1. Dhvanyaloka Anandavardhana Bishnupada Bhattacharya Udyota 2 Firma K.L. Mukopadhyaya

DHVANYĀLOKA

OF

ANANDAVARDHANA

[ UDDYOTA II ]

EDITED

WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION

BY

SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, M.A., P.R.S., ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA. Principal, Sanskrit College, Calcutta.

WITH A FOREWORD

BY

DR. SUSHIL KUMAR DE, M.A., P.R.S., D.Lit. (London) PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE, DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING AND RESEARCH, SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA.

MOYKOnAALAIA

FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY CALCUTTA-12

1972

DHVANYÁLOKA

[ UDDYOTA II ]

TEXT & EXPOSITION

АHОЛАYИАVНА

[II ATOYGQU ]

LEXL ЕХЬО2LLION

d borleildn9 DHVANYALOKAUM J.X

OF

ANANDAVARDHANA

[ UDDYOTA II ]

EDITED

WITH AN ELABORATE ENGLISH EXPOSITION

BY

SRI BISHNUPADA BHATTACHARYA, M.A., P.R.S., ESHAN SCHOLAR, GRIFFITH PRIZEMAN, KAVYATIRTHA. Principal, Sanskrit College, Calcutta.

WITH A FOREWORD

BY

DR. SUSHIL KUMAR DE, M.A., P.R.S., D.Lit. (London) PROFESSOR OF SANSKRIT LANGUAGE & LITERATURE, DEPARTMENT OF POST-GRADUATE TRAINING AND RESEARCH, SANSKRIT COLLEGE CALCUTTA.

MOYKOnAAIAIA

tonO sHA FIRMA K. L. MUKHOPADHYAY iBuO SUBH ,80TA CALCUTTA-12 DETHI-e* 1972

Published by K. L. Mukhopadhyay Calcutta-12

АИАНЛЯЛУАОИАЙА

[a ATOYaa0]

First Edition, June 1957 Reprint 1972

.ATTOOIA

Printed by : YATIIMOHIUMS Alfa Offset Printers 4708, Hauz Quazi DELHI-6.

Preface to the Second Uddyota.

The present, fasciculus comprises the Second Uddyota of the Dhvanyaloka, the publication of which was announced several months ago in the Preface to the First Uddyota. In preparing the present Uddyota the author has tried to utilise the collations of manuscripts in the possession of Dr. Sushil. Kumar De, the following being particularly important :-- A-India Office MS. No. 1008 E 1135 ( Devanāgarī ). B-Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 ( S'aradā script ). C-Do. No. 255 of 1875-76. D-Do. No. 256 of 1875-76. (S'āradā script ). The author has tried to make the Supplementary notes appended at the end of the volume as much exhaustive and helpful as possible, important textual variants being noticcd. with care whenever necessary. The author takes this opportunity to acknowledge his heartfelt gratitude to all oriental scholars and students of Sanskrit Poetics, who have received these humble efforts of his with enthusiasm and favour and his indebtedness to his teachers, who have all along encouraged him in his arduous task. God willing, the remaining Uddyotas would also be published in due course.

Sanskrit College, 2 May 15, 1957. Bishnupada Bhattacharya

aimom

CONTENTS

Pages

1. Preface iii

2. Text and Exposition .. 1-141

3. Appendices : (i) Appendix I : Supplementary Notes. 145-168

(ii) Appendix II 169-172

(a) Alphabetical Index of Kārikās. (b) Alphabetical Index of Vrtti-verses. (c) Alpha betical Index of Illustrative Quotations in the Vrtti.

K0·

DHVANYĀLOKA [ UDDYOȚA II ]

TEXT १। एवमविवक्षितवाच्य-विवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनि- द्वि प्रकार: प्रकाशितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेद- सुच्यते- अर्थान्तरै संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवत्ितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम ॥१। तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गास्यैव विशेषः।। EXPOSITION § 1. We have already noted in our notes on the last Uddyota (I.Sec. $ 41) that classification of dhvani into अवि- वक्षितवाच्य and विवक्षितान्यपरवाच्य varieties was shown by the Vrttikāra in anticipation of the Kārikākāra's view expressed later on, though the latter was completely silent on the point in that Uddyota. In this opening kārikā of the Second Uddyota the Kārikākāra shows the classification as already noticed by the Vrttikāra beforehand. Compare Abhinavagupta's remarks : "वृत्तिकारः सङ्गतिमुद्दयोतस्य कुर्वाण उपक्रमते-एवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः। न चैतन्मयोत्- सूत्रमुक्तम्, अपि तु कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति। तत्र द्वि- प्रकार-प्रकाशने वृत्तिकारकृते यश्निमितं बीजभूतमिति सम्बन्धः । यदि वा-तत्रेति पूर्वशेषः। तत्र प्रथमोदधोते दृत्तिकारेण प्रकाशितस्य बविर्दाक्षित वाध्यस्य वः प्रभेदोदवान्त रप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेवमुच्यते।

2 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

तदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेण अविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षित- वाच्यात् प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। भवति मूलतो द्विभेदत्व कारिकाकारस्यापि सम्मतमेवेति भाव: ।"-Op. cit., pp. 165-166. In the present kārikā the Kārlkākāra mentions the two sub- divisions (अवान्तर-भेद) of the अविवक्षित-वाच्य variety of dhvani. They are-(1) अर्थान्तरसंक्र्मितवाच्य-ध्वनि, and (2) अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य-ध्वनि. Abhinavagupta in his°Locana ad- mirably brings out the characteristic features of each of these two sub-varieties. Comp :" ...... येन वाच्येन अविवक्षितेन सता- 5विवक्षितवाच्यो ध्वनिर्व्यपदिश्यते, तद् वाच्य द्विधेति सम्बन्ः । योडर्थ उपपद्यमानोऽपि ताबतवानुपयोगात् धर्मान्तरसंवलनयाजन्यता- मिव गतो लक्ष्यमाणोजनुगतधर्मी स्रकसूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः। यस्तु अनुपद्यमान उपायतामात्रेण अर्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति ॥"-Op. cit., pp. 166-67. Thus, while in the first sub-variety of अविवक्षितवाच्य-ध्वनि the वाच्य sense, though not totally incompatible, is transformed into one characterised by new attributes, in the second sub-variety the वाच्य sense is totally incompatible and as such has to be aban- doned altogether, being used only as a means towards the comprehension of the suggested sense. तथ :.... विशेष :- Now, it might be contended that in the present kārikā the author has shown the two-fold division of the expressed sense (वाच्यार्थ) only. So, how-can it be cons- trued as referring to the classification of the suggested sense (ध्वनि) ? To this the Vrttikara replies by pointing out that as the nature of the suggested sense (व्यङ्न) also differs accord- ing as the suggestive elements (व्यञजक) like वाच्य, वाचक etc. vary, there can be no incongruity in construing the kārikā as referring to the main classifications of the suggested sense. Compare : 'ननु व्यङ्गपात्मनो यदा ध्यनेभंदो निरूप्यते तदा वाच्यस्य

UDDYOTA II 3

द्विधेति भेदकथनं न संगतमित्याशङ्काह-तथाविधाभ्यां चेति। चो यस्मादर्थे। व्यञ्जकवचित्रपाद्धि युक्त व्यङ्गावैचित्रामिति भावः । व्यञ्जके त्वर्थे यदि ध्वनिगव्दस्तदा न कश्चिद् दोष इति भाव:। -- °Locana, p. 167.

TEXT 8२। तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- स्निग्धश्यामलकान्ति लिप्त वियतो वेल्लव्वबलाका घना वाताः शोकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। काम सन्तु दृढ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सव सहे व दैही तु कथ' भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव।। -इत्यत्र राम-शब्दः। अनेन हि व्यङ्गधर्मान्तरपरिणतः संजञी प्रत्याय्यत, न संविमात्रम् ।।

EXPOSITION

§ 2. The speaker of the verse quoted is Rama himself. So, if the संज्ञा (Proper name) राम in the expression रामोजस्मि सर्व सहे referred to the person bearing that name only and nothing else, then the use of such a word would have been regarded as faulty. But, here, the word राम does not merely convey the primary sense-viz. Dasaratha's son, who is the संज्ञिन् referred to by the संज्ञा राम, but the latter as characterised by such attributes (धर्म) as सकलदुःखभाजनत्व, राज्यनिर्वासितत्व etc. Thus the वाच्यार्थ is transformed (परिणत) from a mere संज्ञिन to some other sense which includes within its scope the expressed sense-viz. संज्ञिन itself (Rama in the presoret instance) as well. The attributes (धर्म) are, however, compre- hended through suggestion (व्यञजना). अनेन हि ...... संज्ञिमात्रम् -- परिणाम or transformation has a technical sense in Samkhya philosophy, which is also applicable here. Compare :-

4 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA "जहद् धर्मान्तरं पूर्वमुपादत्ते यदा ह्ययम्। तत्त्वादप्रच्युतो धर्मी परिणामःस उच्यते।." -(Quoted by Jayaratha in his Vımarśinī, p. 41) Abhinavagupta thus explains the vrtti : अनेनेति रामशब्देन अनुपपद्यमानार्थेनेति भावः। व्यङ्गां धर्मान्तरं प्रयोजनरूपं राज्य- निर्वासनाति असंख्येयम्। तच्चासंख्यत्वाद् अभिधाव्यापारेण अशक्य- समर्पणम्। क्रमेणार्प्यमाणमपि एकधीविषयत्वाभावान्न चित्रचर्वणा- पदमिति न चारुत्वातिशयकृत्। प्रतीयमानं तु तदसंख्यमनुद्धिन्न- विशेषत्वेनैव कि किं रूप न सहते इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदक- स्थानीयविचित्रर्वणापदं भवति। यथोक्तम्-'उक्त्यन्तरेणाशक्य यद्' इति। एष एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्षहेतु- र्मन्तव्यः। मात्रग्रहणेन संज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह ॥"-Op.cit., pp. 169-70. Compare also Govinda Țhakhura's Kāvya-pradīpa "रामपदं च सर्वसहत्वानुपयुकशक्यार्थतया सकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत् सीतां विनाऽपि जीविष्यामीदि व्यञ्जयदेव विप्रलम्भं व्यनक्ति।"-P. 132. We are to note that Govinda regards the attributes सकल- दुःखभाजनत्व etc. as लक्ष्य, while according to the Vrttikara they are व्यङ्गा. (Comp. व्यङ्गाधर्मान्तिरपरिणतः above).

TEXT ६३। यथा च समेव विषमवाणलीलायाम- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति। रइकिरणान्नुग्गहिआइ होन्ति कमलाई कमलाइं ॥1 -इत्यत्र द्वितीय: कमलशब्दः । EXPOSITION $ 3. In this verse the second कमल signifies not merely I. तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृ ह्यन्ते। रबिकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि।।इति च्छाया।।

UDDYOTA 1I 5

'a lotus' but 'a lotus as possessing attributes like सौरभ (frag- rance), सौकुमार्य (tenderness) etc.' Compare: "अत्र द्वितीयकमल- शब्द: सौरभादिगुणयुक्तत्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितवाच्यः"-Pradipa, p. 53.1 The verse is really an instance of लाटानुप्रास, for the word कमल though repeated twice has a different significance (तात्पर्य) in each case and as such there is no defect because of repetition (पौनरुक्त्य). Compare Ekavali in which this verse is cited under the figure of speech लाटानुप्रास-"अत्र प्रथमः कमलशब्दो वस्तु- मात्राभिधायी। द्वितीयस्तु सौरभ-सौकुमार्य-कान्तिमत्त्व-संभावित- कान्तावदनोपमानत्वादिवर्मरूपार्थ इत्यस्त्येव तात्पर्यभेदः ।।"-Op. cit., p. 194. TEXT ४। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वालिमिीके :- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारावृतमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादभेंशचन्द्रमा न प्रकाशते ।इति। भन्रान्यसब्द: ।। EXPOSITION 8 4. The term अन्ध is a privative term and as such presupposes the capacity for seeing, which the looking glass (आदर्श ) totally lacks. The primary sense is therefore to be abandoned altogether in favour of a more suitable sense, which does not comprise within its scope the primary sense (मुख्यार्थ ) of अन्ध. Thus it is designated as अत्यन्ततिरस्कृत- वाच्य, which is based on जहत्स्वार्थ-लक्षणा or लक्षण-लक्षणा, I. "अनुगृहीतानि स्पृष्टानि कमलानि कमलानि सुरभीणि आह्लादकानि वा भवन्ति। अत्र अतथाभूतेषु कमलत्वजात्यभावो व्यङग्यः कमलपद- लक्षणालभ्यः। अत्र रविकिरणाननुग्रहेण न केवलं सौरभादिगुणहानिः, अपि त् कमलत्वसामान्यान्तर्गतिरपि नेति लक्षणामूलध्वनिः"-Vaidyanatha Tatsat's 'Prabha thereon. 2. Ramayana, III. 16.13 : हेमन्तवर्णने पञ्चवटयां रामस्योक्तिरियम् -Locana.°

6 THE DHVANYÄLOKA OF ANANDAVARDHANA

as has been pointed out in our previous notes. Compare °Locana : "अन्ध इति चोपहतदृष्टि;। जात्यन्धस्यापि गर्भे दृष्टयुपघातात्। अन्धोऽयं पुरोऽपि न पश्यति-इत्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह तु आदर्शस्य अन्धत्वमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति। अन्ध- शब्दोऽत्र पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्वं नष्टदप्टिगतं निमित्तीकृत्य आदर्ग लक्षणया प्रतिपादयति। असाधारणविच्छायत्वानुपयोगित्वादिधर्म- जातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति ।।"-Op. cit., p. 172. Bhattanayaka, however, construes इव with निःश्वासान्धः, instead of taking the latter as an adjective qualifying आदर्श, so that the verse is reduced to an illustration of the figure of speech उत्प्रक्षा. But Abhinavagupta points out the flaws of such an interpretation, as the construction would then be unnecessarily strained. Compare :- "भट्टनायकेन तु यद्ुवतम्-'इवशब्दयोगाद् गीणताऽप्यत्र न काचिद्' इति, तच्छ्लोकार्थमपरामृश्य। आदर्शचन्द्रमसोर्हि सादृश्य- मित्रशब्दो द्योतयति। 'निःश्वासान्ध' इति चादर्शविशेषशम। इव- गव्दस्य अन्धार्थेन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरण भवेत्। योजनं चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम्। न च निःश्वासेनान्ध इवादशंः, स इव चन्द्रमा इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम् ।।"-Op.cit., pp.172-73.

TEXT ई ५। गअण' च मत्तमेह धारालुलिअज्जुणाइ' अ वणाइं। णिरहद्कारमित्रट्ठा हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ।।' अत्र मत्त-निरहद्कार-शब्दौ।। I. गगनं च मत्तमेघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि नियाः ॥ संस्कनच्छाया ॥ -हरन्ति उतमुकयन्नीत्यर्थ :-- Locana.

UDDYOTA 1! 7

EXPOSITION. 5. मत्तता and अहंकार are primarily attributes of animate and sentient beings, and as they are applied in this verse to मेघ and मृगाङ़ (moon), both being inane objects, they must abandon their primary significance in favour of their implied senses, which do not comprchend within their scope even the least shred of the primary meanings .. Compare :- "मत्तशव्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मक- मुख्यार्थेन सादृश्यात् मेघाल्लँक्षयताऽसमञ्जसकारित्व-दुर्निवारत्वादि- धर्म सहस्त्रं ध्वन्यते। निरहङ्कारशब्देनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्रा- विचछायत्वोज्जिग मिषारूपजिगीषात्यागप्रभृतिः।"-°Locana.p. 173

TEXT ६६। असंलच्यक्रमोद्ेतः क्रमेश द्योतितः परः। विवत्तिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गोरडर्यो ध्वनेरात्मा। स च वाच्यार्थापक्षया कश्िदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्रित् क्रमेणेति द्विधा मतः ॥

EXPOSITION § 6. Having thus illustrated in the preceding sections the varieties of the अविवक्षितवाच्य ध्वनि, the Dhvanikara proceeds to the treatment of the other main division of ध्वनि- viz. विवक्षितान्यपरवाच्य. This is not based on Indication or लक्षणा as the first variety is, and as such the primary sense is neither altogether repudiated ( अत्यन्ततिरस्कृत) nor transformed (अर्थान्तरसंक्रमित). The expressed sense has its importance per se. But the ultimate object of our cogni- tion is the suggested sense. The latter again may be two- foid-considered from the standpoint of the sequence ( क्रम)

8 THE DHVANYĀLOKA OF ÄNANDAVARDHANA

that intervenes between the cognitions of the वाच्य and व्यङ्गा senses. If the sequence is imperceptible-we have the असंलक्ष्यकम-variety, which comprises रस, भाव, रसाभास, भावामास, भावोदय, भावशान्ति, भावशबलता etc .; if, however, the intervening sequence be perceptible, it is known as संलक्ष्यकम which might take either the form of वस्तुध्वनि or of अलंकारध्वनि. Locana explains the term असंलक्ष्यत्रमोद्योत as-"सम्यङ न लक्षयितु' शक्यः कमो यस्य तादृश उद्द्योत उद्दयोतन- व्यापारोऽस्येति बहुव्रीहिः।"

TEXT १७। तत्र- रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माऽद्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ।।३।। रसादिररथों हि सहेव वाब्येनावभासते। स चाक्गित्वेनावभास- मानो ध्वनेरात्मा।। EXPOSITION § 7. In the present Karika the Dhvanikara mentions. the principal varieties of the असंलक्ष्यत्रमध्वनि. भावध्वनि has been defined by Jagannatha as-विभावादिव्यज्यमानहर्षा- दयनतमत्वं तत्त्वम् (i.e. भावध्वनित्वम्)-"when any one of the thirty-three vyabhicārins enumerated by Bharata bcomes mani- fested by the विभावs and अनुभावs pertaining to it, it is called भावध्वनि (as opposed to रसध्वनि which arises when any one of the eight or nine sthayins is mainly suggested)." For रसाभास and भावाभास compare : 'अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रस-भावयोः'. For the concepts of भावोदय and भावसन्धि as alluded to in the expression 'तत्प्रशन्त्यादिरक्रमः' see Locana : 'यद्यपि च रसेनेव सर्व' जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यकघन- चमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदंशात् प्रयोजकीभृतादधिकोऽसां चमत्-

UDDYOTA II 9

कारों भति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्थां प्रतिपत्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशय प्रयोजको भवति, तदा भावध्वनिः। यथा- तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हत्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्त्तिनीं सा चात्यन्तमगोचर नयनयोर्यतिति कोऽयं विधिः॥ 1 अत्र हि विप्रलम्भरससन्द्ावेऽपीयति वितर्काख्यव्यभिचारिचमत्- क्रियाप्रयुक्त आस्वादातिशयः । व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय- त्रिधर्मकाः। यदाह-'विविधमाभिमुख्येन चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्त: कदाचित्। यथा- याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शय्यामनुप्राप्तया निर्ध्यातं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धुमङ्गोकृतम्। भूयस्तत् प्रकृत कृतं च शिथिलक्षिप्तंकदोर्लेखया तन्वङ्गा न तु पारितः स्तनभर: ऋष्टु प्रियस्योरस:॥ अत्र हि प्रणयकोपस्योज्जिगमिषयव यदवस्थानं न तु पारित इत्यु- दयावकाशनिराकरणात्तदेवास्वादजीवितम् । .. क्वचित्तु व्यभिचारिणः प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्चमत्कारः। .. क्वचित्तु व्यभिचारिण: सन्धिरेव चर्वणास्पदम । ... क्वचिद् व्यभिचार्यन्तरशबलतैव विश्रान्तिपदम्। यथा- क्वाकार्य शशलक्ष्मण: क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा। दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेडपि कान्तं मुखम। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्ल्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति॥2 अत्र हि वितकौं त्सुक्ये मरतिस्मरणे शङ्कादैन्ये धृतिचिन्तने परस्परं बाध्यबाधकभावेन द्वन्द्वशो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानता I. Vikrmorvaaśi, Act IV. 2. Ibid, Act IV.

10 THE DHVANYÄLOKA OF ÄNANDAVARDHANA

ददती परमास्वादस्थानम । एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम्। एतानि चोदय- सन्धि-शबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि॥"- Op. cit., pp. 175-177.

रस, भाव etc. are called अकम (i.e. अकम-व्यङ्गत) as the interval between the cognition of the विभाव's, अनुभावs etc. on the one hand and that of the former, though it actually exists, is so smal! that it is quite imperceptible and can be easily reckoned as nonest. The negative particle (नञा) in the term अकरम conveys the idea of small-ness (ईषदर्थ). Candidasa in his commentary on Mammața's Kāvyaprakāśa notes : 'अक्रम इति नञन ईषदर्थजज्ञेयतापरम।-P. 92. The negative particle नञ has six different senses. Compare; "तत्सादृश्य- मभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नञ्चर्थाः षट् प्रकीर्तिता: ।।"-Abhinavagupta here remarks that though रस, भाव etc. are usually known as अत्रम, still that does not exclude them from the category of संलक्ष्यत्र्मध्वनि. Under certain circumstances they might beclassed with वस्तुध्वनि and अलंकार- छवनि as falling under the latter. Compare: "यो रसादिरर्थः स एवाकमो ध्वनेरात्मा न त्वक्म एव सः। [स]क्रमत्वमि तस्य कदाचिद् भवति। तदा चार्यशक्त्युद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते॥- Op. cit., p. 174. Usually as soon as we read a pcem we become, as it were, simultaneously aware of the emotions (रस) etc. That is why they, are called अक्रमव्यङ्धा. But in cases where there is a perceptible interval between the cognition of the expressed sense of a poem (consisting of such factors as विभाव's, अनुभाव's etc.) and that of the emotions suggested by it, th: latter might reasonably be regarded as instances of संलक्ष्यक्रमव्य ङ्मा.1

1. Compare: सोऽयं निगदितः सर्वाऽपि रत्यादिलक्षणो व्यहुप्रप्रपञचः स्फुटे प्रकरणे कटिति प्रतीतेतु विभावानुभावव्यिचारिवृ सहृदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेणैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतोः पौर्वापरय्वकमस्यालक्षणादलक्षात्रमो

UDDYOTA II 11

स चाङ्ङित्वेन .. ध्वनेरात्मा-रस etc. constitute the soul of poetic art, subject to this important proviso , viz. that they are predominant over all other elements and subservient to none. As Abhinavagupta remarks. ननु किं सर्वदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकार: ? नेत्याह। किं त यदाऽ्ङित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः। एतच्च सामान्यलक्षणे 'गुणीकृतस्वार्था'वित्यत् यद्यपि निरूपितम, तथापि रसवदाद्यलंकारप्रकाशनावकाशदानायानूदितम् ।।"-Op.cit .. pp. 174-75. TEXT $८। इदानी रसवदल कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वने- रविभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम। रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः ॥४॥ रस-भाव-तदाभास-तत्प्रशमलक्षण मुख्यमर्थमनुवर्त्तमाना यत्र शब्दार्थालद्वारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः ॥ EXPOSITION

§ 8. In the preceding kārikā it has been hinted at that रम etc. would be regarded as cases of ध्वनि only when they are predominant (अं्डिन) and all other elements like the poetic figures (अलंकार's) belonging both to वाच्य and वाचक are subordinate. The present kārikā explicitly states what was implicit in the preceding kārikā with a view to differentia- ting a case of रसध्वनि proper which is असलक्ष्यक्रम from

व्यपदिश्यते। यत्र तु विचारवेद्यं प्रकरणम्, उन्नेया वा विभावादयस्तत्र सामग्री- विलम्बाधीनं चमत्कृतेमन्थिर्य्यमिति संलक्षाकमोऽप्येष भवति ॥-Rasagan- güdhara, p. 129. See also Dhvanyaloka-Vrtti on the verse एवंवादिनि देवषौं- (Kumara, VI. 84) and °Locana thereon (Uddyota II, p. 248).

12 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

रसवत् etc. which are no more cases of ध्वनि than such. common figures of speech as उपमा, अनुप्रास etc. In instances of रसवत्, प्रेयस्, ऊर्जस्विन, etc. रस, भाव etc. are compre- hended no doubt, but all the same they only serve to enhance the beauty of the expressed sense just as poetic figures like अनुप्रास, उपमा etc. beautify the words and ideas to which. they belong. But in a case of रसध्वनि (भावध्वनि etc.), it is the aesthetic emotion that occupy all our conscious activities, while the expressed sense and the various figures of speech dwindle into insignificance, and merge their individua- lities towards the highest end in view-viz. the suggestion. of the aesthetic emotion, so that the individual charms of the particular figures of speech are not relished apart from the aesthetic relish, or as in any way surpassing it. This, how- ever, is not the case in instances of रसवत्, प्रेयस् etc., and as. such they can never be regarded as रसध्वनि, भावध्वनि, etc. While in the latter रस (भाव etc.) is the soul (अङ्ङिन् ), in the former it is in the position of a mere constituent element ( अङ्क ), and that makes all the difference. Compare : Locana: "ननु अङ्गित्वेनावभासमान इत्युच्यते। तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्निराकरणाय एतद्विशेषणमित्यभिप्रायेण उपकमते-इदानीम इत्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसादीनां रसवत्-प्रेय- ऊर्जस्वि-समाहितालंकाररूपतायामिति भावः। अनया च भङ्गा रसव- दादिष्वलंकारेष रसादिध्वनेर्नान्तर्भावः इति सूचयति। पूर्व हि संमासोक्त्यादिषु वस्तुध्वनेर्नान्तिर्भाव इति दर्शितम्। वाच्यं च वाचकं च तच्चारुत्वहेतत्रश्चेति द्वन्द्वः । वृत्तावपि शब्दाश्च अर्थाश्च अलंकाराश्चेति द्वन्द्वः ।I"-Op. cit., p. 180. °Pradipa too remarks :- "एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाद्यलंकारव्यपदेशं लभन्ते। ननु गुणीभूतो रसो रसवत्, भावस्तु प्रेयः, रसभावाभासौ ऊर्जस्वि,

UDDYOTA II 13

भावशान्ति: समाहित :- इत्यस्त्येव पूर्वेषामलंकारव्यवहारः, न पुनर्भावोदयादिषु। तत् कथमेतदुच्यते इति चेत्। यद्यन्यवचनं बिना अद्वचसि नादरस्तहिं कश्चित् प्रक्षावानवश्यं ब्रूयात् 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति।"1 TEXT ह। प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः।।५।। यद्यपि रसवदल कारस्यान्यैद शिंतो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधानतयाऽन्योऽर्थों वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्भूता ये रसादयस्ते रसादेरल कारस्य विषया इति मामकीन: पक्षः। तदथा चादुषु प्रेयोऽल कारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते।। EXPOSITION §9. In the present kārikā the Dhvanikara expresses his own opinion concerning the true nature of the figures of speech रसवत् etc. When रस, भाव etc. are subordinate to .some other element in poetry-whether it be वाच्यार्थ or some other व्यङ्यार्थ, we get the figures of speech रसवत् etc., instead of रसध्वनि etc. Thus the figures of speech रसवत् etc. are instances of अपराङ् variety of गुणीभूतव्यङ्गा just as समासोक्ति पर्यायोक्त etc. have been shown to be the instances of the same category on account of the suggested sense ( viz. वस्तु ) being subservient to the expressed sense. Compare. 'अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्ग रसादि अनुरणनरूपं वा। .... एते च रसवदाद्यलंकाराः ।।'-Kavyaprakasa, Chap. V. यद्यपि रसवदलंकारस्य .... मामकीन: पक्ष :- The treatment of

I. Compare Ruyyaka's Alamkarasarvasva : "भावोदयो भावसन्धिर्भावशबलता च पृथगलंकाराः। एते च पृथग् रसवदादिभ्यो भिन्नालंकाराः। एतत्प्रतिपादनं च उद्भटादिभिरेषां पृथगलंकारत्वेन अनिर्दिष्ट- रवात् ।'-Op .. cit., pp.190-91.

14 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

the figures of speech THaa etc. as found in the works of the Dhvani school varies from that as recorded in the works. of the earlier authors like Bhamaha, Udbhața, Dandin and others. रसवत् as defined by the ancients does not in any way differ from रसध्वनि of the followers of the Dhvani school, i.e.according to them in रसवत्, the sentiments like शृङ्गार, $5T etc. are primarily developed which is just the case in रसध्वनि as well. But the view of the Dhvani-theorists does not correspond with this position of the ancients with regard to रसवत् etc. According to the Dhvanikara and his followers rasa etc., when primarily developed (अभिव्यक्त), can never be regarded as mere embellishments ( अलंकार ) and classed in the same rank with the ordinary figures of speech like 34H1, अनुप्रास etc. They are the very soul (आत्मा ) of poetry, and excel in charm all other poetic elements like गुण, अलंकार, atfa etc. Without rasa poetic art is like a human body without a soul howsoever adorned it might be with precious ornaments. But when TH etc. are not primarily relished but made subservient to the expressed sense or some other suggested sense (व्यड्रगाथ), they cannot claim to be reckoned as the soul as in the previous variety, but are regarded as mere figures of speech. This change in outlook accounts for the difference between the respective treatments. of the ancients and the moderns ( viz. the Dhvanikāra and. his followers) with regard to the figures of speech रसवत्, प्रयः etc. The view that sentiments like "ET₹ etc. when primarily developed constitute the soul of a kāvya had not yet dawned upon the predecessors of the Dhvānikara, and this lack of scientific outlook was responsible for their muddled opinion. "tharendurāja in his commentary on Udbhata's Kāvyālamı- kāra-Sāra-Sargraha succinctly hints at this problem, without. any comments thereon. Compare :-

UDDYOTA II 15 "रसानां भावानां च काव्यशोभातिशय हेतुत्वात् किं काव्यालंकारत्वम् उत काव्यजीवितत्वम् इति न तावद् विचार्यते ग्रन्थगौरवभयात्। रसभावस्वरूपं चात्र न विवेचितमप्रकृतत्वाद् बहुवक्तव्यत्वाच्च ।।- Op. cit., p. 54. We might quote however the following extract from the same work as it is highly illuminating and has a good deal of bearing on the present issue :-- "लक्ष्ये तु अलंकाररहितमपि केवलगुणसत्क्रियमाणशब्दार्थशरीरं काव्यं दृश्यते। यथा अमरुकस्य कवेरनिबद्धशृङ्गाररसस्यन्दी श्लोक :- 'कथमपि कृतप्रत्यापतौ प्रिये रखलितात्तरे-' इति। न खलु अत्रार्थालंकार: कश्चित् परिदृश्यते। अथ माधुयौं जोभ्या परिवृहितस्य प्रसादस्य विद्यमानत्वात् काव्यरूपता, ननु चात्रापि ईष्याविप्रलम्भ-विरहविप्रलम्भशृंगाराभ्यां स्वतिरोधोनेनोपकृतः संभोगशृङ्गारो नायिकानिष्ठो निबद्धस्तद्योगाच्च रसवत्त्वम- लंकारो भविष्यति। ...... तत् कथमत्र निरलंकारता उक्ता। उच्यते। न खलु काव्यस्य रसानां च अलंकार्यालंकारभावः। किं. तु आत्मशरीरभावः। रसा हि काव्यस्यात्मत्वेनावस्थिताः, शब्दाथौ च शरीररूपतया। यथा हि आत्माधिष्ठितं शरीरं जीवतीति व्यपदिश्यते, तथा रसाधिष्ठितस्य काव्यस्य जीवद्रूपतया व्यपदेशः क्रियते। तस्माद् रसानां काव्यशरीरभूतशब्दार्थविषयतयाऽत्मत्वेना- वस्थानं न त्वलंकारतया। रसाभिव्यक्तिश्च यथायोगं माधुयौं- जोभ्यां तारतम्येनावस्थिताभ्यामुपवृ हितो योऽसौ प्रसादात्मा गुणस्तेन क्रियते। अतोऽत्र विप्रलम्भशृंगारोपकृतस्य संभोगशृगारस्य सगुण- काव्यात्मत्वेनावस्थानं, न तु काव्य प्रति अलंकारतयेति युक्तमुक्तम् -"निरलंकारमपि काव्य सगुणं दृश्यते" इति। एवं रसान्तरेषु भावेषु रसभावाभासेषु च वाच्यम्। तदाहु :-

:. Amaru. V. 75. (NSP. Edn.)

16 THE DHVANYÄLOKA OF ĀNANDAVARDHANA "रसाद्यधिष्ठितं काव्य' जीवद्रूपतया यतः। कथ्यते तद्रसादीनां काव्यात्मत्वं व्यवस्थितम् ।।" इति।। यत्तु रसादीनां पूर्वमलंकारत्वमुक्तं तदेवंविधभेदाविवक्षया ॥-Op. cit., pp. 82-83. Compare Abhinavagupta's commentary : अन्यत्र ति-रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलंकारतायोग्ये वा। मे मतिरित्य- न्यपक्षं दूष्यत्वेन हृदि निधाय अभीष्टत्वात् स्वपक्ष पूर्व दर्शयति "तथापीति। सहि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः। यस्मिन, काव्ये इति स्पष्टत्वेनासङ्गतं वाक्यमित्थं योजनी- यम्। यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चा- न्योऽर्थ:, चशब्दस्तुशव्दस्यार्थ ; तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयो- डङ्गभूतास्ते रसादेरलंकारस्य विषयाः, 'स एवालंकारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूतः, न त्वन्य इति यावत् ॥"-Op. cit, p. 191.1 तद्यथा ...... दृश्यन्ते-The construction of this sentence is somewhat involved. Abhinavagupta explains it in two different ways: "अत्रोदाहरणमाह-तद, यथेति। तदित्यङ्गत्वम्। यथाऽत्र वक्ष्यमाणोदाहरणे, तथाऽन्यत्रापीत्यर्थः। भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोऽलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोङ्गभूता दृश्यन्त इतीद- मेकं वाक्यम्। भामहेन हि गुरु-देव-नृपति-पुत्र-विषयप्रीतिवर्णनं प्रेयोऽलंकार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलंकारो यत्र स प्रेयोऽलंकारोडलं- करणीय इहोक्तः। न तु अलंकारस्य वाक्यार्थत्वं युक्तम्। यदि वा वाक्यार्थत्वं प्रधानत्वं, चमत्कारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भङ कत्वा व्याचक्षते। चाटुषु चाटुविषये वाक्यार्थत्वे चाटूनां वाक्या- र्थत्वे, प्रेयोऽलंकारस्यापि विषय इति पूवण सबन्धः। उद्भटमते हि

I. Compare the following verse quoted by Jayaratha anonymously in his °Vimarśinī on Rūyyaka's Alamkārasarvasva: "यदाहु :- 'प्रधानतां यत्र रसादयो गता रसो रसादिध्वनिगोचरो भवेत् । भवन्ति ते यत्र रसादिपोषका रसाद्यलंकारदशा हि सा पृथ्क् ॥ इति ॥"-Op. cit., p. 180.

UDDYOTA II 17

भावालकार एव प्रेय इत्युक्तः, प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात्। न केवल रसवदलंकारस्य विषयो वावत् प्रेयःप्रभृतेरपि-इत्यपि-शब्दार्थः । रसवच्छब्देन प्रेयःशब्देन च सर्व एव रसवदाद्यलंकारा उपलक्षिताः । तदेवाह-रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते इति उक्तविषय इति शेषः ।"- °Locana, p. 192. TEXT ६१०। स च रसादिरल कार: शुद्धः सक्कीर्णों वा। तत्राद्यो यंथा- कि' हास्येन न में प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद दर्शन केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः। स्वप्नान्तेष्विति ते वदन प्रियतम-व्यासक्त-कण्ठग्रहो बुद्ध I रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तार रिपुस्त्रीजनः ॥ -इत्यत्र करुण-रसस्य शुद्धस्याङ्गभावात् स्पष्टमेव रसवदल कारत्म्। एवमेव विधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्गभावः । सद्वीर्णों रसादिरङ्गभ तो यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानों डशुकान्तं गृहन, केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण। आलिङ्गन, योऽवध तस्तिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामोवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरागनिः ।। -इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य श्लेषसहितस्याङ्गभाव इति, एवं विध एव रसवदाद्यल कारस्य न्याय्यो विषयः। अत एव च ईर्ष्याविमलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन व्यवस्थानात् समावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमल कारतम् ? अलंकारो हि चारुत्हेतु: प्रसिद्धः। न त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतु:। EXPOSITION $10. स च .... सङ्कीणों वा-Now रस etc. might become 2

18 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

an अलंकार, unmixed (शुद्ध) with other figures of speech, or they might be mixed (सङ्कीण) with other figures of speech or रस's as well. Cf. "शुद्ध इति-रसान्तरेणाङ्गभूतेनालङ्कारा- न्तरेण वा न मिश्रः, आमिश्रस्तु सङ्कीर्णः"-°Locana, p. 193. As an instance of the first variety, Anandavardhana cites the verse-'कि हास्येन-' etc. Here the poet eulogises the royal patron and depicts the sad plight of the ladies of the rival kings only to bring into bolder relief the glory and valour of his patron. Thus it is a case of चाट (praise) to which करुण-रस ( tragic emotion) is made subordinate. It is an instance of the शुद्ध variety since there is no other figure of speech besides the रसवत् (i.e. करुणरस as गुणीभूत). The following. extract from 'Locana is vary illuminating-'3 शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चर्व्यमाणेन सुन्दरी- भूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुण: शुद्ध एवालंकारः। न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलंकृतोऽयं वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरतरीभूतोऽत्र वाक्यार्थ:, सौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति। चन्द्रा- दिना वस्तुना यथा वस्त्वन्तरं वदनाद्यलंक्रियते, तदुपमितत्वेन चारु- तयाऽवभासात्, तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वा उपस्कृतं सुन्दरं भाति, इति रसस्यापि वस्तुन इवालंकारत्वे को विरोधः ? ननु रसेन किं कुर्वता प्रकृतोऽर्थोलंक्रियते, तहि उपमयाऽपि किं कुर्वत्याऽ- लंक्रियेत। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थः। रसेनापि तहिं सरसी- क्रियते सोऽर्थ इति स्वसंवेद्यमेतत्। तेन यत् केचिदचूचुदन्-'अत्र रसेन विभावादीनां मध्ये किमलङ्गियते, इति तदनभ्युपमपराहतम्। प्रस्तुतार्थस्य अलंकार्यत्वेनाभिधानात् ।"-Op.cit., p. 194. 'क्षिप्तो हस्तावलग्नः .... शराग्निः'-This is Amarusataka, v. 2. Here too the poet's primarv object is to edify the divine prowess of Siva, the slayer of the demon Tripura. But he introduces the erotic emotion (शङ्गार) as suggested by the expression कामीवार्द्रापराध:, with a view to rendering the:

UDDYOTA II 19

description more effective. The expressions used here to qualify शराग्नि: and कामी are all paronomastic (श्लिष्ट) and as such yield a double sense, one to be construed with शराग्नि: and the other with कामी. Thus here we have करुण- रस as अङ्ग (subordinate) to त्रिपुररिपुप्रभावातिशय along with the figure of speech शलेषोपमा (i.e. उपमा based on श्लेष). So it is an instance of the सङ्कीर्ण variety. Compare : "क्षिप्त इति। कामिपक्षेऽनादृतः, इतरत्र धुतः। अवधत इति न प्रतीप्सितः प्रत्या- लिङ्गनेन. इतरत्र सर्वाङ्गधूननेन विशरारूकृतः। साश्रुत्वमेकत्रेष्यया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेषानुगृहीतेनेर्ष्या- विप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य। यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियते इत्यनेनाभिप्रायेण 'श्लेषसहितस्य' -इत्येतावदेवावोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि ॥"-Op. cit., pp.195-96. अत एव च ...... न दोष :- Now, it might be contended that as शृङ्गार and करुण are mutually antagonistic sentiments, it is an offence against the norms of poetic criticism to in- troduce them together in the same verse. To this Anandavar- dhana replies that this contention would have some force if शृङ्गार and करुण had both been equally predominant (तुल्य-प्रधान). But as neither of them is predominant, both being subservient to the poet's devotion towards Siva (देवविषयक रतिभाव), which is the principal theme of the verse, the antagonism disappears, since it cannot subsist between two subordinates. Compare :-

"विवक्षिते रसे लब्घप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला।।" -Dhvanyāloka, III. 20 -on which the Vrtti runs as follows : "इयं चाङ्गभावप्राप्तिरन्या

20 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

यदाधिकारिकत्वात् प्रधान एकस्मिन् वाक्यार्थे रसयोर्भवयोर्वा पर- स्परविरोधिनोरद्वयोरङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोषः। यथोक्तं -- 'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ। क्थं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात्। अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनो: कथं विरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते-विधौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्वं नानुवादे। यथा- "एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तः क्रीड़न्ति धनिनोऽर्थिभिः।" -इत्यादौ।1 अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथेहापि भविष्यति। श्लोके ह्यस्मिन् ईर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गार- करुणवस्नुनोर्न विधीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थ- त्वात् तदङ्गत्वेन च तयोर्व्यवस्थानात् ।।"-Op. cit., pp 369-71. TEXT $११। तथा चायमत्र संक्षेप :- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अल कृतीनां सर्वासामल कारत्वसाधनम्॥ तस्माइ यत्र रसादयो वाक्यार्थोभूता: स सर्वः न रसादेरल- कारस्य विषयः; स ध्वनेः प्रभेद:, तस्योपमादयोऽल काराः। यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्वारुतनिष्पत्ति: क्रियते, स रसादेरल कारताया विषय:। 1. Compare Locana : "कीड़ाङ्गत्वेन ह्यत्र विरुद्धानामर्थानामभि- धानभिति राजनिकटव्यवस्थापिताततायिद्वयन्यायेन विरुद्धानामपि अन्यमुख- प्रेक्षितापरतन्त्रीकृतानां श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेप्यविश्राम्यताम् का कथा परस्पररूपचिन्तायामिति येन विरोधः स्यात"-loc. cit. Govinda Țhakkura in his °Pradīpa too makes use of a similar maxim in a similar context : "अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणाशृङ्गारा- वुभावपि साक्षादङ्गमिति तन्निर्वाहणैकव्याकुलयोरेव राजकार्योद्यतयोरिव भटयो: सहजतो विरोधोऽपि न दोषाय ॥-Op. cit .. , p. 272.

UDDYOTA II 21

EXPOSITION § 11. An alamkāra can be properly so called, when it is introduced with a view to enhancing the ultimate aesthetic relish As ordinary figures of speech 'like 3qHT etc. ultimately serve to render more effective the aesthetic charm (रसास्वाद ) which is the soul, they can be properly regarded as alamnkaras ( अलंक्रियते अनेन इति अलंकार:). So, too, judging by the same standard, when a particular sentiment ( रस) is introduced in such a way that it heightens the beauty of the principal element - whether it be वस्तु or रस, it can be properly recognised as one of the many figures of speech. Compare Locana :- "अय भाव :- उपमादीनामलंकारत्वे यादृशी वार्त्ता तादृश्येव रसादीनाम्। तदवश्यगन्येनालंकार्येण भवितव्यम्। तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुनरपि विभावादि- रूपतापर्यवसानाद रसादितात्पर्यमस्त्येव इति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्म- भावः। तदुक्तं-रसभावादितात्पर्यमिति। तस्येति। प्रधानस्यात्म- भूतस्य। एतदुक्तं भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलंक्रियते, तथापि तस्य तदेवालंकरणं यद् व्यङ्गगार्थाभिव्यञ्जनसामर्थ्याधानम् इति वस्तुतो धवन्यात्मैवालकार्यः। कटक-केयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन आत्मेव तत्त्चितवृत्तिविशेषौचित्यसूचनात्म- तयालंक्रियते। तथाहि-अचेतनं शवशरीरं कुण्डलाद्युपेतमपि न भाति, अलंकार्यस्याभावात्। यतिशरीरं कटकादियुक्त हास्यावहं भवति, अलंकार्यस्यानौचित्यात्। न हि देहस्य किञ्चिदनौचित्यम् इति वस्तुत आत्मैवालंकार्यः, अहमलंकृत इत्यभिमानात्॥"-Op. cit., pp. 197-98. तस्माद् यत्र .... रसादेरलंकारताया विषय :- In this passage the Vrttikara sums up all that has been stated in the prece- ding sections with regard to the difference between रसध्वनि etc. on the one hand and TH etc. as figures of speech

22 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA (अलंकार) on the other. Cf: "रसादेरल कारताया इति व्यधिकरणषष्ठी। रसादेर्याडलंकारता तस्या:स एव विषयः । एतदनु- सारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकत्तृ कस्यालंकरणक्रियात्मनो विषय इति।"-loc. cit. TEXT ६१२। एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदल कारस्य च विभक्त- विषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसादाल कारस्य विषय इत्युच्यते, तर्हि उपमादीनां प्रविरल- विषयता निर्विषयता वाडभिहिता स्यात्। यस्मादचेतनवस्तुतृत्त वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुव्ृत्तान्तयोजनया यथाकर्थचिद् भवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थो- भावो नासौ रसवदल कारस्प विषय इत्युच्यते, तन्महतः काव्य- प्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्मभिहितं स्यात्। यथा- तरङ्गभ्र भङ्गा क्षुभितविहगश्रेणि-रसना विकर्षन्ती फेन वसनमिव संरम्भशिथिलम्। यथाविद्ध याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नदीरूपेणेयं ध्रु वमसहना सा परिणता॥ यथा वा- तन्वी मेघजलार्द्र पल्लवतया धौताधरेवाश्रुभि: शून्येवाभरण ः स्वकालविरहाइ् विश्रान्तपुष्पोदगमा। चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा।। यथा वा- तेषां गोपवधूविलाससुहदां राधारहःसाक्षिणां क्ष मं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना dost ते जाने जरठाभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः॥

UDDYOTA II 23 -इत्येव मादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि चेतनवस्तु- वृत्तान्तयोजनाऽस्त्येव। अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनाऽस्ति तत्र रसादिरल कारः। तदेव सति उपमादयो निविषयाः प्रविरलविषया वा स्युः। यस्मान्नास्त्येवासौ अचेतनवस्तु- वृत्तान्तो यत्र चतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति, अन्ततो विभाव- त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामल कारता। यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमल कार्यः स ध्वनेरात्मेति॥

EXPOSITION § 12. If the view of the Dhvani-theorists, as stated above, regarding the characteristics of the figures of speech etc. be accepted, we are able to properly demarcate the respective spheres of ध्वनि -where रस etc. are predominantly suggested and primarily developed, of the figures of speech like उपमा etc., and lastly of रसवत्, प्रेय: etc. If, however, following the ancients we do not differentiate रसध्वनि proper ( viz. where the aesthetic emotion is principally developed ) from रसवत् , where the emotion is subordinate to the expressed sense or some other suggested sense, and bring them both under the same head रसवत्, it becomes difficult to find out independent instances of उपमा etc. For, in every instance, उपमा etc. would be found to be mixed up with रसवत् etc., in which case a new figure of speech, viz. संसृष्टि or संकर would arise as a result of the commixture. ( Vide Uddyota 1. Sec.$ 36), and would thus rob उपभा etc. of their indepen- dent existence. Compare °Locana: 'एवमिति। अस्मदुक्तेन विषय- विभागेनेत्यर्थः। उपमादीनामिति। यत्र रसस्यालंकार्यता रसान्तरं चाङ्गभूतं नास्ति, तत्र शुद्धा एवोपमादयः। तेन संसृष्टया नोपमा- दीनां विषयापहार इति भाव:।I'-Op.cit.,p.198. यदि तु .... भवितव्यम्-In this passage the author refutes

24 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

the position of the opponents of the Dhvani-school whose views had been covertly hinted at in the Kārika in the expression 'मे मतिः'-'मे मतिरित्यनेन यत् परमतं सूचितं तद्दूषणमुपन्यस्यति- यदीत्यादिना।'-°Locana. The opponents might argue that the contention of the Dhvani-theorists-viz. that there would be no exclusive sphere left for figures of speech like 3THT etc. if रसवत् etc. are not explained in the way already shown above is groundless. For, not every case of 3qHT is mixed up with. रसवत्, as the Dhvani-theorists would have it, so that संसृष्टि would be inevitable. The foremost condition of रसवत, as conceived by the ancients, is that permanent feelings like ₹fa etc. alone, when properly developed, become aesthetic emo- tions. Now, where inanimate objects like rivers, mountains, or forests etc. are primarily described (वाक्यार्थीभूत), there cannot be any possibility of the figure of speech रसवत, since रति etc. cannot inhere in inanimate things, as they are exclusive attributes of conscious and living organisms. Such cases can be reasonably regarded as instances of pure 39HT etc. if there be any, the possibility of संसृष्टि or commixture being. ruled out ipso facto as रसवत् is psychologically as well as. logically absurd on the above grounds. Compare: "₹" चायमाशय :- अचेतनानां चित्तवृत्तिरपरसाद्यसम्भवात् तद्वर्णने रस- वदलंकारस्य अनाशङ्कयत्वात् विभक्त एव उपमादीनां विषय इति ॥" -°Locana. The author refutes this contention as follows : True, that inane objects like hills and rivers are devoid of conscious activities and permanent mental states consequent thereupon, and as such apparently there can be no possibility of the figures of speech रसवत् etc. when they are primarily described. Yet, in almost all such cases, if properly analysed, we would be able to detect at least some touch of human and conscious elements brought in through the aid of one or other of the numerous figures of speech, and as a

UDDYOTA II 25

result we would be again led perforce to recognise the exis -. tence of the figure of speech रसवत्, so that the final result would be संसृष्टि due to the commixture of रसवत् etc. with the figures of speech like उपमा etc. अथ सत्यामपि ........ अभिहितं स्यात्-If, again, to save the position the existence of रसवत् as an अलंकार be denied even though there be the apprehension of human elements, we must have to admit that most of the poetic creations, describing as they do natural phenomena which are per se utterly devoid of the capacity of aesthetic relish, would have to be regarded as नीरस. But such a contingency cannot arise if the posi- tion of the Dhvani theorists be accepted. For, the absence of the रसवत् अलंकार does not render a poetic art नीरस, but the lack of the capability of suggesting emotions (रसध्वनि) in the reader's mind makes a poem नीरस. And, as in the ins- tances under consideration there is रसध्वनि, there can be no disadvantage in the way of regarding them as सरस. Compare: "नीरसखमिति-यत्र हि रसस्तत्रावश्यं रसवदलंकार इति परमतम्। ततो न रसवदलंकारश्चेत् नूनं तत्र रसो नास्तीति परम्रताभिप्रायात् नीरसत्वमुक्तम्। न त्वस्माक रसवदलंकाराभावे नीरसत्व्म्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे, तादृक् च रसोऽत्रास्त्येव ।।"-Locana,. pp. 200-201. इत्येवमादौ ...... अस्त्येव-In the illustrations cited though inanimate objects are primarily described by the poet, the human element is still in the background. 'बहुभिरुदाहरणै- महतो भूयसः प्रबन्धस्येति यदुक्तं तत्सूचितम्'-Locana. अथ .... अन्ततों विभावत्वेन-If, to avoid such a contingency it be argued that when human elements are present there will be रसवत् अलंकार even though inanimate objects are primarily described, the other problem would remain unsolved as the sphere of उपमा etc. would be completely encroached upon by संसष्टि.

:26 THE DHVANYĀLOKA OF ÄNANDAVARDHANA

For, in every work of art there must be some human element present, however predominantly descriptive it might be of un- conscious phenomena of nature. Compare :- "अथेत्यादि नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेगेति शेषः। ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेशः स उपमादेरविषयो भविष्यतीत्याशञ्याह-यस्मादित्यादि। अन्तत इति। स्तम्भपुलकाद्यचेतनमपि वर्ष्यमानमनुभावत्वाच्चेतन- माक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते। अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिः स्वविश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा काव्येऽ- नाख्येय एव स्यात्, शास्त्रेतिहासयोरपि वा।।" -- Locana, pp. 203-204. Compare on this point the following verse from Dhananjaya'a Dasarupaka : "रभ्यं जुगुत्सितमुदारमथापि नीचमुग्रं प्रसादि गहनं विकृतं च वस्तु। यद्वाउप्यवस्तु कविभावकभाव्यमानं तन्नास्ति यन्न रसभावमुपैति लोके।।" -- Op.cit., IV. 85. The following extract from Rūyyaka's Alamkārasarvasva should be consulted in this connexion as it clearly brings out the difference between the respective positions of the ancients and the moderns with regard to the figures of speech रसवत्, प्रेयस् etc .- रस भाव तदाभास-तत्प्रशमानां निबन्धेन रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि- समाहितानि॥[उदात्ते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वात् चित्त- वृत्ति-विशेष-स्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तदलंकाराणां प्रस्तावः। अत एव चत्वारोऽलंकारा युगपत् लक्षिताः । तत्र विभावानुभाव- व्यभिचारिभिः प्रकाशितो रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषो रसः। भावो विभावानुभावाम्यां सूचितो निर्वदादिस्त्रयस्त्रिंशद्भेदाः। देवादि- विषयश्च रत्यादिर्भावः। तदाभासो भावाभासर्च। आभासत्वमविषय- प्रवृत्त्याऽनीचित्यम्। तत्प्रशम उक्तप्रकाराभ्यां निवर्त्तमानत्वेन प्रशाम्पदवस्था। तत्रापि रसस्य परविश्रान्तिरूपत्वात् सान संभवति इति परिगिष्टभेदविपयो द्रष्टव्यः। एपामुपनिबन्धक्रमेण रसवदा- दयोज्लंकाराः। रसो विद्यते यत्र निबन्ध व्यापारात्मनि तत् रसवत्।

UDDYOTA II 27

प्रियतरं प्रयो निबन्धनमेव द्रष्टव्यम्। एवम् ऊर्जो वलं विद्यते यत्र तदपि निबन्धनमेव। अनौचित्यप्रवृत्तत्वादत्र बलयोा:। समाहित परिहारः। स च प्रकृतत्वादुक्तभेदविषयः प्रशमापरपर्यायः ।] तत्र यस्मिन् दर्शने1 वाक्यार्थोभूना रसादयो रसवदलंकारः, तत्राङ्गभूत- रसादिविषये रसवदाद्यलंकार: द्वितीय उदात्तालंकारः। यन्मते तु अङ्गभूतरसादिविषये रसवदाद्यलंकाराः, अन्यस्य रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात्, तत्र उदात्तालंकारस्य विषयो नावशिष्यते, तद्विषयस्य रसवदादिना व्याप्तत्वम् ।-Op.cit., pp. 182-86. Kuntaka, in his Vakroktijivita, does not regard रसवत् as a separate figure of speech at all, and criticises his prede- cessors including even the Dhvanikara for holding such a view. According to him the designation रसवत् is quite a misnomer inasmuch as the possessive suffix nT is unmean.ng and misleading even. We quote below selected portions of the Vrtti on Vakroktijīvita for the convenience of readers :- " .. इदानीं रसात्मनः प्रधानचेतनपरिस्पन्दवर्ण्यमानवृत्तेरलंकार- कारान्तराभिमतामलंकारतां निराकरोति- "अलंकारो न रसवत् परस्याप्रतिभासनात्। स्वरूपादतिरिक्तस्य शब्दार्थासङ्गतेरपि ॥ .. तदिदमत्र तात्पर्यम्-यत् सर्वेषामेवालंकृतीनां सत्कविवाक्याना- मिदमलंकार्यमिदमलंकरणम् इत्यपोद्धारविहितो विविक्तभावः सर्वस्य कस्यचित् प्रमातुश्चेतसि परिस्फुरति। रसवदलंकारवत् इति वाक्ये पुनरत्रहितचेतसोऽपि न किंचिदे(तदे)व बुध्यामहे। तथा च-यदि शृङ्गारादिरेव प्राधान्येन वर्ण्यमानोऽलंकार्यस्तदन्येन केनचित् अलं- करणेन भवितव्यम्। यदि वा तत्स्वरूामेव तद्विदाह्वादनिवन्धन- त्वादलंकरणमित्युच्यते, तथापि तद्वतिरिक्तमन्यदलंकार्यतया प्रकाश- I. ध्वन्यभाववादिनां मते इत्यर्थ :- Jayaratha's Vimarsini there- on.

28 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA नीयम्। तदेवंविधो न कश्चिदपि विवेकश्चिरन्तनालंकारकाराभि- मते रसवदलंकारलक्षणोदाहरणमार्गे मनागपि विभाव्यते। .. अत्रैव .. उपकमते-शब्दार्थासङ्गतेरपि। शब्दार्थयोरभिधानाभिधेययोरस- मन्वयाच्च रसवदलंकारोपपत्तिर्नास्ति। अत्र च रसो विद्यते तिष्ठति यस्येति मत्प्रत्ययविहिते तस्यालंकार इति षष्ठीसमासः क्रियते, रस- वांश्चासौ अलंकारश्चेति विशेषणसमासो वा। तत्र पूर्वस्मिन् पक्षे- रसव्यतिरिक्तमन्यत् पदार्थान्तरं विद्यते यस्यासौ अलंकारः। काव्य- मेवेति चेत्, तत्रापि तद्व्यतिरिक्तः कोऽसौ पदार्थो यत्र रसवदलं- कारव्यपदेशः सावकाशतां प्रतिपद्यते? विशेषातिरिक्तः (?) पदार्थो न कश्चित् परिदृश्यते यस्तवानलंकार इति व्यवस्थितिमासा- दयति। तदेवमुक्तलक्षणे मार्गे रसवदलंकारस्य शब्दार्थसङ्गतिर्न कदाचिदस्ति। ...... अथवा चेतनपदार्थगोचरतया रसवदलं- कारस्य, निश्चेतनवस्तुविषयत्वेन चोपमादीनां विषयविभागो व्यवस्था- प्यते, तदपि न विद्वज्जनावर्जनं विदधाति। यस्माद् अचेतनानामपि

दीनां प्रविरलविषयता निर्विषयत्वं वा स्यादिति शृङ्गारादिनिष्यन्द- सुन्दरस्य सत्कविप्रवाहस्य च नीरसत्वं प्रसज्यते इति प्रतिपादितमेव पूर्वसूरिभिः। यदि वा वैचित्रान्तरमनोहारितया रसवदलंकार: प्रतिपाद्यते, यथाभियुक्तैस्तरेवाभ्यधायि- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति॥ यत्रान्यो वाक्यार्थः प्राधान्यादलंकार्यतया .व्यवस्थितस्तस्मिन् तदङ्ग- तया विनिबध्यमानः शृङ्गारादिरलंकारतां प्रतिपद्यते। यस्माद् गुण- प्रधानभावाभिव्यक्तिपूर्वमेवंविधविषये विभूष्यते भूषणविवेकव्यक्ति- रुज्जुम्भते । .... .... किं च, 'काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिः' इति रस एवालंकार: केवल:, न तु रसवदिति मत्प्रत्ययस्य जीवितं किञन्चिदभिहित

UDDYOTA II 29

स्यात् ॥-Op. cit., pp. 156-166. TEXT १३1 किश्च- तमर्थमवलम्बन्ते येडड्विनं ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्या: कटकादिवत् ॥६।। ये तमर्थ' रसादिलक्षणमङ्विन' सन्तमवलम्बते ते गुणाः शौर्या- दिवत्। वाच्य-वाचकलक्षणान्यङ्गानि। य पुनस्तदाश्रितास्ते- डल कारा मन्तव्या: कटकादिवत्। EXPOSITION § 13. We have noted that Dandin and, following him, Udbhața in his lost Bhāmaha-vivaraņa took up their position in favour of the iaentity of the gunas and alamkāras. (I.Sec. §3) Tt was Vämana who first endeavoured to draw a line of demarcation between these two categories, but he differed essentially from the Dhvani school in so far as he posited riti as the soul of poetic art, while according to the latter it is the suggested sense ( dhvani), that constitutes the very essence of poetry. Another important point of ditterence between Vämana and Dhvanikara is that while the former 1s a follower of Dandin with regard to the number of gunas and posit ten such properties-both belonging to ax and अर्थ, the latter following Bhamaha recognises only three-viz., माधुर्य, ओज: and प्रसाद.1 The following extract from the Kāmadhenu on Vāmana's Kāvyālamkāra-sūtra-vrtti is very illumi-

I. Compare the following couplet occurring in the Sāhityacūdāmaņi of Bhațțagopāla- "राजा भोजो गुणानाह विंशति चतुरश्च यान्। वामनो दश तत्- सारानाह त्रीनेव भामहः ॥"-Ibid, vol. II., p. 190 ( Trivan- drum Sanskrit Series Edn. )

30 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

nating as it brings out clearly the difference between the respective view-points of the two schools :- "वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मलाभस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वाच्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादुक्तम्। .... एवञ्च सति उपकमोपसंहारलिङ्गराचार्यतात् पर्यपर्यालोचनायामात्मभूतरीतिनिष्ठा गुणास्तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठाः पुनरलंकारा इति निश्चीयते। अतो मन्यामहे गुणत्वादोजःप्रभृतीनामात्मनि समवायवृत्त्या स्थिति- रलंकारत्वाद् यमकोपमादीनां शरीरे संयोगवृत्त्या स्थितिरिति ग्रन्थकारस्याभिमतम् इति। न ह्यविपश्चिदपि कश्चिदभिजानीयाद- भिवदेद् वा न गुणानामात्मनि रीताविवालंकाराणां शरीरभूते शब्दार्थयुगले समवायवृत्त्या स्थितिरिति। एवञ्च गुणालंकाराणामु- भयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्यमानैर्भेदाभिधानं गड्डुरिका- प्रवाहनयेनेति यदुक्तं तन्निरस्तम्। .... अत एव ओजःप्रसादादादीनां गुणत्वं यमकोपमादीनामलंकारत्वमिति च व्यपदेशभेदोऽप्युपपद्यते। एवञ्च सति पूर्वे नित्या इति सूत्रे गुणानां नित्यत्वमलंकाराणाम- नित्यत्वम् इति सूत्रयता सूत्रकृता गुणानां काव्यव्यवहारप्रयोजकत्व- मुक्तं भवति। तथा च परमते व्यङ्गास्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तमं काव्यम्, गुणीभावे गुणीभूतव्यङ्गयं मध्यमं काव्यम्, सम्भावनामात्रे चित्रमवरं काव्यम्, इति काव्यभदाः कथिताः। तथात्रापि गुणसामग्रये वैदर्भी, अविरोधगुणान्तरानिरोधेन ओजःकान्ति- भूयिष्ठत्वे गौडीया, माधुर्य-सौकुमार्यप्राचुर्ये पाञ्चालीति काव्यभेदाः कथ्यन्ते। रीति-ध्वनिवादमतयोरियांस्तु भेदः। ध्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव तद्व्यवहार-प्रयोजक इत्युभयत्रापि आत्मनिष्ठा गुणाः। शब्दार्थयुगलं शरीरं तन्निष्ठा अलंकारा इति च सर्वमवि- शिष्टम् ॥-Op. cit., pp. 71-72. (Benares Sans. Series). All later writers on Poetics have systematically followed this distinction between गुण's and अलंकार's as shown by the

UDDYOTA II 31 Dhvanikara with the one prominent exception of Jagannatha. The gunas are the exclusive attributes of TH-the soul of poetry, and reside therein through the relation of inherence (समवाय), while the अलकार's belong to शब्द and अर्थ through. the relation of conjunction ( संयोग), though in the last analysis they serve to highten the emotional effect. It is but a direct corollary of this theory that whereas the alamkāras: are susceptible of removal and substitution, without any commensurate deficiency of the aesthetic effect, the TOT's cannot be removed without causing the very death of the: soul itself. Thus while TUT's are essential to the very existence of a Kāvya, the alamkāras are merely external appendages. Govinda in his 'Pradipa admirably brings out the distinction between the two categories: एवं च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वम्, तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति लक्षणत्रयं गुणानां द्रष्टव्यम्। .... तथाच रसोपकारकत्वे सति तदवृत्तित्वं, तथात्वे सति रसव्यभिचारित्वं, अनियमेन रसोपकारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयम् अलंकाराणाम्।।" -Op. cit., pp. 174-75. For Jagannātha's critique of this. definition of TUT's as the exclusive attributes of rasa, see: supra.

TEXT ९ १४। तथा च- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति।।७।। भ्ृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात्। तत्- प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्पस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । श्रव्यत्व. पुनरोजसोऽपि साधारणमिति॥

32 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA EXPOSITION

$ 14. माधुर्य is the property of the sentiment शृङ्गार, but, even though it resides in शृङ्गार-रस, still it is commonly used to qualify शब्द and अर्थ, constituting the body of poetic art, as they serve to suggest the attribute of माधुर्य. Thus usages like मधुर: शब्द:, मधुरः अर्थ: etc. are only secondarily justified on the basis of superimposition (उपचार) or transference. Compare : आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा रसस्यव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम्। क्वचित् तु शौर्यादि- समुचितस्य आकारमहत्त्वादे्दर्शनात् आकार एवास्य शूर इत्यादे- रव्यंवहारादन्यत्र अश्ूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, ववापि शूरेऽि मूर्त्तिलाघवमात्रेणाशूर इति अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वत् मधुरादि-व्यञ्जक-सुकुमारादिवर्णानां मधुरादि- व्यवहारप्रवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा: समुचितवर्णेर्व्यज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रयाः॥-Kavya- prakāśa, Chapter VIII. Abhinavagupta thus explains the significance of the restrictive particle एव in the karika : " .... श्रृङ्गार एव इत्येवकार: किमर्थः ? उच्यते-नानेन रसान्तरं व्यवच्छिद्यते, अपि तु आत्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरित्येव- कारेण द्योत्यते"-Op. cit., p. 208. But Jagannatha contends that this position of the Dhvani-school is untenable. The attributes like माधुर्य etc. that are posited to be the exclusive properties of रस, have no objective reality, and their existence can be proved neither on the strength of Perception (प्रत्यक्ष- प्रमाण) nor by Inference (अनुमान). They are solely ideal constructions consequent upon the abstractional faculties of

UDDYOTA II 33

our mind. So there cannot be any logic behind the argument of the Dhvani-theorists, and even शब्द, अर्थ, वर्ण, रचना, रीति etc. can be as much qualified by माधर्य etc. as रस itself, on the basis of the causal relation subsisting between the former and the latter which are practically indistinguishable from the final aesthetic relish ( रसचवणा ) or the effects thereof-viz. द्रुति, दीप्ति and विकास, without resorting to laksana as in the former view. These arguments are certainly formidable and illuminating. We quote below the full text from Rasagangādhara bearing on this issue :- "गुणानां चैषां द्रुति-दीप्ति-विकासाद्यास्तिस्त्रश्चित्तवृत्तयः क्रमेण प्रयोज्याः। तत्तद्गुणविशिष्टरस-चर्वणाजन्या इति यावत्। एव- मेतेषु गुणेषु रसमात्रधर्मेषु व्यवसितेषु मधुरा रचना, ओजस्वी बन्ध इत्यादयो व्यवहारा आकारोऽस्य शूर इत्यादिव्यवहारवदौपचारिका इति मम्मटभट्टादय: ॥ येऽमी माधुयौ जःप्रसादा रसमात्रधर्मतयोक्ता- स्तेषां रसधर्मत्वे किं मानम् ? प्रत्यक्षमेवेति चेतु, न। दाहादेः कार्यादनलगतस्य उष्णस्पर्शस्य यथा भिन्नतयाऽनुभवस्तथा। द्रुत्यादि- चित्तवृत्तिभ्यो रसकार्येभ्योऽन्येषां रसगतगुणानामननुभवात्। तादृश- गुणविशिष्टरसानां द्रुत्यादिकारणत्वात् कारणतावच्छेदकतया गुणानाम- नुमानमिति चेत्। प्रातिस्विकरूपेणैव रसानां कारणतोपपत्तौ गुणकल्पने गौरवात्। शृङ्गार-करुण-शान्तानां माधुर्यवत्त्वेन द्रुतिकारणत्वं, प्राति- स्विकरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतमिति तुन वाच्यम। परेण मधुरतरादिगुणानां पृथग्द्रुततरत्वादिकार्यतारतम्यप्रनोजकतयाऽभ्युप- गमेन, माधुर्यवत्त्वेन कारणताया गड़्भूतत्वात्। इत्थं च प्रातिस्विक- रूपेणेव कारणत्वे लाघदम्। किं च आत्मनो निर्गुणतयाऽत्मरूप- रसगुणत्वं माधुर्यादीनामनुपपन्नम्। एवं तदुपाधि-रत्यादिगुणत्वमपि मानाभावात्, पररीत्या गुणे गुणान्तरस्यानौचित्याच्च। अथ 'शृङ्गारो मधुर'-इत्यादिव्यबहारः कथमिति चेत्। एवं तर्हि ह्रुत्मादिचित-

3

34 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA वृत्तिप्रयोजकत्वम्। प्रयोजकतासंबन्धेन द्रुत्यादिकमेव वा माधुर्या- दिकममस्तु।1 व्यवहारस्तु 'वाजिगन्धा उष्णा' इति व्यवहारवद- क्षतः । प्रयोजकत्वं चादृष्टादिविलक्षणं शब्दार्थ-रस-रचनागतमेव ग्राह्यम्। अतो न व्यवहारातिप्रसक्तिः। तथा च शब्दार्थयोरपि माधुर्यादेरीदृशस्य सत्त्वात् उपचारो नैव कल्प्य इति तु मादृशाः ॥" -Op.cit., pp. 66-68 (NSP. Edn,). श्रव्यत्वं पुनः .... साधारणम्-Here the author covertly refers to the definition of माधुय as furnished by Bhamaha-viz. "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द मधुरमिष्यते" (Kavyalamkara, II. 3). In the printed texts the reading is-"श्रव्यं नातिसमस्तार्थ' काव्यं मधुर- मिष्यते." See Rucaka's Kavyaprakasa-samketa (edited by Prof. Siva Prasad Bhattacharya in the Calcutta Oriental Journal Vol. II. No. 7-8), pp. 55., fn. 5. According to Ananda- vardhana श्रव्यत्व is not the uncommon characteristic of माधुयं, as it is equally possible in the case of ओजस् as well.

I. It is intersting to note that Viśvanātha also equates माधुर्य etc. with द्रुति, and criticises Mammata who holds that the former are the cause of the latter and consequently dis- tinguishes them from each other. Compare: चित्तद्रवीभावमयो ह्वादो माधुर्यमुच्यते। यत्तु केनचिदुक्तम्-'माधुर्य' द्रुतिकारणम्' इति, तन्न। द्रवीभावस्य आस्वादस्वरूपाह्लादाभिन्नत्वेन कार्यत्वाभावात्'-Sahityadarpana, VIII. 2 and vrtti thereon. See also Rāmacaraņa's comments : आह्वादातिरिवतस्य द्रवीभावस्य निर्वक्तुमशकातया आह्वाद एव पर्यवसानम्। एवमाह्वादजनकत्वापेक्षया लघुन आह्लादत्वस्यैव माधुर्यपदशका्रतावच्छेदकत्व- मुचितमित्याह्वाद एव माधुर्यपदार्थ इति भाव: 1-loc. cit. Abhinava- gupta too appears to hold the same view." .. एवं माधुयौ जःप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहामिप्रायेण। ते च प्रतिपत्तास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्य उपचरिता रसे ततस्तद्व्यञ्जकयोः शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम्"- Locana, p. 223.

UDDYOTA II 35

TEXT ६१५। शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणो च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः॥८॥ विप्रलम्भशृङ्गार-करुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्ष वत्। सहृदय- हृदयावर्जनातिशय-निमित्तत्वाद, इति ।।

EXPOSITION

§ 15. It has been stated in the previous Kārikā that माधुर्य is the attribute of श्रृङ्गार. The present Karika states that विप्रलम्भशृङ्गार and करुण possess that quality of माधुय in a higher degree, because as a result of the realisation of the last two emotions the heart is more softened ( द्रवीभूत.) than in the first case. Others again hold that there is some difference in the degree of माधुय in the case of विप्रलम्भ and करुण too, the latter excelling the former, which on its part again is excelled by शान्त. Compare Rasagangadhara: "रसेषु चैतेषु निगदितेषु माधुयौ जःप्रसादाख्यांस्त्रीन् गुणानाहुः। तत्र 'शुङ्गारे संयोगाख्ये यन्माधुर्य ततोऽतिशयितं करुण, ताभ्यां विप्रलम्भे, तेभ्योऽपि शान्ते। उत्तरोत्तरमतिशयितायाश्चित्तद्रुतेर्जनना'दिति केचित्। 'संयोगशृङ्गारात् करुण-शान्तयोस्ताभ्यामपि विप्रलम्भे'- इत्यपरे। 'संयोगशृङ्गारात् करुण-विप्रलम्भ-शान्तेषु अतिशयितमेव न पुनस्तत्रापि तारतम्यम्' इत्यन्ये। तत्र प्रथम-चरमयोर्मंतयोः 'करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्' इति प्राचां सूत्रमनुकूलम्।1 तस्योत्तरसूत्रगतस्य क्रमेणेति पदस्यापकर्षानपकर्षाभ्यां व्याख्याद्वयस्य संभवात्। मध्यस्थे तु मते करुणशान्ताभ्यां विप्रलम्भस्य माधुर्या- तिशये यदि सहृदयानामनुभवोऽस्ति साक्षी, तदा स प्रमाणम् .... "- p. 66.

I. Kāvyaprakāša, VIII. 48. Line TI

36 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT ६१६। रौद्रादयो रसा दीप्त्या लद्यन्ते काव्यवर्हिनः । तदव्यक्तिहेतू शब्दार्था- वाश्रित्योजो व्यवस्थितम् ॥६।। रौद्रादयो हि रसा: परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घ- समासरचनाल कृतं वाक्यम्। यथा- चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात- स्चूर्णितोुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणि- रुत्त सयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः॥ तत्प्रकाशनपरश्ार्थोऽनपेक्षितदीर्घ समासरचनः प्रसन्नवाचका- भिधेयः । यथा- यो यः शस्त्र' विभत्ति' स्वभुजगुरुमद: पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाश्चालगोत्र शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयर्माप जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ।। -इत्यादो द्वयोरोजरत्वम्।। EXPOSITION $16. दीप्ति (a particular state of mind like 'kindling up') is caused by the emotions like रौद्र etc. and this दीप्ति is primarily denoted by ओज :. As Abhinavagupta explains: "दीप्तिः प्रतिपत्तुह दये विकास-विस्तार-प्रज्वलनस्वभावा। सा च मुख्यतया ओज:शब्दवाच्या"-Thus, though ओजस is identical with दीप्ति, it is used as an attribute of emotions like रौद्र, वीर and अद्भुत by transference, and consequently such usages

UDDYOTA II 37

as ओजस्वी रस: are justified. Again, by a second process of transference, it is used to signify शब्द, अर्थ etc. that suggest those emotions, and we get ओजस्वी शब्दः, ओजस्वी अर्थ: etc. Compare °Locana :" ...... तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसान्तरात् पृथक्तया। तेन कारणे कार्योप- चारात् रौद्रादिरेव ओज:शब्दवाच्यः । ततो लक्षित-लक्षणया तत्- प्रकाशनपर: शब्दो दीर्घसमास-रचनावाक्यरूपोऽपि दीप्तिरुच्यते। यथा 'चञ्चद्'-इत्यादि। तत्प्रकाशनपरश्चार्थः प्रसन्नरगमक- वांचकैरभिधीयमान: समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरित्युच्यते। यथा-'यो यः-' इत्यादि।"-pp. 210-211. तत्प्रकाशन ...... वाक्यम्-Words that suggest ओजस् snould be components of long compounds. Mammața enumerates the formal elements that are suggestive of ओजस thus :- 'योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादि: शषौ वृत्तिदैरघ्य® गुम्फ उद्धत ओजसि ॥" वर्ग-प्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययोः द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित् तुल्ययो: तेन तस्यव संबन्धः टवर्गोडर्थात् णकारवर्जः शकार-षकारौ दीघसमासः विकटा संघटना: ओजसः।

VIII. Compare also :- "नैकटचन द्वितीय-चतुर्थवर्ग-वर्णटवर्ग- जिह्वामूलीयोपध्मानीयविसर्ग-सकारबहुलैवर्णेर्घटितो भय्-रेफान्यतर- घटितसंयोगपरह्रस्वश्च नैकटयेन प्रयुक्तैरालिङ्ङितो दीर्घवृत्त्यात्मा गुम्फ ओजल:"-Rasagangadhara, p. 80. Anandavardhana cites 'चञचद्भुज-'(Venisamhara, Act. I. 21) to illustrate how harsh letters, conjunct consonants of which रेफ and महाप्राण are components, and long compounds can suggest the quality called ओजस्, irrespective of the sense conveyed. ततूप्रकाशनपरश्चार्थ ...... भिधेय :- The suggestiveness of

38 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

the meaning does not require long compounds and depends on the theme being of a heroic import. यो यः ... .. अहम-This is Venisamhara, III. 32. Here, there are no long compounds, and yet there is sufficient apprehension of आजस्, on account of the judicious selection of words that convey a sense full of heroic grandeur. Cp. Locana : "अत्र पृथग्भूतैरेव क्र्माद् विमृत्यमानररथेः पदात् पदं क्रोध: परां धारामाश्रित इत्यसमस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम।"- loc. cit. Abhinavagupta admirably points out how माधुय and ओजस are mixed together in definite proportions in the emotions like भयानक, हास्य, शान्त etc .- "हास्यस्य शृङ्ग राङ्ग- तया माधुर्य प्रकृष्ट विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्वयोः। भयानकस्य मग्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओज: प्रकृष्ट माधुर्यमल्पम्। बीभत्सेऽप्येवम्। शान्ते तु विभाव- वचित्र्ान् कदाचिदोज: प्रकृष्ट कदाचिन्माधुर्यमिति विभागः"- °Locana, p. 212. TEXT १७। समपकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ॥ १०। प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः। स च सर्वरससाधारणो गुणः सर्वरचनासाधारणश्च व्यक्षार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्य:।

EXPOSITION $ 17. The attribute called प्रसाद (Perspecuity) is common to all the emotions and is not the exclusive property of any particular sentiment. It consists in the transparence of words and meanings. The words must be such that the readers may

UDDYOTA II 39

not have any difficulty in grasping their sense immediately, without any contemplation.1 So also the theme or import must not be obscure and must have a universal appeal. Consequently the presence of प्रसाद renders the realisation of an aesthetic emotion quick and devoid of any impediment. Compare Abhinavagupta's comments: समर्पकत्वं सम्यगर्पकत्वं हृदयसंवादेन प्रति पत्तन् प्रति स्वात्मावेशेन व्यापारकत्वं भकटिति शुष्क- काष्ठाग्निदृष्टान्तेन। अकलुषोतकदृष्टान्तेन च। तदकालुष्यं प्रसन्नत्वं नाम सर्वरसानां गुणः। उपचारात्तु तथवि व्यङ्गोऽर्थे यच्छब्दार्थयोः समर्पकत्वं तदपि प्रसादः'।-Locana. Mammata in his definition of प्रसाद makes use of the two met .hors employed by Abhinavagupta in the above extract : 'शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसव यः। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।।' -- Kāvyaprakāśa, Chap. VIII. Thus, the Dhvani-theorists posit three gunas only. The twenty gunas, belonging to शब्द and अर्थ, ofthe ancients like Dandin, Vāmana etc. can be comprehended within these three. Moreover, not all of them can be reasonably regarded as positive excellences, some of these being indifferent, while a few again turn out to be defects under certain circumstances and it is a misnomer to call them gunas indiscriminately. Compare : केचिदन्तर्भ वन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचित् न ततो दश ॥ oW I. As Mammața states : श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ -Op. cit., Chapter VIII. Also Jagannatha : श्रुतमात्रा वाक्यार्थ करतलबदरमिव निवेदयन्ती घटना प्रसादस्य- Rasagangadhara. p. 80.

40 THE DHVANYÅLOKA OF ANANDAVARDHANA

-Kāvyaprakāśa, VIII. 7 and vrtti thereon. For an elaborate discussion of the views of the ancients and moderns on the number of guņas, see Rasagangādhara, pp. 66 ff.

TEXT ६ १८ । श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः। ध्वन्यात्मन्येव श,झगारे ते हेया इत्युदाहृताः ॥ ११॥ अनित्या दोषाश्र ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तऽपि न वाच्ये अर्थमात्र, न च व्यङ्गपे भृङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वा ध्वनेरनात्म भूते। कि तर्हि १ ध्वन्यात्मन्येव भृङ्गारेऽङ्गितया व्यङ्गये ते हेया इत्युदाहताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात्। एवमयम- संलक्ष्यक्रमचोतो ध्वनेरात्मा प्रदर्गितः सामान्येन।। EXPOSITION § 18. It has been a common practice among the authors on Poetics to classify the defects into two groups, according as they are universally so (नित्यदोष) or not (अनित्यदोष). Thus, the second group comprises such defects as श्रुतिदुष्टत्व, अप्रतीतत्व, पुनरुक्तत्व etc., while the rest like च्युतसस्कार, क्लिष्टत्व etc. would be classed as belonging to the first group. According to this classification श्रृतिदुष्टत्व would not be a defect in the case of emotions like रौद्र, वीर and भयानक where it would be regarded rather as a positive excellence, enhancing as it does the effect of the aesthetic relish. As Viśvanātha states :- "वक्तरि क्रोधसंयुक्ते तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भवेत् ॥" -Sāhityadarpaņa, VII. 16. But in the case of JETT, the use of harsh letters has lo be

UDDYOTA II 41

studiedly eschewed. As Jagannatha observes : "अथ विशेषतो वर्जनीयाः। ........ मधुररसेषु दीर्घसमासं भ्य्घटितसंयोगपरह्रस्वस्य विसर्जनीयादेश-सकार-जिह्वामूलीयोपध्मानीयानां रेफह का रान्यतरघटित- संयोगस्य हलां ल-म-न-भिन्नानां स्वात्मना संयोगस्य भ्य्द्वयघटित- संयोगस्य चासकृत्-प्रयोगं नैकटचेन वजयेत्। सवर्ण-भ््य्द्वय-घटित- संयोगस्य शर्भिन्न-महाप्राण-घटितसंयोगस्य सकृदपीति संक्षेपः।।"- Rasagangādhara, pp. 84-85. This twofold classification of defects is justifiable if we posit the existence of a soul, viz. TH, as distinct from the body (शरीर) of poetry which is composed of शब्द and अर्थ.1 The defects become only so, if they mar the beauty of the soul, though we usually refer to them as belonging to शब्द and अर्थ. Such usages are only secondary. श्रृतिदुष्टत्व is not a universal defect, because it does not mar the beauty of the soul (viz. रस) in every case. It mars the beauty of शङ्गार, but not of रोद्र. If this be not regarded as the criterion of the above classification, श्रुतिदुष्टत्व would also be counted as a variety of नित्यदोष, for the letters would remain harsh irrespective of any consideration of the nature of the emotion to which they might be related. Compare Mammața :-

I. As Abhinavagupta observes: "एवमस्मत्पक्ष एव गुणालंकार- व्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव संगच्छते इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि॥"-Mammata observes that this division of defects into two classes proves beyond doubt the existence of the suggested sense apart from the expressed sense : "यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङग्य- व्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात्। न चानुपपन्नं, सर्वस्यव विभक्ततया प्रतिभासात्। वाच्य-वाचकभावव्यतिरेकेण व्यङ्गाव्यञ्जकमात्राश्रयणे तु व्यङ् ग्यस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येन उपपद्यत एव विभाग- व्यवस्था ।।"-Kavyaprakasa, Chapter V.

42 THE DHVANYĀLOKA OF ÀNANDAVARDHANA

"मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्यः । उभयोपयोगिन: स्युः शब्दास्तेन तेष्वपि सः ॥" -Kāvyaprakāša, VII. 1. The following extract from Hemacandra's Kāvyānuśāsana is very explicit on this point :- रसस्योत्कर्षपकर्ष हेतू गुण-दोषौ भवत्या शब्दार्थयोः ॥ रसो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तस्योत्कर्ष हेतवो गुणाः, अपकर्ष- हेतवस्तु दोषा:। ते च रसस्यैव धर्माः, उपचारेण तु तदुपकारिणोः शब्दार्थयोरुच्यन्ते। रसाश्रयत्वं च गुणदोषयोरन्वयव्यतिरेकानुविधानात्। तथाहि यत्रव दोषास्तत्रव गुणा:, रसविशेषे च दोषा न तु शब्दार्थयोः। यदि हि तयो: स्युस्तर्हिं बीभत्सादौ कष्टत्वादयो गुणा न भवेयुः हास्यादौ चाश्लीलत्वादयः। अनित्याश्चैते दोषाः। यतो यस्याङ्िनस्ते दोषास्तदभावे न दोषास्तद्भावे तु दोषा इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणदोषयो रस एवाश्रय:।।-Op. cit., p. 16. Abhinavagupta explains श्रुतिदुष्टादि in the karika as. referring to the defects mentioned by Bhämaha in the couplet : "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि। श्रृतिकष्टं तर्थवाहुर्वाचां दोषं चतुर्विधम्॥"-I. 47. As he comments : "श्रुतिदुष्टादय इत्यादि। वान्तादयोऽसभ्यस्मृति- हेतवः श्रुतिदुष्टाः। अर्थदुष्टा: वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिकारिणः । यथा-'छिद्रान्वेषी महांस्तब्धो घातारयवोपसपति' इति। कल्पना- दुष्टास्तु द्वयोः पदयोः कल्पनया। यथा-'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे। श्रुतिकष्टस्तु 'अधाक्षीत्', 'अक्षीत्सीत्' तृणेढि' इत्यादि। शुङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम्। वीर-शान्ता्द्ध तादावपि तेषां वर्जनात्।"-Locana. Abhinavagupta finally observes that Bhamaha himself did not at all classify the defects in the way stated above, nor did he show that श्रुतिदुप्ट etc. can at all be regarded as TUT's in cases of emotions other than शृङ्गार. All this has been done by the authors of the

UDDYOTA II 103HT 43 Dhvani school for the first time. This is implied by the word सूचिता: in the vrtti. Compare: सूचिता इति। न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेन अनित्यत्वं भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्तत्वं प्रदर्शितम्। बीभत्स-हास्य-रौद्रादौ त्वेषामस्माभिरभ्युपगमात्, शृङ्गारादौ च वर्जनात् अनित्यत्वं च दोषत्वं च समर्थितमेवेति भाव: II- Lacana, pp. 214-215. TEXT १६। तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदा: स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ।।१२।। अङ्गितया व्यङ्गो रसादिवि वक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां वाच्य-वाचकानुपातिनामल काराणां ये प्रभेदा निरवधयो ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोऽर्थस्य रस-भाव- तदाभास-तत्प्रशमलक्षणा विभावानुभाव-व्यभिचारिप्तिपादन- सहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषा: तेषामन्योन्य- सम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्यतमस्यापि रसस्य प्रकारा: परिसंख्यातु न शक्यन्ते किमुत सवषाम। तथाहि भृङ्गारस्याङ्गिनस्तावदाचौ दौ भेदौ-संभोगो विप्लम्भश्व। संभोगस्य च परस्परप्मदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणा: प्रकाराः। विप्लम्भ- स्यापि अभिलाषेष्याविरहपवासविपलम्भादयः। तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदः। तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्था- भेद इति स्वगतभेदापेक्षया एकस्य तस्यापरिमेयलम, कि पुनरङ्- पभेदकल्पनायाम्। ते ह्ाङ्गमभेदाः प्रत्येकमङ्गिपभेद-संबन्धपरि- कल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति॥ EXPOSITION § 19. In the preceding sections the Dhvanikāra has consi -. dered the nature of अलक्ष्यक्रमव्यङ्गय-viz. रस, भाव etc. Now

-44 THE DHVANYÄLOKA OF ANANDAVARDHANA

he observes that it is not possible to enumerate the different varieties of the principal emotions (T ) or of elements like विभाव, अनुभाव etc., that are subservient (अङ्) to them. So also it is not possible to compute precisely the ways in which the numerous figures of speech belonging to Rre and अर्थ can be brought into relation with the different varieties of अलक्ष्यकरमव्यङ्गय, as also the mutual relations in which the latter themselves can stand to each other. There would arise endless varieties by permutation and combination, which it is impossible to enumerate severally. But if we leave out the details, we might classify all the different varieties of रस, भाव etc. under one single category-viz. असंलक्ष्यक्रमध्वनि, since they possess one element in common-viz. the property of being suggested without any perceptible sequence intervening between the cognition of the वाच्यार्थ on the one hand and the final aesthetic relish on the other. As Mammata, too, notes : "अन्योन्ययोगादेवं स्याद् भेदसंख्याऽतिभूयसी ॥ एवमनेन प्रकारेण अवान्तरभेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथाहि-शृङ्गारस्यव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम्।।"-Op. cit,. Chap. V.

TEXT

६२०। दिङ मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम। बुद्धिरासादि तालो का सर्वंत्रैव भविष्यति ॥१३।। दिङ मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसभेदे सहाल कारेरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानाद आसादितालोका बुद्धि: सर्वत्रव भविष्यति॥ तत्र- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानु प्रासः प्रकाशकः ॥१४।।

UDDYOTA II 45 अद्गिनो हि शङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु सवधु एकप्रकारानु- बन्धितया प्रबन्धेन प्रवृत्तोऽनुपासो न व्यञ्जकः। अङ्गिन इत्यनेन अङ्गभूतस्य शृङ्गारस्य एकरूपानुबन्ध्यनुपासनिबन्धने कामचारमाह॥ EXPOSITION § 20. In the present section the Dhvanikāra proposes to show in brief how the various figures of speech can be consistently brought into relation with रसध्वनि. He takes up "TATT as the specimen and lays down certain principles that must be observed in introducing poctic figures in general in a dhvani-kāvya, so that the aesthetic effect may be the highest. शृङ्गारस्य .... प्रकाशक :- In all the five varieties of श्ृङ्गार where they are primarily developed ( अ्िन) and not subordinate, it might be laid down as a universal law that the figure of speech अनुप्रास ( alliteration) based on the repetition of the same sound-group ( i.e. if too much hackneyed ) is apt to be an impediment in the way of the proper development of the emotion, detracting as it does from the charm of the aesthetic relish. Thus, in the case of "TETT, long alliterations based on the repetition of the same letters or group of letters,. must be carefully avoided. But, short alliterations based on the repetition of varying groups of letters that do not unduly offend the sense of consistency and having some freshness in them, may be introduced without violating the norm laid down above. As Abhinavagupta notes : a9 त्वन्बन्धं त्यकत्वा विचित्रोऽनुप्रासो निबध्यमानो न दोषाय इत्येकरूप- ग्रहणम।1-Thus अनुप्रास generally is not a figure that can fit in. happily with शृद्गार.

I. Kuntaka in his Vakroktijīvita makes similar observa -. tions regarding अनुप्रास, यमक and other poetic figures :-

-46 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

TEXT ६२१। ध्वन्यात्मभूते श ङ्गारे यमकादि निबन्धनम्। शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः॥१५॥ ध्वनेरात्मभूतः शुङ्गारस्तात्पर्येण वाच्य-वाचकाभ्यां प्रकाश्य- मानस्तस्मिन् यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धनं दुष्कर-शब्द- भङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेन एतद दर्श्यते-काकतालीयेन कदाचित् कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्ता- वपि भूम्नाल कारान्तरवइ रसाङत्वेन निबन्धो न कर्त्तव्य इति।. 'विमलम्भे विशेषतः' इत्यनेन विपलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन् द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निबन्धो नियमान्न कर्त्त व्य इति॥ EXPOSITION $ 21. In the poem where the emotion of शृंगार is pre- eminent, the poet is advised to carefully eschew such figures of speech as यमक, चक्बन्ध, भङ्गश्लेष, etc. howsoever gifted he might be. प्रमादित्वं ...... न कर्त्तव्य इ्ति-Anandavardhana here observes that solitary cases of यमक etc., if they come out spontaneously, are not ruled out hereby. The poet should only restrain his natural propensity towards introduc- ing such difficult and obscure figures in abundance with a view to make a display of his own craftsmanship. "नातिनिर्बन्धविहिता नाप्यपेशलभूषिता। पूर्ववृ त्तपरित्यागनूतनावर्तनोज्ज्वला ।I"-II. I. which has been explained in the vrtti as follows :- निर्बन्धशब्दोऽत्र व्यसनितायां वर्त्तते। तेन अतिनिर्बन्धे पुनः पुनरावर्त्तनव्यसनितया विहिता, अप्रयत्नविरचितेत्यर्थः। व्यसनितया प्रयत्नविरचने हि प्रस्तुतौचित्य- परिहाणेः वाच्यवाचकयोः परस्परस्पर्धित्वलक्षणसाहित्यविरहः स्यात्। .... पूर्वमावृत्ताना .... पुनःपुनर्विरचितानां परित्यागेन प्रहाणेन नूतनानामभिनवानां वर्णानामावर्त्तनेन पुनः पुनः परिग्रहेण च तदेवमुभाभ्यां प्रकाराभ्यामुज्ज्वला भ्राजिष्णुः । -- Op.cit.,p.84.

UDDYOTA II 47 विप्रलम्भे ........ न कर्त्तव्य :- This principle has to be more rigidly observed in the case of विप्रलम्भशृङ्गार, for it is the tenderest of all emotions, and any such obscure and difficult figure of speech as यमक etc. is sure to mar the sentiment completely. "दुष्कर-मुरज-चत्रबन्धादि। शब्द्श्लेष इति। अर्थश्लेषो न दोषाय 'रक्तस्त्व'मित्यादौ। शब्दभङ्गोऽपि क्लिष्ट एव दुष्टः, न त्वशोकादो"-Locana. The following extract from the Rasagangadhara should be compared in this connexion :- ... .. एवं त्वप्रत्ययं यङन्तानि यङ लुगन्तानि अन्यानि च शाब्दिकप्रियाण्यपि मधुररसे न प्रयुञ्जीत। एवं व्यङ्गाचर्वणा- तिरिक्तयोजनाविशेषापेक्षानापातोऽघिक चमत्कारिणोऽनुप्रासनिचयान् यमकादींश्च संभवतोऽपि कविरन निबध्नीयात्। यतो हि ते रसचर्व- णायामनन्तर्भवन्तः सहृदय-हृदयं स्वाभिमुखं विदधाना रसपराङ मुखं विदधीरन्। विप्रलम्भे तु सुतराम्। यतो मधुरतमत्वेनास्य निर्मल- सितानिर्मिंत-पानकरसस्येव तनीयानपि स्वातन्त्रामावहन् पदार्थः सहृदयहृदयारुन्तुदतया न सर्वथैव सामानाधिकरण्यमहंति। यदाहु :- 'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे'-इत्यादि। ये तु पुनरक्लिष्टतयाS- नुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, किंतु रसचर्वणायामेव सुसुखं गोचरीकत्तु" शक्याः, न तेषामनुप्रासादीनां त्यागो युक्त: ॥!"-+Op. cit., pp. 88-89. Hemacandra in his Kavya- nuśāsana quotes the following āryās from a lost work of Bhatta-Lollața which read just like a commentary on the present Kārikā :- "यस्तु सरिदद्रिसागर-नग-तुरग-पुरादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रबन्धेषु। यमकानुलोम-तदितर-चक्र्ादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः। अभिमानमत्रिमेतद् गड्डरिकादिप्रवाहो वा।इति।1 -Op.cit., p. 215. I. Namisādhu the commentator of Rudrata's Kāvyālamkāra

48 THE DHVANYÀLOKA OF ANANDAVARDHANA TEXT ६२२। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाच्िप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृयगयत्न-निर्वत्यः सोऽलंकारो ध्वनी मतः॥१६॥ निष्पत्तौ आश्चर्यभूतोऽपि यस्याल कारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्ध: शक्यक्रियो भवेत् सोडस्मिन अलक्ष्यक्रमव्यङ्गा ध्वनौ अलकारो मतः। तस्यैव रसाङगत्वं मुख्यमित्यर्थः। यथा- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निः्वामैरयममृतहृद्योऽघररसः। मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति वाष्प स्तनतटों प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्।। रसाङगत्वे च तस्य लक्षणमपृथग यत्ननिर्वर्त्त्यंत्वम् इति यो रसं बन्धु- मध्यवसितस्य कबेरल कारस्तां वासनामत्यूह्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते, स न रसाङ्गमिति। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वक' क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति, शब्दविशेषान्वेषणरूपः। अलं कारान्तरेष्वपि तत् तुल्यमिति चेत्, नैवम्। अल कारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घ टनान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पू्विकया परापतन्ति। यथा कादम्बर्या कादम्बरी- दर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्लायां cites the second āryā under III. 59, which runs as follows : "इति यमकमशेषं सम्यगालोचयद्भिः सुकविभिरभियुक्तर्वस्तु चौचित्यवद्िः। सुविहितपदभङ्गं सुप्रसिद्धाभिधानं तदनु विरचनीयं सर्मबन्धेषु भूम्ना ।।"-यमक- श्लेष-चित्राणि हि सरसे काव्ये क्रियमाणानि रसखण्डनां कुर्यु:। विशेषतस्तु शृगार-करुणयोः। कवेः किलैतानि शक्तिमात्रं पोषयन्ति, नतु रसवत्ताम्। यद्क्तम :- 'यमकान्लोम-'इति। प्रयोगस्तु तेषां खण्डकाव्यषु देवतास्तु- तिंषु रणकर्णजधु च ।।'

UDDYOTA II 49 सीतादेव्यां सेतौ।1 युक्तं चैतत्। यतो रसा वाच्यविशेष रेवा- क्षेप्तव्या: तत्प्रतिपादकैश् शब्दैस्तत्प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽल काराः। तस्मान्न तेषां बहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्तौ। यमक-दृष्करमार्गेष तु तत स्थितमेव। यत्त, रसवन्ति कानिचिद यमकादीनि दृश्य ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वङ्गितैव। रसाभासे चाङत्वमप्यविरुद्धम्। अङ्गितया तु व्यङ्गपे रसे नाङग्त्वं, पृथक पयत्ननिर्वर्त्यत्वाद, यमकादेः।।

EXPOSITION

'§ 22. The Dhvanikara here lays down the criterion as to which अलकार should be properly regarded as instrumental ( "F ) towards the development of the intended emotion. A poetic figure for the improvisation (निष्पत्ति) of which no additional effort is required on the part of the poet besides. what is unavoidably necessary for the proper suggestion of the sentiment, which is the only end of his creative urge, can be truly regarded as organically related with the poetic art. Any- thing that cannot stand this test must be brushed aside as mere external appendages ( बहिरङ्ग). Thus यमक, मुरजबन्ध, सभङ्गशलेष etc. can be improvised by the poet only after a good deal of contemplation and search after suitable words and meanings, which for the time being distracts his mind from the final aim in view-viz. the suggestion of the requisite emotion

I. References are to Candräpida's first meeting with the Princess Kādambarī in Bāņa's prose romance (see Peterson s Edn. of Kādambarī, pp. 186-189) and to Pravarasena's Setu- bandha, Aśvāsa XI (NSP. Edn.), where Sitā swoons away at the sight of Rama's severed head falsely presented by Rāvaņa to convince Sita of her lord's sad end.

4

50 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

(रसाभिव्यक्ति).1 Thus, they should be discarded as extra- neous elements, as far as possible. Abhinavagupta states that though it has been observed in the previous kārikā that. यमक etc. are to be carefully avoided in the case of शुङ्गार alone, yet it is not the whole truth. They must be universally avoided irrespective of the nature of the emotion to be suggested. Compare : 'रसेति-रस-समवधानेन विभावादिघटना- मेव कुर्वस्तन्नान्तरीयकतया यमासादयति, स एवात्रालंकारो रसमार्गे, नान्यः। तेन वीराद् तादिरसेष्वपि यमकादि कवेः प्रतिपत्तुश्च रसविध्नकार्येव सर्वत्र। गड्डुरिकाप्रवाहोपहृतसहृदयधुराधिरोहण- विहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शङ्गारे विप्रलम्भ च विशेषत इत्युक्तमिति भावः। तथा च 'रसेऽङ्गत्वं तस्मादे i न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति।-Op.cit., pp.219-20. Note also the following kārikās from Mahimabhațța's Vyaktiviveka, as they express the. same idea as the present kārikā of the Dhvanyāloka- "न चालंकारनिष्पत्त्ये रसबन्धोद्यतः कविः। यतते ते हि तत्सिद्धिनान्तरीयकसिद्धयः ॥ यतः-रसस्याङ्गं विभावाद्याः साक्षान्निष्पादकत्वतः । तद्वैचित्रयोवितिवपुषोडलकारास्तु तद्ाश्रयाः ॥- Op. ci .. Vimarśa, II. 75-76. कपोले पत्राली .. नतु वयम्-Comp.Locana: करकिसलयन्यस्त- वदना श्वासतान्ताधरा प्रवर्त्तमानवाष्पनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदित- चञ्चत्कुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटूवत्या यावत् प्रसादयत

I. Compare: 'रसस्य परिपन्थित्वान्नालंकारः प्रहेलिका। उक्तिवैचित्नप्मात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका ।- Sāhityadarpaņa, X. 13. Also-"एवं खड गबन्धादिकमप्यू ह्यम्। काव्यान्तर्गडुभूततया तु नेह प्रपञ्चयते।"-loc. cit.

UDDYOTA II 51 तावदीर्ष्याविप्रलम्भगतानुभावचर्वणावहितचेतस एव वक्तुः श्लेष- रूपक-व्यतिरेकाद्या अयत्ननिष्पन्नाश्चर्वयितुरपि न रसचर्वणाविघ्न- मादधतीति ॥-Op. cit., p. 220. 'रसाङत्वे .... न. रसाङ्गम्'-The criterion as to whether a particular अलंकार is रसाङ (conducive to the suggestion of the desired aesthetic emotion ) or not, is whether it is produced by the same effort that is called forth for the suggestion of the emotion proper or not. अलंकारान्तरेष्वपि .... तत्स्थितमेव-One might, however, contend that poetic figures like समासोक्ति, अप्रस्तुत-प्रशंसा etc., are no less difficult and intricate than यमक, सभङ्ग-श्लेष etc., and they require as much contemplation and effort on the part of the poet for their proper insertion in a kāvya as the latter, that have been categorically tabooed from the scheme of aesthetic realisation. So there can be no reasonable basis to be found for this discriminatory treatment. To this Anandavar- dhana replies : True, the said figures are as much difficult and intricate as यमक, मुरजबन्ध etc. Still, the former group differs from the latter in one important respect-viz. while the former spring spontaneously in ceaseless succession fromh the fountain-head of the poet's imagination as he is absorbed in the contemplation of the emotion in question, it is not so with the latter. The figures of speech like रूपक, समासोक्ति. अप्रस्तुतप्रशंसा etc., are nothing but turns of expression that convey the requisite meanings consisting of proper fqyra's, अनुभाव's, etc., that alone suggest the aesthetic emotion. (तत्' in तत्प्रतिपादकश्च शब्दैः refers to the वाच्यविशेष, viz. विभाव's, अनुभाव's etc .. that constitute the particular import of words constituting a poetic expression or अलकार ; while the second तत्° in तत्प्रकाशिन: refers to रसा: in the preceding sentence. ) Thus, they can no more be regarded as external appendages than the very thought itself of the poet. The

52 THE DHVANYÄLOKA OF ANANDAVARDHANA

poet's idea itself gushes forth couched spontaneously in those peculiar modes of expression which are called poetic figures or अलंकार's, and cannot be divested of the latter without being completely metamorphosed in the process. Change the poetic figure and you make the poet say something quite different from what was originally intended by him. Kuntaka admirably expresses this idea in the following extract from his Vakroktijīvita :- "अलं कृतिरलंकार्यमपोद्ध त्य विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्वं सालंकारस्य काव्यता ।। -अलंकृतिरलंकरणम्, अलंक्रियते ययेति विगृह्य। सा विवेच्यते विचार्यते। यच्चालंकार्यमलंकरणीयं वाचकरूप वाच्यरूपं च तदपि विवेच्यते। तयोः सामान्यविशेपलक्षणद्वारेण स्वरूपनिरूपणं क्रियते। कथम्-अपोद्धत्य। निष्कृष्य पृथक् पृथगवस्थाप्य, यत्र समुदायरूपे तयोरन्तर्भावस्तस्माद् विभज्य। केन हेतुना -- तदुपायतया। तदिति काव्यं परामृध्यत। तस्योपायस्तदुपायः तस्य भावस्तदुपायता तया हेनुभूनया। नस्मादेवंविधो विवेक: काव्यव्युत्पत्त्युपायता प्रतिपद्यते। दृश्यते च समुदायान्तःपातिनामसत्यभूतानामपि व्युतपत्तिनिमित्तम् अगोद्धत्प विवेचनम्। यथा-पदान्तभू तयोः प्रकृति-प्रत्यययोः वाक्यान्त- भूतानां पदानां चेति। यदवम् असत्यभूतोऽप्यपोद्धारस्तद्ुपायतया क्रियते तत् किं पुनः सत्यम्-इत्याह। 'तत्त्व सालंकारस्य काव्यता'। अयमत्र परमार्थ :- सालकारस्य अलंकरण-सहितस्य सकलस्य निरस्तावयवस्य सतः समुदायस्य काव्यता कविकर्मत्वम्। तेनालं- कतस्य काव्यत्वमिति स्थितिः, न पुनः काव्यस्थालंकारयोगः ।।"- Op. cit., pp. 6-7. Compare also the following kārikās from the same work of Kuntaka :- प्रतिभा-प्रथमोद्देदसमये यत्र वनता। शव्दाभिधेययोरन्तः स्फुरतीव विभाव्यते ।।। 1. Compare Vriti : तदयमत्र परमार्थ :- यन् कविप्रयत्ननिरपक्षयारेव

UDDYOTA II 53

अलंकारस्य कवयो यत्रालंकरणान्तरम्। असन्तुष्टा निबध्नन्ति हारादेर्मणिबन्धवत्॥ रन्न-रश्मिच्छटोत्से कभासुरैभू पणैर्यथा। कान्ताशरीरमाच्छाद्य भूषाय परिकल्प्यते।। यत्र तद्वदलंकार भ्रजमानैर्निजात्मना! स्वशोभातिशयान्तःस्थम अलङ्कार्य प्रकाश्यते। सोऽतिदुःसञ्चरो येन विदग्धकवयो गताः। खड्गधारापथेनेव सुभटानां मनोरथा:।-Op. cit., I. 34-37 & 43. यत्तु रसवन्ति .... अविरुद्धम्-There are, however, poetic compositions, rare though, where यमक, अनुप्रास etc., arc met with and yet there is no appreciable loss of aesthetic charm .. Compare, for instance, Raghu-vamsa, Canto IX.1 In Ānanda- vardhana's opinion, here, too it is the sound-effect due to यमक that is really more attractive and as such predominant (अङ्गिन्), while the emotion plays a subordinate role (अङ्ग). In the case of रमाभास, however, the introduction of यमक etc. is not barred. अङ्गितया तु .... यमकादे :- But where the element of emotion is pre-eminent, the poet should be well advised to totally avoid these figures of sound, that are detrimental to the successful development of sentiments in genera !. TEXT 8२3। अस्पैवार्थस्य संग्रहश्लोका :-

गब्दार्थयो: स्वाभाविकः कोऽपि वक्रताप्रकार: परिस्फुरन् परिदृश्यत।- loc. cit. I. Compare :- 'उदाहरणान्यत्र शिशुपालवधे चतुर्य सर्गे समपकाणि कानिचिदेव यमकानि रघुवंशे वा वसन्तवर्णन'-Kuntaka's Vakroktijivita, Vrtti on II. 6-7.

54 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

रसवन्ति हि वस्तूनि साल काराणि कानिचित्। एकेन व प्रयत्नेन निर्व्त्यन्ते महाकवेः॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथगयत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसेऽद्ृत्वं तस्मादेषां न विद्यते। रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेन वार्यते। ध्वन्यात्मभूते भृङ्गारे त्वङ्गता नोपपदते।। EXPOSITION

§ 23. Anandavardhana sums up the theme of the prece- ding sections in these mnemonic verses of his own.

TEXT ६२४। इदानी' ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽल कारवर्ग आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शङ्गारे समीद्य विनिर्वेशितः । रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम ।।१७।। अल कारो हि बाह्याल कारसाम्यादङ्गिनश्रारुत्वहेतुरुच्ते। चाच्याल कारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित, अल काराणाम नन्तत्वात, स सर्वोडपि यदि समीक्ष्य विनि- वेश्यते, तदलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य ध्वनेरद्गिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतु- र्निष्पदते। EXPOSITION $ 24. If poetic figures like रूपक etc. which have already been noticed and defined by ancient writers like Bharata, Bhämaha, Dandin etc., as also others that might be improvised by future authors ( वक्ष्यते च कश्चित्), can become auxiliary (अङ्ग) towards the suggestion of the sentiment of love (शृङ्गार), if they are introduced after due reflection (समीक्षा) as to their appropriateness. True, that Dandin in his Kāvyādarsa

UDDYOTA II 55 remarks that all alamkāras in general can add emotional grace to a piece of poetic composition ( 'कामं सर्वोप्यलंकारो रसमथ निषिञचति'), yet his conception of rasa was widely divergent from the Dhvanikāra's. Moreover, he did not lay down any definite rules as regards the judicious introduc- tion of poetic figures on particular occasions, as has been attempted by the Dhvanikāra here.

TEXT

६२५। एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- विवक्षा तत परत्वेन नाङ्ित्वेन कदाचन। काले च ग्रहस-त्यागौ नातिनिहर्वरोषिता ।१८॥ निर्व्यू ढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेत्षगाम्। रूपकादेरल कावर्गस्याङ्गत्वसाधनम ॥१६।। रसबन्धेष्वत्यादृतमना: कविर्यमलकार तदङ्गतया विवक्षति। यथा- चलापाङ्ां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतों रहस्याख्यायीव सवनसि मृदु कर्णान्तिकचरः। करो व्याधून्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम् वय तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती।। अत्र हि भ्रमर-स्वभावोक्तिरलं कारो रसानुगु णः।।

EXPOSITION § 25. Ānandavardhana in this section lays down certain principles that must be rightly kept in view by an aspiring poet if he desires to keep in tact the emotional effect. The first of these principles is: विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन

56 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA

कदाचन -- The alamkara must not be allowed to rival or transcend the charm of the aesthetic relish, and must always. be kept subordinate to the latter, which is the very soul of a poetic composition. To illustrate this, Anandavardhana cites the verse 'चलापाङ्गां दृष्टिम' etc. The poetic figure here is स्वभावोक्ति, as Dusyanta, who is the speaker, vividly describe; the movements of the bee that hums and buzzes. round Sakuntala's beautiful lotus-like face under the guise: of a lover as it were. The poetic figure is quite in unison with the sentiment depicted here ( viz. संभोग-शङ्ग्ार) that is predominantly suggested, and as such can be truly called an alamkāra and not through courtesy alone. As Abhinavagupta notes: हे मधुकर, वयमेवंत्रिधाभिलाषचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषणात् वस्तुवृत्तऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाताः । त्वं खल इति निपातेन अयत्न- सिद्धं तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तलां प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येय- मुक्तिः। तथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषा अस्मद- भिप्रायव्यञ्जकं रहोवचनमाकर्ण्यात्, कथं तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बनं विधयास्मेति यदस्माकं मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्न- पिद्धम्। भ्रमरो नीलोत्पलधिया तदाशङ्काकरीं दृष्टिं पुनः पुनः स्पशति। श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच्च तत्रैव दन्ध्वन्यमान आस्ते। सहजसौकुमार्य-त्रास-कातरायाश्च रतिनिधानभूतं विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधरं पिबतीति भ्रमरस्वभावोक्तिरलंकारोडङ्गतामेव प्रकृतरसस्योपगतः। अन्ये तु भ्रमरस्वभावे उक्तिर्यस्य इति भ्रमरस्वभावोवितिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहु: ॥ -- °Locana, pp. 224-225. TEXT ६२६। 'नाङित्वेने'ति न प्राधान्येन। कदाचिद रसादितात-

UDDYOTA II 5T पर्येंण विवक्षितोऽपि हालद्वार: कश्चिदङ्गित्वन विवक्षितो दृश्यते। यथा- चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव1 चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्य® रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्।। अत्र हि पर्यायोक्तस्य अद्वित्वेन विवक्षा रसादितातपये सत्यपीति॥

EXPOSITION

$ 26. In this verse. the figure of speech is पर्यायोक्त ( see notes on Uddyota I § 35 ), since the effect which has. been expressed in words and the cause implied therefrom are both contextual (प्राकरणिक). Comp. "चक्राभिघाते'ति प्राचीन- पद्य राहुशिरश्छेदकारीति व्यङ्गय राहुवधूजनसंबन्धि चुम्बनमात्रा- वशिष्टरतोत्सवनिर्मातृत्वेन रूपेण प्रकारान्तरेणाभिधीयते इत्यस्यापि विवेचने क्रियमाणे राहुशिरश्छेदकत्तृ त्वरूपो धर्मः स्वसमानाधिकरणेन तादृशरूपान्तरेण साक्षादुपात्तेन गम्यत इत्येव पर्यवस्यति।" -- Rasagangādhara, p. 547. The poet intends to convey in this verse the divine prowess of Väsudeva, who cut off the head of the demon Rahu with his disc. But it is the mode of expression that is more striking here.

I. The original reading in Mentha's Hayagrīvavadha, a lost epic, from which the present verse is quotedl, was एकाभिघात° and not चक्राभिघात which is merely an emendation based on misconception. This is distinctly noticed by Rüyyaka in his. commentary on Mahimabhatta's Vyaktiviveka. Compare: 'एकाभिघात'-इति हयग्रीववध पाठः स्थितः, सुदर्शनस्य पुलिङ्गस् प्रकान्तल्वात 'य' इत्यनेन परामशात्। तत्तु अनवबूध्य 'चक्रं यदि परामश्यत, तदा यच्छब्दस्य नपुंसकता स्यात्। तन्मुरारिरेवात्र परामृश्यत इत्याशयेन 'चक्राभिघाते'ति पठन्ति। न तवयं तत्र प्रस्ताव: ॥- P. 259.

58 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

As Anandavardhana states : अत्र हि पर्यायोक्तस्य .... सत्य- पीति. Compare Locana: अत्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवे: प्राधान्येन विवक्षितम्, न तु रसादि। तत् कथमुच्यते रसादितात्पर्ये सत्यपी'ति। मैवम् ; वासुदेव प्रतापो ह्यत्र विवक्षितः। स चात्र चारुत्वहेतुतया न चकास्ति, अपि तु पर्यायोक्तमेव।- Op. cit., p. 225. TEXT ९२७। अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यमवसरे गृह्णाति, नानवसरे। अवसरे गृहीतिर्यथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्ज म्भां क्षणा- दायास' श्वसनोदगमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः। अद्योदानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्र वं पश्यन, कोप-विपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम्।। -इत्यत्र उपमा-श्लेषस्य। गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयाऽल कारान्तरा- पेक्षया। यथा- रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाध्यः पियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मु क्ास्तथा मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व' तुल्यमशोक! केवलमह घात्रा सशोक: कृतः॥ -अत्र हि प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसविशेष पुष्णाति।। EXPOSITION § 27. In this section Anandavardhana explains the portion 'काले च ग्रहण-त्यागौ' in the Karika 18. The poet should retain ( ग्रहण) or reject (त्याग ) a particular अलंकार according as it enhances or deters the development of the

UDDYOTA II 59

principal emotion. Anandavardhana illustrates the first variety in the verse 'उद्दामोत्कलिकाम्-' ( Ratnavali). Here the figure is उपमा-इलेष (i.e. Simile based on double entendre ) and the occasion of the employment of this figure is in keeping with the sentiment of ईष्याविप्रलम्भ which it is the object of the poet to suggest. Compare Locana : उद्दामा उद्गता: कलिका यस्याः। उत्कलिकाश्च रुहरुहिकाः। क्षणात् तस्मिन्नेवावसरे प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया। जुम्भा च मन्मथ- कृतोऽङ्गमईः। श्वसनोद्गमर्वसन्तमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्य आयासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम्। निःश्वासपरम्पराभिश्च आत्मन आयास हृदयस्थितं सन्तापमातन्वतीं प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण, मदनेन कामेन च। अत्र उपमाश्लेष ईर्ष्या- विप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन् अवसरे रसस्य प्रमुखीभावादशायां पुरःसरायमाणो गृहीतः- इति भाव: ॥-Op. cit., p. 226. As an example of rejection (त्याग) according to the exigency of the occasion Ananda- vardhana cites 'रक्तस्त्वं नवपल्लवः'1 'अत्र हि .... पुष्णाति'-In the first three feet of the verse the figure is हेतुश्लेष (i.e. काव्यहेतु based on श्लेष ), but in the last hemistich, this figure has been abandoned by the poet in favour of the figure of speech व्यतिरेक, which is more capable of suggesting the mood of विप्रलम्भशृङ्गार than the former. Compare Locana: रक्ता लोहितः। अहमषि प्रवृद्धानुरागः। अत्र च प्रबोधको विभावः

I. 'सीतावियोगोपनतविसंस्युलावस्थस्य दाशरथेरियमुक्तिः' -- Hemcandra's Viveka on his Kavyanusasana. "मामाहुः पृथिवीभुजामधिपतिं नागाधि- राजो भवान्, अव्युछिन्नपृथुप्रवृत्ति भवतो दानं ममाप्यर्थिषु। स्त्रीरत्नेषु ममोर्वशी प्रियतमा यूथे तवेयं वशा, सर्व नामनु ते प्रियादिरहजां त्वं तु व्यथां नानुभू: ।।" -- Vikramorvasi, Act IV, is a close parallel of the verse cited in the Vrtti.

60 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA तदीयपल्लवराग इति मन्तव्यम। एवं प्रतिपादमाद्योरऽर्थो विभावत्वेन व्याख्येयः। अत एव हेतुश्लेषोडयम्। सहोक्युपमाहेत्वलंकाराणां हि भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वम्। अनेनैवाभिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्- 'तत्सहोक्युपमाहेतुनिदशात् त्रिविधम्' -- इत्युक्त्या, न तु अन्यालंकारानु- ग्रहनिराचिकीर्षया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयता शोकसहभूतानां निवदचिन्तादीनां व्यभिचारिणां विप्रलम्भपरिपोषकाणामवकाशो दत्तः ॥-Op. cit., pp. 227-238. The verse has been quoted by Jagannātha in his Rasagangādhara: under the section on व्यतिरेक. He criticises Appayya Dikşita, who in his Kuvalayānanda, refers to the Dhvani- kāra's remarks on this verse (as recorded in this section ), which seem to have been much misrepresented by him in the heat of the controversy. Compare :- "यदपि कुवलयानन्दकृताऽलंकारसवंस्वोक्तार्थानुवादकेन न्यूनताया- मुदाहृतम्-"रक्तस्त्वं नव-पल्लवैरहमपि श्लाध्यैः [प्रियाया गुणैः-" इत्यत्र सशोकत्वेन अशोकापेक्षयाऽपकर्षः पर्यवस्यति-इति, तदपि चिन्त्यम्। रत्याद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गाद् भूषणापसारणं यथा शोभाविशेषाय भवति, एवं प्रकृते उपमालंकारदूरीकरणमात्रमेव रसानुगुणतया रमणीयम, न व्यतिरेकः। अत एव असमालंकारं प्राञ्चो न मन्यन्ते, अन्यथा तवालंकारान्तरतया तत्स्वीकारापत्तेः। .... अत एव ध्वनिकृता सहृदयधुरन्धरेण 'सुकविषु रसानुसारेण क्वचिदलंकारसंयोगं क्वचिदलंकारवियोग च कुर्याः्' इत्युक्त्वा 'रक्तस्त्वम्' इति पद्यं सादृश्यदूरीकरणे उदाजहे। .... "-Op. cit., pp. 475-76.1

I. But compare Nagoji Bhatța's arguments isi đeience of Appayya Diksitals view: "अत्रेदं चिन्त्यम्-उपमानाद्ि उपमय वर्यमानं वलक्षण्यमव गणााधक्यकृत व्यतिरेक:। तच्च ववचिंदुपमेयषेत्कर्षपर्थं-

UDDYOTA II 61

TEXT ६२८। नात्राल कारद्वयसन्निपातः । कि तहि ? अल कारा- न्तरमेव इलेष-व्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवद् इति चेत,, न। तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात्। यत्र हि इलेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेक-प्रतीतिर्जायते, स तस्य-विषयः। यथा- 'स हरिर्नाम्ना देवः सहरिर्वरतुरगनिवदेन इत्यादौ। अत्र हि अन्य एव शब्द: शलेषस्य विषयोऽन्यशच व्यतिरेकस्य। यदि चवंविधे विषयेऽल कारान्तरतवकल्पना क्रियते, तत ससृष्टेर्विषया- पहार एव स्यात। शलेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेरविषय इति चेत, न। व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्गनात। यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोदगीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन। प्राप्तोतपत्तिः पतङ्गात् न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वत्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्षिः॥ नात्र श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतोतिरस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव

वसायि, क्वचित्तदपकर्षपर्यवसायि, क्वचित्तदनुभयपर्यवसायि। आधिक्य-न्यूनत्व- शब्दावपि उत्कर्षापकर्षपरौ एव। तत्र अपकर्षपर्यवसायि रक्तस्त्वमित्यत्र । अत्र उपमेये सशोकत्वादिगम्यचेतनत्व-सहृदयत्वादिभिः शोकरहितत्व-शोकसहित- त्वाभ्यां च तत्तद्गुणाधिक्यप्रतीतावपि शोकस्य स्वरूपेणापकृष्टत्वात् विरहि- वाक्यत्वाच्च वरमचेतनत्वमेव सम्यंक न पुनः प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पद- चैतन्यादि-इति प्रतीतिपर्यवस्ानात् विरहानुगुणकविनिबद्धतात्पर्य विषयकोड- पकर्ष: पर्यवस्यति। अत एव प्रियांवियोगाद्यपि तुल्यम इत्यर्थकमावयो: सर्व तुल्यम् इति वाक्यं चरितार्थम्। एलेन रत्याद्यनुकूलेत्यादि उदाजह्ने-इत्यन्तमपा- सृम। सशोकत्ववर्गनेऽ्रपि रक्तत्व्रादिधर्मेंः सादृश्यस्य विपलम्भपरिपोषकतया चमतुकारिय: सम्बेन सदय ह्ववस्य कलु मशत्यत्वाद् ॥-loc. cit.

62 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA विवक्षितत्वात, न स्वतोऽल कारता इत्यपि न वाचम्। यत एवं- विधे विषये साम्यमात्रादपि सुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव। यथा- आक्रन्दाः स्तनितैर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्ुभि- स्तद्विच्छेदयुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभ्रमेंः। अन्तमे दयितामुख' तव शशी वृत्तिः समैवावयो-

-इत्यादौ।। स्तत कि मामनिश' सखे जलधर ! त्वं दग्धुमेवोद्यतः॥।

EXPOSITION 5 28. नात्रालंकार .... चेत-Now it might be argued. that in the verse 'रक्तस्त्वम्-', there are not two indepen -- dent figures, viz. श्लेष and व्यतिरेक, as shown presently, but there is only one figure of speech which is शलेष- व्यतिरेक (संकर ), quite different from the former. So it: cannot be stated that श्लेष has been rejected in favour of व्यतिरेक, for it presupposes the existence of two independent figures, a false assumption. Compare Locana-"किं तर्हीति। सङ्करालंकार एवायम् ; तत्र किं वा त्यक्तं किं वा गृहीतमिति परस्याभिप्रायः।" न .... इत्यादौ-Anandhavardana now defines the scope of संकर proper, and distinguishes it from a case where श्लेप and व्यतिरेक are both independent figures. When both श्लेष and व्यतिरेक coinhere in the same substratum ( word-unit ), then and then only can there be a genuine case of संकर. But when the substrata of the two figures are different, they should be regarded as two independent figures and not the constituents of a tertium quid-viz. संकर. For example, 'सहरि :.... निवहेन' is an instance of श्लेषव्यतिरेक (संकर), since the expression सहरि: which is श्लिष्ट is the substratum

UDDYOTA II 63 of व्यतिरेक too. Comp. Locana : तस्येति संकरस्य। एकत्र हि विषयेऽलंकारद्वयप्रतिभोल्लासः संकरः। सहरिशब्द एको विषयः: सः हरिः, यदि वा सह हरिभिः सहरिरिति ।।"-p. 228. Thus it is really an example of एक-वाचकानुप्रवेशसंकर.1 अत्र हि .... व्यतिरेकस्य-But in the instance cited in the Vrtti -viz. 'रक्तस्त्वम्-' etc., the two figures श्लेष and व्यतिरेक do not coinhere in the same substratum. Thus इ्लेष belongs to such. words as रक्त, शिलीमुख etc., while the apprehension of व्यतिरेक is given rise to by the terms अशोक and सशोक. So. it cannot be called a case of एकवाचकानुप्रवेशसंकर. "अत्र हीति। हिशब्दस्तुशब्दस्यार्थें। 'रक्तस्त्वम-' इत्यत्रत्यर्थः । अन्य इति-रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोक-सशोकादिः।'-Locana. यदि च .... स्यात्-Now, it might be contended that if the whole verse constituting a sentence be taken as one single unit instead of such discrete words as रक्त, सशोक etc., both श्लेष and व्यतिरेक can be looked upon as coinhering in the same substratum, and the verse 'रक्तस्त्वम्-'would be an instance of श्लेष-व्यतिरेक संकर. Anandavardhana argues that such a contention would leave no scope for संसृष्टि where two or more figures come together independent of one another, for all such cases would be comprehended under संकर.2 As °Locana observes : "नत्वेकं वाक्यात्मक विषयमाश्रित्य एकविषय- त्वाद् अस्तु संकर :- इत्याशङ्काह-यदीति। एवंविधे वाक्यलक्षणे. विषये। विषय इत्येकत्वं विवक्षितं बोध्यम्। एकवाक्यापेक्षया यद्यकविषयत्वमुच्यने, तन्न क्वचित् संसृष्टिः स्यात्, संकरेण व्याप्त- त्वात् ।।"-p. 229.

I. Compare : स्फुटमेकत्र विषये शब्दाथ लिंकृतिद्वयम्। व्यवस्थितं च' -- Kavyaprakasa, X. I4I. 2. For the diference between संकर and संसुष्टि see our notes on Uddyota I, Sec. § 36.

64 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA श्लेषमुखेनेवात्र ...... दर्शनात-Having refuted the view that 'रक्तस्त्वम्-' is an instance of एकव्राचकानुप्रवेसंकर, Anandavardhana proceeds to confute the view that it is an illustration of अनुग्राह्यानुग्राहकभावसंकर. Others might argue that the figure of speech व्यति रेक is based on उपमा, and as in the present verse the व्यतिरेक in the last foot is based on श्लेषोपमा, the latter is the cause of the former, and the relation of अङ्गाङ्गिभाव or अनुग्राह्यानुग्राहकभाव subsists bet- ween them. So it is a case of श्लेष व्यतिरेक-संकर of the अङ्गाङ्रिभाव variety. Anandavardhana replies that this argu- ment is not reasonable For, though व्यतिरेक must be based on उपमा, still there is no hard and fast rule that the similarity must be explicitly stated in so many words. It might as well be implied and hidden in the background.1 So, though in the verse cited in the Vrtti उपमा based on श्लेष is expressed in the opening lines, yet that particular उपमा should not be regarded as forming the basis of the व्यतिरेक of the last line. Compare °Locana: ननूनमागर्भो व्यतिरेकः, उपमा च श्लेषमुखेनें- वायातेति श्लपोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यष विषयः।' यत्र तु अनुग्राह्यानुग्राहक-भावो नास्ति तत्र एकवाक्यगामित्वेऽपि संसृष्टिरेव। तदेतदाह-किं सर्वत्र उपमाया: स्वशव्देवाभिधाने व्यतिरेको भवति, उत गम्यमानत्वे। तत्राद्यं पक्षं दूषयति- प्रकारान्तरेणेति। उपमाभिधानेन विनापि-इत्यर्थः ॥-Op. cit., p. 229. Ānandavardhana illustrates this by citing the verse 'नो कल्यापायवायो :- ' (Mayura's Suryasataka). Here he contrasts the flickering flame of an ordinary lamp with the luminous and inextinguishable blazc of the solar orb. It is an instance of व्यतिरेक, but no similarity is expressed at all. I. Compare : शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोई्वयो: । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेक: स उच्यते।।

UDDYOTA II 65

As Anandavardhana notes: अत्र हि .... दर्शितः Compare Locana: शम्या शमयितु शक्या इत्यर्थः। दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितु शक्यते। तम एव कज्जलं तेन। न नो रहिता अपितु रहितैव। दीपवर्त्तिस्तु तमसाऽपि युक्ता भवति, अत्यन्तमप्रकटत्वात् कज्जलेन च उपरिचरेण। पतङ्गात् अर्कात्। दीपवर्तिः पुनः शलभाद ध्वंसते, नोतृपद्यते। साम्येति। साम्यस्य उपमायाः प्रपञ्चेन प्रबन्धेन यत् प्रतिपादनं स्व-शब्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानैव उपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहिणी भवन्ती नाभिधानं स्वकण्ठेनापेक्षते। तस्मान्न श्लेषोपमा व्यतिरेकस्य अनुग्राहित्वेन उपात्ता II-P. 230. नात्र .... दृश्यत एव-But, inspite of all that has been said in favour of श्लेष being an. independent figure, the opponents might persist that though in other cases शलेषोपमा might be considered in detachment from व्यतिरेक, yet in the present case श्लेषोपमा is the अङ्ड (being the cause) of व्यतिरेक, as there is no charm due to the former and consequently it would be a case of अङ्गाङ्गभावसंकर. Anandavardhana demurs that श्ले षोपमा has its own beauty, and should be regarded as an independent figure and not merely a consti- tuent element of व्यतिरेक. He quotes the verse-'आकन्दाः स्तनित :- ' to illustrate that in the case of व्यतिरेक, उपमा alone ( without any touch of श्लेष ) can enhance the beauty of a poem ; and there is no gainsaying the fact that उपमा based on श्लेष would bc more charming still. Compare °Locana: "यद्यप्यन्यत्र नैवं, तथापीह तत्प्रावण्येनेव सोपात्ता ; तदप्रावण्ये स्वयं चारुत्वहेतुत्वाभावात्-इति श्लेषोपमाSत्र पृथगलंकारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रेति। एतदसिद्धं स्व-संवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसंवेदनमपन्न वानं परं श्लेषं विना उपमामात्रेण चारुत्वसंपन्नमुदाहरणान्तरं दर्शयन् निरुत्तरीकरोति-यत् इत्यादिना।" -p. 231.

5

66 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

TEXT ६२९। रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वाद्ध मिच्छति। यथा- कोपात् कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दढ़ नीखा वासनिकेतन दयितया सायं सखीनां पुरः। भूयो नवमिति र्खलत्कलगिरा संसूच्य दुशचेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्न तिपरः मयान् रुदत्या हसन् ।। अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिव्यू ढ़ं च परं रसपुष्टये।।

EXPOSITION

§ 29, Ānandavardhana now explains the hemistich 'नातिनिर्वहणैषिता': "एवं ग्रह्णत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भागं व्याचष्टे-रसेति ,"-°Locana. The poet should not carry a particular figure to its logical extreme ( निर्वहण ), if the emotional effect be hampered thereby. Thus, in the verse quoted the slender arm has been likened to 'a creeper' ; but the poet has stopped there, without availing himself of the implications of that super-imposition, which if worked out logically in all its details would have demanded the further superimposition of व्याधवधू on दयिता, of कारागारपञ्जर on वासगृह, a process contrary to the dictates of all good sense and propriety. Thus, the रूपक has been arrested, in conformi- ty with the prevailing sentiment of शुङ्गार. Compare: "बाहुलतिकायाः बन्धनीयपाशत्वेन रूपणं यदि निर्वाह्येत्, दयिता व्याधवधू:, वासगृहं कारागार-पञ्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्- °Locana. p. 232.

TEXT ६३०। निर्वोद्मिष्टमपि यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते। यथा-

UDDYOTV II 67 श्यामास्ङ्ग चकितहरिणीमक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां बर्ईभारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवोचिष भ्र विलासान हन्तैकस्थं क्वचदपि न ते भीरु! सादृश्यमस्ति। स एवमुपनिबध्यमानोऽल कारो रसाभिव्यक्तिहेतु: कवेर्भवति। उक्तपकारातिक्रमे तु नियमेन व रसभङ्गहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्य' च तथाविध' महाकविप्रबन्धेष दृश्यते बहुशः। तत्त सूक्तिसहस्त्रद्योति- तात्मनां महात्मनां दोषोद्घोषणम् आत्मन एव दूषण भवतीति न विभज्य दगितम्। किं तु रूपकादेरल कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकल रसादिविषये लक्षणदिग दगिंता तामनुसरन् स्वयं चान्यत् लक्षणमुत्प क्षमाणो यदालक्ष्यक्रमपतिभमनन्तरोक्तमेवं ध्वनेरात्मानमुपनिबभ्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति॥

EXPOSITION § 30. In this section Ānandavardhana explains the Kārikā- portion 'निव्यू' ढावपि .... वेक्षणम्'-The alamkara, even though carried out to its logical extreme, must be subordinate to the principal sentiment. In thc vers: 'श्यामास्वङ्ग-'(Meghaduta, 109), the figure of speech उत् क्षा has been effectively carried out to the very end by the poet and yet that does not run counter to the prevailing mood ( i.e विप्रलम्भ-शृङ्गार). Compare Locana: 'निवोदुमिति। निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः । शनामासु सुगन्धि-प्रिय लतासु पामडिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनि इति पाण्डरत्वांत्। उतपशनामि यत्नेनोत्प्रक्षे। जीवितसंधारणायेत्यर्थः। हन्तेति कष्टम्। एकस्थसादृश्याभावे हि दोलायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचित् एकस्य धृति लभे इति भावः। भीरु इति। यो हि कातरहृदयो भवति नासी सर्वस्व-

68 THE DHVANYÁLOKA OF ÄNANDAVARDHANA मेकस्थं धारयतीत्यर्थः। अत्र हि उत्प्रक्षायास्तदभावाध्यारोप- रूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपकान्तं तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भ- रस-पोषकमेव जातम्॥-Op. cit., p. 233. स एवम् .... दशितम्-If the principles formulated above be properly observed by a poet, the poetic figures would uniform- ly turn out to be important accessories towards the develop. ment of the sentiments in view, Otherwise, the alamkāras do only mar the charm of the aesthetic relish. There are numerous instances in the works of great poets, that can serve as illustrations of the breach of these poetic norms. But Anandavardhana, out of intrinsic modesty and respect for genius, desists from citing the counter-examples (प्रत्युदाह रण). As he remarks : 'तत्तु सूक्ति .... दूषणं भवति'.1 Hemacandra, the great Jaina teacher, however, records in his Kāvyānuśāsana instances to illustrate the violation of these principles. The relevant extracts are given below from that treatise :--- "तत्र रसोपकारप्रकारानाह-

anod ततपरत्वे काले ग्रहत्यागत्योः नातिनिर्वाहेऽ्यङ्गत्वे रसोप- कारिणः॥ अलंकारा इति वाते। तत्परत्वं रसोपकारकत्वेनालंकारस्य प्रवेश:, न बाधकत्वेन, नापि ताटस्थ्येन। यथा-'चलापाङ्गा'- मित्यादि। .... वाधकत्वेन यथा- 'स्रस्तः स्रग्दामशोभां त्यजति विर्राचतामाकुल: केशपाशः क्षीवाया नूपुरौ च द्विगुणतरमिमौ कन्दतः पादलग्नौ। व्यस्त: कम्पानुवन्धादनवरतमुरो हन्ति हारोऽयमस्याः क्रीडन्त्या: पीडयेव स्तनभरविनमन्मध्यभङ्गानपेक्षम्॥'

I. Cp. न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादनि यः स पापभाक् । -- Kumarasambhava, Canto V.

UDDYOTA II 69 -अत्र पीडयेवेत्युत् प्रक्षालंकारोडङ्गो सन् तदनुग्राहकश्चार्थश्लेषः करुणो- चितान् विभावानुभावान् संपादयन् बाधकत्वेन भातीति न प्रकृत- रसोपकारी। ताटस्थ्येन यथा- 'लीलावधूतपद्मा कथयन्ती पक्षपातमधिकं नः। मानसमुपैति केंयं चित्रगता राजहंसीव ।।' पुलहक-लिखित-सागरिका-प्रतिबिम्बदर्शनाभिजाताभिलाषस्य वत्स- राजस्येयमुक्तिः तटस्थस्येव कविनोपरचितेति श्लेषानुगृहीतोपमालंकार- प्राधान्येन प्रस्तुतो रसो गुणीकृतोऽपरिजिघटिषया॥ अङ्गत्वऽपि कालेऽवसरे ग्रहणं यथा-'उद्दामोत्कलिकाम्-' इति। .... न त्वेवं यथा- 'वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ता: पुनरभ्रतोयकणिका तीव्रव्रतैर्बहिंभिः। तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीताः क्षयं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।' अत्र वाताहारत्व पश्चाद् वाच्यमपि आदौ उक्तम् इत्यतिशयोक्ति- रनवसरे गृहीता। तथाहि प्रथमत एव प्रथमपादे हेतूत्प्रेक्षया यदतिशयोक्तेरुपादानं, न तत् प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगुण- गणानुशोचनमयस्य निर्वेदस्य अङ्गतामेति। नहि वाताहारादधिको दम्भस्तोयकणव्रतं, नापि ततोऽधिक दम्भनत्वं मृगाजिनवसनमिति।। गृहीतस्यावसरे त्यागो यथा -- 'रक्तस्त्व'-मिति॥ न त्वेवं यथा -- आज्ञा शकरकशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण: क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः । अत्र 'न रावण'-इत्यस्मादेव त्यागो युक्तः। तथाहि रावण इत्येतज् जगदाकन्दकारित्वाद्यर्थान्तरं प्रतिपादयज्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुभावतां

70 THE DHVANYÃLOKA OF ÂNANDAVARDHANA प्रतिपादते। एश्वर्यं पाण्डित्यं परमेशभक्तिर्देशविशेषोऽभिजन- इत्येतत् सवे लोकमपबाधमानस्य अधर्म्मपरस्य नार्थक्रियाकारकमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारकत्वेनैव रावणचेष्टित निर्वाहणीयम्। यत्त अन्यदुपात्तं 'क्व नु पुन'रिति तददि ससंदेहत्वेन योज्यतेऽ्थाक्षेपत्वेन अथापि 'नेदृग्वरो लभ्यते' इत्यर्थान्यरन्यासत्वेन तथापि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कर्थचित् निर्वाहः॥ नात्यन्तं निर्वाहो यथा - 'कोपात् कोमले'ति। .... न त्वेवं यथा -- 'सञ्चितपक्ष्मकपाटं नयनद्वारं स्वरूपताडनेन। उद्घाटय सा प्रविप्टा देहगृहं सा हृदयचौरी।' -अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव सुन्दर शृङ्गारानुगुणं, नत्वन्यद्रूपणम्।। निर्वाेऽप्यङ्गत्वं यथा-'श्यामास्वङ्गमिति'। .... नत्वेवं यथा- 'न्यञ्चत् कुञ्चितमुत्सुकं हसितवत् साकूतमाकेकर व्यावृत्तं प्रसरत् प्रसादि मुकुलं सप्रम कम्प्रं स्थिरम्। उद्भ्रु भ्रान्तमपाङ्गवृत्ति विकचं मज्जत्तरङ्गोत्तरं चक्षु: साश्रु च वर्तते रसवशादेककमन्यक्रियम्।।' अत्र रावणस्य दृग्विंशती वैचित्रपण स्वभावोवितर्निर्वाहिताऽपि रसस्य अङ्कत्वेन न योजितेति॥-Op.cit., pp.17-22. TEXT ६३1। क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वान- संनिभ: । शब्दार्थशत्तिमूलत्वात् सोऽपि द्वधा व्यवस्थितः ॥१०।। अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गालाद- नुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थ शक्तिमूल- श्चेति द्विप्रकारः ।।

UDDYOTA IT 71

EXPOSITION

S31. Having thus discussed the nature of असंलक्ष्य-क्र्म ध्वनि in all its details, Anandavardhana proposes to deal with the other variety of विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि-viz. संलक्ष्यत्रमध्वनि, also called अनुस्वान-संनिभ-ध्वनि. The name is significant in so far as the sequence between the apprehension of the expressed and the suggested senses is distinctly noticeable, just as the sequence between the first sound and the vibrations thereof is noticeable, when a bell is rung. This संलक्ष्यत्रम-Sवनि again has two main divisions, according as it is based on formal suggestiveness (शब्दशक्तिमूल°) or material suggestiveness ( अर्यशक्तिमूल'). CompareLocana :- "एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यत्रमं विचार्य द्वितीयं भेदं विभक्तुमाह-क्रमेणेत्यादि। प्रथ नपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्टाया अनुरणनमभिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। सोऽपीति। न केवल मूलतो ध्वनिर्द्विविधः। नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः । अयमनि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थः॥" Op. cit., pp. 234-35.

TEXT

६३२। ननु शब्दशात्या यत्रार्थान्तर प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते, तदिदानी' श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्। नापहृत इत्याह- आच्तिप्त एवालंकार: शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्ननुत्त: शब्देन शब्शक्त्युदभव्रो हिसः ॥२१॥ यस्मादलंकारो न वस्तुमात्र' यस्मिन् काव्ये शब्दशत्या प्रकाशते, स शब्दशत्युद्वभवो ध्वनिरित्यस्माक' विवक्षितम्। वस्तुद्रये च शब्दशत्तया प्रकाशमाने श्लेषः। यथा-

72 THE DHVANYÅLOKA OF ÄNANDAVARDHANA येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रोकृतो यश्चोद्ृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहुः शगिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामरा: पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्तां सर्वदोमाधवः ।। EXPOSITION $ 32. When a homonymous word ( अनेकार्थशब्द) is used to denote more than one senss -one of which is प्रकृत (i.e. contextual ) and the other अप्रकृत, the former alone is conveyed through the primary function or Denotation (अभि धा- व्यापार), while the latter is comprehended through sugges- tion ( व्यञजना). The अत्रकृत sense cannot be conveyed through the self-same function of denotation, because the context (प्रकरण) is one of the restrictive factors enumerated by Bhartrhari, that delimit the scope of denotation to the field of the contextual sense alone, where the conventional meanings (शब्दार्थ) are many and consequently indeterminable (अनवच्छेद). In such cases the word-element is the most important factor, since the sub;titution of any other synonymous word for that particular word in question will fail to give rise to the cognition of the अप्रकृत sense. Now, it might be asked: 'What is the difference between इ्लेष and शब्द-शक्तिमूलध्वनि ? In both the cases we have homonymous words ( अनेकार्थ- RTo !, and the apprehension of more than one sense there- from. So what is the reason for differentiating them as two distinct categories ? What more, if in such cases we posit शब्दशक्तिमूलध्वनि instead of श्लेष, there would be left no exclusive scope for the latter. As Anandavardhana puts it : 'नतु .... अपहृतः स्यात्-'. The Dhvanikara has answered this contention in the present karika : 'आक्षिप्तः .... हि सः'-True, that in शब्दशकरिनिमूलध्वनि, as in इलेष, we have the apprehen-

UDDYOTA II 73

sion of more than one sense. But, while in the former we have, in addition, the apprehension of an unexp.essed poetic figure (अलंकार) qua some definite relation like सादृश्य etc. subsisting between the two senses ( viz. the primary and the suggested ), in the latter no such relation is cognised. And this constitutes the essential difference between the two cate- gories (viz. श्लेष and शब्दशक्तिमूलध्वनि). In इलेष two or more senses are realised-minus that unexpressed relation that constitutes the link between the two discrete meanings. As Anandavardhana observes : यस्मादलंकारो .... श्लेष :- As an illustration of श्लेष, when two unrelated facts alone are comprehended, he cites the verse: 'येन ध्वस्तमनोभवेन-' This is an adoration to Siva and Vișņu simultaneously. Compare ·Locana : येन ध्वस्तं बालक्रीड़ायामात्मनः शकटम्। अभवेन अजेन सता। वलिनो दानवान् यो जयति तादृग येन कायो वपुः पुरामृत- हरणकाले स्त्रीत्वं प्रापितः। यश्चोदूवृत्तं समदं कालियाख्यं भुजङ्ग हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य। 'अकारो विष्णुः '-इत्युक्तेः । यश्चागं गोवर्धनपर्वतं गां च भूमिं पातालगताम् अधारयत। यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहुः। किं तत् ? शशिनं मथ्नाति इति क्विप्- राहु: तस्य शिरोहरो मूर्धापहारक इति। सत्वां माधवो विष्णुः सर्वदः पायात्। कीदृक ? अन्धकनाम्नां जनानां येन क्षयो निवासो द्वारकायां कृतः । यदि वा मौषले इषीकाभिस्तेषां क्षयो विनाशो येन कृतः॥ द्वितीयोऽर्थ :- येन ध्वस्त-कामेन सता बलिजितो विष्णोः सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुर-निर्दहनावसरेऽस्त्रीकृतः, शरत्वं नीतः। उद्वृत्ता भुजङ्गा एव हारा वलयाश्च यस्य, मन्दाकिनीं च योऽधारयत्। यस्य च ऋषयः शशिमत् चन्द्रयुक्तं शिर आहुः। हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहुः। स भगवान् स्वयमेव अन्धकासुरस्य विनाशकारी त्वां सर्वदा सर्वकालम् उमाया धवो बल्लभः पायादिति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालकार इति शलेषस्यव विषय: ॥-Op. cit.,

74 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA

pp. 235-36. This view of Anandavardhana-viz. that in शब्दशवितमूल- ध्वनि there must necessarily be an apprehension of the un- expressed relation to link the two apparently discrete ideas, seems to be contrary to the opinion of later authors like Mammata etc, who state that mere वस्तु (fact) might also be suggested in a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. As Mammata observes :-- अल कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शव्दशक्त्युद्धवो द्विधा। -Kāvyaprakāša, IV.38. As an example of शव्दशक्तिमूवस्तुध्वनि, Mammata cites the verse :- 'पन्थिअ ण एत्थ सत्यरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेक्खिउण जड वससि ता वससु ॥'-and notes : "अत्र यद्युपभोगक्षमोऽसि तदाऽस्स्वेति व्यज्यते ।I'-Ruyyaka, in his commentary called काव्यप्रकाशसंकेत on Mammata's work, criticises Mammata for regarding वस्तुध्वनि as a variety of शब्दशक्तिमूलध्वनि, though he himself justifies शब्दशक्तिमुलवस्तुध्वनि in his Alamkara-Sarvasva. Compare : " .... यत्र तु प्रस्तुताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य श्लिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणार्यनिष्ठमुपक्षेपापराभिधानं सूचकत्वं तत्र किं इ्लेष उत शव्दशक्तिमू ध्वनिरिति विचार्यते। तत्र न तावत् श्लेषः। अर्थद्ववस्य अन्वितत्वेन अभिधेयतया वक्तुमनिष्टे;। नापि ध्वनिः। उपक्षेप्यस्य अर्थस्य असंबद्धत्वाभावात् तेन सह उपमानोपमेयत्व्रस्य अविवक्षणात्। न चान्या गतिरस्ति। तदत्र किं कर्त्तव्यम्। उच्यते- श्लेषस्य उक्तनयेन अप्रवृत्तर्व्वनेरेवायं विषय इति निश्चयः। तथाहि- शब्दशक्तिमूले ध्वनी अर्थान्तरस्य असंबद्धत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्यं

UDDYOTA I1 75

कल्प्यते। स च संबन्धः प्रकारान्तरेण औपम्यपरिहारेण यद्यप्युपण- दयितु शक्य: स्यात्, तत् कोऽयमभिनिवेशस्तत्र उपमाध्वनी। वस्तु- धवनिरपि सम्बन्घान्तरेण तत्र समीचीन: स्यात्। अत एव- 'अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेय: शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥'- इति न्यायभवनवन्धेन (?) द्विधा शब्दशक्त्युद्ब उक्तः। एवं प्रकृतेऽपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति तत्र शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनि- र्बोद्धव्यः। यथा- 'सद्ः कौशिक दिगविज्म्भणवशादाकाशराष्ट्र रसात् त्यक्त्वा धूसरकान्तिवल्कलधरो राजास्तशलं ययौ। तत्कान्ताऽप्यथ सान्त्वयन्त्यलिकुलध्वानैः समुल्लासिभि: कन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा।' इति। हरिश्चन्द्रचरितेऽत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दाभिधेयेऽस्तमुपेयुषि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया उशीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसंपादितोपद्रववशात् प्रातः स्वराष्ट्र त्यक्त्वा वाराणसीं प्रति गमनं सूचितं स्यात। तथा च कौशिकशब्दः प्रकृते इन्द्रोलू कयो- वत्तते। सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्तिः। वल्कलसुताभ्यां त्वौपम्यं सूचनीयार्थनैरपेक्ष्येण सादृश्यसंभवमात्रेण संभवनीयम। अतश्च प्रकृतेन सूचनीयस्य संबन्धात् शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरयम्।1- Op. cit., pp. 101-103. Jayaratha remarks that this incongruen-

I. It is really an instance of शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि as Jayaratha observes in his commentary : "अत्र च यद्यपि सुतादिरूपा- र्थशक्तिरप्यस्ति इति वस्तुध्वनेरुभयशक्तिमूलत्वमेव तथापि शब्दशक्तिरत्र स्कुटा स्थितेति तन्मूलत्वमेव ग्रन्थकृताऽस्योक्तम् ।-Ibid. We might justify Ruyyaka by referring to the maxim : 'यो हि उभयो: स्थाने भवति लभतेऽसावन्यतरव्यपदेशम्' as he has hiinself done in a similar context in defending the Dhvanikara.

76 THE DHVANYÄLOKA OF ÀNANDAVARDHANA cy between the two views of Rūyyaka as stated in two different places is only apparent and can be easily reconciled. For the criticism in his Kāvyayrakāša-Samketa should be construed as having reference to the particular illustration and not to वस्तुध्वनि as such. As he notes :- " .... यत्तु काव्यप्रकाशसंकेते ग्रन्थकृता वस्तुध्वनेः शब्दशक्ति- मूलत्वं चिन्त्यमुक्तम्, तदुदाहरणाभिप्रायेणैवोन्नेयम्। तत्र हिं 'पन्थिअ ण इत्थ सत्थर- इत्याद्युदाहरणम् उभयशक्तिमूल शब्दशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेः श्रोमम्मटेनोपात्तम् ।।'"-Vimarsini. loc. cit. Jagannātha, too, in his Rasagangādhara upholds this twofold classification of शब्दशक्तिमूलध्वनि. The follow- ing extract dealing with वस्तु-ध्वनि should be carefully noted :- "शब्दशक्तिमूलवस्तुध्यनिर्यथा- 'राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद् भयमुपस्थितम्। बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानतः ।।' अत्रोपभोगं देहीति वस्तु राजादशक्तिमूलानुरणनविषयः। राज- पदात् चन्द्रोपस्थितावेव चन्द्रजनितभयवारणकारणत्वेन उपभोगस्या- भिव्यक्तेः । न चात्र नृप-चन्द्रयोरुपमानोपमेयभावः, भेदापोहरूपं रूपकं वा तथाऽस्तु इति वाच्यम्। इह नृपरूपस्यार्थस्य चन्द्ररूपार्थ- गोपनमात्रार्थमुपात्तत््वेन युगपदुल्लसितोपमानोपमेयकयोरुपमारूपक- योस्तात्पर्यविषयताया अयोगात्। न चासंसृष्टार्थद्वयबोधने वाक्यभद- इति वाच्यम्। तुल्यकक्षतया द्वयोरसंसृष्टयोरर्थयों: प्रतिपिपादयिषि- तत्व एव तस्याभ्युपगमात्। इह तु आच्छादकप्रतीतिसमये आच्छाद्या-

1. But this defence does not appear very satisfactory in view of the fact that Rūyyaka in his Kāvyaprakāśasamketa categorically denies शब्दशक्तिमूलवस्तुष्यनि.

UDDYOTA II 77

प्रतीतिः, आच्छाद्यप्रतीतो च आच्छादक-न्यगभाव एवेति नास्ति तुल्यकक्षता ।-Op. cit. p. 162.1Thus, on the showing of Rūyyaka, Viśvanātha and Jagannātha alike, it becomes evi- dent that when out, of two senses apprehended through homony- mous words one is intended to be merely covertly hinted at ( आच्छाद) instead of being plainly stated, and the other serves as a cloak (आच्छादक ) to hide the former in the first instance, it is a case of वस्तुध्वनि pure and simple, the former being conveyed through suggestion ( व्यङ्रा ) and the latter through Denotation ( अभिधेय). Appayya Diksita's view regarding शब्दशक्तिमूलध्वनि is somewhat different, however. According to him, when from a particular homonym ( अनेकार्थ शब्द), प्रकृत and अप्रकृत senses are cognised, both of them are equally conveyed by Denotation (अभिधाव्यापार), the restrictive force of factors like संयोग, त्रिप्रयोग etc. as enumerated by Bhartrhari, being logically unjustifiable. The अप्रकृत sense is not suggested, as the followers of Mammata would have it. But the apprehen- sion of the relation (सम्बन्ध ) that would link these two apparently isolated senses is caused by the function of sugges- tion ( व्यञ्जनाव्यापार) and thus we have शब्दशक्तिमूलालंकार- ध्वनि in such cases. As he states: ननु च यत्र अनेकत्र प्रकरणाद्यविशिष्टम्, तत्र भवतु अनेकत्राप्यभिधाव्यापारः। यत्र

I Compare also : सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्त्तराष्ट्रा: कालवशान्मेदिनीपृष्ठे ।।'-(वेणी० १।६) -अत्र शरद् वर्णनया प्रकरणेन धार्त्तराष्ट्रादिशब्दानां हंसाद्यर्थाभिधाने नियमनान् दुर्योधनादिरूपोऽर्यः शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः। इह च प्रकृत- प्रबन्धाभिघेयस्य द्वितीयार्थस्य मुख्यतयैव विवक्षितत्वात् उपमानोपमेयभावो न विवक्षित इति नोपमाध्वनिर्न च श्लेष इति सर्वमवदातम् ।-Sahitya- Darpana, Chap. X.

78 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA प्रकरणस्य क्वचिदर्थेऽवस्थितत्वेऽपि अप्राकरणिकं शक्यान्तरं प्रतीयते, तत्र का गति: ? यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करः ॥'-इति चन्द्रो- दयवर्णनप्रस्तावे। अत्र हि अप्राकरणिको भूपतिरभ्युदयादिविशिष्टः प्रतीयते। अत्र प्राञ्चः-'तत्र शब्दशक्तिमूलो व्यञ्जनाव्यापार एव शरणम्, गत्यन्तराभावात्। न हि तस्य तत्राभिधा संभवत, तस्याः प्रकरणेन नियन्त्रितत्वात्। नापि लक्षणा, मुख्यार्थबाघाद्यभावात्। न चाभिधाया इव व्यञ्जनस्यापि प्रकरणेन नियन्त्रणे, तेनापि न तन्निर्वाह इति वाच्यम्, तस्य धर्मिग्राहकमानेन तदनियम्यतयैव सिद्धेः॥ .... वयं तु ब्रूम :- 'असावुदयमारूढ़ :- ' इत्यादौ प्राकरणिके- र्थे प्राकरणिकवत् अप्राकरणिकेऽपि 'राज़-कर-मण्डलादिशब्दानां परस्परान्वय-योग्य-नृपति-तद्ग्रा ह्यधनदेशादिवाचकानां समभिव्याहार- रूप मभिधानियामकमस्तीत्यर्थद्वयस्यापि प्राकरणिकत्वे इव प्राकरणिका. प्रकारणिकरूपत्वेऽपि उभयत्र अभिधैव व्यापारः, यथोक्तसमभिव्या- हारस्यापि शब्दान्तरसंनिधिरूपत्वेन प्रकरणवदभिधानियामकत्वात्। .. तथाहि-प्रकरणादिकमुल्लङ्घा् व्यञ्जनाव्यापारेणापि अर्थान्तरप्रत्ययो न सर्वत्र वक्तु शक्यते, प्रकरणादीनामभिधानियामकत्वकल्पनस्येव व्यर्थत्वापत्तेः।। तद्धि नादृष्टार्थम्, 'किं तु 'सैन्धवमानय' इत्यादौ एकार्थ- मात्रपरनानार्थशब्दस्थले अर्थविशेषस्मृतिव्यवस्थार्थं तत्। यदि तत्रापि व्यञ्जनव्यापारेणार्थान्तरप्रत्ययः स्यात्, तदा कथमेषा सिध्येत्। न हि अभिमतानभिमतक्षेत्रसाधारणस्य जलाशयस्य अभिमतक्षेत्रगामिनी- मेकां कुल्यां विधाय अनभिमतक्षेत्रगामिनः कुल्यान्तरस्यापि कल्पने जलस्याभिमतक्षेत्रकगामित्व-व्यवस्था कृता भवति। तथाच यत्र कवयितुश्चमत्काराय अप्राकरणिकेऽप्यर्थे तात्पर्यम्, यत्र वाडइलील- दोष:, तत्रव व्यञ्जनाव्यापारोन्मेषः, न सर्वत्र इति तद्व्यवस्थासिद्धये तत्र तत्र नियामकानि अस्मदुक्तानि अन्यादृशानि वा अवश्यमादर्त्त-

UDDYOTA II 79 व्यानि, तेषां च अभिधानियामकत्वमेव वक्तु शक्यमिति व्यर्थस्तत्र व्यक्तिकल्पनापरिश्रमः, दुर्वारश्च तत्र व्यक्तिवादिमतेऽपि अभिव।- व्यापारः । .... तस्मात् प्रस्तुताप्रस्तुतोभयपरेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतोभय- वाच्यार्थेऽभिधव वृत्तिः। तदुपस्थितेषु च पदार्थेषु आकाङक्षादि- सहकारिवशाद् उभयविधवाक्यार्थप्रत्ययः-इत्यप्रसु्तुतविषये न पदार्थ- प्रतीतये नापि वाक्यार्थप्रतीतये व्यक्तिरुपगन्तव्या ॥ यत्तु प्राचाम- प्रस्तुने शक्तिमूलव्यञ्जनवृत्त्यभिधानम्, तदप्रस्तुतार्थप्रतीतिमूलके यथा 'उदयमारूढ़ :- ' इत्यादिविशेषणविशिष्टः पृथिवीपतिः स्वल्पं- ्रा्िर्घनैः लोकस्य हृदयं रञ्जयति, एवं तथाभूतश्चन्द्रमाः मृदुलं: किरणरित्यादिरूपेण प्रतीयमाने उपमाद्यर्थालंकारे तदवश्यम्भाव- दृढ़ीकरणाभिप्रायेण। न तु तत्रापि वस्तुतो व्यञ्जनव्यापारा- स्तित्वाभिप्रायेण।-Vrttivarttika, pp. 11-16. Now, it might be contended against this interpretation of शब्दशक्तिमूलध्वनि, that there would be no scope for वस्तुध्वनि based on शब्दशक्ति and the traditional two-fold division would fall down. For, in the above view the ary- स्तुत fact would also be conveyed through denotation (अभिधा), and there being no implied relation to be communicated in this case, as in the former, the aid of suggestion would not be required here at all. Appayya Dīkșita's arguments are ingenious though somewhat strained : "नन्वेवम्-शब्दशक्ति- मूलस्यालंकारध्वनेः 'आच्छादितायतदिगम्बरम्-' इत्याद्युदा- हरणसत्त्वेऽपि तन्मूलो वस्तुध्वनिर्त्युप्येत, निरलंकारेऽप्रस्तुतार्थ एव वस्तुध्वनेरुदहरणीयत्वात् तत्र च त्वयाऽभिधाङ्गीकारात्-इति चेत्, न। यत्र अप्रस्तुतेऽथऽभिधयव प्रतिपाद्यमाने तन्मूलमनभिधेयं वस्तु प्रतीयते, तत्र तदङ्गीकारात् इति। यथा- 'शनिरशनिश्च तमुच्चैर्निहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यस्मै त्वम्।' -इति। अत्र हि 'अशनि'-शब्देन प्रस्तुताद् वज्ररादन्यस्मिन् समभि-

80 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA च्याहृत-शनिविरुद्धरूपेऽप्यथ अभिधयैव प्रतिपाद्यमाने 'विरुद्धावपि त्वदनुवर्त्तनार्थमेक कार्य कुरुतः' इत्युपश्लोक्यस्य प्रभावातिशयः प्रतीयते। इत्थमेव प्राचौनैरपि शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरुदाहृतः ।" -Op cit., pp. 16-17. Jagannatha's distinction between शलेष, समासोक्ति on the one hand and शब्दशक्तिमूलध्वनि on the other is more logical and precise :- 'श्रु त्यैकयाऽनेकार्थप्रतिपादन श्लेषः ॥ तच्च द्वेधा। अनेक- धर्मपुरस्कारेण, एकधर्मपुरस्कारेण च। आद्यं दवेधा। अनेकशब्द- प्रतिभानद्वारा, एकशब्दप्रतिभानद्वारा चेति त्रिविध: श्लेषः। तत्राद्यः सभङ्गो द्वितीयो ह्यभङ्ग इति वदन्ति। तृतीयस्तु शुद्धः। एवं त्रिविधोऽप्ययं प्रकृतमात्राप्रकृतमात्र प्रकृताप्रकृतोभयाश्रितत्वेन पुनस्त्रि- विधः। अत्राद्ये भेदे द्वितीये च विशेष्यस्य श्लिष्टतायां कामचारः। तृतीयभदे तु विशेषणवाचकस्यव श्लिष्टत्वं न विशेष्यवाचकस्य। तथात्वे तु शब्दशक्तिमूलध्वनेरुच्छेद एव स्यात्। विशेषणमात्रश्लिष्ट- तायामपि प्रकृताप्रकृतधर्मिणोरुपादान एव श्लेषः। प्रकृतधर्मिमात्रस्य उपादाने तु समासोक्तेरेव विषयः ।.यत्र तु प्रकृता प्रकृतोभयविशेष्ययो- रपि श्लिष्टपदोपात्तत्वं स तु ध्वनेर्विषय इत्युक्तम्। सच यथा- 'अविरल-विगलद्दानोदक-धारासारसिक्तघरणितलः। धनदाग्रमहितमूर्त्तिर्जयतितरां सार्वभौमोऽयम् ।' -अत्र राजनि प्रस्तुते उदग्दिग्गजोऽप्रस्तुतोऽपि व्यञ्जनमर्यादया अतीयते। तत्र अप्रस्तुताभिधानं मा प्रसाङ क्षीत् इति प्रस्तुताप्रस्तुत- योरुपमानोपमेयभावे तात्पर्य कल्प्यते। इमं च शब्दशक्तिमूलानुरण- नरूपं ध्वनिमाहु:।"-Rasagaiigadhara, pp. 522-23 & 529. TFXT ९३३1. बहु अल कारान्तरप्रतिभायामपि इलेषव्यपदेशो भवतीति दर्शित महोवभदवेन. तह वनदपि शब्दशक्तिसतो ध्वनि-

UDDYOTA II 81 रनिरवकाश इत्याशद्ो्रदमुक्तम्-'आक्षिप्त'-इति। तदयमर्थः-यत्र शब्दशत्तया साक्षादल कारान्तर वाच्य सत् प्रतिभासते, स सर्व: इलेषविषयः । यत्र तु शव्दशक्ता सामर्थ्याक्षिप्त वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्गामेवाल कारान्तर प्रकायते, स ध्वनेर्विषयः। शब्दशक्ता साक्षादल कारान्तरप्रतिभा यथा- तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मय न पयोधरौ।। अत्र भृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भाव: साक्षाद विरोधाल कारश्र प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुगाहिणः श्लेषस्याय विषयः, न त्वनुखानोपमस्य ध्वनेः। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य तु ध्वनेर्वाच्येन श्लेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव। यथा ममैव- श्लाध्याशषतनुं सुदर्शन-करः सर्वाङ्गलीलाजित- त्र लोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिल चन्द्रात्मचक्षुरद धत् स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात्।। अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही व्लेषः प्रतीयते। यथा च- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलय' मूच्छा' तमः शरीरसादम्। मरण' च जलदभुजगज' प्रसह्य कुरुते विष' वियोगिनीनाम्।। यथा वा-

अखण्डिअ-दाण-पसारा बाहुप्पलिहा ब्बिअ गझ्दा।। अत्र रूपकच्छायानुगाही श्लेषो वाच्यतयैवावभासते।।

EXPOSITION § 33. In this section Anandavardhana brings out the significance of the qualifying adjunct 'आक्षिप्तः' (implied.

6

82 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

suggested). 'आक्षिप्त-शब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छद्यं दर्शयितु चोदेनोपक्मते-नन्वल कारेत्यादिना।'-Locana. ननु .... धवनेर्विषय इति-The opponents might raise an objection to the above distinction between इलेष and शब्द- शक्तिमूलध्वनि as being unsatisfactory and illogical. For, Udbhața has elaborately shown in his Kāvyālamkāra-Sāra- Samgraha that in the case cf इलेष too there is the comprehen- sion of other poetic figures like उपमा, विरोध, रूपक etc., though in such cases इलेष alone is the principal figure of speech, the apprehension of the latter being of a fleeting sort and thus momentary in existence. Consequently शलेष is the real figure (वास्तव) and others only apparent (प्रतिभासिक). As he states :- 'एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम्। स्त्ररितादिगुणैर्भिन्नैर्बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते॥ अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयत् पदैः। द्विविधरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम् ।।'1 -Op. cit., IV. 9-10.

I. The following exposition of Udbhata's views on श्लेष and its relation to other figures in the event of their co- existence is very lucid :- "अत्र विचार्यते-अयं चालंकार: (viz. श्लेष:) प्रायेणालंकारान्तरस्य विषयमभिनिविशते। तत्र किमस्य बाधकत्वम्, आहोस्वित् संकीर्णत्वम्, उताहो बाध्यत्वम् इति। अत्राहुरुन्द्टाचार्या :- 'येन नाप्राप्ते य आरभ्यते स तस्य वाघक:'-इति न्यायेन अलंकारान्तरविषय एवायमारभ्यमाणोऽलंकारान्तरं वाधते। न चास्य विविक्त: कश्चिदस्ति विषयो यत्र सावकाशो नान्यं बाधेत। तथाहि अप्रकृतमात्रयोः प्रकृतमात्रयोरवा तावत् तुल्ययोगितैव जागति। प्रकृताप्रकृतयोस्तु दीपकम्। तदनुमोदिताः उपमादयश्च। न च- 'देव ! त्वमेव पातालमाशानां रवं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मकः ।' -इत्यादि-काव्यप्रकाशोक्तो विविक्तो विषय इति वाच्यम्। रूपकस्यैवात्र

UDDYOTA II 83

Thus, there is no real difference between श्लेष and शब्दशविति- मूलध्वनि, and the latter can be easily comprehended under the former, and as such need not be regarded as a separate category at all. The word 'आक्षिप्त:' has been used in the kārikā as a guard against such a possible contention. Though in Udbhata's view there is the apprehension of other poetic figures in the cases of श्लेष, still that other figure is expressed .in words and not suggested. But in the case of शब्दशक्तिमूलध्वनि the cognition of the poetic figure ( in the nature of a distinct relation between the प्रस्तुत and अप्रस्तुत ideas ) is generated through the power of suggestion and not of denotation. And this makes all the difference between the two categories. Thus the word 'आक्षिप्तः' as qualifying 'अलंकार:' in the above karika is significant. Anandavardhana cites some instances of श्लेष where other अलंकार's are explicitly stated. These are certainly not cases of शब्दश कति मूलध्वनि, where the poetic figure must be suggested. 'तया .... पयोधरो'-It is an instance of श्लेष and विरोध where the latter is expressed in so many words. अत्र .... ध्वनेः-Just as 'Wonder' (विस्मय), the व्यभिचारि- भाव pertaining to शृद्गार, is expressed by the term 'विस्मय' itself, so too the particle अपि denotes विरोध ( contradiction) instead of suggesting it. As °Locana puts it-

स्फुटत्वात्। .... कथं तर्हि 'नदीनां संपदं विभ्रद्राजाऽयं सागरो यथा'- इत्यादौ उपमायाः प्रत्ययः ? कथं वा तत्रैव 'यथा'-शब्दस्थाने 'किमु' -शब्ददाने उतप्रेक्षायाः ? अपर इति कृते च रूपकस्येति चेत्, न। अत्र हि उपमादीनां प्रतिभानमात्रं न तु वास्तवी स्थितिः । नहि शवैत्येन शुक्तौ रजतत्वं प्रतीयमान- मपि वस्तुतोऽस्ति। तस्मादुपमादिप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेष एव स्त्र विषये सर्वत्रालंकारः" इति ॥-Rasagangadhara, pp. 525-26. Later theorists have however criticisel this position of Udbhata. See Kāvyaprakāša, IX ; Sāhityadarpaņa, X; Rasagagāndhara, doc. cit.

84 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

"अपि-शव्दोऽयं विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽपि अभिधाशक्तिं नियच्छति। हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारौ विद्येते ययोस्तौ हारिणा- विति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्वलकः। अपिशब्दाभावे तु न तत एव अर्थद्वयस्याभिधा स्यात्, स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय- हेतुत्वोपपत्तेः। विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेण उपात्तम् । यथरा विस्मयः शब्देन प्रतिभाति 'विस्मय' इत्यनेन शब्देन, तथा विरोधोऽपि प्रतिभाति अपीत्यनेन शव्देन ।।-Op. cit., pp. 236-37. 'अलक्ष्यक्रम .... विषय एव'-but though the verse 'तस्या' विनापि-' cannot be regarded as an instance of शब्दशक्ति- मूलध्वनि of the संलक्ष्यकम category, yet it can be properly regarded as an illustration of असंलक्ष्यक्रमध्वनि, since the emotion of love (शङ्गार ) is predominant in it. AsLocana remarks : 'तत् किं सर्वथवात्र ध्वनिर्नास्ति-इत्याशङ्गगाह-अलक्ष्येति।. विरोधेन वेति-वाग्रहणेन श्लेषविरोध-संकरालंकारोऽयमिति दर्शयति। अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावो हि वा-शब्देन सूच्यते I।'-Op. cit., p. 237. 'इलाध्याशेष .... प्रतीयते'-In this verse again श्लेष and व्यतिरेक are both expressed and consequently it cannot be regarded as an instance of शब्दशक्तिमूलध्वनि. Compare °Locana, "सुदर्शनं चक्ररें करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ श्लाध्यौ करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणक्ीडनम्। चन्द्ररूपं चक्षुर्धारयन्। वाच्यतयैवेति। स्वतनोरधिकामिति शब्देन क्यनिरेकस्य उक्तत्वात् ।।"-ibid. The verse 'भ्रमिमरतिम् -- ' illustrates how श्लेप and रूपक are both वाच्य. Comparc Locana. भुजगशव्दार्थपर्यालोचनावलादेव विषशन्दो जल मभिधायापि न विरन्तु- मुत्सहते। अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहल-लक्षणमाह। तदभिधानेन विनाभिवाया एवासमाप्तत्वात्। भ्रमिप्रभृतीनां तु मरणान्तानां साधारण एवार्थ: ॥-Op. cit., p. 338. The verse has also been.

UDDYOTA II 85

cited in Mammata's Kavyaprakasa as an instance of गुणीभूत- व्यङ्गत of वाच्यसिद्धयङ् variety : 'अत्र हालाहल व्यङ्गयं भुजग- रूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत्'. We are to note that while Abhinava- gupta considers the idea of हालाहल to be expressed (वाच्य), according io Mammata it is suggested ( व्यङ्). "चमहिअ .... गइन्दा"-"निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काञ्चनपङ्गजानि। ससारत्वात् तर्हेतुभूतैः। णिम्महिअपरिमला इति। प्रसुतप्रतापसारा अखण्डित- विसरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्च- महिअशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटनसौरभ-मद-लक्षणानर्थान् प्रातपाद्यापि न परिसमाप्ताभिधाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूपं द्वितीय- मप्यर्थमभिदधत्येव ।।"-°Locana, p. 238. TEXT ६३४। स चाक्षिप्तोऽल कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणभिहित- स्वरूपस्तत्र न शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्गाध्वनिव्यवहारः। तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्याल कारव्यवहार एव। यथा- 'दृष्ट्या केशव! गोपरागहृतया किञ्चिन्न दृष्ट मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ ! पतितां कि नाम नालम्बसे। एकस्त विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गति- र्गोप्यवं गदितः सलेशमवताद गोष्ठ हरिर्वश्चिरम्।।' एवञ्जातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेषस्य विषयः। यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सदल कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः। यथा-'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरत्न- जम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाटटहासो महाकालः।' यथा च-'उन्नतः प्रोल्सद्धारः कालागुरुमलीमसः। पयोधरभरस्तन्व्या: क न चक्रेऽभिलाषिणम्।।' यथा वा-'दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितविषयाकृष्टसृष्टैः पयोभि; पूर्वा्न विपकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यह्नि संहारभाजः।

86 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु।।' एूदाहरणेष शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्नद्धार्थामिधायित मा प्रसाङ्क्षीद, इति अप्राकरणिक- प्राकर णिकार्थयोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामर्थ्या् इत्यर्थाक्षिप्तोऽयं श्लेषो न शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनु- स्वानोपमव्यङ्गास्य ध्वनेर्विषयः। अन्येऽपि चालकारा: शब्द- शक्तिमूलान् स्वानरूपव्यङ्गप्र ध्वनौ सम्भवन्त्येव। तथा हि विरोधो- डपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो द, श्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य- जनपदवर्णने भटटवाणस्य- 'यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च, गौर्यों विभवरताश्र, श्यामाः पदमरागिण्यश्, धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च प्रमदा:।।'

EXPOSITION

§ 34. Now Anandavardhana justifies the use of the restrictive particle एव in the above karika: 'एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छद्यं प्रदर्श्य एवकारस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयितुमाह-स चेति।' -Locana. सच .... व्यवहार एव-We have noted that when the relation between the प्रकृत and अप्रकृत ideas is not ex- pressly stated, it is a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. Rut if the poet uses any such word that is expressive ( वाचक) of the relation which has already been suggested, it would not entitle the piece to be considered as a specimen of शब्दशक्ति- मूलध्वनि. To be a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि, the relation must always be suggested, and in no way expressed. Otherwise it would be regarded merely as an instance of such figures of speech as वक्रोक्ति consisting in witty expressions and stri- king modes of speech. Thus, एव is significant excluding as it does such cases from the scope of शब्दश क्तिमूलध्वनि

UDDYOTA II 87 Abhinavagupta's comments are very illuminating on this point: "उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे यत्र तावदेकतरवि य- नियमनकारणम् अभिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति, यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिवाव्यापारस्द्भावावेदकं माणमस्ति यथा-'तस्या विना' इत्यादौ, तत्र तावत् सर्वथा 'चमहिअ' इत्यन्ते। सोऽर्थोडभिधेय इति स्फुटमदः। यत्रापि अभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन् अर्थे नाभिधा संक्रामति, तत्र द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते, तत्रापि यदि पुनस्तादृक्च्छब्दो विद्यते येनासौ नियामकः प्रकरणादिरपहतशक्तिकः संपादते। अत एव साऽभि शिक्तिर्बाधिताऽपि सती प्रतिप्रसूतेव, तत्रापि न ध्वने- र्विषय इति तात्पर्यम्। चशब्दोऽपिशब्दाथ भिन्नकमः। आक्षिप्तो- डपि आक्षिप्ततया भ्कटिति सम्भावयितुमारब्धोऽपि इत्यर्थः । न त्वसा- वाक्षिप्तः, किन्तु शब्दान्तरेण अन्येन अभिधायाः प्रतिप्रसवनाद् अभि- हितस्वरूपः सम्पन्नः । पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति। तेनवकार आक्षिप्ताभासं निराकरोति"-°Locana, pp. 238-39. This rule holds good in the case of emotions ( रस ) as well. Thus, if a particular emotion properly developed and suggested through विभाव's, अनुभाव's and संचारिभाव's be again denoted by words expressive ( वाचक) of it, like शृङ्गार, करुण etc., it would be regarded as a defect and reflect the bad crafts- manship of the poet. Jagannatha's strictures on this point are worthy of note : "इत्थमविरोधसंपादनेनापि निबध्यमानो रसो रसशव्देन शृङ्गारादिशब्दर्वा नाभिधातुमुचितः। अनास्वाद्य- तापत्तेः। तदास्वादश्च व्यञ्जनमात्रनिष्पाद्य इत्युक्तत्वात्। यत्र विभावादिभिरभिव्यक्तस्य रसस्य स्वशब्देनाभिधानं तत्र को दोषः इति चेत्, व्यङ्गास्य वाच्यीकरणे सामान्यतो वमनाख्यदोषस्य वक्ष्य- माणत्वात्। आस्वाद्यतावच्छेदकरूपेण प्रत्ययाजनकतया रसस्थले वाच्यवत्त: कापेयकल्पत्वेन विशेषदोषत्वाच्च ।।-Op.ci.,p. 61.

88 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

'दृष्टया केशव !.... चिरम्'-Abhinavagupta explains the verse as follows: "हे केशव ! गोधूलिहृतया दृष्ट्या न किञ्चिद् दृष्टं मया। तेन कारणेन स्खलितास्मि मार्गे। तां पतितां सतीं मां किं नाम कः खल हेतुः यन्नालम्बसे हस्तेन। यतस्त्वमेव एको- डतिशयेन बलवान् निम्नोन्नतेषू सर्वेषामबलानां बालवृद्धाङ्गनादीनां खिन्नमनसां गन्तुमशवनुवतां गतिरालम्बनाभ्युपाय इत्येवंविंधऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्तयः शब्दास्तथाऽपि द्वितीयेऽर्थे व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिर्निरुद्धा सती 'सलेश'मित्यनेन प्रत्युज्जी- विता। तत्र सलेशं ससूचनमित्यर्थः, अल्पीभवनं हि सूचनमेव। हे केशव ! गोप स्वामिन् ! रागहृतया दृष्टयेति। केशवगेन उपरागेण हृतया दृष्टयति वा संबन्धः । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि। पतितामिति भर्तृ भाव मां प्रति। एक इति असाधारण-सौभाग्यशाली त्वमेव। यतः सर्वासामबलानां मदनविधु रमनसामीर्ष्याकालुष्य- निरासेन सेव्यमान: सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थः ॥"-Op.cit., p.240. Thus, the use of the word 'सलेशम्' ('covertly') gives a fresh impetus to the function of denotation ( अभिधाव्यापार) in conveying the second idea as addressed by the maiden to her paramour, which otherwise would have been communicated through the function of suggestion, the function of अभिधा being circumscribed within the sphere of the प्रकृत (contextual) meaning alone by virtue of the restrictive force of प्रकरण or context. Compare: "अत्र गापरागादिशब्दानां गोपे राग इत्यादि- व्यङ्गयार्थानां सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽवभासः। सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव"-Sahityadarpana. I. The verse is really an instance of उभयशक्तिमूलध्वनि, though it has been cited by the Dhvanikara as a counter- instance ( प्रत्युदाहरण ) in the context of शब्दशक्तिमूलध्वनि. For Rüyyaka's justification of this apparent anomaly compare his remarks quoted later on.

UDDYOTA II 89

यत्र .... विषय :- Anandavardhana now defines and illus- trates शब्दशक्तिमूलध्वनि. The अलंकार (i.e. the relation be- tween the primary and the suggested meanings) must always be suggested, as has been so often stated above, He quotes the Harsacarita passage: 'अत्रान्तरे .... महाकालः', as an instance of अलंकारध्वनि based on शब्दशक्ति. Here the word महाकाल has two meanings-one referring to the long summer ( महान् काल: ) through योगशक्ति and the other to Siva through रूढि. The former being contextnal (प्राकरणिक), it is conveyed through denotion, and the latter as also the relation of similarity (सादृश्य) subsisting between the two are comprehend- ed through suggestion.

Compare Abhinavagupta's comments :- "एवं श्लेषालंकारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र खिति। कुसुमसमयात्मकं यद्युगं मासद्वयं तदुपसंहरन्। धवलानि हृद्यानि अट्टानि आपणा येन तादृक फुल्लमल्लिकानां हासो विकास: सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलाद्टहासोडस्येति तु व्याख्याने 'जलद- भुजगजम्' इत्येतत्तुल्यमेतत् स्यात्। महांश्चासौ दिनदैध्यंदुरति- वाहतायोगात् काल: समयः। अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिता- भिधाशक्तयः, अत एव अवयव-प्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दाः एतमेवार्थमभिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्ति- मूलास् ।।"-The following passages from Locana are impor- tant inasmuch as they record the divergent views of various schools regarding thc necessity and scope of the function of suggestion :- (१) अत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषां शब्दानां पूर्व- मर्थान्तरेडभिधान्तरं दृष्टं ततस्तथाविधऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्तेरेव प्रतिपत्तु नियन्त्रिताभिवाज्ञवितकेभ्य एतेभ्यः प्रतिपतिरध्वनबव्यापारा देवेति शब्दसत्रितसूलत्वं व्यङ्ग्च्त्वं चेत्यविरुद्धम् इति॥

90 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

(२) अन्ये तु-'साऽभिधैव द्वितीया अर्थसामर्थ्यं ग्रीष्मस्य भीषण-देवता-विशेष-सादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते'-इति ॥ (३) एके तु-'शब्दश्लेषे तावद भेदे सति शब्दस्य, अर्थ-श्लेषे- डपि शक्तिभदात् शब्दभेद इंति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते। स च कदाचिद् अभिधावयापारात् यथोभयोरुत्तरदानाय-'श्वेतो धावति' इति, प्रश्नोत्तरादी वा तत्र वाच्यालंकारता। यत्र तु ध्वनन- व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थांन्तर प्रतिपन्नं प्रतीयमानमेव युक्तम् ।। (४) इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामथ्य' तेन द्वितीयाऽ- भिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्च द्वितीयोऽर्थोडभिधीयते एव न ध्वन्यते, तदनन्तर तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा सा तावद् भात्येव, न चान्यतः शब्दाद इति सा ध्वननव्यापारात्। तत्र अभिधाशक्तेः कैश्चिदपि अनाशङ्कनीयत्वात्। तस्यां च द्वितीया शब्दशाक्तमू लम्। तया विना रूपणाया अनुत्था- नात्। अत एव अलंकारध्वनिरयमिति युक्तम्। वक्ष्यते च- 'असंम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ क्षीद्' इत्यादि।1 पूर्वत्र तु सलेश- पदेनैवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त'-इत्यत्रसम्बद्धता नैव भाति। 'तस्या विनापि' इत्यत्रापिशब्देन, 'श्लाध्या-' इप्यत्राधिकशब्देन, 'भ्रमिम्-' इत्यादौ च रूपकेण असम्बद्धता निराकृतेति तात्- पर्यम् ।।" -- °Locana, pp. 141-44. Mahimabhatta holds that the passage 'अत्रान्तरे .. महाकालः' is really an instance of double entendre ( श्लेष ) based on समासोक्ति, and that the term महाकाल: might as well be. dis- pensed with and replaced by its equivalent महासमय: without

I. This is the position taken by Appayya Dikşita. Consult the extracts from his Vrttivarttika cited above.

UDDYOTA II 9r detracting in the least from the sense intended to be conveyed' by the poet. Compare :- "तत्र धर्म्यर्थस्य श्लेषादभिन्नत्वं यथा-'अत्रान्तरे-' इति। अत्र हि समासोक्तिनिबन्धना देवताविशेषवाचिनो महाकालशब्दस्या- वृत्तिन तु तस्येवोभयार्थत्वनिबन्घनेति वक्ष्यते" --- Op.cit., pp. 344- 45 Also :- "अत्रान्तरे-' इत्यत्र अप्राकरणिक-महाकालाख्यदेवता- विशेषविषया प्रतीतिः साध्या। तस्याश्च अट्टहास-सम्बन्धो युगसंहार- व्यापारश्चेत्युभयं साधनं, तस्य तत्कार्यत्वात्। कार्यकारणभावाव- सायश्च अनयोरागमप्रमाणमूल इति तत एव समासोक्तिकरमेण अप्रा- करणिकार्थान्तरप्रतीतिसिद्धिः न तूभयार्थवृत्तर्महाकालशब्दस्य सा शक्तिरित्येतदुक्तं वक्ष्यते च"-Op.cit., p. 417. 'उन्नत :.... अभिलाषिणम्' -- Here the term पयोधर: is श्लिष्ट, meaning स्तन and मेघ. The other expressions like उन्नतः, प्रोल्लसद्धार: etc. yield two meanings. According to the Dhvanikara उपमा ( similarity between स्तन and मेघ) is suggested here. But Mahimabhatta observes that the verse cannot yield more than one meaning at all, for the poet has not thrown out any hint or clue that might necessitate the re-iteration (आवृत्ति ) of the words1 for the comprehension of the second sense, as in the passage 'अत्रान्तरे-' the poetic figure समासोक्ति led to the apprehension of the अप्रकृत meaning 'Siva' from the term महाकालः, "उन्नतः-'इत्यत्र त्वनन्तरोक्तः प्रकारो न संभवति इति कुतोऽर्थान्तरावगतिः"- Op. cit., p. 417. 'दत्तानन्दा :.... उत्पादयन्तु'-The verse is from Mayura's Sūryasataka. Here the rays of the sun are the objects of

I. Compare the maxims 'यावन्त: शब्दास्तावन्तोऽर्थाः' and 'प्रत्यर्थ" शब्दनिवेश:'.

92 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA description and as such प्राकरणिक. But since the vocable "गो' has multiple meanings, it gives rise to the idea of सुरभि, 'the cow', and consequently the similarity (सादृश्य) between the two ideas is comprehended through suggestion. "पयोभि- रिति पानीयः क्षीरश्च। संहारो ध्वंसः, एकत्र ढौकनं च। गावो रश्मयः सुरभयश्च।" -Locana. Compare however Mahima- bhatta's criticism: 'दत्तानन्दा :- ' इत्यत्र तु गो-शब्दस्य अनेकार्थत्वे Sनाकरणिका न्तिरप्रतिभोत्पत्तौ न किञ्चिन्निबन्धनमवधारयामः। तथाहि गोशब्द एवानेकार्थत्वात् निबन्धनमुपकल्प्येत, तद्विशेषणजातम्, उभयमपि वा, अन्यस्य अर्थप्रकरणादेरसम्भवात्। तत्र न तावत् गो-शब्द एवेति शक्यते वक्तु, सुरभिव्यतिरिकते वज्तादौ अनभिमतेऽपि अर्थान्तरे प्रतीत्युपजननप्रसङ्गात्, तस्य अनेकार्थत्वाविशेषेऽपि नियमहेतोरभावात्। अथ विशेषणजातमेव नियमहेतुर्नापर:, तद्धि यदर्थानुगुणमुपलभ्यते तत्रव प्रतीतिमुपजनयतीति, तर्हिं ततोऽपि सा तदनुगुणार्थावगतिरनिर्निबन्धना तद्वदेवाकस्मिकी कथमिवोत्पद्येत। विशेष्यवाचिनोऽनेंकार्थस्य तु तन्निबन्धनभावोपगमे अन्योन्याश्रयदोषः। न च उभयमपि अन्योन्यानुग्राहि तदुपजननसामर्थ्यम् अवनिपवना- दिकमिव अङ्करम् अर्थान्तरप्रतिभामुपजनयति। यतो जडपदार्थविषय एवायमुपपन्नः क्रमः, यत्र स्वाभाविक एवायं जन्यजनकभावः, न वाच्यवाचकभावविषयः। यत्र हि प्रतिपत्तपरामर्शापेक्षापरतन्त्रो- जर्थाध्यवसायोपजनो न स्वाभाविक:।1-Op. cit., p. 418. I. Mahimabhatta regards the verse 'दत्तानन्दा :- ' an instance of the defect known as अवाच्यवचन, since the poet has not used any such particle expressive of similarity as इव etc. in the absence of which the double entendre becomes ineffective and useless, and consequently the intended अप्रकृतार्थ is not cognised. Comp. 'अत्र हि गाव इत्यस्य विशेष्यवाचिन उपमानाभिमतार्थान्तरवृत्तित्वेऽपि विशेषणानाञ्चोभयार्थानुगुण्येऽपि उपमानम्य तत्सम्बंधाभिधायिनश्च अवश्य- वाच्चर्य अवचनं यत् स दोप इत्येनद् वितनिष्यते' -- Op.cit., p. 366.

UDDYOTA II 93 एषूदाहरणेषु .... विषय :- As noted above the relation of similarity is apprehended in the illustrations cited in the previous sections, for in the absence of such a relation the two senses would remain discrete ( असम्बद्ध) and the poet would be charged of incongruity for using words that yield ideas that have no bearing on the topic at hand (प्राकरणिकार्थ), and then the maxim 'आम्रान् पृष्ट: कोविदारानाचष्ट,1 would apply. अन्येऽपि .... दृश्येत-Anandavardhana now proceeds to cite additional instances of शब्दशक्तिमूलध्वनि where other relations like विरोध, आधिक्य, क्म ( constituting the basis of poetic figures like विरोधाभास, व्यतिरेक, यथासंख्य respectively) are suggested besides औपम्य as already noted. The following extract from Rūyyaka's Kāvyaprakāśq-samketa is highly illuminating on this point as it offers an answer to a very cogent and probable objection to the principle laid down above-viz. 'असम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ क्षीत् इति,' which seems prima facie inapplicable in these cases where विरोध and similar other figures are suggested:" .. ननु यद्यवमसम्बद्धार्थं- भयादुपमा व्यज्यते, तर्हि विरोधव्यतिरेकाद्यलंकारान्तरं कथ व्यङ्गयं स्यात्, नहि तेनासम्वद्वार्थत्वं परिह्नियते। नैतत्। यत्र वस्तुमात्र- रूपस्य अर्थान्तरप्रतीतिस्तत्र तस्य वाच्यं प्रत्यसम्बद्धत्वभयात् औपम्याख्यः सम्बन्धः कल्प्यते। यत्र तु विरोधादेरलंकारस्य प्रतीतिस्तत्र तस्य अलंकारत्वादेव वैचित्रात्मकत्वाद् वैचित्र्यस्य च विचित्रवस्तुसंलग्नत्वात् विचित्रेण अलंकार्येण वाच्यभूतेन अव्यभिचरित एव संबन्धः। एवञ्चात्र असम्बद्धार्थत्वसंभावना नास्ति। केवलमत्रालंकारस्य प्रतीयमानत्वात् आत्मत्वेऽपि ब्राह्मण- श्रमणन्यायेन अज्ञातपूर्वगत्याऽलंकारत्वम्।।" -Op. cit., p. 28. I Compare Col. G. A. Jacob's A Handful of Popular Maxims, Pt. ii, p. 10.

94 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA "उपमानोपमेयभावः इति-तेनोपमा-रूपण-व्यतिरेचन-निह्नवादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीते: प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादि इति सर्वत्रालंकारध्वनौ मन्तव्यम्। सामर्थ्यादिति। ध्वनन-व्यापारादित्यर्थः"-Locana, p. 245. As an instance of विरोधालंकारध्वनि the author cites the Harsa-carita text : 'यत्र च .... प्रमदाः'-Compare Abhinava- gupta's explanation: "मातङ्गति। मातङ्गवद् गच्छन्ति, तान् शबरांश्च गच्छन्ति इति विरोधः। विभवेषु रताः, विगतमहादेवे स्थाने च रताः। पद्मरागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताश्च। धवलैर्द्विजर्दन्तैः शुचि निर्मलं वदनं यासां धवलद्विजवत् उत्कृष्टविप्रवत् शुचि वदनं च यासाम् ।।'-°Locana, p. 246. TEXT ६३५। अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुगाही वा श्लेपोऽयमिति न शक्य वक्तुम्। साक्षाच्छव्देन विरोधाल कारस्य अप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छब्दावेहितो विरोधाल कारस्तत्र हि श्लिष्टोक्तो वाच्याल कारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयखम्। यथा तत्र व- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्। तथाहि-सन्निहित- बालान्धकाराऽपि भास्वन्मूर्त्तिः'-इत्यादौ। यथा वा ममैब- सच करणमक्षयमधीशं धियां हरिं कृष्णम्। चतुरात्मान निष्क्रियमरिमथन नमत चक्रधरम्। अत्र हि श्रब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोध: स्फुटमेव प्रतीयते। EXPOSITION 835. अत्रहि वाच्यो विरोध :.... अप्रकाशितत्वात्-According to Anandavardhana in the instance 'यत्र च मातङ्ग .... प्रमदाः' the figure विरोध (i.e. विरोधाभास) as based on शलेष is not expressed through the denotative function of words, because in

UDDYOTA II 95 the sentence itself there is no word like अपि directly expres- sive of contradiction or incongruity (विरोध), which is thus con- veyed through suggestion (व्यञजना) alone. But as against this see Mahimabhatta's remarks : "यत्र च मातङ्गगामिन्यः'-इत्यत्र च-शब्दावेदितो विरोधः, तस्यापि अपिशब्दस्येव तदर्थाभिधानसामर्थ्यो- पगमात्। यथा- "घृणी कर्णः प्रमादी च तेन मेऽर्धरथो मतः।' इत्यसिद्धं विरोधस्य साक्षाच्छन्देन अप्रदर्शितत्वम्"-Vyakti- viveka, pp. 361-32. यत्र हि .... इत्यादौ-In the passage 'सन्बिहित-', अपि expresses विरोध, and as such it cannot be regarded as a case of शब्दशक्तिमूलध्वनि. It is merely an instance of वाच्यश्लेष and वाच्यविरोध mixed up together (सङ्कर). Compare Locana: यत्र हीति। यस्यां शलेषोक्तौ काव्यरूपायां, तत्र यो विरोध: श्लेषो वेति संकर: तस्य विषयत्वम्। स विषयो भवतीत्यर्थः। कस्य? वाच्या- लंकारस्य वाच्यालंकृते: वाच्यालंकृतित्वस्येत्यर्थः। तत्रव विरोधे श्लेषे वा वाचयाल कारत्वं सुवचमिति यावत्। बालेषु केशेष्वन्धकार: कार्ष्ण्य बाल: प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तम: ॥-Op. cit., pp. 245-46. Compare also the following note on विरोधाल कारध्वनि as taken from रसगङ्गाधर: "एवमल कारान्तरमपि शब्दशक्तिमूलानुरणनस्य विषयः । यथा यमुनावर्णने-'रविकुल प्रीतिमावहन्ती नर-वि-कुलप्रीति- मावहति। अवारितप्रवाहा सुवारितप्रवाहा।' इह नराण वीनां च कुलस्य प्रीतिमावहतीति प्रकृतेऽर्थे सिद्धे रविकुलश्रीति नावहतीति द्वितीयोऽप्रकृतोऽर्थी विरोधश्च। एवमन्यत्रापि। यदि तु रविकुलप्रीतिमावहन्त्यपि न रविकुलप्रीतिमावहति, अवारित- प्रवाहाऽपि सुवारितप्रवाहा इत्यपिरन्तर्भाव्यते। तदा विरोधांशस्य अपिना उक्तत्वात् द्वितीयार्थस्य च तदाक्षिप्तत्वात्, नध्वनित्वम्। निपातानां द्योतकतानयेऽपि स्फुटद्योतितस्य तदाक्षिप्तस्य च वाच्य-

96 THE DHVANYÃLOKA OF ANANDAVARDHANA

कल्पत्वात् न तथात्वम् ॥-Op. cit., pp.159-60. यथा वा .... प्रतीयते-one might, however, say following Mahimabhatta, that in the previous illustration of विरोधालंकार- ध्वनि, viz, 'पत्र च मातङ्गगामिन्यः-', the विरोध has been expressed by the perticle , so it is not a genuine instance of शब्दशक्तिम्लध्वनि. In anticipation of such an objection Anandavardhana cites another verse of his own, viz. 'सवक- शरण-'1, where विरोध is completely beyond the scope of the- denotative function of words. Cp. °Locana : "ननु मातङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकारः स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा, न क्वचिद् वा चकार: स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यात्, इत्यभिप्रायेण उदाहरणा- न्तरमाह-यथेति। शरण गृहम् अक्षयरूपमगृहं कथम्। यो न धीश: स कथं धियामीशः। यो हरिः कपिलः, स कथं कृष्णः । चतुर: पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः । अरिणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्र्ं बहुमानेन धारयति। विरोध इति। विरोधन- मित्यर्थः । प्रतीयते इति। स्फुट नोच्यते केनचिद् इति भाव: ।"- Op. cit., p. 246. TEXT ६३६ । एव विधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते। यथा ममैव- 'खं' येत्युज्ज्वलयन्ति ळूनतमसो ये वा नखोद्वभासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्र ये। According to Mahimabhatta this too is an illustra- tion of वाच्यावचन on grounds already noted in the previous foot-note: 'इहापि वाच्यावचनमवगन्तव्यम्'-Op. cit., p. 366. Pratiharenduraja however considers it an example of श्लेष which gives rise to the cognition of विरोध, though only apparent. Compare: 'सर्वकशरणम्-'इत्यादावपि श्लेषः। तथाह्यन सर्वैकशरण मक्षयमित्यादीनां शव्दानामर्थभेदेन भिन्नत्वे सति यथायोगमेकप्रयत्नो- चचार्याणामेकप्रयत्नोच्चार्यशब्दसद्शानां वोच्चारणम्। अतो विरोधालंकार- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरत्र श्लेप: ।-Op. cit., p. 88.

UDDYOTA fI ये मूर्धस्ववभासिन: क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादा: श्रिये सन्तु का।।

सन्ति, ते सहृदयै: ख्यमनुसत्त व्याः। इह तु गन्थविस्तरभयास सत्मपञ्चः कृतः । EXPOSITION $ 36. Anandavardhana cites his own verse-'खं येऽत्युज्ज्व- लयन्ति-', to illustrate शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि. 'नखरुद्द्ा- सन्ते येऽवश्यं खे गगने न उद्भासन्ते। उभये रश्म्यात्मानोऽङ्ग ली- पार्ष्ण्यध्यिवयविरूपाश्चेत्यर्थ:।"-Locana. Thus the exeellence of the solar rays over the feet of the anthropomorphic deity is suggested in this verse. Mahimabhatta represents it as a case of logical inference.Comp. 'खं येभ्युज्ज्वलयन्ति-'इत्यत्र उभयेषां पादानां व्यतिरेकोऽनुमेयस्तत्र चषां भिन्तविशेषणत्वमेव हेतु:।।"-Op.cit.,p. 362. एवमन्येऽपि .. कृत :- In this way other poetic figures too might be suggested. For example, Jagannātha cites the following verse as an instance of eroz- शक्तिमूल-परिणाम-ध्वनि :- "पान्थ मन्दमते किं वा सन्तापमनुविन्दसि। पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः ।"- and observes: अत्र भगिति तापशमनहेतुत्वेनोपस्थिते पश्चात् मन्द- बोधनीय-विशेष्यक-स्मरतापवत्ता-वैशिष्टयबुद्धौ सत्यां सहृदयस्य तादृश-तापशमक-रमणीस्तनरूप-विषयताद्रूप्यबुद्धिर्भवति- Op. cit., pp. 338-59. It is to be noted that Anandavardhana does not at all refer to the शब्दश क्तिमूलवस्तुध्वनि as a separate category. This silence on the part of the Dhvanikara has been construed by Rūyyaka in his Kāvāyaprakāsa-samketa as testifying to the non-existence of any such category. The verse 'दृष्टा केशव-' however which has been cited as a counter-illustration seems at first sight to go against such a thesis, but Rüyyaka has

98 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA ably explained it away with clever arguments. The followin extract from the °Samketa is very illuminating as it clarifies the position of Dhvanikara vis-a vis that of later theorists like Mammata with regard to शब्दशक्तिमूलध्वनि in general and its possible divisions in particular " ...... एवं तरहिं यत्र शब्दशक्त्या वस्तुमात्रं प्रतीयते यद, 'वस्त्वेवे'ति लक्षितं, तत्र कथमुपमान्तरेण असम्बद्धार्थत्वपरिहारः? अथ उपमाया अत्राङ्गी- कार: कथं तर्हिं वस्तुमात्रं व्यङ्गयं स्यात् ? सत्यम्, यत्र शब्दशक्त्या वस्त्वन्तरस्य प्रतीतिस्तत्र यदि नासम्बद्धार्थरवेनोपम्यं नालङ्कारान्तरम् तहि वाच्यप्रतीयमानयोरन्यत् किंचित् ज्ञातेयमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा ऽसम्बद्धार्थस्य परिहारो न स्यात्। ज्ञातेयञ्च चिन्त्यमानं व्यङ्गयं प्रति वाच्यार्थस्य सामर्थ्यविशेषे पर्यवस्यति। स च वक्त्रौचित्यादि- रूपः। एवं शब्दशक्त्या वाच्यगतेन च सामर्थ्यविशेषेण अर्थान्तर- प्रतीतौ कार्यायाम् उभयशक्तिमूलत्वमेवात्र पर्यवस्यति, न केवल शब्दशक्तिमूलत्वम्। अत एव ध्वनिकृता "आक्षिप्त एवालंकार: शब्दशक्त्या प्रकाशते"-इत्यादिकारिकयाऽलङ्कारधवनिरेव शब्दशक्ति- मूला लक्षितः, न वस्तुमात्रध्वनिः। उभयशक्तिमूलस्तु 'शब्दार्थ- शक्त्याऽक्षिप्तोऽपि'-इत्येतत्कारिकावृत्तिग्रन्थे प्रकाशित.। अयन्तु ग्रन्थकार: उभयशक्तिमूले भ्रान्तः शब्दशक्तिमूल वस्तुष्वनिमभ्यु- पगतवान्। 'पंथिअ ण एत्थ-' इत्युदाहरणद्वये करमेण वक्त्रौचित्यं प्रतिपाद्यीचित्यं च आश्रित्य शब्दशक्त्याऽर्थान्तरप्रतीतिरित्युभयशक्ति- मूलत्वात् केवलशब्दशक्तिमूलत्वं चिन्त्यम्। यत्तु ध्वनिकृता 'दृष्टया केशवे'-त्यादि शब्दशक्तिमूले प्रत्युदाहरणत्वेन उदाहृत्योभय- शक्तिमूलत्वम् उदाहृतम् तत् 'यो हि उभयोर्भवति लभतेऽसावन्य- तरतोऽपि व्यपदेशम्' इति न्यायेन मुख्यतयोभयशक्तिमूलत्वेऽपि अन्यतरत्यपदेशेन शब्दशवितमूले प्रकाशनात्। एतद्ग्रन्थकृता तूभयश क्तिमूलोऽन्या दृशः प्रदर्शितः इति प्रकृते शब्दशक्ति- I. Mammața.

UDDYOTA H 99

मूलत्वमुक्तभिति चिन्त्यतया प्रतिपादितम्॥"-Op. cit., pp. 29-30. Also, while commenting on the verse 'अतन्द्र चन्द्रा- भरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्ति- मलध्वनि, Ruyyaka observes: अत्र ग्रन्थकृता उभयशक्तिमूलत्व- मित्थमभिप्रतम्। श्लिष्टशब्दमाहात्म्यात् शब्दशक्तिमूलत्वम्, तद्- वर्जितसाधारण-शब्दमाहात्म्यात् अर्थशक्तिमूलत्वमित्युभशक्तिमूलत्वम्, एवं च शब्दशक्तिमूले गन्युदाहरणानि तानि उभयशक्तिमूले स्युः। अवश्यं हि तत्र केनचित् साधारणशब्दप्रयोगेण भवितव्यम्। अथ सति शिष्टशब्दप्रयोगे वक्त्रीचित्याद्यर्थशक्तिमाश्रित्योभयशक्तिमूलत्व- मत्र व्ण्पते, तद्यज्यत एतत्। किंतु 'पंथिअ-' इत्याद्युभयशक्ति- मूलस्यैवोदाहरणं वाच्यम्, अर्थशक्तेरपि व्यापारात्। अन्यथा केवलशब्दशक्तेर्वस्तुमात्रं ध्वन्यं न स्यात्। अनेनव आशयेन शब्द- शक्तिमूलं वस्तुध्वनि ध्वनिकृत् नाङ्गीकृतवान् इत्युक्तप्रायम्॥- Op.cit., p. 36.

TEXT ६३७। अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रक्राशते। यस्तात्पर्येण वस्त्व्रन्यद् व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥२२॥ यत्रार्थ: स्वलामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापार विनैव सोऽर्थशक्त्युद्भवो नामानुस्वानोपमव्यङ्ो ध्वनिः। यथा- एवंवादिनि देवर्षो पाश्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।। अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरुप' शब्दव्यापारं विनैवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न चायम- लक्ष्यक्रमव्यङ्गास्पैव ध्वनेवि षयः। यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवे- दितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीति:, स तस्य केवलस्य मार्ग:। यथा कुमारसंभवे मधुम्रसंगे वसन्त-

100 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA पुष्पाभरण' बहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसंधान- पर्यन्तं शम्भोइ्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि. साक्षा- च्छन्दनिवेदतिम। इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रस- प्रतीतिः। तस्मादयमन्यो ध्वने: प्रकारः ।

उपादीयते स नास्य ध्वनेविषयः। यथा- संकेतकालमनमं विटं शाला विदग्धया। हसन्नंत्रार्पिताकूतं लीलापद्म® निमीलितम् ॥ अत्र लीलापद्निमोलनस्य व्यव्जकत्वमुक्त्यैव निवेदितम्।। EXPOSITION § 37. nandavardhana now takes up the other variety of संलक्ष्यक्रमध्वनि based on material significance (अथंशविति). In the case of अर्थशक्तिमूलध्वनि it is the matter that is more important than the words expressive of it. In शब्दशवित the change of the श्लिष्ट word would be accompanied by the absence of. the suggested sense. But we must note one thing- viz. that in the case of material suggestiveness (अथशक्तिमूल- ध्वनि), a knowledge of प्रकरण, वक्त, बोदव्य etc. besides that of the w.atter itself is absolutely .necessary for the compre- hension of the suggested sense. As Mammata notes :- "वक्तुबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः प्रस्तावदेशकालादेवेशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।"-Op.cit., IIl.1-2 As Abhinavagupta observes later on in ommenting on 'दृष्टया केशव-' as an example of उभयशक्तिमूलध्वनि-'शब्द- शक्तिस्तावद् गोपरागादिशब्दश्लेषवशात्। अर्थशक्तिस्तु प्रकरण- बशात्। यावदत्र राधारमणस्य अखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदितं तावदर्थान्तरस्याप्रतातेः ।।'-Locana, pp. 253-

UDDYOTA II 101

254. Rūyyaka, too, follows Abhinavagupta in distinguishing between the two divisions. Vide his remarks on उभयशक्ति- मूलध्वंनि in the extracts quoted above. 'अर्थशक्तुद्व :... स्वतः'-Comp.Locana: "एवं शब्दशक्त्युद्- भवं ध्वनिमुक्त्वाऽर्थशक्त्युद्भवं दर्शयति-अयेति। अन्य इति

पदं व्वमनव्यापारमाह, नतु तात्पर्यशक्तिम्। सा हि वाच्यार्थ- प्रतीतावेवोपक्ष णा इत्युक्तं प्राक्। अनेनैवाशयेन वृत्तौ व्याचष्ट- यत्रार्थः स्वसामर्थ्यात् इति। स्वत इति शब्द: स्वशव्देन व्याख्यातः। उक्ति® विनेति व्याचष्टे-शव्दव्यापारं विनवेति॥"-Op. cit., pp. 247-48. The suggested sense thus based on material significance ( अर्थशक्ति) must not be expressed or hinted at by any particuiar word or words. We have already discussed this topic in a previous section. यथा .... विषय :- Anandavardhana cites the Kumarasambhava verse 'एतरंवादिनि-' as an instance of अर्थशक्तिमूल-भावध्वनि of the संलक्ष्यकरम type. Though रस, भाव etc. are generally classed as अऋ्रम, yet under certain circumstances they might be classed with वस्तु and अंलंकार as falling within the domain of the संलक्ष्यकरम category. यतो .... ध्वनेः प्रकार: Where the विभाव's, अनुभाव's and व्यभिचारिभाव's, are clearly stated in all their details, the emotion suggested therefrom would be regarded as असंलक्ष्य- क्रमव्यङ्गा. But when the apprehension of the व्यभिचारिभाव or any of the constituent factors be delayed, the T suggested, would be classed as संलक्ष्यक्रमव्यड्ा. Compare 'Locana :- "साक्षादिति-व्यभिचारिणां यत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिबन्ध्यव प्रतिपत्तिः स्ववेभावादिबलात्, तत्र साक्षात् शब्दनिवेदितत्वं विव- क्षितम् इति न पूर्वानरविरोधः । पूर्व हि उक्तम् व्यभिचारिणामपि

102 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

भावत्वान्न स्वशब्दतः प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः। एतदुक्तं भवति-यद्यपि रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव न वाच्यः कदाचिदपि तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषयः। यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्योः व्यभिचारिगतेभ्यश्च पूर्णभ्यो भटित्येव रसव्यक्ति-

'निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य सन्धुक्षयन्तीव वपुगु णेन। अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या ।।' -इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपनवविभावतायोग्यस्वभाववर्णनम्। 'प्रतिग्रहीतु प्रणयिप्रियत्वात् त्रिलोचनस्तामुपचक्र्मे च। संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ।' -इत्यनेन विभावतोपयोग उक्तः । 'हरस्तु किंचित् परिलुप्तवैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' -अत्र हि भगवत्याः प्रथममेव तत्प्रवणत्वात तस्य चेदानीं तदुन्मुखी- भूतत्वात् प्रणयिभ्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभवद्रत्या- त्मनः स्थायिभावस्य औत्सुक्यावेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिण: साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रकाशित इति विभावानुभावचर्वणेव व्यभिचारिचर्वणायां पर्यवस्यति। व्यभिचारिणां पारतन्त्यू।देव स्रक्- सूवकल्पस्थायिचर्वणाविश्रान्तेरलक्ष्यत्रमत्वम्। इृह तु पद्मदलगणन- मधोमुखत्वं च अन्यथाऽपि कुमारीणां सम्भाव्यते इनि भ्कटिति न लज्जायां विश्रमयति हृदपं, अपि तु प्रागनृत्ततपश्चर्यादिवृत्तान्तानु- स्मरणेन तत्र प्रतिपतिं करोति-इति क्मव्यङ्गातैव। रसस्त्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाऽलध्य- क्रमतेत्र। लज्जापक्षया तु तत्र लक्ष्यक्रमत्वम्। अमुमेव भावमेव- शब्द: केवलशब्दश्च सूचयति॥-Op. cit., pp. 248-49. प्रम् च .... उस्तयेव निवेदितम्-In the verse 'सक्केतकाल-

UDDYOTA II 103

मनसम-" the sense suggested by the act of closing the lotus-petals-viz. the time of assignment of the lovers after sunset, has been hinted at by the expression 'संकेतकालमनस' विटं-'and as such it cannot be regarded as a case of अर्थ- शक्तिमूलवस्तुध्वनि. Comp.Locana: उक्तिं विना-इति यदुक्तं तद्व्यवच्छेदं दर्शयितुमुपक्रमते-यत्र चेति। च-शब्दस्तुशब्दस्यार्थे। अस्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति शेषः। उक्त्यैवेति। आद्यपादत्रयेण इत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसंनिवानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदभिधाशक्तिः पदस्येति व्यञ्जकत्वं न विघटितं तथापि शब्देनव उक्तम् अथमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति। ततश्च ध्वनेर्यंद् गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकं प्राणितं तदपहस्तितम्। यथा कश्चिदाह- 'गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम्। किंचिद् ब्रवीमि'- इति। तेन गम्भीर्यसूचनार्थ: प्रत्युत आविष्कृत एव। अत एवाह- व्यञ्जकत्वमिति उक्त्यैवेति च ।।-Op. cit., pp. 250-51. See also Jagannātha's remarks in his Rasagangādhara, pp. 250-51, where the verse has been cited.

TEXT ६३८1 तथाच- शब्दार्थशक्त्याच्तिप्तोऽपि व्यङ ग्योऽर्थ: कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्व्रोक्त्या साऽन्यैवालंकृतिर्ध्वनेः॥२३॥ शब्दशक्त्याऽथशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्गोर्र्थ: कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनु- I. The verse has been cited as an instance of the figure of speech सूक्ष्म in the Kavyaprakasa, Ullasa X. Compare: अत्र नेत्रोत् साहरूपेणेङ्गितेन लक्षितः कामिनः संकेतकालाभिलाषः कामिन्या निशासूचकेन पद्मसंमीलनेन लीलया पूकाशित:'-Govinda Thakkurs's °Pradīpa.

104 THE DHVANYĀLOKA.OF ĀNANDAVARDHANA

स्वानोपमव्यऋ्गाड ध्वनेरन्य पवालकार:। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गास्य वा ध्वने: सति सभवे स तागन्योऽल कारः॥ तत्र शव्दशक्त्या यथा- बट्से ! मागा विषाद' श्वसनमुरुजव' सन्त्यजो्ध्व प्रवृत्त' कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जम्भितेनात्र याहि। प्रत्याख्यान सुराणामिति भयशमनच्छद्यना कारयित्वा

अर्थशक्त्या यथा- यस्मै लक्ष्मीमदाड वः स दहतु दुरितं मन्थमूढ़ां पयोधिः॥

अम्बा शेतेत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथानर। अस्मिन पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितमाणनाथा पान्थायेत्थ' तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ।। सभयशक्त्या यथा-'दृष्टया केशव- इत्यादौ।। EXPOSITION § 38. In the preceding sections the two divisions of संलक्ष्यत्रमव्यङ्गय-viz. शव्दशक्तिमूलध्वनि and अर्थशक्तिमूल- ध्वनि have been already defined and illustrated. And it had also been noted in that connection that the suggested sense should in no way be stated in words-which would take away its claim to be included in the domain of ध्वनि. In the present Kārikā the Dhvanikāra makes similar observation with regard to the third variety of संलक्ष्यक्रमध्वनि-viz. शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनि, in which शब्द and अर्थ conjointly suggest a particular sense. Thus there must be one or more श्लिष्ट words besides others that are not so (see Abhinava- gupta's remarks already quoted ), in a case of उभयशक्ति- मूलव्वनि. So it is a.priori evident that the unit of उभयशक्ति- मूलध्वनि must be a sentence or a compound expression, consisting. of more than one component, some of which must be ्लिष्ट

KAVAD UDDTOTA H Aaved sh . 105

and consequently irreplaceable ( परिवृत्त्यसह ) by synonyms. As Govinda observes in his commentary on the verso- 'अतन्द्रचन्द्रामरणा-' cited by Mammata as an illustration of उभयशक्तिमूलव्वनि: 'अत्र श्यामारूप-कामिनीविशेष-रजन्योरुपमा व्यङ्गा। सा च अतन्द्रचन्द्रेत्यादे: परिवृत्त्यसहतया, समुद्दीपितेत्यादे- स्तत्सहतया उ यस्यापि व्यञ्जकत्वेन शब्दार्थोभयशकतिमूला।।"- °Pradīpa, p. 10).3 Hemacandra in his Kāvyānuśāsana, however, does not record उभयशक्तिमूल as a separate variety at all and includes it under शब्दशक्तिमूलध्वनि itself. He quotes 'अतन्द्र- चन्द्राभरणा-' as an instance of शब्दशक्तिम्लालंकारध्वनि. Compare : अत्र शब्दशक्त्या रात्रियोषितोरुपमा व्यङ्गमा। यद्यपि समुद्दीपितेति सानन्दमिति चार्थो व्यञ्जकस्तथापि न शब्दशविति विनाऽर्थशक्तिरुन्मीलतीति शब्दक्तिरेव प्रधानम्॥-Op. cit., p-

I. वाक्ये छ्यात्थ :- K.P., IV. 19. 2. The following extract from प्रभा, a gloss on प्रदीप by Vaidyanatha Tatsat, is important : उभयस्यापीति प्राधान्येनेति शेषः । तेन शब्दशक्तिमूलेऽप्यर्थस्य व्यञ्जकत्वेऽपि तस्य प्राधान्याभावात् नोभयशक्तिमूलत्वम्। परिवृत्त्यसहशब्दप्राच यें च शब्दशक्तिप्राधान्यम् परिवृत्तिसहशब्दप्राचुर्ये त्वर्थशक्तिप्राधान्यम्. तत्साम्ये तृभयशक्तिप्राघान्यादुभय- शक्तिमूलत्वं व्यपदिश्यते। अतएव, 'पन्थिअ ण एत्थ-' इत्यादौ उपभोग- क्षमोऽसि चेदास्वेत्यादिवस्तुव्यञ्जने सत्यर-पओहरशब्दयोरेव परिवृत्यसहयोः प्राधान्यम्, न तु पथिकाद्यर्थस्येति न तत्र उभयशक्तिमूलवस्तुध्वनिः । किं तु उदाहरणजातीयेषु अलंकारध्वनिरित्येक इत्युक्तम्-loc. cit. We should note that according to Mammata's view अलकार alone can be suggested conjointly by शब्द and अर्थ, and not वस्तु. As he states: 'शब्दार्थोभयभूरेक :- ', IV. 18. But this view is contrary to the position of Ruyyaka and Dhvanikāra as well, who includes वस्तुध्वनि too as one of the varieties of अर्थशवितिमूलध्वनि. See Rūyyaka's statements cited above.

106 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

42. Māņikyacandra in his °Samketa on Kāvyaprakāśa follows Hemacandra. As he notes: अत्र चातन्द्रचन्द्रादिशब्दानामेक- नैकार्थानाम् परावृत्तिसहासहत्वेन क्रमेण अर्थशब्दशक्तिप्राधान्यम्, तेनोभयमूलत्वम्। तथाऽत्र यद्यपि अ्थोऽपि व्यञ्जकस्तथापि श्लिष्ट- शब्दशक्तिरेव व्यङ्गामुन्मीलयति नार्थशक्तिरिति शब्दोत्यध्वनिरेव न द्वयुत्थ इति तत्त्वम्॥-Op, cit., p. 119. Jagannātha very ably summarises the different views in the following passage of the Rasagangadhara: यद्यपि शब्दशवित- मूलकत्व अर्थशक्तिमूलकत्वं चेत्युभयमपि सकलव्यङ्गयसाधारणम्, शब्दार्थयोरनुसंधानं विना व्यङ्गयस्यवानुल्लासात्, तथापि परिवृत्त्य- सहिष्णूनां शब्दानां प्राचुर्ये तत्प्रयुक्तात् प्राधान्यात् सत्या अप्यर्थ- शक्तेरप्राधान्याच्च व्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलकत्वेनेव व्यपदेशः। परिवृत्तिसहिष्णूनां तु प्राचुर्यर्थशक्तेरेव प्राधान्यात् सत्या अपि शब्दशक्तेः प्रधानानुगुण्यार्थतया मल्लग्रामादिवत् प्रधानेनव व्यपदेशः। यत्र तु काव्ये परिवृत्ति सहमानानामसहमानाञ्च शब्दानां नैकजातीयप्राचुर्यम्, अपि तु साम्यमेव, तत्र शब्दार्थोभय- शक्तिमूलकस्य व्यङ्गयस्य स्थितिरिति द्वयुत्थो ध्वनिः। न चायं शब्दशक्तिमूलकतयव अर्थशक्तिमुलकतयैव वा व्यपदेष्टु शक्य:, विनिगमकाभावात्। नापि शब्दशकतिमूलकार्थशक्तिमूलकयोः संकरेण गतार्थयितुम्, व्यङ्गयभेद एव संकरस्येष्टेः; इह तु व्य ङ्गया्यक्र्येन तस्यानुत्थानात्। .... अयं च वाक्यमात्र। पदसमूहश्च वाक्यम्। तेनास्य नानार्थानानार्थघटितसमासविषयत्वेऽपि न विरोधः ॥1 न तु शुद्धकपदे, तस्मिन् नानार्थानानार्थयोरसमा- वेशात्। अन्ये तु-अर्थशक्तिमूलकत्वव्यपदेशे नानार्थप्रकाशकशब्द- शवत्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तन्त्रम्, विषयप्राचुर्यात्। शब्दशविति- I. तस्यापि अवान्तरपदत्वमादाय पदसमूहत्वादिति भाव :- Nagoji Bhatta's gloss.

UDDYOTA II 107

मूलकत्वव्यपदेशे तु नार्थशक्त्युल्लास्यत्वसामान्यशून्यत्वं तथा; विषयदोल्लभ्यापत्तः। न हि नानार्थशब्दमात्रधटितं पद्यं प्रचुरविषयम्। अंतः शब्दशक्तिम्लकत्वेनैवायं शक्यव्यपदेशोध्वनिः-इत्यप्याहुः। -Op. cit., pp. 172-174. शब्दशक्त्या .... अलंकार :- When the sense suggested through शब्दशक्ति, अर्थशक्ति or उभयशक्ति, is again expressed in words, it is reduced to a mere poetic figure from the status of ध्वनि. Or, if there be any असंलक्ष्यक्रमध्वनि-like रस, भाव etc. besides the suggested sense in question, the latter becomes a sort of embellishment somewhat different from the common poetic figures, and enhances the effect of the former (viz. रस, भाव etc.). Anandavardhana has noted these two alternative interpretations of the present Kārikā. In the first case धवने: must be in the ablative case, in the second it is in the genitive. Compare °Locana : प्रकान्तप्रकार द्वयोप- संहारं तृतीयप्रकारसूचनं चैकेनव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारण- मवतरणपदं प्रक्षिपति वृत्तिकृत्-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकार- द्रयेनायमपि तृतीय: प्रकारो मन्तव्य इत्यर्थः। शब्दाथौ चेत्येकशेषः । साध्न्यवेति। न ध्वनिरसी, अपि तु श्लेषादिलंकार इत्यर्थः । अथवा ध्वनिशब्देन अलक्ष्यत्रमः तस्य अलंकार्यस्याङ्गिनः स व्यङ्गयोड्थोऽन्यो वाच्यमात्रालंकारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चा- लंकार इत्यर्थः। एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति ॥-Op.cit., pp. 251-52. वत्से ...... पयोधिः-Locana explains the verse as follows : विषमत्तीति विषादः। ऊर्ध्वप्रतृत्तम् अग्निमित्यत्र चार्थो मन्तव्यः। कम्पोडपां पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरुः। बलभिदा इन्द्रेण जम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तनेत्यर्थः। ज़म्भितं चात्र गात्रसंमर्दं- नात्मकं बलं भिनत्ति आयासकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति वचस-

108 THE DHVANYĀLOKA. OF. ANANDAVARDHANA वात्र द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत इति निवेदितम्। कारयित्वेति। साहि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वयमेव देवान्तराणां प्रत्याख्यानं करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजलि- तरङ्गभङ्गपर्याकुलीकृतां तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणम् अन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेण कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। इत्युक्तप्रकरेण भर्यनवारण- व्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढां लक्ष्मीं कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात् स वो युस्माकं दुरितं दहत्विति संबन्ध :- Op. cit., pp. 252-53. 'अम्बा .... व्याजपूर्वम्'-व्याजशब्दोऽत्र स्वोक्ति :- Locana. 'दृष्टया .... चिरम्'-सलेशमिति चात्र स्वोक्ति :- Locana.

TEXT ३९। प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भत्री स्वतः अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२४॥ अर्थश त्युद्वभवान् रणनरूपव्यङ्गये ध्वनौ यो व्यञ्जकोऽथें उक्त- स्तस्यापि द्वौ प्रकारी-कबः कविनिबद्धस्य वा वक्त : मोढोक्ति- मात्रनिष्पन्नशरीर एक:, स्वतःसम्भवी च द्वितीयः॥ कवि- प्रोढोक्तिमात्रनिष्पनशरीरो यथा- सज्जेइ सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे। अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स शरे ॥ कविनिबद्धवक्त, पौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथोदाहतमेव- 'शिखरिणि-' इत्यादि। यथा वा- साअरविइण्णजोव्वणहत्थावलम्ब' समुण्णमन्तेहिं' अब्युट्राण' विअ मम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिं॥ स्वतःसम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न

UDDYOTA II 109

केवल भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। यथोदाहतम्-'एव- वादिनि-' इत्यादि। यथा वा- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गव्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाइणाणँ मज्झे सवत्तीण। EXPOSITION § 39. Anandavardhana classifies suggestion based on material significance ( अर्थशक्तिमूलध्वनि) into three categories according as the matter (अथ) concerned is objectively possible (स्वतःसम्भवी ) or invented by the poet's own imaginative faculty (कविप्रौढोक्तिनिष्पन्न) or again brought into being not by the poet's fancy but by the imagination of some one among the characters created by the poet-the creatures of the poet's Muse ( कविनिबद्धववतृप्रौढोक्तिनिष्पन्न). Mammata follows the Dhvanikāra without trying to justify the plausibility of the above classification. See Kāvyaprakāśa, IV. 16-17. But Hemacandra in his Kāvyānuśāsana contends that this classification is unnecessary and incongruous inasmuch as the three above mentioned varieties have the essential property of being the outcome of poetic fancy common to all of them. Even matters that are objectively real per se cannot find place in a true poetic art if they are not transfigured by the poet's imagination. As he remarks : "इह चार्थ: स्वतःसंभवी, कवि प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः, कविनिबद्धववतृप्रौढोवितिमात्रनिष्पन्न शरीरोवा-इति भेदकथनं न न्याय्यम। कविप्रौढोकितिमात्रनिर्मिंत- त्वेनैव साध्यसिद्धेः। प्रौढोक्तिमन्तरेण स्वतःसंभविनोऽपि अकिं- चित्करत्वात्। कविप्रौढोक्तिरेव च कविनिबद्धवक्तुप्रौढोवितिरिति किं प्रपञ्चेन"-Op.cit. p. 46. Manikyacandra in his Samketa follows Hemacandra. Jagannātha in his Rasagangādhara criticises the threefold classification, though he recognises the first variety-viz. स्वतःसंभवी. According to him the last

110 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

two varieties should be really classed under one single head. Compare his remarks: प्रतिभानिर्मितत्वाविशेषाच्च कवि-तदु- म्भितवक्तू-प्रौढोक्तिनिष्पन्नयोरर्थयोः न पृथगगणनोचिता. उम्भितो- म्भितादेरपि भेदान्तरप्रयोजकनापत्तेः। न च तस्यापि कव्युम्भितत्वान- पायात तत्प्रयोज्यभेदान्तर्गतत्वमेवेति वाच्यम्। प्रथमोम्भितस्यापि लोकात्तरवर्णनानिपुणत्वलक्षणकवित्वानापायात् पृथगभेदप्रयोजकताऽन्- पपत्ते:।-Op. cit., pp. 134. Nagoji Bhatta, however, in his comments on the above text of the Rasagangadhara upholds the view of the Dhvanikara. As he observes :- , -. वृद्धोक्तिविषयात् शिश क्तिविषय इव कव्युक्तिविषयात् कविनिबद्धोक्तिविषये चमन्काराषिक्यानुभविकत्वात् पृथगुक्तिः। ततः परञ्च प्रतिनिधानसाध्यप्रतीतिकतया चमत्कारस्थगनात् नोम्भितोम्भितादे: पृथग्गणनेति तु नव्या:।-loc. cit. The following observations of Rūyyaka in his Kāvyaprakāśa- samketa in this connection are important and worth perusal : "ननु स्वतःसंभविप्रभृतयो यदि व्यञ्जकार्थगतत्वेन भेदा उच्यन्ते तत् केवलयोर्वाच्यलक्ष्ययोरपि भेदत्वेन किमिति न कथ्यन्तेऽविशेषात्। अथ व्यञ्जनोपयोगितया तेषां भेदत्वं तर्हिं व्यञ्जनस्योभयत्र दत्त- पादत्वाद् व्यङ्गार्थगतत्वेनापि किमिति नाभिधीयन्ते। उच्यते- निमित्ताभिप्रायेणोक्तत्वात्। व्यञ्जकत्वं हि तन्निमित्तं न व्यङ्गात्वम्। तथाहि कश्चिदर्थ: कविनिबद्धेन वक्त्रा प्रौढोक्त्या प्रतिपादित इति व्यञ्जको न कविप्रतिपादितो नापि स्वतःसंभवेन। यथा 'शिखरिणि कवनु नामे'त्यादौ रागित्वमन्तरेण तस्यार्थस्य अवचनानर्हत्वात, अर्थान्तरं प्रति व्यञ्जकत्वाभावाच्च। कश्चित्तु कविनिबद्धोक्तिमन- पेक्ष्यैव कविप्रौढोक्तिप्रतिपादित इत्येव व्यञ्जको न स्वतःसंभवेन यथा 'सज्जइ सुरहिमासो-' इत्यादावृदाहृती बहि-संभवाभावे, न स्वतःसंभवी, नापि कविनिबद्धं वक्तारमपेक्षते, वक्तुरावेशाभावात्।

UDDYOTA II 111

कविप्रजापतिः प्रोढि-निर्मितत्वेन तु अर्थान्तरं व्यनक्ति। कश्चित् पुन्बहिरपि भावात् स्वतःसंभवेन व्यञ्जको यथा 'एवंवादिनी'-त्यादौ स्वयंकृतप्रचुरं लोकव्यवहारे स्थितः, तथाविधश्च व्यञ्जकत्वेन प्रतीयते। लज्जा चात्र व्यभिचारिभूताऽषि विभावानुभावयोरति- चारुत्वेन प्रतीतिविश्रान्तिस्थानत्वात् प्रतिपाद्यमाना सती वस्तुत्वेन व्यवहृता, न भावत्वेन। तेनार्थशक्तिमूलस्य वस्तुध्वनेरिदमुदाहरणम्, नासंलक्ष्यत्रमस्य भावध्वनेः । तस्माद् व्यञ्जकस्यैवार्थस्य व्यञ्जने निमित्तत्वात् स्वतःसंभविप्रभृतयो भेदा उक्ताः, न व्यङ्गार्थगतत्वे- नापीति ।।"-Op.cit., pp. 31-32. कविप्रोढोक्ति .... अणङ्गस्य शरे-Abhinavagupta explains the gatha: 'सज्जइ सुरहिमासो-' as follows: अत्र वसन्तश्चेतनाS- नङ्गस्य सखा सज्जयति केवल, न तावदर्पयति-इत्येवंविधया समर्पयि- तव्यवस्त्वर्पण कुशलयोक्त्या सहकारोन्द्रेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति। अन्यथा 'वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम' इति वस्तुमात्रं न व्यञ्जकं स्यात्। एषा च कवेरेवोक्तिः प्रौढा ॥1-Op. cit, p.255. 'कविनिबद्ध .... इत्यादि'-The verse 'शिखरिणि -- ' has been: already cited in the first Uddyota. 'अत्र लोहित विम्बफल शुको दशतीति न व्यञ्जकता काचित्। यदा तु कविनिबद्धस्य साभिला- षस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रोढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्'-ibid.

I. Mahimabhatta thus establishes the inferential nature of the suggested sense : 'सज्जेइ-' इत्यत्र कविप्रौढोवितमात्रनिष्पन्न- शरीरे. सुरभिमास-संभवानाम् आविभू ताभिनवपल्लवानाम तरूणामचिरभावि- युवतिजनमदनोन्माददायित्वमनुमेयम्। तत्र च सहकार-सुरभिमास-मदनानां रूपकोपनिबन्धने शर-शरकार-धानुष्कतुल्यवृत्तान्तत्वे सति यदसम्पन्नसंपूर्ण- रूपतया संप्रति सहकाराणां शराणामिवानङ्गायाससमपणं स हेतुः। कन्दर्पो- द्दीपन समर्थस्वभावसंपादनमेव च तेषां सुरभि मासेन कन्दर्पायाससमर्पणं नान्यदिति- Op. cit., p. 451.

112 THE DHVANYÄLOKA OF ANANDAVARDHANA

'साअर .... थणेहिं'-Sce °Loctna for .an explaination of this Prakrit stanza : स्तनौ वावदिह प्रषानभूतो ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्यानेनोपचर्यते। यौवनं चानयो: परिचारकभावेन स्थितमित्येवंविधेन उक्तिवचित्त्येण त्वदीयस्तनावलोकनप्रबृद्धमन्म- थावस्थः को न भवतीति भङ्गा स्वाभिप्रायध्वननं कृतम्। तव तारुण्येनोन्नती स्तनौ इति हि बचने न व्यञ्जकता।'-P. 256. 'सिहिपिञछ ...... सवत्तीण"-Comp. °Locana: शिखिमात्र मारणमेव तदासवतस्य कृत्यम्। अन्यासु तु आसक्तो हस्तिनोऽपि अमारयत् इति हि वचनेन उक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचितानि विविध- भङ्गीभिः प्रसाधनानि इति तासां संभोगव्यग्रिमाभाबात् तद्विरचन- शिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम्। गर्वश्च बाल्याविवेकादिनाऽपि भवति इति नात्र स्वोक्तिसद्द्ावः शाङ्काः । एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते, आस्तां वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतपति॥-p. 257. Thus the suggestiveness of a स्वतःसंभवी matter ( वस्तु) is irrespective of any poetic description and imaginative remouiding, as the closing statement in the above extract from °Locana makes it sufficiently clear. Vide the observation of Mahimabhatta on this gathd : "सिहिपिञ्छ-' इत्यत्र नवोढाया व्याधवध्वाः सपत्ीभ्यः सौभाग्यातिरेकोऽनुमेयः। तत्र चास्या: शिखिपिच्छकर्णपूराया अपि सगर्व भ्रमणं हेतुः। यतो- यमभिप्रायस्तस्या :- मयि सत्यामयं संभोगैकरसिको व्याधी वारि- तान्यकर्तव्यो दिवानिशं मत्परायण एव केवलं मद्विनोदार्थ यदू- च्छयाsन्तिक पतितमयूरमात्रमारणव्यापारो वर्त्तते इति शिखिपिच्छ- मात्रकर्णपूराऽहं जाता। भवतीषु सतीषु दूरदेशकालव्यवधानसाध्य- महारम्भमातङ्गमारणादिव्यापाररतिऽरयमासीदिति मुक्ताफलरचित- प्रसाधना भवत्य इति। तेन यदेतत् सगर्व भ्रमणं तदेव तस्या: सपत्नी- भ्यः सौभाग्यातिरेक्मनुमापयति इत्यवसेयम्" -Qp cit., Pie 452

UDDYOTA IL 113

TEXT १४०। अर्थशक्तेरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते। अनुस्वानोपमव्यङ्गाः स प्रकारोऽपरो धवनेः ॥२५॥

मानोऽ्वभासते सोऽर्थशत्युद्धवो नामानुस्वानरूपव्यक्ञोऽन्यो ध्वनि:।।

EXPOSITION

§ 40. In the illustrations already cited in the previous section dealing with the two (or three) divisions of अर्थशक्ति- मूलध्वनि, the suggested sense was in the nature of a mere fact (वस्तुमात्र). In the present section the Dhvanikara observes that there are cases of अर्थशक्तिमूलध्वनि where the content of suggestion is an अलंकार, as in the case of शब्द- शक्तिमूलध्वनि already discussed in details. What more, in अर्थशक्तिमूलध्वनि, the suggestive matter (व्यञ्जकोऽर्थः) itself might be a mere fact ( वस्तुमात्र) or an 'imaginative mood' partaking of the characteristics of a distinct poetic figure (अलंकृत वस्तु). So, just as a वस्तु might give rise to the comprehension of some other वस्तु or अलंकार, so also a particular अलंकार might in its part similarly suggest both वस्तु aud अलंकार. Comp. Locana : एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः। इदानीं तस्येव अलंकाररूपे व्यञ्जनीयेऽलंकारध्वनित्वमपि भवति-इत्याह- अथेत्यादि। न केवलं शब्दशक्तेरलंकार: प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तेरपि। यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावद- लंकारापि इत्यपिशब्दाथः। अन्यशब्दं व्याचष्टे-वाच्येति।"- Op. cit., p. 257.

8

114 THE DHVÀNYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT

रूपकादिरलंकारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः। स सर्वो गम्यमानत्वं बित्रद भूम्ना प्रदर्शितः॥२६।। अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरल कारः सोऽन्यत्र प्रतोय- मानतया बाहुल्येन प्दर्गितस्तत्रभवदभिर्भट्टोद्भटादिभिः। तथा च ससंदेहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शित मित्यल कारान्तरस्याल कारान्तरे व्यङ्गात्वं न यत्रप्रतिपादम्।। EXPOSITION $ 41. Puetic figures like उपमा, रूपक etc. are usually found as expressed ( वाच्य), but they can also be suggested (व्य ङ्ञ). See notes on Uddyota I, Sec. $30 ff. Thus in the case of ससंदेह, उपमा is apprehended in the background through suggestion, and even ancient teachers like Bhāmaha, Udbhata etc. have noted this phenomenon and it is not very difficult to demonstrate either. As Locana remarks : सर्व इति प्रदशित इति च पदेन असंभावनाSत्र मिर्थ्यवेत्याह। उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः। ससर्देहं वच: स्तुत्य ससदेहं विदुर्यथा॥ इति॥ 'तस्या: पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्राङ्गलिः पल्लवः'-इत्यादौ उपमा रूपक वा ध्वन्यते। अतिशयोक्तेश्च प्रायशः सर्वालंकारेषु ध्वन्यमानत्वम्।।"-Op. cit., p. 258.

TEXT

९४२। इयत् पुनरुच्यत एव- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र मासते। ततपरत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मंतः ।।२७।।

UDDYOTA II 115

अल कारान्तरेषु त्वनुरणनरूपालद्वारप्तीतौ सत्यामपि यत्र वाच्स्य व्यङ्गापतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ ध्वने- र्मार्ग:। तथा च दीपकाढावल कारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न ध्वनिव्यपदेश.।। EXPOSITION

S 42. For instance, though in व्यतिरेक the apprehension of similarity lingers in the background, yet we would be wrong to regard it as an instance of उपमाध्वनि, for it is the expressed contrast that is more charming than the suggested similarity. Jagannātha in his Rasagangādhara has a very illuminating note on this point : ननु अस्य अलंकारस्य ( viz. व्यतिरेकस्य) वैध्म्यमूलस्योपमाप्रतिकूलत्वमेवोचितम्, न तूपमागर्भ- त्वम्। तस्याः साधर्म्यमूलकत्वात्। अस्य च तन्निषेधरूपेणैव प्रवृत्तेः। न चेष्टापतिः। सिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गात। सत्यम्। यद्गुणपुरस्कारेण यस्य यत्सादृश्यनिषेध उत्कर्षपर्यवसासी तस्य तद्गुणपुरस्कारेण तत्सादृश्यस्याप्रतिष्ठाकेषिगुणान्तरेण सीदृश्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वात्। यदि च तत्सादृश्यसामान्यनिषेधो विवक्षितः स्यात्, गुणविशेष- पुरस्कारोऽनर्थक: स्यात्। धनेनायमस्मादधिक इत्युक्तेविद्यया रूपेण कुलेन च सम इति सर्वजनीनप्रत्ययात्। एवं च प्रतीयमानमपि सादृश्यं गुणान्तरकृतनिषधोत्थमपि तेनोत्कर्षेण हृतप्रभमिव बन्दीकृत- मिव न चमत्कारविशेषमाधातु प्रभवतीति प्राचामाशयः॥-Op. cit., pp. 470-71. So also in the case of दीपक, रूपक etc. Vide notes on Uddyota I, Sec. §33.

TEXT

६४३। यथा- चन्दमऊएहि णिसा जलिणी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि सरअसोहा कव्वकहा सज्जणेहि करइ गरुई।।

116 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA -इत्यादिषू पमागर्भत्वेऽपि सति वाच्याल कारमुखेनैव चारुत्वं व्यव- तिष्ठते, न व्यङ्गालद्कारतात्पर्यण। तम्मात तत्र वाच्याल कार- मुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्य:।। EXPOSITION 843. 'चन्दमऊएहि .... गरुई'-Comp.°Locana: चन्द्रमयूखादीनां न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः। सज्जनानामपि काव्यकथां विना कीदृशी साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकीकरण भास्वरत्व-सेव्यत्वादि यत् क्रियते, कमलैर्नलिन्याः शोभापरिमल- लक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छलताया अभिगम्यत्व-मनोहरत्वादि, हंसः शारद- शोभायाः श्रुतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत् सर्व काव्यकथायाः सज्जनैरित्येतावानयमर्थो गुरुः क्रियते इति दीपकबलाच्चकास्ति। कथाशब्द इदमाह-आसतां तावत् काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः, सज्जनैविना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वंसते। तेषु च सत्स्वास्ते सुभगं काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दसंदर्भमात्रम्। तथा तैः क्रियते यथादरणीयतां प्रतिपद्यत इति दीपकस्यव प्रांधान्यं नोपमायाः॥- Op. cit., p. 260. All this is re-iteration of what has been already discussed in the Vrtti under Kārikā, I. 13. TEXT 8४४1 यत्र तु व्यङ्गपरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थान तत्र व्यङ्गामुखेनैव व्यपदेशो युक्तः। यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुनरपि मयि त मन्थरेद विदध्या- न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतु बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः॥ यथा वा ममैब- छावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ मुखे डस्मिन स्मेरेघुना तव मुखे तरलायताक्षि !

UDDYOTA II 117

क्षोभं यदेति नं मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरय पयोधि:॥ एवंविधे विषयेऽनुरणरूप-रूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना- दरूपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्य: ।। EXPOSITION S 44. Abhinavagupta explains रूपकध्वनि in the verse 'प्राप्तश्रीरेष-' as follows :- 'कस्मिंश्चिदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्त्तिनि पूर्णचन्द्रोदय-तदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत् कम्पो जातः। सोडनेन संदेहेन उत्प्रेक्ष्यत इति ससंदेहोत्प्रेक्षयो: संकरालंकारो वाच्यः। तेन च वासुदेवरूपता तस्य नृपतेर्ध्वन्यते। यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्व- वासुदेवस्वरूपात्, नाद्यतनात्। अद्यतनत्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीक- त्वेन अनालस्येन सकलद्वीपाधिपति-विजयित्वेन च वर्त्तमानत्वात्। न च सन्देहोतप्रेक्षानुपपत्तिबलाद् रूपकस्याक्षेपः, येन वाच्यालंकारो- पस्कारकत्वं व्यङ्गास्य भवेत्। यो योऽसंप्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याज-

I. Kuntaka, as appears from the Re sume (Unmesa III) of the Vakroktijivita prepared by Dr. De, cites the verse 'प्राप्तश्री :- ' as an instance of प्रतीयमानव्यतिरेक (see p. 208). Does Abhinavagupta here refer to this view of the author of the Vakroktijivita ? In another place Abhinavagupta appears to echo Kuntaka's observations. For example, the following passage of the Locana: तथा हि 'तटी तारं ताम्यति'-इत्यत्र तटशव्दस्य पुस्त्व-नपुं सकत्वे अनादृत्य स्त्रोत्वमेवाश्रितं सहृदयैः 'स्त्रीति नामापि मवुरम्' इति कृत्वा (Op. cit., p. 359)-is closely reminiscent of Vakroktijivita, II.22 : सति लिङ्गान्तरे यत्र स्त्रीलिङ्गं च प्रयुज्यते। शाभानिष्वत्तये यस्मित् नामैवस्त्रीति पेशलम्॥-and Vrtti thereunder, in which the verse, of which तटी तारं ताम्पति is but a hemistich, is read in full.

218 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

विजिगीषाक्रान्तः स स मां मथ्नोयादित्याद्यर्थसंभावनात। न च पुनरपीति भूय इति च शब्दैरयमाकृष्टोऽथः। पुनरर्थस्य भूयोऽर्थस्य च कर्त्त भेदेऽपि समुद्रैक्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कार्त्त- वीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति। पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्य- वस्थायामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापारं विनैव अर्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्तः ॥-Op. cit., pp. 162-53. Jagan- nätha however criticises Anandavardhana and holds that the poetic figure भ्रान्तिमान् is suggested here. The knowledge of identity ( तादात्म्याध्यवसाय ) between the king and Lord Visnu brought about by a conscious act of volition (आहाय), which forms the basis of the figure of speech रूपक, cannot produce the feeling of terror, which can be caused only by an illusion of identity ( तादात्म्यभ्रान्ति ) that is spontaneous (स्वारसिक) and as such requires no aid of volition at all. Besides, the knowledge of identity and the feeling of terror, standing to each other in the relation of cause and effect, must coinhere in the same substratum, which however is not the case in the present illustration, the former being in the poet and the latter in the ocean. Thus रूपकध्वनि is absurd. As Jagannātha observes :-

"आनन्दवर्धनाचार्यास्तु-'प्राप्तश्रीः-' इत्यत्र रूपकाश्रयेण काव्य- चारुत्वव्यवस्थापनाद्रूपकध्वनिरित्याहुः। तच्चिन्त्यम्। अत्र च जलधिकम्पहेतुत्वेन विकल्पत्रयं कल्प्यते। तच्च प्रकृते राजविशेष्यि- कां जलनिधिगतामनाहार्यविष्णुतादात्म्यज्ञानरूपां भ्रन्तिमेवाक्षिपति, न रूपकम्। तज्जीवातोराहार्यविष्णुतादात्म्यनिश्चयस्य कम्पाजनक- त्वात्। कविजलघिगतत्वेन वैयधिकरण्याच्च। अज्ञातमेव केवलं विष्णुतादत्म्यं जलधे: कम्पेऽनुपयुक्तमेव। चमत्कारिण्यपि चात्र श्रान्ति रेवेति ध्वनिरषि तस्या एव युक्त: ॥।"-Op. cit., pp.327.28.

UDDYOTA II 119

Vide Mahimabhatta's remarks : "'प्राप्तश्रीः-'इत्यत्र लक्ष्मी. लाभलम्पटतया पयोनिधौ मन्थनव्यथावितरणं विलासालसतया योग- निद्रासुखास्वादो द्वीपान्तराधीशदशकन्धरनिधनधिया सेतुबन्धश्च इति भगवतो वासुदेवस्य अमी व्यापारा: प्रसिद्धाः सन्तो यदन्यत्र राजादौ आरोप्य तस्य समीहितप्राप्त्या निषिध्यन्ते तेन तत्कार्यत्वात् कारणभूतभगवद्रूपतारोपमेव तत्रानुमापयन्तीति पकानुमितिरिति व्यपदेश: प्रवर्त्तते ।"-Op. cit., p. 430. 'लावण्य .... पयोधिः'-Abhinavagupta explains the verse as follows : "लावण्यं संस्थानमुग्धिमा, कान्तिः प्रा ताभ्यां परि- पूरितानि संविभक्तानि हृद्यानि संपादितानि दिङ् मुखानि येन। अधुना कोपकालुष्यात् अनन्तरं प्रसादौन्मुख्टोन स्मेरे ईषद्विहसनशीले तरलायते प्रसादान्दोलनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्याः तस्या आमन्त्रणम्। अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत्। कोपकषायपाटलं स्मेर च तव मुर सन्ध्यारुणपूर्णशशधरमण्डलमेवेति भाव्यं क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य। न चैति तत् सुव्यवत- मन्वर्थतयायं जलराशिर्जाडयसंचयः। जलादयः शब्दाः भावार्थप्रधाना इत्युक्त प्राक्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखा- वलोकनेन भवतीतीयत्यभिधाया विश्रान्ततया, रूपकं सतनपा=मेव। वाच्यालंकारश्चात्र श्लेषः। स च न व्यञ्जकः। अनुरणनरूप यदूप- कमर्थशक्तिव्यङ्गयं तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्वं व्यवतिष्ठत। तेत- स्तेनेव व्यपदेश इति संबन्ध: ।।"- Op cit., pp. 263-64. For Mahimabhatța's observations see Op. cit., p. 431.

TEXT ९४५। उपमाध्वनिर्यथा- वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मिणतहा पिआत्थणुच्छङ्ग। दिठ्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे।।

120 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHAMA यथा वा ममैव विषमवाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअरअणाहरणम्मि हिअअमेक्करस। बिम्बाहरे पिआण णिवेसिअ कुसुमबाणेण ।। आक्षेपध्वनिर्यथा- स वक्तुमखिलाब शक्तो हयग्रीवाश्रितान गुणान्। योऽम्बुकुम्भ: परिच्छेद' झातु' शक्तो महोदधेः॥ अत्रातिशयोक्तता हयग्रीवगुणानामवर्णनोयतापतिपादनरूप- स्यासाधारणतद्विशेषपकाशनपरस्याक्षेपस्य प्रकाशनम्।। EXPOSITION $45. 'वीराण .... बहलसिन्दूरे'-Locana thus explains the verse: प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरित- मनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालङ्कारः। तत्र तु येयं ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु गजकुम्भस्थलेषु तद्वशेन रतिमाददानामिव बहुमान इति सेव वीरतातिशयचमत्कारं विधत्ते इत्युपमाया: प्राधान्यम् ॥-Op. cit., pp. 264-65. 'यथा .... कुसुमवाणेन'-'असुरापरक्रमणे इति। त्रलोक्य- विजयो हि तत्रास्य वर्ण्यते। तेषामसुराणां पातालवासिनां यः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि कि किं न कृतं तद्धृदयमिति यत्तेभ्योऽति- दुष्करेभ्योऽपि अकम्पनीयव्यवसायं तच्च। श्रीसहोदराणामत एव अनिर्वाच्योत् कर्षाणामित्यर्थः। तेषां रत्नानाम् आ समन्तात् हरणे एकरसं तत्परं यद् हृदयं तत् कुसुमवाणेन सुकुमारतरोपकरणसंभा रेणड प्रियाणां विम्बाधरे निवेशितम्, तदवलोकन-परिचुम्वन-दर्शनमात्र- कृत्यताऽभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम्। तेषां हृदयं तदत्यन्त विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावव्! अत्रातिशयोक्ति- र्वाच्यालंकार:। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधड

UDDYOTA II 121

इति हि तेर्षा बहुमानो वास्तव एव। अत एव न रूपकध्वनिः। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्तवत्वात्। तेषामसुराणां वस्तुवृत्त्यव सादृश्यं स्फुरति। तदेव च सादृश्यं चमत्कारहेतु: प्राधान्येन।।- Op. cit., pp. 265-66. Thus, the above two verses are instanoes of अर्थशक्तिमूलोपमाध्वनि. 'स वक्तुम् .... महोदधेः'-According to Anandavardhana. this verse illustrates आक्षेपध्वनि, because the impossibility of describing the innumerable qualities of Hayagrīva is suggested,. from the apparent assertion to the contrary. As Abhinava- gupta puts it: 'अवर्णनीयताप्रतिपादनमेवाक्षेपस्य रूपमिष्ट- प्रतिषेधात्मकत्वात्'. But Ruyyaka in his Alamkara-Sarvasva: criticises this view of the Dhvanikara. He contends that real negation does not constitute आक्षप. The negation must be apparent and unreal. But in the illustration cited by the Dhvanikära the suggested negation of the possibility of descrip- tion is real, and consequently he is erroneous. We quote the- following extract from Rūyyaka's treatise :- अयं चाक्षपो ध्वन्यमानोऽपि भवति। यथा- 'गणिकासु विधेयो न विश्वासो बल्लभ! त्वया। किं किं न कुर्वतेऽनर्थमिमा धनपरायणा: ।' अत्र हि गणिकाया उक्तौ तद्दोषोक्तिप्रस्तावे नाहं गणिकेति प्रतीयते। न चासौ निषेध एव। गणिकात्वेनावस्थिततयैव गणिकात्वस्य निषेधनात्। सोडयं प्रस्खलद्रूपो निषेधाभासरूपो वक्त्रया गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादी विशेषे पर्यवस्यति इत्युक्तविषय आक्षपध्वनिरयम् ॥ नतु-'स वक्तुमखिलाञ्, शक्तो-' इत्याक्षपध्वनावुदाहार्यम्। निषेधस्यवात्र गम्यमानत्वात्। न निषेधा- भासस्य। गुणानां वक्तुमशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम। तन्निमित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षपध्वनिधीरत्र कार्या।

122 THE DHVANYÁLOKA OF ANANDAVARDHANA सर्वशेष्टनिषेधाभासस्य विध्युन्मुखस्याक्षेपत्वमिति स्थितम्॥"- Op. cit., p. 119. But Jagannātha justifies the Dhvanikāra's view by controverting Ruyyaka's criticism. Comp. इत्थं स्वस्वाभिमानभेदादाक्षेपाणां भेदात्तद्ध्वनीनां स्थिते विवेके 'स वक्तुम् -'इति पद्यं ध्वनिकारैराक्षेपध्वनित्वेनोदाहितं 'स्वाभिमताक्षेपान- भिव्यक्तेरनुदाहरणमेवंतत्' इति नियुक्तिकं वदन् अलंकारसर्वस्वकृत् परास्तः। न हि आभासरूप एव निषेध आक्षेप इत्यस्ति वेदस्याज्ञा। नापि प्राचामाचार्याणाम। नचापि युक्तिः। योन ध्वनिकारोक्तमु- पेक्ष्य त्वदुक्तं श्रददधीमहि। प्रत्युत वपरीत्यमेवोचितम। ध्वनि- कृतामालंकारिकसरणिव्यवस्थापकत्वात्। न हि अस्मिञ, शास्त्रे आक्षपादिशब्दसंकेतग्राहकं प्रमाणान्तरमस्ति, ऋते प्राचीनवचनेभ्यः । अन्यथा सकलविपर्यासापत्तः॥-Op. cit., pp. 567-68. TEXT ६४६। अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूप- व्यङ्मोरऽर्थशक्तिमूलान् रणरूपव्यङ्गाइच संभवति। तत्रादयस्योदा- हरणम्- देव्वाएत्तम्मि फले कि कीरइ एत्तिअ' पुणा भणिमो। कड्विलपल्ठवा: पल्लवाणँ अण्णाण ण सरिच्छा॥ पदपकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थन्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोध:। द्वितोयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णु' अवरुण्णमुहय हि मं पसाअन्त। अवरद्धस्स विण हु दे पहुजाणअ रोसिउ सक्कं ।। अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुश्स्य कोपः कत्त- मशक्य इति समर्थक' सामान्यमन्वितमन्यत् तात्पयण प्रकाशते॥ EXPOSITION $45. अर्थान्तरन्यासध्वनिः ........ संभवति -Though शब्द- शक्तिमूलध्वनि has been discussed in a previous context and

UDDYOTA II 123

.e present section exclusively deals with अर्थशक्तिमूलध्वनि, Anandavardhana has here a passing reference to शब्द- शक्तिमूलार्थान्तरन्यासध्वनि. As Abhinavagupta remarks: संभवतीत्यनेन मसंगात शब्दशक्तिमूलस्यात्र विचार इति दर्शयति।' -Op. cit., p. 256. 'देव्वाएत्तम्मि ...... सरिच्छा'-Here the word फल is श्लिष्ट meaning 'fruit' and 'reward'. Cp. Locana: "अशोकस्य फलमा- म्रादिवत् नास्ति, किं क्रियतां, पल्लवास्तु अतीव हृद्या इतीयताऽभिधा समाप्तैव। अग्र फलशब्दस्य शक्तिवशात् समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्व- मेव प्रतीयते-'लोकोत्तरजिगीषातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फल संपल्ल- क्षणं दैवायत्तं कदाचित् न भवेदपि'-इत्टोवंरूपं सामान्यात्मकम्।।" -Op. cit., p. 267. Thus, the suggested sense-viz. that the rewards of our deeds depend upon the will of Providence is a universal ( सामान्यात्मक) statement, and it supports the expressed idea-viz. that the Asoka tree, though adorned with twigs ( पल्लव ) of exquisite loveliness, has no fruitst, because Providence ( दव) has so ordained it.It is a case of पदप्रकाश्य शब्दशक्तिमू लध्वनि, because the substitution of another syno- nymous word for the single word फल which is श्लिष्ट, would fail to give rise to the cognition of the universal judgement noted above. पदप्रकाशश्चायं .. .न विरोध :- Now, one might argue that the verse as a whole is an instance of अप्रस्तुतप्रशंसा based .on सारूप्य where the statement of an अप्रस्तुत विशेष (particular idea) suggests a similar प्रस्तुत judgement. For example, the statement about अशोक suggests the idea of a person disappointed in his hopes endowed with merits as he is. Thus it should rather be a case of वाक्यप्रकाशध्वनि. To this

I. Compare: 'नाप्यशोके फल' स्यात'-Sahityadarpana. X.

124 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

Anandavardhana answers that the particular word फल suggests the figure of speech अर्थान्तरन्यास, while the verse as a whole suggests the universal proposition. So the factors or subs- trata of suggestion being different, there is no conflict between the two. Comp, Locana: ननु अस्य सर्ववाक्यस्य अप्र- स्तुतप्रशंसा प्राधान्योन व्यङ्गाा, तत् कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयता, द्वयोयु गपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशङ्काह-पदपकाशेति। सर्वो हि ध्वनिप्रपञ्चः पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति वक्ष्यते। तत्र फल- पदेऽर्यान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्टोन। वाक्यो तु अप्रस्तुतप्रशंसा। अत्रापि पुनः फलपदोपात्तसमर्थ्यसमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्था- न्तरन्यासध्वनिरेवायमिति भाव: ।।-Op. cit., pp. 267-68. 'हिअअ ........ सक्क'-This is an instance of अर्थशक्ति- मूल अर्थान्तरन्यासध्वनि. Comp. Locana: हृदये स्थापितो न बहिः प्रकटितो मन्युर्यथा। अत एवाप्रदर्शितरोषमुखीमपि मां प्रसा- दयन् हे बहुज्ञ! अपराद्धस्यापि तव न खलु रोषकरणं शक्यम्। अत्र बहुज्ञेति आमन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थ- पर्यालोचनाद् यत् सामान्यरूपं समर्थकं प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि। सा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्तीत्थमाह। यः कश्चिद् बहुज्ञो धूर्त्तः स एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमा- चछादयतीति मा त्त्रमात्मनि बहुमानं मिथ्या ग्रहीरिति ॥-Op. cit., p.268.

TEXT ६४७। व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति। तत्राघ- स्योदाहरणं पाक प्रदर्शितमेव। द्वितीयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वणुइ से खुज्ज व्विअ पाअवो गडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएक्करसो दरिद्दो अ।।

UDDYOTA II 125 अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दन त्रु टितपत्र- कुब्जपादपजन्माभिनन्दन® च साक्षाच्छब्दवाचम्। तथाविधादपि पादपात् ताद्ृशस्य पुस उपमानोपयमेत्वप्रतीतिपूर्वक शोच्यता- यामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति।

EXPOSITION

$ 47. तत्र ...... प्रदर्शितमेव-Vide the verses 'खं योऽत्युज्ज्व- लयन्ति' and 'रक्तस्त्वम्-' for शब्दशक्तिमूलव्यतिरेकध्वनि. अत्र हि ...... प्रकाशयति-Anandavardhana states that the contrast (व्यतिरेक) between a tree, gnarled and devoid of foliage and a generous and kind-heaited person in straitened circumstance is cognised in the wake of the similarity ( सादृश्य) which is first apprehended, since, as has been noted before, व्यतिरेक must be based on औपम्य. Comp. Locana : जायेय, वनोददेशे एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसंपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। कुब्ज इति रूपघटनादावनुपयोगी। गलितपत्र इति। छायामपि न करोति। तस्य का पुष्पफलवत्तेत्यभिप्रायः। तादृशोऽपि कदाचि- दाङ्गारिकस्योपयोगी भवेत् उलूकादीनां वा निवासायेति भावः। मानु ष-इति। सुलभार्थिजन इति भावः। लोक इति। यत्र लोक्यते सोडर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किञ्चित् शक्यते कत्तु तन्महद् वैशसमिति भावः। अत्र वाच्यालंकारो न कश्चित्। उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धिं करोति। आधिक्यमिति। व्यतिरेक- मित्यर्थ:॥-Op. cit., pp. 269-270. Vide Vyaktiviveka : 'जाएज्ज-' इत्यत्र यथोक्तस्वरूपस्याप्रस्तुतस्यव वनपादपस्य, पुसश्च कस्यचिद् दरिद्रस्य प्रस्तुतस्य अनुपयोगितया निष्फलयो- रुभयोरप्यभिनन्द्यजन्मताप्रतीतौ तुल्यायां यदेतदेकस्यव जन्मानभि- नन्दनं नेतरस्य तत् तस्य शोच्यतातिरेकलक्षणं व्यतिरेकमनुमाप- यतात्यस्य व्यतिरेकानुमिति-व्यपदेशसिद्धि: ॥-Op.cit., p. 437.

126 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

TEXT ६४८। उततप्रक्षाध्वनियथा- चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितः। मूर्च्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः॥ अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ- दायित्वेन व। तत्तु चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूच्छि त. त्वेनोत्मेक्षितमित्युत्प्रक्षा साक्षादनुक्ताSप वाक्यार्थसामर्थ्याद अनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैवंविधे विषय इवादिशब्दप्रयोग- मन्तरेण असम्बद्धतैवेति शक्यते वक्तुम्। गमकत्वादन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात्। यथा- ईसाकलुसस्य वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्ग विअ ण माइ॥ यथा वा- त्रासाकुल: परिपतन् पारतो निकेतान पुभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि। तस्थौ तथापि न मृगः कचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेष हतेक्षणश्रीः ।। शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ।। EXPOSITION § 48. Here the expressed sense is coherent and complete in itself, even without the apprehension of उत्प्रेक्षा, if we take 'मूच्छित:' to mean 'swelled, increased (उपचित). But when the वाच्यार्थ has been understood, the idea of उत्प्रेक्षा in the form 'मू्च्छित इव' where the root मुच्छ means 'to swoon away' is suggested .! As Abhinavagupta remarks-"बिषपानेन हि मूर्च्छितो बृहित उपचितो मोहं करोति। एकश्च मूर्च्छितः I. 'मुच्छ मोहसमुच्छ्राययोः'-Dhatu-Patha.

UDDYOTA II 127 पंथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युति विदधन्मूर्च्छा करोति-इत्युभयथोत्- प्रक्षा ।।"-Thus, it is a case of उत््प्रक्षाध्व्रनि, and not of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, which should not be confounded with the former.1 Viśvanātha distinguishes the two categories thus : प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा- 'तन्वङ्गताः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्। हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।' -अत्र लज्जयेवेतीवाद्यभावात् प्रतीयमानोत्प्रेक्षा। एवमन्यत्। ननु ध्वनिनिरूपण प्रस्तावेऽलंकाराणां सर्वेषामपि व्यङ्गात्वं भवतीत्युक्तम्। संप्रति पुनर्विशिष्य कथमुत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्वम्। उच्यते- व्यङ्गोत्प्रेक्षायां 'महिला-सहस्स-' इत्यादी उतप्रेक्षणं विनापि वाक्यविश्रान्तिः। इह तु स्तनयोलंज्जाया असंभवात् लज्जयेवेत्युत्- प्रेक्षयैवेति व्यङ्गां-प्रतीयमानयोर्भेदः ।।'-Sahityadarpana, X. न चैवंविधे .... दर्शनात्-It cannot be argued that the non- mention of the particle इव is a defect here. Since even in a case of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा (as distinguished from उत्प्रेक्षाध्वनि) the sense of उत्प्रेक्षा is understood even without इव. Ananda- vardhana cites the verse 'ईसाकलुसस्स-' in support of his. statement. For expianation see °Locana: "तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगतेः प्रतीतेर्दर्शनात्। एतदेवोदाहरति- यथेति। ईष्याकलुषस्यापीषदरूणच्छायाकस्य। यदि तु प्रसन्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्धहेत्, सवदा वा, तत् किं कुर्यात् त्वन्मुखं त्वेतद् भवतीति मनोरथानामपि अपथमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्रायः। अङ्गे

I. Kuntaka, however, cites the verse 'चन्दनासक्त-'as an illustration of प्रतीयमानोत्प्रेक्षा, where particles such as इव etc. expressive of उत्प्रेक्षा, are understood. Vide op.cit., Re sume ( Unmeșa III ), p. 194.

128 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति यतः। अद्य इयता कालेन एकं दिवसमात्रमित्यर्थः । अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशां पूरणं स्वरससिद्धमेव- मुत्प्रेक्ष्यते ।।"-Op. cit, p. 271. यथा वा .... प्रमाणम्-One might, however, contend that the particle णं (ननु) in the above verse signifies उत्प्रेक्षा .and consequently it cannot prove the thesis that ( उत्प्रक्षा is apprehended even if इव etc. are suppressed. Anticipating such a possible objection the Dhvanikāra cites another illustration which is altogether devoid of particles expressive (वाचक) of उत्प्रेक्षा. As Abhinavagupta puts it : "ननु ननु-शब्देन वितर्कोत्- प्रेक्षारूपमाचक्षाणेन असम्बद्धता निराकृतेति संभावयमान उदाहरणान्तर- माह-यथा वेति: परितः सर्वतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथाऽपि न क्वचित् तस्थौ त्रानचापलयोगात् स्वाभाविकादेव। तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते- अङ्गनोभिराकर्णपूर्णेनेत्रशरैहता ईक्षणश्रीः सर्वस्वभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ।"-ibid. Anandavardhana appeals to the experience of the सहृदय's on this question of verbal cognition (शाब्दज्ञान). If the सहृदय's apprehend उत्प्रेक्षा even if इव etc. are absent, no logic can controvert this experience, which must be taken valid.1 Mahimabhatta too reprcduces this statement of Anandavardhana where he reads प्रतीतिः for प्रसिद्धि :. Compare : "शब्दार्थव्यवहारे च प्रतीतिरेव प्रमाणम्। प्रतीतार्थ- श्चापि शब्द: प्रयुज्यमानः पौनरुक्त्यमेवावहतीति अत्रेवार्थस्य अवग- माद् उत्प्रेक्षानुमितिरित्योषा व्यपदिश्यते ।।"-Op.cit., pp. 449- 40.

I. Compare 'युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया'-Dharmakirtti.

UDDYOTA II 129

TEXT ६४९। श्लेषच्वनिर्यथा- रम्या इति पाप्तवतीः पताकाः रायं विविक्ता इति वर्धयन्तीः। यस्यामसेवन्त नमद वलाका: समं वधूभिवेलभीर्यु वान: ।। अत्र वधूभि: सह वलभोरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेषपतीतिरशब्दाऽप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवत्त ते।।

EXPOSITION 849. The word 'समम्' denotes 'similarity' (तुल्यम् ) as well as 'simultaneity' ( सह). When the expressed sense is cognised the second meaning of 'समम'-viz. सह, is taken into account. But to सहृदय's, the first meaning is suggested thereafter, which leads to the apprehension of the double entendre in the adjuncts qualifying वलभी :- viz. रम्याः, पताकाः, प्राप्तवती: etc. which now qualify the term वधू also, thus finally suggesting the apprehension of similarity between au and वलभी. Compare Locana: पताका ध्वजपटान् प्राप्तवतीः । रम्या ति हेतोः। पताकाः प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः। किमाकाराः प्रसिद्धोः, रम्या इत्येवमाकाराः। विविक्ताः जनसङ्कुलत्वा- भावाद् इत्यतो हेतो रागं संभोगाभिलाषं वर्वयन्तौः। अन्ये तु रागं चित्रशोभामिति। तथा रागमनुरागं वर्धयन्तीः। यतो हेतोः विविक्ता विभक्ताङ्गयो लटभा: याः। नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्त- भागा यासु। नमन्त्यो वल्यस्त्रिवली-लक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थः ॥ ननु सम-शब्दात् तुल्यार्थोऽपि प्रतीतः। सत्यम्। सोऽपि श्लेषवशात्। श्लेषश्च नाभिंधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि त्वर्थसौन्दर्य- बलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेषः । अत एव वध्व इव वलभ्य 9

130 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHA

इत्यभिदधताऽपि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषस्यवात्र मूलत्वात्। सभा इति हि यदि स्पष्टं भबेत् तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच् श्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात्। सममिति निपातोऽञ्जसा सहार्थवृत्ति- व्यंञ्जकत्वबलेनव निर्याविशेषणत्वेम शब्दश्लेषलामेति। न च तेन विनाऽभिधाया अपरिपुष्टता काचित्। अत एव समाप्तायामेवाभिधायां सहृदर्य रेव स द्वितीयोऽथोऽपृथकप्रयत्नेनवावगम्यः। यथोक प्राक- 'शब्दार्थ-शासनज्ञानमात्रेणेव'-इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्व- नुसर्ल्तव्यम्। 'पीनश्चैत्रो दिवा नाति'-इत्यत्राभिधैवापर्यवसिता इति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तरं शब्दान्तरं वकषंतीत्यनुमानस्य श्रुतार्थापत्तेरवा तार्किक-मीमासकयोर्न ध्वनिप्रसङ्ग इत्यलं बहुना॥= pp. 272-74. Mahimabhatta's comments on this verse are worth note : 'रम्या-' इत्यत्र काव्यार्थप्रतीतेरनन्तरमुपमाप्रतिभोद्- भदनिबन्धनभूतं न किञ्चिदवधारयामः, यत्सामर्थ्यात् वध्व इव वलभ्य इत्यमुमर्थमवगच्छेम। न चोभयार्थसाधारणस्य वलभीविशेषण- कलापस्यव तत्र निबन्धनभावोऽवगन्तु युक्तः। तस्य भिन्नवभक्तिकस्य वधूभिरभिसम्बन्धानुनपत्तेरित्यु क्तमेव। अथ सममित्यर्य तुल्यार्थस्य वधूवलभीसंबन्धबलात् विभक्तिविपरिणामेन कल्पिततदुचितविभ- ऋत्यन्तानां वधूनां विशेषणकलापाभिसंबन्धसहत्वात् वलभीभि: सहोप- मांनो7मेयभावावगतिरभवति, यथा 'सममिन्दुना सकलकलोऽब्धिरुत्थितः'- इति। एव तर्हिं तुल्यतासंबन्धावधारण-निबन्धनेयं वधूवलभीनामु- पमानोपमेयभावावगतिरिति नासौ अनुमेयतामतिपतति इति श्लेषानु- मितिरिति उच्यते ॥-Op. cit., pp. 440-41.

TEXT ६५०। यथासंख्यध्वनिर्यथा- अङ्क रित. पल्वितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः। अडकू रितः पल्लवितः पष्पिनश्च हृदि मदनः ॥

UDDYOȚA II 131

अत्र हि यशोह शमनूरशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविशरेषण भ ताड्कु रितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासम्ुच्चय- लक्षणाद वाच्यादतिरिव्यमानमालक्ष्यते। एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोगं योजनोयाः।। EXPOSITION 8 50. Vide Mahimabhatta's remarks : 'अङ्गरित :- ' इत्यत्र मुख्यामुख्याक्कुरितत्वादिधर्मविशिष्टयोः सहकारमदनयोः प्रमाणान्तराव- गतकार्यकारणभावयोरपि अतिशयोक्तिच्छायया यस्तुल्यकालतयोप- निबन्धस्तत्र कार्यकारणधर्माणां यथाश्रुतक्रमं संख्यामाम्यमेव यथासख्यमनुमापयति, यथाश्रुतक्रमातिक्रमे प्रयोजनाभावात् निबन्धना- भावाच्च। को हि अविप्लृतमतिरसति बाघके श्रुतमर्थमनादृत्य अश्रुतं परिकल्पयेत् इति यथासंख्यानुमितिरितीयमुच्यत-Op. cit., p. 442. एवमन्येऽपि .... योजनीया :- Abhinavagupta in the follow- ing extract cites a few more instances of अर्थशक्तिमूलालंकार- ध्वनि. Comp. यथा च दीपकध्वनि :- 'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वज्तरभिन्द्रकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्षः॥ इत्यत्र बाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्पत्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपि- ढुण्ढल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआइं केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि।। प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृङ्गस्य अभिधायां प्रस्तुतत्वमेव। न चामन्त्रणादप्रस्तुत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रणं तस्या मौग्ध्यविजुम्भितमिति अभिधया तावत् नाप्रस्तुत- प्रशंसा समाप्या। समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थबलादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत् सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुम-

132 THE DHVANYÂLOKA OF ÄNANDAVARDHANA

सदृशी कुलवधूर्निर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्धप प्रसिद्धातिशयानि शम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुला- नीतश्चेतश्च चञ्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते॥ अपह्न तिध्वनिर्यथा अस्मदुपाध्यायभट्टन्दुराजस्य- यः कालागुरुपत्रभङ्गरचनावासकसारायते गौराङ्गीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि। विच्छेदान लदीपितोत्कव निताचेतोघिवासोद्भव सन्तापं विनिनीषुरेष विततरङ्गरनताङ्गि स्मरः॥ अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिता- हृदयोदितप्लोषमलीमसच्छवि-मन्मथाकारतयाऽपह्नवो ध्वन्यते। अत्रंव ससन्देहध्वनिः-यतश्चन्द्रवर्त्तिनस्तस्य नामापि न गृहीतम्। अपि तु गौराङ्गोस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभ ङ्गविच्छित्त्या- स्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीमः, किमेतद्वस्तु- इति ससंदेहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनङ्गीकृतप्रणयामनुतप्तां विरहोत्- कण्ठितां वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासक- सञ्जीभूतां पूर्ण चन्द्रोदयावसरे दूतीमुखानीतः प्रियतमस्त्वदीयकुचकलश- न्यस्त-कालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोति इति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदं सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यनक्ति इति हेत्वलंकार- ध्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दीपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि। 'त्वतकुचस दृशश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वत्कुचा- भोगः' इत्यर्थप्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः। महाकविवाचोऽस्याः कामधेनुत्वात्। यतः- हेलाडपि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्य कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यतनः।

UDDYOTA II 133

दिग्दन्तिरोमचलनं धरणिं धुनोति खात् संपतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्ग: ।। -Op. cit., pp. 274-277.

TEXT ५१। एवमल कारध्वनिमार्ग व्युत्पाद् तस्य प्रयोजनवत्तां

शरोरोकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम। तेऽनङ्कारा: परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः ॥२८।। ध्वन्यक्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गात्वेन च। तत्र ह पकरणाद्व व्यङ्गात्व नेत्यवगन्तव्यम्। व्यङ्गात्व डप्यल काराणां प्राधान्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभृत- व्यङ्गात्व® प्रतिपादयिष्यते॥

EXPOSITION § 51. Anandavardhana now brings out the diflerence between an expressed and a suggested poetic figure. The self- same poetic figure when suggested comes to acquire an in- describable charm that was foreign to it when it was express- ed in words. When expressed they are like popular ornaments such as necklace, bangles etc., or if carefully worked out they can at most hope to attain the status of such objects of decoration as कुकुमद्रव (saffron-paste), that are more closely related to the body than the former. Nevertheless, they remain nothing but external appendages. But those identical अलंकार's are turned into the very soul of poetic art if they are conveyed through the function of suggestion. Such is the spell of the power of suggestion. As Abhinavagupta observes: ननूक्तास्तावत् चिरन्तनैरलंकारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्गात्वं प्रदशितं किमियतेत्याशङ्काह-एवमि-

134 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA यादि। येषामलंकाराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरण शरीरभूतात् प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणां कटकादिस्थानीयाना शरीरता- पादनं व्यवस्थित सुकवीनामयत्नसंपाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषां शरीरतापादनमपि न व्यवस्थितं दुर्घटमिति यावत। तेऽलंकारा: ध्वनेर्व्यापारस्य काव्यस्य वाऽङ्गतां व्यङ्गयरूपतया गता: सन्तः परां दुर्लभां छायां कान्तिमात्मरूपतां यान्ति। एतदुक्त वति- सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवत् भूषणं यद्यपि श्लिष्टं योजयति, तथापि शरी रतापत्तिरेवास्य कष्टसंपाद्या कुङ्डुमपीतिकाया इव ।1 आत्मतायास्तु का संभावनाऽपि। एवम्भूता चेय व्यङ्गयता या अप्रधानभूताऽपि वाच्यमात्रालंकारेभ्य उत्कर्षमल काराणां वितरति। बालक्री डायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ® मनसि कृत्वाह-इतरथात्विति॥- Op. cit., pp. 278-79. इतरथा तु .... प्रतिपादयिष्यते-Vide Karika, III. 34: 'प्रकारौऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ।।'-and vrtti thereon, which reads as follows : "व्य ङ्गयालंकारस्य गुणीभावे दीपकादिविषयः ॥" TEXT ६५२। अङ्रित्वेन व्यङ्गातायामप्यलकाराणां दयी गतिः। कदाचिद़ वस्तुमात्रण व्यज्यन्ते, कदाचिदल कारेण। तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा।

I Bhoja in his Śrngāraprakāša classifies alamı.āras into three categories, on the basis of the degree of their intimacy with the expressed sense which constitutes the body of poetry. As he notes : अलंकाराश्च त्रिधा-बाह्याः, आभ्यन्तराः, बाह्माभ्यन्तराश्च। तेषु. बाह्या :- वस्त्र-माल्य-विभूषणादयः । आभ्यन्तरा :- स्नान-धूप-विले- पनादय: ॥-Vide Dr. V. Raghavan's Some Concepts oj Alamkāra Śāstra, p. 53

UDDYOTA II 135

अत्र हेतु :- ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवत्तिस्तदाश्रया ॥२६॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्गालकारपरत्वेन व काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तद वाक्यमात्रमेव स्यात् । EXPOSITION § 52. Thc present Kārikā has been cited by Mammața under Kāvyaprakāśa, v. 2.1 Govinda explains the Kārikā as follows: "अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयनया। ध्रुव ध्वन्यङ्गता ध्वनिनव ता व्यज्यन्ते। तद्वाञ्जकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः। कुतः ? काव्यवृत्तस्तदाश्रयात, काव्यव तस्तदभिसंधानपूर्वकत्वात। वस्तुमात्रा पेक्षयाऽलंकारस्य चारुतानियमादित्यर्थः। ननु यद्यलकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा दा कथमलकारेण वस्तुमात्र- व्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेत्, उच्यते -- स एवार्थी वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गयतापन्न इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यताS- पकर्षहेतुः व्यङ्गयता तु उर्तकर्षायेति स्थितम्। यत्र चालंकारेण वस्तुमात्र व्यङ्गयं तत्रालंकारस्य वाच्यत्वेन किंचिदपकर्षात, वस्तुमात्रस्य च व्यङ्गयत्वेन किंचिदुत्कर्षात् युज्यत एव ध्वनित्वम्। यत्र तु वस्तुनाऽलकारो व्यज्यते, तत्र वस्त्वलंकारयोर्वाच्यत्व-व्यङ्गात्वा- भ्यामतिशयेनैवोत्कर्षापकषौ इति कुतो गुणीभूतव्यङ्गात्वाव- काशः। इद तु चिन्त्यम्। एवं चारुत्वाभावनिबन्धनं गुणीभूतत्वं मा भूत। अगूढ़त्वादिनिबन्धने तु तस्मिन् को वारयितेति॥"- .Pradipa, p. 145.

I The reading adopted by Mammata is 'काव्यवृ त्तेस्तदा- श्रयात्, which is also reading in tle N.S.P. Edn. of our text. 2 Compare : "विनोत्कर्षापकर्षाभ्यां स्वदन्तऽर्या न जातुचित्। तदर्थमेव कव रोऽलंकारान् पर्युपासतं ।।"-Vyaktiviveka, p.218.

136 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

TEXT ६५३1 तासामेवाल कृतीनाम्-

पुनः ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोतकर्षंतो व्यङ्गाप्राधान्यं यदि लक्ष्यते॥३०॥ उक्तं ह्यतत्- 'चारुत्वोत्कर्ष निबन्धना वाच्यव्यङ्षायोः प्राधान्य-विवक्ष'ति।1 वस्तुमात्रव्यङ्गत्वे चाल काराणामनन्तरो- पदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नेयः। तदेवमर्थमात्रेणा- ल कारविशेषरूपेण वारड्थेनार्थान्तरस्याल कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्ष निबन्धने सति प्राधान्येऽथेशक्त्युद्धवानुरणनरूप- व्यङ्गो ध्वनिरवगन्तव्यः।। EXPOSITION $53. तासामेव .... विषय उन्नेय .- Vide notes on Uddyota I (Sec. 830 ff). तदेवम् .... अवगन्तव्य :- "व्यङ्गाम्य व्यञ्जकस्य च प्रत्योकं वस्त्वलंकाररूपतया द्विप्रकारत्वात् चतुविधोऽ्यमर्थशक्युद्- भव इति तात्पर्यम् ।।"-°Locana, p. 281. TEXT ५४। एवं ध्वने: प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेक कर्त्तुमुच्यते- यत्र प्रतोयमानाऽर्थः त्रम्लिष्टलेन भासते। वाच्यस्याङ्ग नया वाऽपि न.स्यासौ गोचरो ध्वनेः॥३१॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमान: स्फुटोऽस्फुटश्र। तत्र य एव स्फुटः शूब्दशक्त्याऽथंशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः। I Cf. Vriti on 1.13 ( Uddyota I. Sec. 32 ).

UDDYOTA II 137

स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोडस्या- तुरणनरूपव्यङ्गास्य ध्वनेरगोचरः॥ यथा- कमलाअरा णँ मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अ पिउच्छा। केण वि गामतडाए अब्भं उत्ताणअं फलिहं।। अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्याङगत्वमेव। एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्गापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वोत्क्ष प्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गास्याङ्गखवेन प्रतीतेर्ध्व नेरविषयत्वम्। यथा- वाणीरकुडङ्गीड्डीणसउणिकोलाहल सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुए सोअन्ति अङ्गाइं॥ एवं विधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यङ्गास्योदाहरणत्वेन निदक्ष्यते। यत्र तु प्रकरणादिपतिपत्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैवावभासते सोऽपैवानुरणनरूपव्यङ्गास्य ध्वनेर्मागः। यथा- उच्चिणसु पडिअकुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुण्हे। अह दे विसमविराओ ससुरेण सुओ वलअसददो।। अत्र हि अविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलय- कलकलया सख्या प्रतिबोध्यते। एतदपेक्षणीय वाच्यार्थप्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च वाच्येऽथे तस्याविनयपच्छादनतात्पर्येणाभिधीय-

र्भाव:।।

EXPOSITION 854. एवं .... प्रतिपाद्य-Abhinavagupta thus sums up the various classifications of धव्रनि, as shown by the Dhvani- kara in the present Uddyota: एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ। आद्यस्य द्वौ भेदौ-अत्यन्त-

138 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARIHANA तिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरच। द्विंतीयस्य भेदौ-अलक्ष्य- कमोऽनुरणनरूपश्च। पश्चिमस्त्रिविध :- कविप्रौढोक्तिकृतशरीरः, कविनिबद्धवक्तप्रोढोक्तिकृतशरीरः, स्वतःसंभवी च। ते च प्रत्येकं व्यङ्गा्व्यञ्जकयोरुक्तभेदनयेन चतुधति द्वादशविधोऽर्थशक्तिमूलः । आद्याश्चत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदाः। ते च पदवाक्य- प्रकाशत्वेन प्रत्यंक द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यक्रमस्य तु वर्ण-पद- वाक्य-संघटना-प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिंशद्भेदाः॥1- Locana, p. 281. Pratīhārendurāja's scheme of classification, as record- ed by him in his Laghuvrtti, is somewhat different :- 'तदेवं वाचकशक्तिमूलेऽलंकारैकनियते वाच्यशक्तिमूले च रसा- दिविषये व्यञ्जकत्वे वाच्यस्य विवक्षितत्वकरूपत्वम्। वस्त्वलं- कारविषये तु वाच्यशक्तिमूले व्यञ्जकत्वे प्रत्येकं वाच्यस्य विवक्षित- त्वाविवक्षितत्वाभ्यां द्विभेदता। अतस्तत्समाश्रयणेन त्रिविधप्रतीय- मानार्थनिष्ठस्यापि व्यञ्जकत्वस्य षट्प्रकारता भवति। एतेषां च षण्णां भेदानां मध्याद द्वयोभेदयोर्वाच्यस्याविवक्षोक्ता। चतुषु विवक्षितत्वम्। यत्र च विवक्षितत्वम् तत्र वाच्यस्य स्वतः-संभवि- त्वात् प्रौढोतिमात्रनिष्पादितशरीरत्वाच्च द्वैविध्यम्। अतस्तत्र तस्याष्टो भेदा भवन्ति। एते चाष्टौ भेदा वाच्यस्य यत्राविवक्षा तद्विषयाभ्यां पूर्वोदिताभ्यां द्वाम्यां भेदाभ्यां संकलिताः सन्तो दश संपद्न्ते। एत एव तु पदवाक्यप्रकाश्यतया द्वगु्यं भजमाना विंशतिर्भवन्ति, वर्ण-सघटनाप्रबन्धाररय व्यञ्जकत्वस्य कृत्तद्धिता- दिगतस्य च पदवाक्यानुप्रवेशेनैवाविर्भावात्। .... यथा च प्राधान्यभूते

I. Mammața's classification is scrupuiously based on this °Locana-text. It is to be observed, however, that Abhinava- gupta does not include the शब्दार्थोंभयशक्तिमूलध्वनि in his scheme though it has been recognised by him and the Dhvanikāra as well as a separate division. See his comments on Karika, II. 23.

UDDYOTÄ II 139 व्यङ्ा एषा व्यञ्जकता विशतिविधा भवति तथा गुणीभूतेऽपि यथा- संभवं योज्येति। तदाहु :- निवक्ष्यमविवक्ष्यं च वस्त्वलंकारगोचरे। वाच्यं ध्वनौ विवक्ष्यं तु शब्दशक्ति-रसास्पदे।। भेदषट्के चतुर्धा यद् वाच्यमुक्तं विवक्षितम्। स्वतःसंभवि वा तत् स्यादथवा प्रौढिनिर्मितम्।। दश भेदा ध्वनेरेते विंशतिः पदवाक्यतः । प्रधानवद् गुणीभूते व्यङ्गा प्रायेण ते तथा।इति॥"1 -Op. cit., pp. 91-92. Anandavardhana now differentiates a genuine case of ध्वनि from pseudo-ध्वनि (ध्वन्याभास). यत्र .... गोचरो ध्वने :- See notes on Uddyota I. Sec.838. कमलाअरा .. फलिह .. अविषयत्वम्- केनापि अनिपुणेन। वाच्याङ्गत्वमेवेति। वाच्योनंव हि विस्मय- विभावरूपेण मुग्धिमातिशयः प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसंपत्। वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तयेऽ्र्थान्तरं स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति।'- °Locana. वाणीर ...... अङ्गाइ-Abhinavagupta thus explains the gatha: 'अत्र दत्तसंकेत चौर्य कामुकरतसमुचितस्थान प्राप्तिर्ध्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि. वध्वा इति सातिशयलज्जापारतन्त्राबद्धाया अपि, अङ्गानि इति एक- मपि न तादृगङ्गं यद गाम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतु पारितम्, सीद- न्तीत्यास्तां गृहकर्मसंपादनं स्वात्मानमपि धत्तु® न प्रभवन्तीति। गृह- कर्मयोगेन स्फुटं तथा लक्ष्यमाणानीति। अस्मादेव वाच्यात् साति- शयमदनपरवशताप्रतीतेश्चारुत्वसंपत्ति: ॥-Op. clt., p. 283. एवंविधो .. निर्देक्ष्यते-Mammata cites the verse as an

I. The verses cited are anonymous.

140 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA illustration of गुणीभूतव्यङ्गा of the असुन्दर type and observes : 'वाणीर-' इत्यत्र दत्तसंकेतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्टः इति व्यङ्गपात् सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्।।'- Kavvaprakasa, Chap V. यत्र तु .... ध्वनेर्मार्ग :- Compare Locana : प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्यलिङ्गादेस्तदवगमादेव यत्रार्थो निश्चित- समस्तभावः। पुनर्वाच्यः पुनरपि स्वशब्देनोक्तोऽत एव स्वात्माव- गतेः संपन्नपूर्वत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति, तथाविधश्च प्रतीयमानस्याङ्गतामेति योऽस्य ध्वनेर्विषय इत्यनेन व्यङ्गातात्पर्य- निबन्धनं स्फुटं वदता व्यङ्गागुगीभावे त्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं मन्तव्यमित्युक्तं भवति ॥-Op. cit., pp. 283-84. उच्चिणसु ...... अन्तर्भाव :- Locana explains the Prakrit stanza as follows : यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षन् तंस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यङ्गपाक्षेपःस्यात्। अत्र च 'कस्स वा ण होइ रोसो'- इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्त्तव्या।। वाच्यार्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतदपेक्षणीयम्। अन्यथा वाच्योऽर्थो न लभ्येत। स्वतःसिद्धतयाऽवचनीय एव सोऽर्थः स्यादित्यर्थः। नन्वेवं व्यङ्गास्योपस्कारता प्रत्युतोक्ता भवेदित्याशङ्काह-प्रतिपन्ने चेति। शब्देनोक्त इति यावत् ॥-Op. cit., pp. 284-85. TEXT ६५५। एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके पस्तुते सत्यविवक्षितवाच्यस्यापि तं कत्तु माह- अव्युत्पत्तेरशक्तर्वा निबन्धो यः स्खलद्गतेः। शब्दस्य स च न ज्ञय: सूरिभिर्तिंषयो ध्वनेः ॥३२॥

UDDYOTA II 141 स्खलद्गतरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्त रशक्तेर्वा निवन्धो यः स च न ध्वनेविषयः॥ यतः- सर्देष्वेव प्रभेदेषु स्फुट त्वेनावभासनम्। यद्व्यङ्गास्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलन्रम्॥३३।। तच्चोदाहृतविषयमेव।। इति श्रोराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्दयोत: ॥ EXPOSITION 855. अव्युत्पत्तेः ..... .. ध्वनेः-'अव्युत्पत्तिः'-अनुप्रासादि- निबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः। यथा- प्रेङ्मत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचयो प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः॥ अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेङ्गदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौण: प्रयोग: कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनांशपर्यवसायी। अशक्तिवृ त्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् ॥ यथा- वि मकाण्डकुटुम्बकसंचयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया। चलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलतात्मनि कुडामयो कृता॥ अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमसि उपचरितम्। भाजनमित्याशये, कुडप्रमय इति च विचले। अत्रंतत् कामपि कान्तिं न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात् ।- Locana, pp. 285-86. See notes on Uddyota I. Kārikā 14 et seqq. सवष्वेव .... लक्षणम्-Vide the Samgraha-slokas: 'व्यङ्गपास्य यत्राप्राधान्यम्-' etc. cited in the Vrtti, Uddyota I. Sec. 38.

End of Uddyota II

APPENDICES

YЬЬEN DICE ?.

81.2

APPENDIX I

Supplementary Notes Section Page § 2 3 'स्निग्धश्यामलकान्ति-'-This is Mahanataka, V. 7. It has been cited by Viśvanātha in his Sāhitya- darpaņa under II. 11ª ; by Mammața in Kāvya- prakāśa, IV. See Kane: Notes on Sāhitya- darpaņa, pp. 61-62 (Second Edition.) 4 'ताला जाअन्ति गुणा-'-Cf. ख्यातिं गमयति सुजनः सुकवि- रविदधाति.केवलं काव्यम्। पुष्णाति कमलमम्भो लक्ष्म्या तु रविर्नियोजयति।"-Vallabha's Subhasitavali, No. 154, attributed to Bhadanta Ravigup'a (Peterson's Edn). 6 'गअणं च मत्तमेहं-'-This is from Gaudavaho of

pi Vākpatirāja (v. 406. S. P. Pandit's Edn.). It occurs in the course of a description of the rainy season (प्रावृड्वर्णन). Comm. 'हरन्ति स्वीकुर्वन्ति विरहितानां मदनोद्दीपनेन।' Anandavardhana refers to another Prakrit poem of Vākpatirāja entitled 'मधुमथनविजय' from which verses are quoted by Abhinavagupta in his °Locana. § 11 20 'रसभावादितात्पर्य .... साधनम'-The verse, though really a Samksepa-śloka, as is evident from the introductory remark of the Vrttikara ( 'तथा चायमत्र संक्षेप:' ), has been printed as a Karika (II. 6) in the N.S.P. Edn.

10

146 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Sec. Page. § 18 40 'श्रुतिदुष्टादयो दोषा :- '-As regards the classifica- tion of दोष's into two broad classes-viz. नित्य- दोष's and अनित्यदोष's, the following excerpt from the Abhinavabhāratī on Bharata's Nāțyaśāstra, XVI.88 (viz. गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीन भिन्नार्थमेकार्थमभि- प्लुतार्थम । न्यायादपेत विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषा: ॥) -- would be found illuminating: "एतन्मध्ये तु केचिन्नित्यदोषाः, यथा अपशब्दः। केचिद- नित्या एव, यथा ग्राम्यं, हास्यादो तस्येष्टतमत्वात। एतदाह यथास्थूलमिति। आनुपूर्व्यम अव्ययेनाव्ययीभावः। तेनो- तरोतरमेते दोषा: स्थूलाः। यथा च गूढार्थ' गूढलेख- प्रहेलिका(दि) पताकास्थानकादिषु प्रयोज्यम, अर्थान्तरमनु- वादे, अर्थहीनादि हास्ये, भिन्नार्थ श्रोत्रियादौ वक्तरि, एकार्थ परप्रत्यायने, अभिप्लुतार्थमुन्मादादौ, भिन्नवृत्तं च विसन्धि स्वविषये। एवमेते दोषाः करमेणापातविषया: इह यतोऽर्थप्रतीतिस्तावदस्ति। अपशब्दस्तु दोष एव, ततः कस्याश्चिदर्थप्रतीतेरभावात्। स हि न काञ्चिद् भाषामनुपतति सङ्क(क्के)लाभावत तमर्थ प्रतिपादयेत्।" -(GOS. Edn.). § 18. 40. As regards the use of harsh letters in a poetic composition which usually leads to the poetic efect called श्रृतिकष्ट (दुःश्रवत्व), the following. extract from Abhinavagupta's ccmmentary on the Nātyasāstra would be found extremely idluminating. While commenting on the शब्दगुण समाधि as noted by Bharata in his NS', XVI. 102° :

तेन चार्थेन संपन्न: समाधि: परिकीतितः ।। -- Abhinavagupta makes the following impor- tant observations :--

UDDYOTA II : APPENDIX I 147

Section Page "शब्दगुणशच सभाधिः, तमाह 'तेन चे'ति। समाधि- शब्दस्य योऽर्यः परिहारलक्षणस्तन यः परिकीर्त्तितः परितः समन्तादाकान्त्या उच्चारणे संपन्न: सच समाधिः। आकाम्त्या उच्चारणे आरोहावरोहक्रममेव आक्रमणेन गतितुल्यम् । आरोहश्चोद्ध गमनद्वारः प्राणमारुतरूपाया उच्चरूपः। अपकमणमवरोहो विपर्ययः । उच्चत्वं स्थानकरणवशात्, बाह्याभ्यन्तरप्रयत्नवशाच्च। .... तेन स्वभावप्रतिभादर्शनानु- विद्वा भगवती वाणी स्वरसोपनिपतिता स्वरसंभारप्रभावानु- रोधेनैवारोहावरोहक्रमं भजते। प्रतिभादृष्टिश यत्वादन्ध- पदवदारोहादि न भजेत्। "नन्वियता पाठसौकर्य स्यात्, श्रोतुस्तु किमायातम् ? अनभिज्ञो देवानां प्रियः। यथा हि कर्कश-शर्करा-निकर- कण्टकिते देशे दुःसञ्चरे संचरज्जनं पश्यन्त्या अपि सुकुमार- हृदयाया: प्रमदायास्तदात्मानुप्रवेश इव जायमानं खेदमतित- रामादत्ते प्रहारपातादी वा, तथा सहृदयस्य स एव मार्गः। सुकुमारता हि वैमल्यापरपर्याया सहृदयत्वं हृदयस्य हि कवि- हृदयतादात्म्यापत्तियोग्यतैव उत्कर्षः । तत एवोक्तं- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणव न वेद्यते। वेद्यते स हि काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव केवलम् ॥'1 -इति। अभिधानकोशमपि हि पठतां सुपतिङ् विभक्तीद क वरिदुषामपि न काव्यतत्त्वाववोधः। तस्माद्वर्णोच्चारणप्रयलनेन परुतपठनस्पर्शजनितो यः खेद उच्चारयितुः स एव श्रोलुरपि पारुष्यमाधत्ते। 'नीरन्ध्यध्ववधूनिबध्यनुगतप्रार्णंकबन्ध क्रमः" (?)-इत्यादौ। वर्णगतं च लालित्य-पारुष्यार्दि पुष्कराध्यायेऽपि2 वक्ष्यते। अन्य रप्युक्तं-'तेन वर्णां रसच्युत:'- इत्यादि।3 स्वभावतो हि केचन वर्णाः सन्तापयन्तीव निकृन्तन्तीव रेफककारादय इव परुषवृत्तिपूर्वकाः, अन्ये तु निर्वापयन्तीवोपनागरिकोचिताः । लोकगोचर एवायमर्थ:

I. Dhvanyāloka, 1.7. 2. Compare Nāțyašāstra, XXXIV. 3. Compare Dhvanyaloka IIl. 3-4.

148 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page स्वसंवेद्योऽपीति न वितत इत्यास्तां तावत ।।"-Natya-

§ 22. śāstra, Vol. II., pp. 337-339 ( GOS. Edn. ). 48 'कपोले पत्राली करतल-'-This is from Amarusa- taka (v. 81). Also, Subhāșitāvali, No. 1627. § 23 54 'रसवन्ति हि वस्तत्ि-'-Compare: "If the Poet's Subject be judiciously chosen, it will naturally, and upon fit occasion, lead him to passions the language of which, if selected truly and judiciously, must necessarily be dignified and alive with metaphors and figures. I forbear to speak of an incogruity which would shock the intelligent Reader, should the Foet inter- weave any foreign splendour of his own with that which the passion naturally suggests : it is sufficient to say that such addition is unnece- ssary. And, surely, it is more probable that those passages. which with propriety abound with metaphors and figures, will have their due effect, if, upon other occasions where the passions are of a milder character, the style also be subdued and temperate."-Wordsworth's Preface to Lyrical Ballads. § 25 55 'चलापाङ्गां दृष्टि'-' This is Sakuntala, I. 20. Rāghava Bhațța in his commentary Arthadyo- tanikā quctes almost verbatim Abhinavagupta's remarks on this verse (as cited on p. 56 in our Exposition) with the concluding remark 'sfa प्राञवः' and offers a new interpretation (अधुना- तनास्तु) with several emencations (e.g. 'चलापाङ्ग :- ') and points out some more figures of speech besides स्वभावोवित as noted by Ananda.

UDDYOTA II : APPENDIX I 149

Section Page (See Kālidāsa's Śakuntalā, pp. 34-35. N.S.P. Edn.) § 27 58 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैः-'-The verse is attributed by Vallabhadeva in his Subhāşitāvali (No. 1364) to the royal poet Yasovarman at whose court Vākpatirāja and Bhavabūti flourished. Cf .- कविर्वाकृपतिराजश्रीभवभूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ।। - Rājatarngiņī, IV. 149. Yaśovarman was the author of a drama named Rāmābhyudaya referred to by Ānandavardhana and Abhinavagupta. ( See Aufrecht, Z.D.M.G., Bd. XXXVI., p. 521). The verse 'रक्तस्त्वं नवपल्लव :- ' is also cuoted by Namisadhu at the end of his Comm. on the tenth adhyāya of Rudrața's Kāvyālamkāra. Yaovarman, the author of the Rāmābhyudaya, is identified by some with the Kāśmirian king S'amkaravarman, a younger contemporary of Anandavardhana. See our Introduction to Uddyota I, p. x, fn.(1). For verses attributed to Yaśovarman in antho- logies see Dr. F. W. Thomas's valuable Introduc- tion to Kavīndravacanasamuccaya, pp. 75-76 ( Bibliotheca Indica ). Compare: राजा। नवकिसलयरागेणाग्रपादेन बाला स्फुरितनखरुचा द्वौ हन्तुमर्हत्यनेन। अकसुमितमशोक दोहदापेक्षया वा

bartoh प्रणमितशिरसं वा कान्तमार्द्रापरधम्।।

al - Mālavikāgnimitra, III. 12. The रक्ताशोक (Jonesia Asoka) has an important role to play in Sanskrit Erotics. As

150 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA Section Page Mallinatha notes: "रक्ताशोकः। रक्तविशेषणं तस्य स्मरोद्दीपकत्वादुक्तम्। "प्रसूनकरगोकस्तु श्वेतो रक्त इति द्विधा। बहुसिद्धिकर: श्वेतो रक्तोऽत्र स्मरवर्धनः ॥" -इत्यशोककल्पे दर्शनात्।" -- Meghaduta, 86 ( K.B. Pathak's Edn.) § 28 61. 'नो कल्पापायवायो :- ' -- This is Mayura's Sūryaśataka, v. 23. ( N.S.P. Edn.). § 28 'आऋरन्दा: स्तनितः-' -- This is Subhasitavali, No. 1776, attributed to Anandavardhana. But Aufrecht in Z.D.M.G., Bd. XXXVI (Second article ) refers it to Yaśovarman. As Dr. Peterson observes : 'Our signature to No. 1776 (Ānandavardhanasya ) is peilaps to be explained that Vallabhadeva took the verse from some work of Anandavardlara's. The verse itself is one of the two ascribed to Yaśovarman also in the Süktimuktāvalī, the other being 'yattvannetrasamana :- ' verse.' ( Introduction to Subhāșitāvali). The verse also occurs in the Mahanātaka (IV. 34). § 29 66. कोपात् कोमललौल0-' -- This is Amarusataka, 9. Also quoted in the Subhāșitāvali (No. 1351). § 30 67. 'श्यामास्वङ्गं चकित-' -Mallinatha adopts the reading चण्डि for भीरु in the last foot and explains its significance as : "हे चण्डि कोपने ॥ 'चप्डस्त्वत्यन्त- कोपन:'-इत्यमरः । गौरादित्वात् डीष्। उपमानकथन- मात्रेण न कोपितव्यम् इति भाव:।" -- But the reading adopted by Anandavardhana and endorsed by A bhinavagupta in his Locana is also adopted by some later scholiasts of the

UDDYOTA II : APPENDIX I 151

Section Page Meghadūta -- e.g. Vallabha, Sumativijaya, Mahimasimhagaņi and others. As Vallabha observes: "भीरु इत्यन्वर्थ' नाम नारीणाम." For

§ 31 parallel ideas compare Raghu°, VIII. 59. 70. 'कमेण प्रतिभात्यात्मा -- ' (Karika) -- The terms सकम and अक्रम as referring to the two main varieties of the suggested sense ( व्यङ्रयार्थ) are expressly borrowed from the Grammarians. They occur respectively in Bhartrhari's Vākyapadīya, I. 48 and II 27 ( also II. 33 ). The apparent sequence as between the two categories, नाद ( audible sounds) ar.d स्फोट ( Logos, Eternal Word ), lies at the basis of the formulation of these two terms, which are transplanted from the province of Grammar to the field of poetic suggestion by propounders of the Dhvani-theory. The origin of the concept of अनुस्वानोपमव्यङ्ा can be traced to Vākyapadīya, I. 104-106. See also Puņyarāja's gloss on Vākyapadīya, loc. cit. ( Benares Scnskrit Series Edition ). Compare, in this conr exion, the utterance of the Vrttikāra under J. 13: 'सूरिभिः वथितः' इति विद्वदुपज्ञेयमुक्तिः, न तु यथाकथन्चित् प्रवृत्तेति प्रतिपाधते। प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः। व्याकरणमूलत्वात् सर्वविद्यानाम्।'- Uddyota I. Sec. § 40. § 32 72. 'येन ध्वस्तमनोभवेन-'-The verse is cited by Rūyyaka in his Alamkāra-sarvasva as an instance of the figure of speech श्लेष, which he defines as 'विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोवोपादाने श्लेष:' ard notes 'अत्र हरिहरयोद्वयोरपि प्राकरणिकत्वम्।'-Samudra-

152 THE DHVANYĀLOKA OF ANANDAVARDHANA

Seotion Page bandha in his commentary explains the verse as follows : "येनेत्यादि। ध्वस्तमनोभवेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा त्रिपुरदाहेऽस्त्रीकृतः। अभवेन येन अनो ध्वस्त शकटासुरो भग्नः । बलिजित्वेन महत्त्वं लक्ष्यते। महान् कायः स्त्रीकृतोऽमृतप्रदानसमये। उद्दृत्तभुजङ्ग एव हारो वलयं च यस्य, उद्द त्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च। यश्च गङ्गामधारयत। यः अग गोवर्धनं गां भूमिं चाधारयत् । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रवदाहुः । हर इति च नाम स्तुत्यं चाहुरमराः। शशिमथो राहो: शिरोहर इति स्तुत्यं नामाहुः। अन्धकासुरनाशकरः, अन्धकानां यादवानां वासकरश्च। सर्वदा सदा उमाधवः उमापतिः, सर्वप्रदो माघवश्च।"-Ruyyaka's Alamkara-Sutra with Mankhuka's Alamkāra-Sarvasva, pp. 101-102, ( Trivandrum Sanskrit Series. No. 40 ). Also cited by Viśvanātha in his Sāhityadarpaņa under X.I2. "येन-' इत्य।दौ सभङ्गश्लेषः। 'अन्धक-' इत्यादावभङ्ग:।" § 33 81 'चमहिअमाणस-'-In the India Office MS. (1008) the Sanskit Chāyā of this Prakrit stanza is given as : 'मथितमानसपङ्गजनिस्सृतपरिमला यस्य। आखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा एव गजेन्द्राः ।I' -- so that the original reading of the Prakrit stanza in the Vrtti text according to that MS. seems to have been 'महिअमाणसपङ्कज-'and not 'चर्महहअमाणसकञ्चणपङ्गज -- '. In Hemacandra's Prakrtavyakarana, IV. 162, the word निम्महियं is found. So also in Dhanapāla's Pāiyalacchī Namamala, v. 199 :· 'ग'धुग्गिरणंमि निम्महियं', it means 'exhaling perfume.' Pāiyalacchi notes also the word महमहिय in v. 197: महमहियं निग्गया- मोयं, meaning 'perfumed'. Also Hemacandra's

UDDYOTA II : APPENDIX I 153.

Section Page Prakrit Grammar, IV. 78. See Dhanapāla's. Paiyalacchī edited by Dr. Georg Bühler, Gottingen, 1879. Compare the following verse cited by Mammața under Kāvya- prakāśa, II. 19 for a similar poetic conception of the hand of a liberal and heroic monarch as the trunk of an elephant wet with ichor :- "भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल- वंशोन्नते: कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुगतगते: परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग: सततं करोडभूत् ।।" § 34 85 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुनसंहरन-'-This is from Bāņa's Harșacarita, U:chvāsa II. The opening. words of this line in A. A. Führer's text are 'तत्रस्थस्य चास्य कदाचित्-' instead of 'अत्रान्तरे-'. Sankara's commentary on this. text runs as follows : "कुसुमसमयो वसन्तः। स एव युग कल्पस्तल्लक्षणं वा युग मासद्वयम। समुत्फुल्ल- मल्लिकाभिर्धवलाः। अट्टा विक्रयस्थानानि तेषां विकासो यत्र। अन्यत्र तद्वदट्टासः उद्धत हसितं यस्य। शब्द- शक्ति मूलानुरणव्यङ्गयरूपो ध्वनिश्च। प्रकृतवणने ह्यन्यद- प्यत्र प्रतीयते, न वाच्यतया। तथा च। महाकाल: साट्टृहास: कल्पमुपसंहरञजुम्भते। मुखं च विदारयति। महान कालो ग्रीष्माख्यो भैरवश्च ।।"-Op.cit., p. 72: (Führer's Edn.). Cowell and Thomas translate the pasrage as follows ;- "While he stayed. there. Time in his character of Summer, with. his smile white with the jasmines in full flower, yawned and swallowed up the two flowery months.1"-The Harşacarita of Bāņa : Translat --

1. "Caitra and Vaisākha, i.e. from the iniddle of March:

54 THE DHVANYĀLOKA OF ĀNANDAVARDHANA

Section Page ed by E.B. Cowell and F. W. Thomas. (Oriental Translation Fund. New Series. Royal Asiatic Society. 1897), p. 22. The conception of Siva's अट्टहास as white is met with also in Megahdūta, I. 60- शृंगोच्छाय: कुमुदविशदैयों वितत्य स्थितः खं राशीभूत: प्रतिदिनमिव त्राम्बकस्याट्टहासः ।।"- on which Mallinatha comments : "अट्ट हासोऽतिहास स्थितः ॥ ति यादव: ।। धावल्याद्धासत्वेनोत्प्रेक्षा। हासादीनां धावल्यं कविसमय- सिद्धम् ।।"- As for the Poetic convention (कविसमय) .eferred to by Mallinatha compare Sahityadarpana, VII. 23°: "मालिन्यं व्योम्नि पापे, यशसि धवलता वर्ण्यते हासकीत्त्योंः।" $ 34 85 'दत्त. नन्दा: प्रजानां -- '-This is Mayura's Suryasa- taka, v, 9. cf. 'दीप्तांशोरादित्यस्य संबन्धिन्यो गावो दीधितयो वो युष्माकं प्रीतिं सुखमुतपादयन्तु जनयन्तु। ...... गाव इति श्लिष्टमेतदभिन्नम। गावो धेनवश्चोच्यन्ते। ता अपि पयोभिर्दुग्धः समुचितममयाकृष्ट- सृष्टः प्रजानां दत्तानन्दा भवन्ति। पूर्वाह्े प्रत्युषसि विप्रकीर्णा भवन्ति। अह्वोऽवसाने संहारभाजः। दीर्घदुःख- प्रभवभवयोदन्वदुत्तारनावश्च1 दत्ताः सत्यः सदः। तदीयैः पयोभिर्विप्राग्नितर्पणैलोंकाः संसारं तरन्तीत्यागमविदः ।"- Tribhuvanapāla's Comm. (N.S.P. Edn.).

to that of May. Grisma is from the midd'e of May to that of July. Mahākāla also contains a punning reference to Siva in his character as the destroyer."-Cowell and Thomas. I. 'दीर्घदुःख°- दीर्घ च तद्द :खं च तस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानं स चासी भवश्च संसारस्तस्माद भयं तदेवोदन्वान, समुद्रस्तस्मादुत्तारस्तत्र नावो यान- यात्राणि।"-ibid.

UDDYOTA II : APPEND.X I 155

Section Page § 34 86 यथा स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने भट्टबाणस्य-"यत्र च मातङ्गगामिन्य :-- '-The passage occurs in Bana's Harşacarita, Ucchvasa III. In some MSS. several other clauses are read afterमदिरा- मोदिश्वसनाश्च. e.g. the Nirnayasagara edition reads "मदिरामोदिश्वसनाश्च ( चन्द्रकान्तकान्तवपुषः शिरीष- कोमलाङ्गाश्च अभृजङ्गगम्या: कञ्चू किन्यश्च पृथुकलत्रश्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधुरभाषिण्यश्च अप्रमत्ता: प्रसन्नोज्ज्वलरागाश्च अकौतुका: प्रौढाश्च) प्रमदाः". The portion within brackets is however left out in the India Office MS. (1008) and in the Bhandarkar Oriental Research Institute MS. in Śāradā script (MS. No 257 of 1875-76). Thẹ following is the translation of the passage by Cowell and Thomas :- "There are women like elephants in gait1, yet noble-minded; virgins, yet attached to worldly pomp2 ; dark, yet possessed of rubies3; their faces are brilliant with white teeth, yet is their breath perfumed with the fragrance of wine4 ; their bodies are like crystal, yet the limbs are soft as acacia flowers ; they are unattainable by paramours, yet robed in bodices5 ; wide are their beautiful hips, yet are they possessed of thin waists6 ; lovely?

I. Or-punningly-'visiting vile outcasts'. 2. Or-punningly-'past child bearing'. 3. Or-'dark as night yet bright with red lotuses'. 4. Or-'with faces pure as Brahmans, yet &c.'. 5. Or-punningly-'libidinous' 6. Or-punningly-'far-fetched as wives ( or having brilliant retinues'), yet reckoned among the poor. 7. Or-punningly-'tart in speech'.

156 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page are they, yet honeyed in speech ; they trip. not, yet have a bright and captivating beauty1 ; they are without curiosity2, yet wedded."- Op. cit., pp. 82-83. As regards the Vrttikara's introductory remark 'स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने' the following remark of Dr. Bühler as cited by Dr. Theodor Aufrecht in his article entitled Beiträge zur- Kenntniss indischer Dichter would be found curiously interesting : "He calls Bāņa Sthāņvīśvarākhyajanapada- varnanakartā, the author of the description of the country called Sthāņviśvara i.e. Thāņesar, and indicates thereby that we have to look out for yet another composition, probably a geographical one, of the famous friend of Harşavardhana Šilāditya."- Z.DM.G. Bd. XXXVI, (1882), p. 364, fn. (1). But we should remember that Bana's Harsacarita 'appears to have been almost forgotten in India' and, in Bühler's days, known only to the inquisitive scholars in rare MSS. alone. § 35 94 "यथा तन्रैव-'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम-' This line occurs in a passage of the Harsacarita; Ucchvāsa I, as addressed by Vikukși to Sāvitrī with reference to her companion Sarasvati. The full passage is-"तत् कथय कतमो बंश: स्पूहणी,

I. Or-punningly-'they are flushed with. wine." 2. Or-punningly-'the marriage thread'.

UDDYOTA II : APPENDIX 1 157 Section Page यतां भवत्योर्जन्मनानीतः। का चेयमत्रभवती भवत्यो: समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम । तथा हि-सन्निहित- बालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च पुण्डरीकमुखी हरिणलोचना च बालातपप्रभाधारा कुमुदहासिनी च मधुरहंसस्वना समुन्नत- पयोधरा च। कमलकोमलकरा हिमगिरिशिलापृथुनितम्बा थ। करभोरूर्विलम्बितगामिनी च। अमुक्तकुमारभावा स्निग्धतारका चेति।"-p.43 (Dr.A.A. Fuhrer's Edn.) As Cowell and Thomas translate it : "Who is this lady near your highness, a coin- herence as it were of mutually exclusive qualities ? Thus : with the darkness of her locks close by she has a radiance as of the sun; with the face of a lotus the eye of a fawn .... "-Op. cit."p. 22. § 37 100 'संकेतकालमनसं -- Compare :- 'इझ्िताकारलक्ष्योऽथं: सौक्ष्म्यात् सूक्ष्म इति स्मतः। कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्ण वक्तुमक्षमम्। अवेक्षा् कान्तमबला लीलापद्यं न्यमीलयत।। पद्मसम्मीलनादत्र सूचितो निशि सङ्कम: । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियम ङ्गजपीडितम् ।।" -Daņdin's Kāvyādarša, II. 260-262. Rūyyaka also cites the verse under the figure of speech सूक्ष्म and observes: 'अत्र विटसम्बन्धी सङ्केतकालाभिप्रायो भ्रूक्षेपादिने्गितेन लक्षितो रजनिकाल- भाविना लीलापद्ममीलनेन प्रकाशितः ।' 5 38 104 'अम्ता शेतेऽन वृद्ा-'-This verse is quoted anony- mously in the Kavindravacanasamuccaya, No. S05 (Edited by F. W. Thomas in Bibliotheca Indica). v. l. युवत्या for तरुण्या in foot d and

158 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page अभिमतं for अवसर. "(a) परिणतवयसामग्रणीर्- 'oldest of the old.' "(b) निःशेषागार° : The maid has to do all the work and is fully occupied. "(c) पापाहम : 'unfortunate I.' "(d) कथितमभिमतं : 'conveyed her proposal. व्याहृतिव्याजपूर्व : 'under pretence of verbosity. .... Aufrecht reads व्याकृति. which would more naturally denote 'explanation.' ". Thomas : Exegetical Notes, Op. cit. § 39 108 'सज्जेइ सुरहिमासो-'-The Sanskrit छाया of this Prakrit verse is as follows :- 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्षमुखान्। अभिनवसहका रमुखान् नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ।!' According to MM. Dr. V. V. Mirashi the verse is a quotation from the lost Prakrit poem called Harivijaya by Pravasena to which Anandavar- dhana refers in his rtui on Dhv. III. 10-14. As Dr. Mirashi observes : 'One Sarvasena has long been known as the author of a Kāvya named Harivijaya referred to in Ānandavardhana's Dhvanyāloka. Ānandavardhana states that Sarva- sena had altered the original story and introduc- ed some imaginery incidents in it in order to make it suitable for the delineation of the in- tended sentiment. Anandavardhana does not state what the story was, but here his commen- tator Abhinavagupta comes to our help. He states that the Harivijaya had for its theme the removal of the Pārijāta tree from heaven whick

UDDYOTA II : APPENDIX I 159

Section Page was done by Krsna for the appeasement of his- wife (evidently Satyabhāmā). This further shows that the work was written in the- Mahārāștrī dialect. Some other Prakrit verses- in the Dhvanyāloka seem to have been taken from the same work though this has not been explicitly stated by Änandavardhana. For instance, the verse Sajjei surahi-måso etc. which he has cited in more than one place as descriptive of the vernal season is also probably taken from the Harivijaya1"- Some Royal' Poets of the Vākāțāka Age in Indian Historicaľ Quarterly, vol. XXI. No. 3, pp. 196 ff. In another article Professor Mirashi notes with regard to the identity of Sarvasena, the author of the lost Harivijaya, thus : "Sarvasena :- Pitāmbara's commentary on the Saptaśatī 'as- cribes gāthās 502 and 503 to Sarvasena. Bhuva- napāla mentions this poet's name in connection with two more gāthās, viz. 217 and 234. This. Sarvasena must be identical with the homonym- ous poet who has long been known as the author of a prākrta Kāvya called Harivijaya. This work also has received unstinted praise from severall Sanskrit authors and rhetoricians. Dandin mentions in his Avantisundarīkathā that Sarva-

I. The Prakrit verse : 'चूअड्क राबअंसं-' cited by Ananda- vardhana (N. S. P. Edn. p. 127) from the Harivijaya is obviously descriptive of Spring, and according to Prof. Mirashi the lost Harivijaya did contain a description of Spring. See loc. cit.

160 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA

Section Page sena, the author of the Harivijaya1, was a king. Only one king of this name is known to history, viz. he who was cne of the younger sons of the great Vākāțaka Emperor Pravarsena I and founded the Vatsagulma branch of the Vākātaka dynasty. His name has been mentioned in the Basim plates2 of his son Vindhyaśakti II recently edited by me. I have also shown that he is mentioned in the inscription3 in Cave XVI at Ajantā. Sarvasena flourished in circa A. D. 350-355."-The Date of Gāthā-Saptaśatī (Siddha-Bhāratī, Part IJ.,p, 178). § 39 108 'साअरविइष्ण-' The Sanskrit chad is : 'सादर- वितीर्णयौव नहस्तावलम्बं कृत्वा समुन्नमद्भ्याम्। अम्युत्थानमिब मन्सथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम्।।' Also cited in the Vrtti under Dhv. IV. 4. 5:9 109 'सिहिपिच्छकण्ण-'. The Sanskrit chdyd of this gātha is as follows :- 'शिखि पिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम्।।' It closely corresponds to the following gatha from Hala's Anthology :- सिहिपेहुणा 'वमंसा बहुआ वाहस्स गव्विरी भमइ। गअमोत्तिअरइअपसाहणाणँ मज्झे सवत्तीणं।। -Hāla, II. 73 I. See Avantisundarihatha, p. 2. राज्ञा श्रीसवसेने (न) .. विजयं हरे; ।। 2. Ep. Ind., vol, XXVI. pp. 151 f. 3. Mirashi : Vākāțaka Inscription in Cave XVI at Ajantā, (Hyderabad Arch. Series, No. 14), p. 10. 4. Hemacandra in his Deśīnāmamālā, VI. 58 reads ègur (n.) as a synomym of fou ('a feather of a tail').

UDDYOTA II : APPENDIX I 161

Section. Page. Gangādhara in his comments thus explains the gathd: "सपत्नीसंपदुत् कर्षोद्विग्नामभिनवसुभगां सान्त्व- यन्ती सखी विभवादपि सौभाग्यं गरीय इति प्रदर्शयन्ती आह- सिहिपेहु°-येन करिवरान् हत्वा तत्कुम्भमुक्ताफलैर्यूयं प्रसाधिता: स एवेदानीं मत्संभोगातिप्रसक्तिक्षीणो मयूर- मात्रमारणक्षम: संवृत्त इति सौभाग्येन जातगर्वा भ्रमतीत्यर्थ: ।।"-N.S.P. Edn. The same motif-viz. a hunter's infatuation for his newly wedded youthful wife and indifference to other elderly cowives, recurs श्री in several other gathas of Hala's collection, e.g. I1. 19, II. 20, II. 22 etc. ( NSP. Edn. ) 843. 115. 'चन्दमऊएहि णिसा-'-The Sanskrit chaya of this verse is :- 'चन्द्रमयूखैरनिशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैलंता। हंसै: सरःशोभा काव्यकथा सज्जनैः करियते गुर्वी।।' Cf. 'ख्यातिं गमपति सुजनः सुकविर्विदधाति केवलं काव्यम्। पृष्णाति कमलम्मभो लक्ष्म्या तु रविर्नियोजयति ॥' -- Subhāșitāvali, No. 154. With foot d compare the following gātha cited by Mammata under Kāvyaprakāša, X. 34, as an instance of the fig. of speech अन्योन्य : 'हंसाण सरेहिं सिरी सारिरज्जइ अह सराण हंसेहिं। अण्णाण्ण विअ एए अप्पाणं गवार गरुअन्ति।।' [हंसानां सरोभि: श्रीः सार्यतेज्य सरसां हंसैः। अन्योन्य मेवैते आत्मानं केवल गुरूकुर्व ति।' छाया॥] §. 44. 116. 'लावण्यकान्ति .... पयोधिः'-For purposes of alliteration ( अनुप्रास). Daronomasia (श्लेष). यमक etc. z and are regarded as identical according to Sanskrit rhetoricians.

11

162 THE DHVANYALOKA OF ĀNANDAVARDHANA

Compare: 'यमकादौ भवदैक्यं डलोरबवोर्लरोस्तथा। शषयोनणयोश्चान्ते सविसर्गाविसर्गयोः ।.' So in this verse ( foot d ) जल stands for जड as well. Similarly in- लक्ष्मीर्यादोनिधेर्यादो नादो वादोचितं वचः । विभेति धीवरेभ्यो यद् जडेष्वेव निमज्जति ॥' -- जड stands for जल. For this identify of ड and ल in Kalidasa, cf. Raghu°, IX. 46 : 'अनयदासनरज्जुपरिग्रहे भुजलतां जडतामवलाजन:'. Cf. Sahirya-darpana, X. 8 55 119. 'वीरणं रमइ-' The Sanskrit chaya of this. gāthā is :- 'वीराणां रमते घृसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे। दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ।।' The simile as between the temples of an elephant and the fully developed breasts of a beautiful lady is favourite with the Sanskrit poets. As for the practice of smearing the elephant's temples with vermilion-paste and similar other substances the following couplets from Palakāpya would be found interesting :- "अतः परं प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गुणान । विकृतान्यङ्क शाग्रेण दन्तितो घातनेन च। ततो घृष्टानि सहसा कवलै: कुवलैरपि।। निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप। शिरांसि स्निग्धकेशानि तथाऽलंकारमेव च।। दृष्टिश्च नाविला तस्य श्रो(स्रो)तश्चास्य न हन्यते । कोशाद्विक्षरते मूत्रं प्रभिन्नस्य महीपते।। दन्तिन: पच्यते कोश: सर्व एव समन्ततः । तम्य गैरिकयुक्तेन घृतेन परिषेचनम्।। तत्रारत्ने: प्रदातव्यं गैरिकस्य पलं भवेत्।"

UDDYOTA II : APPENDIX I 163

Section Page -- Hastyāyurveda of Pālakāpya, IV. 3. 298-303 ( Anandáśram Sanskrit series, No. 25 ). Cf. 'जम्भारातीभकुम्भोद्गवमिव दधतः सान्द्रसिन्दूररेणु'-' -Sūryaśtaka, v. 1. Also- "रावण :- 'परस्त्रीकुचकुम्भेषु कुम्भेषु वरदन्तिनाम्। निपतन्ति न भीरूणां दृष्टय: शरवृष्टयः ।'" -Cited by Abhinavagupta in Abhinava- Bharati on Bharata's Nātyasāstra, Chap. XII. ( vol. Il. p. 358. GOS. Edn. ) 5 45. 120. 'तं ताण सिरिसहोअर-'. This Prakrit verse is cited from Anandavardhana's Vişamabāņalīlā, a lost Prakrit poem. As the °Locana, in some MSS. reads: 'विषमबाणलीलायामिति। विषमबाणलीलाख्यो ग्रन्यकृदविरचितः प्राकृतभाषाश्रयः ग्रन्थ:'- ( India Office MS. 1008 E 1135 ). The chāyā of this verse as restored from the °Locana-extract cited in our Exposition would be :- 'तत् तेषां श्रीसहोदर-रत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणां निवेदितं कुसुमबाणेन ।I' The verse has also been cited hy Mammata in his Kāvyaprakāśa ( X. 31ª ) as an instance of the figure of speech पर्याय, where Nagoji Bhatța gives the chāyā as follows :- 'तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाभरण हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ।I' and explains it as : "श्रीसहोदरं रत्नं कौस्तुमस्तदाभरणे हरौ। एकरसं तत्परम्। कामेन प्रियाबिम्बाधरचुम्व- नाद्यासक्तं कृतमित्यर्थः । केचित्त यदसुराणां हृदयं विजिगीषा- ज्वलनजाज्वल्यमानं श्रीसहोदररत्नानाम् आ समंतात् हरणे तत्परमासीत्, तत् सुकुमारतरोपकरणेनापि कामेन प्रिया- बिम्बाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि

164 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page तेषामभिमानोत्पत्तेः। एवं च व्यङ्गोपमाऽत्रेत्याहुः। तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात् पर्यायाक्षतिरेव। गाथा छन्दः ।"-Nagoji Bhatta's Uddyota on Kavya- Pradīpa, op. cit., p. 104 (Edited by Prof. Dinkar Trimbak Chandorkar, B.A., Poona, 1896). The interpretaticn introduced with के चित्तु in the above extract has a clear reference to the explanation of the gātha as furnished by Abhinavagupta in his °Locana. § 46. 122. 'देव्वाए त्तम्मि फले-' The Sanskrit chaya of this gāthā is as follows : "दैवायत्ते फले किं क्रियतामेतावत् पुनर्भणामः ।1 रक्ताशोकपल्लवाः पल्लवानामन्येषां न सदृशाः ।" The word कड्किल्ल is a Desi-word for रवताशौक. In the Bhandarkar Oriental Research Institute MS. (No. 256 of 1875-76) referred to as D in Dr.De's collation, the variant कङ्कोलि° is found. कल्ोल्लि and कस्क्किल्लि, two other variant forms of the same word, are found to occur in Hemacandra's Kumārapālacarita, III. 4 and III. 17 ( Bombay Sanskrit and Prakrit Series, No. LX.). The twigs of रक्ताशोक are famous for their beauty. Cf. 'रक्ताशोकश्चलकिशलय :- ' Meghadūta, II. 17. §. 46. 122. 'हिअअट्ठाविअमण्ण-' Sanskrit chaya of this verse would be :- "हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन्। अपराद्वस्यापि न खलू ते बहुज् रोषितु शक्यम् ।।' In MS. D. however the gåthå is found in a widely different form : e.g.

1 भणामि for भणिमो in MS. D.

UDDYOTA II : APPENDIX I 165

Sectiou Page. हिअअट्टिअसंतक्ख अणरुट्ठमुहं सु मं पसाएन्त। अवरद्वस्म ण हुए ण अत्तम्मि ओसक्कम् ॥1 S 47. 124. 'जाएज्ज वणुद्देसे-' The Sanskrit chayd of this gatha is as follows :- 'जायेय वनोददेशे कुंब्ज एव पादपो गलितपत्रः। मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्च ।I' For the wretched condition of a liberal and well-to-do person reduced to a state of poverty refer to the piteous utterances of Cārudatta in Sudraka's Mrcchakațika, Act. I. Compare also the following verse cited by Anandavardhana in his Vrtti on Dhv. 1II. 41 : 'कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। बामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ।' § 48. 126. 'चन्दनासक्तभुजग-' For parallel ideas compare Daņdin's Kāvyādarša, II. 238-239 : "चन्दनारण्यमाधूय स्पृष्टा मलयनिर्भरान्। पथिकानामभावाय पवनोऽ्यमुपस्थितः । अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुतः । विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ।।" 8 48. 126. 'ईसाकलुसस्स वि-' The Sanskrit chdyd of this Prakrit verse would be :-

I This version closely agrees with the following as recorded in MS. B of Dr De's collation ( Bhandarkar Oriental Institute MS. No. 257 of 1875-76 in S'āradā script. ) :- "हिअअट्टिअमन्तत्वं अनुट्ठुमुखं सु पसाएन्त। अवरुद्धस्स ण हु एण अरुसिओ सक्कं" इति॥

166 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section. Page. 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः। अद्य सादृश्यं प्राप्य अङ्गे इव न माति।।" $48. 126. 'ब्ासाकुल: परिपतन्-' This is Magha's Sisupala- vadha, V. 26. The reading adopted by Malli- natha in foot cis: 'तस्थी तथापि 'क्वचिदङ्गनानाम्'. Mallinātha explains it as follows :-

'त्रासाकुलो जनदर्शनान्द्यविह्वलोऽत एव निकेतान् निवेशान् परितः सर्वतः। 'अभितः परितः-' इत्यादिना द्विीया। परिपतन, धावन् मृगो हरिणः कैश्चिदपि धन्विभिर्धनुष्मद्भिः । .. पुम्भिर्नन्वबध नानुयातः। बघ्नाते: कर्मणि लुङ्। तथाप्यङ्गनानामाकर्णपूर्णा विस्तीर्णा आकृष्टाश्च ये नयनान्येवेषवस्तैर्हता ईक्षणश्रीर्यस्य सः। अतः ववचिदपि न तस्थौ, किन्तु वीरविशिखापाताभावेऽप्यङ्ग- नापाङ्गविशिखापातात, पलायित एवेति भावः। अत्र जनालोकनोत्थभयहेतुकस्य मृगानवस्थानस्याङ्गनापाङ्गेषुहति- हेतुकत्वोत प्रेक्षणाद्धेतूत प्रेक्षा। सा च व्यञ्जकाप्रयोगात् प्रतीयमाना। हेतोश्च हतेक्षणश्रीरिति विशेषणगत्योक्तत्वात. काव्यलिङ्गमिति सङकूरः॥"

8 49. 129. 'रम्या इति प्राप्तवती: पताका :- '-This is Magha's Śiśupālavadha, III. 53. Compare the follow- ing extract from Mallinätha's comm. on this verse :- " .... वधूभिः सममसेवन्त वधूसहिता असेवन्तेत्यर्थः। अत्र वधूनां वलभीनां च प्रकृतानामेव धर्मसाधम्यणों पम्या- वगमात् केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता, न श्लेषः। तत्र विशेष्यस्यापि श्लिष्टत्वनियमात्। यथाहु :- 'प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुत्ययोगिता।।' -इति ।"

UDDYOTA II : APPENDIX I' 167

Section. Page. 8 54. 136. 'यत्र प्रतीयमानोऽर्यः-' (Karika). MS. A reads प्रम्लानत्वेन for प्रम्लिष्टत्वेन, while in MS. B it is read as प्रश्लिष्टत्वेन. The N.S.P. Edn. has the reading प्रक्लिष्टलेन.

§ 54. 137. 'कमलाअरा णँ मलिआ-' This is from Hala's Sattasaī ( II. 10 ). The Nirņayasāgara text of the Sattasai reads व्वढम् for फलिहं. The 'Locana gives the chayā as follows :-

'कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च सहसा। केनापि ग्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम्।।' and remarks 'अन्ये तु पिउच्छा पितृष्वसः इत्थमामन्त्राते', According to Dhanapāla's Pāiyalacchī ( v. 253 ) पुष्फिया and पिउच्छा are synonyms. Hemacandra gives पुप्फा as a synonym for पितृष्वसा. See Deśīnāmamālā, VI. 52 ( Pischel's Edn 1938 ). For a closely similar instance of apparent naivete' (मुग्धिमातिशय:) on the part of simple- hearted women, cf .- "अद्रेः शृंगं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- र्दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः।" -Meghadūta, I. 14.

$54. 137. 'वाणीरकुडङ्गोड्डीण-'-Locana gives the chaya as follows :- 'वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः। गृहकर्मव्यापृताया वध्वा: सीदन्त्यङ्गानि॥' This gāthā is cited by Mammata also in his Kavya-Prakasa, Ullasa V : 'वानीरो वेतसवृक्षः, कुडुङ्गं लतागहनम'-Ruyyaka's Kavyaprakasa- Samketa.

168 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Section Page S 54. 137. 'उच्चिणसु पडिअकुसमं-' -- The Sanskrit chaya of the gatha as given in the °Locana is :- उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिका हालिकस्नृष। एष ते विषमविपाक: श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः।।'

APPENDIX II

A. Alphabetical Index of Kārikās in the Dhvanyāloka, Uddyota II.

Page Section Serial number अर्थान्तरे संक्रमितम् .. 1 1 1 अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यः 99 37 22 अर्थशञक्तेरलंकार: 113 40 25 अलंकारान्तरस्यापि 114 41 26 अलंकारान्तरव्यड्य° 136 53 30 अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा 140 55 32

असंलक्ष्यत्रमोद्दयोत: 7 6 2

आक्षिप्त एवालंकार: 71 32 21 क्मेण प्रतिभात्यात्मा 70 31 20 तमर्थमवलम्बन्ते 29 13 6 तस्याङ्गानां प्रभेदा ये 43 19 12 दिङ्मात्रं तूच्यते येन 44 20 13 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे 46 21 15 ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य 54 24 17 निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे .. 55 25 19 प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे .. 13 9 5 प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न .. 108 39 24 यत्र प्रतीयमानोऽर्थ: .. 136 54 31

रसभावतदाभास® 8 7 3 रसाक्षिप्ततया यस्य .. 48 22 16 रूपकादिरलंकारवर्गः .. 114 41 26 रौद्रादयो रसा दीप््या 4. 36 16 9 वाच्यवायकचासतव® .. 11 8 4 विवक्षा तत्परत्वन 55 25 18 व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेष 134 29

170 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Page Section Serial number

शरीरीकरणं येषां 133 51 28

शब्दार्थशक्त्याक्षिप्तोऽपि 103 38 23

शृङ्गार एव मधुरः 31 14 7

शुङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् 44 20 14

शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये 35 15 8

श्रुतिदुष्टादयो दोषा: .. 40 18 11

समर्पकत्वं काव्यस्य 38 17 10

सर्वेष्वेव प्रभेदेषु .. 141 55 33

B. Alphabetical Index of Vrtti-verses. Page Section

यमकादिनिबन्धे तु .. 54 § 23

रसभावादितात् पर्यम् 20 § 11

रसवन्ति हि वस्तूनि .. 54 $ 23

रसाभासाङ्गभावस्तु 54 § 23

C. Alphabetical Index of Illustrative Quotaticns in the Vrtti.

Page. Sectior

अम्बा शेतेऽत्र वृद्ा 104 $ 38

अंकुरितः पत्लवितः 130 § 5C ..

आक्रन्दाः स्तनितैः .. 62 § 28

ईसाकलुसस्स वि तुह 126 § 48 ..

उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं 58 $ 27

उन्नतः प्रोल्लसद्धार: 85 § 34 ..

उच्चिणसु पडिअक सुमं 137 § 54 .. एवंवादिनि देवषौं 99 § 37

कपोले पत्राली करतल 48 § 22

कमलाअरा णँ मलिआ .. 136 § 54

किं हास्येन न मे .. 17 § 10

कोपात् कीमललोल वाहुलंतिका° 66 § 29 ..

क्षिप्तो हस्तावलग्न: 17 § 10

UDDYOTA II ? APPENDIX II 171

Page Section खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति .. 96 § 36 गअणं च मत्तमेहं .. 6 5

चञ्चद्भुजभ्रमितचण्ड° .. 36 § 16 चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव .. 57 $ 26 चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि .. 55 $ 25 चमहिअमाणसकञ्चण° . . 81 § 33 चन्दमऊएहि णिसा 115 § 43 चन्दनासक्तभुजग° .. 126 § 48 जाएज्ज वणुद्देसे .. 124 § 47 तरक्कभ्रूभङ्गा क्षुभितविहग° .. 22 § 12 तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया .. 22 $ 12 तस्या विनापि हारेण .. 81 § 33. तं ताण सिरिसहोअर® 120 § 45 ताला जाअन्ति गुणा .. 4 § 3 तेषां गोपवधू विलाससुहृदां .. 22 त्रासाकुल: पर्रिपतन् § 12 126 . . $ 48: दत्तानन्दा: प्रजानां 85 § 34 दूष्टया केशव! गोपरागहृतया .. 85 § 34 देव्वाएत्तम्मि फले .. 122 § 46 नो कल्पापायवायो: .. 61 § 28 प्राप्तश्रीरेष कस्मात् .. 116 § 44 भ्रमिमरतिमलसहृदयतां .. 81 § 33 यत्र च मातङ्गगमिन्यः . . 86 § 34 बेन ध्वस्तमनोभवेन .. 72 § 32 यो यः शस्त्रं बिभर्त्ति .. 36 § 16. रविसंक्रान्तसौभाग्य: . . 5 § 4 रक्तस्त्वं नवपल्लवै: .. 58 § 27 रभ्या इति प्राप्तवतीः पताका: .. 129 § 49 लावण्यकान्तिपरिपूरित० .. 116 § 44 बत्से मागा विषादं 104 § 38 वाणीरकुडड्ग ड्डीण .. 137 § 54

570 99 172 THE DHVANYALOKA OF ANANDAVARDHANA

Page Section

वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मि .. 119 § 45

श्यामास्वङ्गं चकितहरिणी° 67 § 30

श्लाध्याशेषतनुं सुदर्शनकर. .. 81 § 33

समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् .. 94 § 35

संकेतकालमनसं विटं .. 100 § 37

सज्जेइ सुरहिमासो 108 § 39

स वक्तुमखिलाञ शक्त: 120 § 45

सव कश रणमक्षयमघीशं .. 94 § 35

साअरविइण्णजोव्वण° .. 108 § 39

सिहिपिच्छ कण्णऊरा 109 § 39

स्निग्धश्यामलकन्ति .. 3 ៛ 2

हिअअट्ठाविअमण्णु .. 122 § 46