इत्यभिप्रायेणाह-उच्यत इति। एवमस्खल द्रतित्वात् कथच्चिदपि। समयानुपयोगात्पृथगाभासमानत्वाच्चेति त्रिभिः प्रकारैः प्रकाशकत्वस्यतद्विपरीतरूपत्रयायाश्च गुणवृत्ते: स्वरूपभेदं व्याख्याय विषयभेदमप्याह- विषयभेदोऽपीति। वस्तुमान्रं गुणवृत्तरपि विषय इत्यभिप्रायेण विशेषयति-व्यङ्गय- बालप्रिया न्यस्थले तु स्यादित्याशङ्कय परिहरति-'यदि चे' त्यादि। 'लक्षणाव्यवहार' इति। न व्यज्जकत्वव्यवहार इति शेष: । मुख्य: शब्दव्यापारो लक्षणैवेति सम्बन्धः । 'इति प्राप्तमि' ति। स्यादिति शेषः । अत्र हेतुमाह-'यस्मादि' त्यादि। उक्तमसहमानस्य प्रतिबन्धा प्रत्यवस्थानम्-'नन्वि' त्यादि। सदभिप्रार्यं व्याचष्टे लोचने-मुख्या वेत्यादि। कल्पान्तराकरणे हेतुमाह-प्रकारान्तराभावादिति। तस्मिन्सति कि स्यादित्यतः क्रमेण दूषणमाह-मुख्यत्व इत्यादि। अमुख्यत्वे गुणवृत्तित्वं गुणवृत्तिशब्दार्थविवरणेन साधयति-गुणो निमित्तमित्यादि। उच्यत इत्यादिग्रन्थस्य भावमाह-मुख्य इत्यादि। असौ व्यापारः शब्दव्यापारः। ननु मुख्यत्वे वाचकत्वादभेदस्स्यादित्यत आह-सामग्रीभेदादिति।वृत्तौ।'प्रकरणे' त्या- दिना सामग्रीभेद: प्रदर्शितः । 'तत्रे' ति। अर्थेन व्यङ्गयत्रयप्रकाशनस्थल इत्यर्थः। 'उपयोग' इति। व्यञ्जकत्वलक्षणोपयोग इत्यर्थेः। गुणवृत्तिव्यञ्ञकत्वयोः स्वुे है तून् बहुअरन्थोक्तन् सुश्रहत्वायैकप्रन्थेन वृत्यभि प्रायतया उपसंहरन्तुत्तरप्रन्थ तात्पर्यो- क्त्यावतारयति-पवमित्यादि। अस्खलद्गतित्वादिति। रखलद्रतित्वाभावादि- त्यर्थः । कथञ्चिदपीत्यादि। असङ्केतितार्थे प्रतिपादकत्वादित्यर्थः । पृथगिति। वाच्यार्थात्पृथगित्यर्थः। त्रिभिः प्रकारैरित्यस्य गुणवृत्तेस्स्वरूपभेदमित्यनेन स- म्बन्धः । एतदिति । एतद्विपरीतं रूपत्रयं स्खलद्गतित्वादिकं यस्यास्तस्या इत्यर्थः । गुणवृत्त: गुणवृत्तितः । व्यङ्गथेत्यादिविशेषणस्य फलमाह-वस्तुमात्रमिति।

५४ ६व०

४२६ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालो के

तिर्गुणवृत्तिरिति न केनचिदुच्यते न च शक्यते वक्तुम्। व्यङ्रयालक्का रप्रतीतिरपि तथैव। वस्तुचारुत्वप्रतीतये स्वशब्दानभिघेयत्वेन यत्पति पिपादयितुमिष्यते तद्व्यक्कयम्। तच्च न सर्व गुणवृत्तेर्विषयः प्रसिद्धनुरो- घाभ्यामपि गौणानां शब्दानां प्रयोगदर्शनात्। तथोकतं प्राक। यदपि

लोचनम् रूपावच्छिन्नमिति। व्यञ्ञकत्वस्य यो विषयः स गुणवृत्तेने विषयः अन्यक्ष तस्या विषयभेदी योज्यः । तन्न प्रथमं प्रकारमाइ-तत्रेति। न च शक्यत इति। लक्षणासामग्यास्तत्राविद्यमानत्वादिति हि पूर्वमेवोक्तम्। त्थवेति। न तन गुणवृत्ति र्युक्तेत्यर्थः । वस्तुनो यत्पूर्व विशेषणं कृतं तद्याचष्टे-चारुत्वप्रतीतय इति। न सर्वमिति। किचिततु भवति। यथा-'निःश्वासान्ध इवादशेः' इति। यदुक्तम्- 'कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम्' इति। प्रसिद्धितो लावण्यादयः शब्दाः, वृत्तानुरोधव्यवहारानुरोधादेः 'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्येवमादयः । प्रागिति। प्रथमोहयोते 'रूढा ये विषयेऽन्यत्र' इत्यत्रान्तरे। न सर्वेमिति यथास्माभिर्व्यारूयातं तथा स्फुटयति-यदपि चेति। गुणवृत्तेरिति पञ्चमी। अधुनेतररूपोपजीवकत्वेन तदितरहमात्तदितररूपोपजीवकत्वेन च तदितरस्मादित्यनेन पर्यायेण वाचकत्वाद्गु बालप्रिया वस्तुमान्रं भवतु गुणवृत्तेविषयः व्यज्नयत्वावच्छिन्नन्तु न तद्विषयः, यतो व्यज्नथत्वं व्यञ्जनाव्यापारविषयत्वमित्यर्थः । अन्यश्चेति। प्रथमोद्योतोक्त्चेत्यर्थः। तस्याः गुणवृत्तितः । योज्यः अन्रानुसन्धातव्यः। न च शक्यते वक्तुमित्यत्न गम्यं हेतुमाह- लक्षरोत्यादि। तथैवेत्येतत्तात्पर्यतो व्याचष्टै-नेत्यादि। विशेषणमिति। व्यड्ग्य- रूपावच्छिन्नमिति विशेषणमित्यर्थः । वृत्तौ 'रसादिप्रतीति' रिति। रसादिप्नतीतिहेतुरि- त्यर्थः । 'वस्तिव' त्यादि। यद्वस्त्वति सम्बन्धः । 'चारुत्वेति। काव्यचारुत्वेत्यर्थः। 'त्यषग्यमि'ति। तथाविधं व्यड्यं व्यड्ग्यरूपावच्छिन्नमित्यनेन विवक्षितमित्यर्थः। सर्वेमित्यनेन गम्यमाह लोचने-किश्चिस्त्रिति। यदुक्तमिति। यस्मादुक्त्मित्यर्थः। प्रसिध्यनुरोधाभ्यामित्येतद्विवृणोति-प्रसिद्धित इत्यादि। प्रमिद्धितः रूढितः । यथा व्याख्यातमिति। किश्चितु भवतीति व्याख्यातम्। स्फुटयतीति। स्वय- मिति शेषः। गुणवृत्तेरपीत्यत्र षष्ठीत्रमसत्यादत आह-पञ्चमीति। वाचकतवेत्या- दिप्रन्थ भेदप्रद्शनपरतया व्याख्यास्यन्नवतारयति-अधुनेत्यादि। इतरेति। इतररूपं गुणवृत्तिस्तदुपजीवक्वतवेन तत्समाश्रयत्वेनेत्यर्थः। तदितरस्मादिति। वाचकत्वादित्यर्थः । तदितरेत्यादि। तदितररूप वाचकत्वं तदुपजीवकत्वेनेत्यर्थः।

तृतीयोद्द्योत: ४२७

अकत्वस्यात्यन्तविलक्षणत्वम् । वाचकत्वगुणवृत्तिविलक्षणस्यापि च स् तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानम्। व्यञ्जकत्वं हि कचिद्वाचकत्वाश्रयेण व्यवतिष्ठते, यथा विवक्षिता न्यपरवाच्ये ध्वनौ। क्वितु गुणवृत्त्याश्रयेण यथा अविवक्षितवाच्ये धवनौ। तदुभयाश्रयत्वप्रतिपादनायैव च धवनेः प्रथमतरं द्वौ प्रभेदावुप- न्यस्ती। तदुमयाश्रितत्वाच्च तदेकरूपत्वं तस्य न शक्यते वकतुम्। यस्मान्न तद्ाचकत्वैकरूपमेव, क्चिल्लक्षणाश्रयेण वृत्तेः । न च लक्षणै-

णवृत्तेश्ष द्वितयादपि भिन्नं व्यञ्ञकत्वमित्युपपाद्यति-वाचकत्वेति। चोऽवधारणे लोचनम्

भिन्नक्रमः, अपिशब्दोऽपि न केवलं पूर्वोक्तो हेतुकलापो यावत्तदुभयाश्रयत्वेन मुख्योप- चाराश्रयत्वेन यद्व्यवस्थानं तदपि वाचकगुणवृत्तिविलक्षणस्यैवेति व्याप्तिघटनम्। तेनायं तात्पर्यार्थ :- तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानात्तदुभयवैलक्षण्यमिति। एतदेव विभजते-व्यख्कत्वं हीति। प्रथमतरमिति। प्रथमोदयोते 'स च' इत्यादिना प्रन्थेन। हेत्वन्तरमपि सूचयति-न चेति। वाचकत्वगौणत्वोभयवृत्तान्त बालप्रिया तदितरसमादिति। गुणवृत्तिप्रकारादित्यर्थः। उभयन्न भिन्नमिति शेषः । पर्यायेण क्रमेण। च इति। 'विलक्षणस्यापि चे'त्यत्रत्यचकार इत्यर्थः । भिन्नक्रम इति। विलक्षणस्येत्यनेन योज्य इत्यर्थः। अपिशब्दोऽपीति। भिन्नक्रम इत्यनुषज्यते। क्वचिद्ग्रन्थे तथा पाठश्च। अपिशब्दस्य व्यवस्थानमित्यनेन सम्बन्ध इति भावः। अपिशब्दगम्यमर्थमाह-न केवलमित्यादि। तदुभयाश्रयतवेने- त्यस्य विवरणम्-मुख्येत्यादि। वाचकत्वगुणवृत्युभयाश्रयत्वेनेत्यथेः । इति व्यापि- घटनमिति। यथदाश्रयत्वेनावतिष्ठते तत्तद्विळक्षणमिति व्याप्तिदेर्शितेत्यर्थः । तदुभ याश्रयत्वेनेति। व्यञ्ञकत्वस्येति शेषः। व्यज्ञकतवं वाचकत्वाद्गुणवृत्तेश्र विलक्षणं तदुभयाश्रयत्वेनावस्थानादित्यर्थः । एतदेवेति। उक्तमेवेत्यर्थेः । विभजते विभज्य दर्शयति। प्रथमतरमिति। द्वितीयोद्योतापेक्षया तरपः प्रयोग इति व्याचषे-प्रथमेति। वृत्तौ 'न चे' स्यादि। तदित्यनुषज्यते। व्यव्जकत्वमित्यर्थः । 'उभयधर्मेतवेनैव' वाचकत्वगुणवृत्युभया- श्रयत्वेन हेतुनैव। 'तदेकैकरूप न भवति' वाचकत्वादिमिन्नं भवति। इति न चेति सम्बन्धः। 'यावदि' त्यादि। यावत् किन्तु। 'वाचकत्वे'ति। वाचकत्व- लक्षणादिरुपै: रहिता ये शब्दा: तद्धर्मत्वेनापीत्यर्थः। तत्तदेकेकरूप न भवतीत्म स्यानु- पञ्ः। न चोभयेत्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-हेत्वम्तरमित्यादि। उक्के साध्ये इति

४२८ सटीकलोचनोपैतध्वन्यालोके

करूपमेवान्यत्र वाचकत्वाश्रयेण व्यवस्थानात्। न चोभयधर्मत्वेनैव तदे- कैकरूपं न भवति। यावद्वाचकत्वलक्षणादिरूपरहित शब्दवर्मखवेनापि । तथाहि गीतध्वनीनामपि व्यञ्जकत्वमस्ति रसादिविषयम्। न च तेषां वाचकत्वं लक्षणा वा कथश्चिललक्ष्यते। शब्दादन्यत्रापि विषये व्यञ्षक त्वस्य दर्शनाद्वाचकत्वादिशब्द्वर्मप्रकारत्वमयुक्तं वक्तुम्। यदि च वाचकत्वलक्षणादीनां शब्दप्रकाराणां प्रसिद्धप्रकारविलक्षणत्वेSपि ठयञ्ष. कत्वं प्रकारत्वेन परिकल्प्यते तच्छन्दस्यैव प्रकारत्वेन कस्मान्न परिक

लोचनम् वैलक्षण्यादिति सूचितो हेतुः । तमेव प्रकाशयति-तथाहीत्यादिना। तेषामिति। गीतादिशब्दानाम्। हेत्वन्तरमपि सूचयति-शब्दादन्यत्रेति। बाचकत्वगौणत्वा भ्यामन्यद्व्यञ्जकत्वं शब्दादन्यत्रापि वर्तमानत्वात्प्रमेयत्वादिवदिति हेतुः सूचितः। नन्वन्यत्रावाचके यद्व्यञ्ञकत्वं तद्भवतु वाचकत्वादेर्विलक्षणम्, वाचके तु यद्व्यञ्ञकत्वं तदविलक्षणमेवास्त्वित्याशङ्कयाह-यदीति। आदिपदेन गौणं गृह्यते। शब्दस्यै- बालप्रिया शेषः। तमेव हेतुं स्फुटयति-वाचकत्वेत्यादि। वाच कत्वगौणत्वोभयस्य यो वृत्तान्तः तद्वैलक्षण्यात्तदुभयरहितवृत्तित्वादित्यर्थः।गौणत्वेति। लाक्षणिकत्वस्याप्युपलक्ष- णभू। शब्दादित्यादिदर्शनादित्यन्तप्रन्थोन पूर्वान्वयी, किन्तु उत्तरान्वयीत्याशयेना वतारयति-हेत्वन्तरमिति। तमेव हेत्वन्तरमवयवान्तरेण सह दशेयति-वाच कत्वेत्यादि। भिन्नमित्यन्तं वाचकत्वादिशब्दधर्मप्रकारत्वमशर्क्यं वक्तमित्यस्य विव रणम्। नन्वित्यादि। भवाचक इति। गीतध्वन्यादावित्यर्थः । अविलक्षणमि- ति। वाचकत्वादेरित्यनुषनः। गौणमिति। गौणीवृत्तिरित्यर्थः । वृत्तौ 'शब्दप्रकारा णामिशति निर्धारणे षष्ठी, प्रकारत्वेनेत्यनेनास्य सम्बन्धः। शब्दप्रकाराणां मध्ये यः प्रकारस्तत्वेनेत्यर्थः । 'प्रसिद्धप्रकारविलणत्वेऽपीरति। व्यञ्जकत्वस्य प्रसिद्धप्रकारेभ्यो वाचकत्वादिभ्यो चैलक्षण्ये वस्तुतस्सत्यपीत्यर्थः । 'तदिशति। तरहीत्यर्थः। 'शब्दस्यैव प्रकारत्वेने'ति। शब्दावान्तरभेदत्वेनेत्यर्थः । 'कस्मान्न परिकल्प्यत' इति। परिकल्पन १. वाचकत्नेति। अयम्भावः-व्यञ्जनम् अभिधालक्षणान्यत रत्वावच्छि्नप्रतियोगि साकभेदवत् शब्दवृत्तित्वे स्रति शब्देतरवृत्तिस्वात् प्रमेयत्ववत्। गौण्याः पृथमवृत्ति स्ववादिमीमासकनये तु तदुभयगौण्यन्यतमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवदिति साध्य इपं वेदम् ।

तृतीयोद्द्योत: ४२९

रप्यते। तदेवं शाब्दे व्यवहारे त्रयः प्रकारा :- वाचकत्वं गुणवृत्तिर्व्य- अकत्वं च। तत्र व्यञ्ञकत्वे यदा व्यङ्गथप्राधान्यं तदाध्वनिः, तस्य चावि- वक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्रेति दौ प्रमेदावनुक्रान्तौ प्रथमतरं तौ सविस्तरं निर्णीतौ। अन्यो ब्रूयात्-ननु विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ गुणवृत्तिता

लोचनम् वेति। व्यञ्कतवं वाचकत्वमिति यदि पर्यायौ कल्प्येते तरहि व्यज्ञकत्वं शब्द इत्यपि पर्यायता कस्मान्न कल्प्यते, इच्छाया अव्याहृतत्वात्। व्थज्जकत्वस्य तु विविक्तं स्वरू- पं दर्शितं तद्विषयान्तरे कर्थ विपयस्यताम्। एवं हि पर्वतगतो धूमोऽनग्निजोऽपि स्यादिति भावः। अधुनोपपादितं विभागमुपर्संहरति-तदेवमिति। व्यवहारप्हणेन समुद्रघोषादीन् व्युदस्यति। ननु वाचकत्वरूपोपजोव कत्वाद्गुणवृत्यनुजीवकत्वादिति च हेतुद्वयं यदुक्तं तदवि- वक्षितवाच्यभागे सिद्धं न भवति तस्य लक्षणैकशरीरत्वादित्यभिप्रायेणोपक्रमते-अन्यो ब्रयादिति। यद्यपि च तस्य तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानादिति ब्रुवता निर्णीतचरमेवै- तत्, तथापि गुणवृत्तेरविवक्षितवाच्यस्य च दुर्निरूपं वैलक्षण्यं यः पश्यति त प्रत्याश-

स्यादित्यथैः । विव्ृणोति लोचने-वरयञ्चकत्वमित्यादि। इतीति। इतिशब्दावित्यथैः। बालप्रिया

पर्यायौ एकार्थकौ। इत्यपीति। इत्यनयोरपीत्यर्थः । अस्तु पर्यायतेत्यत आह- व्यञजकत्वस्येत्यादि। विविक्तं वाच कत्वादेविवि क्म्। दशितमिति। गीतध्वन्या- दाविति भावः। अतश्च वाचकत्वादिरूपेण परिकल्पनमयुक्तमित्याह-तदित्यादि। तद्विषयान्तर इति। वाचकगतं व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । कथं विपर्यस्यतामिति। वाचकत्वादिरूपेणेति शेषः। एवं हीत्यादि। वाचकाश्रयं व्यञ्जकत्वं वाचकत्वादि- मूलं न चेत्पर्वतगतो धूमोऽनग्निजश्च स्यादतो विपर्यासो न युक्त इति भाव: । विभागमुपसंहरतीति। वाचकत्व गुणवृत्तिभ्यां विभक्ततया व्यव्जकत्वस्य प्रतिपा दितत्वात्प्रकारत्रयभुपपादितमेवेति भावः। व्युदस्यतीति। समुद्रघोषादेरभिधायक- स्वाभावादिति भाव: । तात्पर्यतोऽवतारयति-नन्वित्यादि। उपजीवत्यपेक्षत इत्युपजीवक्मनुसन्निधौ जीवतीत्यनुजीवकम्। वाचकत्वेत्यादि नावाचकत्वगुणवृत्युभयाश्रयत्वमेवांशे दूषणदा- नायानूदितम्। यथोक्तार्थोभयाश्रयत्वहेतुनैवास्य चोदस्य परिहृतत्वात्पुनस्तदुद्गावन- परिहारावनर्थ कावित्याशड्क्य परिहरति-यद्यपीत्यादि। अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वने- शेष रितिः। यो वैलक्षण्यं दुर्निरूपं पश्यति, तं प्रतीति सम्बन्धः । आरशक्केति। वैळ-

सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

नास्तीति यदुच्यते तद्युक्तम्। यस्माद्वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्विका यत्रार्था न्तरप्रतिपत्तिस्तत्र कथं गुणवृत्तिव्यवहारः, न हि गुणवृत्तौ यदा निमितेन केनचिद्विषयान्तरे शब्द आरोप्यते अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थः यथा-'अग्नि- र्माणवकः' इत्यादौ, यदा वा स्वार्थमंशेनापरित्यजंस्तत्सम्बन्घद्वारेण विष लोचनम् द्वानिवारणार्थोऽयमुपक्रमः । अत एवाद्यभेदस्याङ्गीकरणपूर्वेकमयं द्वितीयभेदाक्षेपः। विवक्षितान्यपरवाव्य इत्यादिना पराभ्युपगमस्य स्वाश्ञीकारी दश्यैते। गुणवृत्ति व्यवहाराभावे हेतुं दर्शयितुं तस्या एव गुणवृत्तेस्तावद्वृत्तान्त दशयति-न हीति। गुणतया वृत्तिर्व्यापारो गुणवृत्तिः । गुणेन निमित्तेन सादृश्यादिना च वृत्तिः अर्थान्तर- विषयेऽपि शब्दस्य सामानाधिकरण्यमिति गौण दर्शयति। यदा वा स्वार्थमिति बालप्रिया क्षण्यदुर्निरूपत्वाशङ्केत्यर्थेः । अयमुपक्रमः वृत्तिकारोपक्रमः। अन्रोपष्टम्भकमाह-अत- एवेत्यादि। आद्यभेदस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य। द्वितीयभेदेति। अविवक्षित वाच्येत्यर्थः। अत्र हेतुं द्शयति-विवक्षितेत्यादि। न हीत्यादिप्रन्थस्य फलं दर्शय- न्नवतारयति-गुणव्ृत्तीत्यादि। हेतुं दशयितुमिति। विवक्षितान्यपरवाच्य इति शेषः। गौगलाक्षणिकोभयस्राधारणं गुणवृत्तिशब्दार्थमाह-गुणतयेत्यादि। गुएतया अप्रधानतया। अभिधावृत्तिहि प्रधानभूता। व्यापार इति। शब्दस्येति शेषः। अनेन गौणस्य लाक्षणिकस्य च संग्रहः। गौणे गुणवृत्तिशब्दस्यार्थान्तरव्वाह-गुरेनेत्यादि। गुणेनेत्यस्य विवरणम्-सादश्यादिनेति। निमित्तेनेति तृतीयार्थकथनम्। उक्तस्यैव विवरणम्-अर्थान्तरविषयेऽपीत्यादि। अर्थान्तरमेव विषयस्तस्मिन्। इति गौणं १. स्वार्थमंशेनापरित्यजन्निति। अगि्निर्माणवक इत्यत्र अग्नेः अग्निसदृशे लाक्ष णिकतया सादृश्यस्य भेदघटितत्वेन लक्ष्यकुक्षौ वाच्यार्थोप्रवेशाद् भवतीयं जहत्स्वार्था, गज्नायां घोष इत्यत्र तु गङ्गापदस्य गङ्गातीरे लक्षणया लक्ष्यघटकतया शक्यस्यापि गज्ञापदार्थस्य प्रतीत्यासावजहत्स्वार्थेत्याह-स्वार्थमंशेनापरित्यजन्निति। यदा च गज्ना. शब्दस्य तीरमात्रे लक्षणा तदैषापि जहत्त्वार्येव समाकलनीया। वयन्त्वत्र विभावयाम :- यत्र शक्यार्थस्य स्वरूपेण रूपान्तरेण वा पदार्थान्तरेणा- न्वयः शाब्दमतौ भास्ते तत्राजहत्स्वार्थो, यथा यष्टयः प्रविशन्ति इत्यादौ काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्येवं प्रभृतिनि च। अत्र हि यष्टीनामपि यष्टित्वेन प्रवेशनक्रियायाम- न्वयः, काकानां च दध्युपघातकतवेन रक्षणान्वयः। पूर्वत्र उमयन्न च नाग्नेर्माणवका- न्वयः, न च गङ्गाया घोषे। तथा चात्र द्वयोर्जहत्स्वार्थेव सवेथा। एवं च 'स्वस्रिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसरमर्पणमिति प्रकाशीयतल्लक्षणे 'स्वसिद्धये स्र्थस्य अन्वयप्रवेश- मिडये' नति प्रदीपव्याख्यानं साध संगच्छते।

तृतीयोद्द्योत: ४३१

यान्तरमाक्रामति, यथा-'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ। तदाविवक्षितवाच्य- ववमुपपद्यते। अत एव च विवक्षितान्यपरवाच्ये धवनौ वाच्यवाचकयो- द्वयोरपि स्वरूपप्रतीतिरर्थावगमनं च दश्यत इति व्यञ्ञकत्वव्यवहारो युक्त्यनुरोधी। स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परावभासको व्यञ्जक इत्युच्यते, तथाविधे विषये वाचकत्वस्यैव व्यक्षकत्वमिति गुणवृत्तिव्यवहारो निय मेनैव न शक्यते कर्तुम्।

लोचनम् लक्षणां दर्शयति। अनेन भेदद्वयेन च स्वीकृतमविवक्षितवाच्यभेदद्वयात्मकमिति सूचय- ति। अत एव अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थशब्देन विषयान्तरमाक्रामति चेत्यनेन शब्देन तदेव भेददयं दर्शयति-अत एव चेति। यत एव न तत्रोक्तहेतुबलाद्गु- णवृत्तिव्यवहारो न्याय्यस्तत इत्यर्थः । युकि लोकप्रसिद्धिरूपामबाधितां दर्शयति-स्व- रूपमिति। उच्यत इति प्रदीपादिः, इन्द्रियादेस्तु करणत्वान्न व्यक्षकत्वं प्रतीत्युत्पत्तौ। बालप्रिया दर्शयतीत्यादि। उक्तगुणवृत्तिशब्दार्थाभिप्रायेण 'यदा निमित्तेने' त्यादिग्रन्थेन गौणी 'यदा वा स्वार्थमि' त्यादिग्रन्थेन लक्षणा्च दर्शयतीत्यर्थः। नतु गुणवृत्तबहुरूपत्वेऽपि किमितीदं भेदद्वयं सोदाहरणं दर्शितमित्यत आह-अनेनेत्यादि। अ्रनेन दर्शितेन। सूचयतीत्यत्र गमकमाह-अत पवेत्यादि। तदेव भेदद्वयमिति। अविवक्षितवाच्य- भेदद्वयमेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'न ही' त्यादि। विवक्षितवाच्यत्वं तदा न हुपपद्यत इति सम्बन्धः । 'विषयान्तरे' माणवकादौ। 'शब्दः' अग्न्यादिशब्दः। अग्निर्माणवक इत्यादौ ह्यग्न्यादिपदं तीक्ष्णत्वादिगुणवत्वेन माणवकादिकं लक्षयतीत्य तोऽत्यन्ततिरस्कृ. तस्वार्थ तत्। 'स्वार्थमिति। गज्गादिशब्दमुख्यार्थेमित्यर्थः । 'अंशेनापरित्यजन्नि' ति। गज्गादिशब्दो हि गङ्गातीरत्वादिना केवलतीरत्वादिना वा गङ्गायास्तीरमेव लक्षय- तीत्यतोंडशेन स्वार्थापरित्यागः। 'तत्सम्बन्धद्वारेणेति। सामीप्यरूपस्वार्थसम्बन्धेन निमित्तेनेत्यर्थः। 'विषयान्तरं' तीरादिकम् । 'आक्रामति' स्वविषयमापादयति। शब्द इत्यनुषङ्गः, गङ्गादिशब्द इत्यथेः। लोचने-युक्तिमिति। युक्त्यतुरोधीत्यत्रोक्तां युक्तिमित्यर्थः । पूरयति-प्रदीपादिरिति। नतु व्यञ्जकत्वं ज्ञापकत्वं, तत्तु मुख्य. मिन्द्रियादेस्ततः कि सहकारिभूतप्रदीपादिप्रहणमित्यत आह-इन्द्रियादेस्त्वति। आदिपदेन लिज्ञा प्रहणम्। प्रतीत्युत्पत्तौ करणत्वाद्वयन्जकत्वं नेति सम्बन्धः । वृत्तौ 'तथाविधे विषय' इति। वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्वकप्रतीतिविषयेऽर्थान्तर इत्यर्थः । 'वाचकत्वस्यैवेशति वाचकत्वाश्रय्येवेत्यथेः । 'कर्थ मिद्यत' इति। न भिद्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-'तस्ये' त्यादि।

४३२

अविवक्षितवाच्यस्तु ध्वनिर्गुणवृत्ते: कथं मिद्यते। तस्य प्रभेदद्वये गुणवृत्तिप्रभेददयरूपता लक्ष्यत एव यतः । अयमपि न दोषः। यस्मादवि वक्षितवाच्यो ध्वनिर्गुणवृत्तिमार्गाश्रयोऽपि भवति न तु गुणवृत्तिरूप एव। गुणवृत्तिर्हिं व्यक्षकत्वशून्यापि दश्यते। व्यञ्जकत्वं च यथोक्तचारुत्वहेतुं लोचनम् एवमभ्युपगमं प्रदर्श्याक्षेपं दर्शयति-अविवक्षितेति। तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेरष घोतयति। तस्येति। अविवक्षितवाच्यस्य यत्प्रभेदद्वयं तस्मिन् गौणलाक्षणिकत्वात्मर्क प्रकारद्वयं लक्ष्यते निर्भास्यत इत्यथः। एतत्परिहरति-अयमपीति। गुणवृत्तैयों मार्ग: प्रभेदद्वय स आश्रयो निमित्ततया प्राक्कक्ष्यानिवेशी यस्येत्यर्थः । एतच्व पूर्वमेव निर्णीतम्। ताद्रूप्याभावे हेतुमाह-गुणवृत्तिरिति। गौणलाक्षणिकरूपोभयी अपी. त्यर्थः । ननु व्यज्ञकत्वेन कर्थ शून्या गुणवृत्तिरभवति, यतः पूर्वमेवोक्तम्- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव रखलद्रतिः ॥ इति। न हि प्रयोजनशून्य उपचारः प्रयोजनांशनिवेशी च व्यञ्जनव्यापार इति भवद्धि- रेवाभ्यधायीत्याशङ्कयाभिमतं व्यन्जकत्वं विश्रान्तिस्थानरूपं तत्र नास्तीत्याह-व्यख्जक. बालप्रिया लोचने-दर्शयतीति। पूवपक्षीति शेषः । गुणवृत्तीत्यादेविवरणम्- गौसोत्यादि। लक्ष्यत इत्यस्यार्थान्तरभ्रमनोदनाय विवृणोति-निर्भास्यत इति। न हीत्यादिनोक्तप्रकारेणेति शेषः । प्राक्कक्येति। व्यज्जनातः पूर्वकक्ष्येत्यर्थः। पूर्वमेवेति। न ह्वीत्यादिप्रन्थे 'भ्रम धार्मिके' त्यादिगाथाव्याखयानावसरे वेत्यर्थः । ताद्रूव्याभाव इति। गुणवृत्तिरूपत्वाभाव इत्यरथेः। ननु गुणवृत्तिरहिं व्यञ्जक- त्वशून्यापि दृश्यत इत्यनेनैवाविविक्षितवाच्यस्य गुणवृत्तिरूपत्वाभावे सिद्धे व्यञ्ज- कत्वश्चेत्यादिप्रन्थः किमर्थे इत्यतस्तद्ग्रन्थमवताश्यति-नन्वित्यादि। नतु पूर्वो किरन्यपरैवास्त्वित्यत आह-न हीत्यादि। इतीत्यादि। अन्यवाक्यं तिष्ठतु इति भवद्भिरेवाभ्यधायि चेत्यर्थः । अभिमतमित्यस्यैव विवरणम्-विश्रान्तिस्था नरूपमिति। तत्रेति। गुणवृत्तिमात्र इत्यर्थः । नास्तीति। व्यञ्ञकत्वं न व्यज्ञनक- रणत्वमात्रमत्र विवक्षतं, किन्तु विश्रान्तिस्थानभूतव्यज्ञनकरणत्वम्। तत्तु चारुत्वहेतु· व्यक्यव्यञ्ञनं विना न भवतीत्यर्थः । व्यञ्ञकत्वशून्यापि दृश्यत इत्युक्तस्यैव विवरणं वृत्तौ 'गुणवृत्तिस्तिव'त्यादि। गुणवृत्तिस्तु वाच्यधर्माश्रयेणैव व्यङ्गयमात्राश्रयेण च सम्भ- वति। सा अभेदोपचाररूपा यथेत्याद्यन्वयो यापीत्यादिवाक्ये वाच्येत्यादेर्व्यप्रधेत्यादे- आानुषज्ञश्च बोध्यः। तत्र वाच्यधर्माश्रयेणेत्येतत्प्रकृतानुगुणं वितृणोति कोचने-

तृतीयोद्द्योत: ४३३

व्यब्नयं विना न व्यवतिष्ठते। गुणवृत्तिस्तु वाष्यधर्माश्रयेणैव व्यक्रथमा. त्राश्रयेण चाभेदोपचाररूपा सम्भवति, यथा-तीक्ष्णश्वादग्निर्माणवकः, आहादकत्वाचचन्द्र एवास्या मुखमित्यादौ। यथा च 'परिये जने नाहति पुनरुक्तम्' इत्यादौ। यापि लक्षणरूपा गुणवृत्ति: साप्युपलक्षणीयार्थसंब न्धमात्राश्रयेण चारुरूपव्यञ्ञयप्रतीर्ति विनापि सम्भवत्येव, यथा-मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ विषये।

लोचनम् स्वं चेति। वाच्यधमति। वाच्यविषयो यो धर्मोऽमिधाव्यापारस्तस्या- श्रयेण तदुपबृंहणायेत्यर्थः। श्रुतार्थापत्ताविवार्थान्तरस्याभिधेयार्थोपपादान एव पर्यवसा नादिति भावः। तत्र गौणस्योदाहरणमाह-यथेति। द्वितीयमपि प्रकार व्यञ्जकत्व- शून्यं निदर्शयितुमुपक्रमते-यापीति। चारुरूपं विश्रान्तिस्थानं, तदभावे स व्यञ्ज- कत्वव्यापारो नैवोन्मीलति, प्रत्यावत्त्य वाच्य एव विश्रान्तेः, क्षणदृष्टनष्दिव्यविभव. प्राकृतपुरुषवत्। बालप्रिया वाच्यविषयो यो धर्म इति। वाचकस्येति शेषः। भावार्थविवरणम्-तदुपबृंह- णायेति। अभिधेयार्थोपबृंहणायेत्यर्थः। कर्थ गुणवृत्तेस्तदुप बृंहणार्थत्वमित्यतस्सदृष्टान्त- माह-श्रुतेत्यादि। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुब्क्त इत्यादौ श्रुतस्य पीनत्वादे रुपपादकतया रात्रिभोजनादिकं कत्प्यते। कल्पितस्य तस्यार्थान्तरस्य पीनत्वाद्युपपा- दन एव पर्यवसानश्च तथा गुणवृत्तिस्थलेऽर्थान्तरस्य लक्ष्यस्य पदान्तराभिधेयार्थोप- पादन एव वर्यवसितिर्यतस्तस्मादित्यर्थः। वृत्तौ'व्यप्थमात्राश्रयेणेश्यत्र मात्रपदेन चारुत्वहेतुमुखु्यव्यप्गयं व्यावत्यते। 'प्रिये जन'इति। प्रिय इति तीक्ष्णत्वादित्यादिव- द्गुणरूपहेतुकथनं पुनरुक्तपदेनानुपादेयत्वं लक्ष्यत इति पूर्वमेवोक्तम्। एषूदाहरणेषु तीक्ष्णत्वादिगुणानामाधिक्यं व्यज्चथं, तक्तुन चारुत्वकारीति भावः । 'उपलक्षणीयै'ति। उपलणीयो लक्ष्यो योऽर्यो मश्चस्थबालकादिस्तेन सह यस्सम्बन्ध आधाराधेयभावा- दिर्मश्चादिपदमुख्यार्थस्य तन्मान्नाश्रयेणेत्यर्थः । मात्रपद्व्याव्त्यकथनं 'चारुरूपे' त्यादि। 'मश्चा' इति। अत्र मन्चस्थबालकानां बहुत्वादिक व्यङ्गर्थं तदपि न चारुत्व- कारि। 'चारुरूप' मित्यैतद्विवृणोति लोचने-विश्रान्तीति। ननु विनापि चारुव्यप्य प्रतीति व्यञ्जनाव्यापारो भवत्वित्यत आह-तद्भाव इत्यादि। तदभावे चारु- व्यङ्गयाभावे। सः लक्षणामूलकः । उन्मीलति प्रकाशते। कुत इत्यत आह-प्रत्या- वृत्येत्यादि। क्षरोति। क्षण एव दृष्टो नष्टश् दिव्यविभवो यस्य सः तथाविधो यः प्राकृतो दरिद्रः पुरुषः तद्त्। तस्य यथा प्रत्यावृत्य प्राकृतविभव एव तथा व्यज्ञना ५५ घ्व०

४३४ सटीकलोचनोपेतव्वन्यालोके

वाचकत्ववत्। असम्भविना चार्थेन यत्र व्यवहारः, यथा-'सुवर्णपुष्पां पृथिवीम्' इत्यादौ तत्र चारुरूपव्यक्चयप्रतीतिरेव प्रयोजिकेति तथा

लोचनम् नतु यत्र व्यप्तयेर्ऽ्थें विश्रान्तिस्तत्र किं कर्तव्यमित्याशङ्याह-यत्र त्विति। अस्ति तन्रापरो व्यव्जनव्यापारः परिस्फुट एवेत्यर्थः। दष्टान्त पराजीकृतमेवाह- वाचकत्ववदिति। वाचकत्वे हि त्वयैवाज्गीकृतो व्यञ्जनव्यापारः प्रथमं ध्वनिप्रभेद- मप्रत्याचक्षाणेनेति भावः। किन्च वस्त्वन्तरे मुख्ये सम्भवति सम्भवदेव वस्त्वन्तरं मुख्यमेवारोप्य ते विषयान्तरमान्रतस्त्वारोपव्यवहार इति जीवितमुपचारस्य, सुवर्णपुष्पा- णां तु मूलत एवासम्भवात्तदुच्चयनस्य तत्र क आरोपव्यवहार :; 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीम्' इति हि स्यादारोपः, तस्मादन्र व्यव्जनव्यापार एव प्रधानभूतो नारोपव्यवहार:, सपरं व्यञ्ञनव्यापारानुरोधितयोत्तिष्ठति। तदाह-असम्भविनेति। प्रयोजिकेति। व्यन्नय- मेव हि प्रयोजन रूर्प प्रतीतिविश्रामस्थानमारोपिते त्वसम्भवति प्रतीतिविश्रान्तिराशङ्कनी बालप्रिया व्यापारस्य वाच्यार्थ एव विश्रान्तिर्यंतस्तस्मादित्याथः । वृत्तौ 'यत्रे'त्यादि। 'से'ति। गुणवृत्तिरित्यर्थः । 'व्यज्जकत्वानुप्रवेशेनैवे'ति। भव- तीति शेषः । ग्रन्थमेतमवतारयति-नन्वित्यादि। अपर इति। चारुरूपव्यप्ञय. प्रत्यायकत्वाद्विलक्षण इत्यर्थः । प्रथममिति। विवक्षितान्यपरवाच्यमित्यर्थः। अप्र- त्याचक्षाशोन अभ्युपगच्छता। असम्भविनेत्यादिप्रन्थं तात्पर्यतोऽवतारयति- किञचेत्यादि। असम्भविना चेति चकारः किञ्चेत्यनेन व्याख्यातः। वस्त्वन्तर इत्यादि। अधिष्ठानारोप्ययोरुमयोरपि सम्भवे सरत्येवारोप इत्यर्थः । यथा माणवकादा- वग्न्यादेः। ननु तयोरुमयोर्सत्वे कुत आरोपव्यवहार इत्यत आह-विषयान्तर- मात्रत इति। विषयान्तरत्वमात्रेणेत्यथः । वस्तुतस्तयोरैक्याभावादिति भावः । इ- तीत्यादि। स्वतस्सतोरारोप्याधिष्ठानयोरेकस्मिन्नन्यस्यारोप इतीदमुपचारस्य मुख्यं जीवितमित्यर्थः । अस्त्वेतत्ततः किमत आह-सुवरपुष्पाणामित्यादि। मूलत एव अत्यर्थमेव। तदुच्चयनस्य सुव्णपुष्पोच्चयनस्य। तत्र सुवर्णपुष्पामित्यादयुदाहरण- स्थले। क इति। निर्जीव इत्यर्थः । ननु तर्हि सुवर्णपुष्पां पृथिवीमिति प्रयोग: कथमु- पपद्यत इत्यत आह-सुवरोत्यादि। इत्यारोपस्त्याद्वीति सम्बन्धः। तदारोपं विना तस्य महाकविप्रयोगस्यानिर्वाहादिति भावः। फलितमाह-तस्मादित्यादि। आरो· पव्यवहार इति। आरोपमूलकगुणवृत्तिव्यवहार इत्यर्थः । तदाहेति। उक्ताभिप्राये- णाहेत्यर्थः । वृत्तौ 'प्रयोजिके'त्यस्य व्यवहारप्रयोजिकेत्यर्थः। चारुरूपेत्यादिअन्धस्य भावार्थमाह-वयङ्गयमित्यादि। प्रयोजनरूपमिति हेतुगर्भ विशेषणम्। :नन्वसम्भ-

तृतीयोद्द्योत: ४३५

विधेऽपि विषये गुणवृत्तौ सत्यामपि ध्वनिव्यवहार एव युक्त्यनुरोधी। तस्मादविवक्षितवाच्ये ध्वनौ द्वयोरपि प्रभेदयोर््यज्कत्वविशेषाविशिष्टा गुणवृत्तिरन तु तदेकरूपा सहृदयहृदयाह्वादिनी प्रतीयमाना प्रवीति

यापि न भवति। सत्यामपीति। व्यज्नव्यापारसम्पत्तये क्षणमात्रमवलम्बितायामिति लोचनम्

भावः। तस्मादिति। व्यञ्ञकत्वलक्षणो यो विशेषस्तेनाविशिष्टा अविद्यमानं विशिष्टं विशेषो भेदनं यस्या: व्यञ्ञकत्वं न तस्या भेद इत्यथः। यदि वा व्यज्कत्वलक्षणेन व्यापारविशेषेणाविशिष्ठटा न्यककृतस्वभावा आसमन्ताद्वयाप्ता। तद्केति। तेन व्यञ्ञक त्वलक्षणेन सहैकं रूपं यस्या: सा तथाविधा न भवति। अविवक्षितवाच्ये व्यञ्ञकतवं गुणवृत्तेः पृथक्चारुप्रतीति हेतुत्वात् विवक्षितवाच्यनिष्ठव्यज्ञकत्ववत्, न हि गुणवृत्तेश्रारु- बालप्रिया वदपि व्यङ्गयमान्रान्वितमारोपितमेव प्रतीतिविश्रान्तिस्थानमस्तु, किं चारुरूपव्यप्रथस- माश्रयणेनेत्यत आह-भारोपित इत्यादि। अक्षम्भवतीति हेतुगर्भम् । क्षणमान्रम• वलम्बितायामित्यनेन गुणवृत्तिविषयभूतार्थस्यावान्तरतात्पयगोचरत्वं दर्शितम्। वृत्तौ 'तथाविधे विषय' इति। असम्भवदर्थकवाक्य इत्यर्थः। उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि।

करणे तृतीया। विवरणेन स्िद्धं फलितार्थमाह-व्यञ्ञकत्वमित्यादि। तस्या: गुण- वृत्तेः। भेद्: अवान्तरधर्मः । व्यजकत्वगुणवृत्योः प्रतिपादितभेदोप संहारपरतयैवं व्याख्याय व्यञ्ञकत्वप्राधान्यस्यान्याप्राधान्यस्य च प्रतिपादितस्योपसंहारपरतयाऽप्येतं प्रन्थं व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। यदि वा अथ च । विशिष्टा विशेषिता न भवतीत्य- विशिषठा। यद्ा विशिष्टं विशेष: आदर: अविद्यमानं विशिष्टं यस्यास्सेति व्युत्पत्तिमभि- प्रेत्याह-न्यक्कृतस्वभावेति। व्यक्षकत्वविशेषेणाSविशिष्टेति विप्रहं धातूनां बह. र्थञ्चाभिप्रेत्य प्रकारन्तरमाह-आसमन्ताद्याप्तेति। यदिवेत्यनुषङ्गः। नतु तथापि गुणवृत्तेर्व्यज्जकतवैकरूपत्वमस्त्वति शङ्कायामुकत, न तु तदेकरूपेति तद्विवृणोति-तेने. स्यादि। तदेकरूपत्वाभावे हेतु :- 'सहृदये'त्यादि। नेत्यस्यानुषङ्गः। यतो गुणवृत्तिः सहृदय हृदयाह्वादिनी प्रतीयमाना च न भवत्यतो न तदेकरूपेति सम्बन्धः। व्यप्य. गतं सहृदयहृदयाह्वादकरवं प्रतीयमानत्वञ्व व्यञ्ञत्े समारो्य गुणवृत्तेस्त्निषेपूर्वक तदेकरूपरवं निषिद्धमिति बोध्यम्। एवं गुणवृत्तेर्व्यंज्जकत्वैकरूपत्वाभाव प्रतिपादनेन व्यञ्ञकत्वस्य गुणवृत्तिभिन्नत्वं लभ्यते, तत्र हेतुप्रदर्शकः प्रतीतिहेतुत्वादिति, अ्रन्थः, ारुत्व प्रतीतिहेतुत्वादिति तदर्थः, व्यञ्ञकत्वस्येति शेषः। तथाचायं प्रयोग इत्याशये नाह लोचने-मविवक्षितवाच्य इत्यादि। पृथगिति भिन्नमित्यर्थः । वृत्तौ 'तद्ू- पशून्याया' इति। चारुत्वप्रतीतिहेतत्वशून्याया इत्यर्थः । गुणवृत्तेरित्यनुषञ्गः। ग्रन्थ-

४३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

हेतुत्वाद्वियषान्तरे तद्रूपशून्याया दर्शनात्। एतच्च सर्व प्राक्सूचि- तमपि स्फुटतरप्रतीतये पुनरुक्त्म्। अपि च व्यञ्षकत्वलक्षणो यः शब्दार्थयोरधर्मः स प्रसिद्धसम्बन्धा- नुरोषीति न कस्यचिद्विमतिविषयतामहति। शब्दार्थयोर्हि प्रसिद्धो यः सम्बन्धो वाच्यवाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान एव व्यक्षकत्वलक्षणो व्या- पारः सामग्रन्तरसम्बन्घादौपाधिकः प्रवर्तते। अत एव वाचकत्वात्तस्य विशेषः। वाचकत्वं हि शब्दविशेषस्य नियत आत्मा व्युत्पततिकालादा रभ्य तद्विनाभावेन तस्य प्रसिद्धत्वात्। स त्वनियतः, औपा-

लोचनम् प्रतीति हेतुत्वमस्तीति दर्शयति-विषयान्तर इति। अग्निर्वटरित्यादी। प्रागिति प्रथमोहयोते। नियतस्वभावाच्च वाच्यवाचकत्वादौपाधिकत्वेनानियतं व्यक्षकवं कर्थ न भिन्ननिमि त्तमिति दशयति-अपि चेति। औपाधिक इति। व्यक्षकत्ववैचित्रयं यत्पूर्वमुक्त सत्कृत इत्यर्थः । अत एव समयनियमितादभिधाव्यापाराद्विलक्षण इति यावतू। एत. बालप्रिया मेतमुक्तानुमानोपयोगितयाऽवतारयति-न हीत्यादि। विषयान्तर इत्यस्य विव रणम्-अग्निवटुरित्यादाविति । अथापि चेत्यादिप्रन्थोऽ्भाववादिन: प्रति स्थूणनिखननन्यायेन व्यञ्जकत्वसाधक इत्यभिप्रायेणावतारयति-नियतेत्यादि। नियतस्वाभवादिति। वाचकत्वं हि समयापेक्षत्वेन नियतस्वरूपमिति भावः। अनियतत्वे हेतुः-औपाधिकत्वेनेति। कथमित्यादि। वाचकत्वाद्वयञ्जकत्वस्य प्रवृत्तेर्निमितं भिन्नमेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'सामभूथ' नतरे'त्यादि। 'सामग््यन्तरसम्बन्धात्' प्रकरणदेमुख्यसामग्यास्सन्निधानात्। 'औपा

विवक्षितेत्याशयेन विवृणोति-व्यञ्जकत्वेत्यादि। व्यअ्कत्वरे यद्वैचित्रयं वाच्यवाकयो- र्गुणत्व प्राधान्यादि। ननु सामप्रयन्तरसम्बन्धजनितत्वेऽप्ययं व्यापारो वाचकव्यापा रत्वादभिधैवास्त्वित्यत आह-मत एवेत्यादि। अत एव यतस्सामप्रथन्तरसम्ब- न्धादौपाधिको जनितस्तत एवेत्यथेः । एतदेव उक्तमेव । वृत्तौ 'शब्दविशेषस्ये' ति। साक्षारसमयापेक्षिणशशब्दस्येत्यर्थः। 'आत्मा' स्वभावः। 'व्युत्पत्तिकालादि'ति। सङ्केत. कालादित्यर्थः । तथा पाठश्। 'तदि'ति शब्दरेत्यर्थः। 'तस्य' वाचकवस्य। 'स रिवि'ति। व्यअ्जकत्वव्यापारस्त्वित्यर्थः । 'प्रकरणायवच्छेदेन' प्रकरणादिसहकारेण।

तृतीयोद्द्योतः ४३७

धिकत्वात्। प्रकरणाद्यवच्छेदेन तस्य प्रतीतिरितरथा त्वप्रतीतेः । नतु यदनियतस्त्रतिक तस्य स्वरूपपरीक्षया। नैष दोषः; यतः शब्दात्मनि तस्यानियतत्वम्, न तु स्वे विषये व्यक्थलक्षणे। किञ्रे- स्वन्यायश्चास्य व्यञ्ञकभावस्य लक्ष्यते, यथा लिक्रतवमाश्रयेष्वनियता- वभासम्, इच्छाघीनत्वात्; खविषयाव्यभिचारि च । तथैवेदं यथा दर्शितं

लोचनम् देव हफुट्यति-अत पवेति। औपाधिकतवं दर्शयति-प्रकरणादीति। कि तस्येति। अनियतत्वाद्यथारुचि कत्प्येत पारमार्थिकं रूपं नास्तीति ; न चावस्तुनः परीक्षोपपद्यत इति भाव:। शब्दरात्मनीति। सक्केतास्पदे पदस्वरूपमात्र इत्यर्थः । मश्रयेष्विति। न हि धूमे वहिगमकतवं सदातनम्, अन्यगमकत्वस्य वह्यगमकत्वस्य च दर्शनात्। इच्छाधीनत्वादिति। इच्छात्र पक्षधर्मेत्वजिज्ञासाव्याप्तिसुस्मूर्षात्रेभृतिः । स्वांव

'तस्य' व्यञ्जकत्वस्य। 'प्रतीतेः' उन्मेषात्। प्रकरणादीत्यादिग्रन्थो न हेत्वन्तरप्रदर्शकः, बालप्रिया

किन्तवौपाधिकत्वादित्युक्तस्यैव विवरणरूप इत्याह लोचने-औपाधिकत्वं दर्शय- तीति। वृत्तौ यधयनियत' इति। स इत्यनुषज्यते। तस्य व्यञ्ञकत्वस्य। कोचने भा वमाह-अनियतत्वादित्यादि। अनियतत्वात् अभिधावन्नियतत्वाभावाद। कलण्येतेति। तत्स्वरूपमिति शेषः । अत्र हेतुमाह-पारमार्थिकमित्यादि। पार- मार्थिक अनुगतम्। इतीति हेतौ। किं तत इत्यत आह-न चेत्यादि। गगनार- विन्दादेरपि परीक्ष्यत्वप्रसज्गादिति भावः। शब्दात्मनीत्यनेन विवक्षितं व्याचष्टे-सङ्के. तारुपद इत्यादि। मात्रपदेनार्थस्य व्यवच्छेदः । वृत्तौ'तस्येशि। व्यञ्ञकत्वस्येत्यर्थः । 'न स्वित्यादि। तस्यानियतत्वमित्यनुषज्यते। स्वे स्व्रस्म्बन्धिनि। 'व्यप्नयलक्षणे विषये' व्यप्थार्थे। यस्य यरय व्यप्थोर्ऽर्यों विद्यते तस्य तस्य व्यज्ञकत्वमित्येव. मर्थविषये नियतत्वं व्यञ्जकत्वस्यास्त्येवेत्यर्थः । अत्र दृष्ठान्तकथनम्-किन्तवे'त्यादि। 'लिङ्स्वन्यायः' लिज्त्वसाम्यम्। 'लिगतवं' वहयादिज्ञापकत्वम्। 'आश्रयेषु' धूम/- दिषु। अनियतावभास्रमित्येतद्विवृणोति लोचने-न हीत्यादि। न हि सदातनमित्यत्र हेतुमाह-अन्येत्यादि। अ्येति। वह्यतिरिक्तेत्यथः । वहयगमकत्वस्येति। कदाचिद्वह्विगमकत्वाभावस्येत्यर्थः। दर्शनात् अनुमवाद्। इच्छाधीनत्वादित्यत्रेच्छा- पदं प्रकृतानुशुणतया व्याख्याति-इच्छेत्यादि। पक्षधमता व्याप्यस्य पक्षवृत्तिता १. लिग्रत्वेति। लीनं प्रत्यक्षाद्यविषयं व्याप्तिज्ञानपरामर्शाभ्यां गमयति वेदयती- ति लिङं पृषोदरादित्वान्निष्पम्न साधुत्वकम् । २. प्रभृतिरिति। इच्छात्र सिषाधविषाविरदविशिष्टसिध्यभावरूपपक्षताकुक्षिनि- हितानुमित्सात्मिकोपादेयेति तत्वम्।

४३ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

व्यञ्ञकत्वम्। शब्दात्मन्यनियतत्वादेव च तस्य वाचकत्वप्रकारता न शक्या कल्पयतुम्। यदि हि वाचकत्वप्रकारता तस्य भवेवच्छब्दा- स्मनि नियततापि स्याद्वाचकत्ववत्। स च तथाविध औपाधिको धर्मः शब्दानामौतपत्तिकशब्दार्थसम्बन्घवादिना वाक्यतत्वविदा पौरुषापौरुषेय योवाक्ययोविशेषमभिदघता नियमेनाभ्युपगन्तव्यः, तदनभ्युपगमे हि ससष्य शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वे सत्यप्यपौरुषेयपौरुषेययोर्वाक्ययोरर्थप्रतिपा

लोचनम् षयेति। स्वस्मिन्विषये च गृहीते त्ररूप्यादौ न व्यभिचरति। न कस्यचिद्विमतिमेती ति यदुक्तं तत्स्फुटयति-स चेति। व्यव्जकत्वलक्षण इत्यर्थः । औत्पच्िकेति। जन्मना द्वितीयो भावविकार: सत्तारूपः सामीप्याल्लक्ष्यते विपरीतलक्षणातो वानुत्पत्तिः बालप्रिया तस्या: जिज्ञासा। व्यापतिसुस्मूर्षा हेतौ साध्यस्य या व्याप्ति:, तत्स्मरणेच्छा। प्रभृतिपदेन व्याप्यस्य सपक्षसत्वादिजिज्ञासरा गृह्यते। पक्षधर्मेताजिज्ञासादीनामनुमिति प्रति प्रयोजकत्वं प्राचीनाभ्युपगरतं तद्वारा च लिक्वत्वस्य तदधीनत्वं बोध्यम्। स्ाविष याव्याभिचारीत्यस्य तारत्पार्थेविवरणम्-स्वस्मिन्नित्यादि। रवस्मिन् स्वसम्ब न्धिनि लिङ्गे। विषये च साध्ये च। विषये वेति च पाठः। गृहीत इत्यनेनानयोस्स म्बन्धः। तैरूप्यादाविति। त्ररूप्यमनुमानाङ्गभूतं पक्षसत्वसपक्षस्त्वविपक्षासत्वरूप मादिपदेनाबाधितत्वादिक गृह्यते। तत्र त्ररूप्यस्य लिग्के अबाधितत्वादेस्साध्ये च प्रह्रः। न व्यभिचरतीति ज्ञापकत्वं स्वविषये न व्यभिचरतीत्यर्थः। स्वविषयाव्यभिचारीति वृत्तेस्त ज्ञापकत्वस्य विषये ज्ञाप्ये वह्यादौ न व्यभिचरतीत्येवाथः। वृत्तौ 'वाचकत्वप्र कारते'ति। वाचकत्वावान्तरघर्मतेत्यर्थः । 'तदि'ति। तहींत्यर्थः। नन्वेवं व्यज्ञकरव न कस्य चिद्विमतिविषयतामहेतीत्युक्तमयुक्तं व्यङ्गयव्यक्षकभावलक्षणस्य शब्दार्थेस म्बन्धस्यानियतत्वेनौश््पत्तिक सूत्रविरोधादित्याशङ्कां स् चेत्यादिप्रन्थेन परिहरतीत्यव तारयति-न कस्यचिदित्यादि। स्फुटयति सफुटं करोति साधयतीति यावत्। वृत्तौ शब्दानां धर्म इति योजना। 'औतपत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्यादिजै. मिनीर्यं सूत्रं मनसि कृत्योक्तम् 'औत्पत्तिके'्यादि। तत्रौत्पत्तिकपदेन नित्य इत्यर्थों विवक्षितस्तव्वाभप्रकारं दशयति-जन्मनेत्यादि। लक्ष्यत इति। जायते अस्ति वरधते विपरिणमते अपक्षीयते नश्यतीति षड्विकारा भावानामुक्ताः। तत्र द्वितीयरस ताकपो विकार: उत्पत्तिपदार्थेन जन्मना सामीप्याभिमित्ताल्वक्ष्यत इत्यरथेः। सत्तामा त्रस्य लक्षणात्सदासत्वं क्प्यमित्यपरितोषादाह-चिपरोतेत्यादि। जन्मना लक्ष्यत

तृतोयोद्द्योत: ४३९

दने निर्विशेषत्वं स्यात्। तदभ्युपगमे तु पौरुषेयाणां वाक्यानां पुरुषे- छछानुविधानसमारोपितौपाधिकव्यापारान्वराणां सत्यपि स्वाभिघेयसम्ब न्धापरित्यागे मिध्यार्थतापि भवेत्।

लोचनम् रूढ्या वा औत्पत्तिकशब्दो नित्यपर्यायः तेन नित्यं यः शब्दार्थयो: शक्तिलक्षणं संबन्ध मिच्छति जैमिनेयस्तेनेत्यर्थः। निर्विशेषत्वमिति। ततश् पुरुषदोषानुप्रवेशस्याकि- चिस्कर त्वात्तनिबन्धं पौरुषेयेषु वाक्येषु यदप्रामा्यं तन्न सिध्येत्। प्रतिपत्तुरेव हि यदि तथा प्रतिपत्तिस्तर्हि वाक्यस्य न कश्विदपराध इति कथमप्रामाण्यम्। अपौर- षेये वाक्येऽपि प्रतिपत्तृदौरात्म्यात्तथा स्यात्। बालप्रिया इत्थनुषञ्ञः विरोधरूपसम्बन्घेन निमित्तेन जन्मनाS त्पत्तिर्लक्ष्यत इत्यर्थः। अत्र मतु- बर्थे तद्धितः पक्षद्वयेऽपि। लाघवादाह-रूढ्या वेत्यादि। रूढ्या सूत्रकारसक्केतेन। फलितमाह-तैनेत्यादि। यो जैमिनेय इच्छतीति सम्बन्धः । शक्तिलक्षणमिति। बोधनसामथ्यरूपमित्यरथः । वृत्तौ पूर्वोकतशङ्काबीजत्वेनौत्पत्तिकेत्यायुक्तं पौरुषेयेत्यादि- कन्त्वभ्युपगन्तव्यत्वे हेतुरवेन ।,अनभ्युपगमे दोषमाह-'तदि'त्यादि। 'तस्ये'ति। वाक्यतत्वविदो जैमिनेयस्येत्यर्थः । मत इति शेषः । 'शब्दे'त्यादि। 'शब्दार्थसम्ब- न्धस्य' शब्दगतार्थबोधनसामर्थ्यरूपस्य नित्यत्वादित्यर्थः । अर्थगोचरज्ञानजननश कितिहि प्रामाण्यं, सा शक्तियथार्थेष्विवायथार्थेष्वपि वाक्येष्वस्ति। प्रमाण्यं स्वत एव। अप्रामाण्यन्तु कारणदोषबाधकप्रत्ययादिना जन्यत इत्यादिमीमासकमतमत्रा वधेयम्। निर्विशेषत्वं स्यादित्यत्रेष्टापत्ति परिहर्तु निर्विशेषरवे दोषं दर्शयति-तत• श्चेत्यादि। पुरुषेति। पुरुषे वक्तरि यः कादाचित्को दोषस्य भ्रमादेरतुप्रवेशः, यद्ा-पुरुषदोषस्य वाक्ये योऽनुप्रवेशस्तस्येत्यर्थः । अकिश्चित्करत्वादिति। नित्यस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य बाघने शक्त्यभावादिति भावः। तन्निबन्धनं वस्तु तः पुरुषदोषाधीनम्। पौरुषेयेषु लौकिकेषु वाक्येषु अयथार्थवाक्येषु अप्रामा- ण्यम् यथार्थत्वनिमित्तकमप्रामाण्यम्। ततश्व तन्न सिद्ध्येदिति सम्बन्धः। ननु पुरुष- दोष: प्रतिपत्तुद्वारा वाक्यस्याप्रामाण्यसम्पादक इति शङ्कायामाह-प्रतिपत्तुरित्यादि। तथेति। अयथार्थतयेत्यर्थः। दोषान्तरश्वाह-अपोरुषयेत्यादि। अपौरुषेय- वाक्ये वैदिकवाक्ये। प्रतिपचुदौरात्म्यात् प्रतिपत्तुर्दोषात्। तथा स्यात् अय. थार्थत्वप्रतीक्या अप्रामाण्यं स्यात्। स्यात् वृत्तौ तथाविधौपाधिकधर्मर्माभ्युपगमे गुणमाह-'तदभ्युपगम' इत्यादि। 'पुरुषेति। पुरुषेच्छायाः वत्तृपुरुषाभिप्रायस्यानुवि धानाद्वेतोः समारोपितं कश्पितमत एवौपाधिकच् यद्व्यापारान्तरं येषु तेषामित्यर्थः।

४४० सटीकलोचनोपेतध्बन्यालोके

दशयते हि भावानामपरित्यक्तस्वस्वभावानामपि सामग््यन्तरसम्पात- सम्पादितापाधिकव्यापारान्तराणं विरुद्धक्रियत्वम्। तथा हि-हिममयूखप्र भृतीनां निर्वापितसकळजीवलोकं शीतलत्वमुद्धह्तामेव प्रियाविरहदहनद ह्यमानमानसैर्जनैरालोक्यमानाना सतां सन्तापकारित्वं प्रसिद्धमेव । तसष्मा स्पौरुषेयाणां वाक्यानां सत्यपि नैसर्गिकेऽर्थसम्बन्घे मिथ्यार्थत्वं समर्थथि- तुमिच्छता वाचकत्वव्यतिरिक्तं किंचिद्रपमौपाघिकं व्यक्तमे वामिधानीयम्। तच व्यञ्ञकत्वाडते नान्यत्। व्यज्यप्रकाशनं हि व्यन्जकत्वम्। पौरुषेयाणि च वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्ति। स च व्यङ्गथ एव

लोचनम् नतु धर्मान्तराभ्युपगमेऽपि कथं मिथ्यार्थता, न हि प्रकाशकत्वलक्षणं स्वधर्म जहा. ति शब्द इत्याशङ्कषाह-दृश्यत इति। प्राधान्येनेति। यदाह-"एवमय पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः न त्वेवमयमर्थ" इति। तथा प्रामाणान्तरदर्शनमत्र बाध्यते, नतु बालप्रिया उक्तार्थस्यानुभवसिद्धतवमुक्तं दश्यत इत्यादिना तद्वचनं किमर्थेमिश्यतस्तद्रन्थमव- तारयति-नन्वित्यादि। कथमिति न सिद्ध्येदित्यथः । अन्न हेतुमाह-न हीत्यादि प्रकाशकत्वलक्षणमिति। अर्थबोधनस्रामर्थ्यरूपमित्यर्थः न हि जहातीति सम्बन्धः। क्लप्तकष्प्यमानयो: क्लृप्तं बलवदिति न्यायोऽनेन दर्शितः। वृत्तौभावानामि'ति। पदा र्थानामित्यर्थः। सामग््यन्तरसम्पातेन सम्पादितमत एवौपाधिकं धर्मान्तरं येषु तेषाम्। 'विरुद्धक्रियतवं' स्वस्वभावविरुद्धक्रियोत्पादकत्वम् । 'हिममयूखः' चन्द्रः । 'निर्वा पितः सन्तापशान्ति प्रापितो जीवलोको येन तत्। तथाविधं शीतलत्वमुद्दहतामि त्यनेनापरित्य क्तस्वस्वभावत्वं प्रियाविरहेत्यादिना सामप्यन्तरेत्यादयुक्क सन्तापकारित्व मिर्यनेन विरुद्धक्रियत्वश्व दर्शितम्। यथा शाकुन्तले "विसृजति हिमगभैरग्निमिन्दु मयूखैः" इति । उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि। पौरुषेयाणि बाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्तीत्यत्र जैमिनिसूत्रभाष्यकृद्वचनं प्रमाणयति-यदाहेति। अयं पुरुष इति। वक्तृपुरुष इत्यर्थः । एवं वेदेति। यथानेनोक्तं तथा जानाती त्यर्थः । इति प्रत्ययो भवतीति योजना। प्रतिपत्तुरिति शेषः । न त्वेवमर्थ इति। अयमर्थ एवमेवेति प्रत्ययस्तु प्रतिपत्तने भवतीत्यर्थः । अर्थस्य बाघसम्भवादिति भाव: 1 अतस्तत्तदवाक्यार्थज्ञानरूपं पुरुषाभिप्रायमेव प्राधान्येन प्रकाशयन्तीति भावः। १. शाबरभाष्य., पृ. ४, पं. ५ चौ, सं,

तृतीयोद्द्योत: ४४१

न त्वमिधेयः, तेन सहाभिधानस्य वाच्यवाचकभावलक्षणसम्बन्धाभावात्। नन्वनेन न्यायेन सर्वेषामेव लौकिकानां वाक्यानां ध्वनिव्यवहारः प्रसक्त:। सर्वेषामप्यनेन न्यायेन व्यञ्जकत्वात्। सत्यमेतत् ; कि तु वक्रभिप्राय- प्रकाशनेन यद्व्यञ्ञकत्वं तत्सर्वेषामेव लौकिकानां वाक्यानामविशिष्टम्। तत्तु वाचकत्वान् भिद्यते व्यङ्गथं हि तत्र नान्तरीयकतया व्यवस्थितम्।

लोचनम् शाब्दोऽन्वय इत्यनेन पुर्षामि प्रायानुप्रवेशादेवाङ्कुत्यप्रवाक्यादौ मिध्यार्थतमुक्तम्।तेन सहेति। अनियततया नैसर्गिकत्वाभावादिति भावः। नान्तरीयकतयेति। बालप्रिया नन्वस्तु पुरुषाभिप्रायो व्यङ्गथ: व्यापारान्तरव्व व्यञ्जकत्वं वाक्यस्य, तथापि करथ मिथ्यार्थकत्वमित्यत आह-तथेत्यादि। तथा अभिप्रायव्यञ्जकरवेन प्रकारेण अत्र पौरपेयवाक्ये विषये। प्रमाणान्तरद्र्शनं प्रमाणन्तरेण प्रत्यक्षादिना दर्शनं तद्वाक्यार्थज्ञानम्। बाध्यते कचिद्वाघितं क्रियते। बाधा नाम अनुत्पत्तिः। पौरुषेय- वाक्यस्य पुरुषेच्छानुविधायित्वेन यथा दृष्टार्थकत्वनियमाभावात्कदाचित्तदर्थविषयक प्रत्यक्षादिज्ञानं नोत्पद्यत इत्यतो मिथ्यार्थकतेति भावः । न त्विति। बाध्यत इत्यनु- षज्यते। शाब्दोऽन्वयः शब्दस्यार्थेन स्वाभाविकस्सम्बन्धोऽर्थबोधनसामर्थ्यल- क्षणः। सामान्येनोक्तं विशेषे दर्शयन्नाह-इत्यनेनेत्यादि। अङ्गल्यग्रवाक्यादौ अङ्कुत्य श्रे करिवरशतमिति वाक्यादौ। मिथ्यार्थत्वमुक्तमिति। असम्बद्धार्थस्यापि पुरुषाभिश्रेतत्वसम्भवादिति भावः । तथाचोत्तरूपस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वेऽपि पौरुषेयवाक्यानां पुरुषाभिप्रायानुविधायित्वात्तदभिप्रेतं यद्वाक्यार्थस्यासत्यत्वं, तद्वा- क्यस्य मिथ्यार्थकत्वेनाप्रामाण्यम्। अपौरुषेयाणां वाक्यानान्तु वक्तुरभावेन तेषां सर्वेषामेव प्रामाण्यञ्चेति बोध्यम्। वृत्तौ 'तेन सहे'ति। पुरुषाभिप्रायेण सहेत्यर्थः । 'अभिधानस्य' शब्दस्य। 'वाच्यवाचकसम्बन्धाभावादि'ति। अनेन शब्दस्य व्यप्नयेन सह यस्सम्बन्धस्तस्य वाच्यवाचकभावत्वं नास्तीति दशितं, तत्र हेतुमाह लोचने-अनियतत्वादित्यादि। अनियतत्वेन हेतुना स्वाभाविकत्वाभावादि- त्यर्थः । अथाभिप्रायस्य व्यज्ञयत्वोक्तिमाश्रित्य शङ्कते-'नन्वनेने'त्यादि । 'प्रसकः' प्राप्तः, यद्वा-आपत्तिविषयः । अत्र हेतुमाह-'सर्वेषामि'त्यादि। इषापतति दर्शयति- 'सत्यमि'त्यादि। 'सत्यमेतदि'ति। अभिप्रायप्रकाशनेन यद्वचञ्जकतवं तत्सर्वेषामस्ती त्यर्थ: । विशेषमाह-'किन्धिव' त्यादि। यद्वयज्जकत्वं तत्तु वाचकत्वान्न भिद्यत इति सम्बन्धः । वक्त्रभिप्रायप्रकाशनेनेत्यस्य स्थाने वक्त्रमि प्रायविशिष्टार्थप्रकाशनेनेति च पाठः । 'अविशिष्टं' साधारणम्। वाचकत्वान मिदत इत्यत्र हेतुमाह-'व्यज्नयं ही' ५६ ०व०

४४२ सटीकलोचनोपे तथ्वन्यालो के

न तु विवक्षितत्वेन। यस्य तु विवक्षितत्वेन व्यङ्गयस्य स्थिति: तद्यञ्ज कत्वं ध्वनिव्यवहारस्य प्रयोजकम्।

लोचनम् गामानयेति श्रुतेऽप्यभिप्राये व्यक्ते तदभिप्रायविशिष्टोऽर्थ एवाभिप्रेतानयनादि क्रियायोग्यो न त्वभिप्रायमात्रेण किचित्कृत्यमिति भावः । विवक्षितत्वेनेति। प्राधान्येनेत्यर्थः। यस्य त्विति। ध्त्रन्युदाहरणेष्विति भावः । काव्यवाक्येभ्यो हि न नयनानयनाथुपयो- गिनी प्रतीतिरभ्य्थ्यंते, अपि तु प्रतीतिविश्रान्तिकारिणी, सा चाभिप्रायनिष्ठैव नाभिप्रे तवस्तुपर्यवसाना। नन्वेवमभिप्रायस्येव व्यप्नयत्वास्त्रिविरधं व्यङ्गयमिति यदुकतं तत्कथमित्याह- बालप्रिया त्यात्यादि। 'नान्तरीयकतयेति। अविनाभूतत्वेनेश्यर्थः। भावं विवृणोति लोचने- गामित्यादि। अभिप्राये व्यक्तेऽपीति सम्बन्धः । क्षीरप्रहणाद्यर्थ कगवानय ना भ प्राये व्यक्तेऽपीत्यर्थः । अर्थः गोकर्मकात्वाद्यर्थः। न त्वित्यादि। गोकर्मकानयनादिक्रिया रूपार्थ विना अभिप्रायासिद्धिरतश्च न वाचकत्वात्पृथवव्यअ्ञक्त्व वाच्याद्यक्षयमिवेति च

प्राधान्येनेति। वृत्तौ यस्य व्यङ्गयस्यैति सन्बन्धः। विवक्षितत्वेन स्थितिरित्यत्रा काल्ां पूरयति-धत्रन्युदाहरणोष्घिति। वृत्तौ तद्यञ्जकत्वमित्यस्य तत्कर्मक व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । नतु ध्वन्युदाहरणेष्वपि लौकिकवाक्येध्विव विवक्षितत्वापरप र्यायं प्राधान्यं वाच्यस्य विद्यत इत्याशड्रायामभिप्रायमाह-काव्यवाक्येभ्य इत्यादि। नयनेति। प्रापणादिक्कियोपयोगिनीत्यर्थः । प्रतीतिः वाच्यार्थप्रतीतिः। ना्यथ्यंत इति। किन्तु बलादापततीति भावः । अपि त्विति। का पुनरभ्यर्थ्यंत इति भावः। प्रतीतिविश्रान्तिकारिणी वाच्यप्रतीतिविश्रान्तिकारिणी। प्रतीतिरभ्य थ्यंत इत्यनुषङ्जः । रसादिप्रतीतिरभ्यथ्यंत इत्यथः । विभावादि प्रतीति रूपत्वात्तस्या इति भावः । ननु सापि वाच्यपर्यवसायिन्यन्तु, तन्मूलकत्वादिति कर्थं व्यङ्गयस्य प्राधान्यमित्यत आह-सा चेत्यादि। चहत्वर्थे। अभिप्रायनिष्ठैव रसादिव्यप्रय पर्यवसायिन्येव। अभिप्रेतवस्त्विति। वाच्यार्थेत्यर्थः । अतश्च वाच्यस्य न विवक्षि तत्वलक्षणं प्राधान्यं काव्यवाक्येष्विति भावः ।

यविशेषरूपं यद्यप्थन्तु तात्पर्येण प्रकाश्यमानं सच्छशब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तद्विवक्षि तं भवतीति सम्बन्धः । 'विवक्षितं' प्रधानम्। 'तदेव' अभिप्रायविशेषरूपमेव। अप- रिमितविषयस्येति हेतुगर्भम्। किन्तु तथा दर्शितेति सम्बन्धः । 'तथा' उक्तप्रकारेण।

तृतीयोद्द्योतः ४४३

यश्वभिप्रायविशेषरूपं व्यङ्गयं शब्दार्थार्म्यां प्रकाशते तद्धवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानं सत्। किन्तु तदेव केवळमपरिमितवि- षयस्य ध्वनिव्यवहारस्य न प्रयोजकमव्यापक्रवात्। तथा दर्शितभेद- त्रयरूपं तात्पर्येण द्योत्यमानमभिप्रायरूपमनमिप्रायरूप च सर्वमेव ध्वनिव्यव हारस्य प्रयोजकमिति यथो क्तव्यञ्जकत्वविशेषे ध्वनिलक्षणे नाति- व्यापिन चाव्यासिः। तस्माद्वाकयतत्त्वविदा मतेन तावद्यल्जकत्वलक्षणः शब्दो व्यापारो न विरोधी प्रत्युतानुगुण एव लक्ष्यते । परिनिश्चितनिर- पअंश शब्दब्रह्मणां विपश्चितां मतमाश्रित्यैव प्रवृत्तोऽयं ध्वनिव्यवहार इति

यस्विति। एवं मीमांसकाना नात्र विमतिर्युक्तेति प्रदर्श्य वैयाकरणानां नैवात्र लोचनम्

सास्तीति दर्शयति-परिनिश्चितेति। परितः निश्चितं प्रमाणेन स्थापितं निरपभ्रशं गलितभेदप्रपश्चतया अविद्यासस्काररहितं शब्दाखयं प्रकाशपरामर्शस्वभावं ब्रह्म व्यापक त्वेन वृहद्विशेषशक्तिनिर्भरतया च बृंहितं विश्वनिर्माणश क्तीश्वरत्वाच्च बृंहणम् यैरिति। अधस्थलेऽभिप्रायरूपव्यअ्ञथस्य क्वचित्सरवात्तदादाय तत्रातिव्याप्तिने रसादिव्यप्ञय- बालप्रिया

स्याभिप्राय रूपत्वाभावात्ततस्थलेऽव्याप्तिश्च नेत्यर्थः । उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि। न न विरोधीति सम्बन्धः। वाक्यतत्ववित्पदार्थकथनेन वृत्तमनुवदन्तुपसंहारप्रन्थं व्या-

माह-एवमित्यादिना। सेति। विमतिरित्यर्थः। परिनिश्चितेत्यादिग्न्थमनादिनिधनं ब्रह्मेत्यादिभतृँहरिवचनादिकमनुसृत्य सरविभ्रहं वित्ृणोति-परित इत्यादि। परितः बहुमुखान्वादिनः प्रति दोषविशेषवाचिनापभ्रंशशव्देनात्र सर्वेदोषहेतुरविद्यासंस्कारो लक्ष्यत इत्याशयेन व्याचष्टे-गलितेत्यादि। गलितभेदप्रपश्तया भेदप्रपश्वसंसर्गर- हितत्वेन। उपलक्षणे तृतीया। गलितभेदप्रपश्वत्वे हेतुरविध्येत्यादि। शब्दपदविवरणं शब्दार्थाख्यमिति। शब्द इत्यर्थे इति चाख्या यस्य तत्। नामरूपात्मकमित्यर्थेः । यद्वा-शब्दार्थयोराख्या स्फुरणं यहिंमस्तच्छब्दार्थभ्रमाधिष्ठानमित्यरथः । निरुपाधि रूपमाह-प्रकाशेत्यादि। स्वत्रकाशज्ञानस्वरूपमित्यर्थः । बृहधातोर्ब्रह्मश्दनिष्पत्ति मभिप्रेत्य विवृणोति-व्यापकत्वेन बृहदिति। एवं निरुपाधिपरतया व्याख्याय सोपाधिपरतयापि व्याचष्टे-विशेषेत्यादि। विशेषाणां व्यष्टिरूपाणां सर्वेषां शक्ति भिर्निर्भरतापूर्णता तया चैत्यर्थः। बृद्ददित्यनेन सम्बध्नाति। बृहधातोबहशब्दनिष्प त्यभिप्रायेण चाह-बृंहितमित्यादि। वृंहितमिति कर्तरि कः । कर्थ परिपोषरूप बृंहणमित्यत आह-विश्वेत्यादि। विश्वस्य यानि निर्माणानि तद्विषया या: शकतयः

४४४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यैः सह कि विरोधाविरोधौ चिन्त्येते। कृत्रिमशब्दार्थसम्बन्घवादिनां तु युक्तिविदामनुभवसिद्ध एवायं व्यञ्ञकभावः शब्दानामर्थान्तराणामिवा- लोचनम् एतदुक्तं भवति-वैयाकरणास्तावद्ब्रह्मपदेनान्यत्कंचिदिच्छन्ति तन्र का कथा वाचकत्वव्यञ्ञकत्वयोः, अविद्यापदे तु तैरपि व्यापारान्तरमभ्युपगतमेव। एतच्च प्रथमोद्योते वितत्य निरूपितम्। एवं वाक्यविदा पदविदा चाविमतिविषयत्व प्रदर्श्य माणतत्त्वविदां तार्किकाणामपि न युक्तात्र विमतिरिति दर्शयितुमाह-कृत्रि मेति। कृत्रिमः सङ्केतमात्रस्वभावः परिकल्पितः शब्दार्थेयोः सम्बन्ध इति ये वदन्ति नैयायिकसौगतादयः। यथोक्तम्-'न सामयिकत्वाच्छब्दार्थप्रत्ययस्ये'ति। तथा शब्दा: संकेतितं प्राहुरिति। अर्थान्तराणामिति। दीपादीनामू। बालप्रिया ताभिर्हेतुभि: ईश्वरत्वाद्विश्वपरिणमनसमर्थत्वात्। यद्वा-विश्वनिर्माणशकतिर्माया, तस्या ईश्वरत्वाद्विश्वरूपेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वादित्यथेः । यैरित्यस्य परिनि- श्वितमित्यनेन सम्बन्धः । तेषामिति शेषः । वृत्तौ 'विरोधाविरोधावि'ि। पूर्वपक्ष- तया विरोधस्सिद्धान्ततया अविरोधश्च। ननु वैयाकरणमतमाश्रित्य ध्वनिव्यवहारस्य प्रवृत्तत्वेऽपि वाचकलक्षणस्य शब्द- स्य वाचकत्वात्पृथव्व्यञ्जकत्वाङ्गीकारे विरोधाविरोधौ मीमांसकवच्चिन्तनीयाविति तैस्वह किमित्यायुक्तमयुक्तमिति शङ्कायां तात्पर्यमाह-एतदुक्तमित्यादि। ब्रह्मपद इति। विद्यादशायामित्यर्थः । नेच्छन्तीति सम्बन्धः । अन्यदिति। ब्रह्मण इति शेषः। तत्र ब्रह्मपदे। का कथेति। कथापि नास्तीत्यर्थः। अतश्च कर्थ विरोधा विरोधचिन्ताप्रसङ्ग इति भावः । व्यापारान्तरमिति। व्यञ्ञकत्वमित्यथः। अभ्यु पगतमैवेति। अतस्तत्रापि न विरोधाविरोधचिन्तावसर इति भावः। व्यापारान्तरं तैरम्युपगतमिति कुतोऽवगन्तव्यमित्यत आह-एतच्चेति। प्रथमोद्योत इति। ध्वनिलक्षणनिरूपण इति भावः । वृत्तमनुवदन्नवतारयति-एवमित्यादि। युक्तिविदा मित्यस्यार्थकथनं प्रमाणतत्वविदा तार्किकाणामिति। सौगतादेरुपलक्षणमिदम्। सऊके- तमान्रस्वभाव इति। सक्केतस्समयः, स चास्माच्छन्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्यादी- कछा। अस्य शब्दस्यायमर्थ इत्युपदेशस्स इति च केचित्। नेत्यादिप्रत्ययस्येत्यन्तं न्यायसूत्रम्। शब्दो लिप्विधयार्थबोधक इति पूर्वपक्षस्य समाधानमिदम्। नेति। शब्दो लिङ्विधयार्थेबोधको नेत्यर्थः। अत्र हेतुः-सामयिकत्वादित्यादि। शब्दादर्थेस्य यः प्रत्ययो बोधस्तस्य सामयिकत्वात्सक्केतमूलकत्वादित्यर्थः। सौगतव- चनमाह-शब्दा इत्यादि। शब्दानामयं व्यव्जकभावोऽनुभवसििद्ध एवेत्येतदुपपाद- नायार्थान्तराणामिवेति दष्ठान्तकथन, तत्रार्थान्तराणामित्येतद्वयाचष्टे-दीपादीना-

तृतीयोद्द्योतः ४४५

विरोधश्चेति न प्रतिक्षेप्यपदवीमवतरति। वाचकर्वे हि तार्किकाणां विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्ताम्, किमिदं स्वा- भाविकं शब्दानामाहोस्वित्सामयिकमित्याद्याः। व्यञ्जकत्वे तु ततपृष्ठभा- विनि भावान्तरसाधारणे लोकप्रसिद्ध एवातुगम्यमाने को विमतीनाम- लोचनम् नन्वनुभवेन द्विचन्द्राद्यपि सिद्धं तच्च विमतिपदमित्याशङ्कयाह-अविरोधश्चे- ति। अविद्यमानो विरोधो निरोधो बाधकात्मको द्वितीयेन ज्ञानेन यस्य तेनानुभव- सिद्धश्वाबाधितश्चेत्यर्थः। अनुभवसिद्धं न प्रतिक्षेप्यं यथा वाचकत्वम्। ननु तन्राप्येषां विमतिः। नैततू ; न हि वाचकत्वे सा विमतिः, अपि तु वाचक- सवस्य नैसर्गिकत्वकृत्निमत्वादौ तदाह-वाचकत्वे हीति। नन्वेवं व्यञ्जकत्व- स्यापि धर्मान्तरमुखेन विप्रतिपत्तिविषयतापि स्यादित्या शङ्कयाह-व्यअ्कत्वे त्विति। भावान्तरेति। अक्षिनिकोचादे: साङ्केतिकत्वं चक्षुरादिकस्यानादिर्योग्यतेति दृट्टा बालप्रिया मिति। यथा दीपादिः परिकल्पितनिजविषयादन्यं विषयमपि प्रकाशयति, तथा शब्दोपि सङ्कतितादन्यं विषयं प्रकाशयतीति तेषामप्यनुभवसिद्ध एवायं शब्दाना व्यरजकभाव इति भाव: । नन्त्रित्यादि। अनुभवेन दोषजनितेनातुभवेन। तच्च द्विचन्द्रादि च। तच्चे- त्यस्य स्थाने न च नेति च पाठः । परिहारानुगुण्येनाविरोधपर्द व्याचष्टे-अविद्य- मान इत्यादि। निरोधः प्रतिबन्धः । फलितमाह-तेनेत्यादि। न प्रतिक्षेप्यं न विमतिपदम्। व्यज्ञकत्वं न विमतिपदमनुभवसिद्धत्वाद्वाचकत्ववदित्यनुमानम- नेन दर्शितम्। अत्र दृष्टान्तस्य सादथवैकल्यशक्कापरिहारपरतया वाचकत्वे हीत्यादिभ्रन्थमवता रयति-नन्वित्यादि। तन्रापि वाचकतवेऽपि। एषां तार्किकाणाम्। नैतदिति। एतन्न युक्तमित्यर्थेः । अत्र हेतुः-न हीत्यादि। वाचकत्वे धर्मिणि न विमतिः, किन्तु तत्र नैसगिंकत्वादिधम एवेत्यर्थः । अतो न साध्यवैकल्यं दृष्टान्तस्येति भावः । धर्मान्तरमुखेनेति। नैसर्गिकत्वादिमुखेनेत्यर्थः। विप्रतिपत्तिविषयतापीति। न केवलमनुभवसिद्धतेत्यपिशब्दार्थः । वाचकत्वस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वं व्यञ्ञकत्वस्य तदभावञ्च दर्शेयन् भावमाह-अक्षीत्यादि। अक्ष्णोर्निकोचो विकासः । आदिपदेन सड्कोचादिकं गृहते तस्य। साङ्केतिकत्वमिति। सक्केतवत्वमित्य :। यद्वा-अर्थेन सह सम्बन्धस्य सक्केतसिद्धत्वमित्यर्थः । योग्यतेति। चाक्षुषादिज्ञानकारणतेत्यर्थः । यथा भूषणसारे "इन्द्रियाणां स्वविषयेष्वनादिर्योग्यता यथेशति। इति द्वृष्टवेति।

४४६ सटीकलोच नोपै तध्वन्यालो के

वसरः। अलौकिके ह्यर्थे तार्किकाणां विमतयो निखिलाः प्रवर्तन्ते न तु लौकिके। न हि नीलमधुरादिष्वशेषलोकेन्द्रियगोचरे बाघारहिते वच्वे परस्परं विप्रतिपत्रा दश्यन्ते। न हि बाधारहितं नीलं नीलमिति ्रुवन्नपरेण प्रतिषिध्यते नैतन्नीलं पीतमेतदिति। तथैव व्यञ्ञकत्वं वाच कानां शब्दानामवाचकार्ना च गीतध्वनीनामशब्दरूपाणां च चेष्टादीना लोचनम् काममस्तु संशयः शब्दस्याभिधेयप्रकाशने व्यञ्ञकत्वं तु यादशमे करूप भावान्तरेषु तादगेव प्रकृतेऽपीति निश्चितैकरूपे कः संशयस्यावकाश इत्यर्थः। नैतन्नीलमिति नीले हि न बिप्रतिपत्िः, अपि तु प्राधानिकमिदं पारमाणवमिदं ज्ञानमात्रमिदं तुच्छ- दमिति तत्सष्टावलौकिक्य एव विप्रतिपत्तयः। वाचकानामिति। धन्युदाहरणे बालप्रिया अक्षिनिकोचादेश्षक्षुरादीन्द्रियस्य चार्थप्रकाशकत्वे समानेऽप्याद्यस्यार्थन सह सम्बन्धस्य साङ्कतिकत्वं द्वितीयस्थार्थेन सह सम्बन्धस्य नैसर्गिकत्वन्व दृष्ट्वे्थः। काममित्यादि। शब्दस्य वाचकत्वे किमिदं साङ्केतिकमाहोस्विन्नैसर्गिकमिति वाचकत्वधर्मिकस्संशयः कामं भवत्वित्यर्थः । यथा शब्दे नित्यानित्यत्वसंशयः । व्यञ्जकत्वमिति। तुशब्दो विशेषे। भावान्तरेष्विति। प्रदोपादिष्वित्यथेः। न तु लौकिक इत्युक्तमुपपादयति वृत्तौ 'न ही'त्यादि। 'नीलमधुरादिषु' नीलमधुरादिद्रव्येषु। निर्धारणे सपमी। 'तत्वे' पदार्थे। 'विप्रतिपन्ना' इति। जना इति शेषः। उत्तमेव स्फुटयति-'न ही'त्यादि। 'बाधारहितं सत्यम्। 'नीलं' नीलद्रव्यं घटादि। 'नीलमिति ब्रुवन्निति। इदमिति शेषः । 'अपरेणे'त्यादि। एतन्न नीलमेतत्पीतमिति न हि प्रतिषिध्यत इति सम्ब न्धः। लोचने भावमाह-नैतदित्यादि। नीले एतन्न नीळमिति विप्रतिपत्तिन हीति सम्बन्धः । लौकिकत्वादिति भावः। विरुद्धा प्रतिपत्तिरविप्रतिपत्तिः। अपि त्वित्या दि। अपि त्बत्यलौकिक्य एव विप्रतिपत्तय इति सम्बन्धः। तत्प्रकारकथनं प्राधा- निकमित्यादि। इदमित्यनेन सचेत्र जगद्विवक्षितम्। प्राधानिकं प्रधानस्य मूलप्र- कृतेर्विकारः । पारमाणवं परमाणुजन्यम्। ज्ञानमान्रं विज्ञानस्वरूपमेव। तुच्छं शून्यम्। अत्र क्रमेण सांख्यवैशेषिकविज्ञानवादिमाध्यमिकानाम्मतानि दर्शितानि। तत्सृष्टाविति। जगत्सृष्टिहेतावित्यर्थः। तद्दृष्टाविति पाठे तु जगतकारणदष्टावित्य थैः। अलौकिक्य एव विप्तिपत्तय इति। लौकिके विप्रतिपत्तीनामदर्शनादलौ- किक्रे वस्तुनि तहशनाच्वान्वयव्यतिरेकाभ्यामलौकिकवस्तुविषय कत्वमेव तासां सिद्धमि- त्यर्थः। अलौकिक इत्यादिवृत्तिग्रन्थोऽनेन विवृतः । वृत्तावुपसंहरति-'तथैवे'त्यादि। 'तथैव' तथाभूतमेव, लोकिकमेवेति यावत्। 'केनापह्वयत' इति। सर्वैरादियत एवे

तृतीयोद्द्योत्ष:

यत्सर्वेषामनुभवसिद्धमेव तत्केनापहनूयते। अशब्दमर्थ रमणीयं हि सूच- यन्तो व्याहारास्तथा व्यापारा निबद्धाश्चानिबद्धाश्च विदग्धपरिषत्सु विविधा विभाव्यन्ते। तानुपहास्यतामात्मनः परिहरन् कोऽतिसन्दधीत सचेताः

लोचनम् व्विति भावः । अशब्दमिति। अभिधाव्यापारेणास्पृष्टमित्यर्थः । रमणीयमिति। य दरोप्यमानतयैव सुन्दरीभवतीत्यनेन ध्वन्यमानतायामसाधारणप्रतीतिलाभः प्रयोज- नमुक्तम्। निबद्धा: प्रविद्धाः। तानिति व्यवहारान्। कः सचेता अतिसन्दधीत नाद्रियेतेत्यर्थः । लक्षणे शत्रादेशः आत्मनः कर्मभूतस्य योपहसनीयता्ि बालप्रिया त्यर्थः । अत्र हेतु :- 'अशब्दमि'्यादि। नास्ति शब्दोऽभिधायको यस्येति व्युत्प- त्तिमभिप्रत्याश्दमित्यैतद्वयावष्टे लोचने-अभिधेरयादि। अशब्दत्वं रमणीयत्वे हेतुरिति दर्शयन्विवृणोति-यदित्यादि। व ब्रान्तप्रावृत कामिनीकुच कलशदष्टान्तसिद्ध मेतदिति भाव:। सुन्दरी भवतीति रमणीयपदव्याख्यानम्। इत्यनेनेति। अशब्दत्व- रमणीयत्वविशेषणद्वयेनेत्यर्थः । ध्वन्यमानतायामिति। अर्थस्येति शेषः । मसा धारगोति। प्रतीतेरसाधारणत्वमास्वाद्यमानात्मकत्वम्। बृत्तौ 'व्याहारा' इति। व्यव हारा इति च पाठः । 'तथा व्या।' इति। ये नार्थस्याशब्दत्वं रमणीयत्व्रञ्च भवति, तथाभूतो व्यापारो व्यञ्ञकत्व लक्षणो येषां तथाभूता इत्यर्थः । 'निबद्धाः' क्तकादि- रूपाः । 'अनिबद्धाः' गद्यादिरूपाः । लोचने-प्रसिद्धा इति। मुक्तकादिरूपत्वेन प्रसिद्धा इत्यर्थः । अतिसन्दधीतेत्येतत्प्रकृतानुगुणं विव्ृणोति-नादियेतेति। स्रचेता इति विशेष्यानुसारेण परिहरन्नित्येतद्वथाचष्टे-लक्षण इति। लक्षणरूपार्थ इत्यर्थः। परिहरणस्यादरणफलत्वाल्लक्षणत्वम्। शत्रादेश इति। परिहरन्नित्यत्रेति शेषः। तेन सिद्धमर्थमाह-आत्मन इत्यादि। उपसहनीयता विद्वत्परिषत्कर्तृकपरिहास- विषयता। परिहारेण प्रागभावपरिपालनेन। फलितमाह-तामित्यादि। वृत्तौ 'ब्रयादि'ति। कश्चिदिति शेषः। सम्भाव्यन्तद्वचनमाह-'असती'त्यादि। कथमित्य- त्राह-'व्यञ्जकत्व' मित्यादि। 'तच्च' गमकत्वञ्च। 'लिङ्गत्वं' ज्ञापकत्वम्। 'अत' इति। गमकत्वस्य लिनत्वरूपत्वादित्यर्थः । इतीति हेतौ। 'तेषां' शब्दाना व्यज्ञयव्यक्षक भावो लिजिलिज्भाव एवेति योजना। एवकारार्थेकथनं 'नापरः कश्विदि'ति। उक्तं साधयति-'अतश्चेत्यादि। 'अतः' वक्ष्यमाणाद्वेतोः। चकारो युकत्यन्तरसमुच्चायकः।

बोद्धव्य'मिति। अतिरिकत्वे प्रमाणाभवादिति भावः । अत इत्युक्त्तदशयति-'यस्मादि' त्यादि। ततः किमत आह-'वक्त्रभिप्रायशचे'त्यादि। व्यञ्ञकत्वमित्यादिप्रन्थस्य

४४८ सटी कलो चनोपेतध्वन्यालो के

ब्रयात्, अस्त्यतिसन्धानावसरः व्यख्कत्वं शब्दाना गमकत्वं तच्च

व्यअ्रचव्यञ्जकभावो नापरः कश्चित। अतश्चैतदवश्यमेव बोद्धव्यं यस्मा- दवक्कभिप्रायापेक्षया व्यञ्ञकत्वमिदानीमेव त्वया प्रतिपादितं वक्रिन्नाय प्वानुमेयरूप एव । अत्रोच्यते-नन्वेवमपि यदि नाम स्याचति्क नश्छिलम्। वाच

भ्युपगत्म्। तस्य चैवमपि न काचित् क्षतिः । तद्धि व्यञ्ञकत्वं लिङ्गत्व मस्तु अन्यद्ूा। सर्वथा प्रसिद्धशाब्द प्रकारविलक्षणत्वं शब्दव्यापारविष

लोचनम् हारेणोपलक्षितस्तां परिजीहीर्बुरित्यर्थः । अस्तीति। व्यक्षकत्वं नापह्नूयते तत्व- तिरिकं न भवति अपि तु लिन्विलिक्गभाव एवायम्। इदानीमेवेति। जैमि- नीयमतोपक्षेपे। यदि नाम स्थादिति। प्रौढवादित याभ्युपगमेऽपि स्वपक्षस्तावन्न सिध्यतीति दर्शयति-शळ्देति। शब्दस्य व्यापारः सन् विषयः शब्दव्यापारविषयः, अन्येतु बालप्रिया भावमाह लोचने-व्यक्षकत्वमित्यादि। नापह्नयत इति। स्वरूपत इति शेषः। तन्तु व्यक्ञकत्वन्तु। अतिरिक्तं लिग्गत्वाद्भिन्नम् । लिङ्रिलिङ्गभाव एव लिप्विनि- रूपितलिन्रवमेव। अयं व्यञ्जकत्वम्। स्यादितीति। इत्यनेनेत्यर्थः । म्रौढेति। परोकं स्वीकृत्यापि स्वसिद्धान्त- स्थापनाय यो वादस्स त्रौढवादः तं वदतीति प्रौढवादी, तस्य भावस्तत्ता तये- त्यर्थः । स्वपक्ष इति। व्यञ्जकत्वं लिन्नत्वादनतिरिक्तमिति पूर्वपक्षिपक्ष इत्यर्थः । न सिद्धयतीति। वक्ष्यमाणयुक्त्येति भावः । वृत्तौ 'तत् कि नः छिन्नमिशत्युक्तस्यैव विवरणम्-'वाचकत्वे'त्यादि । 'प्रसिद्धे'ति। प्रसिद्धो यश्शब्दस्य प्रकारो धर्मोड भिधा लक्षणा च तदिलक्षणत्वमित्यर्थः। शब्दव्यापारत्वमिति वक्तव्ये शब्द व्यापारविषयत्वमित्युक्तिरसन्वतेत्यतो व्याचषे लोचने-शब्देत्यादि। विषय इति। स्चेतोबुद्धिविषय इत्यर्थः। तदास्वाद्य इति यावत्। व्याख्यानान्तरं दर्शयति-भन्य इति। वृत्तौ 'तस्ये'ति। व्यज्ञकत्वस्येत्यर्थः। व्यञ्जकत्वं लिगत्व महि्तिवत्युक्त्या सिद्धं नस्समीहितमिति मन्यमानं पूर्वपक्षिण प्रत्याह-'न पुनरि'त्यादि।

तृतीयोद्द्योत: ४४९

यत्वं च तस्यास्त्रीति नास्त्येवावयोर्विवादः। न पुनरयं परमार्थो यद्य अकत्वं लिव्वत्वमेव सर्वत्र व्यञ्ञचप्रतीतिश्च लिञ्ञिप्रतीतिरेवेति। यदपि स्वपक्षसिद्धयेSस्मदुक्त्तमनुदितं त्वया वक्रभिप्रायस्य व्यङ्गथ त्वेनाभ्युपगमात्तत्प्रकाशने शब्दानां लिव्वत्वमवेति तदेतय्यथास्माभिरभि- हितं तद्विभज्यं प्रतिपाद्यते श्रयताम्-द्विविधो विषयः शब्दानाम्- अनुमेयः प्रतिपाधश्च। तन्रानुमेयो विवक्षालक्षणः । विवक्षा च शब्द- ए्वरूपप्रकाशनेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विप्रकारा। तत्राद्या न शाक्दव्यवहाराङ्गम्। साहिणित्वमात्र प्रतपत्तला। द्वीया तु शब्दविशेषावधारणवसितव्यवहितापि शब्दकरणव्यवहारनिबन्धनम् । ते तु द्वे अप्यनुमेयो विषयः शब्दानाम्। प्रतिपाध्यस्तु प्रयोक्तुरर्थप्रति- पादनसमीहाविषयीकृतोऽर्थः । स च द्विविष :- वाच्यो व्यङ्रथश्च। प्रयोक्ता हि कदाचित्स्वश-

लोचनम् शब्दस्य यो व्यापारस्तस्य विषयो विशेष इत्याहुः । न पुनरिति। प्रदीपालोकादौ

लिङ्गभावोऽव्यापक इति कर्थं तादात्म्यम्। विषय इति। शब्द उच्चरिते यावति बालप्रिया इति यदयं पुनने परमार्थ इति सम्बन्धः । अत्राभिप्रायमाह लोचने-प्रदोपेत्यादि। लिङ्गीति। लिड्विलिज्भावेन लितिनिरूपितलित्त्वेन शून्यः विना कृतः तदसमाना- धिकरण इति यावत्। शून्ये इति पाठे प्रदीपालोकादावित्यस्य विशेषर्ण तत्। व्यङ्गय- व्यञजकभाव इति। घटादितत्तद्विषयेण सहेति शेषः । इतीति हेतौ। लिजिकिन- भावो व्यप्तयव्यञ्जकभावस्य व्यापको नेति सम्बन्धः । नञूरहितपाठे त्वव्यापक इति छेदः । कथन्तादात्म्यमिति। यदि हि व्यञ्जथव्यञ्जकभावो लिजिलिज्भाव एव स्यान्न तदतिरिक्तः, तर्हि यत्र यत्र व्यव्नयव्यञ्जकभावस्तत्र तत्र लिद्विलितभावोऽपि भवेत्, न चासावस्ति प्रदीपादौ व्यभिचारदर्शनादतस्तयोरैक्यन्न भवतीत्यर्थः । नतु वक्त्रभिप्रायस्य व्यञ्जकत्वन्तु शब्दस्य लिग्त्वमेव वक्तृज्ञानानुमापकतवं शब्दस्येति वदता प्राभाकराणां मतस्य संवादकत्वादित्याशङ्कायामुक्त वृत्तौ 'यदपी' त्यादि। अभिहितमित्यस्यानन्तरं तथेति शेषः । विषयशब्दस्यार्थे प्रसिद्धत्वात्तस्य चात्रायोगाद्वयाचष्टे लोचने-शब्द इत्यादि। यावतीति। यावत्यर्थ इत्यर्थः। तावा- ५७ प्व०

४५० सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

व्देनार्थ प्रकाशयितुं समीहते कदाचित्त्वशब्दानभिधेयरवेन प्रयोजना-

लोचनम् प्रतिपत्तिस्तावान्विषय इत्युक्तः। तत्र शब्दप्रयुयुक्षा अर्थप्रतिपिपादयिषा चेत्युभय्यपि विवक्षानुमेया तावत्। यस्तु प्रतिपिपादयिषायां कर्मेभूतोऽर्थस्तन्र शब्द: करणतवेन व्यवस्थितः न त्वसाबनुमेयः, तद्विषया हि प्रतिपिपादयिषैव केवलमनुमीयते। न च तन्न शब्दस्य करणरवे यैव लिन्नस्येतिकर्तव्यता पक्षधर्मत्वप्रहणादिका सास्ति, अपि

बलप्रिया मिति। उच्चरितशब्दजन्यप्रतिपत्तिविषय इत्यर्थः । वृत्तौ 'आध्येति। शब्दस्वरूपप्र काशनेच्छेत्यर्थः । 'शान्दे'ति। शब्दः शब्दकरणको यो व्यवहारोऽर्थप्रत्ययस्तस्याङ्ग- मित्यर्थः । 'प्राणित्वे'ति। शब्दस्वरूपप्रकाशनेच्छयोच्चरितेन शब्देनायं प्राणीति श्रोतुर्या प्राणित्वमात्रस्य प्रतिपत्तिः मात्र पदेनार्थेस्य व्यवच्छेदः सा फलं यस्यास्सेत्यर्थः। "द्वितीये'ति। शब्देनार्थप्रकाशनेच्छेत्यर्थः। 'श्देति। शब्दविशेषस्य प्रतिपिपादयिषि- तार्थबोधानुकूलस्य वाक्यस्य यदवधारणं वक्तुरनुसन्धानं तस्मिन्नवसिता पर्यवसिता तद्ुत्पादनेन कृतार्थेति यावत्। अत एव व्यवहितापि शाब्दबोधं प्रति व्यव- धानवत्यपि। यद्वा-व्यवहितापि शब्दविशेषावधारणवसितेति योजना। शब्दे नार्थविशेषस्यावधारणे श्रोतुर्बोधे अवसिता परम्परया तदुत्पादिकेति यावतू। तथा सतीत्यर्थः । 'शब्देति। शब्दः करणं यस्य तथाभूतो व्यवहारशशाब्दबोधः, तस्य निबन्धनं निमित्तमित्यथः । ते तु द्वे इति पूर्वोक्ताद्द्विप्रकाराविवक्षेत्यर्थः । 'अनुमेयो विषय' इति। अयमेतद्विवक्षुः एवंविधशब्दप्रयोक्तृत्वादित्याद्यनु मानमत्र बोध्यम्। तत्रानुमैय इत्यादिग्रन्थस्यार्थेन्दर्शयन्नवतारयति लोचने- तत्रेत्यादि। शब्दप्रयुयुक्षा शब्दप्रयोगेच्छा। अनुमयेति। कार्येण तत्त च्छब्दप्रयोगेणेति शेषः । प्रतिपिपाद्यिषायां कर्मभूत इति। प्रतिपिपा- दयिषित इत्यर्थः । तत्रेति। प्रतिपिपादयिषितत्वविशिष्टेऽथें विषय इत्यर्थः । करणत्वेन व्यवस्थित इति। प्रतिपादनं प्रति करणत्वात्तथाविवार्थ प्रति करणत्वं बोध्यम्। न लिद्गत्वैनेति भावः । अत एवाह-न तवित्यादि। असौ प्रतिपिपाद- यिषितोऽर्थः । तद्विषया अर्थविषयिका। न त्वसावनुमेय इत्युक्तमेव स्ाधयति- न चेत्यादि। तन्र प्रतिपाद्यार्थे विषये। पक्षधर्मत्वप्रहणादिका लिन्नस्येतिकर्तव्यता या सा तन्न शब्दस्य करणतवेन चास्तीति योजना। सिङ्गस्य लिङ्गत्वेनाभिमतस्य धूमादेः। इतिकर्तव्यता सहकारिकारणम्। लिङ्ेतिक्तव्यताया अभावं प्रतिपाद्य शब्देतिकर्तव्यतायास्सन्धावमाह-अपि त्वित्यादि। अन्यैवेति। इतिकर्तव्यता स्तीत्यनुषङ्गः। सङ्केतेति। तत्तच्छ्दस्य तत्तदथें यस्सङ्केतस्तस्य स्फरण स्मर्ण

तृतीयोद्द्योतः ४५१

पेक्षया कयाचित्। स तु द्विविधोऽपि प्रतिपाधो विषयः शब्दार्ना न लिङ्वितया स्वरूपेण प्रकाशते, अपि तु कृत्रिमेणाकत्रिमेण वा सम्बन्धा न्तरेण। विवक्षाविषयत्वं हि तस्यार्थस्य शब्दैरलिंग्वितया प्रतीयते न तु स्वरूपम्। यदि हि लिद्वितया तत्र शब्दानां व्यापारः स्यासच्छन्दार्थे

लोचनम् हवन्यैव संकेतस्फुरणादिका तन्न तत्र शब्दो लिङ्म्। इतिकर्तव्यता च द्विधा-एकया- भिधाव्यापारं करोति द्वितीयया व्यञ्जनाव्यापारम्। तदाह-तत्रेत्यादिना। कया- चिदिति। गोपनकृतसौन्दर्यादिलाभाभिसन्धानादिकयेत्यर्थः । शब्दधार्थ इति। अनु-

तदादिकेत्यथः। उपसंहरति-तदित्यादि। तत् तस्मात्। तत्र प्रतिपादार्ये बालप्रिया

विषये। शब्दो लिङ्विधया नार्थप्रतिपादकः पक्षधमेत्वाद्यनुसन्धानानपेक्षया तत्प्रति पादकत्वाच्चक्षुरादिवदित्यनुमानमत्र बोध्यम्। प्रतिपाद्यद्वैविध्ये निमित्तन्नोकं वृत्तावि- त्यतश्शब्हरूपकरणेतिकर्तव्यताद्वैविध्यं तन्निमित्तमिति द्शयति-इतिकर्तव्यते- त्यादि। एकयेति। सङ्केतस्फुरणादिरूपयेत्यर्थः । अभिधाव्यापारमिति। सक्केति- तार्थबोधनमित्यर्थः । द्वितीययेति। वक्तृवैशिष्यादिज्ञानादिरूपयेत्यर्थः । व्यख्- नाव्यापारमिति। कस्यचिदर्थस्य व्यञ्ञनमित्यर्थः । करोतीत्यनुषङ्गः । शब्द इति शेषः । वृत्तौ 'स्वशब्दानभिधेयत्वेने' ति। स्वशब्दाभिधेयत्वं विनेत्यरथः। अर्थ प्रकाश- यितुं समीहत इत्यनुषज्ञः । अत्र हेतु :- 'प्रयोजने'यादि। प्रयोजनापेक्षये त्येतद्वथचष्टे लोचने-गोपनेत्यादि। गोपनकृतं यत्सौन्दर्य सूक्तिचारुत्वं तदादेर्यों लाभो निष्पत्ति- स्तदभिसन्धानादिकयेत्यथः । वृत्तौ 'स त्व'्त्यादि। 'द्विविधोऽपि' वाच्यो व्यज्यश। 'न लिज्वितये'त्यादि। व्याप्तिस्मृत्यादिसहक्वृतशब्दरूपलिप्वज्ञाप्यो न भवतीत्यर्थः । कथन्तर्हि भास्तत इत्यत्राह-'अपि त्वि'्त्यादि। द्विविधोऽपीत्यादिशब्दानामित्य- न्तस्यानुषङ्गः। कृत्रिमेणेत्यादिमतभेदकथनम्। 'सम्बन्धान्तरेणेि। अभिधादिर पसम्बन्धविशेषेण हेतुनेत्यर्थेः । न लिङ्गितया प्रकाशत इत्यत्र हेतुमाह-'विवक्षे' त्यादि। उक्तमेव साधयति-'यदि ही'त्यादि। 'तत्र' प्रतिपिपादयिषितेऽयें। 'लिन्तया शबदानां व्यापारः लिङ्गलित्विभावरूपः शब्दसम्बन्धः । 'स्याद्यदि' प्रतिपिया- दयिषितार्थो व्याप्तिस्मृत्यादिस्हक्कृतशब्दरूपलिज्ञानुमेयो यदि स्यादित्यर्थः । 'तत्' तहि। 'शब्दार्थे' शब्दप्रतिपादितार्थे। 'सव्यगित्यादि। अयमर्थस्सत्यः, अय- मर्थो मिथ्या इत्यादयो विरुद्धा वादाः। अयमर्थेरसत्यो मिथ्या वेत्यादिसंशयाक्ष वस्तुतः प्रवर्तन्ते तत्प्रवृत्तिन स्यादित्यर्थः । 'धूमादो'ि। धूमादिलिमेनानुमितं यदनुमेयान्तरं वह्यादि तस्मिन्निवेत्यर्थः । तत्र यथा तद्विवादा न प्रवर्तन्ते तथे- त्यर्थः। नन्वनुमितेऽर्थे कुतो विवादाप्रवृत्तिरित्यतो भावमाह कोचने-मनुमानमि-

४५२ सटीकलोचनोपेत्व न्यालोकै

सम्यड् मिथ्यात्वादि विवादा एव न प्रवर्तेरन् धूमादिलिन्जानुमितानु- मेयान्तरवत्। व्यड््यक्षार्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ततया वाच्यवच्छ्द्स्य सम्बन्धी भवत्येव। साक्षादसाक्षाद्धावो हि सम्बन्धस्याप्रयोजकः । वाच्यवाचकभावाश्रयत्वं च व्यञ्ञकत्वस्य प्रागेव दर्शितम्। तस्माद्वक्र

लोचनम् आन हि निश्षयस्वरूपमेवेति भावः। उपाधित्वेनेति। वष्त्रिच्छा हि वाच्यादेर- बालप्रिया त्यादि। केनचिल्लिङ्रेन कस्यचिदर्थस्यानुमितिर्निश्चयरूपैव भवतीत्यर्थः । एवकारेण तदुत्तरन्तद्विषयकविषयकसंशयो व्यवच्छिद्यते। सन्देहपूर्विका ह्यनुमितिः अर्थेनाव्य- भिचारिण एव हेतोर्गमकत्वश्वेत्यभिप्रायः । ननु व्यङ्गयत्वेनाभिमतस्यार्थस्य शब्देन सम्बन्धे स्रति तत्र व्यापारस्सिद्धथति, सर एव नेत्याशक्कायामुक्तमेव स्मारयति वृत्तौ 'व्यङ्गयश्चार्थ' इत्यादि। वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ततयेति हेतौ तृतीया। अनेन परम्परासरम्बन्धः प्रदर्शितः । 'वाच्यवदिशि। वाच्येन तुल्यमित्यर्थेः वाच्य इवेतियावत्। ननु वाच्य स्य साक्षात्सम्बन्धः व्यङ्ञयस्य तु तद्द्वारक इत्यत आह-'साक्षादि'त्यादि। 'अप्रयो- जक' इति। अत एव संयोगसंयुक्तस्रमवायादीनां सन्निकर्षत्वाभिधानं सक्कच्छत इति भाव:। व्यङ्गयस्य वाच्यसामथ्योक्षिप्ततया तेन सह सम्बन्धस्य वाच्यघटितत्वमुक्त दढीकर्तु पूर्वोक्त स्मारयति-'वाच्ये'त्यादि। प्रकृतमर्थेद्वविध्यप्रतिपादनं निगमयति- 'तस्मादि'त्यादि। 'वक्त्रभिश्रायरूपे' विवक्षारूपे। एवकारेण तद्विषयीकृतार्थस्य व्यव. च्छेदः । 'लिअतये'त्यादि। शब्दरूपलिप्वज्ञाप्यत्वमित्यर्थैः । 'तद्विषयी'ति। शब्दाना व्यापार इत्यनुषञ्ञः । वक्त्रमिप्रायविषयोऽर्थस्तु शब्दप्रतिपाद्य इत्यर्थः। 'प्रतीयमाने तस्मिन्निशति। शब्दप्रतिपादे व्यक्रय इत्यर्थः। वाचकत्वेनेत्यादिविकल्प्याद्यं निषेधति- 'न तावदि'ति। 'सम्बन्धान्तरेणे'ति।सम्बन्धान्तरेण यो व्यापारस्स व्यअ्ञकत्वमेवेत्यर्थः। पूर्वोकतं स्मारयति-'न चे'त्यादि। 'अन्यथादृष्टत्वादि'ति। लिङत्वं विना व्यजकत्वस्य दृष्टत्वादित्यर्थेः । उपसंहरति-'तस्मादि'ति । 'प्रतिपाद्यो विषय' इति। व्यक्गथ इत्यर्थ: । 'लिजित्वेन' किजलिजिभावेन। 'न सम्बन्धीति। व्यङ्गयत्वेनाभिमतोऽर्यो न शब्दस्य लिन्नलिज्िभावेन सम्बन्धी शब्दप्रतिपाद्यत्वाद्वाच्यवदित्यनुमानमनेन दर्शि- तम्। उक्तमेव दर्शयितुमाह-'यो ही'त्यादि। 'तेषां' शब्दानाम्। 'यथा' दर्शितो विषयः विवक्षालक्षणः । 'स' इति। विवक्षालक्षणो विषय इत्यर्थः । 'उपाधित्वेने' ति। प्रतीयत इत्यनुषञ्ञः । उपाधिशन्दोऽत्र व्यावर्तकपर्याय इत्याशयेन व्याचष्टे लोचने- ववित्रचद्त्यादि। विशेषणत्वेन भातीति। अनेन वक्त्रायमर्थो विवक्षित इति प्तीतौ विवक्षा हर्थस्य विशेषेणतवेन भास्ते। तस्मादित्युक्त दयितुं पूर्वोक्तमेब स्मा

तृतीयोद्द्योत: ४५३

मिप्रायरूप एव व्यङ्गये लिडूगतया शब्दानां व्यापारः। तद्विषयीकृते तु प्रतिपाद्यतया। प्रतीयमाने तस्मित्रभिप्रायरूपेऽनभिप्रायरूपे च वाच कत्वेनैव व्यापारः सम्बन्धान्तरेण वा। न तावद्वाचकत्वेन यथोक्त्तं प्राकू। सम्बन्धान्तरेण व्यञ्ञकत्वमेव। न च व्यञ्ञकत्वं लिङ्गत्वरूपमेव आलोकादिष्वन्यथा इष्टरवात्। तस्मात्मतिपादो विषयः शब्दाना न लिद्गित्वेन सम्बन्धी वाच्यवत्। यो हि लिक्वित्वेन तेर्षा सम्बन्धी यथा दुर्शिवो विषयः स न वाच्यत्वेन प्रतीयते, अपि तूपाधित्वेन। प्रतिपा- दस्य च विषयस्य लिङ्गित्वे तद्विषयाणां विप्रतिपचीना लौकिकैरेव क्रिय० माणानामभावः प्रस्ज्येतेति। एतच्चोक्तमेव ।

लोचनम् र्थंस्य विशेषणत्वेन भाति। प्रतिपाद्यस्येति। अर्थाद्वयन्रयस्य। लिङ्गित्व इति। अनुमेयश्व इत्यर्थः । लौकिकैरेवेति। इच्छाया लोको न विप्रतिपद्यतेऽर्ये तु विप्रति- पत्तिमानेव। नन्ु यदा व्यप्थोऽर्थे: प्रतिपन्नस्तदा सत्यत्वनिश्चयोऽस्यानुमानादेव प्रमाणान्तराव क्रियत इति पुनरप्यनुमेय एवासौ। मैवम्; वाच्यस्यापि हि स्रत्यत्वनिश्चयोऽनुमाना- बालप्रिया रयति वृत्तौ-'प्रतिपाद्यस्ये्यादि। प्रतिपाद्यस्येत्येतत्प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे लोचने-

मेयेऽपि विप्रतिपत्तिसम्भवादित्यत आह-इच्छाया मित्यादि। इच्छायां विवक्षाया- यामू। अर्थे विवक्षाविषयाथें। विप्रतिपत्तिमानेवेति। सत्यत्वादिविप्रतिपत्ति- मानेवेत्यर्थः । विमतोऽर्थों नानुमेयः विप्रतिपत्तिविषयत्वाद्वयतिरेकेण वक्तृविवक्षा- वदिति प्रयोगः । यथा चेत्यादिप्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। प्रतिपन्न इति। वाच्यार्थप्रती- तिपूर्वकं शब्दादवगत इत्यर्थेः । मस्य प्रतिपन्नस्य व्यञ्ञधार्थेस्य। अनुमानादेवेत्य- स्यानन्तरं प्रमाणान्तरादिति च क्वचिद्प्रन्थे पाठः । क्रियत इति। प्रतिपत्तुभिरिति शेषः। शब्दस्य संवाद्कप्रमाणान्तरस्रहकृतस्येव स्वार्थें प्रामाण्यमिति भावः । इती- ति हेतौ। पुनरित्यादि। प्रतिपाद्यस्य व्यप्नयस्य शब्दापेक्षया लितित्वाभावेऽपि संवा- दकप्रमाणान्तरापेक्षया लिज्ञित्वं भवत्येवेति भावः । पूर्व शब्दादर्थस्यावगमः पश्चात्तत्र संवादकस्यानुमानस्य प्रवृत्ति:, अर्थस्वरप हि शब्दस्य विषयः, अनुमानस्य तु तद्गरत सत्यश्वमित्यनुमानस्य न शब्दावगतार्थानुमापकत्वमिति समावसे-मैवमित्मादि।

४५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा च वाच्यविषये प्रमाणान्तरानुगमेन सम्यवत्वप्रतीतौ क्कचि- क्क्रियमाणायां तस्य प्रमाणान्तरविषयत्वे सत्यपि न शब्दव्यापारविषय

देव। यदाहु :- लोचनम्

'आप्रवादावि संवादसामान्यादन्न चेदनुमानता' इति। न चैतावता वाच्यस्य प्रतोतिरानुमानिकी किं तु तद्तस्य ततोऽिकस्य सत्य श्वस्य तद्वयङ्ग्थेऽपि भविष्यति। एतदाह-यथा चेत्यादिना। एतच्चाभ्युपगम्यक्त बालप्रिया वाच्यस्यापीत्य पिशव्देन व्यक्कयस्य परित्रहः।यदाहुरिति। वाक्याधिकरणे इलोक- वार्तिककृत इति शेषः । आप्तेति। मुद्रिततत्पुस्तके त्वेवं पाठः-"आप्तवादाविसंवादा- दन्र चेदनुमानतेशति। अस्यावशिष्टन्तु- "निर्णयस्तावता सिद्धथेद्बुद्धध्युत्पत्तिने तत्कृता। अन्यदेव हि सत्यत्वमाप्तवादत्वहेतुकम् । वाक्यार्थश्चान्य एवेति ज्ञातः पूर्वतरन्ततः । तत्र चेदाप्तवादेन सत्यत्वमनुमीयते।। वाक्यार्थप्रत्यययस्यान्र कर्थं स्यादनुमानतेति। आप्तवादाविसवादादिति हेतुकथनम्। अन्नेति। वाक्यार्थवुद्धावित्यर्थः । अनु- मानता अनुमितित्वम्। चेदित्यनन्तरं नेति शेषः । अत्र हेतुमाह-'निर्णयस्ता- वते'त्यादि। एमिर्वचनैर्वाक्यार्थस्य सत्यत्वमेवाप्तोक्तत्वरूपानुमानेन निश्चेतव्यमिति लभ्यत इति भावः । 'आप्वादाविसंवादस्सामान्यादनुमानत' इति पाठो बहुपु प्रन्थेषु दृश्यते। तस्यायमर्थेः-आप्तवादस्य आप्तवचनस्य यस्स्वार्थविषयोऽविसंवाद: सत्यत्वं, सत्यारथेविषयकत्वमिति यावत। सः सामान्यादनुमानतः आप्तवादत्वाधयनु- मानगम्य इति। नतु तहि वाच्यप्रतीतिरप्यानुमानिक्येवाश्रीयतामित्यत्राह-न चेस्यादि। तत् किमत्रानुमानिकी प्रतीतिरेव नास्ति, अस्तीत्याह-किन्तिवत्यादि। सत्यत्वस्येति । प्रतीतिरानुमानिकीत्यनुषङ्ञः । तह्यङ्गयेऽपि भविष्यतीति। आनुमानिक स्त्यत्वं व्यङ्गयार्थेऽपि भविष्यतीत्यथेः। व्यङ्गयोऽर्थेइशब्देन प्रतिपाद्यते तस्य सत्यत्वन्तवनुमानगम्यमिति भावः। एतच्चेति। यथाचेत्यादिग्रन्थेनोकं व्यङ्गथस्यानुमानिकं सत्यत्वमित्यर्थेः। अभ्युपगस्येति। प्रयोजनवत्वं वस्तुतोऽ विद्यमानमपि विदमानं कृत्वेत्यर्थेः। जप्रयोज्जकत्वसुपपादयति-न हीत्यादि।

१. श्कोकवा., १. १. ७.

तृतीयोद्द्योत: ४५५

वाहानिस्तद्यञ्जयस्यापि। काव्यविषये च व्यङ्गयप्रतीतीनां सत्यासत्य- निरूपणस्याप्रयोजकत्वमेवेति तन्र प्रमाणान्तरव्यापारपरीक्षोपहासायैव सम्पद्यते। तस्माबिलिङ्गिप्रतीतिरेव सर्वत्र व्यङ्गयप्रतीतिरिति न शक्यते वक्तुम्। य त्वनुमेयरूपव्यङ्गयविषयं शब्दानां व्यञ्ञकत्वं त्कननिव्य वहारस्या -

लोचनम् न त्ननेन नः प्रयोजनमित्याहुः। काव्यविषये चेति। अप्रयोजकत्वमिति। न हि सेषां वाक्यनामाभिष्टोमादिवाक्यवत्सत्यार्थप्रतिपादनद्वारेण प्रवर्तकत्वाय प्रामाण्यमन्वि- व्यते, प्रीतिमात्रपर्यवसायित्वात्। प्रीतेरेव चालौकिकचमतकाररूपाया व्युत्पत्त्यञ्ग- स्वात्। एतच्चोकतं वितत्य प्राक्। उपहास्तरायैवेति। नार्यं सहृदय: केवलं शुष्कतर्कोप कमकर्कशहृदय: प्रतीति परामर्ष्ट नालमित्येष उपहासः। नन्वेवं तहि मा भूदत्र यत्र व्यज्ञकता तत्र तत्रानुमानत्वम् ; यत्र यत्रातुमानत्वं तत्र तत्र व्यञ्जकत्वमिति कथमपहूनूयत इत्याशङ्कयाह-यत्वनुमेयेति। तद्यञ्ञ- कत्वं न ध्वनिलक्षणमभिप्रायव्यतिरिक्तविषयाव्यापरादिति भावः। नन्वभिप्रायविषय यद्ूयञ्जकत्वमनुमानैकयोगक्षेमं तच्चेन्न प्रयोजकं ध्वनिव्यवहारस्य तर्हि किमर्थ बालप्रिया तेषां काव्यरूपाणाम्। अग्निष्टोमादिवाक्यवदिति। वैधर्म्येण दृष्टान्तः। प्रवतकत्वाय प्रतृत्युपधायकत्वसम्पादनाय। अन्विष्यते विचार्यते। प्रीति मात्रेति । मात्रशब्देन अ्रवर्तकरवव्युदासः । कुतः प्रीतिमात्रपर्यवसायित्वमित्यत आह-प्रीते- रित्यादि। उक्तमिति। रसस्वरूपनिरूपणावसर इति भावः। उपहाससरूपमाह- नायमित्यादि। शुष्केति। शुषकस्य तर्कस्यानुमानस्योपक्रमेण कर्केशहृदयः अर- सिक्व इत्यर्थः । प्रतीतिमिति। काव्यजन्यप्रतीतिस्वरूपमित्यर्थः । मा भूदिति। आलोकादी व्यभिचारादिति भावः। इतीति। इत्यैतदित्यर्थः । वृत्तौ तद्वयञ्जकत्वं ध्वनिव्यवहारस्याप्रयोजकमित्येवोक्तमप्रयोजकत्वे हेतुनोंक्त इत्य- तोऽभिप्रेतं हेतुं दर्शेयनाह-तदित्यादि। तद्यञजकत्वमिति। वकत्रभिप्रायात्म- कानुमेयव्यङ्गयविषयं शब्दस्य व्यञ्षकत्वमित्यर्थः । नधवनिलक्षणं व्वनिव्यवद्दार- विषयस्य कक्षणं न। अन्राव्याप्ति हेतुमाह-अभिप्रायेत्यादि। अभिप्रायो विवक्षा, तद्वयतिरिक्तो विषयो,रसालङ्कारादिरूपो व्यङ्ञयः तत्राव्यापाराद्वयापरणाभावादित्यर्थः । यत्राभिप्रायातिरिक्त व्यङ्गयं ध्वनिव्यवहारविषये तस्मिन्नभिप्रायरूपानुमेयव्यङ्गयवि- षयस्य व्यञ्ञकत्वस्याभावादव्याप्तेरिति यावत्। स्वीयपूर्वेव चनव्याघातशङ्कासुद्भाव्या- वताश्यति-नन्वित्यादि। अनुमानेक्रेति। अतुमानेन सह एकयोगक्षेमतुल्यप्रक्रा

४५६ सटीकलोचनोपैतध्वन्यालो के

प्रयोजकम्। अपि तु व्यञ्ञकत्वलक्षणः शब्दानां व्यापार औतपततिक शब्दार्थसम्बन्धवादिनाप्यभ्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तम्। तद्धि व्यञ्ञकत्वं कदाचिल्लिक्रत्वेन कदाचिद्रूपान्तरेण शब्दानां वाचकानाम वाचकार्ना च सर्ववादिभिरप्रतिक्षेप्यमित्ययमस्माभियत्न आरब्धः । तदेवं गुणवृत्तिवाचकत्वादिभ्यः शब्दप्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं व्यञ्ष

लोचनम् तत्पूर्वमुपक्षिप्मित्याशङ्याह-अपि त्विति। एतदेव संक्षिप्य निरूपति-तद्दीति। यत एव हि क्वचिदनुमानानेनाभिप्रायादौ क्वचित्प्रत्यक्षेण दीपालोकादौ क्वचित्कारणरवेन गोतध्वन्यादौ क्वचिदभिधया विक्षितान्यपरे क्वचिद्गुणवृत्त्या अविवक्षितवाच्येऽ नुगृह्यमाणं व्यञ्ञकत्व दृष्ट तत एव तभ्यः सर्वैभ्यो विलक्षणमस्य रूपं नस्सिध्यति तदाह-तदेवमिति। बनु प्रसिद्धस्य किमर्थ रूपसंकोचः क्रियते अभिधाव्यापार गुणवृत्त्यादेः। तस्यैव साम- बालप्रिया रमित्यर्थः। पूर्वमुपत्षिप्तमिति। तथाविध इत्यादिप्रन्थेनोपन्यस्तमित्यथेः। एतदेवेति। उक्तमे वेत्यर्थः। तद्धीत्यादिग्रन्थेन सह तदेवमित्यादिप्रन्थस्यार्थ विवृण्वजनाह-यत इत्या दि। कचिदत्यस्य विवरणम्-अभिप्रायादाविति। एवमुपर्यपि बोध्यम्। कचिद्रूपा न्तरेणेति वृत्तिप्रन्थस्य विवरण प्रत्यक्षेणोत्यादि। तदेवमित्यादेर्विवर्णं-तत एव तेभ्य इत्यादि। यत एव हि अभिप्रायदिविषयं शब्दस्य व्यञ्जकत्वमनुमानेनानुमित्या। दोपा लोकादिगतं घटादिविषयं व्यज्ञकतवं प्रत्यक्षेण घटादिचाक्षुषज्ञानेन। गीतव्वन्यादिगत सविषयं व्यञ्ञकत्वं कारणतवेन रसनिष्पादकतवेन। विवक्षितान्यपरगर्त व्यञ्जकत्वमभि धया। अविवक्षितवाच्यगर्तं व्यञ्जकत्वं गुणवृत्या च अनुगृह्यमाणं दष्ट, तत एवेत्यथेः। व्यष्जकत्वानुप्राहकत्वमेवैतेषा, न तु तत्ताद्रूप्यमिति भावः। तैभ्यस्सवभ्य इति। अनुमानादिरूपेभ्य इत्यर्थेः। विलक्षणमित्यादि। अनेनायं प्रयोग: प्रदर्शितः-विमतं व्यञजकत्वमनुमानादिप्रकारेभ्यो विलक्षणं तेषु व्यावर्तमानेष्वपि अनुवर्तमानतयावभा समानत्वात्, यदयेषु व्योवरतमानेष्वप्यनुवर्तमानतयावभावते तरोभ्यो मिन्नं यथा कुसुमेभ्यः सूत्रमिति। तदाहेति। तद्वैलक्षण्यमाहेत्यर्थः । नन्वित्यादि। प्रसिद्धस्याभिधाव्यापारगुणवृत्यादे रूपसक्कोचः किमर्थ क्रियत इति सम्बन्धः । व्यञ्जकत्वस्यातिरिक्तस्य कल्पनेनेति शेषः। गुणवृत्यादेरित्यादिपदेन लक्षणायाः परिप्रहः। तर्हि करथ वक्तव्यमित्यत्राह-तस्यैवेत्यादि। तस्यैव अभि धाव्यापारादेरे। सामग्रयन्तरेति। प्रतिपत्तप्रतिभावक्तृवैशिध्यादिज्ञानादिरुपे-

तृतीयोद्द्योत: ४५७

कत्वम्। तदन्तःपातित्वेऽपि तस्य हठादभिधीयमाने तद्विशेषस्य धवने- र्यत्प्रकाशनं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृद्यव्युत्पत्तये वा तत्क्रियमाणमन- तिसन्घेयमेव। न हि सामान्यमात्रलक्षणेनोपयोगिविशेषलक्षणाना प्रति- क्षेपः शक्यः कर्तुम्। एवं हि सति सतामात्रलक्षणे कृते सकलसद्वस्तु- लक्षणार्ना पौनरुक्त्यप्रसङ्कः । तदेवम्- विमतिविषयो य आसीन्मनीषिर्णां सततमविदितसतत्वः ।

लोचनम्

पातित्वेऽपीति । न वर्यं संज्ञानिवेशनादि/निषेधाम इति भावः। विप्रतिपत्ति स्तादृग्विशेषो नास्तीति व्युत्पत्तिः संशयाज्ञाननिरासः। न हीति। उपयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम्। उपयोगिपदेनानुपयोगिनां काकदन्तादीना व्युदास: । एवं हीति। त्रिपदार्थसङ्करी सत्तेत्यनेनैव द्रव्यगुणकर्मणां लक्षितत्वाच्छरति-

त्यर्थः । विशिष्टं रूपमिति। अवस्थान्तरपर्यायं विवक्षणं स्वरूपमित्यर्थः । तदेव बालप्रिया

व्यञ्जक्कत्वमुच्यतामिति। व्यञ्जकत्वाख्यस्यार्थान्तरस्य कत्पनापेक्षया लाघवादिति भाव:। वृत्तौ तस्य तदन्तःपातित्वे इठादभिधीयमानेऽपीति योजना। 'तदन्तःपाति- त्वे' गुणवृत्तिवाचकत्वाद्यन्तःपातित्वे। 'तस्य' व्यञ्जकत्वस्य। 'तद्विशेषस्य थ्वनेः' व्यञ्जकत्वविशेषात्मकस्य घवनेः । 'अनतिसन्घेयम्' आदरणीयम्। भावमाह लोचने- न वयमित्यादि। वर्यं संज्ञानिवेशनादि न निषेधाम इति। अस्मदभिमतस्य व्यञ्ज- कत्वस्य विलक्षणस्वरूपाभिधादिसंज्ञा यदि क्रियते, तहि ता न निषेधाम इत्यर्थः। वस्तुनि हि समुचिता विमतिने नाममात्र इति भावः । विरुद्वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिरिति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य तत्पर्द व्याचष्टे-ताद्वगित्यादि। ताद्वग्विशेष: व्यञ्जकत्वरूपः। व्युत्पत्तिपदेन विवक्षितमाह-संशयेति। उपयोगीत्यादिभ्रन्थं विवृणोति-उपया- गिष्तित्यादि। उपयोगिषु लोकयात्रोपयोगिषु। विशेषेषु वस्तुविशेषेषु। तद्- तानीति यावत्। उपयोगिष्विति विशेषणस्य फलमाह-उपयोगिपदेनेत्यादि। वैशेषिकदर्शने द्रव्यादिपदार्थानामुद्देशानन्तरमादौ "सदनित्यमि"त्यादिसूत्रेण द्रव्य गुणकर्मणां त्रयाणां सत्तावत्वादिकं लक्षणमभिहितं, तन्मनसि कृत्योक्तं वृत्तौ 'सत्तामात्रे' त्यादि। तद्विवृणोति-त्रिपदार्थतयादि। त्रिपदाथसङ्करीति। त्रिपदार्थेसङ्की- गैति पाठस्साुः। द्रव्यादिपदार्थत्रयव्याप्तेत्यर्थः। सकलेत्यादिप्रसङ्ग इत्यन्तेन विव- क्षितं व्याचष्टे-श्रुतीत्यादि। अनारम्मे बाधकं दर्शयति-सकलेत्यादि। वृत्तावुप- संहरति-'तदेवमि'त्यादि। 'विमती'्त्यादिश्लोको वृत्यन्तर्गतः। 'अविदितिस्रतत्व' ५८ रस०

४५८ सटीकलोचनोपे तध्वन्यालोके

शवनिसब्ज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्यञ्ञितः सोऽयम्॥ प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दश्यते। यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात्मकर्षवद्।। ३४।।

लोचनम् स्मृत्यायुर्वेदधनुर्वेदप्रभृतीनां सकललोकयात्रोपयोगिनामनारम्भ: स्यादिति भाव:। विमतिविषयत्वे हेतुः-अविदितसतत्व इति। अत एवाधुनात्र न कस्यचिद्विम- तिरेतस्मारक्षणात्प्रभृतीति प्रतिपादयितुम्-आसीतू इत्युक्तम् ॥ ३३॥ एवं यावद्ध्वनेरात्मीर्य रूपं भेदोपभेदसहितं यच्च व्यञ्ञकभेदमुखेन रूपं तत्सर्वं प्रतिपाध प्राणभूतं व्यप्रयव्यञ्ञकभावमेकप्रघट्टकेन शिष्यबुद्धौ विनिवेशयितुं व्यजक वादस्थान रचितमिति ध्वनिं प्रति यद्वक्तव्यं तदुक्तमेव। अधुना तु गुणीभूतोऽप्ययं व्यजथः कविवाचः पवित्रयतीत्यमुना द्वारेण तस्यवात्मत्वं समर्थयितुमाह-प्रकार बालप्रिया इत्युक्ततरुपयोगमाह लोचने-विमतिविषयत्वे हेतुरिति। संशयस्य विशेषानव- धारणमूलकत्वं हि प्रसिद्धम्। आस्रीदिति भूतनिर्देशस्य फलमाह-अतपवेत्यादि। अतपवेति। यत एव विप्रतिपत्तिरवेस्तुतत्वानवबोधनिबन्धना तदवधारणे स्रति नोत्पसषुमर्हति, तत एवेत्यर्थः । अधुनेत्येतद्विविच्याह-एतस्मारक्षणाहित्यादि। प्रतिपादयितुमिति। सूचयितुमित्यर्थः ।।३३ ॥। अथ गुणीभूतव्यड्ग्यप्रतिपादनपरसुत्तरप्रन्थसन्दर्भ तात्पर्यार्थकथनपूर्वकमवतार-

यावद्ध्वनि प्रति यद्वक्तव्यन्तदुक्तमेवेति सम्बन्धः । प्रथमोद्योते तावत्सोपोद्धात वने- रसामान्यलक्षणमेवोक्तं, द्वितीये त्वविवक्षितवाच्यादिभेदस्तव्वेदा्श्ष प्रदर्शिताः। तदाह- भेदोपभेदसहितमात्मीयं रूपमिति। यच्चेत्यनेन तृतीयोद्योतार्थ उक्त: । तरसर्वं प्रतिपाद्येत्यनेन, तावतैव ध्वनिस्वरूपप्रतिपादनं निव्यूढमिति दर्शयति। प्रायभूतमित्यनेन व्यड्श्यव्यक्षकभावनिरूपणस्यात्यन्तावश्यकवत्वं प्रदर्शितम्। एक- प्रघट्टकेनेत्यादिना पौनरुक्त्यशङ्का परिहता। ध्वनि प्रतीत्यनेन प्रतिपाद्यान्तर- सद्भावं ध्वनति। नतु काव्यस्यात्मा ध्वनिरित्यभ्युपगमेन काव्यात्मभूतध्वनिस्वरूप. प्रतिपादनमात्रप्रवृत्तत्वात् किमर्थ गुणीभूतव्यक्गयप्रतिपादनं कृतं, तस्य काव्यात्मत्वा भावादित्यतोऽभिप्रायं दर्शेयन्नवतारयति-अधुनेत्यादि। अयं व्यङ्गयः उक्तप्रकारो व्यञ्नयार्थः । गुणीभृतोऽपि न प्रधानभूत एवेति भावः । पवित्रयतीति। छाया- तिशयं सम्पादयतीत्यथेः । अमुना द्वारेरोति। कैमुत्यन्यायोपक्षेपमुखेनेत्यर्थः। तस्यैवेति। ध्वनेरेवेत्यर्थः। उत्तं हि प्राक् 'एवंभूता चेयं व्यङ्ग्यते'यादिनराजत्व- मिवेव्यन्तम्। चारुत्वप्रकरषहेतुत्वेन व्यप्यान्वयस्य कारिकायान्दर्शितत्वान्न व्यड्य-

तृतीयोद्द्योत: ४५९

व्यङ्ञयोर्ऽर्थो ललनालावण्यप्रख्यो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्ननिरित्युक्तम् । तस्य तु गुणीभावेन वाच्यचारुत्वप्रकर्षे गुणीभृतव्यज्ञयो नाम काव्यप्रभेद: प्रकल्प्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य व्यञ्ञचस्य तिरस्कृत- वाच्यभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद्वाच्यरूपवाक्यार्थापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्यङ्गयता। यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्पलवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डा: ।। लोचनम् इति। व्यप्तयेनान्वयो वाच्यस्योपस्कार इत्यर्थः । प्रतिपादित इति। 'प्रतीयमार्नं पुनरन्यदेव' इत्यत्र। उक्तमिति। 'यत्रार्थेः शब्दो वा' इत्यत्नान्तरे व्यज्गर्थं च वस्त्वादित्रयं त्न वस्तुनो व्यञ्ञयस्य ये भेदा उक्तास्तेषां क्रमेण गुणभावं दर्शयति- तन्रेति। लावण्येति। अभिलाषविस्मयगर्भेयं कस्यचित्तरुणस्योकिः। अत्र सिन्धुशब्देन परिपूर्णता, उत्पलशब्देन कटाक्षच्छटाः, शशिशब्देन वदनं, द्विरदकुम्भतटीशब्देन स्तनयुगरलं, कदलिकाण्डशनदेनोरुयुगलं, मृणालदण्डशब्देन दोयुँ- गममिति व्वन्यते। तत्र चैषां स्वार्थस्य सर्वथानुपपत्तेरन्धशब्दोकेन न्यायेन तिरस्कृ बालप्रिया सम्बन्धमान्नं वाच्यस्यात्र विवक्षितं, किन्तु व्यप्नथसम्बन्धकृतातिशयविशेषास्पदृत्व मित्याह-वाच्यस्योपस्कार इति। व्यङ्यस्य गुणीभावे वक्तव्ये वृत्तौ वस्त्वादे-

शेष: । वृत्तौ 'लावण्ये'ति। 'अन्र' अस्मिन्देशे। 'अपरैव' अपूर्वैव। 'केय लावण्यसिन्धुः' लावण्यस्य सरितू। 'यत्र' यस्याम्। 'शाशिना' पूणेचन्द्रेण। 'संप्लवन्ते' सम्मिलितानि भवन्ति। 'उन्मज्जति' उत्थिता भवति । 'द्विरदः गजः । 'यत्रे' त्यादि। सन्तीति शेष: । 'कदलिकाण्डः' कदलीदण्डः । वस्तुमात्रस्य व्यज्जयस्येत्यादिवृत्युकत सर्वं क्रमेण प्रदर्शयिष्यन्नादौ भूमिकां रचयति लोचने-अभिलाषेत्यादि। प्रथमं विस्मयस्त- तोऽनिलाष इति क्रमः, तदविवक्षयाभिलाषविस्मयगर्भेत्युक्तम्। कस्यचिदिति। विशेषानुक्तिरनुपयोगात्। सिन्धुशब्देनेति। सिन्धुशब्देन परिपूर्णतेति ध्वन्यत इत्या- धन्वयः । परिपूर्णतेति। पारिपूर्ण्यविशिष्टेत्यर्थः। उत्पलानिति बहुवचनान्तनिर्दे शानुगुण्येनाह-कटाक्षच्छटा इति। ध्वन्यन्त इति विपरिणामेनात्र सम्बन्धः । तत्रेति। उक्तवस्तुध्वनने स्रतीत्यर्थः। एषां सिन्धूत्पलादिशब्दानाम्। तिरस्कृतवा- च्यत्वमित्यनेन सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह- स्वार्थस्येत्यादि। स्वार्थस्य नदी-

४६० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के अतिरस्कृत वाच्येभ्योऽपि शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य व्यङ्गयस्य कदा लोचनम् तवाच्यत्वमू। स् च प्रतीयमानोऽप्यर्थविशेष: 'अपरैव हि केयं' इत्युक्तिगर्भीकृते वाच्यऽशे चारुत्वच्छारया विधत्ते, वाच्यस्येव स्वात्मोन्मज्जनया निर्मज्जतव्यक्ञय- जातस्य सुन्दरत्वेनावभानाू। सुन्दरत्वं चास्यासम्भाव्यमानस्रमागमसकललोकसार- भूतकुव लयादि भावव गस्यातिसुभग काधिकरणविश्रान्तिलब्वससुच्चय रूप तया विस्मय- विभावनाप्राप्तिपुरस्कारेण व्यक्गयार्थोपस्कृतस्य तथा विचित्रस्येव वाच्यरूपोन्मज्जने बालप्रिया नीलाब्जप्रभृते:। अन्धेति। निःश्वासान्ध इवादश इत्यत्रान्धशब्दव्याख्याने २े उक्तो न्यायस्तेनेत्यथः। प्रतीयमानोऽपीत्यपिशब्देन स्वतः वैपरीत्येन गुणीभावापत्तिविरद्धेति दर्शयति। सोऽ्थविशेषः व्याख्यातव्यक्या- र्थंजातम्। अपरैवेत्यादि। अपरव हौति केयमिति चोकतभ्यां सामान्यात्मना क्रोडीकृत इत्यर्थः। वाच्येऽशे सिन्धूत्पकादिशब्दवाच्यनदीनीलाब्जादिघटितवा क्याथें। चारुत्वच्छाया काव्यचारुत्वप्रतीतिहेतुभूतां शोभाम्। विधन्ते करोति। अनेन व्यड््यस्य गुणीभावः प्रदशितः। अत्र सहृदयानुभवमेव प्रमाणयति- वाचस्येवेत्यादि। वाच्यस्यैव सुन्दरत्वेनावभास्रनादिति सम्बन्धः। अत्र हेतु. गर्भे विशेषणे दर्शयति-स्वात्मेत्यादि। खस्य वाच्यस्य य आत्मा स्वरूपन्तस्य यदुन्मजनमुद्धुरकन्धरतयावस्थानं तया उपलक्षितस्य। तथा निमज्जितं व्यप्थ- आतं पूर्वोकं येन तस्य। व्यक्यजातस्य निमज्जनं वाच्यसुखप्रेक्षितया नीचैशव स्थानम्। कर्थं पुनस्ताद्ृशस्य वाच्यस्य सुन्दरत्वमित्यत आह-सुन्दरत्वञ्जे त्यादि। मस्य वाच्यस्य। श्लोकेऽस्मिन्नादौ वाच्यस्य विस्मयविभावता प्राप्तिः पुनस्तामेव पुरस्सरीकृत्याभिकाषादिविभावताप्राप्तिरिति प्रतीयते तदभि- प्रायेणाह-असम्भाव्येत्यादि। असम्भाव्यमानस््सम्भावयितुमप्यशक्यतां प्रति- पद्यमानस्समागमो येषां ते। तथा सकललोकसारभूताश्ष ये कुवलयादयो भावाः पदार्थास्तेषां वर्गस्य। अतिसुमगं यदेकाधिकरणं नायिकारूपं तत्र या विश्रा- न्तिः संश्लिष्यावस्थितिस्तया लब्धं समुच्चयरूप सब्घातरूपत्वं येन तस्य भाव- स्तत्ता तया हेतुना। या विस्मयविभावताप्राप्तिस्तस्याः पुरस्कारेण पुरस्सरीकारे- णेति च पाठः। अभिलाषादिविभावताप्राती हेतुमाह-व्यडग्येत्यादि। व्यङ्या थेपिस्कृतस्य कटाक्षवदनादुक्तव्यडूग्यार्थेजातेनोपस्कृतस्य। तथाविचिन्नस्य व्यस्श्यार्थोपस्कारेण वैचित्र्यं विशेषं प्राप्तस्य। ननु यदि व्यड््यार्थोपस्कृतस्यैवाभि- काषादिविभावत्वं न स्वरूपतः, तर्हि व्यज्यस्य प्राधान्यमापतितं तस्यैव विभावता- प्रात्ती प्रयोगकत्वादित्यत आह-वाच्यरूपोन्मज्जनेनेति। कुवलय चन्द्रादिवाच्यार्य-

तृवीयादूंद्योत: ४६१

चिद्धाच्यप्राधान्येन काव्यचारत्वापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्य- अयता, यथोदाहृतम्-'अनुरागवती सन्ध्या' इत्येवमादि। तस्यैव स्वय- मुकत्या प्रकाशीकृतत्वेन गुणीभाव:, यथाहाहतम्-'सङ्केतकालमनसम्' लोचनम् नामिलाषादिविभावत्वात्। अत एवेयति यद्यपि वाच्यस्य प्राधान्यं, तथापि रखध्वनौ तस्यापि गुणतेति सर्वस्य गुणीभूतव्यज्जयस्य प्रकारे मन्तव्यम्। अत एव ध्वने- रेवात्मत्वमित्युक्तचरं बहुशः । अन्ये तु जलकीडावतीणेतरुणीजनकावण्यद्रवसुन्दरीकृत नदीविषयेय मुक्तिरिति सहृदयाः, तत्रापि चोक्तप्रकारेणैव योजना। यदि वा नदीसन्निधौ स्नानावतीर्णयु- वतिविषया। सर्वथा तावद्विस्मयमुखेनेयति व्यापाराद्गुणताव्यङ्ञयस्य। उदाहत- बालप्रिया स्वरूपोन्मजनेन हेतुनेत्यर्थः । व्यङ्गयस्य कटाक्षवदनादेरवोच्य कुवलय चन्द्रादिरूपत्वेन दर्शनं ह्यमिलाषादि जनने निमित्तमिति भावः। अत पवेति। उक्तरीत्या व्यप्नयस्य गुणीभा- वादेवेत्यर्थः। इयतीति। विस्मयविभावताप्राप्तिपूर्वे का भिलाषादि विभावताप्राप्तिपर्यन्तेऽर्थ इत्यर्थः। अनन्तरन्तु तस्या गुणीभाव एवेत्याह-तथापीत्यादि। रसध्वनौ शद्वारा- दिध्वनौ। तस्यापि वाच्यस्यापि । न केवलमन्रैवेत्याह-इति सर्वस्येत्यादि। अत्रोपष्टम्भकमाह-अत एवेत्यादि। यदि गुणीभूतव्यअ्यप्रभेदे वाच्यार्थस्यैव प्राधान्यं स्यात्तदा व्वनिः काव्यस्यात्मेति तत्र तत्रोद्धोष्यमाणमस्ज्ञतं स्यादिति भावः । इलोकस्यास्य क्वचित्प्रबन्धेSनुपलम्भान्मुक्तकस्यौचित्यानुसारेण वर्ण्यविशेषनिर्वण. नाविधेयेति दर्शयन् पक्षान्तरमाह-अन्ये त्वित्यादि। लावण्यद्रवसुन्दरीकृतनदीविषये- तयनेन लावण्यसिन्धुरित्येतद्विवृतं लावण्यमयी लावण्यसुन्दरीकृता वा सिन्धुरिति विभहः, सिन्धुशब्दो न तिरस्कृतवाच्यो व्यञ्ञक इति च भावः। उत्पलादिशब्दानान्तु प्रागुकव व्यञ्जनपरिपाटीत्याह-तत्रापि चेत्यादि। अस्मिन् पक्षे कुबलयादीनामतिसुभगैका- धिकरणसमावेश कृत सौभाग्यलाभो न सामज्स्येन भवतीत्यस्वरसरमन्य इत्यनेन सूचयन् पक्षान्तरमाह-यदि वेत्यादि। नदीसन्निधाविति। युवतिगतनिरतिशयलाव- ण्यपूर व्याप्तत्वाल्लावण्यमयी सिन्धुर्यस्यास्सेत्यथोतसिन्धुशब्दोऽत्रापि पक्षे मुख्यार्थक एव, न च प्रागुक्दोषस्तरुण्या एव वर्णनीयत्वादिति भावः। पक्षत्रयेऽवि विवक्षित- गुणीभूतव्यअ्कथप्रभेदत्वं निर्बाधभित्याह-सर्वथेत्यादि। निरूपितमिति। यथात्र व्यङ्जयस्य नायकवृत्तान्तस्य गुणीभावस्तथा दशितमित्यर्थः। ननु सन्च्यादिशब्दाना- मतिरस्कृतवाच्यानामेव नायिकादयर्थप्रत्यायकत्वेऽप्यनुरागशब्दस्य प्रेमवाचकरवेनैव प्रसिद्धस्य रक्तिमरूपप्रकृतार्थे जहत्त्वार्थेलक्षणाया एव वक्तव्यतया कथमतिरस्कृतवा च्यत्वमिति शङ्कां परिबिहीषुं: प्रत्युत तत्पदस्य यागरूत्या रकतिमवाचकत्वमेव, प्रेम-

४६२ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालो के इत्यादि। रसादिरूपव्यङ्ञयस्य गुणीभावो रसवदलक्कारे दर्शितः ; तत्र च तेषामाधिकारिकवाक्यापेक्षया गुणीभावो विवहनमवृत्तमृत्यानुयायिराज. वत्। व्यङ्गथालङ्कारस्य गुणीभावे दीपकादिविषयः । लोचनम् मिति। एतच्च प्रथमोद्धोत एव निरूपितम्। अनुरागशब्दस्य चाभिलाषे तदुपर- कत्व लक्षणया कावण्यशब्दवत्प्रवृत्तिरित्य भिप्रायेणातिरस्कृतवाच्यत्वमुक्तम्। तस्यैवेति। वस्तुमात्रस्य। रसादीति। आदिशब्देन भावादयः रसवच्छब्देन प्रेयस्विप्रभृतयो- डलङ्कारा उपलक्षिताः । नन्वत्यर्थ प्रधानभूतस्य रसादे: कर्थ गुणीभावः, गुणीभावे वा कथमचारृत्वं न स्यादित्याशड्क्य प्रत्युत सुन्दरता भवतीति प्रसिद्धद्दष्टान्तमुखेन दशयति-तत्र चेति। रसवदादयलङ्कारविषये। एवं वस्तुनो रसादेश गुणीभावं प्रदर्श्यालङ्कारात्म नोऽपि तृतोयस्य व्यङ्गथप्रकारस्य तं दर्शयति-व्यङग्यालक्कारस्येति। उप- मादे: ॥ ३४ ॥ एवं प्रकारत्रयस्यापि गुणमावं प्रदर्श्य बहुतरलक्ष्यव्यापकतास्येति दर्शयितुमाह- बालप्रिया स्येत्यादि। अभिलाषे प्रेम्णि। तदिति। तत्पदार्थस्तद्वस्तु तदुपरक्त येन त्त्वं वस्तूपरञजकत्वं तेन निमित्तेन लक्षणयेत्यर्थः । लावण्यशब्दवदिति। सुषमाविशेषे लावण्यशब्दस्येदेत्यर्थेः । इत्यभिप्रायेणेति। उक्ताद्वेतोः रक्तिमरूपप्रकृतार्थो वाच्य इत्यभि प्रायेणेत्यर्थ: । प्रेमरूपार्थो व्यक्कय एवेति बोध्यम्। रसवच्छब्देनेति। रसवदलद्कारे दशित इत्यत्रत्यरस्रवच्छद्देनेत्यर्थः। रसवदलङ्कारविषयः प्राकदर्शित इति च वृत्तौ पाठः । दष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं रसादेर्गुणीभावप्रदर्शनस्य फलं तदसम्भवशङ्कानिवृत्तिरित्या शयेन शङ्कामाह-नन्वत्यथमित्यादि। वाच्यस्याप्यापेक्षिक प्राधान्यमस्तीत्यतो त्यर्थमित्युक्तम्। कथमिति। प्राधान्यगुणीभावयोरेकत्र समावेशो विरुद्ध एवैति भावः। नतु प्रधानस्यापि स्रतो रसादेः कविविवक्षावशाद्गुणीभावः किन्न स्यादित्यत आह-गुणीभावे वेति। प्रसिद्धद्धष्टान्तेति। सुन्दरत्वेन प्रसिद्धद्दष्ान्तेत्यर्थः। न हि राज्ञो विवाहप्रवृत्तमृत्यानुयायित्वमसुन्दरं भाति, प्रत्युत भृत्योत्कर्षविशेषोडपि राजोत्कर्षातिशयायैव कल्पिष्यत इति चारुत्वमेव पुष्णातीति भावः ॥। ३४ ॥ भ्ेपकत्वाद्रम्भीराणि चेति सम्बन्धः। सुखावहा इत्यनेन तेषु प्रकारोऽयमेव योज्य

तृतीयोद्द्योत:

तथा- प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यबन्धा: सुखावहा।ः। ये च तेष्ठु प्रकारोऽयमेव योज्य: सुमेधसा ॥ ३५॥ ये चैतेऽपरिमितस्वरूपा अपि प्रकाशमानास्तथाविद्ार्थरमणीयाः सन्तो विवेकिनां सुखावहाः काव्यबन्घारतेषु सर्वेष्वेवायं प्रकारो गुणी- भूतव्यक्रयो नाम योजनीयः । यथा- लच्छी दुहिदा जामाउओ हरी तंस धरिणिआा गङ्गा ।

तथेति। प्रसन्नानि प्रसादगुणयोगाद्गभीराणि च व्यड््यार्थोक्षेपकत्वात्पदानि येषु। लोचनम्

सुखावहा इति चारुत्वहेतुः । तत्रायमेव प्रकार इति भावः । सुमेधसेति। यस्त्वेत प्रकारं तत्र योजयितुं न शक्त स परमलीकसहृदयभावनामुकुलितलोचनोक्त्योपहस- नीयः स्यादिति भाव: । ळक्ष्मी: सकलजनाभिळाषभूमिदुहिता। जमाता हरिः यः समस्तभोगापवर्गदान- सततोधमी। तथा गृहिणी गज्ञा यस्या: समभिलषणीये सर्वेस्मिन्वस्तुन्यपहृत उपाय- भाव:। अमृतमृगाङ्की च सुतौ, अमृतमिह वारुणी। तेन गज्ञास्नानहरिचरणराधना- युपायशतलब्धाया लक्ष्मयाश्चन्द्रोदयपानगोष्ठयुपभोगलक्षणं मुख्यं फलमिति त्रेोक्य- बालप्रिया इत्यत्र तत्प्रकारस्य चारुत्वहेतुत्वं दशितमित्याशयेनाह-चारुत्वहेतुरित्यादि । तत्र तथाविधे काव्यबन्धे। सहृदयत्वप्रतिष्ठालाभश्वैतत्प्रकारयोजनकौशलशालितानि- बन्धन एवेति तदर्थिभिस्तद्विषये महाप्रयत्न आधेय इति दर्शयितुं सुमेधसेत्युक्तमि- त्याह-यस्त्वेतमित्यादि। अलीकेति। अर्यं न सहृदय: किन्त्वलीकसहृदयभाव- नया अस्त्यस्य सहृदयत्वस्य भावनया रसास्वादवैवश्यं मनसः प्रकटयितुं मुकुलितलो- चन आस्ते, पश्यतास्य विप्रलम्भकभावमिति सहृदयगोष्ठीषु परिहास्रपात्रं स्यादित्यर्थः । लक्ष्मीदुहिता जामाता हरिस्तस्य हिणी गङ्गा। अभृतमृगाङ्कौ च सुतावहो कुटुम्बं महोदधेः ॥ इति छाया। पदानामेतद्रतानां व्यङ्गयमर्थजातन्दर्शयन्योजनामाह-लक्ष्मीरि- त्यादि। सकलेत्यादि। समस्तेत्यादि। यस्या इत्यादि च तत्तत्पदव्यक्नयार्थकथ- नम्। अमृतमिति। अमृतपदार्थ इत्यथः । वारुणीति। न पीयूर्ष तस्य चन्द्रो- दयवदखिळजनसाधारण्याभावादिति भावः । तेनेति। उक्तेनार्थजातेनेत्यर्थः । गङ्गा-

लभ्यते सा गज्यास्य गृहिण्येव, स हरिरस्य जामातैव, सा लक्ष्मीरस्यात्मजैव, लब्धाया

आमिअ्रमिअड्का अ सुआ अहो कुडुम्बं महोअहिणो।। वाच्याळङ्कारवगोडयं व्यङ्यांशानुगमे सति। पायेणेव परां छाया बिभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते ।। ३६ ॥। वाच्यालक्कारवर्गोडयं व्यक्षथांशस्यालङ्कारस्य वस्तुमात्रस्य वा यथायो. गमनुगमे सति च्छायातिशयं बिभ्रल्लक्षणकारैरेकदेशेन दर्शितः । स तु तथारूप: प्रायेण सर्व एव परीक्ष्यमाणो लक्ष्ये निरीक्ष्यते। तथा

लोचनम् सारभूतता प्रतीयमाना सती अहो कुट्ुम्बं महोदघेरित्यहोशब्दाच्च गुणीभावमनु. भवति॥ ३५ ॥ एवं निरळङ्कारेषूत्तानतारयां तुच्छतयव भाग्रमानममुनान्तःसारेण कार्व्यं पवित्री कृत मित्युकतवालङ्कारस्याप्यनैनैव रम्यतरत्वमिति दशयति-वाच्येति। अंशत्वं गुण मात्रत्वम्। एकदेशेनेति। एकदेशविवर्तिरूपकमनेन दर्शितम्। बालप्रिया लक्ष्म्यास्सम्पदरूपाया उपभोगाभावे चालब्धकत्पत्वाच्चन्द्रोदयकाले वारुण्युपभोगो हि मुखयं फलं, स चन्द्रस्सा वारुणी चास्य पुत्रभावमेव भजत इति महोदधिरेव त्रैलोक्य सार इतीयानर्थोSन ध्वननव्यापारादवगम्यते। स चावगतस्सन्नहो कुटुम्बमिति शब्दस्पृष्टतया 'गुणीभावमवलम्बते यतः, तद्यङ्गथार्थजातोपस्कृत एव वाच्यार्थो विस्मयविभावतां प्राप्नोति चमतकारातिशयध् विधत्त इति ॥३५ ॥ पूर्वकारिकातात्पर्यार्थे कथनपूर्वक मुत्तर कारि कामाव तारयति-एवमित्यादि। नि- रलक्कारेष्विति। लक्ष्मीरित्याद्युक्त्तोदाहरणे न कश्िदलङ्कारः स्फुटोऽवगभ्यत इति भाव: । उच्चानतायामिति। आपाततः प्रतीतावित्यर्थः। भास्मानं काव्यमिति सम्बन्धः । भासमानमपीति च पाठः । अरमुना गुणीभूतेन व्यप्रथेन। अन्त- रसरेणोति। अन्तर्सारत्वं गुणीभावेऽपि बालक्रीडाकालीनराजत्वन्यायेन नैसर्गि कमुत्कर्षशालित्वम्। अलङ्कारस्येति जात्येकवचनम्। अनैनैवेति। गुणीभूत· व्यङ्गथेनैवेत्यथः । रस्यतरत्वमिति। अलङ्कारत्वातस्वतो रम्यत्वमस्तीति तरप्प्र त्ययः। अत एव "परां छायाभिशति छायातिशयमिति चोक्तम्। व्यक्गयांशानुगम इत्यत्र व्यप्नयस्य वार्च्य प्रत्यंशत्वं गुणीभूतत्त्वमेवेत्याह-अंशत्वं गुणमात्रत्व- मिति। अनेन दर्शितामति। नामग्रहणे नामैकदेशग्रहणमिति न्यायेनैकदेशशब्द ए कदेशविवर्तिरूपकपर इति भाव: ।

तृतीयोद्द्योत: ४६५

वस्त्वन्तरसंस्पर्शिनो दश्यन्ते । यतः प्रथमं तावदतिशयोक्िगर्भता सर्वा- उक्कारेषु शक्यक्रिया। कृतैव च सा महाकविमिः कामपि काव्यचछ्षि पुष्यति, कर्थं द्यतिशययोगिता स्वविषियौचित्येन क्रियमाणा सती काव्ये

तदयमर्थ :- एकदेशविवर्तिरूप के- कोचनम्

राजहंसैरवीज्यन्त शरदैव सरोनृपा: इत्यत्र हंसानां यच्चामरत्वं प्रतीयमान तन्नृपा इति वाच्येऽये गुणता प्राप्तमल- क्ारकारैर्यावदेव दर्शितं तावदमुना द्वारेण सूचितोऽयं प्रकार इत्यर्थः । अन्ये त्वेकदेशेन वाच्यभागव चित्र्य मात्रेणेत्यनुद्धिज् मेव व्याचक्षरे। व्य्यं यदलक्कारान्तरं वसवन्त्र च संस्पृशन्ति ये स्वात्मनः संस्कारायाश्लिष्यन्तीति ते तथा। महाकविभिरिति। कालिदासादिभिः। काव्यशोभां पुष्यतीति यदुक्तं तत्र हेतुमाह-कथं हीति। हि शब्दो हेतौ। अतिशययोगिता क्थं नोत्कर्षमावहेत् काव्ये नास्त्येवासौ प्रकार इत्यर्थः। स्वविषये यदौचित्यं तेन चेद्घृदयस्थितेन तामतिशयोकिं कविः करोति। यथा भट्टे- न्दुराजस्य- यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत्। बालप्रिया कथमेकदेशविवर्तिरूपकेण ततप्रदर्शनमित्यत आह-तद्यमर्थ इत्यादि। प्रतीयमानमिति। सरसां नृपत्वरूपणमेव शाब्दन्तत्सामर्थ्याद्वीजनोपायभूतानां हंसानाश्चामरत्व व्यज्ञधमित्यर्थः । शरदश्ामरत्राहिणीत्वमप्यत्र व्य्गयं बोध्यम्। प्राप्तं प्राप्तं सत्। दशितमिति। अन्नोकतव्यज्योपस्कृतस्य वाच्यस्यव चमरकार कारित्वाद्व्यप्तथस्य गुणीभूतत्वं स्पष्टीकृतमित्यर्थः । यावदेवेति। कालावधिनिर्देश- स्तस्य स्पष्टत्वातिशयसूचनार्थः। तावदिति। तदर्शनमात्रावसर एवानन्यापेक्षया स्फुटावसेयोऽयमिति भाव:। अमुना द्वारेरोति। उपलक्षणन्यायेनेत्यर्थः । मर्यं प्रकार: कारिकोक्तप्रकारः। एकदेशेन दर्शित इत्यस्यान्येषां व्याख्यानमाह- अन्य इत्यादि। एकदेशेनेत्यस्य व्याख्यानम्-वाच्य इत्यादि । अनुष्भिन्रमिति। अस्पष्टार्थकमित्यर्थः। व्यङ्चयमित्यस्योभयविशेषणत्वं योजयन्नाह-व्यङ्यमि स्यादि। संस्पृशन्तीत्यस्य विवरणम्-स्वात्मन इत्यादि। संस्काराय अतिश- ययोगाय। काव्य इत्यस्य पूर्वेण सम्बन्धः। नास्त्येवेत्यादि। सत्यामतिशययो- गितायामनास्रादितोत्कर्षः काव्यप्रकारो नास्त्येवेत्यर्थः । किं सर्वथा नेत्याह-स्ववि- षय इत्यादि। स्वविषये स्वस्या अतिशयोक्तर्यो विषयस्तस्मिन्। मचित्यं सम्भाव्यमानत्वलक्षणम्। तेन हृदयस्थितेनेति। कविहृदयस्थेन तदौचित्येनोप- लक्षितामित्यथः । करोति चेत्तदा नास्त्येवासौ प्रकार इति सम्बन्धः । ५९ ४ब०

४६६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

नोतकर्षमाबहेत्। भामहेनाप्यतिश्योक्तिलक्षणे यटुक्तम्-

लोचनम् दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निविडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषष वेषस्थिति: ।। अन्र हि भगवतो मन्मथवपुषः सौभाग्यविषयः सम्भाव्यत एवायमतिशय इति शत्काव्ये लोकोत्तरैव शोभोल्लस्ति। अनौचित्येन तु शोभा कौयेत एव। यथा- अत्प निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेघसा। इदमेवंविर्धं भावि भवत्या: स्तनजुम्भणम् ॥ इति । नन्वतिशयोक्तिः सर्वालक्कारेषु व्यज्ञथतयान्तर्लीनवास्त इति यदुक तत्कथम्? यतो भामहोऽतिशयोक्ति सर्वोलङ्कारसामान्यरूपामवादीत। न च सामान्यं शब्दाद्वि शेषप्रतीतेः पृथग्भूततया पश्ात्तनतवेन चकास्तीति कथमस्य व्यज्यत्वमित्या बालप्रिया तन्नौचित्ययुक्तमुदाहरणमाह-यदित्यादि। व्याख्यातोऽयं श्लोकः। भगबत इति मन्मथयपुष इत्यत्र, तच्च सम्भाव्यत एवेत्यत्र च हेतुः । सम्भाव्यत पवेति। एवं भवेदिति प्रतिपत्तुभिस्सम्भाव्यमान एवेत्यर्थः। एवकारेणासम्भाव्यमानत्वव्यव. च्छेदः। म्यं सौभाग्यविषयोऽतिशय इति। वनितावस्थाविशेषवर्णनेन प्रती. यमानरसौन्दर्यादिगुणातिशय इत्य्थः । तःकाव्ये तादृशि काव्ये। एतदैव प्रत्युदाहर णमुखेन स्फुटयिध्यन्नाह-मनौचित्येनेत्यादि। लीयत पवेति। शोभोह्लासस्य का वारतेति भावः। अल्पमिति। अहपं निर्मितमिति। स्तनयोः पर्याप्तावकाश त्वाभावेनेति भावः । इदमिति। दृश्यमानमित्यर्थः । एवंविधमिति। वक्तुमश क्य मित्यर्थः । अत्रातिमहतोऽप्यवकाशात्म काकाशस्याहपरवेन निर्माणोक्त्या ततोऽप्प तिशयित मह्त्वं स्तनयोः प्रतीयत इति अतिशयोत्तिव्यप्था, परन्त्वयं स्तनयोस्त- थाविधमहत्वस्यासम्भाव्यमानतवेनानौचित्यवतीति काव्योत्कर्ष सम्पादयितुं न क्षमत इति भाव:। भामहेनापीत्यादिभ्रन्थः प्रकृते किमथ इत्यतस्तमवतार्यति-नन्वित्यादि। यदुक्तमिति। अतिशयोक्तिगर्भता सर्वालङ्कारेषु शक्यक्रियेति प्रन्थेनेति भावः । कथमिति। अयुक्तमित्यर्थः । कुत इत्यत्राह-यत इत्यादि। आमहः अलङ्कारल- क्षणकारकूटस्थो भामहनामा आचार्यः। अवादीदिति। सैषा सवैंव वक्रोफिरिति प्रन्थे- नो कवानित्यर्थः । 'सर्वापि वक्रोतिः' सर्व एवालक्कारः। 'सैषा' येयमुक्तातिशयोकिः सैवेति तत्तदलद्वाराणां विशेषत्वं तत्सामान्यरूपत्वश्चातिरायोक्तैरिति तदर्थः । भवत्वेव तावता प्रकृते किमायातमित्यत आह-न चेत्यादि। कथमस्य व्यङ्गयत्वमिति। व्यजथं हि वाच्याव पृथकतया तत्प्रतीत्युत्तरं शब्दात्प्रतीयते सामान्यन्तवन्यथा। गौरि-

तृतीयोद्द्योतः ४६७

सैषा सर्वैव वक्रोकिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोडस्यां कविना कार्य: कोडलक्कारोऽनया विना॥ इति तत्राविशयोक्तियंमलक्कारमवितिष्वतति कविप्रतिभावशास्स्य चारुखा- लोचनम् शङ्गयाह-भामहेनेति। भामहेनापि यदुक तत्रायमेवार्थोऽवगन्तव्य इति दूरेण सम्बन्धः । किं तदुकम्- सैषेति। यातिशयोकतिलक्षिता सैव सर्वा व क्रोक्तिरलङ्कार- प्रकार: सघे: । व क्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलङ्कृतिः इति वचनात्। शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणा-I वस्थानमित्यय मेवासावल क्कारस्यालक्वारभावः; लोकोत्तरतैव चातिशयः, तेनातिशयोक्तिः सर्वोलङ्कारसामान्यम्। तथा हि-अनया अतिशयोक्त्या, अर्थः सकलजनोपभोग- पुराणीकृतोऽपि विचित्रतया भाव्यते। तथा प्रमदोदानादि: विभावता नीयते। बालप्रिया स्यादिशब्देन सामान्यविशेषयोरपृथक्तया समकालमेवावभासादित्यलङ्कारविशेषप्रती- त्युतरं तत्टृथक्तया भासमानत्वं व्यापक निवर्तमानं स्वव्याष्य व्यञ्रयत्वमपि निवरत- यतीति तस्य व्यप्तथत्वोकतिर्मामहवचनव्याहतत्वादयुककेत्यर्थः। व्यवहितत्वादन्वयनदर्श- यति-भामहेनापीत्यादि। तटुक्तं भामहोक्तम्। इ्लोर्क व्याचष्टे-येत्यादि। लक्षितेति। "निमित्ततो वचो यश्विशत्यादिप्रन्थेन लक्षितेत्यर्थः। वक्रा वक्ष्यमाण- स्वरूपवक्रताविशिष्टा। उक्तिरच्यमानोर्ऽर्य इत्यर्थाभिप्रायेण व्याचष्ठे-अलक्कारप्र- कार इति। अलङ्कारविशेष इत्यर्थः। वक्रोकिशन्दस्यालक्कारार्थकरवे भामहोक्तिमेव संवादयति-वक्रेति। अलङ्कृतिरिति। अलडिक्रयेति च पाठः। वक्रशब्दोSत्रा-

लोकेत्यादि। लोकीन्ी्णेन रूपेण लोकप्रसिद्धशास्त्रेतिहासादिव्यावृत्तेन रूपेण। तच रूपं विवक्षितरसाभिव्यञ्ञनं प्रति योग्यत्वापत्तिलक्षणम्। अयमेवेति। रसाभिव्य- वजनयोग्यत्वरूपलो कोत्तीर्णरूप मेवेत्यर्थेः । अनक्कारसपालङ्वारमावः उप- मादेरलङ्कारत्वम् । तथाच वक्रोफिशब्दोऽलङ्कारार्थक इति भावः । तथापि कथमति शायोक्तिरूपत्वमत आह-जोकोत्तरतैवातिशय इति। फलितमाह-तेनेति। अनयेत्यादिभागं विवृणोति-तथाहीत्यादि। तथाहीति। वक्ष्यमाणमुक्तोपपादकमि. स्यर्थः । सकलेति। पुराणीकृतः अनास्वाद्यता नीतः। विशब्दार्थविवरणं विचि- त्रतयेति। नवनवविशेषशालितयेत्यर्थः । भाव्यते निष्पादयते। यथाहुः-"हवभाव- श्वायमर्थानां यन्न साक्षादमी तथा। स्वदन्ते सत्कविगिरां गता गोचरतां यथे"ति। अर्थ- द्वय ञ्वान्यद्विभाव्यत इशयनेन विवक्षितमिति दर्शयति-तथेश्यादि। प्रमदोधानादिरि

४६८ संटोक लो चनोपे उध्वन्यालोके

विशययोगोऽन्यस्य त्वलक्कारमात्रतैवेति सर्वालक्कारशरीरस्वीकरणयोग्यतवे नाभेदोपचारात्सैव सर्वालक्वार रूपेत्ययमेवार्थो Sवगन्तव्यः । तस्याश्चालङ्का लोचनम् विशेषेण च भाव्यते रसमयीक्रियते, इति तावत्तेनोक्तं, तत्र कोऽसावर्थ इत्यत्राह अ्भेदोपचारात्सैव सर्वालद्वाररूपेति। उपचारे निमित्तमाह-सर्वालङ्का रेति। उपचारे प्रयोजनमाह-अतिशयोकतिरित्यादिना अलङ्कारमान्रतैवेल न्तेन। मुख्यार्थबाधोऽप्यत्रैव दर्शितः कविप्रतिभावशादित्यादिना। अयं भाव :- यदि तावदतिशयोक्े सर्वोलक्वारेषु सामान्यरूपता सा तर्हि ता दात्म्यपर्यवसायिनीति तब्यतिरिक्तो नैवालङ्कारो दृश्यत इति कविप्रतिभानं न तन्ना बालप्रिया ति। अर्थ इत्यनुषज्यते। विशेषेण भाव्यत इत्यस्यैव विवरणं-रसेत्यादि। इतीत्या दिपिण्डितार्थकथनम्। तावदित्यविसंवादे। तन्नेति। तद्ूचन इत्यर्थः । अलाविति। अयमेवेत्यत्रेदंशब्देन विवक्षित इत्य्थः। उपचारे हि त्रितयमवश्यं वक्त्व्यं, निमिसं प्रयोजनं मुख्यार्थबाधश्चेति। तत्राभिधेयसम्बन्धलक्षणनिमित्तस्रमर्पक सर्वालङ्कारेत्या दिकमित्याहोपचार इत्यादि। निमिच्तमाहेति। तथाचालङ्कारशरीरस्वीकरणयोग्य त्वरूपमुख्यार्थेसाद्श्यं निमित्तमिति भावः। अतिशयोकतिरित्यादिकं प्रयोज नस्रमर्पकमित्याह-उपचार इत्यादि। वृत्तौ 'यमलङ्कारमवितिष्ठती'ति। येनालङ्कारेण सम्बध्नातीत्यर्थः। 'तस्ये'ति। अतिशयोक्तिसम्बद्वस्येत्यर्थः । 'अन्यस्ये'ति। अति शयोक्त्यसम्बद्धस्येत्यर्थः। तथाचोपमादेरतिशयोकिसम्बन्धेन चारुत्वातिशयस्य द्यो तनं प्रयोजनमिति भाव:। लोचने-अत्रवेति। प्रयोजनसमर्पकत्रन्थ एवेत्यर्थः । कथमनेन सुख्यार्थेबाधावगम इत्यपेक्षायामाशयमुन्मीलयन्नाह-भयं भाव इस्यादि। यथा खण्डमुण्डादिविशेषेषु गोतवादेरतुवृत्ततया सामान्यरूपत्वन्तथा उप. मादिविशेषेष्वतिशयोक्तेरनुवृत्ततया सामान्यात्म कत्वात्सर्वा वक्रोकिस्सैवेत्यभेदव्यपदेशो मुख्यो वा, सामान्यविशेषभावस्याविवक्षयानया वाचोयुक्त्या ध्वनिरेव काव्यात्मेति पक्षप्रतिक्षेपार्थमतिशयोक्तेः काव्यजीवितत्वं वा विवक्षितमिति विकल्पं मनसि कृत्या द्न्दूषयति-यदि तावदित्यादि। तादात्म्यपयवसायिनीति। तथाच यथा खण्डमुण्डादयो गोत्वाद्यात्मकास्तथा सर्वेडलक्कारा अतिशयोक्त्यात्मान एव भवेयुरिति भावः। नन्वस्तु तादात्म्यमित्यत आह-इति तक््यतिरिक्त इत्यादि। तव्ति रिक्त: अतिशयोक्तिव्यतिरिकः। तत्र अतिशययोजने। अनपेक्षणायन्न स्था- दिति। यथा खण्डादीनां स्वत एव गोत्वाद्याकारशालित्वं नान्यापेक्ष तथा उपमादे

तृतीयोद्ंद्योत: ४६९

रान्तरसंकीर्णत्वं कदाचिद्वाच्यतवेन कदाचिद्यङ्गयत्वेन । व्यङ्गयत्वमपि

लोचनम् पेक्षणीयं स्यात्। अलङ्कारमात्रं च न किश्चिद्दृश्येत। अथ सा काव्यजीवितत्वेनेत्थं विवक्षिता, तथाप्यनौचित्येनापि निबव्यमाना तथा स्यात्। औचित्यवती जीवित- मिति चेतू-औचित्यनिबन्धनं रसभावादि सुक्त्वा नान्यत्किश्चिदस्तीति तदेवान्तर्यामि सुख्यं जीवितमित्यभ्युपगन्तव्यं न तुसा। एतेन यदाहु: केचित्-औचित्यघटितसु- न्दरशब्दार्थमये काव्ये किमन्येन ध्वनिनात्मभूतेनेति ते स्व्रवचनमेव ध्वनिसद्धीवाभ्युप गमसाक्षिभूतं मन्यमाना: प्रश्युक्ताः 1 तस्मान्मुख्यार्थबाधादुपचारे च निमित्तप्रयोजन- सन्भावादभेदोपचार एवायम्। ततश्रोपपत्रमतिरयोक्तेर्व्यप्रयत्वमिति। यदुक्तम- लङ्कारान्तरस्वोकरणं तदेव त्रिधा विभजते-तस्याश्चेति। वाच्यत्वेनेति। सापि वाच्या भवति। यथा-'अपरैव हि केयमत्र' इति। अत्र रूपकेऽप्यतिशयः बालप्रिया विरुद्ध्येतेति भाव:। दूषणान्तरमाह-अलङ्कारमान्रमित्यादि। किश्चिदळङ्कार- मात्रमतिशयोक्त्यनालित्वितमपि दृश्यते, तदप्यघटमानं स्यादित्यर्थः । द्वितीयमुत्थाप्य दूषयति-अथेति। सा अतिशयोकिः। काव्यजीवितत्वेनेतथं विवक्षिता काव्यजीवितत्वप्रदर्शनाय सर्वा वक्रोक्तिस्सैषेत्युक्ता। तथापीत्यन्गीकृत्य वादसूचक्रम्। किमतिशयोकिमात्रस्य जीवितत्वं विवक्षितं, किं वा यरिकञ्विद्विशिषस्य नाद: पक्ष इत्याह-मनौचित्येनापीति। सेत्यनुषङ्गः। यथा "अत्पं निर्मितमि"त्यादौ। तथा काव्यजीवितम्। द्वितीयमनुवदति-मौचित्यवतीति। यबा "यद्विश्रम्ये" त्यादौ। तर्हि अस्मदभिम्तंसिद्धमित्याह-औौचित्यनिबन्वनमित्यादि। रसादिक मेवौचित्य प्रयोजकमिति प्रागेवोक्तम्। मुख्यत्वे हेतु :- अन्तर्यामीति। न तु सेति। सा औचित्यवत्यतिशयोकिः। प्रसङ्गादाह-रतेनेतयादि। एतेन प्रत्युक्ता इति सम्ब- न्धः । स्ववचनमेवेति। औचित्यघटितेति व चनमेवेत्यर्थः । ध्वनिसन्भावेति। भौ- चित्यस्य रसादिनिबन्धनत्वाद्रसादिध्वनिसङ्भावस्याभयुपगमे प्रमाणीभवेदित्यर्थः। उपसं- हरति-तस्मादित्यादि। मभेदोपचार पवायमिति। स्वां वक्रोकिस्सैषैति निर्देशो मुखं चन्द्र इत्यादिवद भेदोपचार एवेत्यर्थः।औपचारिकत्वोपपादनफलमाह-ततश्चे त्यादि। तस्याश्चेत्यादिप्रन्थस्य प्रकृतेन स्रक्गतिन्दर्शयन्नाह-यदुक्कमित्यादि। उक्तमिति। उपचारनिमित्ततया पूर्वोक्तमित्यर्थः । अलङ्कारान्तरसवीकरणमिति। अलक्कारा तरसक्कीर्णत्वमित्यथेः। तस्या इत्यस्य वाच्यत्वेनेत्यनेनापि सम्बन्ध इति व्याचष्टे- सापीत्यादि। साअतिशयोक्तिः। अत्रोदाहरणं लावण्येत्यायुक्तमेव दर्शयति-

नयनादीनासुत्पलक्वादिरूपणादूपकस्य वाच्यतवं तावक्यक्तमेव, अतिशायो

सटीकलोच नो पेतध्वन्यालो के

कदाचित्माधान्येन कदाचिद्गुणभावेन । तत्राद्ये पक्षे वाच्यालक्कारमार्ग:। द्विवीये तु ध्वनावन्वर्भावः । तृतीये तु गुणीमूतव्यङ्गयरूपता। भयं च प्रकारोऽन्येषामप्यलक्काराणामरिति, ते्षां तु न सर्वविषयः। अतिशयोक्तेस्तु सर्वालक्कारविषयोऽपि सम्भवतीत्ययं विशेषः । येषु चाल शारेशु साहश्यमुखेन तत्त्वप्रतिलम्मः यथा रूपकोपमातुल्ययोगितानिद- शनादिषु तेषु गम्यमानवर्ममुखेनैव यत्सादृश्यं तदेव शोभातिशयशालि भवतीति वे सर्वेऽवि चारुत्वातिशययोगिनः सन्तो गुणीभूतन्यज्वस्यैव लोचनस् शब्दस्पृगेव। अस्य श्रैविष्यस्य विषयविभागमाह-तत्रेति। तेषु प्रकारेषु मध्ये य आदः प्रकारस्तस्मिन्। नन्वतिशयोकतिरेव चेदेवम्भूता तरिकमपेक्षया प्रथमं तावदिति क्रमः सूचित इत्या- शाङ्याह-अयं चति। योऽतिश्ययोक्तौ निरूप्रितोऽलङ्कारान्तरेऽप्यनुप्रवेशात्मकः। नन्वेवमपि प्रथममिति केनाशयेनोक्तमित्याशङ्कयाह-तेषामिति। एवमळङ्कारेषु वावद्वथअ्थस्पर्शोऽस्तीत्युक्त्या. तन्र कि व्यप्नयतवेन भातीति विभागं व्युत्पादयति- येषु चेति। रूपकादीनां पूर्वमेवोक्तं स्वररूपम्। निदर्शनायास्तु 'क्रिययैव तदर्थस्य बालप्रिया केस्तु व्यड्ग्यतया स्थातुमारब्घाया अपि अपरैवेति शब्देन स्पृष्टत्वाद्वाच्यत्वमापतित मिति द्वयोर्वाच्यत्वमित्यर्थः। नव्यमते त्वपरैवेत्यत्र भेदकातिशयोकिः, यत्रोत्पळा- नीत्यादौ रूपकातिशयोक्तिः। भोजराजमते त्वन्र समासोकिरित्यादिमतभेदा बोष्याः। अस्येति। विषयविभागविरहे त्रैविध्यप्रदर्शनस्य मन्दफलत्वादिति भावः। माधः प्रकार: द्वयोरपि वाच्यत्वात्मकः । अतियोकतावुक्तस्य प्रकारस्यायश्चवेत्यादिनाळङ्कारान्तरेष्वतिदेशः कृतः, तत् किमर्थ- मित्यतोऽवतारयति-नन्वित्यादि। चेदित्यसन्दिग्धे सन्देहवचनम्। अतिशयोके रेवैतदुज्येत। तस्यास्सर्वालद्वारशरीरस्वीकरणाहतवस्यो कत्वादिति भावः । किमपेक्ष येस्मादि। कमो हि सत्स्वेव बहुषु क्रमिकेषु घटेत, नान्यथेति भावः। निरूपित इति। प्रकार इति शेषः । प्रथममिति केनाशयेनोक्तमिति। प्राथम्यं प्राधान्येनेति वक्तव्यं प्राधान्यं किन्निबम्धनमित्यर्थः। आरह तेषामितोति। तेषामित्यादिना: विशेष इत्यन्तेनाहेत्यर्थः । व्यड्यस्पर्शोऽसतीत्युक्त्वेति। वाच्यालङ्कारवर्गोऽम- मित्यादिप्रन्थेनोक्त्वेत्यर्थ । किमिति। अलङ्करान्तरं वस्त्वन्तर वेत्यर्थः । वृत्तौ 'तश्वप्रतिलमभ' इति ।अळद्वारत्वप्राप्तिरित्यर्थः। 'रूपकेत्यादि। रूपकादौ साद्ृश्यं व्यक्म्यमुप्मा तू वत्स्वमैवेति बोध्यम्। लोचने-क्रिययेति। लक्षणमिदमुद्त-

तृतीयोद्द्योत्ष:

विषयाः। समासोक्त्याक्षेपपर्यायोककादिषु तु गम्यमानांशाविनाभावेनैव

यामलक्काराणां केषाश्चिदलड्कारविशेषगर्भतार्या नियमः । यथा व्याजस्तुतेः प्रेयोलद्कारगर्भरवे। केषाचदलक्कारमात्रगर्भतार्या नियमः। यथा सन्दे- हादीनामुपमागर्भत्वे। केषाश्चिदलव्काराणां परस्परगर्मतापि सम्भवति। यथा दीपकोपमयोः । तन्र दीपकमुपमागर्भरबेन प्रसिद्धम्। उपमापि कदाचिद्दीपकच्छायानुयायिनी। यथा मालोपमा,। तथा हि 'प्रभामहत्या शिखयेव दीपः' इस्यादौ स्फुटैव दीपकच्छाया लक्ष्यते।

विशिष्ठस्योपदर्शनम्। इष्टा निदर्शनेति। उदाहरणम्- लोचनमूं

अर्यं मन्ददुतिर्भास्वानस्त प्रति यियास्रति। उदय: पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ॥। प्रयोलक्कारेति। चाटुपर्यवसायित्वात्तस्याः । स्रा चोदाहृतैव द्वितीयोह्योतेऽस्मा- भिः। उपमागभतव इत्युपमाशव्देन सर्व एव तद्विशेषा रूपकादयः, अथवौपमयं सर्वसामान्यमिति तेन सर्वमाक्षिप्मेव। रफुटैवेति। 'तया स् पूतश विभूषितश्' इत्येतेन दीपस्थानीयेन दीपनाहीपकमत्रानुप्रविष्टं प्रतीयमानतया, स्ाधारणधर्माभिधानं बालप्रिया हरणश्च भामहोयम्। यियासति यातुमारभते। यथात्रोपमाया व्यज्नय. तर्वं तथा कुवलयानन्दादौ स्पष्टम्। वृत्तौ 'गुणीभूतव्यप्थस्यैत्र विषया' इति। गम्य- मानधर्मस्य वाच्यसिद्धयञ्ञत्वादिति भावः । 'तत्वव्यवस्थानादि'ति। समासोकित्वा- दिव्यवस्थितेरित्यर्थः । 'गुणीभूतव्यप्गथते'ति। वाच्यार्थोपस्कारकत्वादिति भावः । प्रेयोलक्कार गर्भतवे हेतुमाह लोचने-चाटूविति। सा चेति। व्याजस्तुतिश्चेत्य्थः । के षाशिद क क्वार मा त्र गर्भेताया मित्य त्राल क्कार मात्रश्देनाल ङ्कार सामा न्याभिधानारपुनरूप- मागर्भत्व इति तद्विशेषाभिधानं व्याहतमित्यत आह-उपमाशब्देनेत्यादि। तद्विशेषा: उपमाविशेषाः। "उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यत" इत्यादिवचनादिति भावः। रूपकाद्य इति। विवक्षिता इति शेषः। उपमाशब्दोऽत्रोपभालक्कारस्य न वाचकः किन्त्वौपम्यस्यरेत्याह-अथवेत्यादि। स्वसामान्यमिति। उपमारूप- कादिस वैस्ाधारणमित्यर्थः। कथम्मालोपमायान्दीपकच्छायावगम इत्यत उपपादयति- तयेत्यादि। दीपस्थानीयेन दीपनादिति। अनेन दीप इवेति दीपयतीति वा दीपकशब्दव्युत्पत्तिदेशिता। स्पष्टमिर्द कुवलयानन्दे। प्रतीयमानतया दीपकमत्रानु- प्रविष्टमिति सम्बन्धः। प्रतीयमानतया व्यज्ञथतया। अत्र मालोपमास्थले 'पभा-

४७२ सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

तदेवं व्यङ्रथांशसंस्पर्शे सति चारुत्वातिशययोगिनो रूपकादयोड- लङ्काराः सर्ब एव गुणीभूतव्यक्कथस्य मार्गः। गुणीभूतव्यञ्रयत्वं च वेर्षां तथाजातीयानां सर्वेषामवोक्तानुक्ताना सामान्यम्। तहलक्षणे सर्व एवैते

लोचनम् ह्ोतदुपमार्याँ स्पष्टेनाभिधाप्रकारेणैव। तथाजातीयानामिति। चारुत्वातिशयवता मित्यथः। सुलक्षिता इति यत्किलैषा तद्विनिर्मुंक रूप न तत्काव्येऽ्भ्यर्थनीयम। उपमा हि 'यथा गौस्तथा गवयः' इति। रूपकं 'खलेवाली यूप' इति। श्लेषः 'द्विव- चनेऽची'ति तन्त्रात्मकः। यथासंखयं 'तुदीशालातुरे'ति। दीपकं 'गामश्वम्' इति। सस- न्देह: 'स्थाणुर्वा स्यात्' इति। अपहुतिः 'नेद रजतम्' इति। पर्यायोक्तं 'पीनो दिवा नाति' इति। तुल्ययोगिता 'स्थाध्वोरिच्च' इति। अप्रस्तुतप्रशंसा सर्वाणि ज्ञापकानि, यथा पदसंज्ञायामन्तवचनम्-'अन्यन्न संज्ञाविधौ प्रत्ययप्रहणे तदन्तविधिन' इति। आक्षेपश्चोमयत्र विभाषासु विकल्पात्मकविशेषाभिधित्सया इष्स्यापि विधे: पूर्व निषे- बालप्रिया महत्येत्यादौ। अत्र हेतुन्दशयन्नाह-साधारणेत्यादि। एतदुपमायामिति। मालोपमायामित्यथः । मभिधाप्रकारेण अमिधाव्यापारिण। एवकारेण ब्यज्ञनस्य व्यवच्छेद: । अयमर्थ :- अत्रोपमायामपेक्षितो धर्मः पूतत्वादिस्तयेत्यादिना स्पष्टमभिधीयते, न पुनर्दीपकाभिप्रायेण दीपस्थानीयोऽर्थः। प्रभामहत्या शिखया दीप इव तया स पूतश्चेत्यादिवाक्यार्थन्रयस्य बोधो ह्यादौ जायते, तदुत्तरन्तु पूतत्ववि भूषितत्वयोरदींपाद्युपमानत्रय हिमवदुपमेयात्म कानेकानुगमोऽवगम्यत इति दीपकमत्र व्यप्कयतयानुप्रविष्मिति। मालोपमातिरिक्तोपात्तधर्म कोपमास्थले तु धर्मस्योभयन्न सम्बन्धः स्पष्टमभिधीयत इति न दीपकस्य व्यक्जयतयानुप्रवेश इति मालोपमेत्यु कम् । 'तथाजातीना'मित्यत्र जातिशब्दः प्रकृते चारुत्वाति शययोगित्वरूपोपाधि- वचन इत्याह-वारुत्वेति। नन्वन्य एव गुणीभूतव्य्ञयप्रकारः, अन्ये चोप- मादयोऽलङ्कारास्तत्कथं गुणीभूतव्यङ्गयलक्षणे कृते तेषां लक्षितत्वसििद्धिरित्यतो- डभिप्रायमुद्मेदयन्नाह-प्रत्किलेत्यादि। एषामिति। उपमादीनामित्यर्थः। त- द्विनिर्मुक्तं गुणीभूतव्यक्चयताविरहितम्। नाभ्यर्थनीयमिति। अलङ्कारताया- मनुपयोगित्वादिति भावः। उक्तोपपादनायाह-उपमा होत्यादि। द्विर्वचनेऽ चीति। सूत्रेऽस्मिन् द्वि्वचनशब्दोऽर्थद्रयपरः । तुदीति। 'तुदीशाले'त्यादिसूत्रे हि यथासङ्कयेन सम्बन्धः । गामश्वमित्यत्रैकक्रियया स बोध्यः। सथाध्वो रिति। अनेन सूत्रेण द्वयोरेक विधीयते। सर्वाणि ज्ञापकानीति। तत्तत्परिभाषा- दयस्सूत्रस्थतत्ततपदेन गम्यन्त इति भावः ।नेतीति। ज्ञापयतीति शेषः। र

तृतीयोद्द्योत: ४७३

सुलक्षिता भवन्ति। एकैकस्य स्वरूपविशेषकथनेन दु सामान्यलक्षणर- हितेन प्रतिपादपाठेनेव शब्दा न शक्यन्ते तत्व्तो निर्ज्ञांतुम्, आ- नन्त्यात् अननता हि वाग्विकरपास्तत्प्रकारा एव चालङ्कवारा:। लोचनम् धनात्प्रतिषेधेन समीकृत इति न्यायात्। अतिशायोक्ति: 'समुद्रः कुण्डिका' 'विन्ध्यो वर्धितवानर्केवर्त्मागरृहूणात्' इति। एवमन्यत्। न चैवमादि काव्योपगीति, गुणीभूतव्यज्यतैवात्रालङ्कारतायां मर्मेभूता लक्षिता: तान् सुष्टु लक्षयति। यया सुपूर्ण कृत्वा लक्षिता: सङ्गृहीता भवन्ति, अन्यथा त्वव- श्यमव्याप्तिरभवेत्। तदाह-एककस्येति। न चातिशयोक्तिव क्रोक्त्युपमादीनां सामान्य- रूपत्वं चारुताहीनानामुपपद्यते, चारुता चैतदायत्तेत्येतदेव गुणीभूतव्यप्यत्वं सामान्य- लक्षणम्। व्यञ्जयस्य च चारुतवं रसाभिव्यक्तियोग्यतात्मकम्, रसस्य स्वात्मनैव विश्रान्तिधाम्र आनन्दात्मकत्वमिति नानवस्था काचिदिति तात्पर्यम्। अनन्ता हीति। प्रथमोहथोत एव व्याख्यातमेतत् 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यत्रान्तरे :- P.25 ननु सर्वेष्वलङ्कारेषु नालद्वारान्तरं व्यङ्गथं चकास्ति; तत्कर्थ गुणीभूतव्यज्ञथेन बालप्रिया विभाषास्त्रित्यादि। स्पष्टभेदं वैगाकरणनाम्। समुन: कुण्डिकेति। जलबाहु- ल्य प्रदर्शनाय कुण्डि का विषयीकृत्य समुद्र इति निर्देशाद्भेदे अभेदरूगतिशयोकिरिति भाव:। विन्ध्य इत्यादवसम्बन्धे सम्बन्धरूपा सा। उपसंहरन्नाह-एवमन्य दिश्यादि। एवमादीति। उक्तोदाहरणादिकमित्यर्थः । इतीति हेतौ। तत्लक्षणे सरवे एवैते सुलक्षिता भवन्तीत्येतत्य विवरणम्-गुगीभूतेत्यादि। थयेति। गुणीभू. तव्यअ्थतयेत्यर्थः । अन्यथेति। उक्तेन सामान्यलक्षणेन विना तत्तद्विरोषल- क्षणस्यैव कथन इत्यर्थः । क्वचिद्प्रन्थे तूपमा हीत्यादिकत्सक्गृहीता भवन्तीत्यन्तो प्रन्थो न दृश्यते। ननु गुणीभूनव्यप्गयत्व्रेमेव सर्वेषामलङ्गाशाणां साम न्यलक्षणं तल्लक्षगेन तेषा सुलक्षितत्वं भवतीत्युक्तमयु कमतिशयोत्तयादी नामलक्का 'सामान्यरुप त्वात्तल्लवक्षणेनैव च चरितार्थत्वादित्यत आह-न चंत्यादि। चारताहीनानामति शयो कत्यादीनां सामान्यरूपत्वन्न चोपपथत इति सम्बन्धः। ततः किमत आह-चारने त्यादि। एतदाय प्नेति। गुणीभूतव्यङ्गयात्वाधीनेत्यथः। नन्वलङ्कारचारृत्वप्रयोजकं गुणीभूतव्यञ्ञथस्य चारुतवं वक्तव्यन्तदप्यन्येन प्रयुक्तन्तदप्य न्येनेत्यनवस्थाप्रसक्क इत्यत आह-ध्यङ्गय स्पेत्यादि । यदुक्तन्तल्लक्षणे सवें एते सुलक्षिता इति तदाक्षिप्य तत्वमाधानपरतयोत्तरग्रन्थ- मवतार्यति-नन्वित्यादि। सर्वेष्विति। दीपकादौ कचिदेव चक्राहत्याक्षेपादौ तु ६० इ्व०

४७४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

गुणीभूतव्यङ्गयस्य च प्रकारान्तरेणापि व्यङ्गयार्थानुगमलक्षणेन विषयत्व मस्तयेव। तदयं ध्वनिनिष्यन्दरूपो द्वितीयोऽि महाकविविषयोऽतिरमणीयो लक्षणीयः सहृदयैः । सर्वथा नास्त्येव सहदयहृदयहारिणः काव्यस्य स

लोचनम् लक्षितेन सर्वेषां संभ्रहः। मैवम्; वस्तुमात्रं वा रसो वा व्यप्नयं सद्गुणीभूतं भविष्यति तदेवाह-गुणीभूतध्यङ्यस्य चेति। प्रकारान्नरेण वस्तुरसात्मनोपलक्षितस्य । य दि वेत्थमवतरणिका-नतु गुणीभूतव्यड््येनालद्वारा यदि लक्षितास्तहि लक्षणं वत्तव्यं किमिति नोक्तमित्याश ङ्रयाह-गुणी भूतेति। विषयत्त्रमिति लक्षणीयत्व मिति यावत्। केन लक्षणीयत्वं ध्वनिव्यतिरिक्तो यः प्रकारो व्यप्गयतवेनार्थानुगमो नाम तदेव लक्षणं तेनेत्यथः । व्यङ्गये लक्षिते तद्गुणीभावे च निरूपिते किमन्यदस्य लक्ष क्रियतामिति तात्पर्यम्। एवं 'काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इति निर्वाह्योपसंहरति-तद्यमि बालप्रिया नेति भाव:। तत्कथमित्यादि। अव्यापकत्वादलक्षणमिति भावः। गुणीभूतव्यङ्गयत्व. मित्यत्र व्यञ्यपदेनालङ्कारमात्रन्न विवक्षिम् ; किन्तु वस्तुरसादिकथ्वातो नाव्यापकमि- दमित्याह-मैवमित्यादि। वस्तुमान्नं वेति। यत्र गुणीभूतव्यङ्यस्थलेSलङ्कारो न चकास्ति तन्नेति भावः। व्यङ्गयाथोनुगमलक्षणेनेत्येतदर्थतो वितृतं व्यङ्गयं सद्गुणीभूतं भविष्यतीत्यनेन। व्यप्नयतवेनार्थानुगमो वाच्यं प्रति गुणभाव:, स लक्षणमसाधारण धर्मः स्वरूपं वा यस्य प्रकाशन्तरस्य तैनेति तदथेः । प्रकारान्तरेणेत्युपलक्षणे तृतोये- त्याह-उपलक्षिनम्येति। गुणोभूतव्यङ्गचस्येत्यस्य विशेषणं, तथा च वस्तुरसाल झ्ाशान्यतमस्य गुणीभूतस्य व्य्ञयस्येत्यर्थः। विषयत्वमसत्येवेत्यनेन सम्बन्घः ।अल क्वारेष्विति विपरिणामेनानुषङ्गः। उक्तप्रन्थयोजनाया: क्लेश सम्पाद्यत्वम्मन्वानः प्रकारन्तरेणाह-यदि वेत्यादि। लक्षिता इति। भवेयुरिति शेषः। तस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्य। लक्षणेनेत्युक्तेविषयत्व- मित्यस्य लक्षणीयत्वमित्यर्थेस्सिद्ध्यतीत्याह-लक्षयत्वमितीति। केन लक्षणीय त्वमिति प्रकारन्तरेणेत्यस्यावनारिका। ध्वनिव्यनिरिक्त इति। पूर्वमलङ्कारापेक्षया प्रकारन्तरत्वमिदानीन्तु ध्वन्यपेक्षयेति विशेषः। अर्थानुगमः वाच्यं प्रति गुणीभावे नावस्थानम्। लक्षणमणधारणधर्मः। नन्वेतत्लक्षणन्न प्रागुक्तमतः कर्थ सिद्धवद. भिधानमित्यत आह-व्यङ्रघ इत्यादि। व्यञ्ञयलक्षणन्तावदुक्तमेव प्रथमोद्योते। यत्र व्यप्तयान्वय इत्यादिना गुणीभावश्च निरूपित इति भावः। तदयमित्याद्युपसंहार स्योप संहार्यार्थविशेषदर्शनेन तात्पर्यमाह-सवमित्यादि। निर्वाह्य निर्व्यूद कृखा।

तृतीयोद्द्योत:

प्रकारो यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शेन सौभाग्यम। तदिदं काव्यरहस्यं परमिति सूरिभिर्भावनीयम्। मुख्या महाकविगिरामलङकतिमृतामपि। पतीयमानच्छायेषा भूषा लड्जेव योषिताम्। ३७। अनया सुप्रसिद्धोऽपयर्थः किमपि कामनीयकमानीयते।

लोचनम् त्यादिना सौभाग्यमित्यन्तेन। यत्प्रागुर्क सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमिति तन्न प्रतारणमात्रमर्थवादरूपं मन्तव्यमिति दर्शयितुम्-तदिदमिति॥ ३६॥ मुख्या भूषेति। अलडकृतिभृतामपिशब्दादलङ्कारशून्यानामपीत्यथेः। प्रतीय- मानकृता छाया शोभा, साच लज्जासदृशी गोपनासारसौन्दर्यप्राणत्वात्। अलङ्कार- धारिणीनामपि नायिकानां लज्जा मुख्यं भूषणम्। प्रतीयमाना च्छाया अन्तमदनोन्द्वेद- जहृदयसौन्दर्यरूपा यया, लज्जा ह्वन्तरुद्िन्नमान्मथविकारजुगोपयिषारूपा मदनचिजृ- म्भैव। वीतरागाणां यतीनां कौपीनापसारणेऽपि त्रपाकलङ्कादर्शनात्। तथा हि कस्यापि बालप्रिया

चेतोविलोभनमात्रम्। अर्थवादरूपं स्तुतिरूपम् ॥ ३६॥ कारिकायां मुख्येत्यस्य भूषेत्यनेन सम्बन्ध इति द्शयति-मुख्या भूषेति। अलड्ककृतिभृतामिति। अलडकृतिपदेन काव्यालङ्काराः कटकादयक्ष प्रह्यः । प्रतीय· मानच्छायेत्यस्य बिवरणम्-प्रतीयमानकृतेत्यादि। प्रतीयमानं वरतवलङ्काररसा द्यात्मकम्। लज्जेवेत्यस्य व्याख्यानम्-लज्जालद्शीति। लज्जासादृश्ये हेतुमाह- गोपनेति। गोपनैव सारो यस्य तत्तथाविर्ध सौन्दर्यमेव प्राणा यस्यास्तस्या भाव- स्तत्ता, तस्मादित्यर्थः । प्रतीयमानस्य गोपनासारसौन्दर्यप्राणत्वमुक्त कामिनीकुच कलशनिदर्शनदिशा। लज्जायास्त्वनुपर्दं वक्ष्यति: अलक्कृतिभृतामपीत्यस्य मुख्या- भूषेत्यस्य चोपमानयोजनान्दशयति-भलङ्कारेत्यादि। प्रतीयमानच्छायेत्येतदप्युप· माने योजयति-प्रतीयमानेत्यादि। पक्षेSन्र छायापदार्थो न कान्तिः, किन्तु योषितां यौवनारम्भसम्भाविनी कापि हृदयस्य दशेत्याह-अन्तरित्यादि। अन्त- रमदनोन्भेदज तद्धृदयसौन्दर्यन्तदेव रूपं यस्यास्सा मदनोद्वेदरूपमनोविकारारिम केति यावत्। यया पतीयमानेति सम्बन्धः। उक्तमुपपादयति-लज्जेत्यादि। उक्तार्थे व्यतिरेकेण तदसम्भवं हेतुमाह-वीतेत्यादि। कुरज्जीत्यादिश्लोकः काव्य- प्रकाशे उदाहृतः । अत्र हि मन्मथविकारजुगोपयिषा स्पष्ट गम्यते। ग्रकारान्तरेणापि

सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

तघथा- दिस्म्भोत्था मन्मथाज्ञाविधाने ये मुग्धाक्ष्या: केऽपि लीलाविशेषाः। अक्षुण्णास्ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते सन्तवं भावनीयाः ॥

लोचनम् कवे :- 'कुरहीवाज्ञानि' इत्यादिश्लोकः । तथा प्रतीयमानस्य प्रियतमाभिलाषानुनाथ नमानप्रमृते: छाया कान्तिः यया। श्ाररसतरहविणी हि लज्जावरद्धा निर्भरतया तांस्तान् विलासान्नेत्रगात्रविकारपरम्परारूपान् प्रसूत इति गोपनासारसौन्दर्यलज्जावि- जुम्भितमेतदिति भाव: । विश्रम्भेति। मन्मथावार्येण त्रिभुवनवन्दमानशासनेन अत एव लज्जासाध्व सध्वंसिना दत्ता येयमलड्घनीयाज्ञा तदनुष्ठानेऽवश्यकर्तव्ये सति साध्वसलज्जात्यागेन विस्त्नम्भसम्भोगकालोपनताः, सुग्धाच्या इति अकृतकसम्भीगपरिभावनोचितदृष्टि प्रसरपवित्रिता येऽन्ये विलासा गात्रनेत्रविकारः, अत एवाक्षुण्णा: नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिषन्तस्ते, केवलेनान्यत्राव्यप्रेणकान्तावस्थानपूर्व सर्वेन्द्रियोपसंहारेण भाव- बालप्रिया सत्पदं व्याचष्े-प्रतीयमानस्येत्यादि। यया हेतुना कान्तिरिति सम्बन्धः। कर्थ लज्जायास्तद्वेतुत्वमित्यत आह-शृङ्गारत्यादि। इत्येतदिति सम्बन्धः। नेत्रादि विकारजातं प्रतीयमानच्छायारूपमिति भावः। इलोकं व्याचष्टे-मन्मथाचार्येरे त्यादि। राजा ज्ञातोऽप्यनतिलड्घनीया ह्याचार्याज्ञा "गुरौ रुष्टे न कश्चने"त्यादिवचना दत आचार्यत्वरूपणम् । त्रिभुवनेति। यथोक्तं माळतीमाधवे-'अन्तयेषु जन्तु- व्वि'त्यादि। अत एव त्रिभुवनवन्दनीयशासनत्वादेव। दत्तेत्यवश्यग्राह्यत्वादि- सूचना र्थम्। आज्ञेति। सर्वा युवत्यस्यक्तलज्जा साध्वसातसम्भोगपरा भवेयुरितया ज्ञेत्यर्थः । त्यागेन कर्तव्य इति सम्बन्धः । अकृतकति। अकृतकाः अकृत्रिमाः तथा सम्भोगस्य या परभावना आस्वादः, तत्र तक्वसर इति याातू। उचिताश्च ये दृष्टिप्रसरारतः पवित्रिता इत्यथेः । सम्भोगपरिभोगेति च पाठः। ललाविशेषा इत्यत्र त्यविशेषपदार्थकथनम्। अन्ये इति। अशाधारण। इत्यथ:। अनएत अन्यत्वादेव। एकान्तावस्थानफलमुत्तम्-सर्वे्ड्रियोपसहारेरति। कृत्यप्रत्ययार्थ दवेधाह- १. कुर ज्ीवाज्ानि स्तिमितयति गीतव्वतिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिर्द्रं यच्ान्तः स्वपिति तदहो वेद्म्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्या: सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥ इति सम्पूर्णश्लोक: ।

तृतीयोद्द्योत:

इत्यत्र केडपीत्यनेन पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदवता प्रतीयमानं वर्त्व- किष्ठ्मनन्तमर्पयता का छाया नोपपादिता। अर्थान्तरगति: काक्वा या चैषा परिद्ृश्यते। सा व्यङ्गथस्य गुणीभावे पकारमिममाश्रिता॥ ३८ ॥ या चैषा काका कचिदर्थान्तरप्रतीतिर्द्श्यते सा व्यञ्ञयस्यार्थस्य गुणीभावे सति गुणीभूतव्यक्ञयलक्षणं काव्यप्रभेदमाश्रयते। यथा-'स्व-

लोचनम् यितुं शक्या अर्हा उचिताः । यतः केऽपि नान्येनोपायेन शक्यनिरूपणाः ।। ३७।। गुणीभूतव्यङ्गयस्योदाहरणन्तरमाह-मर्थान्तरेति । 'कक लौत्ये' इत्यस्य धातो: काकुशब्दः। तत्र हि साकाह्निरा काक्कादिक्रमेण पठ्यमानोडसी शब्द: प्रकृता- र्थातिरिक्तमपि वाष्छतीति लौत्यमस्याभिधीयते। यदि वा ईषदर्थे कुशब्दस्तस्य बालप्रिया शक्या अर्हा इति। अर्हा इत्यस्यैव विवरणम्-उचिता इति। वृत्तौ "वाच्यमस्प- ष्ृमभिदधतेशति। किशब्दस्यानिर्ज्ञातविशेषधर्मावच्छिन्नवाचक वादिति भावः । प्रतीयमानं वस्त्विति। तच्च वचनाशक्यत्वानुभवैकवेद्यत्वपर माह्लादकारित्वादिर्क बोध्यम्। का छायेत्यादि। उक्त व्यड्यं वाच्यार्थोपस्कारक सत्काव्यस्य चारुतवं सम्पादयतीत्यर्थः ॥३७॥ कारिका वृत्तिय विवरिष्यन्नादी काकुशब्दनिष्पत्तिमाह-ककेत्यादि। अस्य धातोः एतद्धातुसम्बन्धी। ननु लौल्यमिच्छा तत्कथमत्र घटत इत्यत आह-तत्र हीत्यादि। तन्र काकुविषये। साकांक्षेति। यथोकं काव्यानुशासने-"सा च काकु र्द्विधा साकाङ्का निराकाङ्का च, वाक्यस्य साकाह्कनिराकाह्णवात्। यस्माद्वाक्याद्याश रसद्वेतब लैनार्थः प्रतीयते, न तादृश एव, किन्तु न्यूनाभ्यधिकः प्रमाणबलेन निर्णय- योग्यस्तद्वाकयं साकाक्षं तद्विपरीतं निराकाङ्क्षम्। वक्तृगता ह्याकाङ्का वाक्ये उपच- रते। सा च प्रकरणबलान्निशचीयते। विशिष्टविषयत्वञ्च तस्यास्तत एवावसीयते। विषयोऽपि त्रिविध: अर्थान्तरं तार्थगत एव विशेषस्तदर्थाभावो वे"त्यादि। निराका- ह्ादीत्यादिशब्देन दीप्ाद्यलङ्कारादिपरिग्रहः। क्रमः प्रकारः : असो शब्द इति। ध्वनिविशेषात्मिका हि काकुश्शब्दधमें इत्यतश्शब्द इत्युक्तम्। प्रक्ृतेति। प्रकृतो योऽर्थस्सङ्केतब लेनावगम्यमानसतस्मादतिरिक्मर्थमित्य्थेः। वाञ्छुतीति। बोध्यत्वे- नेच्छतीत्यर्थः । अभिधीयत इति। उपचारादिति शेषः। प्रकारान्तरेणाह-यदि वेत्यादि। हृदयेति। हृदयस्थं यद्वस्तु विधिनिषेधादिरूपं तस्य प्रतितेरित्यर्थः ।

४७८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

स्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः'।

लोचनम् कादेशः । तेन हृदयस्थवस्तुप्रतीतेशीषद्भूमिः काकु: तया यारऽर्थोन्तरगतिः स काव्य विशेष इमं गुणीभूतव्यङ्गयप्रकारमाधितः। अत्र हेतुव्येङ्गयस्य तत्र गुणीभाव एव भवति। अर्थान्तरगतिशब्देनात्र काव्यमेवोच्यते। न तु प्रतीतेरत्र गुणीभूतव्य अथत्वं वत्तव्य, प्रतीति द्वारेण वा काव्यस्य निरूपितम्। अन्ये त्वाहु :- व्यजयस्य गुणीभावेऽयं प्रकारः अन्यथा तु तत्रापि ध्वनित्वमे वेति। तच्चासत् ; काकुप्रयोगे सर्चेत्र शब्दस्पृष्टत्वेन व्यङ्नयस्योन्मीलितस्यापि गुणी- भावात्, काकुर्हि शब्दस्यैव कश्िद्धर्मस्तेन स्पृष्ट 'गोप्येव गदितः सलेश इति, 'हस न्नेत्रार्पिताकूतम्' इतिवच्छ्देनैवानुगृद्दीतम्। अत एव 'भम धम्मिअ' इत्यादौ काकु योजने गुणीभूतव्यज्ञयतैव व्यक्तोक्तत्वेन तदाभिमानाल्लोकस्य। स्वस्था इति, भवन्ति इति, मयि जीवति इति, धार्तराष्ट्रा इति च साकाहदीप्षगद्गदतारप्रशमनोद्दीपनचित्रिता बालप्रिया ईषट्भूमिरिति। कक्षिदुपाय इत्यथेः। भूमिरिति कुशब्हार्थकथनम्। कारिका व्याचषटे-तयेत्यादि। तथा काक्का। अर्थान्तरगतिरित्यनेनार्थान्तरायगमकः काव्य विशेषो विवक्षित इति वक्ष्यति तदाशयेन सेत्येतद्वयायष्टे-स काव्यविशेष इति। गुणीभाव इति सप्तमी निमिते गुणीभावाद्धेतोरित्यर्थ इत्याह-तन्नत्यादि। न त्वित्या दि। अर्थोनतरगतिरित्यस्य अर्थान्तरस्य प्रतीतिरिति यथाश्रुतार्थकत्वे अर्थान्तरप्रती तेरेव गुणीभूतव्यम्ञयत्वं वक्तव्यं भवति, तच्ानभिमतमिति भावः। यथाश्रुतमुक्तम- र्थमेव योजयन्नाह-प्रतीतीत्यादि। अर्थान्तरप्तीतेर्गुणीभावप्रदर्शनव्याजेन तद्धेतुभू- तकाव्यस्य गुणीभूतव्यड्श्यत्वं प्रदर्शितमित्यर्थः । अन्ये तु काकुस्थले यत्र तद्व्य्यस्य प्राधान्यन्तत्र ध्वनित्वं, यत्र गुणोभावस्तत्र गुणी भूतव्यङ्श्यत्वं तद्ेतद्व्यङ््यस्य गुणीभाव इत्यनेन दशितमिति व्याचक्षते; तन्म तमुपन्यस्य दूषयति-अन्य इत्यादि। शब्दस्तृष्टत्वसुपपादयति-काकुरहीत्यादि। धर्म इति। यथोक्तमभिग्नायवान् पाठ्यधर्मे: काकुरिति। 'काकुः स्त्रियां विकारो यशशोक भीत्यादिभिर्ध्वने'रित्यमरथ्। तेन स्पृष्टमिति। काकुरूपेण शब्दधर्मेण विषयोकृतमि त्यर्थः। शब्देनैवानुगृहीतमित्यनेनास्य सम्बन्धः धर्मधर्मिणोरमेदादिति भावः। शब्दा

स्य गुणीभावादेवेत्यर्थः। काक्कित्यादि। भ्रमणनिषेधस्य काका व्यञ्यत्वे गुणीभूत. व्यङ्गयत्वमेवेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-वयकतेत्यादि। तदा काकुयोजने। काकुमुदा हरणे दर्शयति-स्वस्था इत्यादि। इति चेति। चतुर्षुँ स्थलेषु चेत्यर्थः। साका डक्षेत्यादि। साकाल्ला दीप्ा गद्गदेन ताराप्रशमनोददीपनाभ्यां चित्रिता विशेषवती चेत्य

तृत्ीयोद्द्योत: ४७९

यथा वा-आम असहओं ओरम पइव्वए ण तुऍ मलिणिअं सीलम्। कि उण जणस्स जाअ व्व चनन्दिलं तं ण कामेमो।। शब्दशक्तिरेव हि स्वाभिधेयसामर्थ्याक्षिप्काकुसहाया सत्यर्थविशेष प्रतिपत्तिहेतुर्न काकुमात्रम्। विषयान्तरे स्वेच्छाकृतात्का कुमान्नात्तथावि धार्थप्रतिपत्त्यसम्भवात्। स चार्थः काकुविशेषसहायशब्दव्यापारोपारू- ढोडप्यर्थसामर्थ्यलभ्य इति व्यन्यरूप एव। वाचकत्वानुगमेनैव तु यदा

लोचनम् काकुरसम्भाव्योऽयमर्थोऽत्यर्थमनुचितश्चेत्यमुं व्यज्यमर्थ स्पृशन्ती तेनैवोपकृता सती क्रोधानुभावरूपतां व्यक्तयोपस्कृतस्य वाच्यस्यैवाघते। आमेति। आम असत्यः उपरम पतिव्रते न त्वया मलिनितं शीलम्। किं पुनर्जनस्य जायेव नापितं तं न कामयाम हे॥ इति च्छाया। आम असत्यो भवाम: इत्यभ्युपगमकाकु: साकाह्टोपहासा। उप- रमेति निराकाङ्कनया सूचनगर्भा। पतिव्रते इति दीप्षस्मितयोगिनी। न त्वया मलिनितं शोलमिति सगद्गशकाह्णा। कि पुनर्जनस्य जायेव मन्मथान्धीकृता, चन्दिलं नापित- मिति पामरप्रकृति न कामयामहे इति निशकाड्क्षगद्गदोपहासगभो। एषा हि कया- चिन्नापितानुरक्तया कुलवध्वा दृष्टाविनयाया उपहास्यमानाया: प्रत्युपहासावेशगर्भोक्ति: काकुप्रधानैवेति। गुणीभावं दर्शयितुं शब्दस्पृष्टतां तावरसाधयति-शब्दशक्तिरेवे- बालप्रिया रथः। दीप्षतारावलङ्कारान्तगतौ प्रशमनोद्दीपने त्वङ्गान्तर्गते इति विवेःयमर्थ इति। मथि जीवति धार्तेराष्ट्राः स्वस्था भवन्तीति वाच्यार्थ इत्यर्थः । रपृशन्तीति। बिषयीकुर्वाणा सतीत्यर्थः। तेनैव उक्तेन व्यक्गयेनैव। उपकृता सतीति हेतुकथनम्। व्य ङ्र्थेति। असम्भाव्यत्वादिरूपोक्तव्य प्वथेनोपस्कृतस्येत्यर्थेः। आध्त सम्पादयति। तथाच व्यड्यं गुणीभूतमिति भावः । आमेति। वयमसत्यः स्वैरिण्यो भवामः। आमेत्यभ्युपगमे। उपरम त्वं मदुप- हासाद्विरम। शीलं सद्वृत्तम् । किं पुनः किन्तु। जनस्य जायेवेति। त्वमिवेत्यर्थः । त्वं यथा कामयसे तथेति यावत्। लोचने-साकाङक्षेति। साकाड्क्षा उपहासव्य- जञिका चैत्यर्थः। पतिव्रत इति न मलिनितमित्यत्र च काक्का तत्तदभावो व्यङ्गथ इत्य- भिप्रायेणाह-पतिव्रत इत्यादि। चन्दिलमित्यस्य छाया-नापितमिति। तेन गम्यमाइ-पामरेति। गुणीभावमिति। व्यञ्तयस्पेति शेषः। अनुगम इत्यस्य

४८० सटीकलोचनोपेतथ्वन्यालोके

तद्विशिष्टवाच्यप्रतीतिस्तदा गुणीभूतव्यङ्गयतया तथाविधार्थद्योतिनः का व्यश्य व्यपदेशः। व्यप्रथविशिष्टवाच्याभिधायिनो हि गुणीभूतव्यङ्कयत्वम्। भभेइस्यास्य विषयो यश्च युक्त्या प्रतीयते। विधातव्या सहृदषैनें तत्र ध्वनियोजना ॥ ३९ ॥। सक्कीणों हि कश्चिद्ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गवस्य च लक्ष्ये दृश्यते मार्ग:।

त्यादिना। नन्वेवं व्यप्गयर्वं कथमित्याशङ्खयाह-स चेति। अधुना गुणीभाव लोचनम्

दर्शयति-वाचकत्वेति। वाचकत्वेऽनुगमो गुणत्वं वयअ्यव्यज्ञकभावस्य व्यज्ञथवि शिष्टवाच्यप्रतीत्या तत्रैव काव्यस्य प्रकाशकत्वं कल्प्यते; तेन च तथा व्यपदेश इदि काकुयोजनार्यां सवंत्र गुणीभूतव्यह्नथतैव। अत एव 'मध्नामि कौरवशर्त समरे न कोपात्' इत्यदौ विपरीतलक्षणां य आहुस्ते न सम्यक्पराममृश्युः। यतोऽत्रोच्चारणकाळ एव 'न कोपात्' इति दीप्तारगद्गदसाकाकूक्षकाकुबलान्निषेघस्य निषिध्यमानतयैव युधिष्ठिराभिमतस्रन्धिमार्गाक्षमारूपत्वाभि प्रायेण प्रतिपत्तिरिति मुख्यार्थबाघाद्नुसरणवि ध्नाभावारको लक्षणाया अवकाशः । 'दर्शे यजेत' इत्यत्र तु तथाविधका कायुपायान्तरा. भावाद्द्रवतु विपरीतलक्षणा इत्यकमवान्तरेण बहुना ॥ ३८ ॥ अधुना संकीर्ण विषयं विभजते-प्रभेदस्येति। युक्त्येति। चारृत्वप्रतीतिरे- बालप्रिया विवरणम्-गुणत्वमिति। कस्येत्यतः पूरयति-हTङ्गयत्यादि। 'तद्विशिष्टै'त्यादि-

प्रकाशकत्वं बोधकत्वम्। वृत्तौ 'यदा तदेश्यनयोर्यतस्तत इत्यर्थो बोध्यौ। मथ्ना मीत्यादि। प्रतिज्ञातकौरवशतवधस्य क्रुद्धस्य भोमसेनस्य वचनमिदमत एव न मथ्नामीत्यादी विपरीतलक्षणेति केचित्तदाह-विपरीतेत्यादि। इति निषेधस्य निषि द्वथमानतयैव प्रतिपत्तिरिति सम्बन्धः । काकुक्तल्पनार्या हेतु :- युधिष्टिरेत्यादि। युधिष्ठिराभिमतो यस्सन्धिमार्गस्तस्य यदक्षमारूपत्वमक्षम्यत्वं तदभिप्रायो भीमगत- स्तेनेत्यर्थः । इतीत्यादि। अर्यं भाव :- न मथ्नामीत्यादिरूपस्य मथनादिनिषेध- स्यादौ प्रतीति: पश्चात्तु मथ्नाम्येवेत्यादिरूपस्य तक्निषेधनिषेधस्य प्रतीतिरितिन, किन्तू- च्चारणकाल एव का कुबलान्मथनादिनिषेधस्य निषेधप्रतियोगित्वेनैव न मथ्नामि नेत्या. कारिका प्रतीतिरतो मथनादिनिषेधस्य वाच्यस्य निषेधो व्यश्तय एवेति। प्रसम्ा न्मीमोसक प्रत्याह-दर्श इत्यादि। न दृश्यते चन्द्रोऽन्रेति व्युत्पतत्या दर्शशब्दोड मावास्यायाँ प्रयुज्यते। तथाचात्र दशधातोर्दशनाभावे विपरीतलक्षणेति भावः। ६प- भमिंद श्रौतसूत्रव्यार्याने॥३८॥ सक्कीण विषयमिति। प्रसुख एवान्मतरावधारणनियमासम्भवो यत्र युक्तिपरा

तृतीयोद्द्योत: ४८१

तन्र यस्य युक्तिसहायता तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्यः। न सर्वत्र ध्वनि- रागिणा भवितव्यम्। यथा- पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्मारयेन ता निर्वचनं जधान।।

लोचनम् वात्र युक्तिः। पत्युरिति। अनेनेति। अलक्तकोपरक्तस्य हि चन्द्रमसः परभागलाभोऽनवरतपाद्पतनप्रसादनैर्विना न पत्युझटिति यथेष्टानुवर्तिन्या भा व्यमिति चोपदेशः । शिरोधृता या चन्द्रकला तामपि परिभवेति सपत्नीलोकाप- जय उकतः । निर्वचनमिति। अनेन लज्जावहित्थहर्षेर्ष्यासाध्वससौभाव्याभिमानप्रभृति य- द्यपि ध्वन्यते, तथापि तन्निर्वचनशब्दार्थस्य कुमारीजनोचितस्या प्रतिपत्तिलक्षणस्यार्थ- स्योपसकारकतां केवलमाचरति। उपस्कृतस्त्वर्थः शङ्गाराश्कतामेतीति। बालप्रिया मर्श विना तं विषयमित्यर्थः।न्यायवित्सम्मतस्य युक्तिपदार्थस्यान्नासम्भवात्ततपद व्याचष्टे-चारुत्वेत्यादि। अत्र काव्यार्थतत्वचिन्ताविषये। यदि व्यक्षयोपस्कृताद्वा च्यादेव सर चेतक्वमत्कारलाभः, तदा गुणीभूतव्यङ्गयत्वं; यदा तु व्यज्ञयादेव न्यवकृ. तवाच्यात्तदा व्वनित्वमिति चारुत्वप्रतीतिरूपकार्यबलादेव तदन्यतरावधारणसिद्धिरि- त्यर्थः। स्पृशेत्यन्तेन व्यज्यमानमर्थद्वयं दर्शयति-अलक्तकेत्यादि। परभागलाभ इति। चन्द्रमसोऽतिधवलत्वादलक्तकस्य रक्तत्वाच्चेति भावः। अलक्कतकोपर जितत्वरू- पविशेषणांशव्य्वयमुक्त्वा चरणेन शिरस्पर्शनविधिना व्यज्ञयमाह-अनवरते स्यादि। झटितीति। नैसगिकनिरतिशयरागपारतन्त्रयबळात्कारादित्यर्थः । शिरो- विकरणकत्वविशेषणोपकृतेन स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन व्यड्यमाह-शिरोघृतेत्यादि। उक्त इति। व्यञ्जित इत्यर्थः । 'निर्वचनमि'त्यादिवृत्तिग्रन्थेन दर्शितं व्यंग्यं तस्य गुणीभावं च प्रदरशयति= अनेनेत्यादि। अनेन निर्वचनं जवानेत्यनेन। तदिति। लज्जादिव्यंग्यजातमि- त्यर्थः। कुमारीजनोचितस्येति। अनेन वाच्यार्थस्य चमत्कारकारित्वयोग्यता दर्शिता। उपस्कृतसत्वर्थ इति। उत्तव्यंग्योपस्कृतो 'निर्वचन जघाने'ति वाच्यार्थ इत्यर्थः । शङ्गारेति। विप्रलम्भभ्ृक्वारेत्यर्थेः । उच्चैःशब्दस्योथ्वदेशस्थितार्थकत्वं कुसुमविशेषणत्वं चाभिप्रैत्य व्याचष्टे- ६१ ६व०

४८२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा च- प्रायच्छतोचचैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता। न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवम्। हत्यन्र 'निर्वचनं जधान' 'न किश्चिदूचे' इति प्रतिषेधमुखेन व्य. अयस्यार्थस्योक्त्या किश्धिद्विषयीकृतत्वाद्गुणीभाव एव शोभते। यदा वक्रोकि बिना व्यव्रथोरऽर्थस्तार्पर्येण प्रतीयते तदा तस्य प्राधान्यम्। यथा 'एवं वादिनि देवर्षो' इत्यादौ। इह पुनरुक्तिर्भङ्गयास्त्रीति वाच्य- स्यापि प्राधान्यम्। तस्मान्नात्रानुरणनरूपव्यङ्गयध्वनिव्यपदेशो विधेयः ।

लोचनम् प्रायचछतेति। उच्चैरिति। उच्चैर्यानि कुसुमानि कान्तया स्वयं ग्रहीतुमश- कयत्वाद्याचितानीत्यर्थः। अस्मदुपाध्यायास्तु हृद्यतमानि पुष्पाणि अमुके, गृहाण गृहाणे त्युच्चैस्तारस्वरेणादरातिशयार्थ प्रयच्छता। अत एव लम्भितेति। न किंचिदिति। एवंविधेषु शद्वारावसरेषु तामेवायं स्मरतीति मानप्रदर्शनमेवात्र न युक्त्तमिति सातिश- यमन्युसंभारो व्यज्तथो वचननिषेधस्यैव वाच्यस्य संस्कारः। तद्वक्ष्यति-उत्तिर्भंङ्गया- स्तीति। तस्येति व्यज्ञयस्य। इहेति पत्युरित्यादौ। वाच्यस्यापीति। अपिशब्दो भिन्नक्रमः । प्राधान्यमपि भवति वाच्यस्य, रसाद्यपेक्षया तु गुणतापीत्यर्थः। अत एवोपसंहारे ध्वनिशब्दस्य विशेषेणमुक्तम्॥३९॥

उच्चैर्यानीत्यादि। एतद्विशेषणव्यंग्यमाह-कान्तयेत्यादि। उच्चैःशब्दस्य तार- बालप्रिया

स्रार्थकत्वं प्रदानक्रियाविशेषणत्वं च स्ाभिमतमित्याह-अस्मदित्यादि। अ्रमुक्क इति। पाणितलादिपात्र इत्यर्थः । पुष्पाणीत्यनेन सम्बन्धः । उच्चैरित्यस्य व्याख्या नम्-तारस्वरशोति। तारस्वरेण दाने निमित्तमादरातिशयद्योतनमित्याह-

एव तारस्वरेण कुसुमदानादेव। 'न किंचिदूच' इत्यस्य प्रयोजनं दर्शयन् व्यंग्य- माह-एवंविधेष्वित्यादि। मानप्रदर्शनमिति। अक्षिविवर्तनाद्यनुभावद्वारेति भावः । तदिति। व्यंग्यस्य वाच्योपस्कारकतया वाच्यायमानत्वमित्यर्थः। मिन्न क्म इति। अन्यथा व्याहतस्स्यादिति भावः । विशेषणमिति। अनुरणनेत्या- दिविशेषणमित्यर्थः । असंलक्ष्यक्रमव्यंश्यध्वनिरूपत्वस्यात्रापि सत्वद्योतकं हि तद्विशे- षणमिति भावः ॥ ३९ ॥

१. धनिशब्दस्य विशेषणम्-अनुरणनरपव्यज्चथेति। एवं च रसध्वनिव्यपदे-

वृ.वीयोद्दोतः ४८३

पकारोडयं गुणीभूतव्यङ्गधोऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः॥। ४० ॥ गुणीभूतव्यङ्गयोऽपि काव्यप्रकारो रसभावादितात्पर्यालोचने पुनर्ष्व- निरेव सम्पद्यते। यथात्रैवानन्तरोदाहते क्लोकद्वये। यथा च- दुराराधा राधा सुभग यदनेनापि मृजत- स्तवैतत्प्राणेशाजघ नवसनेनाश्रु पतितम्।

लोचनम् एतदेव निर्वाह्यन् काव्यात्मत्वं ध्वनेरेव परिदीपयति-प्रकार इति। इलोकदय इति तुल्यच्छायं यदुदाहृतं पत्युरित्यादि तत्रेति, द्वयशब्दादेवंवादिनीत्यस्यानवकाशः। दुराराधेति। अकारणकुपिता पादपतिते मयि न प्रसीदसि अहो दुराराधासि मा रोदीरित्युक्तिपूर्व प्रियतमेऽश्रणि माजयति इयमस्या अभ्युपगमगर्भोकिः। सुभगेति। प्रियया यः स्वसंभोगभूषणविहीनः क्षणमपि मोक्तुं न पार्यसे। अ्रनेनापीति। पश्येदं प्रत्यक्षेणेत्यथः । तदेव च यदेवमादतं थत् लज्जादित्यागेनाप्येवं धार्यते। मृजत इत्यनेन हि प्रत्युत स्रोतस्सहस्त्रवाही बाष्पो भवति। इयच्च त्वं इतचेतनो बालप्रिया छतदेवेति। गुणीभूतव्यंग्यस्य रस्नादिध्वनिरूपत्वं यदा सूत्नितं तदेवेत्यर्थः । तुल्यच्छायमिति। पत्युरित्यादौ प्रयच्छतेत्यादौ च भावच्वनेवेचननिषेधरूपवा च्यार्थोपस्कारकत्वस्यावगमात्तयो: तुल्यच्छायत्वम्। 'दुराराधे'ति। हे सुभग ! यत् पतितमेतदश्रु अनेन आणेशाजघनवसनेनापि मृजतस्तव राधा दुशराधा स्त्रीचेतः कठोरं तदुपचाररलं, हे त्वं विरम, अनुनयेष्वेवमुदितो हरिः वः कल्याणं क्रियादि- त्यन्वयः। लोचने श्लोक व्याकरिष्यन् पीठिकामारचयति-अकाररोत्यादि। इ्लोकं- गतानां पदानां व्यंग्यमर्थेजातमासूत्रयति-सुभगेतीत्यादि। य इति। त्वमिति शेषः । न पार्यस इति। इत्येवं राधागताभिप्राय इत्यर्थः । व्यज्यत इति शेषः। एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। व्यंग्यान्तरमाह-तदेव चेति। इदमित्यनुषज्यते। एव- मादृतमित्येतत् स्फुटयति-यदित्यादि। मृजत इति वर्तमानार्थकप्रत्ययेन मार्जन- स्याविरामत्वोक्या व्यंग्यमाह-अनेन हि प्रत्युतेत्यादि। प्रकृत्यंशव्यंग्यमाह-इय- च्चेत्यादि। मामिति। पुरःस्थितामपि मामित्यर्थः । मन्यस इत्यनेनाप्यस्य सम्ब-

शस्तु न्याय्य एवेति भावः। यत्त वाच्यस्यापीत्यपिना रसस्य परामशः। अनुरणन- रूपव्यङ्गयापेक्षया वाच्यस्य वाच्यापेक्षया च रसस्य प्राधान्यं सुसङघटमेवेति, तन; अग्रिम कारिकया पौनरुक्त्यापते:।

४८४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

कठोरं स्त्रीचेतस्तदलमुपचारैर्विरम हे क्रियात्कल्याणं वो हरिरतुनयष्तरेवमुदितः ॥

लोचनम् यन्मां विस्मृत्य तामेव कुपिता मन्यसे। अन्यथा कथमेवं कुर्याः । पतितमिति। गल इदानीं रोदनावकाशोऽपीत्यर्थः । यदि तूच्यते इयताप्यादरेण किमिति कोपं न सुश्चसि, तति्क करियते कठोरस्वभावं स्त्रीचेतः । स्त्रीति हि प्रेमाद्ययोगाद्वस्तुविशेषमा त्रमेतत्; तस्य चैष स्वभावः, आत्मनि चैततसुकुमारहृदया योषित इति न किश्चिदूज्र साराधिकमारसा हृदयं यदेवंविघवृत्तान्तसाक्षातकारेऽपि सहस््रथा न दलति। उपचार रिति। दाक्षिण्यप्रयुक्तैः। अनुनयेष्तिरिति बहुवचनेन वारं वारमस्य बहुवल्लभस्येयमेव स्थितिरिति सौभाग्यातिवय उक्कः । एवमेष व्यङ्गयार्थेसारो वाच्यं भूषयति। ततु वाच्यं भूषितं सदीष्योविप्रलम्भाअ्गत्वमेतीति। यस्तु त्रिष्वपि श्लोकेषु प्रतीयमानस्यैव रसान्त्वं व्याचष्टे स्म। स देवं विक्रीय तद्यात्रोत्सवमकार्षीत्। एवं हि व्यप्नयस्य य गुणीभूतता प्रकृता सैव समूलं त्रुटथेत्। रसादिव्यतिरित्तस्य हि व्यक्गयस्य रसाङ्गभा- बालप्रिया न्धः। पतितमिति भूतनिदेशेन व्यंग्यमाह-गत इत्यादि। कठोरमित्यादिक विवरि व्यन्नाह-यदीत्यादि। मुश्चसीत्यस्यानन्तरमितीति शेष:। इत्युच्यते यदीति सम्प न्धः। तत् तहि। स्त्रीति पदेन व्यंग्यमाह-प्रेमादीति । स्रीति ह्येतदिति सम्बन्धः। एष इति। कठोरहृदयत्वमित्यर्थः । एवं बोधनीयं प्रति व्यंग्यमुकत्वा राधागतं व्यंग्यमाह-आत्मनीत्यादि। आत्मनि चैतदिति। वक्ष्यमार्ण राधागतं व्यंग्य मित्यर्थः । इतीति। इत्येतदित्यथेः । न किश्चिददिति। अपरमार्थमित्यर्थः। उक्त स्य व्यंग्यजातस्य वाच्यं प्रति तस्य रसं प्रति चाङ्गभावमाह-एवमित्यादि। व्या ख्यानान्तरमनुवदति-यास््वत्यादि। प्रतीयमानस्यैवेति। एवकारेण प्रतीयमा नोपस्कृतस्य वाच्याथस्य व्यवच्छेदः। व्याचष्टे स्मेति। व्यारयातुरस्यायमाशय :- यस्य हि मुखु्यं प्राधान्यं तं प्रत्येव गुणीभावोऽन्याय्यः रसस्यैव च तत्प्राधान्यमिति नेदं व्याख्यानं साधीय इत्युपहासोक्त्या द्शयति-स देवमित्यादि। यथा कश्चि- ननिर्धनतया देवं विकरीय धनं सम्पाद्य तद्यात्रोत्सवं कर्तुमारभते, तथा गुणीभूतव्यंग्यो पपादनाय प्रवृत्तस्तद्विरोधिनं कंचित्प्रकारमाश्रित इति महत्तरमस्य कौशलमित्युपहासः। एतदेव स्फुटयति-एवं हीत्यादि। नतु व्यंग्यस्य रसं प्रति गुणीभावोऽजीकृत एवेति कर्थं स त्रुटथेदित्यत आह-रसादीत्यादि। रसादिव्यतिरिक्तस्थ व्यं- व्यस्य वस्त्वलङ्कारात्मकस्य। रसाङ्गत्यादि। व्यग्यैकस्वभावस्य रसादेस्तावतस्वत एव प्राधार्न्यं, तद्वयतिरिक्तस्य तु तदज्वत्वेनेत्यतस्तस्य तदशत्वे प्राधान्यमेवाप-

तृतीयोद्द्योत: ४८५

एवं स्थिते च 'न्यक्कारो ह्ययमेव' इत्यादिश्लोकनर्दिष्टानां पदारना व्य-

न तेर्षां पदानामर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिभ्रमो विधातव्यः, विवक्षित वाच्यत्वात्तेषाम्। तेषु हि व्यङ्गयविशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते न तु व्यङ्गथरूपपरिणतत्वम्। तस्माद्वाक्यं तत्र ध्वनिः, पदानि तु गुणीभूत- व्यङ्गयानि। न च केवलं गुणीभूतव्यङ्गयान्येव पदान्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गय· ध्वने्व्र्यञ्ञकानि यावदर्थान्तरसंक्रमितवाच्यानि ध्वनिप्रभेदरूपाण्यपि । यथात्रैव इ्लोके रावण इत्यस्य प्रभेदान्तररूपव्यञ्ञकत्वम्। यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्य नास्ति गुणीभूतव्यङ्ञयैः पदैरुद्धासितेऽपि तत्र गुणीभूतव्य- अयतैव ससुदायघर्मः। राजानमपि सेवन्ते विषममप्युपयुञ्जते। रमन्ते च सह स्त्रीभि: कुशलाः खलु मानवाः ।

लोचनम् वयोगित्वमेव प्राधान्यं नान्यत्किश्चिदित्यलं पूर्ववंश्ये: सह विवादेन। एवं स्थित इति। अनन्तरोक्तेन प्रकारेण ध्वनिगुणीभूतव्यप्ययोर्विभागे स्थिते सतीत्यर्थः । कारिकागतमपिश्द व्याख्यातुमाह-न चेति। एष च इलोकः पूर्वमेव व्याख्यात इति न पुनलिख्यते। यत्र त्विति। यद्यपि चात्र विषयनिर्वेदात्मकशा- न्तरसप्रतीतिरस्ति, तथापि चमत्कारोरडयं वाच्यनिष्ठ एव। व्यङ्गयं रवसम्भाव्यत्वविप- बालप्रिया तति, न तु गुणत्वमित्यथेः। अतो वाच्यं प्रत्येव गुणीभावो वत्तव्य इति भावः । वृत्तौ-'पदानामि'त्यादि। व्यंग्यार्थाः पूर्वमुक्ताः 'वाक्यार्थीभूतरसे'ति। रौद्ररसेत्यर्थः। प्रसन्नादाह-'न तेषामित्यादि। 'न च केवल' मित्यादिग्रन्थस्योतसूत्रतवशक्का परिहर्तुमाह लोचने-कारिके त्यादि। अपिशब्दं गुणीभूतव्यंग्योऽपीत्यपिशब्दम्। व्याख्यातुमिति। अपि शब्दोऽनुक्तससुच्चायक इति भावः। ननु राजानमित्यादी कथं रसादितालर्याभावः। राजसेवादिव्यवहारोपलक्षितस्य विषोपभोगतुत्यस्य सर्वस्यापि लौकिकव्यवहारस्य विषयवैरस्यापादकतया शान्तरस्रव्यंजकत्वादिति शङ्कामनूद्य परिहरति-यद्यपी- त्यादि। अयमिति। सहृदयेरनुभूयमान इत्यर्थेः। वाच्यार्थनिष्ठ इति। यतो राजा- देरपि सेवादिक कुर्वन्ति, ततो मानवाः कुशलाः खत्विति वाच्यार्थंप्रयुक्त इश्यर्थः ।

४८६ सटीकलोच नोपे तध्वन्यालो कै

इत्यादौ। वाच्यव्यङ्ञचयोः प्राधान्याप्राधान्यविवेके परः प्रयत्नो वि० धातव्यः, येन ध्वनिर्गुणीमूतव्यङ्रययोरलङ्काराणां चासक्कीणों विषयः सुज्ञातो भवति। अन्यथा तु प्रसिद्धालङ्कारविषय एव व्यामोहः प्रव.

लोचनम् रीत कारित्वादि तस्यैवानुयायि, तच्चापिशब्दाभ्यामुभयतो योजिताभ्यां चशब्देन स्था- नत्रययोजितेन खलशब्देन चोभयतो योजितेन मानवशब्देन स्पृष्टमेवेति गुणीभूतम्। विवेकदर्शना चेयं न निरुपयोगीति दशयति-वाच्यव्यङ्गययोरिति। अलङ्का- राणां चेति। यत्र व्यङ्गयं नास्त्येव तत्र तेर्षा शुद्धानां प्राधान्यम्। अ्रन्यथा त्विति। यदि प्रयत्नवता न भूयत इत्यथ: । व्यङ्गयप्रकारस्तु यो मया पूर्वेमुत्प्रेक्षितस्तस्यासंदिग्धमेव व्यामोहस्थानत्वमित्येव बालप्रिया एवकारेण शान्तरसनिष्ठत्वव्यवच्छेदः । ननु तथाऽप्यत्र राजसेवादेरसनम्भाव्यत्वादिक व्यज्यते, तत एव च चमत्कार इत्यत आह-यंग्यनवत्यादि। विपरीतेति। उदि- षफलविपरीतफ्लेत्यर्थः । तस्यैवेति। वाच्यस्यैवेत्यर्थः । अनुयायीति। अज्ञमि त्यथः । तदेव हेतुप्रदर्शेनेनोपपादयति-तच्चेत्यादि। तञ्व स्टृष्टमेवेति सम्बन्धः। उभयतो योजिताभ्यामिति। राजानमपि सेवन्ते अपि विषमपि उपभुअ्ते अपि इति कर्मणा क्रियया च योजिताभ्यामित्यर्थः। राजा तावत्कमेमूतो यो दुरुपसर्पवस्तुषु मूर्धाभिषिक्तः। से वाक्रियाया क्षणे क्षणे सुलभापायतया समाहितमतिभिरपि दुरनुष्ठेया। एवमन्यत्रापि बोध्यम्। स्थानत्रययोजितेन चशब्देनेति। एको द्योतको बहुष्व न्त्य इति न्यायाद्रमन्ते चेति चकारस्य समुच्चयार्थकस्य क्रियात्ररेण योजनेत्यर्थः । उभयतो योजितेन खलुशव्देनेति। खलुशब्दः कुशलशब्देन मानवशब्देन च योजनीय इत्यर्थः । मानवशब्देन चेति योजना। स्पृष्टमिति। किचित्प्रकाशितमि त्यर्थः । इतीति हेतौ। अलङ्काराणामसङ्कीरणो विषयः क इत्यत्राह-यत्रेत्यादि। तेषा मिति। अलङ्काराणामित्यर्थः। प्रसिद्धाउद्कारविषय एवेत्येवकारेण किमुत व्यंग्यविषय इत्यर्थो दर्शित इत्याह- व्यंथ्यप्रकारस्त्वत्यादि। उत्प्रेक्षितः उत्प्रेक्ष्य दर्शितः। व्यमोहस्थानत्वं व्यमोहविषयत्वम्। उदाहृतश्लोकगतानां पदानां व्यंग्यं दर्शयति-द्रविरोत्यादि। द्रविणशन्देनेति। लावण्ये द्रविणत्वारोपेणेत्यर्थः । उक्तमिति। लावण्यस्य व्यज्जित- मित्यर्थः। विदित इत्यनुक्त्वा गणित इत्युक्त्या व्यंग्यमाह-चिरेोत्यादि। तत्रेति। तथाविधे व्यय इत्यर्थः। अनन्तेति। अनन्तेनानवधिना कालेन यन्निर्मार्ण तन्वीत-

तृतोयोद्द्योत:

तते। यथा- लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतः चिन्तानलो दीपितः । एषांपि स्वयमेव तुश्यरमणाभावादराकी हता कोरऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्ततुं तन्वता । इत्यत्र व्याजस्तुतिरलक्कार इति व्याख्यायि केनचित्तन्न चतुरसम् ; यतो ऽस्याभिधेय स्यैतदलङ्कारस्व रूपमात्र पर्यवसायितवे न सुश्रिष्टता। यतो न तावदयं रागिणः कस्यचिद्विकरपः । वस्य 'एषापि स्वयमेव तुल्यर मणाभावाद्वराकी हता' इत्येवंविधोवत्यनुपपत्तेः । नापि नीरागस्य ;

लोचनम् काराभिप्रायः। द्रविणशब्देन सर्वस्वप्रायत्वमनेकस्वकृत्योपगित्वमुक्तम्। गणित इति। चिरेण हि यो व्ययः स्म्पद्यते न तु विद्युदिव झटिति तत्रावश्यं गणनया भवितव्यम्। अनन्तकालनिर्माणकारिणोऽपि तु विधेने विवेकलेशोऽप्युदभूदिति परमस्याप्रेक्षावत्त्वम्। अत एवाह-क्लेशो महानिति। स्वच्छन्दस्येति। विश्ृङ्कलस्येत्यर्थः । पषा- पीति। यत्स्वयं निर्मीयते तदेव च निहन्यत इति महद्वैशसमपिशव्देन वकारेण चोक्तम्। कोऽर्थ इति। न स्वात्मनो न लोकस्य न निर्मितस्येत्यर्थः । तस्येति। रागिणो हि वराकी हतेति कृपणतालिङ्चितममङ्कलोपहतं चानुचितं वचनम्। तुल्यरमण- बालप्रिया नुनिर्माणं तत्कारिणोऽपीत्यर्थः । नोदभूदिति। तदगणनयेति भावः । अस्य विधे: । अप्रेक्षावत्वम् अविमृश्यकारित्वम्। उक्तमित्यनुषङ्गः। निर्माणझाटित्याभवविवक्षायां गमकमाह-अतएवेत्यादि। पादत्रयोक्तनां त्रयाणामेकेन योग्यो न कश्चिदर्थो निरूप्यमाणो दृश्यत इत्याह-न स्वरात्मन इत्यादि। अथे इत्यनुषज्यते। वृत्तौ 'व्याजस्तुतिरळङ्कार' इति। निन्दाद्वारा नायिकायाः स्तुतेः प्रतीतेरिति भावः । 'न सुश्लिष्टते'ति। सुष्ठ सङ्गतत्वं न भवतीत्यथः । अत्र हेतुमाह-'यत' इत्यादि। 'अयमि'ति। श्लोकोक्त इत्यर्थः। 'विकल्पः' विविधकत्पना।विषयः । नेत्यन्न हेतुमाह- 'तस्ये'त्यादि। कर्थं रागिणस्तथाविधोक्त्यनुपपत्तिरित्यत उपपादयति कोचने-रा- गिणो होत्यादि। वराकीति कृपणतालिङ्गितं हृतेत्यमङ्लोपहतं च वचनं रागिणो ह्रनु चितमिति सम्बन्धः। रागी हि तन्निमग्नचित्तवृत्तितया तामेव बहुमन्यमानस्तद्रूपसु. षमासुधामास्वादयन् कथङ्कारं तस्याः शोच्यत्वममन्गलत्वं च पर्यालोचयेदिति भावः। तुल्यरमणाभावादितीति। रागिणो वचनमित्यनुषन्ः। स्वात्मनीति। स्वात्मनि

सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् भावादिति स्वात्मन्यत्यन्तमनुचितम्। आत्मन्यपि तब्रूपासरम्भावनार्या रागितायां च पश्ुप्रायत्वं स्यात् ।. ननु च रागिणोऽपि कुतश्चित्कारणत्परिगृहीतकतिपयकालव्रतस्य वा रावणप्रायस्य वा सीतादिविषये दुष्यन्तप्रायस्य वाऽनिज्ञोतजातिविशेषे शकुन्तलादी किमियं स्वसौ- भाग्याभिमानगर्भा तत्स्तुतिगर्भा चोकतिन भवति। वीतरागस्य वा अनादिकालाभ्यस्त- रागवासनावासिततया मध्यस्थत्वेनापि ता वस्तुतस्तथा पश्यतो नेयमुक्तिः न संभाव्या। न हि वीतरागो विपर्यस्तान् भावान् पश्यति। न ह्वस्य वीणाक्रणितं काकरटितकतपं प्रतिभाति। तस्मातप्रस्तुतानुसारेणोभयस्यापीयमुक्तिरुपपद्यते । अप्रस्तुत प्रशंसायामपि ह्यप्रस्तुतः सम्भवन्नेवार्थो वक्तव्यः, न हि तेजसीत्थमप्रस्तुतप्रशंसा सम्भवति-अहो बालप्रिया स्रति, यद्वा-स्वात्मविषय कमित्यर्थः। अत्यन्तमनुचितमिति। काममस्तु स्वात्मव्य- तिरिकजनापेक्षया तुत्यरमणभावस्य सम्भावना स्वात्मापेक्षयाऽपि तत्सम्भावना न युक्तेत्यतस्तद्वचनमत्यन्तानुचितमित्यर्थेः । कुतोऽनीचित्यमित्यत आह-आत्म- न्यपीत्यादि। तद्रपासम्भावनायामिति। तदनुरूपसौन्दर्यस्य सम्भावनाया अभावे सतीत्यर्थः । तुल्यरमणत्वसम्भावनाया अभावे सतीत्यर्थो वा। रागितायां तद्रागित्वे सति। इलोकस्यास्य प्रबन्धान्तर्गतरवे यथा प्रकरणानुगुगार्थेपरिकल्पनं, तथा प्रदर्श्य न चेत्यादिग्रन्थमवताश्यति-ननु चेत्यादि। रागिणोऽपीयमुक्ति: किन्न भवतीति सम्बन्धः, भवत्येवेत्यर्थः । ननु तदभाव उक्त एवेत्यत आह-कतश्विहित्यादि। स्वरसौभाग्याभिमानगभति। तुत्यरमणाभावादिति तु स्वव्यतिरिक्तजनापेक्षयेति भावः। रागि जनोक्तित्वसुपपाद्य वीतरागोक्तित्वमत पपादयति-वीतेत्यादि। वीत रागस्य वा इयमुक्तिन न सम्भाव्येति सम्बन्धः, सम्भाव्यवेत्यथः । अत्र हेतुमाह- अनादीत्यादि। तथा पश्यतः निरतिशयलावण्यादिराणशालितया पश्यतः। तथा दर्शनाच्च पूर्वरागवासनावशात् तथाविधोक्ति: सम्भवत्येवेत्यर्थः । वस्तुतस्तथा पश्यत इत्येतदुपपादयति-न हीत्यादि। निगमयति-तस्मादिति। उभयस्य रागिणो वीतरागस्य च। उक्तमेव द्रढयितुमाह-अप्रस्तुतेत्यादि। सम्भवन्नेवाप्रस्तुतोऽथों वक्तव्य इति सम्बन्धः । व्यतिरेकप्रदर्शनेनोक्तमेव साधयति-न हीत्यादि। तेजसि प्रस्तुततेजोविषये। विशेषमाह-सेत्यादि। सा अप्रस्तुतप्रशंसा। प्रस्तुतपरतया प्रस्तुतार्थतात्पर्यकतया। इतीति हेतौ। अत्रेति। लावण्येत्यादावित्यर्थः । नास- म्भव इति। अभिधेयस्येति शेषः । किन्तूक्तरीत्या सम्भवोऽस्तीति भावः । वृत्तौ- 'अप्रस्तुतप्रशंसे'ति। सारूप्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसेत्यर्थः । 'गुणीभूतात्मने'ति। उपायभूतेनेत्यर्थः। अन्न व्यंग्योपस्कृतस्य वाच्यार्थस्यैव प्राधान्यमिस्यतोऽप्रस्तुतप्र-

तृतीयोद्द्योत: ४८९

वस्यैवंविधविक्लपपरिहारैकव्यापारत्वात्। न चायं श्लोकः कचित्प्रबन्ध इति श्रूयते, येन तत्प्रकरणानुगतार्थतास्य परिकरप्यते। सस्मादप्रस्तुत. प्रशंसेयम्। यहमादनेन वाच्येन गुणीभूतात्मना निस्सामान्यगुणवलो- पाधमातस्य निजमहिमोत्कर्षजनिवसमत्सरजनज्वरस्य विशेषज्ञमात्मनो न कश्चिदेवापरं पश्यतः परिदेवितमेतदिति प्रकाशयते। तथा चायं धर्मकीतेः इलोक इति प्रसिद्धिः। सम्भाव्यते च तस्यैव। यस्मात्- अनध्यवसितावगाह नमनर्पधीशक्तिना

धिक्ते कार्ष्ण्यमिति सा परं प्रस्तुतपरतयेति नात्रासम्भव इत्याशङ्कयाह-न चेति। लोचनम्

निस्सामान्येति निजमहिमेति विशेषज्ञमिति परिदेवितमित्येतैश्वतुर्मिर्वाक्यखण्डैः क्रमेण पादचतुष्टयस्य तात्पर्य व्यारूयातम्। नन्वन्रापि किं प्रमाणमित्याशक्कयाह-तथा चेति। ननु किमियतेत्याशङ्कय तदाशयेन निर्विवादतदीयरलाकार्पितेनास्या शर्यं संवा दयति-सर्माव्यत इति। अवगाहनमध्यवस्वितमपि न यत्र आस्तां तस्य सम्पा- बालप्रिया शंसालङ्कार इति बोध्यम्। कोचने-क्रमेणति। निस्सामान्यगुणेत्यनेन लावण्येत्या- दयपादतातपर्यार्थ उक्त:, एवंवदती हालोकसामान्य गुण गणपूणंत्वादहो। अहमिति महीया- नवलेप: परिस्फुट गम्यत इति भावः ।अ्रत्रापाति। अप्रस्तुतप्रशंसापक्षेऽपीत्यथेः । वृत्तौ-'तथाचे'त्यादि। चकारो हेतौ। यतोऽयं ध्मकीर्तेः श्लोक इति प्रसिद्धरतस्त- थापूर्वोक्तार्थक इत्यर्थः । विनिश्चयत्रत्त्यन्ते स्थितोऽयं श्लोक इति श्रूयते। लोचने- किमित्यादि। इयतेति। धर्मकीतेः इलोक इत्येतावतेत्यर्थः। तद्ाशयेन धमेकीतें- राशयेन। निर्विवादेति। प्रकृतोदाहरणे हि विवादो व्याजस्तुत्यप्रस्तुतप्रशंसावि षयो न वक्ष्यमाणतदीयश्लोक इति भाव:। अस्येति। लावण्येत्यािप्रकृतश्लोकस्ये त्यथ:। संवादयतीति। अयं भाव :- यो यस्याशयोऽन्यत्र सुस्पष्टप्रतिपत्तिकरव एव सम्भवन् अन्यत्रापरिस्फुटप्रतीतिके विषयेऽप्यध्यवसातुसुचित इत्यतो वाक्यशेष न्यायानुसारेणात्राप्रस्तुतप्रशंसावधारणसिद्धिरिति। वृत्तौ-'सम्भाव्यते च तस्यैवे'ति। श्लोकोडयं धर्मेकीर्तिसम्बन्धित्वेनैवानुमीयते चेत्यर्थः। अन्र हेतुमाह-'यस्मा/द'त्या- दि। 'अनध्यवसितेति। अनध्यवसितं सुधीभिने सम्पिपादयिषितमवगाहनमवबोधः, पय:पक्षे यदा दानायान्तः प्रवेशो यस्य तत्। अनत्पा धीशक्तिबुंद्धिसामर्थ्य यस्य तेना प्यन्येन केनचित् कर्ता। अधिकैरभियोगैः प्रयत्नैरपि। अदृष्टानिपरमार्थतत्त्वानि यत्र। यमतान्युतकृष्टार्थतत्त्वान्यदृष्टपूर्वाणीत्यरथेः । पयःपक्षे त्वेतल्रोचने वित्ृतम्- ६२ ध्व०

४९० सटीकलोचनोपैतध्वन्यालो के

मत मम जगत्यलठ्घस दशप्रतिग्राह क प्रयास्यति पयोनिधेः पय इव स्वदेहे जराम्।। इत्यनेनापि इलोकेनैवंविधोऽभिप्रायः प्रकाशित एव।

लोचनम् दनम्। परमं यदर्थतत्वं कौस्तुभादिभ्योऽप्युत्तमम्, अलब्धं प्रयत्नपरीक्षितमपि न प्राप्तं सदृशं यस्य तथाभूतं प्रति्राहमेकैको श्रहो जलचरः प्राणी ऐरावतोच्चैःश्रवोधन्व न्तरिप्रायो यत्र तद्लब्घसदृशप्रतिग्राहकम्। एवंविध इति। परिदेवितविषय इत्यर्थः । इयति चार्थे अप्रस्तुतप्रशंसोपमा लक्षणमलङ्कारद्वयम्। अनन्तरं तु स्वात्मनि विस्मयधामतयाद्भुने विश्रान्तिः।परस्य बालप्रिया अलब्धेत्यादि च । एवंभूतं मम मतं मतप्रतिपादको प्रन्थः । अरब्धः सदशः स्वतुत्यः प्रतिप्राहकोऽन्यान् प्रतिबोधयिता स्वयं बो। च यस्य तथाविर्धं सत्। स्व- देहे जरा प्रयाश्यति जीर्ण भविष्यति। अनध्यवसितमित्यनेन कैमुत्येन लब्धमर्थमाह लोचने -मास्तामित्यादि। तस्येति। अवगाहनस्येयर्थः। परममित्यक्ष्य विवर- णम्-कौस्तुभा दिभ्योऽप्युत्तमं यदर्थतत्त्रमिति। अदृष्ट परमं यस्मात्ताविध मर्थतत्वं कौस्तुभादिं यत्र तत्। य द्गतार्थेतत्वा दुत्तममन्यत्रादृटष्टमित्यर्थे इति भावः । लाभनिषेधेन तद्ुपायान्वेषणं सिध्यतीत्याशयेनाह-प्रयत्नेत्यादि। सद्ठशमिति। वर्त्विति शेषः । तथाभूतं प्रतिप्राहमिति। प्रतिप्राहमिति वीप्सायामव्ययीभावः। 'अव्ययीभावश्चेति नपुंसकत्वम्। प्रतीत्यस्य विवरणम्-एकैकइति। म्रहशब्दशान्न न मुख्यार्थकः, किंतु जलचर प्राणित्व गुणयं गेनार्थानतरवर्तीत्याह-जलवर इत्यादि। य द्ग तैरा वणादिजलचर सदशं वस्त्वव्यत्र लब्धमित्यर्थः । इयति चार्थ इति। उक्ते श्लोकद्वयवाच्याथें इत्यर्थः। अप्रस्तुतेत्यादि। लाव-

अनन्तरन्विति। उक्ालङ्कारसुन्दरवाच्यार्थप्रतीत्युत्तर का लमिित्यर्थः । स्वात्मनीति । वक्ता धर्मकीर्तिरत्र स्वात्मशब्दार्थः । त्रिस्मयेति। विस्मयविषयत्वेनेत्यर्थः। लावण्ये- त्यादौ खस्य लोकगुणगणपूर्णत्व प्रतिपादनेनानव्यव सतेत्यादौ तादडमनप्रवर्तकत्वप्रति- पादनेन चात्मनो विश्वोत्तरत्वप्रत्यायनात्ततवद्यश्रीतुरत्मविषय कविस्मयज न ना दितत भाव: यद्वा-विस्मयधामतयेति। विस्मयाश्रयत्वेनेत्यर्थः । तत्तच्छल केन प्रतिपादिताया स्तथाविधस्य स्वस्य स्वमतस्य च तथाविधशोच्यावस्थायाः स्वप्नेऽप्यसम्भाव्यायाः सम्भवात् स्वस्य विस्मयः। अद्भुते विश्रान्तिरिति। सहदयानां त्द्वस्मयचर्वणयेति भावः। अनध्यववसितेत्यादिश्लो कस्य वीरर सेऽपि विश्रान्तिमाह-परेस्य वेत्यादि।

तृंतीयोद्द्योत:

अप्रस्तुतप्रशंसार्यां च यद्वाच्यं वस्य कदाचिद्विवक्षितत्वं, कदाचिदविवाक्षे- तत्वं, कदाचिद्विवक्षिता विवक्षितत्वमिति त्रयी बन्घच्छाया। तत्र विव क्षितत्वं यथा- परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेडपि मधुरो यदीय: सर्वेषामिह खल विकारोडप्यभिमतः । न सम्पाप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोडसौ न पुनरगुणाया मरुभुदः । यथा वा ममैव- अमी ये दश्यन्ते नतु सुभगरूपा: सफलता भवत्येर्षा यस्य क्षणसुपगतानां विषयताम्।

लोचनम्

सत्कतिपयसमुचितजनानुग्राहकं कृतमिति स्वात्मनि कुशलकारिताप्रदशनया धर्मवीर- स्पर्शनेन वीररसे विश्रन्तिरिति मन्तव्यम्। अन्यथा परिदेवितमात्रेण किं कृतं स्यात्। अप्रेक्षापूर्म कारित्वमात्मन्यावेदितं चेतिक ततः स्वार्थपरार्थासम्भवादित्यलं बहुना । ननु यथास्थितस्यार्थस्यासन्गत्तौ भवत्वप्रस्तुतप्रर्शंसा, इह तु सन्नतिरस्त्येवेत्याशङ्कय सङ्गतावपि भवत्येवैषेति दर्शयितुमुपक्रमते-अप्रस्तुतेति। नन्विति। यैरिदं जगन्भषितमित्यर्थः । यस्य चक्षुषो विषयता क्षणं गतानामेर्षा सफलता भवति तदिदं बालप्रिया 'श्रोतृजनस्योहसाहजनने हेतुद्वयम्-मत्यादरेत्यादि। मतस्यैति शेषः । उत्साहेति। मतश्रहविषयक्ोहनहित्यर्थेः। एवंभूतमित्यादि। मतमिति शेषः । कुशलकारितेति। सन्मतनिर्मागरूपसत्कर्मकारितैत्यथेः । अन्यश्रेति । रसविश्रान्त्यभाव इत्यर्थः । परिदेधितमात्रेणेति। मात्रशब्देन पूर्वोक्तविश्रान्तिस्थलपर्यवसानव्यवच्छेद:। नन्व- प्रेक्षापूर्वकत्वमात्मनोनेन दशितं स्वविषयपरिदेवितस्य सर्वेत् तदावेदकत्वादिति न किंचित्करत्वविरह इत्याशंक्य परिहरति-अश्क्षेत्यादि। नन्वप्रस्तुतप्रशंसायामित्यादिप्रन्थस्य का संगतिरित्यतः प्रासङ्विकी सेति दर्शय- न्नवताश्यति-नन्वि त्यादि। यथास्थितस्यार्थस्थेति। यथाश्रुतवाच्यार्थस्यैत्यर्थः। असङ्गतौ असम्भवे। इह त्विति। लावण्यैत्यादौ त्वित्यर्थः।सङ्गतिरिति। वाच्या- र्थस्य सम्भव इत्यर्थः । स च पूर्वोक्तरीत्या बोध्यः । वृत्तौ 'अप्रस्तुतप्रशंसाया'मिति।

४९२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

निरालोके लोके कथमिदमहो चक्षुरघुना समं जातं सवैर्न सममथवान्यैरवयवैः । अनयोहिं दयोः श्लोकयोरिक्षुचक्षुषी विवक्षितस्वरूपे एव न च प्रस्तुते। महागुणस्याविषयपतितत्वाद प्रस्तपरभागस्य कस्यचत्स्वरुपसुप वर्णयितुं द्वयोरपि श्लोकयोस्तात्पर्येण प्रस्तुतत्वात। अविवक्षितत्वं यथा- करतवं भो: कथयामि दैवहतकं माँ विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि, साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते।

लोचनम् चक्षुरिति सम्बन्धः। आलोको विचेकोऽपि। न सममिति। हस्ती हि परस्पर्शादा नादावप्युपयोगी। अवयवैरिति। अतितुच्छप्रायेरित्यथेः । अप्राप्तः पर उत्कृष्टो भागोडथेलाभात्मक: स्व्ररूपप्रथनलक्षगो वा येन तस्य। कथयामीत्यादि प्रत्युक्तिः। अनेन पदेनेदमाह-अकथनीय मेतत् श्रूयमाणं हि निर्वेदाय भवति, तथापि तु यदि निर्बेन्ध स्तत्कथयामि वराग्यादिति। काक्का दैवहतकमित्यादिना च सूचितं ते वैराग्यमिति बालप्रिया अप्रस्तुतार्थवर्णनस्थल इत्यर्थः । 'विवक्षितत्वमिशति। तस्येत्यनुषङ्गः। 'पराथे' इति। पीडा नामाक्षी निष्पाडनं सत्पुरुषे तु क्लेशः। एवं भङ्गो प्रन्थिघ्नोटनं धनाभावनिमितको विप्लवश्च। माधुर्य रसविशेषोऽनुत्वणत्वच्च। विकारइशकरादिश्चित्तविकारशच। न हि सत्पुरुषा: क्रोधाद्यवस्थायामप्यसेव्याः। अक्षेत्रमूषरस्थानं निर्विवेकप्रभ्वादिस्थानं च। 'किमि'यादि। मरुभुव एव दोष इति भावः। 'अमीशि। ये इत्यस्य प्रतिनिरदेंश :- 'एषामि'ति 'यस्येत्यस्येदमिति च। ननु सुभगरूपा इत्येतद्विवृणोति लोचने-यैरि त्यादि। विवेकोऽपीत्यपिशव्देन प्रकाशरूपार्थेस्य सह्प्रहः साम्याभावे विवक्षितं हेतुं दर्शयति-हस्ता होत्यादि। इदमुपलक्षणं, चरणादिकं हि गमनादयुपयोगि। व्यं- ग्यार्थमाह-अतितुच्छेति। भागशब्देन वनादिलाभः कीतिप्रसरलाभो वा प्राह्यो दयो. रपि भजनीयत्वेन भागशब्दवाच्यत्वादित्याह-अर्थलाभ इतस्यादि। अनेनेति। कथ- यामीत्यनेनेत्यर्थः । आह व्यज्ञयति। अकथनीयत्वे हेतुमाह-श्रूयमाणमित्यादि। श्रयमाणं न तु श्रवणोत्तरमेवेत्यतिश यितनवेदहेतुत्वं श्रवणस्य द्योतयितुं शतृप्रत्ययेन निर्देशः । वैराग्यादिव वक्षीत्यत्रेवशब्दः प्रतातो,त्वं वैराग्याद्वदसीति ज्ञायत इत्यर्थः । मदीर्य वैराग्यं केन ज्ञातमित्यत आह-काक्चेत्यादि। काक्का शोकसूच कध्वनिविकार

१. अप्राप्त परभागस्य, अरफब्धोत्कर्षस्य। 'परभागो गुणोत्कर्षें' इति यादवः। परभागपदस्य योगार्थो लोचने द्रष्टव्यः ।

तृतीयोद्द्योत: ४९३

वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सवत न चछायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे।। न हि वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती सम्भवत इत्यविवक्षिताभिषेयेनै- वानेन इंलोकेन समृद्धासतपुरुषसमीपवर्तिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनस्विन: परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यार्थीकृतमिति प्रतीयते। विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा- उप्पहजाआएॅ मसोहिणीऍ फलकुसुमपत्तरहि आाए। बेरीऍॅ वइं देन्तो पामर हो ओहसिज्जिहसि॥

लोचनम् यावत्। साघुविदितमित्युत्तरम्। करमान्रिति वैराग्ये हेतुप्रश्नः । इद कथ्यत इत्यादिसनिरवेंदस्मरणोप कमं कर्थ कथ मपि निरूपणीय तयोत्तरम्। वामेनेति। अनुचितेन कुलादिनोपलक्षित इत्यर्थः । वट इति। च्छायामात्रकरणादेव फलदानादिशुन्यादुड्डु रकन्धर इत्यर्थः । छायापीति। शोखोटको हि स्मशानाग्निज्वालालीढलता पल्ल व - दिस्तरुविशेषः । अन्नाविवक्षारयां हेतुमाह-न हीति। समृद्धो योऽसतपुरुषः। 'समृद्धसतपुरुष' बालप्रिया विशेषेण। इदं कथ्यत इति कथनप्रतिज्ञाभिप्रायमाह-सनिवदेत्यादि। स्मृतिविषयव- स्तुनो निर्वेदप्रदत्वात्स्मरणसहमावी निवेद इति सनिर्वेदत्वं स्मरणस्य। निरूपणोयत- येति निरूपणमुचितवच्चनपर्यालोवनम्। उत्तरमिति। इदं कथ्यत इत्यादीत्यस्यानेन सम्बन्धः। वामेनेत्येतत् प्रस्तुतार्थें योजयति-अनुचितेनेत्यादि। वटशब्देनार्थ- शक्तिबलेन गम्यमर्थमाह-छायत्यादि। शूत्यादिति। करणादित्यस्य विशेषणम्। अन्नेति। कस्त्वमित्यादयुदाहरण इत्यर्थः । वृत्तौ-'उत्पथेति। हे पामर तथाभूताया बदर्याः वृति ददात्त्वं जनैरपहसिष्यस्र इत्यन्वयः । बदरी वृक्षविशेषः । "प्राचीनं प्रान्ततो वृति"रित्यमरः। सम्भवीत्यस्यानन्तर न चास्रम्भवीति च क्वचित्

१. श।खोटको भूतावासवृक्ष इति नागोजिभद्प्रभृतयः । सिहोरेति उत्तरभारते प्रसिद्धः क्षुद्रवृक्षस्तुच्छच्छाय इति वैद्यविद्याविदः। शाखोटः पीतफलको भूतावासः रवरच्छदः। शाखोटोर कतपि त्तार्शोवातस्लेष्मति सार छित्।। इति निघण्टुश्। भट्टोक्तिस्तु भ्राभिका भूतावाससा कलिद्वमेऽपि प्रसिद्धेः ।

४९४ सकटीलोच नोपे तध्वन्यालो के

अत्र हि वाच्यार्थो नात्यन्तं सम्भवी ना चसम्भवी। तस्माद्वाच्य. व चा

व्यक्चयोः प्राधान्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणीये। प्रधानगुण मावाभ्यां व्यड्गयरपैवं वयवस्थिते। काव्ये उभे ततोऽन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयते ॥ ४१ ॥ चित्रं शब्दार्थमेदेन द्विविधं च व्यवास्थितम्। तत्र किश्चिच्छब्दचित्रं वाच्यचित्रमत: परम् ॥४२।।

लोचनम् इति पाठे समृद्धेन ऋद्धिमात्रेण सतपुरुषो न तु गुणादिनेति व्यारयेयम्। नात्यग्त मिति। वाच्यभावनियमी नास्ति नास्तीति न शशयं वक्तुं, व्यञ्थस्यापि भावादिति तात्पर्यम्। तथा हि उत्पथजाताया इति न तथाकुलोद्दूतायाः। अशोभनाया इति लाव ण्यरहिताया: । फलकुसुमपत्ररहिताया इत्येवम्भूतापि काचित्पुत्रिणी वा म्रात्रादिपक्षप- रिपूर्णतया सम्बन्धिवर्गपोषिता वा परिरक्ष्यते। बदरया वृत्ति ददत्पामर भोः, हसिष्यसे सर्वलोवैरि,त भावः। एवमप्रस्तुन प्रशंसां प्रसङ्गतो निरूप्य प्रकृतमेव यन्निरूपणीयं तदुप संहरति-तस्मादिति। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि लावण्येत्यत्र इलोके यस्माद्यामोहो लोकस्य दष्टस्ततो हेतोरित्यथः॥ ४० ॥ एवं व्यङ्गयस्वरूपं निरूप्य सवेथा यत्तच्छून्यं तत्र का वार्तैति निरूपयितुमाह- प्रधानेत्यादिना। कारिकादयेन। शव्दचत्रममिति। यमकचक्रबन्धादिचित्नत्या बालप्रिया अ्रन्थे पाठः। वाच्यार्थ इत्यादिप्रन्थं तात्र्यतो विवृणोति लोचने-वाच्यभावनियमो नासतीति। वाच्यार्थस्य सम्भवनियमो नास्तीत्यथः । नास्तीति न शक्यं वक्तु मिति। वाच्यार्थों न सम्भवतीति वक्तुं च न शक्यमित्यथः । भावात् सत्वात्। व्यंग्यमर्थमाह-न तथेत्यादि। फलंत्याे: पुत्र लहादरादिरहिताया इति। वृतिमित्यस्य रक्षामिति च व्यंग्यमर्थेमनिसन्वायाह-एवंभूनाSपीत्यादि। एवं भूताऽपि अकुलीना लावण्यादिगुगरहिता च भव त्यपि। परिरदपत इति। जनेनेति शेषः। इयं तु पुत्रादिरहिता च अतोऽस्या रक्षां कुर्वस्त्वं परिहासास्पदं भविष्यसी त्यर्थः। छायां दर्शयन्नाह-बदर्या इत्यादि। तस्मादित्यनेन विवक्षितं हेतु वित्ृणो- ति-अप्रस्तुतप्रशंस्षायामपात्यादि ॥।४॥ पूर्वोत्तरप्रन्थयो: सङ्जति दर्शयन्तुत्तरप्रन्थमवतारयति-एवमित्याति। तच्छ. न्यमिति। व्यंग्यशून्यमित्यर्थः । का वातति। को व्यवहार इत्यर्थः। कारिकाद्व- येनाहेत्यन्वयः । विभागप्रदर्शनमान्रेण सिद्धे शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति सरमशीर्षि-

तृतीयोद्द्योत: ४९१

व्यङ्चयस्यार्थस्य प्राधान्ये ध्वनिसंज्ञितकाव्यप्रकार: गुणभागे तु गुणी-

ख्यप्रख्यं यदाभासते तच्चित्रम्। न तन्मुर्यं काव्यम्। काव्यानुकारो ह्यसौ। तत्र किश्विच्छन्द्चित्रं यथा दुष्करयमकादि। वाच्यचित्रं ततः शब्द चित्र दन्यद्यक्रयार्थसंस्पर्शरहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसा दिवात्पर्येरहित मुस्प्रेक्षादि। अथ किमिदं चित्रं नाम? यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शः ।प्रतीयमानो। हर्थस्त्रिमेद: प्रकपदर्शितः। तन्र यत्र वहतवलह्वारानतरं वा व्यङ्गयं नास्ति स नाम चित्रस्य करप्यतां विषयः । यत्र तु रसादीनामविषयतवं स काव्यप्रकारो न सम्भवत्येव। यस्मादव्वस्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य नोप पद्यते। वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्यं कस्यचिद्र सस्य भावस्य वाङ्गतवं प्रतिपद्यते अन्ततो विभावत्वेन। चित्तवृत्तिविशेषा हि रसादय, न च तदस्ति वस्तु किश्चिदयन्न चित्तवृत्तिविशेषमुपजनयति तदनुत्पादने वा

लोचनम् प्रसिद्धमेव तत्त्यमेवार्थचित्रं मन्तव्यमिति भावः । आलेख्यप्रख्यमिति। रसादि- जीवरहितं मुख्य प्रतिकृतिरूपं चेत्यर्थः। मथ किमिद्मिति आक्षेपे वक्ष्यमाण आरयः। अत्रोत्तरम्-यत्र नेति। आक्षेप्ता स्वाभिप्रायं दर्शयति-प्रतीयमन इति। अवसतुसंपशितेति। कच- टतपादिवन्निरर्थकत्वं दशदाडिमादिवदसंबद्धार्थत्वं वत्यर्थः। बालप्रिया कया संज्ञाकरणस्याभिप्रायमाह-यमकेत्यादि। बन्घादीति भिन्नं पदम्। प्रसिद्ध- मेवेति। यमका देरक्षरसन्नि वेश विशेषरूपत्वात्तस्य चित्रत्म रु क्वार विद्धिरननिश्चित मेवे- त्यर्थः । किन्निबन्धनमालेख्य प्रख्यत्वमित्यत आह-रसादोति। मुख्येत्यादि। गुणालक्कार कृत सौन्दर्य शालित्वेन ध्वनेरतुकृतिरूपं चेत्यथेः । किमिदमित्याक्षेपे हेतुं दर्शयति-वक्ष्य माण इति। अवस्तुसंस्शितेत्येतद्द्वधा विवृणोति-कचटतपाद्ीत्यादि। माभूदिति। ध्वनिगुगीभूतव्यंग्ययोरेव कविविषय- त्वौचित्यादिति भावः। भावं वित्ृणोति-काव्येत्यादि। न निदिष्ट इति। न तन्मुख्यं काव्यं काव्यानुकारो ह्यम्षाविति वचनादिति भावः । मलाविति। चित्रविषय इत्यर्थः।

४९६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

कविविषयतैव तस्य न स्यात् कविविषयश्च चित्रतया कश्चिन्निरूप्यते। अत्रोच्यते-सत्यं न ताहक्काव्यप्रकारोऽस्ति यत्र रसादीनाम- प्रवीतिः। किं तु यदा रसभावादिविवक्षाशूत्यः कविः शब्दालक्कारमर्था लद्कारं वोपनिबध्नाति तदा तद्विवक्षापेक्षया रसादिशूव्यतार्थस्यपरिक रप्यते। विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानामर्थः । वाच्यसामर्थ्यवशेन च कविविवक्षाविरहेऽपि तथाविधे विषये रसादिप्रतीतिर्मबन्ती परिदुर्बला

लोचनम् ननु मा भूत्कविविषय इत्याशङ्कयाह-कविविषयश्चेति। काव्यरूपतया यद्यपि न निर्दिष्टस्तथापि कविगोचरीकृत एवासी वक्तव्यः अन्यस्य वासुकिवृत्तान्ततुत्यस्ये- हाभिधानायोगात् कवेश्चेद्गोवरो नूनममुना प्रीतिर्जनयितव्या सा चावश्यं विभावानु- भावव्यभिचारिपर्यवसायिनीति भावः । कि त्विति । विवक्षा तत्परत्वेन नाहित्वेन कर्थंचन । इत्यदिर्योऽलंकारनिवेशने समीक्षाप्रकार उत्तस्तं यदा नातुसरतीत्यर्थः । रसा दिशन्यतेति। नैव तन्न रसप्रतीतिरस्ति यथा पाकानभिज्ञसूदविरचिते मांसपाकवि- शेषे। ननु वस्तुसीन्दर्यादवश्यं भवति कदावित्तथास्वाद।Sकुशलकृतायामपि शिखरि- व्यामिवेत्याशङ्याह-व्राच्येत्यादि। अ्नेनापीति। पूर्व सर्वथा तच्छून्यत्व्रमुक्त बालप्रिया अन्यस्येति। कविगोचरीकृतादन्यस्येत्यथेः । वासुकित्ृत्तान्ततुव्यस्येति। अप्र- कृतस्यैत्यर्थः । नन्वस्तु कविगाचरत्वं किमतस्तत्राह-कचेर चेत्यादि। यथ।क्तम् स्व्रभावश्चायमर्थोनां यन्न साक्षादमी तथा। स्वदन्ते सत्कविगिर्श गता गोचरतां यथा ॥ इति । नन्वस्तु प्रीतिजनकत्वं, तथाऽपि कथं रसादिशून्यत्व्ाभाव इत्यत आह-सा चे. त्यादि। काव्यजन्यस्य प्रीतिविशेषस्य नियमेन रसासवादैकनिबन्घनत्वादिति भावः । 'कित्वि'त्यादिग्रन्थस्य भावं वित्ृणोति-वित्रक्षेरादि। यदा नानुसरतीति। तदनुसारेणालङ्कारोपनिबन्ध एवालङ्काराणां रसाअ्नत्वमिति भावः। सदृट्टान्त भाव माह-नैवेत्यादि। तन्रेति। समीक्षाप्रकारी य उक्तस्तदनुस्रणं विनाSलङ्कारोपनिब न्धस्थल इत्यर्थः । रसप्रतीतिरिति। रसशब्देन शङ्गारादिमघुरादिश्य रसी विव- क्षितः । तथाSस्वाद इति। रघास्वाद इत्यर्थेः । शिखरिण्धामिवेति। शिख- रिणी नाम दध्यादिमिश्रो भक्ष्यविशेषः । 'अनेनापी'व्यपिशब्दार्थमाह -पूर्वमि- त्यादि। तच्छून्यत्वम् रसशून्यत्वम्। दौबश्यमिति। रस्ास्वादस्येति शेषः।

तृतीयोदुद्योत:

भवतीत्य नेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकलप्य चित्रविषयो व्यवस्थाप्यते। वदिदमुक्तम्- 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सवि। .अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ रसादिषु विवक्षा तु स्याच्ात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेयंत्र न गोचर: ।।' एवचच चित्रं कवीनां विशुङ्गलागिरा रसादितासर्यमनपेक्ष्पैव काव्य- प्रवृत्तिदर्शनादस्माभि: परिकल्पतम्। इदानीन्तनाना तु न्याय्ये काव्यनय व्यवस्थापने क्रियमाणे नाहत्येव ध्वनिव्यततिरिक्तः काव्यपकारः । यतः परिपाकवतां कवीनां रसादितात्पर्यविरहे व्यापार एव न शोभते। रसा- दितात्पर्ये च नास्त्येव वद्दस्तु यदभिमतरसाङ्गतां नीयमानं न प्रगुणी- भवति। अचेतना अपि हि भावा यथायथमुचितरसविभावतया चेतन- वृतान्तयोजनया वा न सन्त्येव ते ये यान्ति न रसाक्रताम्। तथा चेद-

मधुना तु दौर्ब व्यमित्यपिशब्दस्यार्थः। अज्ञकृतारयां च शिखरिण्यामहो शिखरिणीति न लोचनम्

तज्ज्ञानाच्चमतकार: अपि तु दधिगुडमरिचं चैतदसमजस्रयोजितमिति वक्ारो भवन्ति। उ्क्तामति। मयैदेत्यर्थः। अलद्वारणां शब्दार्थगतानां निबन्ध इत्यर्थः । नतु 'तच्चित्रमभिधीयते' इति किमनेनोप दष्टेन। अकाव्यरूपं हि तदिति कथितम्। हेयतया तदुपदिश्यत इति चेतू-घटे कृते कविन भवतीत्येतदपि वक्तव्यमित्याशङ्कय कविमिः खल तत्कृनमतो हेयतयोपिश्यत इश्येतन्निरूपयति-एतच्चेत्यादिना। परिपाकततामिति। शब्दार्थविषयो रसौचित्यलक्षणः परिपाको विद्यते येषाम्। बालप्रिया इति वक्तरो भवन्तीत्यनेन रसास्व्ादस्य दौर्बत्यं दर्शितम्। उक्तमित्यनेनान्योक्ततरव दर्शितमिति भ्रमं वारयति-म्रयचेति। वृत्तिकारेण मयवेत्यर्थः। अकाव्यरपाम- त्यादि। तदकाव्यरुपमिति कथितं होत्यन्यः । तदित्यस्य चित्रमित्यथेः। मष्ये श ककुते-हेयतगेत्यादि। हेयतया त्याज्यतया। तत् चित्रम्। प्रतिवक्ति-घट इत्या- दि। तत्कृतमिति । चित्रकारव्यं कृतमस्तीत्यर्थः । ननु- यश्पदानि त्यजनत्येव परिवृत्तिसहिष्णताम् । ६३ प्व०

४९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मुच्यते- अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः । यथ्ास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते।। शृभ्भारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् । स एव वीतरागश्चेन्नीरसं सर्वमेव तत् ।। भावानचेतनानवि चेतनवच्चेतनानचेतनवत् । व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया ॥ तस्मान्नास्त्येव तद्वस्तु यत्सर्वात्मना रसतात्पर्यवतः कवेस्तदिच्छया वदभिमतरसाङतां न घत्ते। तथोपनिवध्यमानं वा न चारुत्वातिशयं

लोचनम् यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम् । इत्यपि रसौचित्यशरणमेव वत्तव्यमन्यथा निर्हेतुर्क तत्। अपार इति। अना. दन्त इत्यर्थः । यथारुचि परिवृत्तिमाह- शृङ्गारीति । श्रृज्गारो कविभावानुभावव्यः भिचारिचर्वणारूपप्रतीतिमयो न तु स्रीव्यसनीति मन्तव्यम्। अत एव भरतमुनि :- 'कवेरन्तर्गतं भावं' 'काव्यार्थान् भावयति' इत्यादियु कविशब्दमेव मूर्धाभिषिक्ततया प्रयुड्कते। निरूपितं चैतदसस्वरूपनिर्णयावसरे। जगदिति। तद्रसनिमज्ज बालप्रिया तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपार्क प्रचक्षते॥। इत्यनेन पाकलक्षणमन्यदेवोक्तमित्यत आह-यत्पदानीत्यादि। न तुख व्यसनीति। ऋङ्गारिपदार्थ इति शेषः । व्यसनमासक्तिः। शक्गारीत्यादयुक्तार्थे उप- षम्भकमाह-अत एवेत्यादि। कवेरिति। वागङ्गमुखरागेण सत्वेनामिनयेन च। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते।। इति श्लोकः, काव्यार्थानित्यादिवाक्यं च नाटयशास्त्रे सप्तमाध्याये व तैते। वाग असुखरागात्मना अभिनयेन सत्वलक्षणेन चामिनयेन करणेन। कवेः वर्णनानिपुणस्य योऽन्त्गतोऽनादिप्राक्तनसंसकार प्रतिभानमयो देशकालादि भेदाभावात्सवसाधारणीभावे नास्वादयोग्यश्चित्तवृत्तिळक्षणो भावस्तम्। भावयन्नास्व द्योग्यी कुर्वन् । काव्यार्था निति। को: कवतेर्वा कवनीय काव्यं तत्र च पदार्थवाक्यार्थौ रसेष्वेव पर्यवस्यत इत्यसाधारण्यात्प्राधान्याच्च काव्यस्यार्था रसाः अर्थ्यन्ते प्रधान्येनेत्यर्था, इति चाभिन- वभारत्यां विवृतम्। कर्थ जगतो रसमयत्वमित्यत आइ-तद्रसेत्यादि। रसोपल-

तृतीयोद्द्योत: : ४९९

पुष्णाति। सर्वमेतच्च महाकवीना काव्येषु दश्यते। अस्माभिरपि स्वेषु काव्यप्रबन्धेषु यथायर्थ दर्शितमेव । स्थिते चैवं सर्व एव काव्यप्रकारो न ध्वनिधर्मतामतिपतति रसाद्यपेक्षार्यां कवेर्गुणीभूतव्यङ्गथलक्षणोपि प्रका रस्तदङ्गतामवलम्बत इत्युक्तं प्राक्। यदा तु चाटुषु देवतास्तुतिषु वा रसादीनामङ्गतया व्यवस्थानं हृदयवतीषु च सप्रज्ञकगाथासु कासुचिद्य- इ अथविशिष्टवाच्ये प्राधान्यं तदपि गुणीभूतव्यङ्गधस्य ध्वनिनिष्पन्दभृत- त्वमेवेत्युक्तं प्राकू। तदेवमिदानींतनकविकाव्यनयोपदेशे क्रियमाणे प्राय- मिकानामभ्यासार्थिनां यदि परं चित्रेण व्यवहार:, प्राप्तपरिणतीनां तु लोचनम् नादित्यर्थः। शग्गारपर्द रसोपलक्षणम्। स पवेति। यावद्रसिको न भवति तदा परिदृश्यमानोऽव्यय भाववर्गो यद्यपि सुखदुःखमोहमाध्यस्थ्यमात्रं लौकिक वित- रति, तथापि कविवर्णनोपारोहं विना लोकातिक्रान्तरसास्व।दभुवं नाधिशेत इत्यर्थः । चारत्वातिशयं यनन पुष्णाति तन्नास्त्येवेति संबन्धः । स्वेष्त्रिति। विषमबाणलीला - दिषु। हृदयवतीष्विति। 'हिअअललिआ' इति प्राकृतकविगोष्टयां प्रसिद्धासु त्रिवर्गोपायोपेयकुशलासु सप्रज्ञाका: सहदया उच्यन्ते। तद्गाथा यथा भट्टेन्दुराजस्य- लडूघिअगअणा फलहीलआओ होन्तुत्ति वढ्ढअन्तीअ। हालि अस्स आसिसं पालिवेसव तुआ विणिठ्ठविआ।। जिवित?) बालप्रिया क्षणमिति। रससामान्योपलक्षकमित्यर्थ:। वीतरागश्चेदित्यादिकं वित्ृणोति- यावद्रसिको न भवतीत्यादि। सुखेति। मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्थः तस्य भावो माध्यस्थयं सुखदुःखमोहानां यन्माध्यस्थ्यं तदेकातुभवं तन्मात्रमित्यर्थः । मात्रपदेन रसास्वादव्यवच्छेदः । वितरतीति। भाववर्गस्य त्रिगुणात्मकत्वादिति भावः। हृद- यवतीष्वित्यस्य विवरणम्-हिअमलतिआ इत्यादि। त्रिवर्गेति। त्रिवर्गस्य धर्मादित्रयस्य य उपायः, स एवोपेयो ज्ञातव्यस्तन्र कुशलास्वित्यर्थेः । लडरघिम इति। लब्घितगगना: कार्पासलता भवनत्विति वर्धयन्त्या। हालिकस्याशिषं प्रातिवेश्यवधुका निर्वापिता। इतिच्छाया। हे हालिक! कार्पोसलताः तवदुपजीवनभूताः कार्पासस्तम्बाः। लड्घितगगना: अत्युच्चाः। भवन्तु इति हातिकरयराशिषं वर्धयन्त्या पुनः पुनः कुवत्या कयाचित्। प्रातीति। प्रातिवेशिनी वधूरित्यथेः । निर्वापिता निवृति प्रापिता । कार्पासलतानां परिपोषे तत्स्थले निश्शरईक हालिकेन सह रमणं भविष्यतीति बुद्धथा निर्वृतिरित्यनेन तच्चौर्यसम्भोगाभिकाषो वध्वा व्यज्यते, तन्व गुणीभूतम्; तदे.

सटीकलोचनोपेत वन्यालोके

ध्वनिरेव काव्यमिति स्थितमेतत्। तदयमत्र सग्रह :- यस्मिन् रसो वा भावो वा तात्पर्येण प्रकाशवे। संवृत्त्यामिहितौ वस्तु यत्रालद्कार एव वा ।। काव्याध्वनि ध्वनिर्व्यक्रय्यपाधान्यैकनिबन्धनः।

लोचनम् अन्र लब्घितगगना कर्पासलता भवन्त्विति हालिकस्याशिष वर्धयन्त्या प्रातिवे श्यकवधुका निरवृति प्रापिता इति चौर्य संभोगाभिलाषिणीयमित्यनेन व्यङ्गधेन विशिष्ट वाच्यमेव सुन्दरम्। गोलाकच्छकुडमे भरेण जम्बूसु पच्चमाणासु । हलिअबहुआ णिअंसइ जम्बूरसरत्तअं सिअअम्॥ अत्र गोदावरीकच्छलतागहने भरेण जम्बूफलेषु पच्यमानेषु। हालिकवधूः परि- धत्ते जम्बूफलरसरक्तं निवसनमिति त्वरितचीर्ये संभोग संभाव्यमानजम्वूफलरसरक्तत्व परभागनिह्ववनं गुणीभूतव्यप्ञयमित्यलं बहुना। ध्वनिरेव काव्यमिति। आत्मातिमनोरभेद एव वस्तुतो व्युत्पत्तये तु विभाग: बालप्रिया तद्याचष्टे-अन्नेत्यादि। प्रातिवेश्यिको निवृत परापित इति च लोचने पाठः। सोऽपि साधुः। तदनुसारेण गाथा छाया च पठनीया। अत्र पक्षे सङ्केतस्थानार्थिनं स्वातुरक्त प्रातिवेश्यिकं तत्सम्भोगाभिलाषिणी काचिद्यदच्छया दष्ट हालिक प्रत्येवमाशीर्वादेन सक्के तस्थानं ज्ञापितवतीति तत्सम्मोगाभिलाषो व्यंग्यो बोध्यः। गोलाकच्छेति। गोदाकच्छनिकुञ्जे भरेण जम्बूपूरच्यमाना । सुहालिकवधूनियच्छति जम्बूरसरक्ष्तं सिचयम्॥। इति कछाया। भरेणेत्यस्याति शयैनेत्यर्थः । लोचने 'गोदेश्यादेः गोदावरीत्या दिविवरणं बोध्यम्। गुणीभूर्तं व्यंग्यं दशेयति-त्व्ररितेत्यादि। त्वरितः पतितज- म्बूफले निकुअदेशे विचयास्तरणे त्वरया कृतो यश्चौर्येसम्भोगस्तेन सम्भाव्यमानः स्रमुत्पाद्यमास्तद्वेतुकतया तर्कर्येमाणो वा यो जम्बूफलरसरक्ततवेन परभाग: सिचयस्य तत्तद्वागे वर्णान्तरप्राप्तिः तस्य निह्ववनं गोपनेच्छेश्यर्थः । गुणीभूतत्यंग्यमिति। सर्वावयवावच्छेदेन जम्वूफलरसरक्तस्य सिचयस्य परिधानेन तन्निह्ववनं गम्यते, ततु वाच्याथें गुणीभूनमित्यथः । ननु ध्वनिकाव्ययोरात्मशरीरस्थानीययोरभेदाद्वृत्तौ 'ध्वनिरेव काव्यमिति सामा- नाधिकरण्येन निर्देशोऽनुपपन्न इत्यत आह-आतमाSत्मिनोरित्यादि। मातमी देहः । व्युत्पच्तये शिष्यजनव्युत्पादनाय। विभाग इति। ध्वनिः काव्यस्यात्मा

ल इयदर्श ना भात: सा वृतीयोद्द्योतं: ५०१

सर्वन्र तत्र विषयी-ज्ञेयः सहदयैर्जनैः ॥ सगुणी भूतव्यङ्गयैः साळङ्कारै: सह ममेद: स्वैः। सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरष्युददयोतते बहुधा ॥ ४३ ॥ तस्य च घवने: स्वप्रभदैर्गुणीभूवठ्यङ्गचेन वाच्यालक्कारैश्च सक्कर- संसृष्टिव्यवस्थायां क्रिय माणायां बहुप्रभेदता लक्ष्ये दृश्यते। तथाहि स्वप्र- भेदसक्कीर्ण:, स्वप्मेदसंसृष्टो गुणीभृतव्यक्चयसक्कीणों गुणीभूवव्यक्ञय- संसृष्टो वाच्यालङ्कारान्तरसक्कीणो वाच्यालङ्कारान्वरसंसृष्ट संसृष्टालक्कार- सङ्कीर्ण: संसृष्टालक्कार संसृष्टश्चेति बहुधा ध्वनिः प्रकाशते।

लोचनम् कृत इत्यर्थः । वात्रहणात्तदाभासादेः पूर्वोक्तस्य ग्रहणम्। संवृत्येति। गोष्यमानतया लब्धसौन्दर्य त्यर्थः । काव्यादुध्वनीति। काव्यमार्गे। विषयीति। स त्रिवि- धस्य ्वनेः काव्यमार्गो विषय इति यावत् ॥ ४१, ४२॥ एवं इलोकद्दयेन संभ्रहार्थमभिधाय बहुप्रकारत्वप्रदशिकां पठति-सगुणोति। सहगुणोभूतव्यन्गथेन सहालंकारैर्यें वर्तन्ते स्वे ्वनेःरेदास्तैःीर्णतया संसृष्टया वानन्तप्रकारो ध्वनिरिति तात्पर्यम्। बहुप्रकारतां दर्शयति-तथाहीति। रवमेदै- र्गुणीभूतव्यज्गथेनालंकारैः प्रकाश्यत इति त्रयो भेदाः। तत्रापि प्रत्येक संकरेण संसृष्टया चेति षट्। संकरस्यापि त्रयः प्रकार: अनुग्राह्यानुगाहकभावेन संदेहास्पदतवेनैकपदा नुप्रवेशेनेति द्वादश भेदाः । पूर्व च ये पञ्चत्रिशद्धेदा उक्कास्ते गुणीभूतव्यप्यस्यापि बालप्रिया शब्दार्थमयं काव्यं शरीरमिति विभाग इत्यर्थः। वाग्रहणादिति। भावो वेति वाका- रादित्यर्थः। संवृत्त्यामिहितावित्यस्य विवरणम्-गोप्यमानतया लब्घसौन्दर्य इति। वनेविषयित्वोक्त्या काव्यमार्गस्य विषयत्वं लब्धमित्याशयेनाह-स त्रि।षं. धस्येत्यादि। 'यस्मि्नि'त्यादौ। यह्मिन् काव्यध्वनि। प्रकाशते स्रवत्र तत्र व्यंग्य प्राधान्यैकनिबन्धतो ध्वनिः विषयी सन् सहदये जनेज्ञेय इत्यन्वय: ॥४१, ४२ ॥ कारिकां व्याचष्टे-सहेत्यादि। उद्यातत इत्यत्र ध्वनिरिति शेष इति भावः ।

ते लभ्येते इत्याशयैन विभागान् दर्शयति-स्वप्रभेदैरित्याहि। प्रकाशयत इति सम्मिश्यत इति च पाठः। द्वादशेति। रवप्रभेदादिमिस्त्रिमिः सह सङ्करकवता नव, संसृषटिकृतास्त्रय इति द्वाइशेयर्थः । पूर्व च ये पञ्चत्रिशन्ेदा उक्ता इति। द्वितीयोद्योतावसान 'एवं प्वनेः प्रभेदान् प्रातपाधेति वृत्तिभन्थव्याख्यानावसरे ये प्व

५०२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

'एवंवादिनि देवषो' इत्यादौ । अत्र ह्यर्थशवत्युद्धवातुरणनरूपव्यज्य- ध्व निप्रमेदेनालक्ष्य क्रमव्यद्गयध्वनिप्रभेदोऽनुगृद्यमाण: प्रतीयते । एवं कदाचित प्रभेदद्वयसम्पातसन्देहैन। यथा- खणपाहुणिआ देखर एसा जाआऍॅँ किपि दे भणिदा। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुणेज्जड बराई।।

लोचनम् मन्तव्याः। स्वप्रभेदास्तावन्तोऽलंकार इत्येकसप्ततिः। तत्र संकरत्रयेण संसृष्टया च गुणने द्वे शते चतुरशीत्यधिके। तावता पञ्चत्रिशतो मुख्यभेदानां गुणने सपसहस्राणि चत्वारि शतानि विशत्यधिकानि भवन्ति। अलंकाराणामानन्त्यात्व संख्यत्वम्। तत्रा व्युत्पत्तये कतिपयभेदेषूदाहरणानि दित्सुः स्वप्रभेदानां कारिकाया- मन्यपदार्थतवेन प्रधानतयोकत्वात्तदाश्रयाण्येव चत्वायुदाहरणान्याह-तत्रेति। अनुगृह्यमाण इति। लज्जया हि प्रतीतया अभिलाषभक्गारोन्रनुगृह्यते व्यभिचारिभूतत्वेन। क्षण उत्सवस्तत्र निभन्त्रणेनानीता हे देवर ! एषा ते जायया किमपि भणिता रोदिति। पडाहरे शून्ये वलभीगृहे अनुनी- यता बराकी। सा तावदेवरानुरक्ता तज्जायया विदितवत्तान्तया किमप्युक्केत्येषोकति बालप्रिया त्रिशद्धेदाः स्वयं प्रतिपादिता इत्यथः । ते इति। पञ्चत्रिशद्धेदा इत्यथेः। स्वप्र- भेदा इति। ध्वनेरवान्तरभेदा इत्यथः । तावन्त इति। पञ्वत्रिशदित्यर्थः । अल- दवार इति। अलङ्कारत्वावच्छिन्न इत्यर्थः। ततत्रेत्यादि। एकसप्ततेश्वतु भिर्गुणन इत्यर्थः । द्वे शते चतुरशीत्यधिके इत्यस्यानन्तरं 'तावता पञ्चत्रिंशतो मुख्यमे- दानां गुणने सप्तसहस्राणि चत्वारि शतानि विशस्यधिकानि भवन्तीति पाठो बहुषु प्रन्थेषु दृश्यते, तदथः सव्वतो न भाति, विद्वद्धिरन्निश्चेतव्यः। असंख्यत्वमिति। अतोऽलङ्कारत्वावच्छिन्न एक एव ग्राह्य इति भाव: । अन्यपदार्थत्वेनेति। सगुणी भूतेत्यादिब हुवीहि्द्वियान्यपदार्थत्वेनेत्यर्थः । अत्र ह्यर्थेश कीत्यादिवृत्युक्तं विव्रृणोति-लज्येत्यादि। व्यमिचारिभू तत्वेनेति। लज्ा- याइ्श्भ्ञारव्यभिचारित्वेन हेतुनेत्यर्थः । उत्सव इति। उत्सवोऽयं देवरसम्बन्धी बोध्यः । प्राधुणिकेत्यस्याम्यागतेति वाच्यार्थः। तद्धावार्थकथनम्-निमन्त्रणेनानी तेति। अनेनानुनयनस्यावश्यकत्वं द्योत्यते। देवरेत्यादिच्छायाप्रदर्शनम्। किम पीति। अनुचितमित्यरथः । यतो रोदिति अतो वराकी दीना। स्ना त्वया अनुनीयता- मिति सम्बन्ध:। गाथामिमामवतारणपूर्वक व्याचष्टे-सेत्यादि। सेति। या क्षणप्रा

तृतीयोद् द्योत: ५०३

(क्षणप्रावुणिका देवर एषा जायया किमपि ते भणिता। रोदिति शून्यवलभीगृहेऽनुनीयतां बराकी ॥ इति च्छाया ।) अत्र ध्यनुनीयतामित्ये तत्पदमर्थान्तरसङक्रमितवाच्यर्वेन विवक्षिता- न्यपरवाच्यत्वेन च सम्भाव्यते। न चान्यतरपक्षनिर्णये प्रमाणमस्ति । एकव्यञ्ञकानुप्रवेशेन तु व्यङ्गचत्वमलक्ष्यक्रमव्यञ्ञयस्य स्वप्रमेदान्तरा-

लोचनम् स्तद्दृत्तान्तं दृष्टवत्या अन्यस्यास्तहेवरचौरकामिन्याः । तन्र तव गृहिण्यायं वृत्तान्तो ज्ञात इत्युभयतः कलहायितुमिच्छन्त्येवमाह। तत्रार्थान्तरे संभोगेनैकान्तोचितेन परि- तोष्यतामित्येवंरूपे वाच्यस्य संक्रमणम्। यदि वा त्वं तावदेतस्यामेवानुरक्त इतीर्ष्या कोपतात्पर्यादनुनयनमन्यपरं विवक्षितम्। एषा तवेदानीमुचितमगर्हणीयं श्रेमास्पद- मित्यनुनयो विवक्षितः, वयं त्विदानी गर्हणीया: संवृत्ता इत्येतत्परतया उभयथापि च स्वाभिप्रायप्रकाशनादेकतरनिश्षये प्रमाणाभाव इत्युक्तम्। विवक्षितस्य हि स्वरूपस्थ. बालप्रिया धुणिकाऽभूतसा नायिकेश्यर्थः । देवरेति। तस्या यो देवरो भर्तुर्ध्राता तस्मिन्ननुरक्ते· त्यर्थः । विदितेति। विदितो वृत्तान्तस्तस्या देवरस्य च परस्परातुरागादिर्यया तये- त्यथः । तदतृचान्तमिति। तज्जायावचनादिघृत्तान्तमित्यर्थः। कामिन्या इत्ये- षोकिरित्यन्वयः। जायया किमपि अणितेति रोदनहेतुप्रदर्शनमार्त्र न तत्कथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-तत्रेत्यादि। तदवचने। तन्र इत्येवमाहेति सम्बन्धः ।सेति शेषः । उभयतः कलहायितुमिति। तहेवरस्य तज्जायायाश्च मिथः कलहमुत्पा- दयितुमित्यर्थः । वृत्तावुक्तं सन्देहसङ्करं विवृणोति-तत्रेत्यादि। तन्र तथावचने। इत्येवंरूपे अर्थान्तर इति सम्बन्धः । वाच्यस्य अनुनयतिवाच्यार्थस्य। सङक- मणमिति । विवक्षितमित्यस्यापकर्षः। प्रियभाषणादिः परितोषजनको व्यापारस्त- त्वेनानुनयतेर्वाच्यार्थेः, स चात सम्भोगत्वेन रूपेण लक्ष्यो विवक्षित इत्यर्थः । तस्या तवानुरागो मया ज्ञात इत्यादिरर्थश्चात्र व्यंग्यो बोध्यः। छतस्यामेेति। देवर तस्यामेवेति च पाठः । या रोदिति तस्यामेवेत्यर्थः। इतीति हेतौ। ईष्यति। वक्तृ· कामिनीगतयोरीर्थ्याकोपयोस्तात्पर्यादित्यर्थः । अनुनयनमिति। अनुनयति वाच्यार्थ इत्यर्थः। अन्यपरमिति। ईर्ष्याकोपव्यग्यपरमित्यर्थः । उक्तमुपपद्यति-एषे. त्यादि। इत्येतत्परतया विवक्षितमिति सम्बन्धः । उमयथाऽपाति। अनुनयति वाच्यस्यार्थान्तरसङ्क्रमणपक्षे अन्यपरत्वेन विवक्षितत्वपक्षे चत्यथेः। स्वभिप्रायेति। वक्तृकामिनीगताभिळाषेत्यर्थः । उक्तमिति । वृत्तिकृतेति शेषः। प्रसज्नादाह-

५०४ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

पेक्षया बाहुल्येन सम्भवति। यथा-'स्निग्वश्यामल' इत्यादौ । स्वप्र- भेदसंसृष्टत्वं च यथा पूर्वोदाहरण एव। अत्र ह्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्या त्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्य च संसर्गः । गुणीभूतव्यक्चय तक्कीर्णतवं यथा- 'न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयः' इत्यादी। यथा वा- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोददीपनः सोडभिमानी कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपट्ट: पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेगुरुरनुजशतस्पाव्वराजस्य मित्रं कास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ र्वः ॥।

लोचनम् स्यवान्यपरत्वम्, संक्रान्तिस्तु तस्यैतद्रूपतापत्तिः । यदि वा देवरानुरक्ताया एव तं देवरमन्यया सहावलोकितसंभोगवृतान्त प्रतीयमुक्तिः, देवरेत्यामन्त्रणात्। पू्वव्या ख्याने तु तदपेक्षया देवरेत्यामन्त्रणं व्याख्यातम्। बाहुत्येनेति। सर्वेत्र काव्ये रसादितात्पर्य तावदस्ति तन्र रसध्वनेर्भावध्वनेशचैकेन व्यञ्ञकेनाभिव्यअ्जनं स्निग्धश्या- मलेत्यत्र विप्रलम्भश्ङ्गारस्य तद्वयभिवारिणक्ष शोकावेगात्मनश्चर्वेणीयत्वाद्। एवं त्रिविध संकरं व्याख्याय संसृष्टिमुदाहरति-स्त्रप्रभेदेति। अत्र हीति। लिप्श बदादौ तिरस्कृतो वाच्यः, रामादौ तु संक्रान्त इत्यथेः। एवं स्वप्रभेदं प्रति चतुर्भेदानुदाहृत्य गुणीभूतव्यङ्गयं प्रत्युदाहरति-गुणीभूतेति। बालप्रिया विवक्षितस्पेत्यादि। स्वरूपस्थस्य वाध्यस्य। तस्य वाच्यस्य। एतद्रपता पप्ति: विवक्षितरूपान्तरप्रप्तिः। देवरानुरक्ताया इति। खस्य यो देवरस्तदनुर काया इत्यर्थः। सहेत्यस्य सम्भोगेतयनेन सम्बन्धः । उक्तार्थे गमकमाह-देवरे त्यादि। तदपेक्षयेति। या प्रघुणि काऽभूत्तदपेक्षयेत्यर्थः । तन्निरूपितं देवरत्वं बोध्य- मित्यर्थः । गाधेयं काव्यप्रकारेऽप्युदाहता। बाहुल्येन सम्भवतीत्येतदुपपादयति- सर्वत्रेत्यादि। चवेणीयत्वादभिव्यञ्ञनमिति सम्बन्धः। लिप्रशब्दादावित्यादि। 'स्नग्धश्याम ल कान्तिलिप्रवियत' इत्यन्न द्रवद्रव्यस्य सर्वावयवावच्छेदेन यः सयोगहत. दात्मकस्य लेपस्य वाच्यार्थस्य बाघालिपिधातुः सम्पके लक्षयंसतदतिशयं द्योतयति। एवं पयोदातसुहदो येषामित्यत्र वाच्यार्थंस्य बाघातसुहनपदमुपकारित्वेन रूपेण लक्षय- तदतिशयं व्यनकतत्यर्थः। रामादाचिति। रामादिपद इत्यर्थेः । वाच्य इत्यनु षज्यते। सङक्रान्त इति। यथासदक्ान्तिसतथा द्वितीयोद्योते उक्तम्। शमादावि- त्यादिपदेन, 'न्यक्कार' इत्यादिस्थरावणादिपद्संप्रहः। 'कर्तेंश्यादिश्लीको वेगीसंहा-

तृतीयोद्द्योतः ५ ८५

मत्र हलक्ष्यक्रमव्यङ्गथस्य वाक्यार्थीभूतस्य व्यङ्गयविशिष्टवाच्या- भिधायिभि: पदैः सम्मिश्रता। अत एव च पदार्थाश्रयत्वे गुणीभूतव्य. ङ्वस्य वाक्यार्थाश्रयत्वे च वनेः सक्कीर्णतायामपि न विरोधः रवप्रभेदा- लोचनम् अत्र हीत्युदाहरणद्रयेऽपि। अलक्ष्यक्रमव्यङ्यस्येति। रौद्रस्य व्यङ्गयवि- शिष्टेत्यनेन गुणता व्यक्चयस्योक्ता। पदैरित्युपलक्षणे तृतीया। तेन तदुपलक्षिता योर्डर्थो व्यक्षयगुणीभावेन वर्तते तेन संमिश्रता संकीणता। स्रा चानुप्राह्यानुग्राहकमावेन संदेहयोगे नैकव्यअकानुप्रवेशेन चेति यथासंभवमुदाहरणद्वये योज्या। तथा हि-मे यदरय इत्यादिभि: सदैरेव पदार्थैः कर्तेत्यादिभिश्च विभावादिरूपतया रौद्र एवानुगृह्यते। कर्तेत्यादौ च प्रतिपदं प्रत्यवान्तरवाक्यं प्रतिसमास च व्यप्नथमुत्प्रेक्षितुं शक्यमे- वेति न लिखितम्। पाण्डवा यस्य दासा इति तदीयोकत्यनुकारः। तत्र गुणीभूतव्यश्ञथ- तापि योजयितुं शक्या, वाच्यस्यैव क्रोधोद्दीपकत्वात्। दासैश्ष कृतकृत्यः स्वाम्यवश्यं द्रष्ट- व्य इत्यर्थेशक्त्यनुरणनरूपतापि। उभयथापि चारुत्वादेकपक्षत्रहे प्रमाणाभावः। एकव्यञञ- कानुप्रवेशस्तु तैरेव पदैः गुणीभूतस्य व्यज्ञयस्य प्रधानीभूतस्य चरसस्य विभावादिद्वारतया- बालप्रिया रस्थः। वृत्तावत्रेत्यस्य कर्तेत्युदाहरणमात्रपरामर्शकत्वभ्रमवारणाय विवृणोति- उदादरणद्वयेऽपीति। रौ३स्येति। न्यककार इत्यादौ रावणगतस्य कर्तेत्यादौ भीमसेनगतस्य च क्रोधस्य प्रतीतेरिति भावः । वयंथ्यतिशिष्टेत्यनेनेति। व्यंग्य- वैशिष्टयकथनेनेत्यर्थः । गुणतेति। वाच्यार्थ प्रतीति शेषः। उक्त्ता दशिता। पदे- रसम्मिश्रतेत्यस्य यथाश्रुतार्थस्य बाधाद्व्याचष्टे-पदरित्युपलक्षणे तृतीयेति। पदैरिति तृतीयार्थों ज्ञाप्यत्वमित्यर्थः । तमेवार्थ दर्शयति-तदुपलव्षितेति। केन सम्मिश्रतेत्यत्राह-योऽर्थ इत्यादि। योऽर्थः वाच्यार्थः । तेनेति। गुणीभूतव्यं- ग्येन वाच्येनेत्यर्थः। सा चेति। सङ्कीर्णतेत्यथेः । तृतीयान्तत्रयस्यानेन सम्बन्धः । कह तयादिभिश्चेति। पदाथैरित्यनुषअः। नतु व्यक्कारेत्यादी व्यंग्यार्थाः पूर्व व्याख्याता: । कर्तेत्याद' तु ने कि न सन्तीन्यत आह-कतत्यादािति। तदी- योक्ताति। पाण्डवा मम दासा इति दुर्योधनोतीत्यथः । रौद्र एवातुपृत्यत इत्यनेना- नुप्राह्यानुग्राहकमावेन सङ्कर प्रदर्श्य सन्देहयोगेन तें दशयति-तत्रेत्यादि। तत्र 'पाण्ड- वा यस्य दसा' इत्यत्र। गुणीमूतत्यंग्यताऽपीति। व्यंग्यमत्र पाण्डवगतापकर्षा- दिकं बोध्यम्। इत्यर्थत्यादि। उक्तं यदर्थशक्तिमूल व्यंग्यं तद्रूपताऽपीत्यर्थः। योजयितुं शक्येक्यनुषङ्गः। उभयथापीत्यादि। तथा च गुणीभूतव्यंग्यस्य ध्वनेश्च सन्देहसङ्कर इति भावः । तैरिति। मे यदरय इत्यादिभिरित्यर्थः । विभावादिद्वार- तया रसस्य चाभिव्यञ्जनादिति सम्बन्धः । अतएवेत्येतद्व्याख्याया त एवेत्यादि न ६४ ध्व०

५०६ सटीकलोचनोपेतध्बन्यालोके नवरवत्। यथाहि ध्वनिप्रमेदान्तराणि परस्परं सक्कीर्यन्ते पदार्थवाक्यार्था श्रयत्वेन च न विरुद्धानि। कि चैकव्यक्रथाश्रयत्वे तु प्रधानगुणमावो विरुध्यते न तु व्यक्गथ- भेदापेक्षया ततोऽप्यस्य न विरोधः। अयं च सक्करसंसृष्टिव्यवहारो बहू- नामेकत्न वाच्यवाचकभाव इव व्यञ्ञञ्व्यञ्ञकभावेपि निर्विरोध एव मन्तव्यः । यत्र तु पदानि कानिचिदविवक्षितवाच्यान्यनुरणनरूपव्यङ्गथ वाच्यानि वा तत्र ध्वनिगुणीभृतव्यञ्ञययोः संसृष्टत्वम्। यथा-'तेषां गोपवधूविलाससुहृदाम्' इत्यादौ। अत्र हि 'विलाससुहरद' 'राघारहःसा क्षिणाम्' इस्येते पदे ध्वनिप्रभेदरूपे 'ते' 'जाने' इत्येते च पदे गुणीभूत व्यङ्चरूप। लोचनम् भिव्यञ्ञनात्। मत एव चेति। यतोऽन्र लक्ष्ये दृश्यते तत इत्यर्थः । ननु व्यङ्गथं गुणीभूतं प्रधान चेति विरुद्धमेव तद्दृश्यमानमप्युक्तत्वान् श्रद्धयमित्याशङ्कय व्यञ् कमेदात्तावन्न विरीध इति दर्शयति-मत पवेति। स्वेति। स्वप्रभेदान्तराणि संकी- णतया पूर्वमुदाहृतानीति तान्येव दृष्टान्तयति। तदेव व्याचष्टे-यथाहीति। तथात्रापीत्यध्याहारोऽन्र कर्तव्यः । 'तथा हि' इति वा पाठः । ननु व्यञ्ञकभेदात्प्रथमभेदयोः परिहारोऽस्तु एकव्यअ्जकानुप्रवेशे तुकि वक्तव्य- मित्याशङ्कय पारमाथिक परिहारमाह-किञ्चेति। ततोऽपीति। यतोऽन्यद्वयक्गर्ष गुणीभूतमन्यच्च प्रधानमिति को विरोधः । ननु वाच्यालंकारविषये श्रुतोऽयं संकरा- दिव्यवहारो न तु व्यङ्गयविषय इत्याशङ्कयाह-अयं चेति। मन्तव्य इति। मन नैन प्रतीत्या तथा निश्चेयः उभयन्नापि प्रतीतेरेव शरणत्वादिति भावः । एवं [गुणीभू- तव्यक्गय संकरभेदास्त्रीनुदा हृत्य संसृष्टिमुदाहरति-यत्र तु पदानीति। कानिचिदित्य बालप्रिया विरोध इत्यन्तं प्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। द्वश्य मानमिति । लक्ष्य इति शेषः । स्वेति। दृष्टान्तयतीति मम्बन्धः । स्वप्रभेदान्तरवदित्यनेन दृष्टान्तं दर्शयतीत्यर्थः । प्रथमभेद्योरिति। अनुग्राह्यानुग्राहकभावेन सन्देहयोगेन च यौ सङ्करौ तयोरि- त्यर्थः। किं वक्तव्यमिति। कि कर्तव्यमिति च पाठः। व्यञ्जकमेदाभावादिति भावः। भावमाह-यतोऽनयदित्यादि। मन्तव्य इत्येतत् प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे- मननेनेत्यादि। प्रतीत्या सहृदयप्रतीत्या। इत्यनैनेति। कानिचिदविवक्षितवा व्यानि कानिचिदसुरणन रूपव्यंग्यवाच्यानीत्युकत्येत्यर्थः । सुहृदित्यादि। मुख्यार्थंयो:

तृतीयोद्द्योत:

वाच्यालड्कारस ड्कीर्णत्वमलक्ष्यक्रमव्यप्रयापेक्षया रसवति साल- ड्कारे काव्ये सर्वत्र सुव्यवस्थितम्। प्रमेदान्तराणामपि कवाचित्सड्की- रणत्वं भवत्येव। यथा ममैव- लोचनम् नेन संकरावकाशं निराकरोति। सुहच्छन्देन साक्षिशव्देन चाविवक्षितवाच्यो ध्वनिः 'ते' इतिप देनासाधारणगुणगणोऽभिव्यक्तोऽपि गुणत्वमवलम्बते, वाच्यस्यैव स्मरणस्य प्राधान्येन चारुत्वहेतुत्वात्। 'जाने' इत्यनेनो प्क्ष्यमाणानन्तधर्मेव्यञ्ञकेनापि वाच्यमे वोत्प्रेक्षणरूपं प्रधानीक्रियते। एवं गुगीभूतव्यक्रथेऽपि चत्वारो भेदा उदाहताः । अधुनालंकारगतास्तान्दशयति-वाच्यालक्कारेति। व्यप्रथत्वे तवलंकाराण- मुक्तमेदाष्टक एवान्तर्भाव इति वाच्यशब्दस्याशयः। काव्य इति। एवंविधमेव हि काव्यं भवति। सुव्यवस्थितमिति। 'विवक्षा तत्परत्वेन' इति द्वितीयोइथोतमू- लोदाहरणेभ्यः संकरत्रयं संसृष्टिश्व लभ्यत एव । 'चलापार्ञ दृष्टिम्' इत्यत्र हि रूप. कव्यतिरेकस्य प्राग्व्याख्यातस्य श्ज्वारानुभाहकत्वं स्वभावोक्तेः श्व्ारस्य चैकानु प्रवेशः । 'उप्पह जाया' इति गाथार्याँ पामरस्वभावोकिरवा व्व्रनिर्वेति त्रकरणाद्यभावे एकतरश्राहकं प्रमाण नास्ति । यदप्यलक्कारो रसमवश्यमनुगक्वाति, तथापि 'नाति निर्वहणैषिता' इति यदभि- प्रायेणोकतं तत्र सक्करासम्भवात्संसष्टिरेवालङ्कारेण रसध्वनेः। यथा-'बाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दढम्' इत्यत्र। प्रभेदान्तराणामपीति। रसादिश्वनिव्यतिरिकानाम्। बालप्रिया

रूपेण च लक्षयति। उपकारादिगतातिशयो व्यंग्यश्चेत्यनयोः पदयोर्ष्वनिरित्यर्थः। पदेनाभिव्यक्त इति सम्बन्धः । गुणत्वमिति । वाच्यं प्रतीति शेषः । वाच्यालङ्कारसक्कीरणत्वमित्यत्रालङ्कारे वाच्यत्वविशेषणस्य फलं दर्शयति-व्य- अूध्यत्व इत्यादि। उक्तभेदाष्टक इति। सङ्करसंसृष्टिकृतभेदाष्टक इत्यर्थः। एवंवि धमिति। रसवत्सालङ्कारं चेत्यर्थः। सुध्यवस्थितत्वं दर्शयति-विवक्षेत्यादि। शृङ्गारानुग्नाहकत्वमिति। श्रद्गारेण सहानुग्राह्यानुप्राहकभाव इत्यथेः। नायकान्त- रगततत्तच्चेष्टदर्शनस्य रत्युद्दीपकत्वादिति भावः। इति गाथायामिति। पूर्वोदाह- तायामिति शेषः । प्रकरणाद्यभाव इति निमित्ते सप्रमी। एवं त्रिविधस्य वाच्यालङ्कारसङ्करस्योदाहरणं प्रदर्श्य, तत्संसृष्टेविषयमुदाहरण

ेत्यर्थः । इत्यश्रेति। अत्र हि रूाकेण रसस्य संसृष्टिरेवेत्यर्थः। वक्ष्यमाणोषपत्यर्थ- माह-निष्पादुनेत्यादि। व्यापारवतीत्पादीनि पदानि विद्ृणोति-तत्रेत्यादिना।

नज आरती सटाकला चनाप तध्वन्यालो के Pax 288)

या व्यापारवती रसान् रसयतुं काचित्क वीर्ना नवा दष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती।

लोचनम् e ध्यापारवतीति। निष्पादनप्राणो हि रस इत्युक्तम्। तत्र विभावादियोजनाश्मिका वर्णना, ततः प्रभृति घटनापर्यन्ता करिया व्यापारः, तेन सततयुक्ता। रसानिति। रक्यमानतासारान् स्थायभावान् रसयितुं र्यमानतापत्तिय ग्यान् कर्तुम्। काचि दिति लोकवातोपतितबोधावस्थात्यागेनोनमीलन्ती। अत एव ते कवयः वर्णनायोगात् तेषाम्। नघेति। क्षणेक्षणे नूतनैन नने वैचितयेजगन्त्यासूत्रयनती। दवषटरिति। प्रति- भारुपा, तन्न दृष्टिश्षाक्षुषं ज्ञानं षाडवादि रसयतीति विरोधालक्कारोऽत एव नवा। तदनुगृहीतश्च ध्वनिः, तथाहि चाकुर्ष ज्ञानं नाविवक्षितमत्यन्तमसम्भवा भावात्। न चान्यपरम् ; अपि त्वर्थान्तरे ऐन्द्रिय कविज्ञानाभ्यासोरुलसिते प्रतिभा- नलक्षणेडथे संक्रान्तम्। संक्रमणे च विरोधोऽनुप्राहक एव। तद्वक्ष्यति-'विरोधा- बालप्रिया विभावादीति। विभावानुभावयर्थेत्यथः। घटनेति। तत्तत्पदसङ्घटनेत्यर्थः। क्रियेति। तत्तदनुसन्धानातिमिका मनःकियेत्यर्थः । नित्ययोगे बतुवित्याह-तेने स्यादि। युक्तत्वं जन्यजनकभावसम्बन्घेन बोध्यम्। रसानित्यस्य वाच्यार्थेविवरणम्- रस्यमानतासारानिति। रसपदेन प्रकृते विवक्षितमाह-स्थायिभाघानिति। लोकयात्रापतितबोधेति। लौकिकतत्तद्वस्तुविषय कज्ञानेत्य्थः। अतपवेति। दृष्ठयु- म्मीलनादेवेत्यर्थः । कविपदयोगार्थमाह-वर्रनायोगाढिति। आसूत्रयन्ती प्रका- शयन्ती। वक्ष्यमाणं सड्क्रमणं मनसि कृत्याह-प्रतिभारूपेति। अन्न दृष्टिश्चाक्षु. षज्ञानम्। रसान् रसयितुं षाडबादिपेयद्रव्याणि मधुरादिरसयुक्तानि क्तुम्, यद्ा= षाडवादिगतमधुरादिरसानास्वादयितुं व्यापारवतीति विरुद्वार्थस्य प्रतीत्या विरोधाभासा लङ्कार इश्याह-तत्र दृष्टिरित्यादि। विरोधदोतकमाह-अते्यि नवेति विरोधद्योतकमिति भावः । ध्वनिः दृष्टिरित्यर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यध्वनिः । नाति- वक्षितमत्यन्तमिति। अत्यन्ततिरस्कृत नेत्यर्थः। असम्मवाभावादिति। कविगतस्य चन्द्रोद्यानादिचाक्षुषज्ञानस्यापि रसनिष्पादनोपयोगित्वादिति भावः । न वान्यपरमिति। व्यंग्यपरं विवक्षितं च नेत्यर्थः । अपितु प्रतिभानलक्षरे मर्थान्तरे सङक्रान्तमिति। दृष्टिपदमत्र प्रतिभात्वेन रूपेण ज्ञानं लक्षयतीत्यर्थः । प्रतिभानस्यातिस्फुटत्वादिकमत्र व्यंग्यम्। मुख्यार्थेसम्बन्धं दर्शयितुमाइ-पेन्द्रि- थकेत्यादि। ऐन्द्रियक विज्ञानं लौकिकतत्तदविषयकचाक्षुषज्ञानं तस्याभ्यास आवृत्ति: तेनोहसिते प्रकाशिते हत्यर्थः। उक्तमर्थ वृत्त्या सङ्मयति-तद्वक्यतीत्यादि।

ृतीयोद्द्योत: ५०५

1 ते द्वे अप्यवलम्य विश्वमनिश निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्घमब्घिशयन त्वद्धक्तितुश्यं सुखम् । लोचनम् लङ्वारेण इत्मादिना। या चैवंविधा दष्टिः परिनिष्ठितोऽचलः अर्थविषये निश्चेतव्ये विषये उन्मेषो यस्या: । तथा परिनिष्ठिते लोकप्रसिद्धेऽयें न तु कविवदपूर्वस्मिन्नथे उन्मेषो यस्या: सा । विपश्चितामियं वैपश्चिती। ते अवलस्व्येति। कवीनामिति वैप- श्वितीति वचनेन नाहं कविन पण्डित इत्यात्मनोऽनोद्व्त्यं ध्वन्यते। अनात्मीयमपि दरिद्रगृह इवोपकरणतयान्यत आहृतमेतन्मया दृष्टिद्वियमित्यर्थः । ते द्े अपीति। न हयोकया दृष्टया सम्यत्निर्वर्णनं निवेहृति । वरिश्वमित्यशेषम्। अनिशमिति। पुनः पुनरनवरतम् । निर्वणयन्तो वर्णनया, तथा निश्चितार्थ वर्णयन्तः इदमित्थमिति परामर्शानुमानादिना निर्भज्य निर्वर्णनं किमन्न सारं स्यादिति तिलशस्तिलशो विचयनम्। यच्च निर्वरष्यते तत्खल मध्ये व्यापार्यमाणया मध्ये चार्थविशेषु निश्चितोन्मेषया निश्च- लया दष्ट्या सम्यकूनिर्वर्णित भवति। वयमिति। मिथ्यातत्वदृष्टयाहरणव्यसनिन इत्यर्थः । श्रान्ता इति। न केवलं सारं न लब्धं यावत्प्रत्युत खेद: प्राप्त इति भाव: । चशब्दस्तुशब्दस्याथें। श्रब्धिशयनेति। योगनिद्रया त्वमत एव सारस्वरूपवेदी स्वरूपावस्थित इत्यर्थेः । श्रान्तस्य शयनस्थित प्रति बहुमानो भवति। त्वन्भ्क्तकीति। त्वमेव परमात्मस्वरूपो विश्वसारस्तस्य भक्तिः श्रद्धादिपूर्वक उपासनाक्रमजस्तदावेश- बालप्रिया अर्थविषय इत्यस्यार्थमाह-निश्चेतव्य इत्यादि। अन्यथापि व्याचष्टे-तथेत्यादि। ते अवलम््येत्यनैन ध्वनितमर्थमुक्त्वा तद्वाच्यार्थमाह-अनोत्मीयमित्यादि। गृह इवेति। अविद्यमानं मण्डनादिकमिति शेषः। द्वे अपीत्युक्तेः फलमाह-न हीत्यादि। अनिशमित्यस्ष्यार्थद्वयमाह-पुनरित्यादि। कविदृष्टथवलम्बनेन निर्वेणनं द्वेधा वितृणोति-निर्वरषयन्तो वर्णनयेति। तथैत्यादीति च। वर्णनया निर्वरण- यन्तर वीक्षमाणा: । विपश्चिद्द्टष्टयवलम्बनेन निर्वणनं व्याख्याति-इद्मित्थमि- त्यादि। निर्भज्य निर्वणनमेव स्फुटयति-किमश्रेत्यादि। दृष्टिद्वयालम्बनेन निर्वर्ण नस्य फलम् -न ह्योकयेत्यादि। पूर्वोक्तमेव विशदयति-यच्चेत्यादि। वयमित्यस्य भावार्थमाह-मिथ्येत्यादि। मिथ्यादृष्टिः कविदृष्टिः तत्वदृष्टिः विपश्चिद्दृदष्टिः, तयोराह- रणे व्यसनिनस्तात्पर्यवन्त इत्यर्थः। तुशब्दस्यार्थं इति। विशेषरूपार्थबोधक इत्यथः। अब्धिशयनेत्यस्य गम्यार्थमाह-योगनिद्रयेत्यादि। अत पवेति। स्वद्धक्तितुत्यस्य सुखस्याभावादेवेत्यर्थः । सारेति। विश्वसारभूतं यत्त्वस्वरूप तद्टे- दीत्यर्थः। व्यंग्यान्तरं च दर्शयति-श्रान्तस्येत्यादि। तदावेश इति। तद्विषयक प्रेमातिशय इत्यर्थः। यद्वा-अन्तःकरणवृत्तेस्तदाकाराकारितत्वमित्यर्थः। भकके: स्वरूपं

सटीकलोचनोपेतध्व न्यालोके

इत्यत्र विरोधालड्क्रेणार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य ध्वनिप्रभेदस्य सड्कीर्णत्वम्। वाच्यालड्कारसंसष्टत्वं च पदापेक्षयैव । यत्र हि कानिचित्पदानि लोचनम् स्तेन तुल्यमपि न लब्धमास्तां तावत्तजातीयम्। एवं प्रथममेव परमेश्वरभक्तिभाजः कुतूहलमात्रावलम्बितकविप्रामाणिकोभयवृत्तेः पुनरपि परमेश्वरभक्तिविश्रान्तिरेव युक्तेति मन्वानस्येयमुक्तिः। सकलप्रमाणपरिनि श्वितदष्टादृष्टविषयविशेषजं यतसुखं, यदपि वा लोकोत्तरं रसचर्वणात्मकं तत उभयतोऽपि परमेश्वरविश्रान्त्यानन्दः प्रकृष्यते तदानन्दविप्रण्मात्रावभासो हि रसास्वाद इत्युक्ततं प्रागस्माभि:। लौकिकं तु सुखं ततोऽपि निकृष्टप्रायं बहुतरदुःखानुषज्गादिति तात्पर्येम्। तत्रैव दृष्टिशब्दापेक्षयकपदानुप्रवेशः । दृष्टिमवलम्व्य निरवर्णनमिति विरोधालङ्कारो वाश्रीयताम् अन्धपदन्यासेन दृष्टिशब्दोऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो वास्तु इत्येकतरनिश्चये नास्ति प्रमाणम्, प्रकारद्वयेनापि हृद्यत्वात्। न च पूर्वेत्राप्येवं वाच्यम्। नवाशब्देन शब्दशक्त्यनुरणनतया विरोधस्य सर्वेथावलम्बनात्। एवं सङ्रं त्रिविधमुदाहृत्य संसृष्टिमुदाहरति-वाच्येति। सकलवाक्ये हि यथ्यलक्कारोऽपि व्यञ्नयार्थोऽपि प्रधानं तदानुग्राह्यानुग्राहकत्वसङ्करस्तदभावे त्वसङ्गतिरि बालप्रिया तस्य परमानन्दरूपत्वं च भक्तिरसायनादिग्रन्थेषु प्रदशितम्। इलोकस्यास्यावतारिकामाह-एवमित्यादि। एवमियमुक्तिरिति सम्बन्धः। इलोक- स्थास्य पार्यन्तिकं तात्पर्यार्थमाह-सकलेत्यादि। वृत्तौ सङकीर्णत्वमित्यनेनानुग्राह्यानुग्रा इकभावेन सङ्करः एकपदानुप्रवेशसङ्करश्व विवक्षित इति दर्शयति-तत्रेत्यादि। तत्रैव उक्तश्लोक एव। एकपदानुप्रवेश इति। विरोधालङ्वारेण सहार्थोन्तरसङ्क्रमितवा ध्यस्य ध्वनेरिति शेषः ।सन्देहसक्करमप्यत्र दर्शयति-दृष्टिमवलस्व्येत्यादि। विरो धालङ्वारो वेति। ते अवलम्व्य निर्वर्णयन्त इत्यत्र ते इति तत्पदेन दृष्टिपदवाच्या थैस्य दशनस्य परामर्शे दशनमवलम्ब्य पश्यन्त इति विरुद्धार्थस्य प्रतीत्या विरोधालं क्वारो वेत्यर्थः । वक्ष्यमाणमर्थमादायात्र विरोधपरिहारः। अन्धेत्यादि। निःश्वासान्ध इत्यादावन्धादिप देनेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन दृष्टिपदेन लक्ष्यस्य प्रतिभारूपार्थस्य परा- मर्शेत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिर्वैत्यथेः । पूर्वत्रापीति। या दृष्टिः रसान् रसयितुं व्यापारवतीत्यत्रापीत्यर्थः । एवमिति। सन्देहसक्कर इत्यर्थः। नवेत्यादि। नवाशब्दे- नावलम्बनादिति सम्बन्धः। नवेति शब्देन दोतनादित्यथेः। शवदशक्त्यनुरणनत. येति विशेषणे तृतीया। उदाहरतीति। दर्शयतीत्यर्थः । सकलवाव्य इति। सम्पूर्णवाक्य इत्यर्थ: ।

तृतीयोद्द्योत: ५११

वाच्यालङ्कारभाजजि कानिचिच्च ध्वनिप्रभेदयुक्तानि। यथा- दीर्धीकुर्बन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटित कम ला मो द् मै त्त्री कषायः ।

लोचनम् श्यलड्कारेण वा ध्वनिना वा पर्यायेण द्वाभ्यामपि वा युगपत्पदविश्रान्ताभ्यां भाव्य- मिति त्रयो मेदाः । एतद्गर्भीकृत्य सावधारणमाह-पदापेक्षयैवेति। यत्रानुमाव्या- नुग्राहकभावं प्रत्याशक्कापि नावतरति तं तृतीयमेव प्रकारमुदाहतुसुपक्रमते-यत्र हीति। यस्मायन्र कानिचिदलङ्ढारभाजि कानिचिद्ध्वनियुक्तानि, यथा दीर्घींकुर्बन्नि- त्यन्रेति। तथाविधपदापेक्षयैव वाच्यालङ्कारसंसष्ठत्वमित्यावृत्त्या पू प्रन्थेन सम्बन्धः कर्तेव्यः । अ्र हीति। अन्रत्यो हिशब्दो मैत्रीपदमित्यस्यानन्तरं योज्य इति प्रन्थ- सङ्गतिः । दीर्घीकुवन्निति। सिप्रावातेन हि दूरमप्यसौ शब्दो नीयते, तथा सुकु- मारपवनस्पशेजातहर्षाः चिर कूजन्ति, तत्कूजितं च वातान्दोलितसिप्रातरङजमधुर- शब्दमिश्रं भवतीति दीर्घत्वम्। पट्विति। तथासौ सुकुमारो वायु्येन तज्जः शब्दः सारसकूजितमपि नाभिभवति प्रत्युत तत्सब्रह्मचारी तदेव दीपयति। न च दीपरन तदीयमनुपयोगि यतस्तन्मदेन कलं मधुरमाकर्णनीयम्। प्रत्यूषेष्तिति। प्रभातस्य तथाविधसेवावसरत्वम्। बहुवचनं सदैव तत्रषा हद्यतेति निरूपयति। स्फुटितान्य बालप्रिया

तद्भाव इति। तत्सक्कराभाव इत्यर्थः । पर्यायेेति। पदविश्रान्तेन भाव्यमिति शेषः । तृतीयमेवेति। द्वाभ्यामपि युगपत् पदविश्रान्ताभ्यां भाव्यमित्युक्तमेवे- त्यर्थ:। 'यत्रे'त्यादिवाक्यं स्रन्मयति-यस्मादित्यादि। यस्मादिति हिशब्दार्थ कथनम्। आवृत्येति। वाच्यालङ्कारसंसृष्टत्वं पदापेक्षयैवेति पदानामावृत्तिः तन्न पदापेक्षयेत्यस्य तथाविधपदापेक्षयेत्यथश्चेति भावः। इदमुपलक्षण तन्रेति शेषशच बोध्यः। दीर्घीकुवन्नित्यनेनोक्तं सिप्रावातहेतुक कूजितस्य दीर्घेत्वं दैशिक कालिक स्वसजातीयसंवलनकृतं चेति त्रिविधमिति विवृणोति -- सिप्रावातेनेत्यादि दीर्घत्व- मित्यन्तेन। पट्ठु सरमर्थ दीर्घीकुर्वन्निति क्रियाविशेषणमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-तथे- त्यादि। सुकुमार: मन्दः। दीपयति पोषयति यतस्तन्मधुरमतो नानुपयोगींति स्रम्बन्धः । तथाविधसेवेति। सुरतक्लानि हरणा दि रुप से वे त्यर्थ :। ज्ज न्यामित्यर्थ: । निरूपयति दर्शयति। स्फुटितानीत्यस्य त्रुटितानीत्यर्थ मनति कृत्य तत्र हेतुं ग्म्यं दर्शयति-अत्तरित्यादि। स्फुटितानीत्यनेनार्थान्तरं च विव-

४१२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमञ्जानुकूरु: सिप्रावाः प्रियलम इव प्रार्थनाचाटुकारः॥

लोचनम् न्तर्वर्तमानमकरन्दभरेण। तथा स्फुटितानि विकसितानि नयनहारीणि यानि कमलानि तेषां य आमोदस्तेन या मैत्री अभ्यासाक्ावियोगपरस्परानुकूत्यलाभस्तेन कषाय उपरक्तो मकरन्देन च कषायवर्णीकृतः । सत्रीणामिति। सर्वस्य तथाविधस्य त्रैलोक्य- सारभूतस्य य एवं करोति सुरतकृता ग्लानि तान्ति हरति, अथ च तदविषयां ग्लानि पुनः सम्भोगाभिलाषोद्दीपनेन हरति। न च प्रसह्यप्रभुततयापि त्वञ्ञानुकूलो हृद्यस्पर्शः हृदयान्तर्भूतश्व। प्रियतमे तद्विषये प्रार्थनार्थ चाटनि कारयति। प्रियतमोऽपि तत्पवनस्पशेप्रबुद्धसम्भोगाभिलाषः। प्रार्थनार्थ चाटूनि करोतीति तेन तथा कार्यत इति परस्परानुरागप्राणश््वारस््रवस्वभू- तोऽसौ पवनः । युक्तं चैतत्तस्य यतः सिप्रापरिचितोऽसी वात इति नागेरिको न त्ववि- बालप्रिया क्षितमित्याह-तथेत्यादि। भावार्थमाह-नयमेति। मैत्रीपदमुख्यार्थस्यान्न बाधा तत्प देन विवक्षितं दर्शयति-मभ्यारङ्गेत्यादि। अभ्यासज्स्य संश्लेषस्यावियोगोड विच्छेद: अविच्छिन्नस्संश्लेष इति यावत्। तेन परत्परानुकूत्यस्य परस्परोप- कारित्वस्य लाभ इत्यर्थः । अन्नाविच्छिन्नरसंश्लेषो लक्ष्यार्थेः, परस्पनुकूल्यलाभस्तु व्यंग्य इति विवेक:। उपरक्तः सम्बद्धः। अर्थान्तरं चाह-मकरन्देने त्यादि। पीतमिश्रो रक्तः कषायवर्णः। सर्वस्येति बहुवचनार्थकथनम्। तथा विधस्य स्त्रीत्वविशिष्टस्य। त्रेलाक्येत्यादि गम्यार्थेकथनम्। सुरतग्लानिमित्येत त्सुरतकृता क्लानि सुरतविषयां ग्लानिमित्युभयया वित्ृणोति-सुरतकृतामित्यादि। तान्तिमिति। शारीरं श्रममित्यर्थः । ग्लानिमिति। अनुत्साहमित्यर्थः । न चेति। हरतीत्यनुषज्यने। अङ्गस्य हृदास्यानुकूल इत्यर्थोऽपीत्याह- हृदयान्तर्भून इति। स्निग्ध इत्यर्थः । त्रियतमे इति च पदव्छेदमनिद्रेत्य प्रिय तमे प्रार्थना चाटुकार इति वातविशेषणतयाऽपि योजयतिजिगन इत्यादि। प्रियतम इति सप्तम्यन्तस्य विवरणम्-ताद्ववय इति। प्र र्थनार्थी ति। स्त्रीणं सम्भो. गप्रार्थनोपादनमित्यथः। चाटुकार इति व्यन्तात्कतेरि प्रत्यय इत्याह-चाट्ूनि

१. अयं शब्दो 'नगरकुत्पनप्रावीण्यमोः इनि पाणितीयसूत्रेण ठका निष्पनः। तत्रभवता भट्टेजिदीक्षितेन तु नागरिकशब्दश्षीरशिल्पिनोरुदाहती न तु सामान्यतो निपुणे। अत एव कालिदासेनापि तादशेडर्ये नगरपदं प्रायोजि-'नगराणामुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि' इति मेघदूते।

तृतीयोद्द्योत:

अत्र हि मैन्रीपदमविवक्षितवाच्यो ध्वनिः ! पदान्तरेष्वलकारान्त राणि। संसष्टालंकारान्तरसंकीर्णो ध्वनियेथा-

दग्धो आर्म्यप्राय इत्यर्थः। त्रियतमोऽपि रतान्तेऽज्ञानुकूल: संवाहनादिना प्रार्थनारथ लोचनम्

चाटुकार एवमेव सुरतग्लानि हरति। कूजितं चानज्ीकरणवचचनादि मधुरध्वनितं दीर्घी- करोति। चाटुकरणावसरे च स्फुटितं विकसितं यत्कमलकान्तिधारिवदनं तस्य यामो- दमैन्री सहजसौरभपरिचयस्तेन कषाय उपरक्तो भवति। अज्ञेषु चातुष्षष्टिकप्रयो- गेष्वनुकूलः । एवं शब्दरूपगन्धस्पर्शा यत्र हृय्या्र वनो ता नागरि: स तवाऽवश्यमभिगन्तव्यो देश इति मेघदूते मेघं प्रति कामिन इयमुक्तिः। उदाहरणे लक्षणं योजयति-मैत्रीपदमिति। हिशन्दोनन्तर पठितव्य इत्युक्मेव। अल- क्कारान्तराणीति। उत्प्रेक्षास्वभावोक्तिरूपकोपमाः क्रमैणेत्यर्थः । एवमियता सगुणीभूतव्यञ्तथैः सालङ्कारैः सहप्रभेदैः स्वैः। सङ्करसंसृष्टिभ्याम्। इत्येतदन्त व्याख्यायोदाहरणानि च निरूष्य 'पुनरपि' इति यत्कारिकाभागे पद- द्वयं तस्यार्थ प्रकाशयत्युदाहरणद्वारेणैव-संसृष्टेत्यादि। पुनःशब्दस्यायमर्थ :- न केवलं ध्वने: स्वप्रभेदादिभि: संसष्टिसङ्करौ विवक्षितौ यावत्ेषामन्योन्यपि स्वप्रभेदाना बालप्रिया कारयतीति। एतदेव वितृणोति-प्रियतमेाSपीत्यादि। तेनेति। वातेनेत्यर्थः। परस्परेत्यादि। स्त्रीणां प्रियतमस्य च सम्भोगाभिलाषोद्दीपकत्वादिति भावः । सिग्रा० परिचित इति सिप्राया नायिकात्वं गम्यते। इतीति हेती। उपमाने प्रियत- . मेऽपि विशेषणानि योजयति-प्रियतमाऽपीत्यादि। संवाहनादिना अज्ञानुकूल इति योजना। चोटुकार इति। चाटुवाक्यकर्तेत्यर्थः। अनङ्गीकरणवचनेति। माडल- मित्यादिवचनेनेत्यर्थः। मदकळमित्यस्य विवरणम्-मधुरध्वनितमिति। चाटघ- त्यादि। प्रियतमचाटुवाक्यश्रवणावसर इत्यर्थः । विकसितमिति। चाटुश्रवणज- नितस्मितेनेति भाव: । कमलपदं साध्यवसानलक्षणया मुखपरमित्याह-क्मलेत्यादि। वदनमिति। त्त्रीणामिति शेषः। अग्ञानुकूल इत्येतदन्यथाऽपि व्याचष्टे-अङ्गेष्वि- त्यादि। श्लोकस्यास्य सारार्थ दर्शयन् विवरणमुपसहरति-एवमित्यादि। स देश इति। उज्जयिनीदेश इत्यर्थः। उत्प्रेक्षेत्यादि। पट्ु दीघौकुर्वेन्नित्यन्न गभ्योत्प्रेक्षा, प्रत्यूषस्वभावोक्तिः, अज्ञानुकूळः स्निग्ध इत्यस्य वायावारोपाद्रूपकं, यद्वा-रूपकमित्यस्य रूपकातिशयोक्तिरित्यथः। कमलपदेन मुखस्य बोधनात्तत्र सा बोध्या। प्रियतम इवेत्युपमा चेतयर्थः । सँसृष्टैत्यादिप्रन्थमवताश्यति-एवमियतेत्यादि। तेषामन्योन्यमपीति। ६५ ध्व०

५१४ सटीकलोच नोपेतथ्वन्यालोके

दन्तक्षतानि करजैश् विपाटितानि प्रोभ्विन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। द्चानि रकमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि।। अत्र हि समासोक्तिसंसृष्टेन विरोधालंकारेण संकीर्णस्यालक्ष्यकमव्य अपस्य घवनेः प्रकाशनम्। दयावीरस्य परमार्थतो वाक्यार्थीभूतत्वाद्। लोचनम् द्व प्रभेदैर्गुणीभूतव्यप्रथेन वा सङ्कीर्णानां संसृष्टानां च ध्वनीनां सङ्कीर्णतवं संसष्ठवं च दुर्लक्षमिति विस्पष्टोदाहरणं न भवतीत्यभिप्रायेणालड्कारस्यालंकारेण संसृष्टस्य संकी णंस्य वा भ्वनी संकरसंसृगौ प्रदर्शनीयौ। तदस्मिन् भेध्चतुष्टये प्रथमं भेदमुदाहरति-दन्तक्षतानीति। बोधिसत्वस्य स्वकिशोरभक्षणप्रवृत्ता सिंहीं प्रति निजशरीरं वितीणवतः केनचिच्चाटकं क्रियते। प्रोद्भूत: सान्द्रः पुलकः परार्थेसम्पत्तिजेनानन्दभरेण यत्र। रक्ते रुधिरे मनोऽभिलाषो यस्याः, अनुरकं च मनो यस्या: । मुनयश्रोद्वोधितमदनावेशाश्चेति विरोधः। जात- स्पृहैरिति च वयमपि कदाचिदेवं कारुणिकपदवीमधिरोक्ष्यामस्तदा सत्यतो सुनयो भविध्याम इति मनोराज्ययुक्कः । समासोत्तिश्व नायिकावृत्तान्तप्रतीतेः । दयावीर स्येति। दयाप्रयुक्तत्वादत्र धर्मेस्य धर्मेवीर एव दयावीरशब्देनोक्तः। वीरश्ात्र रसः, उत्साहस्यव स्थायित्वादिति भावः। दयावीरशब्देन वा शान्तं व्यपदिशति। स्रोजन बालप्रिया पंसष्टिसङ्करौ विवक्षितावित्यनुषअ्गः। अयमर्थ इति पूर्वेण सम्बन्धः । नन्वेर्व वृत्तौ संसश्टलङ्वारान्तरसङ्कीणेत्वादिभेदमात्रप्रदर्शने कि बौजमित्यत आह-स्वप्रभेदाना. मित्यादि। ध्वनिनेति। ध्वनिना सहेत्यर्थः । दुल्लक्षमितीति। दु्ल्लक्षत्वाद्धेतो- रित्यर्थ: । विस्पष्टेति। सुस्पष्टेत्यथः । प्रदर्शनीयौ प्रदर्शयितुं शक्यौ। प्रथमं भेदमिति। संसष्टालङ्वारसक्कीर्णत्वरूपं भेदमित्यर्थः । परार्थसम्पत्तिजे नेति। परपरित्राणजन्येनेत्यर्थः। नायिकासम्भोगजन्येन चेति। भवतशशरीर इत्यनेन कामिनश्शरीर इति, मृगराजवध्वेत्यनेन मृगाख्यपुआ्जातिविशेषस्य वध्वेति च गम्यते। मुनिभिरपि जातस्प्ृहैरित्यत्र विषयविरक्तैरप्युद्बुद्धकामैरित्यर्थप्रतीत्या विरोध इत्याह्ू- मुनयश्चेत्यादि। प्रकृतमर्थमाह-जातस्पृहैरित्यादि। मनोराज्ययुक्कश्चेति योजना। मुनिना दयावीरस्याकथनादाह-द्येत्यादि। धर्मस्य दयाप्रयुक्तत्वादत्र दयावीरश्देन धर्मवीर एवोक इति सम्बन्धः । पक्षान्तरमाह-द्यावीर शब्देनेत्यादि। समाओरो

तृतीयोद्द्योत:

संसृष्टालक्कारसंसृष्टत्वं च ध्वनेर्यथा- अहिणअपओोअ्मरसिएसु पहिथसामाइएसु दिभहेसु । सोहइ पसारिभगिआणं णचचिअं मोरवन्दाणम् ।। लोचनम् रसः संसृष्टालङ्वारेणानुगहते। ासोकमहि्यमर्थः सम्पदते-या कवि म्मनोरथशत प्रार्थितप्रेयसीसम्भोगावसरे जातपुलकस्तथा त्वं परार्थसम्पादनाय स्वश- रीरदान इति करुणातिशयोऽनुभावविभावसम्पदोद्दीपितः । द्वितीयं भेदमुदाहरति-संसृष्टेति। अभिनवं हृयं पयोदानां मेघानां रसितं यधु दिवसेषु। तथा पथिकान् प्रति श्यामायितेषु मोहजन कत्वाद्रान्रिरूपतामाचरितवत्सु। यदि वा पथिकानां श्यामायितं दुःखवशेन श्यामिका येभ्यः। शोभते प्रसारितश्रीवाण मयूरवृन्दानां नृत्तम्। अभिनयप्रयोगरसिकेषु पथिकस्ामाजिकेषु सत्यु मयूरवृन्दा. ना प्रसारितगीतानां प्रकृष्टसारणानुसारिगीतानां तथा प्रीवारेचकाय प्रसारितश्रीवाण वत्त शोभते। पथिकान् प्रति श्यामा इवाचरन्तीति क्यच्। प्रत्ययेन लुप्तोपमा निर्दिष्टा। पथिकसामाजिकेष्विति कर्मधारयस्य स्पष्टत्वाद्रूपकम्। ताभ्यां वनेः संसर्ग इति प्रम्थकारस्याशयः । अत्रैवोदाहरणेऽन्यद्मेदद्वयमुदाहर्तु शक्यमित्या शयेनोदाहरणान्तरं न दत्तम्। तथाहि-व्याघ्रादेशकृतिगणरवे पथिकसामाजिकेष्वित्युपमारूपकाभ्या बालप्रिया रसः संसृष्टालक्कारेरेति। समासोकिसंसष्टेन विरोधाळक्कारेणेत्यर्थः । सुनिभिरपि जातस्पहैरवलोकितानीत्यनेन दयावीरस्य परिपोषप्रतीत्या विरोधस्यानुभाहकत्व स्पष्ट- इतीति। इत्यर्थादित्यर्थः । अनुभावेत्यादि। अनुभावः सान्द्रपुलकाविर्भाद:। आळम्बनविभाव: सिंही। उद्दीपनविभावो दन्तक्षतादिरिति बोध्यम्। द्वितीयमिति। संसष्टालङ्कारसंसष्ठत्वरूपमित्यर्थः । अभिनवेत्यादि वर्षावर्ण नम्। अत्रादौ वाच्यमर्थ व्याचष्टे-अभिनवमित्यादि। पथिकान विरहिणः। श्यामायितेष्वित्यत्र रात्रिवाचकातू श्यामाशब्दादाचारार्थे क्यजित्यमिप्रेत्य व्याच- "्ढे-मोहेत्यादि। श्यामायितमित्स्रस्य श्याभिकेत्यर्थमभि प्रेत्याह-यदि वेत्यादि। इ्यामिका वर्णभेदः। छायान्तरदर्श नेनात्र व्यप्नथमर्थ दर्शयति-अभिनयप्रयोगे- त्यादि। प्रसारितगीतानामित्यस्य व्याख्यानम्-प्रकष्टेत्यादि। अत्र पक्षे प्रसारित- श्रीवाणामिति च योज्यमित्याह-तथेत्यादि। धनेः संसष्टलङ्कारसंसष्टत्वं विवृणो- ति-पथिकानित्यादि। रूपकमिति। पथिकेषु सामाजिकतवारोपादिति भावः। *वमेरिति। अभिनयप्रयोगेश्याद्युक्तस्य व्यप्नयस्येत्यर्थः । संसर्गः संसृष्टिः । अन्य

५१६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यांलोके

अत्र हुपमारूपकाभ्यां शब्दशवरयुद्धवानुरणनरूपव्यङ्गवस्य घवनेः संसष्टत्वम्। एवं ध्वनेः प्रभेदाः ममेदभेदाय् केन शक्यन्ते। संख्यातुं दिङ्मात्रं तेषामिदमुक्तमस्माभि: ।४४॥. अनन्ता हि ध्वने: प्रकारा: सहदयानां व्युश्पतये तेषां दिख्ात्रं कथितम्। इत्युक्त लक्षणो यो ध्वनिर्विवेच्य: पयत्नतः सद्िः। सत्काव्य कर्तु वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः ॥४५॥ उक्तस्व रूपध्वनिनिरूपणनिपुणा हि सत्कवयः सहृदयाश्च नियतमेव लोचनम् सन्देहास्पदर्वेन सक्कीर्णाभ्यामभिनयप्रयोगे, अभिनवप्रयोगे च रसिकेष्विति प्रसासितगी तानामिति यः शब्दशकत्युद्धवस्तस्य संसर्गेमात्रमनुप्राह्मत्वाभावात्। 'पहिअसामाइएसु' इत्यत्र तु पदे सङ्कोणोभ्यां ताभ्यामुपमारूपकाभ्यां शब्दशक्तिमूलस्य ध्वनेः सङ्कीर्णत्व

मन्तव्यम्॥४३॥ एतदुपसंहरति-एवमिति। स्पष्टम् ॥ ४४॥ अथ 'सहृदयमनःप्रीतये' इति यत्सूचितं तदिदानी न शब्दमात्रमपि तु निध्यूः ढमित्याशयेनाह-इत्युक्तेति। यः प्रयत्नतो विवेच्यः अस्माभिश्चोक्तलक्षणो थ्वनि. रेतदेव काव्यत्त्त्वं यथोदितेन प्रपश्चनिरूपणादिना व्याकतुमशकनुवद्धिरलङ्कारै: रीतय: बालप्रिया

सक्कीर्णोभ्यासुपमारूपकाभ्यामिति सम्बन्धः । 'अहिणअ' इत्यस्य अभिनय अभिनव इत्युभयथाऽपि च्छायेति दर्शयन् ध्वनि दशयति-अभिनयेत्यादि। अनुग्राह्य. त्वाभावादिति। उपमारूपकाभ्यां तस्येत्यनुषभ्गः ॥४३॥ एतदिति। बहुप्रभेदकथनमित्यर्थः ॥४४॥ सहद्येत्यादि। 'सहृदयमनः प्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूम' इति यदुक्तमित्यर्थः। शब्द्मात्रं वाड्मात्रम्। इत्युक्तलक्षण इत्यादिकारिकाद्वय मेकवाक्यमित्याह-य इत्यादि। उक्तेत्यत्र पूरयति-अस्माभिरिति। एतदिति य इत्यस्य प्रतिनि- र्देश:। यथोदितमित्यस्य व्याकर्तुमित्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयन् विव्ृणोति-यथो दितेनेश्यादि। अ्रन्ये त्वित्यादि। इत्युक्तलक्षणोऽयं ध्वनिरिति पठन्तीत्यर्थः। एतः

तृतीयोद्द्योत:

काव्यविषये परां प्रकर्षपदवीमासादयन्ति। अस्फुटस्फुरितं काव्यतन्वमेतद्योदितम्। श अधुकतुवन्िर्व्याकर्तु रीतयः सम्पवर्तिताः। ४६।। एक्दध्वनिप्रवर्तनेन निर्णीतं काव्यतत्वमस्फुटस्फुरिवं सदशक्तुवद्धिः प्रतिपादयितुं वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति रीतयः प्रवर्तिताः । रीतिलक्षण- विधायिनां दि काव्यतत्वमेतदस्फुटतया मनाकस्फुरितमासीदिति लक्ष्यते तद्त्र स्फुटतया सम्प्रदर्शितेनान्येन रीतिलक्षणेन न किश्चित् ।

वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते ज्ञातेऽस्मिन् काव्यलक्षणे।। ४७।। अह्मिन् व्यअ्ञथव्यञ्ञकभावविवेचनमये काव्यलक्षणे ज्ञाते सति या: काश्चित्पसिद्धा उपनागरिकाद्याः शब्दतत्त्वाश्रया वृत्तयो याश्चार्थतत्त्वसम्ब- द्वा: कैशिक्यादयस्ता: सम्यश्रीतिपद्वीमवतरन्ति। अन्यथा तु तासाम दष्टार्थानामिव वृर्त्तीनामश्रद्धेयत्वमेव स्यान्नानुभवसिद्धत्वम्। एवं स्फुट- तयैव लक्षणीयं स्वरूपमस्य घवनेः। यत्र शब्दानामर्थाना च केषाश्षित्म-

लोचनम् प्रवर्तिता इस्युत्तरकारिकया सम्बन्धः । अन्ये तु यच्छबदस्थाने 'अरयं' इति पठन्ति। प्रकर्षपद्वीमिति। निर्माणे बोधे चेति भावः। व्याकतुमशक्तुवद्गिरित्यत्र हेतु :- लस्फुटं कृत्वा सफुरितमिति। लक्ष्यत इति। रीतिहिं गुणेष्वेव पर्यवसिता। यदाह- विशेषो गुणात्मा गुणाक्च रसपर्यवसायिन एवेति ह्ुकं प्रारगुणनिरूपणे 'शप्रार एव मधुरः इत्यत्रेति ॥ ४५-४६॥ प्रकाशन्त इति। अनुभवसिद्धर्ता काव्यजीवितत्वे प्रयान्तीत्यथः। रीतिपद- बालप्रिया रपक्षे इत्युक्तेत्यादिकमेकं वाक्यमस्फुटेत्यादिवाक्यान्तरं तन्नैतदित्यनेन ध्वनेः पराम- शश्चेति बोध्यम्। परां प्रक्रषेपदवीमासादयन्तीत्यत्र पूरयति-निर्माणे बोधे चेति। 'अस्फुटस्फुरितं सरदि'ति वृत्या तत्पदं हेतुगर्भेमिति दर्शितं, तदेव स्पध्यति-त्या- कर्तुमित्यादि। 'इति लक्ष्यत' इत्युक्ं वृत्तौ तत्कथमित्यत उपपादयति-रीतिही त्यादि। इत्यंत्र इति हुकमिति सम्बन्धः ॥ ४५-४६॥ अनुभवसिद्धत्वमिति वृत्तौ वक्ष्यमाणं फलितिमर्थ मनसिकृत्य विवृणोति-अनु-

सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

विपत्तविशेषसंबेधं जात्यत्वमिव रत्नविशेषाणां चारुत्वमनाख्येयमवभासते काव्ये तत्र ध्वनिव्यवहार इति यल्लक्षणं धवनेरुच्यते केनचित्तद्युक्तमिति नाभिधेयतामईति। यतः शब्दानां स्वरूपाश्रयस्तावदक्किष्टत्वे सत्यप्रयुक्त प्रयोग: । वाचकाश्रयस्तु प्रसादो व्यञ्ञकत्वं चेति विशेषः ।-मर्थाना च स्फुटत्वेनावभासनं व्यज्यपरत्वं व्यक्रर्थाशविशिष्टत्वं चेति विशेषः । तौ च विशेषौ व्याख्यातुं शक्येते व्याख्यातौ च बहुप्रकारम्। तव्यतिरिक्ता नाख्येयविशेषसम्भावना तु विवेकावसादभावमूलैव। यस्मा

वीमिति। तद्वदेव रसपर्यवसायित्वात्। प्रतीतिपदवीमिति वा पाठंः। नागरिकया लोचनम्

सुपमितेत्यनुप्रासवृत्तिः शश्नारादौ विश्राम्यति। परुषेति दीप्षेषु रौद्रादिषु। कोम- लेति हास्यादौ। तथा-'वृत्तयः काव्यमातृकाः' इति यदुक्तं मुनिना तन्न रसोचित एव चेष्टाविशेषो वृत्तिः। यदाह- 'कैशिकी इलक्ष्णनेपथ्या शरङ्गाररसम्भवा' इत्यादि। इयता 'तस्याभावं जगदुरपरे' इत्यादावभावविकल्पेधु 'ृत्तयो रीतयक् गत्षा: श्रवणगोचरं, तदतिरिक्त: कोर्डर्यं ध्वनिरि'ति। तत्र कथश्चिदभ्युपगमः कृतः कथश्चिच्च दूषणं दक्तमस्फुटस्फुरितमिति वचनेन। इदानी वाचां स्थितमविषये' इति यदूचे तत्तु प्रथमो इयोते दूषितमपि दूषयति सर्वेप्रपच्चकथने हि असम्भाव्यमेवानाख्येयत्वमित्यभिप्रा- येण। अक्किष्टत्व इति। श्रुतिकष्टायभाव इत्यथेः । अप्रयुक्तस्य प्रयोग इत्यपौनर बालप्िया भवेत्यादि। तद्देव रीतिवदेव। रीतिपदवीमवतरन्तीति प्रकाशन्त इत्यस्य विवर- गमिति वत्तव्यं, तच्च न सम्भवति तयोर्भिन्नार्थत्वात्। किश्च रीतिपदवीमवतरन्तीत्यत्र काव्यलक्षणज्ञानस्य हेतुत्वमपि दुर्घटमित्यतोऽन्यथेवात्र पाठ इस्याह-प्रतोतिपद् वीमिति। वृत्ते: रसपयेवसायितां विशिष्य द्शयति-नागरिकयेत्यादि। वृत्तौ- 'यत्रे'त्यादि। रत्नविशेषाणां जात्यत्वमिव प्रतिपत्तुविशेषसंवेधं यत्र केषाशिच्छव्दा- नामर्थानां च चारुत्वमनाख्येयमेवावभास्रत इत्यन्वयः । 'अयुक्तमि'तीति। अयुक्त- स्वाद्धतोरित्यर्थः। चारुतवं नाम कश्षिद्विशेष इति वक्तव्यमित्यभिप्रेत्य नाभिधेयतामर्हती. त्युक्तमुपपादयति-'यत' इत्यादि। 'स्वरूपाश्रय' इति 'विशेष' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । लोचने वृत्तानुवादपूर्वकमाह-इयतेत्यादि। धवनिरितीति। यदूचे इत्यस्यात्रा पकर्षः । दूषयतीति। यत्रेत्यादिनाऽनूद तदयुक्तमित्यादिना प्रन्थेन दूषयतीस्यर्थः। अभिप्रायेण दूषयतीति सम्बन्धः । अक्िष्ठत्व इत्येतद्विवृणोति-शृतीत्यादि। बिबेका-

तृतीयोद्द्योत: ५१९

बनास्येयस्वं सर्वशब्दागोचरत्वेन न कस्यचित्सम्भवति। अन्ततोऽना ख्येयशब्देन तस्याभिधानसम्भवास्। सामान्यसंस्पर्शिविकरपशब्दागोच- रत्वे सति, प्रकाशमानत्वं तु यदनार्येयत्वमुच्यते क्वचित् तदपि काव्यवि- शेषाणां उत्नविशेषाणामिव न सम्भवति। तेर्षा लक्षण कारैर्व्याकृतरूपत्वात्। रत्नविश्ेषाणां च सामान्यसम्भावनयैव मूल्यस्थितिपरिकल्पनादर्शनाच्च। उमयेषामपि तेषा प्रतिपत्तविशेषसंवेदयत्वमस्त्येव। बैकटिका एव हि रत्नत- स्वविदः, सहदया एव हि काव्यानां रसज्ञा इति कस्यात्र विप्रतिपत्तिः । यश्वनिर्देश्यत्वं सर्वलक्षणविषयं बौद्धानां प्रसिद्धं तत्तन्मतपरीक्षायां अ्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामः । इह तु अन्थान्तरश्रवणलवप्रकाशनं सहृदय- वैमनस्यप्रदायीति न प्रक्रियते। बौद्धमतेन वा यथा प्रत्यक्षादिलक्षणं तभास्माकं ध्वनिलक्षणं भविष्यति। तस्माललक्षणान्तरस्याघटनादशब्दा- लोचनम् कत्यम्। ताविति शब्दगतोर्ऽर्थगतक्च। विवेकस्यावसादो यत्र तस्य भावो निर्विवेक- स्वम। सामान्यस्पर्शी यो विकल्पस्ततो यः शब्द: दृष्टन्तेऽपि अनाख्येयत्वं नास्तीति दर्शयति-रत्नविशेषाणं चेति। ननु सर्वेण तन्न संवेधत इत्याशङ्कयाभ्युपगमे नैवोल्तशयति-उभयेषामिति। रह्नानां काव्यानां च। ननु नार्थ शब्दा: स्पृशन्त्यपीति, अनिर्देश्यस्य वेदकमित्यादौ कथमनाख्येयरवं वस्तूनामुक्तमिति चेदत्राह-यस्विति। एवं हि सर्वभाववृत्तान्ततुल्य एव ध्वनिरिति व्वनिस्व रूपमनाख्येयमित्यतिव्यापकं लक्षणं स्यादिति भावः। ग्रम्थान्तर इति विनि- खयटीकार्या धर्मोत्तर्यां या विवृतिरमुना प्रन्थकृता कृता तन्नैव तद्व्याख्यातम् वचादमावेत्यंरश व्याचष्टे-विवेकस्येत्यादि। सामान्येश्यादिरक वित्ृणोति-सामा: बालप्रिया

न्येत्यादि। सामान्यसंस्पर्शोति। जात्यादिसामान्यावगाहीत्यर्थ: । विकलप इति। सविकत्पकज्ञानमित्यरथः। तता यश्शब्द इति। तद्वेतुको व्यवहारात्मको यश्शब्द इत्यर्थः । नास्तीति दर्शयतीति। रत्नविशेषाणां जात्यत्वादिसामान्यस्य सम्भाव: नयैव मूल्यपरिकल्पनाया दर्शनादिति भावः । तदिति। जात्यत्वं चारुत्वञ्चेत्यर्थः । तद्भन्थान्तरे निरूपयिष्याम इत्युक्त्या सूचितमनिर्देश्यत्वरूपलक्षणस्य दोषं दर्श- यति-एवं हीतयादि। सर्वभावेति। सर्वपदार्थेत्यर्थः । इति लक्षणमतिव्यापर्क स्यादिति सम्बन्धः । मयैवेत्यर्थ इति। अनेन 'अनाख्येये'यादे: परिकरश्लोकतवं दर्शितम्। अनाख्येयांशस्येति। अनाख्येयो योऽशः स्वरूपांशः तत्येत्यर्यः। भास इति। क्चित प्रन्थे भाव इति च पाठः। तत्पक्षे अनाख्यीयांशभावित्वमिति श्लोके

.५२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्वाच्च तस्योक्तमेव ध्वनिलक्षणं साधीयः । तदिदमुक्तम्- अनार्येयांशभासिसवं निर्वाच्यार्थतया घ्वनेः । न लक्षणं, लक्षणं तु साधीयोऽस्य यथोदितम्।। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके तृताय उद््योतः ।।

लोचनम् उक्तमिति। संग्रहार्थ मयैवेत्यर्थः। अनाख्यैयांशस्याभासो विद्यते यस्मिन् काव्ये तक्ष्य भावस्तन लक्षणं ध्वनेरिति सम्बन्धः । अत्र हेतु :- निर्वाच्यार्थतयेति। निर्विभज्य वक्सुं शक्यत्वादित्यर्थः। अन्यस्तु 'निर्वाच्यार्थतया' इत्यत्र निसो नवरथत्वं परिक रप्यानाख्येयांशभासतिित्वेऽयं हेतुरिति व्याचष्टे, तक्षु क्लिष्टम्। हेतुश्च साध्याविशिष्ट इत्युक्तव्याख्यानमेवेति शिवम्। काव्यालोके प्रथां नीतान् ध्वनिभेदान् परामृशत्। इदानी लोचन लोकान कृतार्थान्संविधास्यति॥ आसूत्रितानां भेदानां स्फुटतापत्तिदायिनोम्। त्रिलोचनप्रियां वन्दे मध्यमा परमेश्वरीम्॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यचर्याभिनव गुप्तोन्मीलिते सहदयालोक. लोचने ध्वनिसङ्केते तृतीय उद्द्योतः।

बालप्रिया पठनीयम्। तदिति। अनाख्येयस्वरूपत्वमित्यर्थः । निर्वाच्यार्थतयेति निर्वाच्यांग् तयेति वा पाठः। निरित्यस्य विवरणम्-िभज्येति। दूषणान्तरमाह-हेतु- श्चेत्यादि। साध्याविशिष्ट इति। साध्यादभिन्न इत्यर्थः । काव्यालोका इति। प्रथा नीतानिति। विस्तृतानित्यर्थः। परामृशदिति हेतुगर्भम्। लोचनमित्यादि। यथा नयनं लोकान् कृतार्थान् विदधाति, तथेदं ध्या- ख्यानमिति भावः। आसूत्रितानामिति। आसूत्रितानां भेदानां सम्यक्सूत्रैनिर्दिषाना धवन्यादि- भेदरूपाणं काव्यवाणीना या स्फुटताऽपत्ति:। स्फुटत्वप्राप्तिस्त हायिनीम्। मध्यमा हि वैखर्या: स्फुटत्वं ददाति। मध्यमामिति। मध्यमारूपामित्यथैः । शुभमस्तु सवं शिवम् इति श्रीरामषारकरचितार्यां लोचनटिप्पर्ण्यां तृतीय उद्योतः।।

चतुर्थ उद्दयोतः एवं ध्वनिं सम्रपञ्चं विप्रतिपत्तिनिरासार्थ व्युत्पाद्य तद्व्युत्पादने

लोचनम् चतुर्थ उद्द्योत: कृत्यपञ्चकनिर्याहयोगेऽपि परमेश्वरः । नाथयोपकरणापेक्षो यथा तां नौमि शाङ्करीम् ॥। उद्योतान्तरसज्गति विरचयितं वृत्तिकार आह-एवमिति। प्रयोजनान्तर- मिति। यद्यपि 'सहृदयमनःप्रीतय' इत्यनेन प्रयोजनं प्रागेवोक्तं, तृतीयोद्योतावधौ च सत्काव्यं कर्तु वा ज्ञातुं वेति तदेवेषत्स्फुटीकृतं, तथापि स्फुटतरीकर्तुमिदानी यत्नः यतस्सुस्पष्टरूपत्वेन विज्ञायते, अतोऽसपष्टनिरूपितात्स्पष्ट निरूपणमन्यथैव प्रतिभातीति प्रयोजनान्तरमित्युक्तम्। अथवा पूर्वोक्तयोः प्रयोजनयोरन्तरं विशेषोऽभिधीयते; केन विशेषेण सत्काव्यकरणमस्य प्रयोजनं, केन च सत्काव्यबोध इति विशेषो निरूप्य- बालप्रिया अथ चतुर्थोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अथोद्योतं चतुर्थ च लोचनस्य यथामति। किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ कृत्येति। कृत्यपञ्चकं सृष्टयादिरूपम्। यथोक्तं-"पञ्चविर्ध तत्कृत्यं सृष्टिस्थि तिमहारतिरोभावः तद्वदनुप्रहकरणं प्रोक स्रततोदितस्यास्य" इति। यथा मायारूपया हेतुना। नान्योपकरणापेक्ष इति सम्बन्धः । मायारर्पा यामेवापेक्षमाण: सष्टयादिकं निर्वहृतीत्यर्थः । उद्यातान्तरसङ्गतिमिति। तृतीयोद्योतेन सह चतुर्थोदयोतस्य सन्तिमिस्यर्थः। पूर्वोक्तस्यव प्रयोजनस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रयोजनान्तरमित्युक्तिरयुक्तेत्याशंक्य समाधते-यद्यपीत्यादि। नतु प्रीतिरूपप्रयोजनस्योक्ततवेऽपि वक्ष्यमाणं तदन्य देवेत्यत आह-तृतीयेत्यादि। तदेवेति। प्रयोजनमेवेत्यर्थः। स्फुटतरीकर्तु. मिति। तदेवेत्यनुषज्यते। विज्ञायत इति। वक्ष्यमाणमिति शेषः । ततः किमत आह-अत इत्यादि। अस्पष्टनिरूपितादिति। प्रयोजनादिति शेषः । सत्काव्यं कर्तु वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः सद्भि: ध्वनिः प्रयतनतो विवेच्य इत्युक्त्या सत्काव्य- करणज्ञानयो: ध्वनिविवेचनप्रयोजनत्वमर्थाल्लभ्यत इत्यतस्तत्प्रयोजनमस्पष्टनिरूपित- मित्यथः । स्पष्टनिरूपणमिति। स्पष्टमुक्तमित्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- अथवेत्यादि। उक्तस्यैव विवरणम्-केन विशेषेरोत्यादि। अस्येति। ध्वनिव्यु-

५२२ सटीकलो चनोपेतथ्वन्यालोके

प्रयोजनान्तरमुच्यते- ध्वनेयः सगुणीभूतव्यङ्गयस्याध्वा प्रदर्शितः। अनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुण: ॥। १॥ य एष धवनेगुणीभृतव्यक्रचस्य च मार्गः प्रकाशिवस्तस्य फ्रलन्तरं कविप्रतिभानन्त्यम्। कथमिति चत- अतो हन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता। वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्थान्वयवत्यपि॥ २ ॥।

ते। तन्न सत्काव्यकरणे कथमस्य व्यापार इति पूर्व वक्तव्यं निष्पादितस्य ज्ञेयत्वादिति लोचनम्

तदुच्यते-ध्चनेर्य इति ॥१॥ ननु ध्वनिभेदात् प्रतिभानामानन्त्यमिति व्यधिकरणमेतदित्य भिप्रायेणाशङते- कथमितीति। अत्रोत्तरम्-अतो हीति। आसतान्तावद् बहवः प्रकारः, एकेनाप्येवं भवतीत्य पिशब्दार्थः। एतटुक भवति-वर्णनीय वस्तुनिष्ठः प्रज्ञाविशेषः प्रतिभानं, तन्र वर्णनी यस्य पारिमित्यादाद्यकविनैव स्पृष्टत्वात् सरवस्य तदिषयं प्रतिभानं तज्जातीयमेव स्या तू। ततश्ष काव्यमपि तज्जातीयमेवेति भ्रष्ट इदानी कविप्रयोगः, उक्तवैचित्र्येण तु त एवार्था निरवधयो भवन्तीति तदविषयाणां प्रतिभानामानन्त्यसुपपन्नमिति। नतु प्रतिभानन्त्यस्य किं फलमिति निर्णेतुं वाणी नवत्वमायातीत्युक्तं, तेन वाणीना काव्यवाक्यानां तावन्नवत्वमायाति। तच्च प्रतिभानन्त्ये सत्युपपद्यते, तच्चार्थानन्त्ये, तञ् ध्वनिप्रभेदादिति। बालप्रिया त्पादनस्येत्यथः । कथमस्य व्यापार इतीति। ध्वनिप्रतिपादनं कथमुपयोगीत्येत. दित्यर्थः । इत्येतदिति सम्बन्धः ॥ १ ॥ व्यधिकरणमिति। असङ्गतमित्यर्थः । 'अन्यतमेनापी'त्यपिशब्दं द्शयति- आासतामिति। एतदुक्तं भवतीति। प्रथमकारिकोत्तरार्धेन द्वितीयकारिकया च वक्ष्यमाणो भावार्थः प्रदर्शितो भवतीत्यथः। तमेवाह-वर्णनीयेत्यादि ध्वनिप्रभेदा- दित्यन्तेन। वर्णनीयवस्तुनिष्ठः वर्णनीयतत्तद्वस्तुविषयकः। प्रज्ञाविशेष इति। स्कूर्तिरूप इत्यर्थः । कवेरिति शेषः । तज्जातीयमिति। आद्यकवि प्रतिभान जातीय- मित्यर्थः । तज्जातीयमेवेति। आद्यकविकाव्यजातीयमेवेत्यर्थः । इतीति हेतौ। भ्रष्ट इति। स्यादित्यनुषअः। उक्तवैचित्रयेरोति। ध्वनिगुणीभूतव्यंग्यवैचित्रयेणे- त्यर्थः । वाणीनामित्यस्य विवरणम्-काव्यवाक्यानामिति। इतीति समापौ।

चतुर्थोद्द्योत: ५२३

अतो ध्वनेरुक्तप्रभेदमध्यादन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता सती वाणी पुरातनकविनिबद्धार्थसंस्पर्शवत्यपि नवत्वमायाति। तथाह्यविवक्षित- वाच्यस्य ध्वने: प्रकारद्यसमाश्रयणेन नवत्वं पूर्वार्थानुगमेऽपि यथा -- स्मिवं किश्चिनमुग्घं तरलमधुरो दृष्टिविभव: परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोर्मिसरसः । गतानामारम्मः किसलयतलीलापरिमलः स्पृशन्त्यास्त्ारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदरः ॥ लोचनम् तत्र प्रथममत्यन्ततिरस्कृतवाच्यान्वयमाह-स्मितमिति। मुग्धमधुरविभवस• रसकिस्लयितपरिमलस्पर्शनान्यत्यन्ततिरस्कृतानि। तैरनाह तसौन्दर्यसर्वजनवाल्लभ्य- क्षीण प्रसरत्व सन्ता पप्रशमनतर्पंकत्व सौकुम यें सार्वा संस् का ानुवत्तित्वयत्नाभिल णीयसङ्जतत्वानि ध्वन्यमानानि यानि, तैःस्मितादेः प्रसिद्धस्यार्थस्य स्थविरवेधोविहि- तधर्मव्यतिरेकेण धर्मान्तरपात्रता यावत क्रियते, तावत्तदपूर्वमेव सम्पद्यत इति सर्वत्रेति मन्तव्यम्। अस्येति अपूर्वत्वमेव भासतत इति दूरेण सम्बन्धः । सर्वत्रैवा- बालप्रिया 'स्मितमि'ति। किचित स्मितं मन्दस्मितम्। मुग्धं भवति इति स्रवेत्र शेषः । तरलश्च मधुरश्च तरलमधुरः। दृष्टिविभवः विभवविशिष्टा दृष्टिः। परिस्पन्दः प्रसरः । अभिनवा ये विलासास्तात्कालिका विशेषास्तेषामूर्मिभिः उत्तरोत्तरमुत्पद्यमा- नाभि: परम्पराभि: सरसः। किसलयितः किसलयसम्बन्धी लीलाया: परिमलो यत्र तथाभूतः । मोहयतीति व्युत्पत्त्या मोहकारित्वं "सुग्धा नववयःकामे"त्यादिना लक्षि- तं मौगध्यं वा यत्तद्वानमुग्धशब्दस्य मुख्याथेः। एवं मधुरविभावादिशब्दाना मधुररसै- श्वर्यादयो मुख्यार्थाः, तेषामत्र बाघात्तत्वादश्येन निमित्तेन मुग्धादिशब्दाः स्मितादीन् लक्षयन्ति, तेन च स्मितादीनां सौन्दर्यविशेषादिक द्योश्यत इत्याह-मुग्धेत्यादि। मुग्धमधुरेत्यादि। मुग्धमधुरादयो मुख्यार्था इत्यर्थेः । अत्यन्ततिरस्कृता नीति। बाधादिति भाव: । तैरित्यस्थ व्वन्यमानानीत्यनेन स्रम्बन्धः । अत्र यथा. संखूयं तेन स्मितस्य अनाहृतमकृत्रिमं सौन्दर्यम्। दृष्टेः सर्वेजनवाल्लभ्यमक्षीणप्रस्- रत्वं च। वचसस्सन्तापप्रशमनत्वं तर्पेकत्वं च, गमनस्य सुकुमारपादकृतत्वेन मान्यं सार्वकालिकलीलानुवृत्तित्वं च, तारुण्यस्य यत्नाभिळषणीयसअ्वतत्वं च व्वन्यत इत्यर्थः । तैर्धर्मान्तरपात्रतेति सम्बन्धः। अनाहृतसौन्दर्यादिरूपधर्मान्तरपात्रत्वमित्यर्थः । स्थ- विरवेधाः ब्रह्मा। तदिति। स्मितादिकमित्यर्थः। इतीति हेतौ। सर्वत्रेत्यादि। इस्थ सर्वत्र मन्तव्यमित्यर्थः। अपूर्वत्वमेव भालत इति। भाविभ्रमेत्यादौ स्मिता

५२६ सटीकलोच नोपैतध्वभ्यालो के

इत्यादिश्लोकस्य 'नानाभज्ञिश्रमद्भू:' इत्यादिश्लोकापेक्षयान्यत्वम्। युक्त्याऽनयातुसतेव्यो रसादिर्बदुषिस्तरः। मिथोऽव्यनन्ततां पाप्त: काव्यमार्गों यदाश्रयात् ॥ ३॥ बहुविस्तारोडयं रसभावतदाभासतत्प्रशमनलक्षणो मार्गो • यथास्वं विभावानुभावप्रभेदकलनया यथोक्तं पाक्। स सर्व एवानया युक्त्यानुस- तव्यः । यस्य रसादेराश्रयादयं काव्यमार्गः पुरातनः कविभि: सहस् संरयैरसंखयैवा बहुप्रकारं क्षुण्णत्वान्मिथोऽप्यनन्ततामेति। रसभावादीना हि प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिसमाश्रयाछपरिमितत्वम्। तेषां चैकै- कप्रभेदापेक्षयापि तावज्जगद्वृत्तमुपनिबध्यमानं सुकविभिस्तदिच्छावशा दन्यथा स्थितमप्यन्यथव विवतते। प्रतिपादितं चैतच्चित्रविचाराबसर। लोचनम् रतिरुक्ता, सोभयोरप्येकस्वरूपचित्तवृत्यनुप्रवेशमाचक्षाणा रति सुतरां पोषयति ॥२ ॥ एवं मौलं भेदचतुष्टयमुदाहृत्यालक्ष्यक्रमभेदेष्वतिदेशमुखेन सर्वोपभेदविषयं निर्देशं करोति-युक्त्यानयेति। अनुसर्तष्य इति। उदाहर्तव्य इत्यर्थः। यथोक्तमिति। तस्याज्वानां प्रभेदा ये प्रभेदा: स्वगताक्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकलपना ।। इत्यत्र। प्रतिपादितं चैतदिति। चशब्दोऽपिशब्दार्थे भिन्नक्रमः । एतदपि बालप्रिया सदसम्भवेन तत्सम्भवं विनेत्यर्थः । रतिरिति। निर्वृतिरित्यर्थः। उकतेति। दर्शि- तेत्यर्थ: । सुतरामिति। द्वितीयश्लो कतोऽत्यथिकमित्यथेः ॥ २ ॥ मौलं भेद्चतुष्टयमिति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यार्थान्तरसडक्रमितवाच्याववि वक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ, असंलक्ष्य क्रमव्यंग्यसंलक्ष्यक्रमव्यंग्यौ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वौ भेदावित्येवमादिमं भेदचतुष्ट्यमित्यर्थः। उदाहृत्येति। अनेन तरङ्वत्यादिकं संल- क्ष्यक्रमव्यंगयोदाहरणमिति स्फुटीकृतं विक्रमोवैशीयस्थं, द्वितीयोद्योतोदाहृतं तत्पयं तु यथा तदुदाहरणं भवति, तथा सहृदयैरालोचनीयम्। नानाभङ्गीत्यादिश्लोकस्समप्र· तया नोपलब्धः । अलद्येति। अलक्ष्यक्रमस्यावान्तरभेदेप्वित्यर्थः। कारिकास्थस्या- नुसर्तव्य इत्यस्य व्याख्यानम्-उदाहतव्य इति। यथोक्त प्रागित्यत्रत्यप्राकूपदार्थकथमं तस्याङ्गानामित्यादि। अविशब्दार्थ इति। समुच्चय इत्यर्थः । इत्यत्र प्रतिपादित- मिति सम्बन्धः। अतथास्थितानित्यत्र पूरयति-बहिरिति। हृदयाद्वहिळोंक इत्य

चतुर्थोद्द्योत: ५२७

गाथा चात्र कृतैव महाकविना- अतहट्टिए वि तहसण्ठिए व्व हिमअम्मि जा णिवेसेइ। अस्थविसेसे सा जअइ विकडकइगोअरा बाणी। [अतथास्थितानपि तथासंस्थितानिव हृदये या निवेशयति। अर्थविशेषान् सा जयति विकटकविगोचरा वाणी॥ इति छाया।] वदित्थं रसभावाद्याश्रयेण काव्यार्थानामानन्त्यं सुप्रतिपादिवम। एतदेवोपपादयितुसुच्यते-

प्रतिपादितं "भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवदिभत्यत्र। अतथास्थि लोचनम्

तानपि बहिस्तथासंस्थितानिवेति। इवशब्देन एकतरत्र विश्रान्तियोगाभावादेव सुतशं विचित्ररूपानित्यथः । हृदय इति। प्रधानतमे समस्तभावकनकनिकषस्थान इत्यर्थः। निवेशयति यस्य यस्य हृदयमस्ति, तस्य तस्य अचलतया तत्र स्थापय. तीत्यर्थः । अतएव ते प्रसिद्धार्थेभ्योऽन्य एवेत्यर्थविशेषास्सम्पद्यन्ते। हृदयनिविष्टा एव च तथा भवन्ति नान्यथेत्यथ।। सा जयति परिच्छिन्नशक्तिभ्यः प्रजापतिभ्योS प्युत्कर्षेण वर्तते। तत्प्रसादादेव कविगोचरो वर्णनीयोऽर्थो विकटो निस्सीमासम्पदयते।३॥ प्रतिभानां वाणीनाञ्चानन्त्यं ध्वनिकृतमिति यदन्नुद्धिन्नमुक्तं, तदेव कारिकया भड्गया निरूप्यत इत्याह-उपपाद्यितुमिति। उपपत्या निरूपयितुमित्यर्थः । यद्यप्यर्थान- न्तयमात्रे हेतुवृत्तिकारेणोक्तः, तथापि कारिकाकारेण नोक्त इति भावः । यदि वा उच्यते संअ्रहश्लोकोऽयमिति भावः । अत एवास्य श्लोकस्य वृत्तिप्रन्थे व्याख्यानं न कृतम्।

थः। इवशब्देनेति। सम्भावनार्थकेनेति भावः। इत्यर्थ इति। गभ्यत इति शेषः । बालप्रिया

समस्तेति। समस्तभावा: सकलपदार्था एव कनकानि तेषां निकषस्थान इत्यर्थः । हृदये निवेशयतीत्यस्य विवरणम्-वस्येत्यादि। अतयव हृदयस्थापनादेव। ते हृदयस्थापितार्थाः । अर्थविशेषानित्यस्य विवरणम्-प्रसिद्धेत्यादि। तथेति। अर्थ- विशेषा इत्यर्थः । विकटः कविगोचरो यस्या इति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य वितृणोति-कवि- गोवर इत्यादि ॥३३॥

मित्यर्थः । उक्तमिति। ध्वनेर्य इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । वृत्तिकरेणोक्त इति। 'युक्त्यानये'त्यादिकारिका व्याख्यावसर इति शेषः । संग्रहश्लञोक इति। वरृति- कारकृतः परिकरश्लोक इत्यर्थः ।

५२८ सटीकलो चनोपेतव्वन्यालोके

दष्टपूर्वा अपि हार्था: काव्ये रसपरिग्रहात्। सर्वे नवा दषाभान्ति मधुमास इव हुमाः ॥४ ॥ तथा हि विवक्षितान्यपरवाच्यस्यैव शब्दशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्य अथप्रकारसमाश्रयेण नवत्वम्। यथा-'धरणीधारणायाधुना स्वं शेषः इत्यादेः । शेषो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरबः स्थिराः। य दलद्वितमर्यादाश्वलन्तीं बिम्रते भुवम॥ इत्यादिषु सत्स्वपि। तस्यैवार्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यक्ञयसमाश्रयेण नवश्वम्। यथा-'एवंवादिनि देवर्षौ' इत्यादि इलोकस्य। कृते वरकथालापे कुमार्यः पुलकोद्गमैः । सूचयन्ति स्पृहामन्तर्लज्जयावनतानना:।। इत्यादिषु सत्स्वर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गयस्य कवित्रौढोक्तिनि र्मिंतशरीरत्वेन नवत्वम्। यथा-'सज्जेइ सुरहिमासो' इत्यादेः। सुरभिसमये प्रवृत्ते सहसा प्रादुर्भवन्ति रमणीयाः । रागवतासुत्कलिका: सहैव सहकारकलिकाभि:।। इत्यादिषु सत्स्व्यपूर्वत्वमेव। अर्थेशवत्युद्धवानुरणन रूपव्यङ्गयस्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमाननि

लोचनम् द्वष्टपूर्वा इति। बहिः प्रत्यक्षादिभिः प्रमाण: प्राक्तनैश्च कविभिरित्युभयथा नेयम्। कार्व्य मधुमांसस्थानीयम्, स्पृहां लज्जामिति, रागवतामुत्कलिका इति च। शब्दस्टृष्टेडथे का हृद्यता । एतानि चोदाहरणानि वितत्य पूर्वमेव व्याख्यातानौति किं पुनरुक्त्या सत्यपि प्राचनकविस्टृष्टत्वे नूतनत्वं भवत्येवतत्प्रकारानुप्रहादित्ये तावति तात्पर्य हि अन्थस्या बालप्रिया द्रुमान्वयिनमर्थमाह-बहिरित्यादि। अर्थान्वयिनमाह-प्राक्त्कनैरित्यादि । का हद्यतेति। अतश्च 'कृत' इस्यादिश्लोकात् 'एवंवादिनी'त्यादेः 'सुरभी'त्यादिश्लो कांवू 'सज्जयती'त्यादेश्च नवत्वमस्तीति भावः । सत्यपोत्यादि। एतेषामिति शेष: । एतत्प्रकारानुप्रहान्नूतनत्वं भवस्वेवेति

चतुर्थोद्द्योत: ५२९

ष्पन्शरीरख्ेन नवत्वम्। यथा-'वाणिअभ हस्थिदन्ता' इत्यादिगाथार्थस्य। करिणीवेहव्वमरो मह पुत्तो एककाण्डविणिवाइ। हमसोन्हाऍ तह कहो जह कण्डकरण्डभ वहइ।। [ करिणीवैधव्यकरो मम पुत्र एककाण्डविनिपाती। हतस्नुषया तथा कृतो यथा काण्डकरण्डकं वहति।। इति च्छाया] एवमादिष्वर्थेषु सत्स्वप्यनालीढतैव। यथा व्यप्रथभेदसमाश्रयेण घवनेः काव्यार्थानां नवत्वसुत्पद्यते, तथा व्यञ्जकमेदसमाश्रयेणापि। तत्तु अन्थविस्तरभयान्न लिरुयते स्वयमेव सहृदयैरभ्यूद्यम्। अत्र च पुनःपुनरुक्तमपि सारतयेद्सुच्यते- व्यङ्गयव्यञ्ञकभावेऽस्मिन्विविधे सम्भवत्यपि। रसादिमय ऐकस्मिन् कवि: स्यादवधानवान्॥५॥ अस्मिन्नर्थानन्त्यहेतौ व्यङ्यव्यञ्जक्भावे विचिन्रं शब्दानां सम्भव- त्यपि कविरपूर्वार्थलाभार्थी रसादिमय एकस्मिन् व्यञ्ञयव्यञ्जकभावे यतना- दवदधीत। रसभावतदाभासरूपे हि व्यङ्ये तव्यअकेषु च यथानिर्दिष्टेषु वर्णपद्वाक्यरचनाप्रबन्घेष्ववहितमनसः कवे: सर्वमपूर्व काव्यं सम्पद्यते। तथा च रामायणमहाभारतादिषु सङ्गामादयः पुनःपुनरभिहिता अपि नवनवाः प्रकाशन्ते। प्रबन्धे चाक्की रस एक एवोपनिवध्यमानोऽर्थ- विशेषलामं छायातिशयं च पुष्णाति। कस्मिन्निवेति चेत् -- यथा रामा- यणे यथा वा महामारते। रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविना- सूत्रितः 'शोक: श्लोकत्वमागतः' इत्येवंवादिना। निव्यूदक्ष स एव लोचनम् धिकनान्यत्। करिणीवैधव्यकरो मम पुत्रः एकेन काण्डेन विनिपातनसरमर्थः हतस्तु- षया तथा कृतो यथा काण्डकरणकं वहतीत्युत्तान एवायमर्थ:, गाथार्थस्यानालीढतैवेति सम्बन्ध:॥४ ॥ बालप्रिया सम्बन्धः । एतत्प्रकारेत्यस्य व्वनिप्रभेदेत्यर्थः । वृत्तौ 'शरीरत्वेन नवत्व'मित्युभयत्र भवतीति शेष: । 'एककाण्डविनिपाती'ति छाया, तस्य विवरणम्-एकेन काण्डे नेत्यादि। काण्डो बाणः ।। ४ ।। ६७ ६व०

५३० सटीकलोचनोपेत्वन्यालोके

सीतात्यन्तवियोगपर्यन्तमेव स्वप्रबन्घमुपरचयता। महाभारतेऽपि शाख रूपं काव्यच्छायान्वयिनि वृष्णिपाण्डवविरसावसानवैमनस्यदायिनीं समा- पविमुपनिबध्नता महामुनिना वैराग्यजननतात्पर्य प्राधान्येन स्वप्रबन्धस्य दर्शयता मोक्षलक्षणः पुरुषार्थः शान्तो रसश् मुख्यतया विवक्ाविषय- त्वेन सूचितः । एतच्चशिन विवृतमेवान्यैर्व्याख्याविधायिमिः। स्वयमेव- चैतदुद्गीर्ण तेनोदीर्णमहामोहमग्नसुज्जिहीर्षिता लोकमतिविमलज्ञानालोक दायिना लोकनाथेन- यथा यथा विपर्येति लोकतन्त्रमसारवत्। तथा तथा विरागोडन्र जायते नात्र संशयः ।।

लोचनम् अत्यन्त प्रहणेन निरपेक्षभावतया विप्रलम्भाशङ्का परिहरति। वृष्णीनां परस्प रक्षयः, पाण्डवानामपि महापथकलेशेनानुचिता विपत्तिः, कृष्णस्यापि व्याधाद्विप्वंस इति सर्वस्यापि विरसमेवावसानमिति। मुख्यतयेति। यद्यपि "धमें चार्ये च कामे च मोक्षे चे'त्युक्तं, तथापि चत्वार थ्वकारा एवमाहु :- यद्पि धर्मारथकामाना सर्वस्वं ताह दूनास्ति यदन्यत्र न विद्यते, तथापि पर्यन्तविरसत्वमत्रेवावलोक्यताम्। मोक्षे तु यद्रपं तस्य सारतात्रैव विचार्येतामि ति । यथायथेति। लोकैस्तन्त्र्यमाणं यत्नेन सम्पाद्यमानन्धर्मार्थ कामतत्साधन लवक्षर्णं वस्तुभूततयाभिमतमपि। येन येनार्जनरक्षणक्षयादिना प्रकारेण। असारवतुच्छेन्द्रजा लादिवत् । विपर्यति। प्रत्युत विपरीतं सम्पद्यते। आस्तान्तस्य स्वरूपचिन्तेत्यर्थः । तेन तेन प्रकारेण अन्र लोकतन्त्रे। विरागो जायत इत्यनेन तत्वज्ञानोस्थितं निर्वेद बालप्रिया

वृष्णिपाण्डवविरसावस्रानेत्युक्तं विव्ृणोति-वृष्णीनामित्यादि। मोक्षलक्षणः पुरु- षार्थों मुख्यतया विवक्षाविषयत्वेन सूचित इति यदुक्तं तस्यातुपपत्तिमाशक्य परिह- रति-यद्यपीत्यदिना। मोक्षे चेत्युक्तमिति। क्वचिद्अ्न्थे 'भरतर्षभ यदिहास्ति तदन्यन्न यन्नेहास्ति न तत् क्वचि'दिति च पाठः। एवमाहुरिति। वक्ष्यमाण विशेषं द्योतयन्तीत्यर्थः । सर्वस्वमिति। प्रधानं स्वरूपमित्यर्थः । नास्तीति। अत्रेति शेषः । यदन्यत्र न विद्यते तादगत्र नास्तीति सम्बन्धः। यदत्रास्ति तदन्य- त्राप्यस्तीति भावः । दयोत्यं विशेष द्शयति-तथापीत्यादि। पर्यन्तविरसत्व- मिति। धर्मार्थकामानामित्यनुषज्यते। लोकतन्त्रमित्येतद्वयाचष्टे-लोकैरित्यादि।

चतुर्थोद्द्योत: ५३१

इत्यादि बहुशः कथयता। ततश्च शान्तो रखो रसान्तरैर्मोक्षळक्षणः पुरुषार्थः पुरुषार्थान्तरैस्तदुपसर्जनत्वेन/नुगम्यमानोड्रित्वेन विवक्षाविषय इति महाभारततात्पर्य सुव्यक्तमेवावमासते। अ्गाभ्विमावश्च यथा रसाना तथा प्रतिपादितमेव। पारमार्थिकान्तस्वत्वानपेक्षया शरीरस्येवाङ्गभृतस्य रसस्य पुरुषा- र्थस्य च स्वप्राधान्येन चारुत्वमप्यविरुद्धम्। ननु महाभारते यावान्विव• क्षाविषयः सोऽनुक्रमण्यां सर्व एवानुक्रान्तो न चैतत्र हश्यते, प्रत्युत सर्व- पुरुषार्थप्रबोघहेतुत्वं सर्वरसगर्भत्वं च महाभारतस्य तस्मिन्नुद्देशे स्वश• व्दनिवेदितत्वेन प्रतीयते। अत्रोच्यते-सत्यं शान्तस्यैव रसस्याद्गित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्वपुरुषार्थेभ्यः प्राधान्यमित्येतन्न स्वशब्दाभिषे यत्वेनानुक्रमण्या दर्शितम्, दर्शितं तु व्यक्रयतवेन- 'भगवान्वासुदेवश्च कीर्व्यतेऽत्र सनावनः' इत्यस्मिन् वाक्ये। अनेन ह्ययमर्थो व्यञ्ञयत्वेन विवक्षितो यदत्र महाभारते पाण्डवादिचरितं यत्की्त्यते तत्सर्वमवसानविरसमविद्याप्रपश्च रूपश्च, परमार्थसत्यस्वरूपस्तु भगवान् वासुदेवोऽतर कीत्यते। तस्मा- चस्मिन्नेव परमेश्वरे भगवति भवत भावितचेतसो, मा भूत विभू- विषु निःसारासु रागिणो गुणेषु वा नयविनयपराक्रमादिष्वमीषु केवलेषु केषुचित्सर्वात्मना प्रतिनिविष्टधियः । तथा चाय्े-पश्यत निःसारतां संसा-

लोचनम् शान्तरसस्थायिनं सूचयता तस्यैव च सर्वेतरासारत्वप्रतिपादनेन प्राधान्यमुक्तम्। ननु श्रज्गारवीरादिचमत्कारोऽपि तत्र भातीत्याश इथाह-पारमाथिकेति। भोगाभिनिवेशिनां लोकवासनाविष्ानामङ्ञभूतेऽपि रसे तथाभिमानः, यथा शरीरे प्रमा० तृत्वाभिमान: प्रमातुर्भोगायतनमात्रेऽपि। केवलेष्घिति। परमेश्वरभक्त्युपकरणेषु बालप्रिया वस्तुभूततयेति। परमार्थतयेत्यर्थ: । तुच्छेति। तुच्छं शशम्ादि। तस्यैवेति। शान्तरसस्यैवेत्यर्थः । पारमार्थिकेत्यादिभ्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तत्र महाभारते। भाव विवृणोति-भोगेत्यादि। तथाऽभिमान: प्राधान्याभिमानः। मात्रेऽपि शरीरे इति

५३२

रस्येक्यमुमेवार्थ दोतयन् स्फुटमेवावभासते व्यञ्ञकशक्त्यनुगृहीतश् शब्दः। एरवंविधमेवारथे गर्भीकृतं सन्दर्शयन्तोऽनन्तरश्लोका लक्ष्यन्ते-'स हि सत्यम्' इत्यादयः । अयं च निगूटरमणीयोर्डर्थो महाभारतावसाने हरिवंशवर्णनेन समासि विद्धता तेनैव कविवेषसा कृष्णद्वैपायनेन सम्यक्स्फुटीकृतः । अनेन चार्थेन संसारावीते तत्वान्तरे भकत्यतिशयं प्रवर्तयता सकल एव सांसारिको व्यवहार: पूर्वपक्षीकृतो न्यक्षेण प्रकाशते। देवतावीर्थतप :- प्रभुतीनां च प्रभावातिशयवर्णनं तस्यैव परब्रह्मणः प्राप्त्युपायत्वेन तदि- भूतित्वेनैव देवताविशेषाणामन्येषां च। पाण्डवादिचरितवर्णनस्यापि वैरा- ग्यजननतात्पर्याद्विराज्यस्य च मोक्षमूलत्वान्मोक्षस्य च भगवत्पराप्तयुपाय- त्वेन मुख्यतया गीतादिषु प्रदर्शितत्वात्परब्रम्मप्राप्तयुपायत्वमेव। परम्परया वासुदेवादिसब्ज्ञाभिवेयत्वेन चापरिमतशक्त्यास्पदं परं ब्रक्म गीतादिप्रदे. शान्तरेषु तदभिधानत्वेन लब्घप्रसिद्धि माथुरप्रादुर्भावानुकतसकलस्वरूपं विवक्षितं न तु माथुरप्रादुर्भावाश एव, सनातनशब्दविशेषितत्वात्।

लोचनम् सु न दोष हत्यर्थः । विभूतिषु रागिणो गुणेषु च निविष्ठधियो मा भूतेति सम्बम्धः। अग्र इति। अनुक्रमण्यनन्तरं यो भारतग्रन्थः तन्रेत्यर्थः। ननु वसुदेवापत्यं वासु- देव इत्युच्यते, न परमेश्वरः परमात्मा महादेव इत्याशङ्कथाह-वासुदेवादिसंश्षाभि- धेयत्वेनेति। बहूनां अन्मनामन्ते ज्ञानवान्मा प्रपद्यते। वासुदेवस्सर्वम् बालप्रिया सम्बन्धः। अन्वयं दर्शयति-विभूतिष्वित्यादि। वृत्तौ'तथाचे त्यादि। योतयन् शब्दोऽवभासत इति सम्बन्धः । 'न्यक्षेणेति। कार्त्स्येंनेत्यर्थ:। प्राप्त्युपायरवेन वर्ण- नमित्यन्वयः। देवताविशेषाणामित्यत्र प्रभावातिशयवर्णनमित्यनुषज्यते। 'मोक्ष• स्येति। अज्ञाननिवृत्तेरित्यथः । वासुदेवसंज्ञाभिधेयत्वेन ब्रह्म विवक्षितमित्यन्वयः। 'तदभिधानत्वेन' वासुदेवसंज्ञाभिधेयत्वेन। माथुरो यः प्रादुर्भावस्तेनानुकतं सकस्व रूपं येन तत्। 'न स्वि'स्मादि। 'विवक्षित' इति बिपरिमाणामेनानुषज्ञः। हेत्वन्तरम प्याह-'रमयणादिष्वि'त्यादि। 'पुरुषार्थ' इति 'विवक्षित' इत्यनेनास्य सम्बन्धः।

चतुर्थोद्द्योत: ५३३

रामायणादिषु चानया सब्ज्या भगवन्मूर्त्यन्त्ररे व्यवहारदर्शनात। निर्णी- तश्चायमर्थः शब्दतत्त्वविद्धिरेव। वदेवमनुक्कमणीनिर्दिष्टेन वाक्येन भगवद्यतिरेकिण: सर्वस्यान्यस्या- नित्यता प्रकाशयता मोक्षलक्षण एवेक: परः पुरुषार्थः शाखनये, काव्य- नये च तृष्णाक्षयसुखपरिपोषलक्षणः श्रान्तो रसो महाभारतस्याङ्गित्वेन विवक्षित इति सुप्रतिपादितम्। अत्यन्तसारमूतत्वाच्चायमर्थो व्यक्रयत्वेनैव दर्शिवो न तु वाच्यखवेन। सारमूतो धर्थः स्वशब्दानभिषेयत्वेन प्रका शितः सुतरामेव शोभामावहति। प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विदग्धविद्ठतपरिष- रसु यद्भिमततरं वस्तु व्यङ्रधत्वेन प्रकाश्यते न साक्षाच्छन्दवाच्यतेन।

इत्यादौ अंशिरूपमेततसंज्ञाभिधेयमिति निर्णीतं तात्पर्यम्। निर्णीतश्चेति। श- लोचनम्

बदा हि नित्या एव सन्तोऽनन्तरं काकतालीयवशात्तथा सक्केतिता इत्युक्तम्-"ऋष्य- न्धकवृष्णिकुरुभ्यरचेयत्र। शास्त्रनय इति। तत्राह्वादयोगाभावे पुरुषेणार्थ्यत इत्ययमेव व्यपदेश: साद- र:, चमस्कारयोगे तु रस्व्यपदेश इति भावः। एतच्च प्रन्थकारेण तत्वालोके वित- वत्योक्तमिह त्वस्य न मुख्योऽवसर इति नास्माभिस्तदशितम्। सुतरामेवेति यदुर्क तत्र हेतुमाह-प्रसिद्धिश्चेति। चशब्दो यस्मादथे। यत इय लौकिकी प्रसिद्धिरना- दिस्ततो भगवद्यासप्रमृतीनामप्ययमेवास्वशब्दाभिधाने आशयः, अन्यथा हि क्रि- याकारकसम्बन्धादौ 'नारायणं नमस्कृत्येयादिशन्दार्थनिरूपणे च तथाविध एव तस्य भगवत आशय इत्यत्र किं प्रमाणमिति भावः । विदग्धविद्वद्प्रहणेन काव्यनये शास्रनय इति चानुसृतम्। रसादिमय एवस्मिन् कविः स्यादवधानवानिति यदुक्त, तदेव प्रस्न- बालप्रिया 'गीतादिप्रदेशान्तरेषु' इत्यादिकं विवृणोति लोचने-बहूनामित्यादि। काकताली यवशादिति यहच्छयेत्य्थेः। इत्यत्रोक्तमिति सम्बन्धः । काशिकावृत्ताविति शेषः । शास्त्रनये मोक्ष: पुरुषार्थः, काव्यनये तु शान्तो रस इत्युक्तं वितृणोति-तन्नेत्यादि। सादर इति। अई इत्यर्थः। यस्मादर्थ इति। हेत्वर्थक इत्यर्थ: । अयमेवेति। उक्ता विदग्धविद्वरपरिषत्प्रसिद्धिरेवेत्यर्थेः। अस्वश्दाभिधाने अभिमतस्यार्थस्य स्वशब्देनानभिधाने। आशयः अभिमतो हेतुः। अन्नोपछ्ठम्भकमाह-अन्यथेत्यदि। 'नारायणं नमस्कृत्ये'त्यादिश्लोकेषु नारायणाद्यर्थस्य क्रियाकारकभावादिसम्बन्बेन नम. स्कारादावन्वयो विवक्षितः । एवं नारायणादिपदानां विष्व्वादयोडर्याथ तद्विवक्षा च

५३४ सटीकलोच नो पेतध्वन्यालोके तस्मासस्थितमेतत्-अङ्विभूतरसाद्याश्येण काव्ये क्रियमाणे नवार्थ- लाभो भवति बन्धच्छाया च महती सम्पद्त इति। अत एव च रसा- नुगुणार्थेविशेषोपनिबन्घमलक्कारान्तरविरहेऽपि छायाविशययोगि लक्ष्ये दश्यते। यथा- सुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः । येनैकचुलके दष्टौ तौ दिव्यौ मत्यकच्छपौ।। इत्यादौ। मत्र ह्यद्भुतरसानुगुणमेकचुलके मत्स्यकच्छपदर्शनं छा. यातिशयं पुष्णाति। तत्र ह्येकचुलके सकलजलघिसन्निधानदपि िन्य मत्स्यक च्छपदर्शनमक्षुण्णत्वादृदूसुतरसानुगुणतरम्। श्षुण्णं हि वस्तु लोचनम् यत एवं स्थितं अत एवेदमपि यल्कक्ष्ये दृश्यते, तदुपपन्नमन्यथा तदनुपपन्नमेव, न च तदनुपपन्नम्; चारुतवेन प्रतीतेः। तस्याश्चैतदेव कारणं रसानुगुणार्थत्वमेवेत्याशयः। अलङ्कारान्तरेति। अन्तरशब्दो विशेषवाची। यदि वा दित्सिते उदाहरणे रसवद लङ्कारस्य विद्यमानत्वात्तदपेक्षयालङ्कारान्तरशब्दः । ननु मत्स्यकच्छपदर्शनात्प्रतीयमानं यदेकचुलके जलनिधिसन्निधानं ततो मुनेर्मा- हात्म्यप्रतिपत्तिरिति न रसानुगुणेनार्थेन च्छायापोषितेत्याशङ्कयाह-अत्र हीति। नन्वेवं प्रतीयमानं जलनिधिदर्शनमेवाद्भुतानुगुण भवत्विति रसातुगुणोऽत्र वाच्योऽर्थ इत्यस्मिन्नंथे कथमिदमुदाहरणमित्याशङ्याह-तत्रेति। क्षुण्ण हीति। पुनः पुन- वैर्णननिरूपणादिना यत्पिष्टपिष्टत्वादतिनिर्भिन्नस्वरूपमित्यरथेः। बहुतरलक्ष्यव्यापकब्चै बालप्रिया लोकप्रसिद्धथनुरोधिनीति भावः। 'अत एवेश््यादि 'डश्यत' इत्यन्तं विवृणोति-यत इत्यादि। तस्या इति। चारुत्वेन प्रतीतेरिश्यर्थः । 'अलङ्कारान्तरविरहेऽपी'त्यत्रालक्का रान्तरशब्दं द्वेधा विवृणोति-अलङ्कारान्तरशब्द इत्यादि। इतीति हेतौ। नेत्यादि। किन्तूक्तेन व्यंग्मेनैव छाया पोषितेति भावः। वृत्तौ- भावार्थविवरणम्। 'प्रतिलग्न' इति। नायकपाश्वेंन सम्बन्ध इत्यर्थः। असीत्यव्यर्थ स्वमित्यथे। हे सुभग त्वं येन तस्या येन पाश्वेण अतिक्रान्तः, तस्याः रथ्या तु- लाअ्रप्रतिलग्नरस पार्श्वोऽद्यापि स्विद्यतीत्याद्यन्वयः । 'परस्परे'ति। पार्श्वसम्बन्धाति- क्रमणेन नायकगतस्याध्यनुरागस्य प्रतीतेरिति भाव: ।

चतुर्थोद्द्योत: ५३५

कोकप्रसिद्दाद्सुतमपि नाश्चर्यकारि भवति। न चाक्षुण्णं वस्तूपनिवध्य- मानमद्भुतरसस्यैवानुगुणं यावद्रसान्तरस्यापि। तद्यथा- सिज्जइ रोमश्विडजइ वेवइ रत्थातुलग्गपडिलग्गो। • सोपासो अज्ज वि सुहभ जेणासि वोलीणो॥ पतद्राथार्थाद्धाव्यमानाद्या रसप्रतीतिर्भवति, सा त्वां स्पृष्टा स्विद्यति रोमाञ्चते वेपते इत्येवंविधादर्थात्प्रतीयमानान्मनागपि नो जायते। तदेवं ध्वनिप्रमेदसमाश्रयेण यथा काव्यार्थाना नवत्वं जायते तथा प्रतिपादितम्। गुणीभूतव्यक्रयस्यापि त्रिमेदव्यङ्जयापेक्षया ये प्रकारास्त- रसमाश्रयेणापि काव्यवस्तूनां नवत्वं भवत्येव। तश्वतिविस्तारकारीति नोदाहतं सहदयैः स्वयमुत्प्रेक्षणीयम्।

तदिति दर्शयति-न चेत्यादिना। रथ्यायान्तुलाग्रेण काकतालीयेन प्रतिळग्नस्सा लोचनम्

मुख्येन स पार्श्वोऽद्यापि सुभग तस्या येनास्यतिक्रान्तः । रसप्रतीतिरिति। परस्प- रहेतुकश्ङ्गारप्रतीतिः । अस्यार्थस्य रसानुगुणत्वं व्यतिरेकद्वारेण द्रढयति-सा त्वा- मित्यादिना। 'सवनेर्यस्स गुणी भूतव्यंग्य स्याध्वा प्रदर्शित' इत्युद्योतारम्भे यः श्लोक: तत्र व्वनेरध्वना कवीनां प्रतिभागुणोऽनन्तो भवतीस्येष भागो व्याख्यात इत्युपसंहरति-तदेवमित्यादिना। सगुणीभूतव्यअ्थस्येत्यमुं भारगं व्याचष्टे-गुणीभूतेत्याहिना। त्रिप्रभेदो वस्त्वलङ्काररसातमना यो व्यज्यः तस्य यापे- क्षा वाच्ये गुणीभावः तयेत्यर्थः। तत्र सर्वें ये व्वनिभेदास्तेषां गुणीभावादानन्त्यभिति तदाह-अतिविस्तरेति। स्वयमिति। तत्र वस्तुना व्यंग्येन गुणीभूतेन नवत्वं सत्यपि पुराणार्थस्पशें यथा ममैव= भअविह लर ख् खणेक कमलल सर णगआणअभ्थाण। खणमत्तं विण दिण्णा विस्सामकहेत्ति जुत्तमिणम्॥। अत्र त्वमनवरतमर्थास्त्यजसीति औदार्यलक्षणं वस्तु व्वन्यमानं वाच्यस्योपस्का- बालप्रिया त्रिभेदव्यंग्यापेक्षयेत्येतद्वयाचष्टे-त्रिप्रभेद त्यादि। भमविहलेति। भयविह्वलरक्ष णैकमल्ल शरणागतानामर्थोनाम्। क्षणमात्रमान्नमपि न दत्ता विश्रामकथेति युक्तमिदम् ।। इतिछाया। इतीदंयुक्तमित्यत्र काक्ा इत्येतन्न युक्तमित्यर्थः । चाइभरोति।

५३६ सटीकलोचनोपेतव्वन्यालोके

कोचनम् एकं नवत्वन्ददाति, सत्यपि पुराणकविस्पृष्टेडयें। तथाहि पुराणीगाथा- चाइअणकरपरम्परस्च्चारणखे अणिस्सहस सरोरा । अथ्था किवणघरंथ्या सथ्नापथ्यास्ववंतीव ।। अलङ्धरेण व्यज्थेन वाच्योपस्कारे नवत्वं यथा ममैव- वसन्तमत्तालिपरम्परोपमाः कचास्तवासन् कल रागवृद्धये। शमशानभूभागपरागभासुरा: क्रथन्तदेतेन मनाग्विरकये।। अत्र व्याक्षेपेण विभावनया च ध्वन्यमानाभ्यां वाच्यमुपस्कृतमिति नवत्वं सत्यपि पुराणार्थयोगित्वे। तथाहि पुराणश्लोक :- श्षुत्तृष्णाकाममात्सर्य मरणच्च महद्वयम्। पञ्चैतानि विवर्धन्ते वार्धके विदुषामपि॥इति। व्यङ्गथेन रसेन गुणोभूतेन वाच्योपस्कारेण नवतवं यथा ममेव= जरा नेयं मूध्नि ध्रवमयमसरौ कालभुजगः क्रुधान्ध: फूत्कारैः स्फुटगरळफेनान् प्रकिरति॥ तदेनं संपश्यत्यथ च सुखितम्मन्यहृदयः शिवो पायन्नेच्छन् बत बत सुधीर: खलु जन: ॥ बालप्रिया

अर्थाः कृपणगृहस्था: रवस्थावस्था: स्वपन्तीव।। इति छाया। अर्थः स्पष्टः। वसन्तेति। कथन मित्रं प्रति कस्यचिदुक्तिः। वसन्ते वसन्तेन वा मत्ता ये अलयो मृज्ास्तत्परम्परोपमाः तेर्षा परम्परया तु्याः अतिनी- लस्निग्धा इति यावत्। तथाभूताः कचा इत्यनेन योवनदशा प्रदर्शिता। तव रागस्य वृद्धये आसन् किल। शमशानभूभागे ये परागाः भस्मरेणवस्ते इव भासुराः शुभ्राः जरया शुक्ला इति यावत्। एते कचाः । रागस्य वैराग्यस्य चोहीपकत्वात्ततदुपमान- सुपात्तम्। तव मनागीषदपि विरक्ये वैराग्याय न भवन्ति। तत् तथ वैराग्यस्य कारणे सत्यपि तदजननं कुत इत्यर्थः । अनेन प्रत्युत कारणाभावेऽपि काम एव वर्धत इत्यर्थस्य कामस्य महिमा वर्णयि तुमशक्य इत्यर्थेस्य च प्रकाशनाद्विभावनाक्षेपौ व्यज्येते, ताभ्यां च वाच्यमुपस्कि- यत इत्याह-मत्र हीत्यादि। क्षुडिति। श्षुततृष्णेत्यादिस्तमाहारद्वन्द्वः । जरेति। जराजीर्णे कब्चिदुद्िश्योकिः। मुष्नि इयं दश्यमाना जरा न भवति। अयमसौ क्रधान्धः । कालभुजग: कृष्ण सपः । अथ च अन्तकरूपो भुजगः । फूत्कारै: स्फुट गरलं येषु तथाभूतान् फेनान् प्रकिरति वर्षति। इयं न जरा, किन्तु शिरस्थकालभुजगाभिवृष्टः फेननिकर

चतुर्थोद्द्योत: ५३७

ध्वनेरित्थं गुणीभूतव्यङ्गयस्य च समाश्रयात्। न काव्यार्थविरामोडस्ति यदि स्यात्प्रतिभागुणः ॥६।। सत्स्वपि पुरातनकविप्रबन्धेषु यदि स्यात्प्रतिभागुण:, तस्मिस्तवसति न किश्विदेव कवेवसवस्ति। बन्धच्छायाप्यर्थद्वयातुरूपशब्दसन्निवेशो - र्थप्रतिभानाभावे कथमुपपद्यते। अनपेक्षितार्थविशेषाक्षररचनैव बन्धच्छा येति नेदं नेदीयः सहदयानाम्। एवं हि सत्यर्थानपेक्षचतुरमधुरवचन-

लोचनम् अत्राद्तेन व्यप्नथेन वाच्यमुपस्कृतं शान्तरसप्रतिपत्यज्ञत्वाच्चार भवतीति नवत्वं सत्यप्यस्मिन् पुराणश्लोके जराजीर्णशरीरस्य वैराग्यं यन्न जायते, तन्नूनं हृदये मृत्यु- हैढन्नास्तीति निश्चयः ॥५॥ सत्स्वपीत्यादि कारिकाया उपस्कारः । त्रीन् पादान् स्पष्टान्मत्वा तुर्य पादं व्याख्यातुं पठति-यदीति। विद्यमानो ह्यसौ प्रतिभागण उक्तरीत्या भूयान् भवति, न त्वत्यन्तास्तन्नेवेत्यर्थः । तस्मिन्निति। अनन्तीभूते प्रतिभागुणे। न किश्चिदे- वेति। सर्वं हि पुराणकविनैव स्पृष्टमिति किमिदारनी वर्ण्य, यन्न कवेर्वणनाव्यापार- स्स्यात्। ननु यद्यपि वर्ण्यमपूर्वन्नास्ति, तथाप्युक्तिपरिपाकगुम्भघटनाद्यपरपर्यायब- न्धच्छाया नवनवा अविष्यति। यन्निवेशने काव्यान्तराणां संरम्भ इत्याशक्कयाह- बन्धच्छायापीति। अर्थद्यं गुणीभूतव्यंर्ग्यं प्रधानभूर्त व्यंग्यं च। नेदीय इति। निकटतरं हृदयानुप्रवेशि न भवतीत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-एवं हि सतीति। बालप्रिया इत्यर्थ: । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम्। तदिति जनः। तदेनान तथाभूतान् फेनान्। फेनमिति तदेनमिति वा पाठः। सम्पश्यति अथ च सुखितमन्यहृदयः शिवो पायं नेच्छंश्च। अतः सुधीरः खत्वित्यन्वयः। वतेत्यद्भुते। जरेति। तदिति त स्मादित्यर्थः । मृत्युर्नास्तीति निश्चयः हृदये दृढमस्ति नूनमित्यन्वयः ॥ ५॥ उपसकार इति। सत्स्वपीत्यादेः न काव्याथविरामोऽस्तीत्यनेनान्वय इति भाव: । यदीत्यादेभावं विवृणोति-विद्यमान इत्यादि। वृत्तौ 'बन्धच्छाये'त्यस्य विवरणम्-'अर्थद्वयानुरूपश्दसन्निवेश'इति। तद्रूपा बन्धच्छायेत्यर्थः। 'अनपेक्षिते' त्यादिशङ्काप्रन्थः । इतीदँ सहृदयानां न नेदीय इति सम्बन्धः। पुनश्शक्कते-'शब्दा- र्थयो'रित्यादि। 'काव्यत्व' इति निमित्ते सतमी। शब्दार्थेयोः सहितयोः काव्यतवेन हेतुनेत्यर्थः । 'तथाविध' इति । अर्थानपेक्षचतुरमधुरवचनरचन इत्यर्थः। 'कव्यव्य- वस्थेति। काव्यव्यपदेश इत्यथेः । समाधत्ते-'परे'त्यादि। 'तत्काव्यत्वे'ति तत्प- देन परः परामृश्यते। 'काव्यसन्दर्भाणामि'ति। तत्काव्यत्वव्यवहार इत्यनुषज्यते। ६८ ध्व०

५३८

रचनायामपि काव्यव्यपदेशः प्रवर्तेत। शब्दार्थयोः साहित्येन काव्यतवे कथं तथाविधे विषये काव्यव्यवस्थेति चेत्-परोपनिवद्धार्थविरचने यथा सस्काव्यत्वव्यवहारस्तथा तथाविधानां काव्यसन्दर्भाणाम्। न चार्थानन्त्यं व्यङ्रथार्थापेक्षयैव यावद्वाच्यार्थापेक्षयापीति प्रतिपा दयितुमुच्यते- अवस्थादेशकालादिविशेषैरपि जायते। आनन्त्यमेव वाच्यस्य शुद्धस्यापि स्वभावतः ।७॥ शुद्धस्यानपेक्षितव्यङ्गयस्यापि वाच्यस्यानन्यमेव जायते स्वभावतः । स्वभावो ह्ययं वाच्यानां चेतनानामचेतनानां च यदवस्थाभेदाद्देशभेदातका- लभेदात्स्वालक्षण्यभेदाच्चानन्त्ता भवति । तैश्र तथाव्यवस्थितैः सद्भि: प्रसिद्धानकस्वभावानुसरणरूपया स्वभावोकत्यापि तावदुपनिबध्यमानैर्नि- लोचनम् चतुरत्वं समाससड्घटना। मधुरत्वमपारुष्यम् । तथाविधानामिति। अपूर्वबन्ध च्छायायुक्तानामपि परोपनिबद्धार्थनिबन्धने परकृतकाव्यत्वव्यवहार एव स्यादित्य- थंस्यापूर्वत्वमाश्रयणीयम्। कवनीयं कार्व्यं तस्य भावः काव्यत्वं, न त्वयं भावप्रत्य- यान्तात भावप्रत्यय इति शङ्कितव्यम्॥६॥ प्रतिपादयितुमिति। प्रसन्वादिति शेषः । यदि वा वाच्यन्तावद्विविधव्यंग्यो पयोगि तदेव चेदनन्तं तदलादेव व्यंग्यानन्त्यं भवतीत्यभिप्रायेणेदं प्रकृतमेवोच्यते। शुद्धस्येति। व्यंग्यविषयो यो व्यापारः तत्स्पर्श विनाप्यानन्त्यं स्वरूपमात्रेणैव पश्चात्तु तथा स्वरूपेणानन्तं सक्षड्ग्यं व्यनक्तीति भावः । न तु सवेथा तत्र व्यंग्यं नास्तीति मन्तव्यमात्मभूततद्रपाभावे काव्यव्यवहारहाने :; तथा चोदाहरणेषु रसध्व- नेस्सद्धावोऽस्त्येव। आदिग्रहणं व्याचष्टे-स्वालक्षसयेति। स्वरूपेत्यर्थः । यथा

बालप्रिया स्यादिति शेष: । लोचने भावं वितृणोति-अपूवबन्धेतादि। काव्यत्वमित्यस्य व्युत्पतिं दशयति-कवनीयमित्यादि ॥ ६॥ कारिकास्थं शुद्धस्येति पदमन्यथाप्रतिपत्तिपरिहाराय उय्चष्टे-वयंग्येत्यादि। व्यापार इति। वाच्यस्येति शेषः। आत्मेति। आत्मभूतस्य व्यंग्यस्याभाव इत्यर्थः। हानि: भभावः। ननु कीदरश व्यंग्यं तत्र भवतीत्यत्राह-तथाचेत्यादि। वृत्तौ'अ नपेक्षितव्यंग्यस्येयेतदप्युक्तरीत्या व्यायेयम्। 'तैश्े'ति'ै वाच्यायेः। 'प्रथम

चतुर्थोद्द्योत: ५३९

रवधि: काव्यार्थः सम्पद्यते। तथा द्यवस्थामेदान्वत्वं यथा-भगवती पार्वती कुमारसम्भवे 'सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन' इत्यादिभिरुक्तिमिः प्रथ- ममेव परिसमापितरूपवर्णनापि पुनर्भगवतः शम्भोलोंचनगोचरमायान्ती 'वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती' मन्मथोपकरणभूतेन भङ्गयन्तरेणोपवर्णिता। सैव च पुनर्नवोदाहसमये प्रसाध्यमाना 'तां प्राङ्मुखी तत्र निवेश्य तन्वीम्' इत्याद्युक्तिमिनवेनैव प्रकारेण निरूपितरूपसौष्ठवा। न च ते तस्य कवेरेकत्रैवासकुत्कृता वर्णनप्रकारा अपुनरुक्तत्वेन वा नवनवार्थनिर्भरत्वेन वा प्रतिभासन्ते। दर्शितमेव चैतद्विषमबाणलीलायाम्- ण अ ताण घडइ ओही ण अ ते दीसन्ति कह वि पुनरुचा। जे विग्ममा पिमाणं अत्था वा सुकइवाणीणम्।। अयमपरश्ावस्थाभेदप्रकारो यदचेतनानां सर्वेषा चेतनं द्वितीयं रूपमभिमानित्वप्रसिद्धं हिमवद्ङ्गादीनाम्। तच्चोचितचेतनविषयस्वरूप- योजनयोपनिवध्यमानमन्यदेव सम्पद्यते। यथा कुमारसम्भव एव पर्वत- स्वरूपस्य हिमवतो वर्णनं, पुनः सपवर्षित्रियोक्तिषु चेतनततस्वरूपापेक्षया प्रदरशितं तदपूर्वमेव प्रतिभाति। प्रसिद्धक्षायं सत्कवीनां मार्ग: । इदं लोंचनम् न च तेषां घटतेऽवधिः, न च ते दश्यन्ते कथमपि पुनरुक्ताः। ये विभ्रमाः प्रियाणामर्था वा सुकविवाणीनाम्।। चकाराभ्यामतिविस्मयस्सूच्यते। कथमपीति। प्रयह्नेनापि विचार्यमाणं पौन- रुकतथं न लभ्यमिति यावत्। प्रियाणामिति। बहुवल्लभो हि सुभगो राधावल्लभप्रा- यस्तास्ता: कामिनीः परिभोगसुभगसुपभुज्ानोऽपि न विभ्रमपौनरुकतर्य पश्यति तदा। एतदेव प्रियात्वसुच्यते, यदाह- बालप्रिया मेवे'ति। प्रथमसर्ग इत्यर्थः । 'उपवर्णितेति। तृतीयसर्ग इति शेषः। 'निरूपितरू- पसौष्ठवेति। सप्तमसर्ग इति शेषः । ते वर्णनप्रकाराः न च भासन्त इति सम्बन्धः। *तस्य कवेरिति। कालिदासस्यापि कवेरित्यर्थः । 'णअ' इत्यादेः छाया दर्शयति लोचने-न चेत्यादि। प्रियाणां विभ्रमाः कथमपि पुनरुक्ता न दृश्यन्त इत्येतद्विवृणोति-बहुवल्लभ इत्यादि। तदा विभ्रमपौनरुक्त्यं न पश्यतीति सम्बन्धः । तदा परिभोगकाले। यदाहेति माघकविरिति शेषः ।

५४०

च प्रस्थानं कवित्युत्पततये विषमबाणलीलार्या सप्रपश्वं दर्शितम्। चेत नानां च बाशयाद्यवस्थाभिरन्यत्वं सत्कवीनां प्रसिद्धमेव। चेतनानामव स्थामेदेऽप्यवान्तरावस्थामेदान्नानात्वम्। यथा कुमारीणां कुसुमशर- भिन्नहृदयानामन्यारसा च। तत्रापि विनीतानामविनीतानां च। अचेव नाना च भावानामारम्भाद्यवस्थामेदभिन्नानामेककशः स्वरूपसुपनिबध्य मानमानन्त्यमेवोपयाति। यथा- हंसाना निनदेषु येः कबलितैरासज्यते कूजता- मन्यः कोऽपि कषायकण्ठलुठनादा घर्घरो विभ्रमः । वे सम्प्रत्यकठोरवारण वधूदन्ताङ्करस्पर्षिनो निर्याता: कमलाकरेषु बिसिनीकन्दाभ्रिमअ्रन्थयः॥ एवमन्यत्रापि दिशानयानुसर्तव्यम्।

लोचनम् क्षणे क्षणे यन्नवतामुपति तदेव रूपं रमणीयताया इति। प्रियाणामिति चासंसारं प्रवहद्ूपो योऽयं कान्तानां विभ्रमविशेषः स नवनव एव दृश्यते। न ह्यसावग्निचयनादिवदन्यतश्शिक्षितः, येन तत्सादश्यात्पुनरुक्त्ता गच्छेतू। अपि तु निसर्गोद्विययमानमदनाङ्करविकासमान्नन्तदिति नवनवत्वम्। तद्व- तपर कीयशिक्षानपेक्षनिजप्रतिभा गुणनिष्यन्दभूतः काव्यार्थे इति भावः। बालप्रिया प्रियाणां विभ्रमा इत्यनेन गम्यमर्थमाह-प्रियाणामिति चेत्यादि। न ही- त्यादि। मसौ विभ्रमविशेषः। यथा अग्निचयनमन्यतरि्शिक्ष्यते तथा शिक्षितो नेत्यर्थः। येनेति। अन्यतशिशक्षितत्वेनेत्यर्थः । तदिति । विभ्रमविशेष इत्यर्थः । नवनवत्वमिति। तस्यैति शेषः । 'अर्था वा सुकविवाणीनामि'ति प्रकृतं वितृणोति- तद्वदित्यादि। तद्वदिति। तेन तुल्यो भवति नवनवो भवतीत्यर्थः । वृत्तौ'चेतन तत्स्वरूपापेक्षयेति। हिमवतो वर्णनमित्यनुषज्यते। 'प्रदर्शित तदि'ति। वर्णितं तदित्यर्थः । 'अवस्थाऽभैदेऽपी'ति। कौमारादिशरीरावस्थाया भेदाभावेपीत्यर्थः । 'आन्तरे'ति। मानसिकेत्यर्थः । 'हंसानामि'ति। 'कबलितैः' भक्षितैः। यैः कूजता हंसानां निनदेषु कषायकण्ठलण्ठनादाघर्घेर: अन्यः कोऽपि विभ्रमः आसज्यते आसक: क्रियत इत्याघन्ययः । तच्च यथाऽवस्थितमपि तावदुपनिबध्यमानमित्यत्र तावत्पद लोचने विध्ृणोति-

चतुर्थोद्द्योत: ५४१

देशमेदान्नानात्वमचेतमानां तावद्। यथा वायूनां नानादिग्देश- चारिणामन्येषामपि सलिलकुसुमादीना प्रसिद्धमेव । चेतनानामपि मानुष· पशुपक्षिप्रभृतीनां आमारण्यसलिकादिसमेितानां परस्परं महान्विशेष: समुपलक्ष्यत एव । स च विविच्य यथायथसुपनिबध्यमानस्तयेवानन्त्य- मायाति। तथा हि-मानुषाणामेव तावद्िग्देशादिभिन्नानां ये व्यवहार- व्यापारादिषु विचित्रा विशेषास्तेषा केनान्तः शक्यते गन्तुम्, विशेषतो योषिताम्। उपनिबध्यते च तत्सर्वभेव सुकविभिर्यथाप्रतिभम्। का लभेदाच्च नानात्वमू। यथ्तुभेदादिग्व्योमसलिला दी ना म चेतन ना म् । चेतनानां चौतसुक्यादयः कालविशेषाश्रयिण: प्रसिद्धा एव । स्वालक्षण्य- प्रभेदाच सकलजगद्गतानां वस्तूनां विनिबन्धनं प्रसिद्धमेव । तथ यथा- वस्थितमपि तावदुपनिबध्यमानमनन्त्रतामेव काव्यार्थस्यापादयति। अत्र केचिदाचक्षीरन्-यथा साभान्यात्मना वस्तूनि वाच्यता प्रतिपद्यन्ते न विशेषात्मना ; तानि हि स्वयमनुभूतानां सुखादीनां तन्नि-

निबध्यन्ते कविमिः। न हि तैरतीतमनागतं वर्तमानश्च परिचितादिस्वलक्षणं योगिभिरिव प्रत्यक्षीक्रियते ; तच्चानुभाव्यानुभवसामान्यं सर्वप्रतिपततुसाधा- रणं परिमितत्वासुरातनानामेव गोचरीभूतम्, तस्या विषयत्वानुपपसेः ।

लोचनम् तावदिति। उत्तरकाकन्तु व्यंग्यस्पशनेन विचित्ररता परा भजतान्नाम, तावति तु स्वभावेनैव सा विचित्रेति तावच्छब्दस्याभिप्रायः । तन्निमित्तानाञ्चेति। ऋतु- माल्यादीनाम्। स्वेति। स्वानुभूतपरानुभूतानां यत्सामारन्यं तदेव विशेषान्तररहि- तन्तन्मान्रं तस्याश्रयेण। न हि तैरिति कविभिः। एतच्चात्यन्तासंभावनार्थमुक्तम्। बालप्रिया उर्तरकालन्तिवत्यादि। स्वपरानुभूतेत्येतत् व्याचष्टे-स्वानुभूतेत्यादि। मात्रश- उदार्थविवरणम्-विशेषान्तररहितमिति। वृत्तौ 'अपरिचितादिस्व लक्षणमि'ति। अपरिचितादीनां वस्तूनां स्वरूपमित्यर्थः । एतच्चोक्तमिति सम्बन्धः । न हीत्यादि कथनं चेत्यर्थेः । 'अत्यन्तासम्भावनार्थमिति। अत्यन्तं यदसम्भावनं वस्तूनां विशे- वास्मना प्रतिपादनसम्भवाभावस्तदर्थ तत्प्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः । एतदेव विशदयति-

५४२ सटीकलो चनोपेतध्व न्यालोके अतएव स प्रकारविशेषो यैरव्यतनैरमिनवतवेन प्रतीयते तेषामभिमान मात्रमेव भणितिकृतं वैचित्र्यमात्रमत्रास्वीति । तत्रोच्यते-यत्तूकतं सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तस्य च परिमितत्वेन प्रागेव गोचरीकृतत्वान्नार्ति नवत्वं काव्यवस्तूनामिदि, तद- युक्तम् ; यतो यदि सामान्यमात्रमाश्रित्य काव्यं प्रवर्तते किड्कृतस्तहिं महाकविनिवध्यमानानां काव्यर्थानामतिशयः । वाएमीकिव्यतिरिक्तस्या- न्यस्य कविव्यपदेश एव वा सामान्यव्यतिरिक्तस्यान्यस्य काव्यार्थस्या भावात्, सामान्यस्य चादिकविनेव प्रदर्शिवत्वाद्। उक्तिवैचित्र्यान्नैष दोष इति चेत्-किमिदमुक्तिवैचिऽपम्: उच्िहिं वाच्यविशेषप्रतिपादि वचनम्। तद्वैचितये कथं न वाच्यवैचित्यम्। वाच्यवाचकयोरविनाः लोचनम् प्रत्यक्षदर्शनेऽपि हि- शब्दास्संकेतितं प्राहुव्येवहाराय स स्मृतः । तदा स्वलक्षणं नास्ति सक्केतस्तेन तत्र नः ।। इत्यादियुक्तिभिस्सामान्यमेव स्टश्यते। किमिति। अर्संवेदमानमर्थेपौनरुक्य कथ प्राकरणिकैरश्ीकार्यमिति भावः । तमेव प्रकटयति-न चेदिति। उक्तिर्हीति। पर्यायमात्रतैव यद्युक्तिविशेषस्तत्पर्यायान्तरैरविकलं तदर्थोपनिबन्धे अपौनरुक्त्याभि- बालप्रिया प्रत्यक्षेत्यादि। प्रत्यक्षद्शनेऽपीति। कवीनां वस्तुस्वरूपप्रत्यक्षदशने सत्यपी- स्यर्थ: । स्पृश्यत इति। कविवाचेति शेषः । वृत्तौ-'अनुभाव्ये'ति। अनुभाव्यानाम- नुभवितव्यानां वस्तूनामनुभवानां च यत् सामान्यं सामान्यस्वरूपमित्यर्थः । 'तस्ये' ति। अनुभाव्यानुभावसामान्यस्येत्यर्थः । 'अरविषयत्वेि। पुरातनानामित्यनुषम्नः। 'तेषामिर्शति। अद्यतनानामित्यर्थः। इत्यभिमानमात्रमेवेति सन्बन्धः । 'तत्रोच्यत' इत्यस्यानन्तरं 'यत्तूक सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिरित्यादि पाठः । क्चिद्गन्थे स्वस्मात् पूर्व 'यदि सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तत्प्रशितप्रकार काव्यवैचित्रयमव- स्थादिविशेषात्कि पुनरुकमेवास्त न चेतथा तत्कर्थ न काव्यानन्त्यमिशत्यपि पाठः। तदसुरोधी किमितोत्यादि न चेदितीत्यन्तो लोचनप्रन्थः । 'उफिहां'त्यादिप्र- न्यस्य भावं वित्रृणोति-पर्यायेत्यादि। पर्यायमात्रतैव शब्दान्तरेण निर्देश एवं। तत् तहिं। अधिकलं वैकल्यं विना। अपोनरुवत्याभिमानो न भवतीति।

चतुर्थोद्द्योत: ५४३

भावेन प्रबृषेः। वाच्यानां च काव्ये प्रतिभासमानानां यद्रूप तत्तु आ्द्य- विशेषामेदेनैव प्रतीयते। तेनोक्तिवैचित्र्यवादिना वाच्यवैचित्र्यमनिच्छ ताप्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम्। तद्यमत्र सङ्केप :- वौल्मीकिव्यतिरिक्तस्य यद्येकस्यापि कस्यचित्। इष्यते प्रतिभार्थेषु तत्तदानन्त्यमक्षयम् ।। किञ्च, उक्तिवैचित्रयं यत्काव्यनवत्वे निबन्धनमुच्यते तदस्म्पक्षा- नुगुणमेव। यतो यावानयं काव्यार्थानन्त्यमेदहेतुः प्रकारः प्राग्दर्शितः स सर्व एव पुनरुक्तिवैचित्रयाह्विगुणतामापदते। यश्चायमुपमाकेवादि-

लोचनम् मानो न भवति। तस्माद्विशिष्टवाच्य प्रतिपादकनैवोक्तेर्विशेष इति भावः । ग्राह्यवि शेषेति। म्राह्यः प्रत्यक्षादिप्रमाणर्यो विशेष: तस्य योअभेदः। तैनायमर्थ :- पदानान्तावत्सामान्ये वा तद्वति वाऽपोहे वा यत्र कुत्रापि वस्तुनि समयः, किमनेन वादान्तरेण? वाक्यात्तद्विशेषः प्रतीयत इति कस्यान्र वादिनो विमतिः। अन्विताभिधानतद्विपर्यय संसर्गभे दादिवा क्यार्थपक्षेपु सवत्र विशेषस्याप्रत्याख्येयतवातू। उत्तिवैचित्र्यञ्व न पर्यायमात्रकृतमित्युक्तम्। अन्यक्तु यत्तत्प्रत्युतास्माकं पक्षसाध- कमित्याह-किञ्चेति। पुनरिति। भूय इत्यर्थः । उपमा हि निभ, प्रतिम, च्छल, प्रतिबिम्ब, प्रतिच्छाय, तुल्य, सदशाभासादिभिर्विचित्राभिरुक्तिमिर्विचित्रीभवत्येव । वस्तुत एतासामुक्तीनामर्थवैचित्र्यस्य विद्यमानत्वात्। नियमेन भानयोगाद्वि निभ- बालप्रिया किन्तु पौनरुक्त्यवुद्धिरेव भवतीत्यथः । विशिष्टवाच्येति। वाच्यविशेषेत्यर्थः। प्रत्यक्षादिप्रमाणः भ्राह्य इति सम्बन्धः । तेनायमर्थ इति। उत्तप्रन्थेन वक्ष्यमाणोऽ्थेस्सिध्यतीत्यर्थः । मीमासकादीना मते सामान्ये वस्तुनि, नैयायिकमते तद्वति, बौद्धमते अपोहे समयः। वादान्तरेण वादविशेषेण। तद्विशेष: वस्तुविशेषः। कस्यात्र विमतिः न कस्यापि। अत्र हेतु- माह-अन्वितेत्यादि। अन्विताभिधानादीनां ये वाक्यार्थत्वपक्षास्तेषु स्रवेष्वपी- त्यर्थः । विशेषस्याप्रत्याख्येयत्वादिति। प्रतीताविति शेषः । वस्तुविशेष- प्रतीतेः प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्यर्थः। पुनरुक्तिवैचित्र्यादित्यत्रत्यपुनश्शब्दस्य व्याख्यानम्-भूय इति। 'यश्षायमि'त्यादिअ्रन्थस्य भावार्थविवरणम्-उपमेत्यादि। उपमा हि विचित्रीभवत्येवेति सम्बन्धः । ननु निभप्रतिमादिशब्दानां समानार्थकत्वात् कर्थ त चित्र्यमित्यत आह-वस्तुत इत्यादि। उपसंहरति-एवमिति। तदिति।

५४४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

रलक्वारवर्गः प्रसिद्धः स मणितिवैचित्रयाद्गुपनिवध्यमानः सवयमेवानव घिर्धसे पुनः शतशाखताम्। भणितिश्र स्वभाषाभेदेन व्यवस्थिता सती प्रतिनियतभाषागोचरार्थवैचित्रयनिबं्धनं पुनरपरं काव्यार्थानामानन्त्यमा- पादयति। यथा ममैव- महमह इति भणन्त वज्जदि कालो जणस्स । तोइ ण देउ जणहण गोभरी भोदि मणसो॥ इत्यं यथा यथा निरूप्यते तथा तथा न ळभ्यतेऽन्तः काव्यार्था नाम्। इदं तूच्यत -- अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम् । यत्प्रदशितं प्राक् लोचनम् शब्द:, तदनुकारतया तु प्रतिमशब्द इश्येवं स्रर्वेत्र वार्च्यं केवलं बाकोपयोगि काव्य- टीकापरिशीलनदौरात्म्यादेषु पर्यायत्वभ्रम इति भावः। एवमर्थानन्त्यमलङ्कारानन्त्यय्व भणितिवैचित्र्याद्भवति। अन्यथापि च तत्ततो भवतीति द्शयति-भणितिश्चेति। प्रतिनियताया भाषाया गोचरो वाच्यो योऽर्थस्तत्कृत यद्वैचित्र्यं तन्निबन्धनं निमितं यस्य, अळङ्काशाणां काव्यार्थानाञ्चानन्त्यस्य। तत्कर्मभूतं भणितिवैचित्यं कतृँभूतमापा दयतीति सम्बन्धः । कर्मेणो विशेषणच्छलेन हेतुरदेर्शितः । मम मम इति भणतो व्रजति कालो जनस्य। तथापि न देवो जनार्दनो गोचरो भवति मनसः ॥ मधुमथन इति यो अनवरतं भणति, तस्य कथन्न देवो मनोगोचरो भवतीति विरोधालङ्वारच्छाया। सैन्धवभाषया महमह इत्यनया भणित्या समुन्मेषिता॥॥ मवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम्। बालप्रिया अर्थाद्यानन्त्यमित्यर्थः । तत इति। भणितिवैचित्र्यादित्यर्थः। यस्येत्यन्यपदार्थविवर रणम्-अलङ्काराणामित्यादि। विशेषणच्छुलेनेति। प्रतिनिय तेत्यादिविशेषण व्याजेनेत्यथैः । 'महे'त्यादेः छायामाह-ममेत्यादि। मम मम इति भणतः ममायं ममेदमि त्यादि भणतः । अत्र ममेति प्रकृतार्थः। मधुमथन इति प्रतीयमानो विरुद्धार्थः । तथापीति विरोधदोतकम्। समुन्मिषितेति। महमह इत्यस्य मम मम इति मधुमथन इति च छाया भवतीति भाव:॥।५। इत ऊर्थ्व कारिकावृत्योभेंदस्य दुर्ग्हतया तदुभयं पृथकप्रदर्शयन् विवृणोति-अवस्थे-

चतुर्थोद्द्योत: ५४५

भून्नैव दृश्यते कक्ष्पे न तच्छक्यमपोहितुम्। तन्तु भाति रसाश्रयात् ॥। ८ ।। तदिदमत्र सङ्केपेणाभिधीयते सत्कवीनामुपदेशाय- रसभावादिसम्बद्धा यद्यौचित्यातुसारिणी। अन्वीयते वस्तुगतिर्देशकालादिभेदिनी ॥ ९ ॥ तस्का गणना कवीनामन्येर्षा परिमितशक्तीनाम्। वाचस्पतिसहस्राणां सहस्त्रैरपि यत्नतः । निबद्धा सा क्षयं नैति प्रकृतिर्जगतामिव ॥ १० ॥

लोचनम् भूम्नैव दवृश्यते लक्ष्ये तत्तु भाति रसाश्रयात्॥ इति कारिका। अन्यस्तु भ्रन्थो मध्योपस्कारः ॥८॥ अत्र तु पादत्रयश्यार्थमनूदय चतुर्थपादार्थोऽपूर्वतयाभिधीयते। तदित्यादि शक्तीनामित्यन्तं कारिकयोमध्योपस्कारः। द्वितीय कारिकायास्तुर्यं पार्द व्याचष्टे- यधाहीति॥ ९, १० ॥ बालप्रिया त्यादि। अन्यस्तु त्रन्थ इति। 'यत्प्रदर्शितं प्रागिति 'न तच्छक्यमपोहितुमिशि च प्रन्थ इत्यर्थे: ॥ ८ ॥ चतुर्थयादि। 'तत्तु भाति रसाश्रया'दित्यस्यार्थोऽन्र विधीयमान इत्यर्थः। करिकयोरिति। 'रसभावे'त्यादेः 'वाचस्पती'त्यादेश् कारिकयोरित्यथः। उपस्कार इति। यदन्वीयते अन्यैः कविभिः तत्तर्हि इत्यर्थः। मन्येषां वाल्मीकिव्यतिरिका नाम्। कवीनां गणना का। ते अगण्या भवेयुरिति तदर्थः । तुय पादमिति। प्रकृतिर्जगतामिवेति पादमित्यरथः । व्याचष्ट इति। क्षयं नैतीत्यनेन सह विवृणोतीत्य- थैः। यथाहीतीति। 'यथाही'त्यादिना 'अभिधातुमि'त्यन्तप्रन्थेनेत्यर्थः। 'तद्वदि'या- दिकं तु वाचस्पतीत्यादिपादत्रयार्थविवरणम्। वृत्तौ 'जगत्प्रकृतिरि'ति। जगत्कारणभूता प्रकृतिरित्यर्थः । 'अतीते'ति। अतीतानां कत्पाना परम्परायामाविरभूतः आविर्भावितः विचित्राणां वस्तूनां प्रपथ्चो यया सा 'परीति। परिक्षीणा नषा अपरपदार्थाना निर्माण-

६९ ६व०

५४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

पुनरिदानी परिक्षीणा परपदार्थनिर्माणशक्तिरिति न शक्यतेऽभिधातुम्। तद्वदेवेयं काव्यस्थितिरनन्ताभि: कविमतिभिरुपभुक्तापि नेदानी परिही- यते, प्रत्युत नवनवाभिर्व्युत्पतिमि: परिवर्धते। इत्थं स्थितेSपि- संवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधसाम्। स्थितं ह्येतत् संवादिन्य एव मेधाविनां बुद्धयः । किन्तु- नैकरूपतया सर्बे ते मन्तव्या विपश्चिता॥११॥। कथमिति चेत् -- संवादो हयन्यसाद्टश्यं तत्पुनः प्रतिबिम्बवद्। आलेख्याकारवत्तुल्यदेहवच्च शरीरिणाम् ॥१२॥ संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते यद्न्येन काव्यवस्तुना सादृश्यम्। तत्पुनः शरीरिणां प्रतिबिम्बवदालेख्याकारवत्तुल्यदेहिविच्च त्रिधा व्यवस्थि- तम्। किश्विद्धि काव्यवस्तु वस्त्वनतरस्य शरीरिण: प्रतिबिम्बकल्पम्,

लोचनम् संवादा इति कारि काया अर्घ, नैकरूपतयेति द्वितीयम्॥११॥ किमियं राजाज्ञेत्यभिप्रायेणाश इते-कथमिति चेदिति। अन्नोत्तरम्- संवादो हयन्यसाद्ृश्यन्तत्पुनः प्रतिबिम्बवत्। आलेख्या कारव तुल्य देहिवञ्व शरीरिणाम्। इत्यनैया कारिकया। एषा खण्डीकृत्य वृत्तौ व्याख्याता। शरीरिणामित्ययश्चशब्द: प्रतिवाक्यं द्रष्टव्य इति दर्शितम्। शरीरिण इति। पूर्वमेव प्रतिलब्धस्वरूपतया बालप्रिया लोचने-संवादा इत्यादि। 'संवादा' इत्यादि सुमेधसामिश्व्यन्तं कारिकायाः प्रथ. मार्ध, 'नैके'त्यदि 'विपश्चिते' त्यन्तं द्वितीयार्ध चेत्यर्थः। अन्र सुमेधसां संवादा इत्यस्य सुमेधसां बुद्धीनां काव्यानां च संवादा इत्यर्थ इत्यमिश्नेत्य 'स्थितं ह्वेतदि'त्यादिक 'संवादो हि काव्यार्थस्योच्यत' इति च वृत्तावुक्तमिति बोध्यम् ॥११॥ खएडीकृत्य वृत्तौ व्याख्यातेति। केपुचित्पुस्तकेष्विति शेषः। अतएव वक्ष्यते-केषुचित् पुस्तकेषु कारिका अखण्डीकृता एव दृश्यन्त इति। खण्डीकृत्य व्याख्यानं तु 'संवादो ह्यन्यसादृश्यम्' 'संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते, यदन्येन काव्यवस्तुना सादश्यम्, तत् पुनः प्रतिबिम्बवत्, तत्पुनश्शरीरिणां प्रतिबिम्बवत्' इत्यादिकं बोध्यम्। प्रतिवाक्यमित्यादि। शरीरिणामित्यक्ष्य प्रतिबिम्भादिमिस्त्रिमि

चतुर्थोद्द्योत: ५४७

अन्यदालेख्यप्रख्यम्, अन्यत्तुरयेन शरीरिणा सदशम्। तत्र पूर्वेमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम्। तृतीयं तु पसिद्धात्म नान्यसाम्यं सजेत्कविः ॥१३ ।। तत्र पूर्व प्रतिबिम्बकरपं काव्यवस्तु परिहर्तव्यं सुमतिना। यत- हतद्नन्यात्म तात्विकशरीरशून्यम्। तदनन्तरमालेख्यप्रख्यमन्यसाम्यं शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यम्। तृतीयं तु विभिन्नक्रमनीय- शरीरसद्भावे सति ससंवादमधि काव्यवस्तु न त्यक्तव्यं कबिना । न हि शरीरी शरीरिणान्येन सदशोऽप्येक एवेति शक्यवे वक्तुम्।

प्रधानभूतस्येत्यर्थः ।१२ ।। लोचनम्

तत्र पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तद्नन्तरम्। तृतीयन्तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्यन्त्यजेतकविः।। इति कारिका। अनन्यः पूर्वोपनिबन्धकाव्यादात्मा स्वभावो यस्य तदनन्यात्म येन रूपेण भाति तत्प्राक्कविस्पृष्टमेव, यथा येन रूपेण प्रतिबिम्बं भाति, तेन रूपेण बिम्न- मेवैतद्। स्वयन्तु तत्कीदृशमित्यत्राह-तात्विकशरीरशन्यमिति। न हि तेन किश्चिदपूर्वमुत्प्रेक्षित प्रतिबिम्बमप्येवमेव। एवं प्रथम प्रकार व्याख्याय द्वितीयं व्या चष्टे-तद्नन्तरन्त्विति। द्वितीयमित्यथः । अन्येन साम्यं यस्य तत्तथा। तुच्छा त्मेति। अनुकारे ह्यनुकार्यबुद्धिरेव चित्रपुस्तादाविव न तु सिन्दूरादिबुद्धिः स्फुरति, सापि चन चारुत्वायेति भाव: ॥।१३॥ बालप्रिया स्सम्बन्ध इति भावः । वृत्तौ 'काव्यार्थस्ये'ति पूरितम्। काव्यार्थगतमन्यसादृश्य विवृणोति-'यदन्येने'त्यादि। प्रतिबिम्बवदित्यादित्रये षधट्यन्ताद्वतिः । प्रतिबिम्बे अन्यसादश्यं शरीरिणा बिम्बेन सादृश्यमेवमालेख्याकारतुत्यदेहिनोश्च शरीरिणा सादश्यं बोध्यम्। 'किश्रिद्धी'त्यादिफलितार्थकथनम्। तत्र शरीरिण इत्येतत्पदस्य विवरणं लोचने-पूर्वमेवेत्यादि। नान्यसाम्यं त्यजेर्कविरित्युक्त्या गम्यस्यार्थस्य विवरणं वृत्तौ 'परिहर्तव्यं सुमतिने'ति। 'त्यक्तव्यमिशति च॥ १२॥ तात्विकश रीरशून्य मित्यनन्यात्मेत्यस्य विवरणमित्यन्यथा प्रतिपत्तिः स्यादित्यतो लोचने विवृणोति-मनन्य इत्यादि। भातीति। कव्यवस्त्विति शेषः। तस्य प्रति बिम्बकत्पत्वं दर्शयति-यथेत्यादि। इत्यत्राहेति। तथाच तात्विकेत्यादिकमनन्या- स्मेत्यस्य विवरणं नेति भावः। तास्विकशरीरशून्यत्वे हेतुमाह-न हीत्यादि। तेनेति। नवीनकविनेत्यर्थः । अपूर्घमिति। काव्यवस्तिविति शेषः। तुच्छात्मत्वसुप- पादयति-अनुकारे होत्यादि। साऽपीति। सा अनुकार्यबुद्धि:।१३॥

५४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

एतदेवोपपादयितुमुच्यते- आत्मनोऽन्यस्य सद्ावे पूर्वस्थित्यसुयाय्यपि। वस्तु भातितरां तन्व्या: शशिच्छायमिवाननम् ॥ १४॥ तश्वस्य सारमूतस्यात्मनः सद्धावेऽन्यस्य पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि वस्तु भातितराम्। पुराणरमणीयच्छायानुगृह्दीतं दि वस्तु शरीरवत्परा शोर्भा पुष्यति। ने तु पुनरुक्तत्वेनावभासते। तन्व्याः शशिच्छायमिवाननम्। एवं तावत्ससंवादाना समुदायरूपार्णा वाक्यार्थारना विभक्तकाः सी- मानः। पदार्थरूपार्णा च वस्त्वन्तरसदयाना काव्यवस्तूनां नास्त्येव दोष इति प्रतिपादयितुमुच्यते- अक्षरादिरचनेव योज्यते यत्र वस्तुरचना पुरातनी। नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खलुसान दुष्यति॥१५॥ न हि वाचस्पतिनाप्यक्षराणि पदानि वा कानिचिदपूर्वाणि घटयितुं

लोचनम् पतदेवेति तृतीयस्य रूपस्यात्याज्यस्वम् । मात्मनोऽन्यस्य सन्भावे पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि। वस्तु भातितरान्तन्व्याश्शशिच्छ्रायमिवाननम् ।। इति कारिका खण्डीकृत्य वृत्तौ पठिता। केषुचित्पुस्तकेपु कारिका अखण्डीकृता एव दश्यन्ते। आत्मन इत्यस्य शब्दस्य पूर्वपठिताभ्यामेव तत्वस्य सारभूतस्येति च पदाभ्यामर्थो निरूपितः ॥ १४॥ ससंवादानामिति पाठः। संवादानामिति तु पाठे वाक्यार्थरूपार्ण समुदायानां ये संवादा: तेषामिति वैयधिकरण्येन संगतिः। वस्तुशब्देन एको बाद्वौ वा त्रयो बालप्रिया एतदेवेत्यत्रत्यैतत्पदार्थविवरणम्-तृतीयस्येत्यादि। आत्मन इत्यस्यार्थो निरूपित इति सम्बन्धः तत्वस्य सारभूतस्येति चात्मपदार्थेविवरणमिति भावः । वृत्तौ 'पूर्वस्थिती' स्यायुक्तस्यैव विवरण 'पुराणे'त्यादि 'पुष्यती' त्यन्तम् । 'पुरा- णेशि। पुराणी रमणीया च या छाया तयाऽनुगहीतमित्यर्थः । 'शरीरवत्' शरी- रेण तुल्यम् ॥ १४॥ कारिकायां वस्तुरचनेत्यत्र वस्तुपर्द विव्ृणोति लोचने-वस्तुशब्देनेत्यादि।

चतुर्थोद्द्योत: ५४९

शक्यन्ते। तानि तु तान्येवोपनिबद्धानि न काव्यादिषु नवतां विरुध्यन्ति। तथैव पदार्थरूपाणि इलेषादिमयान्यर्थतत्त्वानि। तस्मात्- यदपि तद्पि रम्यं यत्र लोकस्य किश्चित्- स्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युब्जिहीते। स्फुरणेयं काचिदिति सहदयानां चमत्कृतिरुतपद्यते। अतुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताह- वसुकविरुपनिवध्नन्निन्धतां नोपयाति ॥ १६ ।।

लोचनम् वा चतुरादयो वा पदानामर्थाः । तानि त्विति। अक्षराणि च पदानि च। तान्ये- वेति। तेनैव रूपेण युक्तानि मनागप्यन्यरूपतामनागतानीत्यथेः। एवमक्षरादिरचनैवेति दृष्टान्तभागं व्याख्याय दार्श्टान्तिके योजयति-तथवेति। श्लेषादिमयानीति। श्लेषादिस्वभावानीत्यथेः । सद्वृत्ततेजस्विशुणद्विजादयो हि शब्दा: पूर्वपूर्वैरपि कविस- हस्ैः शलेषच्छायया निबध्यन्ते, निबद्धाश्चन्द्रादयक्षोपमानत्वेन। तथैव पदार्थरूपाणी- त्यत्र नापूर्वाणि घटयितुं शक्यन्ते इत्यादि विरुध्यन्तीत्येवमन्तं प्राकनं वाक्यम- भिसन्धानीयम् ॥ १५ ॥ 'लोकस्ये'ति व्याचष्टे-सहद्यानामिति। चमत्कृतिरिति। आस्वादप्रधाना बुद्धिरित्यर्थः। 'अभ्युज्जीहीत' इति व्याचष्टे-उत्पद्यत इति। उदेतीत्यर्थः। बुद्धेरेवाकारं दर्शयति-स्फुररोयं काचिदिति। यदपि तद्पि रम्यं यत्र लोकस्थ किश्चि- रस्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युजिहीते। बालप्रिया अर्था इति। विवक्षिता इति शेषः। तानि त्वित्यादिकं विवृणोति-अक्षराणी त्यादि। तान्येवोपनिबद्धानीत्यस्य विवरणम्-तेनैवेत्यादि। व्याख्यायेति। न हीत्यादिना विरुष्यन्तीत्यन्तेनेति शेषः। सद्वृत्तत्यादि। सद्धृत्तादयो हि शब्दा नानार्थकाः। निबद्धा इत्यादि। पूर्वेरूपमानत्वेन निबद्धाश्चन्द्रादयरचाद्यतनैरूपमान- त्वेन निबध्यन्त इत्यर्थः । अभिसन्धानीयमिति। अनुषज्ञनीयमित्यथैः । कारिकारया यत्रेत्युक्त्या तत्रेत्यध्याहृत्य काव्यवस्तुनीत्यनेन योज्यम्। यत्रेत्यस्य स्थाने या त्विति वा पाठः। कारिकार्या 'यदपी'त्यादि। 'यदपि तदपि' यत्किश्चित्त- हस्त्वपि। 'रव्यं' काव्ये चारु भवति। तत्पदार्थ विवृणोति-'यन्ने'त्यादि। 'यत्र' निबद्धे यस्मिन वस्तुनि। इदं किञ्चित् स्फुरितमितीयं बुद्धिः लोकस्य उज्जिहीते इत्य-

५५० सकटीलोचनोपे तध्वन्यालोके

तदनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु तादकू तादृक्षं सुकविर्विवक्षितव्य नैव याति। वदिस्थं स्थितम्- पतायन्तां वाचो निमितविविधार्थामृतरसा न साद: कर्तव्यः कविभिरनवधे स्वविषये। सन्ति नवा: कव्यार्थाः परोपनिबद्धार्थविरचने न कश्चित्कवेर्गुण इति भावयित्वा। परस्वादानेच्छाविरतमनसो वस्तु सुकवेः सरस्वत्येवैषा घटयति यथेष्टं भगवती ॥ १७ ।। लोचनम् अनुगतमपि पूर्वच्छायया वह्तु ताट्ट- कसुकविरुपनिबध्नन्निन्द्यता नोपयति॥ इति कारिका खण्डीकृत्य पठिता ॥ १६ ॥ स्वविषय इति। स्वयन्तात्कालिकत्वेनास्फुरित इत्यर्थेः। परस्वादानेच्छेत्या दिद्वितीयं श्लोकार्ध पूर्वोपस्कारेण सह पठति-परस्वादानेच्छ्राविरतमनसो बालप्रिया न्वयः । तन्र लोकस्येत्यादेविवरणं वृत्तौ 'स्फुरणेयमि'त्यादि। तदेतदर्शयन्नाह लोचने- लोकस्येत्यादि। खण्डीकृत्य पठितेति। 'यदपी'त्यादि कारिकापूर्वारध पाठानन्तर 'स्फुरणेय' मित्या दिवृत्तिप्रन्थपाठः, स्तदनन्तरं 'अनुगतमपी'त्यादयुत्तराधेपाठः, तदन- म्तरं 'गतमियादिवृत्तिप्रन्थपाठक्षेति भावः ॥। १६॥ 'प्रतायम्तामि'ति। निमिताः तुलिताः विविधार्थोमृतरसाः अमृतरसतुल्याः विवि- धार्थाः याभि: ताः, यावन्तोऽर्थास्तावत्य इति भावः। यथा माघे 'यावदर्थपदा वाच- मिशि। वाच: काव्यरूपाः । कविभिः 'प्रतायन्तां' सविस्तराः निबष्यन्ताम्। 'अन· वधे' निर्दोषे। 'स्वविषये' काव्यवस्तुनि विषये कविभिः 'सादः' मनस्सादः, कुतः खल्वपूर्वमानयामीत्यादिचिम्तया विषाद इति यावत; न कर्तेव्यः, कुत इत्यत्राह- 'परस्वे'्यादि। 'वस्तु' काव्यम्। सुकवेधटय तीति सम्बन्धः । 'यथेष्ट' कवेरिष्ठमन- तिक्रम्य इति कारिकार्थ स्पष्ट मत्वा स्वविषय इत्यत्र पूरयति लोचने-स्वयं ता- त्कालिकत्वेनास्फुरित इति। तस्काले कवेरस्फुरित इत्यर्थः । अनेन सादस्य हेतुदर्शित:। पूर्वोपस्कारेण सह पठतीति। कारिकापूर्वार्धपाठाननतर सन्ती

चतुर्थोद्द्योत: ५५१

परस्वादानेच्छाविरतमनसः सुकवेः सरस्वत्येषा भगवती यबेष्टं घटयति वस्तु। येर्षां सुकवीनां प्राक्त्तनपुण्याभ्यासपरिपाकवशेन प्रवुत्तिस्ते- रषा परोपरचितार्थपरिग्रह्निःस्पृहाणां स्वव्यापारो न कचिदुपयुज्यते। सैव भगवती सरस्वती स्वयमभिमतमर्थमाविर्भावयति। एतदेव हि महाक- वित्वं महाकवीनामित्योम। इत्य क्िष्टरसाश्रयोचित गुणा लक्कारशोभाभृतो यस्माद्वस्तु समीहितं सुक्ृतिभिः सर्व समासादते।

लोचनम् वस्तु सुकवेरिति तृतीयः पादः। कुतः खत्वपूर्वमानयामीत्याशयेन निरु- ययोग: परोपनिबद्धवस्तूपजीवको वा स्यादित्याशङ्कयाह-सरस्वत्येवेति। कारिकार्या सुकवेरिति जातावेकवचनमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-सुकविनामिति। एतदेव स्पध्ट्यति-प्राक्त्तनेत्यादि न तेषामित्यन्तेन। आविर्भावयतीति। नूतनमेव सृजतीत्यर्थः ॥१७॥ इतीति। कारिकातद्वृत्तिनिरूपणप्रकारेणेत्यर्थः। अक्लिष्टा रसाश्रयेण उचिता ये गुणालङ्कारास्ततो या शोभा ता बिभर्ति काव्यम्। उद्यानमप्यक्लिष्टः कालो- चितो यो रसः सेकादिकृतः तदाश्रयस्तत्कृतो यो गुणानां सौकुमार्यच्छायावत्वसौग- न्ध्यप्रभृतीनमळङ्कारः पर्याप्तताकारणं तेन च या शोभा तां बिभर्ति। यस्मादिति काव्याख्यादुधानातू। सव समीहितमिति। ग्युत्पत्तिकीर्तिप्रीतिलक्षणमित्यर्थः । बालप्रिया त्यादिभावयित्वेत्यन्तस्य वृत्तिप्रन्थस्य पाठः। तस्य परस्वादानेच्छाविरतमनस इत्यत्र विरतेत्यनेन सम्बन्धश्चेति भावः। अवतारयति-कुत इत्यादि। माशयेन चिन्तया। निरुद्योग: काव्यविषयकोदोगरहितः। स्यादिति। कुतो न स्यात्, स्यादेवेत्यथेः ।१७॥ इत्यक्लिष्टेत्यादिश्लोकस्थस्यैतिपदस्य विवरणम्-कारिकेत्यादि। कारिका च तद्वृत्तिश्व ताभ्यां यन्निरूपणं तत्प्रकारेणेत्यर्थः । अस्य व्वनिर्दर्शित इत्यनेन सम्ब- न्धः । अक्लिष्टेति शोभायाः रसाश्रयोचितेति गुणालङ्कारयोश् विशेषणमिति दर्श- यन् व्याचष्टे-अक्लिष्टेत्यादि। तत इति। गुणालङ्कारहेतुकेत्यर्थः। तत्कृत इति। तत्प्रयुक्त इत्यर्थः । कालोचितजलसेकेन हि पल्लवपत्रपुष्पादिसमृद्धया लताबृ- क्षादिसमुदायरूपस्योद्यानस्य सौकुमार्यादिगुणसम्पत्तिरभवति। अलंशब्दोडन पर्याप्त- तावाचीत्याशयेन विवृणोति-पर्याप्ताकरणमिति । परिपूर्णताप्रापणमित्यर्थः।

५५२ सटी कलोचनोपेतथ्वन्यालो के

काव्याख्येऽखिलसौर्यधाम्नि विबुधोद्याने ध्वनिर्दर्शित: सोडयं कल्पतरूपमानमहिमा भोग्योडस्तु भव्यात्मनाम् ।। सत्का व्यतत्वनयवत्मचिरप्रसुप्त - कल्पं मनस्सु परिपक्कधियां यदासीत्। लोचनम् एतच्च सर्वं पूर्वमेव वितत्योक्तमिति श्लोकार्थमात्रं व्याख्यातम्। सुक्कतिभिरिति। ये कषोपदेशेनापि विना तथाविधफलभाजः तैरित्यथः । मखिलसौख्यधाम्नीति। अखिलं दुःखलेशेनाप्यननुविद्धं यत्सौखयं तस्य धाम्नि एकायतन इत्यर्थः । सरवथा प्रियं सवथा च हितं दुर्लभं जगतीति भावः । विदुधोद्यानं नन्दनम्। सुक्ृतीनां कृत- ज्योतिष्टोमादीनामेव समीहितासादननिमित्तम्। विवुधाश्च काव्यतत्वविदः। दर्शित इति। स्थित एव सन् प्रकाशितः, अप्रकाशितस्य हि कर्थ भोग्यत्वम्। कल्पतरुणा उपमानं यस्य तादृड्महिमा यस्येति बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः। सर्वसमोहितप्राप्तिर्हि काव्ये तदेकायत्ता। एतच्चोकं विस्तरतः ॥ सत्काव्यतत्वनयवत्म चिरप्रमुप्त- कल्पं मनस्सु परिपक्कधियां यदासीत्। तथाविधफलभाज इति। तथाविधानि व्युत्पत्यादीनि फलानि भजन्ते तद्भजन बालप्रिया शीला: तदर्द इत्यर्थः । तैरिति। राजकुमारदिभिरित्यर्थः। खिलशब्दोऽत्र दुःखा. र्थकः। नास्ति खिलं यस्मिस्तदखिलं : इति बहुव्रीहिश्चेत्याशयेन वित्ृणोति-दुःखे- स्यादि। भावमाह-सर्वथेत्यादि। कृतज्योतिष्ठोमेत्यादिना उद्यानपक्षे सुकृतिपदार्थों वितृतः । उद्यानस्येव काव्यस्यापि विबुधपदार्थसम्बन्धोरऽर्थाद्विवक्षित इत्याशयैनाह- विबुधाश्चेत्यादि। काव्यतत्वविद्क्षेति योजना। चकारेण देवा इत्यर्थस्य समुचयः । दर्शित इति भोग्यत्वोपपादकमिति दर्शयन्नाह-अप्रकाशितस्येत्यादि। उपमानपद स्योपमित्यर्थ कश्वाभिप्रायेण विग्रहमाह-कल्पतरुणोत्यादि। उपमानपदस्योपमितिक रणाथकत्वे तु कल्पतरुरुपमानमिति विभ्रहः। बहुव्रीहिरिति। अत्र कल्पतरुसा- म्यस्य महिम्नि शब्देन बोधनेऽपि महिमाश्रये ध्वनौ तस्य पर्यवसानं बोष्यम्। काव्यं नन्दनोद्यानेन तुल्यं ध्वनिः कल्पतरुतुत्यश्चेति भावः । अत एव ध्वनेः कल्प तरुसाम्यप्रयोजकं दर्शयन्नाह-सर्वेत्यादि। समीहितं प्रीत्यादि। तदेकायचा

'सस्काव्ये'ति। सत्काव्यत्वस्य ध्वनिस्वरूपस्य 'नयवत्म' न्याय्यमार्ग: साध- कं युकिजातमित्यथः । 'चिरेशि। चिरकाळादारभ्य प्रसुप्ततुल्यं स्फुटमप्रकाशमित्यर्थः। 'परिपक्धियां' परिणतप्रज्ञानां पूर्वेषां प्रन्थकृताम्। 'तदि'ि। ध्वनिस्वरूप तत्सा

चतुर्थोद्द्योत: ५५३

तथ्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतो- रानन्दवर्षन इति प्रथिताभिधानः।। इवि शीराजानकानन्दवर्धनाचार्थविरचिते ध्वन्यालोके चतुर्थ उदयोतः

समाप्तोऽयं ग्रम्थ: ।।

लोचनम्

इति सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनोपसंहारः । इह बाहुल्येन लोको लोकप्रसिष्या सम्भा बनाप्रश्ययबलेन प्रवर्तते। स च सम्भावनाप्रत्ययो नामश्रवणवशात्त्रसिद्धान्यतदौयस- माचारकवित्वविद्त्तादिसरम नुसमरणेन भवति। तथाहि-भतृहरिणेदं कृतम्-यस्या- य मौदार्यमहिमा यस्यास्मिष्छास्त्रे। एवंविधस्सारी दृश्यते तस्यायं शलोकप्रबन्धस्त- स्मादादरणीयमेतदिति लोक: प्रवर्तमानो दृश्यते। लोकश्ावश्यं प्रवर्तनीयः तच्छास्त्रो- दितप्रयोजनसम्पत्तये। तदनुप्राह्यश्रोतृजनप्रवर्तनाऋत्वाद्प्रन्थकारा: स्वनामनिबन्धनं कुर्वन्ति, तदभिप्रायेणाह-आ्नन्दनवर्धन इति। प्रथितशब्देनैतदेव प्रभितं यत्तु बालप्रिया धर्क युक्तिजातं चेत्यर्थः । 'व्याकरोत्' विशदीकृतवान्। 'सहदयेशति। सहदयानां य उदय भभ्युदय: ध्वनिस्वरूपावबोधहेतुका प्रीतिः तल्लाभस्य हेतोः। तर्लाभरूपप्रयोग- नायेत्यर्थः । 'तेन ब्रूमः सहृद्यमनः प्रीतये ततत्वरूपमि'युपक्रमानुरूपोऽय सुपसं- हार:। श्लोकार्थ स्पर्ष्ट मत्वा वक्तव्यमंश विवृणोति लोचने-सत्काव्येत्यादि। इति- सम्बन्धाभिधेय प्रयोजनोपसंहार इति। सम्बन्धः ध्वनिस्वरूपस्यैतद्रन्थस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । अभिधेय ध्वनिस्वरूप, प्रयोजनं व्वनिस्वरूपज्ञानहेतुका प्रीतिः। तथ्याकरोतसहृदयोदय लाभहेतोरित्य नेनाभिधेयप्रयोजने स्पष्टमुक्ते, सम्बन्ध- स्त्वर्थात्लभ्यते। अथानन्देत्यादिचतुर्थपादमवतारयति-इहेत्यादि। सम्भावनाप्र- त्थयेति। बहुमानेत्यर्थः । नामेति। अ्रन्थकारनाम्नो यच्ट्रावणं तद्वशादित्यर्थः । प्रसिद्धेति । प्रसिद्धमन्यन्नाम्नोऽन्यत्। यद्वा-प्रसिद्धान्यमस्नाधारणमित्यर्थः । तथाविर्ध यत्तदीयं प्रन्थकारसम्बन्धिसमाचारस्प्रदाचार: तदादि तत्स्मरणेनेश्यथः । स च सम्भावना प्रत्ययो भवतीति सम्बन्धः । उक सदष्ठान्तमाह-तथाहीत्यादि। भर्तृंहरिशोदं कृतमित्यादिकं लोकबुद्धयाकारकथनम्। यस्य भतृँहरे: । अयमिति अ्रन्थमुहिश्योक्तिः। इतीति। इति बुद्धधेत्यर्थः । सम्पत्तये प्रवर्तनीय इति सम्बन्धः ।

५५४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् तदेव नामश्रवणं केषाश्चित्निवृ्ति करोति, तन्मात्सर्यविजुम्भितं नात्र गणनीयम्, निश्रे- य सप्रयोज्नादेव हि श्रुतात्कोऽपि रागान्धो यदि निवतते किमेतावता प्रयोजनमप्रयो- जनमध्यवश्यं वक्तव्यमेव स्याद्। तस्मादर्थिनां प्रवृत्यङ्गन्नाम अ्रसिद्धम्। स्फुटीकृतार्थवैचित्र्य बहिः प्रस रदायिनीम।। तुर्या शक्तिमहं बन्दे प्रत्यक्षार्थनिदर्शिनीम्॥ आनन्दव्धेन विवेकविकासिका व्यालोकार्थत त्वघटनादनुमेय सार म् । य त्प्रोन्मिषत्स कलसद्विषय प्रकाशि व्यापार्यताभिनव गुप्तविलोचनं तत्।।

बालप्रिया

तदिति। सस्मादित्यर्थः । एतदेव प्रथितमिति। उक्तमेव प्रकाशितमित्यर्थः । तदेध नामश्रवणमिति। यदेव नामश्रवर्ण बहूनां प्रवृत्ति करौति, तदेव नामश्रवण- मित्यर्थः । करोति उत्पादयति। निःश्रेयसेति। निश्रेयसं प्रयोजनं यस्य तस्मादि त्यर्थः । श्रुतादिति। श्रुतिप्रतिपादितात्तत्वज्ज्ञानादित इत्यथेः। एतावतेति। रागा. न्धनिवृत्तिमात्रेणेत्यर्थेः । प्रयोजनमिति। वस्तुतः प्रयोजनमित्यर्थः। अग्रयोजनं प्रयोजनभिन्नम्। वक्तव्यमेव स्यात्कमिति सम्बन्धः । न वक्तव्यमिति भावः। प्रथितं नामप्रवृत्त्यञ्ञमिति सम्बन्धः । प्रथमोद्योतान्ते पराया द्वितीयोद्योतान्ते पश्यन्त्यास्तृतीयोद्योतान्ते मध्यमायाक्ष वन्दनं कृतवान् प्रन्थकारः, चतुर्थोदोतान्ते वैखर्या चन्दनमनुतिष्ठति-सफुटीत्यादि। स्फुटीकतानि वक्त्रा मनसि स्पष्टीकृतानि यानि अर्थवैचित्र्याणि विचिन्नार्थाः तेर्षां यः बहिःप्रसरः श्रोतृजनेषु प्रकाशः तहायिनीम्। प्रत्यक्षेति। प्रत्यक्षं यथा तथा अर्थ- निदर्शिनीमर्थाननिदशयन्तीम्। अप्रत्यक्षानप्यर्थान् प्रत्यक्षानिव प्रदशयन्तीमिति यावत्। तुर्या शक्ति वैखरीरूपां शक्तिम्। अहं वन्दे इत्यर्थः । आनन्देति। आनन्दवर्धनस्य यो विवेक: विविच्यतत्तदर्थावबोधः तेन विकासी प्रकाशमानो य: काव्यलोकस्तस्य यान्यर्थतत्वानि सारार्थाः तेषां घटनातसंयोजना- द्वेतोः । अनुमेयस्वार उत्कर्षो यस्य तत्, किंच यत् प्रान्मिषत् सहदयेषु प्रका- शमानमथ च प्रकर्षेण उन्मिषत् सत् सकलानां सर्वेषां काव्यादीनां सदिषयान् सारा- र्थान् सकळान सदविषयान् वा अथ च सकलान् स्रदिषयान विद्यमानान पदार्थान् प्रका- शयतीति तथा भवति तत् तथाविधम्। अभिनवशुप्तस्य तन्नाम्नः स्वस्य, अथ च अभिनवं नवीनं गुप्तमन्येषामविदितं च लोचनमालोचन ज्ञानं नेत्रं व व्यापायंत आत्मना व्यापारितम् । णिजन्तात कर्मेणि लडू। अन्न ज्ञाने नेत्रसाम्य गम्यते। श्रीसिद्धीति । श्रीमतः सिद्धिचेलस्य तनाम्न: गुरीः चरणाब्जपरागैः पूतो यो

चतुर्थोद्द्योत: ५५५

कोचनम् श्रीस्रिद्धिचेलच रणाब्ज परागपूतभ टन्दुराजमति संस्कृतबुद्धि लेशः । वाक्यप्रमाणपदवेदिगुरुः प्रबन्धसेवारसो व्यरचयद्ध्यनि वस्तुवृत्तिम् । सज्जनान् कविरसौ न याचते हादनाय शशभृत्किमर्थितः । नैव निन्दति खलान्मुहुमुँहुः धिक्कृतोऽपि न हि शीतकोऽनलः। ।वस्तुतरिशिवमये हदि स्फुट सर्वतश्शवमर्यं विराजते। नाशिवं क्वचन कस्यचिद्वच: तेन वश्शवमयी दशा भवेत् ॥ इति महामाहेश्वराभिनव गुप्नविरचिते काव्यालोकलोचने चतुर्थ उद्योतः

समाप्तञ्चायं प्रन्थ: ।। बालप्रिया भटटेन्दुराजः तस्य मत्या ज्ञानेन संस्कृतो वुद्धिलेशो यस्य सः । वाक्येति। वार्क्य मीमांसाशास्त्र, प्रमाणं न्यायशास्त्रं, पदं व्याकरणशास्तरं, तद्वेदिनां गुरुरित्यर्थः । प्रबन्धसेवायां रसो यस्य सः। अभिनवगुप्त इति शेषः । ध्वनिवस्तुवृत्ति ध्वनि- पन्धविवृतिम् । व्यरचयत् कृतवान्। सज्जनानिति। असौ कविरित्यात्मानं निर्दिश्योकि:। ह्वादनाय स्वप्रन्थादर- णेन स्वप्रीणनाय सज्जनान्न याचते। कुतो न याचत इत्याशङ्कां दष्टान्तप्रदर्शनेन परिहरति-शशभृत्किमथित इति। ह्वादनायेत्यनुषञ्ः। किमर्थितः जनैरर्थितः। किं नैवेत्यर्थः । चन्द्र इव सज्जनः स्वयमेव परानाह्लाद्यतीति चन्द्रस्येव पराह्वादनं सज्जनश्य स्वभाव इत्यर्थः । नैवेति। मुहुमुहुः धिक्कृतोऽपि खलैः पुनः पुनरधि- क्षिप्तोऽपि। असौ कविरित्यनुषज्ञः। खळान्नैव निन्दति कुत इत्यत आह-न ही- स्यादि। अनजः अग्निः, शीतजः अनुष्णः । न हि यथा अग्निः सर्वदा उष्णस्व भाव एव तथा खलजनः परदूषणस्वभाव एव, स्वभावश्चापरिहाय इत्यथे:। अत इत्यु- भयत्र पूर्वेण सम्बन्धः । अथ परममाहेश्वरो अ्रन्थकारो प्रन्थान्ते परमशिवातुसन्धानात्मकं परममत्नलमनु- तिष्ठन्नाह-वस्तुत इत्यादि। जनस्य हृदि हृदये वस्तुतः शिवमये सति शिवमये हदीति वा योजना, सर्वतः सर्वं वस्तु स्फुटं शिवमयं विराजते भाति। नाशिवमि- स्यादि। क्वचन क्कचिदपि कस्यचिद्वचः अशिवं न भवति, किंतु सर्वेत्र शिवमेव भवतीत्यर्थः। अनेन वस्तुतः शिवमये स्वस्य हृदये सर्व शिवमयं भाति। अतर्स- वैत्रापि विषये स्ववचः शिवमेवेत्यर्थः प्रदर्शितः । तेनेति। स्ववचनेनेत्यर्थः । व इति श्रोतूच्ुद्विश्योकिः। शिवमयी मज्ञलमयी दशा भवेत् भवत्विति सर्व शिवम्।

५५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

देवी विजयतां वाणी सभं सत्कविसूरिभिः। हद्यस्सचेतर्सरां काव्यालोकथ् सहलोचनः । सर्वविद्याब्धिरा जषिमहागोश्रीभृदादितः ।

सुतेन य:। शाकुन्तलादि यो व्याख्याद्रोश्रीशादिशुरुश्च यः ॥ शाससाहित्य विन्मौलि: परीक्षिदुपनामक: । सुहृत्सतीर्थ्यों गोश्रीशो यस्याळम्बोऽस्ति सर्वेतः॥ रामाख्यष्षारकस्सोऽहमकार्ष टिप्पणीमिमाम्। 5095 इष्वग्निखरेषु कल्यब्दे वालानामस्ति्वयं प्रिया॥ प्रोढं क लोचनं क्ाई मन्दधीबहुधात्र तत्। टिप्पण्यां रखलितानि स्युस्तदियं शोष्यतां बुधेः ॥

इति श्रीसहृदयतिलक पण्डितराज बिरुदद्वयशालिना रामनाम्ना षारकेण विरचिता काव्यालोकळोचनटिप्पण्यां वालप्रियाखयायां चतुर्थ उद्योतः समाप्तोडयं अ्न्थ: ।।

प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।

ध्वन्यालोककारिकार्धसूची पृष्ठम- पृष्भ्- अ असमासा समासेन ३०९ अकाण्ड एव विचछत्ति: ३६१ अस्फुटस्फुरित काव्य ५१७ २०४ अक्षरादिरचनेव योज्यते मा ५४८ अतिव्या प्तेरथाव्याप्रेः आक्षिप्त एवालङ्कार: १४२ २३५

अतो ह्यन्यतमेनापि आत्मनोऽन्यस्य सद्भावे ५२२ ५४८

अनुगतमषि पूर्वेच्छायया आनन्त्यमेव वाच्यस्य ५४९ ५३८ आलेखयाकारव सुक्य• १५७ ५४६

अनुस्वानोपमात्मापि आलोकार्थी यथा दीप० ३४५ १९

अनेनानन्त्य मायाति ५२२ इ

२१९ इतिवृत्तवशायातां ३२९

अर्थशक्तेरलक्कार: २५७ इत्युक्तलक्षणो य: ५१६ अर्थशक्त्युद्धवस्त्वन्यः २४७ उ

अर्थान्तरगतिः काका ४७७ उकत्यन्तरेणशक्यं यत् १४६ अर्थान्तरे सडूकरमितं १६५ ३२९ अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेय: २५४ उद्दीपनप्रशमने 12 २८० ए अलङ्कारान्तरस्यापि २५९ अळड्कृतीनां शक्तावपि एकाश्रयस्वे निर्दोष: ३८८ ३१९ अलोकसामान्य मभिव्यनक्ति एको रसोऽगीकतव्यः एतयथोक्तमौचिश्यं अवधानातिशयवान् ३९७ ३२६ एवं रवनेः प्रभेदा: प्र० अवस्थादिविभिन्नानां ५१६ ५४४ अवस्थादेशकाकादि ५३८ अविरोधी विरोधी वा ३८२ औचित्यवान्यस्ता एताः ४०१

अविवक्षितवाच्यस्य १८९ क अविवक्षितवाच्यस्य १६५ कस्य चिद्ध्वनिभेदस्य १६१ अव्युस्प तेरशक्तेर्वा २८५ कार्यमेकं यथा व्यापि ३७९ ५१७ काले च प्रहणयागौ २२३ १७४ ३२३

५५८

पृष्टम्- काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधेः पृष्ठमू- ९ दिन्मात्रन्तूच्यते येन द् काव्यस्यात्मा स एवार्थ: ८४ काव्ये उभे ततोऽन्यत् ४९४ दृष्टपूर्वा अपि ह्र्थाः २१८

काव्ये तस्मिश्नळक्कार: ५२८ १९२ घ कतद्वितसमासैक्ष ३४७ वस्ते रसादितात्पर्य ४८३ क्रमेण प्रतिभात्यात्मा २३४ ध्रुवं ध्वन्यप्नता तार्सा २७९ ८५ : ध्वनेरस्य प्रबन्धेषु धव ने रास्माजिभावेन ३४५ ग १७५ गुणनात्रित्य तिष्ठन्ती ३१० 6वनेरित्थं गुणीभूत• ५३७ च ध्वनेर्येर्स गुणीभूत• चारुरवोत्कर्षतो व्यप्थः ५२२ २८० चित्रं शब्दार्थभेदेन ध्वन्यात्मन्येव शज्गारे २१४,२१८,२२३ ४९४ न त स एव तु निवेश्यन्ते ३०३ ५३९ न तु केवळया शास्त. तत्परत्व न वाध्यस्य २५९ नियद्धा सा क्षयं नैति ३२९

तत्र किथ्चिच्छब्दचित्रं निर्व्यूढावपि चातरवे ५४५ ४९४ तत्र पूर्वेमनन्याक्म २२३ ५४७ निवतते हि रसयो: ३९५ तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः ४७ नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि ५४८ तथा रसस्यापि विभौ ३७९ नैकरूपतया सर्वे ५४६ तदन्यस्मानुरणन २८९ नोपहन्तयज्ञितां सोऽस्य ३७८ तदा तें दीपयन्त्येव ३०३ प सदा दीघसमासेति ३०९ परस्वादानेच्छाविरतमनसः ५५० तदुपायतया तद्वद् ९९ परिपोषं गतस्यापि ३६१ तद्वत्सचेतसां सोऽथे: १०२ परिपोष न नेतव्य: ३८२ तदिरुद्धरसरपर्श: ३९७ प्रकारोडन्यो गुणोभूत• ४५८ तद्व्यकिहेतू शब्दार्थो २०८ प्रकारोडयं गुणीभूत· ४८३ तन्मर्यं काव्यमाश्रित्य २०५ प्रतायन्ता वाचो निमित० ५५० तमर्थममलम्बन्ते २०४ प्रतीयमार्न पुनरन्यदेव ४६ तस्याजानां प्रभेदा ये २१५ प्रतीयमानच्छायेषा तृतीयं तु प्रसिद्धात्म ५४७ प्रधानगुणभावाभ्यां ४९४ तेऽळद्वारा: परा छार्या २७८ प्रमानेऽन्यत्र वाक्यार्थे १९१ २१५ प्रबनधस्य रसादीना ३२९

५५९

पृष्टम्- प्रबन्धे मुकतके वापि पृष्ठम्- ३६० यस्तव लश्य क्रमव्य ञ्ञथ: प्रसन्नगम्भीरपदा: ३०२ ४६३ यस्मिन्ननुक्त: शब्देन प्र्िद्धेऽपि प्रबन्धानां २३५

प्रायेणैव पररां छा्या ३७८ युक्स्याऽनयाऽनुसतव्यः ५२६ ४६४ ये च तेषु प्रकारोडयं ४६३ २५४ योऽर्थरसहृदयश्लाध्यः ४२ ब र बहुधा व्याकतस्पोऽन्य: ४७ बाध्यानाम अभावं वा रचनाविषयापेक्षं ३२७ ३६५ बुद्धिरामादिता लोका: रसभावतदाभास० १४५ २१८ बुद्धौ ततवार्थदर्शिन्याँ १०२ ३२७ रसस्यारब्घविश्रान्ते: ३२९

भकत्या बिभर्ति नैकतवं भ रसस्य स्याद्विरोधाय १४१ ३६१

भवेत्तस्मिन् प्रमादो हि रसाक्षिप्ततया यस्य ३९७ २१९

भूम्नैव दृश्यते लक्ष्ये ५४५ र सादिपरता यत्र १८०

म रसादिमय एकस्मिन् रसरादिविषयेणैततू ५२९ माधुर्यमारदतां याति २०७ ४००

मिथोऽ्यनन्तर्ता प्राप्त: ५२६ रसाधनुगुणतवेन ४०१

मुख्यां वृति परित्यज्य १४८ रसान् तन्नियमे हेतु: ३१०, ३१८

मुरया महाकविगिस ४७५ रसान्तरव्यवधिना ३८८ र सान्तरसमावेश: ३७८

४९ रसान्तरान्तरितयो: ३९५

यश्न: कार्यससुमतिना ३६० रूढा ये विषयेऽन्यत्र १४६

यत्नतः प्रश्यभिज्ञेयौ ९७ रूपकादिरळक्कार० २२३, २२४,२५८

यत्र प्रतीयमानोऽर्थ: २८१ रौद्रादयो रखा दीप्त्या २०८

यत्र व्यक्नयान्वये वाच्य ४५८ यत्रार्थ: शब्दो वा तमर्थम् १०३ लक्षणेऽन्येः कृते चाऽस्य १६२ यत्राविष्किरयते स्वोक्त्या २५१ लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते १४६ यथा पदार्थद्वारेण १०० व यथा व्यापारनिष्पतौ १०१ वस्तु भातितरां तन्व्या: ५४८ यदपि तदपि रम्यं यत्र० ५४९ वाक्ये सड्घटनार्यां च ३०२ यदुद्िश्य फलं तत्र १४८ वाचकत्वाश्रयेणैव १५१ २८६ वाचस्पतिसहस्ार्णं ५४५ य सतात्पर्येण वस्तवन्यत् २४७ वाच्यप्रतीयमानाख्यौ ४३

५६०

पृष्ठम्- बाच्णनाचकचारुश्व पृष्ठम्- १८० २३४ वाक्य स्यान्तया यापि २८१ शब्दार्थशवस्याक्षिप्तोऽपि २५१ बाच्याना वाचकानाच् ४०० शब्दार्थशासनज्ञान. ९३ वाच्यार्थपूर्षिका तद्त शब्दो व्यञकर्ता विभ्रव् १४६ ४६४ शरीरीकर्ण येरषां बाणी नवस्वमायाति ५२२ शषौ सरेफसंयोग: विज्ञायेत्थं रसादीनां ३०३ ४०० शभ्ारस्याजिनो यत्नावू २१८ विधि: कथाशरोरस्य ३२९ भृग्गार एव मधुर: २०५ विनेयानुन्मुखीक्तु ३९७ ऋभ्गारे विप्रळम्भाख्पे २०७ विभावभावानुभाव· ३२९ श्रुतिदुष्टादयो दोषा: विरुद्धेकाश्रयो यस्तु २१४ ३८७ स विरोधमविरोधञ् ३९६ संख्यातुं दिक्मात्रं ५१६ विरोधिनः स्यु: शज्जारे ३०३ संवादास्तु भवन्त्येव ५४६ विरोधिरससम्बन्धि ३६१ संवादो हान्यसाहश्यं ५४६ विवक्षातत्पररवेन १२३ स गुणीभूतव्यंक्येस्सालक्कार: ५०१ विवक्षिताभिधेयस्य १७४ सङरसंसृष्टिभ्यां पुनः ५०१ विवक्षिते रसे लब्घ ३६८ सत्काष्यं कर्तु वा ज्ञातुं ५१६ विशेषतस्तु शमारे ३९६ सन्धिसन्ध्य मघटनं ३१९ विषयं सुकवि: कार्व्यं ४०० स प्रसादो गुणो ज्ञेय: २१२ विषयाश्रयमप्यन्यत् ३२३ समपकत्वं काव्यस्य २१२ विस्तरेणान्वितस्यापि ३६१ सरस्वती स्वादु तदथवस्तु ९१ वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते ५१७ सवेत्र गद्यबन्घेऽपि ३२६ वेदते स तु काव्यार्थ ९३ सवें नवा इवाभान्ति ५२८ व्यसक: कव्यविशेष: सः १०३ सर्वेष्चेव प्रभेदेषु २१८, २८६ ५१९ स विभिन्नाश्रयः का्येः ३८७ व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण २७९ स सर्वो गम्यमानत्व २५८

१५१ सा व्यप्यस्य गुणीभावे ४७७

श ३४ शक्तावपि प्रमादित्वं २१९ सोडर्थेरतवकिसा मर्थ्य ९७

शव्दतत्वाश्रया: काश्चिव ५९७ स्वसामर्थ्यवशेनैव १०१ शब्दस्य स चन ज्ञेय: २८५ स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छ० ४

वृत्त्युदाहतानां पद्यानां सूची

पृष्टम्- पृष्ठम्- अ अहिणअपभोअरसिएसु ५१५ अक्करितः पतलवितः २७४ अहो बतासि स्पृहणीयवीये: ३५५ अज्जाएँ पहारो णवलदाए १४४ अण्णत्तवच्च बालअही ३५२ आकन्दा: स्तनितैविलोचन. २३१

अतहट्ठिए वि तहसण्ठिए ५२७ भाम असइओ ओरम ४७९

अतिक्रान्तसुखा: काला: ३५० आहूतोऽपि सहायेरोम् ११७

अत्ता एत्थ णिमज्जइ ७१ इ

[ गा. स., ७. ६७] इत्यक्लिष्टर साश्रयोचित• ५५१

अनध्यव सितावगाहनं ४८९ [आनन्दवर्धेनस्य ] [धर्मकीतें: ] इत्य लक्ष्य कमा एव सन्तः ४०४

अनवरतनयनजललव ३१२ ई अनिष्टस्य श्रुतिरयद्वत् ३०२ ईसाकलुसर्स वि तुह २७१

[ परिकरश्लोक: ] अनुरागवती सन्ध्या ११४, ४६१ उच्चिणसु पडिअ कुसुमं २८३

अनौचित्यादते नान्यत् उत्कम्पिनी भयपरिस्खलित० ३०४ ३३० [आनन्दवधनस्य ] [ ता. व., ]

अपारे काव्यसँहारे उद्दामोत्कलिका विपाण्डुरवुचि २२६ ४९८ [आनन्दवर्घनस्य ] [ रत्ना.,अं. २ इलो. ४ ]

अमी ये दश्यन्ते ननु ४९१ उन्नतः प्रोतलसद्धार: २४१

[आनन्दवर्धनस्य ] उपोढरागेण विलोलतारकं १०९ [ पाणिने: ] अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा २५३ अयं स रशनोत्कर्षी उप्प हजाआएँ असोहिणी एँ ३७७ ४९३

[महाभा०, खी. २४. १९. ] एन्तो रुअइ पिआा ३८३ अयमेकपदे तया वियोग: ३५३ एमेअ जणो तिर्सा २९३ [ विक्रमो०, ४. ३. ] एवं वादिनि० २४८, ४८२,५०२,५२८ अवसर रोडं चिअ ३५१ [कु. सं., ६. ८४. ] अव्युत्पत्तिकृतो दोष: ३१६ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ३७१ [ परिकरश्लोक: ] [ व्यासस्य ]

७१ ८०

५६२

पृष्ठमू- पृष्ठमू क कण्ठाच्छिछ त्वाक्ष मालावलयं ३८३ सषिप्तो हस्तावलरन: प्रसर्भ १९५, ३६९ कथाशरीरसुत्पाद्य० ३३४ [भमरु., २ ] [ परिकरश्लोक: ] च 6 कपोले पत्राळी करतलनिरोधेन २२१ चक्राभिघातप्रसभाज्ञयेव २२५ कमलाअराण मळिमा २८१ चश्दूभुनभ्नमितचण्ड० २१० करिणीवेहम्वअरो मह ५२१ कर्ता दूतच्छलानां जतुमय. [ वे. सं०, 1 ५०४ चन्दनासक भुजग० [ वे. सं., ५. २६ ] २६९ चन्दमऊ एहि णिसा णलिनी कहत्वं भो: कथयामि ४९२ चमहिअमाणसकश्चण २५९ करसन्नद्धे बिरदविधुरा २३८ २८९ चलापार्जं दृर्षि स्पृशसि २२४ [मे. दू०, ] [शाकु., १. २५ ] कस्स व ण होइ रोसो चुम्बिज्जइ असहुत्त [ स. श., ८८६ ] १४३ चूअक्कुरावर्अर्स छणमपि २९८ किमिव हि मधुराणां २८९ [हरिविजये ] [शाकु., १.१७] ज किं हास्येन न मे प्रयास्यसि १९३ जा एज्ज वणुद्देसे खुज्ज कुविआभो पसननाओ २६९ १४ [ गा. स., ३. ३०.] कृतकक्कुपितैः ३०७ ण [ रामाभ्युदये ] ण अ ताण घडर ओही कृते वरकयाळापे ५३९ ५२८ त २३१, ३६८ तै ताण सिरिसहो अर० २६५ [ अमरु.,९ ] [बिषमबाणलीला ] क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्कलि० ३७७ तद्गेहं नतभित्ति मन्दिरमिर्द ३५६ क्ाकार्य शशलक्ष्मणः ३६७ तन्वी मेघजलाद्रेपवलवतया २०१ [ विक्रमो०, ४ ] [विक्रमो., ] ख तमर्थमवलम्बन्ते ये ३१३ २४६ तरप्भूभज्ञा क्षुमितविइग० २०१ खणपाहुणिआ देभर ५०२ [विकमो०, ] ग तस्या विनापि हारेण २३६ गअर्ण च मत्तमेहं १७३ ता प्राक्मुखी तत्र निवेश्य ५३९ गावो वः पावनानां ४१. [फ. सं., 1

पृष्टम्- पृष्ठमू- ताला जाअन्ति गुणा १७० परार्थे यः पीडामनुभवति १४५, ४९१ [ विषमबाणळीला ] [भ. श., श्लो. ५६. ] ताळै: शिज्जद्वलय सुभगैः ३५१ परिमळानं पीनस्तनजघनसज्ञातू १४३ { मे. दू०, उ. १६. ] तेर्षा गोपवधूविकाससुहदां २०२, ५०६ [ रत्ना., २. १२ ] प्रभामहत्या शिखयेव ४७१ त्रासाकुलः परिपतन् परितः २७२ प्रभ्रश्युत्तरीयत्विषि समसति ३५४ [ माघ०, ५.२६.] प्रातुं जनैरथिजनस्य २९७ प्राप्तिश्रोरेव कस्मात्पुनरपि २६१ दत्तानन्दा: प्रजानां समुचित २४४ प्रायच्छतोच्चैः कुसुमानि ४८२ दन्तक्षतानि करजैश्व ५१४ प्रिये जने नारिति पुनरुक्तं ४३३ दोर्घीकुवन् पट्ट मदकलं ५११ भ दुशाराधा राधा सुभग ४८३ भगवान् वासुदेवश्र ५३१ दृष्टया केशव गोपरागहतया २४० भम धम्मिअ वोसत्थो ५२ दे आ पत्तिभणिवतसु ७४ [ गा.स., २. ७६. ] देव्ा एत्तम्मि फले किं २६६ भावानचेतनानपि चेतन० ४९८ घ ३९५ धरणीधारणाय रर्वं शेष: ५२८ भ्रमिमरतिमलसहृदयतां २३७, ३६८ [ह. च०, ] म मनुष्यवृतत्या समुपाचरन्त ३५४ न

५२६ ३१२

निद्राकैतविनः प्रियस्य ५२४ महु महु इति भणन्त उ ५४४

नीवारा: शुकगर्भकोटर. मा प्न्थ रुन्धीओ अवेहि ३५३ ३५२

[शाक०, १. १४ ] [ स. श., ९६१] सुनिजयति योगीन्द्र: २२९ ५३४

[सूर्यश., ] ३५३

न्यक्कारो हायमेव मे० ३४८,४८५,५०४ [शाङु., ३.३८]

[ ह. ना., अं. १४] यः प्रथम: प्रथमः ५२४ प य्च कामसुखं लोके ३९० पश्युः शिरक्षनद्रकलामनेन ४८१ यथा यथा विपर्येति ५३० पदानां स्मारकरवेऽपि ३०२ य दू्वनाहितमति बहुचाटु ३५५ [ परिकरश्कोष: ] [ सुभाषितावली., २७१ ]

५६४

पृष्ठस्ू= पृष्ठमू- यस्मिन्रस्ति न वस्तु किश्वन २६ [मनोश्थस्य कवेः ] वच्च मह व्विअ एक्केइ यस्मिन् रसो वा भावो वा ५०० [ स. श., ९४४ ] [आनन्दवर्धनस्य ] वत्से मा गा विषादं २५२ या निशा सर्वभूतान २९३ वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ५३९ या व्यापारवती रसान् ५०८ [कुमा., ] ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म ३५५ वाणिअअ हत्थिदन्ता २९९, ५२९ येन ध्वस्तमनोभवेन बलजित १३५ २८२ [ चन्द्रककवेः ] वाहुमीकिव्य तिरिक्तस्य ५४३,( यो य: शहत्रं० २११,३१२,३१८,३२२ विच्छित्तिशोभिनैकेन ३०२

[ चेणी., ३. ३२ ] [परिकरश्लोक: ] विमतिविषयो य आसरीत् ४५७ र विमानपये ह्कत ले निषण्णा: रकहतवं नवपतलवैरहमपि ३९५ २२७ विसमइओ काणवि रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः २७२ २९४

[माघ., ३. ५३ ] विस्नम्भोस्या मन्मथाज्ञा ४७६ वीराणं रमइ बुसिण० २६२ रविसडक्कान्तसौभाग्य: १७२ २९५ [रामा., अ. का. १६. १३.] [ह. च., ] रसभावादिविषय ४९७ व्रीडायोगान्नतवदनया ३०५, ४१७ रसादिषु विवक्षा तु ४९७ राजानमपि सेवन्ते ४८५ श

रामेण प्रियजीवितेन तु २९१ शिखरिणि क् नु नाम कियतू १३ [उत्तर., ] शून्यं वासगृहं विळोक्य ५१५ [अमरु., ] शेषो हिमगिरिस्तवं ५१८ लच्छी दुहिदा जामाउओ ४६३ [ भामह., ३.२८] लावण्यकान्तिपरिपूरित २६१ शोक: इळोकश्वमागतः ५२१ [जयवर्धमस्य ] [ रामा., ] लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः ४८७ शभारी चेरकषि: काव्ये ४९८ कावण्यसिन्धुरपरैव हि ४५९ श्यामास्वर्न चकितहरिणी प्रेक्षणे २३२४ लोलाकमलपत्राणि ४१४ [ मे. दू., उ. ४१ ] [कुमा.,] शकाष्माशेषतनुं सुदर्शनकर: २३७

पृष्टम्- पृष्टम्- स सशोणितैः क्रव्यभुजां ३९५ संवृत्त्याभिहिती वस्तु ५०० स हरिर्नाम्ना देव: सहरि: २२८ [आनन्दवर्धनस्य ] २५६ सङ्केतव्लमनसं २५०, ४६१ सिज्जइ रोमश्चिज्जइ ५३५ सज्जेइ सुरहिमासो २५५, ५२८ सिहि पिञ्छ कण्णऊरा ३०० सतकाव्यतत्वनयवत्म० ५५२ सुरभिसमये प्रवृत्ते [आानन्दवर्धनस्य : ५२८ सुवर्णेपुष्पां पृथिरवीं १३७, ४३४ सत्यं मनोरमा रामा: ३९९ सैषा सवैव वक्रोकि: ४६७ सन्ति षिद्धरसप्ररुया स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्० १६७,५०४ सप्तैताः समिधः श्रिय: ३३५ २८९ स्मरनवनदीपूरेणोढा: ३०८ [ व्यासस्य ] स्मितं किश्चिन्सुग्धं तरल० समविसम णिन्चिसेसा ५२३ ३५६ स्वतेजःक्रीतमहिमा ५२४ सरवकशरणमक्षयमधीशं २४६ स्वस्था भवन्ति मयि जोवति ४७७ सर्वोप माद्रव्यसमुच्चयेन ५३९ [ वे. सं., १. ८ ] [कुमा., ] ह स वक्तुमखिलान् शकः २६५ हंसानां निनदेषु यः ५४० ५२४ द्िन्भठूठाविअमण्णुं २६७

लोचनोद्धृतानामुदाहरणपद्यानां वाक्यानाञ्च सूची

पृष्ठम्- छृष्म- अवज्ञयाप्यवच्छाय ११९ अग्निहोत्रं जुहुयात् १६० [ ऐतिहास्िका: ] [ मै. उ., ६. ३६. ] अविवक्षितवाच्यस्य ४१० अधिकारादपेतस्य १२४ [ध्वन्या., ३. १. ] [भामह., ३.२९] असंलक्ष्य क्रमव्यप्ञयः क्रमेण अनोचित्यादृते नान्यत् ३१८ [ ध्वन्या., २. ४. ] ['वन्या. बृ., पृ.३३०] अहं स्वां यदि नेक्षेय १११ अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्यय० ४७२ [ भामह., २.६९] [परिभा. ] अहमित्यभिनयविशेषेण ७२ अपहुतिरभीष्टस्य ११६ [ भह्टनायकस्य ] [भामह., ३.२१ ] अहो संसारनैधैण्य १२४ अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति १ मा [मजलम् ] आगर्भादाविमर्शाद् ३८० अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिः १५४ [नाट्यशा.,] [ इको. वा., ] भादिमध्यान्तविषयं ११५ अभिधेयेन सामीप्यात् २८ [भामह., २.२५ ] अर्मुं कनकवर्णाभं ३४७ आदित्योऽयं स्थितो मूढा: ३४७ [ महा., शा. १५३. १४ ] [महा., शा. १५२. १३ ] अयं मन्दद्तिर्भोखान् ४५१ ५५४ [भामह., ३. ३४ ] आप् वादाविर्सवाद· ४५४ अर्यं स राना उदयणोत्ति ३४१ [श्लो. वा., १.१.७.] [ वासव., ] आसीन्नाथ पितामही तव ११९ अळं स्थित्ना इमशानेऽस्मिन् ३४१ इ [महाभा., शा. १५२. ११. ] इतिवृर्क्ष हि नाटथस्य ४०२ भरपं निमितमाकार्श ४६६ [नाटयशा., ] भश्पीयसापि यस्नेन १३४ इन्दीवरतुति यदा विभृयात् ३५९ · [ भर्तृ हरे: ] [भहेन्दुराजस्प ]

पृष्टम- पृष्टम्- १७२ [भट्टनायकस्य] ऐन्द्रं धनुः पाण्डपमोधरेण ११४ [ पाणिने: ] उ उक्त्यम्तरेणाश्क्यं यत् १६९ भो

उपक्षेपः परिकर: ३३९ ओसुरु सक्ठि आई १७६

[ नाटयशा., २१. ३९.] क कक लौत्ये ४७७ उपज्ञोपक्रम १३२ [धातुपाठ: ] [ पा., सू., २. ४ २१.] कथमपि कृत प्रस्यापत्ती [अमरु., ] ३१५ उपमानाक्षेप: ११३ [ वा. सू., ४ ३.२७ ] कर्पूर इव दग्धोऽपि ११६ उपमानेन तत्वं च २५८ [बाळरा. ३.११.] कवेः प्रयत्नान्नेतर्णा ३८३ उपादायापि ये हेया: १५९ [नाटथशा., ] [ न्याय: ] कवेरन्तर्गतं भावं ९३, ४९८ उपेयुषामपि दिवं ४१ [नाटथशा., ] [भामह, १. ६] कस्य चिद्ध्वनिभेदस्य ३०, ४२६ उप्पह जाया ५०७ [ध्वन्य, १. १९] करस वा होइ ण रोसो २८४ ऋुष्यन्धकवृष्णिक हभ्य: ५३३ [ स. रा. ८८६] [पा. स. ४. १. ११४.] कार्व्य तु जातु जायेत ९७ ए [भामह., १५] एकदेशस्य विगमे ११६ काव्यशोभाया: कर्तार: ५२, ३९९ [भामह., ३.२३. ] [चा. सू. ३. १. १.] एकवाक्यस्थयोरपि ३८९ काव्यस्यात्मा ध्वनिः ४७४ [·्वन्या., ३.२७ ] [ ध्वन्या., १. १. ] एकस्मिन् शयने पराड्मुखतया ७९ काव्यार्थान् भावयति ४९८ [अमरुक., ८३ ] [नाटयशा., ७. ६९] एकाकिनी यदबळा तरुणी १३० काव्ये रसयिता सर्व: ३९ [रुद्रट., ] [ भट्टनायकस्य] एतत्तस्य मुखाश्कयतकमलिनी० १२५ कि वृत्तान्तैः परगृहगतैः १२९ एवम्यं पुरुषो वेद ४४० [मातजदिवाकरस्य ] [शा. भा., पृ. ४, पं. ५. चौ. सं ] कीर्ति स्वर्गफलमाहु: ४०

पृष्ठम्- गृहेथ्वध्वसु वा नान्न पृष्ठमू- कु रप्ीवाज्ानि ४७ ११९ कुरबक कुचाघात करीडा. ३७५ [भामह., ३ ९.] कृष्टोणोरुयु्गं व्यतीत्य १७९ गोलाकच्छकुडप ५०० [रत्ना., २. १०] [ स. श. ] कु तक कुपितर्वाष्पाम्भोभि: ३०८ गोप्यैवं गदितस्सलेशं ४७6 [रामाभ्युदये ] च केळीकन्दलितस्य विभ्रम० २७७ चलापार्ओ दृष्ट ५०७ [अभिनवशुप्तस्य ] [शाकु., १. २५ ] कैशिकी श्लक्ष्णने पथ्या ५१८ चाइअणकरपरसपर. ५३६ [नाटथशा, ] [ पुराणी गाधा] कवाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च १७७ चूर्णपादे: प्रसन्नैः ३२८ [विक्रमो., ४. ] [नाटथशा., ] क्रिययैव तदथस्य ४७० छ [भामह, ३. ३३ ] छिद्रान्वेषी महांस्तब्ध: २१४ क्रोधोऽपि देवस्य वरेण ६९ ज

क्ष जरा नेयं मूध्नि ध्रुवमर्यं ५३६ क्षणे क्षणे यन्नवताम् ५४० [ अभिनवशुप्तस्य ] [माघ., ४. १७ ] २६३ क्षुततष्णाकाममातसर्य ५३६ வ [ पुराणश्लोक:] ढुण्ढब्लन्तो मरिहिशि २७४

ख त

खलेबाली यूप: ४७२ तच्च रसदाननितृत्तये १२० [भामह, ३९ ] ग तत्सहोस्त्युप माहेतु ० २२८ गद्यपद्यमयी चम्पूः ३१४ [ दण्डी., ] [भामह., ३.१७]

गम्भीरोऽह न मे कृत्यं तद्वकत्रेन्दुविलोकनेन दिवस: ३४३ २५१ [ता. व., १ ] गुणः कृतात्मसस्कार: ३७९ [नाटथशा.,] तद्वत्सचेतर्सा सोऽर्थे: ६६ [ ध्वन्या., १. १२. ] १. पद्यमिदं मुद्रितविक्रमोवशीय- तथाभूने तस्मिन्मुनिवचसि ३४४ पुस्तकेषु स्रर्वेंषु नोपलभ्यते, तथापि [ ता. व., ५. ] तया सपूतक्ष विभूषितय ४७१ घिकपाठत्वेनेति वामनाचार्याः । [भामह,]

५६९

पृष्टम्= पृष्ठम्- तव शतपत्रपत्रमृदुताम्र १९९ द [भभिनवगुप्तविरचितदेवीस्तोत्रे ] दभितया प्रथिता स्नगियं २१७ तस्य प्रशान्तवाहिता ३९१ [अभिनवशुप्तस्य ] [ पीगसू., ३. १०.] दानवौरं धर्मवीरं ३९३ तस्याज्ञानां प्रभेदा ये ५२६ [नाट्यशा.,] [ *वन्या., २. १२] दूशकर्षणमोहमन्त्र इव १७८ तस्याभाव अगदुरपरे ५१८ [उत्तर., ]

[ ध्वन्या., १, १. ] देवडिति लुणाहि पछुत्र० १४७

तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्य० ११३ [गाथा., ]

तस्या: पाणिरयं नु २५८ देवीस्वीक्कृतमानसस्य ३४३

[ उ्भटा., ] द्विर वच नेऽचि [ ता. व. ४ ] ४७२ तान्यक्षराणि हृदये किमपि १६३ [ पा. सृ. १.१.५९] [बिल्हणस्य ] घ ताखामनादित्वमाशिषो नित्य० १८७ धर्मार्थकाममोक्षेषु [ योगसू., ४, ९०.] [भामह, १२.] तिष्टेस्कोपवशास्प्रभावपिहिता० १७५ धमें चार्यें च कामे च ५३०

[ विक्रमो., ४. २. ] धृतिः क्षमा दया शौचं २९०

तुदीशालातुर० [ था. समृ., ] ४७२ व्वनिर्नामापरो योऽपि १२२ ३९

[भामह, ३ ४6] [ भट्टनायकस्य ] ध्वनेयदसगुणीभूत• ५३५ तेडलंङ्कारा: पर्रा छार्या २५९ [ध्वन्या., ४. ] [ध्वन्या., २. २८.] न तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतः ९८ नखं नखाक्ेण विघट्यन्ती ९० [ उत्पळपादानाम् ] [कु. स., ] त्वत्स प्राप्तिविलोभितेन ३४४ न चेह जीवितः कश्चित् ३४७ [ ता. व., ६. ] [ महाभा., शा. १५३. १२ ] रवां चन्द्रचूर्डे सहसा स्पृशन्ती ३९७ ४४४ [ अभिनवसुप्तश्य ] [न्यायसू., ] त्वामालिख्य प्रणय कुपितां ६२६ नातिनिर्वहणौषिता ५०७ [ मे. द्., ] [नास्यशा.,] . ७२

५७०

पृष्ठम्- पृष्ठमु- नायकस्य कवे: श्रोतुः ९२ प्रधानगुणभावार्भ्या [ भदृतौतस्य काव्यकौतुके] १०७ [ "वन्या., ३. ४२. ] निःश्वासान्घ इवादर्शे: २९०, ४२६ प्रवातनोलोत्प न्जनि र्विशेष १:२ निरूढा लक्षणा: काश्चित् १४७ [कु. सं., ] - निर्वाणभूयिष्ठमथास्य २४९ प्रसादे वर्तेस्व भ्रकटय मुदं ३६२ [कुमा., ] [चन्द्रकस्य ] नेयं विरौति मृजाली ११६ प्राज्यं ओोतलासमात्रं २८७ [भामह., ३. २२. ] [अभिनवगुप्तस्य ] नोपादानं विरुद्धस्य ३७३ प्राणा येन समर्पितास्तव १२६

प [ भट्टेन्दुराजस्य]

परस्परोपकारेण १२२ प्राप्ता देबी भूतधात्री च ३४२

पर्यायोक्तं यदन्येन १९७ [ रत्ना.,]

[भामह.३.८] प्रारम्भक्ष प्रयत्नश्ष ३३८

पहिअसामाइएसु ५१६ [नाट्यशा., २१. ९]

पाण्डुक्षामं वरक्त्र हृदयं ३६८ ३४०

पुरुषार्थहतुक्कामिदं ३८९ [ रत्ना., ]

[सांखयोकिक: ] प्रासश्निके परार्थतवात् ३३९

प्रकरणनाटक्योगात् ३३३ [नाट्यशा., २१.२०]

[ नात्यशा., २०. ६० ] २८५

२४९ व

[कुमा., १. ६६. ] बद्धोत्कण्ठमिर्दं मनः किम् ३४३

प्रतिषेध इवेषस्य १११ [ ता. व., १।

[भामह., २.६८] बहनी समवेतानां ३८६

प्रतीयमान पुनरन्यदेव ४५९ [नाटयशा,]

[ खवन्या., १. २. ] बाहुलतिकापाशेन ५०७

१३३ भ [भर्तृ, ] भय िह्लरटकखणे ५३५ प्रत्याख्यनरुष: कृतं २११ [अभिनवशुप्तस्य ] भवत्या विभति नैकत्वं ३० १. माळतीमाधवस्येदं पद्ममिति [धन्या., १. १४ ] केचनाभिदधुः, परं सुद्ितपुस्तकेषु नो- २

पलम्यते। [ अभिवनगुप्तस्य ]

५७१

पृष्ठमू- पृष्ठम्- भम धम्मिअ ४७५ यत्रार्थ:ः शब्दो वार्स १८९, ४५ [ गा. स., २. ७६] [ ध्वन्मा., १. १३ ] भाववातहठाज्जनस्य १२७ यत्रोकौ गम्यतेऽन्योडर्थ: १०९ [ अभिनवशुप्तस्य ] [भामह., २. ७९] भावानचेतनानपि ५२७ यद्यमनुभावयति वागज़सत्व. १५६ [ ध्वन्या., वृ. पृ. ४९८] [नाटयशा.,] भिन्नरुचिरहि लोक: यदि नामास्य कायस्य १३ [ रघु., ६. ३०] य द्वामाभिनिवेशित्वं ३४१ भो भो: कि किमकाण्ड एव ११२ [ नाटयशा., २४. १९९] [अभिनवशुप्तस्य ] यद्विश्रम्य बिलोकितेषु ८१, ४६५ म [भहेन्दुराजस्य] मणि: थाणोहलीढः समरविजयी ११५ यस्य विकार: प्रभवन्नप्रति० १२९ मथ्नामि कौरवशतं ४८० [ रुद्रट., ] [ वेणी., १. १५ ] याते गोत्रविपरयये श्रतिपर्थ १७५ मदो जनयति त्रीतिं १२० [भामह., २.२७ ] - विकमो X याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ मनुष्यवृत्या समुपाचरन्तं ३५४ यावत्पूर्णो न चैतेन० ८७ मा निषाद प्रतिष्ठा त्वं ८६ [ हृदयदर्पेणे ] [रामा., बा. १.] युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य ४१ मा भवन्तमनळः पवन: २७४ ये यान्त्यभ्युद्ये त्रीति १२६ ३४६ यो यः शस्त्रं विभति २०७, ३१६ सुरयां वृत्ति परित्यन्य ६२, ४३२ [जन्या., १. २०. ]] [ वेणी., २.३१, ] योडर्यों हृदयसम्बादी ३९ य यं सर्वेशेला: परिकरप्य [भट्टनायकस्य] ९१ [कु. सं., १.२ ] रसान्तरसमावेशः ३८७ २७५ [ भ ट्टेन्दुराजस्थ ] [ व्वन्या., ३.२१ ]

यः संयोग वियोगाभ्य। रसेऽगत्वं तस्मादेषा २२०

[भर्तृहरिकारिय्] १३३ [ "वन्या., ]

यत्पदानि त्यजन्त्येव रागस्यास्पदमित्यवैमि ३८९ ४९८ [ नाटथशा,] [नागान., १. ५. ] राजह सैर वीज्यन्त ४६५

५७२

पृष्ठमृ= पृष्ठम्= राम इव दशरथोऽभूत् १२१ [ रुद्रट., ] [नाटथशा.,] रूढा ये विषये ऽन्यत्र ४२६ १५६ [ ·न्या., १. १६ ] [नाटथ., ] रौदस्य चैव यत्कर्म ३७५, ३८१ विभावो विज्ञानर्थः लोके [नाय्यशा,] [नाटथ., ] मा विरुडालड्क्रियोश्लेखे १२१ लक्षण हेतवो: ३१६ [ भहोद्रटस्य ] [ पा. सू. ३.२. १२६] विरोधाळक्वारेण ५०८ लडिघअगअणा फल० ४९९ [ ध्वन्या., ४. ] लीलादाढा शुभ्यूड्ढा ३४६ विवक्षातरप रत्वेन ४९६,५०७ [ महाबी., ] [ ध्वन्या., २.१८] लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये १९ विशेरष्य नाभिधा गच्छेत् ५५ घ विषमकाण्डकुटुम्बक० २८६ वक्राभिघेय शब्दोफि: २५, ४६७ विषयक्वमनापन्नेः ४१३ [ भामह, १.३६ ] [नाटथशा.,] वदति बिसिनीपत्रशयनं ४२६ वीतरागजन्मादशनात् ३९१ वसन्तम त्ताळिपरम्परपमा: ५३६ [ न्यायसू, ३. १. ] [अभिनवशुप्तस्य] वौरस्य घैव यत्कर्मे ३८१ वस्तुतश्शिवमये हृदि ५५५ [नाटयशा., ] वाक्यार्थमितमे तेर्षा ४१५ वीराणां रमते घुसणारुणे २६४ [श्लोकवा., १.१. ७] वृत्तय: काव्यमातृका: ४०१,५१८ वागजसरवोपेतान् काव्यार्थान् ३१९ [नाटपशा,] [नाटथशा., ७.१.] वृच्यो रीतयक्ष गताः ५१८ वाग्धेनुदुगध एतं हि ["वन्या., ] [ भष्टनायकस्य] श वाश्वि कल्पा ना मानन्त्या तू ४७३ शत्रच्छेद्दृढेच्छस्य ११७ [ च्वन्या., वृ. पृ. २५ ] शब्दप्राधान्यमाश्रित्य ८७

वाच्यः प्रसिद्धः ४७ [ भट्टनायकस्य] [ ध्वन्या., १. ३.] १३४ वासुदेवस्सरवेम् [गीता., ] ५३२ [भतृह., 1] विन्ध्यो वर्चितवान् ४७३ शब्दारप्राक्तिर्त : प्राहु., ५४२

५७३

पुष्ठम्न पृष्ठम्- ३२ सगुणीभूतव्य हथ: ५१३ [भामहविवरणै ] [ 'वन्या., ३. ३४ ] शब्दार्थव त्यलङ्कारा: १२२ सरगं अपारिजाअ १२६ · [भामहविवरणे ] [ सेतुबन्धे ] शब्दार्थशासनज्ञान २७३, ४०२ सज्जनान् कविरसौ ५५५ ३२ स्श्यं मनोरमा: कामाः २९८ [ भामह., १.९] स पातु वो यस्य हतावशेषा: २०० १२ समर्पकत्वं काव्यस्य ३२१ [अभिनवगुप्तस्य ] [*वन्या., २. १०] शौतांशोरमृतच्छटा यदि २३३ [अभिनगुप्तस्य ] समस्त गुणसम्पद: समं १९९ [अभिनवशुप्तस्य ] शक्गार एव परम: ३१६ [ध्वन्या., २. ७.] समाधिरन्यधमेश्य १४२ संसाध्ये फलयोगे तु ५१७ ३३७ भङ्गार एव मधुरः [ थ्वन्या., २. ७] [नाटथश., २ १. ७.]

शृप्तारश्च तैः प्रसर्भ समुद्र: कुण्डिका ४७३ ३८० [नाटथशा,] स्रसुस्थिते धतुर्थ्वेनौ ३८८

शक्ारहास्य करुणरौद्र० [भर्जुनचरित्रे]

[नाटथशा.,] सरस्वती रवादु तदर्थवस्तु १०३

शमाराद्दि भवेद्धास्य: [ च्वन्या., १. ६ ]

[नाटथशा.,] १७

भमारानुक्कतिर्योँ तु १७८ [उद्भटका, १."]

[नाटयशा., ] सर्वक्षितिमृरता नाथ दष्टा ३५५ श्रव्यं गातिसमस्तार्थशन्दं २०७ [ विक्रमो., ] [भामह., २.२३ ] सर्वेत्र ज्वलितेषु वेश्मसु ३४३ श्रीसिद्धिचेळच रणाब्ज. ५५४ [ता. व., ३ ] सर्वत्र तहिं काव्यव्यवहार: 66 श्रति लिम्ादिप्रमाणषट्कस्य ६ 8 [हृदयदर्पेणे ] [ जै.सू., ३.३.१४ अर्थतोऽनुवाद: ] सादृश्यात्ळक्षणा वक्रोक्ि: ३२ स [वा. सू. ४ ३.८] स एव वीतरागश्चेत् ३२० सुवर्णपुरष्पा पृथिवों स्र एकस्त्रीणि जयति ४३४ ११६ स्रियो नरपतिवदि: ३२७ . .

५७४

पृष्टमू- स्थाध्वोरिच्च ४७२ धं स्वं निभित्तमासाय्य पृष्टम्-

[ पा. सृ. १.२.१७] ३९१ स्थितमिति यथा शथ्यां [ नाटयशा., ] ३३५ [रामाभ्युदये ] ४०१ [ भामह., ५.३.] स्थर्ये णोत्तममभ्यम • ३३३ [नाटथशा, ७.६३ ] ह हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैय: ५५४ २४९ [कु. सं., ] हमरन वनदी पूरेणोढा: ३०८ [भमरु., १०४] हहाहेति संरम्मार्थोर्डर्य स्मरमि स्मरसंहार, २८८ १७१

[अभिनवगुप्तस्य ] [ हृदयदर्पणे ] हिअभललिआ स्वश्चितपक्ष्मकपाटं ३४४ ४९९

[ रवप्नवा., ] हेळापि कस्यचिदचिन्त्य फर्ल २७७ होइ ण गुणाणुराओ स्वत्पमार्त्र समुर्सष्टं बहुधा ३७९ १२३

[नाटथश,]

प्राप्तिस्थानम्- चौखस्या संस्कृत पुस्तकालय, बनारख सिटी।