1. Dhvanyaloka Anandavardhana Bishnupada Bhattacharya Udyota 2 Firma K.L. Mukopadhyaya 1957

y registered version )

DHVANYĀLOKA

OF

ĀNANDAVARDHAŅA [ UQDYOTA IÍ ]

EDITED

WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION

BY

SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, M.A, P R.S, ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA Associate Professor of Sanskrit Language & Literature, Department of Post-Graduate Traming and Research, Sanskrıt College, Calcutta. WITH A FOREWORD BY DR. SUSHIL KUMAR DE, MA, P.R S, D Lit (London) PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE, DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING AND RESEARCH SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA

SPI-KANAIAA'

FIRM K L. MUKHOPADHYAY 6/IA, Banchharam Akrur Lane, CALCUTTA-12

I by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

DHVANYĀLOKA

OF ĀNANDAVĀRDHANA

[ UDDYOTA II ]

EDITED

WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION

BY

SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, MA PR S., ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA Associate Professor of Sanskrit Language & Literature, Department of Post-Graduate Training and Research, Sanskrıt College, Calcutta WITH A FOREWORD

BY DR. SUSHIL KUMAR DE, MA, PRS, D Lit (London) PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE, DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING AND RESEARCH, SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA

&PI-KANAIAA® MOYKOnAAIAIA 963

FIRMA K L MUKHOPADHYAY 6/14, Banchharam Akrur Lane, CALCUTTA-12.

mage Converter - (no stan s are applied b stered version)

Published by K L Mukhopadnyay 6/14, Buncnhuram Akrui Lane Calcutta-12

First Edition, June 1957

Printed by D P Mitra at the Elm Piess 63, Beadon Strect, Calcutta-6

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

Preface to the Second Uddyota

The present fasciculus comprises the Second Uddyota of the Dhvanyaloka, the publication of which was announced several months ago in the Preface to the First Uddyota. In preparing the present Uddyota the author has tried to utilse the collations of manuscripts in the possession of Dr. Sushil Kumar De, the following being parucularly important - A-India Office MS No. 1008 E 1135 ( Devanāgarī ) B-Bhandarkar Oriental Institute MS No. 257 of 1875-76 ( S'āradā script ) C-Do. No 255 of 1875-76 D-Do. No 256 ot 1875-76 (S'āradā script ). The author has tried to make the Supplementary notes appended at the end of the volume as much exhaustive and helpful as possible, important textual variants being noticcd with care whenever necessary. The author takes this opportunity to acknowledge his heartfelt gratitude to all oriental scholars and students of Sanskrit Poetics, who have received these humble efforts of his with enthusiasm and favour and his indebtedness to his teachers, who have ail along encouraged him in his arduous task God willing, the remaining Uddyotas would also be published in due course.

Sanskrıt College, ) May 15, 1957. Bıshnupada Bhattacharya

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

CONTENTS

Pages

1 Preface 11i

2 Text and Exposition 1-141

3 Appendices (1) Appendix I : Supplementary Notes. 145-168 (11) Apperdix II 169-172 (a) Alphabetıcal Index of Kārıkās (b) Alphabetical Index of Vrtti-verses (c) Alpha betical Index of Illustrative Quotations in the Vrtti.

d by Total Image Con ps are applied by registered version )

nverter - (no stamps are applied by registered version

DHVANYĀLOKA [ UDDYOTA II ]

TEXT

द्वि प्रकार: प्रकाशितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदपतिपादनायेद- मुच्यते- अपर्थन्तिरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। ऋरत्रिवनतितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम ॥१। तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गास्यैव विशेषः।

EXPOSITION § 1 We have already noted in our notes on the last Uddyota (I Sec $ 41) that classification of dhvana into अवि- वक्षितवाच्य and विवक्षितान्यपरवाच्य vaneties was shown by the Vrttıkāra in antıcıpation of the Kārikākara's view expressed later on, though the latter was completely silent on the point in that Uddyota In this opening kārikā of the Second Uddyota the Kārıkākāra shows the classification as already noticed by the Vrttıkāra beforehand Compare Abhinavagupta's remarks . "वृत्तिकार सङ्गतिमुद्दयोतस्य कुर्वाण उपकरमते-एवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भाव। न चेतन्मयोत्- सूत्रमुक्तम्, अपि तु-कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति। तत्र द्वि- प्रकार-प्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमित्त बीजभूतमिति सम्बन्धः । यदि वा-तत्रेति पूर्वशेष। तत्र प्रथमोद्दयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितस्य अविवक्षितवाच्यस्य य. प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते।

ersion)

2 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

तदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेण अविर्वा्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षित- वाच्यात् प्रभिन्नत्व तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। भवति मूलतों द्विभेदत्व कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भाव: ।।"-Op. ci., pp. 165-166. In the present kārikā the Kārikakara mentions the two sub- divisions (अवान्तर-भेद) of the अविवक्षित-वाच्य variely of dhvani. They are-(1) अर्था्तिरसंक्र्मितवाच्य-ध्वनि, and (2) अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य-ध्वनि. Abhinavagupta in his Locana ad- mirably brings out the characteristic features of each of these two sub-varieties. Comp :" .. ... येन वाच्येन अविवक्षितेन सता- विवक्षितवाच्यो ध्वनिर्व्यपदिश्यते, तद् वाच्य द्विधेति सम्बन्यः । योजर्थ उपपद्यमानोऽपि ताबतैवानुपयोगात् धर्मान्तरसंवलनयाज्यता- मिव गतो लक्ष्यमाणोजुगतधर्मी सक्सूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः। यस्तु अनुपद्यमान उपायतामात्रेण अर्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत हति ॥"-Op. cit., pp. 166-67. Thus, while in the first sub-variety of अविवक्षितवाच्य-ध्वनि the वाच्य sanse, though not totally incompatible, is transformed into one characterised by new attributes, in the second sub-variety the aT=y sense is totally incompatible and as such has to be aban- doned altogether, being used only as a means towards the comprehension of the suggested sense. तथा .... विशेष :- Now, it might be contended that in the present karika the author has shown the two-fold division of the expressed sense (वाच्यार्थ) only. So, how can it be cons- trued as referring to the classification of the suggested sense (ध्वनि) ? To this the Vrttikara replies by pointing out that as the nature of the suggested sense (a4T) also differs accord- ing as the suggestive elements (व्यञजक) like वाच्य, वाचक etc. vary, there can be no incongruity in construing the kārikā as referring to the main classifications of the suggested sense. Compare : 'ननु व्यङ्गात्मनो यदा ध्वनेर्भेदो निरूप्यते तदा वाच्यस्य

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 3

द्विधति भेदकयन न सगनमित्याशङ्काह-तथाविधाभ्यां चेति। चो यम्मादर्थे। व्यञ्जकवचित्राद्धि युक्न व्यङ्गावैचित्रमिति भाव । व्य्जके त्वर्थ यदि ध्वनगव्दस्नदा न कश्चिद् दोप इति भाव ।- "Locana, p 167

TEXT २। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिग्तवियतो वेल्ववलाका घना वाताः शोकरिणः पयोदमुहदामानन्दकेकाः कलाः। कारम सन्नु दृढ कठोरहृदयो रामोडस्मि सव सहे व ढेहो तु कर्थ भवि्यति हहा हा देवि धीरा भव।। -इत्यत्र गम-शब्द । अनेन हि व्यद्गनधर्मन्तरपरिणतः संज्ञी प्रत्याय्यते, न संजिमात्रम् ॥

EXPOSITION

§ 2 The speaker of the verse quoted is Rama himsell So, If the सज्ञा (Proper name) राम in the expression रामोऽस्मि सर्व सहे referred to the person bearing that name only and nothing else, then the use of such a word would have been g regarded as faulty. But, here, the word ₹TH does not merely convey the primary sense-viz Dasaratha's son, who 1s the सज्ञिन् referred to by the सज्ञा राम, but the latter as characterised by such attributes (धम) as सकलदु खभाजनत्व, राज्यनिर्वासितत्व etc Thus the वाच्यार्थ is transformed (परिणत) from a merc सज्ञित to some other sense which includes within its scope the expressed sense-viz सजञिन itself (Rama in the piesent instance) as well The attributes (H) are, however, compre- hended through suggestion (वघञजना) अनेन हि .... सज्ञिमात्रम् -परिणाम or transformation has a technical sense in Samkhya philosophy, which is also applicable here Compare :-

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

4 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

"जहद् धर्मान्तर पूर्वमुपादत्ते यदा ह्ययम। तत्त्वादप्रच्युनो धर्मी परिणाम.स उच्यते।" -(Quoted by Jayaratha in his Vımarśmnī, p 41) Abhuavagupta thus explains the vriti. अननति रामशब्देन अनुपपद्यमानार्थनेनि भाव। व्यङ्गा धर्मान्तर प्रयोजनरूप राज्य- निर्वामनादि असग्व्येयम्। नच्चासख्यत्वाद् अभिधाव्यापारेण अशक्य- मर्पणम्। करमेणार्प्यमाणमपि एकधीविषयत्वाभावान्न चित्रचर्वणा- पदमिनि न चारुन्वानिकयकृत्। प्रतीयमान तु तदसन्यमनुन्धिन्न- विशेपन्वेनैव कि कि रूप न सहने इनि चित्रपानकरसापूपगुडमोदक- व्यानीयविचित्रर्वणापदं भवति। यथोक्तम-'उक्यन्तरेणाशक्य यद' इति। एष एव सर्वत्र प्रयोजनम्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्पहेतु- मन्नव्य। मात्रग्रहणेन सज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह ॥"-Op cit, pp 169-70 Compare also Govinda Thakhura's Kāvya-pradīpa "रामपद च सर्वसहत्वानुपयुक्तशक्यार्थतया सकलदु खभाजनत्व लक्षयत् सीता विनाऽपि जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भ व्यनक्ति।"-p. 132 We are to note that Govinda regards the attributes सकल- दु.ववभाजनत्व etc as लक्ष्य, while according to the Vrttikara they are व्यद्न (Comp. व्यङ्गघर्मान्तरपरिणतः above)

TEXT ६३। यथा च स्मेव विषमवाणलीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति। रइकिरणान्नुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाईं ॥1 -इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः॥ EXPOSITION 8 3 In this verse the second कमल signifies not merely I. तदा जायन्ने गुणा यदा ते सहृदयैगृ ह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ।।इति च्छाया।।

mps are applied by registe ersion)

UDDYOTA II 5

'a lotus' but 'a lotus as possessing attributes like सौरभ (frag- rance), मौकुमार्य (tenderness) etc' Compare "अत्र द्विनीयकमल- शब्द सौरभादिगुगयुक्तत्वरपे लक्ष्ये सकमतवाच्य"-Pradipa, : 581 The verse is really an instanco of लाटोनुप्राम, for the word कमल though repeated twice has a different significance 'तात्नर्य' in each case and as such there is no defect because of repetn on (पौनरुकत्य) Compare Ekavali in which this verse is cited under the figure of speech लाटानुन्राम-"अत्र प्रथम कमलशब्दो वन्तु- मात्राभिधायी। द्वितीयस्तु सौरभ-सौकुमार्य-कान्तिमत्त्व-सभावित- कान्नावदतोननानन्वादिवमरूपार्थ इत्यस्त्येव नात्पर्यभेद ।।"-0r cit , p 194 TEXT ४। अत्यत्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वालिमीके :-

निः्वासान्य इवादशेशचन्द्रमा न प्रकाशते ।इति।' अत्रान्धशब्द: ।' EXPOSITION 4 The term 3Fq is a privative term and as such presupposes the capacity for seeing, which the looking glass ( 3TTasf ) totally lacks The primary sense is therefore to be abandoned altogether in favour of a moie suitable sense, which does not comprise within its scope the primary sense (मुख्याथ) of अन्ध Thus it Is designated as अत्यन्ततिरस्कृत- वाच्य, which is based on जहत्स्वार्थ-लक्षणा or लक्षण-लक्षणा, I. "अनुगृहीनानि स्पृष्टानि कमलानि कमलानि सुग्भीणि आह्नादर्कानि वा भवन्नि। अन्न अनयामूनेयु कमलत्वजात्यभावो व्यडग्य कमलपद- लक्षणालभ्य। अंत्र रविकिग्णाननुग्रहेण न केवल सोरभादिगुणहानि, अपि तु कमउन्वमामान्यान्नर्गनिरपि नेनि लक्षणामूलध्वनि"-Vaidyanatha Tatsat's Prabh thereon 2 Ramayana, III. I6 I3 हेमन्नवर्णने पञ्चवटया रामम्योकितिरियम् -Locana°

al Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

6 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

as has been pointed out in our previous notes Compare °Locana . "अन्ध इनि चोपहतदृष्टि,। जात्यन्धस्यापि गर्भे दृष्टयुपघातात्। अन्धोज्य पुरोऽपि न पश्यति-इत्यत्र तिरस्कारोजन्धार्यस्य न त्वत्यन्तम। इह तु आदर्शम्य अन्धत्वमागेप्यमाणनपि न सह्यमिति। अन्ध- कब्दोऽत्र पदार्थस्फुटीकरणाशक्नत्व नष्टदप्टिगत निमित्तीकृत्य आदर्श लक्षणया प्रतिपादयति। असाधारणविच्छायत्वानुरयोगित्वादिधर्म- जातमसख्य प्रयोजन व्यनक्ति ।।"-Op cit, p 172 Bhattanayaka, however construes इव with नि श्वासान्ध, instead of taking the latter as an adjective qualifying आदर्श, so that the verse is reduced to an illustration of the figure of speech उत्प्रक्षा. But Abhinavagupta points out the flaws of such an interpretation, as the construction would then be unnecessarily strained Compare :- "भट्टनायकेन तु यदुवतम्-'इवशव्दयोगाद् गौणताऽप्यत्र न काचिद्' इति, तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य। आदर्शचन्द्रमसोर्हि सादृश्य- मिवशब्दो द्योतयति। 'निश्वासान्ध' इति चादर्शविशेषणम्। इव- शब्दस्य अन्धार्थेन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत्। योजन चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम्। न च निश्वासेनान्ध इवादर्श, स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम् ॥"-Op. cut., pp. 172-73

TEXT ६ ५। गअण' च मत्तमेह धारालुलिअज्जुणाइ' अ वणाइ। णिरहद्कारमिअ्रद्ढा हरन्ति नीलाओवि णिसाओ।1 अत्र मत्त-निरहद्कार-शब्दौ।।

I. गगन च मत्तमेघ धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहङ्कारमृगाड्ा हरन्ति नीला अपि निशा॥ सस्कृतच्छाया ॥ -हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थ :- Locana

erter - (no sta

UDDYOTA II 7

EXPOSITION. § 5 मत्तता and अहंकार are primarily attributes of animate and sentient beings, and as they are applied in this verse to मेघ and मृगाड (moon), both being inane objects, they must abandon their primary significance in favour of their implied senses, which do not comprchend wi hin their scope cven the least shred of the piimary meanings Compare ·- "मत्तशव्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मक- मुख्यार्थेन सादृश्यात् मेघाल्लॅक्षयताऽसमञ्जसकारित्व-दुर्निवारत्वादि- धर्मसहस्र ध्वन्यते। निरहङ्कारगब्देनापि चन्द्र लक्षयता तत्पारतन्त्रा- विच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृति ।।"-°Locana, p 173.

TEXT ६। असंलक्ष्यक्रमोद्योतः क्रमेण द्योतितः परः। विवत्तिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गोर्डयों ध्वनेरात्मा। स च वाच्याथापक्षया कश्विदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्चित् क्रमेणेति द्विधा मतः॥

EXPOSITION § 6. Having thus illustrated in the preceding sectrons the varieties of the अविवक्षितवाच्य ध्वनि, the Dhvanikara proceeds to the treatment of the other main division of cafa- VIZ विवक्षितान्यपरवाच्य This is not based on Indication or &UIT as the first variety is, and as such the primary sense is neither altogether repudiated ( अत्यन्ततिरस्कृत) nor transformed (अर्थान्तरसक्रमित). The expressed sense has its importance per se But the ultimate object of our cogni- tion is the suggested sense. The latter again may be two- fold-considered from the standpoint of the sequence (H )

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

8 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

that intervenes between the cognitions of the वाच्य and व्यङ्गत senses. If the sequence is 1mpeiceptible-we have the असलक्ष्यकम-vallety, which compiIses रस, भाव, रसाभास, भावामास, भावोदय, भावशान्ति, भावशवलता etc, If, however the intervening sequence be peiceptible, it is known as सलक्ष्यकम which might take elther the form of वस्तुध्वनि of of अलकारध्वनि Locana explams the term असलक्ष्यक्रमोद्योन as-"सम्यड न लक्षयितु शक्य कमो यस्य तादृश उद्योत उद्दयोतन- व्यापारोडस्येति बहुब्रीहि।"

TEXT ३७। तत्र- रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माडद्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ।३।। रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्ित्वेनावभास- मानो ध्वनेरात्मा ।।

EXPOSITION § 7 In the piesent Kārıkā the Dhvamıkāra mentions the principal varieties of the असंलक्ष्यक्रमध्वनि भावध्वनि has been defined by Jagannatha as-विभावादिव्यज्यमानहर्षा- द्यनतमत्व तत्त्वम (1e. भावध्वनित्वम्)-"when any one of the thirty-three vyabhicarins enumerated by Bharata bcomes manı- fested by the विभावs and अनुभावs pertaining to it, it is called - भावध्वनि (as opposed to रसध्वनि which arises when any one of the eight or nine sthayins is mainly suggested) " For रसाभास and भावाभास compare 'अनौचिित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रस-भावयो.'. For the concepts of भावोदय and भावसन्धि as alluded to in the expression 'तत्प्रशन्त्यादिरक्रम.' see Locana : 'यद्यपि च रसेनेव सर्वं जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यकघन- चमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदशात् प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चमत्-

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 9

कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्था प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशय प्रयोजको भवति, तदा भावध्वनि। यथा- तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कु्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। ता हत्तु® विबुधद्विपोऽपि न च मे शक्ता पुरोवर्त्तिनी सा चात्यन्तमगोचर नयनयोर्यातेति कोऽय विधि.॥ 1 अत्र हि विप्रलम्भरससन्द्गावेऽपीयति वितर्का्यव्यभिचारिचमत्- क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशय.। व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय- त्रिधर्मका.। यदाह-'विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिण' इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्त. कदाचित्। यथा- याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथ शय्यामनुप्राप्तया निर्ध्यात परिवर्त्तन पुनरपि प्रारब्धुमङ्गीकृतम्। भूयस्तत् प्रकृत कृत च शिथिलक्षिप्तकदोर्लेखया तन्वङ्गा न तु पारित. स्तनभर ऋ्ष्टु प्रियस्योरस.। अत्र हि प्रणयकोपस्योज्जिगमिषयव यदवस्थान न तु पारित इत्यु- दयावकाशनिराकरणात्तदेवास्वादजीवितम् । .. क्वचित्तु व्यभिचारिण प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्चमत्कार।.क्वचित्तु व्यभिचारिण. सन्धिरेव चर्वणास्पदम्।.क्वचिद् व्यभिचार्यन्तरशबलतैव विश्रान्तिपदम्। यथा- क्वाकार्य शशलक्ष्मण क्व च कुल भूयोऽपि दृश्येत सा। दोषाणा प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुखम्। कि वक्ष्यन्त्यपकल्मपा कृतधिय. स्वग्नेषि सा दुर्ल्लभा चेत स्वास्थ्यमुपहि क खल युवा धन्योऽधर धास्यति ॥ 2 अत्र हि वितकौ त्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादन्ये धृतिचिन्तने परस्पर बाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वश्ञो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानता I. Vıkrmorvaaśī, Act IV 2. Ibid, Act IV

I Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

10 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

ददती परमास्वादस्थानम । एवमन्यदप्युत्प्रक्ष्यम। एतानि चोदय- सन्धि-शबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि॥।'- Op at, pp 175-177 रस, भाव etc are called अकम (1e अकरम-व्यङ्धत) as the irerval between the cognition of the विभाव s, अनुभावs etc 01 the one hand and tht of the former, though it actually e usts, is so small that it is quite imperceptible and can be easily reckoned as nonest The negative particle (5T) in the term अक्रम conveys the idea of small-ness (ईषदर्थ) Candidasa in his commentary on Mammata's Kāvyaprakāśa notes 'अकम इति नञ् ईपदर्थऽज्ञेयतापरम ।-P 92 The negative particle नञू has six different senses Compare, "तत्सादृश्य- मभावश्च तदन्यत्व तदल्पता। अप्राशस्त्य विरोधश्च नञ्नर्था षट् प्रकीर्तिता ।।"-Abhinavagupta here remarks that though रस, भाव etc are usually known as अक्रम, still that does not exclude them from the category of सलक्ष्यत्रमध्वनि Under certain circumstances they might be classed with वस्तुध्वनि and अलकार- त्र नि as falling under the latter Compare.'यो रसादिरर्थ स एवाक्मो ध्वनेरात्मा न त्वक्रम एव स। [स]क्रमत्वमपि तस्य कदाचिद् भवति। तदा चार्यशक्त्युद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते॥- Op cit, p 174 Usually as soon as we read a poem we become, as it were, simultaneously aware of the emotions (₹) etc That 1s why they are called अक्रमव्यङ्ा. But in cases wheie there is a perceptible interval between the cognition of the expressed sense of a poem (consisting of such factors as विभाव's, अनुभाव's etc) and that of the emotions suggested by it, the latter might reasonably be regarded as instances of सलक्ष्यकमव्य इवन 1

I Compare सोऽ्य निगदित सर्वोऽपि रत्यादिलक्षणो व्यङ्गाप्रपञच. स्कुटे प्रकरणे भ्टिति प्रतीनेतु विनावानुभावव्यभिचारिषृ सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतो पौर्वापयकमस्यालक्षणादलक्षात्रमो

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 11

स चाङ्ित्वेन .. ध्वनेरात्मा-रस etc constitute the soul of poetic art, subject to this important proviso, viz that they are predominont over all other elements and subservient to none As Abhinavagupta 1emarks ननु कि सर्वदैव रसादिरर्थो ध्वने प्रकार .? नेत्याह। कि न यदाऽद्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमान। एतच्च मामान्यलक्षणे 'गुणीकृतस्वार्था'वित्यत्र यदयपि निरूपितम तथापि रसवदाद्यलंकारप्रकाशनावकाशदानायानु दितम्।।"-Op cit, pp. 174-75. TEXT ई८। इदानी रसवदल कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वने- विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम। रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विंषयो मतः ॥४। रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशमलक्षण मुख्यमर्थमनुवर्त्तमाना यत्र शब्दार्थोलद्वारा गुणाशच परस्परं ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः ।। EXPOSITION § 8 In the preceding kānkā it has been hinted at that रस etc would be regarded as cases of ध्वनि only when they are predominant ( अ्िन) and all other elements like the poetic figures (अलकार's) belonging both to वाच्य and वाचक are subordinate The present kārıkā explicitly states what was implicit in the preceding kārika with a view to differentia- ting a case of रसध्वनि proper which 1s असलक्ष्यक्रम from

व्यपदिश्यते। यत्र तुविचारवेद्य प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्री- विलम्बाधीन चमत्कृतेमन्थिर्य्यमिति सलक्षाक्रमोऽप्येष भवति ॥-Rasagan- gādhara, p 129 See also Dhvanyāloka-Vrtti on the verse 'एवंवादिनि देवषौ-' (Kumara, VI 84) and Locana thereon {Uddyota TI, p. 248)

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

12 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

रसवत् etc. which are no more cases of ध्वनि than such common figures of speech as उपमा, अनुप्राम etc In instances of रसवत, प्रेयस्, ऊर्जस्विन etc रस, भाव etc are compre- hended no doubt, but all the same they only serve to enhance the beauty of the expressed sense just as poetic figures like अनुप्रास, उपमा etc beautify the words and ideas to which they belong But in a case of रसध्वनि (भावध्वनि etc), it is the aesthetic emotion that occupy all our conscious activities, while the expressed sense and the various figures of speech dwindle into insignificance, and merge their individua- hties towards the highest end in view-viz the suggestion of the aesthetic emotion, so that the individual charms of the particular figures of speech are not relished apart from the aesthetic relish, or as in any way surpassing it This, how- ever, is not the case in instances of रसवत्, प्रयस etc, and as such they can never be regarded as रमध्वनि, भावध्वनि, etc While in the latter रस (भाव etc ) is the soul (अं्भिन्), in the former it is in the position of a mere constituent element ( 5 ), and that makes all the difference. Compare : Locana: "ननु अद्गित्वेनावभासमान इत्युच्यते। तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्निराकरणाय एतद्विशेषणमित्यभिप्रायेण उपक्मते-इदानीम इत्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसादीना रसवत-प्रेय- ऊर्ज स्त्रि-समाहिताल काररूपतायामिति भाव। अनया च भङ्गता रसव- दादिष्वलकारेषु रसादिध्वनेर्नान्तर्भाव इति सूचयति। पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्नुध्वनेनन्तिर्भाव इति दर्गितम्। वाच्य च वाचक चतच्चारुत्वहेतव्रश्चेति द्वन्द्व। वृत्तावपि शब्दाश्च अर्थाश्च अलकाराश्चेति द्वन्द ।।"-Op cit, p 180 Pradipa too remarks .- "एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाद्यलकारव्यपदेशं लभन्ते। ननु गुणीभूतो रमो रसवत्, भावस्तु प्रेय, रसभावाभासौ ऊर्जस्वि,

ed by Total Image Converter - (nc sare applied b stered version

UDDYOTA II 13

आावशान्तिः समाहित :- इत्यस्त्येव पूर्वेषामलकारव्यवहार, न पुनर्भावोदयादिषु। तत् कथमेतदुच्यते इति चेत्। यद्यन्यवचन विना मद्वचसि नादरस्तर्हिं कश्चित् प्रक्षावानवश्य ब्रूयात् 'रसादिना जुल्यन्यायत्वात्' इति।"1 TEXT ह। प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङं तु रसादय:। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः॥५॥ यद्यपि रसवदल कारस्यान्यैद गितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योऽर्थो वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरल कारस्य विषया इति मामकीन पक्ष:। तदथा चाटुषु प्रेयोऽल कारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रमादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते॥ EXPOSITION §9. In the present kārıkā the Dhvanikara expresses hıs own opimion concerning the true nature of the figures of speech रसवत् etc. When रस, भाव etc. are subordinate to some other element in poetry-whether it be वाच्याथ or some other व्यद्नार्थ, we get the figures of speech रसवत् etc, instead of रसध्वनि etc Thus the figures of speech रसवत् etc. are instances of अपराङ् variety of गुणीभूतव्यङ्त just as समासोक्ति पर्यायोक्त etc. have been shown to be the instances of the same category on account of the suggested sense (viz. ag ) being subservient to the expressed sense Compare 'अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्ग रसादि अनुरणनरूप वा। ... एते च रसवदाद्यलंकाराः ।'-Kavyaprakasa, Chap. V. यद्यपि रसवदलंकारस्य मामकीन पक्ष .- The treatment of

Compare Ruyyaka's Alamkarasarvasva "भावोदयो भावसन्धिभविशबलता च पृथगलकारा। एते च पृथग् रसवदादिभ्यो भिन्नालकाराः। एतत्प्रतिपादन च उद्भटादिभिरेषा पथगलकारत्वेन अनिर्दिष्ट- त्वात् ॥'-Op cit, pp. 190-91.

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

14 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

the figures of speech THTd etc. as found in the works of the Dhvant school vanies from that as recorded in the works of the eailer authors like Bhamaha, Udbhata, Dandin and others ad as defined by the ancients does not in any way differ fiom eafa of the followers of the Dhvani school, ie according to them in Ha, the sentiments like ET, $50T etc are primarily developed which is just the case in THeafH as well But the view of the Dhvani-theorists does not correspond with this position of the ancients with regard to Ha4 etc According to the Dhvanikara and his followers rasa etc , when primarily developed ( 3ayaa ), can never be regarded as mere embellishments ( 355T₹ ) and classed in the same rank with the ordinary figures of speech like 3THT, अनुप्रास etc. They are the very soul (आत्मा) of poetry, and excel in charm all other poetic elements like गुण, अलकार, rfar etc Without rasa poetic art is like a human body without a soul, howsoever adorned it might be with precious ornaments. But when TH etc are not primarily relished Lut made subservient to the expressed sense or some other suggested sense (Tr ), they cannot claim to be reckoned as the soul as in the previous variety, but are regarded as mere figures of speech This change in outlook accounts for the difference between the respective treatments of the ancients and the moderns ( viz. the Dhvanikara and his followers) with regard to the figures of speech रसवत्, प्रयः etc. The view that sentiments like T₹ etc. when primarily developed constitute the soul of a kāvya had not yet dawned upon the predecessors of the Dhvanikara, and this lack of scientific outlook was responsible for their muddled opinion. Pratīhārendurāja ın his commentaiy on Udbhata's Kāvyālam- kāra-Sara-Samgraha succinctly hints at this problem, without any comments thereon Compare .-

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 15

"रमाना भावाना च काव्यशोभातिशय हेतुत्वात् किं काव्यालकारत्वम् उत काव्यजीवितत्वम् इनि न तावद् विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात्। रसभावस्वरूप चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद् बहुवक्तव्यत्वाच्च।- Op cit, p 54. We might quote however the following extract from the same work as it is highly illuminating and has a good deal of bearing on the present issue • "लक्ष्ये तु अलकाररहितमपि केवलगुणसत्क्रियमाणशब्दार्थशरीर काव्य दृश्यते। यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धशृङ्गाररसम्यन्दी श्लोक- 'कथमपि कृतप्रत्यापतौ प्रिये स्खलितात्तरे-' इति।1 न खलु अत्रार्थालकार कश्चित् परिदृश्यते। अथ माधुयौं जोभ्या परिवृहितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात् काव्यरूपता, ननु चात्रापि ईर्ष्याविप्रलम्भ-विरहविप्रलम्भशृगाराभ्या स्वतिरोधोनेनोपकृतः सभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसवत्त्वम- लकारो भविष्यति। ... तत् कथमत्र निरलकारता उक्ता। 'एच्यते। न खलु काव्यस्य रसाना च अलकार्यालकारभाव.। कि तु आत्मशरीरभाव.। रसा हि काव्यस्यात्मत्वेनावस्थिता., शब्दाथौ च शरीररूपतया। यथा हि आत्माधिष्ठित शरीर जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रपतया व्यपदेशः क्रियते। तस्माद् रसाना काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषयतयाऽत्मत्वेना- वस्थान न त्वलकारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुयौ'- जोभ्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपवृ हितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते। अतोऽत्र विप्रलम्भशृगारोपकृतस्य सभोगशृगारस्य सगुण- काव्यात्मत्वेनावस्थान, न तु काव्य प्रति अलकारतयेति युक्तमुक्तम् -"निरलकारमपि काव्य सगुण दृश्यते" इति। एव रसान्तरेषू भ।वेषु रसभावाभासेपु च वाच्यम्। तदाहु-

I Amaru. v 75. (NSP. Edn.)

d by Total Image Converter - (no stam ps are applied by registered version)

16 THE DHVANYĀLOKA OF ÄNANDAVARDHANA

"रसाद्यधिष्ठितं काव्य जीवद्रूपतया यतः। कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।।" इति॥। यत्तु रसादीनां पूर्वमलंकारत्वमुक्तं तदेवविधभेदाविवक्षया॥-Op cit., pp. 82-83 Compare Abhinavagupta's commentary : अन्यत्र ति-रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽ्लकारतायोग्ये वा। मे मतिरित्य- न्यपक्ष दूष्यत्वेन हृदि निधाय अभीष्टत्वात् स्वपक्ष पूर्व दर्शयति "तथापीति। सहि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भाव। यस्मिन, काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्गत वाक्यमित्थ योजनी- यम्। यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चा- न्योजर्थ, चशब्दस्तुशव्दस्यार्थे, तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयो- डङ्गभूतास्ते रसादेरलकारस्य विषया, स एवालकारशब्दवाच्यो भर्वत योडङ्गभूत, न त्वन्य इति यावत् ॥"-Op cit, p. 191.1 तद्यथा ... दृश्यन्ते-The construction of this sentence is somewhat involved Abhinavagupta explains it in two different ways "अत्रोदाहरणमाह-तद, यथेति। तदित्यङ्गत्वम्। यथाऽत्र वक्ष्यमाणोदाहरणे, तथाऽन्यत्रापीत्यर्थ.। भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोङ्गभूता दृश्यन्त इतीद- मेक वाक्यम्। भामहेन हि गुरु-देव-नृपति-पुत्र-विषयप्रीतिवर्णन प्रेयोऽलकार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलकारो यत्र स प्रेयोऽलकारोऽलं- करणीय इहोक्त। न तु अलकारस्य वाक्यार्थत्व युक्तम्। यदि वा वाक्यार्थत्व प्रधानत्व, चमत्कारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भङ् वत्वा व्याचक्षते। चाटुषु चाटुविषये वाक्यार्थत्वे चाटूना वाक्या- र्थत्वे, प्रेयोऽलकारस्यापि विषय इति पूवण सबन्ध। उद्भटमते हि

I Compare the following verse quoted by Jayaratha anonymously ın his °Vimarsınī on Rūyyaka's Alamkārasarvasva "यदाहु .- 'प्रधानता यत्र रसादयो गता रसो रसादिध्वनिगोचरो भवेत् । भवन्ति ते यत्र रसादिपोषका रसादयलकारदशा हि सा पृथ्क् ॥ इति ॥"-Op .cit., p. I80.

l by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 17

भावालकार एव प्रेय इत्युक्त., प्रम्णा भावानामुपलक्षणात्। न केवल रसवदलकारस्य विषयो यावत् प्रेय प्रभृतेरपि-इत्यपि-शब्दार्थः । रसवच्छब्देन प्रेय शब्देन च सर्व एव रसवदादयलकारा उपलक्षिताः । तदेवाह-रसादयोऽङ्भूता दृश्यन्ते इति उक्तविषय इति शेष.।"- Locana, p 192. 1EXT -६१०। स च रसादिरल कार: शुद्धः सङ्कीणों वा। तत्राद्यो यथा- कि' हास्येन न में प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद दर्शन केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः। स्वप्नान्तेप्विति ते वदन प्रियतम-व्यासक्त-कण्ठग्रहो बुद्ध I रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तार® रिपुस्त्रीजनः॥। -इत्यत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसवदल कारतम्। एवमेव विधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः। सद्कीणो रसादिरङ्गभ तो यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानों डशुकान्तं गृह्नन, केशेष्वपास्तश्ररणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण। आलिङ्गन. योऽवध तस्तिपुरयुवतिभि साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामोवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्नि:॥ -इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य इलेषसहितस्याङ्गभाव इति, एवं विध एव रसवदाद्यल कारस्य न्याय्यो विषयः। अत एव च ईर्ष्याविपलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन व्यवस्थानात् समावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमल कारतम् ?अलंकारो हि चारुत्हेतुः प्रसिद्धः। न

EXPOSITION $10. स च. सङ्कीणों वा-Now रस etc. might become

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

18 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

an अलकार, unmixed (शुद्ध) with other figures of speech, or they might be mixed (सड्ीण) with other figures of speech or रस's as well Cf "शुद्ध इति-रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारा- न्तरेण वा न मिश्र, आमिश्रस्तु सङ्कीण "-Locana, p 193 As an instance of the first variety, Anandavardhana cites the verse-'कि हास्यन-' etc. Here the poet eulogises the royal patron and depicts the sad plight of the ladies of the rival kings only to bring into bolder relief the glory and valour of his patron Thus it is a case of TE (praise) to which. करुण-रस ( tragic emotion) 1s made subordinate It is an instance of the T variety since there is no other figure of speech besides the रसवत् (1e करुणरस as गुणीभूत) The following extiact from Locana is very illuminating-'3 शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चर्व्यमाणेन सुन्दरी- भूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुण शुद्ध एवालकारः। न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलंकृतोऽय वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्र वाक्यार्थ, सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति। चन्द्रा- दिना वस्तुना यथा वस्त्वन्तरं वदनाद्यलक्रियते, तदुपमितत्वेन चारु- तयाऽवभासात्, तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वा उपस्कृत सुन्दरं भाति, इति रसस्यापि वस्तुन इवालकारत्वे को विरोध ? ननु रसेन कि कुर्वना प्रकृतोऽर्थोलक्रियते, तहि उपमयाऽपि कि कुर्वत्याऽ- लंक्रियेत। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थ। रसेनापि तहिं सरसी- क्रियते सोऽर्थ इति स्वसवेद्यमेतत्। तेन यत् केचिदचूचुदन्-'अत्र रसेन विभावादीना मध्ये किमलद्धि यते, इति तदनभ्युपमपराहतम्। प्रस्तुतार्थस्य अलकार्यत्वेनाभिधानात्।"-Op cit., p. 194 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः शराग्नि.'-This 1s0 Amarusataka, v 2 Here too the poet's primarv object is to edify the dvine prowess of Siva, the slayer of the demon Tripura But he introduces the erotic emotion (TSTT) as suggested by the expression कामीवार्द्रापराध:, with a view to rendering the

Total Image Converter - (no stamps are applied D ed by registered version )

UDDYOTA II 19

description more effective The expressions used here to qualify शराग्नि and कामी are all paronomastic (श्लिष्ट) and as such yield a double sense, one to be construed with शराग्नि and the other with कामी Thus here we have करुण- रस as अङ्ग (subordinate) to त्रिपुररिपुप्रभावातिशय along withthe figure of spoech श्लेषोपमा (1e उपमा based on श्लेष). So it is an instance of the सड्कीण variety Compare : "क्षिप्त इति। कामिपक्षेऽनादृत, इतरत्र धुत । अवधूत इति न प्रतीप्सित. प्रत्या- लिड्गनेन इतरत्र सर्वाङ्गधूननेन विशरारूकृत। साश्रुत्वमेकत्रेष्यया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेषानुगृहीतेनेर्ष्या- विप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य। यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्ये न व्याप्रियते इत्यनेनाभिप्रायेण 'श्लेषसहितस्य' -इत्येतावदेवावोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि ॥"-Op. cit, pp.195-96. अत एव च .. न दोष .- Now, it might be contended that as पङ्गार and करुण are mutually antagonistic sentiments, it is an offence against the norms of poetic criticism to in- troduce them together in the same verse. To this Anandavar- dhana replies that this contention would have some force if शृद्धार and करुण had both been equally predominant (तुल्य-प्रधान) But as neither of them is predominant, both being subservient to the poet's devotion towards Siva (देवविषयक रतिभाव), which is the principal theme of the verse, the antagonism disappears, since it cannot subsist between two subordinates Compare :-

"विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्गभाव वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला।" -Dhvanyāloka, III. 20

-on which the Vrttt runs as follows : "इयं चाङ्गभावप्राप्तिरन्या

nage Converte amps are applied by registered version)

20 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयोर्भवयोर्वा पर- स्परविरोधिनोर्द्वयोरङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोष। यथोक्तं -- 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ। कथं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात्। अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनो कथ विरोधनिवृत्तिरिति चेत, उच्यते-विवौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्व नानुवादे। यथा- "एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौन समाचर। एवमाशा्ग्रहग्रस्त क्रीड़न्ति धनिनोऽर्थिभि।" -इत्यादौ।1 अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथहापि भविष्यति। श्लोके ह्यस्मिन् ईर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गार- करुणवरस्नुनोर्न विधीयमानत्वम। त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थ- त्वात् तदङ्गत्वेन च तयोर्व्यवस्थानात् ।।"-Op. cit., pp 369-71 TEXT $११। तथा चायमत्र संक्षेप :- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अल कृतोनां सर्वासामल कारत्वसाधनम्॥ तस्माद् यत्र रसादयो वाक्यार्थोभूताः स सर्वः न रसादेरल- कारस्य विषयः, स ध्वनेः प्रभेद:, तस्योपमादयोऽल काराः। यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुखनिष्पत्तिः क्रियते, स रसादेरल कारताया विषय: ॥ I. Compare Locana "कीडाङ्गत्वेन ह्यन्र विरुद्धानामर्यानामभि- धानमिति राजनिकटव्यवस्थापिताततायिद्वयन्यायेन विरुद्धानामपि अन्यमुख- प्रेक्षितापरतन्त्रीकृताना श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यविश्राम्यताम् का कथा परस्पररूपचिन्तायामिति येन विरोध स्यात्"-loc cit Govinda Thakkura in his °Pradīpa too makes use of a sımilar maxim in a similar context: "अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृद्गारा- वुभावपि साक्षादङ्गमिति तन्निर्वाहणैकव्याकुलयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटयो सहजतो विरोधोऽपि न दोषाय ॥-Op. cit .. , p. 272.

rter - (no sta ps are applied by register tered version)

UDDYOTA II 21

EXPOSITION § 11. An alamkāra can be properly so called, when it 1s introduced with a view to enhancing the ultimate aesthetic relish As ordinary figures of speech like 3qHT etc. ultimately serve to render more effective the aesthetic charm (रसास्वाद ) which is the soul, they can be properly regarded as alamkaras ( अलक्रियते अनेन इति अलकार ) So, too, judging by the same standard, when a particular sentiment ( ₹) is introduced in such a way that it heightens the beauty of the principal element-whether it be वस्तु or रस, it can be properly recognised as one of the many figures of speech. Compare Locana .- "अय भाव-उपमादीनामलकारत्वे यादृशी वार्त्ता तादृश्येव रसादीनाम्। तदवश्यगन्येनालकार्येण भरवितव्यम्। तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुनरपि विभावादि- रूपतापर्यवसानाद रसादितात्पर्यमस्त्येव इति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्म- भाव। तदुक्त-रसभावादितात्पर्यममति। तस्येति। प्रधानस्यात्म- भूतस्य। एतदुक्त भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोडलक्रियते, तथापि तस्य तदेवालकरणं यद् व्यङ्गयार्थाभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम् इति वस्तुतो धवन्यात्मैवालकार्य। कटक-केयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन आत्मेव तत्तच्चत्तवृत्तिविशेषौचित्यसूचनात्म- तयालक्रियते। तथाहि-अचेतन शवशरीर कुण्डलाद्ुपेतमपि न भाति, अलकार्यस्याभावात्। यतिशरीर कटकादियुक्त हास्यावह भवति, अलंकार्यस्यानौचित्यात्। न हि देहस्य किञ्चिदनौचित्यम् इति वस्तुत आत्मैवालकार्य., अहमलकृत इत्यभिमानात्।"-Op. cit., pp. 197-98 तस्माद् यत्र रसादेरलंकारताया विषय-In this passage the Vrttikära sums up all that has been stated in the prece- ding sections with regard to the difference between सध्वनि etc. on the one hand and ₹ etc as figures of speech

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

22 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA (अलकार) on the other Cf: "रसादेरल' कारताया इति व्यधिकरणषष्ठी। रसादेरयाडलकारता तस्या स एव विषय। एतदनु- सारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकत्तृ कस्यालकरणक्रियात्मनो विषय इति।"-loc cit. TEXT ई१२। एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदल कारस्य च विभक्त- विषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादाल कारस्य विषय इत्युच्यते, तर्हि उपमादीनां प्रविरल- विषयता निविषयता वाडभिहिता स्यात्। यस्मादचेतनवस्तुवृत्त वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुद्टत्तान्तयोजनया यथाकर्थंचद् भवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थों- भावो नासी रसवदल कारस्य विषय इत्युच्यते, तन्महतः काव्य- प्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नोरसत्मभिहितं स्यात्। यथा- तरङ्गभ्र भङ्गा क्षुभितविहृगश्रेणि-रसना विकर्षन्ती फेन वसनमिव संरम्भशिथिलम्। यथाविद्ध याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नदीरूपेणेयं ध्र वमसहना सा परिणता॥ यथा वा- तन्वी मेघजलार्द्र पल्लवतया धौताधरेवाश्रुभि: अून्येवाभरण : स्वकालविरहाइ विश्रान्तपुष्पोदगमा। चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैवि ना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा।। यथा वा- तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहसाक्षिणां क्ष में भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेडधुना ते जाने जरठाभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः।।

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied lied by registered version)

UDDYOTA II 23

-इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि चेतनवस्तु-

तत्र रसादिरल कार:। तदेव सति उपमादयो निर्विषयाः प्रविरलविषया वा स्युः। यस्मान्नास्त्येवासौ अचेतनवस्तु- वृत्तान्तो यत्र चतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति, अन्ततो विभाव- त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामल कारता। यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमल कार्यः स ध्वनेरात्मेति॥

EXPOSITION $ 12 If the view of the Dhvani-theorists, as stated above, Tegarding the characteristics of the figures of speech etc be accepted, we are able to properly demarcate the respective spheres of व्वनि -where रस etc are predominantly suggested and primarily developed, of the figures of speech like 3qHT etc, and lastly of रसवत्, प्रेय etc If, however, following the ancients we do not differentiate रसध्वनि proper ( viZ. where the aesthetic emotion is principally developed ) from रसवत् , where the emotion is subordinate to the expressed sense or some other suggested sense, and bring them both under the same head , it becomes difficult to find out independent instances of 3THT etc For, in every instance, उपमा etc. would be found to be mixed up with रसवत् etc, in which case a new figure of speech, viz ससृष्टि or सकर would arise as a result of the commixture ( Vide Uddyota 1 Sec § 36), and would thus rob 3qHT etc of their indepen -- dent existence Compare Locana: 'एवमिति। अस्मदुक्तेन विषय- विभागेनेत्यर्थ। उपमादीनामिति। यत्र रसस्यालकार्यता रसान्तरं चाङ्गभूत नास्ति, तत्र शुद्धा एवोपमादयः। तेन संसृष्टया नोपमा- दीनां विषयापहार इति भाव ।I'-Op cit, p.198 यदि तु .. भवितव्यम्-In this passage the author refutes

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

24 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

the position of the opponents of the Dhvani-school whose views. had been covertly hinted at in the Kārika in the expression 'मे मति.'-'मे मतिरित्यनेन यत् परमत सूचित तद्दूषणमुपन्यस्यति- यदीत्यादिना।'- Locana The opponents might argue that the contention of the Dhvani-theorists-viz that there would be no exclusive sphere left for figures of speech like 34HT etc if THad etc are not explained in the way already shown above is groundless For, not every case of 3THT is mixed up with. रसवत्, as the Dhvani-theorists would have it, so that ससृष्टि would be inevitable The foremost condition of Taa, as conceived by the ancients, is that permanent feelings like ₹far etc alone, when properly developed, become aesthetic emo- tions Now, where inanimate objects like rivers, mountains, or forests etc are primarily described (aTTffya), there cannot be any possibility of the figure of speech रसवत, since रति etc cannot inhere in inanimate things, as they are exclusive attributes of conscious and living organisms Such cases can be reasonably regarded as instances of pure 3qHT etc if there be any, the possibility of tufea or commixture being ruled out ipso facto as a Is psychologically as well as logically absurd on the above grounds Compare. "4 चायमाशय .- अचेतनाना चित्तवृत्तिरुपरसाद्यसम्भवात् तद्वर्णने रस- वदलकारस्य अनाशङ्कयत्वात् विभक्त एव उपमादीना विषय इति ॥" -Locana. The author refutes this contention as follows . True, that inane objects like hills and rivers are devoid of conscious activities and permanent mental states consequent thereupon, and as such apparently there can be no possibility of the figures of speech Ha etc when they are primarily described Yet, in almost all such cases, if properly analyseđ, we would be able to detect at least some touch of human and conscious elements brought in through the aid of one or other of the numerous figures of speech, and as a

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 25

result we would be ag in led perforce to recognise the exis- tence of the figure of speech रसवत्, so that the final result would be संसृष्टि due to the commixture of रसवत् etc with the figures of speech like 3qHT etc अथ सत्यामपि अभिहित न्यात्-If, again, to save the position the existence of रसवत् as an अलंकार be dened even though there be the apprehension of human elements, we must have to admit that most of the poetic creations, describing as they do natural phenomena which are per se utterly devo'd of the capacity of aesthetic relish, would have to be regarded as नीरस But such a contingency cannot arise if the posi- tion of the Dhvan theorists be accepted For, the absence of the रसवत् अलकार does not render a poetic art नीरस, but the lack of the capability of suggesting emotions (रसध्वनि) in the reader's mind makes a poem नीरस And, as in the ins- tances under consideration there 1s रसध्वनि, there can be no dsadvantage in the way of regarding them as HTH Compare : "नीरसखमिति-यत्र हि रसस्तत्रावश्य रसवदलकार इति परमतम्। ततो न रसवदलकारचेत् नून तत्र रसो नास्तीति परमताभिप्रायात् नीरसत्वमुक्तम्। न त्वस्माक रसवदलकाराभावे नीरसत्व्रम्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे, तादृक् च रसोऽत्रास्त्येव ।।"-°Locana, pp. 200-201. इत्येवमादो .. अस्त्येव-In the illustrations cited though inanimate objects are primarily described by the poet, the human element is still in the background 'बहुभि रुदाहरणे- महतो भूयस. प्रबन्धस्येति यदुक्त तत्सूचितम्'-Locana अथ .. अन्ततो विभावत्वेन-If, to avoid such a contingency it be argued that when human elements are present there will be रसवत् अलकार even though inanimate objects are primarily described, the other problem would remain unsolved as the sphere of उपमा etc. would be completely encroached upon by ससष्टि.

I by Total Image Co nverter - (no stamps are applied by registered version )

26 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

For, in every work of art there must be some human element present, however predominantly descriptive it might be of un- conscious phenomena of nature Compare ·- "अथेत्यादि नीरमत्वमत्र माभूदित्यभिप्रायेणेति शेष। ननु यत्र, चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेश स उपमादेरविषयो भविष्यतीत्याशङ्गगाह-यस्मादित्यादि।

माक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते। अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृति. स्वविश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्य चित्तवृत्तिविभावता त्यक्त्वा काव्येऽ- नाख्येय एव स्यात्, शास्त्रेतिहासयोरपि वा।।" -- Locana, pp. 203-204 Compare on this point the following verse from Dhananjaya'a Dasarupaka "रभ्य जुगुत्सितमुदारमथापि नीचमुग्र प्रसादि गहन विकृत च वस्तु। यद्वाऽप्यवस्तु कविभावकभाव्यमान तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके।"-Op cit., IV 85 The following extract from Rūyyaka's Alamkārasarvasva should be consulted in this connexion as it cleaily brings out the difference between the respective positions of the ancients and the moderns With regard to the figures of speech रसवत्, प्रेयस् etc - रस भाव तदाभास-तत्पशमानां निबन्धेन रसवत्-प्रय-ऊर्जस्वि- समाहितानि॥ [उदात्ते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वात् चित्त- वृत्ति-विशेष-स्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तदलकाराणा प्रस्तावः। अत एव चत्वारोऽलकारा युगपत् लक्षिता। तत्र विभावानुभाव- व्यभिचारिभि प्रकाशितो रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषो रसः। भावो तरिभावानुभावाम्या सूचिनो निर्वेदादिस्त्रयस्त्रिशद्भेदा.। देवादि- विषयश्च रत्यादिर्भाव। तदाभासो भावाभासरच। आभासत्वमविषय- प्रवृत्त्याऽनौचित्यम्। तत्प्रशम उक्तप्रकाराभ्यां निवर्त्तमानत्वेन 'प्रशाम्यदवस्था। तत्रापि रसस्य परविश्रान्तिरूपत्वात् सान सभवति इति परिशिष्टभेदविषयो द्रष्टव्य। एषामुपनिबन्धक्रमेण रसवदा- दयोऽलकारा। रसो विद्यते यत्र निबन्ध व्यापारात्मनि तत् रसवत्।

nverter - (no star nps are applied by registered version )

UDDYOTA II 27

प्रियनर प्रयो निबन्वनमेव द्रष्टव्यम्। एवम् ऊर्जो वल विद्यते यत्र तदपि निबन्धनमेव। अनौचित्यप्रवृत्तत्वादत्र बलयो:। समाहित परिहार। स च प्रकृतत्वादुक्तभेदविषय प्रशमापरपर्याय.।] तत्र यस्मिन् दर्शने1 वाक्यार्थोभूता रसादयो रसवदलंकार., तत्राङ्गभूत- रसादिविषये रसवदाद्यलकार द्वितीय उदात्तालकार। यन्मते तु अङ्गभूतरसादिविषये रसवदादयलकारा, अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्, तत्र उदात्तालकारस्य विषयो नावशिष्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्तत्वम् ।-Op clt., pp. 182-86 Kuntaka, in his Vakroktiivita, does not regard रसवत् as a separate figure of speech at all, and criticises his prede- cessors including even the Dhvanikara for holding such a view. According to him the designation रसवत is quite a misnomer inasmuch as the possessive suffix Ha is unmeaning and misleading even We quote below selected portions of the Vrttr on Vakroktyīvita for the convenience of readers .- " .. इदानी रसात्मनः प्रधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलकार- कारान्तराभिमतामलकारता निराकरोति- "अलकारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात्। स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि ॥ .. तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् सर्वेषामेवालकृतीना सत्कविवाक्याना- मिदमलकार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभाव. सर्वस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति। रसवदलकारवत् इति वाक्ये पुनरवहितचेतसोऽपि न किंचिदे(तदे)व बुध्यामहे। तथा च-यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्यमानोऽलंकार्यस्तदन्येन केनचित् अल- करणेन भवितव्यम्। यदि वा तत्स्वरूपमेव तद्विदाह्लादनिबन्धन- त्वादलकरणमित्युच्यते, तथापि तद्वातिरिक्तमन्यदलकार्यतया प्रकाश- I. ध्वन्यभाववादिना मते इत्यर्थ -Jayaratha's Vimarsini there- on

mage Converter - (no stamps a y registered version )

28 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

नीयम्। तदेवविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालंकारकाराभि- मते रसवदलकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते। अत्रैव .उपकमते-शब्दार्थासङ्गतेरपि। शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरस- मन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति। अत्र च रसो विद्यते तिष्ठति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्यालकार इति पष्ठीसमासः क्रियते, रस- वाश्चासौ अलकारश्चेति विशेषणसमासो वा। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे- रसव्यतिरिक्तमन्यत् पदार्थान्नर विद्यते यस्यासौ अलकारः। काव्य- मेवेति चेत्,तत्रापि तद्व्यतिरिक्त कोऽसौ पदार्थो यत्र रसवदल- कारव्यपदेशः सावकाशता प्रतिपद्यते? विशेषातिरिक्त. (?) पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तवानलकार इति व्यवस्थितिमासा- दयति। तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलकारस्य शब्दार्थसङ्गतिन कदाचिदस्ति। .. अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदल- कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीना विषयविभागो व्यवस्था- प्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जन विदधाति। यस्माद् अचेतनानामपि रसोदीपनसामर्थ्यसमुचितसत्कविसमुल्लिखितसौकु मार्यस रसत्वादुपमा- दीना प्रविरलविपयना निर्विषयत्व वा स्यादिति शृङ्गारादिनिष्यन्द- सुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्व प्रसज्यते इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभि। यदि वा वैचित्रान्तरमनोहारितया रसवदलकारः प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तैस्तरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादय। काव्ये तस्मिन्नलकारो रसादिरिति मे मति ॥ इति॥ यत्रान्यो वाक्यार्थ. प्राधान्यादलकार्यतया व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्ग- तया विनिबध्यमान. शृङ्गारादिरलकारता प्रतिपद्यते। यस्माद् गुण- प्रधानभावाभिव्यक्तिपूर्वमेवविधविषये विभूष्यते भूषणविवेकव्यक्ति- रुज्जुम्भते । .... .... कि च, 'काव्ये तस्मिन्नलकारो रसादि.' इति रस एवालकार. केवल, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवितं किन्चिदभिहित

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 29

स्यात् ॥-Op cit., pp 156-166

TEXT 5१३1 किश्च- तमर्थमवलम्बन्ते येऽड्रिनं ते गुणाः स्मृताः। ऋङ्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्या: कटकादिवत् ॥६।। ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिन' सन्तमवलम्वते ते गुणाः शौर्या- दिवत्। वाच्य-वाचकलक्षणान्यङ्गानि। ये पुनस्तदाश्रितास्ते- डल कारा मन्तव्या: कटकादिवत्। EXPOSITION

§ 13 We have noted that Dandin and, following hm, Udbhata in his lost Bhamaha-vivarana took up their position in favour of the identity of the gunas and alamkāras (I.Sec §3) It was Vämana who first endeavoured to draw a line of demarcation between these two categories, but he differed essentially from the Dhvant school in so far as he posited riti as the soul of poetic art, while according to the latter it is the suggested sense ( dhvant), that constitutes the very essence of poetry Another important point of difference between Vamana and Dhvanikara is that while the former is a follower of Dandin with regard to the number of gunas and posit ten such properties-both belonging to ag and 3ref, the latter following Bhamaha recognises only three-viz, माधुर्य, ओज and प्रसाद1 The following extract fiom the Kāmadhenu on Vāmana's Kāvyālamkāra-sūtra-vrtti is very ıllumı-

I. Compare the following couplet occurring in the Sāhıtyacūdāmanı cf Bhattagopāla- "राजा भोजो गुणानाह विशति चतुरश्च यान्। वामनो दश तत्- सारानाह त्रीनेव भामह ।I"-Ibid, vol. II, p. 190 (Trivan- drum Sanskrit Series Edn. )

v Total Iman al Image Converter - (no ps are applied by registered version)

30 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

nating as it brings out clearly the difference between the respective view-points of the two schools - "वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वाच्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम्। एवञ्च सति

गुणास्तच्छरीरभूतशव्दार्थनिष्ठा पुनरलंकारा इति निश्चीयते। अतो मन्यामहे गुणत्वादोज.प्रभृतीनामात्मनि समवायवृत्त्या स्थिति- रलंकारत्वाद्यमकोपमादीना शरीरे सयोगवृत्त्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतम् इति। न ह्यविपश्चिदपि कश्चिदभिजानीयाद- भिवदेद् वा न गुणानामात्मनि रीताविवालकाराणा शरीरभूते शब्दार्थयुगले समवायवृत्त्या स्थितिरिति। एवञ्च गुणालकाराणामु- भयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्यमानर्भेदाभिधान गड्डुरिका- प्रवाहनयेनेति यदुक्त तन्निरस्तम्। अत एव ओज प्रसादादादीनां गुणत्वं यमकोपमादीनामलकारत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते। एवञ्च सति पूर्वे नित्या इति सूत्र गुणाना नित्यत्वमलकाराणाम- नित्यत्वम् इति सूत्रयता सूत्रकृता गुणाना काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- मुक्तं भवति। तथा च परमते व्यङ्गास्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तम काव्यम्, गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गय मध्यमं काव्यम्, सम्भावनामात्रे चित्रमवरं काव्यम्, इति काव्यभदाः कथिता। तथात्रापि गुणसामग्रचे वैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओजःकान्ति- भूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य-सौकुमार्यप्राचुर्ये पाञ्चालीति काव्यभेदाः कथ्यन्ते। रीति-ध्वनिवादमतयोरयास्तु भेदः। ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार-प्रयोजक इत्युभूयत्रापि आत्मनिष्ठा गुणा.। शब्दाथयुगल शरीर तन्निष्ठा अलंकारा इति च सर्वमवि- शिष्टम् ॥-Op cit., pp. 71-72. (Benares Sans. Series). All later writers on Poetics have systematically followeď this distinction between गुण's and अलकार's as shown by the

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 31

Dhvanikara with the one prominent exception of Jagannatha The gunas are the exclusive attubutes of <H-the soul of poetry, and reside therein through the relation of inherence (समवाय), while the अलकार's belong to शब्द and अर्थ through the relation of conjunction (सयोग), though in the last analysis they serve to highten the emotional effect It 's but a direct corollary of this theory that whereas the alamkaras are susceptible of removal and substitution, without any commensurate deficiency of the aesthetic effect, the TUT's cannot be removed without causing the very death of the soul itself Thus while TUT's aie essential to the very existence of a Kāvya, the alamkāras are merely external appendages Govinda in his °Pradipa admirably brings out the distinction between the two categories: एव च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वम्, तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्व चेति लक्षणत्रय गुणाना द्रष्टव्यम्। तथाच रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्व, तथात्वे सति रसव्यभिचारित्व, अनियमेन रसोपकारकत्व चेति सामान्यलक्षणत्रयम् अलकाराणाम्।।" -Op cit , pp. 174-75 For Jagannatha's critique of this definition of TUT's as the exclusive attributes of rasa, see supra.

TEXT

ई१४। तथा च- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतिनिष्ठति ॥७ शृङ्गार एव रसान्तराेक्षया मधुरः प्रत्लाेतुत्वा् ् प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः। श्रव्यत्व पुनरोजसोऽपि साधारणमिति॥

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

32 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

EXPOSITION

5 14 माधुरय is the property of the sentiment शृङ्गार, but, even though it resides in JTT-Ta, still it is commonly used to quality शब्द and अर्थ, constitutirg the body of poetic art, as they serve to suggest the attribute of माधुय. Thus usages like मधुर. शब्द, मधुर. अर्थ. etc are only secondarily justified on the basis of superimposition (उपचार) or transference Compare आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा रसस्यव माधुर्यदियो गृणा न वर्णानाम्। क्वचित् तु शौर्यादि- समुचितस्य आकारमहत्त्वादेर्दर्शनात् आकार एवास्य शूर इत्यादे- वर्यवहारादन्यत्र अशूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, ववापि शूरेऽपि मूर्त्तिलाघवमात्रेणाशूर इति अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वत् मधुरादि-व्यञ्जक-सुकुमारादिवर्णानां मधुरादि- व्यवहारप्रवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गाना वर्णाना सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणाना तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा समुचितर्वणैर्व्यज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रया ।- Kavya- prakāśa, Chapter VIII.

Abhinavagupta thus explains the significance of the restrictive particle एव in the kanika. "शृङ्गार एव इत्येवकार: किमर्थः? उच्यते-नानेन रसान्तर व्यवच्छिद्यते, अपि तु आत्मभूतस्य रसस्यव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरित्येव- कारेण द्योत्यते"-Op. cit., p. 208 But Jagannatha contends that this position of the Dhvani-school is untenable The attributes like माधुय etc. that are posited te be the exclusive properties of ₹, have no objective reality, and their existence can be proved neither on the strength of Perception (प्रत्यक्ष- प्रमाण) nor by Inference (अनुमान). They are solely ideal constructions consequent upon the abstractional faculties of

d by registere

UDDYOTA II 33

our mind So there cannot be any logic behind the argument of the Dhvani-theorists, and even शब्द, अर्थ, वर्ण, रचना, रीति etc. can be as much qualified by माधरय etc. as रस itself, on the basis of the causal relation subsisting between the former and the latter which are practically indistinguishable from the final aesthetic relish ( रसचवणा ) or the effects thereof-vIZ. द्रुति, दीप्ति and विकास, without resorting to laksand as in the former view. These arguments are certainly formidable and ilfuminating We quote below the full text from Rasagangādhara bearing on this issue :- 7 "गुणाना चैषा द्रुति-दीप्ति-विकासाद्यास्तिस्रश्चित्तवृत्तय. क्र्मेण प्रयोज्या। तत्तद्गुणविशिष्टरस-चर्वणाजन्या इति यावत्। एव- मेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादय ॥ येऽमी माधुयौं ज प्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्ता- स्तेषा रसधर्मत्वे कि मानम्? प्रत्यक्षमेवेति चेत्, न। दाहादेः कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयाऽनुभवस्तथा। द्रुत्यादि- चित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामननुभवात्। तादृश- गुणविशिष्टरसाना द्रुत्यादिकारणत्वात् कारणतावच्छेदकतया गुणानाम- नुमानमिति चेत्। प्रातिस्विक रूपेणैव रसाना कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात्। शङ्गार-करुण-शान्तानां माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्व, प्राति- स्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तुन वाच्यम्। परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादिकार्यतारतम्यप्रयोजकतयाऽभ्युप- गमेन, माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गड्भूतत्वात्। इत्थ च प्रातिस्विक- रूपेणेव कारणत्वे लाघवम्। किं च आत्मनो निर्गु णतयाऽत्मरूप- रसगुणत्व माधुर्यादीनामनुपपन्नम्। एवं तदुपाधि-रत्यादिगुणत्वमपि मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च। अथ 'शृङ्गारो मधुर'-इत्यादिव्यवहारः कथमिति चेत्। एवं तर्हि द्रुत्यादिचित्त-

3

Total Image nps are applied by registered version )

34 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA

वृत्तिप्रयोजकत्वम्। प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या- दिकममस्तु।1 व्यवहारस्तु 'वाजिगन्धा उष्णा' इति व्यवहारवद- क्षत। प्रयोजकत्व चादृष्टादिविलक्षण शब्दार्थ-रस-रचनागतमेव ग्राह्यम्। अतो न व्यवहारातिप्रसक्ति। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वात् उपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशा ॥" -Op cit , pp 66-68 (NSP Edn,) श्रव्यत्व पुन ... साधारणम्-Here the author covertly refers to the definition of माधय as furnshed by Bhamaha-viz. "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द मधुरमिष्यते" (Kavyalamkara, II 3) In the printed texts the reading 1s-"शव्य नातिसमस्तार्थ काव्य मधुर- ftya " See Rūcaka's Kāvyaprakāśa-samketa (edited by Prof Siva Prasad Bhattacharya in the Calcutta Oriental Journal Vol II° No. 7-8), pp 55, fn 5 According to Ananda- vardhana श्रृव्यत्व is not the uncommon characteristic of माधुर्य, as it is equally possible in the case of ओजस as well

I It is intersting to note that Visvanatha also equates माधुर्य etc with द्रुति, and criticises Mammata who holds that the former are the cause of the latter and consequently dis- tinguishes them from each other. Compare. चित्तद्रवीभावमयो ह्वादो माधुर्यमुच्यते॥ यत्तु केनचिदुक्तम्-'माधुर्य द्रुतिकारणम्' इति, तन्न। द्रवीभावस्य आस्वादस्वरूपाह्लादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात्'-Sahit yadarpana, VIII. 2 and vrtti thereon See also Ramacarana's comments : आह्लादातिरिक्तस्य द्रवीभावस्य निर्वक्तुमशकातया आह्नाद एव पर्यवसानम् । एवमाह्लादजनकत्वापेक्षया लघुन आ्लादत्वस्यैव माधुर्यपदशकातावच्छेदकत्व- मुचितमित्याह्लाद एव माधुर्यपदार्थ इति भाव I-e cit Abhinava- gupta too appears to hold the same view " एव माधुयौ ज प्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहामिप्रायेण। ते च प्रतिपत्तास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्य उपचरिता रसे ततस्तद्व्यञ्जकयो शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम्"- Locana, p. 213.

I by Total Image Converter - (no mps are applied by registered version )

UDDYOTA II 35

TEXT ६१५। शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणो च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः॥८॥ विप्रलम्भश्रद्गार-करुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्ष वत्। सहृदय- हृदयावर्जनातिशय-निभित्तत्वाद, इति।।

EXPOSITION

$ 15 It has been stated in the previous Kārikā that माधुर्य is the attribute of शृद्धार The present Karika states that विप्रलम्भशृद्धार and करुण possess that quality of माधुर्य in a higher degiee, because as a result of the iealisation of the last two emotions the heart is more softened ( द्रवीभूत) than in the first case Others again hold that there is some difference in the degree of माधुय in the case of विप्रलम्भ and करुण too, the latter excelling the former, which on its part again is excelled by शान्त Compare Rasagangadhara: "रसेष चेतेषु निगदितेपु माधुयौ ज प्रसादाख्यास्त्रीन् गुणानाहुः। तत्र 'शृङ्गारे सयोगाख्ये यन्माधुर्य ततोऽतिशयित करुण, ताभ्या विप्रलम्भे, तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जनना'दिति क्केचित्। 'सयोगशृ ङ्गारात् करुण-शान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे'- इत्यपरे। 'सयोगशृङ्गारात् करुण-विप्रलम्भ-शान्तेषु अतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये। तत्र प्रथम-चरमयोर्मतयोः 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचा सूत्रमनुकूलम् ।1 तस्योत्तरसूत्रगतस्य क्र्मेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्या व्याख्याद्वयस्य सभवात्। मध्यस्थ तु मते करुणशान्ताभ्या विप्रलम्भस्य माधुर्या- तिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् ... "- p. 66.

I. Kāvyaprakāśa, VIII. 48

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

36 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT ६१६' रौद्रादयो रसा दीप्त्या लच्ष्यन्ते काव्यवर्हिनः । तदव्यक्तिहेतू शब्दार्था- वाभ्ित्योजो व्यवस्थितम् ॥।६।। रौद्रादयो हि रसा परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घ- समासरचनाल कृतं वाक्यम। यथा- चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- सन्चूर्णितोस्युगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्त सयिष्यति कचांस्तव देवि' भीमः ॥ तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घ समासरचनः प्रसन्नवाचका- भिधेयः । यथा- यो य शस्त्र विभ्त्ति स्वभुजगुरुमद: पाण्डवीनां चमूनां यो य पाश्चालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।। -इत्यादौ द्वयोरोजरत्वम्॥ EXPOSITION $16. दीप्ति (a particular state of mind like 'kindling up') 1s caused by the emotions like रौद्र etc and this दीप्ति 1S primarily denoted by ओज. As Abhiavagupta explains : "दीप्ति प्रतिपत्तुह दये विकास-विस्तार-प्रज्वलनस्वभावा। सा च मुख्यतया ओज शब्दवाच्या"-Thus, though ओजस Is identical with दीप्ति, 1t is used as an attribute of emotions like रौद्र, वीर and अद्भुत by transference, and consequently such usages.

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 37

as ओजस्वी रस: are justified. Again, by a second process of transference, it is used to signify शब्द, अर्थ etc. that suggest those emotions, and we get ओजस्वी शब्द, ओजस्वी अर्थ etc. Compare °Locana : " ...... तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसाग्तरात् पृथक्तया। तेन कारणे कार्योप- चारात् रौद्रादिरेव ओज शब्दवाच्यः । ततो लक्षित-लक्षणया तत्- प्रकाशनपर शब्दो दीर्घसमास-रचनावाक्यरूपोऽपि दीप्तिरुच्यते। यथां 'चञ्चद्'-इत्यादि। तत्प्रकाशनपरश्चार्थ प्रसन्नगमक- र्वाचकैरभिधीयमान. समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरित्युच्यते। यथा-'यो यः-' इत्यादि ।"-pp. 210-211 तत्प्रकाशन .. .वाक्यम्-Words that suggest ओजस should be components of long compounds. Mammata enumerates tthe formal elements that are suggestive of ओजस thus. 'योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययो। टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥" वर्ग-प्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययो. द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित् तुल्ययो. तेन तस्यैव सबन्ध. टवर्गोरऽर्थात् णकारवर्जः शकार-षकारौ दीर्घसमासः विकटा संघटना ओजसः।

VIII. Compare also :- "नैकटयन द्वितीय-चतुर्थवर्ग-वर्णटवर्ग-

घटितसंयोगपरह्नस्वैश्च नैकटयेन प्रयुक्तरालिङ्गितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजस."-Rasagangadhara, p. 80. Anandavardhana cites 'चञनचद्भुज-'(Venisamhara, Act I. 21) to illustrate hew harsh letters, conjunct consonants of which रेफ and महाप्राण are components, and long compounds can suggest the quality called ओजस, irrespective of the sense conveyed. तत्प्रकाशनपरश्चार्थ भिधेय :- The suggestiveness of

Image Conve ersion)

38 THF DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

the meaning does not require long compounds and depends on the theme bcing of a heroic import यो य अहम-This is Venisamhar a, III 32 Here, there are no long compounds, and yet there is sufficient apprehension of ओजस, on account of the judicious selection of words that convey a sense full of heroic giandevr Cp Locina "अत्र पृयग्भूतरेव करमाद् विमृध्यमानरथे पदात् पद कोध. परा धारामाश्रित इत्यसमस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम।"- loc cit Abhinavagupta admirably points out how HT and TH ate mixed together in definite proportions in the emotions like भयानक, हास्य, शान्त etc-"हास्यस्य शृङ्गाराङ्ग्- तया माधुर्य प्रकृष्ट विकासधर्मनया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्य द्वयो +- भयानकस्य मग्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओज प्रकृष्ट माधुर्यमल्पम्। बीभत्सेऽप्येवम्। शान्ते तु विभाव- वचित्रन् कदाचिदोज प्रकृष्ट कदाचिन्माधुर्यमिति विभाग"- °Locana, p 212 TEXT १७। समर्पकत्वं काव्यस्य यन्तु सर्वरसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सवसाधारणक्रियः॥ १०। प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः। स च सर्वरससाधारणो गुणः सर्वेरचनासाधारणश्च व्यङ्गार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितों मन्तव्य:॥

EXPOSITION § 17 The attribute called प्रसाद (Perspecult]) is commom to all the emotions and is not the exclusive property of any particular sentiment It consists in the transparence of words and meanings The words must be such that the readers may

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 39

not have any difficulty in grasping" their sense u Immediately, without any contemplation1 So also the theme or import must not be obscure and must have a universal appeal. Consequently the presence of YUTE renders the realisation of an aesthetic emotion quick and devoid of any impediment Compare Abhinavagupta's comments: समपकत्व सम्यगर्पकत्व हृदयसवादेन प्रति पत्तुन् प्रति स्वात्मावेशेन व्यापारकत्व भटिति शुप्क- काष्ठाग्निदृष्टान्तेन। अकलषोदकदृष्टान्तेन च। तदकालुप्य प्रसन्नत्व नाम सवरसाना गुण। उपचारात्तु तथाविधं व्यङ्गपर्थे यच्छब्दार्थयो समर्पकत्व तदपि प्रसादः-Locand Mammata in his definition of THTa makes use of the two metaphors employed by Abhinavagupta in the above extract 'शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसेव यः। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थिति.।' -- Kāvyaprakāśa, Chap VIII Thus, the Dhvani-theorists posit three gunas only The twenty gunas, belonging to शब्द and अथ, ofthe ancients like Dandın, Vämana etc can be comprehended within these three Moreover, not all of them can be reasonably 1egaided as positive excellences, some of these being indifferent, while a few again turn out to be defects under certain circumstances and it Is a misnomer to call them gunas indiscriminately Compare . केचिदन्तर्भ वन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिता। अन्ये भजन्ति दोषत्व कुत्रचित् न ततो दश ॥

I As Mammata states . श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण समग्राणा स प्रसादो गुणो मत. ॥ -Op cit , Chapter VIII Also Jagannatha श्रुतमात्रा वाक्यार्थ करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य-Rasagangadhara p 80

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

40 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

-Kāvyaprakāsa, VIII 7 and vrtti thereon. For an elaborate discussion of the views of the ancients and moderns on the number of gunas, see Rasagangādhara, pp 66 ff

TEXT ६ १८ । श्रुतिदुष्टादयो दोषा अरपरनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव श,झारे ते हेया इत्युदाहृताः॥ ११॥ अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः स्चितास्तऽपि न वाच्ये अर्थमात्र, न च व्यङ्गप्रे शृङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वा ध्वनेरनात्म- भूते। कि तर्हि ? ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारेऽङ्रितया व्यङ्गचे ते हेया इत्युदाहृताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात्। एवमयम- संलक्ष्यक्रमद्योतो ध्वनेरात्मा प्रदर्गितः सामान्येन।।

EXPOSITION §18 It has been a common practice among the authors on Poetics to classify the defects into two groups, according as they are universally so (नित्यदोष) or not (अनित्यदोष) Thus, the second group comprises such defects as श्रुतिदुष्टत्व, अप्रतीतत्व, पुनरुक्तत्व etc, while the rest like च्युतसस्कार, क्लिष्टत्व etc. would be classed as belonging to the first group According to this classification श्रृतिदुष्टत्व would not be a defect in the case of emotions like रौद्र, वीर and भयानक where It would be regarded rather as a positive excellence, enhancing as it does the effect of the aesthetic relish As Viśvanātha states .- "वक्तरि क्रोधसयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दु.श्रवत्वं गुणो भवेत् ॥" -Sāhıtyadarpana, VII. 16. But in the case of "TSTT, the use of harsh letters has to be

d by Total Image Converter - (no stal stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 41

studiedly eschewed वर्जनीया। As Jagannatha observes : "अथ विशेषतो मधुररसेषु दीर्घसमासं भय्घटितसयोगपरह्नस्वस्य विसर्जनीयादेश-सकार-जिह्वामूलीयोपध्मानीयाना रेफहकारान्यतरघटित- सयोगस्य हला ल-म-न-भिन्नाना स्वात्मना सयोगस्य भय्द्वयघटित- सयोगस्य चासकृत्-प्रयोग नैकटयेन व्जयेत्। सवर्ण-भ्य्द्वय-घटित- सयोगस्य शर्भिन्न-महाप्राण-घटितसयोगस्य सकृदपीति सक्षेपः।।" Rasagangādhara, pp 84-85. . This twofold classification of defects is justifiable if we posit the existence of a soul, viz TH, as distinct from the body (शरीर) of poetry which is composed of शब्द and अर्थ 1 The defects become only so, if they mar the beauty of the soul, though we usually refer to them as belonging to शब्द and अर्थ. Such usages are only secondary श्रृतिदुष्टत्व is not a umversal defect, because it does not mar the beauty of the soul (viz. रस) in every case It mars the beauty of श्रृद्धार, but not of ₹la If this be not regarded as the criterion of the above classIfication, श्रृतिदुष्टत्व would also be counted as a variety of नित्यदोष, for the letters would remain harsh irrespective of any consideration of the nature of the emotion to which they might be related. Compare Mammata -

I As Abhinavagupta observes. "एवमस्मत्पक्ष एव गुणालकार- व्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव सगच्छते इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि ॥"-Mammata observes that this division of defects into two classes proves beyond doubt the existence of the suggested sense apart from the expressed sense : "यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ ग्य- व्यञ्जकभावो नाभ्युपेयले तदाऽसाधुत्वादीना नित्यदोषत्व कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्न स्यात्। न चानुपपन्न, सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात्। वाच्य-वाचकभावव्यतिरेकेण व्यङ्गाव्यञ्जकमात्राश्रयणे तु व्यङ् ग्यस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येन उपपद्यत एव विभाग- व्यवस्था ।।"-Kavyaprakasa, Chapter V

nverter - (no stamps are applied by registered version

42 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

"मुख्यार्थहतिर्दोपो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्य। उभयोपयोगिन स्यु शब्दास्तेन तेष्वपिस॥" -Kāvyaprakāśa, VII 1 The following extract from Hemacandra's Kāvyānuśāsana is veiy explicit on this point -- रसस्योत्कर्षापकर्ष हेतू गुण-दोषौ भवत्या शब्दार्थयो॥ रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्ष हेतवो गुणा, अपकर्ष- हेतवस्तु दोषा। ते च रसस्यैव धर्मा, उपचारेण तु तदुपकारिणो शब्दार्थयोरुच्यन्ते। रसाश्रयत्व च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात्। तथाहि यत्रव दोपास्तत्रव गुणा, रसविशेषे च दोषा न तु शव्दार्थयो। यदि हि तयो स्युस्तर्हि बीभत्सादौ कष्टत्वादयो गुणा न भवेयु हास्यादौ चाशलीलत्वादय.। अनित्याश्चैते दोषा। यतो यस्याद्गिनस्ते दोपास्तदभावे न दोषास्तद्भावे तु दोषा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्या गुणदोषयो रस एवाश्रय ॥-Op cit, p 16 Abhiavagupta explains श्रृतिदुष्टादि in the kanka as 1eferring to the defects mentioned by Bhämaha in the couplet "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि। श्रृतिकष्ट तर्थवाहुर्वाचा दोष चतुर्विधम्॥"-I 47 As he comments "श्रुतिदुष्टादय इत्यादि। वान्तादयोऽसभ्यस्मृति- हेतव श्रुतिदुष्टा । अर्थदुष्टा वाक्यार्थबलादशलीलार्थप्रतिपत्तिकारिण । यथा-'छिद्रान्वेषी महास्तब्धो घातायवोपसपति' इति। कल्पना- दुष्टास्तु द्वयो: पदयो कल्पनया। यथा-'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे। श्रुतिकष्टस्तु 'अधाक्षीत्', 'अक्षीत्सीत्' तृणेढि' इत्यादि। शृङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम्। वीर-शान्ताद्द् तादावपि तेषा वर्जनात्।"-°Locana Abhinavagupta finally observes that Bhamaha himself did not at all classify the defects in the way stated above, nor did he show that श्रुतिदुप्ट etc. can at all be regarded as TUT's in cases of emotions other than श्रृद्धार All this has been done by the authors of the

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied D lied by registered version )

UDDYOTA II 43

Dhvant school for the first time. This is implied by the word सूचिता in the vrtti Compare. सूचिता इति। न त्वेषा विषयविभागप्रदर्शनेन अनित्यत्व भिन्नवृत्तादिदोषभ्यो विविक्तत्व प्रदर्शितम्। बीभत्स-हास्य-रौद्रादौ त्वेषामस्माभिरभ्युपगमात्, शृङ्गारादौ च वर्जनात् अनित्यत्व च दोषत्व च समर्थितमेवेति भाव: l-Lacana, pp 214-215 TEXT ६१६। तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदा: स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥१२।। अङ्गितया व्यङ्गो रसादिवि चक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां नाच्य-वाचकानुपातिनामल काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोरऽर्थस्य रस-भाव- तदाभास-तत्पशमलक्षणा विभावानुभाव-व्यभिचारिप्रतिपादन- सहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषा: तेषामन्योन्य सम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्यतमस्यापि रसस्य प्रकारा: परिसंख्यातु न शक्यन्ते किसुत सवषाम। तथाहि शृङ्गारस्याङ्गिनस्तावदाद्यौ दवौ भेदौ-संभोगो विपलम्भश्च। संभोगस्य च परस्परप्मदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकारा। विप्रलम्भ- स्यापि अभिलाषेर्ष्याविरहपवासविपलम्भादयः। तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्था- भेद इति स्वगतभेदापेक्षया एकस्य तस्यापरिमेयखम, कि पुनरङ्ग- प्रभेदकल्पनायाम। ते ह्यङ्गपभेदाः प्रत्येकमङ्गिपभेद-संबन्धपरि- कल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति॥।

EXPOSITION

§ 19. In the preceding sections the Dhvanıkāra has consi- dered the nature of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय-VIZ रस, भाव etc Now

nage Converter - (no stamps are applied by registered version)

-44 THE DHVANYALOKA OF ANAND AVARDHANA

he observes that it is not possible to enumerate the different varieties of the principal emotions (TH ) or of elements like विभाव, अनुभाव etc., that are subservient (अङ्क्) to them. So also it is not possible to compute precisely the ways in which the numerous figures of speech belonging to Te and 3TeT can be brought into relation with the different varieties of अलक्ष्यकमव्यड्गय, as also the mutual relations in which the latter themselves can stand to each other There would arise endless varieties by permutation and combination, which it 1s impossible to enumerate severally But if we leave out the details, we might classify all the different varieties of रस, भाव etc. under one single category-viz असलक्ष्यक्रमध्वनि, since they possess one element in common-viz the property of being suggested without any perceptible sequence intervening between the cognition of the वाच्यार्थ on the one hand and the final aesthetic relish on the other As Mammata, too, notes : "अन्योन्ययोगादेव स्याद् भेदसख्यातिभूयसी॥ एवमनेन प्रकारेण अवान्तर भेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथाहि-शृङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्य का गणना तु सवषाम्।।"-Op cit,. Chap. V

TEXT

६२०। दिङ मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम। बुद्धिरासादितालो का सर्वंत्रैव भविष्यति ॥१३।। दिङ मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसभेदे सहाल कारेरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानाद आसादितालोेका बुद्धि: सर्वत्र व भविष्यति ॥ तत्र- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानु प्रासः प्रकाशकः॥१४।।

al Image Converter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 45

अङ्गिनो हि शङ्गारस्य ये उक्ताः प्रमेदास्तेषु सवषु एकप्रकारानु- बन्धितया प्रबन्धेन प्रवृत्तोऽनुपासो न व्यञ्ञकः। अङ्गिन इत्यनेन अङ्गभूतस्य भृङ्गारस्य एकरूपानुबन्ध्यनुपासनिबन्धने कामचारमाह॥ EXPOSITION

§ 20 In the present section the Dhvanıkāra proposes to show in brief how the various figures of speech can be consistently brought into relation with reafa. He takes up TTT as the specimen and lays down certain principles that must be observed in introducing poetic figures in general in a dhvani-kāvya, so that the aesthetic effect may be the highest

शृङ्गारस्य प्रकाशक -In all the five varieties of शद्धार where they are primarily developed ( 3f ) and not subordinate, it might be laid down as a universal law that the figure of speech 9TTH ( alliteration ) based on the repetition of the same sound-group (1e if too much hackneyed ) 1s apt to be an impediment in the way of the proper development of the emotion, detracting as it does from the charm of the aesthetic relish. Thus, in the case of >TTT, long alliterations based on the repetition of the same letters or group of letters, must be carefully avoided But, short alliterations based on the repetition of varying groups of letters that do not unduly offend the sense of consistency and having some freshness in them, may be introduced without violating the norm laid down above. As Abhinavagupta notes . a5q त्वनुबन्ध त्यक्त्वा विचित्रोऽनुप्रासो निबध्यमानो न दोषाय इत्येकरूप- ग्रहणम् ।1-Thus अनुप्रास generally is not a figure that can fit in happily with T

I. Kuntaka ın hıs Vakroktyīvita makes sımılar observa- tions regarding अनुप्रास, यमक and other poetic figures :-

Total Image Converter - mps are applied by registered version )

46 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

TEXT $२१। ध्वन्यात्मभूते श दारे यमकादि निबन्धनम्। शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः॥१५॥ धवनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाच्य-वाचकाभ्यां प्रकाश्य- मानस्तस्मिन यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धन दुष्कर-शब्द- भङ्गशलेषादोनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेन एतद् दर्श्यते-काकतालीयेन कैदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्ता वपि भूम्नाऽल कारान्तरवद रसाङत्वेन निबन्धो न कत्तव्य इति। 'विनलम्भे विशेषतः' इत्यनेन विपलम्भे सौकुमारयातिशयः ख्याप्यते। नस्मिन् द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निबन्धो नियमान्न कर्त्त व्य इति। EXPOSITION § 21. In the poem where the emotion of PITTT is pre- eminent, the poet is advised to carefully eschew such figures of speech as यमक, चक्रबन्ध, भङ्गश्लेप, etc howsoever gifted he might be. प्रमादित्व न कर्त्तव्य इति-Anandavardhana here observes that solitary cases of 4H$ etc, if they come out spontaneously, are not ruled out hereby. The poet should only restrain his natural propensity towards introduc- ing such difficult and obscure figures in abundance with a view to make a display of his own craftsmanship.

"नातिनिर्बन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता। पूर्ववृत्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला ।I"-II I which has been explamed in the vittt as follows -निर्बन्धशब्दोऽत्र व्यसनिताया वर्त्तते। तेन अतिनिर्बन्धे पुन पुनरावर्त्तनव्यसनितया विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थ। व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्य- परिहाणे वाच्यवाचकयो परस्परस्पधित्वलक्षणसाहित्यविरह स्यात्। .. पूर्वमावृत्ताना. पुन पुनर्विरचिताना परित्यागेन प्रहाणेन न्तनानामभिनवानां वर्णानामावर्त्तनेन पुन पुन परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्या प्रकाराभ्यामुज्ज्वला भ्राजिष्णु. 1 -- Op.cut.,p.84

rter - (no star ps are applied by registered version

UDDYOTA II 47

विप्रलम्भे• न कर्त्तव्य-This principle has to be more rigidly observed in the case of विप्रलम्भशृङ्गार, for it is the tenderest of all emotions, and any such obscure and difficult figure of speech as H$ etc. is sure to mar the sentiment completely. "दुष्कर-मुरज-चक्र्बन्धादि। शब्द्श्लेष इति। अर्थश्लेषो न दोषाय 'रक्तस्त्व'मित्यादी। गब्दभङ्गोऽपि क्लिष्ट एव दुष्ट, न त्वशोकादौ"-Locana The following extract from the Rasagangadhara should be compared in this connexion :- एव त्वप्रत्यय यङन्तानि यड लुगन्तानि अन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत। एव व्यङ्गाचर्वणा-

यमकादीश्च सभवतोऽपि कविरन निबध्नीयात्। यतो हि ते रसचर्व- णायामनन्तर्भवन्त सहृदय-हृदय स्वा मुख विदधाना रसपराड मुखं विदघीरन्। विप्रलम्भे तु सुतराम्। यतो मधुग्तमत्वेनास्य निर्मल- सितानिर्मित-पानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्रामावहन् पदार्थ. सहृदयहृदयारुन्तुदतया न सर्वथैव सामानाधिकरण्यमहति। यदाहु .- 'धवन्यात्मभूते शृङ्गारे'-इत्यादि। ये तु पुनरक्लिष्टतयाऽ- नुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, कि तु रसचर्वणायामेव सुसुख गोचरीकत्तु शक्या, न तेषामनुप्रासादीना त्यागो युक्त ।:"-Op cit, pp 88-89 Hemacandra ın hıs Kāvyā- nuśāsana quotes the following āryās from a lost work of Bhatta-Lollata which read just like a commentaiy on the present Kārıkā .- "यस्तु सरिदद्रिसागर-नग-तुरग-पुरादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मत प्रबन्धेषु।।

अभिमानमात्रमेतद् गड्डरिकादिप्रवाहो वा ।।इति।।1 -Op.cit, p 215.

I. Namisādhu the commentator of Rudrata's Kāvyālamkāra

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

48 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६२२। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाच्तिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृयग्यत्न-निर्वत्यः सोऽलंकारो ध्वनौ मतः ॥१६॥ निष्पत्तौ आश्चर्यभूतोऽपि यस्याल कारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्धः शक्यक्रियो भवेत् सोडस्मिन् अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग ध्वनौ अलंकारो मतः1 तस्यैव रसाङत्वं मुख्यमित्यर्थः। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽघररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति वाष्प स्तनतटी प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्।। रसाङत्वे च तस्य लक्षणमपृथग् यत्ननिर्वर्त्त्यत्वम् इति यो रसं बन्धु- मध्यवसितस्य कवेरल कारस्तां वासनामत्यूद्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते, सन रसाङ्गमिति। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वक क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति, शब्दविशेषान्वेषणरूपः। अल कारान्तरेष्वपि तत् तुल्यमिति चेत्, नैवम्। अल कारान्तराणि हि निरुप्यमाणदुर्घ टनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पूविकया परापनन्ति। यथा कादम्बयाँ कादम्बरी- दर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्वलायां

cites the second āryā under III. 59, which runs as follows . "इति यमकमशेष सम्यगालोचयद्भि सुकविभिरभियुक्तैर्वस्तु चौचित्यवन्ध्ि। सुविहितपदभङ्ग सुप्रसिद्धाभिधान तदनु विरचनीय सर्गबन्धेषु भूम्ना ।।"-यमक- श्लेष-चित्राणि हि सरसे काव्ये क्रियमाणानि रसखण्डना कुर्यु। विशेषतस्तु शृगार-करुणयो। कवे किलैतानि शक्तिमात्र पोषयन्ति, नतु रसवत्ताम्। यदुक्तम्-'यमकानुलोम-' इति। प्रयोगस्तु तेषा खण्डकाव्येषु देवतास्तु- तिषु रणवर्णनेषु च।।"

ed by Total In

UDDYOTA II 49

सीतादेव्यां सेतौ।1 युक्तं चैतत्। यतो रसा वाच्यविशेष रेवा- केप्नव्याः तत्पतिपादकैश् शब्दैस्तत्पकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽळकाराः। तस्मान्न तेषां बहिरद्ृत्त्वं रसाभिव्यक्तौ। यमक-दृष्करमार्गेब तु तत स्थितमेव। यत्तु रसवन्ति कानिचिद यमकादीनि दृश्य ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वङ्गितैव। रसाभासे चाङ्गत्वपप्यविरुद्धम्। अङ्गितया तु व्यङ्गा रसे नादगत्वं, पृथक प्रयत्न निर्वर्त्यत्वाद यमकादेः ।

EXPOSITION

§ 22 The Dhvanikāra here lays down the criterion as to which 4TT should be properly regarded as instrumental (5 ) towards the development of the intended emotion A poetic figure for the improvisation (निष्पत्ति) of which no additional effort is required on the part of the poet besides what is unavoidably necessary for the proper suggestion of the sentiment, which is the only end of his creative urge, can be truly regarded as organically related with the poetic art. Any- thing that cannot stand this test must be brushed aside as meie external appendages ( बहिरङ्ग) Thus यमक, मुरजबन्ध, qetc can be improvised by the poet only after a good deal of contemplation ond search after suitable words and meanings, which for the time being distracts his mind from the final aim in view-viz the suggestion of the requisite emotion

I References are to Candräpida's first meeting with the Princess Kadambarī in Bāna's prose romance (see Peterson s Edn of Kādambarī, pp. 186-189) and to Pravarasena's Setu- bandha, Asvasa XI (NSP Edn ), where Sita swoons away at the sight of Rama's severed head falsely presented by Rāvana to convince Sita of her lord's sad end.

4

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied D y registered version)

50 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

(रमाभिव्यक्ति ) 1 Thus, they should be discarded as extre. neous elements, as far as possible Abhinavagupta state that though it has been observed in the previovs kārkā that यमक etc are to be carefully avoided in the case of शुङ्गार alone, yet it is not the whole truth They must be universall» avoided irrespective of the nature of the emotion to be suggested Compare . 'रसेति-रन-समवधा नेन विभावादिघटना- मेव कुर्व स्तन्नान्नरीयकतया यमासादयति, स एवाश्नालकारो रसमार्गे, नान्य। तेन वीराद्भ तादिरसप्वपि यमकादि कवे प्रतिपत्तुश्च रसविघ्नकार्येव सर्वत्र। गड्डुरिकापवाहोपहतसहृदयधुराधिरोहण- विहीनलोकवर्जनाभिप्रायेण तु मया शृङ्गारे विप्रलम्भ च विशेषत इत्युक्तमिति भावः। तथा च 'रसेऽङ्गत्व तस्मादेा न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति।-Op cit., pp 219-20 Note also the following, kārıkās from Mahımabhatta's Vyaktiviveka, as they express the same idea as the present kārikā of the Dhvanyāloka- "न चालकारनिष्पत्त्ये रसबन्धोद्यत. कवि। यतते ते हि तत्सिद्धिनान्तरीयकसिद्धय ।। यत-रसस्याङ्ग विभावाद्या. साक्षान्निष्पादकत्वत। तद्वैचित्रयोवितिवपुषोडलकारास्तु तदाश्रया । - Op Cll Vimarsa, II. 75-76 कपोले पत्राली न तु वयम्-Comp Locana. करकिसलयन्यस्त- वदना श्वासतान्ताधरा प्रवर्त्तमानवाष्पनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुित- चञ्चत् कुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटू वत्या यावत् प्रसाद्यत

I. Compare 'रसस्य परिपन्यित्वान्नालकार प्रहेलिका। उक्तिवैचित्रामात्र सा च्युतदत्ताक्षरादिका॥- Sāhutyadarpana, X 13. Also-"एव खड गबन्धादिकमप्यृह्यम्। काव्यान्तगड्भूततया तु नेह प्रपञ्च्यते।"-loc cit

ted by Total Image Converter - (n amps are applied by registered versi

UDDYOTA II 51

तानदीर््याविप्रलम्भगनानुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्नु, श्लेप- रूपक-व्यनिरेकाद्या अयत्ननिष्पन्नाश्चर्वयितुरपि न रसचर्वणाविध्न- मादधतीति ॥-Op. cit, p 220 'रसाङ्गत्वे न रसाङ्गम'-The criterion as to whether a particular अलकार 1S रसाड (conducive to the suggestion of the desired aesthetic emotion ) c. not, is whether it 's produced by the same effort that is called forth for the suggestion of the emotion proper or not. अलकारान्तरेष्वपि तत्स्थितमेव-One might, however. contend that poetic figuies like समासोक्ति, अप्रस्तुत-प्रशसा ete, are no less difficult and intricate than यमक, सभङ्ग-इ्लेप etc, and they require as much contemplation and effort on the part of the poet for then proper insertion in a kāvya as the latter, that have been categorically tabooed from the scheme of aesthetic iealisation. So there can be no reasonable basis to be found foi this discriminatory treatment To this Anandavar- dhana rephes. Tiue, the said figures are as much difficult and intricate as यमक, मुरजबन्ध etc Still, the former group diffars fiom the latter in one important respect-viz whie the foime spuing spontaneously in ceaselecs succession from the fountain-head of the poct's imagination as he is absorbed in the contemplation of the emotion in question, it is not so with the latter The figures of speech like रूपक, समासोवित अप्रस्तुतप्रशसा etc, are nothing but turns of expression that convey the requisite meanings consisting of proper famia's अनुभाव's etc, that alone suggest the aesthetic emotion (तत' in तत्प्रतिपादकेरच शब्दे refers to the वाच्यविशेप, VIZ. विभाव's, अनुभाव's etc that constitute the particular import of words constituting a poetic expression or अलकार, while the second तत् In तत्प्रकाशिन refers to रसाः in the precedig sentence. ) Thus, they can no more be regarded as external appendages than the very thought itself of the poet. The

nage Converter - (no stamps are applied by registered version)

52 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

poet's idea itself gushes forth couched spontaneously in those peculai modes of expression which are called poetic figures or अलकार's, and cannot be divested of the latter without being completely metamorphosed in the process Change the poetic figure and you make the poet say something quite different from what was originally ntended by hım. Kuntaka admirably expresses this idea in the following extract from his Vakroktiīvita - "अल कृतिरलकार्यमपोद्ध त्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्व सालकारस्य काव्यता ॥। -अलकृतिरलकरणम्, अलक्रियते ययेति विगृह्य। सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चालकार्यमलकरणीय वाचकरूप वाच्यरूप च तदपि विवेच्यते। तयो सामान्यविशेषलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपण क्रियते। कथम्-अपोद्धत्य। निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद् विभज्य। केन हेतुना -- तदुपायतया। तदिति काव्य परामृश्यते। तस्योपायस्तदुपाय तस्य भावस्तदुपायता तया हेतुभूतया। तस्मादेवविधो विवेक. काव्यव्युत्पत्त्युपायता प्रतिपद्यते। दृश्यते च समुदायान्त पातिनामसत्यभूतानामपि व्युत्पत्तिनिमित्तम् अपोद्धत्य विवेचनम्। यथा-पदान्तभू तयोः प्रकृति-प्रत्यययो. वाक्यान्त- भूताना पदानां चेति। यद्यवम् असत्यभूतोऽप्यपोद्धारस्तदुपायतया क्रियते तत् किं पुन सत्यम्-इत्याह। 'तत्त्व सालकारस्य काव्यता'। अथमत्र परमार्थ :- सालकारस्य अलकरण-सहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सत समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम्। तेनाल- कृतस्य काव्यत्वमिति स्थितिः, न पुन. काव्यस्यालकारयोग.।।"- Op cit , pp. 6-7. Compare also the following kārıkās from the same work of Kuntaka :- प्रतिभा-प्रथमोन्द्गेदसमये यत्र वकता। शब्दाभिधेययोरन्त स्फुरतीव विभाव्यते ।।1 I. Compare Vrtti : तदयमत्र परमार्थ -यत् कविप्रयत्ननिरपंक्षयारेव

al Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 53

अलकारस्य कवयो यत्रालंकरणान्तरम् । असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेमणिबन्धवत्॥ रन्न-रश्मिच्छटोत्से कभासुरभू पणैर्यथा। कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषाय परिकल्प्यते।। यत्र तद्वदलकारभ्रजिमानैर्निजात्मना। स्वशोभातिशयान्त स्थम अलङ्कार्य प्रकाश्यते।' सोडतिदु सञ्चरो येन विदग्धकवयो गताः। खड्गधारापथेनेव सुभटाना मनोरथा: ॥-Op. Cl, I 34-37 & 43 यत्तु रसवन्ति अविरुद्धम्-There are, however, poetic compositions, lare though, where यमक, अनुप्रास etc, are met with and yet there is no appreciable loss of aesthetic charm. Compare, for instance, Raghu-vamsa, Canto IX1 In Ānanda- vardhana's opinion, here, too, it is the sound-effect due to यमक that is really moie attractive and as such predominant (अङ्गिन्), while the emotion plays a subordinate role (अङ्ग). In the case of रमाभास, however, the introduction of यमक etc is not barred अद्गितया तु .. यमकादे-But where the element of emotion is pre-eminent, the poet should be well advised to totally avoid these figures of sound, that are detrimental to. the successful development of sentiments in general TEXT ६२३। अस्यैवार्थस्य संग्रहश्लोका :-

शब्दार्थयो स्वाभाविक कोडपि वकताप्रकार परिस्फुरन् परिदृश्यते।-loc. cit I. Compare -'उदाहरणान्यत्र शिशुपालवधे चतुर्य सर्गे समपकाणि कानिचिदेव यमकानि रघुवशे वा वसन्तवर्णन'-Kuntaka's Vakroktyivita, Vitti on II 6-7

mage Converter - (no sta ps are applied by registered version )

54 THE DHVANYALOKA OF A NANDAVARDHANA

रसवन्ति हि वस्तूनि साल काराणि कानिचित्। एकेन व प्रयत्नेन निर्व्त्यन्ते महाकवेः॥ यमकादिनिबन्ध तु पृथगयत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसेऽदृत्वं तस्मादेषां न विद्यते।। रसाभामाङ्गभावस्तु यमकादेन वार्यते। ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते॥ EXPOSITION

§ 23 Anandavardhana sums up the theme of the piece- ding sections in these mnemonic veises of his own

TEXT

$२४। इदानी ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोडल कारवगे आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे समी्य विनिवेशितः । रूपकादिरलंकारवर्ग छति यथार्थताम ।।१७।। अल कारो हि बाद्याल कारसाम्यादद्विनश्वारुत्वहेतुरूच्यते। वाच्याल कारवर्गश्र रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित् अल काराणामनन्तत्वात, स सर्वोडपि यदि समोक्ष्य विनि- वेश्यते, तदलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य ध्वनेरड्विनः सर्वस्थैव चारुत्वहेतु- नि प्पदते॥ EXPOSITION $ 24 If poetic figures like रूपक etc which have already been noticed and defined by ancient writers like Bharata, Bhämaha, Dandin etc, as also others that might be improvised by future authors ( वक्ष्यते च कश्चित्), can become auxiliary (अङ्ड) towards the suggestion of the sentiment of love (श्रृङ्धार), if they are introduced after due reflection ( समीक्षा ) as to their appropriateness True, that Dandın ın hıs Kāvyādarša

nage Converter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 55

remarks that all alamkaras in general can add emotional grace to a piece of poetic composition ( 'काम सर्वो प्यलकारो रसमय निधिञ्चति/, yet his conception of rasa was widely divergent from the Dhvanıkāra's. Moreover, he did not lay down any definite rules as regards the judicious introduc- tion of poetic figures on particular occasions, as has been attempted by the Dhvan kāra here

TEXT

६२५। एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- विवक्ा नत् परतेन नाङितवेन कदाचन। कारो न ग्रहस-त्यागौ नातिनिह वैरौषिता ॥१८॥ निरव्यूं ढावपि चाङ्गत्वे यल्नेन प्रत्यवेक्षराम्। रूपकादेग्ल का वर्गस्याङ्गत्वसाधनम ॥१६।। रसवन्धेष्वत्यादृतमना: कविर्यमलकार तदङ्गतया विवक्षति। यथा- चलापाङ्गां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतो रहरयाख्या पेव खवनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करो व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् वय' तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती। अत्र हि भ्रमर-स्वभावोक्तिरल कारो रसानुगुणः।।/

EXPOSITION

$ 25 Anandavardhana in this section lays down certain principles that must be rightly kept in view by an aspuing poet if he desires to keep mn tact the emotional effect The first of these principles Is: विवक्षा नत्परत्वरेन नाद्ित्वेन

ed by registered version

56 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

T-The alamkara must not be allowed to rival or transcend the charm of the aesthetic relish, and must always be kept subordinate to the latter, which is the very soul of a poetic composition To illustiate this, Anandavardhana cites the verse 'चलापाड्ा दृष्टिम' etc The poetic figure here 1s स्वभावाक्ति, as Dusyanta, who is the speaker, vividly describes the movements of the bee that hums and buzzes round Sakuntala's beaut.ful lotus-like face under the guise of a lover as it were The poetic figure is quite in unison with the sentiment depicted here ( viz सभोग-शद्गार। that is predominantly suggested, and as such can be truly called an alamkāra and not through courtesy alone As Abhiavagupta notes हे मधुकर, वयमेवनिधाभिलापचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषणात् वस्तृवृत्तऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाता। त्व खल इति निपातेन अयत्न- सिद्ध तवैब चरितार्थत्वमिति शकुन्तला प्रत्यभिलापिणो दुष्यन्तस्येय- मुक्ति। तथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषा अस्मद- भिप्रायव्यञ्जक रहोवचनमाकर्ण्यात्, कथ तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बन विधयास्मेति यदस्माक मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्न- मिद्धम्। भ्रमरो नीलोत्पलधिया तदाशङ्काकरी दृष्टि पुन पुन स्पशति। श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच्च नेत्रयो त्पलशङ्कानपगमात तत्रैव दन्ध्वन्यमान आस्ते। सहज सौकुमार्य-त्रास-कातरायाश्च रतिनिधानभूत विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधर पिबतीति भ्रमरस्वभावोक्तिरलकारोडङ्गतामेव प्रकृतरसस्योपगत। अन्ये तु भ्रमरस्वभावे उक्तिर्यस्य इति भ्रमरस्वभावोवितिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहु: ॥-Locana, pp 224-225

TEXT

६२६। 'नाङित्वेने'ति न प्राधान्येन। कदाचिद रसादितात

d by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 57

पर्येण विवक्षितोऽपि ह्यलक्वारः कश्चिदद्गित्वन विवक्षितो दृश्यते। यथा- चक्राभिघातपसभाज्ञयैव1 चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिद्गनोद्दामविलासवन्ध्य® रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्। अत्र हि पर्यायोक्तस्य अद्वित्वेन विवक्षा रसादितात्पये सत्यपीति॥

EXPOSITION

$ 26. In this verse, the figure of speech is पर्यायोक्त (see notes on Uddyota I § 35 ), since the effect which has been expressed in words and the cause implied therefrom aie both contextual (प्राकरणिक) Comp "चत्राभिघाते'ति प्राचीन- पद्य राहुशिरश्छेदकारीति व्यङ्गय राहुवधूजनसबन्धि चुम्बनमात्रा- वशिष्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयते इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरश्छेदकर्त्तृ त्वरूपो धर्म स्वसमानाधिकरणेन तादृशरूपान्तरेण साक्षादुपात्तेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति।" -- Rasagangādhara, p 547. The poet intends to convey in this verse the divine prowess of Vasudeva, who cut off the head of the demon Rahu with his disc But it is the mode of expression that is more striking here

I The origmal ieading in Mentha's Hayagrivavadha, a lost epic, from which the present verse is quoterl, was एकाभिघात and not चक्राभिघात which is merely an emendation based on misconception This is distinctly noticed by Rūyyaka in his commentary on Mahımabhatta's Vyaktıviveka Compare 'एकाभिघात'-इति हयग्रीववध पाठ स्थित, सुदर्शनस्य पुलिङ्गस्य प्रकान्तत्वात 'य' इत्यनेन परामशति। तत्तु अनवबुक्य 'चक्र्' यदि परामृश्यते, तदा यच्छब्दस्य नपु सकता स्यात्। तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चक्राभिघाते'ति पठन्ति। न त्वय तत्र प्रस्ताव ॥-P 272

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

58 THE DIIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

As Anandavardhana states अत्र हि पर्यायोक्तस्य ... सत्य- नीनि Compare Locana अत्राह क्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवे प्राधान्येन विवक्षिनम्, न नु रसादि। नन् कथमुच्यते रसादितातपर्य सन्यपी'नि। मेवम्, वामुदेव प्रतापो ह्यन् विवक्षित। म चात्र चारम्वहेनुनया न चक्ास्ति अपितु पर्यायोक्तमेव॥- Op cit, p 225 TEXT ९२७। अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यनवसरे यज्ञाति, नानवसरे। अवसरे गृहोतिर्यथा- उदामोत्कलिकां विपाण्डुररूच प्रारब्वज म्मां क्षणा-

अद्योद्यानलतामिमां समटना नारीमिवान्यां वव पशयन, कोप-विपाटलव्युति मुग्व देव्या: रुरिप्याम्यहम।। -इन्यत्र उपमा-श्लेषस्य गृहीनमपि च यमवसरे त्यजति तढसानुगुणनयाऽळ कारान्तरा- पेक्षया। यथा- रक्तरत्वं नवपल्लवैरहमपि इ्लाध्यः पियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मु क्तास्तथा मामप। कान्तापादतलाहतिस्तव सुदे तद्वन्ममाप्णवयोः सव' तुल्यमशोक' केवलमह धात्रा सशोक: कृतः ॥ -अत्र हि प्रबन्धपरवटत्तोऽपि इलेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसविशेष पुष्णाति। EXPOSITION $ 27 In this secton Anandavardhana explams the portion 'काले च ग्रहण-त्यागौ' in the Kanika 18 The poet should retarn ( ग्रहण) or reject (त्याग) a particular अलंकार according as it enhances or deters the development of the

nverter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTAII 59

principil emotion Anandavardhana illustrates the first variety in the verse 'उद्दामोत्कलिकाम्-' ( Ratnavali) Here the figure 1s उपमा-इेष (1e Simie based on double entendre ) and the occasion of the employment of this figure is in keeping with the sentiment of ईष्याविप्रलम्भ which it is the object of the poet to suggest Compare Locana. ETHT उद्गता कलिका यस्या। उत्कलिकाश्च रुहरुहिका। क्षणात् तस्भिन्नेवावसरे प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया। जुम्भा च मन्मथ- कृनोऽङ्गमई। व्वसनोद्गमर्वसन्तमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्य आयासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम्। निश्वांसपरम्पराभिर्च आत्मन आयास हृदयस्थित मन्तापमानत्वती प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण, मदनेन कामेन च। अत्र उपमाश्लेष ईर्प्या- विप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्य कुर्वन् अवसरे रसस्य प्रमुखीभावादगाया पुरसरायमाणो गृहीत- इति भाव ॥-Op cut, p 226 As an example of rejection ( FATT ) according to the exigency of the occasion Ananda- vardhana cites 'रक्तस्त्व नवपल्लवे1 'अत्र हि पुष्णाति'-In the first three feet of the verse the figure 1s हेतुश्लेष (1 e. काव्यहेतु based on इलेष ), but in the last hemistich, this figure has been atandoned by the poet in favour of the figure of speech व्यतिरेक, which is more capable of suggesting the mood of विप्रलम्भशद्गार than the former Compare °Locana. रक्ता लोहित। अहमपि प्रवृद्धानुराग। अत्र च प्रबोधको विभाव.

I 'सीतावियोगोपनतविसस्युलावस्थस्य दाशरथेरियमुक्ति' -- Hemcandra's Viveka on his Kavyanusasana 'मामाहु पृथिवीभुजामधिपति नागाधि- राजो भवान्, अव्युछिन्नपृथप्रवृत्ति भवतो दान ममाप्यर्यिषु। स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी त्रियनमा यूथे तवेय वगा, सर्व मामनु ने प्रियाविरहजा त्व तु व्यधा ra Il" -- Vikramor vasī, Act IV, is a close parallel of the verse cited in the Vitti

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

60 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

तदीयपल्लवराग इनि मन्तव्यम। एव प्रतिपादमाद्योरऽर्थो विभावत्वेन व्याख्येय। अत एव हेतुश्लेषोडयम्। सहोक्युपमाहेत्वलंकाराणा हि भूयसा शलेषानुग्राहकत्वम। अनेनैवाभिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्- 'तत्सहोक्युपमा हेतुनिदशात् त्रिविधम् -- इत्युक्त्या, न तु अन्यालकारानु- ग्रहनिराचिकीर्षया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयता शोकसहभूताना निवदचिन्तादीना व्यभिचारिणा विप्रलम्भपरिपोपकाणामवकागो दत्त ॥ :- Op cit, pp 227-238 The verse has been quoted by Jagannatha in his Rasagangadhara under the section on व्यतिरेक He criticises Appayya Dīksıta, who ın his Kuvalayānanda, refers to the Dhvanı- kāra's remarks on this verse ( as recorded in this section ), which seem to have been much misrepresented by him in the heat of the controversy Compare :- "यदपि कुवलयानन्दकृताऽलकारसवस्वोक्तार्थानुवादकेन न्यूनताया- मुदाहृतम्-"रक्तस्त्व नव-पल्लवैरहमपि इलाध्य [प्रियाया गुणै-' इत्यत्र सशोकत्वेन अशोकापेक्षयाऽपकर्ष पर्यवस्यति-इति, तदपि चिन्त्यम्। रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गाद् भूषणापसारण यथा शोभाविशेषाय भवति, एव प्रकृते उपमालकारदूरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम, न व्यतिरेक.। अत एव असमालकार प्राञ्चो न मन्यन्ते, अन्यथा तवालकारान्तरतया तत्स्वीकारापत्ते.। .... अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविषु रसानुसारेण क्वचिदलकारसयोग क्वचिदलकारवियोग च कुर्या्' इत्युकत्वा 'रक्तस्त्वम्' इति पद्य सादृश्यदूरीकरणे उदाजहे। ... "-Op. cit, pp 475-76 1

I But compare Nagoji Bhatta's aiguments in defence of Appayya Diksita's view "अन्रेद चिन्त्यम्-उपमानाद्धि उपमेये वर्ण्यमान वैलक्षण्यमेव गुणाविक्यकृत व्यतिरेक। तच्च वर्वचचदुपमेयोत्कर्षपर्य-

tamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 61

TEXT

६२८। नात्राल कारद्वयसन्निपातः। कि तहि ? अल कारा- न्तरमेव इलेष-व्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवद् इति चेत,, न। तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात्। यत्र हि इ्लेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर्जायते, स तस्य विषयः। यथा- 'स हरिर्नाम्ना देवः सहरिर्वरतुरगनिवहेन'-इत्यादौ। अत्र हि अन्य एव शब्द: श्लेषस्य विषयोऽन्यशच व्यतिरेकस्य। यदि चवंविधे विषयेऽल कारान्तरतकल्पना क्रियते, तत, ससष्टेर्विषया- पहार एव स्यात। इलेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेर्विषय इति चेत, न। व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात। यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोदगीणोज्ज्वलश्री रहनि न रहिता नो तम:कज्जलेन। प्राप्तोतपत्तिः पतङ्गात् न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वत्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीपिः॥ नात्र इलेषमात्राच्चारुत्वपतीतिरस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव

वसायि, क्वचित्तदपकर्षपर्यवसायि, ववचित्तदनुभयपर्यंवसायि। आधिक्य-न्यूनत्व- शब्दावपि उत्कर्षापपकर्षपरौ एव। तत्र अपकर्षपर्यवसायि रक्तस्त्वमित्यत्र । अत्र उपमेये सशोकत्वादिगम्यचेतनत्व-सहृदयत्वादिभि शोकरहितत्व-शोकसहित- त्वाभ्या च तत्तद्गुणाधिक्यप्रतीतावपि शोकस्य स्वरूपेणापकृष्टत्वात् विरहि- वाक्यत्वाच्च वरमचेतनत्वमेव सम्यक न पुन प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पद- चैतन्यादि-इति प्रतीनिपर्यवसानात् विरहानुग णकविनिबद्धतात्पर्यविषयकोऽ- पकर्ष पर्यवस्यति। अत एव प्रियावियोगाद्यपि तुल्यम इत्यर्थकमावयो सर्व तुल्यम् इति वावय चरितार्यम्। एतेन रत्याद्यनुकूलेत्यादि उदाजह्ने-इत्यन्तमपा- स्नम। सशाकत्ववर्णनेऽपि रक्तत्वादिधर्म सादृश्यस्य विपलम्भपरिपोषकतया चमत्कारिण: सन्वेन तदपत्नवस्य कत्तु मशत्यत्वात् ॥-loc. cIt.

I by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

62 THE DHVANYALOKA OF ANANDA, ARDHANA

विवक्षितत्वात, न स्वतोडल कारना इत्यपि न वाच्यव। यन एवं- विधे बिपये साम्यमात्रादपि मुप्तिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव। यथा- आक्रदाः स्ननितैविलोचनजलान्यश्रान्तघाराम्बुभि-

अन्नमे दयितामुग तत शशी वत्ति: समैवावयो- स्तन कि मापनिश' सखे जलघर। त्वं दग्घुमेवोद्यनः ।। -उत्यादौ॥।

EXPOSITICN

528. नात्रालकार चेत-Now it might be argued that in the verse TE74H-', there are not two indepen- dent figuies, VIZ श्लेष and व्यतिरेक, as shown prerently, but there is only one figure of speech which Is शलप व्यतिरेक (सकर), quite different from the former So it cannot be stated that 5y has been rejected in favour of व्यनिरेक, for it presupposes the existence of two independent figures, a false assumption Compare Locana-'कि तर्हीति। सङ्करालकार एवायम् , तत्र कि वा त्यक्त कि वा गृहीतमिति परस्याभिप्राय ।।" न .. .इत्यादौ-Anandhavardana now defines the scope of सकर proper, and distinguishes it from a case where श्लेष and व्यतिरेक aie both independent figures When both श्लेष and व्यतिरेक coinhere in the same substratum ( word-unit ), then and then only can there be a genuine case of 7 But when the substrata of the two figures are different, they should be regarded as two independent figures and not the constituents of a tertium quid-viz. सकर. For example, 'सहरि ..... निवहेन' is an instance of श्लेषव्यतिरेक (संकर), since the expression सहरि: which 1s श्लिष्ट is the substratum.

rted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 63

of व्यति रेक too Comp°Locana तम्येति सकरस्य। एकत्र हि विषयेऽलकारद्वयप्रतिभोल्लास सकर। सहरिशब्द एको विपय सः हरिः, यदि वा सह हरिभि सहरिरिति ।।"-p 228 Thus it is really an example of एक-वाचकानुप्रवेशसकर 1 अत्र हि व्यतिरेकस्य-But in the instance cited in the Vrttt -Viz 'रक्तस्त्वम्-' etc, the two figures इलेष and व्यतिरेक G0 not coinhere in the same substratum. Thus 5r4 belongs to such words as रक्त, शिलीमुख etc, while the apprehension of व्यतिरेक 1s given rise to by the terms अधोक and सशोक So it cannot be called a case of एकवाचकानुप्रवेशसकर "अत्र हीति। हिशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। 'रक्तस्त्वम्-' इत्यत्रत्यर्थ । अन्य इति-रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोक-सशोकादि ।'-Locana यदि च. .. स्यात्-Now, it might be contended that if the whole verse constituting a sentence be taken as one single unit instead of such discrete words as रक्त, सशोक etc, both श्लेष and व्यतिरेक can be looked upon as coinhering in the same substratum, and the verse 'रक्तस्त्वम्-' would be an instance of श्लेष-व्यतिरेक सकर Anandavardhana argues that such a contention would leave no scope for ससू्ट where two or more figuies come together independent of one another, for all such cases would be comprehended under संकर 2 As Locana observes. "नत्वेक वाक्यात्मक विपयमाश्रित्य एकविपय- त्वाद अस्तु सकर-इत्याशङ्गाह-यदीति। एवविधे वाक्यलक्षणे विषये। विषय इत्येकत्व विवक्षित बोध्यम्। एकवाक्यापेक्षया यद्यकविषयत्वमुच्यने, तन्न क्वचित् संसृष्टि म्यात् सकरेण व्याप्त- त्वात् ।।"-p 229

I Compare. स्कुटमेकत्र विषये शब्दाथललिकृतिद्वयम्। व्यवस्थित च' .- Kavyaprakasa, X. 141 2. For the diference between सकर and संसृष्टि see our notes, on Uddyota I, Sec §36

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

64 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

श्लेपमुखनेवात्र ... दर्शनात -Having refuted the view ithat 'रक्तस्त्वम्- is an instance of एकवाचकानुप्रवेसकर, Anandavardhana proceeds to confute the view that it is an illustration of अनुग्राह्यानुग्राहकभावसकर Others might argue that the figure of speech व्यतिरेक 1s based on उपमा, and as in the present verse the व्यतिरेक in the last foot 1s based on ग्लेषोपमा, the latter is the cause of the former, and the relation of अङ्गाद्गिभाव or अनुग्राह्यानुग्राहकभाव subsists bet- ween them So it is a case of श्लेष-व्यतिरेक-सकर of the अङ्गाद्गििभाव warley Anandavardhana replies that this argu- ment is not reasonable For, though व्यतिरेक must be based on 34HT, still there is no hard and fast rule that the similarity must be explicitly stated in so many words It might as well be implied and hidden in the background 1 So, though in the verse cited in the Vrtti उपमा based on इ्लेप 1s expressed in the opening lines, yet that particular 3THT should not be regarded as forming the basis of the व्यतिरेक of the last line Compare Locana ननूपमागर्भो व्यतिरेक, उपमा च श्लेषमुखेने- वायातेति श्लषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैष विषय.। यत्र तु अनुग्राह्यानुग्राहक-भावो नास्ति तत्र एकवाक्यगामित्वेऽपि ससृष्टिरेव। तदेतदाह-कि सर्वत्र उपमाया. स्वगब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवति, उत गम्यमानत्वे। तत्राद्य पक्ष दूपयति- प्रकारान्तरणेति। उपमाभिधानेन विनापि-इत्यर्थः ॥-Op cit, p. 229. Anandavardhana illustrates this by citing the verse 'नो कल्यापायवायो-' (Mayura's Suryasataka) Here he contiasts the flickering flame of an ordinary lamp with the luminous and inextinguishable blaze of the solar orb It is an instance of व्यतिरेक, but no similarity is expressed at all

I, Compare : शब्दरेपात्ते प्रतीते वा सादृश्य वस्तुनोद्यो: । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेक स उच्यते।।

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOIA II 65

As Anandavardhana notes अत्र हि दर्शित Compare Locana शम्या शमयितु शक्या इत्यर्थ.। दीपवर्त्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितु शक्यते। तम एव कज्जल तेन। न नो रहिता अपितु रहितैव। दीपवर्त्तिस्तु तमसाऽपि युक्ता भवति, अत्यन्तमप्रकटत्वात् कज्जलेन च उपरिचरेण। पतङ्गात् अर्कात्। दीपवर्तिः पुन. शलभाद् ध्वसते, नोतृपद्यते। साम्येति। साम्यस्य उपमायाः प्रपञ्चेन प्रबन्धेन यत् प्रतिपादनं स्व-शब्देन तेन विनापीत्यर्थ.। एतदुक्त भवति-प्रतीयमानैव उपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहिणी भवन्ती नाभिधान स्वकण्ठेनापेक्षते। तस्मान्न श्लेषोपभा व्यतिरेकस्य अनुग्राहित्वेन उपात्ता ॥-P 230 नात्र दृश्यत एव-But, inspite of all that has been said in favour of 5aq being an independent figure, the opponents might persist that though in other cases श्लेषोपमा might be considered in detachment from व्यतिरेक, yet in the present case श्लेषोपमा is the अङ्ड (being the cause) of व्यतिरेक, as there is no charm due to the former and consequently it would be a case of अङ्गां्िभावसकर Anandavardhana demurs that श्लेषोपमा has its own beauty, and should be regarded as an independent figure and not merely a consti- tuent element of व्यतिरेक He quotes the verse-'आक्रन्दा. स्तनित-' to illustrate that in the case of व्यतिरेक, उपमा alone ( without any touch of श्लेष ) can enhance the beauty of a poem ; and there is no gainsaying the fact that उपमा based on श्लेष would bc more charming still. Compare Locana. "यद्यप्यन्यत्र नैव, तथापीह तत्प्रावण्येनव सोपात्ता, तदप्रावण्ये स्वय चारुत्वहेतुत्वाभावात्-इति श्लेषोपमाऽत्र पृथगलकारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रति। एतदसिद्ध स्व-सवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसवेदनमपह्न वानं पर श्लेष विना उपमामात्रेण चारुत्वसपन्नमुदाहरणान्तर दर्शयन् निरुत्तरीकरोति-यत् इत्यादिना।" -p. 231.

nverter - (no s are applied by registered version)

65 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT ६२९। रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निवोंदु- मिच्छति। यथा- कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढ़ नीखा वासनिकेतन दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो नवमिति स्खलत् कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्न तिपरः प्रयान् रुदत्या हसन्॥ अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिव्यूढ़ च परं रसपुष्टये।।

EXPOSITION

$ 29, Anandavardhana now explains the hemistich 'नातिनिर्वहणैषिता': "एवं ग्रहणत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भाग व्याचष्टे-रसेति,"-Locana The poet should not carry a particular figure to its logical extreme ( निवहण), If the emotional effect be hampered thereby Thus, in the verse quoted the slender arm has been likened to 'a creeper' , but the poet has stopped there, without availing himself of the implications of that super-imposition, which if worked out logically in all its details would have demanded the further superimposition of व्याधवधू on दर्यिता, of कारागारपञ्जर on वासगृह, a process contrary to the dictates of all good sense and propriety Thus, the 94 has been arrested, in conformi- ty with the prevailing sentiment of TSTT Compare. "बाहुलतिकाया. बन्धनीयपाशत्वेन रूपण यदि निर्वाह्येत्, दयिता व्याधवधू, वासगृह कारागार-पञ्जरादीति परमनौचित्य स्यात्"- °Locana. p. 232

TEXT

६३०। निवोदुमिष्टमपि यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते। यथा-

nverter - (no mps are appll ed by registered version

UDDYOTV II 67

शयामास्वङ्ग चकितहरिणीपक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां वर्हभारेषु केशान्। उत्पश्याभि प्रतनुष नदीवोचिष् भ्रविलासान् हन्तैकस्थं क्वचचदपि न ते भीरु! सादृश्यमस्ति॥ स एवमुपनिबध्यमानोऽलकारो रसाभिव्यक्तिहेतु: कवेर्भवति। उक्तप्रकारातिक्रमे तु नियमेन व रसभङ्गहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्य च तथाविध महाकविप्रबन्धेष दृश्यते बहुशः। तत्त सूक्तिसहस्रद्योति- तात्मनां महात्मनां दोषोदघोषणम् आत्मन एव दूषण भवतीति न विभज्य दगितम्। किं तु रूपकादेरल कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकल रसादिविषये लक्षणदिग द्गिता तामनुसरन् स्वय चान्यत् लक्षणमुतपक्षमाणो यदालक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेवं ध्वनेरात्मानमुपनिबन्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति॥

EXPOSITION

§ 30 In this section Anandavardhana explans the Kārıkā- portion 'निव्यू ढावपि .. वेक्षणम्'-The alamkara, even though carried out to its logical extreme, must be subordinate to the principal sentiment. In the veise 'श्यामास्वङ्ग-'(Meghaduta, 109), the figure of speech उत् क्षा has been effectively carried out to the very end by the poet and yet that does not run counter to the prevailing mood ( 1.e विप्रलम्भ-शृङ्गार) Compare Locana 'निवोदुमिति। नि शेषेण परिसमापयितुमित्यर्थ.। शनामासु सुगन्धि-प्रिय लतासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनि इति पाण्डुरत्वात्। उत्पशामि यत्नेनोत्प्रक्षे। जीवितसधारणायेत्यर्थ। हन्तेति कष्टम्। एकस्थसादृश्याभावे हि दोलायमानोऽह सर्वत्र स्थितो न कुत्रचित् एकस्य धृतिं लभे इति भाव.। भीरू इति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्व-

i by Total Ima al Image Converter - (no imps are applied by registered version)

68 THE DHVANYALOKA OF NANDAVARDHANA

मेकस्थ धारयतीत्यर्थ। अत्र हि उतप्रक्षायास्तदभावाध्यारोप- रूनाया अनुप्राणक सादृश्य यथोपकान्त तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भ- रस-पोषकमेव जातम्॥-Op cit, p 233 स एवम् दशितम्-If the principles formulated above be properly observed by a poet, the poetic figures would uniform- ly turn out to be important accessones towards the develop- ment of the sentiments in view. Otherwise, the alamkāras do only mar the charm of the aesthetic relish There are numerous instances in the works of great poets, that can serve as illustrations of the breach of these poetic norms But Anandavardhana, out of intrinsic modesty and respect for genius, desists from citing the counter-examples (प्रत्युदाह रण) As he remarks. 'तत्तु सक्ति दूषण भवति'1 Hemacandra, the great Jaina teacher, however, records in hıs Kāvyānuśāsana instances to illustrate the violation of these principles The relevant extracts are given below from that treatise .- 1 "तत्र रमोपकारप्रकारानाह- तत्परत्वे काले ग्रहत्यागत्योः नातिनिरवाहेऽव्यङ्गत्वे रसोप- कारिण: ॥ अलकारा इति वर ते। तत्परत्व रसोपकारकत्वेनालकारस्य प्रवेश, न बावकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन। यथा-'चलापाङ्गा'- मित्यादि। वाधकत्वेन यथा- 'स्रस्त स्रग्दामशोभा त्यजति विर्राचतामाकुल केशपाश क्षीवाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमौ क्न्दत पादलग्नौ। व्यस्त कम्पानुवन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्या क्रीडन्त्या पीडयेव स्तनभरविनमन्मर्ध्यभङ्गानपेक्षम्॥'

I Cp न केवल यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि य स पापभाक् । -- Kumarasambhava, Canto V

• (no stamps lied by registered version )

UDDYOTA II 69

-अत्र पीडयेवेत्युत्प्रक्षालकारोऽङ्गो सन् तदनुग्राहकश्चार्थश्लेष करुणो- चितान् विभावानुभावान् सपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृत- रसोपकारी। ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपझ्मा कथयन्ती पक्षपातमधिक न. । मानसमुपैति केय चित्रगता राजहसीव।।' पुलहक-लिखित-सागरिका-प्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलाषस्य वत्स- राजम्येयमुक्ति तटस्थस्येव कविनोपरचितेनि श्लेषानुगृहीतोपमालकार- प्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिषया॥ अङ्गत्वऽपि कालेऽवसरे ग्रहण यथा-'उद्दामोत्कलिकाम्-' इति। न त्वेव यथा- 'वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य नि शेषित ते ग्रस्ता. पुनरभ्रतोयकणिका तीव्रव्रतंबर्हिभि । तेऽपि कूरचमूरुचर्मवसनैर्नीता. क्षयं लुब्धके- दम्भस्य स्फुरित विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।' अत्र वाताहारत्व पश्चाद् वाच्यमपि आदौ उक्तम् इत्यतिशयोक्ति- रनवसरे गृहीता। तथाहि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतूत्प्रेक्षया यदतिशयोक्तेरुपादान, न तत् प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगुण- गणानुशोचनमयस्य निर्वदस्य अङ्गतामेति। नहि वाताहारादधिको दम्भस्तोयकणव्रतं, नापि ततोऽधिक दम्भनत्व मृगाजिनवसनमिति।। गृहीतस्यावसरे त्यागो यथा- 'रक्तस्त्व'-मिति॥ न त्वेवं यथा- आज्ञा शकरशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुनवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्गेति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्रु®हिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण: क्व नु पुन सर्वत्र सर्वे गुणाः । अत्र 'न रावण'-इत्यस्मादेव त्यागो युक्त.। तथाहि रावण इत्येतज् जगदाक्रन्दकारित्वाद्यर्थान्तर प्रतिपादयज्जनकस्य धर्मवीर प्रत्यनुभावता

Image Conve ter - (no stan

70 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

प्रतिपादयते। एश्वर्य पाण्डित्य परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिजन- इत्येतत् सरवें लोकमपबाधमानस्य अधर्म्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वरेनैव रावणचेष्टित निर्वाहणीयम्। यत्तु अन्यदुपात्त 'क्व नु पुन'-रिति तद्यदि ससदेहत्वेन योज्यतेऽथाक्षेपत्वेन अथापि 'नेदृग्वरो लभ्यते' इत्यर्थान्यरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कथचित् निर्वाह।। नात्यन्त निर्वाहो यथा - 'कोपात् कोमले'ति। न त्वेव यथा- सञ्चितपक्ष्मकपाट नयनद्वार स्वरूपताडनेन। उद्घाटय सा प्रविप्टा देहगृह सा हृदयचौरी।।' -अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दर शृङ्गारानुगुण, नत्वन्यद्रूपणम्॥ निर्वाहऽप्यङ्गत्व यथा-'श्यामास्वङ्गमिति'। नत्वेव यथा- 'न्यञ्चत् कुन्चितमुत्सुक हसितवत् साकूतमाकेकर व्यावृत्त प्रसरत् प्रसादि मुकुल सप्रम कम्प्र स्थिरम्। उद्भ्रु भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकच मज्जत्तरङ्गोत्तर चक्षु: साश्रु च वर्त्तते रसवशादेककमन्यक्रियम्।।' अत्र रावणस्य दृगविंशतौ वैचित्रण स्वभावोवितनिर्वाहिताऽपि रसस्य अङ्गत्वेन न योजितेति ॥-Op cit, pp 17-22 TEXT ६३१। क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वान- संनिभ:। शब्दार्थशक्तिमूलत्वात् सोऽपि द्ूधा व्यवस्थितः ॥१०।। अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गालाद- तुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूल- श्चेति द्विप्रकारः ।

Total Image nverter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 71

EXPOSITION

$31 Having thus discussed the nature of असंलक्ष्य-क्रम ध्वनि in all its details, Anandavardhana proposes to deal with the other variety of विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि-VIZ. सलक्ष्यत्रमध्वनि, also called अनुस्वान-सनिभ-ध्वनि The name 1s significant un so far as the sequence between the apprehension of the expressed and the suggested senses is distinctly noticeable, just as the sequence between the first sound and the vibrations thereof is noticeable, when a bell is rung This संलक्ष्यक्रम-धवनि again has two main divisions, according as it 1 based on formal suggestiveness (शब्दशक्तिमूल°) or material suggestiveness (अर्यशक्तिमूल') CompareLocana - "एव विवक्षितान्यपरवाच्यध्वने प्रथम भेदमलक्ष्यक्रम विचार्य द्वितीय भेद विभक्तुमाह-क्रमेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्त। घण्टाया अनुरणनमभिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। सोऽपीति। न केवल मूलतो ध्वनिर्द्विविध। नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः। अयमनि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थ ॥" Op cit, pp 234-35

TEXT

६३२। नतु शब्दशवत्या यत्रार्थान्तर प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते, तदिदानी श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्। नापहृत इत्याह- त्रच्तिप्त एवालंकारः शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्ननुत्त: शब्देन शब्शकत्युदभवो हिसः ॥२१॥ यस्मादलंकारो न वस्तुमात्र' यस्मिन् काव्ये शब्दशतत्या प्रकाशते, स शब्दशत्त्युद्वभवो ध्वनिरित्यस्माक विवक्षितम्। वस्तुद्वये च शब्दशत्तया प्रकाशमाने श्लेषः। यथा-

otal Image Converter - (no stamps are applied by registered version

72 THE DHVANYALOKA OF NANDAVARDHANA

येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोदवृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहु: शगिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामरा: पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्तां सवेदोमाधवः।।

EXPOSITION

$ 32 When a homonymous word ( अनेकार्थशब्द) is used to denote more than one sense-one of which is saa (1e contextual ) . and the other TTT, the former alone 1s conveyed through the primary function or Denotation (3TfT eT- ryT ), while the latter is compiehended through sugges- tion (व्यञजना) The अप्रकृत sense cannot be conveyed through the self-same function of denotation, because the context (प्रकरण ) is one of the restrictive factors enumerated by Bhartrhari, that delimit the scope of denotation to the field of the contextual sense alone, where the conventional meanings (शब्दार्थ) are many and consequently indeterminable (अनवच्छेद). In such cases the word-element is the most important factor, since the substitution of any other synonymous word foi that particulat word in question will fail to give rise to the cognition of the अप्रकृत sense Now, it might be asked . 'What is the difference between शलेष and शब्द-शक्तिम्लध्व नि In both the cases we have homonymous words ( अनेकार्थ- ToG ), and the apprehension of more than one sense there from So what is the reason for differentiating them as two distinct categories ? What more if in such cases we posit शब्दशक्तिम्लध्वनि instead of शलेष, there.would be left no exclusive scope for the latter As Anandavardhana puts it : 'नतु अपहृत स्यात्-'. The Dhvanikara has answered this contention in the present karika 'आक्षिप्त हि स'-True, that in शब्दशक्निम्लध्वनि, as in कलेष, we have the apprehen-

nverter - (no amps are applied by registered version )

UDDYOTA II 73

sion of more than one sense. But, while in the former we have, in addition, the apprehens on of an unexp essed poetic figure (अलंकार) qua some definite relation like सादृश्य etc. subisting between the two senses ( viz. the primary and the suggested ), in the latter no such relation is cognised And this constitutes the essential difference between the two cate- gories ( Viz श्लेष and शब्दशक्तिमूलधवनि) In इलेष two or more senses are realised-minus that unexpressed relation that constitutes the link between the two discrete meanings. As Anandavardhana observes. यस्मादलकारो श्लेष -As an illustration of 534, when two unrelated facts alone are comprehended, he cites the verse 'येन ध्वस्तमनोभवेन-' This is an adoration to Siva and Visnu simultaneously Compare Locana: येन ध्वस्त बालक्रीडायामात्मन शकटम्। अभवेन अजेन सता। वलिनो दानवान् यो जयति तादृग येन कायो वपु पुराऽमृत- हरणकाले स्त्रीत्व प्रापित। यश्चोदूवृत्त समद कालियाख्य भुजङ्ग हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य। 'अकारो विष्णु. '-इत्युक्ते। यश्चाग गोवर्धनपर्वत गा च भूमि पातालगताम् अधारयत। यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहु। कि तत्? शशिन मथ्नाति इति क्विप्- राहु, तस्य शिरोहरो मूर्धापहारक इति। सत्वा माधवो विष्णुः सर्वद पायात्। कीदक? अन्धकनाम्ना जनाना येन क्षयो निवासो द्वारकाया कृत। यदि वा मौषले इषीकाभिस्तेषा क्षयो विनाशो येन कृत ॥ द्वितीयोऽर्थ-येन ध्वस्त-कामेन सता बलिजितो विष्णोः सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुर-निर्दहनावसरेऽस्त्रीकृत, शरत्व नीत। उद्वृत्ता भुजङ्गा एव हारा वलयाश्च यस्य, मन्दाकिनी च योऽधारयत्। यस्य च ऋषय शशिमत् चन्द्रयुक्न शिर आहु। हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहु। स भगवान् स्वयमेव अन्धकासुरस्य विनाशकारी त्वा सर्वदा सर्वकालम् उमाया धवो बल्लभ पायादिति। अत्न वस्तुमात्र द्वितीय प्रतीत नालकार इति श्लेषस्यैव विषय ॥-Op cit.,

by registered version

74 THF DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

pp 235-36. This view of Anandavardhana-vIz that in शब्दशवितमूल- ध्वनि there must nrcessarily be an apprehension of the un- expressed relation to link the two apparently discrete ideas, seems to be contrary to the opinion of later authors like Mammata etc , who state that mere वस्तु (fact) might also be suggested in a case of शब्दशक्तिम्लध्वनि As Mammata observes -- अल कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेय शब्दशकत्युद्धवो द्विधा। - Kāvaprakāša, IV 38 As an example of शब्दशक्तिम्लवस्तुध्वनि, Mammata cites the verse - 'पन्थिअ ण एत्थ सत्यरमत्थि मण पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहर पेक्खिउण जड वससि ता वससु ॥'-and notes : "अत्र यद्युपभोगक्षमोऽसि तदाऽस्स्वेति व्यज्यते ।।'-Ruyyala, in his commentary called काव्यप्रकाशसकेत on Mammata's work criticises Mammata for regarding वस्तुध्वनि as a variety of शब्दशक्निमूलध्वनि, though he himself justifies शब्दशक्तिमुलवस्तुध्वनि in hs Alamkara-Sarvasva Compare ". यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेपि वाक्यस्य श्लिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणार्यनिष्ठमुपक्षेपापराभिधान सूचकत्वं तत्र कि क्लेष उत शव्दशक्निमू्वनिरिति विचार्यते। तत्र न तावत् श्लेष । अर्थद्वयस्य अन्वितत्वेन अभिधेयतया वक्तुमनिष्टे,। नापि ध्वनि । उपक्षेप्यस्य अर्थस्य असवद्धत्वाभात्रात् तेन सह उपमानोपमेयत्व्रस्य अविवक्षणात्। न चान्या गतिरस्ति। तदत्र कि कर्त्तव्यम्। उच्यते- शलेषस्य उक्तनयेन अप्रवृत्तर्ध्वनेरेवाय विषय इति निश्चय। तथाहि- शब्दशक्तिमूले ध्वनौ अर्थान्तरस्य असत्रद्धत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्य

I by Total Image Co s are applied by registered version

UDDYOTA II 75

कल्प्यते। स च संबन्धः प्रकारान्तरेण औपम्यपरिहारेण यद्यप्युपपा- दयितु शक्य. स्यात्, तत् कोऽयमभिनिवेशस्तत्र उपमाध्वनी। वस्तु- ध्वनिरपि सम्बन्धान्तरेण तत्र समीचीनः स्यात्। अत एव- 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेय. शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥'- इति न्यायभवनवन्धन (?) द्विधा शब्दशक्त्युद्भव उक्त। एव प्रकृतेऽपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि- र्बोद्धव्यः। यथा- सदः कौशिकदिग्विजृम्भणवशादाकाशराष्ट्र रसात् त्यक्त्वा धूसरकान्तिवल्कलधरो राजास्तशैल ययौ। तत्कान्ताऽप्यथ सानत्वयन्त्यलिकुलध्वानै समुल्लासिभि ऋन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा।' इति। हरिश्चन्द्रचरितेऽत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभिधेयेऽस्तमुपेयुषि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया उशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसपादितोपद्रववशात् प्रात स्वराष्ट्र त्यक्त्वा वाराणसी प्रति गमन सूचित स्यात्। तथा च कौशिकशब्द प्रकृते इन्द्रोल कयो- वर्त्तते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्ति। वल्कलसुताभ्या त्वौपम्य सूचनीयार्थनैरपेक्ष्येण सादृश्यसभवमात्रेण सभवनीयम। अतरच प्रकृतेन सूचनीयस्य सबन्धात् शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरयम्॥1- Op cit , pp 101-103. Jayaratha remarks that this incongruen-

I It is really an instance of शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि as Jayaratha observes in his commentary "अत्र च यद्यपि सुतादिरूपा- र्थशक्तिरप्यस्ति इति वस्तुध्वनेरुभयशक्तिमूलत्वमेव तथापि शब्दशक्तिरत्र स्फुटा स्थितेति तन्मूलत्वमेव ग्रन्थकृताऽस्योक्तम् ॥-Ibid We might justify Ruyyaka by referring to the maxim: 'यो हि उभयो स्थाने भ्वति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्' as he has hinself done in a sımilar context in defending the Dhvanıkāra

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

76 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

cy between the two views of Ruyyaka as stated in two different places is only apparent and can be easily reconciled For the criticism in his Kāvyayrakāśa-Samketa should be construed as having reference to the particular illustration and not to वस्तुध्वनि as such. As he notes :- "यत्तु काव्यप्रकाशसकेते ग्रन्थकृता वस्तुध्वने. शब्दशक्ति- मूलत्व चिन्त्यमुक्तम्, तदुदाहरणाभिप्रायेणैवोन्नेयम्। तत्र हि 'पन्थिअ ण इत्थ सत्थर- इत्याद्युदाहरणम् उभयशक्तिमुल शब्दशक्तिमूलस्य वस्तुध्वने श्रोमम्मटेनोपात्तम् ।।"1-Vimarsini loc cit Jagannatha, too, in his Rasagangadhara upholds this twofold classification of शब्दशक्तिम्लध्वनि The follow- ing extract dealing with वस्तु-ध्वनि should be carefully noted .- "शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनिर्यथा- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद् भयमुपस्थितम्। बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानत ।।' अत्रोपभोग देहीति वस्तु राजादशक्तिमूलानुरणनविषय.। राज- पदात् चन्द्रोपस्थितावेव चन्द्रजनितभयवारणकारणत्वेन उपभोगस्या- भिव्यक्ते। न चात्र नृप-चन्द्रयोरुपमानोपमेयभाव, भेदापोहरूफ रूपक वा तथाऽस्तु इति वाच्यम्। इह नृपरूपस्यार्थस्य चन्द्ररूपार्थ- गोपनमात्रार्थमुपात्तत्वेन युगपदुल्लसितोपमानोपमेयकयोरुपमारूपक- योस्तात्पर्यविषयताया अयोगात्। न चाससृष्टार्थद्वयबोधने वाक्यभद- इति वाच्यम्। तुल्यकक्षतया द्वनोरससृष्टयोरर्थयो प्रतिपिपादयिषि- तत्व एव तस्याभ्युपगमात्। इह तु आच्छादकप्रतीतिसमये आच्छाद्या-

I But this defence does not appear very satisfactory in view of the fact that Rūyyaka in his Kāvyaprakāśasamketa categor.cally denies शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि

Converter - (no star ips are applied by registered version

UDDYOTA II 77

प्रतीति, आच्छाद्यप्रतीतौ च आच्छादक-न्यगभाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता I-Op cit p 162' Thus, on the showing of Rūyyaka, Vısvanātha and Jagannātha alike, it becomes evi- adent that when out of two senses apprehended through homony- mous words one is intended to be merely covertly hinted at ( आच्छाद) in,tead of being plainly stated, and the other serves as a cloak ( आच्छादक) to hide the former in the first instance, it is a case of वस्नुधवन pure and simple, the former being conveyed through suggestion ( T) and the latter through Denotation ( अभिधय)- Appayya Diksita's view regarding शब्दशक्तिमूलध्वनि 1S somewhat different, however According to him, when from a particular homonym (अनेकार्थ शब्द), प्रकृत and अप्रकृत senses are cognised, both of them are equally conveyed by Denotation ( अभिधाव्यापार), the restrictive force of factors like सयोग, विप्रयोग etc as enumerated by Bhartrhari, being logically unjustifiable The अप्रकृत sense is not suggested, as the followers of Mammata would have it But the apprehen- sion of the relation (FqF9 ) that would link these two apparently isolated senses is caused by the function of sugges- tion ( व्यञ्जनाव्यापार) and thus we have शब्दशक्तिमूलालकार- ध्वनि in such cases As he states: ननु च यत्र अनेकत्र प्रकरणाद्यविशिष्टम्, तत्र भवतु अनेकत्राप्यभिधाव्यापार। यत्र

I Compare also : सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भा । निपतन्ति धार्तराष्ट्रा कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ।।'- (वेणी० १।६) -अत्र शरद् वर्णनया प्रकरणेन धार्तराष्ट्रादिशब्दाना हसाद्यर्थाभिधाने नियमनान् दुर्योधनादिरूपोऽर्थ. शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि । इह च प्रकृत- प्रबन्धाभिधेयस्य द्वितीयार्थस्य मुख्यतयैव विवक्षितत्वात् उपमानोपमेयभावो न विवक्षित इति नोपमाध्वनिर्न च श्लेष इति सर्वमवदातम् ।-Sahitya- Darpana, Chap X.

ge Converter - (no mps are applied by registered version)

78 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

प्रकरणस्य क्वचिदर्थऽवस्थितत्वेऽपि अप्राकरणिक शक्यान्तर प्रतीयते, तत्र का गति ? यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डल। राजा हरति लोकस्य हृदय मृदुभि कर.।'-इति चन्द्रो- दयवर्णनप्रस्तावे। अत्र हि अप्राकरणिको भूपतिरभ्युदयादिविशिष्ट. प्रतीयते। अत्र प्राञ्च .- 'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाव्यापार एव शरणम्, गत्यन्तराभावात्। न हि तस्य तत्राभिधा सभ्वात, तस्या. प्रकरणेन नियन्त्रितत्वात्। नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाघाद्यभावात्। न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियन्त्रणे, तेनापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तन्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयेव सिद्धे । .... वय तु ब्रूम-'असावुदयमारूढ.' इत्यादौ प्राकरणिके- जर्थे प्राकरणिकवत् अप्राकरणिकेऽपि 'राज-कर-मण्डलादिशब्दाना परस्परान्वय-योग्य-नृपति-तद्ग्राह्यधनदेशादिवाचकाना समभिव्याहार- रूपमभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्वे इव प्राकरणिका प्रकारणिकरूपत्वेऽपि उभयत्र अभिधैव व्यापार, यथोक्तसमभिव्या- हारस्यापि शब्दान्तरसनिधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात्। .. तथाहि-प्रकरणादिकमुल्लद्वा व्यञ्जनाव्यापारेणापि अर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तु शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्येव व्यर्थत्वापत्तेः।। तद्धि नादृष्टार्थम्, 'कि तु 'सैन्धवमानय' इत्यादौ एकार्थ- मात्रपर-नानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थं तत्। यदि तत्रापि व्यञ्जनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्यय. स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत्। न हि अभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्य अभिमतक्षेत्रगामिनी- मेका कुल्या विधाय अनभिमतक्षेत्रगामिन कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रकगामित्व-व्यवस्था कृता भवति। तथाच यत्र कवयितुश्चमत्काराय अप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाऽश्लील- दोष., तत्रेव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेष, नसर्वत्र इति तद्व्यवस्थासिद्धये तत्र तत्र नियामकानि अस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वा अवश्यमादर्त्त-

onverter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 79

व्यानि, तेषा च अभिधानियामकत्वमेव वक्तु शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रम, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽपि अभिधा- व्यापार। तस्मात् प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभय- वाच्यार्थेडभिधव वृत्ति। तदुपस्थितेषु च पदार्थेषु आकाडक्षादि- सहकारिवशाद् उभयविधवाक्यार्थप्रत्यय-इत्यप्रस्तुतविपये न पदार्थ- प्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्तिरुपगन्तव्या ॥ यत्तु प्राचाम- प्रस्तुने शक्तिमूलव्यञ्जनवृत्त्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढ-' इत्यादिविशेषणविशिष्ट, पृथिव्वीपति स्वल्पै- ग्रा्यिर्धनै लोकस्य हृदय रञ्जयति, एव तथाभूतश्चन्द्रमा मृदुल. किरणरित्यादिरूपेग प्रतीयमाने उपमादर्थालकारे तदवश्यम्भाव- दृढीकरणाभिप्रायेण। न तु तन्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारा- स्तित्वाभिप्रायेण॥-Vrttivattika, pp 11-16 Now, it might be contended against this interpretation of शब्दशक्तिमूलध्वनि, that there would be no scope for वस्तुध्वनि based on शब्दशक्ति and the traditional two-fold division would fall down For, in the above view the 3T5- स्नुत fact would also be conveyed through denotation (अभिधा), and there being no implied relation to be communicated in this case, as in the former, the aid of suggestion would not be required here at all Appayya Diksita's arguments are ingenious though somewhat strained "नन्वेवम्-शब्दशक्ति- मूलस्यालकारधबने 'आच्छादितायतदिगम्बरम्-' इत्याद्युदा- हरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिल्यु प्येत, निरलकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदहरणीयत्वात् तत्र च त्वयाऽभिधाङ्गीकारात्-इति चेत्, न। यत्र अप्रस्तुतेऽयडभिधयव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते, तत्र तदङ्गीकारात् इति। यथा- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र। यस्मै त्वम्।' -इति। अत्र हि 'अशनि'-शब्देन प्रस्तुताद् वज्नादन्यस्मिन् समभि-

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

80 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

व्याहृत-शनिविरुद्धरूपेऽ्यथ अभिधयैव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्त्तनार्थमेक कार्य कुरुन' इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशय प्रतीयते। इत्थमेव प्राचौनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृत ।" -Op cit , pp. 16-17 Jagannatha's distinc'10n between इलेष, समासोकत on the one hand and शब्दशक्तिमूलध्वनि on the other is moie logical and precise - 'श्रु त्यैकयाऽनेकार्थप्रतिपादन इलेषः॥ तच्च द्वेधा। अनेक- धर्मपुरस्कारेण; एकधर्मपुरस्कारेण च। आद्य द्वेधा। अनेकशब्द- प्रतिभानद्वारा, एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति त्रिविध: श्लेष । तत्राद्य सभङ्गो द्वितीयो ह्यभङ्ग इति वदन्ति। तृतीयस्तु शुद्ध। एव त्रिविधोऽप्यय प्रकृतमात्राप्रकृतमात्र प्रकृताप्रकृतोभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रि- विध। अत्राद भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य श्लिष्टताया कामचार.। तृतीयभदे तु विशेषणवाचकस्यव श्लिष्टत्व न विशेष्यवाचकस्य। तथात्वे तु शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्लिप्ट- तायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोरुपादान एव श्लेष। प्रकृतध्मिमात्रस्य उपादाने तु समासोक्तेरेव विषय। यत्र तु प्रकृता प्रकृतोभयविशेष्ययो- रपि श्लिष्टपदोपात्तत्व स तु ध्वनेर्विषय इत्युक्तम्। सच यथा-

ध्नदाग्रमहितमूर्त्तिजयतितरा सार्वभौमोऽयम् ।।' -अत्र राजनि प्रस्तुते उदग्दिग्गजोऽप्रस्तुतोऽपि व्यञ्जनमर्यादया प्रतीयते। तत्र अप्रस्तुताभिधान मा प्रसाडक्षीत् इति प्रस्तुताप्रस्तुत- योरुपमानोपमेयभावे तात्पर्य कल्प्यते। इम च शब्दशक्तिमूलानुरण- नरूप ध्वनिमाहु ।।"-Rasagangadhara, pp 522-23 & 529. TEXT ६३३1 ननु अल कारान्तरप्तिभायामपि इलेषव्यपदेशो भवतीति दगित भट्टोद्भटेन, तत् पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनि-

ps are applied by registered version

UDDYOTA II 81

रनिरवकाश इत्याशङ्क्दमुक्तम्-'आक्षिप्त'-इति। तदयमर्थः-यत्र शब्दशत्तया साक्षादल कारान्तर वाच्य सत् प्रतिभासते, स सर्व: श्लेषविषयः। यत्र तु शब्दशक्ता सामर्थ्याक्षिप्त वाच्यव्यतिरिक्त व्यङ्गामेवाल कारान्तर प्रकाशते, स ध्वनर्विषयः। शब्दशत्ता साक्षादल कारान्तरप्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मय न पयोधरौ॥ अत्र शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद विरोधाल कारश्र प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः इलेषस्थाय विषय: न त्वनुस्वानोपमस्य ध्वनेः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य तु ध्वनेर्वाच्येन इलेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव। यथा ममैद- शलाध्याशषततु' सुदर्शन-करः सर्वाङ्गलीलाजित- न्र लोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां सुखमिन्दुरूपमखिल® चन्द्रात्मचक्षुद धत् स्थान यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणो वोऽवतान।। अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही क्लेषः प्रतीयते। यथा च- भ्रमिमरनिमलसहृदयतां प्रलय® मूर्च्छां तमः शरीरसादम्। मरण' च जलदभुजगज® प्रसह्य कुरुते विष वियोगिनीनाम्॥ यथा वा- चपहिअमाण सकञ्चणपट्टज णिम्महिअपरिमला जस्स। अखण्डिअ-दाण-पसारा बाहुप्पलिहा व्विअ गइन्दा। अत्र रूपकच्छायालुग्ाही व्लेषो वाच्यतयैवावभासते।।

EXPOSITION

§ 33. In this section Ānandavardhana brings out the significance of the qualifying adjunct 'आक्षिप्त,' (Implied.

i by Total Image Co Converter - (no stamps are applied by regi registered version)

82 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

suggested). 'आक्षिप्त-शब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छद्यं दर्शयितु चोदेनोपकमते-नन्वल कारेत्यादिना।'-Locana. ननु .... ध्वनेविषय इति-The opponents might raise an objection to the above distinction between श्लेष and शब्द- शक्तिमूलध्वनि as being unsatisfactory and illogical. For, Udbhata has elaborately shown ın hıs Kāvyālamkāra-Sāra- Samgraha that in the case cf इलेष too there is the comprehen- sion of other poetic figures like उपमा, विरोध, रूपक etc., though in such cases 53 alone is the principal figure of speech, the apprehension of the latter being of a fleeting sort and thus momentary in existence Consequently श्लेष 1S the real figure (वास्तव) and others only apparent (प्रतिभासिक). As he states - 'एकप्रयत्नोच्चार्याणा तच्छाया चैव बिभ्रताम्। स्व्ररितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते।। अलकारान्तरगता प्रतिभा जनयत् पदै.। द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्ट तत् प्रतीयताम् ।'1 -Op. cit., IV. 9-10.

I The following exposition of Udbhata's views on श्लेष and its relation to other figures in the event of their co- existence is very lucid :- "अत्र विचार्यते-अय चालकार ( viz श्लेषः) प्रायेणालकारान्तरस्य विषयमभिनिविशते। तत्र किमस्य बाधकत्वम्, आहोस्वित् सकीर्णत्वम्, उताहो बाध्यत्वम् इति। अत्राहुरुद्धटाचार्या-'येन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य बाघक'-इति न्यायेन अलकारान्तरविषय एवायमारभ्यमाणोऽलकारान्तर बाधते। न चास्य विविक्त. कश्चिदस्ति विषयो यत्र सावकाशो नान्य बाधेत। तथाहि अप्रकृतमात्रयो प्रकृतमात्रयोर्वा तावत् तुल्ययोगितैव जागर्त्ति। प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम्। तदनुमोदिता. उपमादयश्च। न च-'देव! त्वमेव पातालमाशाना त्वं निबन्धनम्। त्व चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मक. ।।' -- इत्यादि-काव्यप्रकाशोक्तो विविक्तो विषय इति वाच्यम्। रूपकस्यैवान्र

ted by Total Image Converter - (no stam

UDDYOTA II 83

Thus, there is no real difference between श्लेष and शब्दशक्ति- मूलध्वनि, and the latter can be easily comprehended under the former, and as such need not be regarded as a separate category at all The word 'आक्षिप्त.' has been used in the kārikā as a guard against such a possible contention. Though in Udbhata's view there is the apprehension of other poetic figures in the cases of 5q, still that other figure is expressed in words and not suggested. But in the case of शब्दशक्तिमूलध्वनि the cognition of the poetic figure ( in the nature of a distinct relation between the प्रस्तुत and अप्रस्तुत 1deas)°IS generated through the power of suggestion and not of denotation. And this makes all the difference between the two categories Thus the word 'आक्षिप्त.' as qualifying 'अलकार.' in the above karika is significant Anandavardhana cites some instances of शलेष where other TFIT's are explicitly stated These are certainly not cases of शब्दशक्तिम्लध्वनि, where the poetic figure must be suggested. तया .... पयोधरौ'-It is an instance of श्लेष and विरोध where the latter is expressed in so many words. अत्र .... ध्वने .- Just as 'Wonder' (विस्मय), the व्यभिचारि- भाव pertaining to शृङ्ार, 1s expressed by the term 'विस्मय' itself, so too the particle अपि denotes विरोध ( contradiction) instead of suggesting it As Locana puts it-

स्फुटत्वात्। .... कथ तहिं 'नदीना सपद बिभ्रद्राजाऽय सागरो यथा'- इत्यादौ उपमाया प्रत्यय? कथ वा तत्रैव 'यथा'-शब्दस्थाने 'किमु' -शब्ददाने उत्प्रेक्षाया ? अपर इति कृते च रूपकस्येति चेत्, न। अत्र हि उपमादीना प्रतिभानमात्र न तु वास्तवी स्थिति। नहि श्वैत्येन शुक्तौ रजतत्व प्रतीयमान- मपि वस्तुतोऽस्ति। तस्मादुपमादिप्रतिभोत्पत्तिहेतु श्लेष एव स्त्र विषये सर्वत्रालकार" इति ॥-Rasagangadhara, pp 525-26 Later theorists have however criticised this position of Udbhata. See Kāvyaprakāśa, IX , Sāhıtyadarpana, X; Rasagagandhara, loc. cit

verted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

84 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

'अपि-शब्दोज्य विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽपि अभिधाशक्ति नियच्छति। हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारौ विद्येते ययोस्तौ हारिणा- विति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्वलक। अपिशब्दाभावे तु न तत एव अर्थद्वयस्याभिधा स्यात्, स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय- हेतुत्वोपपत्ते। विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेण उपात्तम्। यथा विस्मय. शब्देन प्रतिभाति 'विस्मय' इत्यनेन शब्देन, तथा विरोधोऽपि प्रतिभाति अपीत्यनेन शव्देन ॥-Op cit, pp 236-37 'अलक्ष्यक्रम ... विषय एव'-But though the verse 'तस्या विनापि-' cannot be regarded as an instance of शब्दशक्ति- मूलध्वनि of the सलक्ष्यकम category, yet it can be propeily regarded as an illustration of असलक्ष्यकरमध्वनि, since the emotion of love (T₹ ) is predominant in it As °Locana remarks 'तत् कि सर्व्थवात्र ध्वनिर्नास्ति-इत्याशङ्गपाह-अलक्ष्यति। विरोधेन वेति-वाग्रहणेन श्लेषविरोध-सकरालकारोऽयमिति दर्शयति। अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावो हि वा-शब्देन सूच्यते ॥-Op ci, p 237 'इलाध्याशेप प्रतीयते'-In this verse again श्लेष and व्यतिरेक are both expressed and consequently it cannot be regarded as an instance of शब्दशक्तिम्लध्वनि Compare Locana, "सुदर्शन चक्रें करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ श्लाध्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्र्मणक्ीडनम्। चन्द्ररूपं चक्षुर्धारयन्। वाच्यतयैवेति। स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्य उक्तत्वात् ।।"-ibid The verse 'भ्रमिमरतिम् -- ' illustrates how श्लेष and रूपक are both वाच्य Compare Locana. भुजगशब्दार्थपर्यालोचनाबलादेव विषशब्दो जल मभिधायापि न विरन्तु- मुत्सहते। अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहल-लक्षणमाह। तदभिधानेन विनाडभिधाया एवासमाप्तत्वात्। भ्रमिप्रभृतीना तु मरणान्ताना साधारण एवार्थ. ॥-Op. cit, p. 338 The verse has also been

plied by regis

UDDYOTA II 85

cited in Mammata's Kavyaprakasa as an instance of गुणीभूत- व्यङ्गन of वाच्यसिद्धयद्ध variety. 'अत्र हालाहल व्यङ्गय भुजग- रूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत'. We are to note that while Abhinava- gupta considers the idea of हालाहल to be expressed (वाच्य), according 10 Mammata it is suggested (व्यङ्गन). "चमहिअ .... गइन्दा"-"निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपक्कजानि। ससारत्वात् तैरहेतुभूत.। णिम्महिअपरिमला इति। प्रसृतप्रतापसारा अखण्डित- विसरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्च- महिअशब्द परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटनसौरभ-मंद-लक्षणानर्थान् प्रातपाद्यापि न परिसमाप्ताभिधाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूप द्वितीय- मप्यर्थमभिदधत्येव ।।"-Locana, p 238. TEXT ६३४। स चाक्षिप्तोडल कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणभिहित- स्वरूपस्तत्र न शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्गाध्वनिव्यवहारः। तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्याल कारव्यवहार एव। यथा- 'दृष्ट्या केशव ! गोपरागहृतया किञ्चिन्न दृष्ट' मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ ' पतितां कि नाम नालस्वसे। एकस्त विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गति- गोप्यवं गदितः सलेशमवताद गोष्ठ हरिर्वशचिरम्।।' एवञ्जातीयक: सर्व एव भवतु काम वाच्यश्लेषस्य विषय:। यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सदल कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः। यथा-'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगसुपसंहरन्न- ज भ्भत ग्रोष्माभिधान: फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः ।' यथा च-'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलोमसः। पयोधरभरस्तन्व्या क न चक्रऽभिलाषिणम्।I' यथा वा-'दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितविषयाकृष्टसृष्टैः पयोभि: पूर्वाह्न विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यह्नि संहारभाज:।

nage Converter - (no stamps are applied by registered version)

26 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA दीप्तांशोर्दीर्घदुःखपभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु।।' एपूदाहरणेष शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायित मा प्रसाङ्क्षीद, इति अप्राकरणिक- प्राकरणिकार्थयोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामर्थ्याद इत्यर्थाक्षिप्तोडयं श्लेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादतु- स्वानोपमव्यङ्गस्य ध्वनेर्विषयः। अन्येऽपि चालकारा: शब्द- शक्तिमूलान स्वानरूपव्यङ्गप्र ध्वनौ सम्भवन्त्येव। तथा हि विरोधो- डपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो द, श्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य- जनपदवर्णने भट्टवाणस्य- यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यों विभवरताश्र, श्यामाः पद्मरागिण्यश्च, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश् प्रमदाः ।।'

EXPOSITION

§ 34 Now Anandavardhana justifies the use of the restrictive particle एव in the above karika: 'एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेद्यं प्रदर्श्य एवकारस्य व्यवच्छेद्य दर्शयितुमाह-स चेति।" -Locana स च ... व्यवहार एव-We have noted that when the relation between the प्रकृत and अप्रकृत ideas is not ex- pressly stated, it is a case of शब्दशक्तिम्लध्वनि. But if the poet uses any such word that is expressive ( वाचक) of the relation which has already been suggested, it would not entitle the piece to be considered as a specimen of शब्दशक्ति- मूलध्वनि To be a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि, the relation must always be suggested, and in no way expressed. Otherwise it would be regarded merely as an instance of such figures of speech as वक्रोक्ति consisting in witty expressions and stri- king modes of speech. Thus, Tq is significant excluding as it does such cases from the scope of शब्दशक्तिमूलध्वनि-

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 87

Abhinavagupta's comments are very illuminating on this point: "उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे यत्र तावदेकतरवि य- नियमनकारणम् अभिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति, यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्यापारसन्द्गावावेदक माणमस्ति यथा-'तस्या विना' इत्यादो, तत्र तावत् सर्वथा 'चमहिअ' इत्यन्ते। सोऽर्थोडभिधय इति स्फुटमदः। यत्रापि अभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन् अर्थे नाभिधा सक्रामति, तत्र द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते, तत्रापि यदि पुनस्तादृक्च्छब्दो विद्यते येनासौ नियामक. प्रकरणादिरपहतशक्तिकः सपाद्ते। अत एव साडभि शिक्तिर्बाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूतेव, तत्रापि न ध्वने- र्विषय इति तात्पर्यम्। चशब्दोऽपिशब्दाथ भिन्नक्रमः। आक्षिप्तो- डपि आक्षिप्ततया भटिति सम्भावयितुमारब्धोऽपि इत्यर्थः । न त्वसा- वाक्षिप्तः, किन्तु शब्दान्तरेण अन्येन अभिधायाः प्रतिप्रसवनाद् अभि- हितस्वरूप. सम्पन्नः । पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति। तेनवकार आक्षिप्ताभासं निराकरोति"-°Locana, pp.238-39 This rule holds good in the case of emotions ( रस ) as well. Thus, if a particular emotion properly developed and suggested through विभाव's, अनुभाव's and सचारिभाव's be again denoted by words expressive ( वाचक ) of it, like शङ्गार, करुण etc, it would be regarded as a defect and reflect the bad crafts- manship of the poet Jagannatha's strictures on this point are worthy of note : "इत्थमविरोधसपादनेनापि निबध्यमानो रसो रसशब्देन शृङ्गारादिशब्दर्वा नाभिधातुमुचितः। अनास्वाद्य- तापतेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य इत्युक्तत्वात्। यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र को दोष. इति चेत्, व्यङ्गास्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्ष्य- माणत्वात्। आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकतया रसस्थले वाच्यवत्तेः कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च ।- Op cit., p 61.

ed by Total Im al Image Converter - (no stamps are applied by registered

88 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

'दृष्ट्या केशव !.... चिरम् :- Abhinavagupta explains the verse as follows: "हे केशव ! गोधूलिहृतया दृष्ट्या न किन्चिद् दृष्टं मया। तेन कारणेन स्खलितास्मि मार्गे। ता पतिता सती मा किं नाम कः खलु हेतु. यन्नालम्बसे हस्तेन। यतस्त्वमेव एको- डतिशयेन बलवान् निम्नोन्नतेष सर्वेषामबलाना बालवृद्धाङ्गनादीना खिन्नमनसा गन्तुमशकनुवता गतिरालम्बनाम्युपाय इत्येवविधऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्तयः शब्दास्तथाऽपि द्वितीयेऽर्थे व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिर्निरुद्धा सती 'सलेश'मित्यनेन प्रत्युज्जी- विता। तत्र सलेश ससूचनमित्यर्थः, अल्पीभवनं हि सूचनमेव। हे केशव। गोप स्वामिन् ! रागहृतया दृष्टयेति। केशवगेन उपरागेण हतया दृष्टयति वा संबन्धः । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि। -पतितामिति भतृ भावं मा प्रति। एक इति असाधारण-सौभाग्यशाली त्वमेव। यत. सर्वासामबलाना मदनविधु रमनसामीर्ष्याकालृष्य- निरासेन सेव्यमान: सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थ ॥"-Op.cit, p 240 Thus, the use of the word 'सलेशम्' ('covertly') gives a fresh impetus to the function of denotation ( अभिधाव्यापार) in conveying the second idea as addressed by the maiden to her paramour, which otherwise would have been communicated through the function of suggestion, the function of fareT being circumscribed within the sphere of the प्रकृत (contextual) meaning alone by virtue of the restrictive force of yeTur or context. Compare : "अत्र गापरागादिशब्दाना गोपे राग इत्यादि- व्यङ्गयार्थाना सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽत्रभास। सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव"-Sahityadarpana

I. The verse is really an instance of उभयशक्तिमूलध्वनि, though it has been cited by the Dhvanikāra as a counter- instance ( प्रत्युदाहरण) in the context of शब्दशक्तिमूलध्वनि. For Rūyyaka's justification of this apparent anomaly compare his remarks quoted later on,

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 89

यत्र .... विषय .- Anandavardhana now defines and illus- trates शब्दशक्तिम्लध्वनि. The अलकार (1 e. the relation be- tween the primary and the suggested meanings) must always be suggested, as has been so often stated above He quotes the Harsacarita passage: 'अत्रान्तरे ... महाकाल', as an instance of अलंकारध्वनि based on शब्दशक्ति Here the word महाकाल has two meanings-one referring to the long summer ( महान् काल) through योगशक्ति and the other to Siva through रूढि. The former being contextnal (प्राकरणिक), it 1s conveyed through denotion, and the latter as also the relation of similarity (मादश्य) subsisting between the two are comprehend- ed through suggestion.

Compare Abhinavagupta's comments :- "एव श्लेषालकारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र खिति। कुसुमसमयात्मक यद्युग मासद्वय तदुपसहरन्। धवलानि हृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादृक फुल्लमल्लिकाना हासो विकासः सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धदलाटटहासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलद- भुजगजम्' इत्येतत्तुल्यमेतत् स्यात्। महाञ्चासौ दिनदैर्घ्यदुरति- वाहतायोगात् काल. समय। अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता- भिधाशक्तय., अत एव 'अवयव-प्रसिद्धे समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतय. शब्दा एतमेवार्थमभिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्ति- मूलात् ।"-The following passages from Locana are impor- tant inasmuch as they record the divergent views of various schools regarding thc necessity and scope of the function of suggestion :- (१) अत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषा शब्दाना पूर्व- मर्थान्तरेऽभिधान्तर दृष्ट ततस्तथाविधऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्तेरेव प्रतिपत्तु नियन्त्रिता भिधाशवितकेभ्य एतेभ्य. प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारा- देवेति शब्दशक्तिमूलत्व व्यङ्गयत्व चेत्यविरुद्धम्' इति ॥

l Image Converter - (no sta version)

90 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

(२) अन्ये तु-'साडभिधैव द्वितीया अर्थसामर्थ्यं ग्रीष्मस्य भीषण-देवता-विशेष-सादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते'-इति ॥ (३) एके तु-'शब्दश्लेषे तावद भेदे सति शब्दस्य, अर्थ-श्लेषे- डपि शक्तिभदात् शब्दभेद इति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते। स च कदाचिद् अभिधा यापारात् यथोभयोरुत्तरदानाय-'श्वेतो. धावति' इति, प्रश्नोत्तरादी वा तत्र वाच्यालंकारता। यत्र तुध्वनन- व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थांन्तर प्रतिपत्र प्रतीयमानमेव युक्तम् ॥ (४) इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामथ्य' तेन द्वितीयाऽ- भिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयते एव न ध्वन्यते, तदनन्तर तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साक या रूपणा सा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दाद इति सा ध्वननव्यापारात्। तत्र अभिधाशक्तेः कैश्चिदपि अनाशङ्गनीयत्वात्। तस्यां च द्वितीया शब्दशाक्तमू लम्। तया विना रूपणाया अनुत्था- नात्। अत एव अलंकारध्वनिरयमिति युक्तम्। वक्ष्यते च- 'असम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ क्षीद्' इत्यादि।2 पूर्वत्र तु सलेश- पदेनैवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त'-इत्यत्रसम्बद्धता नैव भाति। 'तस्या विनापि' इत्यत्रापिशब्देन, 'श्लाघ्या- इप्यत्राधिकशब्देन, 'भ्रमिम्-' इत्यादौ च रूपकेण असम्बद्धता निराकृतेति तात्- पर्यम् ॥" -- °Locana, pp. 141-44 Mahimabhatta holds that the passage 'अत्रान्तरे .महाकाल' is really an instance of double entendre ( श्लेष) based on समासोक्ति, and that the term महाकाल: might as well be dis- pensed with and replaced by its equivalent महासमय: without

I. This is the position taken by Appayya Diksita. Consult the extracts from his Vrttivarttika cited above.

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 91

detracting in the least from the sense intended to be conveyed by the poet. Compare :- "तत्र धर्म्यर्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा-'अत्रान्तरे-' इति। अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्या- वृत्तिर्न तु तस्यवोभयार्थत्वनिबन्धनेति वक्ष्यते" -- Op.cit., pp 344- 45. Also :- "अत्रान्तरे-' इत्यत्र अप्राकरणिक-महाकालाख्यदेवता- विशेषविषया प्रतीतिः साध्या। तस्याश्च अट्टहास-सम्बन्धो युगसंहार- व्यापारश्चेत्युभयं साधनं, तस्य तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावाव- सायश्च अनयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिक्रमेण अप्रा- करणिकार्थान्तरप्रतीतिसिद्धि न तूभयार्थवृत्तर्महाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्त वक्ष्यते च" -- Op cit, p. 417. 'उन्नतः ... अभिलाषिणम्' -- Here the term पयोधर: is श्लिष्ट, meaning स्तन and मेघ. The other expressions like उन्नत, प्रोल्लसद्धार: etc yield two meanings. According to the Dhvanikara उपमा (similarity between स्तन and मेघ ) 15 suggested here. But Mahimabhatta observes that the verse cannot yield more than one meaning at all, for the poet has not thrown out any hint or clue that might necessitate the re-iteration (आवृत्ति) of the words1 for the comprehension of the second sense, as in the passage 'अत्रान्तरे-' the poetic figure समासोक्ति led to the apprehension of the अप्रकृत meaning 'Siva' from the term महाकालः, "'उन्नतः-'इत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न संभवति इति कुतोऽर्थान्तरावगतिः"- Op. cit., p. 417. 'दत्तानन्दा :.... उत्पादयन्तु'-The verse 1s from Mayura's Sūryasataka. Here the rays of the sun are the objects of

I. Compare the maxims 'यावन्तः शब्दास्तावन्तोऽर्था' and 'प्रत्यर्थ" शब्दनिवेश.'.

tamps are applied by registered version )

'92 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

description and as such प्राकरणिक. But since the vocable "गो' has multiple meanings, it gives rise to the idea of सुरभि, 'the cow', and consequently the similarity (सादृश्य) between 'the two ideas is comprehended through suggestion. रिति पानीये. क्षीरश्च। सहारो ध्वंस., एकत्र ढौकनं च। गावो "पयोभि-

रश्मय. सुरभयश्च।" -Locana Compare however Mahima- bhatta's criticism 'दत्तानन्दा-' इत्यत्र तु गो-शब्दस्य अनेकार्थत्वे Sशकरणिका न्तिरप्रतिभोत्पत्तौ न किञ्चिन्निबन्धनमवधारयामः। तथाहि गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेषणजातम्, उभयमपि वा, अन्यस्य अर्थप्रकरणादेरसम्भवात्। तत्र न तावत् गो-शब्द एवेति शक्यते वक्तु, सुरभिव्यतिरिक्ते वज्तादौ अनभिमतेऽपि अर्थान्तरे प्रतीत्युपजननप्रसङ्गात्, तस्य अनेकार्थत्वाविशेषेऽपि नियमहेतोरभावात्। अथ विशेषणजातमेव नियमहेतुर्नांपरः, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रव प्रतीतिमुपजनयतीति, तर्हिं ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिर्निर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत। विशेष्यवाचिनोऽनेकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोष.। न च उभयमपि अन्योन्यानुग्राहि तदुपजननसामर्थ्यम् अवनिपवना- दिकमिव अङ्गुरम् अर्थान्तरप्रतिभामुपजनयति। यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्न. क्रम. यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभाव, न वाच्यवाचकभावविषय। यत्र हि प्रतिपत्तृपरामर्शापेक्षापरतन्त्रो- जर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविक:॥1-Op. cit, p. 418 I Mahimabhatta regards the verse 'दत्तानन्दा .- ' an instance of the defect known as अवाच्यवचन, since the poet has not used any such particle expressive of similarity as sa etc in the absence of which the double entendre becomes ineffective and useless, and consequently the intended अप्रकृतार्थ is not cognised. Comp. 'अत्र हि गाव इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानाभिमतार्थान्तरवृत्तित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थनुगुण्येऽपि उपमानम्य तत्सम्बंधाभिधायिनश्च अवश्य- ववाच्यस्य अवचन यत् स दोष इत्येतद् वितनिष्यते' -- Op. cit, p 366

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied y registered version)

UDDYOTA II 93

एषूदाहरणेषु .... विषयः-As noted above the relation of similarity is apprehended in the illustrations cited in the previous sections, for in the absence of such a relation the two senses would remain discrete (3F@) and the poet would be charged of mncongruity for using words that yield ideas that have no bearing on the topic at hand (प्राकरणिकार्थ), and then the maxim 'आम्रान् पृष्ट कोविदारानाचष्ट, would apply. अन्येऽपि .... दृश्येत-Anandavardhana now proceeds to cite additional instances of शब्दशक्तिमूलध्वनि where other relations. like विरोध, आधिक्य, कम ( constituting the basis of poetic figures like विरोधाभास, व्यतिरेक, यथासख्य respectively) aie suggested besides TqFy as already noted. The following extract from Rūyyaka's Kāvyaprakāśa-samketa 1s highly illuminating on this point as it offers an answer to a very cogent and probable objection to the princ'ple laid down above-VIZ 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व मा प्रसाड क्षीत् इति,' which seems prima facie inapplicable in these cases where farre and similar other figures are suggested." ननु यद्यवमसम्बद्धार्थ- भयादुपमा व्यज्यते, तर्हि विरोधव्यतिरेकाद्यलकारान्तर कथ व्यङ्गय स्यात्, नहि तेनासम्बद्धार्थत्वं परिह्नियते। नैतत्। यत्र वस्तुमात्र- रूपस्य अर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र तस्य वाच्य प्रत्यसम्बद्धत्वभयात् औपम्याख्य सम्बन्ध कल्प्यते। यत्र तु विरोधादेरलकारस्य प्रतीतिस्तत्र तस्य अलंकारत्वादेव वैचित्रात्मकत्वाद् वैचित्र्यस्य च विचित्रवस्तुसंलग्नत्वात् विचित्रेण अलकार्येण वाच्यभूतेन अव्यभिचरित एव सबन्ध। एवञ्चात्र असम्बद्धार्थत्वसभावना नास्ति। केवलमत्रालकारस्य प्रतीयमानत्वात् आत्मत्वेऽपि ब्राह्मण- श्रमणन्यायेन अज्ञातपूर्वगत्याऽलंकारत्वम्।।" -Op. cit, p. 28. I Compare Col. G. A. Jacob's A Handful of Popular Maxims, Pt 11, p. I0

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

94 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA "उपमानोपमेयभावः इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निह्नवादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीते: प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादि इति सर्वत्रालकारध्वनौ मन्तव्यम्। सामर्थ्यादिति। ध्वनन-व्यापारादित्यर्थ."-Locana, p. 245 As an instance of विरोधालकारध्वनि the author cites the Harsa carita text : 'यत्र च .... प्रमदाः'-Compare Abhinava- gupta's explanation: "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान् शबराश्च गच्छन्ति इति विरोध। विभवेषु रताः, विगतमहादेवे स्थाने च रता.। पद्मरागरत्नयुक्ता. पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च। धवलैद्विजैदन्तैःशुचि निर्मलं वदन यासा धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि वदन च यासाम् ।।'-Locana, p. 246. TEXT ३५। अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही वा इलेषोऽयमिति न शक्य वक्तुम्। साक्षाच्छव्देन विरोधाल कारस्य अप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छद्दावेहितो विरोधाल कारस्तन्र हि श्लिष्टोक्तो वाच्याल कारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयखम्। यथा तत्र व- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्। तथाहि-सन्निहित- बालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्ति:'-इत्यादौ। यथा वा ममैव- सवे करणमक्षयमधीश धियां हरिं कृष्णम्। चतुरात्मान निष्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम्॥ अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोध: स्फुटमेव प्रतीयते। EXPOSITION 835. अत्रहि वाच्यो विरोधः .. अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग . प्रमदा.' the figure विरोध (1.e विरोधाभास) as based on श्लेष IS not expressed through the denotative function of words, because in

ted by Total Image Converter - (no stamps os are applied by registered version )

UDDYOTA II 95

the sentence itself there is no word like अपि directly expres- sive of contradiction or incongruity (विरोध), which is thus con- veyed through suggestion (व्यञजना) alone: But as agamnst this see Mahimabhatta's remarks : "यत्र च मातङ्गगामिन्यः'-इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोध., तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामर्थ्यो- पगमात्। यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः।' इत्यसिद्ध विरोधस्य साक्षाच्छब्देन अप्रदर्शितत्वम्"-Vyakti- viveka, pp. 361-32. यत्र हि .. इत्यादौ-In the passage 'सन्निहित-', अपि expresses विरोध, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of वाच्यश्लेष and वाच्यविरोध mixed up together (सड्कर). Compare Locana: यत्र हीति। यस्या श्लेषोक्तौ काव्यरूपाया, तत्र यो विरोधः श्लेषो वेति सकर. तस्य विषयत्वम्। स विषयो भवतीत्यर्थः। कस्य? वाच्या- लकारस्य वाच्यालकृते वाच्यालंकृतित्वस्येत्यर्थ.। तत्रव विरोध श्लेषे वा वाचयाल कारत्वं सुवचमिति यावत्। बालेषु केशेष्वन्धकार. कार्ष्ण्यं बाल. प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तम: ॥-Op. cit, pp. 245-46 Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगङ्गाधर: "एवमल कारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस्य विषय. । यथा यमुनावर्णने-'रविकुलप्रीतिमावहन्ती नर-वि-कुलप्रीति- मावहति। अवारितप्रवाहा सुवारितप्रवाहा।' इह नराण वीना च कुलस्य प्रीतिमावहतीति प्रकृतेऽर्थ सिद्धे रविकुलप्रीति नावहतीति द्वितीयोऽप्रकृतोऽर्थों विरोधश्च। एवमन्यत्रापि। यदि तु रविकुलप्रीतिमावहन्त्यपि न रविकुलप्रीतिमावहति, अवारित- प्रवाहाऽपि सुवारितप्रवाहा इत्यपिरन्तर्भाव्यते। तदा विरोधाशस्य अपिना उक्तत्वात् द्वितीयार्थस्य च तदाक्षिप्तत्वात्, न ध्वनित्वम्। निपाताना द्योतकतानयेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य-

l by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

96 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

कल्पत्वात् न तथात्वम् ॥- Op cit, pp 159-60 यथा वा ... प्रतीयते-one might, however, say following Mahimabhatta, that in the previous illustration of विरोधालकार- ध्वनि, VIZ. 'यत्र च मातङ्गगामिन्य-', the विरोध has been expressed by the perticle , so it is not a genuine instance of शब्दशक्तिम्लध्वनि In anticipation of such an objection Anandavardhana cites another verse of his own, viz, 'सवक- शरण-'1, where विरोध is completely beyond the scope of the denotative function of words Cp. Locana : "ननु मानङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकार स विरोधद्योतक एव: अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा, न क्वचिद् वा चकार स्यात् यदि समुच्चयार्थ स्यात्, इत्यभिप्रायेण उदाहरणा- न्तरमाह-यथेति। शरण गृहम् अक्षयरूपमगृह कथम्। यो न धीश. स कथ धियामीश यो हरि. कपिल, स कथं कृष्णः । चतुर: पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथ निष्क्रिय। अरिणामरयुक्ताना यो नाशयिता स कथ चक्र्क बहुमानेन धारयति। विरोध ति। विरोधन- मित्यर्थः। प्रतीयते इति। स्फुट नोच्यते केनचिद् इति भाव ।"- Op cit, p 246 TEXT ३६। एवं विधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते। यथा ममैव- 'खं' येऽत्युज्ज्वलयन्ति ळूनतमसो ये वा नखोइभासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये। I According to Mahimabhatta this too is an illustra- tion of वाच्यावचन on giounds already noted in the previous foot-note: 'इहापि वाच्याववनमवगन्तव्यम्'-Op cit, p 366. Pratiharenduraja however considers it an example of श्लेष which gives rise to the cognition of विरोध, though only apparent Compare 'सवकशरणम्-'इत्यादावपि श्लेष। तथाह्मत्र सवैकशरणमक्षयमिन्यादीना गव्दानामर्यभेदेन भिन्नत्वे सति यथायोगमेकप्रयत्नो- च्चार्यागमेक्नयन्नोच्चार्यशव्दमदशाना वोच्चारणम्। अतो विरोधालकार- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र श्लेष 1-Op. cit, p. 88

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 97

ये मूर्धस्ववभासिन: क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः॥ एवमन्येऽषि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरुपव्यङ्गाध्वनिप्रकारा: सन्ति, ते सहृदयैः स्वयमनुसत्त व्याः। इह तु गन्थविस्तरभयान्र तत्प्पञ्चः कृतः । EXPOSITION $ 36 Anandavardhana cites his own verse-'ख येऽत्युज्ज्व- लयन्ति-', to illustrate शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि 'नखरु्द्ा- सन्ते येऽवश्य खे गगने न उद्भासन्ते। उभये रश्म्यात्मानोऽङ्ग ली- पार्ष्ण्यच्धिवयविरूपाश्चेत्यर्थः।"-Locana Thus the excellence of the solar rays over the feet of the anthropomorphic deity is suggested in this verse Mahimabhatta represents it as a case of logical inference Comp 'ख येभ्युज्ज्वलयन्ति-'इत्यत्र उभयेषा पादाना व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चषा भिन्नविशेषणत्वमेव हेतु.।।"-Op cit, p 362 एवमन्येऽपि .. कृत .- In this way other poetic figures too might be suggested. For example, Jagannatha cites the following verse as an instance of शब्द- शक्तिमूल-परिणाम-ध्वनि- "पान्थ मन्दमते कि वा सन्तापमनुविन्दसि। पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः ॥"- and observes अत्र भगिति तापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चात् मन्द- सत्यां सहृदयस्य तादृश-तापशमक-रमणीस्तनरूप-विषयताद्रूप्यबुद्धिर्भवति- Op. cit., pp 338-59 It is to be noted that Anandavardhana does not at all refer to the शब्दशक्तिमूलवस्तुध्वनि as a separate category This silence on the part of the Dhvanikara has been construed by Rūyyaka ın hıs Kāvāyaprakāśa-samketa as testifying to the non-existence of any such category. The verse 'दृष्टना केशव-' however which has been cited as a counter-illustration seems at first sight to go against such-a -thesis,-but Rūyyaka has

7

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

98 THE DHVANYALQKA OF ANANDAVARDHANA

ably explained it away with clever arguments. The following extract from the °Samketa is very illuminating as it clarifies the position of Dhvanikara vis-ā vis that of later theorists like Mammata with regard to शब्दशक्तिमूलध्वनि in general and its possible divisions in particular " ... .. एव तर्हिं यत्र शब्दशक्त्या वस्तुमात्र प्रतीयते यद् 'वस्त्वेवे'ति लक्षितं, तत्र कथमुपमान्तरेण असम्बद्धार्थत्वपरिहार ? अथ उपमाया अत्राङ्गी- कार: कथं तर्हि वस्तुमात्र व्यङ्गयं स्यात्? सत्यम्, यत्र शब्दशक्त्या वस्त्वन्तरस्य प्रतीतिस्तत्र यदि नासम्बद्धार्थरवेनौपम्य नालड्कारान्तरम् तहि वाच्यप्रतीयमानयोरन्यत् किचित् ज्ञातेयमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा डसम्बद्धार्थस्य परिहारो न स्यात। ज्ञातेयञ्च चिन्त्यमान व्यङ्गर्यं प्रति वाच्यार्थस्य सामर्थ्यविशेषे पर्यवस्यति। स च वक्त्रौचित्यादि- रूप.। एव शब्दशक्त्या वाच्यगतेन च सामर्थ्यविशेषण अर्थान्तर- प्रतीतो कार्यायाम् उभयशक्तिमूलत्वमेवात्र पर्यवस्यति, न केवल शब्दशक्तिमूलत्वम्। अत एव ध्वनिकृता "आक्षिप्त एवालकार. शब्दशक्त्या प्रकाशते"-इत्यादिकारिकयाऽलङ्कारध्वनिरेव शब्दश वित- मूला लक्षित, न वस्तुमात्रध्वनि। उभयशक्तिमूलस्तु 'शब्दार्थ- शक्त्याऽक्षिप्तोऽपि'-इत्येतत्कारिकावृत्तिग्रन्थ प्रकाशित। अयन्तु ग्रन्थकार1 उभयशक्तिमूले भ्रान्त शब्दशक्तिमूल वस्तुध्वनिमभ्यु- पगतवान्। 'पथिअ ण एत्थ-' इत्युदाहरणद्वये कमेण वक्त्रौचित्यं

मूलत्वात् केवलशव्दशक्तिमूलत्वं चिन्त्यम्। यत्तु ध्वनिकृता 'दृष्टया केशवे'-त्यादि शब्दशक्तिमूले प्रत्युदाहरणत्वेन उदाहृत्योभय- शक्तिमूलत्वम् उदाहृतम् तत् 'यो हि उभयोभवति लभतेऽसावन्य- तरतोऽपि व्यपदेशम्' इति न्यायेन मुख्यतयोभयशक्तिमूल वेऽपि अन्यतरव्यपदेशेन शब्दशकितिमूले प्रकाशनात्। एतद्ग्रन्थकृता तूभयशक्तिमूलोऽन्यादृगः प्रदर्शित. इति प्रकृते शब्दशक्ति- I. Mammața.

I by Total Im are applied by registered version )

UDDYOTA II 99

मूलत्वमुक्तमिनि चिन्त्यतया प्रतिपादितम् ।"-Op cit, pp. 29-30. Also, while commenting on the verse 'अतन्द्र चन्द्रा- भरणा-' cted by Mammata as an illustration of उभयशक्ति- मलध्त्नि, Ruyyaka observes: अत्र ग्रन्थक्कता उभयशक्तिमूलत्व- मित्थमभिप्रतम्। श्लिष्टशब्दमाहात्म्यात् शब्दशक्तिमूलत्वम्, तद्- वर्जिनसाधारण-शब्दमाहात्म्यात् अर्थशक्तिमूलत्वमित्युभशक्तिमूलत्वम्, एव च शब्दशक्तिमूले यान्युदाहरणानि तानि उभयगक्तिमूले स्यु। अवश्य हि तत्र केनचित् साधारणशब्दप्रयोगेण भवितव्यम्। अथ सति शिष्टशब्दप्रयोगे वक्त्रौचित्याद्यर्थशक्तिमाश्रित्योभयशक्ति मूलत्व- मत्र वर्ण्पते, तद्यज्यत एनन्। कितु 'पयिअ-' इत्याद्युभयशक्ति- मूलस्यैवोदाहरण वाच्यम्, अर्थशक्तेरपि व्यापारात्। अन्यथा केवलशब्दशकतेर्वस्तुमात्र ध्वन्य न स्यात्। अनेनव आशयेन शब्द- शक्तिमूल वस्ुध्वनि ध्वनिकृत् नाङ्गीकृतवान् इत्युक्तप्रायम्॥- Op. cit, p 36

TEXT ३७। अथेशकत्युद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रक्राशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद् व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥ यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापारं विनैव सोऽर्थंशक्त्युद्वभवो नामानुस्ानोपमव्यङ्गो ध्वनिः। यथा- एवंवादिनि देवर्षो पाश्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।। अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरुप® शब्दव्यापारं विनवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न चायम- लक्ष्यक्रमव्यङ्गास्यैव ध्वनेविषयः। यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवे- दितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः, स तस्य केवलस्य मार्ग:। यथा कुमारसंभवे मधुमसंगे वसन्त-

Total Image rter - (no sta ed by registered version)

100 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

पुष्पाभरण वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसंधान- पर्यन्तं शम्भोइ्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि साक्षा- च्छन्दनिवेदितम्। इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रस- प्रतीतिः। तस्मादयमन्यो ध्वने: प्रकारः । व्यञ्जकत्वेन उपादीयते स नास्य ध्वनेविषयः । यथा- संकेतकालमनसं विटं झाखा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्म® निमीलितम् ॥ अत्र लीलापद्मनिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवदितम्। EXPOSITION § 37. Ānandavardhana now takes up the other varety of सलक्ष्यत्रमध्वनि based on material signficance (अर्थशक्ति) In the case of अर्थर्शाक्तमूलध्वनि it is the matter that is more important than the words expressive of it In शब्दशक्ति the change of the स्लिष्ट word would be accompanied by the absence of the suggested sense But we must note one thing- viz that in the case of material suggestiveness (अर्थशक्तिमूल- ध्वनि), a knowledge of प्रकरण, वक्तृ, बोद्धव्य etc besides that of the matter itself is absolutely necessary for the compre- hension of the suggested sense. As Mammata notes .- "वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यसनिधे. प्रस्तावदेशकालादेवेशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा।"-Op cit, III 1-2 As Abhinavagupta observes later on in commenting on 'दृष्टया केशव-' as an example of उभयशक्तिमूलध्वनि-'शब्द- शक्तिस्तावद् गोपरागादिशब्दश्लेषवशात्। अर्थशवितिस्तु प्रकरण- वशात्। यावदत्र राधारमणस्य अखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदित तावदर्थान्तरस्याप्रताते. ।।'-Locana, pp. 253-

I by Total Image Co nverter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 101

254. Rūyyaka, too, follows Abhinavagupta in distinguishing between the two divisions. Vide his remarks on उभयशक्ति- मूलववनि in the extracts quoted above. 'अर्थशकनु्द्गव :... स्वत.'-Comp Locana: "एवं शब्दशक्त्युद्- भवं ध्वनिमुक्त्वाऽर्थशक्त्युद्भवं दर्शयति-अथेति। अन्य इति शब्दशक्त्यु द्भवात्। स्वतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिद पद ध्वननव्यापारमाह, नतु तात्पर्यशक्तिम्। सा हि वाच्यार्थ- प्रतीतावेवोपक्षीणा इत्युक्त प्राक्। अनेनैवाशयेन वृत्तौ व्याचष्ट- यत्रार्थः स्वसामर्थ्यात् इनि। स्वत इति शब्द स्वशव्देन व्याख्यात.। उक्ति® विनेति व्याचष्ट-शब्दव्यापारं विनेवेति।"-Op cit, pp 247-48 The suggested sense thus based on material sign'ficance ( अर्थशक्ति) must not be expressed or hinted at by any particuiar word or words We have a'ready discussed this topic in a previous section यथा .विषय .- Anandavardhana cites the Kumarasambhava verse 'एवंवादिनि-' as an instance of अर्थशक्तिमूल-भावध्वनि of the सलक्ष्यकम type Though रस, भाव etc are generally classed as अक्रम, yet under certain circumstances they might be classed with वस्तु and अलकार as falling within the domain of the सलक्ष्यक्रम category. यतो .... धवनेः प्रकार Where the विभाव's, अनुभाव's and व्यभिचारिभाव's, are clearly stated in all their details, the emotion suggested therefrom would be regarded as असलक्ष्य- ऋमव्यङ्गा But when the apprehension of the व्यभिचारिभाव or any of the constituent factors be delayed, the ₹ suggested, would be classed as सलक्ष्यक्मव्यङ्ा. Compare 'Locana :- "साक्षादिति-व्यभिचारिणा यत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिबन्ध्यैव प्रतिपत्ति स्वविभात्रादिबलात्, तत्र साक्षात् शब्दनिवेदितत्व विव- क्षितम् इति न पूर्वापरविरोध । पूर्व हि उक्तम् व्यभिचारिणामपि

y Total Image Conver no stamps are applied by registere jistered version)

102 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

भावत्वान्न स्वशब्दत. प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः। एतदुक्तं भवति-यद्यपि रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव न वाच्यः कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषय.। यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्यो. व्यभिचारिगतेभ्यश्च पूर्णभ्यो भटित्येव रसव्यक्ति- स्तत्रास्त्वलक्ष्यत्रम । यथा- 'निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुगु णेन। अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या।।' -इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपनविभावतायोग्यस्वभाववर्णनम्। प्रतिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचक्र्मे च। समोहन नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघ समधत्त बाणम् ॥' -इत्यनेन विभावतोपयोग उक्त । 'हरस्तु किचित् परिलुप्तवैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि। उमामुखे बिम्वफलाधरोप्ठे व्यापारयामास विलोचनानि।।' -अत्र हि भगवत्या प्रथममेव तत्प्रवणत्वात तस्य चेदानी तदुन्मुखी- भूतत्वात् प्रणयिप्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभवद्रत्या- त्मन. स्थायिभावस्य औत्सुक्यावेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिण साधारणीभूनोऽनुभाववर्ग. प्रकाशित इति विभावानुभावचर्वणेव व्यभिचारिचर्वणाया पर्पवस्यति। व्यभिचारिणा पारतन्त्यादेव स्रक्- सूत्रकल्स्थ।यिचर्वणाविश्रान्तेरलक्ष्यकरमत्वम्। इह तु पद्मदलगणन- मधोमुखत्व च अन्यथाऽपि कुमारीणा सम्भाव्यते इति भटिति न लज्जाया विश्रमयति हृदप, अपि तु प्रागवृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्तानु- स्मरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोति-इति क्रमव्यङ्गातेव। रसस्त्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलक्ष्य- क्मता्र। लज्जापेक्षया तु तत्र लक्ष्यत्रमत्वम्। अमुमेव भावमेव- शब्द. केवलशब्दश्च सूचयति ॥"-Op. cit., pp 248-49 यत्र च .. उक्त्यैव निवेदितम्-In the verse 'सङ्कतकाल-

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 103

मनसम-" the sense suggested by the act of closing the lotus-petals-viz the time of assignment of the lovers after sunset, has been hinted at by the expression 'संकेतकालमनस' विट-'and as such it cannot be regarded as a case of अथ- शक्तिमूलवस्तुध्वनि Comp. Locana. उक्ति बिना-इति यदुक्तं तद्व्यवच्छेद दर्शयितुमुनत्रमते-यत्र चेति। च-शब्दस्तुशब्दस्यार्थे। अस्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति शेष.। उक्त्यवेति। आद्यपादत्रयेण इत्यर्थ । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसनिवानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिद्भिधाशक्ति. पदम्येति व्यञ्जकत्वं न विंघटितं तथापि शब्देनैत्र उक्तम् अयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति। ततश्च ध्वनेर्यद् गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मक प्राणितं तदपहस्तितम्। यथा कश्चिदाह- 'गम्भीरोऽह न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम्। किचिद् ब्रवीमि'- इति। तेन गम्भीर्यसचनार्थ प्रत्युत आविष्कृत एव। अत एवाह- व्यन्जकत्वमिति उक्त्यवेति च ।।-Op. cit, pp. 250-51 See also Jagannātha's remarks in his Rasagangādhara, pp 250-51, where the verse has been cited.

TEXT ९३८1 तथा च- शब्दार्थशक्त्या/क्षप्तोऽपि व्यङ ग्योऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोकत्या साऽन्यैवालंकृतिर्ध्वनेः ॥२३।। शब्दशक्त्याऽथं शक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्गोऽथः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोडस्मादनु-

I The verse has been cited as an instance of the figure of speech &t in the Kāvyaprakāsa, Ullāsa X. Compare: 'अत्र नेत्रोत् साहरूपेणेद्गितेन लक्षित कामिनः सकेतकालाभिलाषः कामिन्या निशासूचकेन पद्मसमीलनेन लीलया पूकाशित.'-Govinda Thakkura's *Pradīpa

version)

104 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

स्वानोपमव्यङ्गाद् ध्वनेरन्य एवालकारः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य वा ध्वनेः सति संभवे स तादगन्योऽलकारः॥ तत्र शब्दशक्त्या यथा- वत्से ! मागा विषाद' श्वसनमुरुजव' सन्त्यजोध्व प्रवृत्त' कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा ज़म्भितेनात्र याहि। प्रत्याख्यान® सुराणामिति भयशमनच्छझ्ना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद व. स दहतु दुरितं मन्थमूढ़ां पयोधिः॥ अ्थशक्त्या यथा- अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःोषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथाऽत्। अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थ® तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम्।। उभयशक्त्या यथा-'दष्टया केशव-' इत्यादौ। EXPOSITION § 38 In the preceding sections the two divisions of संलक्ष्यक्रमव्यड्ग्य-VIZ शव्दशक्तिम्लध्वनि and अर्थशक्तिमूल- ध्वनि have been already defined and illustrated And it had also been noted in that connection that the suggested sense should in no way be stated in words-which would take away its claim to be included in the domain of eafa In the present Kārıkā the Dhvanıkāra makes similar observation with regard to the third variety of सलक्ष्यत्रमध्वनि-viz. शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि, in which शब्द and अर्थ conjointly suggest a particular sense Thus there must be one or more स्लिष्ट words besides others that are not so (see Abhiava- gupta's remarks already quoted ), in a case of उभयशक्ति- मूलध्वनि. So itis a priori evident that the unit of उभयशक्ति- मूलध्वनि must be a sentence or a compound expression, consisting. of more than one component, some of which must be fa

nverter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 105

and consequently irreplaceable ( परिवृत्त्यसह ) by synonyms. As Govinda observes in his commentary on the verse- 'अतन्द्रचन्द्राभरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्तिमूलध्वनि "अत्र श्यामारूप-कामिनीविशेष-रजन्योरुपमा व्यड्गया। सा च अतन्द्रचन्द्रेत्यादे परिवृत्त्यसहतया, समुद्दीपितेत्यादे- स्तत्सहतया उ यस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोभयशवितमूला ।"1- ° Pradīpa, p 10)3 Hemacandıa ın his Kāvyānuśāsana, however, does not record उभयशक्तिमूल as a separate variety at all and includes it under शब्दशक्तिमूलध्वनि itself. He quotes 'अतन्द्र- चन्द्राभरणा-' as an instance of शब्दशक्तिम्लालकारध्वनि. Compare: अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यङ्गता। यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थो व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशवित विनाऽर्थशक्तिरुन्मीलतीति शब्दक्तिरेव प्रधानम्॥-Op cit, p-

I वाक्ये द्वात्थ -K P.,IV. 19

2 The following extract from प्रभा, a gloss on प्रदीप by Vaidyanatha Tatsat, is important. उभयस्यापीति प्राधान्येनेति शेष। तेन शब्दशक्तिम्लेऽप्यर्थस्य व्यञ्जकत्वेऽपि तस्य प्राधान्याभावात् नोभयशक्तिमूलत्वम्। परिवृत्त्यसहशब्दप्राचर्य च शब्दशवितिप्राधान्यम् परिवृत्तिसहशब्दप्राचुर्ये त्वर्थशक्तिप्राधान्यम् तत्साम्ये तृभयशवितप्राघान्यादुभय- शक्तिमूलत्व व्यपदिश्यते। अतएव, 'पन्थिअ ण एत्थ-' इत्यादौ उपभोग- क्षमोऽसि चेदास्वत्यादिवस्तुव्यञ्जने सत्यर-पओहरशब्दयोरेव परिवृत्यसहयो प्राधान्यम्, न तु पथिकाद्यर्थस्येति न तत्र उभयशक्तिमूलवस्तुध्वनि । कि तु उदाहरणजातीयेषु अलकारध्वनिरित्येक इत्युक्तम्-loc cit We should note that according to Mammata's view अलकार alone can be suggested conjorntly by शब्द and अर्थ, and not वस्तु As he states. 'शब्दार्थोभयभूरेक -', IV I8 But this view is contraly to the position of Rüyyaka and Dhvanıkāra as well, who. includes वस्तुध्वनि too as one of the varieties of अर्थशवितम्लध्वनि. See Rūyyaka's statements cited above

106 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

42. Mānikyacandra in his °Samketa on Kāvyaprakāśa follows Hemacandra. As he notes: अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेक- जैकार्थानाम् परावृत्तिसहासहत्वेन क्रमेण अर्थशब्दशक्तिप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम्। तथाऽत्र यद्यर्पि अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्ट- शब्दशक्तिरेव त्र्यङ्गामुन्मीलयति नार्थशक्तिरिति शब्दोत्थध्वनिरेव न द्वयुत्थ इति तत्त्वम्॥-Op, cit , p.119. Jagannātha very ably summarises the different views in the following passage of the Rasagangadhara. यद्यपि शब्दशक्ति- मूलकत्व अर्थश्क्तिमूलकत्व चेत्युभयमपि सकलव्यङ्गयसाधारणम्, शब्दार्ययोरनुसधान विना व्यङ्गयस्यैवानुल्लासात्, तथापि परिवृत्त्य- सहिष्णूना शब्दाना प्राचुर्य तत्प्रयुक्तात् प्राधान्यात् सत्या अप्यर्थ- शक्तेरप्राधान्याव्च व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनेव व्यपदेश। परिवृत्तिसहिष्णूना तु प्राचुर्यऽर्थशक्तेरेव प्राधान्यात् सत्या अपि शब्दशक्ते प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लग्रामादिवत् प्रधानेनव व्यपदेश। यत्र तु काव्ये परिवृत्ति सहमानानामसहमानाञ्च शब्दाना नैकजातीयप्राचुर्यम्, अपि तु साम्यमेव, तत्र शब्दार्थोभय- शक्तिमूलकस्य व्यङ्गयस्य स्थितिरिति द्वयुत्थो ध्वनिः। न चायं शब्द्शक्तिमूलकतयैव अर्थशक्तिमुलकतयेव वा व्यपदेष्टु शक्यः, विनिगमकाभावात्। नापि शब्दशक्तिमूलकार्थशक्तिमूलकयो. सकरेण गनार्थयितुम्, व्यङ्गयभेद एव सकरस्येष्टे; इह तु व्यङ्गयस्यक्येन तस्यानुत्थानात्। ... अय च वाक्यमात्र। पदसमूहश्च वाक्यम्। तेनास्य नानार्थानानार्थघटितसमासविषयत्वेऽपि न विरोध ।1 न तु शुद्धकपदे, तस्मिन् नानार्थानानार्थयोरसमा- वेशात्। अन्ये तु-'अर्थशक्तिमूलकत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाशकशब्द- शवत्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्व तन्त्रम्, विषयप्राचुर्यात्। शब्दशविति- I तस्यापि अवान्तरपदत्वमादाय पदसमूहत्वादिति भाव-Nagoji Bhatta's gloss

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 107

मूलकत्वव्यपदेशे तु नार्थशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तथा; विषयदोर्ल्लभ्यापत्ते.। न हि नानार्थशब्दमात्रधटित पद्य प्रचुरविषयम्। अत शब्दशक्तिम्लकत्वेनैवाय शक्यव्यपदेशो ध्वनि-इत्यप्याहुः। -Op cit., pp. 172-174 शब्दशक्त्या .. अलकार -When the sense suggested through शब्दशक्ति अर्थशक्ति or उभयशक्ति, 1s agam expressed in words, it 1s reduced to a mere poetic figure from the status of ध्वनि Or, If there be any असलक्ष्यक्रमध्वनि-like रस, HTq etc besides the sugg sted sense in question, the latter becomes a sort of embellishment somewhat different from the common poetic figures, and enhances the effect of the former ( viz रस, भाव etc.) Anandavardhana has noted these two alternative interpretations of the present Kānkā. In the first case ६वने must be in the ablative case, in the second it as in the genitive. Compare °Locana. प्रकान्तप्रकार द्वयोप- सहार तृनीयप्रकारसूचन चैकेनेव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारण- मवतरणपदं प्रक्षिपति वृत्तिकृत-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकार- द्वयेनायमपि तृतीय प्रकारो मन्तव्य इत्यर्थ। शब्दाथौ चेत्येकशेष। साजन्गवेति। न ध्वनिरसी, अपि तु श्लेषादिलंकार इत्यर्थ। अथवा ध्वनिशब्देन अलक्ष्यक्रप नस्य अलकार्यस्याड्िन. स व्यङ्गयोडर्थोऽन्यो वाच्यमात्रालकारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चा- लकार इत्यर्थ। एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति ॥-Op cit, pp. 251-52 वत्से .. पयोधि-Locana explains the verse as follows: विषमत्तीति विपादः। ऊध्वेपरवृत्तम् अग्निमित्यत्र चार्थो मन्तव्य। कम्पोऽपा पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरु.। बलभिदा इन्द्रेण जम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तनेत्यर्थ। जभ्भितं चात्र गात्रसमर्द- नात्मकं बल भिनत्ति आयासकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति वचसै-

Total Image nverter - (no stamps are applie applied by registered version )

108 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

वात्र द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत इति निवेदितम्। कारयित्वेति। साहि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वयमेव देवान्तराणा प्रत्याख्यान करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजलधि- तरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृता तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणम् अन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेण कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। इत्युक्तप्रकरेण भयनिवारण- व्याजेन सुराणा प्रत्याख्यान मन्थमूढा लक्ष्मी कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स वो युस्माक दुरित दहत्विति सबन्ध-Op cit., pp. 252-53. 'अम्बा . व्याजपूर्वम्'-व्याजशव्दोऽत्र स्वोक्ति - Locana 'दष्टया चिरम्'-सलशमिति चात्र स्वोकिति - Locana.

TEXT ६३९। ग्रौढाक्तिमात्रनिष्न्नशरीरः सम्भवी स्वतः। अर्थोडपि द्विविधो ज्ञेयो वरतुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२४॥ अर्थशत्तयुद्भवान् रणनरूपव्यङ्गचे ध्वनौ यो व्यञ्ज +ोऽथे उक्त- स्तस्यापि द्वो प्रकारो-कवः कविनिबद्धस्य वा वक्त : प्राढोक्ति- मात्रनिष्पन्नशरीर एक:, स्वतःसम्भवो च द्वितीयः॥ कवि प्रोढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे। अहिणवसहआरमुद्दे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स शरे॥ कविनिबद्धवक्त पोढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथोदाहृतमेव- 'शिखरिणि-' इत्यादि। यथा वा- साअरवि इण्णजोव्वणहत्थावलम्ब' समुण्णमन्तेहिं'। अब्भुद्राण बिअ मम्महस्स दिण्ण तुह थणेहि ॥ स्वतःसम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II 109

केवल भणितिवशेनैवाभिनिप्पन्नशरीरः। यथोदाहृतम्-'एव- वादिनि-' इत्याहि। यथा वा- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गव्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाण मज्झे सवत्तीण॥ EXPOSITION § 39 Ānandavardhana suggestion material significance ( अर्थशक्तिमूलध्वनि) into three categories according as the matter (31T) concerned is objectively possible (स्वत सम्भवी ) or invented by the poet's owm imaginative faculty (कविप्रौढोक्तिनिष्पन्न) or again brought into being not by the poet's fancy but by the imagination of some one among the characters created by the poet-the creatures of the poet's Muse ( कविनिबद्धववतृप्रौढोवितनिष्पन्न) Mammata follows the Dhvamkara without trying to justify the plausibility of the above classification See Kāvyaprakaśa, IV. 16-17. But Hemacandra ın hıs Kāvyānuśāsana contends that this classification is unnecessary and incongruous inasmuch as the three above mentioned varieties have the essential property of being the outcome of poetic fancy common to all of them. Even matters that are objectively ieal per se cannot find place in a true poetic art if they are not transfigured by the poet's imagination. As he remarks. "दृह चार्थ. स्वत सभवी, कवि- प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोवितिमात्रनिष्पन्न- शरीरोवा-इति भेदकथन न न्याय्यम। कविप्रौढोकतिमात्रनिर्मित- त्वेनैव साध्यसिद्धे। प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वत सभविनोऽपि अकि- चित्करत्वात्। कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्तृप्रौढोकतिरिति कि प्रपञ्चेन"-Op cit., p 46 Manikyacandra in his Samketa follows Hemacandra Jagannātha in hıs Rasagangādhara criticises the threefold classification, though he recognises the first variety-viz. स्वत.सभवी According to him the last

l by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

110 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

two varieties should be really classed under one'single head. Compare his remarks प्रतिभानिर्मितत्वाविशेषाच्च कवि-तदु- म्भितवक्तृ-प्रौढोक्तिनिष्पन्नयोरर्थयो न पृथगगणनोचिता. उम्भितो- म्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकनापत्ते। न च तस्यापि कव्युम्भितत्वान- पायात तत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम्। प्रथमोम्भितस्यापि लोकात्तरवर्णनानिपुणत्वलक्षणकवित्वानापायात् पृथगभेद प्रयोजकताऽनु- पपत्ते: ।-Op. cut, pp 134 Nagoji Bhatta, however, in his comments on the above text of the Rasagangādhara upholds the view of the Dhvanikara. As he observes ·-

"वृद्धोक्तिविषयात् शिश क्तिविषय इव कव्युक्तिविषयात् कविनिबद्धोक्तिविषये चमन्काराधिक्यानुभविकत्वात् पृथगुक्ति। ततः परञ्च प्रतिनिधानसाध्यप्रतीतिकनया चमत्कारस्थगनात् नोम्भितोम्भितादे पृथगगणनेति तु नव्या:॥- loc. cit The following observatıons of Rūyyaka ın hıs Kāvyaprakāša- samketa in this connection are important and worth perusal : 'ननु स्वत सभविप्रभृतयो यदि व्यञ्जकार्थगतत्वेन भेदा उच्यन्ते तत् केवलयोर्वाच्यलक्ष्ययोरपि भेदत्वेन किमिति न कथ्यन्तेऽविशेषात्। अथ व्यञ्जनोपयोगितया तेषा भेदत्व तर्हि व्यञ्जनस्योभयत्र दत्त- पादत्वाद् व्यङ्गार्थगतत्वेनापि किनिति नाभिधीयन्ते। उच्यते- निमित्ताभिप्रायेणोक्तत्वात्। व्यञन्जकत्व हि तन्निमित्त न व्यङ्गात्वम्। तथाहि कश्चिदर्थ. कविनिबद्धेन वक्त्रा प्रौढोक्त्या प्रतिपादित इति व्यञ्जको न कविप्रतिपादितो नापि स्वत सभवेन। यथा 'शिखरिणि कवनु नामे'त्यादौ रागित्वमन्तरेण तस्यार्थस्य अवचनानहत्वात, अर्थान्तरं प्रति व्यञ्जकत्वाभावाच्च। कश्चित्तु क वनिबद्धोक्तिमन- पेक्ष्यैव कविप्रौढोक्तिप्रनिपादित इत्येव व्यञ्जको न स्वत संभवेन यथा 'सज्जइ सुरहिमामो-' इत्यादावदाहुनौ बहि सभवाभावे, न स्वतःसंभवी, नापि कविनिबद्ध वक्तारमपेक्षते, वक्तुरावेशाभावात्।

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA 1I 111

कविप्रजापति प्रोढि-निर्मितत्वेन तु अर्थान्वर व्यनक्ति। कश्चित पुनर्बहिरपि भावात् स्वत सभवेन व्यञ्जको यथा 'एववादिनी'-त्यादौ स्वनंकृतप्रचुर लोकव्यवहारे स्थित, तथाविधश्च व्यञ्जकत्वेन प्रनीयते। लज्जा चात्र व्यभिचारिभूनाऽपि विभावनुभावयोरति- चारुत्वेन प्रत्नीतिविश्रान्तिस्थानत्वात् प्रतिपाद्यमाना सनी वस्तुत्वेन व्यवहृता, न भावत्वेन। तेनार्थशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेरिदमुदाहरणम्, नासलक्ष्यकरमस्य भावध्वने। तस्माद् व्यञ्जकम्यैवार्थस्य व्यञ्जने निमितत्वात् स्वन सभविप्रभृतयो भेदा उक्ता, न व्यङ्गाार्थगतत्वे- नापीति।।"-Op cit, pp 31-32 कविप्रोढोक्ति. अणङ्गस्य शरे-Abhinavagupta explains the gatha 'सज्जइ सुरहिमासो-' as follows: अत्र वसन्तश्चेतनाS- नङ्गस्य सखा सज्जयति केवल, न तावदर्पयति-इत्येवंविधया समर्पयि- तव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोद्द्ेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भ क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्त व्यनक्ति। अन्यथा 'वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमात्र न व्यञ्जक स्यात्। एषा च कवेरेवोक्ति. प्रौढा ।1-Op cut, p 255 'कविनिबद्ध .... इत्यादि'-The verse 'शिखरिणि-' has been already cited in the first Uddyota 'अत्र लोहित विम्बफल शुको दशतीति न व्यञ्जकता काचितृ। यदा तु कविनिबद्धस्य साभिला- षस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रोढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्-ibid.

I Mahimabhatta thus establishes the inferential nature of the suggested sense 'सज्जेइ-' इत्यत्र कविप्रौढोकितिमात्रनिष्पन्न- शरीरे सुरभिमास सभवानाम् आविभू ताभिनवपल्लवानाम तरूणामचिरभावि- युवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम्। तत्र च सहकार-सुरभिमास-मदनाना रूपकोपनिबन्धने शर-शरकार-धानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नसपूर्ण- रूपतया सप्रति सहकाराणा शराणामिवानङ्गायाससमपण स हेतु। कन्दर्पो- द्ीपन समर्थस्वभावसपादनमेव च तेषां सुरभिमासेन कन्दर्पायाससमर्पण नान्यदिति- Op. cit., P. 45I. -- -

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registe version)

112 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

'साअर थणेहि'-See °Locana for an explaination of this Prakut stanza : स्तनौ तावदिह प्रधानभूती ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यते। यौवनं चानयोः परिचारकभावेन स्थितमित्येवविधेन उक्तिवचित्त्येण त्वदीयस्तनावलोकनप्रबृद्धमन्म- थावस्थ को न भवतीति भङ्गा स्वाभिप्रायध्वनन कृतम्। तव तारुण्येनोन्नतौ स्तनौ इति हि वचने न व्यञ्जक्ता ।'-P. 256. 'सिहिपिञ्छ .. सवत्तीण-Comp. Locana: शिखिमात्र- मारणमेव तदासकतस्य कृत्यम्। अन्यासु तु आसक्तो हस्तिनोऽपि अमारयत् इति हि वचनेन उक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचितानि विविध- भङ्गीभि. प्रसाधनानि इति तासा सभोगव्यग्रिमाभावात् तद्विरचन- शिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम्। गर्वश्च बाल्याविवेकादिनाऽवि भवति इति नात्र स्वोक्तिसद्द्ावः शङ्का। एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते, आस्ता वा वर्णना, ब्हिरपि यदि प्रत्यक्षादिनाऽवलोक्यते तथा तथा सौभाग्यानिशय व्याधवध्वा द्योतपति ॥-p 257. Thus the suggestiveness of a स्वत सभवी matter ( ) is irrespective of any poetic description and imaginative remoulding, as the closing statement in the above extract from °Locana makes it sufficiently clear Vide the observation of Mahimabhatta on this gatha : "सिहिपिञ्छ-' इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वा सपत्नीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेय.। तत्र चास्या. शिखिपिच्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतुः। यतो- जयमभिप्रायस्तस्या-मयि सत्यामय सभोगेकरसिको व्याधो वारि- तान्यकर्त्तव्यो दिवानिश मत्परायण एव केवल मद्विनोदार्थ यदू- च्छयाऽन्तिकापतितमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्त्तते इति शिखिपिच्छ- मात्रकरणपूराऽह जाता। भवतीषु सतीषु दूरदेशकालव्यवधानसाध्य- महारम्भमातङ्गमारणादिव्यापाररतिऽरयमासीदिति मुक्ताफलरचित प्रसाधना भवत्य इति। तेन यदेतत् सगर्व भ्रमण तदेव-तस्याः सपत्ी- भ्यः सौभाग्यातिरेकमनुमापयति इत्यवसेयम्" -Op. cit., p. 452

Total Image Converter - (no ps are applied by registered version )

UDDYOTA II 113

TEXT ६४०। अर्थशक्तरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते। ञपनुस्वा नोपमव्यङ्गा: स प्रकारोऽपरो ध्वने: ॥२५॥

मानोऽवभासते सोऽथशतयुद्भवो नामानुस्वानरूपव्यङ्गोज्न्यो ध्वनिः॥

EXPOSITION § 40 In the illustrations already cited in the previous section dealing with the two (or three) divisions cf अर्थशक्ति- मूलध्वनि, the suggested sense was in the nature of a mere fact (वस्तुमात्र) In the present section the Dhvanıkāra observes that there are cases of अथशक्तिमलध्वनि where the content of suggestion is an अलकार, as in the case of शब्द- नकित नलध्वनि eleady discussed n details Whet more, in कयसा1, tho oव्यञ्जक Its might be a meie fact (HT ) or an 'imaginative mood' partaking of the characteristics of a distinct poetic figure (अलकृत वस्तु) So, just as a वस्तु might give rise to the comprehension of some other वस्तु or अलकार, so also a particular अलकार might in its part similarly suggest both वस्ु aud अलकार Comp Locana : एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपित। इदानी तस्यैव अलकाररूपे व्यञ्जनीयेऽलकारध्वनित्वमपि भवति-इत्याह- अर्थेत्यादि। न केवल शब्दशकतेरलकार: प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तेरपि। यदि वा न केवल यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावद- लकाराऽपि इत्यपिशब्दाथ। अन्यशब्द व्याचष्टे-वाच्येति।"- Op cit , p 257.

8

Total Image Converter - lied by regist ersion)

114 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT

रूपकादिरलंकारवर्गो यो वाच्यतां थ्7। स सर्वो गम्यमानत्वं वि्रद भूम्ना प्रदर्शितः॥२६।। अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरळ कारः सोऽन्यत्र प्रतीय- मानतया वाहुल्येन प्रदशितरतत्रभवदभिर्भट्टोक्षमटादिभि:। तथा च ससदेहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदशित मित्यल कारा्तरस्याल कारान्तरे व्यङ्गात्वं न यत्रमतिपादम्।

EXPOSITION $ 41 Poetic figures like उपमा, रूपक etc are usually found as expressed ( वाच्य), but they can also be suggested (व्य डा) See notes on Uddyota I, Sec $30 ff Thus in the case र्of ससदेह, उपमा 1s apprehended in the background through suggestion, and even ancient teachers like Bhamcha, Udbhata etc have noted this phenomenon and it is not very difficult to demonstrate either As oLocana remarks : सर्व इति प्रदशित इति च पदेन असभावनाS्र मिथ्यवेत्याह। उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदत पुन। ससदेह वच: स्तुत्यै ससदेह विदुर्यथा॥ इति॥ 'तस्या पाणिरय नु मारुतचलत्पत्राङ्ुलिः पल्लव.'- इत्यादौ उपमा रूपक वा ध्वन्यते। अतिशयोक्तेश्च प्रायश सर्वालकारेषु ध्वन्यमानत्वम् ।।"-Op. cut, p 258

TEXT

६४२। इयत् पुनरुच्यत एव- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः॥२७॥

ips are applied by registered ersion)

UDDYOTA 1I 115

अल कारान्तरेषु त्वनुरणनरूपालद्वारप्रतोनो सत्यामपि यत्र वाच्यरय व्यङ्गापतिपादनीन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासी ध्वने- मागः। तथा च दीपकादावल कारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः।

EXPOSITION

$ 42 For instance, though in व्यतिरेक the apprehensicn of similanty lingers in the background, yet we would be wrong to regard it as an instance of उपमाध्वनि, for it is the expressed contrast that is more charming than the suggested similarıty Jagannatha in his Rasagangadhara has a very illuminating note on this point ननु अस्य अलकारस्य ( VIZ. व्यतिरेकस्य) वैधर्म्यमूलस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम्, न तूपमागर्भ- त्वम्। तस्या साधम्यमूलकत्वात्। अस्य च तन्निषेधरूपेणैव प्रवृत्ते.। न चेष्टापति। सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात। सत्यम्। यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेध उत्कर्षपर्यवसायी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्याप्रतिष्ठानेऽपि गुणान्तरेण सादृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात्। यदि च तन्सादृश्यसामान्यनिषेधो विवक्षितः स्यात्, गुणविशेष- पुरस्कारोऽनर्थक. स्यात्। धनेनायमस्मादधिक इत्युक्तेविद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात्। एवं च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषधोत्थमपि तेनोत्कर्षेण हृतप्रभमिव बन्दीकृत- मिव न चमत्कारविशेषमाधातु प्रभवतीति प्राचामाशय: ॥-Op. cit, pp 470-71. So also in the case of दीपक, रूपक etc. Vide notes on Uddyota I, Sec §33.

TEXT

४३। यथा- चन्द्मऊएहि णिसा णलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि सरअसोहा कव्वकहा सज्जणेहि करइ गरुई।

Total Image Con onverter - (no stamps are applied by registered version)

116 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA -इत्यादिष पमागर्भत्वेऽपि सति वाच्याल कारमुखेनैव चारुत्वं व्यव- तिष्टते, न व्यङ्गालद्वारतात्प्येण। तम्मात तत्र वाच्यालकार- सुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्य:। EXPOSITION $43. 'चन्दमऊएहि गरुई'-Comp Locana चन्द्रमयूखादीना न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभ। सज्जनानामपि काव्यकथा विना कीदृशी साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकीकरण भास्वरत्व-सेव्यत्वादि यत् क्रियते, कमलैरनलिन्या शोभापरिमल- लक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छर्लताया अभिगम्यत्व-मनोहरत्वादि, हसै शारद- शोभाया श्रृतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत् सर्वं काव्यकथाया. सज्जनैरित्येतावानयमर्थो मुरु क्रियते इति दीपकबलाच्चकास्ति। कथाशब्द इदमाह-आसता तावत् काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषा, सज्जनैर्विना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वसते। तेषु च सत्स्वास्ते सुभग काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दनदर्भमात्रमू। तथा तै. क्रियते यथादरणीयता प्रतिपद्यत इति दीपकस्येव प्राधान्य नोपमाया.॥- Op. cit., p. 260 All this is re-iteiation of what has been already dıscussed in the Vrtti under Kārikā, I 13 TEXT ६४४। यत्र तु व्यङ्गापरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थान तत्र व्यङ्गामुरेनैव व्यपदेशो युक्तः। यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि त मन्थरेद विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतु बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितकानिति दघत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥ यथा वा ममैब- लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ मुख डस्मिन् स्मेरेडधुना तव मुखे तरलायताक्षि!

d by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 117

क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरय पयोधि:॥ एवंविधे विपयेऽनुरणरूप-रूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना- द्रपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्य: ।।

EXPOSITION 8 44 Abhinavagupta explains रूपकध्वनि in the verse 'प्राप्नश्रीरेष- as follows - 'कस्मिश्चिदनन्तबलसमुदायवनि नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्णचन्द्रोदय-तदीयबल्दवगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत् कम्पो जात। सोऽनेन सदेहेन उत्प्रेक्यत इति ससदेहोत्प्रेक्षयो सकरालकारो वाच्य। तेन च वासुदेवरूपता तस्य नृपतेध्वन्यते। यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्व- वासुदेवस्वरूपात्, नादयतनान्। अद्यतनन्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीक- त्वेन अनालस्येन सकलद्वीपाधिपति-विजयित्वेन च वर्त्तमानत्वात्1। न च सन्देहोतप्रेक्षानुपपत्तिवलाद रूपकस्याक्षप, येन वाच्यालकारो पस्कारकत्व व्यङ्गपस्य भवेत्। यो योऽसप्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याज-

I Kuntaka, as appears from the Re sume (Unmesa III) of the Vakroktyivita prepared by Dr De, cites the verse 'प्राप्तश्री-' as an instance of प्रतीयमानव्यतिरेक ( see p 208). Does Abhinavagupta here refer to this view of the author of the Vakroktyivita? In another place Abhinavagupta appears to echo Kuntaka's observations For example, the following passage of the Locana तथा हि 'तटी तार ताम्यति'-इत्यत्र तटशब्दस्य पुस्त्व-नपु सकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रित सहृदयै 'स्त्रीति नामापि मधुरम्' इति कृत्वा (Op ct, p 359)-1s closely reminiscent of Vakroktyivita, II 22. सति लिङ्गान्तरे यत्र स्त्रीलिङ्ग च प्रयुज्यते। शाभानिष्तये यस्मिन् नामैव स्त्रीति पेशलम्॥-and Vrtti thereunder, in which the verse, of which तटी तार ताम्यति is but a hemistich, is read in full.

I by Total Image Converter - (no are applied by registered version )

118 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA

विजिगीपाकरान्त स स मा मथ्नीयादित्याद्यर्थसभावनात। न च पुनरपीति भूय इति च शब्दरयमाकृष्टोऽर्थ। पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्त्तृ भेदेपि समुद्रैक्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कार्त्त- वीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति। पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्य- वस्थायामपीति सिद्ध रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापार विनैव अर्थसीन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्ते. ।-Op. cit, pP 162-53 Jagan- nātha however criticises Anandavardhana and holds that the poetic figure आरन्तिमान is suggested here. The knowledge of identity (तादात्म्याध्यवसाय) between the king and Loid Visnu brought about by a conscious act of volition (आहारय), which forms the basis of the figure of speech 945, cannot produce the feeling of terror, which can be caused only by an illusion of identity ( तादात्म्यभ्रान्ति) that is spontaneous (स्वारसिक) and as such requires no aid of volition at all Besides, the knowledge of identity and the feeling of terror, standing to each other in the ielation of cause and effect, must coinhere in the same substratum, which however is not the case in the present illustration, the former being in the poet and the latter in the ocean Thus रूपकध्वनि 1s absurd. As Jagannātha observes -

"आनन्दवर्धनाचार्यास्तु-'प्राप्तश्री-' इत्यत्र रूपकाश्रयेण काव्य- चारुत्वव्यवस्थापनाद्रूपकध्वनिरित्याहु। तच्चित्त्यम्। अत्र च जलधिकम्पहेतुत्वेन विकल्पत्रयं कल्प्यते। तच्च प्रकृते राजविशेष्यि- का जलनिधिगनामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपा भ्रन्तिमेवाक्षिपति, न रूपकम्। तज्जीवातोराहार्यविष्णुतादात्म्यनिश्चयस्य कम्पाजनक- त्वात्। कविजलधिगतत्वेन वैयधिकरण्याच्च। अज्ञातमेव केवल विष्णुतादत्म्यं जलधेः कम्पेऽनुपयुक्तमेव। चमत्कारिण्यपि चात्र भ्रान्तिरेवेति ध्वनिरपि तस्या एव युक्त. ।।"-Op. cit., pp 327-28.

os are applied by registered version)

UDDYOTA II 11

Vide Mahimabhatta's remarks. "प्राप्नश्री -'इत्यत्र लक्ष्मी. ल्लाभलम्टतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरण विलासालसतया योग- निद्रासुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्च इनि भगवतो वासुदेवरय अमी व्यापारा प्रसिद्धा मन्तो यदन्यत्र राजादौ आगोप्य नस्य समीहितप्राप्त्या निपिध्यन्ते तेन तत्कार्यत्वात् कारणभूनभगवद्रपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति पकानुमितिरिति व्यपदेश प्रतर्त्तते॥"-Op t, p 430

'लावण्य पयोधि'-Abhinavagupta explains the verse as fo'lows 'लावण्य सस्थानमुग्धिमा, कान्निः प्रा ताभ्या परि- पूरितानि सविभक्तानि हृद्यानि सपादितानि दिड मुखानि येन। अधुना कोपकालष्यान् अनन्तर प्रसादौन्मुख्येन स्मेरे ईपद्विहसनशीले तरलायते प्रमादान्दोलनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्या तस्या आमन्त्रणम्। अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत्। कोपकपायनाटल स्मेर च तव मु सन्ध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्य क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य। न चति तत् सुव्यवत- मन्वर्थतयाय जलराजिर्जाडयसचयः। जलादय. शब्दाः भावार्थप्रधाना इत्युक्त प्राक्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखा- वलोकनेन भवतीतीयत्यभिवाया विश्रान्ततया, रूपक ध्वन्यमानमेव। वाच्यालकारश्चात्र श्लेष। सचन व्यञ्जक। अनुरणनरूप यद्रप- कमर्थशक्तिव्यङ्गय तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्व व्यवतिष्ठते। तत- स्तेनेव व्यपदेश इति सबन्ध ।।"- Op cit , pp 263-64 For Mahimabhatta's observations see Op. cit, p 431

TEXT ६४५। उपमाध्वनिर्यथा वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मिणतहा पिआत्थणुच्छङ्ग। दिट्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे॥

ips are applie i by registere ersion)

120 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA यथा वा ममैव विपमवाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअरअणाहरणम्मि हिअअमेक्करस। बिम्बाहरे पिआण णिवेसिअ कुसुमबाणेण।। आक्षेपध्वनियथा- स वक्तुमखिलाञ शक्तो हयश्रीवाश्रितान गुणान्। योऽम्बुकुम्भै: परिच्छेद झातु शक्तो महोदधेः।। अत्रातिशयोक्ता हयग्रीवगुणानामवर्णनोयतापतिपादनरूप- स्यासाधारणतद्विशेषप्काशनपरस्याक्षेपस्य प्रकाशनम्।।

EXPOSITION

$45. 'वीराण' ... बहलसिन्दूरे'-Locana thus explains the verse: प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्नरीभूतयुद्धत्वरित- मनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालङ्कार। तत्र तु येय ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्या सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्भस्थलेपु तद्वशेन रतिमाददानामिव बहुमान इति सव वीरतातिशयचमत्कार विधत्ते इत्युपमाया. प्राधान्यम् ॥-Op. cit, pp 264-65. 'यथा .... कुसुमवाणेन'-'असुरापरक्रमणे इति। त्रलोक्य- विजयो हि तत्रास्य वर्ण्यते। तेपामसुराणा पातालवामिना य. पुन पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि कि कि न कृत तद्धृदयमिति यत्तेभ्योऽति- दुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसाय तच्च। श्रीसहोदराणामत एव अनिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थ.। तेषा रत्नानाम् आ समन्तात् हग्णे एकरस तत्पर यद् हृदयं तत् कुसुमवाणेन सुकुमारतरोपकरणसभारेण प्रियाणा विम्बाधरे निवेशितम, तदवलाकन-परिचुम्वन-दर्शनमात्र- कृत्यताऽभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम्। तेषा हृदय तदत्यन्त विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत्। अत्रातिशयोक्ति- र्वाच्यालकारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर

ed by Total Image Converter - ( no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 121

इति हि तेर्पा बहुमानो वास्तव एव। अत एव न रूपकध्वनिः। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्नवत्वात्। तेषामसुराणा वस्तुवृत्त्यैव सादृश्य स्फुरति। तदेव च सादृश्य चमत्कारहेतु. प्राधान्येन।- Op cit, pp. 265-66 Thus, the above two verses aie instances of अर्थशक्तिमूलोपमाध्वनि 'स वक्तुम्. महोदधे '-Accoidang to Anandavardhana this verse illustrates आक्षेपध्वनि because the impossibility of describing the innumerable qualities of Hayagiiva is suggested, from the apparent assertion to the contiary As Abhinava- gupta puts Ii. 'अवर्णनोयताप्रतिपादनमेवाक्षेपस्य रूपमिष्ट- प्रतिषेधात्मकत्वात्'. But Ruyyaka in his Alamkara-Sarvasva criticises this view of the Dhvanikara He contends that real negation does not constitute 311&fq. The negation must be apparent and unreal But in the illustration uitcd by the Dhvanikāra the suggested negation of the possibility of descrip- tion is real, and consequently he is erioreous We quote the following extract from Rūyyaka's tieatise -

अय चाक्षपो ध्वन्यमानोऽपि भवति। यथा- 'गणिकासु विधेयो न विश्वासो बत्लभ। त्वया। किं कि न कुर्वतेजनर्थमिमा धनपरायणा ।।' अत्र हि गणिकाया उक्ती तद्दोषोक्तिप्रस्तावे नाह गणिकेति प्रतीयते। न चासौ निषेध एव। गणिकात्वेनावस्थिततयैव गणिकात्वस्य निषेधनात्। सोऽय प्रस्खलद्रूपो निषेधाभासरूपो वक्त्रया गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादौ विशेषे पर्यवस्यति इत्युक्तविषय आक्षपध्वनिरयम् ॥ नतु-'स वक्तुमखिलाञ् शक्तो-' इत्याक्षेपध्वनावुदाहार्यम्। निषेधस्यैवात्र गम्यमानत्वात्। न निषेधा- भासस्य। गुणाना वक्तुमशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम। तन्निमित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षपध्वनिधीरत्र कार्या ।

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

122 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA सर्वथे्टनिषेधाभासस्य विध्युन्मुवस्याक्षेपत्वमिति स्थितम्॥"- Op cit, p 119 But Jagannātha justifies the Dhvanikāra's view by controverting Rūyyaka's criticism Comp इत्थ स्व्रम्वाभिमानभेदादाक्षेवाणा भेदात्तद्ध्वनीना स्थिते विवेके 'स वक्तुम् -'इति पद्य ध्वनिकारैराक्षेपध्त्नित्वेनोदाहृत 'स्वाभिमताक्षेपान- भिव्यफ्तेरनुदाहरणमेवैतत्' इति नियुक्तिक वदन् अलकारसवस्वकृत् परास्त। न हि आभासरून एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा। नापि प्राचामाचार्याणाम। नचापि युक्ति। येन ध्वनिकारोक्तमु- पेक्ष्य त्वदुक्त श्रददधीमहि। प्रत्युत वैपरीत्यमेवोचितम्। धवनि- कृतामालकारिकमर्राणव्यवस्थापकत्वात्। न हि अस्मिञ्र, शास्त्रे आक्षपादिशव्दसकेतग्राहक प्रमाणान्तरमस्ति, ऋते प्राचीनवचनेभ्य । अन्यथा सकलविपर्यासापत्त ॥-Op cit, pp 567-68 TEXT अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलातुरणनरूप- व्यङ्गोऽथशतिमूकान रणरपव्य ङ्गाइच संभवति। तत्राद्यस्योदा- हरणम्- देव्वाएत्तम्मि फले कि कीरइ एत्तिअ पुणा भणिमो। कड्िलपल्वा: पल्लवाण अण्णाण ण सरिच्छा॥ पदप्रकाशरचार्य ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थन्तरतात्पर्यऽपि सति न विरोधः। द्वितोयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णु' अवरुष्णमुह हि मं पसाअन्त। अवरडस्स विण हु दे पहुजाणअ रोसिड सक।। अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुज्ञस्य कोपः कत्त- मशक्य इति समर्थक सामान्यमन्वितमन्यत् तात्पयण प्रकाशते॥ EXPOSITION 845 अर्थान्तरन्यासध्वनि सभवति- Though शब्द- शक्तिमूलध्वनि has been discussed in a previous context and

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 123

tne present section exclusively deals with अर्थशक्तिमूलध्वनि, yet Anandavardhana has here a passing reference to roe- शक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनि As Abhiravagupta remarks: संभवती यनेन मसंगात शब्दशक्तिमूलस्पात्र विचार इति दर्शयति।' -Op cit, p 256 'देव्वाएत्तम्मि सरिच्छा'-Here the word फल 1s कलष्ट meaning 'fiuit' and 'eward' Cp 'Locana. "अशोकस्य फलमा- म्रादिवत् नास्ति, कि क्रियता, पल्लवास्तु अनीव हृद्या इतीयताडभिधा समाप्तेव। अन्न फलशब्दम्य शक्तिवशात् समर्थकमस्यवस्तुनः पूर्व- मेव प्रतीयते-'लोकोत्तरजिगीपातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फल सपल्ल- क्षण दवायत्त कदाचित् न भवेदपि'-इत्योवरूप सामान्यात्मकम्।।" -Op cit, p 267 Thus, the suggestcd sense-viz that the rewards of our deeds depend upon the will of Providence 1s a universal ( सामान्यात्मक) staiement, and it supports the expressed idea-viz. that the Asoka tre, though adoined with twigs ( पल्लव ) of exquisite loveliness, has no fruits1, because Providence ( दव ) has so ordained it It is a case of पदप्रकाश्य शब्दशक्तिम् लध्वनि, because the substitution of another syno- nymous word for the single word फल which 1s श्लिष्ट, would fail to give i1se to the cognition of the univeisal judgement noted above

पदप्रकाशर्चाय न विरोध -Now, one might argue that the verse as a whole is an in-tance of अप्रस्तुतप्रशसा based on सारूप्य where the statement of an अप्रस्तुन विशेष (particular idea) suggests a similar yEaa judgement For example, the statement about 3T&TT suggests the idea of a person disappointed in his hopes endowed with merits as he 1s. Thus it should rather be a case of वाक्यप्रकाशध्वनि. To this

I Compare. 'नाप्यशोके फल स्यात'-Sahityadarpana. X.

oy Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

124 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Anandavardhana answers that the particular word 575 suggests the figure of speech अर्थन्तिरन्यास, while the verse as a whole suggests the universal proposition So the factois or subs- trata of suggestion being different, there is no conflict between the two Comp Locana. ननु अस्य सर्ववाक्यस्य अप्र- स्तुतप्रशसा प्राधान्येन व्यङ्गता, नत् कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयता, द्वयोयु गपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशङ्काह-पदप्रकाशेति। सर्वो हि ध्वनिप्रपञच पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशञ्चेति वक्ष्यते। तत्र फल- पदेऽर्थान्तरन्यासध्वनि प्राधान्योन। वाक्ये तु अप्रस्तुतप्रशसा। अन्रापि पुन फलपदोपात्तसमर्थ्यसमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्था- न्तरन्यासध्वनिरेवायमिति भाव ॥-Op cit, pp 267-68

'हिअअ सक्क'-This is an instance of अर्थशक्ति- मूल अर्थान्तरन्यासध्वनि Comp Locana हृदये स्थापितो न बहि प्रकटितो मन्युर्यथा। अत एवाप्रदर्शितरोपमुखीमपि माप्रसा- दयन् हे बहुज्ञ। अपराद्धस्यापि तव न खलु रोपकरण शक्यम्। अत्र बहुज्ञेति आमन्त्णार्थो विशोषे पर्यवसित। अनन्तर तु तदर्थ- पर्यालोचनाद् यत् सामान्यरूप समर्थक प्रतीय ते तदेव चमत्कारकारि। सा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता त प्रत्यसूया दर्शयन्तीत्थमाह। य कश्चिद् बहुज्ञो धूर्त्त म एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमा- च्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमान मिथ्या ग्रहीरिति ॥-Op cit, p 268

TEXT

९४७। व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति। तत्राद्य स्योदाहरणं पराक प्रदशितमेत्र। द्वितोयस्योदाहरणं यथा जाएज्ज वणुददसे खुज्ज व्विअ पाअवो गडिअवत्तो। मामाणुसम्मि लोए ताएक्करसो दरिद्दो अ।।

nage Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 125

अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दन त्रु टितपत्र- कुब्जपादपजन्माभिनन्दन® च साक्षाच्छब्दवाचम। तथाविधादपि पादपात् ताटनस्य पुस उपमानोपयमेत्वगनीतिपूर्वक शोच्यता- यामाधिक्य® तात्पर्येण मकाशयति॥

EXPOSITION

$ 47 तत्र प्रदर्शितमेव-Vide the verses 'ख योऽत्युज्ज्व- लयन्नि' and 'रक्नस्त्वम्-' for शब्दशक्निमूलव्यनिरेकध्वनि अत्र हि . प्रकाशयति-Anandavaidhana states that the contrast (व्यतिरेक) between a tree, gnarled and devoid of foliage and a generous and kind-hearted person in straitened cucumstance 1s cognised in the wake of the similaiity ( सादृश्य) which is first appiehended, since, as has been noted before, व्यतिरेक must be based on औपम्य Comp Locana जायेय, वनोद्देशे एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। गनयपन दति, छायामपि न करोति। तस्य का पुष्पफलवत्तेत्यभिप्राय। तादृशोऽपि कदाचि- दाङ्गारिकस्योपयोगी भवेत् उलूकादीना वा निवासायेति भाव। मान ष-इति। सुलभार्थिजन इति भाव.। लोक इति। यत्र लोक्यते सोडर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किञ्चित् शक्यते कत्तु तन्महद् वैशसमिति भाव। अत्र वाच्यालकारो न कश्चित्। उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धि करोति। आधिक्यमिति। व्यतिरेक- मित्यर्थ ॥-Op cit, pp 269-270 Vide Vyaktıviveka : 'जाएज्ज-' इत्यत्र ययोक्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यव वनपादपस्य, पुसश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुतस्य अनुपयोगितया निष्फलयो- रुभयोरव्यभिनन्द्यजन्मताप्रतीतौ तुल्याया यदेतदेकस्यव जन्मानभि- नन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षण व्यतिरेकमनुमाप- यतात्यस्य व्यतिरेकानुमिति-व्यपदेशसिद्धि ॥-Op cut, p. 437.

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

126 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT 5४८। उतपेक्षाध्वनिगथा-

मूर्च्छयत्येच पथिकान् मधौ मलयमारुतः॥ अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूरच्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ दायित्वेन व। तत्तु चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छि त त्वेनोत् प्रेक्षितमिन्युत्प्रक्षा साक्षादनुक्ताऽपि वाक्यार्थसामर्थ्याद. अनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैवंविधे विषय इवादिशब्दप्रयोग- मन्तरेण असम्बद्धतैवेति शक्यते वक्तुम्। गमकत्वादन्यत्राफि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदशनात्। यथा- ईसाकलसस्य वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्क विअ ण माइ॥ यथा वा- त्रासाकुल: परिपतन् पारतो निकेतान पुभिन कैश्विदपि धन्विभिरन्वबन्धि। तस्थौ तथापि न मृगः कचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेष हतेक्षणश्रीः।। शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम्॥ EXPOSITION § 48 Here the expressed sense is coherent and complete- in itself, even without the apprehension of उतप्रेक्षा, If we take 'मूच्छित.' to mean 'swelled, icreased (उपचित). But when the वाच्याथ has been understood, the idea of उतप्रेक्षा in the form 'मूच्छित इव' where the root मुच्छ means 'to swoon away' is suggested.1 As Abhinavagupta remarks-"'बिषपानेन हि मूर्च्छितो बृहित उपचितो मोहं करोति। एकश्च मूर्च्छित: I. 'मुर्च्छ मोहसमुच्छाययो.'-Dhatu-Patha.

I Image Converter - (no stan ips are applied by registered stered version)

UDDYOTA II 127

पथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युतिं विदधनमूर्च्छा करोनि-उत्युभयथोत्- प्रक्षा ।"-Thus, it is a case of उनप्रक्षाधवनि, and not of प्रनीयमानोत्प्रेक्षा, which should not b. co. fouided with the former 1 Visvanātha distinguishes the two categones thus प्रतीयमानोनप्रेक्षा यथा- 'तन्वङ्गना: स्तनयुग्मेन मुख न प्रवटीकृतम। हाराय गुणिने स्थान न दत्तमिनि लज्जया।' -अत्र लज्जयेवेतीवाद्यभावात् प्रतीयमानोतपेक्षा। एवमन्यत्। ननु ध्वनिनिरूपणप्रस्तावेऽलकाराणा मर्वेपामपि व्यङ्गात्व भेवनीत्युक्तम्। सप्रति पुनर्विशिष्य कथमुत्प्रेक्षाया प्रनीयमानत्वम्। उच्यते- व्यङ्गपोत्प्रेक्षाया 'महिला-सहस्स-' इत्यारे उतप्रेक्षण विनापि वाक्यविश्रान्ति। इह तु स्तनयोरलज्जाया असभवात् लज्जयेवेत्युत्- प्रेक्षयैवेति व्यङ्गा-प्रतीयमानयोर्भेद. ।।'-Sahityadarpana, X. न चैवविधे दर्शनात्-It cannot be argued that the non- mention of the particle इव is a defect here Since even in a case of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ( as distingushed from उत्प्रेक्षाध्वनि ) the sense of उतप्रक्षा is understood even wihout इव Ararda- vardhana cites the verse 'ईसाकलुसस्स-' in support of his. statement For explanation see °Locana: "तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगते प्रतीतेर्दर्शनात्। एतदेवोदाहरति- यथेति। ईर्ष्याकलुषस्यापीषदरूणच्छायाकस्य। यदि तु प्रमन्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्वहेत्, सर्वदा वा, तत् कि कुर्यान् त्वन्मुख त्वेतद् भवतीति मनोरथानामपि अपयमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्राय। अङ्गे

I Kuntaka, however cites the verse 'चन्दनासक्त-'as an illustiation of प्रतीय मानोत्प्रेक्षा, where particles such as इव etc expressive ot उत्प्रेक्षा, are understood Vide op cit., Re sume ( Unmesa III ), p 194.

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

128 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

स्वदेहे न मात्येव दग दिगः पूरयति यत.। अद्य इयता कालेन एक दिवसमात्रमित्यर्थ। अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरण स्वरससिद्धमेव- मुतप्रेध्यते।"-Op cit, p 271.

यथा वा ... प्रमाणम्-One might, however, contend that the particle ण (ननु) in the above verse signifies उत्प्रेक्षा and consequently it cannot piove the thesis that ( उत्प्रेक्षा is apprehended even if §a etc. aie suppressed Anticipating such a possible objection the Dhvanikaia cites another illustiation which is altogether devoid of particles expressive (वाचक) of उत्प्रेक्षा

As Abhinavagupta puts it: "ननु ननु-शब्देन वितर्कोत्- प्रेक्षारूपमाचक्षाणेन असम्बद्धता निराकृतेति सभावयमान उदाहरणान्तर- माह-यथा वेति परित सर्वंतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथाऽपि न व्वचित् तस्थौ त्रानचापलयोगात स्वाभाविकाणा तन चोतप्रेक्षा ध्वन्यते- अङ्गनाभिराकर्णपूर्णरनेत्रशरैहता ईक्षणश्री सर्वस्वभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ।"-ibid Anandavaidhana appeals to the experience of the सहृदय's on this question of verbal cognition (शाब्दज्ान) If the सहृदय's apprehend उत्प्रक्षा even if इव etc aie absent, no logic can controvert this experience, which must be taken valid 1 Mahimabhatta too repicduces this statement of Anandavaidhana where he 1eads प्रतीति. for प्रसिद्धि. Compare "शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम्। प्रतीतार्थ- इचापि शब्दः प्रयुज्यमान पौनरुकत्यमेवावहतीति अत्रवार्थस्य अवग- माद् उत्प्रेक्षानुमितिरित्येषा व्यपदिश्यते॥"-Op cit, pp 449- 40

I. Compare 'युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभव कया'-Dharmakiitt1.

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 129

TEXT ६४९। शलेष्वनिरयथा- रम्या इति प्राप्तवताः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः। यस्यामसेवन्त नमद,वलाका: समं वधूभिवेलभीर्यु वान:।। अत्र वधूभि: सह वलभोरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेषप्रतीतिरशब्दाऽप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन चिवत्त ते।।

EXPOSITION 8 49 The word 'समम्' denotes 'similarity' (तुल्यम् ) as well as 'simultaneity' ( सह) When the expressed sense 1s cognised the second meaning of 'समम'-VI2. सह, 1s taken into account But to सहृदय' s, the first meaning is suggested thereafter, which leads to the apprehension of the double entendre in the adjuncts qualifying वलभी .- vIz रम्या, पताका., प्राप्तवती etc. which now qualify the term वध also, thus finally suggesting the apprehension of similarity between q and वलभी Compare Locana: पताका ध्वजपटान् प्राप्तवतीः । रम्या ति हेतो। पताका. प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः। किमाकाराः प्रसिद्धोः, रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ताः जनसङ्गुलत्वा- भावाद् इत्यतो हेतो रागं सभोगाभिलाष वर्धयन्तीः। अन्ये तु राग चित्रशोभामिति। तथा रागमनुराग वर्धयन्तीः। यतो हेतो विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटभा या। नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्त- भागा यासु। नमन्त्यो वल्यस्त्रिवली-लक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थ. ॥ ननु सम-शब्दात् तुल्यार्थोऽपि प्रतीत। सत्यम्। सोऽपि श्लेषवशात्। श्लेषश्च नाभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्य- बलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेष। अत एव वध्व इव वलभ्य

9

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

130 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHA

इत्यभिदधताऽपि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषम्यवात्र मूलत्वात्। समा इति हि यदि स्पष्ट भवेत् तदोपमाया एव स्पष्ठत्वाच् श्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात्। सममिति निपातोऽञ्जसा सहार्थवृत्ति- व्यञ्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति। न च तेन विनाडभिधाया अपरिपुष्टता काचित्। अत एवं समाप्तायामेवाभिधायां सहृदयरेव स द्वितीयोऽर्थोऽपृथकप्रयत्नेनैवावगम्यः। यथोक क्- 'शब्दार्थ-शासनज्ञानमात्रणेव-इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्व- नुसर्त्तव्यम्।'पीनशचैत्रो दिवा नात्ति'-इत्यत्राभिधैवापर्यवसिता इति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तर शब्दान्तर व कषंतीत्यनुमानस्य श्रुतार्थापत्तरवा तार्किक-मीमासकयोर्न ध्वनिप्रसङ्ग इत्यल बहुना ॥= pp. 272-74 Mahimabhatta's comments on this verse are worth note: 'रम्या-' इत्यत्र काव्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्- भदनिबन्धनभूतं न किञ्चिदवधारयाम यत्सामर्थ्यात् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम। ने चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषण- कलापस्यैव तत्र निबन्धनभावोऽवगन्तु युक्त.। तस्य भिन्नविभक्तिकस्य वधू भिरभिसम्बन्धानुवपत्तेरित्यु क्तमेव। अथ सममित्यस्य तुल्यार्थस्य वधूवलभीसबन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभ- वत्यन्ताना वधूनां विशेषणकलापाभिसबन्धसहत्वात् वलभीभिः सहोप- मानोपमेयभावावगतिर्भवति, यथा 'सममिन्दुना सकलकलोऽब्धिरुत्थितः'- इति। एव तर्हिं तुल्यतासंबन्धावधारण-निबन्धनेयं वधूवलभीनामु- पमानोपमेयभावावगतिरिति नासौ अनुमेयतामतिपतति इति श्लेषानु- मितिरिति उच्यते ॥-Op. cit, pp. 440-41

TEXT

५0। यथा संख्यध्वनियथा- अङ्ड रितः पल्लवितः कोरकित: पुष्पितश्च सहकारः। अ्डूरितः पल्लवितः पुष्पितशच हृदि मदन: ।।

ed by Total Image Converter - (no stamps a stamps are applied by registered jistered version)

UDIYOTA II 131

अत्र हि यणोद शमनूद्द शे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविभ्रेषण- भ ताड्कु रितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चय- लक्षणाद वाच्यादतिरच्यमानमालक्ष्यते। एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोगं योजनीयाः।। EXPOSITION $ 50. Vide Mahimabhatta's remarks. 'अङ्गरित -' इत्यत्र मुख्यामुख्य/कुरितत्वादिधर्मविशिष्टयों सहकारमदनयो प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरपि अतिशयोक्तिच्छायया यस्तुळ्यकालतयोप- निबन्धस्तत्र कार्यकारणधर्माणा यथाश्रुतक्रम सख्यासाम्यमेव यथासख्यमनुमापयति, यथाश्रुतक्रमातिक्रमे प्रयोजनाभावात् निबन्धना- भावाच्च। को हि अविप्लुतमतिरसन बाघके श्रतमर्थमनादृत्य अश्रुत परिकल्पयेत् इति यथासख्यानुमितिरितीयमुच्यते-Op. cit., P. 442 एवमन्येऽपि .... योजनीया-Abhinavagupa in the follow- 1ag extract cites a few more instances of अर्थशक्ति मूलालकार- ध्वनि. Comp. यथा च दीपकध्वनि :- 'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकल, परशुर्वा। वज्तमिन्द्रकरविप्रसृत वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्षः॥ इत्यत्र बाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्तिः। अप्रस्तुतप्रशसाध्वनिरपि- ढुण्ढु ल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआइं केअइवरणाइं। मालइकुसुमसरिच्छ भमर भमन्तो ण पाविहिसि॥ प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृङ्गस्थ अभिधायां प्रस्तुतत्वमेव। न चामन्त्रणादप्रस्तुत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रण तस्या मौग्ध्यविजृम्भितमिति अभिधया तावत् नाप्रस्तुत- प्रशंसा समाप्या। समाप्ताया पुनरभिधाया वाच्यार्थबलादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत् सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुम-

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

132 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

सदृशी कुलवधूनिर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवदग्ध्पप्रसिद्धातिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुला- नीतश्चेतरच चञ्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते॥ अपह्न तिध्वनिरयथा अस्मदुनाध्यायभट्ट न्दुराजस्य- य कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासैकसारायते गोराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि। विच्छेदान लदीपितोतकव निताचेतोधिवासोद्भव सन्तापं विनिनीपुरेष विततेरङ्गरनताद्गि स्मर.॥ अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्त्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिता- हृदयोदितप्लोषमलीमसच्छवि-मन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रव ससन्देहध्वनिः-यतश्चन्द्रवार्तिनस्तस्य नामापि न गृहीतम्। अपि तु गौराङ्गीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभ ङ्गविच्छित्त्या- स्पदत्वेन य सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीम, किमेतद्वस्तु- इति ससदेहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनङ्गीकृतप्रणयामनुतप्ता विरहोत्- कण्ठिता वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक सञ्जीभूता पूर्ण चन्द्रोदयावसरे दूतीमुखानीत. प्रियतमस्त्वदीयकुचकलश- न्यस्त-कालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुक कुर्वाणश्चन्द्रवर्ततिनी चेय कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोति इति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदं सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्ति इति हेत्वलकार- ध्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्डशोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरषि। 'त्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचा- भोग' इत्यर्थप्रतीतेरुनमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षा। महाकविवाचोडस्या कामधेनुत्वात्। यत- हेलाडपि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्य कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्न.।

UDDYOTA II 133

दिग्दन्तिरोमचलन धर्रणिं धुनोति खात् सपतन्नपि लता चलयेन्न भृङ्ग । -Op cit, pp. 274-277.

TEXT ९५१। एवमल कारध्वनिमाग व्युत्पाद तस्य प्रयोजनव्त्ता ख्यापयितुमिद्मुच्यते- शरोरोकरएं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम । तेऽलङ्गारा: परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गता:।।२८।। ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गात्वेन च। तन्न ह प्रकरणाद् व्यङ्गात्व नेत्यवगन्तव्यम्। व्यङ्गात्व डप्यल काराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्त:पातः। इतरथा तु गुणीभृत- व्यङ्गत्व प्रतिपादयिष्यते।

EXPOSITION § 51 Anandavardhana now brings out the diflerence between an expressed and a suggested poetic figure The self- same poetic figure when suggested comes to acquire an in- describable charm that was foreign to it when it was express- ed in words When expressed they are like popular ornaments such as necklace, bangles etc. or if carefully worked out they can at most hope to attain the status of such objects of decoration as कुकुमद्रव (saffron-paste), that are more closely related to the body than the former. Nevertheless, they remain nothing but external appendages. But those identical TarT's are turned into the very soul of poetic art if they are conveyed through the function of suggestion. Such is the spell of the power of suggestion As Abhinavagupta observes. ननूक्तास्तावत् चिरन्तनैरलकारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्गात्व प्रद्शित किमियतेत्याशङ्गाह-एवमि-

Total Image Converter - (no stam

134 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA यादि। येषामलकाराणा वाच्यत्वेन शरीरीकरण शरीरभूतात् प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणा कटकादिस्थानीयाना शरीरता- पादनं व्यवस्थित सुकवीनामयत्नसपाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषा शरीरतापादनमपि न व्यवस्थित दुर्घटमिति यावत। तेऽलकारा ध्वनेर्व्यापारस्य काव्यस्य वाडङ्गता व्यङ्गचरूपतया गता सन्त. परा दुर्लभा छाया कान्निमात्मरूपता यान्ति। एतदुक्त वति- सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवत् भूषण यद्यपि श्लिष्ट योजयति, तथापि शरीरतापत्तिसेवास्य कष्टसपाद्या कुड्डुमपीतिकाया इव।2 आत्मतायास्तु का संभावनाऽपि। एवम्भूता चेय व्यङ्गयता या अप्रधानभूताऽपि वाच्यमात्रालकारेभ्य उत्कर्षमल काराणा वितरत। बालक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ® मनसि कृत्वाह-इतरथात्विति॥- Op. cit, pp 278-79 इतरथातु ... प्रतिपादयिष्यते-Vide Karika,III 34: 'प्रकारौऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गय काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्व स्यात् प्रकर्षवत् ।।'-and vrtti thereon, which reads as follows : "व्यङ्गयालकारस्य गुणीभावे दीपकादिविषय ।।" TEXT ५२। अङ्गित्वेन व्यङ्गातायामप्यल काराणां दवयी गतिः। कदाचिद् वस्तुमात्रण व्यज्यन्ते, कदाचिदल कारेण। तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेणा यदाऽलंकृतयस्तदा।

I Bhoja ın hıs Śrngāraprakāa classıfies alami.āras into three categories, on the basis of the degree of therr intimacy with the expressed sense which constitutes the body of poetry As he notes: अलकाराश्च त्रिधा-बाह्या, आभ्यन्तरा, बाह्माभ्यन्तराश्च। तेषु बाह्या-वस्त्र-माल्य-विभूषणादय। आभ्यन्तरा-स्नान-धूप-विले- पनादय II-Vide Dr. V. Raghavan's Some Concepts oj Alamkāra Śāstra, p. 53.

ter - (no stam re applied by

UDDYOTA II 135

अत्र हेतु :- ध्ुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवत्तिस्तदाश्रया॥२६॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्गाल कारपरत्वेन व काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तह वाक्यमात्रमेव स्यात् । EXPOSITION § 52. The present Kārıkā has been cited by Mammata under Kāvyaprakāśa, v 2 1 Govinda explaıns the Kārıkā as follows "अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गचतया। ध्रुव ध्वन्यङ्गता ध्वनिनव ता व्यज्यन्ते। तद्वञ्जकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थ। कुत. ? काव्यवृत्तस्नदाश्रयात, काव्यवत्तस्तदभिसधानपूर्वकत्वात। वस्तुमात्रा पेक्षयाऽलकारस्य चारुतानियमादित्यर्थ। ननु यद्यलकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलकारेण वस्तुमात्र- व्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेत्, उच्यते -- स एवार्थो वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गयतापन्न इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यताS- पकर्षहेतु, व्यङ्गयता तु उर्तकर्षायेति स्थितम्। यत्र चालकारेण वस्तुमात्र व्यङ्गय तत्रालकारस्य वाच्यत्वेन किचिदपकर्षात, वस्तुमात्रस्य च व्यङ्गयत्वेन किंचिदुत्कर्षात् युज्यत एव ध्वनित्वम्। यत्र तु वस्तुनाऽलकारो व्यज्यते, तत्र वस्त्वलकारयोर्वाच्यत्व-व्यङ्गात्वा- भ्यामतिशयेनैवोत्कर्षापकषौ इति कुतो गुणीभूतव्यङ्गात्वाव- काश। इद तु चिन्त्यम्। एव चारुत्वाभावनिबन्धन गुणीभृतत्वं मा भूत्। अगूढत्वादिनिबन्धने तु तस्मिन् को वारयितेति।"- °Pradīpa, p 145

I The reading adopted by Mammata 1s "काव्यवृ त्तेस्तदा- श्रयात्, which is also reading in tle N.SP. Edn of our text. 2 Compare : "विनोत्कर्षापकर्षा्या स्वदन्तेऽर्था न जातुचिन्। तदर्थमेव कव नोडलकारान् पर्युपासत ।।"-Vyaktiviveka, p 218.

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

136 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT ६५३1 तासामेवाल कृतीनाम्-

पुन: ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोतकर्षतो व्यङ्गाप्राधान्यं यदि लच्ष्यते॥३०॥ उक्तं ह्वतत्- 'चारुत्वोत्कर्ष निबन्धना वाच्यव्यङ्गयोः प्राधान्य-विवक्ष'ति। वस्तुमात्रव्यङ्गात्वे चालकाराणामनन्तरो- पदरशितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नेयः। तदेवमर्थमात्रेणा- लंकारविशेष रूपेण वार्डर्थेंनार्थान्तररयाल कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्ष निबन्धने सति प्राधान्येऽथेशक्त्युन्भवानुरणनरूप- व्यङ्गगो ध्वनिरवगन्तव्य:।। EXPOSITION $53 तासामेव ... विषय उन्नेय-Vide notes on Uddyota I (Sec. 830 ff ) तदेवम्. .अवगन्तव्य-'व्यङ्गाम्य व्यञ्जकस्य च प्रत्येक वस्त्वलकाररूपतया द्विप्रकारत्वात् चतुविधोऽयमर्थशक्युद्- भव इति तात्पर्यम् ।।"-°Locana, p 281 TEXT

कर्त्तुमुच्यते- ५81 एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेक

यत्र प्रतोयमानाऽर्थः त्रम्लिष्टलेन भासते। वाच्यस्याङ्ग नया वापि न.स्यासौ गोचरो ध्वनेः॥३१॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमान: स्फुटोऽस्फुटश्। तत्र य एव स्फुटः शब्दशक्त्याऽथेशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः। I Cf Vrtti on I 13 ( Uddyota I Sec 32 )

l by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II 137

स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्या- तुरणनरूपव्यङ्गास्य ध्वनेरगोचरः ॥ यथा- कमलाअरा णँ मलिआ हँसा उड्डाविआ ण अ पिउच्छा। केण वि गामतडाए अब्भं उत्ताणअं फलिहं। अत्र हि प्रतीयमानस्य सुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बद्र्शनस्य वाच्याङ्गत्वमेव। एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्गापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्कष प्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गस्याङ्गत्वेन प्रतीतेधर्व नेरविषयत्वम्। यथा- वाणोरकुडङ्गोड्डीणसउणिकोलाहल' सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुए सोअन्ति अङ्गाइ। एवं विधो हि विषय प्रायेण गुणीभूतव्यङ्गास्योदाहरणत्वेन निदक्ष्यते। यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्या निर्धारितवितरेषो वाच्योऽर्थ: पुनः प्रतोयमानाङ्ग्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यङ्गास्य ध्वनेर्मागः। यथा- उच्चिणसु पडिअकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुण्हे। अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलअसददो।। अत्र हि अविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलय- कलकळया सख्या प्रतिबोध्यते। एतदपेक्षणीय वाच्यार्थप्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च वाच्येऽथे तस्या विनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभिधीय- मानत्वात् र्भाव:।।

EXPOSITION 854 एव.प्रतिपादय-Abhinavagupta thus sums up the various classifications of ध्वन, as shown by the Dhvant- kara in the present Uddyota. एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य दति द्वौ मूलभेदौ। आद्यस्य द्वौ भेदौ-अत्यन्त-

otal Image C nverter - (no stamps are applied by registered version)

138 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

तिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसक्र्कमितवाच्यरच। द्वितीयस्य भेदौ-अलक्ष्य- करमोऽनुरणनरूपश्च। पश्चिमस्त्रिविध :- कविप्रौढोक्तिकृतशरीर, कविनिबद्धवक्तृप्रोढोक्तिकृतशरीरः, स्वत सभवी च। ते च प्रत्येक व्यङ्गपाव्यञ्जकयोरुक्तभेदनयेन चतुधति द्वादशविधोरऽर्थशक्तिमूल। आद्याश्चत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदा.। ते च पदवाक्य- प्रकाशत्वेन प्रत्यक द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यक्रमस्य तु वर्ण-पद- वाक्य-सघटना-प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिशद्भेदा ।1- Locana, p 281 Pratīhārendurāja's scheme of classification, as recerd- ed by him in his Laghuvrtti, 1s somewhat different :- "तदेव वाचकशक्तिमूलेऽलकारैकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसा- दिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वकरूपत्वम्। वस्त्वल- कारविषये तु वाच्यशवितमूले व्यञ्जकत्वे प्रत्येक वाच्यस्य विवक्षित- त्वाविवक्षितत्वाभ्या द्विभेदता। अतस्तत्समाश्रयणेन त्रिविधप्रतीय- मानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य षट्प्रकारता भवति। एतेषा च षण्णा भेदाना मध्याद द्वयोर्भेदयोर्वाच्यस्याविवक्षोकता। चतुर्षु विवक्षितत्वम्। यत्र च विवक्षितत्वम् तत्र वाच्यस्य स्वत-सभवि- त्वात् प्रौढोतमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च द्वैविध्यम्। अतस्तत्र तस्याष्टो भेदा भवन्ति। एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्या पूर्वोदिताभ्या द्वाम्या भेदाभ्या सकलिताः सन्तो दश सपदन्ते। एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वगुण्य भजमाना विशतिर्भवन्ति, वर्ण-सघटनाप्रबन्धा रस्य व्यञ्जकत्वस्य वृतृतद्धिता- दिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भावात्। यथा च प्राधान्यभूते

I. Mammata's classification is scrupulously based on this °Locana-text. It is to be observed, however, that Abhinava- gupta does not include the शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि in his scheme though it has been recognised by him and the Dhvanıkāra as well as a separate division See his comments on Kārıkā, II. 23.

Image Conve

UDDYOTA II 139

व्यङ्गा एषा व्यञ्जकता विशतिविधा भवति तथा गुणीभूतेऽपि यथा- संभवं योज्येति। तदाहु :- विवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलकारगोचरे। वाच्य ध्वनौ विवक्ष्यं तु शब्दशक्ति-रसास्पदे।। भेदषट्के चतुर्धा यद् वाच्यमुक्तं विवक्षितम्। स्वत सभवि वा तत् स्यादथवा प्रौढिनिर्मितम्।। दश भेदा ध्वनेरेते विशति पदवाक्यत । प्रधानवद् गुणीभूते व्यङ्गा प्रायेण ते तथा।इति॥"1 -Op. cit , pp 91-92 Anandavardhana now differentiates a genuine case of धवनि from pseudo-ध्वनि (धवन्याभास) यत्र. गोचरो धवने .- See notes on Uddyota I Sec $38 कमलाअरा फलिह अविषयत्वम्- केनापि अनिपुणेन। वाच्याङ्गत्त्वमेवेति। वाच्येनैव हि विस्मय- विभावरूपेण मुग्धिमातिशय. प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसपत्। वाच्य तु स्वात्मोपपत्तयेऽर्थान्तर स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति।'- Locana वाणीर. अङ्गाइ-Abhinavagupta thus explains the gatha: 'अत्र दत्तसकेतचौर्यकामुकरतसमुचितिस्थान प्राप्तिर्ध्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि, वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्राबद्धाया अपि, अङ्गानि इति एक- मपि न तादृगङ्ग यद् गाम्भीर्यावहित्थवशेन सवरीतु पारितम्, सीद- न्तीत्यास्तां गृहकर्मसपादनं स्वात्मानमपि धत्तु® न प्रभवन्तीति। गृह- कर्मयोगेन स्फुटं तथा लक्ष्यमाणानीति। अस्मादेव वाच्यात् साति- शयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसपत्ति ॥-Op. cit, p. 283 एवविधो .. निर्देक्ष्यते-Mammata cites the verse as an

I. The verses cited are anonymous.

140 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

illustration of गुणीभूतव्यङ्गन of the असुन्दर type and observes : 'वाणीर-' इत्यत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः इति व्यङ्गपात् सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्।'- Kavvaprakasa, Chap V.

यत्र तु .... ध्वनेर्मार्ग :- Compare Locana: प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्यलिङ्गादेस्तदवगमादेव यत्रार्थो निश्चिल- समस्तभावः। पुनर्वाच्यः पुनरपि स्वशब्देनोक्तोऽत एव स्वात्माव- गतेः संपन्नपूर्नत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति, तथाविधश्च प्रतीयमानस्याङ्गतामेति योऽस्य ध्वनेर्विषय इत्यनेन व्यङ्गातात्पर्य- निबन्धनं स्फुटं वदता व्यङ्गागुणीभावे त्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं मन्तव्यमित्युक्तं भवति ॥-Op. cit., pp. 283-84. उच्चिणसु ..... अन्तर्भाव :- Locana explains the Prakrit stanza as follows : यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षन् तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यङ्गपाक्षेपः स्यात्। अत्र च 'कस्स वा ण होइ रोसो'-इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्त्तव्या॥ वाच्यार्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतदपेक्षणीयम्। अन्यथा वाच्योऽर्थो न लभ्येत। स्वतःसिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। नन्वेवं व्यङ्गास्योपस्कारता प्रत्युतोक्ता भवेदित्याशङ्काह-प्रतिपन्ने चेति। शब्देनोक्त इति यावत् ॥-Op. cit., pp. 284-85.

TEXT ६५५1 एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षितवाच्यस्यापि तं कत्तु माह- अप्रव्युत्पत्तेरशक्तर्वा निबन्धो यः स्खलद्गतेः। शब्दस्य स च न ज्ञय: सूरिभिर्तिंषयो ध्वनेः ॥३२॥

i by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II 141

स्खलद्गतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्त रशक्तेर्वा निबन्धो य: स च न ध्वनेविषयः॥ यतः- सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुट त्वेनावभासनम्।

तच्चोदाहृतविषयमेव ।। इति श्रोराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्द्योत. ।।

EXPOSITION $ 55 अव्युत्पत्ते . .. .. धवने .- 'अव्युत्पत्ति'-अनुप्रासादि- निबन्धनतात्पर्यप्रवृत्ति.। यथा- प्रेद्वत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचयो प्रौढसीमन्तिनीना चित्ताकाशावकाशे विहरति सतत य स सौभाग्यभूमि.। अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेद्खदिति लाक्षणिक., चित्ताकाश इति गौण: प्रयोग. कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनाशपर्यवसायी। अशक्तिवृ त्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम्॥ यथा- वि मकाण्डकुटुम्बकसचयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया। चलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलतात्मन कुडामयो कृता॥ अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमसि उपचरितम्। भाजनमित्याशयो, कुडामय इति च विचले। अत्रंतत् कामपि कान्ति न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात् ॥- Locana, pp. 285-86. See notes on Uddyota I Kārıkā 14 et seqq सवष्वेव .... लक्षणम्-Vide the Samgraha-slokas. 'व्यङ्गतस्य यत्राप्राधान्यम्-' etc cited in the Vrtti, Uddyota I Sec 38 End of Uddyota II

10-

l by Total Image Image Converter - (no ps are applied by registered version )

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

APPENDICES

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

ed by Total Im al Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

APPENDIX I Supplementary Notes

Section Page § 2 3 'स्निग्धश्यामलकान्ति°-'-This 1s Mahanataka, V. 7. It has been cited by Viśvanātha ın his Sāhtya- darpana under II 11a, by Mammata ın Kāvya- prakāśa, IV See Kane· Notes on Sāhitya- darpana, pp 61-62 (Second Edition ) $ 3 4 'ताला जाअन्ति गुणा-'-Cf ख्याति गमयति सुजन सुकवि- विदधाति केवल काव्यम्। पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविर्नियोजयति ॥"-Vallabha's Subhasitavali, No 154, attributed to Bhadanta Ravigup'a (Peterson's Edn) § 5 6 'गअण च मत्तमेह-'-This 1S from Gaudavaho of Vākpatırāja (v 406 S. P Pandit's Edn.) It occurs in the course of a description of the rainy season (प्रावृड्वर्णन). Comm. 'हरन्ति स्वीकुर्वन्ति विरहिताना मदनोद्दीपनेन।' Anandavardhana refers to another Prakrıt poem of Vākpatirāja entitled 'मधुमथनविजय' from which verses are quoted by Abhinavagupta in his °Locana. § 11 20 'रसभावादितात्पर्य .. साधनम'-The verse, though really a Samksepa-śloka, as is evident from the introductory remark of the Vrttikāra ('aT चायमत्र सक्षेप'), has been printed as a Karika (II 6) in the NS P Edn.

10

d by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version

146 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Sec. Page. § 18 40 'श्रुतिदुष्टादयो दोषा-'-As regards the classifica- tion of दोष's into two broad classes-VIZ नित्य- दोष's and अनित्यदोष's, the following excerpt from the Abhinavabharatī on Bharata's Nāțyaśāstra, XVI. 88 (viz गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीन भिन्नार्थमेकार्थमभि- प्लताथम। न्यायादपेत विषम विसन्धि शब्दच्यत वै दश काव्यदोषा ।1) -- would be found illummating: "एतन्मध्ये तु केचिन्नित्यदोषा, यथा अपशब्द। केचिद- नित्या एव, यथा ग्राम्य, हास्यादौ तस्येष्टतमत्वात्। एतदाह यथास्थूलमिति। आनुपूर्व्यम अव्ययेनाव्ययीभाव। तेनो- त्तरोत्तरमेते दोषा स्थूला। यथा च गूढार्थ गूढलेख- प्रहेलिका(दि) पताकास्थानकादिषु प्रयोज्यम, अर्थान्तरमनु- वादे, अर्थहीनादि हास्ये, भिन्नार्थ श्रोत्रियादौ वक्तरि, एकार्थ परप्रत्यायने, अभिप्लुतार्थमुन्मादादौ, भिन्नवृत्त च विसन्धि स्वविषये। एवमेते दोषा क्रमेणापातविषयाः, इह यतोऽर्थप्रतीतिस्तावदस्ति। अपशब्दस्तु दोष एव, तत कस्याश्चिदर्थप्रतीतेरभावात। स हि न काञ्चिद भाषामनुपतति सड्ड(क्के)ताभावत तमर्थ प्रतिपादयेत्।" -(GOS. Edn.). § 18. 40. As regards the use of harsh letters mn a poetic composition which usually leads to the poetic defect called श्रृतिकष्ट (दुश्रवत्व), the following extract from Abhinavagupta's commentary on the Nātyasāstra would be found extremely illuminating. While commenting on the शब्दगुण समाधि as noted by Bharata in his NS', XVI. 102°. "[अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽथ स्परेहोपलक्ष्यते। ] तेन चार्थेन सपन्न समाधि परिकीर्ततित ।। -Abhinavagupta makes the following impor- tant observations :--

ter - (no stan

UDDYOTA II APPENDIX I 147

Section Page "शब्दगुणश्च सभाधि, तमाह 'तेन चे'ति। समाधि- शब्दस्य योरर्थ परिहारलक्षणस्तन य परिकीर्त्तित. परितः समन्तादाकरान्त्या उच्चारणे सपन्न सच समाघि.। आक्रान्त्या उच्चारणे आरोहावरोहक्रममेव आक्रमणेन गतितुल्यम् । आरोहश्चोद्ध गमनद्वार प्राणमारुतरूपाया उच्चरूप। अपक्रमणमवरोहो विपर्यय । उच्चत्व स्थानकरणवशात्, बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नवशाच्च । .... तेन स्वभावप्रतिभादर्शनानु- विद्धा भगवती वाणी स्वरसोपनिपतिता स्वरसभारप्रभावान- रोधेनैवारोहावरोहक्रम भजते। प्रतिभादृष्टिशन्यत्वादन्ध- पदवदारोहादि न भजेत्। "नुन्वियता पाठसौकर्य स्यात्, श्रोतुस्तु किमायातम्? अनभिज्ञो देवाना प्रिय। यथा हि कर्कश शर्करा-निकर- कण्टकिते देशे दु सञ्चरे सचरज्जन पश्यन्त्या अपि सुकुमार- हृदयाया. प्रमदायास्तदात्मानुप्रवेश इव जायमान खेदमतित- रामादत्ते प्रहारपातादौ वा, तथा सहृदयस्य स एव मार्ग । सुकृमारता हि वैमल्यापरपर्याया सहृदयत्व हृदयस्य हि कवि- हृदयतादात्म्यापत्तियोग्यतैब उत्कर्ष। तत एवोक्त- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते। वेद्यते स हि काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ।।'1 -इति। अभिधानकोशमपि हि पठता सुपूतिङ् विभक्तीश्च विदुषामपि न काव्यतत्त्वाववोध। तस्मद्विर्णोच्चारणप्रयत्नेन परुषपठनस्पर्शजनितो य खेद उच्चारयितु स एव श्रोतुरपि पारुष्यमाघत्ते। 'नीरन्ध्यध्ववधूनिबध्यनुगतप्राणैकबन्ध- क्रम" (?)-इत्यादौ। वर्णगतं च लालित्य-पारुष्यादि पुष्कराध्यायेऽपि' वक्ष्यते। अन्य रप्युक्तं-'तेन वर्णा रसच्युत.'- इत्यादि।3 स्वभावतो हि केचन वर्णा सन्तापयन्तीव निकृन्तन्तीव रेफककारादय इव परुषवृत्तिपूर्वका, अन्ये तु निर्वायन्तीवोपनागरिकोचिता। लोकगोचर एवायमर्थः

I. Dhvanyāloka, 1 7 2. Compare Natyašāstra, XXXIV. 3. Compare Dhvanyāloka III. 3-4.

onverter - (no stamps are applied by registered version)

148 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page स्वसवेद्योऽपीति न वितत इत्यास्ता तावत ।।" -- Natya- śāstra, Vol. II, pp 337-339 ( GOS Edn ) § 22. 48 'कपोले पत्राली करतल°-'-This 1s from Amarusa- taka (v 81). Also, Subhāșıtāvalı, No 1627 § 23 54 'रसवन्ति हि वस्तूनि-'-Compare "If the Poet's Subject be judiciously chosen, it will naturally, and upon fit occasion, lead him to passions the language of which, if selected truly and judiciously, must necessarily be dignified and alive with metaphors and figures I forbear to speak of an incogruity which would shock the intelligent Reader, should the Foet inter- weave any foreign splendour of his own with that which the passion naturally suggests : It 1s sufficient to say that such addition is unnece- ssary And, surely, it is more probable that those passages which with propriety abound with metaphors and figures, will have their due effect, if, upon other occasions where the passions are of a milder character, the style also be subdued and temperate."-Wordsworth's Preface to Lyrical Ballads § 25 55 'चलापाङ्गां दृष्टि'- This is Sakuntala, I. 20. Räghava Bhațta in his commentary Arthadyo- tanıkā quctes almost verbatim Abhinavagupta's remarks on this verse (as cited on p 56 in our Exposition) with the concluding remark 'sfa प्राञ्च' and offers a new iterpretation (अध्ना- तनास्तु) with several emendations (eg. 'चलापाङ़ :- ') and points out some more figures of speech besides स्वभावोवित as noted by Ananda.

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II : APPENDIX I 149

Section Page (See Kālıdāsa's Šakuntalā, pp 34-35 N.S P. Edn ) § 27 58 'रक्तस्त्व नवपल्लवैः-'-The verse 1s atiributed by Vallabhadeva ın hıs Subhāșitāvalı (No 1364) to the royal poet Yasovarman at whose court Vākpatirāja and Bhavabūti flourished. Cf- कविर्वा्पतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवित । जितो ययौ यशोवर्मा तदगणस्तुतिवन्दिताम् ।। - Rājatarngınī, IV. 149. Yasovarman was the author of a drama named Rāmābhyudaya referred to by Arandavardhana and Abhinavagupta. ( See Aufrecht, Z D M.G , Pd XXXVI, p 521 ). The verse '391ra नवपल्लव-' is also quoted by Namisadhu at the end of his Comm. on the tenth adhyāya of Rudrata's Kāvyālamkāra. Yaśovarman, the author of the Rāmābhyudaya, is identified by some with the Kasmirian king S'amkaravarman, a younger contemporary of Anandavardhana. See our Introduction to Uddyota I, p x, fn (1). For verses attributed to Yaśovarman in antho- logies see Dr. F W Thomas's valuable Introduc- tion to Kavīndravacanasamuccaya, pp. 75-76 ( Bibliotheca Indica ). Compare. राजा। नवकिसलयरागेणाग्रपादेन बाला स्फुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन। अकसुमितमशोक दोहदापेक्षया वा प्रणमितशिरस वा कान्तमार्द्रापराधम।। - Mālavikāgmimtra, III. 12. The रक्ताशोक (Jonesia Asoka) has an important role to play in Sanskrit Erotics. As

d by Total Image Co mage Converter - (no stamps are applied by registered version)

150 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page Mallinatha notes. "रक्ताशोक। रक्तविशेषण तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम्। "प्रसूनक रशोकस्तु श्वेतो रवत इति द्विधा। बहुसिद्धिकर श्वेतो रवतोऽत्र स्मरवर्धन ॥।" -इत्यशोककल्पे दर्शनात्।" -- Meghaduta, 86 (KB Pathak's Edn ) § 28 61 'नो कल्पापायवायो-' -This is Mayura's . Sūryaśataka, v. 23 (N S P. Edn.) § 28 62 'आऋरन्दा स्तनित -' -Ths 1s Subhasitavalt, No 1776, attributed to Anandavardhara. But Aufrecht in Z.D M.G., Bd XXXVI (Second articie ) refers it to Yasovarman. As Dr Peterson observes 'Our signature to No 1776 (Ānandavardhanasya ) 1s pertaps to be explained that Vallabhadeva tcok the verse from some work of Anandavardhara's The verse itself is one of the two ascribed to Yaśovarman also ın the Sūktımuktāvalī, the other being 'yattvannetrasamana -' verse.' ( Introduction to Subhāșıtāvali) The verse also

§ 29 occurs ın the Mahānātaka (IV 34) 66. 'कोपात् कोमललोल'- -ThIs 1S Amarusataka, 9 Also quoted in the Subhāsitāvalı (No 1351) § 30 67. 'शयामास्वङ् चकित-' -Mallinatha adopts the reading चण्डि for भीरु in the last foot and explains its significance as. "हे चण्डि कोपने ॥। 'चण्डस्त्वत्यन्त- कोपन'-इत्यमर.। गौरादित्वात् डीष्। उपमानकथन- मात्रेण न कोपितव्यम् इति भाव ।" -- But the reading adopted by Änandavardhana and endorsed by Abhinavagupta in his °Locana 1S also adopted by some later scholiasts of the

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by regist registered version)

UDDYOTA JI . APPENDIX I 151

Section Page Meghadūta -- e g Vallabha, Sumatıvıjaya, Mahimasımhaganı and others. As Vallabha observes: 'भीरु इत्यन्वर्थ नाम नारीणाम " For parallel ideas compare Raghu°, VIII. 59. § 31 70. 'क्रमेण प्रतिभात्यात्मा-' (Kark)-The terms सक्म and अक्रम as referring to the two main varieties of the suggested sense ( T ) are expressly borrowed from the Grammarians They occur respectively mn Bhartrhari's Vākyapadīya, I 48 and II 27 ( also II 33 ) The epparent sequence as between the two categories, नाद ( audible sounds ) and स्फोट ( Logos, Eternal Word ), hies at the basis of the formulation of these two terms, which are transplanted from the province of Grammar to the field of poetic suggestion by propounders of the Dhvani-theory. The origin of the concept of अनुस्वानोपमव्यङ्गा can be traced to Vākyapadīya, I. 104-106 See also Punyarāja's gloss on Vākyapadīya, loc. cut. ( Benares Sanskrıt Series Edition ) Compare, in this connexion, the utterance of the Vrttikāra under I 13• 'सूरिभि कथित' इति विद्वदुपज्ञेयमुक्ति, न तु यथाकथञ्चित् प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते। प्रथमे हि विद्वासो वैयाकरणा। व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यान:म्।'-Uddyota I Sec § 40. 32. 72. 'येन ध्वस्तमनोभवेन-' -The verse 1s cited by Rūyyaka ın hıs Alamkāra-sarvasva as an instance of the figure of speech woy, which he defines as 'विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेष' ard notes 'अत्र हरिहरयोद्वयोरपि प्राकरणिकत्वम्।' -- Samudra-

I Image Conve rter - (no stamps are applied by registered version )

152 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page bandha in his commentary explains the verse as follows "येनेत्यादि। ध्वस्तमनोभवेन बलिजितो विष्णो काय पुरा त्रिपुरदाहेऽस्त्रीकृत। अभवेन येन अनो ध्वस्त शकटासुरो भग्न। बलिजित्वेन महत्त्व लक्ष्यते। महान् काय स्त्रीकृतोऽमृतप्रदानसमये। उद्धत्तभुजङ्ग एव हारो वलय च यस्य, उद्दत्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च। यश्च गङ्गामधारयत्। य अग गोवर्धन गा भूमि चाधारयत्। यस्य शिर शशिमच्चन्द्रवदाहु। हर इति च नाम स्तुत्यं चाहुरमरा। शशिमथो राहो शिरोहर इति स्तुत्य नामाहुः। अन्धकासुरनाशकर, अन्घकाना यादवाना वासकरश्च। सर्वदा सदा उमाधव उमापति, सर्वप्रदो माधवश्च।"-Ruyyaka's Alamkara-Sutia with Mankhuka's Alamkāra-Sarvasva, pp 101-102 ( Trıvandrum Sanskrit Senes. No 40 ). Also cited by Viśvanātha ın hıs Sāhityadarpana under X I2 "येन-' इत्यादौ सभङ्गश्लेष। 'अन्धक-' इत्यादावभड्।" £ 33 81 'चमहिअमाणस-'-In the India Office MS (1008) the Sanskıt Chāya of this Prakrit stanza is given as : 'भर्थितमानसपङ्गजनिस्सृतपरिमला यस्य । आखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा एव गजेन्द्रा ।।' -- so that the original reading of the Prakrit stanza in the Vrtti text according to that MS. seems to have been 'महिअमाणसपङ्कज-' and not In Hemacandra's Prakrtavyakarana, IV. 162, the word निम्महिय 1S found So also ın Dhanapāla's Pāiyalacch Namamala, v 199 'ग धुग्गिरणमि निम्महिय', it means 'exhalıng perfume' Pāryalacchi notes al o the word महर्माह्य in v 197 महमहिय निग्गया- मोय, meaning 'perfumed' Also Hemacandra's

Converted by Total Image Converter - (n tamps are applied by registered version)

UDDYOTA II : APPENDIX I 153:

Section Page Prakrıt Grammar, IV 78 See Dhanapala's Påiyalacchī edited by Dr Georg Buhler, Gottingen, 1379 Compare the following verse cited by Mammata under Kāvya- prakāśa, II 19 for a similar poetic conception of the hand of a liberal and heroic monarchu as the trunk of an elephant wet with ichor :- "भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वशोन्नते कृतशिलीमुखसग्रहस्य। यस्यानुपप्लुगतगते परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग सतत करोडभूत् ।।" § 34 85 'अत्रान्तरे कुमुमसमययुगमुनसहरन् -'-This 1S from Bana's Harsacarita, U.chvāsa II. The opening words of this line in A A Fuhrer's text are 'तत्रस्थस्य चास्य कदाचित्-' instead of 'अत्रान्नरे-' Sankara's commentary on this text runs as follows . "कुसुमसमयो वसन्त। स एव युग कल्पस्तल्लक्षण वा युग मामद्वयम। समुत्फुल्ल- मल्लिकाभिर्धवला.। अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्र। अन्यत्र तद्वदट्टास उद्धत हसित यस्य। शब्द- शक्तिमूलानुरणव्यङ्गयरूपो ध्वनिश्च। प्रकृतवर्णने ह्यन्यद- प्यत्र प्रतीयते, न वाच्यतया। तथाच। महाकालः साट्टृहास कल्नमुपसहरञ्जम्भते। मुख च विदारयति। महान कालो ग्रीष्माख्यो भैरवश्च ।।"-Op cit, p 72 (Fuhrer's Edn ) Cowell and Thomas translate the pas age as follows .- "While he stayed' there Time in his character of Summer, with his smile white with the jasmines in full flower, yawned and swallowed up the two flowery months.1'-The Harşacanta of Bāna Translat-

I. "Caitra and Vaisakha i e from the mddle of March

Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

1154 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page ed by E B. Cowell and F. W Thomas. (Oriental Translation Fund New Series. Royal Asiatic Society 1897), p 22 The conception of Siva's अट्टहास as white is met with also in Megahdūta, I 60- शृगोच्छाय कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थित ख राशीभूत प्रतिदिनमिव त्राम्त्रकस्याट्टहास ।।"- on which Mallinatha comments "अट्ट हासोऽतिहास इव स्थित॥ "अट्टावतिशयक्षौमौ" इति यादव ।। धावल्याद्धासत्वेनोत्प्रेक्षा। हासादीना धावल्य कविसमय- सिद्धम् ॥"- As for the Poetic convention (कविसमय) referred to by Mallinatha compare Sahityadarpana, VII 234 'मालिनय व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीरत्यो।" $ 34 85 'दत्त, नन्दा प्रजाना-'-Th1, 1s Mayura's Suryasa- taka, v 9 cf 'दीप्ता रादित्यस्य सबन्धिन्यो गावो दीधितयो वो युष्माक प्रीति सुखमुतपादयन्तु जनयन्तु।. गाव इति श्लिष्टमेतदभिन्नम्। गावो धेनवश्चोच्यन्ते। ता अपि पयोभिदुग्व समुचितममयाकृष्ट- सृष्ट प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति। पूर्वाह्े प्रत्युषसि विप्रकीर्णा भवन्ति। अह्वोऽवसाने सहारभाज। दीर्घदु ख- प्रभवभवयोदन्वदुत्तारनावश्च1 दत्ता सत्य सद्य। तदीयः पयोभिर्विप्राग्नितर्पणैलोका ससार तरन्तीत्यागमविदः।।"- Tribhuvanapāla's Comm (NSP Edn.)

to that of May. Grisma is from the middle of May to that of July Mahākāla also contais a punning reference to Siva in his character as the destroyer "-Cowell and Thomas I 'दीरघदु ख°- दीर्घ च तद्द ख च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थान स चासौ भवश्च ससारस्तस्माद भय तदेवोदन्वान, समुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यान- पयात्राणि।"-ibid.

y Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II : APPENDIX I 155

Section Page § 34 86 यथा स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने भट्टबाणस्य-"यत्र च मातङ्गगामिन्य -- '-The passage occurs in Bana's Harsacarita, Ucchvasa III. In some MSS. several other clauses are read after Hfax- मोदिश्वसनाश्च. eg the Nirnayasagara edition reads "मदिरामोदिश्वसनाश्च ( चन्द्रकान्तकान्तवपुष शिरीष- कोमलाङ्गाश्च अभ्जङ्गगम्या कञ्चुकिन्यश्च पृथु कलत्रश्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधु रभाषिष्यश्च अप्रमस्ता. प्रसन्नोज्ज्वलरागाश्च अकौतुका प्रौढाश्च) प्रमदा" The portion within brackets is however left out in the India Office MS (1008) and in the Bhandarkar Oriental Research Institute MS in Sāradā script (MS. No 257 of 1875-76) The following is the translation of the passage by Cowell and Thomas .- "There are women like elephants in gait1, yet noble-minded, virgins, yet attached to worldly pomp2, dark, yet possessed of rubies3, their faces are brilliant with white teeth, yet is their breath perfumed with the fragrance of wine4, their bodies are like crystal, yet the limbs are soft as acacia flowers ; they are unattainable by paramours, yet robed in bodices5, wide are their beautiful hips, yet are they possessed of thin waistse, lovely?

I. Or-punningly-'visiting vile outcasts'. 2. Or-punningly-'past child bearing'. 3. Or-'dark as night yet bright with red lotuses' 4 Or-'with faces pure as Brahmans, yet &c.'. 5 Or-punningly-'libidinous'. 6. Or-punningly-'far-fetched as wives ( or 'having brilliant retinues'), yet reckoned among the poor.' 7 Or-punningly-'tart in speech'.

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

156 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page are they, yet honeyed in speech, they trip not, yet have a bright and captivating beauty1 they are without curiosity2, yet wedded." Op cit , pp 82-83 As regards the Vrttikāra's introductory remark 'स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने' the following remark of Dr Buhler as cited by Dr. Theodor Aufrecht in his article entitled Beitrage zur Kenntniss indischer Dichter would be found curiously interesting . "He calls Bāna Sthānvīśvarākhyajanapada- varnanakartā, the author of the description of the country called Sthanvīśvara 1 e Thānesar, and indicates thereby that we have to look out for yet another composition, probably a geographical one, of the famcus friend of Harsavardhana Siladıtya."- Z DM.G Bd XXXVI. (1882), p 364, fn (1). But we should remember that Bana's Harșacarita' 'appears to have been almost forgotten in India' and, in Buhler's days, known only to the inquisitive scholars in rare MSS alone. § 35 94 यथा तत्रैव-'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम-' This line occurs in a passage of the Harsacarita, Ucchvāsa I, as addressed by Vıkuksı to Sāvitrī with reference to her companion Sarasvati. The full passage 1s-"तत् कथय कतमो वशः स्पृहणी-

I. Or-punningly-'they are flushed with wine.' 2. Or-punningly-'the marriage thread'.

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

LDDIOTA II APPENDIX I 157

Section Page

यता भवन्योजमनानीत। का वेयमत्रभवती भवत्यो समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम। तथा हि-सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूर्त्तिश्च पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च बालातपप्रभाधारा कुमदहासिनी च मधुरहसस्वना समुन्नत- पयोधरा च। कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा च। करभोरूर्विलम्बितगामिनी च। अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका चेति।" -- p 43 (Dr.A A. Fuhrer's Edn ) As Cowell and Thomas translate it "Who is this lady near yeur highness, a coin- herence as it were of mutually e>clusive qualities Thus : with the darkness of her locks close by she has a radiance as of the sun, with the face of a lotus the eye of a fawn .... "-Op cit. p. 22.

$ 37 100 'सकेतकालमनस -- Compare .- 'इङ्गिताकारलक्ष्योऽर्थ सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मत । कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्ण वक्तुमक्षमम्। अवेक्षा् कान्तमबला लीलापद्म न्यमीलयत।। पद्मसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ।" -Daņdın's Kāvyādarśa, II 260 262. Rūyyaka also cites the verse under the figure of speech सूक्ष्म and observes. 'अत्र विटसम्बन्धी सङ्कतकालाभिप्रायो भ्रूक्षेपादिनेद्गितेन लक्षितो रजनिकाल- भाविना लीलापद्ममीलनेन प्रकाशित ।'

§ 38 104 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा-'-This verse is quoted anony- mously in the Kavindravacanasamuccaya, No 505 (Edited by F W. Thomas in Bibliotheca Indica) v. . युवत्या for तरुण्या in foot d and

Converted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

158 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page अभिमत for अवसर. "(a) परिणतवयसामग्रणोर- 'oldest of the old' "(b) निशेषागार° : The maid has to do all the work and is fully occupied. "(c) पापाहम 'unfortunate I.' "(d) कथितमभिमत : 'conveyed her proposal" व्याहृतिव्याजपूर्व 'under pretence of verbosity Aufrecht reads व्याकृति which would more naturally denote 'explanation' '- Thomas : Exegetical Notes, Op. cut. § 39 103 सज्जेइ मुरहिमासो-'-The Sanskrit छाया of this Prakrit verse is as follows - 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्षमुखान्। अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्र लाननड्गस्य शरान् ।। According to MM. Dr V. V. Mırashı the verse is a quotation from the lost Prakrit poem called Harıvyaya by Pravasena to which Anandavar- dhana refers in his Vrtu on Dhv. III. 10-14. As Dr. Mirashi observes : 'One Sarvasena has long been known as the author of a Kavya named Harıvyaya referred to in Anandavardhana's Dhvanyāloka. Anandavardhana states that Sarva- sena had altered the original story and introduc- ed some imaginery incidents in it in order to make it suitable for the delineation of the in- tended sentiment. Anandavardhana does not state what the story was, but here his commen- tator Abhinavagupta comes to our help He states that the Harivyaya had for its theme the removal of the Pārijāta tree from heaven whick

ted by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II . APPENDIX I 159

Sectiòu Page was done by Krsna for the appeasement of his wife (evidently Satyabhama). This further shows that the work was written in the Mahārāștrī dialect. Some other Prakrit verses ın the Dhvanyāloka seem to have been taken from the same work though this has not been explicitly stated by Anandavardhana For instance, the verse Sajjei surahi-maso etc. which he has cited in more than one place as descriptive of the vernal season is also probably taken from the Harıvyaya1"- Some Royal' Poets of the Vakātāka Age in Indian Historical' Quarterly, vol. XXI. No. 3, pp 196 ff. In another article Professor Mirashi notes with regard to the identity of Sarvasena, the author of the lost Harıvyaya, thus . "Sarvasena :- Pitambara's commentary on the Saptasatī 'as- cribes gāthās 502 and 503 to Sarvasena. Bhuva- napala mentions this poet's name in connection with two more gāthās, viz. 217 and 234. This Sarvasena must be identical with the homonym- ous poet who has long been known as the author of a prākrta Kāvya called Harivyaya. This work also has received unstinted praise from several Sanskrıt authors and rhetoricians. Dandın mentions ın hıs Avantısundarīkathā that Sarva-

I The Prakrit verse : चूअड रावअस-' cited by Ananda- vardhana (N S P Edn p 127) from the Harıvyaya 1s obviously descriptive of Spring, and according to Prof Mirashi the lost Harivyaya did contain a description of Spring. See loc. cit.

rter - (no star nps are applied by registered version

160 THE DIVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page sena, the author of the Hanviaya1, was a king Only one king of ths name is ki own to history, vi7 he who was cne of the younger sons of the great Vāk taka Emperor Pravarsena I and founded the Vatsagulma branch of the Vākataka dynasty. His name has been mentioned in the Basım plates2 of his son Vindhyasaktı II recently edited by me I have also shown that he is mentioned in the inscription3 in Cave XVI at Ajanta Sarvascna ficurished in circa A D 350-3>5 "-The Date of Gāthā Saptaśatī (Sıddha-Bhāratī, Part II p 178) 39 108 'साअरविइप्ण-' The Sanskrit chaya is 'सादर- वितीर्णयौवनहस्तावलम्ब कृत्वा समुन्नमद्भ्याम्। अम्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्त तव स्तनाभ्याम्।' Also cited in the Vrttt under Dhv IV 4 .§ 39 109 'सिहिपिच्छकण्ण-' The Sanskrit chaya of this gātha is as follows - 'शिखि पिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनाना मध्ये सपत्नीनाम्।।' It closely corresponds to the following gatha from Hala's Anthology .- सिहिपेहुणाशवअसा बहुआ वाहस्स गव्विरी भमइ। गअमोत्तिअरइअपसाहणाणँ मज्भे सवत्तीण॥ -Hāla, II. 73

I. See Avantisundarikatha, p 2. राज्ञा श्रीसर्वसेने (न) .. विजय हरे; ।। 2 Ep Ind, vol XXVI pp. 15I f 3. Mırashı · Vākātaka Inscription in Cave XVI at Ajantā, (Hyderabad Arch Series, No 14), p. I0 4. Hemacandra ın hıs Deśīnāmamālā, VI. 58 reads qgur (n.) as a synomym of fyss ('a feather of a tail')

I by Total Image Co nverter - (no amps are applied by registered version)

UDDYOTA II · APPENDIX I 161

"Section. Page. Gangadhara in his comments thus explains the gatha "सपत्नीसपदुत् कर्षोद्विग्नामभिनवसुभगा सान्त्व- यन्ती सखी विभवादपि सौभाग्य गरीय इति प्रदर्शयन्ती आह- सिहिपेहु°-येन करिवरान् हत्वा तत्कुम्भमुक्ताफलैर्यूय प्रसाधिता स एवेदानी मतसभोगातिप्रसक्तिक्षीणो मयूर- मात्रमारणक्षम सवृत्त इति सौभाग्येन जातगर्वा भ्रमतीत्यर्थ ।।"-NSP Edn The same motif-viz a hunter's infatuation for his newly wedded youthful wife and indifference to other elderly cowives, recurs in several other gāthās of Hala's collection, e g Il 19, II 20, II 22 etc ( NSP. Edn )

§ 43 115 'चन्दमऊएहि णिसा-'-The Sanskrit chaya of this verse is 'चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलै कुसुमगुच्छैलता। हसै सरशोभा काव्यकया सज्जनै क्रियते गुर्वी।।' Cf. 'ख्याति गमपति सुजन सुकविर्विदधाति केवल काव्यम्। पृष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविर्नियोजयति ।' -Subhāsıtāvalı, No 154.

With foot d compare the following gāthā cited by Mammata under Kāvyaprakāśa, X 34, as an instance of the fig. of speech अन्योन्य 'हसाण सरेहि सिरी मारिरज्जइ अह सराण हसेहि। अण्णोण्ण विअ एए अप्नाण वार गरुअन्ति ।।' ['हमाना सरोभि श्री सार्यतेऽथ सरसा हुसै.। अन्योन्यमेत्रैते आत्मान केवल गुरूकुर्त ति॥'छाया॥]

§. 44. 116 'लावण्यकान्ति. पयोधि'- For purposes of alliteration ( अनुप्रास), paronomasia (श्लेष), यमक etc. 3 and are regarded as identical according to Sanskrıt rhetoricians.

11

l Image Conv erter - (no sta applied by reg version)

162 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Compare 'यमकादौ भवदैक्य डलोर्बवोर्लरोस्तथा। शषयोर्नणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयो ।.' So in this verse ( foot d ) जल stands for जड as well. Sımilarly in-

लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोचित वच। विभेति धीवरेभ्यो यद् जडेष्वेव निमज्जति ॥' -- जड stands for जल. For this identify of and in Kālıdāsd, cf Raghu, IX 46 'अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलता जडतामवलाजन' Cf Sahnya-darpana, X. $ 55 119 'वीरण रमइ-' The Sanskuit chaya of th1s gāthā 1s - वीराणा रमते घृसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे। दष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥' The sumile as between the temples of an elephant and the fully developed breasts of a beautiful lady is favounte with the Sanskrt poets As for the practice of smearing the elephant's temples with vermilion-paste and sim lar other substances the following couplets from Palakāpya would be fourd interesting - "अत पर प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गृणान ।। विकृतान्यङ्ग शाग्रेण दन्तितो घातनेन च। ततो घृष्टानि सहसा कवलै कुवलैरपि।। निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप। शिरासि स्निग्धकेशानि तथाऽलकारमेव च ।। दष्टिश्च नाविला तस्य श्रो(स्त्रो)तश्चास्य न हन्यते। कोशाद्विक्षरते मूत्र प्रभिन्नस्य महीपते। दन्तिनः पच्यते कोश सर्व एव समन्तत । हम्य गैरिकयुक्तेन धृतेन परिषेचनम्। तत्रारत्ने: प्रदातव्य गैरिकस्य पल भवेत्।।"

Image Conve bs are applied by registered version

UDDYOTA II APPENDIX I 163

Section Page -- Hastyāyurveda of Pālakāpya, IV. 3. 298-303 ( Ānandáśram Sanskrıt series, No 25 ). Cf 'जम्भारातीभकुम्भोद्वमिव दधत सान्द्रसिन्दूररेण-' -Sūryaśtaka, v 1 Also-

"रावण-'परस्त्रीकुचकुम्भेषु कुम्भेषु वरदन्तिनाम्। निपतन्ति न भीरूणा दृष्टयः शरवृष्टय ॥'" -Cited by Abhinavagupta in Abhmnara- Bhāratī on Bharata's Nātyašāstra, Chap XII. ( vol II p 358 GOS. Edn ) § 45. 120 'त ताण सिरिसहोअर-'. This Prakrit verse is cited from Anandavardhana's Vışamabānalīlā, a lost Prakrıt poem As the °Locana, in some MSS. reads 'विषमबाणलीलायामिति। विषमबाणलीलाख्यो ग्रन्थकृद विरचित प्राकृतभाषाश्रय ग्रन्थ:'- (India Office MS 1008 E 1135 ) The chāyā of this verse as restored from the Locana-extract cited in our Exposition would be :-

'तत् तेषा श्रीसहोदर-रत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । बिम्बाधरे प्रियाणा निवेदित कुसुमबाणेन।।' The verse has also been cited hy Mammata ın his Kāvyaprakāśa ( X 31a ) as an instance of the figure of speech पर्याय, where Nagoji Bhatta gives the chāya as follows - 'तत्तेषा श्रीसहोदररत्नाभरण हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणा निवेशित कुसुमबाणेन ।I' and explains it as "श्रीसहोदर रत्न कौस्तुमस्तदाभरणे हरौ। एकरसं तत्परम्। कामेन प्रियाविम्बाधरचुम्द- नाद्यासक्तं कृतमित्यर्थ.। केचित्त यदसुराणा हृदय विजिगीपा- ज्वलनजाज्वल्यमान श्रीसहोदररत्नानाम् आ समतात् हरणे तत्परमासीत, तत् सुकुमारतरोपकरणेनापि कामेन प्रिया- बिम्बाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि

rter - (no stamps ed by register version)

164 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page तेषामभिमानोत्पत्ते.। एव च व्यङ्गगोपमाऽत्रेत्याहु। तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात् पर्यायाक्षतिरेव। गाथा 11"-Nāgojī Bhatta's Uddyota on Kāvya- Pradīpa, op cit , p 104 (Edited by Prof Dınkar Trimbak Chandorkar, B A, Poona, 1896) The interpretaticn introduced with के चित्त in the above extract has a clear reference to the explanation of the gatha as furnished by Abhinavagupta in his °Locana. § 46 122 'देव्वाएत्तम्मि फले-' The Sanskiit chaya of this gāthā is as follows 'दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत् पुनर्भणाम. ।1 रक्ताशोकपल्लवा पल्लवानामन्येषा न सदृशा ।।" The word कडडिल्ल 1s a Desi-word for रवताशोक In the Bhandarkar Oriental Research Institute MS (No 256 of 1875-76) referred to as D in Dr De's collation, the variant कड्डोलि 1S found कड्केल्लि and कडिल्लि, two other variant forms of the same word, are found to occur in Hemacandra's Kumārapālacanta, III 4 and III 17 ( Bombay Sanskrıt and Prakrıt Series, No LX) The twigs of रवताशोक are famous for their beauty Cf 'रक्ताशोकश्चलकिशलय-' Meghadūta, II 17 $ 46 122 'हिअअट्ठाविअमण्ण- Sanskiit chaya of tlus verse would be - "हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मा प्रसात्यन्। अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितु शक्यम् ।।' In MS D however the gātha is found in a widely different form : e g.

I भणामि for भणिमो in MS. D.

I by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

UDDYOTA II APPENDIX I 165

Section Page. हिअअट्टिअसतक्ख अणर्ट्ठमुहं सुम पसाएन्त। अवरद्वस्स णहुएण अत्तम्मि ओसककम् ॥1 § 47 124 'जाएज्ज वणुदेसे-' The Sanskrit chaya of this gatha is as follows - 'जायेय वनोद्देशे कब्ज एव पादपो गलितपत्र. । मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्च ।।' For the wretched condition of a liberal and well-to-do person reduced to a state of poverty refer to the piteous utterances of Carudatta mn S ūdraka's Mıcchakațıka, Act I. Compare also the following verse cited by Anandavardhana in his Vrttt on Dhv III. 41. कस्त्व भो कथयामि दैवहतक मा विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदित कस्मादिद कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजन सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥' § 48 126 'चन्दनासक्तभुजग-' For parallel ideas compare Dandın's Kāvyādarša, II 238-239 "चन्दनारण्यमाधूय स्पृष्ट्ा मलयनिर्भरान्। पथिकानामभावाय पवनोऽयमुपस्थित ।। अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुत । विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ।।" § 48. 126 'ईसाकलुसस्स वि-' The Sanskrit chaya of this Prakrit verse would be .-

I This version closely agrees with the following as recorded in MS B of Dr De's collation ( Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 in S'āradā script ) :- "हिअअट्ठिअमन्तत्त्व अनृद्ठमुख सु पसाएन्त। अवरुद्धस्स ण हु एण अरुसिओ सक्क" इति ॥

ge Converter d by registered version)

166 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page. 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । अद्य सादृश्य प्राप्य अङ्गे इव न माति ॥"

8 48. 126. 'त्रासाकुल परिपतन्-' This Is Magha's Sisupala- vadha, V. 26 The reading adopted by Mallı- natha in foot c is. 'तस्थौ तथापि क्वचिदङ्गनानाम्'. Mallinatha explains it as follows :-

"त्रासाकुलो जनदर्शना्ग्यविह्वलोऽत एव निकेतान् निवेशान् परितः सर्वत। 'अभितः परित-' इत्यादिना द्विया। परिपतन धावन् मृगो हरिणः कैश्चिदपि धन्विभिर्धनुष्मद्भि ।. पुम्भिनन्विबधि नानुयात। बघ्नाते कर्मणि लुड्। तथाप्यङ्गनानामाकर्णपूर्णा विस्तीर्णा आकृष्टाश्च ये नयनान्येवेषवस्तर्हता ईक्षणश्रीर्यस्य स.। अत. ववचिदपि न तस्थौ, किन्तु वीरविशिखापाताभावेऽप्यङ्ग- नापाङ्गविशिखापातात, पलायित एवेति भाव.। अत्र जनालोकनोत्थभयहेतुकस्य मृगानवस्थानस्याङ्गनापाङ्गषुहति- हेतुकत्वोत प्रेक्षणाद्धेतूत प्रेक्षा। सा च व्यञ्जकाप्रयोगात प्रतीयमाना। हेतोश्च हतेक्षणश्रीरिति विशेषणगत्योक्तत्वात काव्यलिङ्गमिति सङ्करः।"

5 49. 129. 'रम्या इति प्राप्तवती पताका-' -This 1s Magha's Śiśupālavadha, III 53. Compare the follow- ing extract from Mallinätha's comm on this verse .- *. वधूभि. सममसेवन्त वधूसहिता असेवन्तेत्यर्थ। अत्र वधूना वलभीना च प्रकृतानामेव धर्मसाधम्यणौ पम्या- वगमात् केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, न श्लेषः। तत्र विशेष्यस्यापि श्लिष्टत्वनियमात्। यथाहु .- 'प्रस्तुताना तथान्येषा केवल तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुत्ययोगिता।।' -इति ।"

ed by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

UDDYOTA II . APPENDIX I 167

Section Page

§ 54 136 'यत्र प्रतीयमानोडर्य-' (Karika) MS. A reads प्रम्लानत्वेन for प्रम्लिष्टत्वेन, while in MS. B it 1s read as प्रश्लिष्टत्वेन The N SP Edn has the reading प्रक्लिष्टत्वन.

$ 54 137 'कमलाअरा णँ मलिआ-' This 1s from Hala's Sattasaī ( II 10) The Nırnayasāgara text of the Sattasai reads व्वढम् for फलिह The °Locana g.ves the chāya as follows -

'कमलाकरा न मलिता हसा उड्डायिता न च सहसा। केनापि ग्रामतडागेऽभ्रमुत्तानित क्षिप्तम्।।' and remarks 'अन्ये तु पिउच्छा पितृष्वस इत्थमामन्त्राते', According to Dhanapāla's Pāiyalacchī (v 253) पुप्फिया and पिउच्छा are synonyms. Hemacandra gives पुप्फा as a synonym for पितृष्वसा. See Desīnāmamālā, VI. 52 ( Pischel's Edn 1938 ). For a closely similar instance of apparent naivete ( मुग्धिमातिगय ) on the part of simple- hearted women, cf -

"अद्रे शृग हरति पवन किस्विदित्युन्मुखीभि- दृ ष्टोत्साहश्चकितचकित मुग्धसिद्धाङ्गनाभि ।" -Meghadūta, I. 14.

$ 54. 137. 'वाणीरकुडङ्गाड्डीण-'-Locana gives the chaya as follows -

'वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहल शृण्वत्या । गृहक्मव्यापृताया वध्वा सीदन्त्यङ्गानि॥' This gatha is cited by Mammata also in his Kavya-Prakasa, Ullasa V 'वानीरो वेतसवृक्ष, कुड्ड् लतागहनम'-Ruyyaka's Kāvyaprakāśa- Samketa.

nverter - (no stamps are applied by registere istered version )

168 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page 854. 137. 'उच्चिणसु पडिअकुसम-' -- The Sanskrit chaya of the gātha as given in the 'Locana is --

उच्चिनु पतित कुसम मा धुनीहि शेफालिका हालिकस्नषे। एष त विषमविपाक श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्द ।।'

d by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version )

APPENDIX II

A Alphabetical Index of Kārkas in the Dlvanyāloka, Uddyota II

Page Section Serial number अर्थान्तरे सक्रमितम् 1 1 1

अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्य 99 37 22

अथशक्तेरलकार 113 40 25

अलकारान्तरस्यापि 114 41 26

अलकारान्तरव्यडय® 136 53 30

अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा 140 55 32

असलक्ष्यत्र्मोद्दचोत 7 6 2

आक्षिप्त एवालकार 71 32 21

क्रमेण प्रतिभात्यात्मा 7) 31 20

तमर्थमवलम्बन्ते 29 13 6

तस्याङ्गाना प्रभेदा ये 43 19 12

दिड्मात्र तूच्यते येन 44 20 13

ध्वन्यात्मभूत शृङ्गारे 46 21 15

धवन्यात्मभूत शृद्गारे समीक्ष्य 54 24 17

निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे .. 55 25 19

प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे 13 9 5

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न® 108 39 24

यत्र प्रतीयमानोऽथ 136 54 31

रसभावतदाभास® 8 7 3

रसाक्षिप्ततया यस्य 48 22 16

रूपका दिरलकारवर्ग 114 41 26

रौद्रादयो रसा दीप्त्या 36 16 9

वाच्यवाच कचारुत्व° 11 8 4

विवक्षा तत्परत्वेन .. 55 25 18

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण .. 134 52 29

I by Total Ima nverter - (no stam pplied by registered version)

170 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Page Section Serial number शरीरीकरण येषा 133 51 28

शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि 103 38 23

शृद्गार एव मधुर 31 14 7

शृङ्गारस्याद्गिनो यत्नाद् 44 20 14

शृङ्गारे विप्रलम्भार्ये 35 15 8

श्रुतिदुष्टादयो दोषा 40 18 11

समपकत्व काव्यस्य 38 17 10 सर्वेष्वेव प्रभेदेषु 141 55 33

B Alphabetical Index of Vrtti-verses Page Section यमकादिनिबन्धे तु 54 § 23 रसभावादितात्पर्यम् 20 $ 11 रसवन्ति हि वस्तूनि 54 $ 23 रसाभासाङ्गभावस्तु 54 § 23 C Alphabetical Index of Illustrative Quotations in the Vrttr

Page Sectior अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा 104 § 38 अकुरित पत्लवित 130 $ 5C आक्रन्दा स्तनितै 62 § 28 ईसाकलुसस्स वि तुह 126 § 48 उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुच 58 $ 27 उन्नत प्रोल्लसद्धार 85 § 34 उच्चिणसु पडिअक सुम 137 $ 54 एवंवादिनि देवषौ 99 § 37 कपोले पत्राली करतल० 48 $ 22 कमलाअरा णँ मलिआ 136 किं हास्येन न मे § 54 17 § 10 कोपात् कोमललोलवाहुलतिका° 66 क्षिप्तो हस्तावलग्न: § 29 17 § 10

nverter - (no stamps are applied by registered version

UDDYOTA II : APPENDIX II 17L

Page Section ख यञ्त्युज्ज्वलयन्ति 96 $ 36 6 गअण च मत्तमेह 6 5

36 16 चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव 57 $ 26 चलापाङ्गा दृष्टि स्पृशसि 55 $ 25 चमहिअमाणसकञ्चण® .. 81 § 33 चन्दमऊएहि णिसा 115 § 43 चन्दनासक्तभुजग° 126 $ 48 जाएज्ज वणुद्देसे 124 § 47 तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहग० 22 $ 12 तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया 22 $ 12 तस्या विनापि हारेण 81 $ 33 त ताण सिरिसहोअर 120 § 45

ताला जाअन्ति गुणा 4 § 3 तेषा गोपवधू विलाससुहृदा 22 § 12 त्रासाकुल परिपतन् 126 $ 48 दत्तानन्दा प्रजाना 85 § 34 दृष्टया केशव। गोपरागहृतया 85 § 34 देव्वाएत्तम फले 122 § 46 नो कल्पापायवायो 61 § 28 प्राप्तश्रीरेष कस्मात् .. 116 § 44 भ्रमिमरतिमलसहृदयता 81 § 33 यत्र च मातङ्गगमिन्य 86 § 34 येन ध्वस्तमनोभवेन 72 § 32 यो य शस्त्र विभर्त्ति 36 § 16 रविसत्रान्तसौभाग्य 5 § 4 रक्तस्त्व नवपल्लव 58 § 27 रम्या इति प्राप्तवती पताका 129 § 49 लावण्यकान्तिपरिपूरित० 116 § 44 वत्से मागा विषादं .. 104 § 38 वाणीरकुडड्ग ड्डीण® 137 § 54

l by Total Image Converter - (no stamps are applied by registered version)

172 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Page Section

वीराणं रमइ घसिणरुणम्मि 119 § 45 श्यामास्वड्ग चकितहरिणी° 67 $ 30

शलाध्याशेषतनु सुदर्शनकर 81 $ 33 समवाय इव विरोधिना पदार्थानाम् 94 § 35 सकेतकालमनस विट 100 § 37 सज्जेइ सुरहिमासो 108 § 39

म वक्नुमखिलाञ् शक्त 120 $ 45 सर्वकशरणमक्षयमधीश 94 § 35 साअरविइण्णजोव्वण® 108 § 39 सिहिपिच्छ कण्णऊरा 109 § 39 स्निग्धश्यामलक त 3 § 2 हिअअट्ठाविअमण्णु 122 $ 46

2 4 JAN 105g *

LAHABI