1. Dhvanyaloka Anandvardhana Wasudev Laxman Shastri Paniskar, Durga Prasada MRML

अन्यालाक.

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो ध्वन्यालोक:

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो ध्वन्यालोक:

श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितया व्याख्ययालङ्कृतः

संम्पादक महामहोपाध्याय पण्डित दुर्गाप्रसाद काशीनाथ पाण्डुरङ्ग परब

संशोधक वासुदेव लक्ष्मन शास्त्री पंशीकर

मुन्शीराम मनोहरलाल पब्लिशस प्रा.लि.

MUNSHIRAM PRICE MANOHARLAL 50/

THE DHVANYĀLOKA OF

ĀNANDAVARDHANĀCHĀRYA

Edited by MM. Pt. Durgāprasād and Kāsīnāth Pāndurang Parab

Revised by Wāsudev Laxmaņ Šāstrī Paņšīkar

Reprinted 1983 Printed and published by Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Ltd.,Post Box 5715. 54 Rani Jhansi Road. New Delhi -110055

Reprinted from 1935 edition of Nirnaya Sagar Press, Bombay Kāvyamālā no. 25

ध्वन्यालोक: सलोचनः।

अयं ध्वन्यालोको भागद्वयात्मकः. तत्रैको भागः कारिकारूपो ध्वनिसंज्ञकः, अपरस्तद्वत्तिरूप आलोकसंज्ञकः. तत्र कारिकाणां वृत्तेश्र प्रणेता श्रीमदानन्दवर्धना- चार्य एवेति केषांचन मतम्. तथा च जह्रणसंकलितसूक्तिमुक्तावलौ राजशेखरनाम्ना समुद्धतम्- 'ध्वनिनातिगभीरेण काव्यतत्त्वनिवेशिना। आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥' एतत्पद्यमप्यानन्दवर्धनस्यैव ध्वनिकर्तृतां सूचयति. किंतु लोचनस्थितैः "अत एव मूलकारिका तन्निराकरणार्था न श्रूयते. वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयसंख्या- पूरणाय कण्ठेन तत्पक्षमनूद्य निराकरोति।' (७१ पृष्ठे), 'तेनात्र प्रथमोद्योते ध्वने: सामान्यलक्षणमेव कारिकाकारेण कृतम्. द्वितीयोद््योते कारिकाकारोऽवान्त- रविभागं विशेषलक्षणं च विद्धदनुवादमुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानुसारेण तु वृत्तिकृदत्रैवोद्योते मूलविभागमवोचत्।' (७२ पृष्ठे), 'न चैतन्मयोक्तमपि तु कारिकाकाराभिप्रायेणेत्याह।' (७३ पृष्ठे), 'भवति मूलतो द्विभेदत्वं कारिकाकारस्यापि संमतमेवेति भावः ।' ( ७३ पृष्ठे), एतत्तावत्रिमेदत्वं न कारिकाकारेण कृतम् । वृत्तिकारेण तु दर्शितम्।' (१५० पृष्ठे), इत्यादिभि- र्वाक्यैः कारिकाकर्तुर्वृत्तिकारो भिन्न इति स्फुटमेव दृश्यते. तत्र कोऽयं ध्वनिकारि- काकार इत्यनिश्चितमेव. वृत्तिकारस्तु राजानकश्रीमदानन्दवर्धनाचार्यः कश्मीरेषु खिस्ताब्दीयनवमशतकोत्तरभागेSवन्तिवर्ममहीपते राज्यसमये प्रसिद्ध आसीदिति राजतरङ्गिणीतो ज्ञायते. एतत्पितुक्ष 'नोण' इति नामासीदित्येतत्प्रणीतदेवीशत- कतो बुध्यते. ध्वन्यालोकः, देवीशतकम्, विषमबाणलीला (प्राकृतम्), अर्जुन- चरितम्, विनिश्चयटीकाया धर्मोत्तमाया विधृतिः (बौद्धग्रन्थः), एतद्रन्धपश्चक- मेतत्प्रणीतं शायते. तत्र व्वन्यालोकः, देवीशतकं चेति प्रन्थद्वयमेवाद्यावध्यधि- गतम्. काव्यालोक: सहदयहृदयालोक इति च ध्वन्यालोकस्यैव नामनी. अस्मि- न्ध्वन्यालोके च (१) अमरक:, (२) अर्जुनचसतिम, (३) आदिकषि:

२

(वाल्मीकिः), (४) उद्भटः, (५) कादम्बरी, (६ ) कालिदास:, (७) कुमा- रसंभवम्, (८) तापसवत्सराजः, (९) धर्मकीर्तिः, ( १०) नागानन्दम्, (११) बाण:, (१२) भरतः, (१३) भामहः, (१४ ) भारतम् , (१५) मधु- मथनविजयम्, (१६) रत्नावली, ( १७ ) रामाभ्युदयम्, ( १८ ) रामायणम् , (१९) विषमबाणलीला, (२०) वेणीसंहारम्, (२१) व्यास:, ( २२ ) सर्व० सेन: (हरिविजयस्य प्राकृतकाव्यस्य प्रणेता), (२३ ) सेतुः, ( २४ ) हरिविज- यम् (प्राकृतम्), (२५) हर्षचरित्तम्, एतानि प्रत्नानां ग्रन्थानां ग्रन्थकर्तृणां च नामानि समुपलभ्यन्ते. लोचनाख्याया ध्वन्यालोकटीकाया: प्रणेतारो महामाहेश्वराचार्यश्रीमदभिनवगुप्त- पादाचार्या अपि ख्ितरस्ताब्दीयदशमशतकोत्तरभाग एकादशशतकारम्भे च कश्मी- रेष्वेवासन्निति तत्कृतवृहत्प्रत्यभिज्ञाविमर्षिनीसमाप्तौ 'इति नेवतितमेSस्मिन्वत्स- रेऽनत्ये युगांशे तिथिशशिजलधिस्थे (४११५) मार्गशीर्षावसाने' इत्यादिपद्यात्प्र- तीयते. श्रीलक्ष्मणगुप्तः, भट्टेन्दुराजः, भट्टतौतः, इति त्रयोऽप्युपाध्यायाः, वराहगुप्तः पितामहः; चुखलो नाम जनकः; मनोरथगुप्तोऽनुजः; कर्णक्षेमराजाद्याश्च शिष्याः श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तानामासन्नित्यपि तत्प्रणीतग्रन्थेभ्यो ज्ञायते. ग्रन्थाश्चाचार्यप्र- णीतग्रन्थेभ्योऽस्मदवगता एते-(१) अनुत्तराष्टिका, (२) काव्यकौतुकस्य (भट्ट- तौतकृतस्य ) विवरणम्, (३ ) क्र्मस्तोत्रम्, (४ ) घटकर्परकुलकविवृतिः, (५) तञ्र्रवटधानिका, (६) तन्त्रसारः, ( ७) तन्त्रालोक:, (८ ) देहस्थदेव- ताचकस्तोत्रम्, (९) ध्वन्यालोकलोचनम्, ( १० ) नाव्यलोचनम्, (११) परमार्थचर्चा, (१२) परमार्थद्वादशिका, (१३ ) परमार्थसारः, (१४ ) परा- त्रिंशिकाविवरणम्, (१५) प्रकरणस्तोत्रम्, (१६ ) प्रत्यभिज्ञाविमर्षिनी बृहती वृत्ति:, (१७) प्रत्यभिज्ञाविमर्षिनी लघुवृत्ति:, (१८) बोधपञ्चदशिका, (१९ ) भगवद्गीताटीका, (२०) भारतीयनाव्यशास्त्रटीका, (२१) भैरेवस्तोत्रम्, (२२) १. तद्देशप्रसिद्धे लौकिकाब्दे. कलिगतान्देषु पञ्चविंशतिरहितेषु शतेन तषेषु यदव- शिष्यते स एव लौकिकान्द :. २. कलियुगे. ३. एतत्क्रमस्तोत्रं षट्षष्टिमिते लौकि- काब्दे (९९१ सिस्ताब्दे) कृतमाचार्यैरिति तत्समाप्तिश्रोकाज्शायते. ४. एतद्भैसव- स्तोत्रमष्टपष्टिमिते लौकिकान्दे विहितिमिति तत्समात्तौ स्फुटम्.

३

महोपदेशविंशतिः, (२३ ) मालिनीविजयवार्तिकम्, एतेषु काव्यकौतुकविवरणं क्रमस्तोत्रं नाट्यलोचनं प्रकरणस्तोत्रं भारतीयनाट्यशास्त्रटीका चेति ग्रन्थपश्चकम- पहाय सर्वेऽपि ग्रन्था अस्मदवलोकिताः सन्ति. ध्वन्यालोकलोचने च (१) अम- रुक:, (२ ) अर्जुनचरितम्, ( ३ ) अस्मद्रुरवः, (४) भट्ट-इन्दुराज:, (५) उत्पलाचार्याः, (६) उद्भटः, (७) ऐतिहासिका:, (८) कादम्बरीकथासार: (भट्टजयन्तप्रणीतः), (९) काव्यकौतुकविवरणम्, (१० ) कालिदास:, (११) चन्द्रिकाकारः, (१२) जयन्तभट्टः, (१३) तापसवत्सराजः, (१४ ) भट्ट-तौतः, (१५) दण्डी, (१६) भट्ट-नायक:, ( १७ ) भट्टः (मीमांसक: ), ( १८ ) भरतः, भरतशास्त्रम्, (१९) भर्तृहरिः, (२० ) भामहः, (२१ ) भामहविव- रणम्, (२२ ) मनोरथकविः ( आनन्दवर्धनाचार्यसमकालभवः), ( २३ ) मुनि: (भरतः), (२४) यशोवर्मा, (२५ ) रघुवंशम्, ( २६ ) रत्नावली, (२७ ) रामाभ्युदयम् (यशोवर्मप्रणीतम्), (२८) वामनः, (२९ ) विक्रमोर्वशी, (३०) विनिश्चयटीकाधर्मोत्तमा विव्ृतिः, (३१) विवरणकृत्, ( ३२ ) विषमबाणलीला, (३३) खप्नवासवद त्ताख्यनाटकम्, ( ३४ ) हरिविजयम्, एतानि नामानि समु- पलभ्यन्ते. तत्र चन्द्रिकाभिधा काचन ध्वन्यालोकस्य व्याख्या लोचननिर्माणात्प्रा- गप्यासीदिति 'किं लोचनं विनालोको भाति चन्द्रिकयापि हि' इत्यादिलोचनान्त- स्थितपद्यतः, मध्ये मध्ये च तन्मतखण्डनतः प्रतीयते. स च चन्द्रिकाकारः श्री- मदाचार्याभिनवगुप्तपादानां कश्चन पूर्ववंशोद्धव इत्यपि तन्मतनिराकरणानन्तरं 'इत्यलं निजपूर्वजसगोत्रैः साकं विवादेन' (१५१ पृष्ठे), चन्द्रिकाकारस्तु पठित-'इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन' (२३१ पृष्ठे) इत्यादिभिर्लोचनस्थैर्वाक्यैः प्रतीयते. लोचनं तु ध्वन्यालोकोद्योतत्रयस्पैव समुपलभ्यते, चतुर्थोद्त्योतस्य तु मूलमात्रमेव. अस्माभिस्तु सलोचनस्य ध्वन्यालोकस्य पुस्तकत्रयं संकलितम्. तत्र कश्मीरम- हाराजाश्रितज्योतिर्विदुपाह्वविद्वद्वरश्रीदयारामशर्मणां पुस्तकस्य प्रतिरूपकं (१९३०) मिते विक्रमाब्दे कश्मीरानधिवसद्भिरस्माभिर्गहीतं प्रायः शुद्धं क-संज्ञकम्. अपरं विद्वन्मूर्धन्यभाण्डारकरोपाह्वश्रीरामकृष्णशर्मभिः पुण्यपत्तनस्थराजकीय- पुस्तकालयस्थं पुस्तकं प्रहितमासीत्पूर्वतरे वर्षे. तदपि कस्यचित्काश्मीरिकपुस्तकस्य प्रतिरूपकं ख-संज्ञकम्.

४

तृतीयं मैसूरनगरस्थमरिमल्लप्पास्कूलसंस्कृताध्यापकैः आ० अनन्ताचार्यपण्डितैः कस्यचन शतद्वयवर्षप्राचीनस्य तालपत्रपुस्तकस्य प्रतिरूपकं तद्देशाक्षरसमुल्लसितं प्रहितम्. तत्तु ग-संज्ञकम्. तत्पठनं तु जयपुरस्थजैनपाठशालाध्यापकद्र विडकाशि- नाथशास्त्रिणां साहाय्येन विहितम्. इत्थं पुस्तकत्रयाधारेण कृतेऽपि मुद्रणे ग्रन्थस्यातिकाठिन्यात्पुस्तकानामनतिशु- द्धत्वान्मतिमान्द्याच्चोर्वरितानवद्यान्विद्वांसः खयमपोहन्तु, भवन्तु च सानुकम्पा अस्माख्विति भद्रम्.

श्रलभौन्डरक पवाकार साप

काव्यमाला।

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो ध्वन्यालोकः । श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितया लोचनाख्यया व्याख्ययानुगतः।

प्रथम उद्त्योतः । सेच्छाकेसरिण: स्च्छसवच्छायायासितेन्दवः। त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः॥

अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां जगद्गावप्रख्यं निजरसभरात्सारयति च। कमात्प्रख्योपाख्याप्रसरसुभगं भासयति त- त्सरस्वत्यास्तन्वं कविसहृदयाख्यं विजयतात्।।

यत्किंचिदप्यनुरणन्स्फुटयामि काव्यालोकं सुलोचननियोजनया जनस्य ।। ख्यमविच्छिन्नपरमेश्वरनमस्कारसंपत्तिचरितार्थोऽपि व्याख्यातृश्रोतृणामे विघ्नेना- भीष्टव्याख्य।श्रवणलक्षणफलसंपत्तये समुचिताशीःप्रकटनद्वारेण परमेश्वरसांमुख्यं करोति वृत्तिकार :- स्वेच्छेति। मधुरिपोर्नखा वो युष्मान्व्याख्यातृश्रोतृंस्त्राय- १. 'विजितेन्दवः' ग. २. 'वः प्रपन्नार्तिच्छिदो मधुरिपोर्नखाः' ग. १. क-पुस्तके टीकाप्रारम्भे "उपास्महे खानुभवैकवेद्य स्वच्छन्दमानन्दसमुद्रमी- शम्। व्यापं जगच्छक्तितरत्तरङ्वैरदृष्टपारं परमेष्ठिनापि॥' उह हि कश्चिद्विपश्चिज्जन- मनोरअ्जनाय निजान्तेवासिवासनासंजननाय च दुर्हदयोद्वेजितसहृदयसमुदयसमुत्ते- जितः श्रीमदभिनवगुप्तपादोपदिष्टं शिष्टपरम्पराप्राप्तमभीष्ट रेवतासमुखीकरणरूप ध्वन्या- लोचने मङ्गलं विवृणोत" इत्यधिकमस्ति. २. 'अनुरणत्' क-ख. ३. 'सवलोचन' ख. ४. 'अपि' ग पुस्तके नास्ति. ५. 'अविच्छिन्नाभीष्ट' ग. ६. 'स्ेच्छेत्यादिना' ग. ७. 'वो' ग-पुस्तके नास्ति.

२ काव्यमाला।

न्ताम्। तेषामेवे संबोधनयोग्यत्वात्। संबोधनसारो हि युष्मदर्थः। त्राणं चाभी- ष्टलाभं प्रति साहायकाचरणम्। तच्च तत्प्रतिद्वन्द्विविघ्नापसारणादिना भवतीति। इयदत्र त्राणं विवक्षितम्। नित्योद्योगिनश्र भगवतः संमोहाध्यवसायप्रेतियोगित्वे- नोत्साह प्रतीतेवींररसो ध्वन्यते। नखानां प्रहरणत्वे, प्रहरणेन च रक्षणे कर्तव्ये नखानामव्यतिरिक्तत्वेन करणत्वात्सातिशयशक्तिता कर्तृत्वेन सूचिता। ध्वनितश्च परमेश्वरस्य व्यतिरिक्तकरणापेक्षाविरहः। मधुरिपोरित्यनेन तस्य सदैव जगत्रासा- पसारणोद्यम उक्तः । कीटृशस्य मधुरिपोः । स्ेच्छया केसरिणः । न तु कर्मपार- तन्न्येण, नाप्यन्यदीयेच्छया। अपि तु विशिष्टदानवर्हननोचितात्तथाविधेच्छापरि- ग्रहौचित्यादेव स्वीकृतसिंहरूपस्येत्यर्थः । कीदृशा नखाः । प्रपन्नानामार्ति ये छिन्दन्ति। नखानां छेदकत्वमुचितम्। आर्तेः पुनश्छेद्यत्वं नखान्प्रत्यसंभावनीयमपि तदीयानां नखानां स्वेच्छानिर्माणौचित्यात्संभाव्यत एवेति यावत्। अथवा त्रिजग- त्कण्टको हिरण्यकशिपुर्विश्वस्योत्केशक इति स एव वस्तुतः प्रपन्नानां भैगवदेकश- रणस्थितीनां जनानामार्तिकारित्वान्मूर्तैवार्तिस्तं विनाशय द्भिरार्तिरेवोच्छिन्ना भवतीति परमेश्वरस्य तस्यामप्यवस्थायां पैरमकारुणिकत्वमुक्तम्। किं च ते किंगुणाः । स्व- च्छेन स्वच्छतागुणेन नैर्मल्येन। सच्छमृदुप्रभृतयो हि मुख्यतया भाववृत्तय एव। सच्छायया च वैकहृद्यरूपयाकृत्यायासितः खेदित इन्दुयः। अत्रार्थशक्त्यनुरणन- मूलेन ध्वनिना बालचन्द्रत्वं ध्वन्यते। आयासनेन तत्संनिधौ चन्द्रस्य विच्छायत्व- प्रतीतिरहृद्यत्वप्रतीतिश्व ध्वन्यते। आयासकारित्वं च नखानां सुप्रसिद्धम्। नरहरि- नखानां तच लोकोत्तरेण रूपेण प्रतिपादितम्। किं च तदीयां स्वच्छतां कुटि- लिमानं चावलोक्य बालचन्द्रः खात्मनि खेदमनुभवति। तुल्येऽपि सवच्छकुटिलाका• रयोगेऽमी प्रपन्नार्तिनिवारणकुशलाः, न त्वहमिति व्यतिरेकालंकारध्वनिः। किं चाहं पूर्वमेक एवासाधारणवैशद्यहृद्याकारयोगात्समस्तजनाभिलष णीयताभाज नमभवम्, अद्य पुनरेवंविधा नखाँ दश बालचन्द्राकारा: संतापार्तिच्छेदकुशला श्व्वेति तानेव ोो १. 'एवात्र' ग. २. 'फललाभ' ग. ३. 'साहाय्यका-' क.ख. ४. 'प्रति' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'शक्तता' ग. ६. 'कारणापेक्षा' ख. ७. 'स्ेच्छाकेसरिणः' ग. ८. 'हन नोचिततथाविधेच्छा परिग्रहादेव' ग. ९. 'संभावित' क-ख. १०. 'विश्वक्ेशकरण एवेति' ग. ११. 'तदेक' ख. १२. 'अपि१ ग-पुस्तके नास्ति. १३. 'परम' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. १४. 'चक्र' ख. १५. 'आयासेन' क-ख. १६. 'तच्च' क.ख-पुस्तकयोनास्ति. १७. 'नखा' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. १८. 'एवं'ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः। ३

'काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। केचिद्वाचां स्थितमविषये तत्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमनःप्रीतये तत्स्वरूपम् ॥ १ ॥' बुधैः काव्यतत्त्वविद्धिः काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति संज्ञितः परम्परया यः समान्नातः समाख्यातः, तस्य सहृदयजनमनःप्रकाशमानस्याप्यभाव-

बालेन्दुबहुमाने न पश्यति, न तु मामित्याकलयन्बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीत्युं- त्प्रेक्षापह्ुतिध्वनिरपि। एवं वस्त्वलंकाररसमेदेन त्रिधा ध्वनिरत्र श्रलोकेऽस्मद्गुरुभि- र्व्याख्यातः ।। अथ प्राधान्येनाभिधेयस्वरूपमभिदघदप्रधानतया प्रैयोजनप्रयोजनं तेत्संबन्धं प्रयोजनं च सामर्थ्यात्प्रकटयन्नादिवाक्यमाह-काव्यस्यात्मेति। काव्यात्मशब्दसंनिधानाद्वुधशब्दोऽत्र काव्यात्मावबोधकनिमित्तक इत्यभिप्रायेण वित्रृणोति-काव्यतत्त्वविद्धिरिति। आत्मशब्दस्य तत्त्वशब्देनार्थ वितृण्वानः सारत्वमपरशब्दवैलक्षण्यकारित्वं च दर्शयति। इतिशब्दः स्रूपपरत्वं ध्वनिशब्द- स्याचष्टे। तदर्थस्य विवादास्पदीभूततया निश्चयाभावेऽर्थतत्त्वायोगात्। एतद्विवृ- णोति-संज्वित इति। वस्तुतस्तु न तत्संज्ञामात्रेणोक्तम्। अपि त्वस्त्येव ध्वनि- शब्दवाच्यं प्रत्युत समस्तसारभूतम्। नह्यन्यथा बुधास्तादृशमामनेयुरित्यभिप्रायेण वितृणोति-तस्य सहृदयेत्यादिना। एवं तु युंक्ततरम्। इतिशब्दो भिन्न- कमो वाक्यार्थपरामर्शकः। व्वेनिलक्षणोऽर्थः काव्यस्यात्मेति यः समाम्रातः । शब्दपरामर्शकत्वे हि ध्वैनिसंज्ञितोऽर्थः इति का संगतिः। एवं हि" ध्वनिशब्दः काव्यस्यात्मेत्युक्तं भवेत्। गवित्ययमाहेति यथा। न च विप्रतिपत्तिस्थानमसदेव। १. 'अविषयं' ग. २. 'येन' ग. १. 'इत्युत्प्रेक्ष्यते इत्युत्प्रेक्षापहुति' क-ख. २. 'रस' ग-पुस्तके नास्ति. ३.'प्रयो- जन' ग.पुस्तके नास्ति. ४. 'तत्संबन्धिप्रयोजनं' ग. ५. 'बोधनिमित्त इत्यभि' ग. ६. 'तत्तदर्थस्य' ग. ७. 'निश्रयायोगात्' ग. ८. 'त्वस्यैव' ख., 'त्वन्यच्च' ग. ९. 'आमनेयु: कथयेरन्' क ख. 'त्वतादृशमामिनेयुरित्यभिप्रायेण' ग. १०. 'युक्त- त्वम्' ग. ११. ध्वनिलक्षणार्थकः' ग. १२. 'पदार्थकत्वे' ग. १३. 'संज्ञको' ग. १४. 'हि' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

४ काव्यमाला।

मन्ये जगदुः। तदभाववादिनां चामी विकल्पाः संभवन्ति। तैत्र केचि-

प्रत्युत सत्येव धर्मिणि धर्ममात्रकृता विप्रतिपत्तिः। इत्यलमप्रस्तुतेन भूयसा सह- दयजनोद्वेजनेन। बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यात्, न तु भूयसां तद्युक्तम् । तेन बुधरिति बहुवचनम् । एतदेव व्याचष्टे-परम्परयेति। अविच्छिन्नेन प्रवाहेण तैरेतेदुक्तम्। विनापि विशिष्टपुस्तकेषु विवेचनादित्यभि- प्रायः। नच बुधा भूयांसोऽनादरणीयं वस्त्वादरेणोपदिशेयुः। एतत्त्वादरेणोपदि- ष्टम्। तदाह-सम्यग्य आम्रातपूर्व इति। पूर्वग्रहणेनेदंप्रंथमता नात्र संभाव्यत इत्याह। व्याचष्टे च-समाखयातः सम्यगासमन्ताख्यातः प्रकटित इत्यनेन। तस्येति। यस्याधिगमाय प्रत्युत यतनीयं का तत्रासंभवना। अतः किं कुर्मः । अपारं मौर्ख्र्यमभाववादिनामिति भावः । न चास्मामिरभाववादिनां विकल्पाः श्रुंताः । किं तु संभाव्य दूषयिष्यन्ते। अतः परोक्षत्वम्। न च भविष्यद्वस्तु दूषयितुं शक्यम्। अनुत्पन्नत्वादेव। तदपि बुद्धारोपितं दूंष्यत इति चेत्, बुद्धारोपित- त्वादेव भविष्यत्वहानिः । अतो भूतकालोन्मेषात्परोक्षाद्विशिष्टाद्यतनत्वप्रतिभानाभा- वाच्चे लिटा प्रयोग: कृत :- जगदुरिति। तद्याख्यानायैव संभाव्यदूषणं प्रकट- यिष्यति। संभावनापि नेयमसंभवतो युक्ता, अपि तु संभवत एव। अन्यथा संभावनानामपर्यवसानं स्यात्, दूषगानां च। अतः संभावनानामभिधायिष्यमा- णानां समर्थयितुं पूर्व संभवन्तीत्याह। संभाव्यन्त इति तूच्यमानं पुनरुक्त्ार्थमेव स्यात्। न च संभवस्य संभावना। अपि तु सा वर्तमानतैव स्फुटेति वर्तमानेनैव निर्देश: । नेन्वसंभवद्वस्तुमूलया संभावनया यत्संभावितं तहूषयितुमशक्यमित्या- शब्क्याह-विकल्पा इति। ने तु वस्तु संभवति तादकू यत इयं संभावना। अपि तु विकल्पाँ एव। ते च तत्त्वावबोधवन्ध्यतया स्फुरेयुरपि। अत एव १. 'तत्र' क-ख पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'तदेव ह्याचष्टे' ग. २.'कै: ग. ३. 'पुस्तकविनिवेशनात' ग. ४. 'सम्यगा- म्रातपूर्वः' ग. ५. 'प्रथमान्ता' ख. ६. 'व्याचष्टे च सम्यगाम्नातः प्रकटीकृतः' ग. ७. 'तत्राभावसंभावना' ग. ८. 'कृताः' क-ख. ९ 'दूषयिष्यते' ग. १०. प्रति- मानात' ख. ११. 'च' क-ख-पुस्तकयोरना स्त. १२. 'संभवतीत्याह' ग. १३. 'संभव- न्तीति संभाव्यन्त इति' क-ख. १४. 'संभावस्यापि' ख. १५. 'ननु च' ग. १६. 'न वस्तुसंभावना तादृक्क्रियत इयं' ग. १७. 'विकल्प एव' क-ख.

१ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ५

दाचक्षीरन्-शब्दार्थशरीरं तावत्काव्यम्। तस्य शब्दगताश्चारुत्व-

'आचक्षीरन्' इत्यादयोऽत्र संभावनाविषया लिड्प्रयोगा अतीतपरमार्था एव पर्यवस्यन्ति। यथा-'यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्वहिर्भवत्। दण्डमादाय लोकोऽयं शुनः काकांश् वारयेत् ।I' इत्यत्रार्थाद्यद्येवं काव्यस्य दृष्टता स्यांत्तदैवमव- लोक्येतेति भूतप्राणतैव। यदि न स्यात्ततः किं स्यादित्यैनेनापि किं वृत्तम्, यदि न पूर्व भवनस्य संभावनेत्ययमेवार्थः । इत्यलमप्रकृतेन बहुना। तत्र समयापेक्ष- णेन शब्दोऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा वाच्यव्यतिरिक्तं नास्ति व्यङ्गयम्। सदपि वा तैदभिधाक्षिप्तं शेब्दावगतार्थबलाकृष्टत्वाद्भाक्तम्। तदनाक्षिप्तमपि वा न वक्तुं शैक्यम्, कुमारीष्विव भर्तृसुखमतद्वित्सु। अतस्त्रय एवैते प्रधानविप्रतिपत्तिप्र- काराः। तत्राभावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः। शब्दार्थगुणालंकाराणामेव शब्दार्थशो- भाकारित्वाल्लोकशास्त्रातिरिक्तसुन्दरशब्दार्थमयस्य काव्यस्यानन्यशोभाहेतुः कश्चिद- न्योऽसिति योऽस्माभिर्न गणित इत्येक: प्रकारः। यो वा न गणितः स शोभा- कार्येव न भवतीति द्वितीयः। अथ शोभाकारी भवति तर्ह्यस्मदुक्त एव गुणे वालंकारे वान्तर्भवति। नामान्तरकरणे तु कियदिदं पाण्डित्यम्। अथापि गुणे- ष्वलंकारेषु वौन्तर्भावः, तथापि किंचिद्विशषलेशमाश्रित्य नामान्तरमात्रम्। उपमा- विच्छित्तिप्रकाराणामसंख्यत्वात्। तथापि गुणालंकारव्यतिरिक्तत्वाभाव एवं। ताव- न्मात्रेण च किं केत्यम्। अन्यस्यापि वैचित्र्यस्य शक्योत्प्रेक्ष्यत्वात्। चिरंतनैर्हि भरतमुनिप्रभृतिभिर्यमकोपमे शब्दार्थालंकारत्वेनेष्टे। तत्प्रपश्चदिक्प्रदर्शनं त्वन्यै- रलंकारकारै: कृतम्। तत्र यथा 'कर्मण्यण' इत्यत्र कुम्भकाराद्युदाहरंणं श्रुत्वा स्वयं नगरकारादिशब्दा उत्प्नेक्ष्यन्ते । तावता क आत्मनि बहुमानः। एवं प्रकृतेऽ- पीति तृतीयः प्रकारः । एवमेकस्त्रिधा विकल्पः अन्यौ च द्वौ इति पश्च विकल्पा इति तात्पर्यार्थः । तैनिव क्रमेणाह-शब्दार्थशरीरं तावदित्यादिना। ताव- 'अर्थात्' ग-पुस्तके नास्ति २. 'तदेव' क-ख. ३. 'इत्यत्रापि किं वृत्तं यदि पूर्ववन्न भवनसंभावनेत्ययमेवार्थः' ग. ४. 'अभिधावृत्त्या' ग. ५. 'शब्दानुगतार्थ' ख. ६. 'शक्यते' ख. ७. 'इति' ग. ८. 'प्रधानानि' ग. ९. 'काव्यस्य न शोभा' ग. १०. 'द्वितीयः प्रकार:' ग. ११. 'वा नान्तर्भावः' ग. १२. 'अविशेष' ग. १३. 'नामान्तरकरणम्' ग. १४. 'एव' ग-पुस्तके नास्त. १५. 'कृतम्' ग. २६. 'उत्प्रेक्षितत्वात्' म. १७. 'एवं शब्दार्थालंकृतित्वेनोके' ग. १८. 'तानेव च' ग.

काव्यमाला।

हेतवोऽनुप्रासादय: प्रसिद्धा एव। अर्थगताश्चोपमादयः । वर्णसंघटन धर्माश्च ये माधुर्यादयस्तेSपि प्रतीयन्ते। तदनतिरिक्तवृत्तयोऽपि या

द्रहणेन कस्याप्यत्र ने विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति। तेत्र शब्दार्थों न तावङ्निः। संज्ञामात्रे हि को गुणः । अथ शब्दार्थयोश्चारुत्वं स ध्वनिः । तथापि द्विविधं चारुत्वम्-स्वरूपमात्रनिष्ठम्, संघटनाश्रितं च। तत्र शब्दानां स्वरूपमात्रकृतं चारुतवं शब्दालंकारेभ्यः। संघटनाश्रितं तु शब्दगुणेभ्यः। एवमर्थानां चारुत्वं स्वरूपमात्रनिष्ठमुपमादिभ्यः । संघटवापर्यवसितं त्वर्थगुणेभ्य इति न गुणालंकार- व्यतिरिक्तो ध्वनिः कश्चित्। वर्णसंघटनाधर्मा इति। शब्दार्थयोरिति शेषः । यद्रुणालंकारव्यतिरिक्तं तच्चारुत्वकारि न भवति। नित्यानित्यदोषा असाधुंदुःश्रवादय इव। चारुत्वहेतुश्च ध्वनिः । तन्न तद्यतिरिक्त इति व्यतिरेकी। ननु वृत्तयो रीत- यश्च यथा गुणालंकारव्यतिरिक्ताश्वारुत्वहेतवश्च तथा ध्वनिरपि तद्यतिरिक्तश्र चारुत्वहेतुश्च भविष्यतीत्यसिद्धो व्यतिरेक इंत्यनेनाभिप्रायेणाह-तदनतिरिक्त- वृत्तय इति। नैव वृत्तिरीतीनां तद्यतिरिक्तत्वं सिद्धम् । तथा ह्यैनुप्रासानामेव दीप्तमसृणमध्यमवर्णनीयोपयोगितया परुषत्वललितत्वमध्यमत्वस्वरूपविवेचनाय वर्ग- त्रयसंपादनार्थ तिस्रोऽनुप्रासजातयो वृत्तय इत्युक्ताः। वर्तन्तेऽनुप्रासमेदा आखिति। यदाह-'सरूपव्यञ्ञनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु। पृथक्पृथगनुप्रासमुशन्ति" इति। पृथक्पृथगिति । परुषानुप्रासः । उपनागरिकानुप्रासः । उपनागरिका ललिता । नागरिकया विदग्धया उपमितेति कृत्वा। मध्यमं कोमलम्। अपरुषमित्यर्थः । अत एव वैदग्ध्यविहीनखवभावा सुकुमारा अपरुषा ग्रम्यवनितासादृश्यादियं वृत्ति- र्ग्रोम्येति च तृतीयः कोमलानुप्रास इति वृत्तयोऽनुप्रासजातय एव। न चेह वैशेषि- कवदृत्तिर्विवक्षिता । येन जातौ जातिमतो वर्तमानत्वं न स्यात्। तदनुग्रह एव हि तत्र वर्तमानत्वम्। यथाह कश्चित्-'लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवी- १. 'न' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'तत्र' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'अतः' क-ख. ४. 'मात्र' क-ख-पुस्तकयोनोस्ति. ५. 'दुःश्रवा इव' ख. ६. 'व्यतिरेकिहेतुः' ग. ७. 'अनेन' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'हनुप्रासादीनां' क-ख. ९. 'मध्य' ग. १०.'स्वरूपव्यअञनान्यासान्' ग. ११. 'कवयस्तथेति' ग. १२. 'परुषानुप्रासः। परुषा दीप्ा। मसृणानुप्रासः । उपनानरिका कया विदग्धया' ग. १३. 'वृत्तिग्रांम्या,' कोमला व। तृतीय: कोमळपशयानुभास इति' ग. १४. 'नातिभतिवर्तनं' ग., 'वर्तमानं र.

१ उद्ोत: ] ध्वन्यालोकः। ७

कैश्विंदुपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवणगोचरम्। रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिर्नामेति। अन्ये ब्रूयु :- नास्त्येव ध्वनिः। प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिग: काव्य-

भुजः' इति। तस्मादृत्तयोऽनुप्रासेभ्योऽनतिरिक्तवृत्तयो नाभ्यधिकव्यापाराः। अत एव व्यापारभेदाभावान्न पृथगनुमेयस्वरूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य व्यापारवाचिनोS- भिप्रायः । अनतिरिक्तत्वादेव वृत्तिव्यवहारो भामहादिभिन कृतः । उद्भटादिभिः प्रयुक्तेऽपि तस्मिन्नार्थः कश्चिदधिको हृदयपथमवतीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गताः श्रवणगोचरमिति। रीतयश्चेति । तदनतिरिक्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवण- गोचरमिति संबन्धः । तैद्यतिरिक्त इति। तच्छव्देनात्र माधुर्यादयो गुणाः । तेषां च समुचितचित्तवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादि- रसानां संघातरूपतार्गेमनं दीप्तललितमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैर्दर्भपाश्चालदेश- हेवाकप्राचुर्यदशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिजातिमतो नान्या समुदायश्च समुदायिभ्यो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालंकारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतुः । तदाह-कोऽयं ध्वनिरिति। नैष चारुत्वस्थानम्। शब्दार्थ- त्वरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः । गुणालंकारव्यतिरिक्तचात् । तेनाखण्डवुद्धि- समास्वाद्यमपि काव्यमपोद्धारबुद्धा यदि विभज्यते तत्रा(था)प्यत्र ध्वनिशब्द- वाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोऽथों लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दा- र्रस्वभावः, मा च भूच्चारुत्वहेतुः येने गुणालंकारव्यतिरिक्तोऽसौ न स्यादित्याशङ्क्य द्वितीयमभाववाद प्रकारमाह-अन्य इति। भवत्वेवम्, तथापि नास्त्येव ध्वनि- र्याद्टशस्तव लिलेक्षयिषतः काव्यस्य ह्यसौ कश्चिद्वक्तव्यः। न चासौ गीतनृत्तहास्यादि-

१. 'काश्चित्' ग. १. 'नुप्रासादिभ्यो' क-ख. २. 'अभिधेय' ग. ३. 'तद््यतिरिक्त इति' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'गमनं च दीप्त' ख., 'गमनदीप्त' ग. ५. वैदर्भीपाञ्चालीदेशपाकप्रा- चुर्य' ग. ६. 'समुदायिनो' ग. ७. 'स्वरूपाभावात्' ग, ८. 'यदि' ग्व-पुस्तके नास्ति. ९. 'अर्थो' ग-पुस्तके नास्ति. ६०. 'तेन गुणालंकारव्यतिरिक्तेन सौस्थ्यादित्या' ग. ११. 'लिलक्षयिषितः' ग. १२ 'वाद्यादिस्थानीयः' ग.

काव्यमाला। V

प्रकारस्य काव्यत्वहाने: । सहृदयदृदयाह्ादिशब्दार्थमयत्वमेव काव्य- लक्षणम्। न चोक्तप्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत्संभवति। न च तत्समयान्तःपातिनः सहृदयान्कांश्चित्परिकल्पिततत्पसिद्धा ध्वनौ काव्यव्यपदेश: प्रवर्तितोऽपि सकलविद्व मनोआहितामैवलम्बते।

स्थानीयः कांव्यस्य कश्चित् । कवनीय काव्यम् । तस्य भावः काव्यत्वम्। न च वृत्तगीतादि कवनीयमित्युच्यते। प्रसिद्धेति। प्रसिद्धं प्रस्थानं शब्दार्थौ तद्र- णालंकाराक्वति। प्रतिष्ठन्ते परम्परया विहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम्। काव्य- प्रकारस्येति। काव्यप्रकारत्वेन तव स मार्गोऽभिप्रेतः । 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्त- त्वात। ननु कस्मात्तत्काव्यं न भवतीत्याह-सहृदयेति । मार्गस्येति। नृत्तगीताद्यक्षिनिकोचनादिप्रायस्येत्यर्थः । तदिति। सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमि- त्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जानन्ति त एव सहृदयाः । तदमिम- तत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भविष्यतीत्याशश्क्याह-न चेति। यथा हि खङ्गलक्षणं करोमीत्युक्त्वा आतानवितानात्मा प्राव्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुरच्छेदकः सुंच्छेद उत्कृष्टः खङ्ग इति ब्रुवाण: परैः पटः खल्वेवंविधो भवति न खज्न इत्यु- कतया पर्यनुयुज्यमान एवं बूयात्-ईदृश एव खन्गो ममाभिमत इति तादृगे- वैतत्। प्रसिद्धं हि लक्ष्यं भवति ने कल्पितमिति भावः । तदाह-सकलवि- ददिनि। विद्वांसोऽपि हि तत्समयज्ञा एवं भविष्यन्तीति शङ्कां सकलशब्देन निराकरोति। एवं हि कृतेऽपि न किंचित्कृतम्। तस्मादुन्मत्तता परं प्रकटितेति भावः। यस्त्वत्राभिप्रायं व्याचष्टे-जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमतः। जीवितं १. 'अतिक्रमिणो' ग. २. 'परिकल्प्य तत्प्र-' ग. ३. 'एव लम्बते' ग. १. 'काव्यस्य च' क-ख. २. 'नृत्तादि' ग. ३. 'प्रसिष्ेति' क. ४. 'नृत्तगीता- दिकामिनीकोपादिप्राय' ग. ५. 'तमिति' ग. ६. 'हि' क-ख-पुस्तकयोनीस्ति. ७. 'प्रापयमाणः' ग. ८. 'तन्तुचितः' ग. ९. 'स्च्छ' ख-ग. १०. 'न' ग-पुस्तके नास्ति. ११. 'विकल्पितं' क्र. १२. 'अपि' ख-पुस्तके नास्ति. १३. 'हि' ग-पुस्तके नास्ति. १४. 'एव' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १५. 'किंच्वित्कृतं स्यात्' क., 'कम्ित्कृतः स्पाद' ग. १६. 'तथाभिमतः' क-ख.

१ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ९

पुनग्परे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः-न संभवत्येव ध्वनिर्नामा- पूर्व: कश्चित्। कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेण्वेव चारुत्वहेतु- व्वन्तर्भावात्। तेषामन्यतमस्येत्र वा पूर्वसमाख्यामात्रप्रकरणे यत्किंचन कथनं स्यात्। किं च वाग्विकल्पानामानन्त्यात्संभवत्यपि वा कस्मिश्चि- त्काव्यलक्षणविधायिभि: प्रसिद्धैरदर्शिते प्रकारलेशे ध्वनिर्ध्वनिरिति तदलीकसहृदयत्वभावनामुकुलितलोचनैर्नृत्यते। तत्र हेतुं न विझः। सहस्रशा हि महात्मभिरन्यैरलंकारप्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च।

च नाम प्रसिद्ध प्रस्थानातिरिक्तम्। अलंकारैरनुक्तत्वात्तच्च न काव्यमिति लोके प्रसि- द्धमिति । तस्येदं सर्व स्ववचनविरुद्धम्। यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणकं तेनाङ्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तच्चिरंतनैरनुक्तमिति प्रत्युत लक्षणानर्मेव भवति। तस्मात्प्राक्तन एवात्राभिप्रायः । ननु भवत्वसा चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालंकारान्तर्भूतश्च, तथापि ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायमाशङ्क्य तृतीयम- भाववादमुपन्यस्यति-पुनरपर इति । कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म। चारुत्वहेतुतेति यावत्। ननु विच्छित्तीनामसंख्येयत्वान्न काचित्तादशी विच्छित्ति- रस्माभिर्द्ृष्टा या नानुप्रासादी नापि माधुर्यादावुक्तलक्षणेऽन्तर्भवेदित्याशक्क्याभ्युपग- मपूर्वकं परिहरति-वाग्विकल्पानामिति। वक्तीति वाक् शब्दः । उच्यत इति वागर्थः । उच्यतेऽनयेति वागभिधाव्यापारः । तत्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽ- नन्तः । अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसंख्येयः । प्रकारलेश इति। स हि चारु- त्वहेतुर्गुणो वालकारो वा स च सामान्यलक्षणेन संगृहीत एव। यैदाहुः-'काव्य- शोभाया कतारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्वलंकाराः' ईति। ध्वनिर्ध्वनिरिति वीप्सायां संभ्रमं सूचयन्नादरं दर्शयति-नृत्यत इति। तल्लक्षणकृद्भिस्तद्युक्त- काव्यविधायिभिस्तच्छ्रवणोद्भूतचमत्कारैश्च प्रतिपत्तभिरिति शेषः । ध्वनिशब्दे १. 'कथ न' ख., 'कथितं' ग. . 'अपि' क ख. १. 'लक्षणाई' ग. २. 'अत्र' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'यदाह' ग. ४. ग-पुस्तके 'इति' इत्यस्मादनन्तरं 'तथा व ... भिधेय शब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृतिः। इति' इत्पचिक- मस्ति. ५. 'विधातृभिः' क-ख. ६. 'च' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

१० काव्यमाला।

न च तेषामेषा दशा श्रूयते। तस्मात्प्रवादमात्रं ध्वनिः । न त्वस्य क्षोदक्षम तत्वं किंचिदपि प्रकाशयितुं शक्यम्। तथा चान्येन कृत एवात्र श्रोक :- 'यस्मिन्नस्ति न वस्तु किंचन मनःप्रह्लादि सौलंकृति व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैर्वक्रोक्तिशून्यं च यत्। काव्यं तद्धनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशसञ्जडो नो विझ्ोडभिदघाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः ॥'

कोऽत्यादर इति भावः। एषा दशेति। सयं दर्प: परश्र स्तूयमानतेत्यर्थः । वाग्विकल्प इति वाक्प्रवृत्तिहेतुप्रतिभाव्यापारप्रकार इति वा । तस्मात्प्रवादमात्र- मिति सर्वेषामभाववादिनां साधारण उपसंहारः। यतः शोभाहेतुत्वे गुणालंकारेभ्यो न व्यतिरिक्तः। यतश्र व्यतिरिक्तत्वे न शोभाहेतुः । यतश्व शोभाहेतुत्वेऽपि नादरास्पदं तस्मादित्यर्थः । न चेयमभावसंभावना निर्मूलैव दूषितेत्याह-तथा चान्येनेति। ग्रन्थकृत्समानकालभाविना मनोरथनाम्ना कविना। यतो न सालंकृति अतो न मनःप्रह्रादि । अनेनार्थालंकाराणामभाव उक्तः । व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैरिति शब्दालंकाराणाम्। वक्रोक्तिरुत्कृष्टा संघटना। तच्छून्यमिति शब्दार्थगुणानाम्। वक्रोक्तिशूँन्यशब्देन सामान्यलक्षणाभावेन सर्वालंकाराभाव उक्त इति केचित्। तैः पुनरुक्तं न परिहृतमित्यलम्। प्रीत्येति। गतानुगतिकानुरागे- णेत्यर्थः । सुमतिनेति। जडेन पृष्टो भ्रूभङ्गकेटाक्षादिभिरेवोत्तरं ददत्तत्सवरूपं काममाचक्षीतेति भावः । एवमेतेऽभावविकल्पाः शृङ्खलाक्रमेणागताः । न त्वन्यो- न्यमसंबद्धा एव। तथा हि तृतीयाभावप्रकारनिरूपणोपक्मे पुनःशब्दस्यायमेवा- भिप्राय उपसंहारैक्येन संगच्छते। अभाववादस्य संभावनाप्राणत्वेन भूतत्वमुक्तम्। १. 'क्षोदक्षमत्वं' ग. २. 'अस्ति' क-ख. ३. 'मालंकृति' ख, 'सोऽलंकृति' ग. ४. 'अभिद्धातु' ग. १. 'वाग्विकल्पा इति वाक्प्रतिपत्तिहेतु' ग. २. 'व्यापारा इति' ग. ३. 'इव संभार:' ग. ४. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'भाविनैव' ग. ६. 'यन्न' ग. ७. 'शून्य' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'परिहृतमेवेत्यलम्' ग. ९. 'कटाक्षैरेव' ग. २०. 'उपसंभारैक्यं च संगच्छते' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ११

भाक्तमाहुस्तमन्ये। अन्ये तं ध्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृत्तिरि- त्याहुः। यद्यपि च ध्वनिशब्दसंकीर्तनेन काव्यलक्षणविधायिभिर्गुणवृ- त्तिरन्यो वा न कश्चित्प्रकारः प्रकाशितः, तथापि गुणवृत्त्या काव्येषु

भाक्तवादस्त्वविच्छिन्नः पुस्तकेष्वित्यभिप्रायेण भाक्तमाहुरिति नित्यप्रवृत्तवर्तमाना- येक्षयाभिधानम्। भज्यते सेव्यते प्राज्ञेन प्रसिद्धतयोद्वोष्यत इति भक्तिर्धर्मोऽभि- धेयेन सारूप्यादिः । तत आगतो भाक्तो लाक्षणिकोऽर्थः । यदाहुः-'अभिधेयेन सारूप्यात्सामीप्यात्समवायतः । वैपरीत्यात्कियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता ॥' इति। गुणस मुदायवृत्तेः शब्दस्यार्थभागस्तैक्ष्ण्यादिर्भक्तिः। तत आगतो गौणोऽर्थो भाक्तः। भक्ति: प्रतिपाद्ये सामीप्यतैक्ष्ण्यादौ श्रद्धातिशयः। तां प्रयोजनत्वेनोददिश्य तत आ- गतो भाक्त इति गौणो लाक्षणिकश्च। मुख्यस्य वार्थस्य भङ्गो भक्तिरित्येवं मुख्यार्थ- बाधननिमित्तप्रयोजनमिति त्रयसद्भाव उपचारबीजमित्युक्तं भवति। काव्यात्मानं गुणवृत्तिरिति। सामानाधिकरण्यस्यायं भाव :- यद्यप्यविवक्षितवाच्ये व्वनिभेदे 'निःश्वासान्ध इवादर्शः' इत्यादावुपचारोऽस्ति, तथापि न तदात्मैव ध्वनिः । तद्यतिरेकेणापि भावात्। विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदादावविवक्षिते वाच्येऽप्युपचार एव, न ध्वनिरिति वक्ष्यामः । तथा च वक्ष्यति-'भत्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभे- दादयं ध्वनिः। अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तैया ॥' [इति], 'कस्यचिद्ध- निभेदस्य सातु स्यादुपलक्षणम्।' इति च। गुणाः सामीप्यादयः । धर्मास्तैक्ष्ण्याद- यश्च। तैरुपायैर्व्ृत्तिरैथान्तरे यस्य, तैर्रुपायैर्व्ृत्तिर्वा शब्दस्य यत्र स गुणवृत्तिः शब्दोर्ऽर्थो वा । गुणद्वारेण वा वैर्तनं गुणवृत्तिरमुखयोऽभिधाव्यापारः । एतदुकतं भवति-ध्वनतीति वा, ध्वन्यत इति वा, ध्वननमिति वा यदि ध्वनिस्तथा- प्युपचरितशब्दार्थव्यापारातिरिक्तो नासौ कश्चित्। मुंख्यार्थे ह्वयभिघैवेति पारि- शेष्यादमुख्य एव ध्वनिः । तृतीयराश्यभावात्। ननु केनैतदुक्तं ध्वनिर्गुणवृत्ति- रित्याशङ्क्याह-यद्यपि चेति। अन्यो वेति। गुणालंकारप्रकार इति यावत्। १. 'विभाक्तं' ग. २. 'संभाव्यते पदार्थन' क-ख. ३. 'सादृश्यात' क.ख. ४. 'प्रमेदात् ख. ५. 'त्वया' ख. ६. 'साग्यादयः' ख. ७. 'स्मृतिः' ग. ८. 'तैरुपायैवा शब्दर यत्र गुणवृत्तिः' ग. ९. 'वर्तमानं' क-ख. १०. 'मुख्यायें डप्यभिधैव' ग.

१२ काव्यमाला।

व्यवहारं दर्शयता ध्वनिमागों मनाक्स्पृष्टो लक्ष्यत इति परिकल्प्यैवमु- क्म्-भाक्तमाहुस्तमन्ये इति। के चित्पुनर्लक्षणकरणशालीनबुद्धयो ध्वनेस्तत्त्वं गिरामगोचरं सहृदय- हृदय संवेद्यमेव समाख्यातवन्तः। तेनैवविधासु विमतिषु स्थितासु सहृदय-

दर्शयतेति। भद्रोद्धटवामनादिना। भामहोक्तं 'शैब्दरछन्दोभिधानार्थः' इत्यभिधा- नस्य शब्दाद्भदं व्याख्यातुं भद्टोद्भ टो बभाषे-'शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृत्तिश्च' इति । वामनोऽपि 'सा सादृश्याल्लक्षणा वकोक्तिः' इति। मनाक्पृष्ट इति। तैस्तावद्धनिदिगुन्मीलिता। यथालिखितप्रतिपादकैस्तु स्वरूपविवेकं कर्तुम- शक्कुवद्धिस्तत्सवरूपविवेकोद्यतः प्रत्युतोपालभ्यते अभग्ननारिकेलकल्पयथाश्रुतग्रन्थ- नोद्रन्थनमात्रेणेति। अत एवाह-परिकल्प्यैवमुक्तमिति। यद्येवं न योज्यते तदा ध्वनिमार्ग: स्पृष्ट इति पूर्वपक्षेऽभिधानं विरुध्यते। शालीनबुद्धय इति। अप्रगल्भमतय इत्यर्थः । एते च त्रय उत्तरोत्तरं भव्यबुद्धयः। प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा। मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि संदेहेनापह्वुवते। अन्त्यासत्वनपहुवाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्याससंदेहाज्ञानप्राधान्यमेतेषाम्। तेनेति। एकेकोऽप्ययं विप्रतिपत्तिरूपो वाक्यार्थो निरूपेणे हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्येकवच- नम्। एवंविधासु विमतिष्विति निर्धारणे सप्तमी। आसु मध्ये एकोऽपि यो विमतिप्रकारस्तेनैव हेतुना तत्सरूपं ब्रूम इति ध्वनिस्वरूपमभिधयम्। अभि-

तिनिवृत्त्या तत्स्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्। शास्त्रप्रयोजनयोः साध्यसौधनभावः संबन्ध इत्युक्तम्। अँथ त्रितयप्रयोजनप्रतिपादकं 'सहृदयमनःप्रीतये' इति भागं व्याख्यातु- १. 'स्पृष्टोऽपि न' ख. १. 'भामहेनोक्त' ग. २. शब्दाश्छन्दोभिधानार्थाः' ग., 'शब्दशछन्दाभिधानार्थ' ख. ३. 'साटृश्यात्' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'पाङ्गैस्तु' ग. ५. 'विवेकोद्योतः' ख., 'विवेको न कृतः' ग. ६. 'तद्वन्थोद्रहण' ग. ७. 'योक्ष्यते मनाग्ध्वनि' ग. ८. 'पक्षविधानं ग. ९ 'निहुवते'ग. १०. 'निहुवाना' ग. ११. 'निरूपणडपि' ग. १२. 'एकोऽपि' म-पुस्तके नास्ति. १३. 'साधकभाव हत्युक्तम्' क-ख. १४. 'अतः भोतृगतप्रयोजन ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १३

मनःप्रीतये तत्स्रूपं ब्रूमः । तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकलसत्क-

नां बुद्धिभिरनुन्मीलितपूर्वम्। अथ च रामायणमहाभारतप्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारं लक्षयतां सहृदयानामानन्दो मनसि लभतां प्रतिष्ठामिति प्रकाश्यते।

माह-तस्य हीति। विमतिपदपतितस्येत्यर्थः । ध्वनेः सवरूपं लक्षयतां संब- न्धिनि मेनसि आनन्दो निर्वृत्यात्मा चमत्कारापरपर्यायः प्रतिष्टां परैर्विपर्यासाद्युपह- तैरनुन्मील्यमानत्वेन स्थमानं लभतामिति प्रयोजनं संपादयितुं तत्स्रूपं प्रकाश्यत इति संगतिः । प्रयोजनं च नाम तत्संपादकवस्तुप्रयोक्तृताप्राणतयैव तथा भवती- त्याशयेन मनःप्रीतये तत्सरूपं ब्रूम इत्येकवाक्यतया व्याख्यातं तत्स्रूपशब्दं व्याचक्षाणः संक्षेपेण तावत्पूर्वोदीरितविकल्पपश्चकोद्धरणं प्रथयति-सकले- त्यादिना। सकलशब्देन सत्कविशब्देन च प्रकारलेशे कस्मिंश्चिदिति निराकरोति। अतिरमणीयमिति भाक्ताद्यैतिरिक्तमाह। नहि 'सिंहो बटुः', 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र रम्यता काचित। उपनिषद्भूतशब्देन तु अपूर्वसमाख्यामात्रकरण इत्यादि निराकृतम् । अणीयसीभिरित्यादिना गुणालंकारानन्तर्भूतत्वं सूचयति। अथ चेत्यादिना तत्समयान्तःपातिन इत्यादिना यत्सामयिकत्वं शङ्कितं तन्निरवकाशी- करोति। रमायणमहाभारत प्रभृतिशब्देनादिकवेः प्रभृति सर्वैरेव मुनिभिर स्यादरः कृतः इति दर्शयति। लक्षयतामित्यनेन वाचां स्थितमविषय इति परास्यति। लक्ष्य- तेऽनेनेति लक्ष्यो लक्षणम्। लक्ष्येण निरूपयन्ति लक्षयन्ति तेषाम्। लक्षणद्वारेण निरूपयतामित्यर्थः । सहृदयानामिति। येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विश- दीभूते मनोमकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते" हृदयसंवादभाजः सहृदयाः । यथोक्तम्-'योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः। शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवामनिना II' इति। आनन्द इति। रसस्य चर्वणात्मनः प्राधान्यं दर्शयन्रसध्वनेरेव सर्वत्र मुख्यभूतमात्मत्वमिति दर्शयति। तेन यदुक्तम्- १. 'अणीयसीभिरपि' ग. १. 'मनसि हृदये' क-ख. २. 'पञ्चतोद्धरणं' ग. ३. 'व्यतिरेकमाह' ग. ४. 'कचित्' ख. ५. 'त एव' ग.

१४ काव्यमाला।

तत्र पुनर्ध्वनेर्लक्षयितुमारब्घस्य भूमिकां रचयितुमिदमुच्यते-

'ध्वनिर्नामापरो योऽसौ व्यापारो व्यज्जनात्मकः । तस्य सिद्धेऽपि भेदे स्यात्काव्या- डत्वं न रूपिता ।।' इति तदपहस्तितं भवति। तथा ह्वभिधाभावनारसचर्वणात्मा क्ोऽपि त्र्यंशे काव्ये रसचर्वणा तावज्जीवितभूतेति भवतोऽप्यविवादोऽस्ति। यथोक्तं त्वयैव-'काव्ये रसयिता सर्वों न बोद्धा न नियोगभाक्' इति। तद्वस्त्वलंकार- ध्वन्यभिप्रायेणाङ्गमात्रत्वमिति सिद्धसाधनम्। रसध्वन्यभिप्रायेण तु स्वाभ्युपगम- प्रसिद्धिसंवेदनविरुद्धमिति। तत्र कवेस्तावत्कीर्त्यापि प्रीतिरेव संपाद्या। यदाह- 'कीर्ति सर्गफलामाहुः' इत्यादि। श्रोतृणां च व्युत्पत्तिर्यद्यप्यस्ति, यथोक्तम्- 'धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषे- वणम् ।।' इति, तथापि प्रीतिरेव प्रधानम्। अन्यथा प्रभुसंमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्रसंमितेभ्यश्चेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तिहेतुभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्तिहेतो- र्जायासंमितत्वलक्षणो विशेष इति प्राधान्येनानन्द एवोक्तः। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि चानन्द एव पार्यन्तिकं मुख्यं फलम्। आनन्द इति च ग्रन्थकृतो नाम। तेन स एवानन्दवर्धनाचार्य एतच्छास्त्रद्वारेण सहृदयहृदयेषु प्रतिष्टां देवतायतनादिवदन- श्वरीं स्थितिं लभताम् । सिद्धिं गच्छत्विति भावः । यथोक्तम्-'उपेयुषा- मपि दिवं सन्निबन्धविधायिनाम्। औस्त एव निरातक्कं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥' इति। तैथा मनसि प्रतिष्ठामिति एवंविधस्य मनसः सहृदयचक्र्वर्ती खल्वयं ग्रन्थकृदिति भावः । यथा-'युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य' इति। खवना- मप्रकटीकरणं श्रोतृणां प्रवृत्त्यङ्गमेव संभावनाप्रेत्ययोत्पादकमुखेनेति ग्रन्थान्ते वक्ष्यामः । एवं ग्रन्थकृतः कवेः श्रोतुश्च मुख्यं प्रयोजनमुक्तम्। नेनु ध्वनिसरूपं ब्रूम' इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्थस्येति १. 'पुनः' ग-पुस्तके नासि्ति. १. 'असिद्धे ग. २. 'काव्येऽशत्वं न रूपतेति । एतेनापहस्तित' ग. ३. 'अंश- मात्रत्वं' ग. ४. 'स्वार्थापगम' ग. ५ 'इत्यादौ' क-ख. ६. 'व्युत्पत्तिप्रोती यद्यपि स्तः' ग. ७. 'निबन्धनम्' क-ख. ८. 'वेदादिशास्त्रभ्यो' क-ख. ९. 'हेतुजाया' ग. १०. 'देवायतनादि' ग. ११. 'स्थिति लभताम्' क.ख-पुस्तकयोनीस्ति. १२.'आस्थ- येव' ग. १३. 'यथा' ख. २४. 'यावत्' क-ख. १५. 'प्रत्ययोपादानमुखेन' ग. १६. ग.पुस्तके 'तत्रेति' इत्यादि इत्यर्थः' इत्यन्तं प्रथमम्, 'ननु ध्वनिस्वरूप' इत्यादि 'करोति' इत्यन्तं चानन्तरं वर्तते. १७. 'अस्येति' ग.

१ उद्द्योतः ] ध्वन्यालोकः । १५

'अर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ २ ॥' काव्यस्य हि ललितोचितसंनिवेशचारुणः शरीरस्येवात्मा साररूपतया स्थिंतः सहृदयश्राध्यो योऽर्थस्तस्य वाच्यः प्रतीयमानश्चेति द्वौ मेदौ।

व्याख्याभिधाने का संगतिः कारिकाया इत्याशक्क्य संगति कर्तुमवतरणिकां केरोति-तत्रेति। एवंविधेऽभिधेये प्रयोजने च स्थित इत्यर्थः । भूमिरेव भूमिका। यथा पूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्व भूमिरेव विरच्यते तथा ध्वनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरूपयितव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भूमिः। तत्पृष्ठेऽधिक- प्रतीयमानांशोल्िज्वनात्। वाच्येन समशीर्षिकागणनं तस्याप्यनपह्रवनीयत्वं प्रति- पादयितुम्। स्मृतावित्यनेन यः समाम्नातपूर्व इति द्रदयति। शब्दार्थशरीरं काव्यमिति यदुक्तं तत्र शरीरग्रेहणादेव केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन भाव्यमेव। तत्र शब्दस्तावच्छरीरभाग एव संनिविशते। सर्वजनसंवेद्यधर्मत्वात्स्थूलकृशादि- वत्। अर्थः पुनः सकलजनसंवेद्यो न भवति। न ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यँपदेशः । लौकिकवैदिकवाक्येषु तदभावात्। तदाह-सहृदयश्राध्य इति। स एक एवार्थो द्विशाखतया विवेकिभिर्विभागबुर्द्धाभियुज्यते। तथाहि-तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति केस्मचित्सहृदयः शाघते। तद्भवितव्य केनचिद्विशेषेण ।यो विशेषः स प्रतीयमानभागो विवेकिभिर्विशेषहेतुत्वादात्मेति व्यवस्थाप्यते। वाच्यसंकेलना- विमोडितहृदयैस्तु तत्पृथग्भीवो विप्रतिपद्यते चार्वाकैरिवात्मपृथग्भावः। अत एवार्थ इत्येकतयोपक्रम्य सहृदयश्लाध्य इति विशेषणद्वारा हेतुमभिधायापोद्धारणद्दशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम्। न तु द्वावप्यात्मानौ काव्यस्य। काव्यातमेति कारिकाभां- गगतं काव्यशब्दं व्याकर्तुमाह-काव्यस्य हीति। लैलितशब्देन गुणालंकार- १. 'स्मृतः' क ख. २ 'यो' क-ख-पुस्तकयोर्नासिति. १. 'करोति ध्वनेरेवेत्यादिना' ग. २. 'इव' ग. ३. 'निरूपितव्ये' क ख. ४. 'आलिङ्गनात्' ग. ५. 'निर्वहणादेव' ग. ६.'संनिर्विशते' ख. ७. 'व्यवहारःग. ८. 'विभज्यते' ग. ९. 'कस्मैचिदेव सहृदयाः श्राघन्ते । तत्र भवितव्यं'ग. १०. यतो विशेषः' ग. ११. 'संवलना' ग. १२. 'भावे' ग. १३. 'भावे' ग. १४. 'इत्येक' ग-पुस्तके नास्ति. १५. 'उपोद्धारदृशा' ग. १६. 'काव्यस्य' कख-पुस्तकयोनोस्ति. १७. 'भाग' ग. पुस्तके नास्ति. १८. 'मिलित' ग.

१६ काव्यमाला।

'तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । बहुधा व्याकतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविधायिभिः॥३॥' तेतो नेह प्रतन्यते केवलमनूदते पुनर्यथोपयोगमिति। 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ४'

ग्रेहणमाह। उचितशब्देन रसविषयमेवौचित्यं भवतीति दर्शयन्रसध्वनेर्जीवित्वं सूचयति। तदभावे हि किमपेक्षयेदमौचित्यं नाम सर्वत्रोद्धोष्यत इति भावः । योऽर्थ इति येतानुवदन्परेणाप्येतत्तावदभ्युपगतमिति दर्शयति-तस्येत्यादिना। तदभ्युपगम एव बुद्धंशत्वे सत्युपपद्यत इति दर्शयति। तेन यदुक्तम्-चारुत्व- हेतुत्वाद्रुणालंकारव्यतिरिक्तो न ध्वनिः' इति तत्र ध्वनेरात्मखरूपत्वाद्वेतुरसिद्ध इति दर्शितम्। नें ह्यात्मा चारुत्वहेतुर्देहस्येति भवति। अथाप्येवं स्यात्तथापि वाच्ये नानैकान्तिको हेतुः । न ह्यलंकार्य एवालंकारः। गुणी एव गुणः । तैंदर्थमपि वाच्यांशोपक्षेपः । अत एव वक्ष्यति-'वाच्यः प्रसिद्धः' इति। तत्रेति। द्यंशत्वे सत्यपीत्यर्थः । प्रसिद्ध इति। वनितावदनोद्यानेन्दूदया- दिवल्लौकिक एवेत्यर्थः । उपमादिभिः प्रकारे: स व्याकृतो बहुधेति संगतिः । अन्यैरिति कारिकाभागं काव्येत्यादिना व्याचष्टे-ततो नेह प्रतन्यत इति। विशेषप्रतिषेधेन शेषाभ्यनुज्ञेति दर्शयति-केवलमित्यादिना। पुनःशब्दो वौच्याद्विशेषद्योतकः । अन्यदेव वस्त्विति। तद्यतिरिक्तत सारभूतं चेत्यर्थः । महैकवीनामिति बहुवचनमशेषविषयांव्यापकत्वमाह । एतदभिधास्यमानप्रतीयमानानुप्राणितकाव्य- १. 'भटोद्भटप्रभृतिभिस्ततो' ग. २. 'पुनः' सर्वेषु पुस्तकेषु नास्ति. ३. 'आभाति' ग.

१. 'अनुग्रह' ग. २. 'सूत्रयति' ग. ३. 'इत्यवेति' ग. ४. 'इतीयत्त।' क., 'इतीयता' ख., 'इति यदा' ग. ५. यता यच्छब्देनेत्यर्थः. ६. 'तावत् ग पुस्तके नास्ति ७. 'चारुत्वहे तुत्वाद्वेतुरसिद्ध इति द्शितम्' क-ख. ८. 'न त्वात्मा' ग. ९.'वा' ग. १०. 'एतदथेभपि' ग. ११ 'वाच्यांशात् ग. १२. 'रिक्तासारभूतं' ग. १३. 'महा' ग-पुस्तके नास्ति. १४. 'विषयव्यापकमाह' क-ख. १५. 'मानं' क-ख.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १७

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्याद्वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम्। यत्तत्सहृदयहै दयसुप्रसिद्धं प्रसिद्धेभ्योSलंकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वोवयवेभ्यो व्यतिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाङ्गनासु। यथा ह्यङ्गनासु लावण्य पृथडिरवर्ण्यमानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचना-

निर्माणनिपुणप्रतिभाभाजनत्वेनैव महाकविव्यपदेशो भवतीति भावः। यदेवंविध- मस्ति तद्भाति। न ह्यत्यन्तासतो मानमुपपन्नम्। रजताद्यपि नात्यन्तमसद्भाति। अनेन सत्त्वप्रयुक्त तावद्भानमिति भासनात्मत्वमवगम्यते। तेने यद्भाति तदसि्ति तथेत्युक्तं भवति। तेनायं प्रयोगार्थ :- प्रसिद्धं वाच्यं धर्मिप्रतीयमानेन व्यतिरि- क्ेन तद्वत्तथा भासमानत्वाल्लावण्योपेताङ्गनाङ्गवत् । प्रसिद्धशब्दस्य सर्वप्रतीतत्व- मलंकृतत्वं चार्थः । यत्तदिति सर्वनामसमुदायश्वमत्कारसारताप्रकटीकरणार्थमव्य- पदेश्यत्वमन्योन्यसंवलनाकृतं चाव्यतिरेकिभ्रमं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्दर्शयति। एतच्च किमपीत्यादिना व्याचष्टे। लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्येङ्गयमवयव- व्यतिरिक्तं धैर्मान्तरमेव। न चावयवानामेव निर्दोषता वा भूषणयोगो वा लाव- ण्यम्। पृथडू निर्वर्ण्यमानकाणादिदोषशून्यशरीरावयवयोगिन्यामप्यलंकृतायामपि लावण्यशून्येयमिति, अतथाभूतायामपि कस्यांचिल्लावण्याभृतचन्द्रिकेयमिति सहद- यानां व्यवहारात्। ननु लावण्यं तावद्यतिरिक्तं प्रथितम्। प्रतीयमानं किं तदित्येवं न जानीमः। दूरे तु व्यैतिरिक्तप्रथेति तथाभासमानत्वमसिद्धो हेतुरित्याशक्क्य स ह्यर्थ इत्यादिना स्वरूपं तस्याभिधत्ते। सर्वेषु चेत्यादिना च व्यतिरेकप्रथां साधयिष्यांते। तेत्र प्रतीयमानस्य तावद्ौ भेदौ-लौकिकः, कौव्यव्यवहारगोचरश्रेति। 9 लौकिको

ड्विर्वर्ण्यमानं' ग. १. 'हृदय' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'चावयवभ्यः' ख. ३. 'अपृथकपृथ-

१. 'यद्येवं' ग. २. 'भवति' ग. ३. 'भागं' ग. ४. 'भानात्सत्वमवगम्यते' ग. ५. 'अतो यद्भाति' ग. ६. 'शब्दप्रतीतत्वं' क-ख. ७. 'व्यतिरेक न्रमं' क-ख. ८. 'इत्य- नेन' ग. ९. 'व्यक्ष्य इवावयव' ग. १०. 'धर्माक्रमं' ग. ११. 'इत्येवं जानीमः' ग. १२. 'व्यतिरेक' ग. १३. 'सर्वेष्वित्यादिना'क. १४. 'तत्तु' ग.१५. 'काव्यव्यापार' क-ख. १६. 'इति' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. १७. 'स्वशब्दवाच्यताः कदाचिदध्यशेते' ग. २ ध्व० लो०

१८ काव्यमाला।

मृतं तत्त्वान्तरं तद्वदेव सोऽर्थः । स ह्यर्थो वाच्यसामथ्योक्षिप्तं वस्तु- मात्रमलंकारा रसादयश्चेत्यनेकप्रभेदप्रमिन्नो दर्शयिष्यते। सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम्। तथा ह्याद्यस्तावत्प्रभेदो वाच्यादूर विभेदवान्। स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेघरूपः । यथा-

यः शेब्दवाच्यतां कदाचिदधिशेते। स च विधिनिषेधाद्यनेकप्रकारो वैस्तुशब्देनो- च्यते। सोऽपि द्विविधः। यः पूर्व क्वापि वोक्यालंकारभावमुपमादिरूपतयान्वभूत्, इदानीं त्वनलंकाररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावादपूर्वप्रत्यभिज्ञानबलादलंकारध्वनि- रिति व्यपदिश्यते। ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तद्रूपताभावेन तूपलक्षितं वस्तुमात्रमु- च्यते। मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम्। यस्तु खप्रेऽपि न खशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतितः, किं तु शब्दसमर्प्यमाणहृदयसंवादसुन्दरविभावानुभावस-

रसः । स चे काव्यव्यापारैकगोचरो रसध्वनिरिति। स च ध्वनिरेवेति स एव मुख्यतयात्मेति। यदूचे भटटनायकेन-'अंशत्वं न रूपिता' इति, तद्वस्त्वलंकार- ध्वन्योरेव यदिनामोपालम्भः, रसध्वनिस्तु तेनैवात्मतयाङ्गीकृतः । रसचर्वणात्मन- स्तृतीयस्यांशस्याभिधाभावनांशद्वयोत्तीर्णत्वेन निर्णयाद्वस्त्वलंकारध्वन्यो रसध्वनिप- र्यन्तमेवेति वयमेव वक्ष्यामस्तैत्रेत्यास्तां तावद्वाच्यसामर्थ्याक्षित् इति भेदत्रयव्यापकं सामान्यलक्षणम्। यद्यपि हि" ध्वननं शब्दस्यैव व्यापारः, तथाप्यर्थसामर्थ्यस्य सहकारिणः सर्वत्रानपायाद्वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वम्। शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यङ्गथे- ऽप्यर्थसांमर्थ्यात्प्रतीयमानावगतिः। शब्दशक्तिः केवलमवान्तरकरण इति वक्ष्यामः। दूरं विभेदवानिति। विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कैस्यचिदपि विमतिः। एतदर्थ १. 'दूरप्रविभेदवान्' ग. १. 'शब्दो वाच्यतां' ख. २. 'अपि शेते' ख. ३. 'वस्तुमेदेन' क ख. ४. 'वा- क्यार्थोऽलंकार' क-ख. ५.'भावात्मपूर्व' क-ख. ६. 'अपदिश्यते' क-ख. ७. 'तद्रूपाभा- वेन' क-ख. ८. 'समीक्ष्यमाण' ग. ९. 'समुचितप्राग्विनिविष्ट' ग. १०. 'सुसंविदा' क-ख. ११. 'चर्वणा' ग. १२. 'च' ग-पुस्तके नास्ति. १३. 'भट्टनायकः अङ्गत्वं न रूपतेति' ग. १४. 'उपालब्धः'ख., 'उपारम्भः' ग. १५. 'आत्मना' क. १६. 'दयो- क्तिर्न तैरुन्नयाद्वस्त्वलंकार' ग. १७. 'तत्र तेभ्यस्तावत्' क. १८. 'क्षिप्तं' क-ख. १९. 'हि' क.ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २०. 'सामर्थ्यादेव गतिः' ग. २१. 'कस्यापि' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १९

'भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुडब्वासिणा दरिअसीहेण ।'

प्रथमं तावदेतावेवोदाहरति-'भ्रम धार्मिक विश्रब्धः स शुनकोऽद मारितसतेन। गोदावरीनदीकूर्ललतागहनवासिना दप्तसिंहेन ।I' कस्याश्चित्संकेतस्थानं जीवितसर्व- खायमानं धार्मिकसंचरणान्तरायदोषात्तद वलुप्यमानपल्लवकुसुमादिविच्छायीकरणाच्च परित्रातुमियमुक्तिः । तत्र स्वतःसिद्धमपि भ्रमणं श्वभयेनापोहितमिति प्रतिप्रेसवा- त्मको निषेधाभावरूपः, न तु वियोगप्रैषादिरूँपोSत्र विधिः । अतिसर्गप्राप्तकालयो- र्ह्य्यं लोद। तत्र भावतदभावयोर्विरोधाद्योस्तावन्न युगपद्वाच्यता, नै क्रमेण। विरम्य व्यापारद्वयाभावात्। 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्' इत्यादिनाभिधाव्यापारस्य विरम्य व्यापारासंभवाभिधानात्। ननु तात्पर्यशक्तिपर्यवसिता विवक्षया दप्तधार्मि- कतदादिपदार्थान्वयरूपमुख्यार्थबाधकबलेन विरोधनिमित्तया विपरीतलक्षणया च वाक्यार्थींभूतनिषेधप्रतीतिमभिहितान्वयदशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एव सोऽर्थः । एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारस्तैत्र वाच्यातिरिक्तोऽन्योऽर्थ इति। नैतत्। त्रयो ह्यत्र ध्यापारा: संवेद्यन्ते-पदार्थेषु सामान्यात्मखभिधाव्यापारः, समयापेक्षार्थावगमन- शक्ति:, अभिघासमयश्च। तावत्येव न विशेषांशे। आनन्त्याद्यभिचाराच। एकस्य ततो विशेषरूपे वाक्यार्थे तात्पर्यशक्ति: परस्परान्विते। 'सामान्यादयन्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि' इति न्यायात्। तत्र च द्वितीयकक्षायां भ्रमेति विध्यतिरिक्त्त न किंचित्प्रतीयते। अन्वयमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात्। नहि 'गङ्गायां घोषः', 'सिंहो बटुः' इत्यत्र यथान्वय एव बुभूषन्प्रतिहन्यते। योग्यताविरहात् । तथा तव भ्रम- णनिषेद्धा स श्वा सिंहेन हतः। तदिदानीं भ्रमणनिषेधककारणवैकल्याङ्भरमणं तवो- चितमित्यन्वयस्य न काचित्क्षतिः । अत एव मुख्यार्थबाधा नात्र शङ्कयेति न विप- रीतलक्षणाया अवसरः। भवतु वौसौ। तथापि द्वितीयस्थानसंक्रान्ताभावादसौ न १. 'तावदेवोदाहरति' क-ख. २. 'विश्वस्तः' क-ख. ३. 'श्ाद्' क.ख. ४.'तीर- लतागहनट्प्तसिंहेन' ग. ५. 'प्रसवार्थको न विषयाभावरूपो' ग. ६. 'रूपो विधिरिति सर्व प्राप्तकालयोग्यम्। तत्र भावतदभाव' ग. ७. 'न' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'विशेषं' ख. ९. 'व्यापारस्यासंभवाभिधानात' क-ख. १०. 'शक्ति' क-ख- पुस्तकयोर्नास्ति. ११. 'तन्न' ग. १२. 'व्यवहाराः' ग. १३. 'इत्यत्रापि' ग. १४. 'निषेधकारण' ग. १५. 'इत्यत्रान्वयस्य' ख. १६. 'चासौ' ग.

२० काव्यमाला।

भवति। तथा हि मुख्यार्थबाधायां लक्षणाप्रक्कप्तिः। सो च विरोधप्रतीतिरेव। न चात्र पदार्थानां खात्मन विरोधः। परस्परं विरोध इति चेत्, सोऽयं तर्ह्न्वये विरोधः प्रत्येयः । न च प्रतिपन्नेऽन्वये विरोधप्रतीतिः। प्रतिपत्तिश्चान्वयस्य नाभिधाशत्तया। तस्याः पदार्थप्रतिपत्त्युपक्षीणाया विरम्यव्यापारात् इति तात्पर्य- शक्त्यैवान्वयप्रतिपत्तिः। नन्वेवमैपि 'अङ्गल्यग्रे करिवरशतम्' इत्यत्राप्यन्वयप्र- तीतिः स्यात्। किं न भवत्यन्वयप्रतीतिः दशदाडिमादिवाक्यवत्। किं तु प्रमा- णान्तरेण सोऽन्वयः प्रत्यक्षादिना बाघितः प्रतिपन्नोऽपि शुक्तिकायां रजतमिवेति तदवगमकारिणो वाक्यस्याप्रामाण्यम्। 'सिंहो माणवक' इत्यत्र द्वितीयकक्षानिवि- षतात्पर्यश कक्िसमर्पितान्वयबाधकोल्लासनानन्तर मभिधातात्पर्यशक्तिद्वय व्यतिरिक्ता तावत्तृतीयैव शक्तिस्तद्वाधकशक्तिविधुरीकरणनिपुणा लक्षणाभिधाना समुल्लसाते। नन्वेवं 'सिंहो बटुः' इत्यत्रापि काव्यरूपता स्यात्। ध्वेननलक्षणस्यात्मनोSत्रापि समनन्तर वक्ष्यमाणतया भावात्। ननु घटेऽपि जीवव्यवहारः स्यात्। आत्मनो विभुत्वेन तत्रापि भावात्। शरीरस्य खलु विशिष्टाधिष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीव- व्यवहार: ने यस्य कस्यचिदिति चेत्, गुणालंकारौचित्यसुन्दरशब्दार्थशरीरस्य सति ध्वैननात्मन्यात्मनि काव्यरूपताव्यवहारः । न चात्मनोऽसारता काचिदिति समानम्। न चैवं भक्तिरेव ध्वनिः। भक्तिर्हि लक्षणाव्यापारस्तृतीयकक्षानिवेशी। चतुर्थ्या तु कक्षायां ध्वननव्यापारः । तथा हि त्रितयसंनिधौ लक्षणा प्रवर्तत इति तावद्भवन्त एव वदन्ति। तत्र मुख्यार्थबाँधता तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरमूला। निमित्तं च यदभिधीयते सामीप्यादि तदपि प्रमाणान्तरावगम्यमेव। यत्त्विद घोष- स्यातिपवित्रत्वशीतलत्वसेव्यत्वादिकं प्रयोजनमशब्दान्तरवाच्यं प्रमाणान्तराप्रति- १. 'लक्षणायां' क. २. 'बाधा च' ग. ३. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'दश- दाडिमानि, षडपूपा:, कुण्डमजाजिनम्, पललपिण्डः, अधरोरुकमेतत्कुमार्याः, स्फैय- कृतस्य पिता प्रतिशीनः, इति समुदायोऽत्रानर्थकः' इति व्याकरणमहाभाष्यम्(१। २।४५). ५. 'एवेति' ग. ६. 'तदपगम' ग. ७. 'तावत्' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'रूपत्वं' ग. ९. 'ध्वनिलक्षण' ग. १०. 'समनन्तरमेव लक्ष्यमाण' ग. ११. 'न घटेडपि' क. १२. 'अन्यस्य कस्यच्िदिति' ग. १३. 'गुणालंकारौचित्य' ग-पुस्तके नास्ति. १४. 'ध्वन्याख्ये आत्मनि' ग. १५. 'तथाहीति' ग. १६. 'तावद्गवतां मतम्' ग. १७. 'बाधा' ग. १८. 'सेव्यत्वादिक प्रयोजनं सशब्दान्तरावाच्य' क., 'सेव्यत्वादि शब्दान्तरवाच्यं' ग.

१ उद्त्योत: ] छन्यालोकः। २१

पन्नम्, बेटोवा पराक्रमातिशयशालित्वं तत्र शब्दस्य तावन्न व्यापारः। तथाहि तत्सामीप्यात्तद्धर्मत्वानुमानैमनैकान्तिकम्, सिंहशब्दवाच्यत्वं च बटोरसिद्धम्। अ्रथ यत्र यत्रैवंशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र तद्धर्मयोग इत्यनुमानान्तरं कथं, तथापि व्याप्ति- ग्रहणकाले मौलिकं प्रमाणान्तरं वौच्यं च नासिति। न च स्मृतिरियम्। अननुभू- सेस्तदयोगानिर्यमा प्रतिपत्तेर्व कुरेतदँविव क्षि तमित्यध्यव सायाभाव प्रसङ्गाच्चेत्यसिति ताव- दत्र शब्दस्यैव व्यापारश्च नाभिधात्मा। समयाभावात्। न तात्पर्यात्मा। तस्यान्त्रय- प्रतीतावेव परिक्षयात् । ने लक्षणात्मा। उक्तादेव हेतोः स्खलद्ृतित्वाभावात्। तत्रापि हि स्खलद्गतित्वे पुनर्मुख्यार्थबाधानिमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्था स्यात्। अत एव यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तद्यसनमात्रम्। तस्मादभिधातात्पर्यलक्ष- णव्यतिरिक्तश्रतुर्थोSसौ व्यापारो ध्वननद्योतनव्यञ्जनप्रत्यायनावगमनादिसोदरव्य- पदेशनिरूपितोऽम्युपगन्तव्यः । यद्वक्ष्यति-'मुरुयां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थ- दर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥' इति। तेन समयापेक्षा वाच्यावगमशक्तिरभिधाशक्तिः । तदन्यथानुपपत्तिसहायार्थावबोधनशक्तिस्तात्पर्य-

त्रयोपजनितार्थावगममूलजाततत्प्रतिभापवित्रितप्रतिप त्तृप्रतिभासहायार्थद्योतनशक्ति- ध्र्वननव्यापारः । स च प्राग्वृत्त व्यापारत्रयं न्यकुर्वन्प्रधानम्। अत एव काव्या- त्मेत्याशयेन विधिनिषेधप्रमुखतया च प्रयोजनविषयोऽपि निषेधविषय इत्युक्तः । अभ्युपगममात्रेण चैतंदुक्तम्। न त्वत्र लक्षणात्यन्ततिरस्कृता। अन्यसंक्रमणयोर- भावात्। नह्यर्थशक्तिमूलेऽस्या व्यापारः। सहकारिमेदाचच शक्तिभेदः स्पष्ट एव। तथा तस्यैव शब्दस्य व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतस्य विवक्षावगतावनुमापकत्वव्यापारः । अक्षादिसहक्कृतस्य वा विकल्पत्वव्यापारः। एवमभिहितान्वयवादिनामियदनपहक- १. 'पदेन वा' ग. २. 'न तावन्न' ग. ३. 'अनैकान्तिकत्वं' ग. ४. 'इत्यनुमानं तस्यापि' ग. ५. 'वाच्यं' क-ख पुस्तकयोर्नास्ति. ६.'नियम्याप्रति' ग. ७. 'वक्तुरेवं विवक्षित' क-ख. ८. 'एव' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ९. 'न' ग-पुस्तके नास्ति. १०. 'सखलितगतित्वा' ग. ११. 'हि' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १२. 'दोतन'ग-पुस्तके नास्ति. २३.'सहायार्थबोधन' क-ख. १४. 'तच्छक्तिवाधोपजनित' ग. १५. 'श्ाततत्प्र- तिभास' ग. १६. 'प्रतिपत्त' क-पुस्तके नास्ति. १७. 'प्रभा' ग. १८. 'प्रधानभूतः काव्यात्मे' ग. १९. 'इत्युक्तम्' ग. २०. 'चेदमुक्तम्' ग. २१. 'सहकृत्य वा' ग. २२. 'तावदिदमनपहवनीयं' ग.

२२ काव्यमाला।

नीयम्। योऽप्यन्विताभिधानवादी 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति हृदये गृहीत्वा शरवदभिधाव्यापारमेव दीर्घदीर्घमिच्छति तस्य यदि दीर्घदीर्घो व्यापारस्तदेकोऽसा- विति कुतः। भिन्नविषयत्वात्। अथानेकोऽसौ तद्विषयसहकारिमेदादसजातीय एव युक्तः। सजातीये च कार्ये विरम्यव्यापारः शब्दकर्मबुद्धादीनां पदार्थविद्धिर्नि- षिद्धः। असजातीये चास्मन्नय एव। अथ योऽसौ चतुर्थकक्षानिविष्टोऽर्थः सएव झटिति वाक्येनाभिधीयत इत्येवंविधं दीर्घदीर्घत्वं विवक्षितम्। तैर्हि तत्र संकेता- करणात्कथं साक्षात्प्रतिपत्तिः। निमित्तेषु संकेतः नैमित्तिकस्त्वसावर्थ ईति संकेतान- पेक्ष एवेति चेत्, पैश्यत श्रोत्रियस्यानुवाकहतबुद्धेरुक्तिकौशलम्। यो ह्यसौ पर्य- न्तकक्षाभीगार्थ: प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णस्तस्य पश्चात्तनाः पैदार्था निमित्तभावं गैच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपोत्रं प्रति नैमित्तिकत्वमभिमतम्। अथोच्यते- पूर्व तत्र संकेतग्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्भवतीत्यमुया वस्तुस्थित्या निमित्तत्वं पदार्थानाम्, तर्हि तैदैनुसारानुपयोगेन न किंचिदप्युक्तं स्थात्। न चापि प्राक्प- दार्थेषु संकेतग्रहणं वृत्तम्। अन्वितानामेव सर्वदा प्रयोगात्। आवापोद्वापाभ्यां तथाभाव इति चेत्, संकेतः पदार्थमात्र एवेत्यभ्युपगमे पाश्चात्यैव विशेषप्रतीतिः । अथोच्यते-दष्टैव झडिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः किमत्र कुर्म इति तदिदं वैरयमपि न नाड्गीकुर्मः। यद्वक्ष्याम :- 'तद्वत्सचेतसां सोरऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम्। बुद्धौ तेरेवावभासिन्यां झडित्येवावभासते ।I' इति। किं तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र संभाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीयतद्विकल्पपरम्परानुदयादभ्यस्तविषयव्याप्तिसमय- स्मृतिकमवन्न संवेद्यत इति निमित्तनैमित्तकभावश्चावश्याश्रयणीयः। अन्यथा गौण- लाक्षणिकयोर्मुख्याद्भेदः 'श्रुतिलिङ्गादिप्रमाणषङ्कस्य परदौर्बल्यम्' इत्यादि प्रक्रिया- विघातो निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः सामर्थ्यान्निर्निमित्ततावैचित्र्ये चाभ्युपगते किम- १. 'यो ह्यन्विता' ग. २. 'हृदये' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'एव' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'कारयें' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ५. 'च' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'स इति झडिति' क ख. ७. 'तत्र तहिं' क-ख. ८. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. ९. 'एव' ग-पुस्तके नास्ति. १०. 'पश्य' क-ख. ११. 'भागार्थः' ग. १२.'पदार्थाव- गमनिमित्त' ग. १३. 'आगच्छन्तीति' ख. १४. 'तदनुरणनोपयोगि न तदप्युक्तं' ग. १५. 'संबन्धग्रहणं' ग. १६. 'सदा' क-ख. १७. 'अत्र' ग-पुस्तके नास्ति. १८. 'अपि न' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १९. 'तत्त्वार्थदर्शिन्यां' ग. २०. 'स्मृति तमवन्न' ग. २१. 'प्रक्रियाविकल्पास्तन्निमित्त' ग. २२. 'समर्ितत्मात' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २३

परमस्माखवसूयया। येऽप्यविभक्त स्फोटं वाक्यं तदर्थरूपमित्याहुस्तैरप्यविद्यापद- पतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया। तदुत्तीर्णत्वे तु सर्व पैरमेश्वराद्वयं ब्रह्मेत्यस्म- च्छास्त्रानुसरणेन विदितं तन्र्रालोकग्रन्थं विचारयतेत्यास्ताम्। यत्तु भट्टनायकेनो- क्म्-'इह दप्तसिंहादिपेदप्रयोगेऽपि धार्मिकपदप्रयोगे च भयानकरसावेशकृतैव निषेधावगतिः । तदीर्येभीरुधीरत्वप्रकृतिनियमावगममन्तरेणैकान्ततो निषेधगत्य- भावात्' इति, तेन्न। केवलार्थसामर्थ्यान्निषेधगतेर्निमित्तमिति, तत्रोच्यते-केनो- क्तमेतत्, 'वक्तृप्रतिपत्तृविशेषावगमविरहेण शब्दगतध्वननव्यापारविरहेण च निषे- धावगतिः' इति। वक्तृप्रतिपत्तप्रतिभासहकारित्वं ह्यस्माभिर्द्योतनस्य प्राणत्वेनोक्तम्। भयानकरसावेशश्च न वर्ण्यस्य। भयमात्रोत्पत्त्यभ्युपगमात्। प्रतिपत्तुश्च रसावेशो रसाभिव्यक्त्ैव। रसस्य च शब्दवाच्यत्वं तेनापि नोपगतमिति व्यङ्गयत्वमेव। प्रतिपत्तुरपि रसावेशो न नियतः। नह्यसौ नियमेन भीरुधार्मिकसब्रह्मचारी सह- दय एव। अथ तद्विशेषोऽपि सहकारी कल्प्यते तर्हि वक्तृप्रतिपत्तृप्रतिभाप्राणितो व्वननव्यापारः किं न सह्यते। किं च वस्तुध्वनिं दूषयता रसध्वनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुष्ठुतरां ध्वनिध्वंसोऽयम्। यदाह-'कोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः' इति। अथ रसस्यैवेर्थता प्राधान्यमुक्तं तत्को न सहते। अथ वस्तुमात्रध्वनेरेतदु- दाहरणं न युक्तमित्युच्यते तथापि कीव्योदाहरणत्वाद्वावप्यत्र ध्वनी सतः। को दोषः । अपि चोक्तनीत्या संभोगाभिलाषविभावसंकेतस्थानोचित विशिष्टकाक्कादेनु- भावशबलनोचितशङ्गाररसानुवेधः । रसस्यालौकिकत्वात्। तावन्मात्रादेवे भेदस्या- नुगमात्। प्रथमं निर्विवादसिद्धविविक्तविधिनिषेधप्रदर्शनाभिप्रायेण चैतद्वैसतुध्वनेरु- दाहरणं दत्तम्। यस्तु ध्वनिव्याख्यानोद्यतस्तात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव वा ध्वननमवोचत्स नास्माकं हृदयमावर्जयति। यदाहु :- 'भिन्नरुचिर्हि लोकः' इति। तदेतदग्रे यथायथं प्रतरिष्याम इत्यास्तां तावत्। भ्रमेति अतिसष्टोऽपि प्राप्तस्ते भ्रम- १. 'स्फोटकवाक्यं तदर्थमाहुः' ग. २. 'परमेश्वराद्वयं बूमहे इत्यस्मच्छास्त्राका- रणेन न विदितं तत्वालोक' ग. ३. 'पदयोगेऽपि' क-ख, ४. 'भीरुत्व' ग. ५. 'तत्र' ख. ६. 'न निवार्यते। तस्य' ग. ७. 'भीरुधार्मिकस्य सब्रह्मचारिहृदय एव' क-ख. ८. 'इयत्ता' क. ९. 'तत्केन सह्यते' क-ख. १०. 'कार्योदाहरणत्वाद्वावपि ध्वनी स्ताम्' क-ख. ११. 'अनुभावं स्वबलनोदित' ग. १२. 'एव चानुपगमात्' ग. १३. 'रसध्वने:' ग. १४. 'यत्तु' ग. १५. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति, 'इति वदताग्रे यथायथं' ग. १६. 'ब्रूमेति' ग. १७, 'असि' ग,

२४ काव्यमाला।

क्कचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपे विधिरूपो यथा- 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पहिअ रत्तिअन्धअ सेज्जाए महँण मज्जहिसि ॥'

णकालः । धार्मिकेति कुसुमाद्युपकरणार्थ युक्तं ते भ्रमणम्। विश्रब्ध इति शङ्काका- रणवैकल्यात्। स इति यस्त भयप्रकम्पप्रायममङ्गलमकृत। अद्येति दिध्या वर्धस इत्यर्थः । मारित इति पुनरस्यानुत्थानम्। तेनेति यः पूर्व कैर्णोपकर्णिकया त्वयाप्या- कार्णतो गोदावरीकच्छगहने प्रतिवसतीति। पूर्वमेव हि तद्रक्षायै तैत्त्वतयोपश्रावितः स चाधुना तु दप्तत्वात्ततो गहनान्न निःसरतीति। प्रसिद्धगोदावरीतीरेपरिसरानुस- रणमपि तावत्कथाशेषीभूतं का कथा तल्लतागहनप्रवेशशङ्काया इति भावः। 'श्वश्रू- सत्र निमज्जति (शेते ) अत्राहं दिवसकं प्रलोकय । मा पथिक रात्र्यन्ध शय्या- यामावयोरमाङ्कीः ॥ अत्र शयिष्ठा वा।' महँण इति निपातोSनेकार्थवृत्तिरत्रावयो- रित्यर्थ न तु ममेति। एवं हि विशेषवचनमेव शङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात्। कश्चित्प्रोषितपतिकां तरुणीमवलोक्य प्रवृद्धमदनाक्कुरः संपन्नः पान्थोS- नेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निषेधाभावोऽत्र विधिः। न तु निमत्रणरूपो- Sप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभावः । सौभाग्याभिमानखण्डनाप्रसङ्गात्। अत एव रात्र्यन्धेति समुचितसमयसंभाव्यमानविकाराकुलितत्वं ध्वनितम्। भावतदभावयोश्च सांक्षाद्वि- रोधाद्वाच्याद्यंक्नयस्य स्फुटमेवान्यत्वम्। यत्त्वाह भट्टनायक :- 'अहमित्यभिनय- विशेषणात्मदशवेदनाच्छाब्दमेतदपि' इति। तत्राहमिति शब्दस्य तावन्नायं साक्षा- दर्थः । काक्कादिसहायस्य च तावति ध्वननमेव व्यापार इति ध्वनेर्भूषणमेतत्। अत्तेति प्रयत्ननानिभृतसंभोगपरिहारः। अथ यद्यपि भवान्मदनशरासारदीयमाण- १. 'कचित्प्रतिषेधे विधिरूपो' ग. १. 'कर्णाकर्णिकया' ग. २. 'यतत्वयापश्रावितोऽसावधुना' क., 'एतत्वथा' ख. ३. 'तीर' क ख-पुस्तकयोरनास्ति. ४. 'आशङ्कयेति' ग. ५. 'आवयोः शयिष्ठाः । हे इति निपातोडनेकार्थवृत्तिरत्र न तु ममेति' ग. ६. 'कांचित' ग. ७. 'प्रबुद्ध- मदनातुरं संपन्न' ग. ८. 'प्रवतेनारूपः' ग. ९. 'खण्डनापदेशादत्रैव रात्र्यन्घेति' क-ख. १०. 'साक्षात' ग पुस्तके नास्ति. ११,'व्यकत्यास्य स्फुट' ग. १२. 'तत्रापि भट्टनायकः' ग. १३. 'तावच्छव्दस्य नायं' ग. १४. 'अत्रेति प्रयलेनाभृतसंभोग' ग.

१ उद्द्योत: ] व्वन्यालोकः । २५

क्वचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- 'वच्च मह व्विअ एकेइ होन्तु णीसासरोइअव्वाइं। मा तुज्ज वि तीअ विणा दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ।।' क्कचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपेऽनुभयरूपो यथा- 'दे आ पसिअ णिवत्तसु मुहससिजोष्हाविलुत्ततमणिवहे। अहिसारिआणँ विग्घं करोसि अण्णाणँ वि हआसे ।।'

हृदय उपेक्षितुं न युक्तस्तथापि किं करोमि पापो दिवसकोऽयम्। अनुचितत्वात्कु- त्सितोऽयमित्यर्थः । प्राकृते पुंनपुंसकयोरनियमः । न च सर्वथा समुपेक्ष्यः। यतोऽ- त्रैवाहं तत्प्रलोकय नान्यतोऽहं गच्छामि। तदन्योन्यवदनावलोकनविनोदेन दिनं तावदतिवाहयाव इत्यर्थः । प्रतिपन्नमात्रायां च रात्रावन्धीभूनो मेदीयायां शय्यायां मा श्िक्षः । अपि तु निमृतनिभृतमेत्य देत्तावधाननिकटकण्टकनिद्रान्वे- षणपूर्वकमितीयदत्र ध्वन्यते ।I 'व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहृतस्य जनिषत ।I' अत्र व्रजेति विधिः । न प्रमा- दादेव नायिकान्तरसंगमनं तव, अपि तु गाढानुरागादेव। अन्यादृडुखरागगोत्र- स्खलनादि च। केवलं पूर्वकृतानुपालनात्मना दाक्षिण्येनैकरूपताभिमानेनैवे त्वमत्र स्थितः, तत्सर्वथा शठोऽसीति गाढमन्युरूपोऽयं खण्डितनायिकाभिप्रायोऽत्र प्रती- यते। न चासौ विध्यँभावरूपो निषेधः । नापि विध्यन्तरमेर्व। अन्यनिषेधा- भावात्। हे इति निपातः प्रार्थनायाम्। आ इति तावच्छब्दार्थे। तेनायमर्थ :- 'प्रार्थये तीवत्प्रसीद निवर्तखव मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विघ्नं करोष्यन्यासामपि हताशे ।' अत्राध्यवसितान्निवर्तखेति प्रतीतेर्निषेधो

१. 'तमोणिवहे' ख ग.

१. 'मदीयां शय्यां मा श्रिक्ष्याः' क-ख. २.'दत्ताभिधान' क-ख. ३. 'जनिष्यते' क-ख. ४. 'गाढानुरागाद्येनान्यादृ्ुखवणो गोत्रस्खलनादि तानि च केवलं पूर्वकृता- नुपालनं न दाक्षिण्येन नैक' ग. ५. 'एव' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'अत्रास्थितः' ग. ७. 'व्रजनाभाव' ग. ८. 'एव' क-ख. पुस्तकयोर्नास्ति. ९. 'तेनायमर्थः' ग-पुस्तके नास्ति. १०. 'प्रसीद तावत्' ग. ११. 'ज्योत्लाभा' ग. १२. 'अत्रावसितागमनात्'ग.

२६ काव्यमाला।

क्चिद्वाच्याद्विभिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा- 'कस्स व ण होइ रोसो दद्दण पिआए सव्वणं अहरम्। सभमरउपमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एह्विम् ।I' वाच्यः । गृहागता नायिका गोत्रस्खलिताद्यपराधिनी नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता, नायकेन चौटूपक्मपूर्वकं निवर्त्यते-न केवलं ख्ात्मनो मम च निवृत्त्या विम्नं करोषि, यावदन्यासामपि। ततस्तव न कदाचन सुखलवलाभोऽपि भेंविष्य- तीत्यत एव हनाशासीति वल्लभाभिप्रायरूपश्चाटुविशेषो व्यङ्यः। यदि वा सख्यो- पदिश्यमानापि तदवधीरणया गच्छन्ती सर्योपदिश्यते-न केवलमात्मनो विम्नं करोषि, लाघवादैबहुमानास्पदमात्मानं कुर्वती अत एव हताशा यावद्वदनचन्द्रिका- प्रकाशितमार्गतयान्यासामभिसारिकाणां विन्नं करोषीति सख्यभिप्रायरूपश्चाटुविशेषो व्यङ्गयः । अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवसितात्प्रतीपगमनात्प्रियतमगृहगमनाच्च निवर्तस्वेति पुनरपि वाच्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतव्यङ्गयभेदस्य प्रेयोरसवदलंकार- स्योदाहरणमिंदं स्यात्, नं ध्वनेः । तेनायमत्र भावः-काचिद्रभसात्प्रियतममभि- सरन्ती तद्गहाभिमुखमागच्छता तेनैव हृदयवल्लमेनैवमुपश्लोक्यतेSप्रत्यभिज्ञानच्छ- लेन। अत एवात्मप्रत्यभिज्ञापनार्थमेव नर्मवचनं हताशे इति। अैन्यासामपि विघ्नं करोषि तव चेप्सितलाभो भविष्यतीति का प्रत्याशा। अत एव गदीयं वा गृहमा- गच्छ, त्वदीयं वा गच्छाव इत्युभयत्रापि तात्पर्यादनुभयरूपो वल्लभाभिप्रायश्वाद्वात्मा व्यक्कय इत्येव व्यवतिष्ठते। अन्ये तु-'तटस्थानां सहृदयानामभिसारिकां प्रतीय- मुक्तिः' इत्याहुः। तत्र हताशे इत्यामत्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमा- णम्। एवं वाच्यव्यक्कययोर्धार्मिकपान्थप्रियतमाभिसारिकाविषयैक्येऽपि स्रूप- मेदाद्भेद इति प्रतिपादितम्। अधुना तु विषयमेदादपि व्यक्कयस्य वाच्याद्वेद इत्याह-व्यवस्थापित इति । विषयमेदोऽपि विचित्ररूपो व्यवतिष्ठमानः सहृदयैर्व्यवस्थापयितुं शक्यत इत्यर्थः ॥ 'कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्रा प्रियायाः १.'गृहागतनायिका' क-ख. २. 'चारूपक्रम' ग. ३. 'निर्वृत्या' ख., 'निर्वृति' ग. ४. 'भविष्यत्यत एवाह' क-ख. ५. 'चाविशेषो' ग. ६. 'यदि वा' क-ख.पुस्तकयो- र्नास्ति, ७. 'अबहुमान' क., 'अबहुमानमात्मानं' ख. ८. 'व्यङ्गयस्य च' ग. ९. 'इदं' क-ख-पुस्तकयोर्नोस्ति. १०. 'तद्धूनेः' क. ११. 'अन्यासां च' ग. १२. 'इत्यामत्रणौच्तिरित्यादि' ग्र.

१ उद्दयोत: ] व्वन्यालोकः । २७

अन्ये चैवंविधाः प्रकारा वाच्याद्विमेदिनः प्रतीयमानभेदाः संभ- वन्ति। तेषां दि्मात्रमेतत्प्रदर्शितम्। द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्वि- भिन्नः सप्रपञ्चमग्रे दर्शयिष्यते। तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रभेदो वाच्य-

सत्रणमधरम्। सभ्रमरपझ्माघ्राणशीले वारितवामे सहखवेदानीम् ॥' कस्य वेति अनी- ्ष्यालोरपि। न भवति रोषो दृष्ट्रेति कृत्वापि कुतश्चिदेवापूर्वतया प्रियायाः सव्रण- मधरं दृष्ट्रावलोक्य। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले। शीलं हि कथंचिदपि वारयितुं न शक्यम्। वारिते वारणायां हे वामे, तदनङ्गीकारिणि सहस्वेदानीम्। उपालम्भ- परम्परामित्यर्थः । अत्रायं भाव :- काचिदविनीता कुतश्चित्खण्डिताधरा तत्सवि- धसंविधाने भर्तरि तमनवलोकमानयेव कयाचिद्विदग्धसख्या तैद्वाच्यतापरिहारायैवें- मुच्यते। सहखवेदानीमिति वाच्यमविनयवतीविषयम्। भर्तृविषयं तु अपराधों नास्ती- त्यावेद्यमानं व्यङ्गयम्। तस्यां च प्रियतमेन गाढमुपालभ्यमानायां तद्यलीकशङ्कित- प्रातिवेश्मिकलोकविषयं चाविनयप्रच्छादनेन प्रत्यायनं व्यक्चयम्। तत्पत्न्यां च तदु- पालम्भतद विनयप्रहृष्टायां सौभाग्यातिशयख्यापनं प्रियाया इति शब्दबलादिति सप- त्नीविषयं व्यङ्ग्यम्। सपत्नीमध्ये ईयत्खलीकृतास्मीति लाघवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तम्। प्रत्युतायं बहुमानः। सहख शोभखेदानीमिति सखीविषयं सौभाग्यप्र- ख्यापनं व्यङ्गयम्। अद्येयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लमेत्थं रक्षिता। पुनः प्रकटरदनदंशनविधिर्न विधेय इति तच्चौर्यकामुकविषयसंबोधनं व्यङ्गयम्। इत्थं मयैतदपहुतमिति स्ववैदग्ध्यख्यापनं तटस्थविदग्धलोकैविषयं व्यङ्गयमिति। तदेत- दुक्तत व्यवस्थापितशब्देन। अग्र इति द्वितीयोद्द्योते 'असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ञयः क्रमे- णोच्चयोतितः परः' इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदवर्णनावसरे। तथाहि विधिनिषेधतदुभयात्मना रूपेण संकलथ्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवचनः, तथा नालंकारध्वनिः। अलंकाराणां भूयस्त्वात्। तत एवोक्तम्-'सप्रपञ्चं' इति। तृती- यस्त्विति। तुशब्दो व्यतिरेके। वस्त्वलंकारौ शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते ताव-

१. 'कचिद्वाच्याद्' ग. १. 'पझ्माघ्रायिणि' क. २. 'तदनवलोक्यमानयैव' क-ख. ३. 'तदनार्यपरि' ग. ४. 'एतत्' क-ख. ५. 'इयत्ता' क-ख. ६. 'प्रकटाधरदंशनविधिरत्र न युक्त: प्रत्यु- तायं बहुमान:' इति ग. ७. 'लोक' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'व्यतिरेकी' क.

२८ काव्यमाला।

सामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते। न तु साक्षाच्छब्दव्यापारविषय इति वाच्या- द्विभिन्न एव। तथा हि वाच्यत्वं तस्य खवशब्दनिवेदितत्वेन वा स्यात्, द्रसभावतदाभासतत्प्रशमा: पुनर्न कदाचिदभिधीयन्ते। अथ चासाद्यप्राणतया प्रति- भान्ति तत्र तु ध्वननव्यापारादटते नासिति कल्पनान्तरम्। स्खलद्रतित्वाभावे मुरुया- र्थबाधादेर्लक्षणानिबन्धनस्यानाशङ्कनीयत्वात्। औचित्येन प्रवृत्तौ चित्तवृत्तेराखाद्यत्वे स्थायिन्या रसो व्यभिचारिण्या भावः। अनौचित्येन तदाभासः। रावणस्येव सीतायां रतेः । यद्यपि तन्न हास्यर मरूपतैव 'शङ्गाराद्धि भवेर्द्धोसः' इति वचनात्। तथापि पाश्चात्येयं सामाजिकानां स्थितिः। तन्मयीभवनदशायां तु रतेरेवासाद्यतेति शुङ्गा- रतैव प्रैतिभाति पौर्वापर्यविवेकावधीरणेन। 'दूराकर्षणमोहमत्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुतिम्' इत्यादौ। तदसा शङ्गाराभास एव तदङ्गभावाभासश्चित्तवृत्तेः प्रशम एव प्रकान्ताया हृदयमाह्लादयति। यतो विशेषेण तत एव तत्संगृहीतोऽपि पृथ- गर्गैणितोऽसौ । तथा 'एकस्मिञ्शयने पराखुखतया वीतोत्तरं ताम्यतोर्रन्योन्यं हृद- यस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौंरवम्। दंपत्योः शनकैरपाङ्गवेलनामिश्रीभवच्चक्षुषोर्भग्नो मानकलि: सहासरभसव्यावृत्तकैण्ठग्रहः ॥' इत्यत्रेर्ष्यारोषीत्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रैसादिरर्थ: । 'पुत्रस्ते जात' इततो यथा हर्षो जायते तथा। नापि लक्ष- णया। अपि तु सहदयस्य हृदयसंवादबलाद्विभावानुभावप्रतीतौ तन्मयीभावेना- साद्यमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धखवभावसुखादिविलक्षणः परिस्फुरति। तदाह- प्रेंकाशत इति। तेन तत्र शब्दस्य ध्वननमेव व्यापारोऽर्थसहकृतस्येति। विभावाद्यर्थोऽपि पुत्रजन्महर्षन्यायेन तां चित्तवृत्ति जनयतीति जननातिरि- कोऽर्थस्यापि व्यापारो ध्वननमेवोच्यते। स्वशब्देति। शैक्गारादिनाभिधाव्यापा- रवशादेव निवेदितत्वेनेति। विभावादीति । तात्पर्यशक्त्येत्यर्थः । तत्र १. 'प्रकाश्यते' क ख. २. 'ख' क-ख पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'अथवास्वाद्य' ग. २. 'तु' क-ख.पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'रस' क-ख-पुस्तकयो- र्नास्ति. ४. 'हास्य:' क-ख. ५.'प्रति' ग.पुस्तके नास्ति. ६.'तत एतत्संगृहीतो' कख. ७. 'भणितः' ख. ८. 'अन्योन्यस्य हृदि स्थिते' ग. ९. 'वळनात्' ग. १०. 'कण्ठ- अ्हम्' ग. ११. 'कोपात्मनो' ग. १२. 'उपशमः' ग. १३.'रसादर्थः' ग. १४. 'इत्य- न' ग. १५. 'सहदयहृदयं' ग. १६. 'विभावप्रतीतेः' क-ख. १७. 'रसस्यमानतैक' फ-ख. १८. 'प्रकाशते' क.ख. १९. 'न पुत्रजन्यविषन्यायेन'ग. २०. '5प्यर्थस्यापि' क. २१. 'शृंझ्ारादिना शब्देन' ग. २२. 'विर्भावादिति' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २९

विभावादिप्रतिपादनमुखेन वा। पूर्वस्मिन्पक्षे सवशब्दनिवेदितत्वाभावे रसादीनामप्रतीतिप्रसङ्गः । न च सर्वत्र तेषां स्वशब्दनिवेदितंत्वम्। यत्राप्यस्ति तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुखेनैवैषां प्रेतीतिः। ख- शब्देन सा केवलमनूदते। न तु तत्कृता। विषयान्तरे तैथा तस्या अद-

स्वशब्दस्यान्वयव्यतिरेकौ रस्यमानतासारं रसं प्रति निराकुर्वन्ध्वननस्यैन ताविति दर्शयति-न च सर्वत्रेति। यथा भटेेन्दुराजस्य-'यद्विश्रम्य विलोकितेषु ब- हुशो निःस्थेमैनी लोचने यद्रात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूँनाब्जिनीनालवत्। दूर्वा- काण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गैण्डयोर्द्ष्टे यूनि सयौवनासु वनिताखवेषैव वेषस्थितिः ॥' इत्यत्रानुभावविभावावबोधनोत्तरमेव तन्मयीभवनयुक्त्यां तद्विभावा- नुभावोचित चित्तवृत्तिवासनानुरज्ञित स्वसंविदानन्दचॅर्वणगोचरोऽर्थो रसात्मा स्फुर-

एवं व्यतिरेकाभावं प्रदर्श्यान्वयाभावं दर्शयति-यत्रापीति। तदिति खशब्द- निवेदितत्वम्। प्रतिपादनमुखेनेति। शब्दप्रयुक्तया विभावादिप्रतिपत्त्येत्यर्थः । सा केवलमिति। तथा हि-'याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तदत्तकम्पानतां कालिन्दीतटरूढव झुललतामालिङ्ग्य सोत्कण्ठया। तद्गीतं गुरुबाष्पगद्रद गलत्तारखरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम् ।।' इत्यत्र विभावानुभावौ म्लानतया प्रतीयेते। प्रतिपन्नं कुर्वतोत्कण्ठाचर्वणागोचरं प्रैतिपाद्यत एव। सोत्कैण्ठशब्दः केवलं सिद्धं साधयति। उत्कमित्यनेन तूक्तानुभावानुकर्षणं कर्तु सोत्कण्ठशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोपि नौनर्थकः। पुनरनुभावप्रतिपादने हि

१. 'निवेदयत्वम् । यत्रापि वास्ति' क ख. २. 'अप्रतीतिः' ग. ३. 'सा' क-ख-पुस्तकयोर्नासि्ति. ४. 'तथा' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'दर्शनात्' ग.

१. 'व्यतिरेकस्य मानकसारं' ग. २. 'स्थीमनी' क.ख. ३. 'दून' क-ख. ४. 'कृष्णे यूनि' ग. ५. 'विभावबोधानन्तर' ग. ६. 'वृत्तिवासना' क-ख. ७. 'चर्वण' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'भावभ्रम' ग. ९. 'निवेदयत्वं' क-र्र. १०. 'प्रतिपद्यते' क., 'प्रत्यपद्यत' ख. ११. 'सोत्कण्ठा' ग. १२.'कर्तुं' क०ख-पुस्तक- योरनास्ति. १३. 'नानार्कः' ग.

३० काव्यमाला।

र्शनात्। नहि केवलशृङ्गारादिशब्दमात्रभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्वप्रतीतिरस्ति। यतश्र स्वाभिधानमन्तरेण केव- लेभ्योऽपि विभावादिभ्यो विशिष्टेभ्यो रसादीनां प्रतीतिः। केवलाच्च सोभिधानादप्रतीतिः। तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्यामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्त- त्वमेव रसादीनाम्। न त्वभिधेयत्वं कथंचित्। इति तृतीयोऽपि

पुनरुक्तमतन्मयीभावो वा। न तु तत्कृतेत्यत्र हेतुमाह-विषयान्तर इति। 'यद्विश्रम्य-' इत्यादौ, न हि यदभावेऽपि यद्भवति तत्कृतं तदिति भावः । अदर्शनमेव द्रैढयति-नहीति। केवलशब्दार्थ स्फुटयति-विभावादीति। काव्य इति । तव मते काव्यरूपतया प्रैयुज्यमान इत्यर्थः । मनागपीति। ृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सान्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः II' इति। एवं स्वशब्देन सह रसादेर्व्यतिरेकान्वयाभावमुपदर्श्य तमेवोप- संहरति-यतश्चेत्यादिना कर्थंचिदित्यन्तेन। अभिधेयमेव सामर्थ्य सहकारिशक्ति- रूपं विभावादिकं रसध्वनने शब्दस्य कर्तव्ये, अमिधेयस्य च पुत्रजन्महर्षभिन्नयो- गक्षेमतया जननव्यतिरिक्ते दिवाभोजनाभावविशिष्टपीनत्वानुमितरात्रिभोजनविल- क्षणतया चानुमानव्यतिरिक्ते ध्वनने कर्तव्ये सामर्थ्य शक्तिविशिष्टं समुचितसाक- ल्यम्। इति द्वयोरपि शब्दार्थयोर्ध्वननव्यापारः । एवं द्वौ पक्षावुपक्म्याद्यो दूषितः । द्वितीयस्तु कथंचिद्ूषितः कथंचिदज्वीकृतः। जननानुमानव्यापाराभिप्रायेण दूषित: ध्वननाभिप्रायेगाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वननं मन्यते स न वस्तुतत्त्ववेदी। विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशंक्तिर्मेदसंसर्गे वा पर्यवस्येत्। न तु रस्यमानतासीरे रसे। इत्यलं बहुना। इतिशब्दो हेत्वथे।

१. 'विशिष्टेभ्यो' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'सवाभिधानमात्रात्' क-ख. १. 'प्रथयति' ग. २. 'शब्दार्थ:' ग. ३. 'विभावादिति' ग. ४. 'प्रसज्यमान'ग. ५. 'अत्रैव स्वशब्देन' ग. ६. 'उपदशिं' ख., 'उपपत्या प्रदर्श्य तथैवोप' ग. ७. 'विधेयस्य पुत्र' ग. ८. 'शक्ति: विशिष्टसमुच्ित' ग. ९. 'अनुव्यापार' क., 'अनुमाव्यापार' ग. १०. 'शक्तिमेद: संसगे' ग. ११. 'सारो रसः' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३१

प्रभेदो वाच्याद्भिन्न एवेति स्थितम्। वाच्येन त्वस्य सहैव प्रतीतिरि- त्यग्रे दर्शयिष्यते। 'काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। कौश्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोक: श्रोकत्वमागतः ॥५॥'

इत्यपि हेतोस्तृतीयोऽपि प्रकारो वाच्याद्भिन्न एवेति संबन्धः । सहैवेति। इवशब्देन विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति तद्दर्शयति-अग्र इति। द्वितीयोद्योते। एवं 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इतीयता ध्वनिस्वरूपं व्याख्यातम्॥ अधुना काव्यात्मत्वमितिहै।सव्याजेनैव दर्शयति-केाव्यस्यात्मेति। स एवेति प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यम्। इतिहासबलात् प्रक्रान्तवृत्तिग्रन्थबलाच्च। तेन रस एव वस्तुत आत्मा वस्त्वलं- कारध्वनी तु सर्वथा रैसं प्रति पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यमि प्रायेण ध्वनिः काव्यस्यात्मेति सामान्येनोक्तम्। शोक इति। कौरध्चद्वन्द्वावियोगेन सह- चरीहननोद्धूतेन साहचर्यध्वंसनेनोत्थितो यः शोक: स्थायिभावो निरपेक्ष्यभावत्वा- द्विप्रलम्भशङ्गारोचितस्थायिभावत्वादन्य एव। स एव तथाभूतविभावतदुत्थाक्र- न्दाद्नुभावचर्वणया हृदयसंवादतन्मयीभवनक्रमादाखाद्यमानतां प्रतिपन्नः करुण- रसरूपतां लौकिकशोकव्यतिरिक्तां स्वचित्तवृत्तिसमाखाद्यसारां प्रतिपन्नो रसः परि-

पतां श्रीप्तः मा निषादेत्यादि । न तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम्। एवं हि सैति तद्दुःखेन सोऽपि दुःखित इति कृत्वा रसस्यात्मतेति निरवकाशं भवेत्।

१. 'प्रदर्शयिष्यते' ग.

१. 'इह शब्देन' क.ख. २. 'इति तद्दर्शयति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'इति यतो' ग. ४. 'इतीतिहास' ग. ५. 'वाच्यस्य' क-ख. ६. 'ग्रन्थार्थ' क.ख. ७. 'रसं पर्यवस्यत इति' ग. ८. 'क्रौज्चस्य' क-ख. ९. 'सच्चित्तद्रुतमास्वाद्य' ग. १०. 'बलवत्' ग. ११. 'स्वरूपभाववाग्विलासादि' ग. १२. 'व्यञ्जकत्वादिति नये' ग. १३. 'इव' ख. १४. 'प्राप्तम्' ग. १५. 'सति' ग-पुस्तके नास्ति.

३२ काव्यमाला।

विविधविशिष्टवाच्यवाचकरचनाप्रेपञ्चचारुण: काव्यस्य स एवार्थ: सारभूतः संनिहितसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाकन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः । 'मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्ौश्चमिथुनादेकमवघीः काममोहितम् ।'

ने तु दुःखसंतप्तस्यैषा दशेति। एवं हि चर्वणोचितशोकस्थायिभावात्मककरुणरससमु- च्छलनस्वभावत्वात्स एव काव्यस्यात्मा सारभूतखभावोऽपरशब्दवैलक्षण्यकारकः । एतदेवोक्तं हृदयदर्पणे-'यावत्पूर्णो न चैतेन तावन्नैवैवम्' इति। अगम इति च्छान्दसेनाडागमेन। स एवेत्येवकारेणेदमाह-नान्य आत्मेति। तेन यदाह भट्टनायक :- 'शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्त्वेन युक्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये र्काव्यधीर्भवेत्' इति तेदपा- स्तम्। व्यापारो हि यदि ध्वननात्मा रसनास्वभावस्तन्नापूर्वमुक्तम्। अंथामिधैव व्यापारस्तथाप्यस्याः प्रौधान्यं नेत्यावेदितं प्राक्। श्ोकं व्याचष्टे-विविधेति। विविधं तत्तदभिव्यज्जनीयरसानुगुण्येन विचित्रं कृत्वा वाच्ये वाचके रचनायां च प्रेपेश्चेन यच्चारुशब्दार्थालंकारगुणयुक्तमित्यर्थः । तेन सर्वत्रापि न ध्वननसद्भावेऽपि तथा व्यवहारः । आत्मसद्भावेऽपि क्वचिदेव जीवव्यवहार इत्युक्तं प्रीगेव। तेनैत- न्निरवकाशम्। यदुक्तं हृदयदर्पणे-'सर्वत्र तर्हि काव्यव्यवहारः स्यात्' इति। संनिहितसहचरीति विभाव उक्तः । आकन्दितशब्देनानुभावः । जनित इति। चर्वणगोचरत्वेनेति शेषः । ननु शोकचर्वणातो यदि श्लोक उद्धतस्तत्प्रतीयमानं १५

१. 'विशिष्ट' ग-पुस्तके नासिति. २. 'प्रपञ्च' क-ख-पुस्तकयोर्नासिति. ३. 'सार- भूतः । तथा चादिकवेर्निहृतसहचरी' ग. १. 'तद्दुःख' ख., 'न च दुःख' ग. २. 'भाववचनात्मक' क-ख. ३. 'समुच्चलन' ग. ४. 'रसभूतोऽपर शब्दस्य वैलक्षण्य' ग. ५. 'अमुमेवेति। च्छान्दसेनेडा' ग. ६. 'इति' क-खःपुस्तकयोर्नास्तिः ७. 'अर्थे तत्त्वेन युक्त' ग. ८ 'काव्यगीः' ग. ९. 'तदस्तम्' क-ख. १०. 'अथाभिघेय' क-ख. ११. 'प्राधान्ये' ग. १२. 'प्र- पञ्चेन' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति, १३. 'प्रागेतन्नैतन्निरव' ग. १४. 'निहृत' ग. १५. 'विशेषः' क-ख.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक:। ३१

शोको हि करुणरेसस्थायिभावः प्रतीयमानरूप एवेति प्रतिपादितम्। प्र- तीयमानस्य चान्यप्रभेददर्शनेऽपि रसाभावमुखेनैवोपलक्षणम्। प्राधान्यात्। 'सरस्वती खादु तदर्थवस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम्। अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति प्रतिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम्।।६।।' वस्तु काव्यस्यात्मेति कुत इत्याशज्ज्याह-शोको हीति । करुणस्य च चर्वणा- गोचरात्मन: शोकः स्थायिभावः। शोके हि स्थायिभावे ये विभावानुभावास्तत्समु- चिता चित्तवृत्तिश्षर्वणात्मा रस इंत्यौचित्यात्स्थायिनो रसतापत्तिरित्युच्यते। प्राक्ख- संविदितं परत्रानुमितं च चित्तवृत्तिजातं संस्कारक्रमेण हृदयसंवादमादधानं चर्वणा- यामुपयुज्यते। ननु प्रतीयमानरूपमात्मा तेत्र त्रिभेदं प्रतिपादितम्। न तु रसैक रूपम्। अनेन चेतिहासेन रसस्यैवात्मभूतत्वर्मुक्तं भवतीत्याशक्क्याभ्युपगमेनैवोत्तर- माह-प्रतीयमानस्य चेति । अन्यो भेदो वस्त्वलंकारात्मा। भावग्रहणं व्यभिचारिणोऽपि चर्व्यमाणस्य तावन्मात्राविश्रान्तावपि स्थायिचर्वणापर्यवसानो- चितैरसप्रतिष्ठामनवाप्यानुप्राणकत्वं भवतीत्युक्तम्। यथा-'नखं नखाग्रेण विघट्ट- यन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम्। आमन्द्रमाशिजजितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती ।I' इत्यत्र लैजायाः । रसभावशब्देन े तदाभासतत्प्रशमावपि संगृहीतावेव। अवान्तरवैचित्र्येऽपि तदेकरूपत्वात्। प्राधान्यादिति। रसपर्यवसानादित्यर्थः। तावन्मात्रविश्रान्तावपि चौन्यशब्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्व- लंकारध्वनेरपि जीवितत्वमौचित्यादुक्तमिति भावः । एवमितिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्यात्मतां प्रदर्श्य स्वैंसंवित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति-सरखवतीति। वाग्रूपा भगवतीत्यर्थः। अर्थशब्देन वस्तुशन्दं वस्तुशब्देन तत्त्वशब्दं च वक्तुं वम्तुशब्दं व्याचष्टे-निःष्यन्दमानेति। दिव्य- १. 'रस' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'अवलोकसाम्यं प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तं समभिव्यनक्ति' क-ख. १. 'काव्यात्मेति' ग. २. 'तच्चर्वणा' ग. ३. 'शोक:' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'तस्व- समुच्िता' ग. ५. 'तच्चेति मेदं' ग. ६. 'उक्त' ग-पुस्तके नास्ति. ७. 'उदित' क-ख. ८ 'आपे प्राणकत्वं' क-ख. 3. 'भवतीति' ग-पुस्तके नास्ति. १०. 'लज्जया' क -. ११. 'च' ग-पुस्तके नास्ति. १२. 'चाशाब्द' ग. १३. 'एवौचित्यात' ग. १४. 'स च संवित्' ग. १५. 'वस्तुशब्देनार्थशब्दं तत्त्वशब्देन च व्रस्तुशब्दं' ग. ३ ध्व० लो०

३४ काव्यमाला।

वैस्तुतत्त्वं निःष्यन्दमाना महतां कवीनां [सरस्वती] लोकसामान्यं प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति। येनास्मिन्नतिविचित्रकविपर- म्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पश्चषा वा महाकवय इति गण्यन्ते। इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते। वेद्यते स हिं काव्यार्थतच्वज्ञैरेव केवलम् ।।७॥'

मानन्दरसं स्यमेव प्रस्नुवानेत्यर्थः । येदाह भट्टनायक :- 'वाग्धेनुर्दुग्ध एकं हि रसं यँल्ाभतृष्णया । तेन नास्य समः स स्याद्दुह्यते योगिभिर्हि यः ॥' तदावेशेन विनाप्याकान्त्या हि योगिभिर्दुह्यते। अत एव-'यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भाखन्ति रत्नानि महोषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरि- त्रीम् II' इत्यनेन साराव्यवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम्। अभिव्यनक्ति प्रतिस्फुर- न्तमिति। प्रतिपत्तन्प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमा- नेत्यर्थः । यँदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन-'नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभव- स्ततः' इति। प्रतिभा अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा। तस्या विशेषो रसावेशवेशय्य- सौन्दर्यकाव्यनिर्माणक्षमत्वम् । यदाह मुनिः-'कवेरन्तर्गन्तं भावं' इति । येनेति। अभिव्यक्तेन स्फुरता प्रतिभाविशेषेण निमित्तेन महाकवित्वगण- नेति यावत्। इदं चेति। न केवलं 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इत्येतत्कारिकासूचिता स्वरूप- विषयभेदावेवं, यावद्भिन्नसामग्रीवेद्यत्वमपि वाच्यातिरिक्तत्वे प्रमाणमिति यावत्। वेद्यत इति। न तु न वेद्यते, येन न स्यादसाविति भावः। काव्यतत्त्वभूतो १. 'वस्तुतत्त्वं' इत्यारभ्य 'व्यनक्ति' इतिपर्यन्तं क-ख पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'इ- यति' क-ख. ३. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'तु' ग. १. 'यथा' ग. २. 'एव' क-ख. ३. 'यद्राल' ग. ४. 'भारवन्तीत्युत्तरार्ध' क-ख- पुस्तकयोरनास्ति. ५. 'परिस्फुरन्तं' क-ख. ६. 'प्रतिभानुमीया नापि तद्विलेशेन' ग. ७. 'यथोक्तमस्मदुपाध्यायेन भट्टलोल्टेन' ग. ८. 'वैशारद्यसौन्दर्य' क-ख. ९. 'एवं' क-ख.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३५

शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेऽपि परं न वेद्यते सोऽर्थों यस्मात्केवलं काव्यार्थतत्वज्ञैरेव ज्ञायते। यदि च वाच्यरूप ऐवासावर्थः स्यात्तद्वाच्य- वाचकस्वरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीतिः स्यात्। अथ च वाच्यवाचक- लक्षणमात्रकृतश्रमाणां केव्यतत्त्वार्थभावनाविमुखानां स्वरश्रुत्यादिलक्षण- मिव प्रगीतानां गान्घर्वलक्षणविदामगोचर एवासावर्थः । एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यँङ्रयस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यै- वेति प्रतिपाद्यति-

योऽर्थस्तस्य भावना वाच्यातिरेकेणानवरतचर्वणा तत्र विमुखानाम्। खराः षड्- जादयः सप्त। श्रुतिर्नाम शब्दस्य वैलक्षण्येमात्रकारि यद्रूपान्तरं तत्परिणामानां सरतदन्तरालोभयभेदकल्पिता द्वाविंशतिविधा। आदिशव्देन जात्यंशकग्रामराग- भाषाविभाषान्तरभाषा देशीमार्गा गृह्यन्ते। प्रकृष्ठं गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि क्तः। प्रारम्भेण चात्र फेलपर्यन्तता लक्ष्यते। एवमिति। सरूपविषयभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेयावि- त्य्हार्थे कृत्यः। सर्वोऽपि हि तथा यतते इतीयता प्राधान्ये लोकप्रसिद्धत्वं प्रमाण- मुक्तम्। नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्रम उक्तः। प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह- 'काव्यं तु जातु जायेत कस्यचित्प्रतिभावतः' इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैव तत्पैं- रिस्फुरति तथापीदमितीत्थमिति विशेषतो निरूप्यमाणं सहस्त्रशाखीभवति। यदुक्त- मस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादैः-'तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्व्याः स्थितो- 9.P.। डप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा। लोकस्यैष तथाऽनवे- 4.7 १. 'च' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'एवास्यार्थः' ग. ३. 'तत्' क-पुस्तके नास्ति. ४. 'वाचकरूप' ग. ५. 'काव्यार्थतत्त्व' क-ख. ६. 'सलक्षण' ग. ७. 'व्यङ्गयस्यार्थस्य' ग. ८. 'प्रदर्शयति' ग. १. 'मात्र' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'तत्परिमाणानां' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'आदिग्र- हणेन जात्यंशतद्रामरागभाषाभाषान्तरभागा' ग. ४. 'पर्यन्तमालक्ष्यते' ग. ५. 'स्वरू- पमेदेन विषयभेदेन' क-ख. ६. 'प्रसिद्धप्रमाण' ग. ७. 'परिष्करोति' कख. ८. 'यथोक्तं' ग.

३६ काव्यमाला।'

'सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश कथन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥८॥' स व्यङ्गयोऽर्थस्तेत्पकाशनसामर्थ्ययोगी शब्दश् कश्चन, ने सर्वः । तावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयौ। व्यङ्गयव्यञ्जकाभ्यामेव हि सुप्रयु- क्ताभ्यां महाकवित्वलाभो महाकवीनाम्, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण। इदानीं व्यञ्यव्यञ्जकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथम मुपाददते कवयस्तदपि युक्तमेवेत्याह- 'आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्वाञ्जनः। तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः ।९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्नपि दीपशिखायां यत्नवाञ्जनो भवति तदुपाय- तया। नहि दीपशिखामन्तरेणालोकः संभवति। तद्वद्यञ्क्यमर्थ प्रत्या-

क्षितर्गुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता।। इति। तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसंधानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानम्। न तु तदेवेदमित्येतावन्मात्रम्। महाकवेरिति। यो मैहाकविरहं भूयासमित्याशासते। एवं व्यङ्गयस्यार्थस्य व्यञ्जकस्य शब्दस्य च प्राधान्यं वदता व्यज्ञयव्यञ्जकभावस्यापि प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति ध्वन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम्। ननु प्रथमोपादीयमानत्वाद्वाच्यवाचकतैंद्धावस्यैव किं न प्राधान्यमित्याशक्क्यो- पायानामेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्ोऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति-इदानीमित्यादिना। आलोकनमालोकः। वनितावदनारविन्दावलो- १. 'तद्यक्तिसामर्थ्य' ग. २. 'न शब्दमात्रम्' ग. ३. 'अर्थो वाच्यो' ग. ४. 'जनो' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'गुणस्यात्मापि' ग. २. 'निरूपणानुसंधाना' क-ख. ३. 'महाकविरित्यहं भूया- समित्याशंसा' ख. ४. 'उक्त'. ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'उपलक्षणं' ग. ६. 'उपादेय- मान' क-ख. ७. 'तद्' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'कि न' ग-सुस्तके नाखि.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३७

हतो जनो वाच्येऽर्थें यत्नवान्भवति। अनेन प्रेतिपादकस्य कवेर्व्यङ्गय- मैर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह- 'यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः संप्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रेतिपत्तव्यवस्तुनः ॥ १० ॥' यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थप्रतीतिपूर्विका व्यङ्गयस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः । इदानीं वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेSपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्गयस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्येत तथा दर्शयति- 'स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रथयन्नपि। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥'

कनमित्यर्थः। तत्र चोपायो दीपशिखा। प्रतिपत्तव्य इति भावे कविप्। तस्य वस्तुन इति व्यङ्गयरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुटसंवेद्य एव क्रमः यथात्यन्तशब्दवृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यक्मः । प्रतिपाद्यापि तं दर्शयितुमाह-इदानीमित्यादिना। काष्ठाप्राप्तसहृदयभावस्य तु वाक्यार्थवृत्तकुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्ताविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद्यः । न व्यालुप्येतेति। प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणत्वरिता मध्ये विश्रान्ति न कुर्वत इति कमस्य सेतोऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः । खसामर्थ्यमाकाङ्कायोग्यतासंनिधयः। विभाव्यत इति। विशव्देन विभक्ततोक्ता। विभक्ततया न भाव्यत इत्यर्थः । अनेन विद्यमान एव क्रमो न संवेद्यत इत्युक्तम्। तेन यत्स्फोटाभिप्रायेणासन्नेव १. 'वाच्यार्थे' ख. २. 'प्रतिपादिकस्य' ख. ३. 'अर्थ' क-ख-पुस्तकयोर्नासि्ति. ४. 'प्रतिपन्नस्य' क-ख. ५. 'हि' क-ख-पुस्तकयोरनासिति. ६. 'वाक्यार्थस्यावगमः' ग. ७. 'व्यालुप्यते' क-ख. 4. 'प्रतिपादयन्' ग. १. 'संेधक्रमः' क-ख. २.'वाक्यवृत्त' ग. ३.'असन्नपि करमोऽभ्यस्तानुभाविना- भावस्मृत्यादिपदसंवेद्यः' ग. ४. प्राधान्यादेव रणरजिकखवरितया' ग. ५. 'सतोपलक्षण' क-ख. ६. 'इत्यर्थः' क-ख.

३८ काव्यमाला।

यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रकाशयन्नपि पदार्थो व्यापार- निष्पत्तौ न विभाव्यते विभक्ततया। 'तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम्। बुद्धौ तच्वार्थदर्शिन्यां झटित्येवावभासते ॥१२ ॥' येत्रा (न्ना)वभासते। (?) एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्गयस्यार्थस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्रकृत उपयोजयन्नाह- 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतखवार्थौ। व्यङ्क: काव्यविशेषः सध्वनिरिति सरिभिः कथितः॥१३।'

क्म इति व्याचक्षते तत्प्रत्युत विरुद्धमेव । वाच्येऽर्थे विमुखो विश्रान्तिनिबन्धनं परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसामित्यस्यैवार्थोऽभिव्यक्तः । सहृदयानामेव तर्ह्ययं महिमास्तु, न तु काव्यस्यासौ कश्चिंदतिशय इत्याशक्क्याह- यत्रावभासत इति। तेनात्र विभक्त्तया न भासते। न तु वाच्यस्थव सर्वथा- नवभासः । अत एव तृतीयोद्द्योते घटप्रदीपद्ृष्टान्तबलाह्वयङ्कयप्रतीतिकालेऽपि वाच्यप्रतीतिर्न विघटत इति यैद्वक्ष्यति तेन सहास्य ग्रन्थस्य न विरोधः । सद्भावमिति। सत्तां साधुभावं प्राधान्यं चेत्यर्थः । द्वयं हि प्रतिपिपादयि- षितम्। प्रेकृत इति लक्षणे। उपयोजयन्नित्युपयोगं गमयन्। तमर्थमिति चायमुप- योग: । स्वशब्द आत्मवाची। सं चासावर्थश्च तौ साथौं। तौ गुणीभूतौ याभ्याम्। यथासंख्येन तेनार्थो गुणीकृतात्मा, शब्दो गुणीकृताभिधेयः। तमर्थ- मिति। 'सरखती खादु तदर्थवस्तु' इति यदुक्तम्। व्यङ्ग: द्योतयतः। व्यङ्क इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्यविवक्षितवाच्ये शब्द एव व्यज्जकस्तथाप्यर्थस्यापि १. 'झगिति' ख. २. 'यत्रावभासते' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'विभक्तः' ख. २. 'इत्यत्रावभासते' ग. ३. 'विभक्तता न' क-ख. ४. 'वक्ष्यति' क-ख. ५. 'पूर्व प्रकृते' क-ख. ६. 'स्वश्चासा' क-ख. ७. 'तौ' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'तौ गुणीभूतौ' क-स्र-पुस्तकयोर्नास्ति. ९. 'षङ्गः द्योतयतः' ग-पुस्तके नास्ति.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३९

यत्रार्थो वाच्यविशेषः वाचकविशेषः शब्दो वा तमर्थ व्ङ्कः, स काव्यविशेषो ध्वनिरिति। अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमादि- भ्योऽनुप्रासादिभ्यश् विभक्त एव ध्वनेर्विषय इति दर्शितम्। यदप्यु- क्तम्-'प्रसिद्धप्रस्थानातिकमिणो मार्गस्य काव्यत्वहानेर्घ्वनिर्नास्ति' इति, तद्प्ययुक्तम्। यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये

सहकारिता न त्रुय्यति। अन्यथा ज्ञातोऽपि शब्दस्तद्यञ्कः स्यात्। विवक्षितान्य- परवाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव। विशिष्टशब्दाभिधेयतया विना तस्यार्थस्याव्यञ्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थयोरुभयोरपि ध्वेननव्यापारः। तेन यद्भट्ट- नायकेन द्विवचनं दूषितं तद्गजनिमीलिकयैव। अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण। काव्यं च तद्विशेषश्रासौ, काव्यस्य वा विशेषः । काव्यग्रहणा- द्रुणालंकारोपस्कृतशब्दार्थपृष्टपात्ती ध्वनिलक्षण आत्मेत्युक्तम्। तेने नैतन्निरवका- शम् श्रुतार्थापत्तावपि ध्वनिव्यवहारः स्यादिति। यच्चोक्तम्-'चारुत्वप्रतीतिस्तर्हि काव्यस्यात्मा स्यात्' इति तदभ्ीकुर्म एव, नारिति खल्वयं विवाद इति। यथो- कम्-'चारुणः प्रतीतिर्यदि काव्यात्मा प्रत्यक्षादिप्रमाणादपि सा भवन्ती तथा स्यात्' इति। तत्र शब्दार्थमयकाव्यात्माभिधानप्रस्तावे क एष प्रसङ्ग इति न किंचिदेतैत्। स इति। अर्थो वा शब्दो वा, व्यापारो वा। अर्थोऽपि वाच्यो वा ध्वनतीति। शब्दोऽप्येवं व्यक्चयो वा ध्वन्यत इति। व्यापारो वा शब्दार्थयोर्ध्वन- नमिति। कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव वाच्यरूपमुखतया ध्वनिरिति प्रैतिपादितम्। विभक्तक इति । गुणालंकाराणां वाच्यवाचकभावप्राणत्वात्। अस्य च तदन्यव्यप्रयव्यअ्ञकभावसारत्वान्नास्य तेष्वन्तर्भाव इति। अन्यत्र भावो विषयार्थः। एवं तव्यतिरिक्त्ः कोऽयं ध्वनिरिति निराकृतम्। लक्षणकृतामेवेति।

१. 'वाचकविशेषः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

१. 'ध्वननं' क-छा. २. 'तेनैतत्' ग. ३.'काव्यामिधान'ग. ४. 'कमिद' कम्. ५. 'प्रतिपादितः' ग. ६. 'एवं' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

80 क़ाव्यमाला।

तु परीक्ष्यमाणे स एव सहृदयहृदयाह्लादकारि काव्यतत्त्वम् । ततोSन्यच्चित्रमेवे त्यग्रे दर्शयिष्यामः। यदप्युक्तम्-'कामनीयकर्मन- तिवर्तमानस्य तस्योक्तालंकारादिप्रकारेष्वन्तर्भावः' इति, तदप्यसमीची- नम्। येतो वाच्यवाचकमात्राश्रयिणि प्रस्थाने व्यक्गयव्यञ्जकसमाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वने: कथमन्तर्भावः । वाच्यवाचकचारुत्वहेतवो हि® तस्याङ्गमूताः, न तु तदेकरूपा एवेति प्रतिपिपादयिष्यमाणत्वात्। परिकरश्लोकश्चात्र- 'व्यन्नयव्यञ्जकसंबन्घनिबन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचकचारुत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः ।' ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशधेनाप्रतीतिः स नाम मा भूद्ध- नेर्विषयः । यत्र तु प्रतीतिरस्ति यथा समासोक्त्याक्षेपानुक्तनिमित्तविशे-

लक्षणकारप्रसिद्धताविरद्वो हेतुः। तत एव हि यतनेन लक्षणीयतालक्ष्यत्वप्रसिद्ध- त्वमसिद्धो हेतुः । न व नृत्तगीतादिकल्पम्। तत्काव्यस्य वा क्वापि न किंचित्। चित्रमिति। विस्मयकृद्वुत्तादिवशात्, न तु सहृदयाभिलषणीयचमत्कारसारर- सनिःष्पन्दमयमित्यर्थः । काव्यानुकारित्वाद्वा चित्रम्, लेख्यमात्रत्वाद्वा, कलामात्र- त्वाद्वा। अग्र इति। 'प्रधानगुणभावाभ्यां व्यज्जथस्यैवं व्यवस्थितम्। द्विघा काव्यं ततोऽन्यद्यत्ताच्चत्रमभिधीयते i।' इति तृतीयोद्द्योते वक्ष्यति। परिकरार्थ कारिका- र्थस्याधिकावाप कर्तु श्रोक: परिकरश्लोकः। अत्रेत्यलंकारे। वैशद्येनेति। चारु- तया स्फुटतया चेत्यर्थः। अभिहितमिति भूतप्रयोगः। आदौ व्यङ्क इत्यस्य १. 'सहृदयाह्वादि काव्यम्' क-ख. २. 'एव' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'उ- दितं' ग. ४. 'अप्यनति' ग. ५. 'यतो' ग-पस्तके नासति. ६. 'हि' क-ख-पुस्त- कयोर्नास्ति. ७. 'न त्वङ्विरूपा' ग. ८. 'अप्यर्थस्य' ग. १. 'गीतहास्यादि' क-ख. २. 'वा क्वापि' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'वृत्त्यादि' क-ख. ४. 'कार्ष्यानुकारकारित्वाद्वा ग. ५. 'व्यवस्थिते। द्विवाकाव्येऽन्ततो' ग. ६. 'च वक्ष्यते' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ४१

षोक्तिपंर्यायोक्तापहुतिदीपकसंकेरालंकारादौ तैत्र ध्वनेरन्तर्भावो भविष्य- तीत्यादि निराकर्तुममिहितम् 'उपसर्जनीकृतखाथौं' इति। अर्थो गुणी- कृतात्मा, गुणीकृताभिघेयश् शब्दो वा यत्रार्थान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वानेरिति। तेषु कथं तस्यान्तर्भावः । व्यङ्ग्यप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत्समासोक्त्यादिष्वस्ति। समासोक्तौ तावत्- 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम्।।'

व्याख्यातत्वात्। गुणीकृतात्मेति। आत्मेत्यनेन खशब्दस्यार्थो व्याख्यातः। न चैतदिति। व्यक्षयस्य प्राधान्यम्। प्राधान्यं च यद्यपि ज्ञप्तौ न चकासिति 'बुद्धौ तत्त्वावभासिन्यां' इति नयेनाखण्डचर्वणविश्रान्तेः, तथापि विवेचकैर्जीविता- न्वेषणे क्रियमाणे यदा व्यङ्गयोऽर्थः पुनरपि वाच्यमेवानुप्राणयन्नास्ते तदा तदुपक- रणत्वादेव तस्यालंकारता। ततो वाच्यादेवोपस्कृताच्चमत्कारलाभ इति। यद्यपि पर्यन्ते रसध्वनिरस्ति तथापि मैध्यकक्षानिविष्टोऽसौ व्यङ्गयोऽर्थो न रसोन्मुखी- भवति स्वातच्येणापि तु वाच्यमेवार्थ संस्कर्तु धावतीति गुणीभूतव्यज्जयतोक्ता। समासोक्ताविति। 'यैत्रोक्तौ गम्यतेऽन्योऽर्थस्तत्समानैर्विशेषणैः। सा समा- सोक्तिरुदिता संक्षिप्तार्थतया बुधैः ॥' इत्यत्र समासोक्तेर्लक्षणं स्रूपहेतुर्नाम तन्नि- र्वचनमिति पादचतुष्टयेन क्रमादुक्तम्। उपोढो रागः सांध्योऽरुणिमा प्रेम च येन। विलोलास्तास्का ज्योतीषि नेत्रत्रिभागश्च यत्र। तथेति झटित्येव प्रेमरभसेन गृहीत- माभासितं परिचुम्धितुमाकान्तं च। निशाया मुखं प्रारम्भो वदनकोकनदं चेति। यथेति यथा झटिति ग्रहणेन प्रेमरभसेन च तिमिरं चांशुकं सूक्ष्मा अंशवस्तिमि- रांशुकं रश्मिशबलीकृतं तमःपटलं तिमिरांशुकं नीलजालिका। नवोढा प्रौढवधूरु- दिता (?) । रागाद्रेक्तत्वात् संध्याकृताद्रागात् तदनन्तरं प्रेमरूपाच्च हेतोः । पुरोऽपि १. 'पर्यायापह्ुति' ग. २. 'संकरादौ' ग. ३. 'तत्र तत्र' ग. ४. 'पुरो विरागात्' ग. १. 'इप्ौ यद्यपि' क-ख. २. 'इति तु' ग. ३. 'वाच्यादेव तदुपसंस्कृतात्' ग. ४. 'मध्यमकक्ष्याविनिविष्टो' ग. ५. 'यत्रोक्ते' ग. ६. 'सोऽर्थः' ग. ७. 'यथा' ग. ८. 'त्रिभागा वा' म. ९. 'झगित्येव' ख. १०. 'झगिति' ख. ११. 'रसत्वात' क.ख. १२. 'कृतात्' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

१२ काव्यमाला।

इत्यादौ व्यन्नथेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते। समारोपित- नायिकानायकव्यवहारयोर्निशाशशिनोरेव वाक्यार्थत्वात्। आक्षेपेडपि व्यज्नयविशेषाक्षेपिणो वाच्यस्यैव चारुत्वम्। प्राधान्येन वॉक्यार्थ आक्षेपोक्तिसामर्थ्यादेव ज्ञायते। तैत्र शब्दोपारूढरूपो

पूर्वस्यां दिशि अग्रे च। गलितं प्रशान्तं पतितं च। तया रात्र्या करणभूतया समस्तं मिश्रितं उपलक्षणत्वेन वा न लक्षितं रात्रि प्रारम्भोSसाविति न ज्ञातम् । तिमिर- संवलितांशुदर्शने हि रात्रिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते। न तुस्फुट आलोके। नायि- कापक्षे तु तयेति कर्तृपदम्। रात्रिपक्षे तु अपिशब्दो लक्षितमित्यस्यानन्तरः। अत्र च नायकेन पश्चाद्गतेन चुम्बनोपक्मे पुरो नीलांशुकस्य गलनं पतनम्। यदि वा पुरोऽगे नायकेन तथा गृहीतं मुखमिति संबन्धः। तेनात्र व्यक्ञये प्रतीतेऽपि न प्राधान्यम्। ततोऽपि नायकव्यवहारो निशाशशिनावेव शङ्गारविभावरूपौ 'संस्कु- र्वाणोऽलंकारतां भजते। ततस्तु वाच्याद्विभावीभूताद्रसनिःष्पन्दः। यस्तु व्याचष्टे -'तया निशयेति कर्तृपदम्। न चाचेतनायाः कर्तृत्वमुपपन्नमिति शब्देनैवात्र नायकव्यवहार उैन्नीतोऽभिधेय एव, न व्यक्षय इत्यत एव समासोक्तिः' इति। स अकृतार्थमेव ग्रन्थार्थमत्यजत्। व्यञ्ञयेनानुगतमिति। एकदेशविवर्ति चेत्थं रूपकं स्यात्। 'राजहंसैरवीज्यन्त शरदैव सरोनृपाः' इतिवेत्। न तु समासोकिः। तुल्यविशेषणाभावाद्रम्यत इति चानेनाभिव्यापारनिरासात्। इत्यलमवान्तरेण बहुना। नायिकाया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः। नायिकायां नायकस्य यो व्यवहारः स शशिनि समारोपित इति व्याख्याने ने कोऽपि दोषप्र- सब्ग: । आक्षेप इति। 'प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्त्त- विषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥' तत्राद्यो यथा-'अहं त्वां यदि नेक्षेय क्षणम- १. 'एव' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'हि' क-ख. ३. 'क्षेपिणोऽपि' ग. ४. 'वाच्यार्थ' ग. ५. 'तथाहि तत्र हि' ग. १. 'क्षालितम्' क-ख. २. 'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'तेनाप्यत्र' ग. ४. 'संस्कुर्वाणावलंकारतां' ग. ५. 'आनीतो' क-ख. ६. 'शरदीव' क-ख. ७. 'बत' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'न एकशेषप्रसङ्गः' म.

१ उच्त्योत: ] ध्वन्यालोकः। ४३

विशेषाभिघानेच्छया प्रतिषेघरूपो य आक्षेपः स एव व्यज्ञयविशेष- माक्षिपन्मुख्यं काव्यशरीरम्। चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यज्नययोः माधान्यविवक्षा। यथा-

प्युत्सुका ततः । इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते ।।' इति वक्ष्यमाणमरण- विषयो निषेधात्माक्षेपः। तैत्रेयदस्त्वित्येतदेवात्र म्रिये इत्याक्षिपत्सच्चारुत्वनिबन्ध- नमित्याक्षेप्येणाक्षेपमलंकृतं सत्प्रधानम्। उक्तविषयस्तु यथा मैमैव-भो भोः, कि किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्या गतिस्तत्तादक्तृषितस्य मे खैलमतिः सोडयं जलं गूहते। अस्थानोपनतामकालसुलभां तृष्णां प्रति कुध्य भोस्त्रलोक्यप्रथितप्रभाव- महिमा मार्ग: पुनर्मारवः ॥' अत्र कश्चित्सेवकः प्राप्यमस्मात्किमिति न प्रतिलमे इत्यन्तर्विषद्यमानहृदयः केनचिद्विडम्बनाक्षेपेण प्रतिबोध्यते। तत्राक्षेपेण निषेध- रूपेण वाच्यस्यैवासत्पुरुषसेवातेद्वैफल्यकृतोद्वेगात्मनः शान्तरसस्थायिभूतनिर्वेदवि- भावानुभावरूपया चमत्कृतित्वम्। वामनस्य तु 'उपमानाक्षेपः' इत्याक्षेपलक्षणम्। उपमानस्य चन्द्रादेराक्षेपः। 'अस्मिन्सति किं त्वया कृतम्' इति। यथा-'तस्या- स्तन्मुखमस्ति सौम्य सुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दशौ यदि च तैः किं नाम नीलोत्पलैः । किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे हे यान्तः (धातः) पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः ॥' अत्र व्यङ्गयोऽप्युपमार्थो वाच्य- स्यैवोपस्कुरुते किं तेन कृत्यमिति। अपहस्तनारोप (?) आक्षेपो वाच्य एव चम- त्कारकारणम्। यदि वोपमानस्याक्षेपः सामर्थ्यादाकर्षणम्। यथा-'ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्य- धिकं चकार।I' इत्यत्रेर्ष्याकलुषितनायिकान्तरमुपमानमाक्षिप्तमपि वाच्यार्थमेवालंक- रोतीत्येषीं समासोकिरेव। तदाह-चारुत्वोत्कर्षेति। अत्रैव प्रसिद्धं दृष्टान्त-

१. 'निबन्धनाभिदा' म.

१. 'प्रियेण' क-ख. २. 'यत इयदस्तु इत्येतदेवात्र ग्रियत इत्यस्याक्षेपकं सत्' ग. ३. 'सत्त्वप्रधानम्' ग. ४. 'ममैव' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'जडमतिः' ग. ६. 'कुथ्यतः' क-ख. ७. 'प्राप्तः प्राप्तव्यं' ग. ८. 'लमे इति प्रत्याशाविशस्यमान- हृदय:' ग. ९. 'तद्ैफल्यतः' कख. १०. 'ते' ग. ११. 'इति। एषा तु' ग.

काव्यमाला।

'अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिः कीद्क्तथापि न समागमः ॥' अत्र सत्यामपि व्यङ्ज्यप्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वमुत्कर्षवदिति तस्यैव प्राधान्यविवक्षा। यथा च दीपकापहुत्यादौ व्यङ्जयत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि प्राघान्ये-

माह-अनुरागवतीति। तेनाक्षेपेण प्रमेयसमर्थनमेव परिसमाप्तमिति मन्त- व्यम्। तंत्रोदाहरणेन समासोक्तिश्रोकः पठितः। अहो दैवगतिः कीदृगिति। गुरु- पारतन्न्यादिनिमित्तोऽसमागम इत्यर्थः । तस्यैवेति। वाच्यस्यैवेति यावत्। वाम- नाभिप्रायेणायमाक्षेपः, भामहाभिप्रायेण तु समासोक्तिरित्येमुमाशयं हृदये गृहीत्वा समासोत्त्याक्षेपयोरिदमेकमेवोदाहरणं व्यतरद्रन्थकृत्। एषांपि समासोक्तिर्वास्तु आक्षेपो वा। किमनेनास्माकम्। सर्वथालंकारादिषु व्यङ्ञयं वाच्ये गुणीभवतीति नः साध्यमित्यत्राशयोऽत्र ग्रन्थेऽरमद्गुरुभिर्निरूपितः । एवं प्राधान्यविवक्षायां दृष्टान्तमुक्त्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवती- त्यत्र दृष्टान्तं खपरेप्रेसिद्धमाह-थैथा चेति। उपमाया इति। उपमानोप- मेयभावस्येत्यर्थः । तयेत्युपमया। दीपके हि 'आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपक- मिष्यते' इति लक्षणम्। तैत्र दीपकेनैव शोभा यथा-'मणिः शाणोल्लीढः समर- विजयी हेतिदलितः कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालललना। मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिम्रा शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः ॥I' इत्यत्र

१. 'चित्रा' क-ख-ग.

१. 'तेनाक्षेपप्रमेयसमर्थनमेवापरि' ग. २. 'तत्र तूदाहरणत्वेन' ग. ३. 'तावत' क-ख. ४. 'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ५. 'अमुं' ग- पुस्तके नास्ति. ६. 'युक्त्यैवे- दमेकं ग. ७. 'अपि' ग. पुस्तके नास्ति. ८. 'आक्षेपोक्तिवा' ग. ९. 'समासोक्त्यादिषु सिद्धालंकारेषु' ग. १०. 'अस्मद्' कख-पुस्तकयोनास्ति. ११. 'अपि' क-ख- पुस्तकयोर्नास्ति. १२.'सिद्धं' क-ख. १३. 'यथा चैतद्रूपाया' इति ग. १४. 'तत्र दीपकेनैव शोभा" ग-पुस्तके नास्ति. १५. 'वनिता' ग. १६. 'नराः' ग.

१ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । 8५

नाविवक्षितत्वान्न तया व्यपदेशस्तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। अनुक्तनिमिच्ता- सामपि विशेषोक्तौ- 'आहूतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि। गन्तुमना अपि पथिकः संकोचं नैव शिथिलयति ।' इत्यादौ व्यन्नयस्य प्रकरणसामर्थ्यात्प्रतीतिमात्रम्। न तु तत्प्रतीति- निमित्ता काचिच्चारुत्वनिष्पत्तिरिति न प्राधान्यम् । पर्यायोक्तेऽपि

दीपककृतमेव चारुत्वम्। 'अपह्ठुतिरभीष्टस्य किंचिदेर्थगतोपमा' इति। तैत्रापह्रुल्यैव शोभा यथा-'नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः । अयमाकृष्यमाणस्य कंद- र्पधनुषो ध्वनिः ॥' इति । एवमाक्षेपं विचार्याद्देशक्रमेणैव प्रमेयान्तरमाह- अनुक्तनिमित्तायामिति। 'एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्तुतिः । विशेष- अथनायासौ विशेषोक्तिरिति स्मृता ।।' यथा-'स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शंभुना न हृतं बलम् ॥' इयं चाचिन्त्यनिमित्तेति नास्यां व्यङ्ग्यस्य सद्भावः । उक्तनिमित्तायामपि वस्तुखभावमात्रे तु पर्यवसानमिति तैत्रापि न व्यङ्गयसद्भावशङ्का। यथा-'कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जंने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥I' तेन प्रकारद्वयमवधार्य तृतीयं प्रकारमाशङ्कते-(अनुक्तनिमित्तायामपीति।) व्यङ्गयस्येति। शीतकृता खल्वार्तिरत्र निमित्तमिति भट्टोद्भटः । तदभिप्रायेणाह-न त्वत्र काचिच्चारुत्वनि- ष्पत्तिरिति। यत्तु रसिकैरपि निमित्तं कल्पितम्-'कान्तासमागमे लघुंतरमुपायं खप्रं मन्यमानो निद्रागमनबुद्या संकोचं नात्यजत्' इति तदपि निमित्तं चारुत्व- हेतुतया नालंकारकृद्धि: कल्पितम्। अपि तु विशेषोक्तिभाग एव न शिथिलयतीति एवंभूतोऽभिव्यज्यमाननिमित्तोपस्कृतश्वारुत्वहेतुः । अन्यथा तु विशेषोक्तिरेवेयं न भवेत्। एवमभिप्रायद्वयमपि साधारणोक्त्या अ्न्थकृभ्यरूपयत्। न त्वौद्धटेनै- वाभिप्रायेण ग्रन्थो व्यवस्थित इति मन्तव्यम्। पर्यायोक्तेSपीति। 'पर्यायोक्तं १. 'ओमित्युक्त्वा' ग. २. 'तत्' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'अन्तगता' ग. २. 'इति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'तत्रापह्ववेनैव' ग. ४. 'निगमे' क-ख. ५. 'अपि' ख-पुस्तक नास्ति. ६. 'वस्तुस्भावे पर्यंवसितम्' ग. ७. 'तथापि' क-ख. ८. 'चारुत्वहानिः'क-ख. ९. 'न मनागपि लघुतर' क-ख. १० 'विभज्यमान' कख.

काव्यमाला।

यदि प्राधान्येन व्यज्नयत्वं तद्भवतु नाम तस्य ध्वनावन्तर्भावः। न तु ध्वनेख- त्रान्तर्भावः। तस्य महाविषयत्वेनाङ्गित्वेन च प्रतिपिपादयिष्यमाणत्वात्। न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहृतसदशे व्यङ्गयस्यैव प्राधान्यम्। वाच्यस्य

यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ।।' इति लक्षणम्। यथा-'शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः । रामस्यानेन धनुषा देशिता धर्मदेशना ।I' इति । अत्र भीष्मस्य भार्गवप्रभावाभिभावी प्रताप इति यद्यपि प्रतीयते तथापि तत्सहायेन देशिता धर्मदेशनेत्यभिधीयमानेनैव वाक्या र्थोऽलंकृतः । अत एव पर्यायेण प्रकारान्तरेणावगमात्मना व्यज्जथेनोपलक्षितं सद्यद- भिधीयते तदभिधीयमानमुक्तमेव सत्पर्यायोक्तमेवाभिधीयत इति लक्षणपदम्, पर्यायोक्तमिति लक्ष्यपदम्, अर्थालंकारत्वं सामान्यलक्षणं चेति सर्व युज्यते। यदि त्वभिधीयते इत्यस्य बलाद्याख्यानमभिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति, उदाहरणं च 'भम धम्मिअ-' इत्यादि। तदालंकारत्वमेव दूरे संपन्नम्। आत्मतायां पर्यवसानात्। तैथा चालंकारमध्ये गणना न कार्या। मेदान्तराणि चास्य वक्तव्यानि। तदाह- यदि प्राधान्येनेति। ध्वनाविति । आत्मन्यन्तर्भावादात्मैवासौ नालंकार: स्यादित्यर्थः । तत्रेति। यादृशोऽलंकारत्वेन विवक्षितस्तादृशे ध्वनिर्नान्तर्भवति। न तादृगस्माभिर्ध्वनिरुक्तः । ध्वनिर्हि महाविषयः सर्वत्रभावाद्यापकः समस्तप्रति- ष्ठास्थानत्वाचचाङ्गी। न चालंकारो व्यापकोऽन्यालंकारवत्। न चाङ्गी। अलंकार्य- तन्त्रत्वात्। अथ व्यांपकत्वाद्वित्वे तस्योपगम्येते, त्यज्यते चालंकारता तर्ह्स्मन्नय एवायमवलैम्बते केवलं मात्सर्यग्रहात्पर्यायोक्तभागिति भावः। न चेयदपि प्राक्तनै- र्दृष्टमपि त्वस्माभिरेवोन्मीलितमिति दर्शयति-न पुनरिति। भामहस्य यादक्त- दीयं रूपमभिमतं तादृगुदाहरणेन दर्शितम्। तत्रापि नैव व्यक्ञयस्य प्राधान्यम्। चारुत्वाहेतुत्वात्। तेन तदनुसारितया तत्सदृशं यदुदाहरणान्तरमपि कल्प्यते तत्र १. 'नाम' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'दशिता' ग. २. 'काव्यार्थो' ग. ३. 'यद्यदभि' ग. ४. 'च' ग-पुस्तकें नास्ति. ५. 'तदा' क-ख. ६. 'आत्मनि' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'तत्रेति' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'तादृशो' ग. ९. 'न वा' ग. १०. 'व्यापकाङ्गित्वे' ग. ११. 'लम्ब्यते न केवलं' क-ख. १२. 'चेदमपि' ग. १३. 'तत्र चैव न' क-र.

१ उद्तयोत: ] ध्वन्यालोकः ।

तत्रोपसर्जनीभावेनाविवक्षितत्वात्। अपहुतिदीपकयोः पुनर्वाच्यस्य प्राधान्यं व्यक्षयस्यानुयायित्वं प्रसिद्धमेव। संकरालंकारेSपि यदालंकारो-

नैव व्यज्यस्य प्राधान्यमिति संगतिः । यदि तु तदुक्तमुदाहरणमनादृत्य 'भम धम्मिअ' इत्याद्युदाहियते तदस्मच्छिष्यतैव। केवलं तन्नयमवलम्ब्यापवरणेनात्म- संस्कार इत्यनार्यचेष्टितम्। यदाहुरैतिहासिका :- 'अवज्ञयाप्यवच्छाद्य शण्वन्नरक- मृच्छति' इति। भामहेन हुंदाहृतम्-'गृहेष्वध्वसु वा नामं भुञ्महे यदधीतिनौ। विप्रा न भुजते' इति। एतद्धि भगवद्वासुदेववचनं पर्यायेण रसदानं निषेधयति। यत्स एवाह-'तच्च रसदाननिवृत्तये' इति। न चास्य रसदाननिषेधस्य व्यङ्रयस्य किंचि- च्चारुत्वमस्ति येन प्राधान्यं शक्ष्ेत। अपि तु तद्यक्न्योपोद्वलितं विप्रभोजनेन विना यदन्नभोजनं तदेवोक्तप्रकारेण पर्यायोक्तं सत्प्राकरणिकं भोजनार्थमलंकुरुते। तेन ह्यस्य निर्विषं भोजनं त्विति विवक्षितमिति पर्यायोक्तमलंकार एवेति चिरंतनानामभि- मत इति तात्पर्यम्। अपहुतिदीपकयोरिति। एतत्पूर्वमेव निर्णीतम्। अत एवाह-प्रसिद्धमिति। प्रतीतं प्रसाधितं चेत्प्रेमाणितं चेत्यर्थः । पूर्व चैतदुप- मादिव्यपदेशभाजनम्। एतद्था न भवतीलमुया छायया दृष्टान्ततयोक्तमप्युद्देशा- नुकमपूरणाय ग्रन्थशय्यां योजयितुं पुनरप्युक्तम्-'व्यङ्गयं प्राधान्याभावान्न ध्वनिः' इति। छायान्तरेण वस्तु पुनरेकमेव। उपमाया एव व्यङ्गयत्वेन ध्वनित्वाशङ्कनात्। यत्तु विवरणकृत्-दीपकस्य सर्वत्रोपमान्वयोऽस्तीति बहुनोदाहरणप्रपश्चेन विचारित- वांस्तदनुपयोगि निर्तरां सप्रतिक्षेपं च। 'मेदो जनयति प्रीतिं सानङ्गं मानभङ्ग- रम्। स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम्॥' इति। अत्राप्युत्तरोत्तरजन्य- त्वेऽप्युपमानोपमेयभावस्य सुकल्पत्वात् । नहि क्रमिकाणां नोपमानोपमेयभावः । तथाहि-'राम इव दशरथोऽभूद्दशरथ इव रघुरजोऽपि रघुसदृशः । अज इक दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् II' इति । नतु भवति तस्मात्क्रमिकत्वम्। समं वा प्राकरणिकत्वमुपमां निरुणद्धीति कोऽयं त्रासः । इत्यलं गर्दभीदोहानु वर्तनेन। संकरालंकारे5पीति । 'विरुद्धालंक्रियोल्लेखे समं तध्ैक्त्यसंभवे। १. 'म्ब्यार्धश्रवणे' क-ख. २. 'Sप्युदाहृतं' क-ख. ३.'नह्यस्य निर्विशेषं भोजनं भव- त्विति विवक्षितम्' क., 'भवतीति विवक्षितम्' ख. ४.'प्रमाणितं' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ५. 'उद्देश्यक्रम' क-ख. ६. 'उदाहरणादेः' क-ख. ७. 'विस्तारितवान्' क-ख. ८.'निःसारं' ग. ९.क-ख.पुस्तकयोरस्मात्पूर्वम् 'अत्र हेतुमाह मद इत्यादि सुकल्पत्वादि- त्यन्तम्।' इत्यधिकमस्ति. १०.'जन्यत्वेन' क-ख. ११.'विकल्प' ग. १२. 'वृत्त्यसं' ग.

काव्यमाला। Sलंकारान्तरच्छायामनुगृह्वाति, तदा व्यङ्गयस्य प्राधान्येनाविवक्षित-

एकस्य च वचोन्यायदोषाभावेडपि संकरः ॥' इति लक्षणादेकः प्रकारः। यथा ममैव-'शशिवदनासितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपङ्किरियम्। गगनजलस्थल- संभवह्द्याकारा कृता विधिना II' इति। अत्र शशी वदनमस्याः तद्वद्वा वदनमस्या इति रूपकोपमोल्लेखाद्युगपद्यासंभवादेकतरपक्षत्यागग्रहणे प्रमाणाभावात्संकर इति व्यज्ञयवाच्यताया एवानिश्चयात्का ध्वनिसंभावना। योऽपि द्वितीयः प्रकार :- शब्दार्थालंकाराणामेकीभाव इति तत्रापि प्रतीयमानस्य का शङ्का। यथा-'स्मर स्मरमिव प्रियं रेमयसे यदालिङ्गनात्' इति। अत्रैव यमकमुपमा च। तृतीयः प्रकार :- यत्रैकवाच्यांशेSनेकोऽर्थालंकारस्तत्रापि द्वयोः साम्यात्कैस्य व्यज्चयता। यथा-'तुल्योदयावसानत्वाद्रतेऽस्तं प्रति भाखति। वासाय वासरः क्कान्तो विश- तीव तमो गुहाम्॥' इति। अत्र हि स्वामिविपत्तिसमुचितव्रतग्रहणहेवाकिकुलपुत्रक- रूपणमेकदेशविवर्तिरूपकं दर्शयति। उत्प्रेक्षा चेवशब्देनोक्ता। तदिदं प्रकारद्वयमु- कम्। 'शब्दार्थन्ृेत्त्यालंकारा वाक्य एकत्र भीविनः। संकरश्वैकेवाक्यांशप्रवेशाद्वा- भिधीयते ॥' इति च। चतुर्थस्तु प्रकार :- यत्रानुग्राह्यानुग्राहकभावोऽलंकाराणाम्। यथा-'प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषमधीरविप्रेक्षितमायताक्ष्या। तया गृहीतं नु मृगा- इनाभ्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥I' अन्र मृगाङ्गनावलोकनेन तदवलोकनस्यो- पमा यद्यपि व्यङ्नया, तथापि वाच्यस्य सा संदेहालंकार स्याभ्युत्थानकारिणीत्वेनानु- ग्रह कत्वाद्गुणीभूता । अनुग्राह्यत्वेन हि संदेहे पर्यवसानम्। यथोक्त्तम्-'परस्परो- पकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्व्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि संकरः ॥' तदाह-यदालंकार इत्यादि। एवं चतुर्थेऽपि प्रकारे ध्वनिता निराकृता। मध्यम- योस्तु व्यङ्रयसंभावनैव नास्तीत्युक्तम्। आद्ये तु प्रकारे शशिवदनेत्याद्युदाहते कथं- १. 'ग्रहोन्याय' ग. २. 'च' ग. ३. 'ग्रहे' ग. ४. 'एकत्र भासत इति' ग. ५. 'न रमसे' क-ख. ६. 'यत्रैकत्र वाक्यांशे' क-ख. ७. 'एकस्य' क-ख. ८. 'कान्तो' क.ख. ९. 'वर्ललंकारा' क-ख. १०. 'वर्तिनः' ग. ११. 'वैक' क-ख. १२. 'प्रवेशश्र' ग.

१ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ४९

त्वान्न ध्वनिविषयत्वम्। अलंकारद्वयसंभावनायां तु वाच्यव्यज्ञययोः समं प्राधान्यम्। अथ वाच्योपसर्जनीभावेन व्यङ्गयस्य तैत्रापि व्यवस्थानं तदा सोऽपि ध्वनिविषयोऽस्तु न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम्। पर्यायोक्तनिर्निष्टन्यायात्। अपि च संकरालंकारस्य संकरोक्तिरेव ध्वनि- संभावनां करोति। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावा-

चिदस्ति संभावनेत्याशङ्क निराकरोति-अलंकारद्वयेति। सममिति। इयो- रप्यान्दोल्यमानत्वादिति भावः। ननु यत्र व्यङ्जयमेव प्राधान्येन भाति तत्र किं कर्तव्यम्। यथा 'होइ ण गुणाणुराओ खलाणँ णवरं पसिद्धिसरणाणम्। किर पहि- णुसइससिमणं चन्देण पिआमुहे दिट्ठे ॥।' अत्रार्थान्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेनाभाति, व्यतिरेकापह्वुती तु व्यङ्गयत्वेन प्रधानतयेत्यभिप्रायेणाशङ्कते-अथेति। तत्रोत्त- रमू-तदा सोऽपीति। संकरालंकार एवायं न भवति, अषि त्वलंकारध्वनिना- मायं ध्वनेर्द्वितीयो भेदः । येच्च पर्यायोक्ते निरूपितं तत्सर्वमैत्राप्यनुसरणीयम्। अथ सर्वेषु संकरप्रमेदेषु व्यञ्ञयसंभावनानिरासप्रकारं साधारणमाह-अपि चेति। क्कचिदपि संकरालंकारे चेति संबन्धः । सर्वभेदमिन्न इत्यर्थः। संकीर्णतामिश्रत्वं लोलीभावः । तत्र कथमेकस्य प्राधान्यं क्षीरजलवत्। 'अधिकारादपेतस्य वस्तुनो- ऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा सा त्रिविधा परिकीर्तिता ॥।' अप्रस्तुतस्य न वर्णनं प्रस्तुताक्षेपिण इत्यर्थः । स चाक्षेपैस्त्रिविधो भवति-सामान्यविशेषभावात्, ... नामत्तिभावात्, सारूप्याच्। तत्र प्रथमे प्रकारद्वये प्रस्तुताप्रस्तुतयोस्तुल्य- मैव प्राधान्यमिति प्रतिज्ञां करोति-अप्रस्तुतेत्यादिना प्राधान्यमित्यन्तेन। तत्र सामान्यविशेषभावेऽपि द्वयी गति :- सामान्यमप्राकरणिकं शब्देनोच्यते, गम्यते तु प्राकरणेको विशेषः । स एकः प्रकारः । यथा-'अहो संसारनैर्धृण्यमहो

१. 'तत्रावस्थानं' ग. १. 'अलंकारध्वनिनामायं' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'यत्तु' ग. ३. 'अप्यत्र' क-ख. ४. 'संकीर्ण तु' ग. ५. 'अधिकारानपेतस्य' ग. ६. 'परिकल्पिता' क-ख. ७. 'त्रिमिः प्रकारैः' ग. ४ घ्व० लो०

५० काव्यमाला।

न्निमित्तनिमित्तिभावाद्वाभिघेयप्रतीयमानयोः सममेव प्राधान्यम्। यदा तावत्सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिघीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीय मानेन संबन्धस्तदा विशेषप्रतीतौ सत्यामपि प्राधान्येन तस्य सामान्येना-

दौरात्म्यमापदाम्। अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधे: ॥' अत्र हि दैवेसा- तन्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितं सत्प्रकृते वस्तुनि क्वापि विनष्टे विशेषा- त्मनि पर्यवस्यति। तैत्रापि विशेषांशस्य सामान्येन व्याप्तत्वाद्यक्गयस्य विशेषवद्वाच्यस्य सामान्यस्यापि प्राधान्यम्। न हि सामान्यविशेषयोर्युगपत्प्राधान्यं विरुध्यते। यदा तु विशेषोऽप्राकरणिकः प्राकरणिकं सामान्यमाक्षिपति तदा द्वितीयः प्रकारः । यथा-'एतत्तस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्रे कणं पाथसो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जड: शृण्वन्यदस्मादपि। अङ्गुल्यग्रलघुक्कियाप्रविलयिन्यादीयमाने शैनैस्तत्रोड्डीय गतो हहेत्यनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा ।I' अन्रास्थाने महत्त्वसंभावनं सामाम्यं प्रस्तुतम्। अप्रस्तुतं तु जलबिन्दौ मणित्वसंभावनं विशेषरूपं वाच्यम्। तत्रापि सामान्यविशेषयोर्युगपत्प्राधान्ये न विरोध इत्युक्म्। एवमेकः प्रकारो द्विमेदोऽपि विचारितः, यदा तावदित्यादिना विशेषस्यापि प्राधान्यमित्यन्तेन । एतमेव न्यायं निमित्तनैमित्तिकाभावेSतिदिशंस्तस्यापि द्विप्रकारतां दर्शयति-(निमित्तेति।) कदाचिन्निमित्तमप्रस्तुतं सदभिधीयमानं नैमित्तिकं प्रस्तुतमाक्षिपति। यथा-'ये यान्त्यभ्युदये प्रीति नोज्झन्ति व्यसनेषु च। ते बान्धवास्ते सुहृदो लोकः स्ार्थ- परोऽपरः ॥' अत्राप्रस्तुतं सुहृद्धान्धवरूपत्वं निमित्तं सज्जनासक्त्या वर्णयति नैमि- त्तिकीं श्रद्धेयवचनतां प्रस्तुतामात्मनोऽभिव्यङ्कम्। तत्र नैमित्तिकप्रतीतावपि निमित्तप्रतीतिरेव प्रधानीभवत्यनुप्राणकत्वेनेति वाच्यव्यक्ञययोः प्राधान्यम्। कदा- चित्तु नैमित्तिकमप्रस्तुतं वर्ण्यमानं सत्प्रस्तुतं निमित्तं व्यनक्ति। यथा सैतौं १. 'विशेषणेन' ख. २. 'सत्यां' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'प्राधान्यं' ग. २. 'तत्र च' ग. ३. 'प्राप्तत्वाद्यड्ञयं च विशेषवद्धाच्यसामान्य- स्यापि' ग. ४. 'विभाव्यते' क-ख. ५. 'आक्षिपतीति तत्न' ग. ६. 'कणः पाथसो यो' ग. ७. 'ततः कुत्रोड्डीय गतो मम' ग. ८. 'नार्तः' क. ९. 'अपि' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. १०. 'प्रस्तुतं' क-ए पुस्तकयोर्नास्ति. ११. 'सब्जरासम्धो' क-ख. १२. 'प्रस्तुतात्मनो' ग. १३. 'व्यज््थव्यज्कयोः' ग.

१ उद्तोत: ] ध्वन्यालोकः । ५१

विनाभावात्सामान्यस्यापि प्राधान्यम्। यदापि विशेषस्य सामान्यनिष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्वविशषाणामन्तर्भावाद्विशेष-

(४।२०) 'सग्गं आपरिजाअं कोत्थूहलच्छिरहिअं महुमहस्स उरम्। सुमरामि महणपुरओअमुद्धअन्दं च हरजड़ापब्भारम् ।I' अत्र जाम्बवान् कौस्तुभलक्ष्मीवि- रहितहरिवक्ष:स्मरणादिकम प्रस्तुतनैमित्तिकं वर्णयति प्रस्तुतं वृद्धसेवाचिरजीवित्व- व्यवहारकौशलादिनिमित्तभूतं मन्त्रितायामुपादेयमभिव्यङ्कम्। तत्र निमित्तप्रती- तावपि नैमित्तिकं वाच्यभूतम्। प्रत्युत तन्निमित्तानुप्राणितत्वेनोद्ुरकंधरीकरोत्या- त्मानमिति समप्रधानतैव वाच्यव्यज्नययोः । एवं द्ौ प्रकारौ प्रत्येकं द्विविधौ विचार्य तृतीयः प्रकारः परीक्ष्यते सारूप्यलक्षणः । तत्रापि द्वौ प्रकारौ-अप्रस्तुतात्कदा- चिद्वाच्याचमत्कारः, व्यङ्गयं तु तन्मुखप्रेक्षेम्। यथास्मदुपाध्यायभट्देन्दुराजस्य- 'प्राणा येन समर्पितास्तव बलाद्येन त्वमुत्थापितः स्कन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यामपि। तस्यास्य स्मितमात्रकेण जनयन्प्राणापहारक्रियां भ्रातः प्रत्युप- कांरिणां धुरि परं वेताल लीलायसे ।I' अत्र यद्यपि सारूप्यवशेन कृतघ्नः कश्चि- दन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते तथाप्यप्रस्तुतस्यैव वेतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम्। नह्यचेतनोपालम्भवदसंभाव्यमानोऽयमर्थो ने च हृद्य इति वाच्यस्यात्र प्रधानता। यदि पुनरचेतनादिनात्यन्तासंभाव्यमानतदर्थविशेषणेनाप्रस्तुतेन वर्णितेन प्रस्तुतमा- क्षिप्यमाणं चमत्कारकारि तदा वस्तुध्वनिरसौ। यथा ममैव-'भावव्रात हठाज्नस्य हृदयान्याक्रम्य यन्नर्तयन्भज्वीभिर्विविधाभिरात्महृदयं प्रच्छाद्य यत्कीडसे। यैस्त्वा- माह जडं ततः सहृदयंमन्यत्वदुःशिक्षितो मन्येऽमुष्य जैडात्मनः स्तुतिपदं म1.332 त्वत्साम्यसंभावनात् ।I' कश्चिन्महापुरुषो वीतरागोऽपि सरागवदिति न्यायेन गाढविवेकालोकतिरस्कृततिमिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये स्वात्मानं प्रच्छादयँल्लोकं च १. 'विनाभावात्' क-ख. २. 'प्राधान्येन' क-ख. ३. 'विशेषणानां' क-ख. १. 'सरणरूपमप्रस्तुतस्य वृद्धत्वस्य व्यङ्गयस्यानुप्राणकत्वमिति व्यङ्गयानुप्राणकत्वेन वाच्यस्यापि प्राधान्यम्। वृद्धतामेव चिरजीवित्व' कख. २. 'उपादेयभूतायां' क-ख. ३. 'प्राणकत्वेन' क-ख. ४. 'कि चायं' क.ख. ५. 'प्रेक्ष्यम्' क-ख. ६. 'जीवाप' ग. ७. 'सारूप्यवशेन' ग-मुस्तके नास्ति. ८. 'अन्यः प्रस्तुतः' ग-पुस्तके नास्ति. ९. 'नालम्बवद' क-सा. १०. 'न हबः' क-ल्हा. ११. 'स त्वां' क.ख. १२. 'जडात्मना' क-खा.

५२ काव्यमाला।

स्यापि प्राधान्यम्। निमित्तनिमित्तिभावे चायमेव न्यायः । यदा तु सारूप्यमात्रवशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः संबन्धस्तदाप्यप्रस्तु- तस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनावेवान्तःपातः । इतरथा त्वलंकारान्तरमेव। तदयमत्र संक्षेप :-

वाचालयन्नात्मन्यप्रतिभासमेवाङ्गीकुर्वस्तेनैव लोकेन मूर्खोऽयमिति यदावज्ञायते तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं व्यञ्ञयतया प्राधान्येन प्रकाश्यते। जडोऽयमिति ह्युद्यानेन्दूदयादिर्भावो लोके नावज्ञायते। स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औत्सुक्य- चिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहर्षपरवशतां करोतीति हठादेव लोकं येथेच्छं विकारकारणादिभिर्नर्तयति। न च तस्य हृदयं केनापि ज्ञायते कीदृगयमिति। प्रत्युत महागम्भीरोऽतिविदग्धः सुष्टुगर्वहीनोऽतिशयेन क्रीडाचतुरः समदि लोकेन जड इति तत एव कारणात्प्रत्युत वैदग्ध्यसंभावनानिमित्तात्संभावितः । आत्मा च' यत एवं कारणात्प्रत्युत जाड्येन संभाव्यस्ैंत एव सहृदय: संभावितस्तदस्य लोर्केस्य जडोऽ्सीति यद्युच्यते तदा जाड्यमेवंविधस्य भावव्रातस्याविदग्धस्य प्रसिद्धमिति सा प्रत्युत स्तुतिरिति जडादपि पापीयानयं लोक इति ध्वन्यते। तदाह-यदा त्विति। इतरथा त्विति। इतरथैव पुनरेलंकारत्वमलंकारविशेषत्वम्। न ब्यज्जयस्य कथचिदपि प्राधान्यमिति भावः । उद्देशे यदादिग्रहणं कृतं समासोक्ती- त्यत्र द्वन्द्वे तेन व्याजस्तुतिप्रभृतिरलंकारवर्गोपि संभाव्यमानव्यँङ्गयानुवेशः संभा- वितः। तत्र सर्वत्र साधारणमुत्तरं दातुमुपक्मते-तद्यमत्रेति। कियद्वा प्रतिपदं लिख्यतामिति भावः। तत्र व्याजस्तुतिर्यथा-'किं वृत्तान्तैः परगृहगतौ किंतु नाहं समर्थस्तूष्णीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यखभावः। गेहेगेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोध्यामुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः ॥' अत्र व्यङ्गयं स्तुत्यात्मकं यत्तेन वाच्यमेवोपस्क्रियते। यत्तदाहृतं केनचित्-'आसीनाथ पिता- मही तव मही जाता ततोऽनन्तरं मौता संप्रति साम्बुराशिरशना जाया कुलोज्दू- १. 'वशेनान्यस्य' क-ख. २. 'प्राधान्यस्य' क-ख. १. 'यथेष्टं' ग. २. 'प्रत्युत' ग. पुस्तके नास्ति. ३. 'अतः' ग. ४. 'लोकस्य' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'अलंकारान्तरत्वविशेषणत्वं' क-ख. ६. 'अलंकारः सर्वोऽपि' ग. ७. 'व्यङ्गयोऽनु' ग. ८.'तदयमत्रेति। तदयमिति' क-ख. ९.'अत्र' ग. १०. 'माता' ग. ११. 'जाता' ग.

१ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः। ५३

'व्यङ्कस्य थत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालंकृतयः स्फुटाः ।१४।।' 'व्यज्ञयस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुगमेऽपि वा। न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते ॥१५॥'

तये। पूर्णे वर्षशते भविष्यति पुन; सैवानवद्या स्ुषा युक्त नाम समग्रनीतिविदुषां किं भूपतीनां कुले ।।' इति। तदस्माकं ग्राम्यं प्रतिभाति। अत्यन्तासभ्यस्मृतिहे- तुत्वात् । का वानेन स्तुतिः कृता। त्वं वंशक्रमेण राजेति हि कियदिदमितये- वंप्राया व्याजस्तुतिः सहृदयेगोष्ठीनिन्दितेत्युपेक्ष्यैव। 'यस्य विकारः प्रभवन्नैप्रति- बद्धेन हेतुना येन। गमयति तदभिप्रायं तर्त्प्रतिबद्धं च भावोऽसौ ॥' इति । अत्रापि वाच्यप्राधान्ये भावालंकारता। यस्य चित्तवृत्तिविशेषस्य संबन्धी वाग्या- पारादिर्विकारोऽप्रतिबद्धोऽनियतः प्रभवंस्तं चित्तवृत्तिविशेषरूपमभिप्रायं येनाप्रति- बद्धेन हेतुना गमयति स हेतुर्यथेष्टोपभोग्यत्वादिलक्षणार्थो भावालंकारः। यथा- 'ऐकाकिनी यदबला तरुणी तर्थाहमस्मिन्गृहे गृहपतिश्व गतो विदेशम्। कं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्रूर्ममान्धबधिरा ननु मूढ पान्थ II' अत्र व्यक्चयमेकैकत्र पैदार्थ उपस्करोतीति वाच्यं प्रधानम्। प्रौधान्ये हि भावालंकारता। व्यझ्षर्प्राधान्ये तु न काचिदलंकारतेति निरूपितम्। इत्यलं बहुना। यत्रेति काव्ये। अलंकृतय इति। अलंकृतित्वादेव च वौच्योपस्कारकत्वम्। प्रतिभामात्र इति । यत्रोपमादौ क्विष्ी प्रतीतिः। वाच्यार्थानुगम इति। व्ाच्येनार्थेनानुगमः समं प्राधान्यमप्रस्तुतप्रशंसायामिवेत्यर्थः । न प्रतीयत इति। १. 'काव्यं' ग. २. 'असह्य' ग. ३. 'चानेन विस्मृतिः' ग. ४. 'हि' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'गोष्ठीषु' ग. ६. रुद्रटप्रणीतकाव्यालंकारग्रन्थसथेयमार्या. ७. 'अप्रति- बन्धस्तु' ग. ८. 'प्रतिबन्धं' ग. ९. 'अप्रतिबद्धो' ग-पुस्तके नास्ति. १० 'प्रति- बद्धस्तं' ग. ११. 'उपयोक्तृत्वादि' क., 'उपयोग्यत्वादि' ख. १२. 'लक्षणोडयों' ग. १३. एतदुदाहरणमपि रुद्रटालंकारस्थमेव. १४. 'यथाहमसमद्रहे' क-ख. १५. 'पदा- थोंपस्कारकारीति' क-ख. १६. 'प्रधानम्' क.ख-पुस्तकयोरनास्ति. १७. 'प्राधान्ये हि भावालंकारता' ग-पुस्तके नास्ति. १८. 'प्राधान्येन तु न कदाल्ित' क-ख. १९. 'वाच्यार्थो' ग. २०. 'हिष्टा' क-ख.

५४ काव्यमाला।

'तत्परादेव शब्दार्थौ यत्र व्यञ्कां प्रति स्थितौ। ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्य: संकरोज्झितः ॥१६।।' तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । इतश् नान्तर्भावः । यतः काव्यवि- शेषोऽड्री ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरज्नानि-अलंकारा गुणा वृत्तयश्र्ेति प्रतिपादयिष्यन्ते। न चावयव एव पृथग्भूतोऽवयवीति प्रसिद्धः। अपृथम्भावे तु तदङ्गत्वं तस्य। न तु तत्त्वमेव। यत्रापि वा

स्फुटतया प्राधान्यं न चकासि्ति, अपि तु बलात्कल्प्यते, तैथापि हृदयेनानुप्रकि शति। येथा-'देआ पसिअणिआतासु' इत्यत्रान्यकृतासु व्याख्यासु। तेन चतुर्षु प्रकारेषु न ध्वनिव्येवहारसद्धावेऽपि व्यक्ञयस्य प्राधान्यम्। अप्राधान्ये क्विष्टेप्रतीतौ वाच्येन समप्राधान्येऽस्फुटप्राधान्ये च । क्व वर्त्सावित्याह-तत्प- रावेवेति। संकरेणालंकारानुप्रवेशसंभावनया उज्ित इत्यर्थः । संकरालंकारेणेति त्वसत्। अन्यालंकारोपलक्षणत्वे हि क्रिष्टं स्यात्। इतश्चेति। न केवलमैन्योन्य-

ध्वनेश्व यावत्सामिमृत्यवदङ्गिरूपाऋ्करूपयोर्विरोधादित्यर्थः । अवयव इति। एकैक इत्यंर्थ: । तैदाह-पृथग्भूत इति। पृथम्भूतस्तथा माभूत, सैमुदायमध्यनिपति- तस्तर्व्यस्तु तथेत्याशङ्काह-अपृथग्भावे त्विति। तदापि न स एक एव समु दायः । अन्येषामपि समुदायिनां तद्भावात् । तत्समुदायिमध्ये च प्रतीयमानम- प्यस्ति। न च तदलंकाररूपम्। प्रधानत्वादेव। यरैवलंकाररूपं तदप्रधानत्वान्न ध्वनिः। तदाह-न तु तत्त्वमेवेति। नन्वलंकार एव कश्विर्त्वया प्रधानता भिषेकं दत्त्वा ध्वनिरित्यात्मेति चोक्त इत्याशङ्कयाह-यत्रापि वेति। नहि समा- १. 'अलंकारो' क-ख. १. 'सथापि च' क-खा. २. 'यथा' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'देआइ पसिअणु अन्तसु' ग. ४. 'व्यवहारसन्भ्रावेऽपि व्यङ्ञथस्य प्राधान्ये किष्ट' ग. ५. 'किएं' क-ल. ६. 'स्फुटे प्राधान्ये क' क-ख. ७. उत्थित' ग. ८.म्लिएं' क-ख. ९. 'अनेन' क-ख. १०. 'इत्याइ' क-ख. ११. 'तदा' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. १२. 'अथ पृथग्भूतस्तदा' क -. १३,'समुदायपतितः' क-ख. १४.'पृथग्भावेति' क-ख. १५.'तत्रभावात'क-ख. १६. 'समुदाय' क-ल. १७. 'यदलंकार' ग. १८. 'लया' कख-पुस्तकयोनाखि.

१ उद्तयोत: ] ध्यन्यालोक: । ५५

तत्त्वं तत्रापि ध्वनेर्महाविषयत्वान्न तन्निष्ठत्वमेव। सूरिमिः कथित इति विद्वदुपज्ञेयमुक्तिः, न तु यथाकथंचित्पवृत्तेति प्रेतिपाद्यते। प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणा: व्याकरणमूलत्वास्सर्वविद्यानाम्। ते3 च श्र्यमाणेषु

सोक्त्यादीनामन्यतम एवासौ तथास्माभि: कृतः । तद्विविक्तत्वेऽपि तस्य भावात्। समासोक्त्यादलंकारसवरूपस्य समस्तस्याभावेऽपि तस्य दर्शितत्वात् 'अत्ता एत्थ' इति 'कस्स वा ण' इत्यादि। तदाह-न तन्निष्ठत्वमेवेति। तैस्मिजिष्ठा पर्यवसानं यस्थति तन्न भवति। महाविषयत्वात्। व्यापकत्वादित्यर्थः । घटो घट एव न भवति, किं तु तत्कर्परेऽपि, तत्रापि न भवति किं तु घटेडपीत्यनेन व्याप- कोऽयमित्युक्त भवति महाविषयत्वात्। विद्वदुपज्षेति। विर्द्वेव्ध उपज्ञा प्रथम उपक्मो यस्या उक्तेरिति बहुव्रीहिः। तेन 'उपज्ञोपकमं' इति तत्पुरुषार्श्रेंयं नपुंस- कत्वं निरवकाशम्। श्रूयमाणेष्विति। श्रोत्रशष्कुलीं संतानेनागता अन्त्याः शब्दा: श्रूयन्त इति प्रक्रियायां शैब्दाः श्रूयमाणा इत्युक्तम्। येषां घण्टानुरणन- रूपत्वं तावदस्ति ते च ध्वनिशब्देनोक्ताः । यथाह भैगवान्भर्तृहरि :- 'यः संयो- गवियोगाभ्यां करणैरुपजन्यते। स स्फोटः शब्दजः शब्दो ध्वनिरित्युच्यते बुधैः ॥' वा एवं घेण्टादिनिर्हादस्थानीयोऽनुरणनात्मोपलक्षितो व्यक्ञयोऽप्यर्थो ध्वनिरिति व्यव- हतः । इत्येष प्रकारोऽव्यकशब्दानामेव वर्तते। व्यक्तशब्दानां तैथा श्रूयमाणा ये 1.102 वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यबुद्धिनिर्ग्रात्याः स्फोटाभिव्यज्जकास्ते ध्वनिशब्देनोक्ताः ।e are k

यथाह भैगवान्स एव-'प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुग्रहैस्तथा। ध्वनिप्रकाशिते शब्दे सरूपमवधार्यते ।' हैति। तेन व्यजकौ शब्दार्थावपीह ध्वनिशब्देनोक्तौ। किंचे १. 'न' क-ख. पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'प्रकाश्यते' ग. ३. 'तेषु श्रूय' क-ख. १. 'तस्मिन्' इत्यारभ्य 'विद्वदुपज्ञेति' इत्यन्तं ग. पुस्तके नास्ति. २. 'विद्वदुपज्ञा' ग. ३. 'अस्या' क-ख. ४. 'शयत्वं' ग. ५. 'शब्दजाः शब्दा इत्युक्तम्' क-ख. ६. 'तत्राह' क-ख. ७. 'तन्रभवान्भर्तृ' ग. ८. 'शब्दजा: शब्दा ध्वनयोऽन्यैरदा- हता:' म. ९. 'घण्टानाद' ग. १०. 'इत्येष-शब्दानां' ग-पुस्तके नास्ति. ११. 'बथा' क-ला. १२. 'स घ्र तत्रभवान्' ग. ११. 'इति तेन' ग-पुस्तके नास्ति. १४. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. १५. 'किंच' ग-पुस्तके नास्ति.

५६ काव्यमाला।

वर्णेषु ध्वनिरिति व्यवहरन्ति । तैथैवान्यैस्तन्मतानुसारिमिः सूरिभि: काव्यतत्त्वार्थदर्शिभिर्वाच्यवाचकसंमिश्रः शब्दात्मा काव्यमिति व्यप- देश्यो व्यञ्जकत्वसाम्य्राद्धनिरित्युक्तः। न चैवंविघस्य ध्वनेर्वक्ष्यमाण-

वर्णेषु तावन्मात्रपरिमाणेष्वपि सत्सु। यथोक्त्तम्-'अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमु- न्वारितं मतिः । यदि वा नैव गृह्णाति वर्ण वा सकलं स्फुटम् II' इति। तेषु ताव- त्खेव श्रूयमाणेषु वक्तुर्योऽन्यो दुतविलम्बितादिवृत्तिमेदात्मा प्रसिद्धा दुच्चारणादिव्या- पारादभ्यधिकः स ध्वनिरुक्तः । यदाह स एव-'शब्दस्योर्ध्वमभिव्यक्तर्वृत्तिमे- दास्तु वैकृताः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥' इति। अस्माभि- रपि प्रसिद्धेभ्यः शब्दव्यापारेभ्योऽभिधातात्पर्यलक्षणारूपेभ्योऽतिरिक्तो व्यापारो धवनिरित्युक्तः । एवं चतुष्कमपि ध्वनिः । तद्योगाच समस्तमपि काव्यं ध्वनिः । तेन व्यतिरेकाव्यतिरेकव्यपदेशोऽपि न युक्तः । वाच्यवाचकसंमिश्र इति। वाच्यवाचकसहितः संमिश्र इति मध्यमपदलोपी समासः । 'गामश्वं पुरुषं पशम्' इतिवत्समुचयोS़त्र चकारेण विनापि। तेन वाच्योऽपि ध्वनिः वाचकोऽपि शब्दो ध्वनिः। द्वयोरपि व्येज्जकत्वं ध्वनित्वभावात्। संमिश्रिते विभावानुभावसंवलनच्छा- ययेति व्यक्षयोऽपि ध्वनिः ध्वन्यत इति कृत्वा। शब्दनं शब्द: शब्दव्यापारः । नैचासावभिधादिरूपः । अपि त्वात्मभूतः । सोऽपि ध्वननाद्धनिः । काव्यामेति व्यपदेश्यश् योऽर्थः सोऽपि ध्वनिः । उक्तप्रकारध्वनिचतुष्टयत्वात्। अत एव साधारणहेतुमाह-व्यअ्जकत्वसाम्यादिति । व्यअ्ञकत्वं व्यज्जनभावः सर्वेषु पक्षेषु सामान्यरूपः । साधारण इत्यर्थः । यत्पुनरेतदुक्तं 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यादि तत्परिहरति-न चैवंविधस्येति। वक्ष्यमाणः प्रभेदो यथा-मुख्ये द्वें रूपे। तद्भेदा यथा-अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इत्यविविक्षि- १. 'व्याहरन्ति' ख. २. 'तथैवान्यैः' इत्यारभ्य 'आविष्करणीयम्' इत्यन्तं क-ख-पुस्तकयोर्नोसि्ति. १, 'आदि' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'मेदं तु' क-ख. ३. 'समपोहन्ते' क-ख. ४, 'ध्वनिरुक्तः' ग. ५. 'व्यअकत्वात् । ध्वनतीति कृत्वा' ग. ६. 'संवलनयेति' क-ल. ७. 'स. चाषि ध्वनिः। उक्तप्रकारध्वनिचतु' क-ख. ८. 'व्यङ्गयस्य व्यञ्जकभावः' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ५७

प्रभेदतद्वेदसंकलनया महाविषयस्य यत्प्रकाशनं तदत्र प्रसिद्धालंकार- विशेषमात्रप्रतिपादनेन तुल्यमिति तद्भावितचेतसां युक्त एव संरम्भः। न च तेषु कथंचिदीर्ष्यया कलुषितशेमुषीकत्वमाविष्करणीयम्। तदेवं ध्वनेस्तावदभाववादिन: प्रत्युक्ताः । अस्ति ध्वनिः। स चासावविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति

तवाच्यस्य, असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय इति विवक्षितान्यपरवाच्य- स्येति। तत्राप्यवान्तरमेदाः। महाविषयस्येति । अशेषलक्ष्यव्यापिन इत्यर्थः । विशेषग्रहणेनाव्यापकत्वमाह। मात्रशब्देनाङ्वित्वाभावम्। ने चैवं भवतीत्यन्वयः । तत्र ध्वनिस्रूपे भावितं प्रणिहितं चेतो येषाम्। ने चमत्काररूपेण भावितमधि- वौसितम्। अत एव मुकुलितलोचनत्वादिविकारकारणं चेतो येषामिति। अभाव- वादिन इति। अवान्तरप्रकारत्रयभिन्ना अपीत्यर्थः । तेषां प्रत्युक्तौ फलमाह- अस्तीति। उदाहरणपृष्ठे भाक्तत्वं सुशङ्कं सुपरिहरं च भवतीत्यभिप्रायेणोदाह- रणदानावकाशार्थ भाक्तत्वाल्लक्षणीयत्वे प्रथमं परिहरणयोग्येऽप्यप्रतिसमाधाय भवि- ष्यदुद्द्योतानुवादानुसारेण वृत्तिकृदेव प्रभेदनिरूपणं करोति-स चेति । पश्च- धापि ध्वनिशब्दार्थे येन यत्र यतो यस्य यस्मै इति बहुव्रीह्यर्थाश्रयेण यथोचितं सामानाधिकरण्यं सुयोज्यम्। वाच्येऽर्थे तु ध्वनौ वाच्यशब्देन सवात्मा वैक्ष्यते । तेनाविवक्षितोSप्रधानीभूतः खात्मा येनेत्यविवक्षितवाच्यो व्यञ्जकोऽर्थः। एवं विव- क्षितान्यपरवाच्येऽपि। यदि वा कर्मधारयः । अत्र पक्षे विवक्षितश्वासौ वाच्य- श्चेति। तत्रार्थ: कदाचिदनुपपद्यमानत्वादिना निमित्तेनाविवक्षितो भवति। कदाचि- सुपेपद्यमान इति कृत्वा विवक्षित एव। व्यङ्ञयपर्यन्तां तु प्रतीतिं खवसौभाग्यम- १. 'अङ्गित्वभावं' क-ख. २.न चैवं भवतीत्यन्वयः' ग-पुस्तके नास्ति. ३.'न वा' क-ख. ४, 'वासितं चेतो येषाम्' क-ख. ५. 'भिन्नोऽपीत्यर्थः' क.ख. ६. 'उद्योते गतानुवादानुसरणेन' ग. ७. 'शब्दार्थो' ग. ८. 'अथे' क-ख-पुस्तकयोनोस्ति. ९. 'वक्ष्यते' क-ख. पुस्तकयोर्नास्ति. १०. 'कृतः। ..... णार्थपथे अविवक्षितश्चासा- वृर्थश्चेति। विवक्षितान्यपरक्षासौ वाच्यश्चेति । तत्रार्थः कदाचिद्' ग. ११. 'अनुपपाध' क-ख. १२. 'उपपाद' क-ख. १३. 'तु' क-ख-पुस्तकयोनोस्ति.

५८ काव्यमाला।

द्विविध: सामान्येन। तत्राद्यस्योदाहरणम्- 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ।।' द्वितीयस्यापि- 'शिखरिणि क्व नु नाम कियच्चिरं किममिघानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥I'

हिम्रा करोति। अत एवार्थोऽत्र प्राधान्येन व्यज्जकः पूर्वत्र शब्दः। ननु च विवक्षा वान्यपरत्वं चेति विरुद्धम्। अन्यपरत्वेनैव विवेक्षणात्को विरोधः । सामान्ये- नेति। वस्त्वलंकाररसात्मना हि2 त्रिभेदोऽपि ध्वनिरुभाभ्यामेवाभ्यां संगृहीत इति भावः । ननु तैन्नामपृष्ठे एतन्नामनिवेशनस्य किं फलम्। उच्यते-अनेन हि नामद्ूयेन ध्वननात्मनि व्यापारे पूर्वप्रसिद्धाभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापारत्रितया- वगतार्थप्रतीते: प्रतिपत्तगतायाः प्रयोकभिप्रायरूपायाश्च विवक्षायाः सहकारित्वमुक्त मिति ध्वनिस्वरूपमेव नामभ्यामेव प्रोजजीवितम् । सुवर्णपुष्पामिति। सुवर्णानि पुष्प्यतीति सुवर्णपुष्पा। एतच् वौक्यमेवार्सभवत्सार्थमिति कृत्वाविवक्षितवाच्यम्। तत एव पदार्थमभिधायान्वयं च तात्पर्यशक्त्यावगमय्यैव बाधर्कवशेनोपहत्य सादश्यात्सुलभसमृद्धिसंभारभाजनतां लक्षयति। तैल्वक्षणाप्रयोजकं शूरकृतविद्या- सेवकानां प्राशस्त्यमशब्दवाच्यत्वेन गोप्यमानं सन्नायिकाकुचकलशयुगलमिव महा- र्धतामुपयद्धन्यत इति। शब्दोSत्र प्रधानतया व्यञ्जकः, अर्थस्तु तत्सहकारितयेति चत्वारो व्यापारा: । शिखरिणीति। नहि निर्विघ्नोत्तमसिद्धयोऽपि श्रीपर्वतादय इमा सिद्धिं विद्ध्युः। दिव्यकल्पसहस्त्रादिश्वात्र परिमितः कालः । किममिधान-

१. 'विवक्षितात्' ग. १. 'हि' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'किनाम' ग. ४. 'प्रोज्सि तम्' क-ख. ५. 'वाक्यक्रमेडसंभवत्' ग. ६. 'वाच्यात्' ग. ७. 'अभिघेयान्वयं च' ग. ८. 'बशेन तमपहस्य" ग. ९. 'तल्लक्षणप्रयोजन' ग. १०. 'उपनयत्' क-ख. ११. 'अर्थस्तत्' क-र. १२. 'व्यारोपाः' ग. ११. 'निर्विन्नाक्रम' ग. १४. 'श्रीपर्वतप्रभृतय इत्य' ग.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक: । ५९

यदप्युक्तं भक्तिर्ध्वनिरिति तत्र्रतिसमाधीयते- 'भत्त्या विभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः।'

मिति न चैवंविधोत्तमफेलजनकत्वेन पञ्चाग्निप्रमृत्यपि तपः श्रुतम्। तवेति भिन्नं पदम्। समासेन विगलिततया सा न प्रतीयते। तव दशतीत्यभिप्रायेण। तेन यैत्केचिदाहुः-'वृत्तानुरोधात्त्वदधरपाटलमिति न कृतम्' इति, तदसदेव। देश- तीत्यास्वादयति। अनवच्छिन्नप्रबन्धतया न त्वौदरिकवत्परं भुङ्के। अपि तु रस- ज्ञोऽत्रेति तत्प्राप्तिवदेव, रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति। शुकशावक इति तारुण्या- दुचितकाललाभोऽपि फलं तपस एवेति। अनुरागिणश्च प्रच्छन्नखाभिप्रायख्यापन- चाटुविरचनात्मकविभावोन्मीलनं व्यङ्गयम्। अत्र च त्रय एव व्यापारा :- अभिघा तात्पर्यं ध्वननं चेति। मुख्यार्थबाधाद्यभावे मध्यमकक्ष्याया लक्षणायास्तृतीयस्या अभावात्। यदिवाकस्मिकविशिष्टप्रश्नार्थानुपपत्तेर्मुख्यार्थबाधायां सादृश्याल्लक्षणा भवतु मध्ये। तस्यास्तु प्रयोजनं ध्वन्यमानमेव तत्तुर्यकक्ष्यानिवेशि। केवंलं पूर्वत्र लक्षणैव प्रधान ध्वननव्यापारसहकारि। इह त्वभिधातात्पर्यशक्ती। वाक्या- र्थसौन्दर्यादेव व्यङ्गयप्रतिपत्तेः केवलं लेशेन लक्षणाव्यापारोपयोगोऽप्यस्तीत्युक्तम्। असंलक्ष्यक्रमव्यक्चये तु लक्षणासमुन्मेषमात्रमपि नास्ति। असंलक्ष्यत्वादेव क्रमस्येति वक्ष्यामः । तेन द्वितीयेऽपि भेदे चत्वार एव व्यापाराः। अत एवोभयोदाहरणपृष्ठ एव भाक्तमाहुरित्यनुभाष्य दूषयति-भक्त्या बिभर्तीति । अत्रोक्तप्रकार इति १. 'फलत्वेन' क-ख. २. 'प्रतीयतां ग. ३. 'केच्वित' ग-पुस्तके नास्ति. ४. दशतीति' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'लोमोऽपि तपसैवेति' ग. ६. 'मुख्याद्वाधाविरहे मध्यम' ग. ७. 'भावात्' ग. ८. 'मुख्यबाधायां' ग. ९.'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नीस्ति. १०. 'न केवलं' क-ख. ११. 'न्यापारे' ग. १२. 'व्यापारयोगो' ग. १३. 'समुद्दे- शमात्रं' क. नास्ति. १४. 'अस्तु लक्ष्यत्वादेव' ग. १५. 'अनुभाष्य' इत्यारभ्य 'उप- चारमात्रमिति' इतिपर्यन्तं पुस्तकेष्वतीव पाठपौर्वापर्य वर्तते. तत्र ख-पुस्तकेडयं पाठक्रम :- 'अनुभाष्य भक्तत्यादिना दूषयति-अत्रोक्तप्रकार इति पञ्चस्वर्थेषु योज्यम्। शब्देडयें व्यापारे व्यङ्थे समुदाये च। रूपमेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह- वाच्येति। मक्तिश् ध्वनिश्रेति। ताद्रूप्यं लक्षणमुपलक्षणमिति त्रिविधमपि मतंदूषयति। किं पर्यायवत्ताद्रूप्यं पृथिवीत्वमिव पृथिव्याः। अन्यव्यावर्तकधर्मरूपतया लक्षणम्, उत

६० काव्यमाला।

अयमुक्तप्रकासे ध्वनिर्भक्त्या नैकत्वं बिभर्ति। भिन्नरूपत्वात् । वाच्यव्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाभ्यां तात्पर्येणार्थप्रकाशनं यत्र नेयन्नयप्राधान्ये स ध्वनिः । उपचारमात्रं तु भक्तिः ।

प्चस्वर्थेषु योज्यम्। शब्देऽर्थे व्यापारे व्यक्षय समुदाये च। रूपमेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह-वाच्येति। तात्पर्येग विश्रान्तिधामतया। प्रयोजनत्वेनेति यावत्। प्रकाशनं द्योतनमित्यर्थः । भक्तिश्च ध्वनिश्वेति ताद्रूप्यं लक्षणमुपलक्षण- मिति त्रिविधमपि मतं दूषयति। किं पैर्यायवत्ताद्रूप्यम् । अथ पृथिवीत्वमिव पृथिव्या अन्यतो व्यावर्तकधर्मरूपतया लक्षणम्, उत काक इव देवदत्तगृहस्य संभवमात्रादुपलक्षणम्। तत्र प्रथमं पक्षं निराकरोति-उपचारमात्रमिति। उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणा उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रशब्देनेद- माह-यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीयादन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तु- स्थित्या संभवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनानाद्रियर्माणत्वादस्मत्कल्पो यमर्थमधिकृत्य प्रव- रतते तद्धि प्रयोजनलक्षणम्। तत्रापि लक्षणास्तीति कथ ध्वननं लक्षणा चेत्येकं

१. 'नैकतां' ग. २. 'व्यङ्चय प्राधान्ये' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

काक इव देवदत्तस्य संभवमात्रादुपलक्षणम्। तत्र प्रथमं पक्षं निराकरोति-भक्त्या बिभतीति। तात्पर्येण विश्रान्तिधामतया। प्रयोजनत्वेनेति यावत्। प्रकाशनं द्योतन- मित्यर्थः । उपचारमात्रमिति' इति. ग-पुस्तके तु-'अनुभाष्य दूषयति। अयं भाव :- भक्ती ...... तिकं। पर्यायात्ताद्ूप्यमथ पृथिवीत्वमिव पृथि ... ... अन्यतो व्यावर्तकधर्मरूपतया लक्षणम्' उत काक इव देवदत्तगृहस्य संभवमात्र ......... भेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाइ-वाच्येति । तात्पर्येण विश्रान्तिधामतया प्रयोजन- त्वेने ... ... ... रमात्रमिति । उपचा ......... '. १. 'पर्यायस्ताद्रूप्यं' ग. २. 'अथ' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'अन्यव्यावर्तक' क ख. ४. 'माणत्वात्संकल्पो' क-ख.

१ उद्दयोत:] ध्वन्यालोकः । ६१

तेत्रैतत्स्याद्धक्तिर्लक्षणं ध्वनेरित्याह- 'अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया ॥१७।।' ने च भक्त्या ध्वनिर्लक्ष्यते। कथम्। अतिव्याप्तेरव्याप्तेश्र। तत्रा- तिव्याप्तिर्ध्वनिव्यतिरिक्तेडपि विषये भक्ते: संभवात्। यत्र हि व्यञ्ज- कत्वकृतं महत्सौष्ठवं नास्ति तत्राप्युपचरितशब्दवृ्त्या प्रसिद्धनुरोध- प्रवर्तितव्यवहाराः कवयो दृश्यन्ते। यथा- 'परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः पैरिमलनमप्राप्य हरितम् ।

तत्त्वं स्यात्। द्वितीयं पक्षं दूषयति-तत्रैतदिति। असाविति ध्वनिः। तयेति भक्त्या। ननु ध्वननमवश्यंभावीति कर्थ तद्यतिरिक्तोऽस्ति विषय इत्याह- महत्सौष्ठवमिति । अत एव प्रयोजनस्यानादरणीयत्वाद्यजकत्वे न कृत्यं किंचि- दिति भावः । महद्रहणेन गुणमात्रं तैद्भवति। यथोक्त्तम्-'समाधिरन्यधर्मस्य क्वाप्यारोपो विवक्षितः ।' इति दर्शयति (?)। ननु प्रयोजनाभावे कथं तथा व्यव- हार इत्याह-प्रसिद्धनुरोधेति। परम्परया तथैव प्रयोगात्। वयं तु ब्रूम :- प्रसिद्धिर्या प्रयोजनस्य निगूढतेत्यर्थः । उत्तानेनापि रूपेण तत्प्रयोजनं चैकासन्नि- गूढतां निधानवदपेक्षत इति भावः। यंथेति। वदतीत्युपचारेण हि स्फुटीकरण- प्रतिपत्तिः। प्रयोजनं यैद्यगूढं स्शब्देनोच्यते किमचारुत्वं स्यात्। गूढतया वर्ण- नेन किं चारुत्वमधिकं जातम्। अनेनैवाशयेन वक्ष्यति-यत उक्त्न्तरेणाशक्यं

१. 'मा चैतत्' ग. २. 'नैव' ग. ३. 'च' ग. ४. 'व्यक्क्यकृतं' ग. . 'परिमिलनं' ग.

१. 'अतिव्याप्तेरिति' ग. २. 'प्रयोजनस्य प्रयोजनानादरणाद्यजकत्वे' क-ख, ३. 'न तद्भ्रवति' क-ख. ४. 'प्रयोजनस्यानिरूढते' ग. ५. 'च तां विरूढतां' ग. ६. 'यथेति' ग-पुस्तके नास्ति .. ७. 'यदरूढं' ग.

६२ काव्यमाला।

इदं व्यस्तन्यासं प्रंशिथिलभुजाक्षेपवलनैः

तेथा- कृशाङ्गयाः संतापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥'

'चुम्बिज्जइ सअहुतं अवरुन्धिज्जइ सहस्सहुत्तम्मि। विरमिअ पुणो रमिज्जइ पिओ जणो णत्थि पुनरुत्तम् ।।' तैथा- 'कुँविआओ पसन्नाओ ओरण्णमुहीओ विह्समाणाओ। जह गहिओ तह हिअअं हरन्ति उच्छिन्तमहिलाओ ॥।' तथा- 'अज्जाए पहारो णवलदाए दिण्णो पिएण थणवट्टे। मिउओ वि दूसहो बिअ जाओ हिअए सवत्तीणम् ।।'

किं यदिति। अवरुन्धिज्जइ आलिज्जयते। पुनरुक्तमित्यनुपादेयता लक्ष्यते। उक्ता- र्थस्यासंभवात्। 'कुपिताः प्रसन्ना अवरुदितवदना विहसन्त्यः । यथा गृहीतास्तथा हृदयं हरन्ति खैरिण्यो महिलाः ॥' अत्र ग्रहणेनोपादेयता लक्ष्यते। हरणेन तत्प- रतन्न्रतापत्तिः । तथा अज्जेति। कनिष्ठभार्यायाः स्तनपृष्ठे नवलतया कान्तेनो- चितकीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारो दत्तः सपत्नीनां सौभाग्यसूचकं तत्कीडासंवि- भागमप्राप्तानां हृदये दुःसहो जातः । मृदुत्वादेव अन्यस्य दत्तो मृदु: प्रहारोडेन्येन १. 'शलथभुजलताक्षेप' क-ख. २. 'यथा' ग. ३. 'चुम्ब्यते शतकृ- त्वोऽवरुध्यते सहस्रकृत्वः । विरम्य पुना रम्यते प्रियो जनो नासि्ति पुनरुक्त्म् ॥' इति च्छाया. ४. 'यथा' ग. ५. टीकायामेव च्छायासित. ६. 'यथा' ग. ७. 'कनिष्ठभार्यायाः प्रहारो नवलतया दत्तः प्रियेण सनपृष्ठे। मृदुकोऽपि दुःसह इव जातो हृदये सपत्ीनाम् ।I' इति च्छाया. १. 'उपरुदित' क-ख. २. 'तत्' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'सूचकः' क-ख. ४. 'मृदुलत्वादेव' ग. ५. 'अन्यस्य संपद्ते' ग.

१ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ६३

तथा- 'परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेडपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धि यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥' ईत्यत्रेक्षुपदेऽनुभूतिशब्दः। न चैवंविघ: केदाचिदपि ध्वनेर्विषयोऽभि- मतः। यत :- 'उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्तच्चारुत्वं प्रकाशयन्। शब्दो व्यञ्जकतां विभ्रद्धन्युक्तेर्विषयी भवेत् ॥ १८ ॥' अन्र चोदाहते विषये नोकत्यन्तराशक्यचारुत्वव्यक्तिहेतुः शब्द: ।

च संवेद्यते दुःसहश्व मृदुरपीति चित्रम्। दानेनात्र फैलवत्त्वं लक्ष्यते। तथा- परार्थेति। यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षायामनुभवतिशब्दो मुख्य एव तथाप्यप्र- स्लुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवनेनासंभवता पीडावत्त्वं लक्ष्यते। तच्च पीड्यमाने पर्यवस्यति। नन्वस्त्यत्र प्रयोजनं तत्किमिति ने ध्वन्यत इत्याशक्याह- भ चैवंविध इति। यत उक्त्यन्तरेणेति। उक्तन्तरेण ध्वन्यतिरिक्ेन स्फुटेन शब्दार्थो(भय)व्यापारविशेषेणेत्यर्थः । शब्द इति पश्चस्वर्थेषु योज्यम्। वैवन्युक्तेर्विषयी भवेदिति । ध्वविशब्देनोच्यत इत्यर्थः । उदाहृत इति। बदतीत्यादौ। एवं यत्र प्रयोजनं सदपि नादरास्पदं तत्र को ध्वननव्यापार इत्युक्त्वा १. 'यथा' ग. २. 'च' ग. ३. 'अयं' ग. ४. 'इत्यादाविक्षुपदेऽनुभूतिशब्दः' क-ख. ५. 'कदाचिद्धनेर्विषयः । यतः' क-ख. ६. 'णाशङ्क्यं' ख. ७. 'नोक्त्य- न्तरेणाशक्य' क-ख.

१. 'तह्गलवत्वं' ग. २. 'न' ग.पुस्तके नास्ति. ३. 'ध्वन्यर्थे' क-ख.

६४ काव्यमाला।

किंच- 'रूढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दाः खविषयादपि। लावण्याद्याः प्रयुक्तासते न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥१९॥' तेषु चोपचरितशब्दवृत्तिरस्तीति। तथाविधे च विषये क्वचित्संभव- न्नपि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते। न तथाविघशब्दमुखेन।

यत्र मुलत एव प्रयोजनं नास्ति, भवति चोपचारस्तत्रापि को ध्वननव्यापार इत्या- ह-किंचेति। लावण्याद्या ये शब्दाः खविषयाल्लवणरसयुक्तत्वादेः खार्थादन्यत्र हृद्यत्वादौ रूढा: रूढत्वादेव त्रितयसंनिध्युपेक्षणव्यवधानशून्याः। यदाह-'निरूढा लैक्षणा काचित्सामर्थ्यादभिधानवत्' इति। ते तस्मिन्खविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वने: पदं भवन्ति। न तत्र ध्वनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिर्गौणी। लाक्षणिकीत्यर्थः । आदिग्रहणेनानुलोम्यं प्रातिकूल्यं सब्रह्मचारीत्येवमादयः शब्दा लाक्षणिका गृह्यन्ते। लोन्नामनुगतमनुलोमं मेर्दनम्। कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्रोतः प्रतिकूलम् । तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी। इति मुख्यो विषयः । अन्यः पुनरु- पचरित एव। न चात्र प्रयोजनं किंचिदुद्दिश्य लक्षणा प्रवृत्तेति न तद्विषयो ध्वन- नव्यवहारः । ननु 'देवडिति लुणाहि पलुत्रम्मिगमिज्वालवणुज्वलं गुमरिफोल्- परिण्य' (?) इत्यादौ लावण्यादिशब्दसंनिधानेऽस्ति प्रतीयमानाभिव्यक्तिः। सत्यम्। सा तु न लावण्यशब्दात्। अपि तु समग्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं ध्वननव्यापारादेव। अत्र हि प्रियँतमामुखस्यैव समस्ताशाप्रकाशकत्वं ध्वन्यत इत्यलं बहुना। तदाह- प्रकारान्तरेणेति। व्यञ्जकत्वेनैव। न तूपचरितलावण्यादिशब्दप्रयोगादित्यर्थः । एवं यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिरिति तावन्नास्ति। तेन यदि ध्वैनेर्भकिर्लक्षणं

१. 'निरूढा' ग. २. 'शब्दप्रवृत्ति' ग.

१. 'लक्षणा: काश्चित्' ग. २. 'शब्दवृत्तिः' ग. ३ 'चेत्यर्थः' क-ख. ४. 'लोम्नानुगतं' ग. ५. 'सदनम्' क-ख. ६. 'ध्वनिव्यवहारः' ग. ७. 'प्रियत- मस्यैव' क-ख. ८. 'बडुना' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ९. 'ध्वनेर्यदि' ग.

१ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । ६५

अपि च। 'मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥२० ॥' तेत्र हि चारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षेणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि

तदा भक्तिसंनिधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्यतिव्याप्तिमभ्युपगम्यापि ब्रूम :- भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः। तथापि यैद्विषयो लक्षणाव्यापारो न तद्विषयो ध्वननव्यापारः। न च भिन्नविषैयो धर्मधर्मिभावो धर्म एव लक्षणमि- त्युच्यते। तत्र लक्षणा तावदमुख्यार्थविषयो व्यापारः । ध्वननं च प्रयोजनविष- यम्। न च तद्विषयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो युक्कैः। लक्षणासामभ्यभावात्। इत्यभिप्रायेणाह-अपि चेत्यादि। मुख्यां धृत्तिमभिधार्व्यापारं परित्यज्य परि- समाप्य गुणवृत्त्या लक्षणारूपयार्थस्यामुख्यस्य दर्शनं प्रत्यायना सा यत्फलं कर्मभूतं प्रयोजनरूपमुद्दिश्य क्रियते तत्र प्रयोजने तावद्वितीयो व्यापारः। न चासौ लक्ष- णैव। यतः स्खलन्ती बाधकव्यापारेण विधुरीक्रियमाणा गतिरवबोधनशक्तिर्यस्य बाब्दरस्य तदीयो व्यापारो लक्षणा। न च प्रयोजनमवँगमयतः शब्दस्य बाध- कयोगः । तथाभावे तत्रापि निमित्तान्तरस्य प्रयोजनान्तरस्य चान्वेषणेनावस्थानात्। सेनायं लक्षणलक्षणाया न विषय इति भावः । दर्शनमिति ण्यन्तो निर्देशः।

१. 'अत्र' ग. २. 'लक्षणाप्रयोजने' ग.

१. 'अतिव्याप्तिरभ्युपगमस्यापि' क-ख. २. 'यद्विषयोऽपि' ग. ३. 'विषययोः' ग. ४. 'युक्तः' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ५. 'व्यापारं च'ग. ६. 'अदर्शनं' य. ७. 'अपगमयतः' ग. ५ व्व० ले०

६६ काव्यमाला।

शब्दस्यामुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात्। न चैवम्। तस्मात्- 'वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता। व्यञ्जकत्वैकमूलस ध्वने: साल्लक्षणं कथम् ।। २१।।

कर्तव्य इत्येव । अवगमयितव्य इत्यर्थः । अमुख्यतेति। बाधकेन विधुरीक्क- ततेत्यर्थः । तस्येति शब्दस्य। दुष्टतैवेति। प्रयोजनावगमस्य सुखसंफतये हि से शब्द: प्रयुज्यते। तैस्मान्न मुख्यार्थे। यदि च 'सिंहो बटुः' इति शौर्यातिश येऽ्प्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्वं शब्दस्य तत्तर्हि प्रतीति नैव कुर्यादिति किमर्म सस्य प्रयोग: । उपचारेण करिष्यतीति चेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमेन्विष्यते तत्रा प्युपचारेऽनवस्था। अथ न तत्र स्खलद्रतित्वं तर्हि प्रयोजनेऽवगमयितव्ये ने लक्ष- णार्यो व्यापारः । तत्सामग्यभावात्। न च नारिति व्यापारः । म चासावभिधा। समयस्य तत्राभावात्। यद्यापारान्तरममिधालक्षणातिरिकं स ध्वननव्यापारः। न वैवमिति। न च प्रयोगे दुष्टता काचित्। प्रयोजनस्याविघ्नेनैव प्रतीतेः । तेनै।- भिधैव मुख्थेऽर्ये बाधकेन प्रविवित्सुर्निरुध्यमाना सती अचरितार्थत्वादम्मत्र श्रस- रतीति। अत एव मुख्योऽस्यायमर्थ इति व्यवहारः। तथैव चामुख्यतया संकेतगह गमपि तत्रास्तीत्यभिधापुच्छभूतैव लक्षणा (उपसंहरति-तस्मादिति। कतोडभिया- पुच्छमूतैव लक्षणा ) ततो हेतोर्वाचकत्वमभिधाव्यापारमाश्रिता तह्ाघनेनोत्थानास- सुच्छभूतत्वाच्च गुणवृत्तिः । गौणलाक्षणिकप्रकार इत्यर्थ:। सा कर्थ ध्वनेर्व्यजनात्मनो

१. 'उपगमस्य' ग. २. 'स' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ३. 'तस्मिन्नमुख्येडयें' क-ख. ४. 'अन्वेष्यम्' ग. ५. 'अथ' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'न' क-ख-पुस्तकयोनोसि. ७. 'तेनाभिधेयमुख्यार्थबाधकेन प्रविधुरीकृता प्रि ......... माना सती' ग. ८. 'उप-' इत्यारभ्य 'लक्षणा' इत्यन्तं क-ख-पुस्तकयोर्नाखि.

१ उद्त्योत: ] घ्धन्यालोकः । ६७

तस्मादन्यो ध्वनिरन्या च गुणवृत्तिः। अव्याप्तिरस्य लक्षणस्य। नहि ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः । अन्ये च बहवः प्रेकारा भवत्या व्याप्यन्ते ! तस्माद्धक्तिरलक्षणम्।

लक्षणं स्यात् भिन्नविषयत्वादिति। एतदुपसंहरति-तस्मादिति। यतोऽतिव्याप्तिरुक्का तत्प्रसज्जेन च भिन्नविषयत्वं तस्माद्वेतोरित्यर्थः । एवम् 'अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया' इति कारिकागतामतिव्याप्तिं व्याख्यायाव्याप्तिं व्याचष्टे-अव्याप्तिर- स्थेति। अस्य गुणवृत्तिरूपस्येत्यंर्थः । यत्र यत्र ध्वनिस्त्र तत्र यदि भक्तिर्भवेन्न च स्यादव्याप्तिः। न चैवम्। अविवक्षितवाच्येऽस्ति भक्तिः 'सुवर्णपुष्पां-' इत्यादौ 'शिख- रिणि-' इत्यादौ तु सा कथम्। ननु लक्षणा तावद्रौणमपि व्याप्नोति। केवलं शब्दसमर्थ लक्षयित्वा तेनैव सह सामानाधिकरण्यं भजते। 'सिंहो बटुः' इति। अर्थो वार्था- न्तरं लक्षयित्वा खवाचकेन तद्वाचकं समानाधिकरण करीति। शब्दार्थौ वा युगपतं लक्षयित्वा ताभ्यामेव शब्दार्थाभ्यां मिश्रीभवत इत्येवं लाक्षणिकाद्रौणस्य मेद: । यदाह-'गौणे शब्दप्रेयोंग:, न लक्षणायाम्' इति। तत्रापि लक्षणास्त्येवेति सवत्र सैव व्यापिका। सा च पैञ्चविधा। तद्था-अभिघेयेन संयोगात्। द्विरेफश- ब्दस्य हि योऽभिधेयो भ्रमरशब्दः द्वौ रेफौ यस्येति कृत्वा तेने भ्रमरशब्देन यस् संयोग: सैबन्ध: षदपदलक्षणस्यार्थस्थ सोडर्थो द्विरेफशन्दैन लक्ष्यते। अभिवैय- संबन्ध व्याख्यातरूपं निमित्तोकृत्य सांमीप्यात्। 'गङ्गायां घौषः'। समवायादिति। ंसंबन्धादित्यर्थ: । 'यष्टीः प्रवेशय' इति यथा। वैपरीत्यात्। यथा-शत्रुसु- ददिश्य कश्चिद्रवीति-'किमिवोपकृतं न तेन मम' इति। क्रियायोगादिति। कार्य- कारणभावादित्यर्थः । यथा-अन्नापहारिणि व्यवहारः 'प्राणानय हरति' इति। एव- मनया लक्षणया पञ्चविधया विश्वमेव व्याप्तम्। तथाहि-'शिखरिणि-' इत्यत्रा- १. 'अप्यख्' ग. २. 'तद्द्ेदप्रकारा वक्यमाणभकता' ग. - १. 'आचट्टै' क-ख. २. 'यदि' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ३. 'हस्ति' ग. ४. 'गौणीमदि' ग. ५. प्रयोगेण लक्षणां क-छा. ६. 'सैव सर्वत्र' म. ७ 'पवथा' म. ८.'ह' क-ख-पुस्तकयौनीस्ति. ९. 'तैन' क-ख-पुस्तकयोनांरित. १०. 'स्व' ग-पुस्तके नास्ति.

६८ काव्यमाला।

कस्मिकप्रश्नविशेषादिबाधकानुप्रवेशे सादृश्याल्लक्षणास्त्येव । नन्वत्राङ्गीकृतैव मध्ये लक्षणा। कथं तर्धुकं विवक्षितान्यपरेति। तेद्भेदोSत्र मुख्योऽसंलक्ष्यक्मात्मा विव- क्षितः । तद्भेदशब्देन च रसाभावतदाभासतत्प्रशमभेदास्तद्वान्तरमेदाश्व। न च तेषु लक्षणाया उपपत्तिः । तथाहि विभावानुभावप्रतिपादके काव्ये तत्रार्थे मुख्ये तावद्वाधकानुप्रवेशोऽप्यसंभाव्य इति को लक्षणावकाशः। ननु किं बाधया इयदेव लक्षणास्वरूपम्-'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते' इति। इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लक्ष्यन्ते। विभावानुभावयोः कारण- कार्यरूपत्वात्, व्यमिचारिणां च तत्सहकारित्वादिति चेत्, मैवम् । धूमशब्दा- दूमे प्रतिपन्ने ह्यग्निस्मृतिरपि लक्षणाकृतैव स्यात् । ततोऽमेः शीतापनोदस्मृ- तिरित्यादिरपर्यवसितः शब्दार्थः स्यात्। धूमशब्दस्य सार्थविश्रान्तत्वान्न नावति व्यापार इति चेत्, आयातं तर्हि मुख्यार्थबाधो लक्षणाया जीवित- मिति ' सति हि तस्मिन्खार्थविश्रान्त्यभावात्। न च विभावादिप्रतिपादने बाधकं किंचिदसिति। नन्वेवं धूमावगमनानन्तरान्निस्मरणवद्विभावादिप्रतिपत्त्यनन्तरं रत्या- दिचित्तवृत्तिप्रतिपत्तिरिति शब्दव्यापार एवात्र नासि्ति । इदं तावदयं प्रतीतिज्ञो मीमांसक: प्रष्टव्य :- किमत्र परचित्तवृत्तिमात्रे प्रतिपत्तिरेव रसप्रतिपत्तिरभिमता भवतः। नैवं भ्रमितव्यम्। एवं हि लोकगतचित्तवृत्त्यनुमानमात्रमिति का रसता। यस्त्वलौकिकचमत्कारात्मा रसास्वाद: काव्यगतविभावादि चर्वणाप्राणो नासौ स्मरणा- नुमानादिना खलीकारपात्रीकर्तव्यः। किं तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानादिना संस्कृतहृदयो विभावादिकं प्रतिपद्यमान एव न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते। अपि तु हृदयसंवादापरपर्यायसहृदयत्वपरवशीकृततया पूर्णीभविष्यद्रसाखादाङ्कुरीभावेनानु- मानस्मरणादिसरणिमनारुह्यैव तन्मयीभवनोचितचर्वणाप्राणतया। न चासौ चर्वणा प्रमाणान्तरतो जाता पूर्व येनेदानीं स्मृतिः स्यात्। न चाधुना कुतश्चित्प्रमाणान्त- रादुत्पन्ना। अलौकिके प्रत्यक्षाद्यव्यापारात्। अत एवालौकिक एव विभावादिव्यव- हारः। यदाह-'यदयमनुभावयति वागङ्गसत्त्वकृतोऽभिनयस्तस्मादनुभाव' इति। तच्चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेव ह्यनुभवनम्। लोके तु कार्यमेवोच्यते नानुभावः । अत एव परकीया न चित्तवृत्तिर्गम्यत इत्यभिप्रायेण 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्र- सनिष्पत्तिः' इति सूत्रे स्थायिग्रहणं न कृतम्। तत्प्रत्युत शल्यभूतं स्यात्। AMI 284-85 १. 'न तद्ग्ेदो हि मुख्यो' क-ख. २. 'सरणानुमानादिसाम्येन' ग. ३.'प्रतीयते' ग. ४. 'व्यवहार एव' क-ख.

१ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ६९

स्थायिनस्तु रसीभाव औचित्यादुच्यते। तद्विभावानुभावोचितचित्तवृत्तिसंस्कारसुन्दर-

स्थायिभूतरत्याद्यवगमाच्च। व्यभिचारी तु चित्तवृत्त्यात्मत्वे मुख्यचित्तवृत्तिपरवश एव 284

चैर्व्यत इति विभावानुभावमध्ये गणितः। अत एव रस्यमानताया एषैव निष्पत्तिया

रूपत्वम्। अतश्र्वणात्राभिव्यञ्जनमेव, न तु ज्ञापनम् । प्रमाणव्यापारवत्। नाप्यु- त्पादनम्। हेर्तुव्यापारवत्। ननु यदि नेयं ज्ञप्तिर्न वा निष्पत्तिः, तर्हि किमेतत्। नं त्वयमसावलौकिको रैसः। अपि तु चर्वणोपयोगी। ननु क्वैतदृष्टमन्यत्र। यत एव न दृष्टं तत एवालौकिकमित्युक्तम्। नन्वेवं रसोऽप्रमेयः स्यात्। अस्तु। किं ततः । तच्चर्वणात एव प्रतीतिव्युत्पत्तिसिद्धे: किमन्यदर्थनीयम्। नन्वप्रमाणक- मेतत्। न । सैसंवेदनसिद्धत्वात्। ज्ञानविशेषस्यैव चर्वणात्मत्वात्। इत्यलं बहुना। अतश्च रसोऽयमलौकिकः । येन ललितपरुषानुप्रासस्यार्थाभिधानानुपयोगिनोऽपि रसं प्रति व्यज्जकत्वम्। का तत्र लक्षणायाः शङ्कापि। काव्यात्मकशब्दनिष्पादने- नैव तच्चर्वणा दृश्यते। दृश्यते हि तदेव कौव्यं पुनः पुनः पैठंश्चर्व्यमाणश्च सहृदयो लोकः । न तु काव्यस्य तत्र 'उपादेयापि ये हेया' इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्यानु- पयोग एवेति शब्दस्यापि ध्वननव्यापारः । अत एवालक्ष्यक्रमता। यत्तु वाक्यमेद: स्यादिति केनचिदुक्तम्, तदनभिजतया। शास्त्रं हि सकृदुच्चारितं समयबलेनार्थ प्रतिपादयद्युगपद्विरुद्धानेकसमयस्मृत्ययोगात्कथमर्थद्वयं प्रैत्याययेत्। अविरुद्धत्वे वा तावानेको वाक्यार्थः स्यात्। कैमेणापि विरम्यव्यापारयोगः। पुनरुच्चारितेऽपि वाक्ये स एव। समयादिप्रकरणादेस्तादवस्थ्यात्। प्रकरणसमयप्रौप्यार्थतिरस्कारे- १. 'लोकवृत्ति' क-ख. २.'चोच्यते' क. ३. 'यत्प्रबलप्रवृत्तत्वं बन्धु' ग. ४. 'स्वव्यापार' ग. ५. 'नैवं' क-ख. ६. 'नन्वयं' ग. ७. 'रसः । ननु विभावादिरत्र किं ज्ञापको हेतुरुत कारकः । न ज्ञापको न कारकः । अपि तु' ग. ८. 'अप्रमाणं' क-ख. ९. 'प्रीतिव्युत्पत्ति' क. 'प्रीत्युत्पत्ति' ख. १०. 'किम- थनीयम्' ग. ११. 'स्व' क-खपुस्तकयोर्नास्ति. १२. 'नुपयोगेऽपि' ग. १३. 'निष्पीडनेनैव' क ख. १४. 'कार्य' क-ख. १५. 'चर्वमाणः' ख. १६. 'सहृदयलोकः' क-ख. १७. 'शब्दस्यापीह ध्वननं' ग. १८. 'प्रत्यापयेत' ग. १९. 'करमेण विरम्यव्यापारयोगः' क-ख. २०. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. २१. 'प्राप्तार्थ' क. 'प्राधयार्थ' ख.

७० काव्यमाला।

'कस्यचिद्धनिभेदसय सा तु स्ादुपळक्षणस्। सा पुनर्भकिर्वक्ष्यमाणप्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदिनामोप- वक्षणतया 'संभाव्येत । यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते

अवर्थान्तरप्रत्यायकत्वे हि नियमाभाव इति। तेन 'अग्िहोत्रं जुहुयात्खर्गकामः' इति श्रुतौ खादेच न मांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमेति प्रसज्यते। तैत्रापि न काचि- दियत्तेव्यनाश्वास इत्येवं वाक्यमेदो दूषणम्। इह तु विभावाद्येव प्रतिपाद्यमानं चर्वणाविषैयतोन्मुखमिति समयाद्युपयोगाभावः । न च नियुक्तोऽहमत्र करवाणि कृतार्थोऽहमिति शास्त्रप्रतीति[:] सदृशमदः। तत्रोत्तरकर्तव्यौन्मुख्येन लौकिक- त्वात्। इह तु विभावादिचर्वणाद्भुतपुष्पवत्तत्कालसारवोदिता न पूर्वापरकालानुब- न्धिनीति लौकिकाखवादाद्योगिविषयाचान्य एवायं रसास्ादः । अत एव 'शिखरिणि-' इत्यादावपि मुख्यार्थबाधादिकममनपेक्ष्येव सहृदया वक्रभिप्रायं चाटुप्रतीत्यात्मकं संवेदयन्ते। अत एव ग्रन्थकारः सामान्येन विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ भैफर- भावमभ्यधात्। अस्माभिस्तु द्वन्द्वरूढं प्रत्याययितुमुक्तम्। भवत्वत्र लक्षणा। अलक्ष्यकरमे तु कुपितोऽपि किं करिष्यसीति। यदि तु न कुप्यते 'सुवर्णपुष्पां-' इत्यादावविवक्षितवाच्येऽपि मुख्यार्थबाधादिलक्षणासामग्रीमनपेक्ष्यैव व्यङ्गयार्थविश्रा- न्तिरित्यलं बहुना। उपसंहरति-तस्माद्गक्िरिति। ननु मा भूद्धनिरिति भक्तिरिति चैंक रूपम्। मा च भूद्धक्तिर्ध्वनेर्लक्षणम्। उपलक्षणं तु भविष्यति। यत्र ध्वनिर्भवति तत्र भक्तिरप्यस्तीति भत्त्युपलक्षितो ध्वनिर्न तावदेतत्सर्वत्रार्ति। इयता च किं परस्य सिद्धं किं वा नु(नः) त्रुटितमिति तदाह-कस्यचिदित्यादि। ननु भक्तिस्तावचिचिरंतनैरुक्ता। तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि समग्रमेदं लक्षयिष्यन्ति, किं तल्लक्षणेनेत्याशङ्काह-यदि चेति। अभिधानाभिधेयभावो ह्यालंकाराणां व्यापकः। ततश्वाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमांसकै- १. 'संभाव्यते' क-ख.

१. 'अर्थान्तरत्व' ग. २. 'तत्र न' ग. ३. 'विषयोन्मुखं' क-ख. ४. 'सहृदया:' ग.पुस्तके नास्ति. ५. 'तत एव' क-ख, ६. 'ध्वनौ' क-ख-पुस्तकयो- र्नास्ति. ७, 'भक्तेरसभावं' क-ख. ८. 'भक्तिर्ध्वनिरिति' क-ख. ९. 'तु' क-ख- पुस्तकयोर्नास्ति. १०. 'भविष्यति' क-ख. ११. 'लक्षयिष्यन्ति श्ञास्पन्ति च'ग. १२. व्यापक इत्यारभ्य अलंकाराणामित्यन्तं क-क-पुस्तकयोर्नास्ति.

१ उद्त्योत: ] ध्कन्यालोक: । ७१

तदभिधाव्यापारेण तैदितरोSलंकारवर्ग: समग्र एव लक्ष्यति इति मत्येक- मलंकाराणां लक्षणकेरणे वैयर्थ्यप्रसङ्गः । किं च लक्षणेऽन्यैः कृते चास पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥२२॥' कृतेऽपि वा पूर्वमेवान्यैर्ध्वनिलक्षणे पक्षसंसिद्धिरेव नः । यसाद्व- निरस्तीति नः पक्षः । स च प्रागेव संसिद्ध इत्ययलसंपन्नसमीहितार्थाः संपन्नाः समः। येऽपि सहृदयहृदयसंचेद्यमनाख्येयमेव ध्वनेसत्मानमा- आ्ासिषुस्तेऽपि न परीक्ष्यवादिनः । यत उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया

निरूपिते कुत्रेदानीमलंकाराणां व्यापारः । यथा हेतुबलात्कार्य जायत इति तार्किकैरुक्ते किमिदानीमीश्वरप्रभृतीनां कर्तृणां ज्ञातृणां वा कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरालम्बः स्यात्। तदाह-लक्षणकरणे वैयर्थ्यप्रसङ्ग इति। मा भूद्धा पूर्वोन्मीलनम् । पूर्वोन्मीलितमेवास्माभिः सम्यड्गिरूपितं तथापि को दोष इत्यभिप्रायेणाह-किं चेत्यादि। प्रागेवेति। अस्मत्प्रयत्नादिति शेष: । एवं त्रिप्रकारमभाववादं, भक्त्यन्तर्भूततां च निराकुर्वता लक्षणीयत्वमेत- न्मध्ये निरोकृतमेव। अत एव मूलकारिका साक्षात्तत्निराकरणार्था न श्रूयते। वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयसंख्यापूरणाय कण्ठेन तत्पक्षमनूद्य निराकरोति- येSपीत्यादिना। उक्तया नीत्या 'यत्रार्थ: शब्दो वा-' इति सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम् । वक्ष्यमाणया तु नीत्या विशेषलक्षणं भविष्यति 'अर्थान्तरे संक- मितं'-इत्यादिना। तेनात्र प्रथमोद्तयोते ध्वनेः सामान्यलक्षणमेव कारिकाकारेण

१. 'तदितरालंकार' ग. २. 'करणवैयर्थ्य' ग. ३. 'वादिनः' क-ख.

१. 'करणवैयर्थ्य' म. २. 'इति' क-ख.पुस्तकयोनास्ति. ३. 'अस्सल' ग, ४. 'निराकुर्वत एव' ग्. ५. 'परिपूरणाय स्वकण्ठे' म. ६. यभार्ध इत्यारभ्य नीत्या इत्मन्सं क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

७२ काव्यमाला।

च ध्वने: सामान्यविशेषलक्षणे प्रतिपादितेपि यद्यनाख्येयत्वं तत्सर्वे- षामेव वस्तूनां प्रसक्तम्। यदि पुनर्ध्वनेरतिशयोक्त्यानया काव्यान्त- रांतिशायि तैः सरूपमाख्यायते तत्तेऽपि युक्ताभिघायिन एव। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वैन्यालोके प्रथम उ्द्दयोतः ।

कृतम्। द्वितीयोद्द्योते कारिकाकारोSवान्तरविभागं विशेषलक्षणं च विदधदनु- वादमुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानुसारेण तु वैत्तिकृदत्रैवोद्द्योते मूलविभागमवोचत् 'स च द्विविधः' इति। सर्वेषामिति। लौकिकानां शास्त्री- याणां चेत्यर्थः । अतिशयोक्त्येति । तथा 'तान्यक्षराणि हृदये किमपि स्फुरन्ति' ईतिवदतिशयोक्त्यानाख्येयतोक्ता सारभूततां प्रतिपादयितुमिति शिवम्। किं लोचनं विना लोको भाति चन्द्रिकयापि हि। तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात्।। यदुन्मीलनशक्तैव विश्रमुन्मीलति क्षणाद्। खात्मायतनविश्रान्तां तां वन्दे प्रतिभां शिवाम्। इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्याभिनवगुप्तोन्मीलिते सहृदयालोक(ध्वन्यालोक)- लोचने ध्वनिसंकेते प्रथम उद्दयोतः ।

१. 'अतिशयितं स्वरूपं' ग. २. 'श्रीमदानन्द' क-ख. ३. 'काव्यालोके' क, 'सहृदयालोकनाम्रि काव्यालंकारे' ग. ४. 'संकेतः' ख.

१. 'सूचितम्' क-ख. २. 'वृत्तिर्यदत्र' क-ख. ३. 'मूलभागं' ग. ४. 'लौकिकी• यानां शब्दानां शास्त्रीयाणां' क-ख. ५. 'इत्यतिशयो' क .- ख. ६. 'साररूपतां' ग. ७. 'युक्लैव' क.ग. ८. 'चार्याभिनव' ग. ९. 'विरच्चिते काव्यालोकलोचने प्रथम:' ग.

२ उद्त्योत:] ध्वन्यालोकः । ७२

द्वितीय उद््योतः । एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यत्वे ध्वनिर्द्विप्रकारः प्रका- शितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते- 'अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम् ।१।।'

या स्मर्यमाणा श्रेयांसि सूते ध्वंसयते रुजः । तामभीष्टफलोदारकल्पवल्लीं स्तुवे शिवाम्।। वृत्तिकार: संगतिमुद्दयोतस्य कुर्वाण उपक्रमते-एंवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः । न चैतन्मयोक्तम्, अपि तु कारिकाका- राभिप्रायेणेत्याह-तत्रेति। द्विप्रकारप्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमित्तं बीजभूत- मिति संबन्धः। यदिवा तत्रेति पूर्वशेषः। तत्रेति प्रथमोद्त्योते वृत्तिकारेण प्रका- शितो विवक्षितवाच्यस्य यः प्रमेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। तदवा- न्तरमेदप्रतिपादनद्वारेणैव चानुवादद्वारेणाविवक्षितवाच्यस्य यः प्रमेदो विवक्षिता- न्यपरवाच्यात्प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। भवति मूलतो द्विमेदत्वं कारि- काकारस्यापि संमतमेवेति भावः । संक्रैमितमिति णिचा व्यजनाव्यापारे यः सह- कारिवर्गस्तस्यायं प्रैमेद इत्युक्तम्। तिरस्कृतशब्देन च येन वाच्येनाविवक्षितेन सताविवक्षितवाच्यो ध्वनिर्व्यपदिश्यते तद्वाच्यं द्विधेति संबन्धः । योऽर्थ उपप- द्यमानोऽपि तावतैवानुपयोगाद्धर्मान्तर संवलनयान्यतामिव गतोऽपि लक्ष्यमाणोS नुगतधर्मी सूत्रन्यायेनास्ते स रूपान्तरपरिणत उक्तः । यस्त्वनुपपद्यमान उपाय- तामात्रेणार्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पलायत इव स तिरस्कृत इति। ननु व्यज्ञयात्मनो

१. 'अविवक्षितार्थ' क-ख.

१. 'एवमिति' ग. २. 'भेदः' क-ख. ३. 'संक्रमितेऽपि णिचा व्यअ्जनव्यापारो यः' क-ख. ४. 'प्रभावः' क-ख. ५. 'अविवक्षितवाच्गेनावस्थितेन सता' ग. ६. 'अनुप्रयोगा' ग. ७. 'धर्मिसूत्र' क-ख.

७४ काव्यमाला।

तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्गयस्यैव विशेष इति व्यङ्जयप्रकाशनपरस्य ध्वनेरेवायं प्रकारः । तत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथा- 'ख्निग्घश्यामलक्ान्तिलिप्तवियतो वेलद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।

यदा ध्वनेर्मेदो निरूप्यते तदा वाच्यस्य द्विधेति भेदकथनं ने संगतमित्याशक्क्याह- तथाविधाभ्यां चेति। चो यस्मादर्थे। व्यञ्जकवैचित्र्याद्वियुक्तं व्यङ्गयवैचि- त्र्यमिति भावः । व्यञ्जके त्वर्थे यदि ध्वनिशब्दस्तदा न कश्चिद्दोष इति भावः । तत्रार्थान्तरेति। अत्र श्ोके रामशब्दसंगतिः। स्न्निग्धया जलसंबन्धसरसया श्यामलया द्रविडवनितोचितासितवर्णया कान्त्या कालवर्णेन लिप्तमाच्छुरितं वियँ- न्नभो यैः। वेह्न्त्यो विजृम्भमाणास्तथा चलन्त्यः परभागवशात्प्रहर्षवशाच बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषुं त एवंविधा मेघाः । एवं नभस्तावद्दुरालोकं वर्तते। दिशो- ऽपि दुःसहाः । यतः सूक्ष्मजलकणोद्गारिणो वाता इति मन्दमन्दत्वमेषामनियत- दिग्भागगमनं च बहुवचनेन सूचितम् । तर्हि गुहासु क्वचित्प्रविश्यास्यतामित्यत आह-पयोदानां ये सुहृदस्तेषु च सत्सु शोभनहृदया मयूरास्तेषामानन्देन हर्षेण कला: षड्जसंवादिन्यो मधुराः केकाः शब्दविशेषाः । ताश्च सर्व पयोदवृत्तान्तं शर्दुँ:सहं स्मारयन्ति स्वयं च दुःसहा इति भावः । एवमुद्दीपनविभावोद्वोधितो विप्र- लम्भ: । परस्पराधिष्ठानत्वाद्रतेः। विभावानां साधारणतामभिमान्य इत एव प्रभृति १. 'वाच्याभ्यां' क-ख. २. 'इति' क ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'कर्थं' ग. २. 'च' क-ग. ३. 'भावः । भेदप्रतिपादकेने ......... नाम्रा णमपि सिद्धमित्यभिप्रायेणोदाहरणमाह' ग. ४. 'अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो यथेति' ग. ५. 'शब्द इति' ग. ६. 'कान्त्या चाकचक्येनानुलिपं' ग. ७. 'वियत्' क-ख.पुस्तकयोर्नास्ति. ८. 'पूर्णहर्ष' क.ख. ९. 'येषु सत्सु' ग. १०. 'अपि' क-खपुस्तकयोनास्ति. ११. 'जलोद्गारिणः' ग. १२. 'दिगागमं बहु' क-ख. १३. 'संवादिनो' क-ख. १४. 'दुःसहं' म-पुस्तके नास्ति, १५. 'उद्धोधितविप्र' ग. १६. 'साधारण्यं' ग. १७. 'एव इतः' क-ख.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः।

कारम सनतु दढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव॥' इत्यत्र रामशब्दः । अनेन हि व्यञ्यधर्मान्तररूपपरिणतः संज्ञी प्रत्या- य्यते, न संज्ञामात्रम्। यथा च ममैव विषमचाणलीलायाम्-

प्रियतमां हृदये निधायैव खात्मवृत्तान्तं तावदाह-कामं सन्त्विति। दृढमिति सातिशयम्। कठोरहृदय इति। रामशब्दार्थध्वनिविशेषावकाशदानाय कठो- रहृदयपदम्। यथा 'तद्रेहं' इत्युक्तेऽपि 'नतभित्ति' इति। अन्यथा रामपदं दशर- थकुलोद्भवत्वकौसल्यास्ने हपात्रत्व बाल्य चरितजान की लाभादिधर्मान्तर परिणतमर्थ क्थ ने ध्वनेदिति। अरगीति। स एवाहं भवामीत्यर्थः । भविष्यतीति क्रियासामा- न्यम्। तेन किं करिष्यतीत्यर्थः । अथ च भवनमेवास्या असंभाव्यमित्युक्तप्रकारेण हृदयनिहितां प्रियां स्मरणशब्दविकल्पपरम्परया प्रत्यक्षीभावितां हृदयस्फोटनो- न्मुखीं ससंभ्रममाह-हहा हेति। देवीति। युक्तं तव धैर्यमित्यर्थः । अने- नेति। रामशब्देनानुपयुज्यमानेनार्थेनेति भावः। व्यङ्गयं धर्मान्तर प्रयोजनरूपं राज्यनिर्वासनाद्यसंख्येयम्। तच्चासंख्यत्वादभिधाव्यापारेणाशक्यसमर्पणम् । कमेणार्प्यमाणमप्येकधीविषयभावाभावान्न चित्रचर्वणापदमिति न चारुत्वातिशय- कृत्। प्रतीयमानं तु तदसंख्यमनुद्धिन्नविशेषत्वेनव किं किं रूपं न सहत इति चित्रपानकर सधूपगुडमोदकस्थानीय विचित्रचर्वणापदं भवति। यथोक्त्तम्-'उक्त्- न्तरेणाशक्यं यत्' इति। एष एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्षहेतु- र्मन्तव्यः । मात्रग्रहणेन संज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह-यथा चेत्यादि। ताला

१. 'इत्यत्रानेन रामशब्देन हि' क ख. २. 'संज्ञि' ग.

१. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'इत्यादि' ग. ३. 'परिचित' ग. ४. 'न' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'धर्मान्तरं' क-ख. ६. 'अशक्यत्वात्' क-ख. ७. 'चित्रं' क. ख. ८. 'कुरकामोदस्थानीयं' क-ख. ९. 'परं' ग.

७६ काव्यमाला।

"ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणानुग्गहिआइँ होन्ति कमलाइँ कमलाइँ ॥' अत्र द्वितीय: कमलशब्दः। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मीके :- 'रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारावृतमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।' इति। अत्रान्धशब्द: ।

तदा। जाला यदा। घेप्पन्ति गृह्यन्ते। अर्थान्तरन्यासमाह-रइकिरणेति। कमलशब्दो लक्ष्मीपात्रत्वादिधर्मान्तरशतचित्रतापरिणतं संज्ञिनमाहेत्यर्थः । तेन शुद्धेऽर्ये मुख्ये बाधा निमित्तं तत्रार्थे तद्धर्मिसमवायः। तेन निमित्तेन रामशब्दो धर्मान्तरपरिणतमर्थ लक्षयति। व्यज्रयान्यसाधारणान्यशब्दवाच्यानि धर्मान्तराणि। एवं कमलशब्दः। गुणशब्दस्तु संज्ञिमात्रमाहेति। तत्र तद्वलात्कैश्विदारोपितं तदप्रातीतिकम्। अनुपयोगबाधितो हार्थोऽस्य ध्वनेर्विषयो लक्षणामूलस्य। यत्तु हृदयदर्पण उक्तम्-'हहा हेति संरम्भार्थोऽयं चमत्कारः' इति। तत्रापि संरम्भ आवेगो विप्रलम्भव्यमिचारीति रसध्वनिस्तावदुपगतः । न च रामशब्दाभिव्य- क्त्यार्थसाहायकेन विना संरम्भोल्लासोऽपि। अहं सहे तस्याः किं वर्तत इत्येवमात्मा हि संरम्भ: । कॅमलपदे च कः संरम्भ इत्यास्तां तावत् । अनुपयोग्यात्मिका च मुख्यार्थबाधात्रास्तीति लक्षणामूलत्वादविवक्षितवाच्यभेदतास्योपपन्नैव। शुद्धार्थर्स्या- विवक्षणात्। न च तिरस्कृतत्वं शुंद्धस्य। तस्यापि तावत्यनुगमात्। अत एव चं परिणतवाचोयुक्त्या व्यवहृतम्-अत्यन्तेत्यादि। आदिकवेरिति ध्वनेर्लक्ष्यप्रसि- द्धतामाह-रंवीति। हेमन्तवर्णने पञ्चवट्या रामस्योक्तिरियम्। अन्ध इैति १. 'तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥' इति च्छाया. २. 'वाच्यार्थो ध्वनिर्यथा' ग. ३. 'इति' क-ख पुस्तकयोर्नासिति. १. 'घेव्वन्ति' ग. २. 'शब्द इति' ग. ३. 'शुद्धोंक्त' क-ख. ४. 'असाधारणान्य' ग. ५. 'शब्दे' क-ख. ६. 'लक्षणामूलं ह्यस्य' क.ख. ७. 'कमलशब्देन च' ग. ८. 'अविवक्षितत्वात्' ग. ९. 'धर्मिरूपेण' ग. १०.च'ग-पुस्तके नास्ति. ११.'वचो' क-ख. १२. 'अत्यन्तेत्यादि' ग-पुस्तके नास्ति. १३. 'रतिसंक्रान्त-्रोकः' ग. १४. 'हत्युपसंहृत' क-ख.

२ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । ७७

गैअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्ुणाइँ अ वणाइँ। णिरहंकारमिअक्का हरन्ति नीलोओ वि णिसाओ ।।' अत्र मत्तनिरहंकारशब्दौ।

चोपहतदृष्टिः। जात्यन्धस्यापि गर्भे दृष्टथुपघातात्। अन्धोऽयं पुरोऽपि न पश्य- तीत्यतस्तत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम्। इह त्वादर्शस्यान्धत्वमारोप्यमाण- मपि न सह्यमिति। अन्धशब्दोSत्र पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्वं नैष्टदृष्टिगतं निमि- त्तीकृत्यादर्शलक्षणया प्रतिपाद्यति। असाधारणविच्छायत्वानुपयोगित्वौदिधर्मजात- मसंखूयं प्रयोजनं व्यनक्ति। भट्टनायकेन तु यदुक्तम्-'इवशब्दयोगाद्गौणताप्यत्र न काचित्' इति, तच्छ्ोकार्थमपरामृश्य। आदर्शचन्द्रमसोर्हि सादृश्यमिवशब्दो दयोतयति। निःश्वासान्ध इति चादर्शविशेषणम्। इवशब्दस्यान्धार्थत्वेन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत्। योजनं चैतदिवशब्दस्य क्िष्टम्। न च निःश्वासेनान्ध इवादर्श: स इव चन्द्र इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे हेवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम्। गैअणमिति। '[गगनं च मत्तमेघं धारालुलि- तार्जुनानि च वनानि । निरहंकारभृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः ॥' इति च्छाया। ] चशब्दोऽपिशब्दार्थे। गगनमपि मत्तमेघमपि न केवलं तारकितम्। धारालुलितार्जुनवृक्षाण्यपि वनानि न केर्वलं मलयमारुतान्दोलितसहकाराणि । निरहंकारमृगाड्का नीला अपि निशा न केवलं सितकरकरधवलिता हरन्ति। उत्सु- कयन्तीत्यर्थः। मत्तशब्देन संवथैवेहासंभवत्सार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीबीत्मक- मुख्यार्थेन सदृशान्मेघांल्लक्षयतासमञ्जसकारित्वदुर्निवारत्वादिधर्मसहस्त्रं ध्वन्यते। निरहंकारश्देनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतक्त्यविच्छीयत्वानुजिगमिषारूपजिगीषा- व्यागप्रभृतिध्र्वन्यैते। अविवक्षितवाच्यस्य प्रभिन्नत्वमिति यदुकं तत्कुतो भवतीत्या- शक्ष विवक्षितवाच्यादेवास्य भेदो भवति। विवक्षा तदभावयोर्विरोधादित्यमिप्राये- १. 'यथा च श्लोकः गअणं च' ग. २. 'लीलाइ वि' क-ख. १. 'दृष्टेरुपघातात्' क. २. 'अन्वर्थस्य' क-ख. ३. 'न दृष्टदृष्टिगतत्वं' फ्र-ल. ४. 'आदर्शत्वं' क-ख. ५.'धर्मान्तमसंख्यं' ग. ६.'सूत्रं-काव्यमित्यलं' ग. ७०'यथा- चेति' ग. ८. 'केवलमन्दमारुता' ग. ९. 'सितकिरणधवलिता' ग. १०. 'सर्वथैव' ग-पुस्तके नास्ति. ११. 'केमात्मक' क-ख. १२. 'विच्छायत्वोज्जिगमिषा' क-ल. ११. 'ध्वन्यते' ग-पुस्तके नास्ति. १४. 'कृतो नहि स्वरूपादेव मेदो भविष्यति-' क-ए,

७८ काव्यमाला।

'असंलक्ष्यक्रमोद्तोतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥२॥' मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गयोऽर्थो ध्वनेरात्मा। स च वाच्यार्थापेक्षया कश्चिदलक्ष्यक्रमतया तुल्यं प्रकाशते, कश्चित्क्मेणेति द्विघा मतः। तत्र

ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थित. ॥. ३ ।।'

णाह-असंलक्ष्येति। सम्यड् न लक्षयितुं शक्यः कमो यस्य तादृश उैद्तयोत उद्दयोतनव्यापारोऽस्येति बहुव्रीहिगर्भो बहुव्रीहिः। ध्वनिशब्दसांनिध्याद्विवक्षिता- मिधेयत्वेनान्यपरत्वमत्राक्षिप्तमिति स्वकण्ठेनोक्तम्। ध्वनेरिति। व्यक्षय स्येत्यर्थः । आत्मेति। पूर्वश्लोकेन व्य ङ्गयस्य वाच्यमुखेन भेद उक्तः। इदानीं तु द्योतनव्यापार- मुखेम द्योत्यस्य रेवार्थनिष्ठ एवेत्यर्थः । व्यक्यस्य ध्वनेर्द्योतने सवात्मनि कः क्रम इत्याश- श्याह-वाच्यार्थापेक्षयेति। वाच्योऽर्थो विभावादिः। तत्रेति। तैयोर्मध्यादि- त्यर्थः । यो रसादिरर्थः स एव क्मो ध्वनेरात्मा न त्वक्म ऐव सः। अक्रमत्वमपि हि तस्य कदाचिद्भवति। तेदा चार्थशक्त्युद्धवानुख्वानिरूपभेदेनेति वक्ष्यते। आत्म- शब्द: खभाववचनः प्रकारमाह। तेन रेसादिर्योऽर्थः स ध्वनेरक्रमो नाममेदः। असंलक्ष्यक्रम इति यावत्। नैनु किं सैर्वदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकारः। नेत्याह- भासमान इति। किं तु यैदाद्ित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च सामान्य- लक्षणे गुणीकृतस्वार्थावित्यत्र यद्यपि निरूपितम्, तथापि रैसवदाद्यलंकार प्रकाशनाव- १. 'तुल्यं' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'उद्दयोत' इति क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'बहुव्रीहिगरभो' इति क-ख-पुस्तकयो- र्नास्ति. ३. 'परमप्याक्षिप्ं' क-ख. ४. 'भेदेन' क-ख. ५. 'सात्मनिष्ठ' क-ख. ६. 'ध्वनेदयोंतने' क-ख-पुस्तकयोरनारिति. ७. 'मध्य' ग. ८. 'अक्रमो' ग. ९. 'एव सक्रमत्वमपि' क-ख. १०. 'तथा' ग. ११. 'भेदतेति' क-ख. १२. 'रसादिभ्योऽर्थः' क-ख. १३. 'ननु' ग. पुस्तके नास्ति. १४. 'सदैव' ग. १५. 'भासमान इति' ग-पुस्तके नास्ति. १६.'यदङ्गित्वेन' क-ख. १७.'गुणीभूत' क-ख. १८. 'रसवदाद- लंकारतत्त्वप्रकटनायावकाशदानायानूदितम्' क-ख.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ७९

काशदानायोदितम्। स च रसादि्वनिर्व्यवस्थित एव। नहि तच्छून्यं काव्यं किंचि- दस्ति। यद्यपि चे रसेनैव सर्व जीवति काव्यम्, तथापि तस् रसस्यैकघनचम- त्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदंशात्प्रयोजकीभूतादधिकोSसौ चमत्कारोऽपि भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्थां प्रतिर्पेन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशय प्रयोजको भवति तदा भावध्वनिः। यथा-'तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति ख्वर्गा- योत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तेंमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः ॥' अत्र हि विप्रलम्भरससद्भावेऽपीयति वितर्काख्यव्यभिचारिचमत्कियाप्रयुक्त आखादाति- शयः । व्यभिचारिण उदयस्थित्यपायत्रिधर्मकाः । यदाह-'विविधमाभिमुर्येन चरन्तीति व्यभिचारिणः' इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचित्, यथा-'याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपथं शय्या्मनुप्राप्तया निर्यातं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धमङ्गीकृ- तम्। भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तकदोलेखया तन्वङ्गया न तु पारितः स्तनभरः ऋष्ठं प्रियस्योरसः II' अत्र हि प्रणयकोपस्यैवोज्जिगमिषयैव यदवस्थानं न तु पारित इत्युदयावकाशनिराकरणात्तदेवीख्वादजीवितम्। स्थितिः पुनरुदाहृता 'तिष्ठेत्कोपवशात्-'इत्यादिना । क्वचित्तु व्यभिचारिणः प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्रम० त्कारः। यथोदाहृतं प्राक् 'एकस्मिञ्शयने पराखुखतया-' इति। अयं तत्प्रशम इत्युक्तः। अत्र चेर्ष्याविप्रलम्भस्य रसस्यापि प्रशम इति शर्क्य योजयितुम्। कचित्तु व्यभिचारिणः संधिरेव चर्वणास्पदम्। यथा-'ईससु केसुम्भिआए मह चुम्बिउ जेण। अमिअरसो घोण्टाण पडिजाणिड तेण॥ (?) तयक्ते तु कोपे कोपक- षायगद्गदमन्दरुदिताया येन मुखं चुम्बितं तेना मृतरसनिगरणविश्रान्तिपरम्पराणा तृप्तिज्ञतिति कोपप्रसादसंधिश्वमत्कारस्थानम् । क्वचिद्यभिचार्यन्तरशबलतैव विश्रा- न्तिपदम्। यथा-'काकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां १. 'काव्यं' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २.'च' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'अप्रतिपन्नो' ग. ५. 'अदर्शन' ग. ६. 'रस' क-ख-पुस्तक- योनास्ति. ७. 'इति' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'अनुप्राप्तयोरनिर्वातं' ग. ९. 'निध्यांतं' क. १०. 'शिथिलं' ग. ११. 'आह्लाद' ग. १२. 'योडयं' ग. १३. 'तु' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. १४. 'सुरसुंभिआइ सहु चुंबिते जेण अपहु अव्वोट्ट डाहजतजाणित्ते तेन' क-ख. १५. 'त्यक्तेऽपि कोपकषाय' क-ख. १६. 'तेनामृतस रसविभान्तिनिगरणपरम्पराणां' क-ख. १७. 'जातेति' ग.

८० काव्यमाला।

प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतघियः खप्रेऽपि सा दुर्लभा चेतः सास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥' अत्र हि वितर्कौत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादैन्ये स्मृतिचिन्तने परस्परं बाध्यबाधक- भावेन द्वन्द्वशो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानतां ददती परमास्वादस्था- नम्। एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम्। एतानि चोदयसंधिशबलत्वादिकानि कारिकायामादि- ग्रहणेन गृहीतानि । नन्वेवं विभावानुभावमुखेनाप्यधिकश्चमत्कारो दृश्यत इति वेभावध्वनिरनुभावध्वनिश्र वक्तव्यः । मैवम्। विभावानुभावौ तावत्खशब्दवाच्या वेव। तच्चर्वणापि चित्तवृत्तिष्वेव पर्यवस्यतीति रसभावेभ्यो नाधिकं चर्वणीयम्। यदि तु विभावानुभावावैपि व्यज्ञयौ भवतस्तदा वस्तुध्वनिरपि किं न सह्यते। यदा तु विभावानुभावाभासाद्रत्याभासोदयस्तदा विभावानुभावाभासींचचर्वणाभास इति रसाभासस्य विषयः । यथा रावणकाव्याकर्णने शाज्गाराभासः । यद्यपि 'शृङ्गारानु- वृत्तिर्या तु स हासः' इति मुनिना निरूपितं तथाप्यौत्तरकालिकं तत्र हास्यरसत्वम्। 'दूराकर्षणमोहमन्र इव मे तन्नाम्रि याते श्रुतिं चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नाव- स्थिति तां विना।' इत्यत्र तु न हास्यचर्वणावसरः । ननु नात्र रतिः स्थायि- भावोऽस्ति। पैरस्परावस्थाबन्धाभावात् केनैतदुक्त रतिरिति। रत्याभासो हि सः। अतश्वामीसो येनास्य सीता मय्युपेक्षिका द्विष्टा वेति प्रतिपत्तिहृदय न स्पृशत्येव। तैत्स्पर्शे हि तस्याप्यमिलाषो विलीयेत । न च मयीयमनुरक्तत्यपि निश्चयेन कृतं कामकृतान्मोहात् । अत एव तदाभ सत्वम्। वस्तुतस्तन्न स्थाप्यते। शुक्तौ रजताभासवत्। एतच् शङ्गारानुकृति प्रयुञ्नो मुनिरपि सूचितवान् । अनुकृति- रमुख्यता आभास इति हेकोऽर्थः । अत एवाभिलाषे एकतरनिष्ठेऽपि शद्गार- शन्देन तैत्र तत्र व्यवहारसदाभासतया मन्तव्यः। शङ्गारेण वीरादीनामप्याभास- १. 'वृत्तचिन्तने' क-ख. २. 'भवन्ति तत्पर्यन्ते-ददति' ग. ३. 'आह्ाद' ग. ४. 'अपि' क-ख-पुस्तकयोनीस्ति. ५. 'न' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'यदा' ग. ७. 'एव' ग. ८. 'अपि' ग-पुस्तके नास्ति. ९. 'विभावाभासरत्याभासादयः' ग. १०. 'भासाश्र्द' क-ग. ११. 'तु' क.ख. १२. 'परास्परावस्थानाधाभावात' क-ख. १३.'बामासतः' ग. १४. 'उपेक्षिता' ग. १५. 'न हृदयं न च'क-ख. १६.'तत्स्व- शोमितस्यापि' ग. १७. 'लीयेत' क-ख. १८. 'अतश्र' क्-सा. १९. 'नुकृतिर्येथा- शब्दं प्रयुधानो' ग. २०. 'एकवारमेव तत्रेति' क-ख-पुस्तकयो: २१. 'मन्तव्यम्' ग. २१. 'अपि' क-ख-पुसकयोर्नोस्ति.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः। ८१

रसादिरर्थों हि सहैव वाच्येनावभासते। स चाङ्गित्वेनावभासमानो ध्वनेरात्मा। इदानीं रसवदेलंकारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते-

रूपतोपलक्षितैव। एवं रसध्वनेरेकेस्यैवामी भावध्वनिप्रभृतयो निःस्यन्दा आस्वादे प्रयोजनम्। प्रयोजकमेवमेव भावादिकमंशं विभज्य पृथग्व्यङ्गयं स्थाप्यते। यथा गन्धयुक्ति ज्ञैरेकसंमूर्च्छितामोदोपभोगेऽपिय शुद्धमांस्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति। रसध्वनिस्तु स एव योऽत्रं मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनोदितस्थायि- प्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्षः । यथा-'कृच्छ्ेणो- रुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्येऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गविषमे निःस्पन्द- तामागता। मदृष्टिस्तृषितेव संप्रति शनेरारुह्य तुज्गौ स्तनौ साकाङ्कं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ।।' अत्र हि नायिकानुवर्ण्यमानखवात्मप्रकृतिपवित्रितचित्र- फलकावलोकनाद्वत्सराजस्य परस्परावस्थाबन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभाव- संयोजनवशेन चर्वणारूढ इति। तदलं बहुना। स्थितमेतत्-'रसादिरर्थोऽज्ञि- त्वेन भासमानोSसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ञयस्य ध्वनेः प्रकार' इति। सहैवेति। इवशब्देन संलक्ष्यता विद्यमानत्वेऽपि क्रमस्य व्याख्याता। वाच्येनेति। विभावानुभावा- दिना। नन्वङ्गित्वेनावभासमान इत्युच्यते तत्राङ्गत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्नि- राकरणायैतद्विशेषणमित्यभिप्रायेणोपक्रमते-इदानीमित्यादिना। अङ्गत्वमैरिति रसादीनां रसवत्प्रेयऊर्जखिविसमाहितालंकाररूपतायामिति भावः। अनया चे भक्जया

१. 'अव' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'अलंकारादौ' क-ख.

१. 'एकस्य' क-ख. पुस्तकयोरनास्ति. २. 'निःष्यन्द आस्वादे प्रधानम्' क.ख. ३. 'पृथग्व्यवस्थाप्यते' क-ख. ४. 'मोगोपरि' क-ख. ५. 'यत्र' क-ख. ६. 'कृ- च्छरातू' ग. ७. 'नायिकाकारानु' क-ख. ८. 'आदिना' ग-पुस्तके नास्ति. ९. 'अपि' क-ख. १०. 'प्रेयस्यूर्जस्वि' क-ख्र. ११. 'च' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ६ व्व० लो०

८२ काव्यमाला।

'वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम्। रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः ॥४॥'

रसवदादिष्वलंकारेषु रसादिध्वनेर्नान्तर्भाव इति सूचयति-वाच्येति। पूर्व हि सामसोत्त्यादिषु वस्तुध्वनेर्नान्तर्भाव इति दर्शितम्। वाच्यं च वाचकं च तच्चारु- त्वहेतवश्चेति द्वन्द्वः। वृत्तावपि शब्दाश्वार्थाश्चालंकाराश्चेति द्वैन्द्वः। मत इति। पूर्वमेवैतदुक्तमित्यर्थः । ननूकतं भट्टनायकेन-"रसो यदा परगततया प्रतीयतेतहि ताटस्थ्यमेव स्यात। न च खगतत्वेन रामादिचरितमयात्काव्यादसौ प्रतीयते। स्वात्मगतत्वेन च प्रतीतौ खात्माने रैसस्योत्पत्तिरेवाभ्युपगता स्यात्। सा चायुक्ता। सामाजिकं प्रत्यविभावत्वात्। कान्तात्वं साधारणं वासनाविकासहेतुर्विभावनायां प्रयोजकमिति चेत्, देवतावर्णनांदौ तदपि कथम्। न च खकान्तास्मरणं मध्ये संवेदते। अलोकसामान्यानां च रामादीनां ये समुद्रसेतुबन्धादयो विभावास्ते कथ साधारण्यं भजेयुः । न चोत्साहादिमात्रं स्मर्यते। अननुरूपत्वात्। शब्दादपि तत्प्रतिपत्तौ न रसोपजनः । प्रत्यक्षादिव नायकमिथुनप्रतिपत्ता। उत्पत्तिपक्षे च करुणस्योत्पादाद्दुःखित्वे करुणप्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिः स्यात्। तैन्र। उत्पत्तिरपि नाप्यभिव्यक्तिः । शक्तिरूपस्य हि शङ्गारस्याभिव्यक्तौ विषयार्जनतारतम्यप्रवृत्तिः स्यात्। तत्रापि किं स्वगतोऽभिव्यज्यते पैरगतो वेति पूर्ववदेव दोषः। तेन न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते काव्येन रसः। किं त्वन्यशब्दवैलक्षण्यं काव्या- त्मनः शब्दस्य। त्र्यंशताप्रसादात्। तत्राभिधायकत्वं वाच्यविषयम्, भावकत्वं रसीदिविषयम्, भोक्तृत्वं सहृदयविषयमिति त्रयोंऽशभूता व्यापाराः। तत्राभिधा- भागो यैदि शुद्धः स्या्तित्तत्ादिभ्यः शास्त्रन्यायेभ्यः श्लेषोद्यलंकाराणां को भेदः।

१. 'सूचयति' इत्यारभ्य 'नान्तर्भाव इति' इतिपर्यन्तं क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'द्वन्द्वः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'तत्' ग. ४. 'रसस्यैव' क-ख. ५. 'उत्सा- हादिमान् रामः' कख. ६. 'भूतत्वात्' क-ख. ७. 'न' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८. 'अदुःखित्वे' ग. ९. 'तन्न' इत्यारभ्य 'स्यात्' इत्यन्तं क-ख-पुस्तकयोर्नाम्ति. १०. 'च किं न स्वागतो व्यज्यते' क-ख. ११. 'परगतो' इत्यारभ्य 'नाभिव्यज्यते' इत्यन्तं क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १२. 'रसविषयम्' ग. १३. 'Sयमशुद्धः' ग. १४. 'तत्' र-पुस्तके नास्ति. १५. 'ऋेषालंकाराणा' ग. १६. 'एको भेदः' ग.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ८३

वृत्तिभेदवैचित्र्यं वाकिंचित्करम्। श्रुतिदुष्टादिवर्जनं च किमर्थम्। तेन रसभाव- नाख्यो द्वितीयो व्यापारः। यद्वशादभिधापि लक्षणैव। तच्चैतद्भावकत्वं नाम येत्काव्यस्य तद्विभावादीनां साधारणत्वापादनं नाम। भाविते च रसे तस्य भोगः । योऽनुभवस्मरणप्रतिपत्तिभ्यो विलक्षण एव द्रुतिविस्तरविकासनामा रजस्तमोवै-

चिवः । स एव च प्रैधानभूतोंऽशः सिद्धिरूप इति । व्युत्पत्तिर्नामाप्रधानमेवेति।" अत्रोच्यते-रसस्रूप एव तावद्विप्रतिपत्तयः प्रतिवादिनाम्। तथाहि पूर्वावस्थायां यः स्थायी स एव व्यभिचारिसंपातादिना प्राप्तपरिपोषोऽनुकार्यगत एव रसः । नाट्ये तु प्रयुज्यमानत्वान्नट्यरस इति केचित्। प्रवाहधर्मिण्यां चित्तवृत्तौ चित्तवृत्तर्व्ृत्त्य- न्तरेण कः परिपोषार्थः । विस्मयशोककोधादेश्व क्रमेण तावन्न परिपोष इति नानु- कार्यो रसः। नानुकर्तरि च तद्द्ावेन लयादयनुकरणं स्यात्। सामाजिकगते वा क- श्रमत्कारः । प्रत्युत करुणादौ दुःखप्राप्तिः । तस्मान्नायं पक्षः । कस्तर्हि। इहानन्त्या- त्नियतस्यानुकारो न शक्यः, निष्प्रयोजनश्च विशिष्टताप्रतीतौ। ताटस्थ्येन व्युत्प- त्यभावात्। तर्मादनियतावस्थात्मकं स्थायिनमुद्दिश्य विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयुज्यरमोनैरयं रामः सुखीति स्मृतिविलक्षणा स्थायिनि प्रतीतिगोचरतयास्वादरूपा प्रतिपत्तिरनुकर्त्रलिम्बना नाट्यैकगामिनी रसः । स च न व्यतिरिक्तमाधारमपेक्षते। किं त्वनुकार्याभिन्नाभिमते नर्तके आखवादयिता सामाजिक इत्येतावन्मात्रमदः। तेन नाट्य एव रैसः, नानुकार्यादिष्विति केचिते। अन्ये तु-अनुकर्तरि यः स्थाय्य- वभासोऽभिनयादिसामयर्यादिकृतो भित्ताविव हरितालादिना स्वावभासः स एव लोकातीततयाखादापरसंज्ञया प्रतीत्या रस्यमानो रस इति नाट्याद्रसा नाट्यरसाः १

१. 'चापि किंचित्' क-ख. २. 'यः' क-ख. ३. 'पादनान्नाम' ग. ४. 'अनुभाव' क-ख. ५. 'दूती' ग. ६. 'विशुद्ध' ग. ७. 'द्रुति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८.'सविधः' क-ख. ९. 'प्रधानरूपोऽशेषसिद्ध' ग. १०. 'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ११. 'चि- त्तवृत्त्यन्तरेण' ख. १२. 'न' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १३.'भावे लयाद्यनुसरणं' कख. १४. 'तस्मान्नियतात्मकं' ग. १५. 'मानोडयं रसः' क, 'मानोडयं रामः' ख. १६. 'रूपप्रति' क-ख. १७. 'लम्बनानाट्यक' क., 'लम्बनादैक' ग. १८. 'न' ग- पुस्तके नास्ति. १९. 'रिक्तसाधारणमपे' क-ख. २०. 'मात्रभेदः' ख. २१. 'रसाः' ग. २२. 'केच्चित' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. २३. 'मिन्नव्यवहारतालादिना' क-ख.

८४ काव्यमाला।

अपरे पुनर्विभावमनुभावमेव विशिष्टसामयर्या समर्प्यमाणं तद्विभावनीयानु- भावनीयस्थायिरूपचित्तवृत्त्युपचितवासनानुषकं खनिर्वृतिरचेर्वणाविशिष्टमेव रसः । तैन्नाय्यमेव रसाः। अन्ये तु शुद्धं विभावम्, अपरे शुद्धमनुभावम्, केचितुँ स्थायिमात्रम्, इतरे व्यभिचारिणम्, अन्ये तेत्संयोगम्, एकेऽनुकार्यम्, केचन सकलमेव समुदायं रसमाहुरित्यलं बहुना । काव्येऽपि च लोकनाट्यधैर्मिस्थानीये

गादियमेव रैसवार्ता। अस्तु वा नाट्याद्विचित्रेरूपा रसप्रतीतिः। उपायवैलक्षण्या- दियमेव तावदत्र सरणिः। एवं स्थिते प्रथमपक्ष एवैतानि दूषणानि। प्रतीतेः खप- रेगैतत्वादिविकल्पने सैर्वपक्षेषु प्रतीतिरपरिहार्या। रसस्य प्रतीतं हि पिशाचवदव्य- वहार्य स्यात्। किं तु यैथा प्रतीतिमात्रत्वेनाविष्टत्वेऽपि प्रात्यक्षिकी आनुमानिकी आग- मोत्था प्रतिभानकृता योगिप्रत्यक्षजा च प्रतीतिरुपायवैलक्षण्यादन्यैव तद्वदियमपि प्रतीति-श्वर्वणासवादनभोगापरनाम भवतु। तन्निदानभूताया हैदैयसंवादाद्युपकृताया विभावादिसामयर्या लोकोत्तररूपत्वाद्रसाः प्रतीयन्त इति। ओदनं पचतीतिवद्य वहारः। प्रतीयमान एव हि रैसैः । प्रतीतिरेव विशिष्टा रसना। सा च नाट्ये लाकिकानु- मानप्रतीतेर्विलेक्षमतां प्रेमुखे उपायतया संदधाना। एवं काव्ये शाब्दप्रतीतेश्र विलक्षणतां प्रमुखतामुपेक्ष्यमाणा। तस्मार्दिनुत्थानोपहतः पूर्वपक्षः। शमादिचरितं तु न सर्वस्य हृदयसंवादीति महत्साहसम्। चित्रवासनाविशिष्टत्वाचेतसः। यदाह-

१. 'तुपुन' ग. २. 'वृत्त्युचित' क-ख. ३. 'सक्तं' क-ख. ४. 'चर्वणाविष्टं' क-ख. ५.'तन्नाट्यमेव रसाः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ६. 'अपरे तु' ग. ७. 'केचित्स्थायि' क-ख. ८. 'व्यभिचारिणः' ग. ९. 'तत्त्वसंयोगं' ग. १०. 'केचित्' ग. ११. 'धमें स्थानीयेन' क-ख. १२. 'रसवार्तास्तु । तत्र' कख. १३. 'विरंचितरूपा' ग. १४. 'गतादि' क-ख. १५. 'न सर्वपक्षेषु च' क-ख. १६. 'अप्रतीतं' क-ख. १७. 'स्यात्' क.ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १८. 'यया' ख. १९. 'प्रात्यक्षी' क-ख. २०. 'आगमोर्था' क-ग. २१. 'प्रत्यक्षजाता प्रतीति' क-ख. २२. 'भवतु' ग-पुस्तके नास्ति. २३. 'सहृदय' क.स्र. २४. 'रसप्रतीतिरेव' क-ख. २५. 'विलक्षणा तां च मुखे' ग, २६. 'प्रमुख्ये' ख. २७. 'शाष्द्रप्रतीतेविलक्षणा तां च प्रमुखता' ग. ३८. 'अनुमानोपहृतः पूर्वः' ग. २९. 'रसादि' ग. ३०. 'चिद्ासना' ग.

२ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ८५

'सांसामनादित्वं चात्मनो नित्यत्वात्। जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्' इति। तेन प्रतीतिस्तावद्रसस्य सिद्धा। सा च रस- नारूपा प्रतीतिरुत्पद्यते। वाच्यवाचकयोस्तत्राभिधादिविविक्तो व्यजनात्मा ध्वननव्या- पार एव। भोगीकरणव्यापारश्च काव्यात्मकरसविषयो ध्वननात्मैव। नान्यत्किंचित्। भावकत्वमपि समुचितगुणालंकारपरिग्रहात्मकमस्माभिरेव वितत्य वक्ष्यते। किमेर्वेंम- पूर्व काव्यं च रसान्प्रति भावकत्वमिति यदुच्यते तत्र भवत इति भावनादुत्पत्ति- पक्ष एव प्रत्युज्जीवितः। न च काव्यशब्दौनां केवलानां भावकत्वम्। अर्थापरिज्ञाने तदभावात्। न च केवलानर्मर्थानाम्। शब्दान्तरेणार्प्यमाणत्वे तदयोगात्। द्वयोस्तु भावकत्वमस्माभिरेवोक्तम् 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थ-व्यङ्कः' इत्यत्र। तस्माद्यजकत्वार्येन व्यांपारेण गुणालंकारौचित्यादिकयेतिकर्तव्यतया काव्यं भौवकं रसान्भावयति। इति त्र्यंशायामपि भावनायां कीरणांशे ध्वननमेव निपतति। भोगोऽपि न काव्यशब्देन क्रियते अपि तु घनमोहान्ध्यसंघेटनादिनिवृत्तिपवृत्ति- द्वारेणासवादापरनाम्नि। अलौकिके द्वुतविकासात्मनि भोगे कर्तव्ये लोकोत्तरो ध्वन- नव्यापार एव मूर्धाभिषिक्तः । तच्चेदं भोगकृत्त्वं रसस्य ध्वननीयत्वे सिद्धे सिद्धे- ध्येत्। रस्यमानोदितचमत्कारानतिरिक्तत्वाद्भोगस्येति। सत्त्वादीनां चाङ्गांज्विभाववैचि- त्र्यस्यानन्त्याद्रत्यादित्वेनाखादगणना ने युक्ता। परब्रह्मास्वादसब्रह्मचारित्वं वास्त्वस्य रसास्वादस्य। व्युत्पादनं च शौसनप्रतिपादनाभ्यां शास्त्रेतिहासकृताभ्यां विल- क्षणम्। यथा रामस्तथाहमित्युपमानातिरिक्तां रमाखवादोपाय सप्रतिभाविजृम्भणारूपां व्युत्पत्तिमन्ते करोतीति कमुपालभामहे। तस्मात्स्थितमेतत्-अभिव्यज्यन्ते रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इति। तत्राभिव्यक्तिप्रधानतया भवतु, अप्रधानतया वा।

१. 'चाविशेषो' क-ख. २. 'काव्यस्य रस' क.ख. ३. 'ग्रहणात्मक' ग. ४. 'किमेतदपूर्व' क-ख. ५. 'भावक' क.ख. ६. 'एव' ग. ७. 'शब्दान्तानां' क-ख. ८. 'अर्थानामर्थान्तरेण' क-ख. ९. 'भावकत्वात्' ग. १०. 'व्यापारे- णौचित्यादिकतयेति' ग. ११.'भावुक' क-ख. १२. 'करणांशेन' क-ख. १३. 'क्रियत इति घन' क-ख. १४. 'संघटनावृत्तिद्वारेण' क.ख. १५. 'दूत' क., 'इति' ग. १६. 'मोगकृतं क., 'भोगकत्वं' ग. १७. 'सिद्धे मखदन्तवदसिद्धम्' ग. १८. 'बा' स. १९. 'अङ्गाङ्वितावैचित्र्य' ग. २०. 'न' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति, २१. 'चारित्वं चास्ादस्य रसा' ग. २२. 'शाख' ग. २१. 'या भवति' क-ख.

८६ काव्यमाला।

रसभावतदाभासतत्रशमलक्षणं मुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दा- र्थालंकारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया च विभिन्नरूपा व्यवस्थिता- स्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः । 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलंकारो रसादिरिति मे भतिः ॥५॥' यद्यपि रसवदलंकारस्यान्यैदर्शितो विषयस्तथापि यस्मिन्काव्ये प्रघा- नतयान्योऽर्थो वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयसते रसादेर- लंकारस्य विर्षेय इति मामकीनः पक्षः। तदथा चाटुषु प्रेयोलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्कभूता दृश्यन्ते।

प्रधानत्वे ध्वनिः अन्यथा रसाद्यलंकाराः। तदाह-रेसभावेत्यादि। व्यवस्थिता इति। पूर्वोक्तयुक्तिभिर्विभागेन व्यवस्थापितत्वादिति भावः । अन्यत्रेति। रस- खरूपे वस्तुमात्रेSलंकारतायोग्ये वा। मे मतिरिति। अन्यपक्ष दूष्यत्वेन हृदि निधायाभीष्टत्वात्खपक्ष पूर्व दर्शयति वृत्तिकार :- यैद्यपीत्यादि। स हि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः । यस्मिन्काव्ये इति स्पष्टत्वेनासेङ्गतं वाक्य- मित्थं योजनीयम्-यस्मिन्काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽङ्गभूता वाक्यार्थीभूतश्चान्यः। चशब्दस्तुशब्दस्यार्थ। तस्य काव्यस्य संबन्धिनो ये रसादयोऽङ्गभूतास्ते रसा- देरलंकारस्य रसवदाद्यलंकारशब्दस्य विषयाः । स एवालंकारशब्दवाच्यो भवति योऽङ्गभूतः, न त्वन्य इति यावत्। अत्रोदाहरणमाह-तद्यथेति। तदित्यङ्ग- त्वम। यथा वक्ष्यमाणोदाहरणे तथान्यत्रापीत्यर्थः । भामहाभिप्रायेण तु चाटुषु म्रेगोलंकारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽञ्भूता दृश्यन्त इतीदमेकं वाक्यम्। भाम- १. 'शब्दालंकारा अर्थालंकारा गुणाश्च' क-ख. २. 'अन्यैः' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'ये' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'विषयाः' ग. ५. 'मामकः' ग. १. 'भुख्यमर्थमिति' ग. २. 'वृत्तिकारः' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'तथापीति' ग. ४. 'इति' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ५. 'संगत' ग. ६. 'अधिभूता' ग. ७. 'ते-Sन्- भूतः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८.'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नारि्ति.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ८७

स च रसादिरलंकारः शुद्धः संकीर्णो वा। तत्राद्यो यथा- 'किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं केयं निष्करुण प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः ।

हेन हि गुरुदेवनंपतिपुत्रविषयप्रीतिवर्णनं प्रेयोलंकार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलंकारो यत्र स प्रेयोलंकारोऽप्युक्तोऽलंकरणीय इहोक्त्तः। तैत्र न त्वलंकारस्य वाक्यार्थ- त्वमुक्तम्। यदिवा वाक्यार्थत्वं प्रधानत्वम्। चमत्कारकारितेति यावत्। उद्भटमता- नुसारिणस्तु भडूक्त्वा व्याचक्षते। चाटुषु चाटुविषये वाक्यार्थत्वे चाटूनां वाक्या- थंत्वे प्रेयोलंकारस्यापि विषय इति पूर्वेण संबन्धः। उद्भटमते हि भावालंकार एव प्रेय इत्युक्तः । प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात्। न केवलं रसवदलंकारस्य विषय: यावत्प्रेयेःप्रभृतेरपीत्यपिशब्दार्थः । रसवच्छब्देन प्रेयःशब्देन च सर्व एव रैस- वदलंकार उपलक्षितः । तदेवाह-रसादयोऽज्गभूता हैश्यन्त इति। स चेति। उक्तविषय इति शेषः । शुद्ध इति। रसान्तरेणाङ्गभूतेनालंकारान्तरेण न मिश्रः । औमिश्रवत्सु संकीर्ण: । उदाहरति-(किमिति ।) सैप्रस्यानुभूतसदृशत्वेन भवनमिति हसन्नेव प्रियतमः खप्नेऽवलोकितः । न मे प्रयास्यसि पुनरिति। इदानीं त्वां विदितशठभावं बाहुपाशबन्धान्न मोक्ष्यामि। अत एव रिक्तबाहुवलय इति। स्वीकृतस्य चोपालम्भो युक्त इत्याह-केयं निष्करुणेति। केनासीति। गोत्रस्खैंल- नादावपि न मया कदाचित्खेदितोऽसि। सप्नान्तेषु खप्नायितेषु सुप्तप्रलपितेषु पुनःपुनरुद्भूततया बहुध्विति वदन्युष्माकं संबन्धी रिपुस्त्रीजनः प्रियतमे विशे- षेणासक्तः कण्ठग्रहो येन तादृश एव सन्बुद्धा शून्यवलयाकारीकृतबाहुपाशः संस्तारं १. 'नृपविषय' क ख. २. 'Sप्युक्तो' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'तत्र' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'अलंकारवाक्यार्थत्वम्' ग. ५ 'औङ्धट' ग. ६. 'भक्त्या' ग. ७.'चाटूनां वाक्यार्थत्वे' ग-पुस्तके नास्ति. ८.'प्रेयस्वी' ग. ९. 'उपलक्षणत्वात्' क-ख. १०. 'प्रेयस्विप्रभृते' ग. ११. 'रसाद्यलंकारा उपलक्षिताः' ग. १२. 'दृश्यन्ते' ग-पुस्तके नास्ति. १३. 'अलंकारेण' क-ख. १४. 'मिश्रवस्तुसंकीर्णः' ग. १५. 'सप्न- स्याङ्गभूत' क-ख. १६. 'रखलितादावपि कदाच्चित्मया' ग. १७, 'सुप्त' क-ख-पुस्तक- योर्नास्ति. १८. 'पुनर्भूत' क-ख.

काव्यमाला।

खप्नान्तेष्विति ते वदन्प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुड्धा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥I' इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्याङ्कभावात्स्पष्टमेव रसवदलंकारत्वम्। एव- मेवंविधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट एवाङ्भावः । संकीर्णो रसादि- रङ्रभूतो यथा-

मुक्तकण्ठं रोदितीति। अत्र शोकस्थायिभावेन खप्रदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चर्व्यमाणेन सुन्दरीभूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुणः शुद्ध एवालंकारः । नहि त्वया रिपवो हता इति यादगनलंकृतोऽयं वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दरी- भूतः। अत्रार्थसौन्दर्य च करुणरसकृतमेवेति। चन्द्रादिना वस्तुना तथा वस्त्वन्तरं बदनाद्यलंक्रियते तदुपमितत्वेन चारुतयावभासात्। तैथा रसेनापि वैस्तु वा रसा- न्तरं वोपेस्कृतं सुन्दरं भाति। इति रसस्यापि वस्तुन इवालंकारत्वे को विरोधः । ननु रसेन कि कुर्वता प्रैकृतोऽर्थोऽलंक्रियते। तर्हि उपमयापि किं कुर्वत्यालं- क्रियेत। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थः रसेनापि तर्हि सरसीक्रियते सोऽर्थ इति खसंवेद्यमेतत्। तेन यत्केचिदचूचुदन् 'अंत्र रसेन विभावादीनां मध्ये किमलंक्रि- यते' इति तैदेनभ्युपगसपराहतम्। प्रस्तुतार्थस्थालंकार्यत्वेनाभिधानात्। अस्यार्थस्य भूयसा लैक्ष्ये सद्भाव इति दर्शयति-एवमिति। यैत्र राजादेः प्रभावख्यापनं १. 'वो' क-ख. २. 'शुद्धस्य' गपुस्तके नासि्ति. २. 'संकीर्णे' क-ख.

१. 'करुणस्तु' ग. २. 'अपि सुन्दरीभूतो वाक्यार्थः । सौन्दर्य च करुणस्य कृतमेव' ग. ३. 'अतथा' ग. ४. 'वस्तुना रसान्तर' ख. ५. 'वा' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ६. 'कि' क-ख-पुस्तकयोरनोस्ति. ७. 'प्रस्तुतो' ग. ८. 'क्रियते' क-ख. ९. 'प्रस्तु- वोडर्थ:' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १०.'अत्र'क ख-पुस्तकयोरनास्ति. ११. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. १२. 'तदभ्युपगम' क-ख. १३. 'अलंकारत्वेन' क-ख. १४. 'भूयसार्थ- सद्भावः' क-स. १५. 'अन्र' ग. १६. 'प्रभाव' क ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । ८९

'क्षिप्तो हस्तावलम्न: प्रसभमभिहलोऽप्यांददानों ऽशुकान्तं गृह्न्के शेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संग्रमेण। आलिङ्गन्योऽवधूत स्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराधः स दहतु बुरितं शांभवो वः शराभिः ॥' इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य श्लेषसहित- स्याङ्कभाव इत्येवंविध एव रैसवदाद्यलंकारस्य न्याय्यो विषयः । अत एव चेर्ष्याविप्रलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन व्यवस्थानात्समावेशो न दोषः ।

तादृश इत्यर्थः । संकीर्णरसाद्यलंकारमुदाहरति-क्षिप्त इति। कामिपक्षेऽनादतः, इतरत्र धुतः । अवधूत इति न प्रतीप्सितः प्रत्यालिङ्गनेन, इतरत्र सर्वाङ्गधूननेन विशरारूकृतः । साश्रुत्वमेकत्रेर्ष्यया अन्यत्र निष्प्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोप- मानेन श्लेषानुगृहीतेनेर्ष्याविप्रलम्भो यें आकृष्टस्तस्य श्ेषोपमासहितस्याङ्गत्वम्, न केवलस्य। यद्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीतौ न व्याप्रियत इत्यनेनाभिप्रायेण शेषसहितस्येतावदेवावोचत् । न तु करुणसहितस्ये- तपि । एतमर्थमपूर्वतयोत्प्रेक्षितं द्रढीकर्तुमाह-अत एवेति। यतोऽत्र विप्र- लम्भस्यालंकारत्वं न तु वाक्यार्थता अतो हेतोरित्यर्थः । न दोष इति। यदि स्वन्यतरस्थ रँसादेः प्राधान्यमभविष्यन्न द्वितीयो रसः समाविशेत्। रतिस्थायिभाव- त्वेन ्तु सापेक्षभावो विप्रलम्भः। सेच शोकस्थायिभावत्वेन निरपेक्षभावस्य करुणस्य विरुद्ध एव। एवमलंकारशब्दप्रसङ्गेन समावेशं प्रसाध्य एवंविध एवेति यदुकं

१. 'तश्चा' ग. २. 'आदधानो' क-ख. ३. 'रसवदलंकारस्य' ग. ४. 'समावेशे' क-ख.

१. 'संकी-रति' ग-पुस्तके नास्ति. २.'द्रुतः' ख, 'भूतः' ग. ३.'विशरारुकः' ग. ४. 'य आकृ-केवलस्' ग-पुस्तके नाखि. ५. 'एवंविच पवेति' ग. ६. 'ततो' क-ख. ७. 'रसादेः' ग-पुस्तके नासित. ८. 'तु' क-ख-पुस्तकमोर्नास्त. ९.'स न' क-ए-पुस्तकयोर्नास्त.

९० काव्यमाला।

यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमलंकारत्वम्। अलंकारो हि चारुत्वहेतुः प्रसिद्धः। ने त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः। तथा चायमत्र संक्षेप :- 'रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अलंकृतीनां सर्वासामलंकारत्वसाधनम् ॥ ६ ॥ तस्माद्यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः सेर्वे ते न रसादेरलंकारस्य वा विषयाः स ध्वनेः प्रभेदः । तस्योपमादयोऽलंकाराः । यत्र तु प्राघा- न्येनार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुत्वनिष्पत्तिः क्रियते स रसादेरैलंकारताया विषयः ।

तत्रैवकारस्याभिप्रायं व्याचष्टे-यत्र हीति। सेर्वासामुपमादीनाम्। अयं भाव :- उपमादीनामलंकारत्वे यादशी वार्ता तादृश्येव रसादीनाम्। तदवश्यमनेनालंका- र्येण भवितव्यम्। तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति तथापि तस्य पुनरपि विभा- वादिरूपतात्पर्यावसानाद्रसादितात्पर्यमेवेति सैर्वत्र रसध्वनेरेवात्मभावः । तदुकं- रसभावादितात्पर्यमिति। तस्येति प्रधानस्यात्मभूतस्य। एतदुक्तं भवति- उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलंक्रियते तथापि तैस्य तदेवालंकरणं यद्वय्रयार्थाभि- व्यञ्जनसामर्थ्याधानमिति। वस्तुतो ध्वन्यात्मैवालंकार्यः। कटककेयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्वेतन आत्मैव तत्तच्वित्तवृत्तिविशेषौचित्यसूँचनात्मतयालंकरि- यते। तथाह्यचेतनं शवशरीरं कुण्डलाद्युपेतमपि न भाति। अलंकार्यस्या- भावात्। यतिशरीरं कटकादियुक्तं हास्यावहं भवति। अलंकार्यस्यानौचित्यात्।न च १. 'चारुत्वे सिद्धिहेतुः' क.ख. २ 'न त्वात्मैवात्मनः । तथा' क.ख. ३. 'तथायमत्र' ग. ४. 'विनिवेशितम्' क-ख. ५. 'सर्वे-विषयाः' क.ख० पुस्तकयोर्नास्ति. ६. 'तु' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'अर्थान्तरवाक्यार्थी' क-ख. ८ 'अलंकारताविषयः' क.ख. १. 'सर्वासामित्युपमा' ग. २. 'वाकू' ग. ३. 'तत्र' ग. ४. 'तस्य' क-ख-पुस्तक- योर्नास्ति. ५ 'तदेवाळंकरणीयं व्यप्नथार्था' कर-ख. ६. 'दानमिति' क-ख. ७. 'धूक नायारमतया' क-जा.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ९१

एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदलंकारस्य च विभक्तविषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसाद्यलंकारस्य विषय इत्युच्यते

देहस्य किंच्िदनौचित्यमिति वस्तुत आत्मैवालंकार्यः । अहमलंकृत इत्यभिमानात्। रसादेरलंकारताया इति व्यधिकरणषध्यौ। रसादेर्यालंकारता तस्याः स एव विषयः। एतदनुसारेणव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्। रसादिकर्तृकस्यालंकरणक्रियात्मनो विषय इति। एवमिति। अस्मदुक्तेन विषयविभागेनेत्यर्थः। यत्र रसस्यालंकार्यता रसान्तरं चान्नभूतं नारिति तत्र शुद्धा एवोपमादयः । तेन सृष्या नोपमादीनां विषयापहार इति भावः। रसवदलंकारस्य चेति। अनेन भावादलंकारा अपि प्रेयस्व्यूर्जखिविसमाहितादयो गृह्यन्ते। तैत्र भावालंकारस्य शुद्धस्योदाहरणं यथा- 'तव शतपत्रपत्रमृदुताम्रतलश्षरणश्चलकलहंसनूपुरकैलध्वनिना मुखरः। महिष- महासुरस्य शिरसि प्रसभं निहितः कनकमहामहीध्रगुरुतामयमम्ब गतः ॥' इत्यत्र देवतास्तोत्रे वाक्यार्थींभूते वितर्कविस्मयादिभावस्य चारुत्वहेतुतेति तस्याङ्गत्वाद्भावा- लंकारस्य विषयः । रसाभासस्यालंकारता यथा ममैव स्तोत्रे-'समस्तगुणसंपद: सममलंक्रियाणां गुणैर्भवन्ति यदि भूषणं तव तथापि नो शोभसे। शिवं हृदय- वल्लभं यदि यथा तथा रजयेस्तदेव ननु वाणि ते जगति सर्वलोकोत्तरम् ।।' अत्र हि परमेशस्तुतिमात्रं वाचः परमोपादेयमिति वाक्यार्थे श्ङ्गाराभासश्वारुत्वहेतुः श्लेष- सहितः । नह्ययं पूर्णः शज्गारो नायिकाया निर्गुणत्वे निरलंकारत्वे च भवति। 'उत्तम युवप्रकृतिरुज्वलवेषात्मकः' इति चाभिधानात्। भावाभासाङ्गता यथा-'स पातु वो यस्य हतावशेषास्तत्तुल्यवर्णाज्जनरज्जितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः खकान्तानयनोत्पलेषु ।l' अत्र रौद्रप्रभृतीनामनुचितस्त्रासो भगवत्प्रभावकारः णकृत इति भावाभासः। एवं तत्प्रशमस्याज्जत्वमुदाहार्यम्। मे मतिरित्यनेन यत्प्ररमतं सूचितं तदूषणमुपन्यस्यति-यदीत्यादिना। परस्य चायमाशयः-अचेतनानां चित्तवृत्तिरूपरसाद्यसंभवात्तद्वर्णनेन रसवद्लंकारस्यानाशक्कयत्वात्तद्विभक्त एवोपमा- १. 'विविक्त' ग. २. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'समाहितलक्षणादयो' ग. २. 'तत्र' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'रव' क-ख. ४. 'कस्य' ग. ५. 'न हृदयं' क ख. ६. 'पूर्वः' ग. ७. 'तदर्णने रसवदाघ लंकारस्य' ग.

९२ काव्यमाला।

वैर्द्युपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयता वाभिहिता स्यात्। तस्माद चैतनवस्तुवृत्ते वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनया यथाकथंचि- द्भवितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थीभावो नासौ रसवदलंकारस्य विषय इत्युच्यते। ननु महतः काव्यप्रबन्घस्य रसनिधा- नभूतस्य नीरसत्वमभिहितं स्यात्। यथा- 'तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणिरेंशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम्। यथाविद्धं याति स्खलितमभिसंधाय बहुशो नेदीरूपेणेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ।।'

दीनां विषय इति। एतदूषयति-तर्हीति। तस्माद्वचनाद्धतोरित्यर्थः । नन्वचेतन- वर्णनं विषय इत्युक्तमित्याशङ्क्य हेतुमाह-यस्मादिति। यथाकर्थंचिदिति विभा- वादिरूपतया। तस्यामिति। चेतनवृत्तान्तयोजनायाम् । नीरसत्वमिति । यत्र हि रसस्तत्रावश्यं रसवदलंकार इति पैरमतम्। ततो न रसवदलंकारश्चेत्रूनं तत्र रसो नास्तीति पैरमताभिप्रायान्नीरसत्वमुक्तम्। न त्वस्माकं रसवदलंकाराभावे नीरसत्वम्। अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसाभावे। ताद्ग्रसोSत्रास्त्येव। पैरपक्षदूषणा- योदाहरति-यथा-तरङ्गेति। तरद्गा एव भ्रभज्गा यस्याः । विकर्षन्ती विल- म्बमानं बलादाक्षिपन्ती। वसनमंशुकम् । प्रियतमावलम्बननिषेधायेति भावः । बहुशो यत्स्खलितं येऽर्पराधास्तानभिसंघाय हृदयेनैकीकृत्यासहमाना मानिनीत्यर्थः ।

१. 'तदुपमा' क-ख. २. 'वृत्तान्ते' क-ख. ३. 'वृत्तान्त' कख-पुस्तकयो- र्नास्ति ४. 'नयना' क-ख. ५. 'नदीभावेन' क-ख.

१. 'तदिति' क-ख. २. 'ननु चेतन' क-ख. ३.'नीरसत्वमिति' क-ख-पुस्तकयो- नास्ति. ४. 'परख्व' क-ख. ५. 'परमताभिप्रायं' क-ख. ६. 'रसो नास्त्ेव' का-ख. ७. 'पर-तरङ्ेति' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'विरोषा:' ग. ९. 'तंचड्रमि' क्-लतर.

२ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । ९३

यथा वा- 'तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः खकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैर्विना लक्ष्यते

येथा वा- चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ।।'

'तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहःसाक्षिणां क्षेमं भद्र कलिन्दशेलतनयातीरे लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेडधुना ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः ॥'

अथ च मद्वियोगपश्चात्तापासहिष्णुस्तापशान्तये नदीभावं गतेति। तन्वीति। वियोगकृशाप्यनुतप्ता चाभरणानि त्यजति। खकालो वसन्तग्रीष्मप्रायः । उपाय- चिन्तनार्थ मौनं किमिति पादपतितमपि दयितमवधूतवत्यहमिति च चिन्तया मौनम्। चण्डी कोपना। एतौ श्रोको नदीलतावर्णनपरौ तात्पर्येण पुरूरवस उन्मा- दाकान्तस्योकिरूपौ। यथा वा-तेषामिति। हे भद्र, तेषामिति ये ममैव हृदये स्थितास्तेषाम्। गोपवधूनां गोपीनां ये विलाससुहृदो नर्मसचिवास्तेषाम्। प्रच्छन्नानुरागिणीनां हि नान्यो नर्मसुहृद्भवति। राधायाश्च सातिशयं प्रेमस्थान- मित्याह-राधासंभोगानां ये साक्षाद्वष्टारः। कलिन्दशैलतनया यमुना तस्यास्तीरे लतागरहाणां क्षेमं कुशलमिति काक्का प्रश्नः। एवं तं पृष्टा गोपदर्शनप्रबुद्धसंस्कार आलम्बनोद्दीपनविभावस्मरणात्प्रबुद्धरतिभावमात्मगतमौत्सुक्यगर्भमाह द्वारकागतो भगवान्कृष्ण :- स्मरतल्पस्य मदनशय्यायाः कल्पनार्थ मृदु सुकुमारं कृत्वा यच्छेद- स्त्रोटनं स एवोपयोग: साफल्यम्। अथवा स्मरतल्पे यत्कल्पनं ककृप्तिः स एव मृदुः सुकुमार उत्कृष्टश्छेदोपयोगस्त्रोटनफलं तस्मिन्विच्छिन्ने। मय्यनासीने का स्मरतल्प- कल्पनेति भावः । अत एव परस्परानुरागनिश्चयगर्भमेवाह-ते जान इति। १. 'दश्यते' ग. २. 'यथा वा' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'उपायच्चिन्ता तन्मौनं चिन्तामौनं' ग. २. 'राधा च सातिशयप्रेम' क-ख. ३. 'कथं' ग. ४. 'तं' ग-पुस्तके नास्ति.

९४ काव्यमाला।

इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि चेतनवस्तुवृत्तान्तयोज- नास्त्येव। अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनास्ति तत्र रसादिरलंकारः । तदेवं सत्युपमादयो निर्विषयाः प्रविरलविषया वा स्युः। यस्मान्ना- स्त्येवासावचेतनवस्तुवृत्तान्तो यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्त्यन्ततो विभावत्वेन। तस्मादञ्त्वेन च रसादीनामलंकारता। यः पुनरक्गी रसो भावो वा सर्वाकारमलंकार्यः स ध्वनेरात्मेति।

वाक्यार्थस्यात्र कर्मत्वम्। अधुना जरठीभवन्तीति। मयि तु संनिहितेऽन- वरतकेलिकोपयोगान्नेमे जीर्णताखलीकारं कदाचिदवाप्ुवन्तीति भावः । विगलन्ती नीला त्विड्येषामित्यनेन कतिपयकालप्रोषितस्याप्यौत्सुक्यनिर्भरत्वं ध्वनितम्। एव- मात्मगतेयमुक्तिर्यदिवा गोपं प्रत्येव संप्रधारणोक्तिः। बहुभिरुदाहरणैर्महतो भूयसः अबन्धस्येति यदुकं तत्सूचितम्। अथेत्यादि। नीरेंसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रा- येणेति शेषः। ननु यत्र चेतैनवस्तुवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेशः स उपमादेर्विषयो भविष्यतीत्याशक्क्याह-यस्मादित्यादि। स्तम्भपुलकाद्यचेतनमपि वर्ण्यमानमेनु- भावत्वाचतनमाक्षिपत्येव। तावत्किमत्रोच्यते। अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रेभृतिस्त्व- विश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा काव्येऽनाख्येय एव स्यात्। शास्त्रेतिहासयोरँपि वा। एवं परमतं दूषयित्वा समतमेव प्रत्यान्नायोप- संहरति-तस्मादिति। पतः र्परोक्तो विषयविभागो न युक्त इत्यर्थः । थः पुनरिति। भावो वेति। भाषग्रहणात्तदाभासतत्प्रशमादयः। सर्वाकारमिति क्रियाविशेषणम्। तेन सर्वप्रकारमित्यर्थः । अलंकार्य इत्यत्रैव, नालंकार इति भावः। अलंकार्यव्यतिरिक्तश्वालंकारोऽभयुपगन्तव्यः । लोके तथासिद्धत्वात्। यथा गुणिव्यतिरिक्तो गुणः । गुणालंकारव्यवहारश्च गुणिन्यलंकार्ये च सति। स चास्म- १. 'सचेतन' क-ख. २. 'अत्र यत्र' ग. ३. 'विभातत्वेन' क-ख. ४. 'तस्मा- दङ्गत्वेन च' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'कथितोपयोगान्ते मञ्जयों जीर्णता' क-ख. २.'नीरसत्वमात्रं' क-ख. ३.'चे- तनवृत्तस्य' ग. ४. 'अनुभवत्वाच्चेतनमाक्षिपतीत्येव तावदत्र किमुच्यते' क.ख. ५. 'प्रभृतिस्वविश्रान्तो' क.ख. ६. 'विभावनां' क-ख. ७. 'इति वा' क-ख. ८. 'परोक्ते' क.ख. ९. 'यः पुनरिति' ग-पुस्तके नास्ति. १०. 'वाग्रहणात्' क-ख.

२ उच्योत: ] ध्वन्यालोकः। ९५

किंच। 'तमर्थमवलम्बन्ते येडङ्रिनं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्या: कटकादिवत् ।।७॥' ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणाः शौर्यादिवत्। वाच्यवाचकलक्षणान्यङ्गानि ये पुनराश्रितास्तेऽलंकारा मन्तव्याः । कटकादिवदिति। तैथा च- 'शङ्गार ऐव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥८॥' शरृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात्प्रकाशनपरः ।

त्पक्ष एवोपपन्न इत्यभिप्रायेणाह-किं चेत्यादि। न केवलमेतावद्युक्तिजातं रस- स्याज्ञित्वे यावदन्यदपीति समुचयार्थः । तमर्थमिति। कारिकाप्यभिप्रायद्वये- नैव योज्या। न केवलं प्रथमाभिप्राये प्रथमकारिकार्थदृष्टान्ताभिप्रायेण व्याख्येयम्। एवं वृत्तिग्रन्थोऽपि योज्यः। नैनु शब्दार्थयोर्माधुर्यादयो गुणास्तत्कथमुक्तं रसादि- कमङ्गिनं गुणा आश्रिता इत्याशक्क्याह-तथा चेत्यादि। तेन वक्ष्यमाणेन बुद्धिस्थेन परिहारप्रकारेणोपैपद्यते चैतदित्यर्थः। शंङ्गार एवेति। मधुर इत्यत्र हेतुमाह-परः प्रह्लादन इति। रतौ हि समस्तदेवतिर्यङ्गरादिजातिष्वविच्छिन्नैव वासनास्त इति न कश्चित्तत्र तादृग्यो न हृदयसंवादमयः । रतेरपि हि तच्चमत्का- रोऽस्तेव। अत एव मधुर इत्युक्तः। मधुरो हि शर्करादिरसो विवेकिनो वा स्वस्थ- १. 'योऽज्विनं ते गुणाश्रिताः' ग. २. 'पुनस्तदाश्रिताः' ग. ३. 'कुण्डलादि- वदिति' ग. ४ 'यथा च' क. ५. 'एको' ग. ६. 'तद्गूयं' ग. १. 'अभिप्रायद्वयेनाह' ग. २. 'तमर्थमिति' ग-पुस्तके नास्ति. ३. "कारिकेयम- भिप्रायद्वारेणैव' कख. ४. 'कारिकापूर्वदृष्टा' क-ख. ५. 'ननु च' क-ख. ६. 'यथा च' क. ७. 'उपपद्यत एव चेत्यर्थः' ग. ८. 'शृङ्गार एवेति' क-ख. पुस्तकयोरनास्ति. ९. 'जातिषु च्छन्नैव' क-ख. १०. 'किंचित्तत्र' क-ख.

९६ काव्यमाला।

शेब्दार्थयोः काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । श्रव्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधारणमिति। 'शुङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रवां याति यतस्तत्राधिकं मैनः ॥ १ ॥'

स्यातुरस्य वा झटिति रसनानिपतितस्तावदभिलषणीय एव भवति। तन्मयमिति। स शृङ्गार आत्मत्वेन प्रकृतो यत्र व्यक्ञयतया। काव्यमिति। शब्दार्थावित्यर्थः । प्रतितिष्ठतीति। प्रतिष्ठां गच्छतीति यावत्। एतदुक्त भवति-वस्तुतो माघुर्य नाम शृङ्गारादे रसस्यैव गुणः । तन्मधुराभिव्यअ्कयोः शब्दार्थयोरुपचरितम्। मधुरशङ्गाररसाभिव्यक्तिसमर्थता शब्दार्थयोमोधुर्यमिति हि लैक्षणम्। तस्माद्युक्तमुक्क तमर्थमित्यादि। कौरिकार्थ वृत्त्याह-शृङ्गार इति। ननु 'श्रव्यं नातिसमस्त- शब्दार्थ मधुरमिष्यते' इति माधुर्यस्य लक्षणं नेत्याह-श्रव्यत्वमिति। सैर्व लक्षणमुपलक्षितम्। ओजसोऽपीति। 'यो यः शत्त्रं' इत्यत्र हि श्रव्यत्वमस- मस्तत्वं चास्त्येवेति भावः । संभोगशङ्गारान्मधुरतरो विप्रलम्भ: ततोऽपि मधुर- तमः करुण इति तदभिव्यज्नकौशलं शब्दार्थयोर्मधुरतरमधुरतमत्वं चेत्यमिप्राये णाह-शृङ्गार इत्यादि। करुणे चेति चशब्दः क्रममाह । प्रकर्षवदिति। उत्तरोत्तरं तरतमयोगेनेति भावः । आर्द्रतामिति । सहृदयस्य चेतः खाभाविकम- नाविष्टत्वात्मकं कीठिन्यक्रोधादिदीप्तरूपं विस्मयहासादिरागित्वं च लजतीत्यर्थः। अधिकमिति। क्रमेणेत्याशयः । तेन करुणेऽपि सर्वथैव चित्तं द्रवतीत्युक्त्त भवति। ननु करुणेऽपि यदि मधुरिमास्ति तर्हि पूर्वकारिकायां शद्गार एवेल्येवकार: किमर्थः। उच्यते-नानेन रसान्तरं व्यवच्छिद्यते। अपि त्वात्मभूतस्य रसस्यैंव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरित्येवकारेण द्योत्यते।

१. 'शब्दार्थतया' ग. २. 'श्राव्यत्वं' ग. ३. 'मतः' ग.

१. 'एव' क-ख. पुस्तकयोनास्ति. २. 'उपचित्तं साधुर्यम्' क-ख. ३. 'तलक्षणम्' क.ख. ४. 'कारिका-इति' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'सकलं' ग. ६. 'समस्तत्वं' चास्ति वेति' कख. ७. 'इत्यर्थ;' क-ख. ८. 'काठिन्यमत्क्ोधादि' क-ख.

२ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । ९७

विप्रलम्भशृक्गारकरुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्षवत्। सहृदयहृदया- वर्जनातिशयनिमित्तत्वादिति। 'रौद्रादयो रसा दीह्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तञ्चक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्योजो व्यवस्थितम् ॥१०।' रौद्रादयो हि रसाः परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लैक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमासरचनालंकृतं वाक्यम्। यथा-

संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोघनस्य। स्त्यानावबद्धघनशोणितश्ञोणपाणि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥'

वृत्त्यार्थमाह-बिप्रलम्मेति। रौद्रेत्यादि। आदिशब्दः प्रकारे। तेन वीरा- द्ुतयोरपि ग्रहणम्। दीप्तिः प्रतिपत्तुर्हृदये विभासविस्तारप्रज्वलत्खभावा। सा च मुख्यतया ओजे:शब्दवाच्या। तदाखादमया रौद्राद्यास्तया दीप्यासादविशेषा- त्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते रसान्तरात्पृथक्तया। तेन कारणेकार्योपचाराद्रौद्रादि- रेवौजःशब्दावाच्यः । ततो लक्षितलक्षणया तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमासरचन- वाक्यरूपोऽपि दीप्तिरित्युच्यते। उदाहरति-यथा चश्चदिति। चञ्चन्यां वेगादा- वर्वमानाभ्यां भुजाभ्यां भ्रमिता येयं चण्डा दारुणा गदा तया योऽभितः सर्वत ऊर्वो- १. 'इति' ग पुस्तके नसिति. २. 'दीप्ता' क-ख. ३. 'लक्षणया त एव' क-खपुस्तकयोर्नास्ति. १. विकास' क-ख. २. 'तेजः' क-ख. ३. 'विशेषात्मतया' क. ४. 'कारणेन कायेडपि च रौद्रा' क-ख. ५. 'तेजः' क-ख. ६. 'शब्दो' क-ख. पुस्तकयोरनाखि. ७.'येयं' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ८. 'योऽमिभूत: सर्वत' क ख. 'योऽभिघातः संतत'ग. ७ व्० लो०

९८ काव्यमाला।

तेत्प्रकाशनपर श्चार्थोंSनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधैयः। यथा- 'यो यः शखत्रं बिभर्ति खभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा।

रधातस्तेन सम्यक् चूर्णितं पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगलं युगपदेवोरुद्वयं यस्य तं सुयोधनमनादृत्यैव स्त्यानेनाश्यानतया न तु कालान्तरशुष्कतयावबद्धं हस्ताभ्या- मविगेलद्रूपमत्यन्तमाभ्यन्तरतया घनं न तु रसमात्रसभावं यच्छोणितं रुधिरं तेन शोणौ लोहितौ पाणी यस्य सः । अत एव भीमः कातरत्रासदायी। तवेति। यस्या- स्तत्तदपमानजातं कृतं देव्यनुचितमपि तस्यास्तव कचानुत्तंसयिष्यत्युत्तंसवतः करि व्यतीति वेणीत्वमपहरन्करविधृतशोणितशकलैलोंहित कुसुमापीडेनेव योजयिष्यती त्युत्प्रेक्षा। देवीत्यनेन कुलकलत्रखलीकारस्मरणकारिणा क्रोधस्यैवोद्दीपनविभावत्वं कृतमिति नात्र शङ्गारशङ्का कर्तव्या। सुयोधनस्य चानादरणं द्वितीयगदाघातदा- नार्धनुद्यमात्। स च संचूर्णितोरुत्वादेव। स्त्यानग्रहणेन द्रौषदीमन्युप्रक्षालने त्वरा सूचिता। समासेन च संततवेगवहनखभावात् तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमल- भमाना चूर्णितोरुद्वयसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेकत्वेनैव भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका। अन्ये तु सुयोधनस्य संबन्धि यत्स्त्यानावबद्ध धनं शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्षते। तैत्प्रकाशनपरश्वार्थः प्रसन्नैर्गमकैर्वाचकैरभिधीयमान: समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरुच्यते। उदाहरति-य इति। खभुजयोर्गुरुर्मदो यस्य। चमूनां मध्येऽर्जुनादिरित्यर्थः । पाश्चालराजपुत्रेण धृष्टद्युम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात्ते त्कुलं प्रत्यधिकः कोधावेशोऽश्वस्थाम्रः । तत्कर्मसाक्षीति कर्णप्रभृतिः। रणे सङ्गामे

९. 'तत्प्रकाशितश्चार्थो' क ख.

१. 'चलद्रूप' क-ख. २. 'विच्युतशोणितशकलेन' ग. ३. 'देवीत्यत्र' क-ख. ४. 'अनुमानात्' ख, 'अनुदमः' ग. ५. 'एका घनैव' क. ६. 'औद्धत्यपरिपोषकाः' व.स. ७. 'तत्-र्थंः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ८. 'समासमनपेक्ष्यापि' ग. ९. 'वं प्रति' क-ख.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ९९

यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः कोधान्धस्तस्य तस्य ख्यमपि जगतामन्तकस्यानतकोऽहम् ॥' इत्यादौ द्वेयोरोजस्स्वम्। 'समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान्प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेय: सर्वसाधारणक्रियः ॥११॥' प्रसादस्तु सच्छता शब्दार्थयोः। स च सर्वरससाधारणो गुणः सर्व- रचनासाधारणश्चेति* व्यन्नयार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः। कर्तव्ये यो मयि मद्विषये प्रतीपं चरति समरविन्नमाचरति। यद्वा मयि चरति सैति सङ्गामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वास्ते स एवंविधो यदि सकलजगदन्तको भववि तस्याप्यहमन्तकः किमुतान्यमनुष्यस्य देवस्य वा। अत्र पृथग्भूतैरेव क्रमाद्विमृष्य- माणैरथे पैदात्पदं क्रोध: परीं धारामाश्रित इत्यसमस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम्। एवं माधुर्यदीप्ती परस्परप्रतिद्वन्द्वितया स्थिते शङ्गारादिरौद्रादिगते इति प्रदर्शकतया तत्समावेशवैचित्र्यं हास्यभयानकबीभत्सशान्तेषु दर्र्ितम्। हास्यस्य शृङ्गाराङ्जतया माधुर्यं प्रकृष्टं विकासधर्मतया चाजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्वयीः । भयानकरष मन्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओजै: प्रकृष्टं माधुर्यमल्पम्। बीभ- त्सेऽप्येवम्। शान्ते तु विभाववैचित्र्यात्कदाचिदोजः प्रकृष्टं कदाचिन्माधुर्यमिति विभाग: । समर्पकत्वं सम्यगर्पकत्वं हृदयसंवादेन प्रतिपत्तन्प्रति खात्मावेशेन व्यापकत्वम्। झगिति शुष्ककाष्ठाग्निदृष्ठान्तेनाकलुषोदकर्द्ृष्टान्तेन च तदकालुष्यं प्रसन्नत्वं नाम सर्वरसानां गुणः । उपचारात्तु तथाविधे व्यक्गयेऽर्थे यच्छब्दार्थयोः समर्षकत्वं तदपि प्रसादः । तमेव व्याचष्टे-प्रसादेति। ननु रसगतो गुणस्त- त्कथं शब्दार्थयोः सच्छतेत्याशब्क्ाह-स चेति। चशब्दोऽवधारणे। सर्व० १. 'चलति' क-ख. २. 'तयोः' ग. ३. 'शब्दार्थयोरिति' क-ख. ४. 'इति' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'मुख्यतया द्रष्टव्यः' ग. १. 'चलति' क-ख. २. 'सति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'मानुषस्य' ग. ४. 'अथैः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ५. 'पादात्पादे क्रोधात्परां' क-ख. ६. 'पर्रा दीप्तिं गतः' ग. ७. 'तेजः' क-ख. ८. 'दृष्टान्तं' ग.

१०० काव्यमाला।

'अ्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः। ध्वन्यात्मन्येव शङ्गारे ते हेया इत्युदाहृताः ॥ १२ ॥' अनित्या दोषाश्र ये श्रतिदुष्टादयः सूचितास्तेSपि न वाच्यार्थमात्रे न च व्यज्ञये शृङ्गारे शृङ्गारव्यतिरेकिणि वा ध्वेनेरनात्मभावे। किं तर्हि ध्वन्यात्मन्येव शृङ्कारेऽङ्गितयाव्यन्नथे ते हेया इत्युदाहृताः । अन्यथा हि तेषामैनित्यदोषतैव न स्यात्। एबमयमसंलक्ष्यक्रमोद्द्योत्य- ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन।

रससाधारण्यमेव गुणः। स एव च गुण एवंविध: सर्वा चेयं रचना शब्दगतार्थगता चेति समस्ता चासमस्ता च तत्र साधारणः। अर्थस्य तावत्समर्पकत्वं व्यक्षयं प्रत्येव संभवति नान्यथा। शब्दस्यापि सववाच्यात्मकत्वं नाम कियदलौकिकं येन गुणः स्यादिति भावः। एवं माधुयौजःप्रसादास्त्रयो गुणा उपपन्नाः । भामहाभिप्रायेण ते च प्रतिपन्नाखादमया मुख्यतया तत आखादे उपचरिता रसे ततस्तक्व्जकयोः शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम्। एवमस्मत्पक्ष एव गुणालंकारव्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव संगच्छत इति दर्शयितुमाह- श्रुतिदुष्टादय इत्यादि। वान्तादयोऽप्यसभ्यस्मृतिहेतवः । श्रुतिदुष्टा अर्थदुष्टा वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिकारिणः । यथा-'छिद्रान्वेषी महांस्तब्धो घाता- यैवोपसर्पति'। कल्पना दुष्टा तु द्वयोः पदयोः कल्पना। यथा 'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे। श्रुतिकटुस्तु अधाक्षीत् अक्षौत्सीत् तृणेढि इत्यादि। शङ्गार इत्युचित- रसोपलक्षणार्थम्। वीरशान्ताद्भ्ुतादावपि तेषां वर्जनात्। सूचिता इति। न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेनानित्यत्वं भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्तं प्रदर्शितम्। नापि गुणेभ्यो व्यतिरिक्त्त दोषत्वम्। बीभत्सहास्यरौद्रादौ त्वेषामस्माभिरुपगमात् शज्गारादौ म्व वर्जनादनित्यत्वं समर्थितमेवेति भावः। वृत्त्यार्थ प्रकाशयति-अनित्या इति। इत्थमसंलक्ष्यक्रमव्यक्चयं सामान्येन प्रदर्श्योपसंहरत्राह-एवमित्यादि। १. 'तेऽपि वाच्येऽर्थमात्रे' क-ख. २. 'ध्वन्यात्मभूते किं तर्हिं' क ख. ३. 'ये ते' क-ख. ४. 'तथाहि' ग. ५. 'अनित्यत्वदोषमेव' क-ख. ६. 'अयं' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'कमद्योतो' क-ख.

२ उद््योत: ] ध्वन्यालोकः । १०१

'तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः खगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसंबन्धपरिकल्पने ॥ १३ ॥' अङ्गितया व्यञ्च्यो रसादिर्विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां वाच्यवाचकानुपातिनामलंकाराणां ये प्रमेदा निरे- वधयो ये च खगतास्तस्याङ्विनोऽर्थस्य रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणा विभावानुभावव्यभिचारिप्रतिपादनसहिता अनन्ताः खाश्रयापेक्षया निः- सीमानो विशेषास्तेषामन्योन्यसंबन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचिदन्य- तमस्यापि रसस्य प्रकारा: परिसंख्यातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम्। तथा हि शृङ्गारस्यैवाङ्गिनस्तावदादयौ द्वौ मेदौ-संभोगो विप्रलम्भश्च। संभोगस्य च परस्परप्रेमदर्शनसुरतविहरेंणादिलक्षणाः प्रेकाराः। विप्रल- म्भस्याप्यभिलाषेर्ष्या विरहप्रवासविप्रलम्भादयः । तेषां च प्रत्येकं विभा-

अज्गानामिंत्यलंकाराणाम्। सवगता इति । आत्मगताः संभोगविप्रलम्भावा आत्मीयविभावादिगतास्तेषां निष्ठाप्रकारेणाङ्गाज्विभावे का गणनेति भावः । वृत्त्यार्थ प्रकाशयति-अङ्गितयेत्यादिना। परस्परप्रेमदर्शनेति । परस्परं प्रेम्णा दर्शनमित्युपलक्षणं संभाषणादेरपि। सुरतं चातुःषष्टिकमालिङ्गनादि। विहरणमुद्या- नगमनम्। आदिग्रहणेन जलक्रीडापानकचन्द्रोदयक्रीडादि। अभिलाषविप्रलम्भो द्वयोरप्यन्योन्यं जीवितं सर्वखाभिगमात्मिकायां रतावुत्पन्नायां कुतश्चिद्वेतोरप्राप्त समा- गमत्वे मन्तव्यः । यथा सुखयतीति किमुत इत्यतः प्रभृति वत्सराजरल्नावल्योः, न तु पूर्व रत्नाबल्याः। तदा हि कामाभावे रत्यवस्थामात्रं तत्। ईर्ष्याविप्रलम्भ: १. 'निरवयवा' ग. २. 'शङ्गारस्य तावदाद्यौ' ग. ३. 'दवौ' क ख-पुस्तक- योर्नास्ति. ४. 'विरहणादि' ग. ५. 'प्रकारा लक्षणाः' क.ख. ६. 'प्रत्येकं' ग-पुस्तके नास्ति. १. 'चतुष्पष्टिकां' क-ख. २. 'सर्वस्वामिगमनात्मिकायां' क.ख. ३. 'अनुत्प न्नायां' ग.

१०२ काव्यमाला।

वानुभावव्यभिचारिमेदाः । तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्थामेदा इति स्वगतमेदापेक्षयैव तस्यापरिमेयत्वम्, किं पुनरञ्कपरमेदर्कल्पनया। ते अङ्गप्रभेदा: प्रत्येकमङ्गिप्रमेदसंबन्धपरिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्य- मेवोपयान्ति। 'दिव्ब्ात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम्। बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति॥ १४॥' दिब्मात्रकेथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसमेदे कर्तव्ये- Sलंकारेऽब्गाङ्विभावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धि: सर्वत्रैव भविष्यति।

प्रणयखण्डनादिना खण्डितया सह। विरहविप्रलम्भ: पुनः खण्डिताया: प्रसादयमानाया अपि प्रसादमगृह्नन्त्यास्ततः पश्चात्तापपरीतत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्यः। प्रवासविप्रलम्भः प्रोषितभर्तृकया सहेति विभागः । प्रवासविप्रलम्भादीत्यादिशब्द- अ्हणाच्छापादिकृतो विप्रलम्भ इव विप्रलम्भः । विडम्बनायां ह्यभिलाषितोऽपि विषयो न लभ्यते। एवमत्रेति (मन्येऽपि)। तेषां चेति। एकत्र संभोगादी- नामपरत्र विभावादीनाम्। आश्रयो मलयादिमारुतादीनामिति यदुच्यते तैद्देशश- ब्देन गतार्थम्। तस्मादैाश्रयः कारणम्। यथा ममैव-'दयितया ग्रथिता स्त्रगियं मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता। गलति शुष्कतयापि सुधारसं विरहदाहरुजां परिहारकम् II' तैस्येति शद्गारस्य। अज्ञिनां रेसादीनां प्रभेदस्तत्संबन्धकल्पनेत्यर्थः । येनेति। दिब्बात्रोक्तेनेत्यर्थः । सचेतसामिति। महाकवित्वं सहृदयत्वं च प्रेप्सूनामिति भावः। सर्वत्रेति। सर्वेषु रसादिष्वासादित आलोकोऽवगमः सम्य- १. 'मेदः' ग. २. 'कालाश्रया' क-ख. ३. 'मेद इति खगतापेक्षयैतस्य' म. ४. 'कल्पनायां' ग. ५. 'कल्पनेन' ग. ६. 'रसमेदेSग्गाज्जिभाव' ग. १. 'भावादिकृतो' ग. २. 'तदुहेशेन' क-ख. ३. 'भाअयकारणात्' क-ख. ४. "वरमेति' ग. ५. 'रसादिना' ग.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोक: । १०३

तत्र- 'शङ्गारसाङ्गिनो यत्ादेकरूपानुबन्धनात्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ।। १५ ।।' अङ्गिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु सर्वेष्वेकप्रकारानुबन्धि- तया प्रबन्घेन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः । अङ्विन इत्यनेनाङ्गभूतस्य

'धवन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥ १६ ॥' ध्वैनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाच्यवाचकाभ्यां प्रकाश्यमानस्त- सिमिन्यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धनं दुष्करशब्दभङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। प्रमादित्वमित्यनेनैतद्दर्श्यते-काकतालीयेन कदाचित्कैस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तावपि भूम्नालंकारान्तरवद्रसाङ्क- स्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति। विप्रलम्मे विशेषत इत्यनेन विर्परलम्भे

म्व्युत्पत्तिर्ययेति संबन्धः। तन्रेति। वक्तव्ये दिब्बात्रे सतीत्यर्थः । यत्षा- दिति। यत्नतः क्रियमाणत्वादिति हेत्वर्थोऽभिप्रेतः एकरूपत्वानुबन्धं त्यक्ता विचित्रानुप्रासोऽनुबध्यमानो न दोषाय। एकरूपभ्रहणं वृत्त्या विवृ- अद्विन इति। वृत्तिकारो वक्ष्यमाणकारिकाभिप्रायं दर्शयभाह- (अङ्विन इति।) यमकादीत्यादिशब्द: प्रकारवाची। दुष्करेति सुरजचक- बन्धादिः। शब्दभङ्गश्लेपेति । अर्थश्लेषो न दोषाय 'रकस्त्वं-'इत्यादौ।

१. 'सर्वेष्वैव प्रमेदेष्नेक' क.डा. २. 'प्रवृत्तानुप्रासी' ग. ३ 'अगिरूपर मनारस' क.खा.४. 'ध्यनेरात्मभूतः' ग-पुस्तके नासिति. ५. 'दुष्टम् । शब्द' ग. ६. 'डइयते ग. ७. 'कस्यचिवित्' ग-पुस्तके नासित. ८. 'विप्रलम्भशज्नारे' ग ..

१. 'एकरूपं लमुवन' क-पा.

१०४ काव्यमाला।

सौकुमार्यातिशयः रयाप्यते। तस्मिन्धोत्ये येमकादेरङ्रस्य निबन्धो नियमान्न कर्तव्य इति। अत्र युक्तिरभिधीयते- 'रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सोऽलंकारो ध्वनौ मतः ॥ १७॥' निष्पत्ताबाश्चर्यभूतोडैपि यस्यालंकारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्धः शक्य- क्रियो भवेत्सोSस्मिन्नलक्ष्यक्रमव्यक्गये ध्वनावलंकारो मतः। तस्थैव रसा- झत्वं मुख्यमित्यर्थः । यथा- 'कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽघररसः ।

शब्दभङ्गोऽपि क्िष्ट एव दुष्टः, न त्वेशोकसशोकादौ। युक्तिरिति। सर्वव्यापकं वस्त्वित्र्थः। रसेति। रैससमवायेन विभावादिघटनामेव कुर्वस्तु नान्तरीयकतया यमासादयति स एवात्रालंकारो रैसमार्गे नान्यमतेन वीराद्भतादि ......... ति यम- कादिकवे: प्रतिपत्तुश्च रसविन्नकार्येव। सर्वत्र गड्डरिकाप्रवाहोपहतसहृदयधुराधिरो- हणविहीनलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शङ्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भाव: । तथा च 'रसेऽङ्त्वं तस्मादेषां न विद्यते' इति सामान्येन वक्ष्यति। निष्पत्ताविति । प्रतिभानुग्रहात्खयमेव संपत्तौ निष्पादनानपेक्षायामित्यर्थः । आश्चर्यभूत इति। कैथमेष निबद्ध इत्यद्भुतस्थानम्। उदाहरति-करकिस- १. 'ख्याप्यते प्रकाश्यते' ग. २. 'यमकस्याङ्गभूतस्य' ग. ३. 'इति' क-ख-पु- स्कयोर्नास्ति. ४. 'तत्र' क. ५. 'अपि' ग-पुस्तके नासित. ६• 'साक्षितया' ख. १. 'खशोकादौ' क-ख. २. 'रससमाधानेन' क-ख. ३. 'कुर्वस्ते नान्तरीयक' क-ख. ४. 'रसमार्गे-प्रतिपनुश्च' के-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ५. 'एषां निबन्धः' ग. ६. 'अद्भुतरसस्थानम्' क.ख. ७. 'उदाहरति' ग-पुस्तके नास्ति.

२ उद्तयोत: ] ध्वन्यालोकः । १०५

मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पस्तनतटं प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम्।।' रेसाक्कत्वे च तस्य लक्षणमेक्षुण्णमपृथग्यतं निर्व्त्यत इति रैस बन्धु- मध्यमसितस्य कैवेरलंकारस्तां वासनामत्यूद्य यलान्तरमास्थितस्य निष्प- द्यते ने रसाङ्गमिति। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमे- नैव यत्ान्तरपरिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः। अलंकारान्तरे- ष्वपि तत्तल्यमिति चेत्, नैवम्। अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घट- नान्यपि रससमाहितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहंपूर्विकया परापतन्ति। यथा कादम्बर्या कादम्बरीदर्शनावसरे। यथा च मायारामादिशिरो-

लयन्यस्तवदना श्वासतान्ता प्रवर्तमानबाष्पभरनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदितचे्व- त्कुचतटा रोषमपरित्यजन्ती चाटूक्त्या यावत्प्रसादते तावदीर्ष्याविप्रलम्भगतानु- भावचर्वणावहितचेतस एव वक्तु: श्लेषरूपकव्यतिरेकाद्या अयत्ननिष्पन्नाश्वर्वयितुरपि न रसचर्वणाविघ्नमादधीति। अक्षुण्णमिति । व्यापकमित्यर्थः । प्रबन्धेन क्रियमाण इति संबन्धः । अत एव बुद्धिपूर्वकत्वमवश्यंभावीति बुद्धिपूर्वक- शब्द उपात्तः। रससमवधानात्। अन्यो यत्नो यत्नान्तरम्। निरूप्यमाणानि सन्ति दुर्घटनानि । बुद्धिपूर्व चिकीर्षितान्यपि कर्तुमशक्यानीत्यर्थः । तथा निरूप्यमाणत्वे दुर्घटनानि। कथमेतानि रचितानीत्येवं विस्मयावहानीत्यर्थः। अहं पूर्वे अग्रे। अहमादावहमादौ प्रैवर्त इत्यर्थः। अहंपूर्व इत्यस्य भावोऽहंपूर्विका। अहमिति

१. 'रसाज्नत्वे' क-ख. २. 'अक्षुण्णं' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'रससंबन्धमध्य' ग. ४. 'कवेर्योऽलंकारः' क-ख. ५. 'स न' क-ख. ६. 'बुद्धिपूर्वके क-ख. ७. 'रामादि' क- ख-पुस्तकयोर्नास्ति.

१. 'वेदनाश्वासा परिवर्त' क-ख. २. 'चंञ्रल' क-ख. ३.'दुर्घटानि बिस्मया-'ग. ४. पूर्व इति अधय इत्यर्थ :. ५. 'प्रवृत्त' क-ख.

१०१ काव्यमाला।

दर्शनविह्वलायां सीतादेव्यां सेतौ'। युक्तं चैतत्। यतो रसा वाच्य- विशेषैरवाक्षेप्तव्याः। तत्प्रतिपादकैश्च शब्दैखत्प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलंकाराः । तैस्मान्न तेषां बहिरद्वत्वं रसाभिव्यक्तौ। यमकदुष्करमार्गेषु तु तैत्स्ितमेवै। यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते तत्र रँसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वक्वितैव। रसाभासे चाङ्क- त्वमप्यविरुद्धम्। अङ्विता तु व्यक्गे रसे नाङ्गत्वम्। पृथक्प्रयत्ननि- वर्त्यत्वाद्यमकादेः। अस्यैवार्थस्य संग्रहश्लोका :- 'रसवन्ति हि वस्तूनि सालंकाराणि कानिचित्। एकेनैव प्रयलेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ॥' 'यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसेऽक्वत्वं तस्मादेषां न विद्यते।।' 'रसाभासाङ्कभावस्तु यमकादेर्न वार्यते। ध्वन्यात्मभूते शृद्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ।।'

निपातो विभक्तिप्रतिरूपकोऽस्मदर्थवृत्तिः । युक्तं चैतदिति। अहंपूर्विकया परापत- नमित्यर्थः । कानिचिदिति। कालिदासादिकृतानीत्यर्थः । शक्तस्यापि पृथग्यल्नो जायत इंत संबन्धः। एषामिति। यमकादीनां ध्वन्यात्मभूते शृद्गारे ...·.. । प्राधान्येनार्धश्लोकेन संगृह्नीते-ध्वन्यात्मभूत इति। १. 'इति' क स्व. सेतौ सेतुबन्धकाव्य इत्यर्थ :. २. 'तस्मात्तेषां कि न बहि' ग. ३. 'मार्गे' क ख. ४. 'तत्' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'एव बहिरमत्वम्' क-ख. ६. 'कानिचिद्वस्तूनि यम' क-ख्. ७. 'रसानां' क-ख. ८. 'रसाभावे' क-ख. ९. 'अज्ञितया तु व्यक्नथेन' क-ख. १०. 'निवर्तन्ते' क-ख. ११. 'हन्नता' क-ख. १. 'बुक्तत चैतव्' इत्यारभ्य चारुत्वहेतुतामित्यर्थः' इतिपर्यन्तं पाठः क-रवपुस्त. कयोखुटित :.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः। १०७

इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य व्यञ्जकोऽलंकारवर्ग आख्यायते- *ध्वन्यात्मभूते शुङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः। रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम् ॥१८॥' अलंकारो हि बाद्यालंकारसाम्यादज्ञिनश्रारुत्वहेतुरुच्यते। वाच्या- लंकारवर्गश्र रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते चे कैश्चित, अलंकाराणामन- न्तत्वात्स्वोडपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यक्रमव्यन्ञस्य ध्वने- रङ्िन: सर्व एव चारुत्वहेतुर्निष्पधते। ऐषा चास्य विनिवेशने सेमीक्षा- 'विवक्षातत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कैथंचन। काले च ग्रहणत्यागो नातिनिर्वहणैषिता ॥ १९ ।।' 'निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यतेन प्रत्यवेक्षणम्। रूपकादेरलंकारवर्गस्याङ्गत्वसाधनम्॥ २०॥ इदानीमिति। हेयवर्ग उक्त्ः उपादेयवर्गस्तु बक्तव्य इति भावः। व्यअक इति। यश्च यथा चेत्ध्याहारः । यथार्थतामिति । चारुत्वहेतुतामित्यर्थः । उक्त इति। भामहादिमिरलंकारलेक्षणकारैः। वक्ष्यते चेतत्र हेतुमाह-भैलं काराणामनन्तत्वादिति । प्रतिभानन्त्यात्। कैश्विदिति। अन्बैरपि भावि मिरित्यर्थः । समीक्षा इत्यनेन शब्देन कारिकायामुक्तेति भावः। शोकपादेषु चतुर्प शलोकार्घे चाङगत्वसाधनमिदम्। रूपकादेरिति प्रत्येकं संबन्धः । यमलंकारं तदत्- तया विवक्षति नात्नित्वेन यमवसरे गृह्ाति यमवसरे त्यजति यं नात्यन्तं निर्वोदु- मिच्छति यं यत्रादक्गत्वेन प्रत्यवेक्षते स एवमुपनिबध्यमानो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भव- तीति वितैत महावाक्यम्। तन्महावाक्यमध्ये चोदाहरणावकाशमुदाहरणस्रूपं त- १. 'बाह्यालंकारस्या्विनश्' क-ख. २. 'वा' ग. ३. 'अपि' क-ख पुस्तकयो- रनोस्ति. ४. 'या चास्य' क, 'यस्य चास्य' ख. ५. 'समीक्षा सा न्ास्य प्रकाश्यते' क-ख. ६. 'कदाचन' ग. १. 'लक्षण' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'अनन्तत्वादलंकाराणारमिति' क-ख. ३. 'धम- कालकारं प्रसङ्कतया' ग. ४. 'विततविततं' ग.

१०८ काव्यमाला।

रेसबन्घेष्वत्यादृतमना: कविर्यमलंकारं तदङ्गतया विवक्षति। यथा- 'चलापाझ्ां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव खनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करं व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वख्मधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती।।' अत्र हि भ्रमरखभावोक्तिरलंकारो रसानुगुणः। नाङ्गित्वेनेति प्राधा- न्येन कैदाचिद्रसादितात्पर्येण विवक्षितोऽपि ह्यलंकारः कश्चिदेक्वित्वेन विवक्षितो दृश्यते। यथा-

द्योजनं तत्समर्थनं च् निरूपयितुं ग्रन्थान्तरमिति वृत्तिग्रन्थस्य संबन्धः। उदाहरति- यथेति। चलेति। हे मधुकर, वयमेवंविधाभिलाषचाटु प्रवणा अपि तत्त्वान्वेष- णोद्वस्तुवृत्तेऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाताः । त्वं खल्विति निपाते- नायत्नसिद्धं तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तलां प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येयमुक्तिः। तैथाहि कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषास्मदभिप्रायव्यज्जकं रहोवचन- माकर्ण्यात्, कथं तु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बनं विधेयास्मेति यदस्माकं मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्नसिद्धम्। भ्रमरो हि नीलोत्पलधिया तदाशङ्का- कातरां दैष्टिं पुनःपुनः स्पृशति। श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाश्च नेत्रयोरुत्पलशङ्कानपग- मात्तत्रैव ध्वन्यमान आस्ते। सहजसौकुमार्यत्रासकातरायाच्च रतिनिधानभूतं विक- सितारविन्दकुवलयामोदमधुरमंधरं पिबतीति। भ्रमरसभावोक्तिरिति। खभावोक्तिरलंकारोSञ्तामेव प्रकृतरसस्योपगतः । अन्ये तु भ्रमरखभावे उक्तिर्य-

१. 'रसबन्धे ध्वन्यध्वन्यादत' ग. २. 'गतः' क-ख. ३. 'इति' क-ख-पुस्तक- योर्नास्ति. ४. 'केनचित्' क-ख. ५. 'अज्वित्वेन दृष्टः' क ख.

१. 'इति वस्तु' ग. २. 'तथाहि' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'न' ग- ४. 'दृशं' ग. ५. 'मधुरं' ग-पुस्तके नास्ति.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । १०९

'चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य। आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ।।' अत्र हि पर्यायोक्स्याङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्ये सत्यपीति। अज्वित्वेनाविवक्षितमपि यँमवसरे गृह्णाति नानवसरे। अवसरे गृहीतिर्यथा- 'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा• दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः।

स्येति भ्रमरखवभावोक्तिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहुः। चक्राभिघात एव प्रसभाज्ञा अलङ्गनीयो नियोगस्तया यो राहुदयितानां रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषं चकार। यत आलिङ्गनमुद्दामं प्रधानं येषु विलासेषु तैर्वन्ध्यः शून्योऽसौ रतोत्सवः। अत्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवेः प्राधान्येन विवक्षितं न तु रसादि। तत्कथमुच्यते रसादितात्पर्ये सत्यपीति। मैवं, वासुदेवप्रतापो ह्त्र विवक्षितः । स चात्र चारुत्व- हेतुतया न चकास्ति, अपि तु पर्यायोक्तमेव। यद्यपि चात्र काव्ये न कदाचिद्दो- षाशङ्का तथापि दृष्टं तावदेतत्-यत्प्रकृतस्य पोषणीयस्य स्वरूपतिरस्कारकोऽप्यङ्ग- भूतोऽलंकार: संपद्यते। ततश्व कैश्चिदनौचित्यमागच्छतीत्ययं ग्रन्थकृत आशयः। तथा च ग्रन्थकार एवाग्रे दर्शयिष्यति। महात्मनां र्दूषणोद्धोषणमात्मन एव दूषणमिति नेदं दूषणोदाहरणं दत्तम्। उद्दामा उद्गताः कलिका यस्याः। उत्कलिकाश् रुहरुहिकाः । क्षणात्तस्मिन्नेवावसरे प्रारब्धा जृम्भा विकासो यया। जृम्भा च मन्मथकृतोऽङ्गमर्दः। श्वसनोद्गमैर्वसन्तमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्यायासमाया- सनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम्। निःश्वासपरम्पराभिश्रात्मन आयासं हृदयस्थितमा-

१. 'शून्यं' क ख. २. 'अ्वित्वेना' ग-पुस्तके नासिति. ३. 'इयमवसरे' क-ख. १. 'वन्ध्यं शून्यं' क-ख. २. 'तत्कथमुच्यते रसादि' क-ख पुस्तकयोर्नास्ति, ३. 'कच्चित' क-ख. ४. 'दोषोन्भ्ावनं' क-ख. ५. 'दोषोदा' क-ख. ६. 'संतापं' ग.

११० काव्यमाला।

अद्योद्यानलतासिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन्कोपविपाटलद्यति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम् ।।' इत्यत्र श्लेषस्य : गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालंकारान्तरापेक्षया। यथा- 'रकस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्राध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि। कान्तापादतलाहतिसव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं घात्रा सशोक: कृतः ॥' अत्र हि प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसवि- श्ेषं पुष्णाति। नात्रालंकारद्वयसंनिपातः । किं तर्हि, अलंकारान्तर-

तापमातन्वतीं प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण मदनेन कामेन च । अन्नोपमाश्वेष ईर्ष्याविप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्च वर्णाभि- मुर्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशायां पुरःसरायमाणो गृहीत इति भावः । अमिनयोऽप्यत्र प्राकरणिके प्रतिपदम्। अप्राकरणिके तु वाक्यार्थाभिनयेनापाज्जा- दिना। न तु सर्वथा नाभिनय इत्यलमवान्तरेण। ध्रुवशब्दश्च भावीर्ष्यावकाश- पेदानजीबितम्। रक्तो लोहितः । अहमपि रक्तः प्रवृद्धानुरागः । तत्र च प्रबोधको विभावरत्वदीयपल्लवराग इति मन्तव्यम्। एवं प्रतिपादमाद्योऽर्थोऽज्ञिभावत्वेन व्यायेयः । अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोत्त्युपमाहेत्वलंकाराणां हि भूयस्त श्लेषानुग्राहकत्वम्। अनेनैवाभिप्रायेण भामहः- 'अन्यरूपं यत्तत्सहोत्त्युपमाहेतु• विर्देशात्रिविधम्' इत्युक्त्वा 'न त्वन्यालंकारानुग्रहनिराचिकीर्षया ...... '। रसवि शेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्यतिरेकमानयतां शोकसहभूतानां निर्वेद बिन्तादीनां व्यमिचारिणां विप्रलम्भपरिपोषकाणामवकाशो दत्तः। कि त्हीति। १. 'तथा' ग.

१. 'प्रधान' क-ख.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । १११

मेव श्लेषव्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवदिति चेत्, न । तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात्। यत्र हि श्रलेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेक- प्रतीतिर्जायते स तस्य विषयः। यथा-'स हरिर्नान्ना देवः सहरिर्व- रतुरगनिवहेन' इत्यादौ। अत्र ह्यन्य एव शेब्दश्लेषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरेकस्य। यदि चैवंविधे विषयेऽलंकारान्तरत्वकल्पना क्रियते तत्संसृष्टेविषयापहार एव स्यात्। श्ल्ेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेर्विषय इति चेत्, न। व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात्। यथा- संकरालंकार एवायम्। तत्र किं त्यिक्तं किंवा गृहीतमिति परस्याभिप्रायः । तस्येति संकरस्य। एकत्र हि विषयेडलंकारद्ये प्रतिभोल्लासः संकरः । सहरिशब्द एको विषयः । सह हरिः सहरिः । यदि वा सह हरिभिः सहरिरिति। अत्र हीति। ऋ्ेषोऽन्यो व्यतिरेकस्य। हिशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। रक्तस्त्वमित्यत्रेत्यर्थः। अन्य इति रक्तेत्यादयः। अन्यश्वेत्यशोकसशोकादयः। नन्वेकं वाक्यात्मकं विषयमाश्रित्यैक- विषयत्वादस्तु संकर इत्याशश्च्ाह-यदीति। एवंविधे वाक्यलक्षणे विषये विषय इत्येकत्वं विवक्षितं बोध्यम्। एकवाक्यापेक्षया यद्येकविषयत्वमुच्यते तत्र क्वचित्सं- सृष्टिः स्यात्। संकरेण व्याप्तत्वात्। नतूपमागर्भो व्यतिरेकः । उपमा च श्ेषमु- खेनैवायातेति श्रेषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति संकरस्यैवैकैविषयः । यत्र त्वनु- प्रध्यानुभ्राहकभवो नासिति तत्रैकवाक्यगामित्वेऽपि संसृष्टिरेव। तदेतदाह- शेपेति। ेषबलानीतोपमामुखेनेत्यर्थः। एतत्परिहरति-नेति। अयं भाव :- कि सर्वत्रोपमायाः खशब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवत्युत गम्यमानत्वे। तत्रायं वक्षं दूषयति-प्रकारान्सरेणेति। उपमाभिधानेन विनापीत्यर्थः। एतदेवोदा १. 'क्रियते' क-ख. २. 'शब्दः' क. ३. 'क्रियेत ततः संसष्टेर्विषयापरमार एव' ग. १. 'वक्तव्यं' क-ख. २. 'अलंकारान्तरद्ये' ग. ३. 'सह हरिः सहरिः' ख-क- पुसतकगोनारिति. ४. 'हीति ऋेषोऽन्यो व्यतिरेकस्य' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'अन्यक्षेत्य- शोकसशोकादय:' क.ख-पुस्तकयोनास्ति. ६. 'बोद्धव्यम्' क-ख. ७. 'इदविषयः' रा

११२ काव्यमाला।

'नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोद्गीर्णोज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन। प्प्तोत्पत्तिः पतङ्गान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्षिः ।।' अत्र हि साम्यप्रपश्चप्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः । नात्र श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतीतिरस्तीति श्लेषस्य व्यतिरेकाङ्कत्वेनैव विवक्षितत्वम्, न सवतोडलंकारत्वेनेत्यपि न वाच्यम्। यत एवंविधे विषये साम्यमा- त्रादपि सुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव। यथा- 'आकन्दाः स्तनितैर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्बुभि- स्तद्विच्छेदभुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्वित्रमैः ।

हरति-(नो कल्पेति।) शम्या शमयितुं शक्येत्यर्थः। दीपवर्तिस्तु वायुमा- त्रेण शमयितुं शक्यते। तम एव कज्जलं तेन नो रहिता अपि तु रहितैव। दीप- वर्तिस्तु तमसापि युक्ता भवति। अन्ततः प्रकृष्टत्वात्कज्लेनोपरिचरेण । पतङ्गा- दर्कात्। दीपवर्तिः पुनः शलभाङ्धूंसते नोत्पद्यते। साम्येति। साम्यस्योपमायाः प्रपश्चेन प्रबन्धेन यत्प्रतिपादनं स्शब्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तत भवति- प्रतीयमानैवोपमा व्यति रेकस्यानुग्राहिणी भवन्ती नाभिधानं स्वकण्ठेनापेक्षते तस्मान्न ग्लेषोपमा व्यतिरेकानुग्राहित्वेनोपात्ता। ननु यैद्यप्यत्र नैवं तथापीह तत्प्रावण्येनैव सोपात्ता। तदप्रावण्ये स्वयं चारुत्वहेतुत्वाभावादिति। श्लेषोपमात्र पृथगलंकारभाव- मेव न भजते। तदाह-नात्रेति। एतदसिद्धं खवसंवेदनबाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा खसंवेदनमपह्ुवानं परं ल्लेषं विनोपमामात्रेण चारुत्वसंपन्नमुदाहरणान्तरं दर्शयन्निरुत्तरीकरोति-यत इत्यादिना। उदाहरणश्ोके तृतीयान्तपदेषु तुल्यशब्दोऽभिसंबन्धनीयः अन्यत्सर्व 'रक्तस्त्वं' इतिवद्योज्यम् - १. 'प्रतिपादनप्रपञ्नं' ग. २. 'विवक्षितत्वात्' ग. ३. 'अलंकारतेति' ग. १. 'अत्यन्तमप्रकटत्वात्' क-ख. २. 'मानोपमा' ग. ३. 'यद्यप्यत्रैव तथा' ग. ४. 'ऋेषोपमामात्रेण' क-ख.

२ उद्तयोतः] ध्धन्यालोक: । ११३

अन्तर्मे दयितामुखं तव शशी वृत्तिः समैवावयौ- स्तत्कि मामनिशं सखे जलघर त्वं दंग्घुमेवोद्यतः ।।' इत्यादौ रसनिर्वहणैकतानहृदयश्च। यो यं च नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति यथा- 'कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बड्धा दृढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः । मूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं धन्यो हन्यत एव निहुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन् ।।' अत्र हि रूपकमाक्षिप्तरमैनिर्व्यूढं च। परं रसपुष्टये निवोदुमिष्टमपि येद्यलादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्ष्यते यथा- 'श्यामास्वङ्गं चकितहैरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान्।

एवं ग्रहणत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भागं व्याचष्टे-रसेति। चकारः समीक्षाप्रकारसमुच्चयार्थः । बाहुलतिकायाः पाशत्वेन रूपणं यदि निर्वाह- येत् दयिता व्याधवधू: वासगृहं कारागारपज्जरादीति परमनाचित्यं स्यात्। सखीनां पुर इति भवत्योऽनवरतं ब्रुवते नायमेवं करोतीति तत्पश्यन्त्विदानीमिति भावः । स्खलन्ती कोपावेशेन कला मधुरा गीर्यस्याः सा। कासौ गीरित्याह-भूयो नैव- मित्येवंरूपा। एवमिति यदुक्तं तत्किमित्याह-दुश्चेष्टितं नखपदादिसंसूच्याङ्गुल्यादि- निर्देशेन। हन्यत एवेति न तु सौख्यादिकृतोऽनुनयोऽनुरुध्यते। यतोऽसौ हसनं निमित्तीकृत्य निद्ठतिपरः प्रियतमश्च। तदीयं व्यलीकं का सोढुं समर्थेति। निर्वो- दुमिति। निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः । (श्यामास्विति।) इयामासु सुगन्धिप्रियङ्गुलतासु। पाण्डिम्रा तनिम्रा कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनीति १. 'हृदयो यश्च नात्यन्तं' ग. २. 'अनिर्व्यूढः' ग. ३. 'संपरिपुष्टये' ग. ४. 'यं यत्नात्' क-ख. ५. 'हरिण' क-ख. ६. 'वक्र' ग. १. 'इत्यर्थ:' क-ख. २. 'श्यामास्विति' ग. ८ घ्व० लो०

११४ काव्यमाला।

उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रविलासा- न्हन्तैकस्थं कचिदपि न ते भीरू सादृश्यमस्ति॥' इत्यादौ स एवमुपनिबध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवेर्भवति। उक्तप्रकारातिकमे तु नियमेनैव रसभब्जहेतुः संपद्यते। लक्ष्यं च तथा- विधमपि महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते बहुशः। तत्तु सूक्तिसहस्त्रद्योतितात्मनां मेहात्मनां दोषोद्धोषणमात्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शि- तम्। कि तु रूपकादेरलंकारवर्गस्य येयं व्यैञ्जकत्वे रसादिविषये लक्षणादिग्दर्शिता तामनुसरन्सयं चान्यल्लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यद्यलक्ष्य- कैमपतितमनन्तरं क्तमेवे ध्वनेरात्मानमुपनिबभ्नाति सुकविः समाहित- चेतासतंदस्यात्मलाभो भवति महीयानिति।

पाण्डुरत्वात्। उत्पश्यामीति यललेनोत्प्रेक्षे। जीवितसंधारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्। एकस्य सादृश्याभावे हि दोलायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचिदेकत्र व्रृति लमे इति भावः। भीर्विति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वखवमे- कस्थं धारयतीत्यर्थः। अत्र हयुत्प्रेक्षायासतन्द्रावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपकान्तं तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भर्रेसपोषकमेव जातम्। तत्तु लक्ष्यं न प्रदर्शतमिति संबन्ध: । प्रेयुदाहरणे ह्दशिंतेऽप्युदाहरणानुशीलनदशाकृत- ...... ति दर्शयति-किं त्विति। अन्यल्लक्षणमिति। परीक्षाप्रकारमित्यर्थः । तद्यथावसरे त्यक्कस्यापि पुनर्रहणमित्यादि। यथा ममैव-शीतांशोरमृतच्छटा यदि करा: कस्मान्मनो मे भृशं संभुष्यन्त्यस्य थ) कालकूटपटलीसंवाससंदूषिताः। किं प्राणाभ् हरन्त्युत प्रियतमासंजल्पमआ्राक्षरै रक्षन्ते किमु मोहमेमि हहहा नो वेध्वि केयं गतिः II' इत्यत्र हि रूपकसंदेहनिदर्शनास्त्यक्त्वा पुनरुपात्ता रसपरि- पोषायेत्यलम्। एवं विव क्षतान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथमं मेदमलक्ष्यक्मं विचार्य १. 'चण्डि' म. २. 'महतां क ख्र. ३. 'व्यज्जकत्वेन' क-ख. ४. 'क्रमं प्रति तम ' ख, 'क्रमप्रतिभम-' म. ५. 'एन' म. ६. 'तस्मात्म' म. १. 'एकस्य' क-ख. १. 'वृर्त्ति' क ख ३. 'तद्वद्भाव्यापाररूपायाः' क-ख. ४. 'रसापेक्षक' ग. ५. 'प्रत्युदा-कि त्विति' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ६. 'संबाद- संरूविताः' ग. ७. 'उक्त्वा' क-ख.

२ उत्योत: ] ध्वन्यालोकः । ११५

'क्मेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुखानसंनिभः । शब्दार्थशक्तिमूलत्वात्सोऽपि द्वेधा व्यवस्थितः॥।२१।' मस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः स क्रमव्यङ्गयत्वादनुरणन- प्ररयो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्चेति द्विप्रकारः। ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वने: प्रकार उच्यने तदिदानी श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहृत इत्याह- 'आक्षिप् एवालंकार: शब्दशक्त्या प्रकाशते। यसिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि सः ।२२॥' यस्मादलंकारो न वस्तुमात्रं यस्मिन्काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स एव शब्दशक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्सकं विवक्षितः । वस्तुद्वये च शब्द- शक्त्या प्रकाश्यमाने श्लेषः । यथा- 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुराऽस्त्रीकृतो यश्चोद्वत्तभुजंगहारवलयो गञ्ञां च योऽघारयत्।

द्विवीयं भेदं विभक्तुमाह-क्रमेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्टाया अनुरेणनमभिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। सोऽपीति। न केवर्ल मूलतो ध्वनिद्विविधः। नौपि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः। अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थः । विर्वृणोते-अस्येत्यादिना। कारिकागतं हिशब्दं व्याचष्टे-यस्मादिति। अलंकारशब्दस्य व्यवच्छेद्यं देर्शयति-न वस्तुमात्र- मिति। वंस्तुद्ये चेति। चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। येनेति। येन ध्वस्तं बालकीडायामन: शकटम्। अभवेनाजेन सता। बलिनो दानवान्यो जयति ताटम्येन कायो वपुः पुराऽमृतहरणकाले स्तीत्वं प्रापितः। बथ्चो- १. 'विवक्षितम्' ग. १. 'रणनमेवं' ग. २. 'ध्वनेदविमेदः' ग. ३. 'ध्वनिन।मि केवळमविवक्षितवाच्यो दविविध:' क०र. ४. 'विवृणोति-अस्वेलादिना' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'दर्शपति' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ६. 'वस्तुदये चेति' क-ख-पुस्तकयोनास्त.

११६ क़ाव्यमाला।3

यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः गयात्स ख्वयमन्घकक्षयकररूवां सर्वदोमाघवः ।' नन्वलंकारान्तरप्रतिभायामपि क्लवेषव्यपदेशो भवतीति दर्शितं भट्टो- द्वटेन तत्पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्निरवकाश इत्याशक्कयेदमुक्कं आक्षिप्तः' इति। तदयमर्थ :- यत्र शब्दशक्त्या साक्षादलंकार वाच्यं सत्प्रतिभासते स सर्व: श्लेषविषयः । यत्र तु शब्दशक्त्या सामर्थ्यां- क्षिप्तं वाच्यव्यतिरिक्तं वयञ्जयमेवालंकारान्तरं प्रकाशते स च्वनेर्विषयः। शब्दशकत्या साक्षादलंकारान्तरप्रतिभा यथा-

दुत्तं समदं कालियाख्यं भुजंगं हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य। 'अकारो विष्णुः" इत्युक्के:। यश्चागं गोवर्धनपर्वतं गां च भूमि पातालगतामधारयत्। यस्य च नाम स्ुत्यमृषय आहुः । किं तत्। शेशिनं मभ्रातीति किप। राहुः। तस्य शिरोहरो मूर्घापहारक; । स त्वां माधवो विष्णुः सर्वदः पायात्। कीद्क्। अन्धकनाम्रां जनानां येन क्षयो निवासो द्वारकायां कृतः । यदि वा मौसले इषीकाभिस्तेषां क्षयो विनाशो येन कृतः । द्वितीयोऽर्थ :- येन ध्वस्तकामेन सता बलिजितो विष्णोः संबन्धी कायः पुरा त्रिपुरनिर्दहैनावसरेऽस्त्रीकृतः शरत्वं नीतः। उद्दत्ता भुजंगा एव हारा वलयानि च यस्य। मन्दाकिनीं च योऽधारयत्। यस्य च ऋषयः शशि- मच्चन्द्रयुक्तं शिर आहुः। हरः इति च नाम स्तुत्यमाहुः । स भगवान्खयमेवान्ध- कासुरस्य विनाशकारी त्वां सर्वदा सर्वकालमुमाया धवो वल्लभः पायादिति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालंकार इति श्लेषस्येव विषयः । आक्षिप्तशब्दस्य कारि- कागतस्य व्यवच्छेदं दर्शयितुं चोदेनोपकमते-नन्वलंकारेत्यादिना। तस्या १. 'श्लेषस्य व्यपदेश इति' क ख. २. 'निरवकाशः' ग पुस्तके नास्ति. ३. 'शेषः' क ख. ४. 'अव्यङ्ञयं' ग. १. 'शशिमत् । शशिन' ग. २. 'येन स्वयं द्वारकाख्यः क्षयो निवासः कृतः' ग. ३. 'संमर्देनावसरे' ख. ४. 'च यस् नामाहुः' ग. ५. 'उमावल्भः' क-स्र. ६. 'चोपक्रमते' क-ख.

२ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोक:। ११७

'तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोघरौ।।'

अत्र शृक्कारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विंरोघालंकारश्र प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः श्रलेषस्यायं विषयः, न त्वनु- खानोपमव्य नथस्यं ध्वनेः । अलक्ष्यक्रेमव्यञ्ज्यप्रतिभासस्य तु ध्वनेर्वा- च्येन क्लेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव। यथा ममैव-

'ाध्याशेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्कलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः। बिभ्राणं मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दध- तस्थाने यां खतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात्।।'

विनापीति। अपिशब्दोऽयं विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽप्यभिधाशक्तिं नियच्छति। हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारो विद्यते ययोस्तौ हारिणाविति। अत एव विस्मयशब्दस्येवार्थस्योपोद्वलकः । अपिशब्दाभावे तु तत्रवार्थद्वयाभिधा स्यात् । खसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मयहेतुत्वोपपत्तेः । विस्मयाख्यो भाव इति दृष्टान्ताभि- प्रायेणोपात्तम्। यथा विस्मयः शब्देन प्रतिभाति । विस्मय इत्यनेन शब्देन तथा विरोधोऽपि प्रतिभात्यपीत्यनेन शब्देन। ननु किं सर्वथात्र ध्वनिर्नास्तीत्याश- शाह-अलक्ष्येति। विरोधेन वेति। वाग्रहणेन श्लेषविरोध संकर लंकरीडय- मिति दर्शयति। अनुग्रह्योगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ताभावा हि वाशब्देन सूच्यते। सुदर्शनं चक करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ श्रलाध्यौ करावेव यस्य चरणार

१. 'भातीति' क-ख. २. 'क्रमप्रतिभस्य' ग.

१. 'अवश्यं' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. २. 'न तत एव' क-ख. ३. 'शब्देन' क-ख-पुस्तकयोनास्ति.

११८ काव्यमाला ।

अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही क्लेषः प्रतीयते। यथा च- 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छा तमः शरीरसादम्। मरण च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥' यथा वा- 'चैमहि अमाणसकश्चणपङ्कअणिम्महि अपरिमला जस्स। अखण्डि अदाणपसारा बाहुप्पलिहा व्विअ गइन्दा ॥।' अत्र रूपकच्छायानुग्राही क्लेषो वाच्यतयैवावभासते। स चाक्षिप्तोऽलंकारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहितस्रूपस्तत्र

लंकारव्यवहार एव। यथा-

विन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणकीडा। चन्द्ररूपं चक्षुर्धारयन्। वाच्यतयैवेति। खतनोरपश्यदधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्योक्तत्वात्। भुजगशब्दार्थपर्यालोच- नाबलादेव विषशब्दो जलमभिधायापि न विरन्तुमुत्सहते। अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहललक्षणमाह। तदभिधानेन विनाभिधाया एवासमाप्तत्वात्। भ्रमिप्रभृतीनां तु मरणान्तानां साधारण एवार्थ: । (चमहीति ।) निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काश्वनपङ्कजानि । सुसारत्वात्। तैर्हेतुभूतैः। णिम्महिअपरिमला इति प्रसृतप्रतापसारा अखण्डितवितरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य। गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाचमहिअशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश् त्रोटनसौरभमर्दलक्षणानर्थान्प्रतिपाद्यापि व परिसमाप्ताभिधाव्यापारा भवन्तीत्युक्त- रूपं द्वितीयमप्यर्थमभिदधत्येव। एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेदं प्रदशर्ैचकारस्य व्यवच्छेदं दर्शवितुमाह-स चेति। उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे, यत्र तावदेकतर विषय नियमनकारणमभिधाया नास्ति यथा 'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति। १. 'प्रतीयत एव' क-ख. २. 'सादं न' क-ख. ३.' ...... मानसकाशन- पड्कजनिर्मथितपरिमला यस्य । अखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा इव गजेन्द्रा: ।।' इति छाया. १. 'पदावलोचना' क-ख. २. विश्राणन'

२ उद्त्ोत: 1 ध्वन्यालोक:। ११९

'दृष्ट्या केशव गोपरागहतया किंचिन्न इष्ट मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे। एकस्त्वं विषमेषुखिन्नमनसां सर्वाबलानां गति- र्मोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठे हरिर्वश्चिरम् ।।'

येत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्यापारसद्भावावेदकं प्रमाणमस्ति यथा 'तस्था बिना-' इत्यादौ। 'चैमहिअ' इत्यत्र तावत्सोऽथांऽभिधेय एवेति स्फुटमध्यः। यत्रामिधाया ऐकत्र नियमहेतुः प्रकरणादिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन्नथे नाभिधा संक्रामति तत्र द्वितीयोऽर्थोऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते। तत्रापि यदि पुनस्तादक्शब्दो विद्यते येनासौ नियामकः प्रकरणादिरपर्हैतशक्तिकः संपाधते। अत एव साऽभिधाशकतिर्बाधितापि सती प्रतिप्रसूतैव तत्रापि न ध्वनेर्विषय इति तात्पर्यम्। चशब्दोऽपिशब्दार्ये

त्वसावाक्षिप्तः किं तु शब्दान्तरेणान्येनाभिधायाः प्रतिप्रसबनादभिहितखरूपः संपन्नः । पुनर्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातुं सूचयति। तेनैवकार आक्षिप्ताभासं निराकरोतीत्यर्थः । हे केशव, यतो गोधूलिर्हृतया दृष्या न किचिदृष्ट मया तेन कारणेन स्खलितास्मि। मार्गे तां पतितां सतीं मां किं नाम क: खलु हेतुर्यनाल- म्बसे हस्तेन। यतस्त्वमेवैकोऽतिशयेन बलवाभित्रोन्रतेषु सर्वेषामबलानां बाल- शृद्धाङ्गनादीनां खिन्नमनसां गन्तुमशक्कुवतां गतिरालम्बनाद्युपाय इत्येवंविधेऽरयें यद्यप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्कयः शब्दास्तथापि द्वितीयेऽ्में व्याख्यास्म- मानेऽभिधाशकिर्निरुंद्वा सती सलेशमित्यनेन प्रत्युज्ीविता। अत्र सलेशं ससूचन- मित्यर्थ: । अल्पीभवनं हि सूचनमेव। हे केशवगोप स्वामिन्, रागहृतया दृष्ष्येति वा संबन्ध: । स्खलितास्मि खण्डितचरित्रा आतास्मि। पतितामिति भर्तृभावं मां

१. 'हतया' ग. १. 'यत्र व न' ग्र. २. ' ... मिन्द्रियेलपन्वेन तत्सर्वया सोधों' म. ३. 'एकतरत्र' क-स. ४. 'अपाहित-संपाथते' त. ५. 'वाभिका नावि' ग. ६. 'प्रतिसूतवे' क.स. ७. 'अक्षिप्रक्मोपि' क-ख. ८. 'इतया' ग. ९. 'खिन्नमनसा' ग.पुस्तके मास्ति. १०. 'निरुष्यमानरपि' कथ्त.

१२० काव्यमाला।

एवंजातीयक: सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेष्रस्य विषयः। यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्ं सदलंकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा- 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लम- ल्लिकाघवलादटहासो महाकालः ।' यथा च- 'उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोघरभरस्तनव्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ।।'

प्रति। एक इत्यसाधारणसौभाग्यशाली त्वमेव। यतः सर्वासामबलानां मदनविधु- स्मनसामीर्ष्याकालुष्यनिरासेन सेव्यमान: सन्गतिः । जीवितरक्षोपाय इत्यर्थः । एवं श्लेषालंकारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र त्विति। कुसुमसमयात्मकं स्द्युगं मासद्वयं तदुपसंह्रन्। धवलानि हृद्यान्यट्टान्यापणा येन तादकू फुल्लमलि कानां हासो विकसनमिति स यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलादृह्ासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलदभुजगजं' इत्येतत्तुल्यमेतत्स्यात्। महांश्रासौ दिनदैर्ध्यदुरतिवाह- तया योगात्काल: समयः । अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्र्रिता अभिधाशक्तयः। अत एव 'अवयव प्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकाल प्रमृतयः शब्दा एकमेवार्थमिधाय कृतकृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वनन- व्यापारादेव शब्दशक्तिमूलात्। तत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषां शब्दानां पूर्व- सर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृषट ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदमिधाशक्तेरेव प्रतिपत्तुर्नि- यन्त्रिताभिधाशक्तिकेभ्य एतेभ्यः प्रतिपत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति शब्दशक्तिमूलत्वं व्येज्जयात्मत्वं चेत्यविरुद्धम्2। अन्ये तु-'साभिधैव द्वितीयार्थसामम्यं श्रीष्मस्य भीषणदेवताविशेषसादृश्यात्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो ध्वननव्यापार- रूरपोच्यते' इति। एके तु-'शब्दभेषे ताबद्गेदे सति शब्दार्थ'लेषेऽपि शक्तिमेदा- १. हर्षच्चरिते द्वितीय उच्छ्ासे गद्यमेतत्. २. 'तस्पाः' ग. १. 'समाकुवते' क-ख, २. 'व्यअ्थत्वं' क न्ा,

२ उद््योत: ] ध्वन्यालोकः । १२१

यथा वा- 'देत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाक्किष्टसृष्टैः पयोभिः पूर्वाह्ने विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः । दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ।।' ऐषूदाहरणेषु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्यस्यासंबैद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्कीदित्य प्राकरणिकप्राकरणिकार्थयो- रुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामर्थ्यादित्यर्थाक्षिप्तोऽयं श्रेषो न

च्छन्दमेद इति दर्शने द्वितीय: शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिधाव्या- पारात् यथोभयोत्तरदानाय 'श्वेतो धावति' इति प्रश्नोत्तरादौ वा। तत्र शब्दान्तर- बलादपि तदर्थान्तरं प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वातप्रतीयमानमेव युक्तम्' इति। इतरे तु-'द्वितीयपक्षव्याख्यातं यदर्थसामथ्य तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिसूयते ततश्व द्वितीयोऽर्थोSभिधीयत एव न ध्वन्यते तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थश्च प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा तावद्धात्येव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापारात्। तत्राभिधाशक्त: कस्याश्चिदप्यनाशङ्कनीयत्वात्। तस्यां च द्वितीया शब्दशक्तिमूलम्। तया विना तस्या रूपणाया अनुत्थानात्। अत एवालंकारध्वनि- रयमिति युक्तम्। वक्ष्यते च 'असंबद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाह्वीत्' इत्यादि। पूर्वत्र तु सलेशपदेनेवासंबद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त- इत्यत्रासंबद्धता नैव भाति। 'तस्या विनापि-' इत्यत्रापिशब्देन 'शाध्या-' इत्यत्राधिकशब्देन 'भ्रमिं-' इत्यादौ च रूपकेणासंबद्धता निराकृतेति तात्पर्यम्। पयोभिरिति पानीयेः क्षीरैश्व। संहारो ध्वंसः, एकत्र ढौकनं च। गावो रश्मयः सुरभय इव। असंबद्धार्था भिधायित्वमिति। असंबध्यमानमेवेत्यर्थः । उपमानोपमेयभाव इति। तेनोपमारूपेण व्यतिरेचननिह्नवादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीतेः प्रधानं विश्रान्तिस्थानं न तूपमेयादीति सर्वत्रालंकारध्वनौं मन्तव्यम्। सामर्थ्यादिति।

क्षिप्तोडयं क-ख. १. सूर्यशतकस्थं पद्यम्. २. 'एतेषु' क-ख. ३. 'संबन्धा' ग. ४. 'इत्या-

१२२ काव्यमाला।

शब्दोपारूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनुम्वानोपमव्यत्यस्य ध्वनेर्विषयः । अन्येऽपि चालंकारा शब्दशक्तिमूलानुखानरूपव्यङ्गये ध्वनौ संभव- न्त्येव। तथाहि विरोधोऽपि शब्दशक्तिमूरानुखानरूपो द्वश्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्य जनपदवर्णने भट्टबाणस्य- 'येत्र च मत्तमातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्च श्यामाः पद्मरागिण्यश्च धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च (चन्द्रकान्त- चपुषः शिरीषकोमलाङचश्च अभुजंगगम्याः कञ्चुकिन्यश्च पृथुकलत्र- श्रियो दरिद्रमध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधुरभाषिण्यश्च अप्रमत्ताः प्रसन्नोज्वलरागाश्च अकौतुकाः प्रौढाश्च) प्रमदाः । अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुग्राही वा श्लेषोऽयमिति न शक्यं वक्तुम्। साक्षाच्छब्देन विरोघालंकारस्याप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षाच्छब्दावेदितो विरोधालंकारस्तत्र हि लरिष्टोक्तौ वाच्यालंकारस्य विरोघस्य श्लेषस्य वा विषयत्वम्। यथा हेर्षचरिते- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम्। तथाहि-संनिहितबाला- न्यकारा भाखन्मूर्तिश्र' इत्यादौ।

ध्वननव्यापारादित्यर्थः । मत्तमातङ्गेति। मत्तमातङ्गवदच्छन्ति तांश्वे गच्छन्तीति विरोधः । विभवेषु रता विभवमहादेवस्थानेषु (?) स्थिताः । पद्मरागरत्नयुक्ताः पद्म- सदृशलौहित्ययुक्ताश्व। धवलैर्द्विजदन्तः शुचि निर्मलं वदनं यासां धवलद्विजवदुत्कृ- ष्टविप्रवच्छुचि वदनं यासां। यत्र हीति। यस्यां श्लेषोक्तौ काव्यरूपायां तत्र यो विरोधः श्रलेषो वेति संकरः । तस्य विषयत्वं। स विषयोऽत्र भवतीत्यर्थः। तैत्रैव विरोधश्लेषे वाच्यालंकारत्व सुवचमिति यावत्। उदाहरति-समेति। वालेषु के- १. 'दृश्यत एव' क ख. २. हर्षचरिते तृतीयोच्छ्ासे गद्यमेतत्. ३. 'विरोध- च्छाया' क.खत्र. ४. 'शब्दनिवेदितो' क-स्त्र. ५. प्रथमोच्छासे. १. 'मातङ्गं च' ग. २. 'धवल-हीति' कख. पुस्तकयोर्नस्ति. ३. 'तस्य वाच्यालंकारस्य वाच्यालंकृतेरलंकारत्वं' ग.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १२३

यथा वा ममैव- 'सर्वैकशरणमक्षयमधीशमीशं धियां हरिं कृष्णम्। चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ।।' अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुखानरूपो विरोध: स्फुटमेव प्रतीयते। वंविधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते। यथा ममैव- 'खं येऽत्युज््वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये। ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभयेSपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वेः॥' एवमन्येपि शब्दशक्तिमूलानुखानरूपव्यङ्गयध्वनिप्रकाराः सन्ति ते सहृदयैः ख्वयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न तैत्प्रपञ्चः कृतः ।

शेष्वन्धकारः कार्ष्ण्य। बाल: प्रत्यग्रश्ान्धकारस्तमः । ननु मातङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चेकारः स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिच्चकारः स्यातू। यदि समुच्चयार्थः स्यादित्यभिप्रायेणोदाहरणान्तरमाह-यथेति। शरणं गृहमक्षयरूपमगृहं कथम्। योन धीशः स कथं धियामीशः । यो हरि: कपिलः म कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्कियः। अरीणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्ं बहुमानेन धारयति। विरोध इति। विरोधनमित्यर्थः । प्रतीयत इति। स्फुटं नोच्यते केनचिदिति भावः। नसैरेंद्ास्यन्ते अवश्यं न्य गगने उद्धासन्ते। उभये रश्म्यात्मानोऽङ्ुलीपार्व्ण्याद्यवयवरूपाश्वेत्यर्थः ।एवं शैब्दशतत्युद्धवं ध्वनिमुकेत्वार्थशत्तयुद्गवं दर्शयति-अर्थेति। अन्य इति शब्द- १. 'एवं विरोधव्यतिरेकेऽपि' क-ख. २. 'मूर्धनि' ग. ३. 'श्रिये' ग. ४. 'नः' क-ख. ५. 'रूपा ध्वनिप्रकाराः' क-ख. ६. 'संभवन्ति' क ख. ७. 'तत्' क.ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'चमत्कारः' क-ख. २. 'चमत्कारो यदि' क-ख. ३. 'उद्धासन्ते' ग. ४. 'स्पष्टशब्द' क-ख. ५. 'व्याख्याय द्वितीयं निरूपयितुमाह-' ग.

१२४ काव्यमाला।

अर्थशक्युद्धवस्त्वन्यो यत्रार्थः संप्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यव्वनक्त्युक्तिं विना खतः ॥२३॥ यथार्थः सवसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापारं विनैव सोऽर्थ- शक्त्युद्धवो नामानुखानोपमव्य ङ््यो ध्वनिः । यथा- 'एवंवादिनि देवर्षो पार्श्वे पितुरधोमुखी। लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।।' अत्र हि लीलाकमलपन्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरूपं शब्दव्यापारं विनैवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न चायमलक्ष्यक्र- मव्यञ्ञयस्यैव ध्वनेर्विषयः । यतो यत्र साक्षाच्छब्दनिवेदितेभ्यो विभा- वानुभावव्यभिचारिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः स तस्य केवलस्य मार्गः ।

शत्त्युद्गवात्। सवतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिदं ध्वननव्यापारमाह न तु तात्पर्यशक्तिम्। सा हि वाच्यार्थप्रतीतावेवोपक्षीणेत्युक्तं प्राक्। अनेनैवाशयेन वृत्तौ व्याचष्टे-यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादिति। खत इति शब्दः खशब्देन व्याख्यातः । उक्तिं विनेति व्याचष्टे-शब्दव्यापारं विनैवेति। उैदाहरति-यथा एवमिति। अर्थान्तरमिति लज्जात्मकम्। साक्षादिति। व्यभिचारिणो यत्रालक्ष्य- कमतया व्यवधिवन्ध्यैव प्रतिपत्तिः संबन्धीत्येव खविभावादिबलात्तत्र साक्षाच्छब्द- निवेदितत्वं विवक्षितमिति न पूर्वापरविरोधः। पूर्व हयुक्त व्यभिचारिणां विभावत्वान्न 2 स्वशब्दतः प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः । एतदुक्तं भवति-यद्यपि रसभावादि-

१. 'ध्वनति' ग.

१. 'प्रतीतौ वोप-' क-ख. २. 'उदाहरति यथा-एवमिति' ग-पुस्तके नासिति. ३. 'प्रतिपत्तिस्वभावादिबलात' क-ख. ४. 'अभिभावत्वात्' क, 'अपि भावत्वात्' स. ५. 'शब्दतः' क-ख.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १२५

यथा कुमारसंभवे मधुपसङ्के वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या देया आग- मनादिवर्णनं मनोभवशरसंधानपर्यन्तं शंभोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशे- षवर्णनादि साक्षाच्छब्दनिवेदितम्। इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारि- मुखेन रसप्रतीतिः । तस्मादयमन्यो ध्वनेः प्रकारः । यत्र च शब्द-

रर्थो ध्वन्यः मान एव भेवति न वाच्यः कदाचिदपि तैथापि न सर्वो लक्ष्यकमस्य विषयः । यत्र हि विभ्वानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्यो व्यभिचारिगतेभ्यश्च पूर्णेभ्यो झटित्येव रसव्यक्तिस्तत्रास्त्वलक्ष्यक्मः। यथा-'निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्य संधु- क्षयन्तीव वपुर्गुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृदश्यत स्थावरराजकन्या ।I' इत्यादो संपूर्णालम्बनोद्दीपन विभावतायोग्यसभाववर्णनम्। 'प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्रि- लोचनस्तामुपचक्रमे च । संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघ समधत्त बाणम् ।।' इत्यनेन विभावतयोपयोग उक्तः । 'हरस्तु किंचित्परितृत्तधैर्यश्चन्द्रोदया- रम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥' अत्र हि भगवत्याः प्रैथममेव तत्प्रवणत्वात्तस्य चेदानीं तदुन्मुखीभूतत्वात्प्रणयि- प्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभावाद्रत्यात्मनः स्थयिभावस्यौत्सुक्या- वेगचापल्यहर्षादेश्च व्यभिचारिणः साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रमशित इति विभावानुभावचर्वणैव व्यभिचारिचर्वणायां पैर्यवस्यति। व्यभिचारिणां पारतत्र्यादेव

चान्यथापि कुमारीणां संभाव्यत इति झटिति न लज्जायां विश्रमयति हृदयमपि तु प्राग्वृत्ततपश्चार्यादिवृत्तान्तानुसरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोतीति क्रमव्यन्ञयतैव। रस- स्त्वैत्रापि दूर एव व्यभिचारिसरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षया लक्ष्यक्र- मतैव। लजापेक्षया तु तत्र लक्ष्यकमत्वम्। अमुमेव भावमेत्रशब्दः केवलशब्दश्व सूचयति। उक्तिं विनेति यदुक्तं तैध्यवच्छेदं दर्शयितुमुपक्मते-यत्र चेति।

१. 'निवेशितेभ्यः' क-ख.

१. 'भवति' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'तथा न' क-ख. ३. 'पूर्व' ग. ४. 'पर्यवस्य- न्ती' क-ख. ५.'अत्रातिदूर' क.ख. ६. 'नालक्ष्यक्रमत्वम्' क-ख. ७. 'तदवच्छेदं' ग.

१२६ काव्यमाला।

व्यापारसहायोऽर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनोपादीयते स नास्य ध्वने- र्विषयः । यथा - 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापदमं निमीलितम् ।।' अत्र लीलाकमलनिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवेदितम्। तथा च- शब्दार्थशंक्त्या वाक्षिप्तो व्यङ्गोऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते सवोकत्या सान्यैवालंकृतिर्ध्वनेः ॥२४॥ शब्दशक्त्यार्थशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यङ्ग्योऽर्थः

चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। अस्पेति। अलक्ष्यकमस्तु तत्रापि स्यादेवेति भावः । उदा- हरते-संकेतेति। व्यञ्ञकत्वमिति। प्रदोषसमयं प्रतीति शेषः। उक्त्यै- वेति। आद्यपादत्रयेणेत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसंनिधानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यच्िदभिधानशक्तिः पदस्येति व्यज्ञकत्वं न विघटितं तथापि शब्देनैवोक्त्तेमय- मर्थान्तरस्य व्यञ्ञक इति। ततश् ध्वनेर्यद्रोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकत्वं प्राणितं तदपहस्तितम्। यथा कश्चिदाह-'गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं कोऽपि वेद सुसूचि- तम्। किंचिद्वीमि-' इति। तेन गाम्भीर्यसूचनार्थः प्रत्युत धिकृत एव। अत एवाह व्यजकत्वमिति उक्त्यैवेति च। प्रक्रान्तप्रकारद्वयोपसंहारं तृतीयप्रेकारसूचनं चैकेनैव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारणमवतरणपदं प्रक्षिपति वृत्तिकृत्-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकारद्वयेनायमपि तृतीयः प्रकारो मैन्तव्य इत्यर्थः । शब्द- श्वार्थश्र शब्दार्थावित्येकशेषः (?)। सान्यैवेति। न ध्वनिरसौ। अपि तु श्रेषा- १. शक्तयापि क्षिप्तो' ग. १. 'उदाहरति-संकेतेति' ग पुस्तके नास्ति. २. 'उक्तसमर्थमर्थान्तरस्य' क-ख. ३. 'मानं नोदित' क-ख. ४. 'अधिकृत एव' क-ख. ५. 'प्रमासूचनं ग. ६. 'तथा चेति' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ७. 'मन्थमुग्धः' ग. ८. 'न' ग-पुस्तके नास्ति.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १२७

कविना पुनर्यत्र सोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनुखानोपमव्यड्गयाङ्ग- नेरन्य एवालंकारः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य वा ध्वनेः । सति संभवे स तादृगन्योSलंकारः । तत्र शब्दशक्त्या यथा- 'वत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं संत्यजोर्ध्वप्रवृत्तं कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु वलभिदा जृम्भितेनात्र याहि। प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमदाद्वः स दहतु दुरितं मैन्थमूढां पयोधिः ॥' अर्थशक्त्या यथा- 'अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र। अस्मिन्पापाहमेका कतिपय दिव सप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ।।'

दिरलंकार इत्यर्थः । अथा ध्वनिशब्देन लक्ष्यक्रमः । तस्यालंकार्यस्याज्गिनः स व्यङ्गयोऽर्थोऽन्यो वाच्यमात्रालंकारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चालंकार इत्यर्थः । एवमेव वृत्तौ द्विधा व्यारूयास्यति शैब्दशतयेत्यादिना । विषमत्तीति विषादः । ऊर्ध्व प्रवृत्तर्मान्नमित्यत्र चार्थो मन्तव्यः । कंपोऽपांपतिः को ब्रह्मा वा तव गुरुः। बलभिदा इन्द्रेण जृम्भितेन ऐश्वैर्येणेत्यर्थः। जृम्भितं च गात्रसंमर्दनात्मकं बलं भिनत्ति। आयासकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति। वचसैवात्र द्वितीयोऽ्थो- भिधीयत इति निवेदितम्। कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वयमेव देवान्तराणां प्रत्यारूयानं करोति। स्वभावसु- १. 'एव क्रमः' क-ख. २. 'संवृणूर्ध्व' ग. ३. 'मन्थमुग्धः' ग. १. 'अलक्ष्यऋ्रमस्तस्या लंकार स्यालि ङ्रिनः' क ख. २. 'अन्यो' क ख.पुस्तकयो- र्नास्ति. ३. 'व्याचक्षते' क-ख. ४. 'शब्दशत्तयेत्यादिना' गपुस्तके नास्ति. ५. 'ऐश्व्येंणेत्यर्थः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ६. 'उक्तम्' ग.

१२८ काव्यमाला।

उभयशक्त्या यथा-'दष्या केशवगोपरागहृतया-' इत्यादौ।

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर: संभवी खतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥२५॥ अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गये ध्वनौ यो व्यञ्जकोरऽर्थ उक्तस्तस्यापि

कुमारतया तु मन्दरान्दोलितज़लघितरङ्भङ्गपर्याकुलीकृता तेन प्रतिबोधिता तत्सम- र्थाचरणमन्यत्र दोषोद्धाटनेनात्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेन कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। इत्युक्तप्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढां लक्ष्मीं कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात्स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति संबन्धः । अत्रैकैकस्य पदस्य व्यञ्जकत्वं सहृदयैः सुकल्प्यमिति स्वकण्ठेन नोक्तम्। व्याजशब्दोऽत्र स्वोक्तिः। एवमुपसंहारव्याजेन प्रकारद्वयं सादाहरणं निरूप्य तृतीयं प्रकारमाह-उभयेति। शब्दशक्तिस्तावद्गोपरागादि । शब्द- श्लेषवशात्। अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशात्। यावदत्र राधारमणस्याखिलत रुणीजन- च्छन्नानुरागगरिमास्पदत्वं न विदितं तापदर्थान्तरस्याप्रतीतेः सलेशमिति खोकिः । एवमर्थशत्तयुद्धवस्य सामान्यलक्षणं कृतम्। श्रलेषेद्यलंकारेभ्यश्रास्य विभक्तो विषय उक्तः। अधुनास्य प्रभेदनिरूपणं करोति-प्रौढोक्तीत्यादिना। योऽर्थान्तरस्य दीपको व्यजकोऽर्थ उक्तः सोऽपि द्विविधः। न केवलमनुखानोपमो द्विविधः यावत्तद्वेदो यो द्वितीयः सोऽपि व्यज्जकार्थद्वैविध्यद्वारेण द्विविध इत्यपिशब्दस्यार्थः। प्रौढोक्तेरप्यवान्तरभेदमाह वैत्त्या-अर्थशक्तीत्यादिना। तेनैते त्रयो भेदा

१. 'व्य्गयध्वनौ' क-ख.

१. 'मन्थमूढां लक्ष्मी' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'उक्तम्' क-ख. ३. 'ेषाद्लंका- रक्षास्य' क-ख, 'शेषालंकारेभ्यश्चास्य' ग. ४. 'इत्युक्तः' क-ख. ५. 'अर्थ' ग-पुस्तके नास्ति. ६. 'द्वितीयः' क-ख. ७. 'यो यावत्तद्वेदो यो द्वितीयः' ग. ८. 'शब्दार्थ:' क-ख. ९. 'आह-कन्रेरिति । तेनैते' ग,

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १२९

द्वौ प्रकारौ। कवे: कविनिबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर एक: खतः संभवी च द्वितीयः । कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा- 'सैज्जेहि सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुअइजणलक्खमुहे। अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स शरे॥' कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा-'शिखरिणि-' इत्यादौ। यथा वा- 'साअरविइण्णजोघणहत्थालम्बं समुण्णमन्तेहिम्। अब्भुट्ठाणं विअ मम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिम् ।'

भेवन्ति प्रकर्षेण ऊढः संपादयितव्येन वस्तुना प्राप्तस्तत्कुशलः प्रौढः। उक्तिरपि समर्पयितव्यवस्त्वर्पणोचिता प्रौढेत्युच्यते। 'सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान् । अभिनवसहकारमुखान्नवपल्लवपेत्रलाननङ्गस्य शरान्।।' अत्र वैसन्तोऽचेतनोऽनङ्स्य सखा सज्जयति न केवलं तावदर्पयतीत्येवंविधया सम- ्पयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोत्त्या सहकारोद्वेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमानं मन्मथान्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति। अन्यथा वसन्ते सपल्लवसहकारोद्गम इति वस्तुमात्रं न व्यअ्कं स्यात्। एषा च कवेरेवोक्तिः प्रौढा। शिखरिणीति। अत्र लोहितं बिम्बफलं शुको दशतीति न व्यजकता काचित्। यदा तु कविनिबद्धस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्राढोक्तिखदा व्यज्कत्वम्। 'सादरवितीर्णयावनहस्तालम्बं [कृत्वा ] समुन्नमन्ाम्। अभ्युत्थान- मिव मन्मथस्य दत्तं तव खनाभ्याम् ।I' सनौ तावदिह प्रधानभूतौ ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यते । यौवनं चानयोः परिचारकभावेन १. 'वस्तु' ग. २. 'स्कन्धकं नाम च्छन्दः.' ३. 'निष्पन्नो यथा' ग. १. 'संभवन्ति' क-ख. २. 'यन्तलाननङ्गाथ' ग. ३. 'वसन्तश्षेतनो' ग. ४. 'जयति' ग. ५. 'माथकस्य' क.ख. ९प्० लो०

१३० काव्यमाला।

स्वतः संभवी य औचित्येन बैहिरपि संभाव्यमानसद्भावो न केवलं भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः। यथोदाहृतम् 'एवंवादिनि'-इत्यादि। यथा वा- 'सिहि पिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्स गव्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाणँ मज्झे सवत्तीणम्।।' अर्थशक्तेरलंकारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते। अनुखानोपमव्यञ्ञः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥ २६॥

स्थितमित्येवंविधेनोक्तिवैचित्र्येण तदीयस्तनावलोकनप्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवतीति भक्क्या सवाभिप्रायध्वननं कृतम् । तव तारुण्येनोन्नतौ स्तनाविति हि वचनेन व्यज्जकता न केवलमित्युक्तिवैचित्र्यं तावत्सर्वथोपयोगि भवतीति भाव: । 'शिखिरपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गैर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचित- प्रसाधनानां मध्ये सपल्नीनाम् II' शिखिमात्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम्। अन्यास्तु त्वासक्तो हस्तिनोऽप्यमारयदिति बहुवचनेनोक्तमुत्तमसौभाग्यम्। रचि- तानि विविधभज्गीभिः प्रसाधनानीति तासां संभोगव्यग्रिमाम।वाद्विरचनशिल्पकौश- लमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीं प्रकाशितः। गर्वश्च बाल्याविवेकादिनापि भव· तीति नात्र खोक्तिसद्धावः शक्क्यः। ऍष चार्थो यथायथा वर्ण्यते आस्तां वा वर्णना बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथातथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योत- यति। एवमर्थशत्त्युद्धो द्विमेदो वस्तुमात्रस्य व्यज्ञनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः । इदानीं तस्यैवालंकाररूपे व्यञ्जनीयेऽलंकारध्वनित्वमपि भवतीत्याह- अर्थेत्यादि। [अर्थशफ्ेः ] न केवलं शब्दशक्केरलंकार: प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या

१. 'बहिरपि' ग. पुस्तके नास्ति. २. 'अभि' क-ख-पुस्तकयोर्नासिति. ३. 'बहुआ' ग.

१. 'प्रवृत्त' क-ख. २. 'वधू:' ग. ३. 'गर्वशीला' ग. ४. 'भावात्तद्धितरतिः प्रदर्शिता । गर्वश्र' क-ख. ५. 'स पवार्थो' ग. ६. 'अलंक्रियते'

२ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । १३१

वाच्यालंकारव्यतिरिक्तो यत्रान्योSलंकारोऽर्थसामर्थ्यात्प्रतीयमानोS- वभासते सोऽर्थशत्तयुद्धवो नामानुखानरूपव्यक्कयोऽन्यो ध्वनिः। तैस्व

रूपकादिरलंकारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रन्दूम्रा प्रदर्शितः ॥२७।। अॅन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलंकारः सोऽन्यत्र प्रती- यमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवद्भिर्भट्टोद्भटादिभि: । तथा च सैसंदेहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितमित्यलंका- रान्तरस्यालंकारान्तरे व्यङ्ञ्यत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम्। इयत्पुर्नरुच्यत ऐव-

यावदर्थशक्तेरपि। यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावदलंकारो- Sपीत्यपिशब्दार्थः । अन्यशब्दं व्याचष्टे-चाच्येति । ...... देवम्। आ- शङ्कथेति। शब्दशत्त्या श्रलेषाद्यलंकारो भासत इति संभाव्यमेतत्। अर्थशत्त्या तु कोऽलकारो भातीत्याशङ्काबीजम् । सर्व इति प्रदर्शित इति च पदे- नासंभावनात्र मिथ्यैवेत्याह। 'उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससंदेहं वच: स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्यथा II' इति। 'तस्याः पाणिरयं न मारुतचलत्पत्राङ्कलिः पल्वः' इत्यादावुपमा रूपकं वा ध्वन्यते। अतिशयोक्तेश् प्रायशः सर्वालंकारेषु १. 'अनुकरणरूपो व्यक्षयो' क-ख. २. 'अन्यो' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'तत्र' क.ख. ४. 'अन्यवाच्यत्वेन' ग. ५. 'संदेहादिषु' ग. ६. 'अलंकारान्तरत्वे' क-ख. ७. 'प्रतिपाद्यमिति' ग. ८. 'पुनरुकं' क-ख. ९. 'एव' क ख-पुस्तक- सोर्नास्ति. १. 'यदि वा केवलं शब्दशक्तेरलंकारः प्रतीयते यावचयत्रालंकारोऽपीति शब्दार्थः' क-ख. २. 'शब्दार्थ वृत्त्या व्याचष्टे' वाच्येति तन्रेति कोडलंकारो भवतीत्ाशङ्का- वीजम्' क-ख.

१३२ काव्यमाला।

अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः ॥। २८।। अलंकारान्तरस्य रूपकादेरलंकारप्रतीतौ सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यङ्गयप्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ ध्वनेर्मार्गः । तथा च दीर्पेकादावलंकारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्या- व्येवस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः ।

व्वन्यमानत्वम्। अलंकारान्तरस्येति। यत्रालंकारोऽप्यलंकारान्तरं ध्वनति तत्र वस्तुमात्रेणालंकारो ध्वन्यत इति कियदिदमेसंभाव्यमिति तात्पर्येणालंकारान्तर- शब्दो वृत्तिकृता प्रत्युक्तो ...... कुतोपयोगि (?)। न ह्यलंकारेणालंकारो ध्वन्यत इति प्रकृतमदः । अर्थशक्त्युद्धवे ध्वनौ वस्त्विवालंकारोऽपि व्यञ्ञय इत्येतावतः प्रैकृत- त्वात्। तथा चोपसंहारग्रन्थे 'तेऽलंकाराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः' इत्यत्र श्रोके वृत्तिकृत् 'ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां' इत्युपक्रम्य 'तत्रेह प्रकर- णाद्धूर न्यङ्गत्वेनेत्यवगन्तव्यम्' इति वक्ष्यति। अन्तरशब्दोSत्रोभयत्रापि विशेषप- र्यायः। वैषयिकीसप्तमी। न तु प्राग्व्याख्यायामिव निमित्तसप्तमी। तदयमर्थ :- वा-

लंकारो व्यज्यत इति तैरुपगतमेव। केवलं तेऽलंकारलक्षणकारत्वाद्वाच्यालंकारविशेष- विषैयत्वेनाहुरिति भावः। न तु पूर्वैरेव यदीदमुक्तं किमर्थ तव यत्न इत्याशक्क्याह- इयदिति । अस्माभिरिति वाक्यशेषः । पुनःशब्दस्तदुक्ताद्विशेषद्योतकः ।

१. 'काव्यस्य' क-ख. २. 'ध्वनौ' क-ख. ३. 'अलंकारान्तरेषु तु अनुरणन- रूपकालंकार' ग. ४. 'दीपकालंकारे' ग. ५. 'अप्यवस्थानात्' ग.

१. 'संभाव्यं' ग. २. 'तात्पर्येणालंकारो ध्वन्यत इति' कख. ३. 'प्रस्तुतत्वात' क्र.ख. ४. 'व्यञ्यत्वेन' ग. ५. 'भावीत्युद्धटा' ग. ६. 'ते लक्षणकारत्वात्' क-ख. ७. 'विषयत्वेन तेनाडु:' क-ख.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १३३

येथा- 'चेन्दमऊएहि" णिसा णलिनी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। हंसेहि" सरअसोहा कवकहा सज्जनेहि" करइ गरुई॥ इत्यादिषूर्पमागर्भत्वेSपि सति वाच्यालंकारमुखेनैव चारुत्वं व्यव- तिष्ठते न व्यन्न्यालंकारतात्पर्येण। तस्मात्तत्र वाच्यालंकारमुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः । यत्र तु व्यङ्गयपरत्वेनैव वौच्यस्य व्यवस्थानं तत्र व्यञ्ञ्यमुखेनैव व्यपदेशो युक्तः ।

चन्दमऊ इति। चन्द्रमयूखादीनां ने निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः । सज्जनानामपि काव्यकथां विना कीदृशी साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकी- करणं भासरत्वसेव्यत्वादि यत्कियते, कमलैर्नलिन्याः शोभा परिमललक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छेर्लताया अभिगम्यत्वमनोहरत्वादि, हंसैः शारदशोभायाः श्रुतिसुखकर- त्वमनोहरत्वादि, तत्सर्व काव्यकथायाः सज्जनैरित्येतावानयमर्थो गुरुः क्रियत इति दीपकवलाच्चकारि्ति। कैथाशब्दमाह-आसतां तावत्काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः सज्जनैविना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वंसते। तेषु तु सत्सास्ते सुभगं काव्यं काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दसंदर्भमात्रं तथा तथा तैः क्रियते यथा यथादरणी- यतां प्रतिपद्यत इति दीपकस्यैव प्राधान्यं नोपमायाः। एवं तु कारिकार्थमुदाहरणेन प्रदर्श्यास्या एव कारिकाया व्यवच्छेद्यबलेन योऽर्थोऽभिमतो यत्र तत्परत्वं स ध्वनेर्मार्ग इत्येवंरूपस्तं व्याचष्टे-यत्र त्विति। तत्र च वाच्यालंकारेण कदाचि- द्वयङ्गयमलंकारतां यदि वा वाच्यालंकारस्य सद्भावमात्रं न व्यजक ...... वाच्यालंकार- स्याभाव एव वेति त्रिधा विकल्पः । एतच्च यथायोगमुदाहरणेषु योज्यम्। 'उदा- १. 'तथाहि' क-ख. २. 'चन्द्रमयूखैनिशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैर्लता। हंसैः शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुर्वी ।I' इति च्छाया ३. 'उपमालं- कारगर्भत्वे सत्यपि' ग. ४. 'काव्यस्य' क-ख्र. ५. 'काव्यस्य व्यवस्थापनं' क ख. १. 'चन्दमऊ' इति ग-पुस्तके नास्ति'. २. 'अपिन' क-ख. ३. 'गुरुकी' क-ख. ४. 'तथाशब्दं' ग. ५. 'आस्तां' ग. ६. 'व्यवच्छेद' ग. ७. 'वाच्यालंकारस्याभाव एव वेति' क-ख. ८. 'उदाहरति' ग पुस्तके नास्ति

१२४ काव्यमाला।

यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि मयि तं मन्थखेदं विदध्या- तनिद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि। सेतुं बधनाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात- स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दघत इवाभाति कम्पः पयोघेः॥' यथा वा ममैव- 'लावण्यकान्तिपरिपूरित दिस्बुखेऽस्मि- न्समेरेडधुना तव मुखे तरलायताक्षि।

हरति-प्राप्तति । कस्मिंश्चिदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्णचन्द्रोदयतदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत्कम्पो जातः। सोऽनेन संदेहेनोत्प्रेक्ष्यत इति ससंदेहोत्प्रेक्षयोः संकरात्संकारालंकारो वाच्यः । तेन च वासु- देवरूपता तस्य नृपतेर्ध्वन्यते। यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति तथापि स पूर्ववासु- देवस्वरूपानद्यतनत्वादद्यतनत्वेन भगवतोऽपि प्राप्तश्रीकत्वं नालस्येन सकलद्वीपाधि- पतिविजयित्वेन च वर्तमानत्वात्। न च संदेहोत्प्रेक्षानुपपत्तिबलाद्रूपकस्याक्षेपः, येन वाच्यालंकारोपस्कारकत्वं व्यक्षयस्य भवेत्। यो यः संप्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याज- विजिगीषाक्रान्तः स स मां मश्रीयादित्याद्यर्थसंभावनात्। न च पुनरपीति पूर्वामिति भूय इति च शब्दैरयमाकृष्टोऽर्थः । पुनरर्थस्य भूयोर्थस्य च कर्तृभेदेऽपि समुद्रैक्य- मात्रेणाप्युपपत्तेः । यथा पृथ्वी पूर्व कार्तवीर्येण जिता पुनरपि जामदडयेनेति। पूर्वा च निद्रो राजपुत्राद्यवस्थायामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापारं विनैवार्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रतिपत्तेः । यथा च-'ज्योत्स्नापूरप्रसरधवले सैकते- Sस्मिन्सरय्वा वाददयूतं सुचिरमभवत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एकोSवादीत्प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यो ( मत्वा) स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ।।' इति केचिदुदाहरणमत्र पठन्ति तदसत्। भवतेत्यनेन बलेनात्र त्वं वासुदेव ईत्यर्थस्य स्फुटीकृतत्वात्। लावण्यं संस्थानमुग्धिमा। कान्तिः प्रभा। ताभ्यां १. 'द्वीपाधिपविजयत्वेन' क-ख. २. 'पुनरपीति' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'समुद्र- मात्रेण' क-ख. ४. 'जयदेवेनेति' ग. ५. 'सिद्धा' ग. ६. 'यथा च' ग-पुस्तके नासत. ७. 'अत्र' ग-पुस्तके नास्ति. ८. 'इत्यस्फुटी' ग. ९. 'तामि:' क-ख.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः। १३५

क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधि: ।।' इत्येवंविधे विषयेऽनुरणनरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थानाद्रूप- कध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः ।

उपमाध्वनिर्यथा- 'वीराणं रमइ घुसिणरुणम्मि ण तदा पिआथणुच्छङ्ने। दिट्टी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे ।'

परिपूरितानि संविभक्तानि हृद्यानि संपादितानि दिञ्युखानि येन । अधुना कोपका- लुष्यादनन्तरं प्रसादौन्मुख्येन स्मेरे ईषद्विहसनशीले। तरलायते प्रसादान्दोलन- विकाससुन्दरे अक्षिणी यस्यास्तस्या आमन्र्रणम्। अथ चाधुना न परिवृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत्। कोपकषायपाटलं स्मेर च तैव मुखं संध्यारुणपूर्णशशधर- मण्डलमेवेति भाव्यम्। क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य नें चैति तत्सुव्यक्तम- न्वर्थतयायं जलराशिर्जाड्यसंचयः । जलादयः शेब्दा भावार्थप्रधाना इत्युक्तम्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखावलोकनेन भवतीतीयत्यमिधाया विश्रान्ततया रूपक ध्वन्यमानमेव। वाच्यालंकारश्वात्र श्लेषः । स च न व्यञ्जकः । अनुरणनरूपं यैत्र यद्रूपकमर्थशक्तिव्यक्षयं तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्वं व्यव- तिष्ठते। ततस्तेनैव। व्यपदेश इति संबन्धः। तत्तुल्ययोग ......... दुपमाध्वन्यु- दाहरण ............... सकण्ठेन न योजितम्। 'वीराणां रमते घुसणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सने। दैष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥' प्रसादित-

१. 'तरले आयते आन्दोलन' क.ख. २. 'वा' क-ख. ३. 'तन्मुखं' ग. ४. 'न चैति त्' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'शब्दा अर्थप्रधानास्तदुकत प्राक्' क-ख. ६. 'भवती- त्यभिषाया विश्रान्तत्वात'क-ख. ७. 'यद्रूप' क-ख. ८. 'तत्तुत्य-योजितम्' क-ख- पुस्तकयोर्नास्ति. ९. 'कुक्ुमारुणे' ग. १०. 'प्रियायाः' ग. ११. 'यहृष्टिः' ग.

१३६ काव्यमाला।

यथा वा ममैव विषमबाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- 'तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमबाणेण।I' आक्षेपध्वनिर्यथा- 'स वक्तुमखिलाञ्शक्तो हयग्रीवाश्रितान्गुणान्। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदघे: ॥'

प्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरितमनस्कतया च दोलायमानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालंकारः। तत्र तु येयं ध्वन्यमानोपमा प्रियाकुचकुडयलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मत्सरोद्यतेषु गजकुम्भस्थ- लेष्विष्टा तद्वशेन रतिमयानामिव बहुमान इति सैव वीरतातिशयचमत्कारं धत्त इत्युपमायाः प्राधान्यम्। असुरपराक्रम इति। त्रैलोक्यविजयो हि तत्रास्य वर्ण्यते। तेषामसुराणां पातालवासिनां यैः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि किं किं न कृतं तृदयं येभ्यस्तेभ्योऽतिदुष्करेभ्योऽप्यकमनीयव्यवसायम्। तच्च श्रीसहोद- राणामत एवानिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः । तेषां रत्नानामा समन्ताद्धरणे एकरसं तत्परं यड्ृदयं तत्कुसुमबाणेन सुकुमारतरोपकरणसंभारेण प्रियाणां बिम्बाधरे निवेशितम्। तदवलोकनपरिचुम्बनदर्शनमात्रकृतकृत्यताभिमानयोगित्वेन काम- देवेन कृतम्। तेषां हृदयं यदत्यन्तं विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत्। अत्रातिशयोक्तिर्वाच्यालंकारः । प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि तेषां बहुमानो वास्तव एव। अत एव न रूपकध्वनिः । रूप- कस्यारोप्यमाणत्वेनावास्तवत्वात्। तेषामसुराणां वस्तुवृत्त्यैव सादृश्यं सैफुरति। तदेव च सादृश्यं चमत्कारहेतुः प्राधान्येन। गुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनमेवाक्षेपस्य

१. 'तत्तेषां श्रीसहोदरर्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन II' इति च्छाया.

१. 'मदनोदितेषु' क-ख. २. 'धीरता' क-ख. ३. 'विधत्ते' क-ख. ४. 'रूपक- स्योपचारेण वास्तवत्वात्' क-ख. ५. 'स्फुरितमिति' क-रू.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १३७

अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपस्यासा- धारणतद्विशेषप्रकाशनपरस्यापक्षेपस्य प्रकाशनम्। अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गयोऽर्थशक्तिमू- लानुरणनरूपव्यङ्गयश्च संभवति। तत्राद्यस्योदाहरणम्- 'देवाएत्तम्मि फले किं कीरइ एत्तिअं पुणा भणिमो। कड्किल्लपल्लवाः पल्लवाणँ अण्णाण ण सरिच्छा ॥' पदप्रकाशकश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थान्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोघः । द्वितीयस्योदाहरणं यथा- 'हिअअट्ठाविअमण्णुं अवरुण्णमुहं हि मं पसाअन्त। अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाणअ रोसिउं सक्कम् ।'

रूपमिष्टप्रतिषेधात्मकम् । तस्य प्राधान्यं विशेषद्वारेणाह-असाधारणेति। संभवतीत्यनेन प्रसङ्गाच्छन्दशक्तिमूलस्यात्र विचार इति दर्शयति। 'दैवायत्ते तु फले किं क्रियतामेतावत्पुनर्भणामः । रक्ताशोकपल्लवाः पल्लवानामन्येषां न सदृशाः ॥' अशोकस्य फलमाम्रादिवन्नास्ति कि क्रियतां पल्लवास्त्वतीव हृद्या इतीयताभिध। समाप्तैव। अत्र फलशब्दस्य शक्तिबलात्समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्वमेव प्रतीयते। लोकोत्तरजिगीषातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फलं संपल्लक्षणं दैवायत्तं कदाचिन्न भवेद- पीत्येवंरूपं सामान्यात्मकम्। नन्वत्र सर्ववाक्यस्याप्रस्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यक्नया तत्कथमर्थान्तरन्यासस्य। व्यक्रयताद्वये युगपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशक्काह- पदप्रकाशेति। सर्वो हि ध्वनिप्रपश्चः पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्वेति वैक्ष्यते। तत्र फलपदेऽर्थान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्येन। वाक्ये त्वप्रस ......... पि समर्थ- कभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्थान्तरन्यासध्वनिरेवायमिति भावः । हृदये स्थापितो न तु बहि: प्रकटितो मन्युर्यया अत एवाप्रदर्शितरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् हे बहुज्ञ, १. 'भणामि' ख-ग. २. 'हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन्। अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितुं शक्यम् ।।' इति च्छाया. १. 'समर्थतमस्य' ग. २. 'वक्ष्यति' क-ख. ३. 'प्राधान्येन-ध्वनिः' क-ल- पुस्तकयोर्नास्ति. ४. 'स्पितो' ख.

१३८ काव्यमाला। अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराघस्यापि बहुज्ञस्य कोप: कर्तुमशक्य इति समर्थकमर्थसामान्यमन्वितमन्यत्तात्पर्येण प्रकाशते। व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः संभवति। तत्राद्यस्योदाहरणं प्राक्प्रद- शिंतमेव। द्वितीयस्योदाहरणं यथा- 'जाएज्ज वणुद्देसे खुज्ज बिअ पाअवो घडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दरिद्दो अ ।।' अत्र. हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं घेटितपत्रकुब्जपा- दपजन्माभिनन्दनं च साक्षाच्छब्दवाच्यम्। तथाविधादपि पादपाता- दृशस्य पुंस उपमानोपमेयत्वप्रतीतिपूर्वकं शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति। उत्प्रेक्षाध्वनिर्यथा- अपराधस्यापि तव न खलु रोषकारणं शक्यम्। अत्र बहुज्ञेत्यामन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थपर्यालोचनाद्यत्सामर्थ्यरूपं समर्थकं प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि। सा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्तीत्थ- माह। यः कश्चिद्वहुज्ञो धूर्तः स एवं सापराधोऽपि खापराधावकाशमाच्छादयतीति मा त्वमात्मनि बहुमानं मिथ्या ग्रहीरिति। अन्वितमिति। विशेषसामान्यस्य संबन्घत्वादिति भावः । व्यतिरेकध्वनि ......... । अपिशब्देनार्थान्तरन्यासवदेव द्विप्रकारत्वमाह-प्रागिति। 'सं येऽत्युज्वलयन्ति' इति। 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैः' इति। जायेय, वनोद्देश एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुघृक्षसंपत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। कुब्ज इति रूपकघटनादावनुपयोगी। घटितपत्र इति छायामपि न करोति। तस्य का पुष्पफलवत्तेत्यभिप्रायः। तादृशोऽपि कदाचिदा- ज्वारिकस्योपयोगी भवेदुलूकादीनां वा निवासायेति भावः । मानुष इति। सुल- भार्थिज़न इति भावः । यत्रालोक्यते सोऽर्थिभिसेन ...... न किंचिच्छक्यते कर्तु तन्महद्वैशसम्। ...... । अत्र वाच्यालंकारो न कश्चित। अत्रेत्यस्मिआएज्जे- त्युदाहरणे। उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धिं करोति। आधिक्यमिति। १. 'जायेय वनोहेशे कुब्ज इव पादपो घटितपत्रः। मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्व ।I' इति च्छाया. २. 'त्रुटित' क.ख. ३. 'उपमानोपमेयभाव' क-ख. १. 'वेनेति' ग. २. 'द्विप्रकारत्वादित्याह' ग.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः। १३९

'चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितः। मूर्च्छयत्येष पथिकान्मधौ मलयमारुतः ।।' अत्र हि मघौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ- दायित्वेनैव। तत्तु चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितत्वेनोतेक्षित- मित्युत्परेक्षा साक्षादनुक्तापि वाक्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूँपा लक्ष्यते। न चैवंविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंबैद्धैवेति शक्यं वक्तुम्। गमकत्वादन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात्। यथा- 'ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्गे विअण माइ ।।'

व्यतिरेकमित्यर्थः । उत्प्रेक्षितमिति। विषवातेन हि मूर्च्छितो बृंहित उपचितो मोहं करोति। एकश्च मूर्च्छितः पथिकः पथिकमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युति विद- धन्मूरच्छा करोतीत्युभयथोत्प्रेक्षा। नन्वत्र विशेषणमधिकीभवद्धेतुतयैव संगच्छते। तेतः किमपि हेत्वतः परमार्थतः । तथापि तु हेतुत उत्प्रेक्ष्यत इति यत्किंचिदेतद्। तदिति। तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगतेः प्रतीतेर्दर्शनात्। एतदेवोदाहरति-यथेति। ईर्ष्याकलुषस्यापीषदरुणच्छायाकस्य यदि त्वप्रसन्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्धहेत्सर्वदा वा तत्किं कुर्यात्त्वन्मुखं त्वेतद्दवतीति मनोरथानाम- प्यपथमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्रायः । अजे खदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति। यतोऽदयेयता कालेनैकं दिवसमात्रमित्यर्थः। अत्र पूर्णचन्द्रेण दिशां पूरणं खरससिद्ध- मेवोत्प्रेक्ष्यते। ननुशब्देन वितर्कोत्प्रेक्षारूपमाचक्षाणेनासंबद्धता निराकृतेति संभाव- १. 'करणत्वं' क-ख. २. 'रूपव्यक्चया' क-ख. ३. 'संबन्धतैवेति' ग. ४. 'शक्यते' ग. ५. 'ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । अद्य सदृशत्वं प्राप्याङ्क इव न भाति ।।' इति च्छाया. १. 'उपचारितो' ग. २ 'ततः कि न हि हेतुतः परमार्थेन तथापि' ग. ३. 'हेतु- तापि' क ख. ४. 'यदि' क-ख. ५. 'तसोत्प्रेक्षा' क-र. ६. 'दर्शनं तस्पाद' क-ख. ७. 'अत्र पराकृतेति' क-ख.

१४० काव्यमाला।

यथा वा- 'त्रासाकुलः परिपतत्परितो निकेता- न्पुंमिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदङ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषुहृतेक्षणश्रीः॥'

शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम्।

क्लेषध्वनिर्यथा- 'रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः कामं विविक्ता इति वर्षयन्तीः। यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ।'

यमान उदाहरणान्तरमाह-यथा वेति। परितः सर्वतो निकेतान्परिपतन्नाक्र्मन्न कैश्चिदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथापि न क्वचित्तस्थौ त्रासचापल- योगात्खाभाविकादेव । तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते-अङ्गनाभिराकर्णपूर्णैर्नेत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वखभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ। नन्वेतदप्यसंबद्धमस्त्व- त्याशड्व्याह-शब्दार्थेति। पताका ध्वजपटान्प्राप्तवती । रम्या इति हेतोः पताकाः प्रसिद्धीः प्राप्तवती। किमाकाराः प्रसिद्धीः । रम्या इत्येवमाकाराः । विविक्ता जनसंकुलत्वाभावादित्यतो हेतो रागं संभोगाभिलाषं वर्धयन्तीः।अतो हेतोः विविक्ता विभक्ताक्यो लटभाः। नमन्ति वलीकानि च्छदिपर्यन्तभागा यासु। नमन्त्यो वल्लयस्त्रिवलीलक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थः । ननु सम- शब्दान्तुल्यार्थेऽपि प्रतीतिः। सत्यम्। सापि श्लेषबलात्। श्लेषश्व नाभिधावृत्ते- राक्षिप्तोऽपि त्वर्थसौन्दर्यबलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एवं श्लेषः । अत एव वध्व इव वलभ्य इत्यभिदधतापि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषस्यैवात्र मूल-

१. 'यस्याग्रतः कुतो न' ग.

२ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः। १४१

अत्र वधूभिः सह वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीरेरनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेषप्रतीतिरशब्दाप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवर्तते। यथासंख्यध्वनिर्यथा- 'अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः । अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः ्पुष्पितश्च हृदि मदनः ॥' अत्र हि यथोद्देशमेनूद्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनविशेषणभूताङ्क- रितादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चयलक्षणाद्वाच्या- दैतिरिच्यमानमालक्ष्यते। एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोगं योजनीयाः।

त्वात्। सेममिति यदि स्पष्टं भवेत्तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच्छ्ेषस्तदाक्षिप्तः स्यात्। सममिति निपातोऽजसा सहार्थवृत्तिर्व्यज्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषेणत्वेन शब्दश्लेष- तामेति। न च तेन विनाभिधाया अपरिपुष्टता काचित्। अत एव समाप्तायामेवा- भिधायां सहृदयैरेव स द्वितीयोऽर्थः पृथक्प्रयत्नेनावगम्यते। यथोक्तं प्राक्- 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव-' इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्वनुसर्तव्यम्। 'पीन- श्वेत्रो दिवा नात्ति' इत्यत्राभिधैवापर्यवसितेति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तरं शब्दा- न्तरं वाकर्षतीत्यनुमानस्य श्रुतार्थापत्तरवा तार्किकमीमांसकयोर्न ध्वनिप्रसङ्ग इत्यलं बहुना। तदाह-अशब्दापीति। एवमन्येऽपीति। सर्वेषामेवार्थालंकाराणां ध्वन्यमानता दृश्यते। येथा च दीपकध्वनिः-'मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकल: परशुर्वा। वज्रमिन्द्रकरविप्रसतं वा खस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष ।।' इत्यत्र बाधिष्टेति भाव्यमानादेव दीपकादत्यन्तस्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चारुत्वनिष्प-

१. 'कुसुमितः' ग. २. 'अनुद्देशे' क-ख. ३. 'अनति' क-ख.

१. 'सम इति' क ख. २. 'विशेषणतया' ग. ३. 'न परिदुष्टता' क-ख. ४.'अवगम्यः' ग. ५. 'सात्म' क-ख. ६. 'भूतार्थापत्तेः' ग. ७. 'मीभांसकपक्षयोः' क-ख. ८. 'तथाह' ग. ९. 'तथा च' क-ख. १०. 'गोप्यमानात्' क-ख.

१४२ काव्यमाला।

त्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपि-'ढुण्दुल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआइँ केअइव- णाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि ।I' प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृग्गस्याभिधायां प्रस्तुतत्वमेव। न चाम- त्रणादेप्रस्तुतप्रशंसा। समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थबलादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत्सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुमसदृशी कुलवधूर्निर्व्याजप्रेमपर- तया कृतकवैदग्ध्यलब्धप्रसिद्धतिशयशम्भलीकण्टकव्याप्तानि दूरामोदकेतकीवनस्था- नीयानि वेश्याकुलानीतश्चेतश्वच्चूर्यमाणं प्रियतममुपालभते। अपह्रुतिध्वनिर्यथास्म- दुपाध्यायभट्टेन्दुराजस्य-'यः कालागुरुपन्रभङ्गरचनावासैकसारायते गौराज्गीकुच- कुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि। विच्छेदानलदीपितोत्कवनिताचेतोधिवासोद्गवं संतापं विनिनीषुरेष विनतैरङ्वैर्नताज्जि स्मरः ॥' अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो

ध्वन्यते। अत्रैव ससंदेहध्वनिः-यतश्रन्द्रवर्तिनस्तस्य नामापि न गृहीतम्। अपि तु गौराज्ञीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्रभङ्गविच्छित्त्यास्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टतामाचरति तेन्न च जानीमः किमेतद्वस्त्विति ससंदेहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनज्जीकृतप्रणयामनूत्तप्तां विरहोत्कण्ठितां वल्लभागमनप्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसा- धनादिविधितया वासकसज्जीभूतां पूर्णचन्द्रांदयावसरे दूतीमुखानीतः प्रियतमस्त्व- दीयकुचकलशन्यस्तकालागुरुपत्रभङ्गरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाण- श्रन्द्रवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोतीति प्रतिवस्तूपमाध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पदं संतापं निनीषुरित्यत्र हेतुतामपि व्यन- कीति हेत्वलंकारध्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदनमुद्दी- पयत इति सहोक्तिध्वनिरपि। 'त्वत्कुचसदृशश्चन्द्रधन्द्रसमस्त्वत्कुचाभोगः' इत्यर्थ- प्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र मेदाः शक्योत्प्रेक्षाः। महाकविवा- चोऽस्याः कामधेनुत्वात् । यत :- 'हेलापि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्नः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणीं धुनोति खात्संपतन्नपि

१. 'अभिप्रायं' क-ख. २. 'अप्रस्तुतत्वावगतिः प्रत्युतामत्रणं तस्य ......... ' ग. ३. 'चञ्जलमानस' ग. ४. 'विलासोन्दवं' क, 'विकासोन्धवं' ख. ५. 'इति तब्जानीम:' क-ख. ६. 'उकतं' क-ख. ७. 'शोभाभिः सह' क-ख. ८. 'चन्द्रमसः कुचा' क-ख.

२ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । १४३

एवमलंकारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिद- मुच्यते- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वेन व्यवस्थितम्। तेऽलंकारा: परां छार्यां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः ।।२९।। ध्वन्यक्गतां चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्यङ्जयत्वेन च। तत्रेह प्रकरणाद्यङ्गयत्वेनेत्यवगन्तव्यम्। व्यङ्गयत्वेऽप्यलंकाराणां प्राधा- न्यविवक्षायामेव सत्यां ध्वनावन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभूतव्यङ्जयत्वं प्रतिपादयिष्यते। अद्वित्वेन व्यङ्कयतायामपि।

लतां चलयेन्न मृद्गः ॥' एषां तु मेदानां संसृष्टित्वं च संकरत्वं यथायोगं चिन्त्म्। अतिशयोक्तिध्वनिर्यथा ममैव-'केलीकन्दलितस्य विभ्रममधोर्धुर्य वपुस्ते दशौ भज्जी- भङ्ठरकामकार्मुकमिदं भ्रूनर्मकर्मक्रमः। आपातेऽपि विकारकारणमहो वक्ाम्बुजन्मा- सवः सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारस्त्वमेकाकृतिः ॥' अत्र हि मधुमासमदना- सवानां त्रैलोक्ये सुभगतान्योन्यं परिपोषकत्वेन। ते तु त्वयि लोकोत्तरेण वपुषा संभूय स्थिता इत्यतिशयोक्तिध्वन्यते। आपातेऽपि विकारकारणमित्यास्वादनपैर- म्पराक्रिययापि विना विकारात्मनः फलस्य संपत्तिरिति विभावनाध्वनिरपि। विभ्र- मधोर्धुर्यमिति तुल्ययोगिताध्वनिरपि। एवं सर्वालंकाराणां ध्वन्यमानत्वमस्तीति मन्तव्यम्। न तु यथा कैश्रिन्नियतविषयीकृतम्। यथायोगमिति। क्वचि- दलंकारः क्वचिद्वस्तु व्यञ्जकमित्यर्थो योजनीयः । ननूक्तास्तावच्चिरंतनैरलंकारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्जयत्वं प्रदर्शितं किमियतेत्याशश्याह-एवमित्यादि। येषा- मलंकाराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरणं शरीरभूतात्प्रस्तुतादर्थादर्थान्तरभूततया अश- रीराणां कटकादिस्थानीयानां शरीरतापर्यन्तं न व्यवस्थितं सुकवीनामयत्नतः संपा- द्यतया यदि वाच्यत्वेन शरीरीकरण ...... सति येषां शरीरतापादनमपि न व्यव- स्थितं दुर्घटमिति यावत्। तेऽलंकारा ध्वनेर्व्यापारस्य काव्यस्यान्नतां व्यज्जयरूपतया १. 'व्यज्जयान्नत्वं प्रकाशिष्यते' गः १. 'शाखी' ग. २. 'तेन' ग. ३. 'परम्परयापि' क-ख. ४. 'कथंचित्' क-ख. ५. 'वस्तुमात्रं' ग. ६. 'योजनीयाः' क-ख. ७. 'शरीरतापादनमपि' क-ख.

१४४ काव्यमाला।

अलंकाराणां दयी गतिः कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते कदाचिंदलं- कारेण। तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण येदालंकृतयस्तदा। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां अत्र हेतु :- काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ॥ ३० ॥ यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्गयालंकारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात्। तासामेवालंकृतीनाम्-

पुनः, अलंकारान्तरव्यङ्गयभावे

ध्वन्यङ्गता भवेत्। चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्गयप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥ ३१ ॥

गताः सन्तः परां दुर्लभां छायामात्मरूपतां यान्ति। एतदुक्तं भवति-सुकविर्विद- ग्धपुरंध्रीवद्भूषणं यद्यपि श्लिंष्टं योजयति तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य कष्टसंपाद्या। कुङ्कुमपीतिकाया इव। आत्मतायास्तु का संभावनापि। एवंभूता चेयं व्यक्चयता यदप्रधानभूतापि वाच्यमात्रालंकारेभ्य उत्कर्षमलंकाराणां वितरति। बालक्रीडाया- मपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह-तत्रेति। द्वय्यां गतौ सत्याम्। अत्र हेतुरित्ययं वृत्तिग्रन्थः । काव्यस्य कविव्यापारस्य वृत्तिस्तदाश्रयालंकारप्रेवणा। अन्यथेति। यदि तत्परत्वमित्यर्थः । तेन तत्र गुणीभूतव्यक्ञयता नैव शक्ष्येति ता- त्पर्यम्। तासामेवालंकृतीनामित्ययं पठिष्यमाणकारिकोपस्कारः। पुनरिति कारिका मध्य उपस्कारः । ध्वन्यङ्गतेति। ध्वनिभेदकत्वमित्यर्थः । व्यङ्ग्यप्राधान्य- मिति। अत्र हेतु :- चारुत्वोत्कर्षत इति। यदीति। तदप्राधान्ये तु वाच्या- १. 'अलंकारान्तरेण' क-ख. २. 'यत्र' क-ख. ३. 'पुनः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'अतिकिष्ट' ग. २. 'तावदस्य काव्यस्य कष्टसाध्या' क-ख. ३. 'तथाश्रया' क. ४. 'प्रणयतः' ग.

२ उद्द्योत:] ध्वन्यालोकः । १४५

उक्तं ह्येतत्-'चारुत्वोत्कर्षनिबन्घना वाच्यव्यङ्गययोः प्राधान्यवि- वक्षा' इति। वस्तुमात्रव्यङ्गयत्वे चालंकाराणामनन्तरोपदर्शितेभ्य एवो- दाहरणेभ्यो विषय उन्नेयः । तदेवमर्थमात्रेणालंकारविशेषरूपेण वार्थे- नार्थान्तरस्यालंकारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षनिबन्धने सति प्राधा- न्येऽर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गयो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं ध्वने: प्रभेदान्प्रतिपाद्य तदाभासविवेकं कर्तुमुच्यते- यत्र प्रतीयमानोरऽर्थः प्रैक्रिष्टत्वेन भासते। वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः ॥३२॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमान: स्फुटोऽस्फुटश्र। तत्र य एव स्फुटः शब्दशक्त्यार्थशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मागों नेतरः । स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्यानुरणनरूपव्यङ्गयस्य ध्वनेरगोचरः। यथा-

लंकारा एव प्रधानमिति गुणीभूतव्यक्चयतेति भावः । नन्वलंकारो वस्तुना व्यज्यते अलंकारा ......... त ...... इत्यत्रोदाहरणानि किमिति न दर्शितानीत्याश- क्याह-वस्त्विति। एतत्संक्षिप्योपसंहरति-तदेवमिति। व्यक्ञयस्य व्यञ्ञ- कस्य च प्रत्येकं वस्त्वलंकाररूपतया द्विप्रकारत्वाच्चतुर्विधोऽयमर्थशक्त्युद्धव इति तात्पर्यम्। एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूल-

द्वितीयस्य द्वौ भेदौ-अलक्ष्यक्मोऽनुरणनरूपश्च। प्रथमोऽनन्तभेदः। द्वितीयो द्विविध :- शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्च। पश्चिमस्त्रिविध :- कविप्रौढोक्तिकृत- शरीर: कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिकतशरीरः खतःसंभवी च। ते च प्रत्येकं व्यक्षय- व्यञ्जकयोरुक्तकभेदनयेन चतुर्घेति द्वादशविधोऽशक्तिमूलः । आद्यस्य चत्वारो भेदा १. 'उन्नेतव्यः' ग. २.'वस्त्वन्तरस्य' क-ख. ३.'प्रश्लिष्टत्वेन' क, 'प्रम्लिष्टत्वेन' ख. १. 'अलंकारा ...... त ...... ' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. २. 'इत्थं' क ख. ३. 'प्रथमस्य' ग. १० ध्व० लो०

१४६ काव्यमाला।

'कमलाअरा ण मलिआ हंसा उड्डाविभा ण अ पिउच्छा। केण वि गामतडाए अब्मं उत्ताणअं फैलिहम् ।।' अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्घवध्वा जलघरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्या- दत्वमेव। एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्रयापेक्षया वाच्यस्य चारु- त्वोत्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते तत्र व्यङ्गयस्यान्कत्वेन प्रतीतेर्घ्वनेर- विषयत्वम्। यथा- 'वाणीरकुडङ्गोड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए वहुए सीअन्ति अभ्गाइं।I'

इति षोडश मुख्यमेदाः । ते च पदवाक्यप्रेकारत्वेन प्रत्येक द्विविधा वक्ष्यन्ते। अे लक्ष्यकमस्य तु वर्णपदवाक्यसंघटनाप्रबन्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिंशद्भेदाः । तदा- भासेभ्यो ध्वन्याभासेभ्यो विवेको विभागः। अस्येत्यात्मभूतस्य ध्वनेरसौ काव्यविशेषो न गोचरः । 'कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता, न च (सहसा) पितृष्वसः । केनापि त्रामतडागेऽ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ।।' [इति च्छाया ।] अन्येहो (?) पिउच्छा पितृष्वसा इत्थमामक्यते। केनाप्यतिनिपुणेन। वाच्या- ङत्वमेवेति। वाच्येनैव हि विस्मयविभावरूपेण मुग्धिमातिशयः प्रतीयत इति वाच्यादेव चारुत्वसंपत्। वाच्यं तु खात्मोपपत्तयेऽ्र्थान्तरं खवोपैस्कारवाञ्छया व्यनक्ति। 'वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं शण्वन्त्याः । गृहकर्मव्यापृताया वष्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥' [इति च्छाया। ] अत्र दत्तसंकेतचौर्यकामुकरतसमुचि- तस्थानप्राप्तिर्ध्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्य- पराया अपि, वष्वाः इति सातिशयलजापारतन्न्यबद्धाया अपि, अज्ञानीत्येकमपि न तादगङ्गं यद्राम्भीर्यावहित्थवशेन संवरीतुं पारितम्, सीदन्तीत्यास्तां गृहकर्म- १. 'व्वूढं' इति गाथासप्तशतीधृतः पाठः. १. 'प्रकाशकत्वेन' क-ख. २. 'अलक्ष्यक्रमातु'क-ख. ३. 'खोपकार' ख. ४. 'ध्वन्यमानवाच्यस्येव' ग.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १४७

एवंविधो हि' विषयः प्रायेण गुणीभूतव्येङ्गयस्योदाहरणत्वेन निर्दे- क्ष्यते। यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यङ्गयस्य ध्वनेर्मार्गः । यथा- 'उच्चिणसु पडिअ कुसुमं मा धुण सेहालिअं हलिअसुण्हे। अह दे विसमविरावो ससुरेण सुओ वलअसद्दो।।' अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलयकलकलया

संपादनं स्वात्मानमपि धर्तु न प्रभवतीति। गृहकर्मयोगेने स्फुटं तथा लक्ष्यमाणा- नीति । अस्मादेव वाच्यात्सातिशयमदनपरवशताप्रतीतेश्वारुत्वसंपत्तिः। यत्र त्विति। प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसंनिधानसामर्थ्यलिङ्गैादेस्तदपगमादेव यत्रार्थो निश्चितसमस्तभावः पुनर्वाच्यः पुनरपि सवशब्देनोक्तोऽत एव खात्मावगतेः संपन्न- पूर्वत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति तथाविधश्र प्रतीयमानस्याङ्गतामेति सोऽस्य ध्वनेर्विषय इत्यनेन व्यक्रयतात्पर्यनिबन्धनं स्फुटं वदता व्यक्जयगुणीभावे त्वेतद्वि- परीतमेव निबन्धनं मन्तव्यमित्युक्तं भवति। 'उच्चिनु पतितानि कुसुमानि मा धुनीः शेफालिकां हालिकल्ुषे। एष ते विषमविरावः श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥'[इति च्छाया।] यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षंस्तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्यति तेनात्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा खोक्त्यैव व्यज्रयाक्षेपः स्यात्। अत्र च 'कस्स वा ण होइ रोसो-' इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्तव्या। वाच्या- र्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतद्युक्गयमपेक्षणीयम्। अन्यथा वाच्योऽर्थो न लभ्यते। खतःसिद्धतया अवचनीय एव सोऽर्थः स्यादिति यावत्। नन्वेवं व्यञ्ञयस्योपस्कारता १. 'हि' क-पुस्तके नास्ति. २. 'व्यज्ञयत्वस्य' ग. १. 'योगे च' ग. २. 'मदनावसरवशता' क-ख. ३. 'लिम्गावेय. यत्र' क-ख. ४. पूर्णत्वादेव' क-ख. ५. 'तात्पयेतिबन्धनं स्फुटं दधता' क-ख.

१४८ काव्यमाला।

सख्या प्रतिबोध्यते। एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपत्तये। प्रतिपन्ने च

एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेसतदाभासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षित- वाच्यस्यापि तं कर्तुमाह- अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स्खलद्धतेः। शब्दस्य स च न ज्ञेय: सूरिभिर्विषयो ध्वनेः॥३३॥ स्खलद्धतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स च न ध्वनेर्विषयः । यतश्र-

प्रत्युक्ता भवेदित्याशक्ष्ाह-प्रतिपन्ने चेति। शब्दे दत्त इति यावत्। तदा- भासविवेके प्रस्तुत इति। सप्तमी हेतौ। तदाभासविवेक प्रस्तावलक्षणात्प्रस- आादिति यावत्। कस्य तदाभास इत्यपेक्षायामाह-विवक्षितवाच्यस्येति। स्पष्टे तु व्याख्याने प्रस्तुत इत्यसंगतम्। परिसमाप्तौ हि विवेक्षिताभिधेयस्य तदा- भासविवेकः ।न त्वधुना प्रस्तुत ...... मनुबभ्राति। स्खलद्रतेरिति। गौणस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्येत्यर्थः । अव्युत्पत्तिरनुप्रासादिनिबन्धनतात्पर्यप्रैवृत्तिः । यथा-'प्रेद्वत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचय प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः ।' अन्रानुप्रासरसिकतया प्रेङ्वदिति लाक्षणिकः, चित्तमाकाश इति गौण: प्रयोग: कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनां- शपर्यवसायी। अशक्तेर्वृत्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यात्। यथा-'विषमकाण्डकुटुम्बकसं- चयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया। जलतरङ्गविघूर्णितभाजने विचलितात्मनि कुड्यमये कृताः ॥I' अत्र प्रवरान्तमद्यपदं चन्द्रमस्युपचरितम्। भाजनमित्याशये कुड्यमय इत्यविचले कामपि कान्ति न पुष्यति। ऋते वृत्तभरणात्। स चेति। प्रथमो- १- 'वाच्यार्थे' क-ख. २. 'व्यक्षयत्वमेव' क-ख. ३. 'एवंविधवाच्यस्य' ग. ४. 'तल्कर्तुं' क-ख. ५. 'अशक्तेरव्युत्पत्तेः' क-ख. ६. 'यतः' ग. १. 'शब्दोउंवे इति' क-ख. २. 'विवक्षितवाच्येत्यर्थः' के-ख. ३. 'प्रभृतिः' क-ख. ४. 'अशक्म ... चसमर्थम्' क-ख. ५. 'आयं कृतं पादं' ग.

२ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १४९

सर्वेष्वेव प्रमेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम्। यक््यज्ञयस्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ।।३४।। तच्चोदाहृतविषयमेव। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वेन्यालोके द्वितीय उद्योतः ।

द्द्योते यः प्रसिद्धनुरोधप्रवर्तितव्यवहाराः कवय इत्यत्र 'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्यादि भाक्तम्। स न केवलं ध्वनेर्विषयो यावदयमन्योऽपीति चशब्दस्यार्थः । उक्तमेव ध्वनिस्वरूपं तदाभासविवेकहेतुतया कारिकाकारोऽनुवदतीत्यभिंप्रायेण वृत्तिकृदुपस्कारं ददाति-यतश्चेति। अवभासनमिति। भावानयने द्रव्या- नयनमिति न्यायादवभासनं व्यङ्यम्। ध्वनिलक्षणं ध्वनेः सरूपम्। पूर्ण भासनं तड्धुनेर्लक्षणं प्रमाणम्। तच्च पूर्ण पूर्णध्वनिसरूपनिवेदकत्वात्। अथवा ज्ञानमेव ध्वनिलक्षणम्। लक्षणस्य ज्ञानपरिच्छेद्यत्वात्। वृत्तावेवकारेण ततोऽन्यस्य चाभा- सरूपत्वमेवेति सूचयता तदाभासविवेकहेतुभावो यः प्रक्रान्तः स एव निर्वाहित इति शिवम्। प्राच्यं प्रोल्लासमात्रं स्याद्भदेनामच्चयते यया। वन्देऽभिनवगुप्तोऽहं पश्यन्तीं तामिदं जगत् ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवैर्याभिनवगुप्तोन्मीलिते सहृदयलोक (ध्वन्यालोक) लोचने ध्वनिसंकेते द्वितीय उद्द्योतः ।

१. 'श्रीमदानन्द' क-ख. २. 'काव्यालोके' क-ख. 'सहृदयालोके' ग.

१. 'इत्यादिरक्ततिक्तः' क-ख. २. 'सर्व शिवम्' ग. २. 'प्राज्यं' ग. ४. 'अभिनवगुप्तविरच्चिते काव्यालोकलोचने' ग.

१५० काव्यमाला।

तृतीय उद्त्योतः । एवं व्यङ्जयमुखेनैव ध्वने: प्रदर्शिते सप्रमेदे खरूपे पुनर्व्यञ्जक- मुखेन तत्प्रकाश्यते- अविवक्षितवाच्यस्य पद्वाक्यप्रकाशता। तदन्यस्यानुरणनरूपव्यड्ञस्य च ध्वनेः ॥ १ ॥

स्मरामि स्मरसंहारलीलापाटवशालिनः । प्रसह् शंभोर्देहार्घ हरन्तीं परमेश्वरीम्॥ उद्योतान्तरसंगतिं कर्तुमाह वृत्तिकार :- एवमित्यादि। तैत्र वाच्यमुखेन तावद विवक्षितवाच्यादयो मेदाः। वाच्यं च यद्यपि व्यज्जकमेव। यथोक्तम्-'यत्रार्थः शब्दो वा-' इति। तैतश्च ...... मुखेनापि भेद उक्तः । तथापि स वाच्योऽर्थों व्यङ्गयमुखेनैव भिद्यते। तथा ह्यविवक्षितवाच्यो व्यङ्गयो न्यग्भावितः विवक्षितान्य- परवाच्य इति व्यक्ञ्यार्थप्रवण एवोच्यते। इत्येवं मूलभेदयोरेव यथाखमवान्तरमे- दसहितयोर्व्यअ्जकरूपोऽर्थः स व्यङ्गयमुखे प्रेक्षिताशरणतयैव मेदमासादयति। अत एवाह-व्यङ्गयमुखेनेति। किं च यद्यप्यर्थो व्यजकस्तथापि व्यङ्गयतायोग्यो- डप्यसौ भवतीति। शब्दस्तु न कदाचिद्यक्यः। अपि तु व्यज्क एवेति। तदाह- व्यअ्जकमुखेनेति। न च वाच्यस्याविवक्षितादिरूपेण यो भेदस्तत्र सर्वथैव व्यञ्जकमुखत्वं नास्तीति पुनःशब्देनाह। व्यञ्जकमुखेनापि मेद: सर्वथैव न प्रका- शितोऽधुना पुनः शुद्धव्यञ्ञकमुखेन । तथाहि व्यज्चयमुखप्रेक्षितया विना पदं वाक्यं वर्णाः पदभाग: संघटना महावाक्यमिति स्वरूपत एव व्यञकानां भेदः । न चैषा- मर्थवत्कदाचिदपि व्यज्यता संभवतीति व्यञ्जकैकनियतं स्वरूपं यत्तन्मुखेन भेद: प्रकाश्यत इति तात्पर्यम्। यस्तु व्याचष्टे-'व्यक्षयानां वस्त्वलंकाररसानां मुखेन' इति स एवं प्रष्टव्य :- एतत्तावत्रिभेदत्वं न कारिकाकारेण कृतम्। वृत्तिकारेण तु

१. 'एतत्प्रकाशते' ग.

१. 'अत्र' क.ख. २. 'ततश्र ...- भिद्यते' क-खपुस्तकयोर्नास्ति. ३. तथाप्य- विवक्षितों वाच्ये व्यज्येन' कख. ४. 'विवर्क्षितोऽन्यपरों' कख. ५. 'अपि तस्य' गः ६. 'व्यअ्कत्वमुखं' क-ख. ७. 'संभाव्यते' क-ख.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोक:। १५१

अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये खप्रभेदे पदप्रकाशता यथा महर्षेर्व्यासस्य-'सप्तैताः समिधः श्रियः' । यथा वा कालिदासस्य- 'कः संनद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्' । येथा वा तस्यैव- 'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्'। एतेषूदाहरणेषु समिध इति संनद्ध इति मधुराणामिति च पदानि व्यञ्जकाभिप्रायेणैव कृतानि।

दशितम्। नं चेदानीं वृत्तिकारो भेदप्रकटनं करोति। ततश्वेदं कृतमिदं क्रियत' इति कर्तृमेदे का संगतिः । न चैतावता सकलप्राकनग्रन्थसंगतिः कृता भवति। अवि- वक्षितवाच्यादीनामपि प्रकाराणां दशितत्वादित्यलं निजपूर्वजसगोत्रैः साकं विवा देन। चकार: कारिकायां यथासंख्यशङ्कानिवृत्त्यर्थः। तेनाविवक्षितवाच्यो द्विप्रमे- दोऽपि प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश इति द्विधा। तदन्यस्य विवक्षिताभिघेयस्य संबन्धी यो द्वितीयो भेदः क्रमद्योत्यो नाम खमेदसहितः सोऽपि प्रत्येकं द्विघैव। अनुरण- नेन रूपाणां सादृश्यं यस्य तादृग्व्यज्ञयं यैत्तस्येत्यर्थः । महर्षेरित्यनेन तर्देनुसंधत्ते यत्प्रागुक्तम् । अथ च रामायणमहाभारतप्रभृतीनि लक्ष्ये दृश्यन्त इति। 'धृतिः क्षमा दया शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥' समिच्छन्दार्थस्यात्र सर्वथा तिरस्कारोऽसंभवात् । समिच्छव्देन च व्यज्जयनानन्यापेक्षलक्ष्म्युद्दीपनक्षमत्वं सप्तानां वकभिप्रेतं ध्वनितम्। यद्यपि- 'निःश्वासान्ध इवादर्श :- ' इत्यादयुदाहरणादप्ययमथों लभ्यते तथापि प्रसन्गाद्वहुल- क्ष्यव्यापित्वं दर्शयितुमुदाहरणान्तराण्युक्तानि। अत्र च वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारः पूर्वोक्तमनुसत्य योजनीयः किं पुनरुक्तेन। संनद्धपदेन चात्रासंभवात्खार्थेनोद्धतत्वं लक्षयता वकरभिप्रेता निष्कारुणिकत्वाप्रतिकार्यत्वाप्रेक्षापूर्वकारित्वादयो ध्वन्यन्ते। तथैव मधुरशब्देन सर्वविषयिरँज्ञकत्वदर्पकत्वादिकं लक्षयता सातिशयाभिलाषविष- यत्वमिति वक्रभिप्रेतं ध्वन्यते। तस्यैवेति। अविवक्षितवाच्यस्य यो द्वितीयो भेद- स्तस्येत्यर्थः । 'प्रत्याख्यानरुषः कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया १. 'प्रभेदे' ग. २. 'यथा वा तस्यैव' ग-पुस्तके नास्ति. ३. 'व्यज्जकत्व' क-ख. १. 'प्रतिपादितत्वात्' ग. २. 'रूपेण' ग. ३. 'यत्र' क.ख. ४. 'संबध्यते' क.ख. ५. 'इति वृत्ति: क्षमा दानं तपः-शौचं' कख. ६.उदाहरणानां'क.ख. ७. 'व्यूअकत्व' क-ख.

१५२ काव्यमाला।

तस्यैवार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये यथा-'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये नोचितम्'। अत्र रामेणेत्येतत्पदं साहसैकरसत्वादि व्यद्गयाभिसंक्रमितवाच्यं व्यञ्जकम् । यथा वा- 'एमेअ जणो तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दो विअ वराओ ।'

कुलजनो धत्ते यथोच्चैःशिरः। व्यर्थ संप्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्यापदः साक्षिणा' इति। रक्ष:सभावादेव यः क्रूरोऽनतिलद्तयशासनत्वाद्दुर्मदतया च प्रसह्य निराक्रि- यमाणः कोधस्तस्यैतत्तावत्खचित्तवृत्तिसमुचितमनुष्ठापकत्वं नाम। मान्योऽपि कश्चि- न्ममाज्ञां लङ्गयिष्यति। त इति। यया तादृगपि तथा न गणितस्तस्यास्तवेत्यर्थः । तदपि तथा अविकारेणोत्सवापत्तिबुद्धा नेत्र विस्तारिकामुखप्रसादादिलेक्ष्यमाणया सोढं यथा येन प्रकारेणेदानींतनकुलवधूजन इति यः कश्चित्पामरप्रायोऽपि कुल- वधूशब्दवाच्य उच्चैः शिरो धत्ते। एवंविधाः किल वयं कुलवध्वो भवाम इति। अथ च शिरःकर्तनावसरे त्वया शीघ्रं कृन्त्यतामिति यथा सोढं तथोचैः शिरो धृतं यथान्योऽपि कुलस्त्रीजन उच्चः शिरो धत्ते नित्यप्रवृत्ततया। एवं रावणस्य तव च समुचितकारित्वं निर्व्यूढम् । मम पुनः सर्वमेवानुचितं पर्यवसितम्। तथाहि राज्य- निर्वासनादिनिरवकाशीकृतधनुर्व्यापारस्यापि कलत्रमात्ररक्षणप्रयोजनमपि यच्चापम- भूत्तत्संप्रति त्वय्यरक्षितायामेव निष्प्रयोजनम्। तथापि च तद्धारयामि तन्नूनं निज- जीवितरक्षैवास्य संभाव्यते। तद्युक्तं रामेणेत्यसमसाहसत्वसत्यसंधत्वानुचित कारित्वादि-

ख्यातं तदसत्। कापुरुषस्य ह्येतदेव प्रत्युतोचितं स्यात। प्रिय इति शब्दमात्रमेवैतदि- दानीं संवृत्तम्। प्रियशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त यत्प्रेमनाम तदप्यनौचित्यकलद्वितमिति शोकालम्बनोद्दीपनविभागयोगात्करुणरसो रामस्य स्फुटीकृत इति। एमेअ १. 'व्यक्गयार्थसंक्रमित' क-ख. १. 'विस्तारिता' क-ख. २. 'लक्षणया' क-ख. २. 'अरक्षितव्यापन्नायामेद' ग. ४. 'न चैतद्युक्त' क-ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १५३

अत्र द्वितीयश्चन्द्रशब्दोरऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः । अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथा- 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥'

इति। 'एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्चन्द्रश्चन्द्र इव वराकः ॥' [इति च्छाया । ] एवमेवेति स्वयमविवेकान्धतया जन इति लोकप्रसिद्धगतानुगतिकमात्रशरणः तस्या इत्यसाधारणगुणगणमहार्घवपुषः । कपोलोपमायामिति निर्व्याजलावण्यसर्वस्भूतमुखमध्यवर्तिप्रधानभूतकपोलतलस्यो- पमायां प्रत्युत तदधिकवस्तुकर्तव्यं ततो दूरनिकृष्टं शशिबिम्बं कलङ्कव्याजजिही- कृतम्। एवं यद्यपि गड्ठरिकाप्रवाहपतितमभितः पतितो लोकः, तथापि यदि परी- क्षकाः परीक्षन्ते तद्वराकः कृपैकभाजनं यश्चन्द्र इति प्रसिद्धः स चन्द्र एव क्षयित्व- विलासशून्यत्वमैलिनत्वधर्मान्तरसंक्ान्तो युक्तः। अत्र च यथा व्यङ्ञयधर्मान्तर- संक्रान्तिस्तथा पूर्वोक्तमनुसंघेयम् । एवमुत्तरत्रापि। एवं प्रथममेदस्य द्वावपि प्रकारी पदप्रकाशकत्वेनोदाहृत्य वाक्यप्रकाशकत्वेनोदाहरति-या निशेति। विवक्षित इति। तेन ह्युक्तेन न किंचिदुपदेश्यं प्रत्युपदेशः सिध्यति। निशायां जागरितव्यमँन्यत्रान्धवदासितव्यमिति किमनेनोक्ेन। तस्माद्वाधितखार्थमेतद्वाक्यं संयमिनो लोकोत्तरतालक्षणेन निमित्तेन तत्त्वदष्टाववधानं मिथ्यादृष्टौ च 'पैराझयु- खत्वं ध्वनति। सर्वशब्दार्थस्य चापेक्षिततयाप्युपपद्यमानतेति न सर्वशब्दार्थान्य- थानुपपत्त्यायमर्थ आक्षिप्तो मन्तव्यः । सर्वेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां चतुर्दशानामपि भूतानां या निशाख्या मोहजननी तत्त्वदृष्टिस्तस्यां संयमी जागर्ति कथं प्राप्येतेति। न तु विषयवर्जनमात्रादेव संयमीति यावत्। यदि वा सर्वभूतनिशायामेव मोहिन्यां जागर्ति कथमियं हेयेति। यस्यां तु मिथ्यादृष्टौ सर्वाणि भूतानि जाग्रति अतिशयेन सुप्रबुद्धरूपाणि सा तस्य रात्रिरप्रबोधविषयः। तस्यां हि चेष्टायां नासौ

१. 'तदधिकरणगुणं वस्तु' क-ख. २. 'जिह्ितम्' ग. ३. गलितत्व' ग. ४. 'योऽर्थः' ग. ५. 'उदाहरति-अविवक्षितेत्यादि' क-ख. ६. 'संभवति' कख. ७. 'हत्यत्र रात्रिवदासितव्यं' क-ख. ८. 'पराधीनत्वं ध्वनितं' क-ख.

१५४ काव्यमाला।

अनेन हि वाक्येन निशार्थों न जागरणार्थः कश्चिद्विवक्षितः। किं तर्हि तत्त्वज्ञानावहितत्वमतत्त्वपराड्मुखत्वं च मुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृतवाच्यस्यास्य व्यञ्जकत्वम्। तस्यैवार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा- 'विसेमइओ च्चिअ काण वि काण वि वालेइ अमिअमओ। काण वि विसामिअमओ काण वि अविसामओ कालो ।।' अत्र हि वाक्ये विषामृतशब्दाभ्यां दुःखसुखरूपसंक्रमितवाच्याभ्यां प्रवुद्धः । एवमेव लोकोत्तरव्यवस्थितिः पश्यति मन्यते च। तस्यैवान्तर्बहिष्करण- वृत्तिश्वरितार्था। अन्यस्तु न पश्यति न च मन्यत इति तत्त्वदृष्टिपरेण भाव्यमिति तात्पर्यम्। एवं च पश्यत इति वचनं न स्वार्थमात्रविश्रान्तम्। अपि तु व्यङ्गय एव विश्राम्यति। यत्तच्छब्दयोश्च न स्तत्र्रार्थतेति सर्व एवायमाख्यातसहायः पदसमूहो व्यङ्रयपरः । तदाह-अनेन हि वाक्येनेति । प्रतिपाद्यत इति। ध्वन्यत इत्यर्थः । तथा विषमयो विषमयतां प्राप्तः। केषांचिद्दुष्कृतिनामतिविवेकिनां वा। केषांचित्सुकृतिनामत्यन्तविवेकिनां वातिक्रामत्यमृतमयनिर्वाणः । केषांचिन्मि- श्रकर्मणां विवेकाविवेकवतां वा विषामृतमयः । केषामपि मूँढप्रायाणां धाराप्राप्तयो- गभूमिकारूढानां वा अविषामृतमयः कालोऽतिक्रामतीति संबन्धः। विषामृतपदे च लावण्यादिशव्दवन्निरूढलक्षणरूपतया सुखदुःखसाधनयोरवर्तेते। विषं निम्बममृतं कपित्थमिति(वत्)। न चात्र सुखदुःखसाधने तन्मात्रविश्रान्ते। अपि तु सक. र्तव्यसुखदुःखपर्यवसितेन च ते साधनेन सर्वथा विवक्षिते। निःसाधनयोस्तयोर- त्राभावात्। तदाह-संक्रमितवाच्याभ्यामिति। केषांचिदिति वाच्यविशेष- संक्रान्तिः। अतिक्रामतीत्यस्य च ...... मात्रसंक्रान्तिः । काल इत्यस्य च सर्व- १. 'वाक्यार्थेन' ग. २. 'विषमय इव केषामपि केषामपि प्रयात्यमृतमयः । केषामपि विषामृतमयः केषामप्यविषामृतः कालः ॥' इति च्छाया. १. 'लोकोक्ति' क-ख. २. 'एव पश्यत इति मुनेरिति च न स्वार्थ' क.ख. ३. 'व्यापार:' ख. ४. 'मूखेलम्मप्रायाणां' ग. ५. 'अति-व्यवहारसंक्रान्तिः'

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १५५

व्यवहार इत्यर्थान्तरेसंक्रमितवाच्यस्यास्य व्यञ्जकत्वम्। विवक्षिताभिधेयस्यानुरणनरूपव्यङ्गयस्य शब्दशक्त्युद्धवे प्रभेदे पद- प्रकाशता यथा- 'प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां दैवेन सृष्टो यदि नाम नास्म। पथि प्रसन्नाम्बुधरस्तडागः कूपोऽथवा किं न जडः कृतोऽहम् ॥' अत्र हि जड इँति पदं निर्विण्णेन वक्रात्मसमानाधिकरणतया प्रयुक्तमनुरणनरूपतया कूपसमानाधिकरणतां खशक्त्या प्रतिपद्यते। तस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा हर्षचरिते सिंहनादवाक्येषु-'वृत्ते- डस्मिन्महाप्रलये धरणीघारणायाधुना त्वं शेषः' ।

व्यवहारसंक्रान्तिः। उपलक्षणार्थ तु विषामृतलक्षणमात्रसंकान्तिरिति वृत्तिकृता व्या- ख्यातम्। तदाह-वाक्यमिति। एवं कारिकाप्रथमार्धलक्षितांश्चतुरः प्रकारानु-

भिधेय स्येत्यादिना। प्रातुमिति पूरयितुम्। धनैरिति बहुवचनं यो यो येनार्थीं तस्य तेनेति सूचनार्थम्। अतएवार्थिग्रहणम्। जनस्येति बाहुल्येन हि लोको धनार्थीं। न तु गुणैरुपकाराथीं। दैवेनेति। अशक्यपर्यनुयोगेनेत्यर्थः । जडः । किंकर्तव्यता- मूढ इत्यथे: । अथ कूपो जडो योऽर्थिता कस्य कीदृशीत्यसंभवद्विवेक इति। अत एव जडः शीतलो निर्वेदसंतापरहितः । तथा जडः सततजलयोगितया परोपका- रासमर्थोऽस्मीति। अन्यो हि तावदवश्यं कश्चित्सृष्टो न त्वहमिति निर्वेदः । प्रसन्नं लोकोपयोगि अम्बु धारयतीति। कूपोऽथवेति। लोकैरप्यलक्ष्यमाण इत्यर्थः । आत्मसमानाधिकरणतयेति। अनेन तृतीयार्थे नायं जडशब्दस्तटाकार्थेन पुनरुक्तार्थसंबन्ध इत्यभिप्रायेणाह-कूपसमानाधिकरणतामिति। खशक्तयेति शब्दशक्त्युद्धवत्वं द्योतयति। महाप्रलय इति । महानासमन्तात्प्रलयो यत्र

१. 'संक्ान्त' क-ख. २. 'त्रातुं' क-ख. ३. 'इत्येतत्' क-ख.

१. विषामृतग्रहणमात्रसंक्रमणमात्रं क०ख, २. 'त्रातुमिति* क-ख.

१५६ काव्यमाला।

एतद्धि वाक्यमनुरणनरूपमर्थान्तरं शब्दशक्त्या स्फुटमेव प्रकाश- यति। अस्यैव कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरस्यार्थशक्त्युद्धवे प्रमेदे पद- प्रकाशता यथा हरिविजये- 'चूअकुरावअंसं छणपसरमहं घणमहुरामोअम्। अंसमप्पिअं पि गहिअं कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम् ॥' अत्र ह्यसमर्पितमपि कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या मुखं गृहीतमित्य- समर्पितमित्येनदवस्थाभिधायिपदमर्थशक्त्या कुसुमशरस्य बलात्कारं प्रेकाशयति। अत्रैव प्रभेदे वाक्यप्रकाश्ता यथोदाहृतं प्राक् 'सज्जेहि सुरहि- मासो' इत्यादि। अत्र सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयत्यनज्ञाय

तादृशि शोककारणभूते वृत्ते धरण्या राज्यधुराया धारणायाश्वासनाय त्वं शेषः शिष्यमाणः । इतीयता पूर्णे वाक्यार्थे कल्पावसाने भूपीठभारोद्वहनक्षम एको नाग- राज एव दिग्दन्तिप्रभृतिष्वपि प्रलीनेष्वित्यर्थान्तरम्। 'चूताङ्कुरावतंसं क्षणप्रसर- महद्ध नमधुरामोदम्। असमर्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम् ।।' अत्र महच्छब्दस्य परनिपातः प्राकृते नियमाभावात्। क्षण उत्सवः। (महोत्सव- प्रसरेणेत्यर्थः )। मुखं प्रारम्भो वक्रं च। तच्च सुरामोदयुक्तं भवति। मध्वारम्मे कामश्चित्तमाक्षिपतीत्येतावानयमर्थः कविप्रौढोक्त्यार्थान्तरव्यञ्जकः संपादितः । अत्र कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिशरीरार्थशक्त्युद्धवे पदवाक्यप्रकाशतायामुदाहरणद्वयं न दत्तम्। 'प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः संभवी खतः ।' इति प्राच्यकारिकाया इयतै- वोदाहृतत्वं भवेदित्यभिप्रायेणेति । तत्र पदप्रकाशता यथा-'सत्यं मनोरमाः कामा: सत्यं रम्या विभूतयः । किंतु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।।' इत्यत्र कविना यो विरागी वक्त्ता निबद्धस्तत्प्रौढोक्त्या जीवितशब्दोऽर्थशक्तिमूल- १. 'अपणामअं वि' क-ख. २. 'लक्षयति' क-ख. १. 'प्रकाशतया' ग. २. 'अत्र' ग.

३ उद्तयोत: ] ध्वन्यालोकः । १५७

शरानित्ययं वाक्यार्थः कविपौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो मन्मथोन्मादक- तापादनावस्थानं वसन्तसमयस्य सूचयति। सेतःसंभविशरीरार्थशक्त्ुद्धवे प्रमेदे पदप्रकाशता यथा- 'वाणिअअहत्तिदन्ता कुत्तो अम्हाण वाघकिती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सुण्हा ।' अत्र लुलितालकमुखीत्येतत्पदं व्याघवध्वाः खतःसंभावितशरीरार्थ- शक्त्या सुरतक्रीडासकि सूँचयंस्तदीयस्य भर्तु: सततसंभोगक्षामतां प्रकाशयति। तस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा- 'सिहि पिञ्छ कण्णऊरा बहुआ वाहस्स गन्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाणँ मज्झे सवत्तीणम् ।।' अनेनापि वाक्येन व्याधवध्वा शिखिपिच्छकर्णपूराया नवपरिणी- तायाः कस्याश्चित्सौभाग्यातिशयः प्रेकाश्यते। तत्सभोगकाले स एव व्याध: करिवरवघव्यापारसमर्थ आसीदित्यर्थप्रकाशनात्।

तयेदं ध्वनयति-सर्व एवामी कामा विभूतयश्च जीवितमात्रोपयोगिनः । तदभावे हि सद्धिरपि तैरसद्रूपताप्यते । तदेव च जीवितं प्राणधारणरूपत्वात्प्राणवृत्तेश्व चाश्चल्यादनास्थापदमिति विषयेषु वराकेषु किं दोषोद्धोषणदौर्जन्येन । मिजमेव जीवितमुपालभ्यम्। तदपि वा निसर्गचश्चलमिति न सापराधमित्येतद्राढं वैराम्य- मिति। वाक्यप्रकाशता यथा-'शिखरिणि-' इत्यादौ । 'वाणिजक हस्ति- दन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च । यावल्लुलितालकमुखी गृहे पैरिष्वक्कते खुषा ।।' [ इति च्छाया। ] अत्र लुलितेति स्वरूपमात्रेण विशेषणमेविलुप्ततया च हस्तिदन्ताद्यपहरणं संभाव्यमिति वैक्यार्थस्य तावत्येव न काचिदनुप- पत्तिः। सिहिपिच्छेति। पूर्वमेव योजिता गाथा। नन्विति। समुदाय एव १. 'वस्थानात्' क ख. २. 'संभावितार्थ' ग. ३. 'सूचयति तदीयस्य' ग. ४, 'अपि' क-ख.पुस्तकयोरनारिति. ५. 'प्रख्याप्यते' ग. ६. 'प्रदर्शनाद्' ग. १. 'फ्त्येतावत्' ग. २. 'इत्यादि' ग. ३. 'परिष्वक्ते सविश्रमं चंत्रम्यते' ग. ४. 'अवलिप्ततया' ग. ५. 'वाच्यार्थस्य' ग.

१५८ काव्यमाला।

ननु ध्वनिः काव्यविशेष इत्युक्तं तत्कथं तस्य पदप्रकाशता। काव्यविशेषो हि विशिष्टार्थप्रतिपत्तिहेतुः शब्दसंदर्भविशेषः । तद्भावश्च पदप्रकाशत्वेनोपपद्यते। पदानां स्मारकत्वेनावाचकत्वात्। उच्यते- स्यादेष दोष: यदि वाचकत्वं प्रयोजकं न ध्वनिव्यवहारे स्यात्। न त्वेवम्। तस्य व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थानात्। किं च काव्यानां शरीरिणा- मिव संस्थानविशेषावच्छिन्नसमुदायसाध्यापि चारुत्वप्रतीतिरन्वयव्यति- रेकाभ्यां भागेषु कल्प्यत इति पदानामपि व्यञ्जकत्वमुखेन व्यवस्थितो ध्वनिव्यवहारो न विरोधी।

ध्वनिरित्यत्र पक्षे चोदमेतत्। तद्भावश्चेति। काव्यविशेषत्वमित्यर्थः । अवाच- कत्वादिति यदुक्तं सोऽयमप्रयोजको हेतुरिति च्छलेन तावद्र्शयति-स्यादेष दोष इति। एवं छलेन परिहृत्य वस्तुवृत्तेन परिहरति-किं चेति। यद्यपरो ब्रूयात्-न मया अवाचकत्वं ध्वन्यभावे हेतूकृतं किं तूकतं काव्यध्वनिः। काव्यं च नाकाङ्काप्रतिपत्तिचारिवाक्यं न पदमिति तत्राह-सैत्यमेवं तथापि तु पदं न ध्वनि- रित्यस्माभिरुक्तम्। अपि तु समुदाय एव। तथा च पदप्रकाशो ध्वनिरिति प्रकाशप- देनोक्तम्। ननु पदस्य तत्र तथाविधं सामर्थ्यमिति कुतोऽखण्ड एव प्रतीतिकम इत्या- शङ्याह-काव्यानामिति। उक्त हि प्राग्विवेककाले व्यपदेश इति। ननु भागेषु पदरूपेषु कथं सा चारुत्वप्रतीतिरारोपयितुं शक्या। तानि हि स्मारकाण्येव। ततः किम्। मनोहारिव्येङ्गचार्थस्मारकत्वाद्धि चारुत्वप्रतीतिनिबन्धनत्वं केन वार्यते। तैथा श्रुतिदुष्टानां पेलवादिपदानामसभ्यपेलाद्यर्थ प्रति न वाचकत्वम्। अपि तु स्मारकत्वम्। तद्वशाच्ाचारुत्वरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टम्। तच्च श्रुतिदुष्टत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भागेषु

१. 'संस्थिति' ग.

१. 'किंतु कुकाव्यं च नाकाह्का' क-ख. २. 'नाकाद्विपतिवृत्तिकारिकावाक्यं न .रं पदमिति' ग. ३. 'सत्यमेतत्तथापि पदं ध्वरनिरस्माभिरुक्तं' क-ख. ४, 'व्य- ङयार्थाः' क-ख. ५. 'यथा' क-ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १५९

'अनिष्टस्य श्रुतिर्यद्वदापादयति दुष्टताम्। श्रुतिदुष्टादिषु व्यक्तं तद्ूदिष्टस्मृंतिर्गुणेम्।। पदानां स्मारकत्वेऽपि पदमात्रावभासिनः ! तेन ध्वने: प्रभेदेषु सर्वेष्वेवास्ति रम्यता ।।' 'विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषणेनेव कामिनी। पद्द्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।।' इति परिकरश्लोकाः । यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये संघटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यते ॥ २ ॥

व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृतेऽपीति तदाह-अनिष्टस्येति। अनिष्टार्थस्मारकस्येत्यर्थः। दुष्टतामित्यचारुत्वम्। गुणमिति चारुत्वम्। एवं दृष्टान्तमभिधाय पादत्रयेण तुर्येण दार्ष्टान्तिकार्थ उक्तः । अधुनोपसंहरति-पदानामिति। यत एवमिष्टस्मृतिश्वा- रुत्वमावहति तेन हेतुना सर्वेषु प्रकारेषु ध्वनिनिरूपितस्य पदमात्रावभासिनोऽपि पद- प्रकाशस्यापि ध्वने रम्यतास्ति । स्मारकत्वेऽपि पदानामिति समन्वयः । अपिशब्दः काकाक्षिन्यायेनोभयत्रापि संबध्यते। अधुना चारुत्वप्रतीतौ पदस्यान्वयव्यतिरेकौ दर्शयति-विच्छित्तीति। एवं कारिकां व्याख्याय तदसंगृहीतमलक्ष्यक्रमव्यङ्गयं प्रपञ्चयितुमाह-यस्त्विति। तुशब्दः पूर्वभेदेभ्योऽस्य विशेषद्योतकः । वर्ण- समुदायश्च पदम्। तत्समुदायो वाक्यम्। संघटना पदगता वाक्यगता च। संघ- टितवाक्यसमुदायः प्रबन्ध इत्यभिप्रायेण वर्णादीनां यथाक्रममुपादानम्। आदि- शब्देन पदैकदेशपदद्वितीयादीनां ग्रहणम्। सप्तम्या निमित्तत्वमुक्तम्। दीप्यतेऽव- भासते सकलकाव्यावभासतयेति पूर्ववत्काव्यविशेषत्वं समर्थितम्। भूयसेति प्रत्येक-

१. 'श्रुतिः' क.ख. २. 'गुणः' ग. ३. 'प्रबन्धोऽभिधीयते' क-ख.

१६० काव्यमाला।

शषौ सरेफसंयोगौ ढकारश्रापि भूयसा। विरोधिनः स्युः शृङ्गारे तेन वर्णा रसच्युतः ॥ ३॥ त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा। तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रेसच्युतः ।।४ ।। श्लोकद्वयेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णानां द्योतकत्वं दर्शितं भवति।

मभिसंबध्यते। विरोधिन इति। परुषा वृत्तिविरोधिनी शज्ञारस्य। यतसे वर्णा भूयसा प्रयुज्यमाना न रेसांक्योतन्ति स्रवन्ति। यदि वा तेन शङ्गारविरो- धित्वेन हेतुना वर्णाः शषादयो रसाच्छृक्वारात््यवन्ते तं न व्यञ्जयन्तीति व्यतिरेक उक्तः । अन्वयमाह-त एव त्विति शादयः। तमिति बीभत्सादिकं रस दीपयन्ति। कारिकाद्वयं तात्पर्येण व्याचष्टे-श्ोकद्वयेनेति। यथासंख्यप्रसन्नपरिहारार्थ श्रलोका- भ्यामिति न कृतम्। पूर्वश्लोकेन हि व्यतिरेक उक्तो द्वितीयेनान्वयः । अस्मिन्विषये *श्ारलक्षणे शषादिप्रयोग: सुकवित्वमभिवाञ्छता न कर्तव्य इत्येवंफलत्वादुपदेशस्य कारिकाकारेण पूर्व व्यतिरेक उक्तः । न च सर्वथा न कर्तव्योऽपि तु बीभत्सादौ कर्तव्य एवेति पश्चादन्वयः । वृत्तिकारेण त्वन्वयपूर्वको व्यतिरेक इति शैलीमनु- सतुमन्वयः पूर्वमुपात्तः । एतदुक्तं भवति-यद्यपि विभावानुभावव्यभिचारिप्रती- तिसंपदेव रसाखादे निबन्धनम्,तथापि विशिष्टश्रुतिकटशव्दसमर्प्यमाणास्ते विभा- वादयस्तथा भवन्तीति खसंवित्सिद्धमदः। तेन वर्णानामपि श्रुतिसमयोपलक्ष्यमा- णोरऽर्थानपेक्ष्यपि श्रोत्रैकग्रात्यो मृदुपरुषात्मखभावो रसाखादे सहकार्येव। अत एव च सहकारितामेवाभिधातुं निमित्तसप्तमी कृता वर्णादिष्विति। न तु वणैरेव रसा- भिव्यक्तिः। विभावादिसंयोगाद्धि रसनिष्पत्तिरित्युक्तं बहुशः । श्रोत्रैकग्रात्योऽपि च स्वभावो रसनिस्यन्दे व्याप्रियत एव। आपद्रीतवत्। पुष्करवाद्यनियमितविशिष्ट

१. 'न संभवति' ग. २. 'रसक्युतः' ग.

१. 'रसादीन्' ग. २. 'विरोधहेतुना' ग. ३. 'प्रच्यवन्ते' क-ख. ४. 'श्रोक- द्वयाभ्यां' म. ५. 'लक्ष्यमाणानर्था' कख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १६१

पदे चालक्ष्यक्रमव्यन्नयस्य द्योतकत्वं यथा- 'उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्घा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि ।।' अत्र हि ते इत्येतत्पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवावभासते सहृदयानाम्।

जातिकरणघ्राणाद्यनुकरणशब्दवच्च। पदे चेति। पदे च सतीत्यर्थः । तेन रस- प्रतीतिर्विभावादेरेव। तेन विभावादयो यदा विशिष्टेन केनापि पदेनार्प्यमाणरस- चमत्कारविधायिनो भवन्ति तदा पदस्यैवासौ महिमा समर्प्यत इति भावः । अत्र हीति। वासवदत्तादाहाकर्णनप्रबुद्धशोकनिर्भरस्य वत्सराजस्येदं परिदेवितवचनम्। तत्र शोको नामेष्टजनविनाशप्रभव इति। तस्य जनस्य ये भ्रूक्षेपकटाक्षत्रमृतयः पूर्व रतिविभावतामवलम्बन्ते स्म त एवात्यन्तविनष्टाः सन्त इदानीं स्मृतिगोचर- तया निरपेक्षभावत्वप्राणं करणमुद्दीपयन्तीति स्थिते ते लोचने इति तच्छब्द स्तल्लो- चनगतस्वसंवेद्याव्यपदेश्यानन्तगुणगणस्मैरणकारी द्योतको रसस्यासाधारणनिमि- त्ततां प्राप्तः । तेन यत्केनचिच्चोदितं परिहृतं च तन्मिथ्यैव। तथाहि चोदम्- प्रकरान्तपरामर्शकस्य तच्छब्दस्य कथमियति सामर्थ्यमिति। उत्तरं च-रसाविष्टोऽत्र र्पैरामृष्टेति। (?) तदुभयमनुत्थानोपहतम्। यत्र हैनूद्दिश्यमानधर्मान्तरसाहित्य- योग्यधर्मयोगित्वं वस्तुनो यच्छन्देनाभिधाय तद्डुद्धिस्थधर्मान्तरसाहित्यं तच्छन्देन निर्वाह्यते। यत्रोच्यते-'यत्तदोर्नित्यसंबन्धात्' इति तत्र पूर्व प्रक्रान्तपरामर्शक- तच्छब्दस्य। यत्र पुनर्निमित्तोपस्मरणविशेषाकारसूचकत्वं तच्छ्दस्य सघट इत्यादौ यथा तत्र का प[रामर्श]कथेत्यास्तामलीकपरामर्शकः पण्डितंमन्यैः सह विवादिन। १. 'धूमान्वितेन' क-स्. २. 'सहृदयानाम्' क-ख-पुस्तकयोर्नासिति. १. 'करणप्रभावाद्यनुहारशब्दवत्' ग. २. 'अनपेक्षत्वभावत्व' ग. ३. 'स्रणा- कारद्योतको रसस्तस्यासाधारण' क-ख. ४. 'पतनपुष्टेति' क-ख. ५. 'अनुनेष्यमाण' ग. ६. 'नित्याभि' ग. ७. 'मिथ्याविवादेन' ग. ११ प्व० लो०

१६२ काव्यमाला

यथा वा- 'झगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरने रभसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविलुलितानामुत्पलानां पैलाश- प्रकरमिव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति ॥' पदावयवेन द्योतनं यथा- 'व्रीड।योगान्तवदनया संनिधाने गुरूणां बद्धोत्कम्पं कुचकलशयोर्मन्युमन्तर्निगृद्य। तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य बाष्पं मय्यासक्तश्रकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः ।' इत्यत्र त्रिभागशब्दः ।

उत्कम्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावोत्प्रेक्षणम् । मया निर्वाहितप्रतीकारमिति शोकावेगस्य विभावतेति। सातिशयविभ्रमैकायतनरूपे अपि लोचने विधुरे कांदि- शीकतया नि ... घू क्षिपन्ती कस्त्राता क्वासावार्यपुत्र इति तयोरलोचनयोस्तादशी चाव- स्थेति सुतरां शोकोद्दीपनम्। क्रूरैणेति। तस्यायं स्भाव एवेति। किं कुरुतां तथापि धूमेनान्धीकृतो द्रष्टमसमर्थ इति। न तु सविवेकस्येदृशानुचितकारित्वं संभा- व्यते इति स्मर्यमाणं तदीयं सौन्दर्यमिदानीं सातिशयशोकावेशविभावतां प्राप्तमिति। शब्दे सति सर्वोऽयमर्थो निरूढ एवेति तत्र तत्र व्याख्यातव्यम्। त्रिभाग इति गुरुजनमवधीर्यापि सा मां यथा तथापि साभिलाषमन्युदैन्यगर्भमधुरं विलोकितव- तीत्येवं स्मरणेन परस्परहेतुकत्वप्राणप्रवासविप्रलम्भोद्दीपनं त्रिभागशब्दसंनिधौ

१. 'च' क-ख. २. 'पलाशैः' क-ख. ३. क-ख-पुस्तकयोश्वतुर्थचरण एवास्य शलोकस्यास्ति.

१. 'निर्लज्जे' क-ख.

३ उच्चोत: ] ध्वन्यालोकः। १६३

वाक्यरूपश्चालक्ष्यक्रमव्यक्क्यो ध्वनिः शुद्धोऽलंकारसंकीर्णश्चेति द्विघा मतः । तत्र शुद्धस्योदाहरणं यथा रामाभ्युदये-'कृतककुपितैः' इत्यादिश्लोकः । एतद्धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोषप्राप्तं प्रदर्शय- तसर्वत एव परं रसतत्त्वं प्रकाशयति। अलंकारान्तरसंकीणो यथा-'स्रनवनदीपूरेणोढाः' इत्यादि

स्फुटं भातीति। वाक्यरूपश्रेति। प्रथमानिर्देशेनाव्यतिरेकनिर्देशस्यायमभिप्रायः। वर्णपदतद्भागादिषु सत्सेवालक्ष्यकमो व्यक्षयो निर्भासमानोऽपि समस्तकाव्यव्यापक एव निर्भासते। विभावादिसंयोगप्राणत्वात्। तेन वर्णादीनां निमित्तत्वमात्रमेव। वाक्यं तु ध्वनेरलक्ष्यक्मस्य न निमित्ततामात्रेण वर्णादिवदुपकारि। किं तु समग्र- विभावादिप्रतिपत्तिव्यापृतत्ववद्रसादिनियममेव तन्निर्भासत इति। वाक्य इत्येतत्का- रिकायां न निमित्तसप्तमीमात्रम्। अपि त्वन्यत्र भावविषयार्थमपीति। शुद्ध इत्यर्थालंकारेण केनाप्यसंमिश्रः । 'कृतककुपितैर्बाष्पाम्भोभि: सदैन्यविलोकितैर्व- नमपि गता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामाः पश्यन्दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥' अत्र तथा तैसतैः प्रकारैर्मात्रा धृतापीत्यनुरागपरवशत्वेन गुरुवचनोल्लङ्घनमपि त्वया कृतमिति। प्रिये इति परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानात्मको रतिस्थायिभाव उक्तः । नवजल- धरेत्यसोढपूर्व प्रावृषेण्यजलदालोकनं विप्रलम्भोद्दीपनविभावत्वेनोक्तम्। जीव- त्येवेति सापेक्षभावता एवकारेण करुणावकाशनिर्राकरणतयोक्ता। सर्वत एवेति। नात्रान्यतमस्य पदस्याधिकं किंचिद्रसव्यक्तिहेतुत्वमित्यर्थः। रसतत्त्वमिति विप्रलम्भशङ्गारात्मतत्त्वम्। 'स्मेरनवनदीपूरेणोढा: पुनर्गुरुसेतुभिर्यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्येरङ्ैः परस्परमुन्मुखा नयन-

१. 'परस्परानुबद्धपरिपोषकतया प्राप्तं' क.ख. १. 'सत्सु नालक्ष्य' क-ख. २. 'एष' ग. ३. 'साक्षेपतैवोक्ता' क-ख. ४. 'निराकरणायोक्तम्' ग. ५. 'सररस' क-ख. ६. 'परस्परसंमुख' क-ख.

१६४ काव्यमाला।

क्लोकः । अत्र हि रूपकेण यथोक्तव्यञ्जकलक्षणानुगतेन प्रसाधितो रस: सुतरामभिव्यज्यते। अलक्ष्यक्रमव्यज्ञयः संघटनाया भासते ध्वनिरित्युक्तं तत्र संघटना- स्वरूपमेव तावन्निरूप्यते- असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिधा संघटनोदिता॥५॥ कैश्चित्ां केवलमनूद्येदमुच्यते- गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माघुर्यादीन्व्यनक्ति सा। रसस्तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः ॥ ६ ॥

नलिनानालानीतं पिबन्ति रस प्रियाः ॥' रूपकेणेति । स्मर एव नवनदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः। सरभसमेव प्रशृद्धत्वात्। तेनोढाः परस्परसांमुख्यमबुद्धिपूर्वमेव नीताः । अनन्तर गुरवः श्वश्रूप्रमृतय एव सेतवः । इच्छाप्रसररोधकत्वात्। अथ च गुरवोऽलङ्टथाः सेतवस्तैः प्रतिहतेच्छाः । अत एवापूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति। तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणेनान्योन्यतादात्म्येन सवे देहे सकलवृत्तिनिरोधाल्लिखि- तप्रायेरज्वैनयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीतं रसं परस्परामिलाषलक्षणमाखाद- यन्ति। परस्पराभिलाषात्मकदृष्टिच्छटामिश्रीकारयुक्त्यापि कालमतिवाहयन्तीति। ननु नात्र रूपकं निर्व्यूढम्। हंसचक्रवाकादिरूपेण नायकयुगलस्यारूपितत्वात्। ते हि हंसाया एकनलिनीनालानीतसलिलपानादिषूचिता इत्याशक्कयाह-यथोक्तव्य- अकेति। उक्त हि पूर्वम्-'विवशातत्परत्वेन' इत्यादौ 'नाति निर्वहणैषिता' इति। प्रसाधित इति। विभावादिरूपभूषणद्वारेण रसोऽपि प्रसाधित ईत्यर्थः । संघ- टनायामिति भावे प्रत्ययः । वर्णादिवच्च निमित्तमात्रे सप्तमी। उक्तमिति कारिका- याम्। निरूप्यत इति। गुणेभ्यो विविक्ततया विचार्यत इति यावत्। रसानिति कारिकायां द्वितीयार्घस्यादं पदम्। 'रैसास्तन्नियमे हेतूनौचित्यं वक्तृवाच्ययोः' इति १. 'प्रसादितः' क-ख. १. 'नालाकृष्ट' ग. २. 'युगलानां' क-ख. ३. 'पाने क्रीडादिसूचिता' क-ख. ४. 'इत्युक्त' म. ५. 'रसास्तान्नियमे हेतुः' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १६५

संघटना रसादीन्व्यनक्ति गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीति। अत्र च विकल्प्यं गुणानां संघटनायाश्चैक्यं व्यतिरेको वा। व्यतिरेकेऽपि द्वयी गतिर्बोद्धव्या-गुणाश्रया संघटना, संघटनाश्रया वा गुणा इति। तत्रैक्यपक्षे संघटनाश्रयगुणपक्षे च गुणानात्मभूतानाघेयभूतान्वाश्रित्य तिष्ठन्ती संघटना रसादीन्व्यनक्तीत्ययमर्थः । यदा तु नानात्वपक्षो गुणाश्रयः संघटनापक्षश्र तदा गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीति गुणपरतब्रख्वभावा न तु गुणरूपैवेत्यर्थः । किं पुनरेवं विकल्पनस्य प्रयोजनमित्यभिधी- यते। यदि गुणाः संघटना चेत्येकं तत्त्वं संघटनाश्रया वा गुणास्तदा संघटनाया इव गुणानामनियतविषयत्वप्रसङ्गः । गुणानां हि माधुर्य- प्रसादप्रकर्ष: करुणविप्रलम्भशृङ्गारविषय एव। रौद्राद्ुतादिविषय- मोजः । माघुर्यप्रसादौ रसभावतदाभासविषयावेवेति विषयनियमो व्यवस्थितः संघटनायास्तु से विघटते । तथा हि शृङ्गारेऽपि दीर्घ- समासा दृश्यन्ते रौद्रादिष्वसमासाश्चेति।

कारिकार्धम्। बहुवचनेनायमर्थः संगृहीत इति दर्शयति-रसादीनिति। अत्र चेति। अस्मिन्नेव कारिकार्घे। विकल्पेनेदमर्थजातं कल्पयितुं व्याख्यातुं शक्यम्। किं तदि .. मिति त्रयः पक्षा ये संभाव्यन्ते ते व्याख्यातुं शक्याः कथमित्याह- तत्रैक्यपक्ष इति। आत्मभूतानिति । खभावस्य कल्पनया प्रतिपादनार्थ प्रदर्शितभेदस्याश्रयवाचोयुक्तिर्दश्र्यते। शिंशपाश्रयं वृक्षत्वमित्याधेयभूतानिति। संघटनाया धर्मा गुणा इति भट्टोद्भटादयः । धर्माश्च धर्म्याश्रिता इति प्रसिद्धो मार्ग: । गुणपरतन्त्रेति। अत्र नाधाराधेयभाव आश्रयार्थः । नहि गुणेषु संघ- टना तिष्ठतीति। तेन राजाश्रयः प्रकृतिवर्ग इत्यत्र यथा राजाश्रयौचित्येनामात्या- दिप्रकृतय इत्ययमर्थ एवं गुणेषु परतन्त्रस्भावा तदायत्ता तन्मुखप्रेक्षिणी संघटने- त्ययमर्थो लभ्यत इति भावः। भवत्वनियतविषयतेत्याशङ्कयाह-गुणानां हीति। हिशब्दस्तुशब्दार्थे। न ...... त्वेवमुपपद्यते । स इति। योऽयं गुणेषु नियम उक्तोऽसावित्यर्थः । तथात्वेन लक्ष्यदर्शनमेव हेतुत्वेनाह-तथा हीति। दृश्यत १. 'चैक' ग. २. 'असौ' क-ख. १. 'किं तदि-शक्याः' क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. २. 'दृश्यते' ख. ३. 'इत्येवमयं' ग

१६६ काव्यमाला।

तत्र शृक्कारे दीर्घसमासा यथा-'मन्दारकुसुमरेणुपिञ्जरितालका'। इति। यथा वा- 'अनवरतनयनजललवनिपतनपरिमुषितपत्रलेखान्तम्। करतलनिषण्णमबले वदनमिदं कं न तापयति ।।' इत्यादौ। तथा रौद्रादिष्वप्यसमासो दृश्यते यथा-'यो यः शसतरं बिभर्ति खवभुजगुरुमद :- ' इत्यादौ। तस्मान्न गुणाः संघटनास्वरूपाः । न च संघटनाश्रया गुणाः। ननु यदि संघटना गुणानां नाश्रयस्तत्किमालम्वना एते परिकल्प्यन्ते। उच्यते-प्रतिपादितमेवैषामालम्बनम्। 'तमर्थमवलम्बन्ते येऽब्िनं ते गुणाः स्मृताः । अज्जाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ।।' इति। अथवा भवन्तु शब्दाश्रया एव गुणाः । न चैषामनुप्रासादितुल्य- इत्युक्तं तत्र दर्शनस्थानमुदाहरणं सूत्रयति-तत्रेति। नात्र शद्वारः कश्चिदित्या- शक्ष द्वितीयमुदाहरणमाह-यथा वेति। एषा हि प्रणयकुपितनायिकाप्रसाद- नायोकिर्नायकस्येति। तस्मादिति। नैतव्याख्यानद्वयं कारिकायां युक्तमिति यावत्। किमालम्बना इति। शब्दार्थालम्बनत्वे हि तदलंकारेभ्यः को विशेष इत्युक्तं चिरंतनैरिति भावः । प्रतिपादितमेवेति । अस्मन्मूलग्रन्थकृतेत्यर्थः । अथवेति। नह्येकाश्रितत्वेनैक्यम् । [ऐक्य]रूपस्य संयोगस्य चैक्यप्रसज्गात्। संयोगे द्वितीयमपेक्ष्यमिति चेत्। इहापि व्यक्षोपकारकवाच्यानपेक्षास्त्येवेति समा- नम्। न चायं समवस्थितः पक्षः। अपि तु भवत्वेषामैविवेकिनामभिप्रायेणापि शब्दधर्मत्वं शौर्यादीनामिव शरीरधर्मत्वम्। अविवेकी हि उपचार कत्वविभागं विके १. 'परिकल्पन्ताम्' ग. १. 'एकाश्रितत्वादेवैक्यं' क-ख. २. 'अनपेक्षस्यैवेति' क-ख. ३. 'अविवेकजना- मिप्रायेण' क-पा. ४. 'अविवेके' क-र.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १६७

त्वम्। यस्मादनुप्रासादयोSनपेक्षितार्थविस्ताराः शब्दधर्मा एव। शब्द- धर्मत्वं चैषामन्याश्रयत्वेऽपि शरीराश्रयत्वमिव शौर्यादीनाम्। ननु यदि शब्दाश्रया गुणास्तत्संघटनारूपत्वं तैदाश्रयत्वं का तेषां प्राप्तमेव। नह्यसंघटिताः शब्दा अर्थविशेषं प्रतिपाद्य रसाद्याश्रितानां गुणानामवाचकत्वादाश्रया भवन्ति। नैवम्। वर्णपदव्यङ्गयत्वम्य रसा- दीनां प्रति प्रतिपादितत्वात्। अभ्युपगते वा वाक्यव्यन्नयत्वे रसादीनां

क्तुमसमर्थः। तथापि न कश्चिद्दोष इत्येवंपरमेतदुक्तं भवति। एतदाह-शब्दधर्म- त्वमिति। अन्याश्रयत्वेऽपीति आत्मनिष्ठत्वेऽपीत्यर्थः। शब्दाश्रया इति। उपचारेण यदि शब्देषु गुणास्तत्रेदं तात्पर्यम्-शद्गारादिरसाभिव्यन्नकवाच्यप्रतिपादनसामर्थ्र्यमेव शब्दस्य माधुर्यम्। तच् शब्दगतं विशिष्टघटनयैव लभ्यते। अर्थसंघटना न व्यति- रिक्ता काचित्। अपि तु संघटिता एव शब्दाः । तदा शब्दाश्रिनं तत्सामर्थ्यमिति संघटनाश्रितमेवेत्युक्तं भवतीति तात्पर्यम्। ननु शब्दधर्मत्वं शब्दैकात्मकत्वं वा तावतास्तु किमयं मध्ये संघटनानुप्रवेश इत्याशङ्क्य स एव पूर्वपक्षवाद्याह-नहीति। अर्थविशेषैर्न तु पदान्तरनिरपेक्षशुद्धपदवाच्यैः सामान्यैः प्रतिपाद्या व्यङ्रया ये रस- भावतदाभासतत्प्रशमास्तदाश्रितानां मुख्यतया तन्निष्टानां गुणानामसंघटिताः शब्दा आश्रया न भवन्त्युपचारेणापीति भावः । अत्र हेतुः-अवाचकत्वा- दिति। न ह्यसंघटितव्यक्षयोपयोगिनिराकाङ्करूपं वाच्यमाहुरित्यर्थः । एतत्परिह- रति-नैवमिति। व्यक्क्यो हि यावद्रस उक्तस्तावदवाचकस्यापि पदस्य श्रवण- मात्रावसेयेन खसौभाग्येन वर्णवदेव यद्रसाभिव्यक्तिहेतुत्वं स्फुटमेव लभ्यत इति तदेव माधुर्यादीति किं संघटनया। तथा च पदव्यङ्गयो यावद्धनिरुक्तस्तावच्छुद्ध- स्यापि पदस्य स्वार्थस्मारकत्वेनापि रसाभिव्यक्तियोग्यार्थावभासकत्वमेव माधुर्यादीति तत्रापि क: संघटनाया उपयोगः। ननु वाक्यव्यक्कये ध्वनौ ह्यवश्यं प्रवेष्टव्यं संघ- टनया। खसौन्दर्य वाच्यसौन्दर्य वा तया विना कुत इत्याशङ्क्याह-अभ्युपगत इति। वाशब्दोऽपिशब्दार्थे वाक्यव्यक्षयत्वेऽपीत्यत्र योज्यः । एतदुकत भवति- १. 'तदाश्रितत्वं' क-ख. १. 'तथापि तु न कश्चिद्दोषाश्रयः' ग. २. 'विशिष्टैव घटना' क.ख. ३. 'गुणानां' ग-पुस्तके नास्ति, ४. 'शब्दाश्ष' क-ख. ५. 'समर्थकत्वेन' क.ख.

१६८ काव्यमाला।

न नियता काचित्संघटना तेषामाश्रयत्वं प्रतिपद्यते इत्यनियतसंघटनाः शब्दा एव गुणानां व्यज्ञयविशेषानुगता आश्रयाः। ननु माधुर्ये यदि नामैवमुच्यते तदुच्यताम् । ओजसः पुनः कथमनियतसंघटनशब्दा- श्रयत्वम्। नह्यसमासा संघटना कदाचिदोजस आश्रयतां प्रतिपद्यते। उच्यते-यदि न प्रसिद्धिमात्रगहदूषितं चेतस्तदत्रापि न ब्रूमः । ओजसः कथमेंसमासा संघटना नाश्रयः । यतो रौद्रादीन्हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीप्तिरोर्जं इति प्राक्प्रतिपादितम् । तच्चौजो यद्यसमासायामपि घटनायां स्यात्तत्को दोषो भवेत्। न चाचारुत्वं सहृदयहृदयसंवेद्यमस्ति। तस्मादनियतसंघटनशब्दाश्रयत्वे गुणानां न काचित्क्षतिः। तेषां तु चक्षुरादीनामिव यथाखं विषयनियमितस्य स्वरूपस्य न कदाचिव्यभि-

अनुप्रविशतु तत्र संघटना। नहि तस्याः संनिधानं प्रैत्याचक्ष्महे। किं तु माधुर्यस्य न नियता संघटना। आश्रयो वा स्वरूपं वा तया विना कुत इत्याशङ्क्याह ...... वर्णपदव्यङ्गये न रसादौ भावान्माघुर्यादे: वाक्यव्यङ्गयोऽपि तादृशी संघटनां विहा- यापि वाक्यस्य तद्रसव्यञ्जकत्वात्संघटना संनिहितापि रसव्यक्तावयोजिकेति। तस्मादौपचारिकत्वेऽपि शब्दाश्रया एव गुणा इत्युपसंहरति-शब्दा एवेति। नन्विति। वाक्यव्यङ्ञयध्वन्यभिप्रायेणेदं मन्तव्यमिति केचित्। वयं तु ब्रूम :- वर्णपद्व्यङ्गथेऽप्योजसि रौद्रादिस्वभावे वर्णपदानामेकाकिनां खसौन्दर्यमपि न ताह- गुन्मीलति तावद्यावत्तानि समाससंघटनाङ्कितानि न कृतानीति सामान्येनैवायं पूर्वपक्ष इति प्रकाशयत इति 'लक्षणहेत्वोः-'इति शतृप्रत्ययः । रौद्रादिप्रकाशनालक्षणमोज इति भावः । न चेति । चशब्दो हेतौ। यस्मात् 'यो यः शस्त्रं-' इत्यादौ न चारुत्वं प्रतिभाति तस्मादित्यर्थः । तेषां द्वित्रगुणानाम्। यथास्वमिति। 'शङ्गार १. 'नामैतदुच्यते' ग. २. 'प्रतिपाद्यते' ग. ३. 'उच्यते च' ग. ४. 'असमाससंघटनाश्रयः' क-ख. ५. 'यतः' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ६. 'ओजोगुणः' क-ख. १. 'प्रत्याचक्षते' क; 'प्रत्याचक्ष्यते' ख

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १६९

चारः। तस्मादन्ये गुणा अन्या च संघटना। न च संघटनामाश्रिता गुणा इत्येकं दर्शनम् । अथवा संघटनारूपा एव गुणाः । यत्तक्तम्- 'संघटनावद्गुणानामप्यनियतविषयत्वं प्राम्नोति। लक्ष्ये व्यभिचारदर्श- नात्' इति। तत्राप्येतदुच्यते-यत्र लक्ष्ये परिकल्पितविषयव्यभि- चारस्तद्विरूपमेवास्तु। कथमचारुत्वं ताद्टशविषये सहृदयानां प्रतिभा- तीति चेत्, कविशक्तितिरोहितत्वात्। द्विविधो हि दोष :- कवे- रव्युत्पत्तिकृतोSशक्तिकृतश्च । तत्राव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृत- त्वात्कदाचिन्न लक्ष्यते। यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते। परिकर श्लोकश्रात्र- 'अव्युत्पत्तिकृतो दोष: शक्त्या संव्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स झटित्यवभासते ॥' तथा हि-महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषयप्रसिद्ध संभोगशृङ्गारनि- बन्घनादनौचित्यं शक्तितिरस्कृतं ग्रम्यत्वेन न प्रतिभासते। यथा कुमारसंभवे देवीसंभोगवर्णनम्। एवमादौ च विषये यथौचित्यत्याग-

एव परमो मनःप्रह्लादनो रसः' इत्यादिना च विषयनियम उक्त एव। यत्विति। रसाभिव्यंक्तावेतदेव सामर्थ्य शब्दानां यत्तथा संघटमानत्वमिति भावरः । शक्ति: प्रतिभानं वर्णनीयवस्तुविषयनूतनोल्लेखशालित्वम्। व्युत्पत्तिस्तदुपयोगिसमस्तवस्तु- पौर्वापर्यपरामर्शकौशलम्। तस्येति कवेः। अनौचित्यमिति। आस्ादयितृणां हि यत्र चमत्काराविघातस्तदेव रससर्वखं सवादायत्तत्वात्। उत्तमदेवतासंभोगपरि-

१. 'अप्यविषयत्वं' क-ख. २. 'तादृशेऽपि' ग. ३. 'कृतो दोषः' ग. ४. 'अनौचित्यमुत्तमदेवविषयं' क-ख. ५. 'तिरस्कृतत्वाद्गाम्यत्वेन न' ग.

१. 'व्यक्तये तदेव' ग. २. 'नियत' ग. ३. 'आस्वादयितृत्वात्' क.ख.

१७० काव्यमाला।

स्था दर्शितमेवाओे। शक्तितिरस्कृतत्वं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते। तथा हि शक्तिरहितेन कविना एवंविधे शृङ्गार उपनिबध्यमानः स्फुट- मेव दोषत्वेन प्रतिभासते। नन्वस्मिन्पक्षे-'यो यः शरत्रं बिमर्ति-' इत्यादौ किमचारुत्वमेप्रतीयमानमेवारोपयामः । तस्माद्गुणव्यतिरिक्तत्वे गुणरूपत्वे च संघैटनाया अन्यः कश्चिन्नियमहेतुर्वक्तव्य इत्युच्यते। 'तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः' । तत्र वक्ता कविः कविनिबद्धो वा कश्चित्। कविनिबद्धश्चापि रसभावरहितो रसभावसमन्वितो वा। रसोऽपि कथानायकाश्रयस्तद्विपक्षाश्रयो वा। कथानायकश्च धीरोदात्तादि- भेदभिन्नः पूर्वस्तदनन्तरो वेति विकल्पाः । वाच्यं च ध्वन्यात्मरसाफ्कं

मर्शे च पितृसंभोग इव लजातङ्कादिना कश्वमत्कारावकाश इत्यर्थः । शक्ति- तिरस्कृतत्वमिति । संभोगोऽपि ह्वसौ वर्णितस्तथा प्रतिभानवता कविना, यथा तत्रैव विश्रान्तं हृदयं पौर्वापर्यपरामर्श कर्तु न ददाति। यथा निर्व्याजप- राक्रमस्य पुरुषस्याविषयेSपि युध्यमानस्य तावत्तस्मिन्नवसरे साधुवादो वितीर्यते न तु पौर्वापर्यपरामर्शे तथात्रापीति भावः । दर्शितमेवेति कारिकाकारेणेति भूतप्र- त्ययः। वक्ष्यते हि-'अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्' इत्यादि। अप्र- तीयमानमेवेति। पूर्वापरशास्त्रपरामर्शविवेकशालिभिरित्यर्थः। व्यतिरेकपक्षे हि संघटनाया नियमहेतुरेव नास्ति। ऐक्यपक्षेऽपि न रसो नियमहेतुरित्यन्यो वक्तव्यः । तन्नियम इति कारिकावशेषः । कथां नयति स्वकर्तव्याङ्गभावमिति कथा- नायको यो निर्वहणे फलभागी। धीरोदात्तादीति। धर्मयुद्धवीरप्रधानो धीरो- दात्तः । वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः । वीरशङ्गारप्रधानो धीरललितः। दानधर्मवीर- शान्तप्रधानो धीरप्रशान्त इति चत्वारो नायकाः क्र्मेण सात्त्वत्यारभटीकैशिकीभार- तीलक्षणवृत्तिप्रधाना:। पूर्वः कथानायकस्तदनन्तर उपनायकः । विकल्पा इति। १. 'अव्भासते' ग. २. 'प्रतीयमानं' ग. ३. 'संघटनाया' क-ख. ४. रश्रे'ति'ग.

१. 'संमोगे हसौ' क.ख. २. 'प्रतिनायकः' क-ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १७१

रसाभासाङ़ं वा,अभिनेयार्थमनभिनेयार्थ वा, उत्तमप्रकृत्याश्रयं तदितराश्रयं वेति बहुप्रकारम्। तत्र यदा कविरपगतरसभावो वक्ता तदा रचनायाः कामचारः। यदापि कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहितस्तदा स एव। यदा तु कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावसमन्वितो रसश्च प्रेघान- भूतत्वाद्धन्यात्म भूतस्तदापि नियमेनैव तत्रासमासामध्यमसमासे एव संघ-

वक्तृमेदा इत्यर्थः । वाच्यमिति। ध्वन्यात्मा ध्वनिखभावो यो रसस्तस्याजं व्यज् कमित्यर्थः। अभिनेयो वागज्गसत्त्वैराभिमुख्यं साक्षात्कारप्रायं नेयोऽर्थो व्यक्षयरूपो ध्वनिसवभावो यस्य तदमिनेयार्थ वाच्यं स एव हि काव्यार्थ इत्युच्यते। तस्यैव चाभिनयनयोगः । यदाह मुनि :- 'वागङ्गसत्त्वोंपेतात्काव्यार्थाद्भवति' इत्यादि। तैत्र तद्रसाभिनयनान्तरीयकतया तु तद्विभावादिरूपतया वाच्योऽर्थोऽभिनीयत इति वाच्यमभिनेयमर्थमित्येषैव युक्ततरा वाचोयुक्तिः। न त्वत्र व्यपदेशिवद्भावो व्याख्येयः, यथान्यैः । तदितरेति । मध्यमप्रकृत्याश्रयमधमप्रकृत्याश्रयं चेत्यर्थः। एवं वैक्तृ- मेदान्वाच्यमेदांश्वाभिधाय तद्गतमौचित्यं नियामकमाह-तत्रेति। रचनाया इति संघटनायाः। रसभार्वेहीनोSसाविष्टस्तापसादिरुदासीनोऽपीति वृत्ताङ्गतया यद्यपि प्रधानरसानुयाय्येव तथापि तावपि तावति रसादिहीन इत्युक्तम्। स एवेति काम- चारः। एवं शुद्धवकरौचित्यं विचार्य वाच्यौचित्येन सह तदेवाह-यदा त्विति। कविर्यद्यपि रसाविष्ट एव वक्ता युक्तः । अन्यथा 'स एव वीतरागश्चेत्' इति स्थित्या नीरसमेव काव्यं स्यात्। तथापि यदा यमकादिचित्र प्रदर्शनप्रधानोऽसौ भवति तदा 'रसादिहीने' इत्युक्तम्। नियमेन रसभावसमन्वितो वक्त्ता न तु कथं- चिदपि तटस्थ। रसश् ध्वन्यात्मभूत एव। न तु रसवदलंकारप्रायः । तदासमा· समध्यसमासे एव संघटते। अन्यथा तु दीर्घसमासापीत्येवं योज्यम्। तेन निय-

१. 'तदापि' क.ख. २. 'प्रधानाश्रितत्वात्' क-ख.

१. 'सश्वोपेतान्काग्यार्थान्मावयन्ति' ड्-स्. २. 'तत्र तत्र' क-ख. १. वस्तुसे- दादाष्यं चाभिषाय' ग. ४. 'हीनः कनिस्तापसादि:' क-र.

१७२ काव्यमाला।

टने। करुणविप्रलम्भश्ृङ्गारयोस्त्वसमासैव संघटना। कथमिति चेत्, उच्यते। रसो यदा प्राधान्येन प्रतिपाद्यस्तदा तत्प्रतीतौ व्यवघायका विरोधिनश्च सर्वात्मनैव पेरिहार्याः । एवं च दीर्घसमासा संघटना समासानामने कप्रकारसंभावनया कदाचिद्रसप्रतीति व्यवदघातीति तस्यां नात्यन्तमभिनिवेश: शोभते। विशेषतोऽभिनेयार्थे काव्ये तैतोऽन्यत्र च विशेषतः करुणविप्रलम्भशृक्कारयोः । तयोर्हि सुकुमारतरत्वात्ख- ल्पायामप्यसच्छतायां शब्दार्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति। रसान्तरे पुनः प्रतिपादे रौद्रादौ मध्यमसमासा संघटना कदाचिद्धीरोद्धतनाय- कसंबन्धव्यापाराश्रयेण दीर्घसमासापि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवा- च्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या। सर्वासु च

मशब्दस्य द्वयोश्वैवकारयोः पौनरुक्त्यमनाशक्कयम्। कथमिति चैदिति। किं धर्मसूत्रकारवचनमेतदिति भावः । उच्यत इति। न्यायोपपत्त्येत्यर्थः । तत्प्र- तीताविति। तदाखवादीये व्यवधायका विरोधिनश्च तद्विपरीताखादमया इत्यर्थः । संभावनयेति। अनेकप्रकारः संभाव्यते संघटना तु संभावनायां प्रयोक्रीति द्वौ णिचौ। विशेषतोSभिनेयार्थेति। अन्रुटितेन ह्ज्वेन तावत्समासाभिनयो नो शक्य: कर्तुम्। काक्कादयोऽन्तरप्रसादगानादयश्च। तत्र दुष्प्रयोज्यबहुतरसंदेह- सूचनाय प्रतिपत्तिरन नाट्यरूपा सात्। प्रत्यक्षरूपत्वात्तस्या इति भावः । अन्यत्र चेति। अभिनेयार्थेऽपि मन्थरीभवतीत्यास्वादो विघ्रितत्वात्प्रतिहन्यत इत्यर्थः । तस्यां दीर्घसमाससंघटानायां य आक्षेपस्तेन विना यो न भवति व्यङ्गयाभिव्यञ्ञक स्तादृशो रसोचितो रसव्यज्जकतयोपादीयमानो वाच्यस्तस्य यासावपेक्षा दीर्घसमा- ससंघटनां प्रति साङ्गुण्ये हेतुः । नायकस्याक्षेपो व्यापार इति यद्याख्यातं तन्न १. 'कथं चेत्' ग. २. 'परिभाव्याः' ग. ३. 'तत्रान्यत्र' ग. ४. 'सेच्छ- तायां' क-ख. ५. 'व्यापारक्षये' ख. ६. 'समासाश्रयापि वा' क-ख. १. 'व्यङ्येन' ग. २. 'हेतुः' ग.

३ उद्तोत: ] ध्वन्यालोकः । १७३

संघटनासु प्रसादाख्यो गुणो व्यापी। स हि सर्वरससाधारण: सर्वसंघ- टनासाधारणश्रेत्युक्तम् । प्रसादातिक्रमें ह्यसमासापि संघटना करुणवि- प्रलम्भशृङ्गारौ न व्यनक्ति। तदपरित्यागे च मध्यमसमासापि प्रका- शयति। तस्मात्सर्वत्र प्रसादोऽनुसर्तव्यः । अत एव च 'यो यः शरं बिभर्ति-' इत्यादौ यद्योजसः स्थितिर्नेष्यते तत्पसादार्य एव गुणो न माघुर्यम्। न चाचारुत्वम् । अभिश्रेतरसप्रकाशनाद्। तस्माद्गुणाव्यतिरि- कत्वे गुणव्यतिरिक्तत्वे वा संघटनाया यथोक्तादौचित्याद्विषयनियमोS- खीति तस्या अपि रसव्यञ्जकत्वम्। तस्याश्च रसामिव्यक्तिनिमित्तमूताया थोऽयमनन्तरोक्तो नियमहेतुः स एव गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धम्।

छिछिष्यतीवेत्यलम। व्यापीति। या काचित्संघटना सा तथा कर्तव्या यथा वाच्यै झटिति प्रभवति प्रतीतिरिति यावत्। उक्तमिति। 'समर्पकत्वं काव्यस्य यच्च' इत्यादिना। न व्यनक्ीति । व्यज्जकस्य खववाच्यस्यैवाप्रत्यायनादिति भावः । तदिति। प्रसादस्यापरित्यागेऽभीष्टत्वात्। अत्रार्थे स्वकण्ठेनान्वयव्यतिरेकात्रुक्तै। न माधुर्यमिति। ओजोमाधुर्ययोर्यन्योन्याभावरूपत्वं प्राब्िरूपितमिति तयोः संकरोऽत्यन्तं नीतिबाह्य इति भावः । न चेति। प्रसादेनैव स रसः प्रका्षितेन प्रकाशित इत्यर्थः । तस्मादिति । यदि गुणा: संघठनैकरूपास्तथापि मुणनियम एव संघटनाया नियमः । गुणाधीनसंघटनापक्षेऽप्येवम्। संघटनाश्रयगुणपक्षेऽपि संघठनाया नियामकत्वेन यद्कृवाच्यौचित्यं हेतुत्वेनोकं तह्ुणानामपि नियमहेतु- रिति पक्षत्रयेऽपि न कश्िद्विप्तव इति तात्पर्यम्। नियामकान्तरमप्यस्तीसाह-

१. 'न प्रकाशयति' क-ग. २. 'गुणातिरिकत्वे' ग. ३. 'व्यतिरेकत्वे'

१. 'सुतिवाह्ाः' ग.

१७४ काव्यमाला।

विषयाश्रयमप्यन्यदौचित्यं तां नियच्छति। काव्यप्रमेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा।। ७।। वक्तृवाच्यगतौचित्ये सत्यपि विषैयाश्रयमन्दौचित्यं संघटनां निय- च्छति। यतः काव्यस्य प्रमेदा :- मुक्तकं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्धम्। संदानितकविशेषककालापककुलकानि पर्यायबन्धः परिकथा सकलकथा खण्डकथा सर्गबन्धोऽभिनेयार्थमाख्यायिका कथेत्येवमादयः । तदाश्- येणापि संघटना विशेषवती भवति। तत्र मुक्तकेषु रसबन्धाभिनि-

विषयाश्रयमिति। विषयशब्देन संघातविशेष उक्कः । यथा हि सेनाद्यात्मक- संघातनिवेशी पुरुषः कातरादिभिरपि तदौचित्यादनुगुणतयैवास्ते तथा काव्यवा- क्यमपि संघातविशेषात्मकसंदानितकादिमध्यनिविष्टं तदौचित्येन वर्तते। मुक्तकं तु विषयशब्देन यदुक्त तत्संघाताभावे तत्खातन्रयमात्रं प्रदर्शयितुं स्वप्रतिष्ठितमाकाश- मिवेति। अपिशव्देनेदमाह-सत्यपि वक्तृवाच्यौचित्ये विषयौचित्यं केवलं तार- तम्यमेदमात्रव्यावृत्तम्। न तु विषयौचित्येन वक्तृवाच्यौचित्यं निवार्यत इति। मुक्तकमिति। मुक्तमन्येन नालिद्वितम्। तस्य संज्ञायां कन्। तेन स्तन्न्रतया परिसमाप्तनिराकाङ्कार्थमपि प्रबन्धमषवर्ति मुक्तकमित्युच्यते। मुक्तकस्यैव विशेषणं संस्कृतेत्यादि। क्रेमभावित्वात्तथैव निर्देशः । द्वाभ्यां क्रियासमाप्तौ संदानितकम्। त्रिभिर्विशेषकम्। चतुर्भि: कलापकम् । पश्चप्रभृतिभिः कुलकम् । इति क्रियास- माप्तिकृता भिद इति द्वन्द्वेन नि्दिष्टाः । अवान्तरक्रियासमाप्तावपि वसन्तवर्णनादे- कवर्णनीयोद्देशेन प्रवृत्तः पर्यायबन्धः । एकं च धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचि- ञ्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा। एकदेशवर्णना खण्डकथा। समस्तफला- न्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा। द्वयोरपि प्राकृतप्रसिद्धत्वाइ्वन्द्वेन निर्देशः । पूर्वेषां तु मुक्तकादीनां भाषायामनियमः । महाकाव्यरूपः पुरुषार्थफल: समस्तवस्तुवर्णनाप्र- बन्धः सर्गबन्घः संस्कृत एव। अभिनेयार्थ दशरूपकं नाटिकात्रोटकरासकप्रकर- णिकादवान्तरप्रेपञ्चसहितमनेकभाषाव्यामिश्ररूपम्। आख्यायिकोच्छ्ासादिना वका- १. 'विषयाश्रयगतमनौचित्यं' ग़. १. 'कमप्रभावाद' क-ख. २. 'निर्देशः' क-ख. ३. 'वृत्तान्तप्रधाना' क-ख. ४. 'प्रसङ्ग' ग.

३ उद््योत:] ध्वन्यालोकः । १७५

वेशिन: कवेस्तदाश्रयमौचित्यम्। तच्च दर्शितमेव। अंन्यत्र कामचारः। मुक्तकेषु हि प्रबन्घेष्विव रसबन्धाभिनिवेशिन: कवयो दृश्यन्ते। यथा हमरुकस्य कवेर्मुक्तकाः शृङ्गाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव। संदानितकादिषु तु विकटनिबेन्घनौचित्यान्मध्यमसमासादीर्घ- समासे एव संघटने। प्रैबन्घाश्रयेषु यथोक्तप्रबन्धौचित्यमेवानुसर्तव्यम्। पैर्यायबन्धे पुनरसमासामध्यमसमासे एव संघटने। कदाचिदर्थौचित्या- श्रयेण दीर्घसमासायामपि संघटनायां परुषा आ्म्या च वृत्ति: परि- हर्तव्या। परिर्कथायां कामचारः। तत्रेतिवृत्तमात्रोपन्यासेन नात्यन्तं रसबन्धामिनिवेशात्। खण्डकथासकलकथयोः प्राकृतप्रसिद्धयोः कुल-

परवकादिना च युक्ता। कथा तद्विरहिता। उभयोरपि गद्यबन्धसरूपतया द्वन्द्वेन निर्देशः । आदिग्रहणाच्चम्पूः । यथाह दण्डी-'गद्यपद्यमयी चम्पूः' इति। अन्य- त्रेति। रसबन्धाभिनिवेशे। ननु मुक्तके विभावादिसंघटना कथं येन तदायत्तो रस: स्यादित्याशब्क्ाह-मुक्तकेष्विति। अमरुकस्येति। 'कथमपि कृतप्र- त्यासत्तौ प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजप्रकल्पितमश्रुतम्। असहृन- सखीश्रोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रमं विवलितदृशा शून्ये गेहे समुच्छसितं ततः ॥' इत्यत्र हि श्रोके स्फुटैव विभावादिसंपत्प्रतीतिः। संदानितकेति । असमासायां हि संघटनायां मन्थररूपा प्रतीति: साकाल्ला सती चिरेण क्रियापदं दूरवर्त्यनुधावति। वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्ता सती न रेसत्वचर्वणायोग्या स्यादिति भावः । प्रबन्धा- श्रयेष्विति। संदानितकादिषु कुलकान्तेषु। यदि वा प्रबन्धेष्वपि मुक्तकस्यासति सद्भावः । पूर्वापर निरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुक्तकम्। यथा- 'त्वामालिख्य प्रणयकुपितां-' इत्यादिश्लोकः। कदाचिदिति रौद्रादिविषये। नात्य- १. 'अन्यत्र तु' क-ख. २. 'बन्धौचित्यात्' ग. ३. 'रचने' ग. ४. 'पद्यप्र- बन्धाश्रितेषु' क-ख. ५. 'पद्बन्धेषु' क-ख. ६. 'कथायां तु' क-खः

१. 'रसतर्व' क-स.

१७६ काव्यमाला।

कादिनिबन्घनभूयस्त्वाद्दीर्घसमासायामपि न विरोधः । वृत्त्यौचित्यं तु बथारसमनुसर्तव्यम्। सर्गबन्धे तु रैसतात्पर्येण यथारसमौचित्यमन्यथा वु कामचारः । द्वयोरपि मार्गयोः सर्गबन्धविधायिनां दर्शनाद्रसतात्पर्य साधीयः । अभिनेयार्थे तु सर्वथा रसबन्घेऽमिनिवेश: कार्यः। आख्या- थिकाकथयोस्तु गद्यनिबन्धनबाहुल्याद्वद्ये च च्छन्दोबन्धर्भिन्नप्स्थानत्वा- दिह नियमे हेतुरकृतपूर्वोंSपि मनाक् करियते। एतद्यथोक्तमौचित्यमेव तैस्या नियामकम्। सर्चत्र गद्यबन्धेऽपि च्छन्दोनियमवर्जिते ॥८॥ यदेतदौचित्यं वक्तवाच्यगतं संघटनाया नियामकमुक्तमेतदेव गद्ये छन्दोनियमवर्जितेऽपि विषयापेक्षं नियमहेतुः । तथा ह्यत्रापि यदा कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावरहितस्तदा कामचारः। रसभाव समन्विते तु वक्तरि पूर्वोक्तमेवामुसर्तव्यम्। तैत्रापि वा विषयौचित्य

न्तमिति। रसबन्धे यो नात्यन्तमभिनिवेशस्तस्मादिति संगतिः । वृत्त्यौच्ि- त्यमिति। परुषोपनागरिकाग्राम्याणां वृत्तीनामौचित्यं यथाप्रबन्धं यथारसं च। अन्यथेति। कथामात्रतात्पर्ये वृत्तिष्वपि कामचारः । द्गोरपीति सप्तमी। कथा- तात्पर्ये सर्गबन्धो यथा भटजयन्तकस्य कादम्बरीकथासारम्। रसतात्पर्य बणा रखु- पंक्षादि। अन्ये तु संस्कृतप्राकृतयोई्वयोरिति व्याचक्षते। तत्र तु रसतात्पर्य साधीय इति यट्ुक्कं तत्किमपेक्षयेति नेयार्थ स्माट । विषयापेक्षमिति। १. 'रस' क-ख-पुस्तकयोनोसिति. २. 'कामचारात्' ग. ३. 'बन्धायिना' ग. ४. 'विभिन्नप्रस्थाने निबन्धनात्वाद' क-श. ५. 'तलाद' क-प्त. ६. 'यथा जात्रापि' म. ७. 'अन्नापि' क-का.

१. 'संबन्धो यथा' ग.

३ उद्दयोत: ] ध्वम्यालोकः । १७७

मेवे। आख्यायिकायां तु भूझ्ा मध्यमसमासादीर्घसमासे एव संघटने। गद्यस्य विकटनिबन्घाश्रयेण च्छायावत्त्वात्। तत्र च तस्य प्रकृष्यमाण- त्वात्। कथायां तु विकटबन्धप्राचुर्येSपि गद्यस्य रसबन्धोक्तमौचित्यमनु- सर्तव्यम्। रसबन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्चिता। रचना विषयापेक्षं ततु किंचिद्विमेदवद् ॥ ९ ॥ अथ वा पद्मवद्गद्यबन्घेSपि रसबन्घोक्तमौचित्यं सर्वत्र संश्रिता रचना भाति। तन्तु विषयापेक्षं किंचिद्विशेषवद्धवति। न तु सर्वाकारम्। तथा हि गद्यबन्धेSप्यतिदीर्धसमासा रचना न विप्रलम्भशृङ्गारकरुणयो- राख्यायिकायामपि शोभते। नाटकादावप्यसमासैव घटना। रौद्रवीरा- दिवर्णने विषयापेक्षं त्वौचित्यं प्रमाणतोऽपकृष्यते प्रकृष्यते च। तथा ह्याख्यायिकायां नात्यन्तमसमासा खविषयेSपि नाटकादौ नातिदीर्घस- मासा चेति संघटनाया दिगनुसर्तव्या। गद्यबन्धस्य मेदा एव विषयत्वेनानुमन्तव्याः । स्थितिपक्षं दर्शयति-रसबन्धो- कमिति। बृत्तौ च वाशब्दोऽस्पैव पक्षस्य स्थितिद्योतकः । यथा-'स्रन्रियो नर- पतिर्वह्धिर्विष युक्या निषेवितम्। खार्थाय यदि वा दुःखसंभारायैव केवलम् ।' इति। रचना संघटना। तर्हि विषयौचित्यं सर्वथैव त्यकं, नेत्याह-तदेव रसौ- चित्यं विषयसहकारितयापेक्ष्य किंचिद्विमेदोSवान्तरवैचित्र्यं विद्यते यस्य संपाद्यत्वेन तादशं भवति। एतद्याचष्टे-तस्विति। सर्वाकारमिति क्रियाविशेषणम्। अस- मालैवेति। सर्वत्रेति शेषः । तथा हि वाक्याभिनयलक्षणे 'चूर्णपादैः प्रसननैः' इत्यादि मुनिरम्यधात्। अत्रापवादमाह-तथेति। नाटकादाविति। खवि- षयेषपीति संबन्ध: । एवं संघटनायां च लक्ष्यक्मो दीप्यत इति निर्णीतम्। प्रबन्धे दीप्यत इति तु निर्विवाद सिद्धोऽयमर्थ इति नात्र वक्तव्यं किंचिदरिति। केवलं कवि- १. 'एतत्' क.ख. २. 'भवति' क-ख.

१२ ध्व० लो०

१७८ काव्यमाला।

'इति काव्यार्थविवेको योऽयं चेतश्चमत्कृतिविधायी। सूरिभिरनुसृतसारैरस्मदुपज्ञो न विस्मार्यः ॥' इति। इदानीमलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिः प्रबन्धात्मा रामायणमहाभारतादौ पकाशमानः प्रसिद्ध एव। तस्य तु यथा प्रकाशनं तत्प्रतिपाद्यते- विभावभावानुभावसंचार्यौचित्यचारुणः । विधिः कैथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस् वा ॥१० ॥ इति वृत्तवैशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिम्। उत्प्रेक्ष्योऽव्यन्तराभीष्टरसोचितकथोनयः॥११॥ संधिसंध्यङ्गघटनं रसाभिव्यक्त्यपेक्षया। न तु केवलया शास्त्रस्थितिसंपादनेच्छया॥ १२ ॥ उद्दीपनप्रशमने येथावसरमन्तरा। रसस्यारब्धविश्रान्तेरनुसंधानमङ्गिनः ॥१३।। अलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्षकत्दे निबन्धनम् ॥ १४।। प्रबन्धोऽपि रसादीनां व्यञ्जक इत्युक्तं तस्य व्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। प्रथमं तावद्विभावभावानुभावसंचार्योचित्यचारुण: कथाशरीरस्य विधिर्य- थायथं प्रतिपिपादयिषितरसभावाद्यपेक्षया य उचितो विभावो भावोऽनु-

सेहृदयान्व्युत्पादयितुं रसव्यज्जनयेतिकर्तव्यताप्रबन्धस्य सा निरूप्येत्याशयेनाह- इदानीमिति। इदानीं तत्प्रकारजातं प्रतिपाद्यत इति संबन्धः। प्रथमं तावदिति(ह) प्रबन्धस्य व्यज्जकत्वे ये प्रकारास्ते क्रमेणैवोपयोगिनः । पूर्व हि कथापरीक्षा। तत्रा- धिकावाप: फलपर्यन्तानयनम्। रसं प्रति जागरणम्। तदुचितविभावादिवर्णनेऽ- लंकारौचित्यमिति। तत्मेण व्याचष्टे-विभावेत्यादिना। तदौचित्येति। १. इयमार्या क-ख. पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'ध्वनिप्रबन्धो रामायण' ग. ३. 'तथा' ग. ४. 'वशायत्तां' ख. ५. 'यथा वा रसमन्तरा' क-ख. ६. 'प्रतिपिपादयिष्यते' ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः। १७९

भाव: संचारी वा तदौचित्यचारुण: कथाशरीरस्य विधिर्व्यञ्जकत्वे निबन्ध- नमेकम्। तत्र विभावौचित्यं तावत्प्रसिद्धम्। भावौचित्यं तु प्रकृत्यौचित्या- त्। प्रकृतिर्युत्तममध्यमाधमभावेन दिव्यमानुषादिभावेन च विभेदिनी। तां यथायथमनुसृत्यासंकीर्ण: स्थायी भाव उपनिबध्यमान औचित्यवान्भव- ति। अन्यथा तु केवलमानुषाश्रयेण दिव्येस्य केवलदिव्याश्रयेण वा मानु- वस्योत्साहादय उपनिबध्यमाना अनुचिता भवन्ति। तथा च केवलमा- नुषस्य राजादेर्वर्णने सप्तार्णवलङ्गनादिलक्षणा व्यापारा उपनिबध्यमानाः सौष्ठवभृतोऽपि नीरसा एव नियमेन भान्ति। तत्र त्वनौचित्यमेव हेतुः। ननु नागलोकगमनादयः सातवाहनप्रभृतीनां श्रूयन्ते। तदलोकसामा- न्यप्रभावादतिशयवर्णने किमनौचित्यं सर्वोरवींभरणक्षमाणां क्षमाभुजामिति नैतदस्ति। न वयं ब्रूमो यत्प्रभावातिशयवर्णनमनुचितं राज्ञाम्, किंतु केवलमानुषाश्रयेण योत्पाद्यवस्तुकथा क्रियते तस्यां दिव्यमौचित्यं न योजनीयम्। दिव्यमानुषायां तु कथायामुभयमौचित्य योजनमविरुद्धमेव। यथा पाण्ड्ादिकथायाम्। सातवाहनादिषु तु येषु यावर्दपदानं श्रूयते तेषु तावन्मात्रमनुगम्यमानमनुगुणत्वेन प्रतिभासते। व्यतिरिक्तं तु तेषामेवोपनिबध्यमानमनुचितम् । तदयमत्र परमार्थ :-

शङ्गारवर्णनेच्छुना तादृशी कथा यैस्यामृतुमाल्यादेर्विभावस्य लीलादेरनुभावस्य हर्ष- वृत्त्यादेः संचारिण: स्फुटमेव संभव इत्यर्थः । प्रसिद्धमिति लोके भरतशास्त्रे च। व्यापार इति। तद्विषयोत्साहोपलक्षणमेतत्। स्थाय्यौचित्यं हि व्याख्येयत्वेनोप- क्रान्तं नानुभावौचित्यम्। सौष्ठवभृतोSपीति। वर्णनामहिम्नेत्यर्थः। तत्र त्विति नीरसत्वे। व्यतिरिक्तं त्विति। अधिकमित्यर्थः । एतदुक्क भवति-यत्र विने- १. 'शुत्तमाधमभावेन' ग. २. 'दिव्यस्योत्तम' ग. ३. 'मनुष्यस्य' ख, केवल- मनुष्यस्य' ग. ४. 'आपादनं' ग. ५. 'तदेव' क-ख. १. 'तथा' क-पा. २. 'यथा' क-ा. ३. 'सद्ावः' क-ख.

१८० काव्यमाला।

'अनौचित्याहते नान्यद्रसभक्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ।।' अत एव च भरते प्रबन्धप्रख्यातवस्तुविषयत्वं प्रख्यातोदात्तनाय- कत्वं च नाटकस्यावश्यकर्तव्यतयोपन्यस्तम्। तेन हि नायकौचित्यानौ- चित्यविषये कर्तव्ये कविर्न विमुह्यति। यस्तूत्पाद्यवस्तु नाटकादि कुर्या- त्तस्याप्रसिद्धानुचितनायकस्वभाववर्णने महान्प्रमादः । ननु यद्युत्साहा- दिभाववर्णने कथचिद्दिव्यमानुष्याद्यौचित्यपरीक्षा क्रियते तत्कियताम्, रत्यादौ तु कि तया प्रयोजनम्। रतिर्हि भारतवर्षोंचितेनैव व्यवहारेंण दिव्यानामपि वर्णनीयेति स्तितिः । नैवम्। तत्रौचित्यातिक्मेण सुतरां

यानां प्रतीतिखण्डना न जायते तादग्वर्णनीयम्। तत्र कैवलमानुष एकपदे सप्तार्ण- वलङ्गनमसभाव्यमानतयानृतमिति हृदये स्फुरदुपदेश्यस्य न् ... पा ... स्याप्यलीकर्ता बुद्धौ निवेशयति । रामादेस्तु तथाविधमपि चरितं पू ...... पि न संप्रत्ययोपारूढ- मसत्यलया चकारिति। अत एव तस्मापि यदा प्रभावान्तरमुत्प्रेक्ष्यते तदा तादशमेव न त्वसंभावनास्पदं वर्णनीयमिति। तेन हीति। प्रख्यातोदात्तनायकवस्तुत्वेन न व्यामुह्यतीति किं वर्णनीयमिति। यस्त्विंति कविः। महान्प्रमाद इति तेनोत्पाद्यवस्तु नाटकादि निरूपितं मुनिनेति न कर्तव्यमिति तात्पर्यम्। आदिशब्दः प्रकारे स्वित्ये- वमादेः () प्रसिद्धदेवचरितस्य न संग्रहोऽर्थः । अन्यस्तु-'उपलक्षणमुक्तो बहु- व्रीहिरिति प्करणमात्रोक्तम्, इत्याह। 'नाटकादि' इति वा पाठः। तैदादिग्रहणं प्रका- रसूचकम्। तेन मुमिनिरूपिंते नाटिकालक्षणे प्रकरणनोटकायोगादुत्पाद्यं वस्तु। 'नाथको नृपतिः' इत्यत्न यथासंर्येन प्रख्यातोदात्तमृपतिनायकत्वं बोद्धेग्यमिति भाव:। कथं त्हिं संभोगशज्ञार: कबिना निवध्यतामित्याशक्काह-नन्विति। १. 'कर्तव्ये' म-पुस्तके नास्ति. २. 'व्यामुह्यति' ग. १. 'रफुरदुपदेशस्य चतुर्वगोगचरितसंप्रत्वयोफरूट' व-ल. २. 'नाटिकादि" क-ख. ३. 'अनादि' कला ४. 'वाय्ययोगाढ' क ख. ५. 'बोज्द्' म.

३ उद्द्योत: ] छान्यालोक: 1 १८१

दोषः । तथा ह्यघमप्रकृत्वौचित्येनोत्तमप्रकृतेः शृङ्गारोपनिबन्धने का भवेन्नोपहास्यता। विविधं प्रकृत्यौचित्यं भारते वर्षेऽप्यस्ति शृङ्गारविष- यम्। यत्त्वन्यद्दिव्यमौचित्यं त[द]त्रानुपकारकमेवेति चेत्, न वयं दिव्यमौचित्यं शृङ्गारविषयमन्यत्किंचिड्रूमः । कि तर्हि भारतवर्षविषये यथोत्तमनायकेषु राजादिषु शङ्कारोप निबन्घस्तथा दिव्याश्रयोऽपि शोभते। न च राजादिषु प्रैसिद्धग्राम्यशृङ्गारोपनिबन्धनं प्रसिद्धं नाटकादौ। तथैव देवेषु तत्पेरिहर्तव्यम्। नाटकादेरभिनेयेत्वादभिनेयस्य च संभोगशृ- ङ्वाराविषयत्वात्तत्र परिहार इति चेत्, न । यद्यभिनयस्यैवंविषय- स्यांसह्यता तत्काव्यस्यैवंविषयस्य सा केन निवार्यते। तस्मादभिनेयार्थे च काव्ये यदुत्तमप्रकृते राजादेरुंत्तमप्रकृतिभिर्नायिकाभिः सह ग्राम्यसंभोग- वर्णनं तत्पित्रोः संभोगवर्णनमिव सुतरामसह्यम्। तथैवोत्तमदेवताविषयम्। न च संभोगशृङ्गारस्य सुरतलक्षण एवैकः प्रकारः, यावदन्येऽपि प्रभेदाः परस्पर्रेमदर्शनादयः संभवन्ति। ते कैंस्मादुत्तमप्रकृतिविषये न वर्ण्यन्ते। तस्मादुत्साहवद्रतावपि प्रकृत्यौचित्यमनुसर्तव्यम्। तथैव विस्मयादिषु। यत्त्वेवंविधे विषये महाकवीनामप्यसमीक्ष्यकारिता लक्ष्ये दृश्यते स दोष एव। स तु शक्तितिरस्कृतत्वात्तेषां न लक्ष्यत इत्युक्तमेव। अनु- भावौचित्यं तु भरतादौ प्रसिद्धमेव । इयत्तूच्यते-भरतादिस्थिति तथैवेति। मुनिनापि स्थाने प्रकृत्यौचित्यमेव विभावानुभावादिषु बहुतरं प्रमाणीकृतं 'स्थैर्येणोत्तममध्यमाश्रमाणां नीचानां संत्रमेण' इत्यादिवदता इयत्त्विति। लक्षण- १. 'यत्तु दिव्यं' ग. २. 'शद्वार उपनिबद्धः' क-ख. ३. 'अप्रसिद्धभ्राम्य- संभोगशङ्गार' क-ख. ४. 'परिहातव्यम्' क. ५. 'अभिनेयार्थत्वात्तत्र परिहारः' ग. ६. 'असत्यता' क.ख. ७. 'उत्तमस्त्रीभि: सह' ग. ८. 'वर्णनवत्सुतरामसभ्यम्' क-ख. ९. 'यावदन्ये च परस्पर प्रेमदर्शनादयः प्रभेदाः सन्ति' स्त्रन. १०.'तस्मात्' ग. १. 'इयं त्वित्यादिना'क-ख.

१८२ काव्यमाला।

चानुवर्तमानेन महाकविप्रवन्धांश्र पर्यालोचयता खप्रतिभां चानुसरता कविनावहितचेतसा भूत्वा विभावाद्यौचित्यम्रंशपरित्यागे परः प्रयतो विधेयः। औचित्यवतः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ग्रहो व्यञ्ञक इत्यनेनैतत्प्रतिपादयति-यदितिहासादिषु रसवतीषु कथासु विविधासु सतीष्वपि यत्तत्र विभावादयौचित्यवत्कथाशरीरं तदेव ग्राह्यं नेतरत्। वृत्तादपि च कथाशरीरादुत्प्रेक्षिते विशेषतः प्रयत्नवता भवितव्यम्। नहि तत्रानवधानात्स्खलतः कवेरव्युत्पत्तिसंभावना महती भवति। परिकर श्लोकश्रात्र- 'कथाशरीरमुत्पाद्यवस्तु कार्य तथातथा। यथा रसमयं सर्वमेवैतत्प्रतिभासते ॥' तत्र चाभ्युपायः सम्यग्विभावाद्यौचित्यानुसरणम्। तच्च दर्शितमेव। किंच, 'सन्ति सिद्धरसप्रख्या ये च रामायणादयः । कथाश्रया न तैर्योज्या सेच्छा रसविरोधिनी।।'

जञत्वं लक्ष्यपरिशीलनमदृष्टप्रसादोदितखप्रतिभाशालित्वं चानुसर्तव्यमिति संक्षेपः। रसवतीष्वित्यनादरे सप्तमी। रसवत्त्वं चाविवेचकजनाभिप्रायेण च मन्तव्यम्। वि- भावाद्यौचित्येन हि विना का रसवत्ता कवेरिति। तस्माद्विभावाद्यौचित्यमेव रसवत्ता- प्रयोजकं नान्यदिति भावः । नहि तत्रति। [इति]हासवशादेवं मया निबद्धमिति जात्यन्तरमपि संभवति। तत्र चेति। रसमयत्वसंपादने। सिद्धेति । सिद्ध आखादमात्रशेषो न तु भावनीयो रसो येषु। कथानामाश्रया इतिहासास्तरितिहा- सार्थैः सह स्वेच्छा न योज्या। कथंचिद्वा यदि योज्यते तत्तत्प्रसिद्धिविरुद्धा न १. 'औचित्यवता' क-ख. २. 'तां स्थितिं वानुवर्तमानेन वृत्तादपि कथा' क-ख. ३. 'शरीरात्' क-ख. ४. 'कथाश्रयात्तु' क-ख. १. 'चानुमन्तव्यम्' कख. २. 'चाविवेकेनाभिमानामि' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १८३

तेषु कथाश्रयेषु तावत्सेच्छैव न योज्या। यदुक्तम्-'कथामार्गे न चातिक्मः'। सवेच्छापि यदि योज्या तद्रसविरोधिनी न योज्या। इदमपरं प्रबन्धस्य रसाभिव्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। इतिवृत्तवशायातां कर्थ- चिद्रसाननुगुणां स्थिति त्यक्त्वा पुनरुत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टर सोचितकथोन्नेयो विधेय: यथा कालिदासप्रबन्धेषु। यथा व सर्वसेनविरचिते हरिविजये। यथा च मदीय एवार्जुनचरिते महाकाव्ये। कविना प्रबन्धमुपनिबन्नता सर्वात्मना रसपरतत्रेण भवितव्यम्। तत्रेतिवृत्ते यदि रसाननुगुणां स्थितिं पश्येत्तां भङ्क्त्वापि खतब्रतया रसानुगुणं कथान्तरमुत्पादयेत्। न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वहणेन किचित्प्रयोजनम् । इतिहासादेव तत्सिद्धेः। रसादिव्यञ्जकत्वे प्रबन्धस्य चेदमन्यन्मुख्यं निबन्धनं यत्संधीनां मुख-

योज्या। यथा रामस्य धीरललितत्वयोजनेन नाटिकानायकत्वं कुर्यादिति त्वत्यन्ता- समज्सम् । यदुक्तमिति । रामाभ्युदये यशोवर्मणा-'स्थितमिति यथा शय्यां-'। कालिदासेति। रघुवंशेऽजादीनां राज्ञां विवाहादिवर्णनं नेतिहै।सेषु निरूपितम् । हरिविजये कान्तानुनयनाऊ्गत्वेन पारिजातहरणादि निरूपितमितिहा- सेषु दृष्टमपि । तथार्जुनचरितेऽर्जुनस्य पातालविजयादिवर्णितमितिहासप्रसिद्धम्। एतदेव युक्तमित्याह-कविनेति । संधीनामिति । इह प्रभुसंमितेभ्यः श्रुतिस्मृतिप्रभृतिभ्यः कर्तव्यमिदमित्याज्ञामात्रपरमार्थेभ्यः शास्त्रिभ्यो ये न व्युत्पन्नाः, न चाप्यस्येदं वृत्तममुष्मात्कर्मण इत्येवं युक्तियुक्तकर्मफलसंबन्धप्रकटनकारिभ्यो मित्रसंमितेभ्य इतिहासशास्त्रेभ्यो लब्धव्युत्पत्तयः, अथवावश्यव्युत्पाद्याः प्रजार्थ- संपादनयोग्यताकान्तराजपुत्रप्रायास्तेषां हृदयानुप्रवेशमुखेन चतुर्वर्गोपायव्युत्प- सिरवधार्या। हृदयानुप्रवेशश्च रसास्ादमय एव। स च रसश्चतुर्वर्गोपाय-

१. 'निदर्शनम्' क-ख.

१. 'इतिहासादिध्वनिरूपितम्' क-ख.

१८४ काव्यमाला।

प्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणाख्यानां तदङ्वानां चोपक्षेपादीनां घटनं रसा-

व्युत्पत्तिनान्तरीयकविभावादिसंयोगप्रसादोपनत इत्येवं रसोचितविभावाद्यनुबद्धर- साखादवैवश्यमेव खरसभाविन्यां व्युत्पत्तौ प्रयोजकमिति प्रीतिरेवे व्युत्पत्तेः प्यो- जिका। श्रीत्यात्मा च रसस्तदेव नाव्यं नाट्य एव च वेद इत्यस्मदुपाध्यायः । न चैते प्रीतिव्युत्पत्ती भिन्नरूपे एव। द्वयोरप्येकविषयत्वात्। विभावाद्यौचित्यमेव हि सद्यःप्रीतेर्निदानमित्यसकृदवोचाम। विभावादीनां तद्रसोचितानां यथास्वरूपवेदनं फलपर्यन्तीभूततया व्युत्पत्तिरित्युच्यते। फलं च नाम यददृष्टवशादेवताप्रसादाद- न्यतो वा जायते। न च तदुपदेश्यम्। तत उपायो व्युत्पत्तियोगात्। तेनोपाय- करमेण प्रवृत्तस्य सिद्धिः अनुपायद्वारेण प्रवृत्तस्य नाश इत्येवं नायकप्रतिनायकत्वेना- र्थानर्थोपायव्युत्पत्तिः कार्या । उपायश्व कर्त्राश्रीयमाणः पञ्चावस्था भजते। तद्यथा-स्वरूपं, स्वरूपात्किंचिदुच्छ्वासतां, कार्यसंपादनयोग्यतां, प्रतिबन्धोपनि- पातेन शङ्क्यमानतां, निवृत्तिप्रतिपक्षतायां बाधकबाधनेन सुदृढफलपर्यन्तताम्। एवमार्तिसहिष्णूनां विप्रलम्भभीरूणां प्रेक्षापूर्वकारिणां तावदेवं कारणोपादानम्। ता एवंविधा: प्चावस्थाः कारणगता मुनिनोक्ताः-'संसाध्ये फलयोगे तु व्यापारः कारणस्य यः । तस्यानुपूर्व्या विज्ञेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोक्तृभिः ॥ प्रारम्भश्व प्रय- वश्च तथा प्राप्तेश्व संभवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पश्चमः ॥' इति। एवं या एताः कारणस्यावस्थास्तत्संपादकत्वकर्तुरितिवृत्तं पश्चधा विभक्तम्। त एव मुखप्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणाख्या अन्वर्थनामानः पञ्चसंधय इतिवृत्तखण्डाः। संधीयन्त इति कृत्वा तेषामपि संधीनां खनिर्वाह्य प्रति तथा क्रमदर्शनादवान्तर- मिन्ना इतिवृत्तभागा: संध्यक्गानि 'उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्' इत्या- दीनि। अर्थप्रकृतयो नैवान्तर्भूताः । तथा हि खायत्तसिद्धेबींजं बिन्दुः कार्यमिति तिस्रः। बीजेन सैर्वव्यापारहेतुना बिन्दुनानुसंधानात्मना कार्येण निर्वाहरूपेण संद- र्शनाध्यँवसायरूपा ह्येतास्तिस्रोऽर्ये संपादये कर्तुः प्रकृतयः स्भावविशेषाः । सचि- वायत्तसिद्धित्वे तु सचिवस्य तदर्थमेव वा स्वार्थमपि वा प्रवृत्तत्वेन प्रकीर्णत्वप्रसिद्ध- त्वाभ्यां प्रकरीपताकाव्यपदेशतयोभयसंबन्धी व्यापारविशेषः प्रकरीपताकाशब्दा- १. 'विभावाच्ुपनिबन्धे' क-ख. २. 'प्रतीतिरेव' क. ३. 'एवमास्तिकसहिष्णूनां' म. ४. 'सर्वव्यापनात्' क-ख. ५. 'संधानात' क ख. ६. 'निर्वाहासंदर्शन' क्-रा. ७. 'व्यवसाय' ग.

३ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः। १८५

भिव्यक्त्यपेक्षया। यथा रत्नावल्याम्। न तु केवलं शास्त्रस्थितिसंपाद- नेच्छया। यथा वेणीसंहारे विलासाख्यस्य प्रतिमुखसंध्यङ्गस्य प्रकृतरस- निबन्धाननुगुणमपि द्वितीयेडक्के भरतमतानुसरणमात्रेच्छया घटनम्। इदं चापरं प्रबन्धस्य रसव्यञ्जकत्वे निमित्तं यदुद्दीपनप्रशमने यंथावसरं ...

भ्यामुक्त इति। एवं प्रस्तुतफलनिर्वाहणम्। तस्याधिकारिकस्य वृत्तस्य पश्चसंधित्वं पूर्णसंध्यङ्गता च सर्वजनव्युत्पत्तिदायिनी निबन्धनीया। प्रासङ्गिके त्वितिवृत्ते नायं नियम इत्युक्तं 'प्रासङ्ञिके परार्थत्वान्न ह्वेष नियमो भवेत्' इति मुनिना। एवंस्थिते रत्नावल्यां धीरललितस्य नायकस्य धर्माविरुद्धसंभोगसेवायामनौचित्याभावात्प्रत्युत न निःसुखः स्यादिति श्लाध्यत्वात्पृथ्वीराज्यमहाफलान्तरानुबन्धिकन्यालाभफलोद्देशेन प्रस्तावनोपक्रमे पश्चापि संधयोऽवस्थापश्चकसहिताः समुचितसंध्यङ्गपरिपूर्णा अर्थ- प्रकृतियुक्ता दर्शिता एव। 'प्रारब्धेऽस्मिन्सामिनो वृद्धिहेतौ- इति हि बी- जादेव प्रभृति 'विश्रान्तविग्रहकथः-' इति 'राज्यं निर्जिंतशत्रु-' इति च वचोभिः 'उपभोगसेवावसरोऽयम्' इत्युपक्षेपात्प्रभृति हि निरूपितम् । एतत्तु समस्तसंध्य- अस्वरूपं तत्पाठपृष्ठं प्रदर्श्यमानमतितमां ग्रन्थगौरवमावहति । प्रत्येकेन तु प्रद- शर्यमानं पूर्वापरानुसंधानवन्ध्यतया केवलं संमोहदायि भवतीति न वितथम्। अस्यार्थस्य यत्नावधेयत्वेनेष्टत्वात्खकण्ठेन यो व्यतिरेक उक्तो 'न तु केवलया' इति तस्योदाहरणमाह-न त्विति। केवलशब्दमिच्छाशब्दं च प्रयुआनस्यायमा- शय :- भरतमुनिना संध्यज्ञानां रसान्नभूतमिति वृत्तप्रशस्त्युपादानमेव प्रयोजनमु- कम्। न तु पूर्वरङ्गषददृष्टसंपादनं विघ्नवारणम्। यथोक्त्तम्-'इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम् ।। आश्चर्यवदभि- ख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अज्वानां षद्डिधं ह्ेतदृष्टं शास्त्रे प्रयोजनम् ।I' इति। ततश्च, 'समीहा रतिभोगार्थो विलास: परिकीर्तितः ।' इति, प्रतिमुखसंध्यत्नविला- सलक्षणे रतिभोगशब्द आधिकारिकरसोचितस्थायिभावोपव्यञ्ञकविभावाद्युपलक्षणा- र्थत्वेन प्रयुक्तः । यथा-'तत्वं नाधिगतार्थः-' इति । प्रकृतो ह्यत्र वीररसः । उद्दीपन इति। उद्दीपनं विभावादिपेरिपूरणम्। यथा-'अयं स राआ उदयणो १. 'यथावसरं ...... रहस्य' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. १. 'स्वरूपतत्परं पृष्ठे अदर्श्यमान' ग. २. 'प्रमुख' क. ३. 'सायिम:बोवपत्तक' रु. ४. 'पूरणया' क-खा.

१८६ काव्यमाला।

·... रसस्य। यथा रत्नावल्यामेव। पुनरारब्धविश्रान्ते रसस्याङ्किनोऽनु- संधिश्च। यथा तापसवत्सराजे। प्रबन्धविशेषस्य नाटकादे रसव्यक्ति- निमित्तमिंदं चावगन्तव्यं यदलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। शक्तो हि कवि: कदाचिदलंकारनिबन्धने तदाक्षिप्ततयैवानपेक्षितरस-

त्ति' इत्यादि सागरिकायाः प्रशमनं वासवदत्तातः पलायने पुनरुद्दीपनं चित्रफलको- ल्लेखे प्रशमनं सुसंगताप्रवेशे ...... इत्यादि । गाढं ह्यनवरतपरिमृदितो रसः सुकुमारमालतीकुसुमवज्झटित्येव ग्लानिमवलम्बते। विशेषतस्तु शाज्गारः । यदाह मुनिः-'यद्वाम्याभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते। दुर्लभत्वं यतो नार्या: कामिनः सा परा रतिः ॥' इति। वीररसादावपि यथावसरमुद्दीपन- प्रशमनाभ्यां विनापि झटित्येवाद्धुतफलकल्पे साध्ये लब्धे प्रकटीचिकीर्षिंत उपायोपेयभावो न प्रदर्शित एव स्यात्। पुनरिति । इति वृत्तवशादार- ब्धाशक्ष्य मानप्राया न तु सर्वथैवोपनता विश्रान्तिर्विच्छेदो यस्य स तथा। रस- स्येति। रसाङ्गभूतस्य कस्यापीति यावत्। तापसवत्सराजे हि वासवदत्ताविषयो जीवितसर्वखवाभिमानात्मा प्रेमबन्धस्तद्विभावाद्यौचित्यात्करुणविप्रलम्भादिभूमिकां गृ- ह्वन्समस्तेतिवृत्तव्यापी। राज्यप्रत्यायिवृत्त्या हि सचिवनीतिमहिमोपनतया तदङ्गभू- तपझ्मावतीलांभानुगतयानुप्राण्यमानरूपा परमामभिलषणीयतमतां प्राप्ता वासवदत्ता- धिगतिरेव तत्र फलम्। निर्वहणे हि 'प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः संबन्धोऽ- भूद्दर्शकेन' इत्येवं देवीलाभप्राधान्यं निर्वाहितम् । इयति चेतिवृत्तवैचित्र्ये चित्रे भित्तिस्थानीयो वासवदत्ताप्रेमबन्धः प्रथममत्रारम्भात्प्रभृति पद्मावतीविवाहश्चेति तस्यैव व्यापारात्। तेन स एव वासवदत्ताविषयः प्रेमबन्धः कथावशादाशङ्कयमान- विच्छेदोऽपि प्रबन्धसहितः । तथाहि-प्रथमे तावदक्के स्फुटं स एवोपनिबद्धः 'तद्वकेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदोषस्तथा तद्रोघ्यैव-' इत्यादिना, 'बद्धोत्कण्ठ- मिदं मनः किमथवा प्रेमा समाप्तोत्सवम्' इत्यन्तेन। द्वितीयेऽपि 'दृष्टिर्नामृतवैर्षिणी १. 'परमवगन्तव्यम्' ग. १. 'सुमङलता' क., 'सुसंगतातः' ग. २. 'हनुवासरमृदितसुकुमार' क.ख. ३. 'फुलकत्पो मध्ये', क-ख. ४. 'रागानु' ग. ५. 'इतिवद्यापारात्' क-ख. ६. 'विच्छेदबन्ध' ख. ७. 'धर्मिंणी' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक:। १८७

बन्धः प्रबन्धमारभते तदुपदेशार्थमिदमुक्तम्। दृश्यन्ते च कवयोडलं- कारनिबन्घनैकरंसा अनपेक्षितरसाः प्रबन्धेषु। किं च । अनुखानोपमात्मापि प्रभेदो य उदाहृतः । ध्वनेरस्य प्रबन्धेषु भासते सोऽपि केषुचित् ॥१५॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरनुरणनरूपव्यङ्गयोऽपि यः प्रभेद उदाहृतो द्विप्रकारः सोऽपि प्रबन्धेषु केषुचिद्द्योतते। तद्यथा मधुमथन-

स्मितमधुप्रस्यन्दि वकरं नु किम्' इत्यादिना स एव विच्छिन्नविच्छिन्नोऽप्यनुसंहितः। तृतीयेऽपि 'सर्वत्र ज्वलितेषु वेश्मसु भयादालीजने विद्रुते श्वासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तया। हा नादेति मुहुः प्रलापपरया दुग्धं वराक्या तथा शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे ॥' इत्यादिना। चतुर्थेऽपि 'देवी- स्वीकृतमानसस्य नियतं खप्नायमानस्य मे तद्गोत्रग्रहणादियं सुवदना यायात्कथं न व्यथाम्। इत्थं यत्र्रणया कथंकथमपि क्षीणा निशा जाग्रतो दाक्षिण्योपहतेन सा प्रियतमा खप्रेऽपि नासादिता ॥' इत्यादिना। पश्चमेऽपि समागमप्रत्याशया करुणे निवृत्ते विप्रलम्भेऽङ्कुरिते 'तथाभूते तस्मिन्मुनिवचसि जातागसि मयि प्रयाणेऽन्त- रगूढां रुषमुपगता मे प्रियतमा। प्रसीदेति प्रोक्ता न खलु कुपितेत्युक्तिविधुरं समु- द्विन्रा पीतैर्नयनसलिलै: स्थास्यति पुनः ॥' इत्यादिना। षष्ठेऽपि 'त्वत्संप्राप्तिविलोभि- तेन मनसा प्राणा मया धारिताः' इत्यादिना। अलंकृतीनामिति योजनापेक्षया कर्मणि षष्टी। दृश्यन्ते चेति। यथा खप्नवासवदत्ताख्ये नाटके-'संजितपक्ष्मकपाटं नयनद्वारं सरूपतडनेन (?)। उद्धाय्य सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ॥' इति। न केवलं प्रबन्धेन साक्षाद्यक्कयो रसो यावत्पारम्पर्येणापीति दर्शयितुमुपक- मते-किं चेति। अनुखानोपमः शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्ष यो ध्वने: प्रभेद उदाहतः स केषुचित्प्रबन्धेषु निमित्तभूतेषु व्यञ्रकेषु सत्सु व्यञ्ञयतया स्थित: सन् १. 'रसानपेक्षाः' क-ख.

१. 'पुरः' क-ख. २. 'चलितैः' ग.

१८८ काव्यमाला।

विजये पाञ्चजन्योक्तिषु। यथा वा ममैव कामदेवस्य सहचरसमागमे विषमबाणलीलायाम्। यथा च गृधगोमायुसंवादादौ महाभारते।

अस्येति रसादिध्वनेः प्रकृतस्य भासते। व्यज्जकतयेति शेषः । वृत्तिग्रन्थोऽप्येवमेव योज्यः । अथ चानुखानोपमः प्रभेद उदाहृतो यः प्रबन्धेषु भासते अस्यापि 'दोत्यो लक्ष्यक्रमः क्वचित्' इत्युत्तरश्लोकेन कारिकावृत्त्योः संगतिः। एतदुक्तं भवति-प्रबन्धेन कदाचिदनुरणनरूपव्यक्गयो ध्वनिः साक्षाद्यज्यते स तु रसादि- ध्वनौ पर्यवस्यतीति। यदि तु स्पष्टमेव व्याख्यायते तदा ग्रन्थस्य पूर्वोत्तरस्यालक्ष्य- क्रमविषयस्य मध्ये ग्रन्थोऽयमसंगतः स्यात्, नीरसत्वं च पाश्वजन्योक्त्ादीनामुक्तं स्यादित्यलम्। 'लीलादाढा शुध्यूड्डासअलमहिमण्डलसश्चिअ अज्ज। कीस्मसुणाला- हरतुज्जआइ अङ्गम्मि ।I' इत्यादयः पाश्वजन्योक्तयो रुक्मिणीविप्रलब्धवासुदेवा- शयप्रतिभेदनाभिप्रायमभिव्यञ्जयन्ति। सोऽभिव्यक्तः प्रकृतरसस्रूपपर्यवसायी। सहचरा वसन्तयौवनमलयानिलादयसतैः सह समागमे। 'मिअवहण्डिअरोरो णिर- झुसो अविवेअरहिओ वि। सविण वि तुमम्मि पुणोवन्ति अ अतन्ति पुंमुसिम्मि' इत्यादयो यौवनस्योक्तयस्तत्तन्निजस्वभावव्यजिकाः । स्वभावः प्रकृतरसपर्यवसायी। यथा चेति। शमशानावतीण पुत्रदाहार्थमुद्योगिनं जनं विप्रलब्धुं गृध्रो दिवा शव- शरीरभक्षणार्थी शीघ्रमेवापसरत यूयमित्याह। 'अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्र- गोमायुसंकुले। कङ्डालबहले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे॥। न चेह जीवितः कश्चिल्काल- धर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ।।' ईत्याद्यवोचत्। गोमायुस्तु निशोदयावधि अमी तिष्ठन्त्विति ततो गृधादपहत्याहं भक्षयिष्यामीत्य- भिप्रायेणावोचत्। 'आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविघ्रो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन।। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्या- तकथं बालास्त्यक्ष्यध्वमविश्किताः II' इत्यादि। स चाभिप्रायो व्यक्तः शान्तरस एव परिनिष्ठिततां प्राप्तः । एवमलक्ष्यक्मव्यज्ञयस्य् रसाद्विध्वनेर्यद्यपि वर्णेभ्यः प्रमृति प्रबन्धपर्यन्ते व्यअ्ञकवर्गे निरूपितेन निरूपणीयान्तरमवश्चिष्यते तथापि १. 'अय्यापि' क-ख. २. 'इलोदाड गुंवरि अस ... म्रहिमंत्रतुं सविभअं ज। की ... रणानि तुंझगरुआ ... इमझम्मि ।' ग. सरवेंषु पुस्तकेष्वेतदग्रिमं च प्राकृतमल. शुदमस्ति, ३. 'नियम' ग. ४. 'हत्यायनेकमनोचत' क-सा. ५. 'जम्मुकस्त' ग. ६. 'भक्षयामि' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक: । १८९

सुप्िङन्वचनसंबन्धैस्तथा कारकशक्तिमिः। कृत्तद्धितसमासैश द्योत्योऽलक्ष्यक्रमः क्रचित् ॥१६ ॥ अलक्ष्यक्रमो ध्वनेरात्मा रसादिभि: सुब्विशेषैस्तिङ्विशेषैर्वचनवि- शेषैः संबन्धविशेषैः कारकशक्तिमिः कृद्विशेषैस्तद्धितविशेषैः समासै- श्रेति। चशब्दान्निपातोपसर्गकालादिभि: प्रयुक्तेरभिव्यज्यमानो दृश्य- ते। यथा- 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिग्धिक्शकजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥' अत्र हि श्लोके भूयसा सर्वेषामप्येषां स्फुटमेव व्यञ्जकत्वं दृश्यते।

कविसहृदयानां शिक्षां दातुं पुनरपि सूक्ष्मदृशान्वयव्यतिरेकावाश्रित्य व्यज्ञकवर्ग- माह-सुप्तिङ्गित्यादि। वैयं त्वित्थमेव तदनन्तरं सवृत्तिकं वाक्यं बुध्यामहे। सुबाद्यभिनेयोऽनुखानोपमो भासते वकरभिप्रायरूपः। सुबादिभिर्व्यक्तस्यानुखानो- पमस्यालक्ष्यक्रमव्यक्यो द्योत्यः । क्वचिदिति पूर्वकारिकया सह संमील्य संगतिरिति। सर्वत्र हि सुबादीनामभिप्रायविशेषाभिव्यञ्जकत्वमेव। उदाहरणेनाभिव्यक्तोऽभिप्रायो यथासं विभावादिरूपताद्वारेण रसादीन्व्यनक्ति। एतदुक्तत भवति । वर्णादिभिः प्रबन्धान्तैः साक्षाद्वा रसोऽभिव्यज्यते विभावादिप्रतिपादनद्वारेण यदिवा विभावा- दिव्यज्ञनद्वारेण परम्परयेति। तत्र प्रबन्धस्यैतत्परम्परया व्यञ्जकत्वं प्रैसङ्गादुक्त्तम्। अधुना तु वर्णपदादीनामुच्यत इति। तेन वृत्तावपि 'अभिव्यज्यमानो दृश्यते' इति। वर्णादौ च वाक्यशेषोऽध्याहार्यः विभावादिर्व्येअ्जकद्वारतया पारम्पर्येणेत्येवंरूपः । १. 'अमीषां' ग.

१. 'वयं ......... तत्सोदरस्य रसादिध्वने: सवृत्तिकमेतद्वाक्यमिति बुध्यामहे' ग. २. 'वक्रमिप्रायादिरूपः' क-ख. ३. 'प्रसङ्गादावुक्तम्' ग. ४. 'व्यज्न' ग.

१९० काव्यमाला।

तत्र 'मे यदरयः' इत्यनेन सुप्संबन्धवचनानामभिव्यञ्जकत्वम्। 'तत्रा- प्यसौ तापसः' इत्यत्र तद्धितनिपातयोः । 'सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्ष- सकुलं जीवत्यहो रावणः' इत्यत्र तिक्कारकशक्तीनाम्। 'धिग्धिक्शक- जितं- इत्यादौ श्रोकार्घे कृत्तद्धितसमासोपसर्गाणाम्। एवंविधस्य व्यञ्जकभूयस्त्वे च घटमाने काव्यस्य सर्वातिशायिनी बन्धच्छाया समु- न्मीलति। यत्र हि व्यक्रयावभासिनः पदस्यैकस्यैव तावदाविर्भावस्त- त्रापि काव्ये कापि बेन्धच्छाया किमुत यत्र तेषां बहूनां समवायः ।

मे यद्रय इति। मम शत्रुसैद्धावो नोचित इति संबन्धादयौचित्यं क्र्ो धविभावं व्य- नक्ति अरय इति बहुवचनम्। तपो विद्यते यस्येति पौरुषकथाहीनत्वं तद्धितेन म- त्वर्थीयेनाभिव्यक्तम्। तत्रापिशब्देन निपातसमुदायेनात्यन्तासंभावनीयत्वम्। म- त्कर्तृका यदि जीवनक्रिया तदा हैननक्रिया तावदनुचिता। तस्यां सत्कर्तापिशब्देन मैनुष्यमात्रवाचक: (?)। अत्रैवेति मदधिष्ठितो देशोऽधिकरणम्। निःशेषेण हन्य- मानतया राक्षसबलं च कर्मेति। तदिदमसंभाव्यमानमुपनतमिति पुरुषकारासंपत्ति- ध्वन्यत इति। कारकशक्तिप्रतिपादकैश्च शब्दैः रावण इति त्वर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यत्व पूर्वमेव व्याख्यातम्। िग्धिगिति निपातस्य शक्रं जितवानित्याख्यायिकेग- मिति उपपदसमासेन सहकृतः खवर्गेत्यादिसमासस्य स्वपौरुषानुस्मरणं प्रति ...... तद्धितप्रयोगस्य प्रत्ययसहितस्याबहुमानास्पदत्वम्। विलुण्ठनशब्देन ......... निर्द- यावस्कन ...... व्यञ्जकत्वम्। वृथाशब्दस्य निपातस्य स्ात्मपौरुषनिन्दां प्रति व्यञ्ञ- कता। भुजैरिति बहुवचनेन प्रत्युत भारमात्रमेतदिति व्यज्यते। तेन तिलशस्ति- लशोऽपि विभज्यमानेSत्र श्रलोके सर्व एवांशो व्यञ्जकत्वेन भातीति किमन्यत्। एतदर्थप्रदर्शनस्य फलं दर्शयति-एवमिति। एकस्य पदस्येति यदुक्तं तदुदा- १. 'एवंविधं' क. २. 'बन्धर्द्धिः' क-ख. १. संभवः' क-ख. २. 'संबन्धेनौचित्यं' क-ख. ३. 'संभाव्यमानत्वम्' क-ख. ४. 'हननक्षमतानुचिता' कख. ५. 'मानुषमात्रक' ग. ६. 'प्रति' इत्यस्मादनन्तरं 'व्यअ्जकत्वम्' अस्मात्पूर्व क-ख-पुस्तकयोर्नासि्ति. ७. 'एवंविधमिति' क-ख.

३ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोक;। १९१ यैथात्रानन्तरोदितश्रोके। अत्र हि रावण इत्यस्मिन्पदेऽर्थान्तरसंक्रमि- तवाच्येन ध्वनिप्रभेदेनालंकृतेऽपि पुनरनन्तरोक्तानां व्यञ्जकप्रकाराणा- मुद्धासनम्। दृश्यन्ते च महात्मनां प्रतिभाविशेषभाजां बाहुल्येनैवं- गा बन्धप्रकाराः । यथा महर्षेर्व्यासस्य- 'अतिकान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । श्वः श्वः पापीयदिवसा पृथिवी गतयौवना।।' अत्र हि कृत्तद्धितवचनैरलक्ष्यक्रमव्यङ्कयः, 'पृथिवी गतयौवना' इ- त्यनेन चात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिः प्रकाशितः ।

हरति-येथात्रेति। अतिक्रान्तं न तु कदाचन वर्तमानतामवलम्बमानं सुखं येषु ते काला इति सर्व एव। न तु सुखं प्रति वर्तमानो नाम कोऽपि काललेश इत्यर्थः । प्रती- पान्युपस्थितानि निकटतया वर्तमानानि भवन्ति दारुणानि दुःखानि येषु ते। दुःखं बहु- प्रकारमेव प्रति वैर्तमानरूपाः सर्वे कालांशा इत्यनेन कालस्य तावन्निर्वेदमभिव्यञ्जयतः शान्तरसव्यञ्ञकत्वम्। देशस्याप्याह-पृथिवी श्वः श्वः प्रातः प्रातर्दिनाददिनं पापीय- दिवसा पौपीयानां संबन्धिनः पापिष्ठजनस्वामिका दिवसा यस्यां सा तथोक्ता। स्वभा- वत एव तावत्कालो दुःखमयः तत्रापि पापिष्ठजनस्वामिका पृथिवी। ......... लक्षणदेशदौरात्म्याद्विशेषतो दुःखमय इत्यर्थः। तथा हि श्वः श्व इति दिनाददिनं गत- यौवना वृद्धस्त्रीवदसंभाव्यमानसंभोगा गतयौवना हि। यो यो दिवस आगच्छति स स पूर्वपूर्वापेक्षया पापीयान् निकृष्टत्वात्। ...... चे ...... शब्दो ...... एवं- प्रयुक्तो जन्तो ......... । अत्यन्तेति । सोऽपि प्रकरस्यैवाङ्गतामेतीति भावः । १ 'यथात्रैवानन्तरोदाहृते' क-ख. २. 'च पदेनात्यन्त' क-ख. १. 'यथा चात्रैवेति' क-ख. २. 'प्रतिपादस्थितानि प्र ...... नि ...... प्रत्या- वर्तमानानि। तथा दूरभावीन्यपि प्रत्युपस्थितानि निकटतया' ग. ३. 'वर्तमानाः' ग. ४. 'पापानां' क-ख. ५. 'निकृष्टत्वात्' इत्यस्मादनन्तरं 'अत्यन्तेति' अस्मात्प्राक् क-ग-पुस्तकयोनास्ति.

१९२ काव्यमाला।

ऐषां च सुबादीनामेकैकशः समुदितानां च व्यञ्जकत्वं महाकवीनां प्रबन्धेषु प्रायेणान्यत्रापि दृश्यते। सुबन्तस्य व्यञ्जकत्वं यथा- 'तालैः शिञ्जद्वलयसुभगैः कान्तया नर्तितो मे। यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्दः ॥' तिङन्तस्य यथा- 'अवसर रोउं चिअ णिम्मिआइँ मा पुंस मे हअच्छीइं। दंसंणमेत्तुम्मत्तेहिं जेहिँ हिअअं तुह ण णाअम्।।' यथा वा- 'मा पन्थं रुन्धीओ अवेहि बालअ अहोसि अहिरीओ। अम्हेअ णिरिच्छाओ सुण्णधरं रक्खिदवं णो।।' संबन्धस्य यथा- 'अण्णत्त वच्च बालअ अण्हा अन्तिं किसमलेहसिएअम् (!) । हो जाआभीरुआण तुह ......... विअणु होई ।।' (१)

सुबन्तस्येति । समुदितत्वे तूदाहरणं दत्तं व्यस्तत्वे चोच्यत इति भावः । तालैरिति बहुवचनमनेकविधवैदग्ध्यध्वनिर्विप्रलम्भोद्दीपकतामेति । 'अपसर रोदि- तुमेव निर्मिते मा उत्पुंसय हते अक्षिणी मे। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां तव हृदयमेवंरूपं न ज्ञातम् ।I' उन्मत्तो हि न किंचिज्जानातीति न कस्याप्यत्राप- राध: दैवेनेत्थमेव निर्माणं कृतमिति। अपसर मा वृथा प्रयासं कार्षीः दैवस्य विप- रिवर्तयितुमशक्यत्वादिति । तिडन्तो व्यज्ञकः तदनुगृहीतानि पदान्तराण्यपीति भाव: । 'मा पन्थानं रुध: अपेहि बालक अप्रौढ अहो असि अह्वीकः । वयं पर- तन्रा यतः शून्यगृहं मामकं रक्षणीयं वर्तते ।' इत्यत्रापेहीति तिडन्तमिदं ध्वनति-त्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रकाशयसि। असि्ति तु संकेतस्थानं शून्यगृहं तत्रैवागन्तव्यमिति। अन्यत्र व्रज बालक अप्रौढ़ प्रकर्षेणालोकयस्येतत्। भो इति सोलुण्ठमाह्वानम्। जायाभीरुकाणां संबन्धमेव (?) न भवति। अत्र १. 'तेषां' क-ख. १. 'भीरूणां' ग. २. 'तत्र ज्ञायते ये भीरवः' ग.

३ उद््योत: ] ध्वन्यालोकः। १९३

कृतकप्रयोगेषु प्राकृतेषु तद्धितविषये व्यञ्जकत्वमावेद्यत एव। संमासानां च वृत्त्यौचित्येन विनियोजने निपातानां व्यञ्जकत्वं यथा- 'अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिघरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥।' इत्यत्र चशब्दः। यथा वा- 'मुहुरङ्गुलिसंवृताधरौष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्कवाभिरामम्। मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु।।' अत्र तुशब्दः। निपातानां प्रसिद्धमपीह द्योतकत्वं रसापेक्षयोक्त- मिति द्रष्टव्यम्। उपसर्गाणां व्यञ्जकत्वं यथा- 'नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामघः प्रस्न्िग्धाः कचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः।

जायातो ये भीरवस्तेषामेतत्स्थानमिति दूरापेतः संबन्ध इत्यनेन संबन्धेनैवेर्ष्याति- शयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्तः । कृतकेति कग्रहणमिति तद्धितोपलक्षणार्थम्। कृतः कप्रत्ययप्रयोगो येषु काव्यवाक्येषु यथा जायाभीरुकाणामिति। ये हि रसज्ञा धर्मपत्नीषु प्रेमपरतन्त्रास्तेभ्यः कोऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रत्ययोऽवज्ञा- तिशयद्योतकः । समासानां चेति। केवलानामेव व्य्जकत्वमावेद्यत इति संबन्धः । चशब्द इति जातावेकवचनम् । द्वौ हि चशब्दावेवमाहतुः काकता- लीयन्यायेन गण्डस्योपरि स्फोट इतिवत्तद्वियोगव द्वर्षासमयश्च समुपनतः एतदलं प्राणहरणाय। अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपनविभावत्वमुक्तम्। तुशब्द इति पश्चात्तापसूचकः संस्तावन्मात्रपरिचुम्बनलामेनापि कृतकृत्यता स्यादिति ध्वनतीति भावः । प्रसिद्धमपीति। वैयाकरणादिग्रहणेषु हि वाक्प्रयोगखा- तन्न्यप्रयोगाभावात्षध्याः (१) श्रवणाल्लिङ्नसंख्याविरहाच्च वाचकवैलक्षण्येन द्योतका १. 'अवज्ञातिशये ...... समासानां' ग. २. 'अतिदुःसहः' ग. ३. 'वारि- धरोदयैः' ग. ४. 'विक्कवाभिधानम्' ग. १३ व्व० लो०

१९४ काव्यमाला।

विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दलेखाङ्किताः ।।' 'मदमुखरकपोतमुन्मयूरं प्रविरलवामनवृक्षसंनिवेशम्। वनमिदमवगाहमानभीमं व्यसनमिवोपरि दारुणत्वमेति ॥' इत्यादौ प्रशब्दस्यौपच्छन्दसिकस्य च व्यञ्जकत्वमधिकं द्योतते। द्वित्राणां चोपसर्गाणामेकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रसव्यक्त्यनु- गुणतयैव निर्दोषः । यथा-'प्रभ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि तमसि समुद्वीक्ष्य वीतावृतीन्द्राग्जन्तून्-' इत्यादौ। यथा वा-'मनुष्यवृत्त्या समुपा- चरन्तं-' इत्यादौ। 'येः खन्ने सदुपानतस्य-' इत्यादौ च। निपातानामपि तथैव। यथा-'अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः' इत्यादौ। यथा वा- 'ये जीवन्ति न मान्ति ये खवपुषि प्रीत्या प्रनृत्यन्ति ये3 प्रस्यन्दिप्रमदाश्रवः पुलकिता दृष्टे गुणिन्यूर्जिते।

निपाता इत्युद्धोष्यत एवेति भावः। प्रकर्षेण स्त्निग्धा इति प्रशब्दः प्रकर्ष द्योतयन्नि- दुदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्दर्यातिशयं ध्वनयति । 'तापसस्य फलविषयोSभिलाषातिरेको ध्वन्यते' इति त्वसत्। अभिज्ञानशाकुन्तले हि राज्ञ इयमुक्तिर्न तापसस्येत्यलम्। द्वित्राणामित्यनेनाधिक्यं निरस्यति। सम्यगुच्चैर्विशेषे- णेक्षितत्वे हि भगवतः कृपातिशयोऽभिव्यक्तः । 'मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्तं खबु- द्विसामान्यकृतानुमाना:। योगीश्वरैरप्यसुबोधमीशं त्वां बोद्धुमिच्छन्त्यबुधाः खत्कैः ॥' सम्यग्भूतमुपांशुकृता आ समन्ताच्चरन्तमित्यनेन लोकानुजिघृक्षाति- १. 'यथा वा' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. २. 'यः खप्ने-' इत्यादि क-ख-पुस्तकयो- र्नास्ति. ३. 'च' ग. ४. 'पुलकिनः' ग. १. 'समुदा' ग. २. 'कृताभिमाना:' ग. ३. 'द्रष्ं' ग. ४. 'लोकातिशयजिघृक्षा- तिशय' ग.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । १९५

हा धिक्कष्टमहो क यामि शरणं तेषां जनानां कृते नीतानां प्रलयं शठेन विधिना सोधुद्विष: पुष्पता ।I' इत्यादौ। पदपौनरुक्त्यं च व्यञ्जकत्वापेक्षयैव कदाचित्रयुज्यमानं शोभा- मावहति। यथा- 'यद्वञ्चनाहितमतिर्बहु चाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत्साघवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथाप्रणयमस्य न पारयन्ति ।' इत्यादौ। कालस्य व्यञ्जकत्वं यथा- 'समविसमणिव्विसेसा समन्तओ मन्दमन्दसंआरा। अइरा होहिन्ति पहा मणोरहाणं पि दुल्लद्वा ।I'

शयस्था चरतः परमेश्वरस्य ध्वनितः । तथैवेति। रसव्यज्जकत्वेन द्वित्राणामपि प्रयोगो निर्दोष इत्यर्थः । हा धिगिति ... तिशयो निर्वेदातिशयश्च ध्वन्यते। प्रस-

वाक्यादेरपि यथासंभवमुपलक्षणम्। विदन्तीति। त एव हि सर्व विदन्ति सुतरामिति ध्वन्यते । वाक्यपौनरुक्त्यं यथा-'पश्य-द्वीपादन्यस्मादपि-' इति वचनानन्तरं 'कः संदेहः । द्वीपादन्यस्मादपि-' इत्यनेनेप्सितप्राप्तिरविघ्नितैव ध्वन्यते। 'किं स् ..... ' इत्यनेनामर्षातिशयः । 'सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वा- ङ्वसुन्दरी' इत्युन्मादातिशयः । कालस्येति। तिडन्तपदानुप्रविष्टस्याप्यर्थकलापस्य कारककालसंख्योपग्रहरूपस्य मध्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सूक्ष्मदृशा भागगतमपि १. 'शनैश्व' ग. २. 'सा विद्विषा' ग. ३. 'भुवि' ग. ४. 'समविषमनिर्विशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसंचाराः । अचिराद्भविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लङ्वयाः ॥' इति च्छाया.

१९६ काव्यमाला।

अत्र ह्यचिराद्धविष्यन्ति पन्थान इत्यत्र भविष्यन्तीत्यस्मिन्पदे प्रत्ययः कालविशेषाभिधायी रसपरिपोषहेतुः प्रकाशते । अयं हि गाथार्थः प्रवासविप्रलम्भशृङ्गारविभावतया विभाव्यमानो रसवान्। यथात्र प्रत्ययांशो व्यञ्जकस्तथा कचित्प्रकृत्यंशोऽपि दृश्यते। यथा- 'तद्गेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावगाहं दिवः सा धेनुर्जरती चरन्ति करिणामेता घनाभा घटाः। स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं संगीतकं योषिता- माश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूरमि समारोपितः ।I' अत्र श्लोके दिवसैरित्यस्मिन्पदे प्रकृत्यंशोऽपि द्योतकः । सर्वनाम्नां च व्यञ्जकत्वं यथात्रैवानन्तरोक्ते श्लोके। अत्र च सर्वनाम्नामेव व्यञ्ज- कत्वं हृदि व्यवस्थाप्य कविना क्ेत्यादिशब्दप्रयोगो न कृतः। अनया

व्यज्जकत्वं विचार्यमिति भावः। रसपरिपोषेति। उत्प्रेक्ष्यमाणो वर्षासमयः कामकारी किमिति (?) वर्तमान इति ध्वन्यते। अंशांशिकप्रसङ्गादेवाह-यथात्रेति। दिवसार्थो ह्त्रात्यन्तासंभाव्यमानतामस्यार्थस्य ध्वनयति। सर्वनाम्नां चेति। प्रकृ- त्यंशस्य चेत्यर्थः । तेन प्रकृत्यंशेन संभूय सर्वनामव्यजकत्वं दृश्यत इत्युक्तं भव- तीति न पौनरुक्त्यम्। तथा हि तदिति पदं नतभित्तीत्येतत्प्रकृत्यंशसहायं सम- सामञ्गलनिधानभूतमूषकाद्याकीर्णतां ध्वनयति। तदिति हि केवलमुच्यमाने समु- त्कर्षातिशयोऽपि संभाव्येत। न च नतभित्तिशब्देनापि। एते दौर्भाग्यायतनत्व- सूचका विशेषा उक्काः । एवं सा धेनुरित्यादावपि योज्यम्। एवंविधे च विषये स्मरणाकारद्योतकता तच्छब्दस्य। ननु यच्छब्दसंबन्धतेत्युक्तं प्राक। अत्र तदिदंश- न्दादिना स्मृत्यनुभवयोरत्यन्तविरुद्धाविषयतासूचनेनाश्चर्यविभावता योजिता। तदि- दंशब्दाद्यभावे तु सर्वमसङ्गतं स्यादिति तैंदिदमादेरेव प्राणत्वं योज्यम्। एतच्च द्विशः सामस्त्यं त्रिशः सामस्त्यमिति व्यञ्ञकमित्युपलक्षणपरम्। तेन लोष्टप्रस्तारन्याये- १. 'अत एवात्र' क-ख. २. 'शब्दादीनां' ग. ३. 'विरुद्धताविषयः' ग. ४. 'तादे- दमसंशयो वै प्राणत्वं' ग. ५. 'धंशसामरत्यं व्यंश' क-ख.

३ उद्तोत: ] ध्वन्यालोकः । १९७

दिशा सहृदयैरन्येऽपि व्यञ्जकविशेषाः खयमुत्प्रेक्षणीयाः। एतच सर्व पदवाक्यरचनाद्योतनोक्त्यैव गतार्थमपि वैचित्रयेण व्युत्पत्तये पुनरुक्तम्, न तु चार्थसामर्थ्याक्षेप्या रसादय इत्युक्तम्। तथा च सुबादीनां व्यञ्जकत्ववैचित्र्य कथनमनन्वितमेव। उक्तमत्र पदानां व्यञ्जकत्वोक्त्य- वसरे। किंचार्थ विशेषाक्षेप्यत्वेSपि रसादीनां तेषामर्थविशेषाणां व्यञ्जक- शब्दाविनाभा वित्वाद्यथा प्रदर्शितं व्यञ्जकखवरूपपरिज्ञानं विभज्योपयुज्यत एव। शब्दविशेषाणां तत्रान्यत्र च चारुत्वं यद्विभागेनोपदर्शितं तदपि तेषां व्यञ्जकत्वेनैवावस्थितमित्यवगन्तव्यम्। यत्रापि ने तत्संप्रतिभासते तत्रापि व्यञ्जके रचनान्तरे यद्दृष्टं सौष्ठवं तेषों प्रवाहपतितानां तदेवा-

नानन्तवैचित्र्यमुक्तम्। यदाह-अन्येऽपीति। अतिविक्षिप्ततया शिष्यबुद्धि- समाधानं न भवेदित्यभिप्रायेण संक्षिपति-एतञ्चेति। वितत्याभिधानेऽपि प्रयो- जनं स्मारयति-वैचित््येणेति । पूर्व निर्णीतमप्येतदविस्मरणार्थमधिकाभिधा- नार्थ वा विक्षिप्तम्। उक्तमत्रेति। न वाचकत्वं ध्वनिव्यवहारोपयोगि येनावाच- कस्य व्यञ्जकत्वं न स्यात् । इति प्रागेवोक्तम्। न च गीतादिवद्रसाभिव्यञ्जकत्वेऽपि शब्दस्य तत्र व्यापारोऽस्तयेव। स च व्यजनात्मैवेति भावः । एतचास्माभिः प्रथ- मोक्योते निर्णीतचरम्। न चेदमस्माभिरपूर्वमुक्तमित्याह-शष्दविशेषाणां च्चेति। अन्यत्रेति। भामहविवरणे। विभागेनेति। स्नक्चन्दनादयः शब्दाः शङ्गारे चारवो बीभत्से त्वचारव इति रसकृत एव विभाग:। रसं प्रति च शब्दस् व्यञ्कत्मेवेत्युक्ततं प्राक्। स्क्चन्दनादिश्दानां तदानीं शशरादिव्यज्ञकत्वा- भावेऽपि व्यज्जकत्वशक्तेर्भूयसा दर्शनात्तदधिवाससुन्दरीभूतमर्थ प्रैतिपादयितुं साम- प्यमस्ति। तथा हि-'तटी तारं ताम्यति-' इत्यत्र तटशब्दस्य पुंस्तवनपुंसकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः । 'स्ररीति नामापि मधुरं' इति कृत्वा। यथा वास्पदुपाध्यायस्य विद्वत्कविसहृदयचक्रवर्तिनो भहेन्दुराजस्य-'इन्दीवरधुति यदा १. 'तत्संप्रति व भासते' ग. २. 'तेषां सेषां' ग. १. 'यद्क्ष्यति' ग. २. 'संपादयितु' क-पा.

१९८ काव्यमाला।

भ्यासादपोद्धृतानामप्यवभासते इत्यवस्थातव्यम् । कोऽन्यथा तुल्ये वाचकत्वे शब्दानां चारुत्वविषयो विशेष: स्यात्। अन्य एवासौ सहृदयसंवेद्य इति चेत्, किमिदं सहृदयत्वं नाम । किं रसभावान- पेक्षकाव्याश्रितसमय विशेषाभिज्ञत्वम्, उत रसभावादिमयकाव्यखरूप- परिज्ञाननैपुण्यम्। पूर्वस्मिन्पक्षे तथाविधसहृदयव्यवस्थापितानां शब्द- विशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात्। पुनः समयान्तरेणान्यथापि व्यवस्था- पनसंभवात । द्वितीयस्मिंस्तु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति। तथाविधैः सहृदयैः संवेद्यो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिकं शब्दानां विशेष इति व्यञ्जकत्वाश्रय एव तेषां मुख्यं चारुत्वम्। वाचकत्वाश्रयस्तु प्रसाद एवार्थापेक्षायां तेषां विशेष: । अर्थानपेक्षायां त्वनुप्रासादिरेव।

बिभृयां न लक्ष्म स्युर्विस्मयैकसुहृदोऽस्य यदा विलासाः । स्यान्नाम पुण्यपरिणाम- वशात्तदानीं कीरीकपोलतलकोमलकान्तिरिन्दुः ॥' अत्र हीन्दीवरलक्ष्मविस्मयसुहृद्धि- लासनामपरिणामकोमलादयः शब्दा: शज्ाराभिव्यञ्ञनदृष्टशक्तयोSत्र परं सौन्दर्यमाव- हन्ति। अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यमित्याह-कोऽन्यथेति। असंवेद्यस्तावदसौ न युक्त इत्याशयेनाह-अन्येति। पुनरप्यनियन्र्रितपुरुषेच्छायत्तोऽपि समयः कथ नियत: समात्। मुख्यं चारुत्वमिति। विशेष इति पूर्वेण संबन्धः । अर्थापेक्षा- यामिति। वाच्यापेक्षायामित्यर्थः । अनुप्रासादिरेवेति। शब्दान्तरेण सह या रचना तदपेक्षोऽसौ विशेष इत्यर्थः। आदिशब्दादर्थगुणानां संग्रहः। अत एव रचनायाः प्रसादेन च्ारुत्वेनोपबृंहिता एव शब्दा: काव्ये योज्या इति तात्पर्यम्। रसादीनाँ

१. 'वाचकत्वाश्रयाणां तु सोऽखु' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । १९९

एवं रसादीनां व्यक्षकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लैक्षयितु- मिदमुपक्म्यते- प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन्वन्द्ुमिच्छता। यत्न: कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम् ॥ १७॥ प्रबन्घे मुक्तके वापि रसाभावनिबन्घनं प्रत्यादतमनाः कविर्विरोधि- परिहारे परं यत्नमादघीत । अन्यथा त्वस्य रसमयः श्लोक एकोऽपि सम्यङ् संपद्यते। कानि पुनस्तानि विरोघीनि यानि यत्नतः कवेः परिहर्तव्यानी- त्युच्यते- विरोधिरससंबन्धिविभावादिपरिग्रहः। विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम्॥ १८ ॥ अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च प्रकाशनम्।

यद्यञ्जकं वर्णपदादिप्रबन्धान्तं तस्य स्वरूपमभिधायेति संबन्धः । उैपकम्यत इति। विरोधिनामपि लक्षणकारणे प्रयोजनमुच्यते शक्यमानत्वं नाम अनया कौरिकया लक्षणं तु विरोधरससंबन्धीत्यादिना भविष्यतीत्यर्थः । ननु 'विभावभावा- नुभावसंचार्यौचित्यचारुणः' इति यदुक्तं तत एव व्यतिरेकमुखेनैतदप्यवगंस्यते। मैवम्। व्यतिरेकेण हि तदभावमात्रं प्रैतीयते न तु तद्विरुद्धम्। तदभावमात्रं च न तथा दूषकं यथा तद्विरुद्धम्। पथ्यानुपयोगो हि न तथा व्याधिं जनयति यद्व· दपथ्योपयोगः । तदाह-कानीति। विभावेत्यादिना श्रोकेन यदुक्तं तद्विरुद्ध विरोधीत्याटिनार्धश्लोकेनाह। इतिवृत्तेत्यादिना श्रोकद्वयेन यदुक्तं तद्विरुद्ध विस्तरे- णेत्यर्धश्लोकेनाह। उद्दीपनेत्यर्धश्लोकोक्तस्य विरुद्धमकाण्ड इत्यर्घश्लोकेन। रसस्येत्य

१. 'लक्षयितुमुपक्रमते' क-ख.

. 'उपक्रमते' क.ए्.२. 'हानत्वं' क.ख. ३. 'कामिक्रया' ग. ४. 'गतार्थः' ग. ५. 'इत्यादि' क-ख. ६. 'अपि गम्यते' क-ख. ७, 'गम्यते' कण

२०० काव्यमाला।

परिपोषं गतस्यापि पौन:पुन्येन दीपनम्। रसस्य स्याद्विरोधाय वृत्यनौचित्यमेव च ।। १९ ॥ प्रस्तुतरसापेक्षया विरोधी यो रसस्तस्य संबन्धिनां विभावानुभाव- व्यभिचारिणां परिग्रहो रसविरोघहेतुरेकः संभवनीयः । तत्र विरोधि- रसविभावपरित्रहो यथा शान्तरसविभावेषु तद्विभावतयैव निरूपितेष्व- नन्तरमेव शृङ्गारादिवर्णने। विरोधिरसभावपरिग्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणयकलहकुपितासु कामिनीषु वैराग्यकथाभिरनुनये। विरोधिरसानु- भावपरिग्रहो यथा प्रणयकुपितायां प्रियायामप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपा- वेशविवशस्य रौद्रानुभाववर्णने। अयं चान्यो रसभञ्हेतुर्यत्रस्तुतरंसा-

र्धश्लोकोक्तस्य विरुद्धं परिपोषं गतस्येत्यर्घश्लोकेन। अलंकृतीनामित्यनेन यदुक्तं तद्वि- रुद्धमन्यदपि च विरुद्धं वृत्त्यनौचित्यमित्यनेन। एतत्क्मेण व्याचष्टे-प्रस्तुतर- सापेक्षयेत्यादिना। हास्यशङ्गारयोरवीराद्भुतयो रौद्रकरुणयोर्भयानकबीभत्सयोर्न विभावविरोध इत्यभिप्रायेण शान्तशङ्गारावुपन्यस्तौ । प्रशमगर्वयोर्विरोधात्। विरो- बिनि रसस्य यो भावो व्यभिचारी तस्य परिग्रहः । विरोधिनस्तु यः स्थायी तस्य तया तावत्परिग्रहोऽसंभवनीय एव। तदनुत्थानप्रसज्ञात्। व्यभिचारितया तु परि- ग्रहो भवत्येव । अत एव सामान्येन भावग्रहणम् । वैराग्यकथाभिरिति वैराग्य- शब्देन निर्वेदः शान्तस्य यः स्थायी स उक्तः । यथा-'प्रसादे वर्तख प्रकटय मुदं संत्यज रुषं' इत्याद्युपक्रम्यार्थान्तरन्यासो 'न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः' इति। मनागपि निर्वेदानुप्रवेशे सति रतेर्विच्छेदात्। ज्ञातविषयस- तत्त्वो हि जीवितसर्वखवाभिमानात्कथं भजेत। नहि ज्ञातशुक्तिरजततत्त्वसतदुपा- देयधियं भजते। ऋते संवृत्तिमात्रात् । कथाभिरिति बहुवचनं शान्तरसस्य व्यमि- चारिणो वृत्तिं मतिप्रमृति संगृहाति। नैन्वन्यदनुन्मत्तः क्म वर्णयेत् किमुत विस्त- १. 'रसाद्यपेक्षया' ग. १. 'अनुभाव' क-ख. २. 'उपाचखर' ग्र. १. 'नुनेधे' ब. ४. 'न लवन्यदनुम- ्तव्य: कर्थ' क्-सा.

₹ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २०१

पेक्षया वस्तुनोऽन्यस्य कथंचिदन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम्। यथा विप्रलम्भशृङ्गारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमुपक्रान्तस्य कवेर्यमकाद्य- लंकारनिबन्धनरसिकतया महता प्रबन्धेन पर्वतादिवर्णने। अयं चापरो रसभङ्गेहेतुरवगन्तव्यो यदकाण्ड एव विच्छित्ति: रसस्याकाण्डे च प्रथ- नम्। तत्रानवसरे विरामो यथा नायकस्य कस्यचित्स्पृहणीयसमागमया नायिकया कयाचित्पैरां परिपोषपदवीं प्राप्ते शरृङ्गारे विदिते च परस्परानुरागे समागमोपायचिन्तोचितं व्यवहारमुत्सृज्य स्तत्रतया व्यापारान्तरवर्णने। अनवसरे च प्रकाशनं यथा प्रवृत्ते प्रवृद्धविविधवीरसंक्षये कल्पसंक्षय- कल्पे सङ्गामे देवप्रायस्यापि तावन्नायकस्यानुपकान्तविप्रलम्भशृङ्गारस्य निमित्तमुचितमन्तरेणैव शृक्गारकथायामवतारवर्णने। न चैवंविधे विषये दैवव्यामोहितत्वं कथापुरुषस्य परिहारो यतो रसबन्ध एव कवेः प्राधा- न्येन सवप्रवृत्तिनिबन्धनं युक्तम् । इतिवृत्तवर्णनं तदुपाय एवेत्युक्तं प्राक् 'आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्जनः' इत्यादिना। अत एव चेतिवृत्तमात्र वर्णनप्राधान्येडेङ्गाङ्गिभावरहितरसभावनिबन्घेन च कवीना-

रत इत्याह-कथचिदन्वितस्येति। व्यापारान्तरेति। यथा वत्सराजचरिते चतुर्थेडङ्के-रत्नावलीनामधेयमप्येगृह्नतो विजयवर्मवृैत्तान्तवर्णने। अपि तावदिति शब्दाभ्यां दुर्योधनादेस्तद्वर्णनं दूरापास्तमिति। वेणीसंहारे द्वितीयाङ्कमेवोदाहरणत्वेन ध्वनति। अत एव वक्ष्यति-दैवव्यामोहितत्वमिति । पूर्व तु संध्यङ्गाभिप्रायेण प्रत्युदार्हैरणमुक्तम्। कथापुरुषस्येति। प्रतिनायकस्येति यावत्। अत एव चेति। १. 'अनुक्रान्ते' ग. २. 'भङ्गहेतुमावहृति' ग. ३. 'अकाण्ड एव प्रकाशनम्' ग. ४. 'विरामो रसस्य' क-ख. ५. 'सह' क ख. ६. 'चिन्तितोचितं' क-ख्र. ७. 'प्रकाशनं रसस्य' क-ख. ८. 'रामदेव' ग. ९. 'चाङ्गाद्गि'. १. 'अग्रहणतो' ग. २.'वृत्तान्ताकर्णने' ग. १. 'काच्िदिति' ग. ४. 'हरणतोक्ता तथा पुरुषस्येति' ग.

२०२ काव्यमाला।

मेवंविधानि स्खलितानि भवन्तीति रसादिरूपव्यङ्जयतात्पर्यमेवैषां युक्त- मिति यल्नोऽस्माभिरारब्धो न ध्वनिप्रतिपादनमात्राभिनिवेशेन। पुन- श्रायमन्यो रसभङ्गहेतुरवधारणीयो यत्परिपोषं गतस्यापि रसस्य पौनः- पुन्येन दीपनम्। उपभुक्तो हि रसः खसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनरा- मृष्यमाण: परिम्लानकुसुमकल्पः कल्पते। तथा वृत्तेर्व्यवहारस्य यदनौ- चित्यं तदपि रसभक्कहेतुरेव। यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्याश्चि- दुचिताङ्गभङ्गिमन्तरेण स्वयं संभोगाभिलाषकथने। यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां कैशिक्यादीनां काव्यालंकारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरि- काद्यानां वा यदनौचित्यमविषये निबन्धनं तदपि रसभङ्गहेतुः। एव- मेषां रसविरोधिनामन्येषां चानया दिशा स्यमुत्प्रेक्षितानां परिहारे सत्कविभिरवहितैर्भवितव्यम्। परिकरश्रोकाश्चात्र-

यतो रसबन्ध एव मुख्यः कविव्यापारविषयः । इतिवृत्तमात्रवर्णनप्राधान्ये सति यद- आवाज्ञिभावरहितानाम विचारितगुणप्रधानभावानां रसभावानां निबन्धनं तन्निमित्तानि स्खलितानि सर्वे दोषा इत्यर्थः । न ध्वनिप्रतिपादनमात्रेति । व्यक्गयोऽर्थो भवतु मा वा भूत् कस्तत्राभिनिवेशः । काकदन्तपरीक्षाप्रायमेव तत्स्यादिति भावः । वृत्त्य- नौचित्यमेव चेति बहुधा व्याचष्टे-तदपीत्यनेन। चशब्दं कारिकागतं व्याचष्टे। रसभङ्गहेतुरेव इत्यनेनैवकारस्य कारिकागतस्य भिन्नक्रमत्वमुक्तम्। रसस्य विरोधा- येत्यर्थः । नायकं प्रतीति। नायकस्य हि धीरोदात्तादिभेदभिन्नस्य सर्वथा वीर- रसानुप्रबन्धेन भवितव्यमिति। तं प्रति कापुरुषोचितमधैर्ययोजनं दुष्टमेव। परि- करश्लोका इति। तेषामिति रसादीनाम्। तैरिति सुकविभिः। सोऽपशब्द इति

१. 'पुनः परामृष्य' क-ख.

१. 'प्रवेधेन' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २०३ 'मुख्या व्यापारविषयाः सुकवीनां रसादयः । तेषां निबन्घने भाव्यं तैः सदैवाप्रमादिमिः ॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान्कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ।। पूर्वे विशृङ्गलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान्समाश्रित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनीषिणा॥ वाल्मीकिव्यासमुख्याश्च ये प्रख्याता कवीश्वराः । तदभिप्रायबाह्योऽयं नास्माभिर्दर्शितो नयः ॥' इति। विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्। बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ॥ २० ॥ खसामग्रीलब्धपरिपोषे तु विवक्षिते रसे विरोधिनां विरोधिरसाङ्कानां बाध्यानामङ्गभावं वा प्राप्तानां सतामुक्तिरदोषा। बाध्यत्वं हि विरोधिनां शक्याभिभवत्वे सति नान्यथा। तेषामुक्तिः प्रस्तुतरसपरिपोषायैव संप- दयते। अङ्गभावं प्राप्तानां च तेषां तावदुक्तावविरोध एव। यथा विप्रलम्भ-

दुर्यश इत्यर्थः । नन कालिदासः परिपोषं गतस्यापि करुणस्य रतिविलासेषु पौन :- पुन्येन दीपनमकार्षीत्, तत्कोऽयं रसविरोधिनां परिहारनिर्बन्ध इत्याशश्ाह- पूर्व इति । नहि वसिष्ठादिभिः कथचिद्यदि स्मृतिमार्गस्त्यक्तस्तद्वयमपि तथा त्यजामः । अचिन्त्यहेतुत्वं मुनिचरितानामिति भावः । इतिशव्देन परिकरश्लोकस- माप्तिं सूचयति। एव विरोधिनां परिहारे सामान्येनोक्ते प्रतिप्रसवं नियतविषयमाह- विवक्षित इति। बाध्यानामिति। बाध्यत्वाभिप्रायेणाज्जत्वाभिप्रायेणेति चेत्यर्थः। अच्छला निर्दोषेत्यर्थ: ।बाध्यत्वाभिप्रायं व्याचष्टे-(बाध्यत्वं ..... वाभिप्रायमुभ- ९. 'हि निबद्धो यः' ग. २. 'सामभ्या क-ख. ३. 'निर्दोषा' ग.

२०४ काव्यमाला।

शृङ्गारे तदङ्गानां व्याध्यादीनां तदङ्गानामेवादोषो नातदक्कनाम्। तद- ङत्वे च संभवत्यपि मरणस्योपन्यासो न न्याय्यः। आश्रयविच्छेदे रसस्या- त्यन्तविच्छेद प्राप्तेः। करुणस्य तु तथाविधे विषये परिपोषो भविष्यतीति चेत्। न । तस्याप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतस्य च विच्छेदात्। यत्र तु केरुणस्यैव काव्यार्थत्वं तत्राविरोधः । शरृङ्गारे वा मरणस्यादीर्घकाल- प्रत्यापत्तिसंभवे कदाचिदुपनिबन्धो नात्यन्तविरोधी। दीर्घकालप्रत्यापत्तौ तु तस्यान्तरा प्रवाहविच्छेद एवेत्येवंविधेतिवृत्तोपनिबन्धनं रसबन्ध- प्रधानेन कविना परिहर्तव्यम्।

यथा व्याचष्टे) तत्र प्रथमं स्वाभाविकप्रकारं निरूपयति-तंदङ्गानामिति। निर- पेक्षभावतया सापेक्षभावविप्रलम्भशज्गारविरोधिन्यपि करुणे भवन्त्येव त एव च भवन्तीति। शङ्गारे तु भवन्त्येव नापि त एवेति। अतदङ्गानामिति। यथा- लस्यौग्रजुगुप्सानामित्यर्थः । तदङ्गत्वे चेति। सर्व एव शज्वारे व्यभिचारिण इत्युक्तत्वादिति भावः। आश्रयस्य स्त्रीपुरुषान्यतरस्याधिष्ठानस्यापाये रतिरेवोच्छिद्येत। तस्या जीवितसर्वस्वाभिमानरूपत्वेनोभयाधिष्ठानत्वात्। प्रस्तुतस्येति । विप्रल- म्भस्येत्यर्थः। काव्यार्थत्वमिति। प्रस्तु तत्वमित्यर्थः। नन्वेवं सर्व एव व्यभिचा- रिण इति विघटितमित्याशङ््याह-शृङ्गारे वेति। अदीर्घकाले यत्र मरणे विश्रा- न्तिपद्बन्ध एव नोत्पद्यते तत्रास्याव्यभिचारित्वम् । कदाचिदिति । यदि तौदशीं भङ्िं घटयितुं सुकवेः कौशलं भवति। यथा-'तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जह्ुकन्यासरय्वोर्देहन्यासादमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः। पूँर्वाकाराधिकचतुरया संगत: कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥' अत्र स्फुटैव रत्यङ्गता मरणस्य। अत एव सुकविना मरणपदमात्रं न कृतम् । अनूद्यमानत्वेनैवोपनिर्ब- न्धनात्। पदबन्धेनिवेशे तु सर्वथा शोकोदय एवातिपरिमितकालप्रत्यापत्तिला- १. 'ज्यायान्' ग. २. 'करुणरसस्यैव' ग. १. 'यदङ्गाङ्गिनामिति' ग. २. 'अपायैरिति विच्छिद्यते' क-ख. ३ 'प्रस्तुतशृङ्गारे। अस्येति' ग. ४. 'अतिदीर्घ' क ख. ५. 'ईदृशी' ग. ६. 'त्यागात्' क-ख. ७. 'पूर्वाकारादधिगतरुचा' क ख. ८. 'निबन्धात्' ९. 'निचेशेषु तु सर्वदा' ग.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोक: । २०५

तत्र लब्घप्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोघिरसाञ्कानां बाध्यत्वेनोक्ता- वदोषो यभा- 'काकार्य शशलक्ष्मणः क्र च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः खप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः सास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽघरं पास्यति ॥' यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्भरानुरागस्य द्वितीय- मुनिकुमारोपदेशवर्णने। खाभाविक्यामङ्कभावप्राप्तावदोषो यथा- 'भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छा तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्।' इत्यादौ। समारोपितायामप्यविरोधो यथा-'पाण्डुक्षामं-' इत्यादौ।

मेऽपि। अथ दूरपरामर्शकसहृदयसामाजिकाभिप्रायेण मरणस्यादीर्घकालप्रत्यापत्ते- रङ्गतोच्यते हन्त। तापसवत्सराजेऽपि यौगन्धरायणादिनीतिमार्गाकर्णनसंस्कृतम- तीनां वासवदत्तामरणबुद्धेरेवाभावात्करुणस्य नामापि न स्यादित्यलमवान्तरेण बहुना। तस्माद्दीर्घकालतात्र पद्बन्धलाभ एवेति मन्तव्यम्। एवं नैसर्गिकागता व्याख्याताः । समारोपितात्वे तद्विपरीतेत्यर्थलब्धत्वात्सकण्ठेन न व्याख्याताः । एवं प्रकारत्रयं व्याख्याय क्रमेणोदाहरति-तत्रेत्यादिना। क्काकार्यमिति। वितर्क औत्सुक्येन मतिः स्मृत्या (औत्सुक्ये ) धृतिश्चेतनयैव बाध्यते। एतच्च द्वितीयोद्त्योतारम्भ एवोक्तमस्माभिः। द्वितीयेति। विपक्षीभूतवैराग्यविभावाद्य- वधारणैऽपि ह्यशक्यविच्छेदत्वेन दार्व्यमेवानुरागस्योक्तं भवतीति भावः । समारो- पितायामिति। अङ्गभावप्राप्ताविति शेषः । 'पाण्डक्षामं वक्रं हृदयं सरस तवा- लसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥' अत्र करुणो-

१. 'कालमत्र' ग.

२०६ काव्यमाला।

यथा वा-'कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन' इत्यादौ। इयं चाङ्कभावप्राप्तिरन्या यदधिकारिकत्वात्प्रधान एकस्मिन्वाक्यार्थे रसयो- रभवयोर्वा परस्परविरोधिनोर्द्वयोरङ्गभावगमनं तस्यामपि न दोषः । यथोक्तं 'क्षिप्तो हस्तावलम :- ' इत्यादौ। कथं तैत्राविरोध इति चेत् , द्वयोरपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थापनात् । अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनोः कथं विरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते-विधौ विरुद्धसमावेशस्य दुष्टत्वं वानुवादे। यथा- 'एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति घनिनोऽर्थिभि: ॥' इत्यादौ। अत्र हि विधिप्रतिषेधयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरोधस्तथेहापि भविष्यति। श्रोके ह्यस्मिन्नीर्ष्याविप्रलम्भशृङ्गारकरुण-

चितो व्याधि: श्लेषभङ्ज्या स्थापितः । कोपादिति बद्धेति हन्यत इति च रौद्रानु- भावानां रूपकबलादारोपितानां तदनिर्वाहादेवाङ्गत्वम्। तच्च पूर्वमेवोक्त्तम्। 'नाति- निर्वहणैषिता' इत्यत्रान्तरे। अन्येति। चतुर्थोऽयं प्रकार इत्यर्थः । पूर्व हि विरो- धिन: प्रस्तुतरसान्तरेऽङ्गतोक्ता अधुना तु द्वयोर्विरोधिनोर्वस्त्वन्तरेऽङ्गभाव इति शेषः । क्षिप्त इति। व्याख्यातमेतत् 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे' इत्यत्र। नन्वन्य- परत्वेऽपि स्वभावो न निवर्तते स्वभावकृत एव विरोध इत्यभिप्रायेणाह-अन्य- परत्वेऽपीति। विरोधिनोरिति। तत्खभावयोरिति हेतुत्वाभिप्रायेण विशेष- णम्। उच्यते इत्यस्यायं भाव :- सामग्रीविशेषपतितत्वेन भावानां विरोधाविरोधा न स्वभावमात्रनिबन्धनेन । शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात्। विधाविति। तदेव कुरु मा कार्षीरिति यथा विधिशब्देनात्रैकप्राधान्यमुच्यते। अत एवातिरात्रे षोडशिनं गृह्नन्ति न गृह्नन्तीति विरुद्धविधिविकल्पपर्यवसायीति वाक्यविदः ।

१. 'चात्र' क-ख.

१. 'रोपितः' क-ख. २. विरोधः' क-ख. ३.'विरोधाविति' ग. ४. 'एकदा' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २०७

वस्तुनोर्न विधीयमानत्वम्। त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वा- तदङ्त्वेन च तयोर्व्यवस्थानात्। न च रसेषु विध्यनुवादव्यवहारो नास्तीति शक्यं वक्तुम्। तेषां वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात्। वाक्यार्थस्य वाच्यस्य च यौ विध्यनुवादौ तौ तदाक्षिप्तानां रसानां केन वार्येते। यैर्वा साक्षात्काव्यार्थता रसादीनां नाभ्युपगम्यते तैस्तेषां तन्निमित्तता तावदवश्यमभ्युपगेन्तव्या। तथाप्यत्र श्लोके न विरोधः । यस्मादनूद्यमा-

अनुवाद इत्यन्याङ्गतायामित्यर्थः । नह्यत्र विरुद्धानामर्थानामभिधानमिति राजनि- कटव्यवस्थिता (?)। तैत्रापि विरुद्धन्यायेन विरुद्धानामन्यमुखप्रेक्षितापरतन्रीभूतानां श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यविश्राम्यतां का कथा परस्पररूपचिन्तायां येन विरोधः स्यात्। केवलमपि विरुद्धत्वादरुणाधिकरणस्थित्या यो वाक्यो (?) य एषां पाश्चात्यः संबन्धः संभाव्यते स विघटताम्। न तु प्रधानतया यद्वाच्यं तद्विधिः । अप्रधानत्वेन तु वाच्येऽनुवादः। न च रसस्य वाच्यत्वं त्वयैव सोढमित्याशङ्कमानः परिहरति-न चेति। प्रधानाप्रधानमात्रकृतौ विध्यनुवादौ तौ च व्यक्षयतायामपि भवत एवेति भावः । मुख्यतया च रस एव काव्यवाक्यानामर्थ इत्युक्तम्। तेन मुख्यतया यत्र सोरऽर्थस्तत्रानूद्यमानत्वं रसस्यापि युक्तम्। यदि वानूद्यमानविभावा-

नूद्यमानतया विरुद्धयो रसयोः समावेशः सहकारितया तु भविष्यतीति सर्वथा- विरुद्धयोर्युक्तोSङ्गाज्गिभावो नात्र प्रयासः कश्चिदिति दर्शयति-यैर्वेति। तन्नि- मित्ततेति। काव्यार्थो विभावादिर्निमित्तं येषां रसादीनां ते तथा तेषां भावस्तत्ता। अनूद्यमाना ये हस्तक्षेपादयो रसाङ्गभूता विभावादयस्तन्निमित्तं यदुभयं करुणवि- प्रलम्भात्मकं रसवस्तु रससजातीयं तत्सहकारितस्य विधीयमानं यस्य शाम्भव- शरवह्निजनितदुरितदाहलक्षणस्य, तस्माद्भावविशेषप्रेयोलंकारविशेषयोर्भगवत्प्रभावा- तिशयलक्षणे प्रतीतिरिति संगतिः। विरुद्धं यद्वारितेजोगतं शीतोष्णं तत्सहकारि- तस्य तण्डुलादेः कारणं तस्मात्कार्यविशेषस्य कोमलभक्तकेरणलक्षणस्योत्पत्तिर्दश्यते। १. 'स्थापनात्' क-ख. २. 'गमनीया' क-ख. ३. 'मानोऽङ्गं' ग. १. 'उतापि' क-ख. २. 'कृतानां' ग. ३. 'विहन्यताम्' क-ख. ४. 'युक्तियुक्तः' क-ख. ५. 'कण' क-ख.

२०८ काव्यमाला।

नाङ्निमित्तोभयरसवस्तुसहकारिणो विधीयमानांशाद्भावविशेषप्रतीति- रुत्पद्यते ततश्च न कश्चिद्विरोघः । दृश्यते हि विरुद्धोभयसहकारिणः कारणात्कार्यविशेषोत्पत्तिः । विरुद्धफलोत्पादनहेतुत्वं हि युगपदेकस्य कारणस्य विरुद्धत्वं न तु विरुद्धोभयसहकारित्वम्। एवं विरुद्धपदार्थ- विषयः कथमभिनयः प्रयोक्तव्य इति चेत्, अनूद्यमानैवंविधवाच्य- विषये या वार्ता सात्रापि भविष्यति। एवं विध्यनुवादनयाश्रयेणात्र श्लोके परिहृतस्तावद्विरोधः । किं च नायकस्याभिनन्दनीयोदयस्य कस्य- चित्प्रभावातिशयवर्णने तत्प्रतिपक्षाणां यः करुणो रसः स परीक्षकाणां

सर्वत्र हीत्थमेव कार्यकारणभावो बीजाङ्कुरादौ नान्यथा। ननु विरोधस्तर्हि सर्वत्रा- किंचित्करः स्यादित्याशक्क्याह-विरुद्धफलेति । तथा चाहु :- 'नोपादानं विरुद्धस्य' इति। नन्वभिनेयार्थे काव्ये यदीदृशं वाक्यं भवेत्तदा यदि समस्ताभिनयः क्रियते तदा विरुद्धार्थविषयः क्थ युगपदभिनयः कर्तु शक्य इत्याशयेनाशङ्कमान आह-एवमिति । एतत्परिहरति-अनूद्यमानेति। अनूद्यमानमेवंविधं विरुद्धाकारं वाच्यं यत्र तादृशो यो विषयः 'एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ' इत्यादिस्तत्र या वार्ता सात्रापीति। एतदुक्त भवति-'क्षिप्तो हस्तावलन्न' इत्यादौ प्राधान्येन भीतविष्ठुतादिदृष्युपपादनक्रमेण प्राकरणिकस्तावदर्थः प्रदर्शयितव्यः । यद्यप्यत्र करुणोSपि पराङ्गमेव तथापि विप्रलम्भापेक्षया तस्य तावन्निकटं प्राकरणिकत्वम्। महेश्वरप्रभावं प्रति सोपयोगित्वात्। विप्रलम्भस्य तु कामीवेत्युत्प्रेक्षोपमाबलेन यातस्य दूरत्वात्। एवं च सास्त्रनेत्रोत्पलाभिरित्यन्तं प्राधान्येन करुणोपयोगाभिनयक्रमेण लेशतस्तु विप्रलम्भस्य करुणेन सादृश्यात्मतां कृत्वा कामीवेत्यत्र यद्यपि प्रणय- कोपान्वितोऽभिनयः कृतस्तथापि ततः प्रतीयमानोऽप्यसौ विप्रलम्भः समन- न्तराभिनीयमाने स दहतु दुरितमित्यादी साटोपाभिनयसमर्पितो यो भगवत्प्र- भावस्तत्राङ्गतायां पर्यवस्यतीति न कश्चिद्विरोधः। एतं विरोधपरिहारमुपसंहरति- एवमिति। विषयान्तरे तु प्रकारान्तरेण विरोधपरिहारमाह-किं चेति। १. 'कश्चन' क-ख. २. 'फलोपादान' क-ख. ३. 'विरुद्धम्' ग. ४. 'एवंविधं' ग. १. 'स्यात्' क-ख. २. 'उपमाञ्नलेन' ग. ३. 'कोपोचितः' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २०९

न वैक्कव्यमादघाति। प्रत्युत प्रीत्यतिशयनिमित्ततां प्रतिपद्यते। इत्यत- स्तस्य कुण्ठशक्तिकत्वात्तद्विरोघविधायिनो न कश्चिद्दोषः । तस्पाद्वा- क्यार्थीभूत्तस्य रसस्य भावस्य वा विरोधी यो रसः स रसविरोधीति वक्तुं न्याय्यः । नत्वङ्गभूतस्य कस्यचित्। अथवा वाक्यार्थीभूतस्यापि कस्यचित्करुणरसविषयस्य तादृशेन शृङ्गारवस्तुना भङ्गिविशेषाश्रयेण संयोजनं रसपरिपोषायैव जायते। यतः प्रकृतिमेधुराः पदार्थाः शोच- नीयतां प्राप्ताः प्रागवस्थाभाविभिः संस्मर्यमाणैर्विलासैरधिकतरं शोका-

परीक्षकाणामिति सामाजिकानां विवेकशालिनां वा। न वैक्कव्यमिति। न तादृशे विषये चित्तद्रुतिरुत्पद्यते। करुणास्वादविश्रान्त्यभावात्। किं तु वीरस्य योऽसा क्रौधो व्यभिचारितां प्रांतेपद्यते तत्फलरूपोऽसौ करुणरसः खकार- णाभिव्यअनद्वारेण वीराखादातिशय एव पर्यवस्यति। यथोक्तम्-'रौद्रस्य चैव यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः' इति। तदाह-प्रीत्यतिशयेति। अत्रो- दाहरणम्-'कुरबक कुचाघातक्रीडासुखेन वियुज्यसे बकुलविटपिन्स्मर्तव्यं ते मुखासवसेवनम्। चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकतामिति निज- पुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥' भावस्य वेति। तस्मिन्रसे स्थायिनः प्रधानभूतस्य व्यभिचारिणां वा। यथा विप्रलम्भशङ्गार औत्सुक्यस्य। अधुना पूर्वस्मिन्नेव श्लोके क्षिप्त इत्यादौ प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति-अथ- वेति। अयं चात्र भाव :- पूर्व विप्रलम्भकरुणयोरन्यत्राङ्गताभावागमनान्नि विरोध- त्वमुक्तम् । अधुना तु स विप्रलम्भः करुणस्येवाङ्गतां प्रतिपन्नः कथं विरोधीति व्यवस्थाप्यते-तथा हि करुणो रसो नामेष्टजनविनिपातादेर्विभावाद्ीत्युक्तम् । इष्टता च नाम रमणीयतामूला। ततश्च कामीवार्द्रापराध इत्युत्प्रेक्षयेदमुक्तम्- शांभवशरव ह्विवेष्टितावलोकनेन प्राक्तनप्रणयकलहवृत्तान्तः स्मर्यमाण इदानीं विष्द- स्ततया शोकविभावतां प्रतिपद्यते। तदाह-भङ्गिविशेषेति। अग्राम्यतया १. 'अकुण्ठ' ग. २. 'दायिनः' क-ख. ३. 'विशेषस्य' क-खर. ४. 'परिपो- षमावहति' ग. ५. 'रमणीयाः' क-ख. ६. 'शोकावेशं' ग. १. 'मुखा' ग. २. 'इत्येतदुत्प्रेक्ष्येदं' ग. ३. 'विध्वस्त' ग. १४ ध्व० लो०

२१० काव्यमाला।

वेगमुपजनयन्ति । यथा-'अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविसंसनः करः ॥' इत्यादौ। तदत्र त्रिपुर- युवतीनां शांभवः शरामिरार्द्रापराधः कामी यथा व्यवहरति तथा व्यवहृतवानित्यनेनापि प्रकारेणास्त्येव निर्विरोधत्वम्। तस्माद्यथा यथा निरूप्यते तथा तथात्र दोषाभावः । इत्थं च। 'क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रक्तैः सदर्भा: स्थलीः पादैः पातितयावकैरिव पतद्वाष्पाम्बुधौताननाः । भीता भर्तृकरावलम्बितकरास्त्वद्वैरिनार्योडधुना दावाझिं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ।' इत्येवमादीनां सर्वेषामेव निर्विरोधत्वमवगन्तव्यम्। एवं तावद्रसादीनां विरोधिरसादिभिः समावेशासमावेशयोर्विषय- विभागो दर्शितः । इदानीं तेषामेकप्रबन्धविनिवेशने न्याय्यो यः करमस्तं प्रतिपादयितुनुच्यते-

विभावानुभावादिरूपताप्रापणया। ग्राम्योक्तिरहितयेत्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तमाह- यथा-अयमिति। अन्न भूरिश्रवसः समरभुवि निपतितं बाहुं दृष्ट तत्कान्ताना- मेतद नुशोचनम्। रशनां मेखलां संभोगावसरेषूर्ध्व कर्षतीति रशनोत्कर्षी। अधुना विरोधोद्धरणप्रकारेण बहुतरं लक्ष्यमुपपादितं भवतीत्यभिप्रायेणाह-इत्थं चेति। होमाभिधूमकृतं बाष्पाम्वु यदि वा बन्धुगृहत्यागोद्भवं भयम्। कुमारीजनोचित: साध्वसः । एवमियताङ्गभावं प्राप्तानामुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोपयोगिनिरूपित- मित्युपसंहरति-एवमिति । तावद्रहणेन वक्तव्यान्तरमप्यस्तीति सूचयति। तदेवावतारयति-इदानीमित्यादिना। तेषां रसानां क्रम इति योजना । १. 'कमं सूचयति' ग.

३ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । २११

प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिचन्धने। एको रसोऽङ्गीकर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥२१॥ प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयाङ्गाङ्गिभावेन वा बहवो रसा उपनिबध्यन्ते इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रबन्धानां छायातिशयमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसो- उङ्गित्वेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्ग: । ननु रसान्तरेषु बहुषु प्राप्तपरिपोषेषु सत्सु कथमेकस्याक्किता न चिरुध्यत इत्याशड्येदमुच्यते- रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः । नोपहन्त्यङ्गितां सोऽस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ २२।। प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन्पुनःपुनरनुसंधीयमानत्वेन स्थायी यो रसस्तस्य सकलरेसव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्तिभिः समावेशो यः स नाङ्ितामुपहन्ति।

प्रसिद्धेऽपीति। भरतमुनिप्रभृतिभिर्निरूपितेऽपीत्यर्थः । तेषामिति प्रबन्धानाम्। महाकाव्यादिष्वित्यादिशब्दः प्रकारेणाभिनेयान्भेदानाह द्वितीयस्त्वभिनयान्। विप्र- कीर्णतयेति । नायकप्रतिनायकप्रकरीनायिकादिनिष्ठतयेत्यर्थः । अङ्गाङ्गिभावेने- त्येकनायकनिष्ठत्वेन। युक्ततर इति। यद्यपि समानाकारादौ पर्यायबन्धादौ च नैकस्याद्वित्वं तैथा न युक्तता तथाप्येवंविधो यः प्रबन्धः तद्था नाटकं महाकाव्यं वा यदुत्कृष्टतरमिति तरशव्दस्यार्थः। स्वयं लब्धपरिपोषत्वे वा कथ रसत्वमिति रसत्वमङ्गत्वं चान्योन्यविरुद्धम् । तेषां चाङ्गत्वायोगे कथमेकस्याङ्गि- त्वमुक्तमिति भावः। रसान्तरेति । प्रस्तुतस्य समस्तेतिवृत्तव्यापिनस्तत एव १. 'छायायोगं' ग. २. 'संधिव्यापिनः' क-ख. १. 'तथापि च ननु युक्तिता' ग.

२१२ काव्यमाला।

एतदेवोपपादयितुमुच्यते- कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते। तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते॥ २३ ॥ संध्यादिमयस्य प्रबन्धशरीसस्य यथा कार्यमेकमनुयायि व्यापकं कल्पते न च तत्कार्यान्तरैर्न संकीर्यते न च तैः संकीर्यमाणस्यापि तस्य

विततव्याप्तिकत्वेनाङ्गिभावोचितस्य रसस्य रसान्तरैरितिवृत्तवशायातरवेन परि- मितकथाशकलव्याप्तिभिर्यः समावेशः समुपबृंहणं तस्य स्थायित्वेनेतिवृत्तव्या- पितया भासमानस्य नाङ्गितामुपहन्ति । अङ्वितां पोषयत्येवेत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-अङ्गिभूतान्यपि रसान्तराणि स्वभावादिसामडया स्वावस्थायां यद्यपि लब्ध- परिपोषाणि चमत्कारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते तथापि स चमत्कारस्तावत्येव न परि- तुष्य विश्राम्यति किं तु चमत्कारान्तरमनुधावति। सर्वत्रैव ह्यङ्गाजिभावेऽयमेवो- दन्तः। यथाह तत्रभवान्-'गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्यो- पकारो हि तथा भूयसि वर्तते ॥' इति। उपपाद्यितुमिति। दृष्टान्तस्य समु- चितस्य निरूपणेनेति भावः। न्यायेन चैतदेवोपपद्यते। कार्य हि तावदेकमेवाधि- कारिकं व्यापकं प्रासङ्गिककार्यान्तरोपक्रियमाणमवश्यमङ्गीकार्यम्। तत्पृष्ठवर्तिनीनां नायकचित्तवृत्तीनां तद्वलादेवाङ्गात्विभावः प्रवाहपतित इति किमत्रापूर्वमिति तात्प- र्यम्। तथेति व्यापितया। यदि वा एवकारो भिन्नकमः । तथेव तेनैव प्रकारेण कार्याङ्गाङ्गिभावरूपेण रसानामपि बलादेवासावापततीत्यर्थः । तथा च वृत्तौ वक्ष्यति तथैवेति। कार्यमिति। 'सल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति' इति लक्षितं बीजम्। बीजात्प्रभृति, 'प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत्समाप्ति: प्रबन्धस्य स तु बिन्दुः' इति बिन्दुस्रूपतयार्थप्रकृत्या निर्वहणपर्यन्तं व्याप्रोति तदाह-अनुयायीति। अनेन बीजं बिन्दुश्वेत्यर्थः । प्रकृते संगरृहीते। कार्या- न्तरैरिति। 'आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते' इति। प्रासङ्गिकं यत्पताका-

१. 'तच्च कार्यान्तरैः' क-ख.

१. 'व्यापं' ग. २. 'काव्यान्तरं' ग.

२ उद्द्योत: ] व्वन्यालोकः । २१३

प्राधान्यमेपचीयते तथैव रसस्याप्येकस्य संनिवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित्। प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसंधानवतां सचेतसां तथाविधे विषये प्रह्लादातिशयः प्रवर्तते। ननु येषां रैसानां परस्परविरोध: यथा-वीरशृङ्गारयोः शरृङ्गार- हास्ययो रौद्रशृङ्गारयोर्वींराद्धुतयोवीररौद्रयो रौद्रकरुणयोः श्रृद्गाराद्ुत- योर्वा तत्र भवत्वङ्गाङ्गिभावः । तेषां तु स कथं भवेद्येषां परस्परं बाध्य- बाधकभावः । यथा-शृङ्गारबीभत्सयोर्वीरभयानकयोः शान्तरौद्रयोः शान्तशृङ्गारयोर्वा इत्याशङ्कयेदमुच्यते-

लक्षणार्थप्रकृतिनिष्ठं कार्य यानि च ततो न व्याप्तितया प्रकरीलक्षणानि कार्याणि तैरित्येवं पञ्चानामर्थप्रकृतीनां वाक्यैकवाक्यतया निवेश उक्ते इति। तथाविध इति। यथा तापसवत्सराजे। एवमनेन श्लोकेना ........ ता ...... यां दृष्टान्त- निरूपणमिति वृत्तबलापतितत्वं च रसाङ्गाज्विभावस्येति दवयं निरूपितम्। वृत्तिग्रन्थो- डप्युभयाभिप्रायेणैव नेयः । शृङ्गारेण वीरस्याविरोधो युद्धनयपराक्रमादिना कन्या- रत्नलाभादौ । हास्यस्य तु स्पष्टमेव तदङ्गत्वम्। हास्यस्यापुरुषार्थस्वभावत्वेऽपि सम- धिकतररज्जनोत्पादनेन शृङ्गाराङ्गतयैव तैथात्वम्। रौद्रस्यापि तेन कर्थंचिदविरोधः । यथोक्तम्-'शङ्ारश्व तैः प्रसभ सेव्यते।' तैरिति रौद्रप्रमृतिभिः । रक्षोदानवोद्ध- तमनुष्यैरित्यर्थः । केवलं नायिकाविषयमौध्यं तत्र परिहर्तव्यम्। असंभाव्यपृथि- वीसंमार्जनादिजनितविस्मयतया तु वीरा्ुतयोः समावेशः । यथाह मुनिः-'वीरस्य चैव यत्कर्म सोऽद्ुतः' इति। वीर. द्वते भीमसेनादौ समा- वेशः । कोधोत्साहयोरविरोधात्। रौद्रकरुणयोरपि मुनिनैवोक्त :- 'रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः' इति। शृङ्गाराद्गुतयोरिति' । यथा रत्नावल्यामै- न्द्रजालिकदर्शने। शृङ्गारबीभत्सयोरिति। ययोर्हि परस्परोन्मूलनात्मकतयै- १. 'अपनीयते' ग. २. 'रसादीनां' क-ख. ३. 'भाव एव' क-ख. १. 'श्रेकेनाङ्गाङ्गिभावस्येति' क-ख. २. 'हास्यस्य स्वयं पुरुषार्थस्वभावत्वे' ग. ३. 'तथात्वात्' क-ख. ४. 'यथाह' इत्यारभ्य 'समावेशः' इत्यन्तं क-ख-पुस्तकयो- नास्ति. ५. 'अपि' ग.

२१४ काष्यमाला।

अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्यादविरोधिता॥ २४॥ अङ्विनि रसान्तरे शृङ्गारादौ प्रबन्धव्यङ्गये सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोषं न नेतव्यः। तत्राविरोधिरसस्याङ्गिरसापेक्षया त्यन्तमा- धिक्यं न कर्तव्यमित्ययं प्रथमः परिपोषपरिहारः । उत्कर्षसाम्येऽपि तयोर्विरोधासंभवात्। यथा- 'एकन्तो रुअइ पिआ अण्णन्तो समरतूरणिग्घोसो। णेहेण रणरसेण अ भडस्स दोलाइअं हिअअम्।।'

वोद्भवस्तत्र कोऽङ्गाज्विभावः । आलम्बननिमनरूपतया च ......... क्तिरुत्तिष्ठति। तत ............... तया जुगुप्सेति समानाश्रयत्वेन तयोरन्योन्यसंभवोन्मूलक- त्वम्। भयोत्साहेऽप्येवमेव विरुद्धौ वाच्यौ। शान्तस्यापि तत्त्वज्ञानसमुत्थितसमस्त- संसारविषयनिर्वेद प्राणत्वेन सर्वतो निरीहस्वभावस्य विषयासक्तिजीविताभ्यां रति- कोधाभ्यां विरोध एव। अविरोधी विरोधी वेति वाग्रहणस्यायमभिप्रायः- अङ्विरसापेक्षया यस्य रसान्तरस्योत्कर्षो निबध्यते तदाऽविरुद्धोऽपि रसो निब- द्धश्वोदावहः । अथ तु युक्ताङ्विनि रसेऽङ्गभावतयान्योपपत्तिर्घटते तद्विरुद्धो- ऽपि रसो वक्ष्यमाणेन विषयमेदादियोजनेनोपनिबध्यमानो न दोषावह इति विरोधाविरोधावकिंचित्करा। ......... विनिवेशनप्रकार एवेत्वधातव्यमिति। अङ्गिनीति सप्तम्यनादरे। अङ्विनं रसविशेषमनादृत्य न्यक्कत्याङ्गभूतो न पोष- यितव्य इत्यर्थः । अविरोधितेति । निर्दोषतेत्यर्थः । परिपोषपरिहारे त्रीन्प्र कारानाह-तत्रेति। ननु न्यूनत्वं कर्तव्यमिति वाच्येऽधिकस्य का संभावना येनोक्तमाधिक्यं न कर्तव्यमित्याशक्क्याह-उत्कर्षसाम्य इति। 'एकतो रोदिति प्रिया अन्यतः समरतूर्यनिर्घोषः । स्नेहेन रणरसेन च भटस्य दोलायितुं हृदयम् ॥' [इति च्छाया ।] रोदिति प्रियेत्यक्तो रत्युतकषः । समरतूर्येति भटस्येति चोत्साहो- त्कर्षः । दोलायितमिति तयोरन्यूनाधिकतया साम्यमुक्तम्। एतच्च मुक्तकविष- यमेव भवति न तु प्रबन्धविषयमिति केचिदाहुस्तभ्भासत्। आधिकारिकेऽपीति- १. 'तत्राह-विरोधिनो रसस्य' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक:। २१५

यथा, वा- कण्ठाच्छित्वाक्षमालावलयमिव करे हारमावर्तयन्ती कृत्वा पर्यङ्कबन्धं विषघरपतिना मेखलाया गुणेन।

देवी संध्याभ्यस्याहसितपशुपतिस्तत्र दृष्टा तु वोऽव्यात् ।।'

इत्यत्र। अङ्गिरसविरुद्धानां व्यभिचारिणां प्राचुर्येण निवेशनम्। निवेशने वा क्षिप्रमेवाङ्गिरसव्यभिचार्यनुवृत्तिरिति द्वितीयः। अङ्गत्वेन पुनःपुनः

वृत्ते त्रिवर्गफले समप्राधान्यस्य संभवात्। तथाहि रत्नावल्यां सचिवायत्तसिद्धित्वा- भिप्रायेण पृथिवीराज्यलाभ आधिकारिकं फलं कन्यारत्नलाभः प्रासद्गिकं फलं नायिकाभिप्रायेण तु विपर्यय इति स्थिते मन्त्रिवुद्धी नायकबुद्धौ च खाम्यमात्य बुध्ेकत्वात्फलमिति नीत्या एकीक्रियमाणया समप्राधान्यमेव पर्यवस्यति। यथो- क्तम्-'कवेः प्रयत्नान्नेतणां युक्तानाम्' इत्यलमवान्तरेण बहुना। एवं प्रथम प्रकारं निरूप्य द्वितीयमाह-अङ्गीति। निवेशनमिति। अङ्गभूते रसे इति शेषः । नन्वेवं नासौ परितुष्टो भवेदित्याशक्क्य मतान्तरमाह-निवेशने वेति। अत एव वाग्रहणमुत्तरपक्षदार्व्य सूचयति न विकल्पम्। तथा चैक एवायं प्रकारः । अन्यथा तु द्वौ स्याताम्। अङ्विनो रसस्य यो व्यभिचारी तस्यानुवृत्तिरनुसंधानम्। यथा-'कोपात्कोमललोल-' इति श्रलोकेऽज्विभूतायां रतावह्नित्वेन यः क्रोध उप- निबद्धस्तत्र बद्धा दृढ इत्यमर्षस्य निवेशितस्य क्षिप्रमेव रुदत्येति हसन्निति च रत्युचितेष्यौत्मुक्यहर्षानुसंधानम् । तृतीयं प्रकारमाह-अङ्गत्वेनेति। अत्र १. 'कण्ठं छित्त्वाक्षमालेत्यादिश्रोके' क-ख. २. 'प्राचुर्येणानिवेशनम्' क.ख्र.

१. 'द्वितीयं प्रकारं' ग.

२१६ काव्यमाला।

प्रत्यवेक्षा परिपोषं नीयमानस्याप्यङ्गभूतस्य रसस्येति तृतीयः। अनया दिशान्येऽपि प्रकारा उत्प्रेक्षणीयाः । विरोधिनस्तु रसस्याञ्ञिरसापेक्षया कस्यचिन्न्यूनता न संपादनीया। यथा शान्तेऽङ्विनि शृङ्गारस्य शृङ्गारे वा शान्तस्य। परिपोषरहितस्य कथं रसत्वमिति चेत्, उक्तमत्राङ्गिरसा- पेक्षयेति । अङ्गिनी हि रसस्य यावान्परिपोषस्तावांस्तस्य न कर्तव्यः । स्वगतस्तु संभविपरिपोष: केन वार्यते। एतच्चापेक्षिकं प्रकर्षयागित्वमे- कस्य रसस्य। बहुरसेषु प्रबन्धेषु रसानामङ्गाङ्गिभावमनभ्युपगच्छताप्य- शक्यप्रतिक्षेपमित्यनेन प्रकारेणाविरोधिनां विरोधिनां च रसानामङ्गाङ्गि-

च तापसवत्सरांजे वत्सराजस्य पद्मावतीविषयः संभोगशङ्गार उदाहरणीकर्तव्यः। अन्येऽपीति। विभावानुभावानां चाधिक उत्कर्षो न कर्तव्योऽङ्गिरसविरोधिनां निमेषणमेव वा न कार्यम्। कृतमपि चा्गिरसविभावानुर्भावैरुपबृंहणीयम्+परिपोषि तापि चाविरुद्धरसविभावानुभावा अङ्वित्वेन प्रतिजागरयितव्या इत्यादि स्वयं श- क्यमुत्प्रेक्षितुम्। एवं विरोध्यविरोधिसाधारणं प्रकारमभिधाय विरोधिविषय- साधारणदोषपरिहार प्रकारगतत्वेनैव विशेषान्तरमप्याह-विरोधिन इति । संभ- वतीति प्रधानाविरोधित्वेनेति शेषः । एतञ्चेति। उपकार्योपकारकभावो रसानां नास्ति। सचमत्कारविश्रान्तत्वात्। अन्यथा रसत्वायोगात्। तदभावे च कथमङ्गांङ्गि- तेत्यपि येषां मतं तैरपि कस्यचिद्रसस्य प्रकृष्टत्वं भूयः प्रबन्धस्य व्यापकत्वमन्येषां चाल्पप्रबन्धगामित्वमभ्युपगन्तव्यमिति वृत्तसंघटनाया एवान्यथानुपपत्तेः। भूयः प्रबन्धव्यापकस्य च रसस्य रसान्तरैर्यदि न काचित्संगतिस्तदितिवृत्तस्यापि न स्या- त्संगति श्वेद य मुपकार्योपकारकभावेन चमत्कार विश्रान्तेर्विरोधः कश्चिदिति समनन्तरमे- वोक्तम्। तदाह-अनभ्युपगच्छतेति।अकाम इवाभ्युपगमयितव्य इति भावः। अन्यस्तु व्याचष्टे-एतच्चापेक्षिकमित्यादिग्रन्थो द्वितीयमतमभिन्नेत्य यत्र रसाना- सुपकार्योपकारकता नास्ति तत्रापि हि भूयो वृत्तव्याप्तत्वमेवातित्वमिति। एतच्चासत्। १. 'अम्पि त्वन्न' ग. २. 'रसस्वैचेति' क-ख. ३ 'एतच्चापे क्षेतं' गः १. 'विरोभात्' क-ख. २. 'मावैकरूपं बृंहणीयम्' ग.

३ उद्त्योत: ] वन्यालोकः । २१७ भावेन समावेशे प्रबन्धेषु स्यादंविरोधः । एतच्च सर्वं येषां रसो रसा- न्तरस्य व्यभिचारीभवति' इति निदर्शनं तन्मतेनोच्यते। मतान्तरेडपि रसानां स्थायिनो भावा उपचाराद्रसशब्देनोक्तास्तेषामङ्गित्वे निर्विरोधि- त्वमेव। एवमविरोधिनां विरोधिनां च प्रबन्धस्थेनाङ्गिना रसेन समावेशे

एवं हि एतच्च सर्वमिति सर्वशब्देन य उपसंहार एकपक्षविषयः, मतान्तरेSपीत्या- दिना च यो द्वितीयपक्षोपकमः सोऽतीव दुःश्िष्ट इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह बहुना संलापेन। उपसंहरति-येषामिति। हावाध्यायसमाप्तावस्ति श्रोक :- 'बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्हु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः संचारिणो मताः॥' इति। तत्रोक्तक्रमेणाधिकारिकेतिवृत्तव्यापिका चित्तवृत्तिरवश्यमेव स्थायित्वेन भाति प्रासज्गिकवृत्तान्तगामिनी तु व्यभिचारि येति रैस्यमानतायामपि स्थायिव्यभिचा- रिभावस्य न कश्चि ......... इति केचिद्याचचक्षिरे। तथा च भागुरिरपि किं

तु स्थायितया पतितस्यापि स्थायित्वमेव। यथा विकमोर्वश्यामुन्मादस्य चतुर्थेडक्के। इतीयन्तमर्थमषबोधयितुमयं श्रोकः । बहूनां चित्तवृत्तिरूपाणां भावानां मध्ये यस्य बहुलं रूपं यथोपलभ्यते स स्थायी भावः । स च रसो रसीकरणयोग्यः शेषास्तु संचारिण इति व्याचक्षते। न तु रसानां स्थायिसंचारिभावेनाङ्गाङ्विता युक्ता। अत एवान्यो रसः स्थायीति षध्या सप्तम्या द्वितीयया वाश्रितादिषु गम्यादीनामिति समासं पठन्ति। तदाह-मतान्तरेऽपीति । रसशब्देनेति। 'रसान्तर- समावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः' इत्यादिप्राक्तनकारिकानिविष्टेनेत्यर्थः । अथ साधा- रणप्रकारमुपसंहरन् ......... रणमासूत्रयति-एवमिति । तमित्यविरोधोपा- १. 'अविरोधिता' क ख. २. 'तु' ग. १. 'पूर्वोक्तेन' क-ख.२. 'भाव' क.ख. १.'रसस्य समानतायामपि खायिसंचारि- तास्तीत्याक्षिप्य' क-ल. ४. 'व्यभिंचारिणः' ग. ५. 'रसान्तरानिविष्टेनेत्यर्थः' क-र. ६. 'उपसंहरन्नयसाह' क०ख.

२१८ काव्यमाला। साधारणमविरोधोपायं प्रतिपाद्येदानीं विरोधिविषये तं प्रतिपादयितु- मिर्देमुच्यते। विरोधैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेद् । स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेऽप्यदोषता ॥२५॥ ऐकाधिकरण्यविरोधी नैरन्तर्यविरोधी चेति द्विविधो विरोधी। तत्र प्रबन्धस्थेन स्थायिनाङ्गिना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्धैकाश्रयो यो विरोधी यथा वीरेण भयानकः स विभिन्नाश्रयः कार्यः । तस्य वीरस्य य आश्रयः कथानायकस्तद्विपक्षविषये संनिवेशयितव्यः । तथा सति च तस्य विरोधिनोऽपि यः पोषः स निर्दोषः । विपक्षविषये हि भया- तिशयवैर्णने नायकस्य नयपराक्रमादिसंपत्सुतरामुद्द्योतिता भवति। एतच मदीयेऽर्जुन चरितेऽर्जुनस्य पातालावतरणप्रसक्के वैशदेन प्रदर्शितम्। एवमैकाधिकरण्यविरोधिनः प्रबन्धस्थेन स्थायिना रसेनाङ्रभावगमने निर्विरोधित्वं यथा तथा तद्दर्शितम् । द्वितीयस्य तु तत्प्रतिपादयितु- मुच्यते- यम्। विरुद्वेति विशेषणं हेतुगर्भम्। यस्तु स्थायी स्थाय्यन्तरेण संभाव्यमानका- श्रयत्वाद्विरोधी भवेद्यथोत्साहेन भयं स विभिन्नाश्रयत्वेन नायकतद्विपक्षादिमा मित्वेन कार्यः । तस्येति। तस्य विरोधिनोऽपि तथाकृतस्य तथानिबद्धम्य परि- पुष्टतायाः प्रत्युत निर्दोषता नायकोत्कर्षाधानात्। अपरिपोषस्तु दोष एवेति याकत्। अपिशब्दों मिन्नकमः । एवमेव वृत्तावपि व्यारयानात् । ऐकाधिकरण्यमेकाध्रयेण संबन्धमात्रम् । तेन विरोधी यथा-भयेनोत्साह एकाश्रयत्वेऽपि संभवति। कश्चिननिरन्तरत्वेन निर्व्यवधानत्वेन विरोधी यथा रत्यादिनिर्वेदः। प्रदर्शित- मिति। 'समुत्थिते धनुर्ध्वनौ भयावहे किरीटिनो महानुपल्नवोऽभकतपुरे पुरंदर द्विषाम्' इत्यादिना। द्वितीयस्येति। नैरन्तर्यविरोधिनः। तदिति निर्विरोघित्वम्। ९. 'विषयमेव' क ख. २. 'इदं' ग-पुस्तके नाखि. ३. 'द्विधा' ग. ४.'वा' ग. ५. 'कथने' ग. ६. 'प्रबन्धे' क-ख. १. 'अपरिपोषणं' क-ख. २. 'व्याख्यातम्' क.ख. १. 'एकाश्रयत्वम्' ग.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोक:। २१९

एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधंवान्। रसान्तरव्यवधिना रसो व्यक्ञा: (न्यस्ः) सुमेघसा ॥२६॥ यः पुनरेकाधिकरणत्वे निर्विरोधो नैरन्तर्ये तु विरोधी स रसान्तर- व्यवघानेन प्रबन्धे निवेशयितव्यः। यथा शान्तशृङ्गारौ नागानन्दने निवेशितौ। शान्तश्र तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्ल्लक्षणो रसः प्रतीयत एव । तैथा चोक्तम्-

एकाश्रयत्वेन निमित्तेन यो निर्दोषेण न विरोधी किं तु निरन्तरत्वेन निमित्तेन विरोधे सति स तथाविधविरुद्धसत्तया विरुद्धेन रसान्तरेण मध्ये निवेशितेन युक्तः कार्य इति कारिकार्थः । प्रबन्ध इति बाहुल्यापेक्षम। मुक्तकेऽपि कदाचिदेवं भवेदपि। यद्वक्ष्यति-'एकवाक्यस्थयोरपि' इति। यथेति। तत्र हि-'राग- स्यास्पदमित्यवमि नहि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः' इत्यादिनोपक्षेपात्प्रमृति परार्थ- शरीरवितरणात्मकनिर्वाहणपर्यन्तः शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मलयवतीविषयः शज्ारस्तदुभयाविरुद्धमद्भुतमन्तरीकृत्य क्रमप्रसरसंभावनाभिप्रायेण यः कविना निबद्धः 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इति । एतदर्थमेव 'व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुना-" इत्यादि नीरसप्रायमप्यत्र निबद्धमद्भुतरसपरिपोषकतयात्यन्तरसरसतावहमिति 'नि- रदोषदर्शना: कन्यकाः' इति च क्रमप्रसरो निबद्धः। यदाहु :- 'चित्तवृात्तप्रसरप्र- संख्यानाधान: संख्याः पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिकप्रसन्नेनेति। अनन्तरं च निमित्तनैमित्तिकप्रसभ्गागतो यः शेखरकतृत्तान्तोदितहास्यरसोपकृतः शङ्गारस्तस्य विरुद्धो यो वैराग्यशमपोषको नागीयकलेवरास्थिजालाचलोकनादिवृत्तान्तः स मित्रा- वसो: प्रविष्टस्य मलयवतीनिर्गममकारिणः 'संसर्पद्दि: समन्तात्-' इत्यादि काव्य उप- निबद्ध: क्रोधव्यभिचार्युपकृतवीररसान्तरितो निवेशितः। ननु नास्तयेव शान्तो रसः। तस्य तु स्थाय्येव नोपदिष्टो मुनिनेत्याशश्ाह-शान्तश्रेति। तृष्णानां विषयाणां यः क्षयः सर्वतो निषृत्तिरूपो निरोधस्तदेव सुखं तस्य यः स्थायीभूतस्य परिपोषो रस्यमान- ताकृतस्तदेव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः। प्रतीयस एबेति। खानुभवेनापि १. 'विरोधिनाम्' क-ख. २. 'नागानन्दे' म. ३. 'तथेत्यारभ्य कलमित्यन्तं'

२२० काव्यमाला।

'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥' यदि नाम सर्वजनानुभवगोचरता तस्य नास्ति नैतावतासावलोक- सामान्यमहानुभावचित्तवृत्तिविशेषवत्मतिक्षेमुं शक्यः । वीरे च तस्या-

निवृत्तभोजनाद्यशेष विषयेच्छा प्रसरत्वकाले संभाव्यत एव। अन्ये तु सर्वचित्तवृत्ति- प्रशम एवास्य स्थायीति मन्यन्ते। तृष्णासद्भावस्य प्रसज्यप्रतिषेधरूपत्वे चेतोवृ- त्तित्वाभावेन भावत्वायोगात्। पर्युदासे त्वस्मत्पक्ष एवायम्। अन्ये तु 'खं खं निमित्तमासाद्य शान्तादुत्पद्यते रसः । पुनर्निमित्तापाये तु शान्त एव प्रलीयते।।' इति भरतवाक्य दृष्ठवन्तः सर्वरससामान्यस्वभावं शान्तमाचक्षाणा अनुपजातविशे- श्रान्तरं चित्तवृत्तिरूपं शान्तस्य स्थायिभावं मन्यन्ते। एतच्च नातीवास्मत्पक्षाह्ूरम्। पागभावप्रध्वंसाभावकृतस्तु विशेषः । युक्तश्च प्रध्वंस एव तृष्णानाम् । यथोक्म्- 'बीतरागजन्मादशेनात्' इति। प्रतीयत एवेति मुनिनाप्यङ्ीक्रियत एव 'कचि- चछमः' इत्यादि वदता। न च तदीयापर्यन्तावस्था वर्णनीया येन सर्वचेष्टोपरमाद- नुभवाभावेनाप्रतीयमानता स्यात् । 'शङ्गारादेरपि फलभूमाववर्णनीयतैव पूर्वभूमौ बु प्रशान्तवाहिता', 'संस्कृतान्तरिछिद्रेषु, प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः' इति सूत्रद्वय- नीत्या चित्राकारा यमनियमादि चेष्टा वा राज्यधरोद्वहनादिलक्षणा वा शान्तस्यापि जनकादेर्दुष्टैवेत्यनुभवसद्धावाद्यमनियमादि मैं ध्यासंभाव्यमानभूयोव्यमिचारिसद्ध/वाच्च प्रतीयत एव। ननु न प्रतायते । नास्य विभावादयः सन्तीति चेत्, न। प्रतीयत एव तावदसौ। तस्य च भवितव्यमेव प्राक्तनकुशलपरिपाकपरमेश्वरानुग्रहादध्यात्म- रंहस्यशास्त्रवीत एगपरिशीलनादिमिर्विभावैरितीयतैव व्यभिचारिसद्भावः स्थायी च दुर्शितः । ननु तन्न हृदयसंवादाभावाद्रस्यमानतैव नोपपन्ना। क एवमाह नाम्नीति। यतः प्रतीयत एवेत्युक्तम्। ननु प्रतीयते सर्वस्य श्लाघास्पदं न भवति। तहिं वीतरागाणां शद्गारो न श्राध्य इति सोऽपिं रसत्वाच्च्यवतामिति तदाह-यदि नामेति। ननु धर्मप्रधानोऽसौ वीर एवेति संभावयमान आह-वीरे चेति। १. 'सर्वलोक' म. २. 'न च. वी रेतरस्यान्तर्भावः' ग. १. 'तच्बा' क-म. २. 'प्रर्युद्धासोऽपि. सत्पद् एज' क-ख. २. 'मध्यरुद्गावमान' क-ल. ४. 'घनस्य' क-ख.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोक: । २२१

न्तर्भावः क्तु युक्तः । तस्यामिमानमयत्वेन व्यवस्थापनात्। अस्य चाहंकारप्रशमैकरूपतया स्थितेः। तयोश्चवविधविशेषसद्भावेऽपि यदैक्यं परिकल्प्यते तद्वीररौद्रयोरपि तथा प्रसङ्गः । दयावीरदीनां च चित्त- वृत्तिविशेषाणां सर्वाकारमहंकाररहितत्वेन शान्तरसप्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीरप्रभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तदेवमस्ति शान्तो रसः । तस्य चाविरुद्धरसव्यवधानेन प्रबन्धे विरोधिरससमावेशे सत्यपि निर्विरोधत्वम्। यथा प्रदर्शिते विषये। एतदेव स्थिरीकर्तुमिदमुच्यते- रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि। निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता॥२७॥ रसान्तरव्यवहितयोरेक प्रबन्धस्थयोर्विरुद्धयोर्विरोधिता निवर्तत इत्यत्र

तस्येति वीरस्य। अभिमानमयत्वेनेति। उत्साहो ह्यहमेवंविध स्त्येवं प्राण इत्यर्थः । अस्य चेति शान्तस्य। लयोश्चेति। उत्साहमयत्वनिरीहत्वनात्यन्तवि- रुद्धयोरपीति चशब्दार्थः । वीररौद्रयोस्त्वत्यन्तविरोधोऽपि नास्ति । समानरूरप च धर्मार्थोपयोगित्वम्। नन्वेवं दयावीरो धर्मवीरो दानवीरो वा नासौ कश्चित्। शान्तस्यैवेदं नामान्तरकरणम् । तथा च मुनिः- 'दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । दयावीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिषिधसंमतम् ।I' इत्यागमपुरःसरं त्रैविध्यमे- वाभ्यधात्। तदाह-दयावीरादीनामिति। आदिग्रहणेन विषयजुगुप्सारूप- त्वाद्वीभत्सेऽन्तर्भावः शक्यते। सा त्वस्य व्यभिचारिणी भवति न तु स्थायिता- मेति। पर्यन्तनिर्वाहे तस्या मूलत एव विच्छेदात्। आधिकारिकत्वेन तु शान्तो रसो निबद्धव्य इति चन्द्रिकाकारः । तञ्चेहास्माभिर्न पर्यालचितम् । प्रसङ्गान्तरात् । मोक्षफलत्वेन चायं परमपुरुषार्थनिष्ठितत्वात्सर्वरसेभ्यः प्रधानतमः।से चायमस्म- दुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकौतुके, अस्माभिश्च तद्विवरणे बहुतरकृतनिर्णयः पूर्वपक्ष- सिद्धान्त इत्यलं बहुना। स्थिरीकर्तुमिति। शिष्यबुद्धावित्यर्थः । अपिशम्देन प्रेब- १. 'यदा' ग. २. 'स चायं शान्तो रसः' ग. ३. 'निर्वहणः' ग. ४. 'प्रक. न्येपु यलसिद्ध:' क-ख.

काव्यमाला।

न काचिद्द्रान्तिः । यस्मादेकवाक्यस्थयोरपि रसयोरुक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्तते। यथा- 'भूरेणुदिग्धान्नवपारिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः ।

सशोणितैः ऋव्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षैः खगानामुपवोज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यङ्कतले निषष्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानांल्ललनाङ्गुलीभिर्वीराः खदेहान्पतितानपश्यन्।।' इत्यानौ। अत्र हि शृङ्गारबीमत्सयोस्तदङ्गयोर्वा वीररसव्यवधानेन समावेशो न विरोधी। विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरुपयेत्। विशेषतस्तु शुङ्गारे सुकुमारतरो ह्यसौ ॥ २८॥ यथोक्तलक्षणानुसारेण विरोधाविरोधौ सर्वेषु रसेषु प्रबन्धेऽन्यत्र च निरूपयेत्सहृदयः । विशेषतस्तु शृङ्गारे। स हि रतिपरिपोषात्मक- त्वाद्रतेश्च खल्पेनापि निमित्तेन भङ्गसंभवात्सुकुमारतरः सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनागपि विरोधिसमावेश न सहते।

न्धविषयतया सिद्धोSयमर्थ इति दर्शयति-भूरेण्विति। विशेषणैरतीव दूरापेतत्व- मसंभावनास्पदत्वमुक्तम्। खदेहानां 'न। देहत्वाभिमानादेव तादात्म्यसंभा- वनानिष्पत्तेरेकाश्रयत्वमस्ति। अन्यथा विभिन्नविषयत्वात्को विरोधः। ननुवीर एवात्र रसो न शङ्गारो न बीभत्सः। किं तु रतिजुगुप्से हि वीरं प्रति व्यभिचारीभूते। भव- त्वेवम्, तथापि प्रकृतोदाहरणता तावदुपपत्ना। तदाह-तदङ्गयोर्वेति। तयो- रहे तत्स्थायिभावावित्यर्थः । वीरो रस इति। 'वीराः खदेहान्' इत्यादिना तदीयो- १. 'तम' क-ख. १. दूरापेतत्वसंभाव नानिवृ त्तेरे काश्र यत्नमस्ति' क-ख.

३ उद्द्योत: ] धान्यालोकः। २२२

अवधानातिशयवान्रसे तत्रैव सत्कविः। भवेत्तसिमिन्प्रमादो हि झंगित्येवोपलक्ष्यते ॥ २९ ॥ तत्रैव च रसे सर्वेभ्योऽपि रसेभ्यः सौकुमार्यातिशययोगिनि कवि- रवधानवान्प्रेयलवान्स्यात्। तत्र हि प्रमाद्यस्तस्य सहृदयमध्ये क्षिप्- मेवावज्ञानविषयता भवति। शृङ्गाररसो हि संसारिणां नियमेनानुभव- विषयत्वात्सर्वरसेभ्यः कमनीयतया प्रधानभूतः । एवं च सति विनेयानुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा। तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदङ्गानां न दुष्यति॥३०॥ शृङ्गारविरुद्धरसस्पर्श: शृङ्गाराङ्गाणां यः स न केवलमविरोघलक्षण- योगे सति न दुष्यति यावद्विनेयानुन्मुखीकर्तुं काव्यशोभार्थमेव वा

त्साहायवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्तवाक्यार्थानुयायितया प्रतीतिरिति। मध्यपाठा- भावेऽ्रपि सुतरां वीरेस्य व्यवधायकतेति भावः। अन्यत्र चेति मुक्तकादौ। स हि शङ्गार: सुकुमारतम इति संबन्धः। सुकुमारस्तावद्रससजातीयः ततोऽपि करुण- स्ततोऽपि शज्गार इति । एवं चेति। यतोऽसौ सर्वसंवादीत्यर्थः। तदित्थं शुज्वारस्य विरुद्धा ये शान्तादयस्तेष्वपि तदज्गानां शृह्गाराङ्गाणां संबन्धी स्पर्शो न दुष्टः । तया भङ्गया रसान्तरगता अपि विभावानुभावाद्या वर्णनीया ययोः शङ्गा- रोऽजभावमुपागमत्। यथा मैम स्तोत्रे-'त्वां चन्द्रचूडं सहसा स्पृशन्ती प्राणे- श्वरं गाढवियोगतप्ता। सा चन्द्रकान्ताकृतिपुत्रिकेव संविद्विलीयापि विलीयते मे ॥' इत्यत्र शान्तविभावानुभावानामपि शङ्गारभञ्जया निरूपणं विनेयानुन्मुखीकर्तु या काव्यश्ोभा तदर्थ नैव दुष्यतीति संबन्धः। वाग्रहणेन पक्षान्तरमुच्यते। तैदेव व्याचष्टे-न केवलमिति। वाशब्दस्यैतव्याखयानम्। अविरोधलक्षणं परिपोषप- रिहारादि पूर्वोक्तम्। तदर्थमपि वा विरुद्धसमावेशः । न केवलं पूर्वोक्तः प्रकारैः १. 'झटिति' ग. २. 'प्रयतः' क-ख. ३. 'भविष्यति' क-ख. ४. 'सर्वसंसारिणां' क.ख. १. 'वीररसस' क-ख. २. 'देवस्ोतरे' ग. ३. 'तद्रेतत' क-र.

२२४ काव्यमाला:

क्रियमाणो न दुष्यति। शृङ्गाररसाङ्गैरुन्मुखीकृताः सन्तो हि विनेयाः सुखं विनयोपदेशं गृहन्ति। सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्ठी विनेयजनहितार्थमेव मुनिभिरकतारिता। किं च शृङ्गारस्य सकलजन- मेनोहराभिरामत्वात्तदङ्गसमावेशः कीव्यशोभातिशयं पुष्यतीत्यनेनापि प्रकारेण विरोधिरसे शृङ्गाराङ्गसमावेशो न विरोधी। ततश्च।

'सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्।।' इत्यादिषु नास्ति रसविरोधदोषः ।

काव्यशोभा विनेयोन्मुखीकरणमन्तरेणास्ते। व्यवधानाव्यवधाने अपि 'केचिल्लम्येते यथान्यैव्याखियाते। सुखमिति। रज्जनापुरःसरमित्यर्थः । न तु काव्यं क्रीडारूपं क्र च वेदादिगोचरा उपदेशकथा इत्याशक्याह-सदाचारेति। मुनिभिरिति। भरतादिभिरित्यर्थः । एतच्च प्रभुमित्रसंमितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः प्रीतिपूर्वकं जाया- संमितत्वे नाट्यकाव्यगतं व्युत्पत्तिकारित्वं पूर्वमेव निरूपितमस्माभिरिति न पुन- रुक्तभयादिह लिखितम्। ननु शङ्गाराङ्गताभक्षया यदविभावादिनिरूपणमेतावतैब कि विनेयोन्मुखीकारः। नैतदस्ति प्रकारान्तरमिति तदाह-किं चेति। शोभा- विशयमिति। अलंकारविशेषमुपमाप्रभृति पुष्यति सुन्दरीकरोतीत्यर्थः । यथो- क्तम्-'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्त्वलंकारा' इति। मत्ता- ङ्रनेति। अत्र हि शान्तविभावे सर्वस्यानित्यत्वे वक्ष्यमाणे न कस्यचिद्विभावस्य शङ्गारभङ्कया निबन्धः कृतः । किं तु सत्यमिति परहृदयानुप्रवेशेनोक्तम्। न खल्व लीकवैराग्यकौतुकरुचिं प्रकटयामः अपि तु यस्य कृते सर्वमभ्यर्थ्यते तदेवेदं चल-

१. 'मनोभिरामत्वात्' ग. २. 'काव्ये' ग. ३. शङ्गारविरोधिनि रसे' क-ख.

१. 'केनचित' क-ख. २. 'व्याख्यायते' क-ख. ३. 'उक्तिः' क-ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २२५

विज्ञायेत्थं रसादीनामविरोधविरोधयोः । विषयं सुकविः काव्यं कुर्वन्मुह्यति न क्वचित् ॥ ३१ ॥ इत्थमनेनानन्तरोक्त्ेन प्रकारेण रसादीनां रसभावतदाभासानां परस्परं विरोधस्याविरोधस्य च विषयं विज्ञाय सुकविः काव्यविषये प्रतिभातिशययुक्तः काव्यं कुर्वन्न क्वचिन्मुह्यति। एवं रसादिषु विरोधाविरोधनिरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाद्य व्यक्जक- वाच्यवाचकनिरूपणस्यापि तद्विषयस्य तत्प्रतिपाद्यते- वाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम्। रसादिविषयेणैतत्कर्म मुख्यं महाकवेः ॥ ३२ ॥ वाच्यानामितिवृत्तविशेषाणां बाचकानां च तद्विषयाणां रसादि- विषयेणौचित्येन यद्योजनमेतन्महाकवेर्मुख्यं कर्म। अयमेव हि महा- कवेर्मुख्यो व्यापारो यद्रसादीनेव मुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तव्यक्त्यनु- गुणत्वेन शब्दानामर्थानां चोपनिबन्धनम्।

मिति। तत्र मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गस्य लोलशङ्गारं प्रति संभाव्यमानविभावानुभावत्वेना- ङस्य लोलतायामुपमानतोक्कतेति प्रियतमाकटाक्षा हि सर्वस्याभिलषणीया इति तत्प्र- तीत्या प्रवृत्तिमान् गुडजिह्निकया प्रसक्तानुप्रसक्तवस्तुतत्त्वसंवेदनेन वैराग्ये पर्यव- स्यति विनेयः। तदेतदुपसंहरन्नस्योक्तस्य प्रकरणस्य फलमाह-विज्ञायेत्थमिति। स्पष्टम्। ....... रसादिविषयव्यञ्जकानि यानि वाच्यानि विभावादीनि वाचकानि च सुप्तिडादीनि तेषां यन्निरूपणं तस्येति। तद्विषयस्येति रसादिविषयस्य। तदिति उपयोगित्वं मुख्यमिति। 'आलोकार्थी-' इत्यत्र यदुक्तं तैदेवोपसंहृतम्। महाकवे- रिति सिद्धवत्फलनिरूपणम्। एवं हि महाकवित्वं नान्यथेत्यर्थः । इतिवृत्तवि- शेषाणामिति। इतिवृत्तं हि प्रबन्धवाच्यं तस्य विशेषाः प्रागुक्ताः 'विभावभा वानुभावसंचार्योचित्यचारुणः । विधि: कथाशरीरस्य-' इत्यादिना। काव्यार्थी- कृत्येति। अन्यथा लौकिकशास्त्रीयवाक्यार्थेभ्यः कः काव्यस्य विशेषः। एतच्च १. 'परिज्ञाय' ग. २. 'वाचकानां च रसादिविशेषेण' ग. १. 'सेव्यमानं' क-ख. २. 'प्रकारस्य' क ख. ३. 'तदेवेतदुप-'क-ख. १५ ध्व० लो०

२२६ काव्यमाला।

एतच्च रसादितात्पर्येण काव्यनिबन्घनं भरतादावपि सुप्रसिद्धमेवेति प्रतिपादयितुमाह- रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो विविधाः स्मृताः ।।३३।। व्यवहारो हि वृत्तिरित्युच्यते। तत्र रसानुगुण औचित्यवान्वाच्या- श्रयो यो व्यवहारस्ता एताः कैशिक्याद्या वृत्तयः । वाचकाश्रयाश्चोप- नागरिकाद्याः । वृत्तयो हि रसादितात्पर्येण संनिवेशिताः कामपि नाट्यस्य काव्यस्य च च्छायामावहन्ति। रसादयो हि द्वयोरपि तयो- र्जीवभूताः । इतिवृत्तादि तु शरीरभूतमेव। अत्र केचिदाहुः-'गुण- गुणिव्यवहारो रसादीनामितिवृत्तादिभिः सह न तु जीवशरीरव्यवहारः । रसादिमयं हि वाच्यं प्रतिभासते न तु रसादिभिः पृथग्भूतम्' इति। अत्रोच्यते-'यदि रसादिमयमेव वाच्यं यथा गौरत्वमयं शरीरम्। एवं

निर्णीतमाद्योद्द्योते 'काव्यस्यात्मा स एवार्थ :- ' इत्यत्रान्तरे। एतच्चेति। यद- स्माभिरुक्तमित्यर्थः। भरतादावित्यादिग्रहणादलंकारशास्त्रेषु परुषाद्या वृत्तय इत्युक्तं भवति। द्वयोरपि तयोरिति। वृत्तिलक्षणयोर्व्यवहारयोरित्यर्थः । जीवभूता इति। 'वृत्तयः काव्यमातृकाः' इति ब्रुवाणेन मुनिना रसोचितेतिवृत्तसमाश्रयेणो- पदेशेन रसस्यैव जीवितत्वमुक्तम्। भामहादिभिश्र-'खादुकाव्यरसोन्मिश्रं वाक्य।- र्थमुपभुजते। प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटुभेषजम् ॥' इत्यादिना रसोपयोगिजी- वितः । शब्दवृत्तिलक्षणो व्यवहार उक्तः। शरीरभूतमिति। 'इतिवृत्तं हि नाट्यस्य शरीरं-' इति मुनिः। नाव्यं च रस एवेत्युक्तप्रायम्। गुणगुणित्र्य- वहार इति। अत्यन्तसंमिश्रतया प्रतिभासनाद्धर्मधर्मिव्यवहारो युक्तः । न १. 'द्विविधाः स्थिताः' क-ख. २. 'वृत्तिरुच्यते' ग. ३. 'कैशिक्यादयः' ग. ४. 'वा' क-ख. १. 'दिप्रभृतयः' क-ख. २. 'युअ्ते' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २२७

सति यथा शरीरे प्रतिभासमाने नियमेनैव गौरत्वं प्रतिभासते सर्वस्य तथा वाच्येन सहैव रसादयोऽपि सहृदयस्यासहृदयस्य च प्रतिभासेरन्। न चैवम्। तथा चैतत्प्रतिपादितमेव प्रथमोद्द्योते। स्यान्मतम्। रल्नाना- मिव जात्यत्वं प्रतिपत्तृविशेष(तः) संवेदं वाच्यानां रसादिरूपत्वमिति। नैवम्। यतो यथा जात्यत्वेन प्रतिभासमाने रत्ने रत्नस्वरूपानतिरिक्त- त्वमेव तस्य लक्ष्यते। तया रसानां विभावानुभावादिरूपवाच्यव्यति- रिक्तत्वमेव लक्ष्यते। न चैवम्। नहि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कस्यचिदवगमः । अतएव च विभावादिप्रतीत्यविनाभाविनी

त्विति। क्रमस्यासंवेदनादिति भावः । प्रथमेति। 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते।' इत्यादिना प्रतिपादितमदः। ननु यद्यस्य धर्मरूपं तत्तत्प्रतिभाने सत्यस्य नियमेन मातीत्यनैकान्तिकमेतत्। माणिक्यधर्मो हि जात्यत्वलक्षणो विशेषो नेत्या- शङ्कते-स्यादिति। एतत्परिहरति-नैवमिति। एतदुक्त भवति-अत्यन्तो- न्मिश्रस्वभावत्वे सति तद्धर्मत्वादिति विशेषणमस्माभिः कृतम्। उन्मभरूपता च न रूपवज्जात्यत्वस्य। अत्यन्तलीनस्वभावत्वात्। रसादीनां चोन्मन्नतास्त्येवेत्येवं केचिदेतं ग्रन्थमनैषुः । अस्मद्गुरवस्त्वाहु :- अत्रोच्यत इत्यनेनेदमुच्यते-यदि रसादयो वाच्यानां धर्मास्तैथापि द्वौ पक्षौ। रूपादिसदृशा वा स्युर्माणिक्यगतजा- त्यत्वसदृशा वा। न तावत्प्रथमः पक्षः । सर्वान्प्रति तथानवभासात्। नापि द्वि- तीयः। जात्यत्ववदनतिरिक्तत्वेनाप्रकाशनात्। एष च हेतुरादेऽपि पक्षे संगच्छत एव । तदाह-स्यान्मतमित्यादिना न चैवमित्यन्तेन। एतदेव समर्थयति- नहीति। अतएव चेति। यतो न वाच्यधर्मत्वेन रसादीनां प्रतीतिः। यतश्च १. तत्रैवम्' क, 'तज्नैवम्' ख. २. 'रसादीनामपि' ग. ३. 'वाच्यानति' ग. १. 'प्रतिभासे सर्वस्य' क-ख. २. 'अत्यन्तोन्मन्न' क.ख. ३. 'एवेति केच्विद्वन्थं' क-ख. ४. क-ख-पुस्तकयोः 'अस्मद्गुरवः' इत्यारभ्य 'स्यादिति' इत्यन्तः पाठः 'प्रथमम्' इत्यारभ्य 'अ्रन्थमनैषुः' इत्यन्तः पाठश्वानन्तरं वर्तते. ५. 'तथा सति' ग. ६. 'स्यादिति' क-ख.

२२८ काव्यमाला।

रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्यकारणभावेन व्यवस्थानात्क्रमो- Sवश्यंभावी। स तु लाघवान्न प्रकाश्यते 'इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्यङ्गया रसादयः' इत्युक्तम्। ननु शब्द एव प्रकरणाद्यवच्छिन्नो वाच्यव्यङ्गययोः सममेव प्रतीतिमुपजनयतीति किं तत्र क्रमकल्पनया। न हि शब्दस्य वाच्यप्रतीतिपरामर्श एव व्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। तथा हि गीतादिशब्देभ्योऽपि रसाद्यभिव्यक्तिरस्ति। न च तेषामन्तरा वाच्यपरामर्शः। अत्रापि ब्रूम :- प्रकरणाद्यवच्छेदेन व्यञ्जकत्वं शब्दाना- मित्यनुमतमेवैतदस्माकम् । किं तु तद्यञ्जकत्वं तेषां कदाचित्सरूप- विशेषनिबन्धनं कदाचिद्वाचकशक्तिनिबन्धनम्। तत्र येषां वाचकशक्ति- निबन्धनं तेषां यदि वाच्यप्रतीतिमन्तरेणैव स्वरूपप्रेतीत्या निष्पन्नं

यत्प्रतीतौ वाच्यप्रतीतिः। सर्वथानुपयोगिनी तत एव हेतोः क्रमेणावश्यं भाव्यम्। सहभूतयोरुपकारयोगात्। स तु सहृदयभावनाभ्यासान्न लक्ष्यते अन्यथा तु लक्ष्ये- तापीत्युक्तं प्राक्। यस्यापि प्रतीतिविशेषात्मैव रस इत्युक्तिः। प्राक्तनस्यापि व्यपदे- शिवत्त्वाद्रसादीनां प्रतीतिरित्येवमन्यत्र। ननु भवन्तु वाच्यादतिरिक्ता रसादयस्त- त्रापि क्मो लक्ष्यत इति तावत्त्वयैवोक्तम। तत्कल्पने च प्रमाणं नासति। अन्वय- व्यतिरेकाभ्यामर्थप्रतीतिमन्तरेण रसप्रतीत्युभयस्य पैदविरहितसवरालापगीतादौ शब्दमात्रोपयोगकृतस्य दर्शनात्। ततश्वैकयैव सामग्र्या सहैव वाच्यं व्यङ्गयाभिमतं च रसादि भातीति वचनव्यअ्नव्यापारदयेन न किंचिदिति तदाह-नन्विति। यत्रापि गीतशब्दानामर्थोऽस्ति तत्रापि तत्प्रैतीतिरुपयोगिनी। ग्रामरागानुसारेणा- पहस्तितवाच्यानुसारतया रसोदयदर्शनात्। न चापि स सैर्वस्य भवतीति दृश्यते तदेतदाह-न चेति। तेषामिति गीतादिशब्दानाम्। आदिशब्देनास्य वाद्यबिलपितशब्दादयो निर्दिष्टाः । अनुमतमिति। 'यत्रार्थः शब्दो वा-' इति १. 'व्यवस्थापनात्' क.ख. २. 'कारणाद्यव' ख. ३. 'विषय' क-ख. ४. 'प्रतीत्यनुनिष्पन्नं' क-ख. १. 'प्राक्तन-त्वयैवोक्तम्' इति पाठो ग-पुस्तके नास्ति. २. 'पदविग्रहस्वराला- पानां शब्द' क.ख. ३. 'प्रतीतिस्तदनुपयोगिनी' क-ख. ४. 'सर्वत्र भवन्तीति' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २२९

तद्भवेन्न तर्हि वाचकशक्तिनिबन्धनम्। अथ तन्निबन्धनं तन्नियमेनैव वाच्यवाचकभावप्रतीत्युत्तरकालत्वं व्यङ्च्यप्रतीते: प्राप्तमेव। स तु क्रमो यदि लाघवान्न लक्ष्यते तत्किं क्रियते। यदि च वाच्यप्रतीतिमन्तरेणैव प्रेकरणाद्यवच्छिन्नशब्दमात्रसाध्या रसादिप्रतीतिः स्यात्तदनवधारित- प्रकेरणानां वाच्यवाचकभावे च स्वयमव्युत्पन्नानां प्रतिपत्तृणां काव्यमात्र- श्रवणादेवासौ भवेत्। सहभावे च वाच्यप्रतीतेरनुपयोगः उपयोगे वा न सहभावः। येषामपि स्वरूपविशेषप्रतीतिनिमितं व्यक्षकत्वं

ह्यवोचामेति भावः । न तहीति। तत्तद्रीतपदे चार्थावगमं विनैव रसावभासः स्यात्काव्यशव्देभ्यः, न चैवमिति वाचकशक्तिरपि तथापेक्षणीया। सा च वाच्यनिष्टैवेति प्राग्वाच्ये प्रतिपत्तिरित्युपगन्तव्यम्। तदाह-अथेति । तेदिति वाचकशक्तिः। वाच्यवाचकभावेति। सैव वाचकशक्तिरित्युच्यते। एतदुक्तं भवति-माभूद्वाच्यं रसादिव्यञ्जकम्, अस्तु शब्दादेव तत्प्रतीतिस्तथापि तेन खवाचकशक्तिस्तस्यां कर्तव्यायां सहकारितयावश्यापेक्षणीयेत्ययं वाच्यप्रतीतेः पूर्ष- भावित्वमिति। ननु गीतशब्दवदेव वाचकशक्तिरित्यत्राप्यनुपयोगिनी। यत्तु क्वचि- चछुतेऽपि काव्ये रसप्रतीतिर्न भवति तत्रोचितः प्रकरणावगमादिः सहकारी नास्ती- त्याशक्क्याह-यदि चेति। प्रकरणावगमो हि क उच्यते किं वाक्यान्तरसहाय- त्वम्, अथ वाक्यान्तराणां संबन्धिवाच्यम्। उभयपरिज्ञानेऽपि म भवति प्रकृत- वाक्यार्थभेदेन रसोदयः। स्वयमिति। प्रकरणमात्रमेत्र परेण केनच्िद्येषां व्या- ख्यातमिति भावः । न चान्वयव्यतिरेकवतीं वाच्यप्रतीतिमपह्ठत्यादृष्टसद्भावाभावौ शरणत्वेनाश्रितौ मात्सर्यादधिकं किंचित्पुष्णीत इत्यभिप्रायः। नन्वस्तु वाच्यप्रती- तेरुपयोग: क्रमाश्रयेण किं प्रयोजनम्, सहभावमात्रमेव ह्वुपयोग एकसामग्यधी- नतालक्षण इत्याश्क्याह-सहेति। एवं हापयोग इति संज्ञाकरणमात्रं वस्तुशन्यं स्यादिति भावः । उपकारिणो हि पूर्वभावितेति त्वयाप्यज्जीकृतमित्याह-येषा- मिति। त्वदृष्टान्तेनैव वयं वाच्यप्रतीतेरपि प्रतिपादग्रिष्याम इति भावः । ननु १. 'प्रकाराद्यवच्छिन्नमात्र' क-ख. २. 'प्रकाराणां' क-ख. १. 'ततंश्च गीतवादे' क-ख. २. 'सैव हि वाचकशक्तिरित्युच्यते' क-ख. ३.'सम- र्थयिष्यामहे' क-ख.

२३० काव्यमाला।

यथा गीतशब्दानां तेषामपि स्वरूपप्रतीतेर्व्यङ्गयप्रतीतेश्च नियमभावे- क्रमः। तैत्र तु शब्दस्य क्रियापौर्वापर्यमनन्यसाध्यतत्फलघटनाखाशुभा- विनीषु वाच्येनाविरोधिन्यभिघेयान्तरविलक्षणे रसादौ न प्रतीयते।

स चेत्क्रमः किं न लक्ष्यत इत्याशश्ाह-तत्र त्विति। क्रियापौर्वापर्यमित्यनेन कमस्य स्वरूपमाह-क्रियेति करिये वाच्यव्यञ्ञयप्रतीती। यदिवाभिधाव्यापारो व्यञ्जनापरपर्यायो ध्वननव्यापारश्वेति किये तयोः पौर्वापर्य न प्रतीयते। केत्याह- रसादौ विषये। कीदृशि। अभिधेयान्तरादभिधेयविशेषाद्विलक्षणे। सर्वथैवानभि- घेयेनानेन भवितव्यं तावत्क्रमेणेत्युक्तम्। तथा वाच्येनाविरोधिनि। विरोधिनि तु लक्ष्यत एवेत्यर्थः । कुतो न लक्ष्यते इति निमित्तसप्तमीनिर्दिष्टं हेत्वन्तरगर्भ हेतु- माह-आशुभाविनीष्विति। अन्यसाध्यतत्फलघटनासु। घटना: पूर्व माधु- र्यादिलक्षणा: प्रतिपादिता गुणनिरूपणावसरे। ताश्व तत्फलाः रसादिप्रतीतिः फलं यासाम्, तथा नान्यत्तदेव साध्यं यासाम्। नह्योजोघटगयाः करुणादि प्रतीतिः साध्या। एतदुक्त भवति-यतो गुणवति काव्ये संकीर्णविषयतया संघटना प्रयुक्ता ततः क्रमो न लक्ष्यते। ननु भवत्वेवं संघटनायां स्थितिः क्रमस्तु किं न लक्ष्यते तदा आशुभाविनीषु वाच्यप्रतीतिकालप्रतीक्षणेन विनैव झटित्येव रसादीन्भावयन्ति। तदाखादं विदधतीत्यर्थः । एतदुक्क भवति-संघटना व्यक्ञयत्वाद्रसादीनामनुपयु फे- डप्यर्थविज्ञाने पूर्वमेवोचिता संघटनाश्रयण एव यत आसूत्रितो रसाखादस्तेन वाच्य- प्रतीत्युत्तरकालभवेन परिस्फुटाखवादयुक्तोऽपि पश्चादुत्पन्नत्वेन भाति। अभ्यस्ते हि विषये विभावप्रतीतिकम इत्थमेव न लक्ष्यते। अभ्यासो ह्ययमेव यत्प्रणिधानादिनापि विनैव संस्कारबलवत्त्वात्सदैव प्रबुभुत्सुतया स्थापनमित्येवं यत्र धूमस्तत्रामिरिति हृदयस्थितत्वाद्याप्तेः पक्षधर्मज्ञानमात्रमेवोपयोगि भवतीति परामर्शस्थानमाक्रमति। झटित्युत्पन्नेऽपि धूमज्ञाने तव्याप्तिस्मृत्युपकृते स्तद्विजातीयप्रणिधानानुसरणादिप्रती- त्यन्तरानुप्रवेशविरहादाशुभाविन्यामभिप्रतीतौ क्रमो न लक्ष्यते तद्वदिहापि। यदि १. 'व्यङ्जथ प्रतीतेश्च' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'भावी' क-ख. ३. 'तत्तु शब्द- क्रिया' क-ख. ४. 'वाच्यविरोधिनी' क-ख. १. 'क्रियते इति क्रिया वाच्य' क-ख. २. 'यथा चान्येन' क०ख, ३. 'भवति' क-ख. ४. 'अभ्यस्तं हि विषयं विनाभावप्रतीति' क.ख,

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २३१

क्चित्तु लक्ष्यत एव। यथानुरणनरूपव्यङ्गयप्रतीतिषु। तत्रापि कथमिति चेदुच्यते-अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यञ्रथं ध्वनौ तावदभिघेयस्य तत्सामर्थ्याक्षिप्तस्य चार्थस्याभिधेयान्तरविलैक्षणतयात्यन्तविलक्षणे ये प्रतीती तयोरशक्यनिहवो निमित्तनिमित्तिभाव इति स्फुटमेव तत्र पौर्वापर्यम्। यथा प्रथमोद्योते प्रतीयमानार्थसिद्धर्थमुदाहृतासु गाथासु। तथाविधे च विषये वाच्यव्यङ्ग्ययोरत्यन्तविलक्षणत्वाद्यैव एकस्य प्रतीति: सैवेतरस्येति न शक्यते वक्तुम्। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गये तु ध्वनौ 'गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु' इत्यादावर्थ- द्वयप्रतीतौ शाब्द्यामर्थद्वयस्योपमानोपमेयभावप्रतीतिरुपमावाचकपदविरहे सत्यर्थसामर्थ्यादाक्षिप्तेति। तत्रापि सुलक्ष्यमभिघेयव्यङ्ञयालंकारप्रतीत्योः पौर्वापर्यम्।

तु वाच्याविरोधी रसो न स्यादुचिता च घटना न भवेत्तल्लक्ष्येतैव क्रम इति। चन्द्रि- काकारस्तु पठितमनुपठतीति न्यायेन गजनिमीलिकया व्याचचक्षे-तस्य तस्य शब्दस्य फलं तद्वा फलं वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्यात्मकं तस्य घटना निष्पादना यतोऽ- नन्यसाध्या शब्दव्यापारैकजन्येति। नचात्रार्थसतत्त्वं व्याख्यानेन किंचिदुत्पश्याम इत्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन बहुना। यत्र तु संघटनाव्यक्कयत्वं नारिति तत्र वैक्ष्यत एवेत्याह-क्चित्विति। तुल्ये व्यक्षयत्वे कुतो मेद इत्याशङ्काह-तत्रा- पीति। स्फुटमेवेति। 'अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाशता। तदन्यस्या- नुरणनरूपव्यङ्ञयस्य च ध्वनेः ॥' इति हि पूर्व वर्णसंघटनादिकं नास्य व्यजकत्वे- नोक्तमिति भावः। गाथास्विति। 'भम धम्मिअ-' इत्यादिकासु। ताश्च तथैव व्याख्याताः । शाब्द्यामिति। शाब्दामपीत्यर्थः। उपमावाचको यथेवादिः । अर्थ- सामर्थ्यादिति। वाक्यार्थसामर्थ्यादिति यावत्। एवं वाक्यप्रकाशमात्रशक्तिमूळं

१. 'विलक्षणस्य ये प्रतीती' क-ख. १. 'व्यङ्गथत्वादि' क-ख. २. 'लक्ष्यते' क-ख. ३. 'व्यजनादिकं' ग.

२३२ काव्यमाला। पदप्रकाशशब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यअ्रथेडैपि ध्वनौ विशेषणपद- स्योभयार्थसंबन्धयोग्यस्य योजकं पदमन्तरेण योजनमशाब्दमप्यर्थादव- स्थितमित्यत्रापि पूर्ववदभिधेयतत्सामर्थ्याक्षिप्तालंकारमात्रप्रेतीत्योः सुस्थि- तमेव पौर्वापर्यम्। आथ्यपि च प्रतिपत्तिस्तथाविधे विषये उभयार्थ- संबन्धयोगा शब्दसामर्थ्यप्रतिप्रसवभूतेति शब्दशक्तिमूला कल्प्यते। अविवक्षितवाच्यस्य तु ध्वने: प्रसिद्धखवविषयवैमुख्यप्रतीतिपूर्वकमेवार्था- न्तरप्रकाशनमिति नियमभावी क्रमः । तैत्रापि विवक्षितवाच्यत्वादेव वाच्येन सह व्यङ्र्यस्य क्रमप्रतीतिविचारो न कृतः । तस्मादभिधाना- भिधेयप्रतीत्योरिव वाच्यव्यज्नयप्रतीत्योर्निमित्तनिमित्तिभावान्नियमभावी विचार्य पदप्रकाशं विचारयति-पदप्रकाशेति। विशेषणपदस्येति जड इत्यस्य। योजकमिति यथेवादिकम्। योजनमिति कुप इति (?) अहमिति चोभयसमानाधिकरण- तया योजनम्। अभिधेयं च तत्सामर्थ्याक्षिप्तं च तयोरलंकारमात्रयोः प्रतीतयोः पौर्वा- पर्यं क्रमः। सुस्थितं सुलक्षितमित्यर्थः। मात्रग्रहणेन रसप्रतीतिस्तत्राप्यलक्ष्यक्मैवेति दर्शयति। नैन्वेवमार्थत्वं शब्दशक्तिमूलत्वं चेद्विरुद्धमित्याशङ्क्याह-आर्थ्यपीति। नात्र विरोध: कश्चिदिति भावः । एतच्च वितत्य पूर्वमेव निर्णातमिति न पुनरुच्यते। स्वविषयेति। अन्धशब्दादेरुपहृतचक्षुष्कादिः सवो विषयः। तत्र यद्वैमुख्यमनादर इत्यर्थः । विचारो न कृत इति। नामधेयनिरूपणद्वारेणेति शेषः । सहभावस्य शङ्वितुमप्यत्रायुक्तत्वादिति भावः। एवं रसादयः कैशिक्यादीनामितिवृत्तभागरूपाणां वृत्तीनां जीवितमुपनागरिकाद्यानां च सैर्वस्यास्योभयस्यापि वृत्तिव्यवहारस्य रसादि- नियन्त्रित विषयत्वादिति यत्प्रस्तुतं तत्प्रसज्वेन रसादीनां वाच्यातिरिक्तत्वं समर्थयितुं कमो विचारित इत्येतदुपसंहरति-तस्मादिति। अभिधानस्य शब्दरूपस्य पूर्व प्रतीतिस्ततोऽभिधेयस्य। यदाह तत्रभवान्-'विषयत्वमनापन्नैः शब्दर्नार्थः प्रका- १. 'अपि ध्वनौ' ग-पुस्तके नास्ति. २. 'प्रतिपत्त्योः' ग. ३. 'शब्दमूला' ग. ४. 'तत्र त्वविवक्षित' क-ख. १. 'संवलनम्' ग. २. 'नन्वेक' ग. ३. 'सर्वस्याभिषेयवृत्ति' क-र.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २३३

क्रमः। स तूक्तयुक्त्या कचिल्लक्ष्यते क्चिन्न लक्ष्यते। तदेवं व्यक्जक- मुखेन ध्वनिप्रकारेषु निरूपितेषु कश्चिद्रयात्-किमिदं व्यक्षकत्वं नाम व्यज्नयार्थप्रकाशनम् । नहि व्यञ्जकत्वं व्यज्ञयत्वं चार्थस्यापि व्यञ्जकसिद्धघीनं व्यङ्गयत्वम्। व्यङ्ग्यापेक्षया च व्यञ्जकत्वसिद्धिरित्य- न्योन्यसंश्रयादव्यवस्थानम् । ननु वाच्यव्यतिरिक्तस्य व्यङ्गयस्य सिद्धि: प्रागेव प्रतिपादिता तत्सिद्धधीना च व्यञ्जकसिद्धिरिति कः पर्यनुयोगा- वसरः। सत्यमेवैतत्। प्रागुक्तयुक्तिभिर्वाच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धिः कृता स त्वर्थों व्यज्ञयतयैव कस्माद्यपदिश्यते। यत्र च प्राधान्येनानवस्थानं तत्र वाच्यतयैवासौ व्यपदेष्ठुं युक्तः। तत्परत्वाद्वाचकत्वस्य। अतश्च तत्प्रकाशिनो वाक्यस्य वाचकत्वमेव व्यापारः । किं तस्य व्यापारान्तरा-

श्यते' इत्यादि। 'अतो निर्णीतरूप्त्वात्किमाख्येत्यभिधीयते'। अत्रापि चाविनाभा- ववत्समयस्याभ्यस्तत्वात्क्रमो न लक्ष्येतापि। उद्दयोतारम्भे यदुक्तं व्यज्ञकमुखेन ध्वने: स्वरूपं प्रतिपाद्यत इति तदिदानीमुपसंहरन्व्यञ्जकभावं प्रथमोद्तयोते समर्थि- तमपि शिष्याणामेकप्रघट्टकेन हृदि निवेशयितुं पूर्वपक्षमाह-तदेवमिति। कश्चिदिति मीमांसकादिः । किमिदमिति वक्ष्यमाणचोदकस्याभिप्रायः। प्रागेवेति प्रथमोद्द्योते अभाववादनिराकरणे। अतश्च न व्यञ्जकसिच्धा तत्सिद्धिर्येनान्योन्या- श्रयः शङ्क्येत अपि तु हेत्वन्तरैस्तस्य बाधितत्वादिति भावः । तदाह-तत्सि- द्धीति। स त्विति। अस्त्वसौ द्वितीयोऽर्थस्तस्य यदि व्यक्कय इति नाम कृतम्, वाच्य इत्यपि कस्मान्न क्रियते। अवगम्यमानत्वेन हि शब्दार्थत्वं तदेव वाचक- त्वम् । अभिधा हि यत्पर्यन्ता तत्रैवाभिधायकत्वमुचितम्। तत्पर्यन्तता(म)भिधा- नभूते तस्मिन्नर्थ इति मूर्धाभिषिक्तत्वं ध्वनेर्निरूपितम्। तत्रैवाभिधाव्यापारेण भवितुं युक्तम्। तदाह-यत्र चेति। तत्प्रकाशिन इति। तद्यञ्ञयाभिमतं

१. 'युफेः' ग. १. 'निर्जात' ग. २. 'किमाहेत्यभि' क-सा. ३. 'व्यक्य इति नाकूतं वाध्यमि- त्यपि ...... भिमतस्यापि कस्मात्' ग. ४. 'सर्वा' क-ख.

२३४ काव्यमाला।

कल्पनया। तस्मात्तात्पर्यविषयो योऽर्थः स तावन्मुख्यतया वाच्यः । या त्वन्तरा तथाविधे विषये वाच्यान्तरप्रतीतिः सा तत्प्रतीतेरुपाय- मात्रं पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेः । अत्रोच्यते-यत्र शब्दः स्वार्थमभिदघानोरऽर्थान्तरमवगमयति तत्र यत्तस्य सार्थाभिघायित्वं यच्च तदर्थान्तरावगमहेतुत्वं तयोरविशेषो विशेषो वा। न तावदविशेषः । यस्मात्तौ द्वौ व्यापारौ भिन्नविषयौ भिन्नरूपौ च प्रतीयेते एव। तथाहि वाचकत्वलक्षणो व्यापारः शब्दस्य सार्थविषयः । गमकत्वलक्षणस्त्वर्थान्त- रविषयः । ततः सपरव्यवहारो वाच्यगम्ययोरपह्नोतुमशक्यः । एकस्य संबन्धित्वेन प्रतीतेरपरस्य संबन्धिसंबन्धित्वेन । वाच्यो ह्यर्थः साक्षा- च्छब्दस्य संबन्धी तदितरस्त्वभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तः संबन्धिसंबन्धी। यदि च सवसंबन्धित्वं साक्षात्तस्य स्यात्तदार्थान्तरव्यवहार एव न स्यात्।

प्रकाशयत्यवश्यं यद्वाच्यं तस्येति। उपायमात्रमित्यनेन साधारण्येनोक्ता भाद्टं प्राभा- करं वैयाकरणं च पक्षं सूचयति । भाटटमते हि-'वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥।' इति शब्दावगतैः पदा- र्थैस्तात्पर्येण योऽर्थ उत्थाप्यते स एव वाक्यार्थः स एव च वाच्य इति। प्राभाकर- दर्शनेऽपि दीर्घदीर्घों व्यापारो निमित्तिनि वाक्यार्थे। पदार्थानां तु निमित्तभावः पारमार्थिक एव। वैयाकरणानां तु सोऽपि पारमार्थिक इति विशेषः । एतच्चास्माभिः प्रथमोद्योत एव वितत्य नि्णीतमिति न पुनरायस्यते ग्रन्थयोजनैव तु क्रियते। तदेतन्मतत्रयं पूर्वपक्षे योज्यम्। अत्रेति पूर्वपक्षे। उच्यत इति सिद्धान्तः। वाच- कत्वं गमकत्वं चेति स्वरूपतो भेदः खार्थोऽर्थान्तरेण च क्र्मेणेति विषयतः । (नेनु तस्माच्चेदसौ गम्यतेऽर्थः कथं तर्त्ुच्य ......... । नो चेत्स तस्य न कश्चि- दिति को विषयार्थः । ...... शङ्क्याह-न चेदिति । तस्मादिति)। व्यवहार एवेति। एवकारो भिन्नकमः। नैव स्यादित्यर्थः । तावता न साक्षादात्मसंबन्धित्वं १. 'त्वसौ न' क-ख. २. कोष्ठकान्तर्गतः पाठः क-ख. पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'यावता' क.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः। २३५

तस्माद्विषय भेदस्तावत्तयोर्व्यापारयोः सुप्रसिद्धः । रूपभेदोऽपि प्रसिद्ध एव। नहि यैवाभिघानशक्तिः सैवावगमनशक्तिः । अवाचकस्यापि गीतशब्दादे रसादिलक्षणार्थावगमदर्शनात्। अशब्दस्यापि चेष्टादेरर्था- विशेषप्रकाशनप्रसिद्धेः । तथाहि 'ब्रीडायोगान्नतवदनया-' इत्यादि- श्लोके चेष्टाविशेष: सुकविनार्थप्रकाशनहेतुः प्रदर्शित एव । तस्मा- द्विन्नविषयत्वाद्िन्नरूपत्वाच्च सवार्थाभिधायित्वमर्थान्तरावगमहेतुत्वं च शब्दस्य। यत्तयो: स्पष्ट एव भेदः । विशेषश्चेन्न तर्हीदानीमवगमनस्या- भिघेयसामर्थ्याक्षिप्तस्यार्थान्तरस्य वाच्यत्वव्यपदेश्यता। शब्दव्यापार- गोचैरत्वं तु तस्यास्माभिरिष्यत एव। तत्तु व्यञ्ञयत्वेनैव न वाच्यत्वेन। प्रसिद्धाभिधानान्तरसंबन्धयोग्यत्वेन च तस्यार्थान्तरस्य च प्रतीतेः। तैरयुक्तार्थस्यैक एवाभिधालक्षणो व्यापार इत्याशब्क्याह-रूपभेद इति। तैत्र भि- न्नेऽपि विषये ...... क्षशब्दादेर्बह्वर्थोऽपीति प्रसिद्धमेव दर्शयति-नहीति। विप्र- तिषिद्धमनु प्रतिहेतुमाह-अवाचकस्यापीति। यदेव वाचकत्वं तदेव गमकत्वं यदि स्यादवाचकस्यापि गमकत्वमपि न स्यात् गमकत्वेनैव वाचकत्वमपि न स्यात्। न चैतदुभयमपि गीतशब्दे शब्दव्यतिरिक्ते चाधोवऋत्वकुचकम्पनबाष्पावेशादौ तस्यावाचकस्याप्यवगमकारित्वदर्शनादेवगमकारिणोSपि वाचकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तात्पर्यम्। एतदुपसंहरति-तस्माद्भिन्नेति। न त्हीति। वौच्यत्वे ह्यभि- धाव्यापारविषयता न तु व्यापारमात्रविषयता। तथात्वे तु सिद्धसाधनमित्येतदाह- शब्दव्यापारेति। ननु गीतादौ मा भूद्वाचकत्वमिह त्वर्थान्तरेऽपि ......... पक- त्वमेवोच्यते। किं हि तद्वाचकत्वं स ......... शङ्कोच्यते ईंत्याह-प्रसिद्धेति। (शब्दान्तरेण) तस्यार्थान्तरस्य यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्ता न वाच- कत्वोक्तिः शब्दस्य, नापि वाच्यत्वोक्तिरर्थस्य तत्र युक्ता। वाचकत्वं हि समयव- १. 'अवगमनीयस्य' क-ख. २. 'विषयत्वं' क-ख. १. 'ननु' ग. २. 'तदवगमकभिन्नोऽपि' ग. ३. 'वाच्ये' क. ४. 'इत्याशङ्याद' क-ख. अत्र टीकायां त्रिष्वपि पुस्तकेष्वतीव पौर्वापर्यमस्ति, अस्माभिस्तु बहुपुस्तका- नुरोधात्तथैव स्थापितम्.

२३६ काव्यमाला।

शब्दान्तरेण खार्थाभिधायिना यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्ता। न च पदार्थवाक्यार्थन्यायो वाच्यव्यन्नथयोः । यतः पदार्थ- प्रतीतिरस्त्येवेति कैश्रिद्विद्वद्धिरास्थितम् । यैरप्यसत्यत्वमस्या नाभ्युपेयते

घटे निष्पन्ने तदुपादानकारणानां न पृथगुपलम्भस्तथैव वाक्ये तदर्थे वा प्रतीते: पदतदर्थानां तेषां तदा विभक्ततयोपलम्भे वाक्यार्थबुद्धिरेव दूरीभवेत्। न त्वेष वाच्यव्यक्जययो्न्यायः । न हि व्यञ्नये प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरीभवति। वाच्यावभासाविनाभावेन तस्य प्रकाशनात्।

शादव्यवधानेन प्रतिपादकत्वं यथा तस्यैव शब्दस्य खार्थे। "तदाह-प्रसिद्धेति। प्रसिद्वेन वाचकतयाभिधानान्तरेण यः संबन्धो वाच्यत्वं तदेव यत्र तद्योग्यत्वं तेनोपलक्षितस्य। तदाह-सार्थाभिधायिनेति। वाच्यत्वं हि समयबलेन निर्व्य- बधानं प्रतिपाद्यत्वं यथा तस्यैवार्थस्य शब्दान्तरं प्रति।*नन्वेवं मा भूद्धाचकशक्ति- स्तथापि तात्पर्यशक्तिर्भविष्यतीत्याशब्काह-न चेति। कैश्विदिति वैयाकरणैः । यैरपीति भट्टप्रमृतिभिः। न चैवंविधं वाचकत्वमर्थ प्रति शब्दस्येहास्तिनापि तं शब्दं प्रति तस्यार्थस्योक्तरूपत्वम्। वाच्यत्वं यदि नास्ति तर्हि कथं तस्य विषयीकरणमुक्त- मित्याशक्ाह-प्रतीतिरिति। अथ च प्रतीयते सोऽर्थो न च वाच्यवाचक- व्यापारेणेति विलक्षण एवासौ व्यापार इति यावत्। तमेव न्यायं व्याचष्टे-यथा- हीति। तदुपादानकारणानामिति। समवायिकारणानि कपालानि अनयोत्तया निरूपितानि । सौगतकापिलमते तु यद्युपादातव्यघटकाले उपादानानां न सत्ता एकत्र क्षणक्षयित्वेन परत्र तिरोभूतत्वेन तथापि पृथगुक्ततया नास्त्युपलम्भ इती- यत्यंशे दृष्टान्तो दूरीभवेदिति अर्थकत्वस्याभावादिति भावः। एवं पदार्थवाक्यार्थन्यानं सात्पर्यशक्तिसाघकं प्रकृते विषये निराकृत्याभिमतां प्रकाशशकतिं साधयितुं तदुचितं ९. 'शेवान्तरेण' क.२. 'वाक्यवाक्यार्थ' क-ख. ३. 'व्यज्यवाच्ययोः' क-ख. * अन्नत्यं व्याख्यानं मूछानुरोषेन व्यवस्वापितमस्ति. १. 'पृथगुपादानसयोपळम्भः' क-ख.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । २३७

तस्माद्वटप्रदीपन्यायस्तयोः । यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नायां न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते तद्वव्यक्कयप्रतीतौ वाच्यावभासः । यत्तु प्रथमोद्योते 'यथा पदार्थद्वारेण-' इत्याद्युक्तं तदुपायत्वसाम्यमात्रस्य चिवक्षया। नन्वेवं युगपदर्थद्वययोगित्वं वाक्यस्य प्राप्तम्। तद्भावे च सस्य वाक्यतैव विघटते। तस्या ऐकार्थ्यलक्षणत्वात्। नैष दोषः। गुणप्रधानभावेन तयोर्व्यवस्थोनात्। व्यङ्नयस्य हि क्वचित्प्राधान्यं वाच्यस्योपसर्जनभावः कचिद्वाच्यस्य प्राधान्यमपरस्य च गुणभावः । तत्र व्यक्जयप्राधान्ये ध्वनिरित्युक्तमेव। वाच्यप्राधान्ये तु प्रकारान्तरं निर्देक्ष्यते। तस्मात्स्थितमेतत्-व्यक्क्यपरत्वेऽपि काव्यस्य न व्यक्रय-

प्रदीपघटन्यायं प्रकृते योजयन्राह-तस्मादिति। यतोऽसौ पदार्थवाक्यार्थन्या- येनेह युक्तस्तस्मात्प्रकृतं न्यायं व्याकरणपूर्वकं दार्ष्टान्तिके योजयति-यथैव हीति। बनु पूर्वमुक्तम्-'यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः संप्रतीयते। वाक्यार्थपूर्विका तद्व- तप्रातिपश्चस्य वस्तुनः ॥I' इति तत्कथं स एव न्याय इह यत्नेन निराकृत इत्याश- शाह-यस्विति। तदिति। न तु सर्वथा साम्येनेत्यर्थः। एवमिति। प्रदी- पघटवद्युगपदुभयावभासप्रकारेणेत्यर्थः । तस्या इति वाक्यतायाः । ऐकार्थ्यलक्षण- मर्थैकत्वाद्धि वाक्यमेकमुक्तम्, सकृद्गतो हि शब्दो यत्रैव समयस्मृति करोति स चे- दनेनैवागमितं तद्विरम्य व्यापाराभावात्समयस्मरणानां बहूनां युगपदयोगात्कोऽर्थमे- दस्यावसरः । पुनः श्रुतस्तु स्मृतो नासाविति भावः । तयोरिति वाच्यव्यक्चययोः । तत्रेति। उभयोः प्रकारयोर्मध्याद्यदा प्रथमः प्रकार इत्यर्थः । प्रकारान्तरमिति गुणीभूतव्यज्जयसंज्ञितम् । व्यक्रयत्वमेवेति प्रकाशत्वमेवेत्यर्थः । ननु यत्परः स शब्दार्थ इति व्यक्यस्याप्राधान्ये वाच्यत्वमेव न्याय्यम्, तस्य प्राधान्ये किं युक

१. 'वाक्यतयैव घटते' क-ख. २. 'स्थापनात्' क-ख. ३. 'सर्जनी' क-ख. ४. 'गुणीभावः' क-ख्. ५. 'वाक्यस्य' ग.

१. 'यथाहीति' क-ख. २. 'कथं भेदस्य' क-ख. ३. 'तर्हप्राधान्ये' क.

२३८ काव्यमाला।

स्याभिधेयत्वमपि तु व्यक्षयत्वमेव। किं च व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाविव- क्षायां वाच्यत्वं तावद्भवद्गिर्नाभ्युपगन्तव्यमतत्परत्वाच्छब्दस्य। तदसित तावव्यन्यः शब्दानां कश्चिद्विषय इति। यत्रापि तस्य प्राधान्यं तत्रापि किमिति तस्य स्वरूपमेपहूयते। एवं तावद्वाचकत्वादन्यदेव व्यञ्जक- त्वम्। इतश्च वाचकत्वाद्यञ्जकत्वस्यान्यत्वं यद्वाचकत्वं शब्दैकाश्रयमि- तरत्तु शब्दाश्रयमर्थाश्रयं च। शब्दार्थयोर्द्वयोरपि व्यञ्जकत्वस्य प्रति- पादितत्वात्। गुणवृत्तिस्तूपचारेण लक्षणया चोभयाश्रयापि भवति। किंतु ततोऽपि व्यञ्जकत्वं स्रूपतो विषयतश्च भिद्यते। रूपभेदसताव- दयम्-यदमुख्यतया व्यापारो गुणवृत्तिः प्रसिद्धा। व्यञ्ञकत्वं तु मुख्य- तयैव शब्दस्य व्यापारः । न ह्यर्थाद्यङ्गयत्रयप्रतीतिर्या तस्या अमुख्यत्वं मनागपि लक्ष्यते। अयं चान्यः स्वरूपभेद :- यद्गुणवृत्तिरमुख्यत्वेन

व्यङ्गयत्वमिति चेत्सिद्धो नः पक्षः। एतदाह-किं चेति। ननु प्राधान्ये मा भूद्यज्ञयत्वमित्याशश्याह-यत्रापीति। अर्थान्तरत्वं संबन्धिसंवन्धत्वमनुपयुक्तं समयत्वमिति व्यञ्ञयतायां निबन्धनम्, तच्च प्राधान्येऽपि विद्यत इति खरूपमहे- यमेवेति भावः। एतदुपसंहरति-एवमिति। विषयमेदेन स्रूपभेदेन चेत्यर्थः। तावदिति वक्तव्यान्तरमासूत्रयति। तदेवाह-इतश्चेति। अनेन सामग्रीभेदात्का- रणमेदोऽप्यस्तीति दर्शयति। एतच्च वितत्य ध्वनिलक्षणे 'यत्रार्थः शब्दो वा-' इति बाग्रहणं, 'व्यङ्क:' इति द्विर्वचनं च व्याचक्षाणैररमाभिः प्रथमोद्त्योत एव दर्शित- मिति पुनर्न विस्तार्यते। एवं विषयमेदात्खरूपभेदात्कारणमेदाच वाचकत्वान्मुख्यां- त्प्रकाशकत्वस्य भेदं प्रतिपाद्योभयाश्रयत्वाविशेषात्तर्हि व्यअ्कत्वगौणत्वयोः को मेद इत्याशक्क्यामुख्यादपि प्रतिपादयितुमाह-गुणवृत्तिरिति। उभयाश्रयापीति शब्दा(था)श्रया। उपचारलक्षणयोः प्रथमोद्त्योत एव विभज्य निर्णीतं सरूप- मिति न पुनर्लिख्यते। मुख्यतयैवेति। अस्खलद्गतित्वेनेत्यर्थः । व्यङ्गयत्रय- १. 'एतस्य' क-ख. २. 'अपह्ियते' ग. ३. 'व्यजकत्वसामान्यत्वं' क-ख. १. 'विचार्यते' क-ख. २. 'भेदप्रतीति विप्रतिपाच' ग. ३. 'स्खलद्गति' ग.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । २३९

व्यवहितं वाचकत्वमेवोच्यते। व्यञ्जकत्वं तु वाचकादत्यन्तं विभिन्न- मेव। एतच्च प्रतिपादितम्। अयं चापरो रूपमेदो यद्गुणवृत्तौ पदा- र्थोऽर्थान्तरमुपलक्षयति तदोपलेक्षणीयार्थात्मना परिणत एवासौ संप- दते। यथा 'गङ्कायां घोषः' इत्यादौ। व्यञ्जकत्वमार्गे तु यदार्थोऽर्था- न्तरं द्योतैयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्नेवासावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत्। यथा-'लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' इत्यादौ। यदि च यत्रातिरस्कृतर्वेरूपप्रतीतिरथोऽर्थान्तरं लक्षयति तत्र लक्षणा- व्यवहारः क्रियते। तदेवं सति लक्षणैव मुख्यः शब्दव्यापार इति प्राप्तम्। यस्मात्मायेणैव वाक्यानां वाच्यव्यतिरिक्ततात्पर्यविषयार्थाव- भासित्वम्। ननु त्वत्पक्षेऽपि यदार्थो व्यङ्गयत्रयं प्रकाशयति तदा श- ब्दस्य कीदृशो व्यापारः। उच्यते-प्रकरणाद्यवच्छिन्नशब्दवशेनैवा- र्थस्य तथाविधं व्यञ्जकत्वमिति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथमपहूयते। दिष- यमेदोऽपि गुणवृत्तिव्यञ्जकत्वयोः स्पष्ट एव। यतो व्यञ्जकत्वस्य रसा-

मिति। वस्त्वलंकाररसात्मकम्। वाचकत्वमेवेति। तत्रापि हि तथैव सम- योपयोगोऽस्त्येव। प्रतिपादितमिति। इदानीमेव परिणत ........· पेणासिर्भा- समान (?) इत्यर्थ: । कीदृश इति मुख्या वा न वा प्रकारान्तराभावात्। मुख्यत्वे वाचकत्वमन्यथा गुणवृत्तिः । गुणो निमित्तं सादृश्यादि तद्वारिका वृत्तिः शब्दस्य व्यापारो गुणवृत्तिरिति भावः । मुख्य एवासौ व्यापारः सामग्रीभेदाच वाचकत्वा- व्ववतिरिच्यत इत्यभिप्रायेणाह-उच्यत इति। एवमस्खलद्गतित्वात् (कथ) स- मयानुपयोगात्पृथगाभासमानत्वाच्चति त्रिभिः प्रकारैः प्रकाशकत्वस्यैतद्विपरीतरूपत्र- याच्च गुणवृत्तेः सरूपं भेदं व्याख्याय विषयमेदमाह-विषयमेदोऽपीति। १. 'व्यवस्थितं' क-ख. २. 'लक्षणीयात्परिणत' क-ख. ३. 'बोधयति' ख. ४. 'यत्रातितिरस्कृत' ख. ५. 'खप्रतीति' ग. ६. 'स्फुटः' ग. १. 'मुख्येन वा' क.ख.

२४० काव्यमाला।

दयोSलंकारविशेषा व्यङ्गयरूपावच्छिन्नं वस्तु चेति त्रयं विषयः । 'अस्खलद्गतित्वं समयानुपयोगित्वं पृथगवभासित्वं चेति त्रयम्। तत्र रसादिप्रतीतिर्गुणवृत्तिरिति न केनचिदुच्यते। न च शक्यते वक्तुं व्यङ्गयालंकारप्रतीतिरपि। तथैव वस्तु चारुत्वप्रतीतये स्वशब्दानभि- घेयत्वेन यत्प्रतिपादयितुमिष्यते तद्यङ्ग्यम्। तच्च न सर्वं गुणवृत्तेर्वि- षयः। प्रसिद्धनुरोघाभ्यामपि गौणानां शब्दानां प्रयोगदर्शनात्। तथोक्ततं प्राक्। यदपि च विषयस्तदपि च व्यञ्जकत्वानुप्रवेशेन। तस्माद्गुणवृ- त्तेरपि व्यञ्जकत्वस्यात्यन्तविलक्षणत्वम्। वाचकत्वगुणवृत्तिविलक्षणस्यापि

वस्तुमात्रं गुणवृत्तेरपि विषय इत्यभिप्रायेण विशेषयति-व्यड्गयरूपावच्छिन्न- मिति। व्यज्कत्वस्य यो विषयः स गुणवृत्तेर्न विषयः। अन्यथा तस्या विषय- मेदो योज्यः। तत्र प्रथमं प्रकारमाह -तत्रेति। न च शक्यत इति। लक्षणासामरयास्तत्राविद्यमानत्वादिति हि पूर्वमेवोक्तम्। तथैवेति। न तत्र गुण- वृत्तिर्युक्तेत्यर्थः। वस्तुनो यत्पूर्व विशेषणं कृतं तद्याचष्टे-चारुत्वप्रतीतय इति। न सर्वमिति। किंचित्तु भवति। यथा-'निःश्वासान्ध इवादर्शः' इति यदु- क्तम्-'कस्यचिद्धनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम्' इति प्रसिद्धितो लावण्यादयः शब्दा वृत्तानुरोधव्येवहारानुरोधादेवेति। यथा-'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्येवमादयः । प्रागिति प्रथमोद्दयोते 'रूढा ये विषयोऽन्यत्र' इत्यत्रान्तरे। (न सर्वमिति।) यथास्माभिर्व्याख्यातं तथा स्फुटयति-यद्पि चेति। गुणवृत्तेरिति पञ्चमी। अधुनेतररूपोपजीवकत्वेन च तदितरस्मादित्यनेन पर्यायेण वाचकाढ्रुणवृ- त्ेश्व द्वितीयादपि भिन्नं व्यञ्जकत्वमित्युपपादयति-वाचकत्वेति। चोऽवधा- रणे भिन्नक्रमः। अपिशब्दोऽपि। न केवलं पूर्वोक्तो हेतुकलापो यावत्तदुभयाश्रय- त्वेन मुख्योपचाराश्रयत्वेन यद्यवस्थानं तदपि वाचकगुणवृत्तिविलक्षणस्यैवेति व्या-

१. 'अन्यश्च' क-ख. २. 'व्यवहारानुरोधैः' क-ख. ३. 'वाचकत्वगुणवृत्ति- विलक्षणैवेति' क-ख.

३ उद््योत: ] ध्वन्यालोकः। २४१

च तस्य तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानम्। व्यञ्जकत्वं हि कचिद्वाचकत्वा- श्रयेण व्यवतिष्ठते। यथा विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ। कचित्तु गुण- वृत्त्याश्रयेण यथा अविवक्षितवाच्ये ध्वनौ। तदुभयाश्रयत्वप्रतिपादना- यैव च ध्वने: प्रथमतरं द्वौ प्रमेदावुपन्यसतौ। तैदुभयाश्रितत्वाच्च तदे- करूपत्वं तस्य न शैक्यते वक्तुम्। यस्मान्न तद्वाचकत्वैकरूपमेव। कचिल्लक्षणाश्रयेण वृत्तेः । न च लक्षणैकरूपमेवान्यत्र वाचकत्वाश्रयेण व्यवस्थानात्। न चोभयधर्मत्वेनैव तदेकैकरूप न भवति। यावद्वाच- कत्वलक्षणादिरूपरहितशब्दघर्मत्वेनापि । तथाहि गीतध्वनीनामपि व्यञ्जकत्वमस्ति रसादिविषयम्। न च तेषां वाचकत्वं लक्षणा वा कथं- चिल्लक्ष्यते। शब्दादन्यत्रापि च विषये व्यञ्जकत्वस्यापि दर्शनाद्वा- चकत्वादिशब्दधर्मप्रकारत्वमेयुक्तं वक्तुम् । यदि वाचकत्वलक्षणा- दीनां शब्दप्रकाराणां प्रसिद्धप्रकारविलक्षणत्वेऽपि व्यञ्जकत्वं प्रकार- त्वेन परिकल्प्यते तच्छब्दस्यैव प्रकारत्वेन कस्मान्न परिकल्प्यते। प्िघटनम्। तेनायं तात्पर्यार्थ :- यदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानात्तदुभयवैलक्षण्य- मिति। एतदेव विभजते-व्यञ्जकत्वं हीति। प्रथमतरमिति प्रथमोद्दयोते 'स च-' इत्यादिना ग्रन्थेन। हेत्वन्तरमपि सूचयति-न चेति। वाचकत्व- गौणत्वोभयवृत्तान्तवैलक्षण्य ...... तो हेतुः । तमेव प्रकाशयति-तेषामिति। गीतादिशब्दानाम्। (हेत्वन्तरमपि सूचयति-) शब्दादन्यत्रेति। वाचकत्व- गौणत्वाभ्यामन्यद्यअकत्वं शब्दादन्यत्रापि वर्तमानत्वात्प्रमेयत्वादिवदिति हेतुः सूचितः । नन्वन्यत्रावाचके यद्यञकं तङ्भवतु वाचकत्वादेर्विलक्षणं तद्यजकत्वं तदपि विलक्षणमेवास्त्वित्याशश्वाह-यदीति। आदिपदेन गौणं गृद्यते। शब्द- स्यैवेति। व्यज्जकत्वं वाचकत्वमिति हि पर्यायौ कल्प्येते ताहें व्यजकत्वं शब्द १. 'यथास्मिन्' क-ख. २. 'तदुभयाश्रयत्वाच्च' क-ख. ३. 'शक्यं' ग. ४. 'शब्दाधिकत्वेन' ग. ५. 'अशक्यं' ग. १. 'व्यवस्थानं क.ख. १६ ध्व० लो०

२४२ काव्यमाला।

तदेवं शाब्दे व्यवहारे त्रयः प्रकारा :- वाचकत्वं गुणवृत्तिर्व्यञ्जकत्वं च । तत्र व्यञ्ञजकत्वे यदा व्यङ्गयप्राधान्यं तदा ध्वनेसतस्य चाविव- क्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्रेति द्वौ प्रमेदावनुक्रान्तौ प्रथमतरं तौ सविस्तरं निर्णीतौ।

अन्यो ब्रयात्-ननु विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ गुणवृत्तिता ना- स्तीति यदुच्यते तद्युक्तम्। यस्माद्वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्विका यत्रार्था- न्तरप्रतिपत्तिस्तत्र कथं गुणवृत्तिव्यवहारः । नहि गुणवृत्तौ यदा निमि- तैन केनचिद्विषयान्तरे शब्द आरोप्यते अत्यन्ततिरस्कृतखार्थः यथा अभिर्माणवकः' इत्यादौ, यदा वा सार्थमंशेनापरित्यजंस्तत्संबन्धद्वारेण

इत्यपि पर्यायता कस्मान्न गृह्यते इच्छाया अव्याहतत्वात्। व्यजकस्य तु विविक् स्वरूपं तद्विषयान्तरे कथं विपर्यस्यताम्। एवं हि पर्वतगतो धूमोऽनमिजोऽपि स्यादिति भावः । अधुनोपपादितं विभागमुपसंहरति-तदेवमिति। व्यवहार- ग्रहणेन समुद्रघोषादीन्व्युदस्यति। ननु वाचकत्वरूपोपजीवकत्वाद्रुणवृत्त्यनुजीव- कत्वादिति च हेतुद्वयं यदुक्तं तदविवक्षितवाच्यभागे सिद्धं न भवति तस्य लक्ष- णैकशरीरत्वादित्यभिप्रायेणोपक्रमते-अन्य इति। अन्यो ब्रूयादिति। यद्यपि च तस्य तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानादिति ब्रुवता निर्णीतचरमेवैतत् तथापि गुण- वृत्तेरविवक्षितवाच्यस्य च दुर्निरूप्यं वैलक्षण्यं यः पश्यति तं प्रत्याशड्कानिवारणा र्थोऽयमुपकमः । अत एवाद्यभेदस्याज्जीकरणपूर्वकमयं द्वितीयमेदाक्षेपः। विवक्षि- तान्यपरवाच्य इत्यादिना पराभ्युपगमस्य खाज्गीकारो दर्श्यते। गुणवृत्तिव्यवहारा- भावे हेतुं दर्शयितुं तस्या एव गुणवृत्तेस्तावद्रत्तान्तं दर्शयति-नहीति। गुणतया वृत्तिर्थ्यापारो गुणवृत्तिः । गुणेन निमित्तेन सादृश्यादिना च. वृत्तिः । अर्थान्तर- विषयेऽपि शब्दस्य सामानाधिकरण्यमिति गौणं दर्शयति। यदा वा स्वार्थमिति लक्षणां दर्शयति। अनेनैव भेदद्वयेन च खवीकृतमविवक्षितवाच्यं भेदद्वयात्मकमिति

१. 'संशयेन परित्यजन्' ख.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २४३

विषयान्तरमाक्रामति यथा-'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ तदा विवक्षि- तवाच्यत्वमुपपद्यते। अत एव च विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ वाच्य- वाचकयोर्द्वयोरपि स्वरूपप्रतीतिरर्थावगमनं च दृश्यत इति व्यञ्जकत्व- व्यवहारो युक्त्यनुरोधी। स्वरूपं प्रकाशयन्नेवें परावभासको व्यञ्जक इत्युच्यते। तथाविधे विषये वाचकत्वस्यैव व्यञ्जकत्वमिति गुणवृत्ति- व्यवहारे नियेमेनैव न शक्यते वैक्तुम्। अविवक्षितवाच्यस्तु ध्वनि- र्गुणवृत्तेः कथं भिद्यते। तस्म प्रमेदद्ये गुणवृत्तिप्रमेदद्वयरूपता लक्ष्यत एव। यतोऽयमपि न दोषः । यस्मादविवक्षितवाच्यो ध्वनिर्गुणवृत्ति- मार्गाश्रयोSपि भवति न तु गुणवृत्तिरूप एव। गुणवृत्तिर्हि व्यञ्जक- सूचयति। अत एवात्यन्ततिरस्कृत ......... विषयान्तरमाश्रय(काम)ति चेत्यनेन शब्देन तदेव मेदद्वयं दैर्शयति-अत एव चेति। यैन्तु एवं तत्रोक्तहेतुबला- द्रुणवृत्तिव्यवहारो न्याय्यस्तत इत्यर्थः । युक्तिं लोकप्रसिद्धिरूपामबाधितां दर्श- यति-स्वरूपमिति। उच्यत इति प्रदीपादिरिन्द्रियादेस्तु कारणत्वं न व्यज्जकत्वं प्रतीत्युत्पत्तौ । एवमभ्युपगमं प्रदर्श्याक्षेपं दर्शयति-अविवक्षितेति। तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषं द्योतयति-तस्येति। अविवक्षितवाच्यस्य यत्प्रभेदद्वयं तस्मि- न्गौणलाक्षणिकत्वात्मकं प्रैकारद्वयं लक्ष्यते निर्भासत इत्यर्थः । एतत्परिहरति-अ- यमपीति। गुणवृत्तेर्यों मार्ग: प्रमेदद्वयं स आश्रयो निमित्ततया प्राक्कक्ष्यानिवेशी यस्येत्यर्थः । एतच्च पूर्वमेव निर्णीतम्। ताद्रूप्याभावे हेतुमाह-गुणवृत्तिरिति। गौणलाक्षणिकरूपोभयी अपीत्यर्थः । ननु व्यज्जकत्वे कैथं शून्या गुणवृत्तिर्भवति। यतः पूर्वमेवोक्त्तम्-'मुर्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्रतिः ॥I' इति। नहि प्रयोजनशून्य उपचारः प्रयोजनांशनि- वेशी च व्यअ्नव्यापार इति भवद्धिरेवाभ्यधायीत्याशङ्क्याभिमतं व्यज्ञकत्वं विश्रा- १. 'एव हि परावभासमानो' क-ख. २. 'नियमेन वै शक्यते' क-ख. ३. 'कर्तुम्' क-ख. १. 'स्वार्थशब्देन' क.ख. २. 'सूचयति' क-ख. ३. 'यतो न' क-ख. ४. 'मेद- दवयं' क-ख. ५. 'न' ग.

२४४ काव्यमाला।

त्वशून्यापि दृश्यते। व्यञ्जकत्वं च यथोक्तचारुत्वहेतुं व्यङ्गयं विना न व्यवतिष्ठते। गुणवृत्तिस्तु वाच्यधर्माश्रयेणैव व्यङ्गयमात्राश्रयेण चामे- दोपचाररूपा संभवति। यथा तीक्ष्णत्वादगिर्माणवकः। आह्ादकत्वा- चन्द्र एवास्या मुखमित्यादौ। यथा च 'प्रिये जने नासिति पुनरुक्तम्' इत्यादौ। यापि लक्षणरूपा गुणवृत्तिः साप्युपलक्षणीयार्थसंबन्धमात्रा- श्रयेण चारुरूपव्यञ्जयप्रतीति विनापि संभवत्येव। यथा "मश्चाः क्रोश- न्ती"त्यादौ विषये। यत्र तु सा चारुरूपव्यङ्जयप्रतीतिहेतुस्तत्रापि व्य- अकत्वानुप्रवेशेनैव वाचकत्ववत्। असंभविना चार्थेन यत्र व्यवहारः यथा 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं' इत्यादौ तत्र चारुरूपव्यञ्जयप्रतीतिरेव प्रयो-

न्तिस्थानरूपं तत्र नास्तीत्याह-व्यञ्जकत्वं चेति। वाच्यधर्मेति। वाच्य- विषयो यो धर्मोऽभिधाव्यापारस्तस्याश्रयेण तदुपबृंहणायेत्यर्थः। श्रुता(र्थापत्तिविधा)- र्थान्तरस्याभिधेयार्थोंपादान एव पर्यवसानादिति भावः। तत्र गौणस्योदाहरणमाह- यंथेति। द्वितीयमपि प्रकारं व्यजकत्वशून्यं निदर्शयितुमुपक्रमते-यापीति। चारुरूपं विश्रान्तिस्थानं तदभावे स व्यञ्जकत्वव्यापारो नैवोन्मीलति। प्रत्यावृत्त्य वाच्यरूप एव विश्रान्तेः । क्षणदृष्टनष्टदिव्यविभवप्राकृतपुरुषनत्। ननु यत्र व्यन्नयेऽर्ये विश्रान्तिस्तत्र किं कर्तव्यमित्याशङ्याह-यत्र त्विति। अस्ति तत्रा- परो व्यजनव्यापारः परिस्फुट एवेत्यर्थः । दृष्टान्तं पराज्गीकृतमेवाह-व्यअ्जक- (वाचक)त्ववदिति। वाचकत्वे हि त्वयैवाङ्गीकृतो व्यजनव्यापारः प्रथमं ध्वनिप्रमेदं मन्या (मत्वा?) इति भावः । किं च वस्त्वन्तरे मुख्ये संभवति संभवदेव वस्त्वन्तरं मुख्यमेवारोप्यते। विषयान्तरमात्रतस्त्वारोपव्यवहार इति जीवितः (?) विचारस्य सुवर्णपुष्पाणां मूलत एवासंभवस्तदुचयनस्य तत्र क आरो- पव्यवहारः । 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं' इति हि स्यादारोपः । तस्मादत्र व्यज्जनव्यापार एव प्रधानभूतो नारोपव्यवहारः । स परं व्यअ्जनव्यापारानुरोधितयोत्तिष्ठति। तदाह-असंभविनेति। प्रयोजिकेति। व्यज्ञयमेव हि प्रयोजनरूपं प्रती- १. 'हेतुकं' क-ख. २. 'आह्रादहेतुत्वात्' ग. ३. 'प्रयोजने' क-ख. १. 'यथातीक्ष्णत्वादि' क-ख. २. 'असंभाविनेति' क-ख.

३ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । २४५

जिकेति तथाविधेऽपि विषये गुणवृत्तौ सत्यामपि ध्वनिव्यवहार एवं युक्त्यनुरोधी। तस्मादविवक्षितवाच्ये ध्वनौ द्वयोरपि प्रमेदयोर्व्यञ्ज- कत्वविशेषाविशिष्टा गुणवृत्तिर्न तु तदेकरूपा सहृदयहृदयाह्ादिनी प्रतीयमाना। प्रतीति हेतुत्वाद्विषयानतरे तद्रूपशून्यायाश्च दर्शनात्। एतच्च सर्व प्राक्सूचितमपि स्फुटतरप्रतीतये पुनरुक्तम्। अपि च व्यञ्ञकत्वलक्षणो यः शब्दार्थयोर्धर्मः स प्रसिद्धसंबन्धा- नुरोधींति न कस्यचिद्विमतिविषयतामर्हति। शब्दार्थयोर्हि प्रसिद्धो यः संबन्धो वाच्यवाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान एव व्यञ्जकत्वलक्षणो व्यापारः सामग्यन्तरसंबन्धादौपाधिकः प्रवर्तते। अत एव वाचकत्वा-

तिविश्रामस्थानमारोपिते त्वसंभवति प्रतीतिविश्रान्तिराशङ्कनीयापि न भवति। सत्यामपीति । व्यअनव्यापारसंपत्तये लक्षणमात्रवृत्त्यामवलम्बितायामिति भाव:। तस्मादिति। व्यज्जकत्वलक्षणो यो विशेषस्तेनाविशिष्टा अविद्यमानं विशिष्ट विशेषो मेदनं यस्याः । व्यज्जकत्वं न तस्या भेद इत्यर्थः । यदि वा व्यञ्जकत्वलक्ष- णेन व्यापारविशेषेणावि(शि)शान्यकृतस्वभावा आसमन्ताद्वयाप्ता। तदेकेति। तेन व्यज्कत्वलक्षणेन सहैकं रूपं यस्याः सा तथाविधा न भवति। अविवक्षितवाच्ये व्यअ्कत्वं गुणवृत्तेः पृथक्चारुप्रतीतिहेतुत्वात्। विवक्षितवाच्यनिष्ठव्यज्ञकत्ववत्। नहि गुणवृत्तेश्वारुप्रतीतिहेतुत्वमस्तीति दर्शयति-विषयान्तर इति। अभिर्ब- टुरित्यादौ। प्रागिति प्रथमोद्द्योते। नियतसवभाववाच्यवाचकत्वादौपाधिकत्वेन नियतं व्यञ्जकत्वं कथं न भिन्ननिमित्तमिति दर्शयति-अपि चेति। औपा- घिक इति। व्यञ्जकवचित््यं यत्पूर्वमुक्तं तत्कृत इत्यर्थः । अत एव समयनिय- मितादभिधाव्यापाराद्विलक्षण इति यावत्। एतदेव स्फुटयति-अत एवेति।

१. 'विशेषणाविष्टा' क-ख.

१. 'विश्रान्ति' ग.

२४६ काव्यमाला।

त्तस्य विशेष: । वाचकत्वं हि शब्दविशेषस्य नियत आत्मा संबन्धी। व्युत्पत्तिकालादारभ्य तदविनाभावेन तस्य प्रसिद्धत्वात्। स त्वनियतः । औपाधिकत्वात्। प्रकरणाद्यवच्छेदेन तस्य प्रतीतेरितरथा त्वप्रतीतेः। ननु यद्यनियतस्तत्किं तस्य स्वरूपपरीक्षया। नैष दोषः । यतः शब्दा- त्मनि तस्यानियतत्वं न तु खे विषये व्यङ्गयलक्षणे। लिङ्गत्वन्यायश्चास्य व्यञ्जकभावस्य लक्ष्यते। तथाहि लिङ्गत्वमाश्रयेषु नियतावभासम् इच्छा- धीनत्वात्खविषयाव्यभिचारि च तथैवेदं यथा दर्शितं व्यञ्जकत्वम्। शब्दात्मनि नियतत्वादेव च तस्य वाचकत्वप्रकारता न शक्या कल्प- यितुम्। यदि हि वाचकत्वप्रकारता तस्य भवेत्तच्छब्दात्मनि नियत- तापि स्याद्वाचकत्ववत्। स च तथाविध औपाधिको धर्मः शब्दाना- मौत्पत्तिकशब्दार्थसंबन्धवादिना वाक्यतत्त्वविदा पौरुषापौरुषेययोवी-

औपाधिकत्वं दर्शयति-प्रकरणादीति। किं तस्येति। अनियतत्वाद्यथारुचि कल्प्येत। पारमार्थिकं रूपं नास्ति। न चावस्तुनः परीक्षोपेपद्यत इति भावः । शब्दात्मनीति। संकेतास्पदे घटसरूपमात्र इत्यर्थः । आश्रयेष्विति। नहि धूमे वह्विगमकत्वं सैदातनम्। अन्यगमकत्वस्य च दर्शनात्। इच्छाधीनत्वा- दिति। ईच्छामात्रं पक्षधर्मन्वजिज्ञासाव्याप्तिः सेमूर्षाप्रभृतिः (?)। स्वविषयेति। खस्मिन्विषये च गृहीतेऽत्रैव रूप्यादौन व्यभिचरति। न कस्यचिद्विमतिमेतीति य- दुक्त तत्स्फुटयति-स चेति। व्यञ्जकत्वलक्षण इत्यर्थः । औत्पत्तिकेति। ज- न्मना द्वितीयो भावविकारः सत्तारूपः सामीप्याल्लक्ष्यते विपरीतलक्षणातो वा उत्पत्ति:

१. 'संबन्धव्युत्पत्ति' क-ख. २. 'व्यज्क' क. ३. 'इच्छाविषयत्वात्' ग. ४. 'वाचकत्वाप्रकारता' ग.

१. 'उपपन्ना' ग. २. 'सदातनं' ग. ३. 'अन्य ... स्य वह्नयगमकत्वस्य' ग. ४. 'इच्छात्र व्यापकधर्मताजिज्ञासा' ग. ५. 'संमूर्ा' ख, 'सुस्यूष' ग. ६. 'गृह्यते त्रैरूप्यादौ' क-ख. ७. 'वातूत्पत्तिः रूढा वा' क, 'पर उत्पत्तिकशब्दो' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २४७

क्ययोर्विशेषममिदधता नियमेनाभ्युपगन्तव्यः । तदनभ्युपगमे हि तस्य शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वे सत्यप्यपौरुषेयपौरुषेययोर्वाक्ययोरर्थप्रतिपादने निर्विशेषत्वं स्यात्। तदभ्युपगमे तु पौरुषेयाणां वाक्यानां पुरुषेच्छा- नुविधानसमारोपितौपधिकव्यापारान्तराणां सत्यपि खाभिधेयसंबन्धा- परित्यागे मिथ्यार्थतापि भवेत्। दृश्यते हि भावानामपरित्यक्तखवख- भावानामपि सामग्र्यन्तरसंपातसंपादितौपाधिकव्यापारान्तराणां विरुद्ध- क्रियत्वम्। तथा हि हिममयूखप्रभृतीनां निर्वापितसकलजीवलोकं शीतलत्वमुद्हतामेव प्रियाविरहदहनदह्यमानमानसैर्जनैरालोक्यमानानां सतां संतापकारित्वं प्रसिद्धमेव। तस्मात्पौरुषेयाणां वाक्यानां सत्यपि नैसर्गिकेऽर्थसंबन्धे मिथ्यार्थत्वं समर्थयितुमिच्छता वाचकत्वव्यतिरिक्तं किंचिद्रूपमौपाधिकं व्यक्तमेवाभिघानीयम् । तच्च व्यञ्जकत्वाहते नान्यत् । व्यङ्गयप्रकाशनं हि व्यञ्जकत्व्रम्। पौरुषेयाणि च वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्ति स च व्यङ्गय एव न त्वभिघेयः।

रूढ्या वा औत्पत्तिकशब्दो नित्यपर्यायः । तेन नित्ययोः शब्दार्थयोः शक्तिलक्षणं संबन्धमिच्छति जैमिनेयस्तेनेत्यर्थः । निर्विशेषत्वमिति । ततथ् पुरुषदोषानु- प्रवेश स्याकिंचित्करत्वात्तन्निबन्धनं पौरुषेयेषु वाक्येषु पदप्रामाण्यान्न सिध्येत्। प्रति- पत्तुरेव हि यदि तथा प्रतिपत्तिस्तर्हि वाक्यस्य न कश्चिदपराध इति कथमप्रामा- ण्यम्। अपौरुषेये हि वाक्ये प्रतिपत्ति (तृ)दौरात्म्यात्तथा स्यात्। ननु धर्मान्त- राभ्युपगमेऽपि कथं मिथ्यार्थता। नहि प्रकाशकत्वलक्षणं स्धर्म जहाति शब्द इत्याशङ्क्याह-दश्यत इति। प्राधान्येनेति। यदाह-एवमयं पुरुषो वेदेति भवति प्रत्ययः न त्वेवमर्थ इति। तथा प्रमाणान्तरदर्शनमत्र बाध्यते। ननु शब्दो- उन्वय इत्यनेन पुरुषाभिप्रायानुप्रवेशादेवाद्गुल्यग्रवाक्यादौ मिथ्यार्थत्वमुक्तम् । १. 'रोपितोपाधिव्यापार' ग. १. 'पौरुष' क-ख. २. 'प्रमाणान्तं' क, 'प्रामाण्यं' ग. ३. 'अङ्ठुत्यर्पणमा- क्यादो' क-ख.

२४८ काव्यमाला।

तेन सहाभिधानस्य वाच्यवाचकतालक्षणसंबन्धाभावात्। नन्वनेन न्या- येन सर्वेषामेवालौकिकानां वाक्यानां ध्वनिव्यवहारः प्रसक्तः। सर्वेषामे- वानेन न्यायेन व्यञ्जकत्वात्। सत्यमेतन्। किं तु वैकभिप्रायप्रकाशनेन येदि व्यञ्जकत्वं तत्सर्वेषामेव लौकिकानां वाक्यानामविशिष्टम्। नैनु वाचकत्वान्न भिद्यते, व्यङ्गयं हि तत्र नान्तरीयकतया व्यवस्थितम्। नें तु विवक्षितत्वेन व्यङ्गयस्य व्यवस्थितिः। तद्यञ्जकत्वं ध्वनिव्यव- हारस्य प्रयोजकम्। यत्त्वभिप्रायविशेषरूपं व्यङ्गयं शेब्दार्थाभ्यां प्रका- शते तद्भवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानं यत्। किंतु तदेव केवलमपरिमितविषयस्य ध्वनिव्यवहारस्य न प्रयोजकम्। व्यापकत्वात्। तथा दर्शितमेदत्रयरूपं तात्पर्येण द्योत्यमानमभिप्रायरूपमनभिप्रायरूपं च सर्वमेव ध्वनिव्यवहारस्य प्रयोजकमिति यथोक्तव्यञ्जकत्वविशेष- ध्वनिलक्षणे नातिव्याप्तिर्न चाव्याप्तिः । तस्माद्वाक्यतत्त्वविदां मते न तावद्यञ्जकलक्षण: शाब्दो व्यापारः (न) विरोधी प्रत्युतानुगुण एव तेन सहेति। अनियततया नैसर्गिकत्वाभावादिति भावः। नान्तरीयकतयेति। गामानयेति श्रुतेऽप्यभिप्राये व्यक्ते तदभिप्रायविशिष्टोऽर्थ एवाभिप्रेत आनयनादि- क्रियायोग्यो न त्वभिप्रायमात्रेण किंचित्कृत्यमिति भावः। विवक्षितत्वेनेति। प्राधान्येनेत्यर्थः । यत्विति । ध्वन्युदाहरणेष्विति भावः। काव्यवाक्येभ्यो हि न नेयनानयनाद्युपयोगिनी प्रतीतिरभ्यर्थ्यते अपि तु प्रतीतिविश्रान्तिकारिणी। सा चाभिप्रायनिष्ठैव नाभिप्रेतवस्तुपर्यवसाना। नन्वेवमभिप्रायस्यैव व्यक्षयत्वात्रिविधं व्यज्ञयमिति यदुक्तं तत्कथमित्याह। एवं मीमांसकानां नात्र विमतिर्युक्तेति प्रदर्श्य १. 'वकभिप्रायविस्पष्टार्थप्रतिपादनेन' ख. २. 'यदिदं' ख. ३. 'तत्तु वाचक' क. 'यतु वाचक' ख. ४. 'न विवक्षितत्वेन । यस्य तु' क-ख. ५. 'शब्दार्था- भ्यामेव' क.ख. ६. 'प्रकाशमानं सत्' क-ख. ७. 'तत्तु यथा दर्शतं' क-ख. १. 'नयनानुयानाध्यु' क, 'न नयनाद्यु' ग. २. 'निष्ठतयैव' क, 'निष्ठतैव' ग. ३. इबाशश्याइ' क-ख.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । २४९

लक्ष्यते। परिनिश्चितनिरपअ्रंशशब्दब्रह्मणां विपश्चितां मतमाश्रित्यैव प्रवृत्तोऽयं ध्वनिव्यवहार इति तैः सह कि विरोधाविरोधौ चिन्त्येते। कृत्रिमशब्दार्थसंबन्धवादिनां तु युक्तिविदामनुभवसिद्ध एवायं व्यञ्ज- कभावः शब्दानामर्थान्तराणामिव निर्विरोधश्चेति न प्रतिक्षेप्यपद्वी- मवतरति। वाचकत्वे हि तार्किकाणां विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्ताम् किमिद्

वैयाकरणानां नैवात्र सास्तीति दर्शयति-परिनिश्चितेति। परिनिश्चितं प्रमाणेन स्थापितं निरपभ्रंशं गलितमेदप्रपञ्चतया निरुपपत्त्यंशं विद्यार्थसंस्काररहितं शब्दाखयं प्रकाशपरामर्शनख्वभावं ब्रह्म व्यापकत्वेन बैहद्विशेषशक्तिनिर्भरतया च बृंहितं विश्व निर्माणशक्तीश्वरत्वाच्च बृंहणम्। यै (तै) रिति। एतदुककं भवति-वैयाकरणा- स्तावद्रह्मपदेनान्यत्किंचिदिच्छन्ति तत्र का कथा वाचकत्वव्यज्जकत्वयोः। अविद्या- पदे तु तैरपि व्यापारान्तरमभ्युपगतमेव। एतच्च प्रथमोद्योते वितत्य निरूपितम्। एवं वाक्यविदां पदविदां चाविमतिविषयत्वं प्रदर्श्य प्रमाणतत्त्वविदां तार्किकाणामपि न युक्तात्र विमतिरिति दर्शयितुमाह-कृत्रिमेति। कृत्रिमः संकेतमात्रखभावः परिकल्पितः शब्दार्थयोः संबन्ध इति ये वदन्ति नैयायिकसौगतादयः । यथो- कम्-न सामवायिकत्वाच्छब्दार्थप्रत्ययस्येति तथा शब्दार्थसंकेतितं प्राहुरिति। अर्थान्तराणामिति दीपादीनाम्। नन्वनुभवेन द्विचन्द्राद्यपि सिद्धं तच्च विमतिपद- मित्याशब्याह-निर्विरोधश्चेति। अविद्यमानो विरोधो यस्य विरोधो बाधका- त्मको द्वितीयेन ज्ञानेन यस्य। तेनानुभवसिद्धश्वाबाधितश्चेत्यर्थः । अनुभवसिद्धं च न प्रतिक्षेप्यं यथा वाचकत्वम्। ननु तत्राप्येषां विमतिः। नैतत्। नहि वाचकत्वे सा विमतिः, अपि तु वाचकत्वस्य नैसगिकत्वकृत्रिमत्वादौ तदाह-वाचकत्वे हीति। नन्वेवं व्यअकत्वस्यापि धर्मान्तरमुखेन विप्रतिपत्तिविषयतापि स्यादित्या-

१. 'गलितप्रपञ्नतमा विष्यारहितं शब्दार्थ' ग. २.'बहद्विश्वनिर्भर' क-ख. ३/'शब्द: संकेतितानां' क-र. ४. 'न च विमल्मापादनं' क-सा. ५. 'वा बोभात्मको' क-म. ६. 'च प्रक्षेप्यं' क-ख.

२५० काव्यमाला।

सांग्विकं शब्दानामाहोखिस्सामयिकमिव्यादाः। व्यञ्जकत्वे तु तत्ृ- षभाविनि भावान्तरासाधारणे कोकप्रसिद्ध एवानुगम्थमाने को विम- तीनामवसरः । अलौकिके हर्थे तार्किकाणामभिनिवेशाः प्रवर्तन्ते न तु लौकिके। न हि नीलमधुरादिष्वशेष्लोकेन्द्रियगोचरे बाधारहिते वत्वे परस्परं विप्रतिपन्ना दृश्यन्ते। नहि बाधारहितं नीलं नीलमिति न्रुवन्नपरेण प्रतिषिध्यते नैतन्नीलं पीतमेतदिति। तथैव व्यञ्जकत्वं वाच- कानां शब्दानामवाचकानां च गीतध्वनीनामशब्दरूपाणां च चेष्टादीनां यत्सर्वेषामनुभवसिद्धं तत्केनाभिश्रयते (पह्ूयतेः)। अशब्दमर्थ रमणीयं दि सूचयन्तो वयाहारास्थाव्यापारनिबन्धाश्च विदग्परिषत्ु विविधा विभाव्यन्ते। तामुपहास्थतामात्मनः परिहरन्कथमेभिसंदधीत सचेताः

शशाह-व्यअकत्वे त्विति। भावान्तरेति। अक्षिनिकोचादेः सांकेतिकत्वं चक्षुरादि तस्यायोग्यतेति दृष्टा। काममस्तु संशयः शब्दस्याभिधेयप्रकाशने व्यञ्- कत्वं तु यादृशमेकरूप भावान्तरेषु तादगेव प्रकृतेऽपीति निश्चितैकरूपे क: संश• यस्यावकाश इत्यर्थ: । नैतज्नीलमिति नीले हि न विप्रतिपत्तिः । अपि तु प्राधानि- कमिदं पारमाणवमिदं ज्ञानमात्रमिदमतितुच्छमिति तत्सष्टौ लोकिक्य एव विप्रति- पत्तयः । वाचकानामिति। ध्वन्युदाहरणेष्विति भावः । अशब्दमिति। अभिधाव्यापारेणास्पष्टमित्यर्थः। रमणीयमिति। यद्रोप्यमानतयैव सुन्दरीभव- तीव्यनेन ध्वन्यमानतायामसाधारणप्रतीतिलाभः प्रयोजनमुक्तम्। निबदा: प्रसिद्धाः। तानिति व्यवहारान् कः सचेता अभिसंदधीत। नाव्रियेतेत्यर्थः । लक्षणे शत्रा- देश: । आत्मन: कर्मभूतस्व योफहसनीयता तस्याः परिहारेणोप्रलक्षिताखा: परी-

१. 'हि' ग. २. 'निवेश: प्रवर्तते' ग. ३. 'दूयते' ग. ४. 'व्यवहारास्तथा व्यवहारानिवद्ध्ानिवद्धाथ्च' क-ख. ५. 'इति संदधीत' ग.

१. 'यश्यानादियोंग्यतेति' क्-रू.

३ उद्त्योत: ] धवम्यालोक: । २५१

(त्रूयात्) असत्यमिसंधानावसरे व्यञ्जकत्वं शब्दानां गमकत्वं तक लिक्त्वमतश्च व्यङ्गयप्रतीतिर्लिञ्चिप्रतीतिरेवेति लिङ्गलिञ्िभाव एव तेषां व्यञ्ञयव्यञ्ञकमावो नापरः कश्चित्। अतश्वैतदवश्यमेव बोद्धव्यम्। यस्माद्वक्रभिप्रायापेक्षया व्यञ्जकत्वमिदानीमेव त्वया प्रतिपादितम्। वक्रभिप्रायश्रानुमेयरूप एव। नैन्वेवमपि यदि नाम स्वात्तर्त्क नश्छि न्नम्। वाचकत्वगुणदृत्तिव्यतिरिक्तो व्येञ्ञकलक्षणः शब्दव्यापारोऽ- सतीत्यस्माभिरभ्युपगतम्। तस्य चैवमपि न काचित्क्षतिः। तद्धि व्यञ्ष- कत्वं लिङ्गत्वमस्तु अन्यद्वा सर्वथा प्रसिद्धशाब्दप्रकारविलक्षणत्वं शब्दव्यापारविषयत्वं च तस्यास्तीति नास्त्येवावयोर्विवादः। न पुनरयं परमार्थो यद्यञ्जकत्वं लिङ्गत्वमेव सर्वत्र व्यञ्जयप्रतीतिश्व लिग्विप्रतीति- रेवेति। यदपि सपक्षसिद्धयेऽस्मदुक्तमनूदितं त्वया वक्रभिप्रायस्य व्यङ्जयत्वेनाभ्युपगमाचत्रकाशने शब्दानां लिङ्गत्वमेवेति तदेतद्यथास्मा- भिरभिहितं तद्विभज्य प्रतिपाद्ते श्रूयताम्-द्विविधो विषयः शब्दा-

जिहीर्षुरित्यर्थ: । अस्तीति । व्यञ्जकत्वं नापह्ठुते तत्त्वव्यतिरिक्त न भवति। अपि सु लिङ्गलिज्ञिभाव एवायम्। इदानीमेवेति। जैमिनीयमतोपक्षेपे। यदि नाम स्यादिति। प्रौढवादितयाभ्युपगमेऽपि खपक्षस्तावन्न सिध्यतीति दर्शयति- शब्देति। शब्दस्य व्यापारः संधिविषयः शब्दव्यापारविषयः। अन्ये तु शब्दस्प यो व्यापारस्तस्य विषयो विशेष इत्याहुः । न पुनरिति। प्रवीपालोकादौ लिन्न- लिजिभावे शून्येऽपि ......... व्यभयव्यज्ञकभावोऽस्तीति व्यक्षयव्यजकभावर लिङ्गलित्िभावो व्यापक इति कथं तादात्म्यम्। विषय इति। शब्द उच्चरिते यावति प्रतिपत्तिस्वावान्विषय इत्युक्तः । तत्र. शब्दप्रयुयुक्षा अर्थप्रतिपिपादयिषा चेत्युभय्यपि विवक्षानुमेया तावत्। यस्तु प्रतिपिपादयिषायां कर्मभूतोऽर्थसतन्न ५. 'अतिसंधान' ग. २. 'भाविनः परः' क-ख. ३. 'अत्रोच्यते। नन्वेव- मपि' ग. ४. 'व्यजकत्व' ख. १. 'प्रयुकप्रतिमिपाद' ग. २. 'यिषाया:' क्-प्,

२५२ काव्यमाला।

नाम्-अनुमेयः प्रतिपाद्यश्र। तत्रानुमेयो विवक्षालक्षणः। विवक्षा च शब्दसरूपप्रकाशनेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विप्रकारा। तत्राद्या न शाब्दव्यवहाराङ्कम्। सा हि प्राणित्वमात्रप्रतिपत्तिफला। द्वितीया तु शब्दविशेषावधारणावसितव्यवहितापि शब्दकारणव्यव- हारनिबेन्धनम्। ते तु द्वे अप्यनुमेयो विषयः शब्दानाम्। प्रतिपा- द्यस्तु प्रयोक्तुरर्थप्रतिपादनसमीहाविषयीकृतोऽर्थः । स च द्विविघ: वाच्यो व्यङ्गयश्च। प्रयोक्ता हि कदाचित्खशब्देनार्थ प्रकाश- यितुं समीहते कदाचित्खशब्दानमिधेयत्वेन प्रयोजनापेक्षया कया- चित्। स तु द्विविधोऽपि प्रतिपाद्यो विषयः शब्दानां न लिङ्रितया स्वरूपेण प्रकाशते अपि तु कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा संब- न्यान्तरेण। विवक्षाविषयत्वं हि तस्यार्थस्य शब्दैर्लिक्गतया प्रतीयते न तु सरूपम्। यदि हि लिङ्गितया तत्र शब्दानां व्यवहारः स्यात्त- च्छन्दार्थे सम्यङ् मिथ्यात्वादि विवादा एव न प्रतर्तेरन्। धूमादिलि- आ्ानुमितानुमेयान्तरवत् । व्यङ्गयश्चार्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ततया वाच्य- वच्छन्दस्य संबन्धी भवंत्येव। साक्षादसाक्षाद्धावो हि संबन्धस्याप्रयो- जकः । वाच्यवाचकभावाश्रयत्वं च व्यैञ्जकत्वस्य प्रागेव दर्शितम्।

शब्द: कारणत्वेन विवक्षितः न त्वसावनुमेयः । तद्विषया हि प्रतिपिपादयिषैव केवलमनुमीयते। न च तत्र शब्दस्य करणत्वेनैव लिन्नस्येतिकर्तव्यता पक्षघर्म- ग्रहणत्वादिका नास्ति अपि त्वन्यैव संकेतस्फुरणादिका। तन्न। तत्र शब्दो लिङ्ग- मितिकर्तव्यता च द्विघा एकयाभिधाव्यापारं करोति द्वितीयया व्यज्नाव्यापारम्। तदाह-तत्रेत्यादिना। कयाचिदिति। गोपनकृतसौन्दर्यादिलाभाभिसंघा नादिकयेत्यर्थः । शब्दार्थ इति । अनुमानं हि निश्चयस्वरूपमेवेति भावः । १. 'सिताव्यवहितमपि' क-ख. २. 'निबन्धनी' क-ख. ३. 'शब्दात्' ग. ४. 'व्यापारः' क-ख. ५. 'व्यज्ञ्यव्यजकत्वस्य' क-ख. १. 'कारणत्वयोवैं' क; 'करणत्वयैव' ग. २. 'मरणादिका' क-ख.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । २५३

तस्माद्वक्रमिप्रायरूंपव्यन्गये लिक्कतया शब्दानां व्यापारः । तद्विषयीकृते तु प्रतिपाद्यतया। प्रतीयमाने तस्मिन्नभिप्रायरूपे च वाचकत्वेनैव व्यापार: संबन्धान्तरेण वा। न तावद्वाचकत्वेन। यथोक्तं प्राक्। संबन्धान्तरेण व्यञ्जकत्वमेव। न च व्यञ्जकत्वं लिग्गत्वरूपमेव। आलोकादिष्वन्यथा दष्टत्वात्। तस्मात्पतिपाद्यो विषयः शब्दानां न लिङ्गत्वेन संबन्धी वाच्यवत्। यो हि लिक्नत्वेन संबन्धी यथा दर्शितो विषयः से न वाच्यत्वेन प्रतीयते अपि त्वौपाधिकत्वेन। प्रतिपा- दस्य च विषयस्य लिङ्गित्वे तद्विषयाणां विप्रतिपत्तीनां लौकिकानां लौकिकैरेव क्रियमाणानामभावः प्रसज्येतेति। एतच्चोक्तमेव। यथा च वाच्यविषये प्रमाणान्तरानुगैमेन सम्यक्त्वप्रतीतौ कचित्कियमाणायां तस्य प्रमाणान्तरविषयत्वे सत्यपि न शब्दव्यापारविषयताहानिसतद्वद्य- अयसगापि। काव्यविषये च व्यङ्कयप्रतीतीनां सत्यासत्यनिरूपणस्या-

औपाधिकत्वेनेति। वक्रिच्छा हि वाच्यादेरर्थस्य विशेषणत्वेन भाति। प्रति- पाद्यस्येति। अर्थाद्यक्यस्य। लिद्गित्व इति। अनुमेयत्व इत्यर्थः । लौकिक- रेवेति। इच्छायां लोको न विप्रतिपद्यतेऽर्ये तु विप्रतिपत्तिमानेव। ननु यदा व्यज्योऽर्थः प्रतिपन्नस्तदा सत्यत्वनिश्चयोऽस्यानुमानादेव क्रियत इति पुनरप्यनुमेय एवासौ । मैवम् । वाच्यस्यापि हि' सत्यत्वनिश्चयोऽनुमानादेव। यदाहुः-'आप्त- वादाविसंवादसामान्यादनुमानता' इति। न चैतावता वाच्यस्य प्रतीतिरानुमानिकी किं तु तद्गतस्य ततोऽधिकस्य सत्यत्वस्य तव्यन्ञयत्वेऽपि भविष्यति। एतदाह- यथा चेत्यादिना। एतच्ाभ्युपगम्योक्तं न त्वनेन प्रयोजनमिति। काव्य- विषये चेति। अप्रयोजकमिति। नहि तेषां वाक्यानामभिष्टोमादिवाक्य- १. 'रूप एव व्यक्चयो' क-ख. २. 'अभिप्रायरूपेऽ्नभिप्रायरूपे वा' क-ख. ३. 'तेषां संबन्धी' क-ख. ४. 'असौ' ग. ५. 'गमनेन' क-ख. ६. 'कार्य' ग. ७. 'वाच्यव्यज्ञय' क-ख. ८. 'सत्यत्वासत्यत्वनिरूपणाप्रयोजक' ग. १. 'हील्स् सत्यनिश्रयो' ग. २. 'इत्याह-' क-रू.

२५४ काव्यमाला।

त्रयोजकत्वमेवेति तभ प्रमाणान्तरव्यापारपरीक्षोपहासायैब संपद्यते। त- आालिभिप्रतीतिरेव सर्वत्र व्यङ्गयप्रतीतिरिति न शंक्यते वक्तुम्। वत्त्वनुमेयरूपं व्यङ्नधंविकयं शब्दानां व्यञ्जकत्वं तद्धनिव्यवहारस्याम- गोजकम्। अपि तु व्यअ्ञकत्वरूक्षणः शब्दानां व्यापार औत्पत्तिक- शब्दार्थसंबन्धवादिनाप्यभ्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तम्। तद्धि वाक्जकत्वं कदाचिलित्नत्वेन कदाचिद्रपान्तरेण शब्दानां वाचकानाम- बाचकामां च सर्ववादिभिरप्रतिक्षेप्यमित्ययमस्माभिर्यन आरब्घ: । तदेवं गुणवृत्तिवाचकत्वादिम्यः शब्दम्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं व्य-

वत्सत्यार्थप्रतिपादनद्वारेण प्रवर्तकत्वाग प्रामाण्यमन्विष्यते। प्रतीतिमात्रपर्यवसा- यित्वात्। प्रतीतेरेव चालौकिकचमत्काररूपाया व्युत्पत्त्यप्त्वात्। एतचोकं वितलय प्राक। उपहासायैवेति। नायं सहृदय: केवलं शुष्कतर्कोंपकमकर्कशहृदयः प्रतीति परामर्ट नालमित्येष उपहासः। नन्वेवं तर्हि मा भूदत्र यत्र व्यजकता तत्र तत्रानुमानत्वम्, यत्र यत्रानुमानत्वं तत्र तत्र व्यज्जकत्वमिति कथमपहूयत इत्याशक्जाह-यत्त्वनुमेयेति। तद्यजकं न ध्वनिलक्षणम्। अभिप्रायव्यति- रिक्तविषयव्यापारादिति भावः। नन्वभिप्रायविषयं यद्यञ्जकत्वमनुमानैकयोगक्षेमं तच्चेत्र प्रयोजनं ध्वनिव्यवहारस्य तत्किमर्थ तत्पूर्वमुपक्षिप्तमित्याशङ्काह-अपि स्विति। एतदेव संक्षिप्य निरूपयति-तैद्धीति। यत्र हि कचिदनुमानेना- भिप्रायादौ कचित्प्रत्यक्षेण दीपालोकादौ क्चित्कारणेन गीतध्वन्यादौ कैचिदमिघया विवक्षितान्यपरवाच्यादौ क्वचिद्ुणवृत्त्या विवक्षितवाच्येऽनुगृह्यमाणं व्यजकत्वं दृष्ट तत एव तेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणमस्य रूपं (न) सिध्यति। तदाह-रूपान्त- रेणेति। नतु प्रसिद्धस्य किमर्थ रूपसंकोच: क्रियते। अभिधाव्यापारगुणवृत्त्या- देस्तस्यैव सामझ्यन्तरोपनिपातायद्विशिष्टं रूपं तदेव व्यैक्तमुच्य तामित्याशबगह-

१. 'शक्यं' क-ख. १. 'तदपीति' ग. २. 'कचिदमिनेवादौ कचिद्विपक्षिवान्य क-ल. ३.व्यज कम्नं' क-ख.

३ उक्ष्योत: ] ध्वन्यालोकः । २५५

अ्जकत्वम्। तदन्तःपातित्वेनापि तस्य न ग्रहादभिधीयमानमेतद्विशेष्य- स्य ध्वनेर्यत्प्रकाशनं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृदयव्युत्पत्तये वा तत्किय- माणमेनतिसंघेयमेव। न हि सामान्यमात्रलक्षणेनोपयोगिविशेषलक्ष- णानां प्रतिक्षेपः शक्य: कर्तुम्। एवं हि सति सत्तामात्रलक्षणे कृते सकलसद्वस्तुलक्षणानां पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । तदेवम्- विमतिविषयो य आसीन्मनीषिणां सततमैविदितसतत्वः। ध्वनिसंज्ञितः प्रकार: काव्यस व्यञ्चितः सोऽयम्॥३४॥ प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यञ्ञः काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यञ्ञ्यान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात्प्रकर्षवद्।। ३५।।

तदन्तरिति। (तदन्तःपातित्वेऽपीति) न वयं संज्ञाविशेषान्निषेत्स्याम इति भावः। विप्रतिपत्तिस्तादृग्विशेषो नास्तीति । व्युत्पत्तिः संशयाज्ञाननिरासः । न हीति। गुणवृत्तिवाचकादयः सामान्यलक्षणम् उपयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम्। उपयोगपदेन काकदन्तादीनां व्युदासः। एवं हीति। सामान्यत्रिपदार्थसक्ठेति- तसत्तेत्यनेनैव द्रव्यगुणकर्मणां लक्षितत्वाच्छ्रुतिस्मृत्यायुर्वेदधनुर्वेदप्रमृतीनां सकल- लोकयात्रोपयोगिनामनारम्भ: स्यादिति भावः । विमतिविषयत्वे हेतुरविदितसतत्त्व इति। अतएवावमर्शनादत्र न कस्यचिद्विमतिरेतस्मात्क्षणात्प्रभृतीति प्रतिपादयि- तुमासीदित्युक्तम्। एवं यत्किंचिद्धनेरात्मीयरूपं मेदोपमेदसहितं यच्च व्यअक- मेदमुखेन रूपं तत्सर्व प्रतिपाद्य प्राणभूतं व्यक्षयव्यज्ञकभावमेकप्रघट्टकेन शिष्य- बुद्धौ विनिवेशयितुं व्यज्जकवादस्थानं रचितमिति ध्वनिं प्रति यद्वक्तव्यं तदुक्तमेव। अधुना तु गुणीभूतोऽप्ययं व्यक्कयः कविवाचः पवित्रयतीत्यमुना द्वारेण तस्यैवात्मत्वं सर्मेर्थयितुमाह-प्रकार इति । व्यज्षयेनान्वयो वाच्यस्योपकार इत्यर्थः । १. 'पातित्वेऽपि तस्य ग्रहादभिधेयमानं तद्विशेषस्य ध्वनेः' क-ख. २. 'अभि० संघेयमेव' क-ख. ३. 'अभिप्रायविषय' क-ख. १. 'ज्ञान' क-ख. २. 'अत एवाधुनात्र' क-ख. ३. 'शिष्यवुद्धिषु निवे' क-ख. ४. 'उपसर्पयितुं' क-ख,

२५६ काव्यमाला।

व्यञ्जयोऽथों ललनालावण्यप्रख्यो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनि- रित्युक्तम्। तंस्यैव तु गुणीभावेन वाच्यचारुत्वप्रकर्षे गुणीभूतव्यड्जयो नाम काव्यप्रभेद: प्रकल्प्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य व्यक्ञयस्म तिरस्कृतवा- च्येभ्य: शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद्वाच्यरूपवाक्यार्थापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्यभ्जयता। यथा- 'लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संफ्ठवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ।।' अतिरस्कृतवाच्येभ्योऽपि शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य व्यङ्नयस्य कदा- चिद्वाच्यप्राधान्येन चारुत्वापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्यक्भयता।

प्रतिपादित इति। 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इत्यत्रोक्तमिति। 'यत्रार्थः शब्दों वा' इत्यत्रान्तरे वाच्यं च वस्त्वादित्रयं तत्र वस्तुनो व्यक्षयस्य ये मेदा उक्तास्तेषां क्मेण गुणभावं दर्शयति-तत्रेति। एतदुदाहरति-यथेति। अभिलाषगर्भेयं कस्यचित्तरुणस्योकिः। अत्र सिन्धुशब्देन परिपूर्णता उत्पलशब्देन कटाक्षच्छटाः श. शिशब्देन वदनं द्विरदकुम्भतटीशब्देन सतनयुगलं कदलिकाण्डशब्देनोरुयुगलं भृणा- लदण्डशब्देन दोर्युग्ममिति ध्वन्यते। तत्र चैषां सार्थस्य सर्वथानुपपत्तेरैन्धशब्दोक्त्ेन न्यायेन तिरस्कृतवाच्यत्वम्। स च प्रतीयमानोऽप्यर्थावेशषः 'अपरैव हि केयं' इत्युक्तिगर्भींकृते वाच्येंऽशे चारुत्वच्छायां विधत्ते। वाच्यस्यैव खात्मोन्मज्नया निम- ज्तव्यक्चयजातस्य सुन्दरत्वेनाभासमानत्वात्। सुन्दरत्वे चास्यासंभाव्यमानसमागम- सकललोकसारभूतकुवव्ययादिभाववर्गस्य सुभगैकाधिकरणविश्रान्तलक्षणशब्दसमुचच- यरूपतया विस्मयविभावप्राप्तिपुरस्कारेण व्यज्ञथार्थोपस्मृतस्य तथाविध ..... वाच्य- रूपतामज्जनेनाभिलाषादिविभावत्वात् । अत एवेयं ......... । यद्यपि वाच्यस्य १. 'तस्य च' ग. २. 'काव्यचारुत्वा' क-ख. १. 'तत्र चेद्यर्थस्य सर्वथा' क-ख. २. 'अन्य' ग. ३. क-ए-पुस्तकयोः 'सारभूत' इत्यारम्य 'अत एवेयं .. ' इत्यन्तः पाठो नास्ति.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः।. २५७

यथोदाहृतम् 'अनुरागवती संध्या' इत्येवमादि। तस्यैवे खयसुक्त्या प्रकाशीकृतत्वेन गुणभाव:। यथोदाहृतम्-'संकेतकालमनसं' इत्यादि। रसादिरूपव्यङ्कयस्य गुणीभावे रसवदलंकारो दर्शितः । तत्र च तेषा- माधिकारिकवाक्यापेक्षया गुणीभावो विवाहपवृत्तभृत्यानुयायिराजवत्।. व्यङ्जयालंकारस्य गुणीभावो दीपकादिविषयः । तथा- प्रसन्नगम्भीरपदाः काव्यवन्धा: सुखावहाः। ये च तेषु प्रकारोज्यमेवं योज्य: सुमेघसा ॥ ३६॥

प्राधान्येऽपि रसध्वनौ तस्य गुणतेति सर्वत्र गुणीभूतव्यक्चयप्रकारो मन्तव्यः । अंत एव ध्वनेरात्मत्वमित्युक्तचरं बहुशः। अन्ये तु जलकीडावतीर्णतरुणीजन- लावण्यद्रवसुन्दरीकृतनदीविषयेयमुक्तिरिति सहृदयाः । तत्रापि चोक्तप्रकारेणैव योजना। यदि वा नदीसंनिधा स्नानावतीर्णयुवतिविषया। सर्वथा तावद्विस्यमुखे- नेयति व्यापाराद्गुणता व्यङ्गथस्य। उदाहतमिति । एतच प्रथमोद्तयोत एव निरू- पितम्। अनुरागशब्दस्य नाभिलाषे तदुपरक्तत्वलक्षणया लावण्यशब्दवतप्रवृत्ति- रित्यभिप्रायेणात्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वमुक्तम्। तस्यैवेति वस्तुमात्रस्य। रसादीति। आदिशब्देन भावादयः। रसवच्छब्देन प्रेयखिप्रभृतयोऽलंकारा उपलक्षिताः। नन्व- त्यर्थ प्रधानभूतस्य रसादे: कथं गुणीभावः, गुणीभावे वा कथमचारुत्वं न स्यादि- त्याशक्ञ्य प्रत्युत सुन्दरता भवतीति प्रसिद्धदृधान्तमुखेन दर्शयति-तत्र चेति। रसवदाद्यलंकारविषये। एवं वस्तुनो रसादेश्च गुणीभावं प्रदर्श्यालंकारात्मनोऽपि तृतीयस्य व्यङ्ञयप्रकारस्य तं दर्शयति-व्यङ्गधालंकारस्येति। उपमादेः । एवं प्रकारत्रयस्यापि गुणीभाव. बहुतरलक्ष्यव्यापकतास्येति दर्शयितुमाह- तथेति। प्रसन्नानि प्रसादगुणयोगाद्गम्भीराणि च व्यङ्गथार्थापेक्षकत्वत्पदानि येषु। सुखावहा इति चारुत्वहेतुः । तत्रायमेव प्रकार इति भावः । सुमेधसेति। यस्त्वेतं प्रकारं तत्र योजयितुं न शक्तः स परमलीकसहृदयभावनामुकुलितलोच- १. 'रसवदलंकारविषयः प्राक्प्रदर्शितः' क-ख. २.'तत्र च रसानामाघि' क-ख. १. 'ततः' क-ख. २. क-ख-पुस्तकयोः 'अलंकारात्मननो' इतारम्य 'गुणीभाव ... ... ' इत्यन्तं पाठस्रटित :. १७ घ्व० लो०

२५८ काव्यमाला।

ये चैते परिमितसवरूपा अपि प्रंकाशमानास्तथा रमणीयाः सन्तो विवे- किमां सुखावहा: काव्मबन्धास्तेषु सर्वेष्वेवायं प्रकारो गुणीभूतव्यञ्यो नाम योजनीयः । यथा- 'लच्छी दुंहिदा जामाउओ हरी तंस घरिणिआ गज्ञा। आमिअमिभक्ा अ सुआ अहो कुडुम्बं महोअहिणो I' वाच्यालंकारवर्गोऽयं व्यञ्नवांशानुगमे सति। प्रायेणैव परां छायां बिभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते॥ ३७॥ वाच्यालंकारवर्गोडयं व्यङ्ञयांशस्यालंकारस्य वस्तुमात्रस्य यथायोगम- नुगमे सति च्छायातिशयं बिम्रल्लक्षणकारैरेकदेशेन दर्शितः । सत

नोक्तयोपहसनीयः स्यादिति भावः । लक्ष्मीः सकलजनाभिलाषभूमिर्दुहिता। जामाता हरिः। यः समस्तभोगापवर्गदानसततोदमी। तथा गृहिणी गङ्गा। यस्याः समभिलषणीये सर्वस्मिन्वस्तुन्यनुपहृत उपायभावः । अमृतमृगाड्डौ च सुतौ। अमृतमिह वारुणी। तेन गज्जास्त्नानहरिचरणाराधनाद्युपायशतलब्धाया लक्ष्म्याश्च- न्द्रोदयपानगोष्ठथुपभोगलक्षणं मुख्यं फलमिति त्रैलोक्यसारभूतता प्रतीयमाना सती अहो कुटुम्बं महोदघेरित्यहोशब्दाच गुणीभावमभ्येति। एवं निरैलंकारेषूत्तानतायां तुच्छतयैव भासमानममुनान्तःसारेण काव्यं पवित्रीकृतमित्युक्त्वालंकारस्याप्यनेनैव च रम्यत्वमिति दर्शयति-वाच्येति। अंशत्वं गुणत्वमत्र । पकदेशेनेति। एकदेशविवर्तिरूपकमनेम दर्शितम्। एकदेशविवर्तिरूपके 'राजहंसैरवीज्यन्त शर- दीव सरो नृपाः' इत्यत्र हंसानां यच्चारुत्वं प्रतीयमानं ........ प्राप्तमलंकारैर्यावदेव दर्ज्वितं ...... ताददमुना द्वारेण सूचितोऽयं प्रकार इत्यर्थः । अन्ये त्वेकदेशेन वाच्यविभागवैचित्र्यमात्रेणात्यनुद्धिन्नमेव व्याचचक्षिरे। व्यक्षयं च यदलंकारान्तरं

१. 'प्रकाशमानविततार्थ' क-ख. २. 'पूभा' क-ख. ३. 'व्यज्यस्यांशस्यालंका- रस वा यथायोगं' ग. १. 'अनुभवति' क-ख. २. 'निरलंकारं' क.ख. ३. 'गुणमात्रम्' ग. ४. क-ख. पुस्तकयोः 'यच्चारुत्वं' इत्यारभ्य 'दशितं ...... ' इत्यन्तः पाठो नाशि.

३ उद््योत: ] ध्वन्यालोक:। २५९

तथारूपः प्रायेण सर्व एव परीक्ष्यमाणो लक्ष्ये निरीक्ष्यते। तभा हि दीपकसमासोक्त्यादिवदन्येऽप्यलंकारा: प्रायेण व्यङ्गयालंकारवस्तन्तर संस्पर्शिनो दृश्यन्ते। यतः प्रथमं तावदतिशयाक्तिगर्भता सर्वालंकारेपु शक्यक्रिया। कृतैव च सा महाकविभिः कामपि काव्यच्छवि पुष्यतीति कथं ह्वतिशययोगिता खविषयौचित्येन क्रियमाणा सती काव्ये नोत्क- र्षमावहेत्। भामहेनाप्यतिशयोक्तिलक्षणे यदुक्तम्- सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य: कोऽलकारोऽनया विना ॥'इति।

च वस्त्वन्तरं च तत्स्द्ृशत एवात्मनः संस्काराय श्लिष्यन्तीति ते तथा। महाक- विभिरिति कालिदासादिभिः। काव्यशोभां पुष्यतीति यदुकं तत्र हेतुमाह- कथं हीति। हिशब्दो हेतौ। अतिशययोगिता कथं नोत्कर्षमावहेत। काव्ये नास्त्येवासौ प्रकार इत्यर्थः। खविषये यदौचित्यं तेने चेदुदयस्थितेन तामतिशयोकि कवि: करोति। यथा भट्टेन्दुराजस्य-'यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्रात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत्। दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयोः क्वैष्णे यूनि सयोवनासु वनिताखेषैव वेषस्थितिः ।।' अत्र हि भगवतो मन्मथवपुषः सौभाग्यविषयः संभाव्यत एवायमतिशय इति तत्काव्ये लोकोत्तरैव शोभोल्लसति। अनौचित्येन तु शोभा लीयत एव । यथा-'अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। इदमेवंविधं भावि भवत्याः खनजम्भणम्।' इति। नन्वतिशयोक्तिः सर्वालंकारेषु व्यज्यतयान्तर्लीनैवास्त इति यदु्क्त तत्कथम्। यतो भामहोतिशयोक्ति सर्वालंकारसामान्यरूपामवादीत्। न च सामान्यं शब्द- विशेषप्रतीते: पृथग्भूततया पश्चात्तनत्वेन चकास्तीति कथमस्य व्यक्षयत्वमित्याश- शाह-भामहेनेति। भामहेन यदुकं तत्राप्यय मेवार्थोऽवगन्तव्य इति दूरेण संबन्धः। किं तदुक्तम्-सैषेति। यातिशयोक्तिर्लक्षिता सैव सर्वा वंक्ोकिर-

१. 'खृशन्ति स्वात्मनः' क-ख. २. 'योग्यता' ग. २. 'केनच्ित्' क-ख. ४. 'दून' क-स. ५. 'टष्टे' क-सं. ६. 'सामान्यशब्दाद' क-ख.

२६० काव्यमाला।

तत्रातिशयोक्तिर्यमलंकारमधितिष्ठति कविप्रतिभावशात्तस्य चारुत्वा- तिशययोगेऽन्यस्य त्वलंकारमात्रतैवेति सर्वालंकारशरीरसवीकरणयोग्य- त्वेनाभेदोपचारात्सवें सर्वालंकाररूपेत्ययमेवार्थोSवगन्तव्यः । तस्याश्चा- लंकारान्तरसंकीर्णत्वं कदाचिद्वाच्यत्वेन कदाचिद्यङ्यलेन। व्यक्रय-

लंकारप्रकार: सर्वः । 'वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृतिः' इति वचनात्। शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानमित्यय- मेवासावलकारस्यालंकारान्तरभावः । लोकोत्तरेण चैवातिशयः । तेनातिशयोक्तिः सर्वालंकारसामान्यम्। तथा ह्यनयातिशयोक्त्यार्थः सकलजनोपभोगपुराणीकृतोऽपि विचित्रतया भाव्यते। तथा ्रमदोद्यानादिर्विभावतां नीयते विशेषेण च भाव्यते रसमयीक्रियत इति। (तावतैवोकं कोऽसावित्याह-अमेदोपचारात्सैवालं- काररूपेति।) उपचारे प्रयोजनमाह-अतिशयोक्तिरित्यादिना अलंकारमात्रतैवे- त्यन्तेन । मुख्यार्थबाधोऽप्यत्रैव दर्शितः कवि प्रतिभावशादित्यादिना। अयं भाव :- यदि तावदतिशयोक्तेः सर्वालंकारेषु सामान्यरूपता सा तर्हि तादात्म्यपर्यवसायिनीति तद्यतिरिक्तो नैवालंकारो दृश्यत इति कविप्रतिभानं न तत्रापेक्षणीयं स्यात्। अलं- कारमात्रं चन किंचिद्ृश्यते। अथ सा काव्यजीवितत्वेन तु विवक्षिता। तथाप्यनौ- चित्येनापि निबध्यमाना तथा स्यात्। औचित्यवती जीवितमिति चेत् औचित्यनिब- न्धनं रसभावादि मुक्त्वा नान्यत्किंचिदस्तीति तदेवान्तर्भासि मुख्यं जीवितमित्यभ्युप- गन्तव्यं न तु सा। एतेन यदाहु: केचित्, औचित्यघटितसुन्दरशब्दार्थमये काव्ये किमन्येन ध्वनिनात्मभूतेन कल्पितेनेति खवचनमेव ध्वनिसद्भावाभ्युपगमसाक्षिभूतं मन्यमाना: प्रत्युक्ताः । तस्मान्मुख्यार्थबाधादुपचारे च निमित्तप्रयोजनसद्भावादमेदो- पचार एवायम्। ततश्रोपपन्नमतिशयोक्तेर्व्यङ्गयत्वमिति यदुक्तमलंकाराणां स्वीकरणं तदेव त्रिधा विभजते-तस्याश्चेति। वाच्यत्वेनेति। सापि वाच्या भवति।

१. 'सैवालंकार' क-ख.

१. 'कोऽसावर्थ:' क-ख. २. 'अन्तर्यामि' ग. ३. 'अलंकारान्तर' क-ख.

३ उद््योतः ] ध्वन्यालोक:। २६१

त्वमापि कदाचित्राघान्येन कदाचिद्गुणभावेन। तत्रादे पक्षे वाच्यार्ल- कारमार्गः । द्वितीये तु ध्वनावन्तर्भावः । तृतीये तु गुणीभूतव्यश्ञथ- रूपता। अयं च प्रकारोऽन्येषामप्यलंकाराणामस्ति तेषां न सर्वविषयः। अतिशयोक्तेस्तु सर्वालंकारविषयोऽपि संभवतीत्ययं विशेषः । येषु चालंकारेषु सादृश्यमुखेन तत्त्वप्रतिलम्भः यथा रूपकोपमातुल्ययोगि- तानिदर्शनादिषु तेषु गम्यमानधर्ममुखेनैव यत्सादृश्यं तदेव शोभाति- शयशालि भवतीति ते सर्वेऽपि चारुत्वातिशययोगिन: सन्तो गुणीभू- तव्यङ्कयस्यैव विषयः । समासोक्त्याक्षेपपर्यायोक्तादिषु तु गम्यमानाशा- विनाभावेनैव तत्त्वव्यवस्थानाद्गुणीभूतव्यक्गता निर्विवादैव। तत्र च गुणी भूतव्यङ्गतायामलंकाराणां केषांचिदलंकारविशेषगर्भतायां नियमः। यथा व्याजस्तुतेः प्रेयोलंकारगर्भत्वे। केषांचिदलंकारमात्रगर्भतायां नियम:

यथा-'अपरैव हि केयमत्र' इति। अत्र रूपकेऽप्यतिशयशब्दस्पर्श एव. अस्य त्रैविध्यस्य विषयविभागमाह-तत्रेति। तेषु प्रकारेषुं मध्ये य आद्यः प्रकारस- स्मिन्। नन्वतिशयोक्तिरेव चेदेवंभूता तत्किमपेक्षया प्रथमं तावदतिक्रमः सूचित इत्याशब्काह-अयं चेति। योडतिशयोक्तौ निरूपितोऽलंकारान्तरेSप्यनुप्रवेशा- त्मकः। नन्वेवमपि प्रथममिति केनातिशयेनोक्तमित्याशशाह-तेषामिति। एवमलकारेपु तावद्यज्ञयस्पर्शोऽस्तीत्युक्त्वा तत्र कि व्यक्नयत्वेन भातीति विभागं व्युत्पादयति-येषु चेति। रूपकादीनां पूर्वमेवोक्तं स्वरूपं, निदर्शनायास्तु क्रिय- यैव तदर्थस्य विशिष्टस्योपदर्शनं इष्टा निदर्शनेति। उदाहरणम्-'अयं मन्दद्ुति- र्भाखानस्तं प्रति यियासति। उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ॥' प्रेयोलं- कारेति। चाटुपर्यवसायित्वात्तस्याः। सा चोदाहृतैव द्वितीयोच्योतेऽस्माभिः। उपमा- गर्भत्व इत्युपमाशब्देन सर्व एव तद्विशेषा रूपकादयः। अथ चौपम्यं सर्वसामान्यमिति

१. 'स्थापनात्' क.ख.

१ 'स्पृश' ख; 'सपुश' ग. २. 'अतिशयोक्तः' ग.

२६२ का्यमाला।

यथा संग्ेहादीनामु म्मागर्मत्वे। केषांचिदलंकाराणां परस्परगर्मतापि संभवति। यथा दीपकोपमयोः । तत्र दीपकमुपमागर्भतवेन प्रसिद्धम्। उपमापि कदाचिद्दीपकच्छायानुयायिनी। यथा मालोपमा । तथा हि "पभामहत्या शिखेयेव दीपः' इत्यादौ स्फुटैव दीपकच्छाया लैक्ष्यते सदेवं व्यअ्नयांशसंस्पर्शे सति चारत्ातिशययोगिनो रूपकादयोडलंकारा: सर्व एव गुणीभूतव्यअजथस्य मार्ग: । गुणीभूतव्यञ्जयत्वं च तेषां तथा जातीयानां सर्वेषामेवोक्त्तोनुक्ानां सामान्यम्। तल्लक्षणे सर्व एवैते सुलक्षिता भवन्ति। एकैकस्य रूपविशेषकथनेन तु सामान्यलक्षणरहि

तेन सर्वमाक्षिप्तमेव। स्फुटैवेति। 'तया स पूतश्च विभूषितश्च' इत्येकेन दीपस्थानेन दीपनाद्दीपकमत्रानुप्रविष्टम्। प्रेदीपसमानतया साधारणधर्माभिधानं ह्ेतदुपमायाँ स्पष्टेनाभिधाप्रकारेणैव। तथाजातीयानामिति । चारुत्वातिशयवतांमित्यर्थः । सुलक्षिता इति यत्किलैषां तद्विनिर्मुक्तं रूपं न तत्काव्येऽभ्यर्थनीयम्। उपमा हि 'यथा गौस्तथा गवयः' इति। 'गौर्वाहीकः' इति। श्लेषः द्विर्वचने तन्न्रात्मकः । यथासंख्यं सूचीमालान्तरेति (?)। दीपकं 'गामश्वम्' इति। संदेहः 'स्थाणुर्वा स्यात्' इति। अपह्गुतिः 'नेदं रजतम्' इति। पर्यायोकं 'पीनो दिवा नात्ति' इति। तुल्ययोगिता 'स्थाघ्वोरिच्च' इति। अप्रस्तुतप्रशंसा सर्वाणि ज्ञापकानि। यथा 'पदसंज्ञायामन्तवेचनम्। अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्न' इति। आक्षेपश्च उभयत्रविभाषासु विकल्पात्मकविशेषाभिधित्सया इष्टस्यापि विधेः पूर्व निषेधनात्प्रतिषेधेन समीकृत इति न्यायात्। अतिशयोक्तिः 'समुद्रः कुण्डिका' 'विन्ध्यो वर्धितवानर्कवर्त्मागृह्नात्' इति । एवमन्यत्। न चैवमादि काव्यो- पयोगीति। गुणीभूतव्यङ्ञयतैवात्रालंकारतायां मर्मभूताल्लक्षितात्सुष्ठु लक्षयति। तथा सुपूर्ण कृत्वा लक्षिताः संगृहीता भवन्ति। अन्यथा त्ववश्यमव्याप्तिर्भवेत्। तदाह-एकैकस्येति। न चातिशयोक्तिवकोत्तयुपमादीनां सामान्यरूपत्वं चारु- १. 'काचित्' ग. २. 'इत्यादौ विषये' ग. ३. 'उपलक्ष्यते' क.ख. ४. 'रूपकायलंकाराः' ग. ५. 'उक्ानां' ख; 'उक्तानुयुक्तानां' ग. १ 'प्रदीयमानतया' ग. २. 'पदम्' क.ख.

३ उद्दयोत: ] कन्याठोक:। २६३

तेन प्रतिपादपाठेनैव शब्दा न शक्यन्ते तत्त्वतो निर्जायुम्। आनन्त्यात्। अनन्ता हि वाग्बिकल्पास्तत्पकारा एव चालंकाराः। गुणी मूतव्यङ्गयस्य च प्रकारान्तरेणापि व्यङ्चयार्थानुगमलक्षणेव विषयत्वमस्त्येव। तदयं ध्वनिनिष्पन्दरूपो द्वितीयोSपि महाकविविषयोऽतिरमणीयो लक्षणीयः सहदयैः । सर्वथा नास्त्येव सहृदयहृदयहारिणः काव्यस्य स पकारी यत्र न प्रतीयमानार्थर्सस्पर्शेन सौभाग्यम्। तैदिदं काव्यरहस्यं परमिति सूरिमिभविनीयम्।

ताहीनानामुपपद्यते। चारुता चैतदायत्तेत्येतदेव गुणीभूतव्यक्ञयत्वसामान्यलक्षणम्। वैयज्ञयस्य च चारुत्वं रसाभिव्यक्तियोग्यतात्मकम्, रसस्य खात्मनैव विश्रान्तिधा- म्रस्तदात्मकत्वमिति नानवस्था काचिदिति तात्पर्यम्। अनन्ता हीति। प्रथमो- इ्योत एव व्याख्यातमेतत् 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यत्रान्तरे। ननु सर्वेष्व- लंकारेषु नालंकारान्तर व्यञ्गयं चकास्ति। तत्कथं गुणीभूतव्यङ्गयेन लक्षितेन सर्वेषां संग्रहः। मैवेम। वस्तुमात्रं वा रसो वा व्यञ्ञयं यद्गुणीभूतं भविष्यति तदेवाह-गुणीभूतेति। गुणीभूतव्यङ्गथस्य चेति। प्रकारान्तरेण वस्तु- रसात्मनोपलक्षितस्य। यदि वेत्थमवतरणिका-ननु गुणीभूतव्यङ्गयेनालंकारा यदि लक्षितास्ताहहि लक्षणं वक्तव्यं किमिति नोक्तमित्याशङ्ाह-गुणीभूतेति। विर्षेयत्वमिति यावत्। तेन लक्षणीयत्वं ध्वनिव्यतिरिक्तो यः प्रकारो व्यञ्चये- नार्थानुगमो नाम तदेव लक्षणं तेनेत्यर्थः । व्यक्थे लक्षिते तद्रुणीभावे च निरूपिते किमन्यदस्य लक्षणं क्रियतामिति तात्पर्यम्। एवं 'काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इति निर्वाह्योपसंहरति-तदयमित्यादिना सौभाग्यमित्यन्तेन। यत्प्रागुक्तं सकलसत्कविकाव्योपनिषद्धतमिति तन्न प्रतारणमात्रमर्थवादरूपं मन्तव्यमिति दर्श- यितुं तदिदमिति। मुख्या भूषेत्यलंकृतिमृताम्। अपि शब्दालंकारशून्यानामपी- त्यर्थः । प्रतीयमानकृता छाया शोभा सा च लज्जासदृशी गोपनासारसौन्दर्यप्राण- १. 'तद्धि' ग. २. 'भावनीयमिति' क-ख. १. 'व्यश्थतं न' क.ख. २. 'चैव' क-ख. ३. 'सह' ग. ४. 'विषयत्वमिति लक्षणीयत्वप्रकारो व्यङ्येनार्थेनानुगमो नाम' कख. ५. 'निर्षार्य' क 'निचार्य' ख.

२६४ काव्यमाला।

मुर्या महाकविगिरामलंकृतिभृतामपि। प्रतीयमानच्छायैषा भृंषा लजेव योषिताम्॥ ३८ ।। अनया सुप्रसिद्धोऽप्यर्थ: किमपि कामनीयकमानीयते। तद्यथा- 'विस्म्मोत्था मन्मथाज्ञाविघाने ये मुग्घाक्ष्याः केऽपि लीलाविलासाः। अक्षुण्णास्ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते संततं भावनीयाः ॥' इत्यत्र केऽपीत्यनेन पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदघता प्रैतीयमानमक्किष्टमन- न्तमर्पयता का छाया नोपपादिता।

त्वम्। अलंकारधारिणीनामपि नायिकानां लज्जा मुख्यं भूषणम्। प्रतीयमानच्छाया अन्तर्मदनोद्भेदजहृदयसौन्दर्यरूपा या। लज्ा ह्वन्तरुद्धिज्नमान्मथविकाराजुगोप- यिषारूपा मदनविजम्भैव। वीतरागाणां यतीनां कौपीनापसारणेऽपि त्रपाकलड्डा- दर्शनात। तथा हि कस्यापि कवे :- 'कुरज्ीवाङ्गानि-' इत्यादिश्लोकः । तथा प्रतीयमानस्य प्रियतमाभिलाषानुनाथनप्रमृता(?)छाया कान्तिः। यथा शज्ाररसत- रज्विणी हि लज्जावरुद्धा निर्मरतया तांखान्विलासान्नेत्रगात्रविकारपुरःसरान्प्रसूत इति गोपनासारसौन्दर्यलज्जाविजृम्भितमेतदिति भावः । विस्नम्मेति। मन्मथा- चार्येण त्रिभुवनवन्दमानशासनेन अत एव लज्जा साध्वसध्वंसिना दत्ता येयमलङ्ग- नीयाज्ञा तदनुष्ठानेऽवश्यकर्तव्ये सति साध्वसलज्जात्यागेन संभोगकालोपनताः मु. ग्वाक्ष्या इति अककृतसंभोगपरिभावनोचितदृष्टिप्रसरचित्रेरसपवित्रिता येऽन्ये विलासा गात्रनेत्रविकार अत एवाक्षुण्णा नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिषन्तस्ते केवलेन नान्यत्र व्यग्रेणैकान्तावस्थानपूर्व सर्वेन्द्रियोपसंहारेण भावयितं शक्या अर्हा उचिताः । यतः केनापि नान्येनोपायेन शक्यनिरूपणाः । गुणीभूतव्यज्नथस्योदाह-

१. 'अलंकार' ग. २. 'काव्यार्थः' क-ख. ३. 'प्रतीयमानत्वं' क-ख.

१. 'परम्परारुपानू' ग. २. 'विस्नम्म' कनडा. ३. 'प्रसरपबित्रिता' ग. ४. 'मितरस' स. ५. 'विहाराः' ग.

३ उद्द्ोत: ] ध्वन्यालोकः। २६५

अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते। सा व्यङ्कस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता।।३९॥ या चैषा काका कचिदर्थान्तरप्रतीतिर्दश्यते सा व्यङ्गयस्यार्थस्य गुणी- भावे सति गुणीभूतव्यङ्गयलक्षणं काव्यप्रमेदमाश्रयते। यथा-'सस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः'। यथा वा- 'आम असइओ ओरम पइवए ण तुएँ मलिणिअं सीलम्। किं उण जणस्स जाअ व चन्दिलं तं ण कामेमो।।'

रणा(प्रकारा)न्तरमप्याह-अर्थान्तरेति। 'कक लौल्ये' इत्यस्य धातोः काकु- शब्दः। तत्र हि साकाङ्वनिराकाह्वकमेण पठ्यमानोऽसौ शब्दः ..... ......... ... लाल्यमस्याभिधीयते। यदि वा ईषदर्थे कुशब्दस्तस्य कादेशः । तेन हृदयस्य वस्तुप्रतीदेरीषद्धूमिः काकुः । तया तत्रार्थान्तरगतिः स काव्यविशेष इमं गुणीभूत- व्यज्ञयप्रकारमाश्रितः । अत्र हेतुर्व्यज्ञयस्य तत्र गुणीभाव एव भवति। अर्थान्तर- गतिशब्देनात्र काव्यमेवोच्यते। तैतः प्रतीतेरत्र गुणीभूतव्यक्चयत्वं वक्तव्यं प्रती- तिद्वारेण वा काव्यस्य निरूपितम्। अन्ये त्वाहु :- व्यञ्नयस्य गुणीभावेऽयं प्रकारः अन्यथा तु तत्रापि ध्वनित्वमेवेति तच्चासत्। काकुप्रयोग एव शब्दस्य स्पष्टत्वेन व्यक्जथस्योन्मीलितस्यापि गुणीभावात्। काकुर्हि शब्दस्यैव कश्चिद्धर्मस्तेन स्पष्टं 'गोप्यैवं गदितः सलेशं' इति, 'हसन्नेत्रार्पिताकूतं' इतिवच्छब्देनैवानुगृहीतम् अत एव 'भम धम्मिअ' इत्यादौ काकुयोजने गुणीभूतव्यङ्जयतैव। व्येक्तोक्तत्वेन तदाभिमानाल्लोकस्य। सस्था इति, भवन्ति इति, मयि जीवति इति धार्तराष्ट्रा इति साकाङ्कदीप्तगद्गदतारप्रशमनोद्दीपनचित्रिता कार्कुन संभाव्योSयमर्थोऽत्यर्थम- नुचितश्चेत्यमुं व्यञ्रयमर्थ स्पृशन्ती तेनैवोपकृता सती क्रोधानुभावरूपतां व्यङ्गयो- पस्कृतस्य वाच्यस्यैव धत्ते। (आमेति। 'भवामोऽसत्य उपरम पतिव्रते न त्वया मलिनितं शीलम्। किं पुनर्जनस्य जायेव नापितं तं न कामयामहे ।' इति च्छाया ।) आम असइओ इत्यभ्युपगमकाकुः साकाल्कोपहासा । उपरमेति निरा- १. गुणीभावव्या्यलक्षणमिमं' क.ख. १. निराकाङ्कादि' क-ख. २. 'भाश्रित्य' ग. ३.'ननु' ग. ४. 'काव्य' ग. ५. 'व्यज्ञपोक्तत्वेन' क.ख. ६. 'असंभान्य' ग.

२६६ काव्यमाला।

शब्दशक्तिरेव हि सवाभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तकाकुसहाया सत्यर्थविशे- षप्रतिपत्तिहेतुर्न काकुमात्रम्। विषयान्तरे सेच्छाकृतात्काकुमात्रात्तथा- विधार्थप्रतिपत्त्यसंभवात्। स चार्थ: काकुविशेषसहायशब्दव्यापारोपा- रूढोऽप्यर्थसामर्थ्यलभ्य इति व्यङ्ञयरूप एव। वाचकत्वानुगमेनैव तु यदा तद्विशिष्टा वाच्यप्रतीतिस्तदा गुणीभूतव्यञ्ञयतया तथाविघार्थद्यो- तिन: काव्यस्य व्यपदेशः । व्यङ्गयस्य विशिष्टवाच्याभिधायिनो हि गुणी भूतव्यङ्गयत्वम्।

काङ्कतया सूचनगभा। परिग्रहेति ( पतिव्रते इति ) दीप्ता सितयोगिनी(?) त्वया मलिनितं शीलमिति सगद्गदाकाड्का। किं पुनर्जनस्य जायेव मन्मथान्धीकृता चन्दिलं नापितमेव पामरप्रकृति न कामयामहे इति निराकाह्णगद्गदोपहासगर्भा। एषा हि कयाचिन्नायिकानुरक्तया कुलवध्वा दृष्टाविनयाया उपहास्यमानायाः प्रत्युप- हासावेअगर्भोक्तिः काकुप्रधानैवेति। गुणीभावं दर्शयितुं शब्दस्य स्पष्टतां तावत् साधयति-शब्दशक्तिरिति। नन्वेवं व्यङ्रयत्वं कथमित्याशङ्काह-स चेति। अधुना गुणीभावं दर्शयति-वाचकत्वेति। वाचकत्वेऽनुगमो गुणत्वं व्यङ्गयव्यज्ञकभावस्य व्यङ्गयविशिष्टवाच्यप्रतीत्या। तत्रैव काव्यस्य प्रकाशकत्वं कल्प्यते। तेन च तथा व्यपदेश इति काकुयोजनायां सर्वत्र गुणीभूतव्यङ्गयतैव। अत एव 'मभ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यादौ विपरीतलक्षणमाहुस्ते न सम्यक्परामर्शाः । यन्नात्रोच्चारणकाल एव 'न कोपात्' इति दीप्तारगद्गदसाकाल्ट- काकुबलान्निषेधस्य निषिध्यमानतयैव युधिष्ठिराभिमतसंधिमार्गक्षमारूपत्वाभिप्रायेण प्रतिपत्तिरिति मुख्यार्थबाधाद्यनुसरणविघ्नाभावात्को लक्षणाया अवकाशः । 'दर्शे यजेत' इत्यत्र तु तथाविधकाक्काद्युपायान्तराभावाद्भवतु विपरीतलक्षणा इत्यलमवा-

१. 'कृतकाकु' ग. २. 'व्यापारोऽप्यर्थरूढो' क-ख. ३. 'सामर्थ्याल्लम्यते' ग. ४. 'वाच्यार्थ' क-ख.

१. 'गवी' ग. २. 'निर्गद्गदोपह्ास' ग्र.

३ उद्योत: ] ध्वम्यालोकः । २६७

प्रभेदस्यास्य विषयो यथ युक्त्या प्रतीयते। विधातव्या सहृदयैर्न तत्र ध्वनियोजना ॥ ४० ॥ संकीणों हि केश्रिद्धनेर्गुणीभूतव्यङ्गयस्य च लक्ष्ये दृश्यते मार्ग: । तेत्र यद्यस्य युक्तिसहायता तैत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्यः । न सर्वत्र ध्वनिरागिणा भवितव्यम्। यथा- 'पत्युः शिरश्रन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रज्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।।' येथा च। 'प्रयच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्मिता। न किंचिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना भुवम् ।' इत्यत्र 'निर्वचनं जघान' 'न किंचिदूचे' इति प्रतिषेघमुखेन व्यक्चय-

न्तरेण बहुना। अधुना संकीर्ण विषयं विभजते-प्रभेदस्येति। युक्त्येति। चारुत्वप्रतीतिरेवात्र युक्तिः । पत्युरित्यनेनालक्तकोपरक्तस्य हि चन्द्रमसः परभाग- लाभोऽनवरतपादपतनप्रसादनैर्विना न पत्युर्झटिति यथेष्टानुघृत्ति(वर्ति)न्या भाव्य- मिति चोपदेशः शिरोविधृता च या चन्द्रकला तामपि परिभवेति सपत्नीलोका- पजय उक्तः। निर्वचनमिति। अनेन लज्जावहित्थभूरीष्यासाध्वससौभाग्या- भिमानप्रभृति यद्यपि ध्वन्यते तथापि तन्निर्वचनशब्दार्थस्य कुमारीजनोचितं स्याप्रतिपत्तिलक्षणस्यार्थस्योपस्कारतां केवलमाचरति। उपस्कृतस्त्वर्थः शङ्गारा- ङ्गतामेतीति। प्रयच्छतेति। उच्चैर्यानि कुसुमानि। कान्तया स्वयं अहीतुम- शक्यत्वाद्याचितानीत्यर्थः । अस्मदुपाध्यायास्तु हृद्यतमानि पुष्पाणि अमुके, गृहाण गृहाणेत्युच्चैस्तारखरेणादरातिशयार्थ प्रयच्छता। अत एवं लम्भितेति। न किंचिदिति। एवंविधेषु शङ्गारादरावसरेषु तामेवायं स्मरतीति मानप्रदर्शन-

१. 'कचित्' ग. २. 'तत्र' ग-पुस्तके नासिति. ३. 'तदनेन' क-ख. ४. 'तथा' क.ख.

२६८ काव्यमाला।

स्यार्थस्योक्त्या किंचिद्विषयीकृतत्वाद्गुणीभाव एवं शोभते। यदा वक्रोकि विना व्यक््योऽर्थस्तात्पर्येण प्रतीयते तदा तस्य प्राधान्यम्। यथा 'एवंवादिनि देवषौ' इत्यादौ। इह पुनरुक्तिभङ्गयास्तीति वाच्यस्यापि प्राधान्यम् । तस्मान्नात्रानुरणनरूपव्यञ्ञयध्वनिव्येपदेशो विधेयः । प्रकारोडयं गुणीभृतव्यञ्ञोऽपि ध्वनिरूपताम्। धच्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः॥४१॥ गुणीभूतव्यङ्गयोऽपि काव्यप्रकारो रैसभावादितात्पर्यपंर्यालोचनेन र्पुनर्ध्वनिरेव संपद्यते। येथात्रैवानन्तरोदाहते श्रोकद्ये। यथा च। 'दुराराधा राधा सुभग यदनेनापि मृंजत- स्तवैतत्प्राणेशाजघनवसनेनाश्रु पतितम्।

मेवात्र न युक्तमिति सातिशयमन्युसंभारो व्यज्गथो वचननिषेधस्यैव वाच्यस्य संस्कारः। तद्वक्ष्यति-उक्तिभङ्गयास्तीति। तस्येति व्यज्गयस्य। इहेति पत्युरित्यादौ। वाच्यस्यापीति। अपिशब्दो भिन्नकमः । प्राधान्यमपि भवति वाच्यस्य रसा- दपेक्षया तु गुणतापीत्यर्थः । अत एवोपसंहारे ध्वनिशब्दस्य विशेषणमुक्तम्। एत- देव निर्वाह्यन्काव्यान्मत्वं ध्वनेरेव परिदीपयति-प्रकार इति। शोकद्वय इति तुल्यच्छायं यदुदाहृतं पत्युरित्यादि तत्रेति। द्वयशब्दादेवंवादिनीत्यस्यानवकाशः। दुराराघेति। अकालकुपितापि पादपतिते मयि न प्रसीदसि अहो दुरारा- घासि मारोदीरित्युक्तिपूर्व प्रियतमेऽश्रूणि मार्जयति इयमस्या अभ्युपगमगर्भोकिः ।

१. 'न किंचित्' ग. २. 'गुणभाव' ग. ३. 'तस्माद्यत्रोर्कति विना' क-ख. ४. 'प्रकाशते तत्र' क ख. ५. 'भ्रमः' क-ख. ६. 'रसभावतात्पर्य' क-ख. ७. 'पर्यालोचने स पुनः' क-ख. ८. 'पुनरेव ध्वनिः' ग. ९. 'यथा तत्रवोदाहते' ग. १०. 'सृजतः' क-ख.

१. 'ईटशस्य' क्-स.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक:। २६९

कठोरं स्त्रीचेतस्तदलमुपचारैर्विरम हे क्रियात्कल्याणं वो हरिरनुनयेष्वेवमुदितः ॥।' एवं स्थिते च 'न्यक्कारो ह्ययमेव' इत्यादिश्लोके निर्दिष्टानां पदानां

मुक्तम्। न तेषां पदानामर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनित्रमो विघातव्यः । विवक्षितवाच्यत्वात्तेषाम्। तेषु हि व्यज्नयविशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते न तु व्यङ्गयरूपपरिणतत्वम्। तस्माद्वाक्यं तत्र ध्वनिः पदानि तु

सुभगेति। प्रियया यः संभोगभूषणविहीनः क्षणमपि मोक्तुं न पार्यसे। अनेनापीति। पश्येदं प्रत्यक्षेणेत्यर्थः । तव च यदेवमादतं लैजादित्यागेनाप्येवं धार्यते। भृजत इति। अनेन हि प्रत्युत स्रोतःसहस्रवाही बाष्पो भवति। यच्च त्वं हतचेतनो यन्मां विस्मृत्य तामेव कुपितां मन्यसे। अन्यथा कथमेवं कुर्याः। पतितमिति। गत इदानीं रोदनांवकाशोऽपीत्यर्थः । यदि तूच्यते इयताप्यादरेण (किमिति) कोपं न मुश्चसि तत्किं क्रियते कठोरखभावं स्त्रीचेतः। स्त्रीति प्रेमाद्ययोगादस्तु विशेषमात्रमेतत्तु तस्य चैष स्वभावः । आत्मनि चैतत्सुकुमारहृदया योषित इति। न किंचिद्वज्रसा- राधिकमासां हृदयं यदेवंविघवृत्तान्तसाक्षात्कारेऽपि सहस्रधा न दलति। उपचा- रैरिति दाक्षिण्यप्रयुक्तैः। अनुनयेष्विति बहुवचनेन वारंवारमस्य बहुवल्लभस्येयं स्थितिरिति सौभाग्यातिशय उक्तः । एवमेष व्यङ्कयार्थसारो वाच्यं भूषयति। तत्तु वाच्यं भूषितं सदीर्ष्याविप्रलम्भाङ्गत्वमेतीति। यत्तु त्रिष्वपि श्लोकेषु प्रतीयमानस्यैव रसाङगत्वं व्याचष्टे स्म स देवं विक्रीय तद्यात्रोत्सवमकार्षीत्। एवं हि व्यज्ञयस्य या गुणीभूतता प्रकृता सैव समूलं त्रुठ्येत् । रसादिव्यतिरिक्तस्य हि व्यज्ञयस्य रसाङ्क- भावयोगित्वेमेव प्राधान्यं नान्यत्ंकंचिदित्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन। एवं स्थित इति। अन्न्तरोकेन प्रकारेण ध्वनिगुणीभूतव्यज्नयोर्विभागे स्थिते सतीत्यर्थः । १. 'न त्वेषां पदार्थानां' क-ख. १. 'प्रियायाः' क-ख. २. 'यल्ज्जादित्यागे गोप्यैवं धार्यते' ग. ३. 'कुर्यात्' ग. ४. 'भागित्वं' क.ख.

२७० काव्यमाला।

गुणीभूतव्यड्गयानि। न च केवैलं गुणीभूतव्यङ्गयान्येव पदान्यलक्ष्यक्रम- व्यङ्जयध्वनेर्व्यञ्जकानि यावदर्थान्तरसंक्रमितवाच्यानि ध्वनिप्रभेदरूपा- ण्येपि। यथात्रैव श्लोके रावण इत्यस्य ध्वनिप्रभेदान्तररूपस्य व्यक्ष- कत्वम्। यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्य नास्ति गुणीमूतव्यङ्गयैः पदैरु- द्वासितेऽपि तत्र गुणीभूतव्यज्चयतैव समुदायधर्मः । यथा- 'राजानमपि सेवन्ते विषमप्युपभुञ्जते। रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खैलु मानवाः ॥' इत्यादौ वाच्यव्यङ्ग्ययोश्च प्राधान्याप्राधान्यविवेके परः प्रयत्नो विधा- तव्यः येन ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोरलंकाराणां चासंकीणों विषयः सुज्ञातो भवति। अन्यथा तु प्रसिद्धालंकारविषय एव व्यामोहः प्रव- तंते। तथा हि। 'लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्ेशो महानर्जितः सैच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः ।

कारिकागतमपिशब्दं व्याख्यातुमाह-न चेति। एष च श्ोकः पूर्वमेव व्याख्यात इति न पुनर्लिख्यते। यत्र त्विति। यद्यपि चात्र विषये निर्वेदात्मकशान्तर- सप्रतीतिरस्ति तथापि चमत्कारोऽयं वाच्यनिष्ठ एव। व्यङ्गयत्वसंभाव्यत्वविपरी- तकारित्वादि तस्यैवानुयायिनश्चापिशव्दाभ्यामुभयतो योजिताभ्यां चशब्देन च स्थानत्रययोजितेन खलुशब्देन चोभयतो योजितेन मानवशब्देन स्पष्टमेव गुणी- भूतम्। विवेकदर्शना चेयं न निरुपयोगेति दर्शयति-वाच्यव्यड्गययोश्चेति। अलंकाराणां चेति। यत्र व्यङ्गयं नास्त्येव तत्र तेषां शुद्धानां प्राधान्यम्। अन्यथा त्विति। यदि प्रयल्नवता न भूयत इत्यर्थः । व्यज्गथप्रकारस्तु यो मया पूर्वमुत्प्रेक्षितस्तस्यासंदिग्धमेव व्यामोहस्थानमित्येवकाराभिप्रायः। द्रविणशब्देन सर्व. खप्रायलमनेकखकृत्योपयोगित्वमुक्तम्। गणित इति । चिरेण हि योग्यो यः संप- १. 'न च केवलपदान्यलक्ष्य' ग. २. 'अपि तु' ग. ३. 'हन्त' ग. ४. 'महान्खीकृतः' क-ख. ५. 'सच्छन्दस्य संखीजनस्य वसतश्चिन्तानलो दीपितः' क-ख. १. 'संभावरित्व' क-ख.

३ उदयोत: ] ध्वन्यालोकः । २७१

एषापि खयमेव तुल्यरमणाभावाद्वराकी हता कोरऽर्थश्रेतसि बेघसा विनिहितस्तन्व्यास्तनुं तन्बता ।।'

इत्येत्र व्याजस्तुतिरलंकार इति व्याख्यायि केनचित्तन्न चतुरस्म्। यतोऽस्याभिधेय स्यैतदलंकारस्वरूपमात्रपर्यवसायित्वेन सुश्लिष्टता। यतो न तावदयं रागिणः कस्यचिद्विकल्पः । तस्य 'एषापि खयमेब तुल्य- रमणाभावाद्वराकी हता' इत्येवंविधोक्त्यनुपपत्तेः । नापि नीरागस्य।

द्यते न तु विद्युदिव झटिति तत्रावश्यं गणनया भवितव्यम्। अनन्तकालनिर्माण- कारिणोऽपि तु विधिर्न विवेकलेशोऽप्युदभूदिति परमस्य प्रेक्षावत्त्वम्। अत एवाह- क्ेशो महानिति। सच्छन्दस्येति। विशह्मलस्येत्यर्थः। एषापीति। यत्खयं निर्मी- यते तदेव च निहन्यत इति महद्वैशसमपिशब्देन वकारेण चोक्तम्। कोऽर्थ इति। न खात्मनो न लोकस्य निर्मितस्येत्यर्थः । तस्येति रागिणः । वराकी हतेति कृपालित्वित- ममङ्गलोपहनं चानुचितं वचनम्। तुल्यरमणाभावादिति खात्मन्यत्यन्तमनुचितम्। आत्मन्यपि हि तद्रूपासंभावनायां रागितायां च पशुप्रायत्वं स्यात्। ननु च रागिणोऽपि कुतश्चित्कारणात्परिगृहीतकतिपय कालव्रतस्य वा रावणप्रायस्य वा सीतादिविषये दुष्य- न्तप्रायस्य वा निर्ज्ञातजातिविशेषे शकुन्तलादौ किमियं सवसौभाग्याभिमानगैभा उत स्तुतिगर्भोफिर्न भवत्ति। वीतरागस्य वा अनादिकालाभ्यस्तरागवासनावासित- तया मध्यस्थत्वेनापि तां वस्तुतस्तथा पश्यतो नेयमुक्ति: संभाव्या। नहि वीतरागो विपर्यस्तान्मावान्पश्यति। नह्यस्य वीणाक्कणितं काकरटितकल्पं प्रतिभाति। तस्मा- त्प्रस्तुतानुसारेणोभयस्थापीयमुक्तिरुपपद्यते । अप्रस्तुतप्रशंसायामपि ह्यप्रस्तुतः संभवन्नेवार्थो वक्तव्यः । नहि तेजसीत्थमप्रस्तुतप्रशंसा संभवति-अहो घिक्ते

१. 'खगुणानुरूपरमणाभावात्' ग. २. 'इत्ययं श्लोको व्याजस्तुत्यलंकार- तन्न चैतत् चतुरस्म्' ग.

१. 'उत्प्रेक्षावत्वम्' क-ख. २. 'गर्भा चोकिर्न' क.स.

२७२ काव्यमाला।

तस्यैवंविधविकल्पपरिहारैकव्यापारत्वात्। न चायं श्लोक: क्वचित्प्बन्ध इति श्रूयते येन तत्प्रकरणानुगतार्थतास्य परिकल्प्यते। तस्मादप्रस्तुत- प्रशंसेयम्। यस्मादनेन वाच्येन गुणीभूतात्मना निःसामान्यगुणावलेपा- ध्मातस्य निजमहि मोत्कर्षजनितसमत्सरजनज्वरस्य विशेषज्ञमात्मनो न कंचिदेवापरं पश्यतः परिदेवितमेतदिति प्रकाश्यते। तथा चायं धर्म- कीर्ते: श्रोक इति प्रसिद्धिः । संभाव्यते च तस्यैव। यस्मात् 'अनध्यवसितावगाहनमनल्पघीशक्तिना- प्यदृष्टपरमार्थतत्त्वमधिकाभियोगैरपि। मतं मम जगत्यलब्घसदृशप्रतिग्राहकं प्रयास्यति पयोनिधेः पय इव खदेहे जराम् ।।' इत्यनेनापि श्रोकेनैवंविधोऽभिप्रायः प्रकाशित एव। अप्रस्तुत-

कोर्ष्ण्यमिति। सा परं प्रस्तुतपरतयेति नात्रासंभव इत्याशक्क्याह-न चेति। निः- सामान्येति निजमहिमेति विशेषज्ञमिति परिदेवितमित्येतैश्वतुर्भिर्वाक्यखण्डैः क्रमेण पादचतुष्टयस्य तात्पर्य व्याख्यातम्। नन्वत्रापि किं प्रमाणमित्याशङ्क्याह-तथा चेति। ननु किमियतेत्याशक्ष्य तदाशयेन निर्वादतदीयश्रलोकार्पितेनास्याशयं संवा- दयति-संभाव्यत इति। अवगाहनमध्यवसितमपि न यत्र आखां तैस्य संपादनम्। परमं यदर्थतत्त्वं कौस्तुभादि वा उत्तमं लब्धं यत्र। परीक्षितमपि न प्राप्तं सदशं तथाभूतपरिग्राहमेकैको ग्राहो जलचरः प्राणी ऐरावतोचैःश्रवोधन्वन्त- रिप्रायो यत्र तदलब्धसदृशप्रतिप्राहकम्। एवंविध इति। परिदेवितविषय इत्यर्थः । इति चार्ये। अप्रस्तुतप्रशंसोपमालक्षणमलंकारद्वयम्। अनन्तरं तु खात्मनि विस्मयधामतयाद्भुते विश्रान्तिः । परस्य च श्रोतृजनस्यात्यादरास्पदतया प्रयत्नपाह्यतया चोत्साहजननेनैवंभूतमत्यन्तोपादेयं सत्कतिपयसमुचितजनानुप्राहकं

१. 'समस्तसमत्सरज्वरस्य' क-ख.

१. 'विवेकान्ध्यमिति',ग. २. 'तस्यासंभावनम्' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २७३

प्रशंसायां च यद्वाच्यं तस्य कदाचिद्विवक्षितत्वं कदाचिद विवक्षितत्वं कदाचिद्विवक्षिताविवक्षितत्वमिति त्रयी बन्धच्छाया। तत्र विवक्षितत्वं यथा- 'परार्थे यः पीडामनुभवति भक्गेऽपि मधुरो यदीय: सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥' यथा वा ममैव- 'अमी ये दृश्यन्ते ननु सुभगरूपाः सफलता भवत्येषां यस्य क्षणमुपगतानां विषयताम्। निरालोके लोके कथमिदमहो चक्षुरधुना समं जातं सर्वैर्न सममथवान्यैरवयवैः ॥'

कृतमिति खवात्मनि कुशलकारिताप्रदर्शनया धर्मवीरस्पर्शनेन वीररसे विश्रान्तिरिति मन्तव्यम्। अन्यथा परिदेवितमात्रेण किं कृतं स्यात्। उत्प्रेक्षापूर्वकारित्वमात्मन्या· वेदितं चेत्किं ततः सार्थपरार्थसंभवादित्यलं बहुना। ननु यथास्थितस्यार्थस्य संगतौ भवत्वप्रस्तुतप्रशंसा इह तु संगतिरस्त्येवेत्याशक्ञा संगतावपि भवत्येवैषेति दर्शयि- तुमुपक्मते-अप्रस्तुतेति। नन्विति। यैरिदं जगद्ूषितमित्यर्थः। यस्य चक्षु- षोर्विषयतां क्षणं गतानामेषां सफलता भवति तदिदं चक्षुरिति संबन्धः। आलोको विवेकोऽपि। न सममिति। हस्तो हि वरं स्पर्शादानादावप्युपयोगी। अवय. वैरिति। अतितुच्छ प्रायैरित्येर्थः । अप्राप्तः पर उत्कृष्टो भागोऽर्थलाभात्मकः स्वरूप प्रथनलक्षणो वा येन। तस्य कथयामीत्यादिप्रैत्युक्तिः। अनेन पदेनेदमाह-अक- १. 'मधुर इत्यादि' ग-पुस्तके एतावदेवास्ति न तु संपूर्ण पद्यम्. २ 'देशे' क-ख. १. 'अर्थः' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. २. 'भोगो' ग. ३. 'प्रत्युक्तः' ग. ४. 'कथनीय' ग. १८ व्० लो०

२७४ काव्यमाला।

अनयोर्हि द्वयोः श्रोकयोरिक्षुचक्षुषी विवक्षितखरूपे एव न तु प्रस्तुते। महागुणस्याविषयपतितत्वादप्राप्तपरभागस्य कस्यचित्सरूपमुप- वर्णयितुं द्वयोरपि ्रोकयोस्तात्पर्येण प्रस्तुतत्वात्। अविवक्षितत्वं यथा- 'कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादित वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकेरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥' नहि वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती संभवत इत्यविवक्षिताभिधेये- नैवानेन श्लोकेन समृद्धासत्पुरुषसमीपवर्तिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनखिनः परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यार्थीकृतमिति प्रतीयते। विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा- 'उप्पहजाआए असोहिणीए फलकुसुमपत्तरहिआए। वेरीए वइं देन्तो पामर हो ओहसिज्जिहसि ॥'

थनीयमेतत्। श्रूंयमाणं हि निर्वेदाय भवति। तथापि तु यदि निर्बन्धस्तत्कथयामि- वैराग्यादिति। काक्का दैवहतकमित्यादिना सूचितं ते' वैराग्यमिति यावत्। साधुविदितमित्युत्तरम्। कस्मादिति वैराग्ये हेतुप्रश्नः। इदं कथ्यत इत्यादि सनिर्वेद- स्मरणोपकमं कर्थंकथमपि निरूपणीयतयोत्तरम्। वामेनेति। अनुचितेन कुला- दिनोपलक्षित इत्यर्थः । वट इति। छायामात्रकरणांदेव फलदानादिशून्यादुदगुर- कंधर इत्यर्थः । छायापीति। शाखोटको हि स्मशानाभिज्वालालीढलतापल्लवादि- स्तरुविशेषः । अत्राविवक्षायां हेतुमाह-नहीति। समृद्धो योऽसत्पुरुषः । 'समृद्धसत्पुरुष' इति पाठे समृद्धेन ऋद्विमात्रेण सत्पुरुषो न तु गुणादिनेति १. 'श्रूयताम्' ग. २. 'करणे' क-ख. ३. 'वासिनो' क ख. ४, 'उत्पथजा, ताया अशोभनायाः फलकुसुमपत्ररहितायाः। बदर्या वृति ददत्पामर भो अवहसि- ष्यसे ।।' इति च्छाया. १. 'तेन' ग. २. 'तयोक्तम्' ग.

३ उद्तयोत: ] ध्वन्यालोकः । २७५

अत्र हि वाच्यार्थो नात्यन्तं संभवी। तस्माद्वाच्यव्यन्ञययोः प्राधा- न्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणीये। प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्ञयस्यैवं व्यवस्थिते। काव्ये उभे ततोऽन्यद्यंत्तच्वित्रमभिधीयते ॥ ४२॥ चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम्। तत्र किंचिच्छब्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥४३॥ व्यङ्गयस्यार्थस्य प्राधान्ये ध्वनिसंजितकाव्यप्रकारः गुणभावे तु गुणी- भूत व्यन्चयता। ततोऽन्यद्रसभावादितात्पर्यरहितं व्यङ्चयार्थविशेषप्रकाशन- शक्तिशून्यं च काव्यं केवलवाच्यवाचकवैचित्र्यमात्राश्रयेणोपनिबद्धमा- लेख्य प्रख्यं यदाभासते तच्चित्रम्। न तन्मुख्यं काव्यम्। काव्यानुकारो ह्यसौ। तत्र किंचिच्छब्दचित्रं यथा दुष्करयमकादि। वाच्यचित्रं ततः शब्दचित्रादन्यद्यङ्गयार्थसंस्पर्शरहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं

व्याख्येयम्। नात्यन्तमिति। वाच्य एव नियमो नास्तीति न शक्यं वक्तुम्। व्यङ्कयस्यापि भावादिति तात्पर्यम् । उत्पथजाताया इति न यथाकुलोद्भ्ूतायाः । अशोभनाया इति लावण्यरहितायाः। फलकुसुमपत्ररहिताया इत्येवंभूतापि काचि- सपुत्रिणी वा भ्रात्रादिपक्षपरिपूर्णतया संबन्धिवर्गपोषका वा परिरक्ष्यते। बदर्या वृति ददत्पामर भोः, हसिष्यसे सर्वलोकैरिति भावः। एवमप्रस्तुतप्रशंसां प्रसङ्गतो निरूप्य प्रकृतमेव यन्निरूपणीयं तदुपसंहरति-तस्मादिति। अप्रस्तुतप्रशंसायामयि लावण्येत्यत्र श्रोके यस्माद्यामोहो लोकस्य दृष्टस्ततो हेतोरित्यर्थः। एव व्यंजथस्वरूपं निरूप्य सर्वथा यत्तच्छून्यं तत्र का वार्तेति निरूपयितुमाह-प्रधानेत्यादिना। कारिकाद्वयेन। शब्दचित्रमिति। यमकचक्रबन्धादिचित्रतया प्रसिद्धमेव। तत्तुल्यमेवार्थचित्रं मन्तव्यमिति भावः । आलेख्यप्रख्यमिति। रसादिजीव १. 'तु' ग. २. 'आलेख्यमिव' ग. १. 'प्रशंसाप्रकारं' क-ख. २. 'ध्यश््यं स्वरूपतो निरूप्य सर्वथा तच्छून्यं यत्तत्निरूपितुमाह' क-ख.

२७६ काव्यमाला।

रसादितात्पर्यरहितमुत्प्रेक्षादि। अथ किमिदं चित्रं नाम यत्र न प्रतीय- मानार्थसंस्पर्शः । प्रतीयमानो ह्यर्थस्त्रिभेदः प्राक्प्रदर्शितः । तत्र यत्र वस्त्वलंकारान्तरं वा व्यङ्गयं नासिति स नाम चित्रस्य कल्प्यतां विषयः । यत्र तु रसादीनामविषयत्वं स काव्यप्रकारो न संभवत्येव । यस्माद- वस्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य नोपेपदयते। वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्यं कस्यचिद्रसस्य चाङ्गत्वं प्रतिपद्यते। विर्भावत्वेन चित्तवृत्तिविशेषा हि रसादयः। न च तदस्ति वस्तु किंचिद्यन्न चित्तवृत्तिविशेषमुपजनयति। तैदनुत्पादने वा कविविषयतैव तस्य न स्यात्। कविविषयश्च चित्रतया कश्चिन्निरूप्यते। अत्रोच्यते-सत्यम्। न तादकाव्यप्रकारोडस्ति यत्र रसादीनामविप्रतिपत्तिः । किं तु यदा रसभावादिविवक्षाशून्यः कविः

रहितं मुख्यप्रतिकृतिरूपं चेत्यर्थः। अथ किमिदमिति। आक्षेपे वक्ष्यमाण आशयः। अत्रोत्तरम्-यत्रेति। आक्षिप्तस्याभिप्रायं दर्शयति-प्रतीयमान इति। अवस्तुसंस्पर्शितेति। कचटतपादिवन्निरर्थकत्वं दशदाडिमादि- वदसंबद्धार्थत्वं वेत्यर्थः। ननु मा भूत्कविविषय इत्याशब्ञ्याह-कविविषय- श्रेति। काव्यरूपतया यद्यपि न निर्दिष्टस्तथापि कविगोचरीकृत एवासौ व- कव्यः । अन्यस्य वै। खवकेलिवृत्तान्ततुल्यस्येहाभिधानःयोगात्। कविश्चेद्गोचरीकरोति नूनममुना प्रीतिर्जनयितव्या। सा चावश्यं विभावानुभावव्यभिचारिपर्यवसायिनीति भावः । किं त्विति। 'विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्वित्वेन कथंचन' इत्यादि्योऽलंकार-

१. 'तावत्काव्यस्य' ग. २. 'नापाद्यते' क-ख. ३. 'वाजत्वं' ग. ४. 'अतो विभावत्वेन' क-ख. ५. 'तदुपादाने च' ग. ६. 'काव्यवाक्प्रकारः' क-ख.

१. 'चेत्यथेः' क-ख. २. 'व्यपदिष्टः' क.ख. ३. 'वासुकिवृत्तान्तस्येह' म.

३ उद्योत: ] ध्वन्यालोकः । २७७

शब्दालंकारमर्थालंकारं वोपनिबन्नाति तदा तद्विवक्षापेक्षया रसादि- शून्यतार्थस्य परिकल्प्यते। विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानामर्थः । वाच्यसामर्थ्यवशेन च कविविवक्षाविरहेऽपि तथाविधे विषये रसादि- प्रतीतिर्भवन्ती परिदुर्बला भवतीत्यनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्प्य चित्रविषयो व्यवस्थाप्यते। तदिदमुक्तम्- 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्र न गोचरः ।।' ऐतच्च चित्रं कवीनां विशृङ्गलगिरां रसादितात्पर्थमनपेक्ष्यैव काव्य- प्रवृत्तिदर्शनादस्माभिः परिकल्पितम्। इदानींतनानां तु न्याय्ये काव्य- नयव्यवस्थापने क्रियमाणे नास्त्येव ध्वनिव्यतिरिक्तः काव्यप्रकारः। यतः

निवेशने समीक्षाप्रकार उक्तस्तं यदा नानुसरतीत्यर्थः । रसादिशून्यतेति। नैव यत्र रसप्रतीतिरस्ति यथा पाकानभिज्ञसूदविरचिते मांस्पाकविशेषे। ननु वस्तु- सौन्दर्यादवश्यं भैवति कदाचित्तथा खादोऽकुशलकृतायामपि शिखरिण्यामिवेत्या- शब्क्याह-वाच्येत्यादि। अनेनापीति। पूर्वे सर्वथा तच्छून्यत्वमधुना तु दौर्बल्यमित्यपिशब्दस्यार्थः । अज्ञकृतायां च शिखरिण्यामहो शिखरिणीति न तज्ज्ञानां चमत्कारः। अपि तु दधिगुडमरिचं चैतदसमअसयोजितमिति वक्तारो भवन्ति। उक्तमिति। मयैवेत्यर्थः । अलंकाराणां शब्दार्थोभयरूपाणां निबन्ध इत्यर्थः । ननु 'तचिचित्रमभिधीयते' इति किमनेनोपदिष्टेन। अकाव्यरूपं हि तदिति कथितम्। हेयतया तदुद्दिश्यत इति चेत्, घटे कृते कविने भवतीत्येतदपि वक्त्- व्यमित्याशङ्क्य कविभिः खलु तत्कृतमतो हेयतयोपदिश्यत इत्येतन्निरूपयति- १. 'सामर्थ्येन कवि' ग. २. 'रसभावप्रतीतिः' क-ख. ३. 'यत्तु' ग. ४. 'यतश्र' क-ख. ५. 'विश्कलं नितरां' ग. ६. 'अनवेक्ष्यैव' ग.

१. 'भवति तथास्वादोऽत्र' ग.

२७८ काव्यमाला।

परिपाकवतां कवीनां रसादितात्पर्यविरहे व्यापार एव न शोभते। रसादितात्पर्ये च नास्त्येव तद्वस्तु यदभिमतरसाङ्गतां नीयमानं न प्रगुणीभवति। अचेतना अपि हि भावा यथायथमुचितरसभावतया चेतनवृत्तान्तयोजनया वा न सन्त्येव ते ये यान्ति न रसाङ्गताम्। तथा चेदमुच्यते- 'अपारे काव्यसंसारे केविरेव प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते॥ शृङ्गारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमयं जगत्। स एव वीतरागश्चेन्नीरसं सर्वमेव तत्।। भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवत्। व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये खतब्रतया ।।'

तस्मान्नास्त्येव तद्वस्तु यत्सर्वात्मना रसतात्पर्यवतः कवेस्तदिच्छया तदभिमतरसाङ्गतां न घत्ते। तथोपनिबध्यमानं वा न चारुत्वातिशयं पुष्णाति। सर्वमेतच्च महाकवीनां काव्येषु दृश्यते। अस्माभिरपि ख्वेषु

एतञ्चेत्यादिना । परिपाकवतामिति। शब्दार्थविषयो रसौचित्यलक्षणः परिपाको विद्यते येषाम्। 'यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम्' इत्यपि रसौ- चित्यशरणमेव वक्तव्यमन्यथा निर्हेतुकं तत्। अपार इति। अनादयन्त इत्यर्थः। यथारुचि परिवृत्तिमाह-शृङ्गारीति। शद्गारोक्तविभावानुभावव्यभिचारिचर्व- णारूपप्रतीतिमयो न तु स्त्रीव्यसनीति मन्तव्यम् । अत एव भरतमुनिः 'कवेर- न्तर्गतं भावं', 'काव्यार्थान्भावयति' इत्यादिषु कविशब्दमेव मूर्धाभिषिक्ततया प्रयुङ्के। निरूपितं चैतद्रसख्रूपनिर्णयावसरे। जगदिति । तद्रसनिमज्जनादित्यर्थः । शङ्गारपदं रसोपलक्षणम्। स एवेति यदा वर्णनारसिको न भवति तदा परिदृश्य-

१. 'सति' क-ख. २. 'कविरेकः' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः। २७९

काव्यप्रबन्घेषु यथायथं दर्शितमेव। स्थिते चैवं सर्व एव काव्यप्रकारो न ध्वनिघर्मतामतिपतति। रसाद्पेक्षया कवेर्गुणीभूतव्यङ्गयलक्षणोSपि प्रकारस्तदङ्गतामवलम्बते प्राक्। यदा तु चाटुषु देवतास्तुतिषु वा रसा- दीनामङ्गतया व्यवस्थानं हृदयवतीषु च षट्प्रज्ञादिगाथासु कासुचिद्य- ड्रयविशिष्टवाच्यात्प्राघान्यं तदपि गुणीभूतव्यङ्गस्य ध्वनिनिष्पन्दभूत- त्वमेवेत्युक्तं प्राक्। तदेवमिदानींतनकविकाव्यनयोपदेशे क्रियमाणे प्राथमिकानामभ्यासार्थिनां यदि परं चित्रेण व्यवहारः, प्राप्तपरिणतीनां तु ध्वनिरेव प्राधान्येन काव्यमिति स्थितमेतत् । तदयमत्र संग्रहः- मानोऽप्ययं भाववर्गो यद्यपि सुखदुःखमोहमाध्यस्थ्यमात्रं किं किं वितरति तथापि कविवर्णनोपकारं विना लोकातिकान्तरसास्वादभुवं नोधिशेत इत्यर्थः। चारुत्वातिशयं यन्न पुष्णाति ततो नास्त्येवेति संबन्धः। खेष्विति विषमबाणलीलादिषु। हृदय- वतीष्विति। 'अअलिआ' इति प्राकृतकविगोध्यां प्रसिद्धासु। त्रिघर्गोपायो- पेयकुशला: सहृदया: षद्प्रज्ञाः प्रातिवेश्मिका उच्यन्ते। तद्राथा यथा भ्ेन्दुरा- जस्य-'लङ्गिअगअणा फलहीलआओ होन्तु तति वड्टिआसीहि। अलिअट्ठअसिसं- पाडिवेन च पुआविणीं चइणु ।I' अत्र लङ्गितगगना कार्पासल्ता भवन्त्विति हालिकस्याशिषं वर्धर्यन्त्या प्रातिवेश्मिकः परनिर्वृतिं प्रापित इति चौर्यसंभोगाभि- लाषिणीयमित्यनेन व्यक्गयेन विशिष्ट वाच्यमेव सुन्दरम्। 'गोलाकच्छकुडज्गे हरेणजम्बूसु पच्चमाणासु । हलिअबहुआ णिअंसइ चम्बूरसरत्तअं सिअअम् ।' अत्र गोदावरीकच्छलतागहने हरेणजम्बूफलेषु (?) पच्यमानेषु । हालिकवधू: परिधत्ते जम्बूफलरसरक्तं निवसनमिति त्वरितचौर्यसंभोगसंभाव्यमानजम्बूफलरस- रक्तत्वपरभागं निहुवानं गुणीभूतव्यज्जयमित्यलं बहुना। ध्वनिरेव काव्यमित्यात्मा- त्मिनोरभेद एव वस्तुतो व्युत्पत्तय इति विभाग: कृत इत्यर्थः । वाग्रहणात्तदा- १. 'दपेक्षायां' ग. १. 'मोहमयो व्यङ्गथमलौंकिकं वितरति । तथापि कविवर्णनयारोहं विना' क.ख. २. 'नातिशेते' ग. ३. 'तिवह त्ती व। फल्लिअसमासिसं पाडिवेसवं तु आविणिव- विआ ।।' क-ख. ४, 'वर्धयनत्या कट्का निर्वृति' क-ख.

२८० काव्यमाला।

'यस्मिन्रसो वा भावो वा तात्पर्येण प्रकाश्यते। संवृत्त्याभिहितं वस्तु यत्रालंकार एव वा ।। काव्याद्कनिर्ध्वनेर्व्यङ्गयं प्राधान्यैकनिबन्धनः । सर्वत्र तत्र विषेयी ज्ञेयः सहृदयैर्जनैः ॥' सगुणीभूतव्यङ्गयैः सालंकारैः सह प्रमेदैः खैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्द्योतते बहुधा ॥ ४४ ॥ तस्य च ध्वने: खप्रभेदैरगुणीभूतव्यज्ञथेन वाच्यालंकारैश्र संकरसं- सृष्टिव्यवस्थायां क्रियमाणायां बहुप्रभेदता लक्ष्ये दृश्यते। तथाहि ख- प्रभेदसंकीर्ण:, खप्रभेदसंसृष्टो गुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्णो गुणीभूतव्यज्ञय- संसृष्टो वाच्यालंकारान्तरसंकीर्णो वाच्यालकारान्तरसंसृष्टः संसृष्टालंकार-

भासादेः पूर्वोक्तस्य ग्रहणम्। संवृत्त्येति। गोप्यमानतया लब्धसौन्दर्यमित्यर्थः। कोव्याद्धनिरिति काव्यमार्गे। विषयीति। त्रिविधस्य ध्वनेः काव्यमार्गो विषय इति यावत्। एवं श्लोकद्वयेन संग्रहार्थमभिधाय बहुप्रकारत्वप्रदर्शिकां कारिकां पठति-सगुणीति। गुणीभूतव्यङ्गयेन सहालंकारैयें वर्तन्ते खे ध्वनेः प्रभेदासतैः संकीर्णतया संसध्या वानन्तप्रकारो ध्वनिरिति तात्पर्यम्। बहुप्रकारता दर्शयति- तथाहीति। खमेदैर्गुणीभूतव्यङ्गयेनालंकारैः प्रकाश्यत इत्यत्र ये भेदास्तत्रापि प्रत्येकं संकरेण संसष्या चेति षट्। संकरस्यापि त्रयः प्रकाराः । अनुग्राह्यानुग्राह- कभावेन संदेहास्पदत्वेनैकपदानुप्रवेशेनेति द्वादश मेदाः । पूर्व च ये पश्चत्रिंश- द्वेदा निरुक्तास्ते गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि मन्तव्याः खप्रभेदास्तावन्तोऽलंकारा इत्ये- कसप्ततिः । तत्र संकरत्रयेण संसृध्या च गुणने द्वे शते चतुरशीत्यधिके। तावता पञ्च- त्रिशतो मुख्यमेदानां गुगने सप्तसहस्त्राणि चत्वारिशतानि विंशत्यधिकानि भवन्ति। १. 'प्रकाशते' क-ख. २. 'विजयी' ग ३. 'वाच्यालंकारान्तरैश्व' क-ख. ४. 'वाच्यालंकारान्तरसंसृष्टः संसष्टालंकारसंकीर्णः संकीर्णालंकारसंसष्टश्चेति' ग. १. 'काव्यमार्ग' इति ग. २. 'ते' ग. ३. 'प्रभेदतां' क-ख.

३ उत्त्योत: । ध्वन्यालोकः । २८१

संकीर्ण: संसृष्टालंकारसंसृष्टश्चेति बहुधा ध्वनिः प्रकाशते। तत्र खप्र- भेदसंकीर्णत्वं कदाचिदनुग्राह्यानुग्राहकभावेन। यथा-'एवंवादिनि देवर्षौ- इत्यादौ। अत्र ह्यर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यअ्यध्वनिप्रभेदेना- लक्ष्यक्रमव्यङ्गयध्वनिप्रभेदोऽनुगृह्यमाण: प्रतीयते। एवं कदाचित्रभे- दद्वयसंपातसंदेहेन। यथा- 'खेणपाहुणिआ देअर एसा जाआएँ किंपि दे भणिदा। रुअइ पडोहरलवहीघरम्मि अणुणिज्जउ वराई।' अत्र ह्यनुनीयतामित्येतत्पदमर्थान्तरसंक्र्मितवाच्यत्वेन विवक्षितान्य-

अलंकाराणामानन्त्यात्त्वसंख्यत्वम्। तत्र व्युत्पत्तये कतिपयमेदेषूदाहरणानि दित्सुः कारिकायामन्यपदार्थत्वेन प्रधानतयोक्त्तत्वात्तदाश्रयाण्येव चत्वार्युदाहरणान्याह- तत्रेति। अनुगृह्यमाण इति। लज्जया हि प्रतीताभिलाषशाङ्गारोSत्रानुगृथ्यते व्यभिचारिभूतत्वेन। क्षण उत्सवस्तत्र निमन्रणेनानीता हे देवर, एषा ते जायया किमपि भणिता रोदिति। पडोहरे शून्ये वलभीगृहे। अनुनीयतां वराकी। सा तावहेवरानुरक्ता तज्ायया विदितवृत्तान्तया किमप्युक्तेत्येषोक्तिस्तद्वुत्तान्तं दृष्टवत्या अन्यस्या देवरचौरकामिन्याः। तत्र गृहिण्यायं वृत्तान्तो ज्ञात इत्युभयतः कलहा- यितुमिच्छन्तयेवमाह। तत्रार्थान्तरे संभोगेनैकान्तोचितेन परितोष्यतामित्येवंरूपे वाच्यस्य संक्रमणम्। यदि वा त्वं तावदेतस्यामेवानुरक्त इतीर्ष्याकोपतात्पर्यादनुन- यमन्यपरं विवक्षितम्। एषा तवेदानीमुचितमगर्हणीयं प्रेमास्पदमित्यनुनयो विव- क्षितः। वयं त्विदानीं गर्हणीया संबृत्ता इत्येव तत्परतयोभयथापि च साभिप्रायप्रकाश- नादेकतरनिश्चयेन प्रमाणाभाव इत्युक्तम्। विवक्षितस्य हि स्रूपस्थस्यैवान्यपरत्वम्। संक्रान्तिस्तु तस्यैव तद्रूपापत्तिः । यदि वा देवरानुरक्ताया एव तं देवरमन्यया सहावलोकितसंभोगवृत्तान्तं प्रतीयमुक्तिः । देवरेत्यामन्त्रणात् । पूर्वव्याख्याने १. 'क्षणप्राघुणिका देवर एषा जायया किमपि ते भणिता। रोदिति शून्यवल- भीगृहेऽनुनीयतां वराकी ॥' इति च्छाया.

२८२ काव्यमाला।

परवाच्यत्वेन च संभाव्यते । न चान्यतरपक्षनिर्णये प्रमाणमखि। एंकव्यञ्जकानुप्रवेशेन तु व्यङ्नयत्वमलक्ष्यक्रमव्यन्नयस्य खप्रभेदान्तरा- पेक्षया बाहुल्येन संभवति। यथा-'स्तनिग्वश्यामल-' इत्यादौ। खप्रभेदसंसृष्टत्वं च यथा पूर्वोदाहरण एव । अत्र ह्यर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य च संसर्ग: । गुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्णत्वं यथा-'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः' इत्यादौ। यथा वा- 'कर्ता द्ूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनय नपटुः पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रं क्कास्ते दुर्योघनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ खः ।।' अत्र ह्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य वाक्यार्थीभूतस्य व्यङ्जयविशिष्टवाच्या-

तु तेदपेक्षया देवरेत्यामत्रणं व्याख्यातम्। बाहुल्येनेति। सर्वत्र काव्ये रसादितात्पर्य तावदसि्ति तत्र रसध्वनेर्भावध्वनेश्वैकेन व्यञ्जकेनाभिव्यज्ञनम्। स्रिग्ध- श्यामलेत्यत्र विप्रलम्भशाङ्गारस्य तद्वभिचारिणश्च शोकावेगात्मनश्चर्वणीयत्वात्। एवं त्रिविध संकरं व्याख्याय संसष्टिमुदाहरति-सवप्रमेदेति। अत्र हीति। लिप्तशब्दादेरतिरस्कृतो वाच्यः; रामादौ तु संक्रान्त इत्यर्थः । एवं खप्रभेदं प्रति चतुर्भेदानुदाहृत्य गुणीभूतव्यङ्गयं प्रत्युदाहरति-गुणीभूतेति। अत्र हीत्युदा- हरणद्वयेऽपि। अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्येति। रौद्रस्य। व्यक्षयविशिष्टेत्यनेन गुणता व्यङ्गयस्योक्ता। पदैरित्युपलक्षणे तृतीया। तेन तदुपलक्षितो योऽर्थो व्यक्कयो गुणीभावेन वर्तते तेन संमिश्रता संकीर्णता। सा चानुग्राह्यानुग्राहकभावेन संदेहयोगेनैकस्य व्यञ्ज- कानुप्रवेशेन चेति यथासंभवमुदाहरणद्वये योज्या। तथा हि 'मे यदरय' इत्यादिभिः सर्वैरेव पदार्थैः कर्तेत्यादिभिश्च विभावादिरूपतया रौद्र एवानुग्ृह्यते। कर्तेत्यादौ च १. 'निश्चये' क-ख. २. 'कदाचिद्विभिन्नयोरेकश एकव्यज्जकानु' ग. ३. 'व्य- अकत्वं' क ख. १. 'परत्वं' ग. २. 'शब्दादौ तिरस्कृतवाच्यरसादौ' क-ख.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । २८३

भिघायिभि: पदैः संक्रमिता। अत एव च पदार्थाश्रयत्वे गुणीभूत- व्यञ्ञयस्य वाक्यार्थाश्रयत्वे च ध्वनेः संकीर्णतायामविरोधः खप्रभेदा- : ्वत्। यथाहि ध्वनिप्रभेदान्तराणि परस्परं संकीर्यन्ते पदार्थवाक्या- थाश्रयत्वेन च न विरुद्धानि। किं चैकव्यञ्ञथाश्रयत्वे तु प्रधानगुणभावो विरुध्यते। नतु व्यञ्ञयभेदापेक्षया ततोऽप्यस्य न विरोधः । अयं च संकरसंसृष्टिव्यवहारो बहूनामेकत्र वाच्यवाचकभाव इव व्यङ्गयव्यञ्जक- भावेऽपि निर्विरोध एव मन्तव्यः । यत्र तु पदानि कानिचिदविवक्षित- वाच्यान्यनुरणनरूपव्यङ्गयवाच्यानि वा तत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः

प्रतिपदं प्रत्यवान्तरवाक्यं प्रतिसमासं च व्यङ्गयमुत्प्रेक्षितुं शक्यमेवेति न लिखि- तम्। पाण्डवा यस्य दासा इति तदीयोक्त्यनुकारः । तत्र च गुणीभूतव्यङ्गयतापि योजयितुं शक्या। वाच्यस्यैव क्रोधोद्दीपनत्वात्। दासैश्व कृतकृत्यैः साम्यवश्यं द्रष्टव्य इत्यर्थशक्त्यनुरणनरूपता। उभयथापि चारुत्वादेकपक्षग्रहे प्रमाणाभावः। एकव्यअ्कानुप्रवेशस्तु तैरेव पदैः गुणीभूतस्य व्यङ्गथस्य प्रधानीभूतस्य च रसस्य विभावादिद्वारतयाभिव्यज्ञनात्। अत एवं चेति। यतोऽत्र लक्ष्ये दृश्यते तत इत्यर्थः। ननु व्यक्चयं गुणीभूतं प्रधानं चेति विरुद्धमेतद्ृश्यमानमप्युक्तत्वान्न श्रद्धेयमित्या- शङ्क्य व्यञ्जकमेदात्तावन्न विरोध इति दर्शयति-स्वेति। खप्रमेदान्तराणि संकीर्णतया पूर्वमुदाहृतानीति तान्येव दृष्टान्तयति। तदेव व्याचष्टे-यथाहीति। तथात्रापीत्यध्याहारोऽत्र कर्तव्यः । 'तथा हि' इति वा पाठः। ननु व्यज्जकभेदात्प्र- थममेदयोः पैरिहारोस्तु एकव्यअ्जकानुप्रवेशे तु व्तव्यमित्याशक्क्य पारमार्थिकं परि- हरन्नाह-किंचेति। ततोऽपीति। यतो व्यङ्ञयं गुणीभूतमन्यच्च प्रधानमिति को विरोधः। ननु वाच्यालंकारे विषये श्रुतोऽयं संकरादिव्यवहारो न तु व्यङ्गय- विषय इत्याशक्याह-अयं चेति। मन्तव्य इति। मननेन प्रतीत्या तथा निश्चयति (निश्चेय इति)। उभयत्रापि प्रर्तीतेरेव शरणत्वादिति भावः । एवं गुणीभूतर्व्ये क्चय संकर मेदानुदाहृत्य संसृष्टिमुदाहरति-येत्र तुपदानीति। कानि- १. 'संमिश्रिता' क ख. २. 'तथा हि' क-ख ३. 'यत्तु' ग. १. 'एवेति' क-ख. २. 'अत एवेति' ग. ३. 'परिभवः' क-ख. ४. 'व्यश्षय त्रीन्संकर' क-ख. ५. 'यश्विति' ग.

२८४ काव्यमाला। संसृष्टत्वम्। यथा-'तेषां गोपवधूविलाससुहृदां' इत्यादौ। अत्र हि 'विलाससुहृदां' 'राधारहःसाक्षिणां' इत्येते पदे ध्वनिप्रमेदरूपे 'ते' 'जाने' इत्येते च पदे गुणीभूतव्यङ्गथरूपे। वाच्यालंकारसंकीर्णत्वमल- क्ष्यक्रमव्यङ्ग्यापेक्षया रसवति रसालंकारे च काव्ये सर्वत्रैव सुव्यवस्थि- तम्। प्रभेदान्तराणामपि कदाचित्संकीर्णत्वं भवत्येव। यथा ममैव- 'या व्यापारवती रसान्रेंसयितुं काचित्कवीनां नवा दष्टिर्या पैरिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती।

चिदित्यनेन संकेरावकाशं निराकरोति। सुहृच्छन्देन साक्षिशब्देन चाविवक्षित- वाच्यो ध्वनिः 'ते' इत्यादिना साधारणगुणगणाभिव्यक्तोऽपि न गुणत्वमवलम्बते। वाच्य स्यैव स्मरणस्य प्राधान्येन चारुत्वहेतुत्वात्। 'जाने' इत्यनेनोत्प्रेक्ष्यमाणानन्तथ- र्मव्येश्ज केनापि वाच्यमेवोत्प्रेक्षणरूपं प्रधानीक्रियते। एवं गुणीभूतव्यन्नेऽपि चत्वारो मेदा उदाहताः । अधुनालंकारगतांस्तानदर्शयति-वाच्यालंकारेति। व्यक्षयत्वे त्वलंकाराणामुक्तमेदाष्टक एवान्तर्भाव इति वाच्यशब्दस्याशयः । काव्य इति। एवंविधमेव हि काव्यं भवति। (प्रभेदान्तराणामपीति)। सुव्यवस्थितमिति। 'विवक्षा तत्परत्वेन इति द्वितीयोज्योतमूलोदाहरणेभ्यः संकरत्रयं संसृष्टिश् लभ्यत एव।', 'चलापाङ्गां दृष्टिं' इत्यत्र हि रूपकव्यतिरेकस्य प्राग्व्याख्यातस्य शङ्गारानुग्राह- कत्वं स्वभावोक्तेः शङ्गारस्य चैकानुप्रवेशः । 'उप्पह जाया' इति गाथायां परखभा- वोकिर्वा ध्वनिर्वेति प्रकरणाद्यभावे एकतरग्राहकं प्रमाणं नासिति। यद्यप्यलंकारो रसमवश्यमनुगॅह्ाति तथापि 'नातिनिर्वहणैषिता' इति यदभिप्रायेणोक्त्तं तत्र संक- रासंभवात्संसष्टिरेवालंकारेण रसध्वनेः । यथा-'बाहुलतिकापाशेन बध्वा दृढं' इत्यत्र। प्रमेदान्तराणामपीति रसादिध्वनिव्यतिरिक्तानाम् । व्यापारवतीति। निष्पादनप्राणो हि रस इत्युक्तम्। तत्र विभावादियोजनात्मिका वर्णना। ततः प्रमृति घटनापर्यन्ता क्रिया व्यापारः तेन सततयुक्तो रसादिरिति रस्यमानतासारा- १. 'ग्रसयितुं' ग. २. 'परिनिश्चितार्थ' क-ख. ३. 'अस्ति' ग. १. 'सर्वत्रावकाशं' क-सा. २. 'वाचकेन।पि' क.ख. ३. 'रूपकस्य' क-ख. ४. 'गृह्गाति भूयसा' ग.

३ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । २८५

ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्घमब्घिशयन त्वद्धक्तितुल्यं सुखम् ।' इत्यत्र विरोघालंकारेणार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य ध्वनिप्रमेदस्य

नस्थायिभावान्रसयितुं रस्यमानतापत्तियोग्यान्कर्तुम् । काचिदिति लो ... त्रापति बोधावस्थात्यागेनोन्मीलयन्ती। अत एव ते कवयः वर्णनायोगात्। नवेति क्षणेक्षणे नूतनैर्वैचित्रयैर्जगन्त्यासूत्रयन्ती। दृष्टिरिति प्रतिभारूपा। तत्र दृष्टिश्वाक्षुषं ज्ञानं षाडवादि (?) । रैसे यो विरोधालंकारोऽत एव नवा तदनुगृहीतश्च ध्वनिः। तथाहि चाक्षुषं ज्ञानं नाविवक्षितमत्यन्तमसंभवाभावात्। न वान्यपरम्। अपि त्वर्थान्तरे ऐन्द्रियकविज्ञानाभासोल्लसिते प्रतिभानलक्षणेऽर्ये संक्रान्तम्। संक्रमणे च विरोधो- Sनुग्राहक एव। तद्वक्ष्यती-'विरोधालंकारेण' इत्यादिना। या चैवंविधा दृष्टिः परिनिष्टितोऽचलः अर्थविषये निश्चेतव्ये विषये उन्मेषो यस्याः । तथान्येन परि- निश्चि(ष्ठि)ते विषये उन्मेषः सम्यगवबोधकारी अपूर्वप्रमाणलाभलक्षणो यस्याः। तथा परिनिश्चिते लोकप्रसिद्धेऽर्ये न तु कविवदपूर्वस्मिन्नर्थे उन्मेषो यस्याः सा। विपश्चितामियं वैपश्चिती। (ते अवलम्ब्येति।) कवीनामिति। वैपश्चितीतिवच- नेन नाहं कविर्न पण्डित इत्यात्मनोSनौद्धत्यं ध्वन्यते। अनात्मीयमपि दरिद्रगृह इवोपकरणतयान्यत आहृतमेतन्मया दृष्टिद्वयमित्यर्थः । ते द्वे अपीति नह्येकया दृष्या सम्यडिरवर्णनं निर्वहति। विश्वमित्यशेषम्। अनिशमिति पुनःपुनरनवरतं निर्वर्णयन्तो निःशेषेण वर्णयन्तो वर्णनया तथा निश्चयार्थ वर्णयन्तः। इदमित्थमिति परामर्शानुमानादिना निर्भज्य निर्वर्णनं किमत्र सारं स्यादिति तिलशस्तिलशो निर्वर्णयन्(नम्)। र्यैच्च निर्वर्ण्यते तत्खलु मध्ये व्यापार्यमाणया मध्ये चार्थविशेषेषु निश्चितोन्मेषया निश्चलया दृध्या सम्यडिरवर्णितं भवति। वयमिति। मिर्थ्योत्वदृष्ट्या- हरणप्रयासव्यसनिन इत्यर्थः । श्रान्ता इति। न केवलं सारं लब्धं यावत्प्रत्युत खेद: प्राप्त इति भावः । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। अब्धिशयनेति योगनिद्रया त्वमत एव सारसरूपवेदी स्वरूपावस्थित इत्यर्थः । श्रान्तस्य शयनस्थितं प्रति बहुमानो १. 'रसेभ्यो विरोधास्त एव' क-ख. २. 'अविरतं' ग. ३. 'निर्वेदनं' क. ४. 'यत्तु' ग. ५. 'मिथ्या तदृष्या' क.

२८६ काव्यमाला।

संकीर्णत्वम्। वाच्यालंकारसंसृष्टत्वं च पदापेक्षयैव । यत्र हि कानिचि- त्दानि वाच्यालंकारभाज्जि कानिचिच्च ध्वनिप्रभेदयुक्तानि। यथा- 'दीर्घीकुर्वन्पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।

मवति। त्वद्भक्तीति। त्वमेव परमात्मस्वैरूपो विश्वसारस्तस्य भक्तिः शब्दादिपूर्वक- मुपासनाक्म(ज)स्तदावेशस्तेन तुल्यमपि न लब्धमास्तां तावत्तज्जातीयम्। ऐवं प्रथममेव परमेश्वरभक्तिभाजः कुतूहलमात्रावलम्बितकविप्रामाणिकोभयवृत्तेः पुनरपि परमेश्वरभक्तिविश्रान्तिरेव युक्तति मैन्वानस्ययमुक्तिः । सकलप्रमाणपरिनिश्चितदृष्ट दृष्टविषयविशेषजं यत्सुखं यदपि वा लोकोत्तरं रसचर्वणात्मकं तत उभयतोऽपि परमेश्वरविश्रान्त्यानन्दः प्रकृष्यते। तदानन्दविप्रुण्मात्रावभासो हि रसास्ाद इत्युक्त प्रागस्माभिः। लौकिकं तु सुखं ततोऽपि निकृष्टप्रायं बहुतरदुःखानुषङ्गादिति तात्पर्यम्। तत्रैव दृष्टिशब्दापेक्षयैकपदानुप्रवेशः । दृष्टिमवलम्ब्य निर्वर्णनमिति विरोधालंकारो वाश्रीयताम्। अन्धपदन्यायेन दृष्टिपदेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो वास्तु इत्येकतरनिश्चये नास्ति प्रमाणम्। प्रकारद्वयेनापि हृद्यत्वात्। न च पूर्वत्राप्येवं वाच्यम्। नवाशब्देन शब्दशक्त्यनुरणनतया विरोधस्य सर्वथावलम्बनात्। एवं संकरं त्रिविधमुदाहृत्य संसृष्टिमुदाहरति-वाच्येति। सकलवाक्ये हि यद्यलं- कारोऽपि व्यङ्गयार्थोऽप्रधानं तदानुग्राह्यानुग्राहकसंकरस्तदभावे त्वसंगतिरित्यलं- कारेण वा ध्वनिना वा पंर्यायेग द्वाभ्यामपि वा युगपत्पदविश्रान्ताभ्यां भाव्यमिति त्रयो भेदाः । एतद्रर्भीकृत्य सावधारणमाह-पदापेक्षयैवेति। यत्रानुग्राह्यानु- ग्राहकभावं प्रत्याशक्यापि नावतरति तं तृतीयमेव प्रकारमुदाहर्तुमुपक्रमते-यत्र हीति। यस्माद्यत्र कानिचिदलंकारभाजजि कानिचिद्धनियुक्तानि। यथा दीर्घीकुर्वन्नि- त्यत्रेति। तथाविधपदापेक्षयैव वाच्यलंकारसंसृष्टत्वमित्यावृत्त्या पूर्वग्रन्थेन संबन्धः कर्तव्यः । अत्र हीति। अत्रत्यो हिशब्दो मैत्रीपदमित्यस्यानन्तरं योज्य इति ग्रन्थसंगतिः । दीर्घीकुर्वन्निति। सिप्रावातेन हि दूरमप्यसौ शब्दो नीयते। तथा १. 'असंकीर्णत्वम्' ग. २. 'सारसीनां' ग. १. 'स्वभावः' क-ख. २. 'अतः' क.ख. ३. 'संधानस्य' क-ख. ४. 'निकृष्टत- मप्रायं' ग. ५. 'पर्यायेण द्वाभ्यामपि वा' क-ख-पुस्तकयोनास्ति.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २८७

यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूल: सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ।' अत्र हि मैत्रीपदमविवक्षितवाच्यो ध्वनिः। पदान्तरेष्वलंकारान्त-

सुकुमारपवनस्पर्शजातहैर्षाचचिरं कूजन्तीति। तत्कूजितं च वातान्दोलितसिप्रातरङ्ग- जमधुरशब्दमिश्रं भवतीति दीर्घत्वम्। पट्टिति। तथासौ सुकुमारो वायुर्येन तज्जः शब्दः सारकूजितमपि नाभिभवति तत्स ब्रह्मचारी तदेव दीपयति। न च दीपनं तदीयमनुपयोगि यतस्तन्मदेन कलमधुरमाकर्णनीयम्। प्रत्यूषेष्विति। प्रभातस्य तैथाविधस्यैवावसरत्वाद्वहुवचनं सदैव तत्रैषा हृद्यतेति निरूपयति। स्फुटितान्य- वर्तमानमकरन्दभरेण (तथा स्फुटितानि) विकसितानि नयनहारीणि यानि कमलानि तेषां य आमोदस्तेन या मैत्री अन्यासङ्गावियोगे परस्परानुकूल्यलाभसेन कषाय उपरक्तो मकरन्देन च कषायवर्णीकृतः । स्त्रीणामिति। सर्वस्य तथाविधस्य त्रैलोक्यसारभूतस्य य एवं करोति स सुरतकृतां ग्लानिं तान्ति हरति। अथ च तदीयां ग्लानिं पुनः संभोगाभिलाषोद्दीपनेन हरति। न च प्रसह्यभूततया (?) अपि त्वङ्गानुकूलो हृद्यस्पर्श: हृदयान्तर्भूतथ्व। प्रियतमे तद्विषये प्रार्थनार्थ चाटूनि कारयति। प्रियतमोऽपि तत्पवनस्पर्शप्र ... प्रार्थनाचाटूनि करोतीति तेन तथा कार्यत इति। परस्परानुरागप्राणशङ्गारसर्वखभूतोऽसौ पवनः। युक्तं चैतत्तस्य यतः सिप्रा- परिचितोऽसौ वात इति नागरिको नत्वविदग्धो ग्राम्यप्राय इत्यर्थः । प्रियतमोऽपि रतान्तेऽङ्गानुकूल: संवाहनादिप्रार्थनार्थ चाटुकार एवमेव सुरतग्लानिं हरति। कूजितं चानज्गीकरणवचनादि मधुरध्वनितं दीर्घीकरोति। चाटुकरणावसरे च स्फुटितं विकसितं यत्कमलकान्तिधारि वदनं तस्य यामोदमैत्री सौरभपरिचयस्तेन कषाय उपरक्तो भवति। अङ्गेषु चतुःषष्यामालिङ्गने(नादि)ष्वनुकूलः । एवं शब्द- रूपगन्धस्पर्शा यत्र हृद्या यत्र च पवनोऽपि तथाविधः सोऽवश्यमभिगन्तव्यो देश इति मेघदूते मेघं प्रति कामिन इयमुक्तिः । उदाहरणे लक्षणं योजयति-मैत्री- पदमिति। हिशब्दोऽनन्तरं पठितव्य इत्युक्तमेव। अलंकारान्तराणीति।

१. 'शिप्रा' ग.

१. 'हषैश्रिरं कृजितं' . २. 'तथाविधावसर'

२८८ काव्यमाला।

राणि संसृष्टालंकारान्तरसंकीर्णो ध्वनिर्यथा- 'दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्भिन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ॥' अत्र हि समासोक्तिसंसृष्टेन विरोधालंकारेण संकीर्णस्यालक्ष्यक्रम-

उत्प्रेक्षास्वभावोक्तिरूपकोपमाः क्रमेणेत्यर्थः । एवमियता 'सगुणीभूतव्यक्नयैः सालं- कारैः सहप्रभेदैः सवैः। संकरसंसष्टिम्यां' इत्येतदन्तं व्याख्यायोदाहरणानि च निरूप्य 'पुनरपि' इति यत्कारिकाभागे पदद्वयं तस्यार्थ प्रकाशयत्युदाहरणद्वारेणैव -संसृष्टेति। पुनःशब्दस्यायमर्थ :- न केवलं ध्वनेः खप्रमेदादिभिः संसृष्टि संकरौ विवक्षितौ यावत्तेषामन्योन्यमपि खप्रभेदानां खप्रमेदैर्गुणीभूतव्यक्गयेन वा संकीर्णानां संसृष्टानां चे ध्वनीनां संकीर्णत्वं च संसष्टत्वं दुर्लक्ष्यमिति विस्पष्टोदाहरणं न भवतीत्यभिप्रायेणालंकारस्यालंकारेण संसष्टस्य संकीर्णस्य वा ध्वनौ संकरसंसरगौ प्रदर्शनीयौ। तदस्मिन्मेदचतुष्टये प्रथमं भेदमुदाहरति-दन्तक्षतानीति। बो- घिसत्त्वस्य स्वकिशोरभक्षणप्रवृत्तां सिंहीं प्रति निजशरीरं प्रैयच्छतः केनचिच्चाटुकं क्रियते। प्रोद्धूतः(द्विन्नः) सान्द्रः पुलकः परार्थसंपत्तिजेनानन्दभरेण यत्र। रफे रु- धिरे मनोऽभिलाषो यस्याः। अनुरक्तं च मनो यस्याः। मुनयश्चोद्वोधितमदनावेशाश्वेति विरोधः। जातस्पृहैरिति च वयमपि कदाचिदेवं कारुणिकपदवीमधिरोक्ष्यामस्तदा सत्यतो मुनयो भविष्याम इति मनोराज्ययुक्तः। समासोक्तिश्च नायिकावृत्तान्तप्रतीतेः। दयावीरस्येति दयाप्रयुक्तत्वात्। अत्र धर्मस्य धर्मवीर एव दयावीरशब्देनोक्तः । वीरश्चात्र रसः। उत्साहस्यैव स्थायित्वादिति भावः । दयावीरशब्देन वा शान्तमु- पदिशति। सोऽत्र रसः संसष्टालंकाराणा(?)मनुग्रह्यते। समासोकिमहित्रा ह्ययमर्थः संपद्यते-यथा कश्चिन्मनोरथशतप्रार्थितप्रेयसीसंभोगावसरे जातपुलकस्तथा त्वं परार्थसंपादनाय खशरीरदान इति करुणातिशयोऽनुभावविभावसंपदोद्दीपितः । द्वितीयं भेदमुदाहरति-संसृष्टेति। अभिनवं हृद्ं पयोदानां मेघानां रसितं १. 'कथा' क-ख. २. 'च ध्वनीनां' क-ख-पुस्तकयोर्नास्ति. ३. 'वितीर्णवताः' ग.

३ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोकः । २८२

व्यङ्गचस्य ध्वनेः प्रकाशनम्। दयावीरस्य परमार्थतो वाक्यार्थीभूत- त्वात्। संसृष्टालंकारसंसष्टव्वं च ध्वनेर्यथा- 'अहिणअपओअररसिएसु पहिअसामाइएसु दिअहेसु। सोहंइ पसारिअगिआणँ णच्चिअं मोरवन्दाणम् ।।' अत्र ह्युपमारूपकाभ्यां शब्दशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यन्ञयस्य ध्वनेः संसृष्टत्वम्। एवं ध्वने: प्रभेदाः प्रभेदभेदाश्र केन शक्यन्ते। संख्यातुं दिव्ञात्रं तेषामिदमुक्तमस्माभिः ॥४५॥

येषु दिवसेषु। तथाविधपथिकान्प्रति श्यामायितेषु मोहजनकत्वाद्रात्रिरूपतामाचरि- तवत्सु। यदि वा पथिकानां श्यामायितं दुःखवशेन श्यामिका येभ्यः: शोभते प्रसारितग्रीवाणां मयूरवृन्दानां नृत्तम्। अभिनवपयोधररसितेषु पथिकसमाजेषु सत्सु मयूरवृन्दा(वना)नां प्रसारितगीतानां प्रकृष्टसारणानुसारिगीतानां तथा ग्रीवा- रेचकाय प्रसारितग्रीवाणां नृत्तं शोभते। पथिकान्प्रति श्यामा इवाचरन्तीति प्रत्य- येन लुप्तोपमा निर्दिष्टा। पथिकसमाजेष्विति कर्मधारयस्य स्पष्टत्वाद्रूपकम्। ताभ्यां ध्वने: संकर इति ग्रन्थकारस्याशयः। अत्रैवोदाहरणेऽन्यद्भेदद्वयमुदाहर्तु शक्य- मित्याशयेनोदाहरणान्तरं न दत्तम्। तथाहि-व्याघ्रादेराकृतिगणत्वे पथिकसमा- जेष्वित्युपमारूपकाभ्यां संदेहास्पदत्वेन संकीर्णाभ्यामेभिनवप्रयोगे च रसिकेष्विति ·.. मिति ... शब्दशक्त्युद्धवस्तस्य संसर्गमात्रमनुग्राहकत्वाभावात्। 'पहिअसामाइ- एसु' इत्यत्र तु पदे संकीर्णाभ्यां शब्दशक्तिमूलस्य ध्वनेः संकीर्णत्वमेकव्यज्ञकानु- प्रवेशादिति संकीर्णालंकारसंसष्टः संकीर्णालंकारसंकीर्णश्चेत्यपि भेदद्वयं मन्तव्यम्। एतदुपसंहरति-एवमिति। स्पष्टम्। अथ 'सहृदयमनःप्रीतये' इति यत्सूचितं १. 'प्रकाशनेन' क-ख. २. 'भूतत्वम्' क-ख. ३. 'अभिनवप्योधररसितेषु पथिकश्यामायितेषु दिवसेषु। शोभते प्रसारितग्रीवाणां(गीतानां)नृत्तं मयूरवृन्दा- नाम् ।।' इति च्छाया. १. 'सारानुसारी' क-ख. २. 'अभिनवप्रयोगे च ग्राह्यत्वाभावात्' क-ख. १९ ध्व० लो०

२९० काव्यमाला।

अनन्ता हि ध्वनेः प्रकाराः सहृदयानां व्युत्पत्तये तेषां दिख्यात्रं कथितम्। इत्युक्तलक्षणो यो ध्वनिर्विवेच्य: प्रयत्नतः सद्भिरिः। सत्काव्यं कर्तु वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः ॥ ४६ ॥ उक्तस्वरूपध्वनिनिरूपणनिपुणा हि सत्कवयः सहृदयाश्च नियेत- मेव काव्यविषये परां प्रकर्षपदवीमासादयन्ति। अस्फुटस्फुरितं काव्यतत्त्वमेतद्यथोदितम्। अशक्रुवन्ध्िर्व्याकतुं रीतयः संप्रवर्तिताः॥४७॥ एतद्धनिवर्णनेन निर्णीतं काव्यतत्त्वमस्फुटस्फुरितं सदशक्रुवद्धि: प्रतिपादयितुं वैदर्मी गौडी पाञ्चाली चेति रीतयः प्रवर्तिताः । रीति- लक्षणविधायिनां हि काव्यतत्त्वमेतदस्फुटतया मनाक्स्फुरितमासीदिति 3

तदत्र स्फुटतया संप्रदर्शितमित्यन्येन रीतिलक्षणेन न किंचित्। शब्दतत्वाश्र या: कांश्रिदर्थतत्वयुजोऽपराः। वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते ज्ञातेऽसिन्काव्यलक्षणे॥ ४८ ॥

तदानीं (न) शब्दमात्रमपि तु निर्व्यूढमित्याशयेनाह-इत्युक्तेति। यः प्रयत्नतो विवेचित एवमादिकलक्षणो ध्वनिरेतदेव काव्यतत्त्वं यथोदितेन प्रपश्चनिरूपणं कर्तुमशक्कुवद्धिरलंकारै रीतयः प्रवर्तिता इत्युत्तरकारिकया संबन्धः । अन्ये तु यःशब्दस्थाने 'अयं' इति पठन्ति। प्रकर्षपदवीनिर्माणे बोधे वेति भावः। व्याक- र्युमशक्कुवद्धिरित्यत्र हेतु :- अस्फुटं कृत्वा स्फुरितमिति। (लक्षिता इति) रीतिहिं गुणेष्वेव पर्यवसायिता। यदाह-विशेषो गुणात्मा गुणाश्च रसपर्यवसायिन एवेति हुक्तं प्राग्गुणनिरूपणे 'शज्ञार एव मधुरः' इत्यत्रेति। प्रकाशन्त इति। अनु- १. 'ते खयमुत्प्रेक्षणीयाः' क-ख. २. 'नियमेनैव काव्य' क-ख. ३. 'इति लक्ष्यते तत्र' ग. ४. 'संप्रदर्शितेनान्येन' ग.

३ उद्तयोत: ] ध्वन्यालोकः। २९१

अस्मिन्व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावविवेचनमये काव्यलक्षणे ज्ञाते सति या: काश्चित्मसिद्धा उपनागरिकाद्याः शब्दतत्वाश्रया वृत्तयो याश्चार्थतत्त्व- संबद्धाः कैशिक्यादयस्ताः सम्यग्रीतिपदवीमवतरन्ति। अन्यथा तु तासामदृष्टार्थानामिव वृत्तीनामश्रद्धेयत्वमेव स्यान्नानुभवसिद्धत्वम्। एवं स्फुटतयैव लक्षणीयं स्वरूपमस्य ध्वनेः। यत्र शब्दानामर्थानां च केषां- चित्प्रतिपत्तृविशेषसंवेद्यं जात्यत्वमिव रत्नविशेषाणां चारुत्वमनार्येय- मेवभासते काव्ये तत्र ध्वनिव्यवहार इति यल्लक्षणं ध्वनेरुच्यते केन- चित्तदयुक्तमिति नावधेयतामर्हति। यतः शब्दानां सैरूपमेदस्तावद- क्विष्टत्वे सत्यप्रयुक्तप्रयोगः । वाचकाश्रयस्तु प्रसादो व्यञ्जकत्वं चेति विशेषः । अर्थानां च स्फुटत्वेनावभासनं व्यङ्गयपरत्वं व्यङ्ग्यविशिष्टत्वं

भवसिद्धतां काव्यजीवित्वे प्रयान्तीत्यर्थः । रीतिपदवीमिति। तद्वदेव रसपर्य- वसायित्वात्। 'प्रतीतिपदवीं' इति वा पाठः । नागरिकया ह्यपरमते अनुप्रास- वृत्ति: ङ्गारादौ विश्राम्यति। परुषेति दीप्षेषु रौद्रादिषु। कोमलेति हास्यादौ। तथा-'वृत्तयः काव्यमातृकाः' इति यदुक्तं मुनिना तत्र रसोचित एव चेष्टाविशेषो वृत्तिः। यदाह-'कौशिकी श्लक्ष्णनेपथ्या शाज्गाररससंभवा' इति। इयता 'तस्या- भावं जगदुरपरे' इत्यादावभावविकल्पेषु 'वृत्तयो रीतयश्च गताः श्रवणगोचरं तदतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति' तत्र कथंचिदभ्युपगमः कृतः कथंचिददूषणं दत्तम- स्फुटस्फुरितमिति वचनमनेन इदानीं 'वाचां स्थितमविषये' इति यदूचे तत्तु प्रथमोद्द्योते दूषितमपि दूषयति सर्वप्रपञ्चकथने हि असंभाव्यमेवानाख्येयत्वमित्य- भिप्रायेण। अक्किष्टत्व इति। श्रुतिकष्टाद्यभाव इत्यर्थः । अप्रयुक्तस्य प्रयोगो ... १. 'प्रतिपत्तिपदवीं ग. २. 'लक्षणीयसरूपस्यास्य' क-ख. ३. 'प्रतिपत्ति' क., 'प्रपिपत्त्य' ख. ४. 'जात्यत्वमेव' क. ५. 'एवावभासते' क-ख. ६. 'नाम- धेयं' ग. ७. सरूपाश्रयः' ग. ८. 'वाचकत्वाश्रय' क-ख. ९. 'भासमानं व्यक्ञयपरत्वं व्यक्ञयांशविशिष्टत्वं' क-ख. १. 'रफुरितत्वादिति' ग.

२९२ काव्यमाला।

चेति विशेषः । तौ च विशेषौ व्याख्यातुमशक्यौ व्याख्यातौ बहुम- कारम्। तद्यतिरिक्तानाख्येयविशेषसंभावना तु विवेकावसादगर्भरभ- समूलैव। यस्मादनाख्येयत्वं सर्वशब्दार्थगोचरत्वेन न कस्यचित्संभ- वति। अन्ततोऽनाख्येयशब्देन तस्याभिधानसंभवात्। सामान्यसंस्- र्शिविकल्पशब्दगोचरत्वे सति प्रकाशमानत्वं तदनाख्येयमुच्यते कचित् तदँपि काव्यविशेषाणां रत्नविशेषाणामिव न संभवति। तेषां लक्षण- कारैर्व्याकृतर्रूपत्वात्। स्त्नविशेषाणां च सामान्यसंभावनयैव मूल्यस्थि- तिपरिकल्पनादर्शनाच्च। उैभयेषामपि तेषां प्रतिपत्तृविशेषसंवेद्यत्वम- स्त्येव । वैकटिका एव हि रत्नतत्वविदः, सहृदया एव हिं काव्यानां रसज्ञा इति कस्यात्र विप्रतिपत्तिः। यत्त्वनिर्देशत्वं सर्वलक्षणविषये बौद्धानां प्रसिद्धं तत्तन्मतपरीक्षायां ग्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामः। इह तु ग्रन्थान्तरश्रवणलवप्रकाशनं सहृदयवैमनस्यप्रदायीति न प्रक्रियते। बौद्धमतेन वा यथा प्रत्यक्षादिलक्षणं तथास्माकं ध्वनिलक्षणं भविष्यति। तस्माल्लक्षणान्तरस्याघटनादर्शनादशब्दार्थत्वाच्च तस्योक्तमेव ध्वनिलक्षणं साधीयः । तदिदमुक्तम्-

.. पौनरुक्त्यम्। ताविति शब्दगतोऽर्थगतश्च। विवेकस्यावसादोऽभावो निर्वि वेके- त्वम्। सामान्यस्पर्शी यो विकल्पस्ततोडयं शब्दो दृष्टान्तेऽपि नास्तीति दर्शयति- रत्नविशेषाणां चेति। ननु सर्वत्र तन्न संवेद्यत इत्याशङ्क्याभ्युपगमेनवोत्तर- यति-उभयेषामिति। रत्नानां काव्यानां च। ननु ... थ शब्दाः स्पृशन्तील- पेत्यनिर्देशवदेकमित्या ...... ............. वस्थानामुक्तमिति चेदत्राह-यच्चि- ति। एवं हि सर्वभाववृत्तान्ततुल्य एव ध्वनिरिति ध्वनिस्वरूपमनाख्येयमित्यति- १. 'निर्भर' ग. २. 'तु यदा' क-ख. ३. 'कदापि' ग. ४. 'रूपाणाम्' क-ख. ५. 'उभयेषां प्रतीतिविशेष' ग. ६. 'च.' क-ख. ७. 'सर्वखलक्षणविषयं' क-ख. ८. 'घटनात्' क-ख. १. 'यस्य तस्य निर्विंवेकत्वम्' ग. २. 'यः' क-ख.

३ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । २९२

'अनाख्येयांशभासित्वं निर्वाच्यार्थतया ध्वनेः । न लक्षणं लक्षणं तु साधीयोऽस्य यथोदितम् ।।' इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके तृतीय उ्तयोतः ।

व्यापकं लक्षणं स्यादिति भावः । ग्रन्थान्तर इति विनिश्चयटीकायां धर्मोत्तमायां या विवृतिरमुना ग्रन्थकृता कृता तत्रैव तद्याख्यातम्। उक्तमिति संग्रहार्थ मयै- वेत्यर्थः । अनाख्येयांशकाव्याभासो विद्यते यस्मिन्काव्ये तस्य भावस्तन्न लक्षणं ध्वनेरिति संबन्धः । अत्र हेतुः-निर्वाच्यार्थतयेति। निर्विभज्य वक्तुमश- क्यत्वादित्यर्थः । अन्यस्तु 'निर्वाच्यार्थतया' इत्यत्र निसो नजर्थत्वं परिकल्प्याना- ख्येयांशभासित्वेऽयं हेतुरिति व्याचष्टे तत्तु क्विष्टम्। हेतुश्र साध्यनिष्ठ इत्युक्तव्या- रयानमेवेति शिवम्। किं लोचनं विनालोको भाति चन्द्रिकयापि हि। तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात्।। काव्यालोक. ....... •कृतार्थान्संविधास्यति॥ आसूत्रितानां मेदानां स्फुटतापत्तिदायिनीम्। त्रिलोचनप्रियां वन्दे मध्यमां परमेश्वरीम्॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्याभिनवगुप्तोन्मीलिते सहृदयालोक(ध्वन्यालोक)- लोचने ध्वनिसंकेते तृतीय उद्तयोतः ।

१. 'च' ग.

२९४ काव्यमाला।

चेतुर्थ उद्तयोतः। एवं ध्वां सप्रपश्चं विप्रतिपत्तिनिरासार्थ व्युत्पाद्य तश्रुत्पादने प्रयो- जनान्तरमुच्यते- ध्वनेर्यः सगुणीभूतव्यञ्ञस्याध्वा प्रदर्शितः । अनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ॥।१।। य एष ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गयस्य च मार्ग: प्रकाशितस्तस्य फलान्तरं कविप्रतिभानन्त्यम् । कथमिति चेत्। अतो ह्यन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता। वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्थान्वयवत्यपि॥ २॥ अतो हि ध्वनेरुक्तप्रमेदमध्यादन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता सती वाणी पुरातनक विनिबद्धार्थसंस्पर्शवत्यपि नवत्वमायाति। तथाह्यविवक्षि- तवाच्यस्य ध्वनेः प्रकारद्वय समाश्रयणेन नवत्वं पूर्वार्थानुगमेऽपि यथा- 'स्मितं किंचिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । गतानामारम्भ: किसलयितलीलापरिकर: स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदशः ॥' इत्यस्य 'सविभ्रमस्मितोद्भेदा लोलाक्ष्यः प्रस्खलद्गिरः । नितम्बालसगामिन्यः कामिन्यः कस्य न प्रियाः ॥' इत्येवमादिषु श्रोकेषु सत्खपि तिरस्कृतवाच्यध्वनिसमाश्रयेणापूर्वत्वमेव प्रतिभासते। तथा-

१. चतुर्थोध्योतस्य टीका नोण्लस्यते. २. 'अथ्वा' ग. ३. 'श्रयेण' क्-ख. ४. 'पूर्वोक्तानु' क-ख.

8 उद््योत: ] ध्वन्यालोकः । २९५

'यः प्रथमः प्रथमः स तु तैथाहि हतहस्तिबहलपललाशी। श्वापदगणेषु सिंहः सिंहः केनाधरीक्रियते ॥' इत्यस्य 'सतेजःक्रीतमहिमा केनान्येनातिशय्यते। महद्भिरपि मातङ्कैः सिंहः केनाभिभूयते ॥' इत्येवमादिषु श्रोकेषु सत्खप्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिसमाश्रयेण नव- त्वम्। (विवैक्षितान्यपरवाच्यस्यापि उक्तप्रकारसमाश्रयेण नवत्वम्) तत्रालक्ष्यक्रमप्रकारसमाश्रयेणान्यथात्वम्। यथा- 'निद्राकैतविनः प्रियस्य वदने विन्यस्य वक्रं वधू- र्बोघत्रासनिरुद्धचुम्बनरसाप्याभोगलोलं स्थिता। वैलक्ष्याद्विमुखीभवेदिति पुनस्तस्याप्यनारम्भिणः साकाङ्कप्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः ।।' ईत्यस्य श्रोकस्य 'शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- र्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विस्नरब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ।I' इत्यादिषु सत्खपि नवत्वम्। यथा वा-'तरङ्गभ्रूमङ्ग-' इत्यादि-

दिशानयानुसर्तव्यो रसादिबहुविस्तरः। मितोऽप्यनन्ततां प्रप: काव्यमार्गो यदाश्रयात् ॥३॥ १. 'तथाभिहृतहस्ततर्पितपलाशी' ग. २. 'अस्य' ग. ३. कोष्ठकान्तःस्थितः पाठ: क-ख-पुस्तकयोरनास्ति. ४. 'अस्य' ग. ५. 'याति' क-ख.

२९६ काव्यमाला।

बहुविस्तारोऽयं रसभावतदाभासतत्प्रशमनलक्षणो मार्गो यथाखं विभावानुभावप्रभेदकलनया यथोक्तं प्राक् स सर्व एवानया दिशानुस- र्तव्यः । यस्य रसादेराश्रयादयं काव्यमार्ग: पुरातनैः कविभिः सहस्र- संख्यैरसंख्यैर्वा बहुप्रकारं क्षुण्णत्वान्मितोऽप्यनन्ततामेति। रसभावा- दीनां हि प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिसमाश्रयादपरिमितत्वम्। तेषों चैकैकप्रभेदापेक्षयापि तावज्जगद्दत्तमुपनिबध्यमानं सुकविभिस्तदिच्छा- वशादन्यथा स्थितमप्यन्यथैव विवर्तते। प्रतिपादितं चैतच्चित्रविचारा- वसरे। गाथा चात्र कृतैव महाकविना- 'अँतहट्टिए वि तहसंठिए व हिअअम्मि जा णिवेसेइ। अत्थविसेसे सा जअइ विकडकइगोअरा वाणी॥' तदित्थं रसभावाद्याश्रयेण काव्यार्थानामानन्त्यं सुप्रतिपादितम्। एतदेवोपपादयितुमुच्यते- दृष्टपूर्वा अपि ह्यर्थाः काव्ये रसपरिग्रहाद्। सर्वे नवा इवाभान्ति मधुमास इव दुमाः ॥४॥ तथा विवक्षितान्यपरवाच्यस्यैव शब्दशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गय- प्रकारसमाश्रयेण नवत्वम्। यथा-'धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः' इत्यादौ 'शेषो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरवः स्थिराः । यदलङ्गितमर्यांदाश्चलन्तीं बिभ्रते भुवम् ॥' १. 'प्रभेदकतया' ग, २. 'चषामेकैक' ग. ३. 'तथा च गाथाकृतात्र महा' क-ख. ४. 'अतथास्थितानपि तथासंस्थितानिव हृदये या निवेशयति। अर्थ- विशेषान्सा जयति क्कटकविगोचरा-वाणी ॥' इति च्छाया. ५. 'व्यजयरूप' ग. ६. 'बिमृया: क्षितिम्' क-ख.

४ उद्द्योत: ] ध्वन्यालोक: । २९७

इत्यादिषु सत्खपि तस्यैवार्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गयसमाश्रयेण नवत्वम्। यथा-'एवंवादिनि देवर्षौ' इत्यादिश्लोकस्य। 'कृते वरकथालापे कुमार्यः पुलकोद्गमैः । सूचयन्ति स्पृहामन्तर्लज्जयावनताननाः ।।' इत्यादिषु सत्खप्यर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गयस्य कविप्रौढोक्तिनिर्मित शरीरत्वेन नवत्वम्। यथा-'सज्जेइ सुरहिमासो-' इत्यादेः 'सुरभिसमये प्रवृत्ते सहसा प्रादुर्भवन्ति रमणीयाः । रागवतामुत्कलिकाः सहैव सहकारकलिकाभिः ॥।' इत्यादिषु सत्खप्यपूर्वत्वमेव। अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गय स्य कविनिबद्धव क्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्न शरीरत्वे सति नवत्वम्। यथा- 'साअर विइण्णजोबणहत्थालम्बं समुण्णमन्तेहिं। अब्भुट्ठाणम्मिव मम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिं ।।' अस्य हि गाथार्थस्य 'उैदिह ... कआभोआ जह जह थणआ विणन्ति बालाणम्। तह तह लद्धावासो व मम्महो हिअअमाविसइ ।।' एतद्राथार्थेन न पौनरुक्त्यम्। यथा वा-'वाणिअअ हत्थिदन्ता- इत्यादिगाथार्थस्य। 'केरिणीवेहध्यअरो मह पुत्तो एक्ककाण्डविणिवाई। हअसोन्हाएँ तह कहो जह कण्डकरण्डअं वहइ।।' १. 'श्रयणेन' ग. २. 'प्रौढोक्तिमात्र' ग. ३. 'सादर वितीर्णयौवनहस्तालम समुनमन्ाम्। अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम्॥' इति च्छाय ४. अस्फुटेयं गाथा. ५. 'करिणीवैधव्यकरो मम पुत्र एककाण्डविनिपाती हतस्तुषया तथा कृतो यथा काण्डकरण्डकं वहति ॥' इति च्छाया.

२९८ काव्यमाला। ऐवमादिष्वर्थेषु सत्सप्यनालीढतैव। यथा च व्यङ्गयमेदसमाश्रयेण ध्वनेः काव्यार्थानां नेवत्वमुपपद्यते तथा व्यञ्जकभेदसमाश्रयेणापि। तन्तु ग्रन्थविस्तरभयान्न लिख्यते खय- मेव सहृदयैरभ्यूह्याम्। अत्र च पुनःपुनरुक्तमपि सारतयेदमुच्यते- व्यज्ञयव्यञ्जकभावेऽसििन्विविधे संभवत्यपि। रसादिमय एकस्मिन्कविः स्यादवधानवान् ॥५॥ अस्मिन्नर्थानन्त्यहेतौ व्यङ्गयव्यञ्जकभावे विचित्रे संभवत्यपि कविर- पूर्वलाभार्थे रसादिमय ऐकस्मिन्व्यङ्गयव्यञ्जकभावे यत्नादवद्घीत। रस- भावतदाभासरूपे हि व्यङ्गये तद्यञ्जकेषु च यथानिर्दिष्टेषु वर्णपदवाक्य- रचनाप्रबन्घेष्ववहितमनसः कवेः सर्वमपूर्व काव्यं संपद्यते। तथा च रामायणमहाभारतादिषु सङ्गामादयः पुनःपुनरभिहिता अपि नवनवाः प्रकाशन्ते। प्रबन्धे चाङ्गी रस एक एवोपनिबध्यमानोऽर्थविशेषलाभं छायातिशयं च पुष्णाति। कस्मिन्निवेति चेत्, यथा रामायणे यथा वा महाभारते। रामायणे हि करुणो रसः ख्वयमादिर्कविना सूत्रितः 'शोक: श्रोकत्वमागतः' इत्येवंवादिना। निर्व्यूढश्च स एव सीतात्यन्त- विय्रोगपर्यन्तमेव स्वप्रबन्धमुपरचयता। महाभारतेऽपि शास्त्रकाव्यरूप- च्छायान्वयिनि वृष्णिपाण्डवविरसावसानवैमनस्यदायिनीं समाप्तिमुपनि- बघ्नता महामुनिना वैराग्यजननतात्पर्य प्राधान्येन सवप्रबन्घस्य दर्शयता मोक्षलक्षण: पुरुषार्थः शान्तो रसश्च मुख्यतया विवक्षाविषयत्वेन सूचितः। एतच्चांशेन विवृतमेवान्यैर्व्याख्याविघायिभिः। स्वयं चोद्गीर्ण १. 'इत्येवमादिषु सत्ख' क-ख्र. २ 'अपृथगर्थत्वं' ग. १. 'एतस्मिन्' क-ख. ४. 'विचित्रे शब्दानां' क-ख. ५. 'एतस्मिन्' क-ख. ६. 'यथामति' ग. ७. 'च' क-ख. ८. 'मुनिना सूचितः' ग. ९. 'शासत्रूपपूर्वकाव्यावस्थान्वयिनि' ग.

४ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । २९९

तेनोदीर्णमहामोहम्मुज्जिहीर्षता लोकमतिविमलज्ञानालोकदायिना लोकनाथेन- 'यथा यथा विपर्येति लोकतब्रमसारवत्। तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥' इत्यादि बहुशः कथयता। ततश्च शान्तो रसो रसान्तरैर्मोक्षलक्षणः पुरु- षार्थः पुरुषार्थान्तरैस्तदुपसर्जनत्वेनानुगम्यमानोडङ्ित्वेन विवक्षाविकय इति महाभारततात्पर्य सुव्यक्तमेवावभासते। अज्ञाज्ञिमावश्च यथा रैसानां तथा प्रतिपादितमेव। पारमार्थिकान्तसतत्त्वानपेक्षया शरीरस्ये- वाङ्गभूतस्य रसस्य पुरुषार्थस्य च ख्वप्राधान्येन चारुत्वमप्यविरुद्धम्। ननु महाभारते यावान्विवक्षाविषयः सोऽनुक्कमण्यां सर्व एवानुकान्तो न चैतत्तत्र दृश्यते। प्रत्युत सर्वपुरुषार्थप्रबोधहेतुत्वं सर्वरसगर्भत्वं च महा- भारतस्य तस्मिन्नुद्देशे खवशब्दनिवेदितत्वेन प्रतीयते। अत्रोच्यते- सत्यं शान्तस्यैव रसस्याद्वित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्वपुरुषार्थेभ्यः प्राधान्यमित्येतन्न खवशब्दाभिघेयत्वेनानुक्रमण्यां दर्शित दर्शितं तु व्यङ्गयत्वेन। 'भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेSत्र सनातनः' इत्यस्मिन्वाक्ये ह्ययमर्थो व्यङ्गयत्वेन विवक्षितो यदत्र महाभारते पाण्डवादिचरितं यत्की- त्यते तस्मात्तस्मिन्नेव परमेश्वरे भगवति भवत भावितचेतसो मा भूत विभूतिषु निःसारासु रागिणो गुणेषु वा नयविनयपराक्रमादिष्वमीषु केवलेषु केषुचित्सर्वात्मना प्रतिनिविष्टधियः। तथा चागे पश्यत निःसा- रतां संसारस्येत्यमुमेवार्थ द्योतयत्स्फुटमेवावभासते। व्यञ्जकशक्त्यानु-

१. 'रसादीनां' क-ख. २. 'पारमार्थिकान्ततस्तत्त्वानपेक्षया शरीरस्यैव' ग. ३. 'अनेन हायं' ग .. ४. 'संकीर्त्यते' ग. ५. 'सर्वस्यास्य संसारष्यवहारस्य' क-ख. ६. 'व्यज् कत्वानुगृहीतः' क-ख.

३०० काव्यमाला। गृहीतश्च शब्दः। एवंविधमेव चार्थ गर्भीकृतं संदर्शयन्तोSनन्तरश्रोका लक्ष्यन्ते 'सहि सत्यं-' इत्यादयः । अयं च निगूढरमणीयोऽर्थो महाभारतावसाने हरिवंशवर्णनेन समापतिं विदघता तेनैव कविवेधसा कृष्णद्वैपायनेन सम्यक्स्फुटीकृतः । अनेन चार्थेन संसारातीते तत्त्वान्तरे भक्त्यतिशयं प्रवर्तयता सकल एव सांसारिको व्यवहारः पूर्वपक्षीकृतो- डध्यक्ष्येण प्रकाशते। देवतातीर्थतपःप्रभृतीनां च प्रभावातिशयवर्णनं तस्यैव परत्रह्मणः प्राह्युपायत्वेन तत्तद्विभूतित्वेनैव वा देवताविशेषाणा- मन्येषां पाण्डवादिचरितवर्णनस्यापि वैराग्यजननतात्पर्याद्वैराग्यस्य च मोक्षमूलत्वान्मोक्षस्य च भगवत्प्राप्युपायत्वेन मुख्यतया गीतादिषु प्रदर्शितत्वात्परब्रह्मप्राध्युपायत्वमेव। परम्परया वासुदेवादिसंज्ञाभिधेयत्वेन चापरिमितशक्त्यास्पदं परं ब्रह्म गीतादिप्रदेशान्तरेषु तदभिधानत्वेन लब्घप्रसिद्धि माथुरप्रादुर्भावानुकृतसकलखवेरूपशंसिरूपं विवक्षितं न तु माथुर प्रादुर्भावांश एव सनातनशब्दविशेषितत्वात्। रामायणादिषु चानया संज्ञया भगवन्मूर्त्यन्तरे व्यवहारदर्शनात्। निर्णीतश्रायमंशः शब्दतत्त्वविद्धिरेव । तदेवमनुक्रमणीनिर्दिष्टेन वाक्येन भगवद्यति- रेकिण: सर्वस्यान्यस्यानित्यतां प्रकाशयतो मोक्षलक्षण एवैकः परः पुरुषार्थः शास्त्रनये काव्यनये च तृष्णाक्षयसुखपरिपोषलक्षणः शान्तो रसो महाभारतस्याङ्गित्वेन विवक्षित इति सुप्रतिपादितम्। अत्यन्त- सारभूतत्वाच्चायमर्थो व्यङ्गयत्वेनैव दर्शितो न तु वाच्यत्वेन। सारभूतो ह्यर्थः सशब्दानभिघेयत्वेन प्रकाशितः सुतरामेव शोभामावहति। प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विदग्धविद्वत्परिषत्सु यदभिमततरं वस्तु व्यङ्गयत्वेन

१. 'खक्षेण प्रकाश्यते' ग. २. 'रूपमद्विरूप' ग. ३. 'विशेषकत्वात्' ग. ४. 'साररूपो' ग.

४ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ३०१

प्रकाश्यते न साक्षाच्छब्दवाच्यत्वेनैव। तस्मात्स्थितमेतत्-अङ्गिभूत- रसाद्याश्रयेण काव्ये क्रियमाणे नवनवार्थलाभो भवति बन्धच्छाया च महती संपद्यत इति। अत एव च रसानुगुणार्थविशेषोपनिबन्धम- लंकारान्तरविरहेऽपि च्छायातिशययोगि लक्ष्ये दृश्यते। यथा- 'मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकचुलके दृष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्यकच्छपौ ॥।' इत्यादौ। अत्र ह्यद्ुतरसानुगुणमेकचुलके मत्स्यकच्छपदर्शनं छायाति- शयं पुष्णाति। तत्र ह्येकचुलके जलधिसंनिधानादपि दिव्यमत्स्यकच्छ- पदर्शनमक्षुण्णत्वादद्भुतरसानुगुणतरम्। क्षुण्णं हि वस्तु लोकप्रसिद्या- द्रुतमपि नाश्चर्यकारि भवति । न चाक्षुण्णं वस्तूपनिबध्यमानमद्द्ुत- रसस्यैवानुगुणं यावद्रसान्तरस्यापि। तद्यथा- 'सिज्जइ रोमश्चिज्जइ वेवइ रच्छाकुलङ्गपडिलग्गो। सोपासो अज्ज वि सह अतीइ जेणासि वोलीणो।।' एतद्राथार्थाद्भाव्यमानाद्या रसप्रतीतिर्भवति सा त्वां दृष्ट्रा खिविद्यति रोमाञ्चते वेपते इत्येवंविधादर्थात्प्रतीयमानात्मना मनागपि नो जायते। तदेवं ध्वनिप्रभेदसमाश्रयेण यथा काव्यार्थानां नवनवत्वं जायते तथा प्रतिपादितम्। गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि प्रभेदापेक्षया ये प्रकारास्तत्समा- श्रयेणापि काव्यवस्तूनां नवत्वं भवत्येव। तत्त्वतिविस्तारकारीति नोदाहृतं सहृदयैः खयमुत्प्रेक्षणीयम्। ध्वनेरित्थं गुणीभूतव्यङ्मस्य च समाश्रयात्। न काव्यार्थविरामोऽस्ति यदि स्यात्प्रतिभागुणः ॥६॥ १. 'प्रबन्ध' क-ख. २. अस्फुटेयं गाथा. ३. 'त्रिभेदाव्यज्ञयापेक्षया' क-ख.

३०२ कांव्यमाला।

सत्सपि पुरातनकविप्रबन्धेषु यदि स्यात्प्रतिभागुणः । तसिमस्त्वसति न किंचिदेव कवेर्वस्त्वस्ति। बन्धच्छायाप्यर्थद्वयानुरूपशब्द्सनिवे- शार्थप्रतिभानाभावे कथमुपपद्यते। अनपेक्षितार्थविशेषाक्षररचनैव बन्ध- च्छायेति नेदं नेदीयः सहृदयानाम्। एवं हि सत्यर्थानपेक्षचतुरमधुर- वचनरचनायामपि काव्यव्यपदेशः प्रवर्तते । शब्दार्थयोः साहित्येन काव्यत्वे कथं तथाविधे विषये काव्यव्यवस्थेति चेत्, परोपनिबद्धार्थ- 1 विरचने यथा तत्काव्यत्वेस्य व्यवहारस्तथा तथाविधानां काव्यसंदर्भाणाम्। न चार्थानन्त्यं व्यङ्रयार्थापेक्षयैव यावद्वाच्यार्थापेक्षयापीति प्रति- पादयितुमुच्यते- अवस्थादेशकालादिविशेषैरपि जायते। आनन्त्यमेव वाच्यस्य शुद्धस्यापि सवभावतः।।७।। शुद्धस्यानपेक्षितव्यञ्ञयस्यापि वाच्यस्यानन्त्यमेव जायते सभावतः । ख्वभावो ह्वयं वाच्यानां चेतैनाचेतनानां यदवस्थाभेदाद्देश मेदात्कालमे- दात्सालक्षण्यलक्षणभेदाच्चानन्तता भवति। तैश्च तथाव्यवस्थितैः सद्भिः प्रसिद्धानेकखवभावानुसरणरूपया सवभावोक्त्यापि तावदुपनिबध्यमानै- र्निरवधि: काव्यार्थः संपद्यते। तथा ह्यवस्थाभेदान्नवत्वं यथा-भगवती पार्वती कुमारसंभवे 'सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन-' इत्यादिभिरुक्तिभिः प्रथ- ममेव परिसमापितरूपवर्णनापि पुनर्भगवतः शंभोलोंचनगोचरमायान्ती 'वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती' (इत्यादि) मन्मथोपकरणभूतेन भङ्कयन्तरे- णोपवर्णिता। सैव च पुनर्नवोद्वाहसमये प्रसाध्यमाना 'तां प्राब्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वी' इत्याद्युक्तिभिर्नवेनैव प्रकारेण निरूपितसौष्ठवा। न च १. 'नैततोदीया सह' क. 'नैतन्नेदीयः सह' ख. २. 'काव्यतद्यवहारः' ग. ३. 'चेतनानामचेतनानां च' ग.

४ उद््योत: ] ध्वन्यालोकः । ३०३

ते तस्य कवेरेकत्रैवासकृत्कृता वर्णनप्रकारा अपुनरुक्तत्वेन वा नवनवा- र्थनिर्भरत्वेन वा प्रतिभासन्ते। दर्शितमेव चैतद्विषमबाणलीलायाम्- 'णे अ ताण घडइ ओही ण अ ते दीसन्ति कह वि पुनरुता। जे विब्भमा पिआणं अत्था वा सुकइवाणीणम् ।।' अयमपरश्चावस्थामेदप्रकारो यदचेतनानां सर्वेषां चेतनं द्वितीयं रूपमभिमानित्वप्रसिद्धं हिमवद्गञ्गादीनां तच्चोचितचेतनविषयस्वरूपयो- जनयोपनिबध्यमानमन्यदेव संपद्यते। यथा कुमारसंभव एव पर्वतखरू- पस्य हिमवतो वर्णनं पुनः सप्तर्षिप्रियोक्तिषु(ष्व)चेतनतत्खरूपापेक्षया प्रदर्शितं तदपूर्वमेव प्रतिभाति। प्रसिद्धश्चायं सत्कवीनां मार्ग: । इदं च प्रस्थानं कविव्युत्पत्तये विषमबाणलीलायां सप्रपञ्चं दर्शितम्। चेत- नानां च बाल्याद्यवस्थाभिरन्यत्वं सत्कवीनां प्रेसिद्धमेव। चेतनानाम- वस्थाभेदेSप्यवान्तरावस्थाभेदान्नानात्वम्। यथा कुमारीणां कुसुमशर- भिन्नहृदयानामन्यासां च। तत्रापि विनीतानामविनीतानां चाचेतनानां चेतनानां च भावानामारम्भाद्यवस्थाभेदभिन्नानामेकैकशः सरूपमुपनि- बध्यमानमानन्त्यमेवोपयाति। यथा- 'हंसानां सैरसीषु यैः कवलितैरासज्यते कूजता- मन्यः कोऽपि कषायकण्ठलुठनादाघर्घरो विभ्रमः । ते संप्रत्यकठोरवारणवधूदन्ताङ्कुरस्पर्धिनो निर्याताः कमलाकरेषु बिसिनीकन्दाग्रिमग्रन्थयः ॥' एवमन्यत्रापि दिशानयानुसर्तव्यम्। देशमेदान्नानात्वमचेतनानां १. 'न च तेषां घटतेऽवधिर्न च ते दृश्यन्ते कदापि पुनरुक्ताः। ये विश्रमाः प्रियाणामर्था वा सुकविवाणीनाम् ।I' इति च्छाया. २. 'सुप्रसिद्धम्' ग. ३. 'नि- नदेषु' क-ख.

३०४ काव्यमाला।

तावत्। यथा वायूनां नानादिग्देशचारिणामन्येषामपि सलिलकुसुमा- दीनां प्रसिद्धमेव। चेतनानामपि मानुषपशुपक्षिप्रभृतीनां आमारण्यस- लिलादिसमेधितानां परस्परं महान्विशेषः समुपलक्ष्यत एव। स च विविच्य यथायथमुपनिबध्यमानस्तथैवानन्त्यमायाति। तथा हि मानु- षाणामेव तावद्दिग्देशादिभिन्नानां ये व्यवहारव्यापारादिषु विचित्रा विशे- षास्तेषां केनान्तः शक्यते गन्तुम्। विशेषतो योषिताम्। उपनिबध्यते च तत्सर्वमेव सुकविभिर्यथाप्रतिभम्। कालमेदाच्च नानात्वं यथर्तुभेदा- द्दिग्व्योमसलिलादीनामचेतनानाम्। चेतनानां चौत्सुक्यादयः कालवि- शेषाश्रयिण: प्रसिद्धा एव। खालक्षण्याभेदाच्च सकलजगद्गतानां वस्तूनां विनिबन्धनमविगीतमेव। तच्च यथावस्थितमपि तावदुपनिबध्यमानमन- न्ततामेव काव्यार्थस्यापादयति। अत्र के चिदाचक्षीरन्-यथा सामान्या- त्मना वस्तूनि वाच्यतां प्रतिपद्यन्ते न विशेषात्मना। तानि हि खय- मैनुभूतानां सुखादीनां तन्निमित्तानां च स्वरूपमन्यत्रारोपयद्भिः खवैरूपा- नुरूपसामान्यमात्राश्रयेणोपनिबध्यन्ते कविभिः। नहि तैरतीतमनागतं वर्तमानं च पैरचित्तादिसलक्षणं योगिभिरिव प्रत्यक्षीक्रियते। तच्चानु- भाव्यानुभावकसामान्यं सर्वप्रैतिपत्तृसाधारणं परिमितत्वात्पुरातनानामेव गोचरीभूतम्। तस्य विषयत्वानुपपत्तेः। अतएव स प्रकारविशेषो यैर- द्यतनैरभिनवत्वेन प्रतीयते तेषां भ्रममात्रमेव। भणितीकृतं वैचित्र्यमात्र- मत्रास्तीति। तत्रोच्यते-यदि सामान्याश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तत्पदर्शि- तप्रकारं काव्यवैचित्र्यमवस्थादिविशेषात्कि पुनरुक्तमेवास्तु। न चेत्-

१. 'उपपादयति' ग. २. 'भूतात्मनां' ग. २. 'सपरानुभूतसामान्य' क-ख. ४. 'परिचितादिखलक्षणं' ग. ५. 'प्रतिपत्ति' ग. ६. 'तथास्य विषयस्यानु- पपत्तेः' क-ख. ७. 'अभिधानवैचित्र्यं' ग.

४ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३०५

तथा तत्कथं न काव्यानन्त्यम्। यत्तूक्तम्-सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तस्य च परिमितत्वेन प्रागेव गोचरीकृतत्वान्नास्ति नवत्वं काव्यवस्तूनामिति तदयुक्तम्। यतो यदि सामान्यमात्रमाश्रित्य काव्यं प्रवर्तते किंकृतस्तर्हि महाकविनिबध्यमानानां काव्यानामतिशयः । वाल्मीकिव्यतिरिक्तस्यान्यस्य कवि ................ । एवं वा सामा- न्यव्यतिरिक्तस्यान्यस्य काव्यार्थस्याभावात्। सामान्यस्य चादिकविनैव प्रदार्शितत्वात्। उक्तिवैचित्र्यान्नैष दोष इति चेत्, किमिदमुक्तिवैचि- क्यम्। उक्तिर्हि वाच्यविशेषप्रतिपादनवचनम्, तद्वैचित्र्येण कथ न वाच्यवैचित्र्यम्। वाच्यवाचकयोरविनाभावेन प्रवृत्तेः। वाच्यानां च काव्ये प्रतिभासमानानां यद्रूपं तत्तु बाह्यविशेषाभेदेनैव प्रतीयते। तेनोक्तिवैचित्रयवादिना वाच्यवैचित्र्यमनिच्छताप्यवश्यमेवाभ्युपगन्त- व्यम्। तदयमत्र संक्षेप :- 'वाल्मीकिव्यतिरिक्तस्य यद्येकस्यापि कस्यचित्। इष्यते प्रतिभानन्त्यं तत्तदानन्त्यमक्षयम् ।।' किं च, उक्तिवैचित्र्यं यत्काव्यनवत्वेन निबन्धनमुच्यते तदस्मत्प- क्षानुगुणमेव। यतो यावानयं काव्यानन्त्यभेदहेतुः प्रकारः प्राग्दर्शितः स सर्व एव पुनरुक्तिवैचित्र्याद्विगुणतामापद्यते। यश्चायमुपमा श्लवेषादि- रलंकारमार्ग: प्रसिद्धः स भणितिवैचित्र्यादुपनिबध्यमानः खयमेवान- वधिर्धत्ते पुनः शतशाखताम्। मैणितिश्च कथाभेदेन व्यवस्थिता सती प्रतिनियतभाषागोचरार्थवैचित्र्यनिबन्घनं पुनरपरं काव्यार्थानामानन्त्य- मापादयति। यथा ममैव-

१. 'अक्षतम्' क-ख. २. 'काव्यबन्धेन' ग. ३. 'भणितिः खभाषामेदेन' ग. २० ध्व० लो.

३०६ काव्यमाला। 'बेहुमह इन्ति भणिन्तउ वं ओई कलिजणस्स ते इणदे। ओ जाणद्णुओगो अरिमो तिमिणं ..... सा इत्थम् ।।' यथा यथा निरूप्यते तथा तथा न लभ्यतेऽन्तः काव्यार्थानाम्। इदं सूच्यते- अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम्। यत्प्रदर्रशितं प्राक् भूग्रैव दृश्यते लक्ष्ये न तच्छक्यमपोहितुम्॥ ८॥ तच्तु भाति रसाश्रयात्। तदिदमत्र संक्षेपेणाभिघीयते तत्कवी- नामुपदेशाय रसभावादिसंबद्धा यद्यौचित्यानुसारिणी। अन्वीयते वस्तुगतिर्देशकालादिभेदिनी॥९॥ का गणना कवीनामन्येषां परिमितशक्तीनाम्। वाचस्पतिसहस्राणां सहसैरपि यत्नतः । निबद्धापि क्षयं नैति प्रकृतिर्जगतामिव ॥ १० ॥

पुनरिदानीं परिक्षीणा पदार्थनिर्माणशक्तिरिति न शक्यतेऽभिघातुम् 1 तद्वदेवेयं काव्यस्थितिरनन्ताभिः कविमतिभिरुपभुक्तापि नेदानीं परि- हीयते प्रत्युत नवनवाभिर्व्युत्पत्तिभि: परिवर्धते। इत्थं स्थितेऽपि संवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधसाम्। स्थितं ह्येतत् संवादिन्यो मेघाविनां बुद्धयः । किंतु नैकरूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपश्चिता॥ ११॥ १. 'इसं गाथा सर्वपुस्तकेष्वस्फुटैव. २. 'वाच्यार्थानां निबन्धनम्' ग.

४ उद्त्योत: ] ध्वन्यालोकः । ३०७

कथ्चमिति चेत्, संवादो ह्यन्यसादृश्यं तत्पुनः प्रतिबिम्बवद्। आलेख्याकारवत्तुल्यदेहिवेच्च शरीरिणाम् ॥ १२ ॥ संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते यदन्येन काव्यवस्तुना सादश्यम्। तत्पुनः शरीरिणां प्रतिबिम्बवदालेख्याकारवत्तुल्यदेहिवच्च त्रिधा व्यव- स्थितम्। किंचिद्धि काव्यवस्तु वस्त्वन्तरस्य शरीरिणः प्रतिबिम्बः प्रति- बिम्बकल्पम्। अन्यदालेख्यप्रख्यम्। अन्यत्तुल्येन शरीरिणा सद्दशम्। तत्र पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम्। तृतीयं तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्यं त्यजेत्कविः॥१३।। तत्र पूर्वं प्रतिबिम्बकल्पं काव्यवस्तु परिहर्तव्यं सुमतिना। यतस्त- दनन्यात्म तात्त्विकशरीरशून्यम्। तदनन्तरमालेख्यप्रख्यमन्यसाम्यं शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यम्। तृतीयं तु कमनीयं शरी- रसद्भावे सँति ससंवादमपि काव्यवस्तु न त्यक्तव्यं कविना। नहि शरीरी शरीरिणान्येन सदृशोऽप्येक एवेति शक्यते वक्तुम्। एतदेवो- पपाद यितुमुच्यते- तत्वस्यान्यस्य सद्भावे पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि। वस्तु भातितरां तन्व्याः शशिच्छायमिवाननम् ॥१४॥ तत्त्वस्य सारभूतस्यात्मनः सद्भावेऽन्यस्य पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि वस्तु भातितराम्। पुराणरमणीयच्छायानुगृहीतं हि वस्तु शरीरवत्परां शोभां पुष्यति। न तु पुनरुक्तत्वेनावभासते। तन्व्याः शशिच्छायमिवाननम्। एवं तावत्संवादानां वाक्यवेदितानां काव्यार्थानां विभक्ताः सीमानः । १. 'अप्यन्य' ग. २. 'देहवच्च' ग्. ३. 'देहवच्च' ग. ४. 'अपि ससंवादं काव्य' क-क्ा. ५. 'समुदायरूपाणां वाक्यार्थानां' म.

३०८ काव्यमाला।

पदार्थरूपाणां च वस्त्वन्तरसदृशानां काव्यवस्तूनां नास्त्येव दोष इति प्रतिपादयितुमुच्यते- अक्षरादिरचनेव योज्यते यत्र वस्तुरचना पुगतनी। नूतने स्फुरति का यवस्तुनि व्यक्तमेव खलु सान दुष्यति १५ नहि वाचस्पतिनाप्यक्षराणि पदानि वा कानिचिदपूर्वाणि घटयितुं शक्यन्ते। तानि तान्येवोपनिबद्धानि न काव्यादिषु नवतां विरुध्यन्ति। तथैव पदार्थरूपाणि श्लेषादिमयान्यर्थतत्त्वानि। तस्मात् यदपि तदपि रेम्यं यत्र लोकस्य किंचि- त्स्फुरित मिदमितीयं बुद्धिरभ्युज्ञिहीते। अनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताद- वसुकविरुपनिबभ्नन्निन्द्यतां नोपयाति ॥ १६ ॥ यदपि तदपि रम्यं काव्यशरीरं यल्लोकस्य किंचित्स्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युज्जिहीते स्फुरणेयं काचिदिति सहृदयानां चमत्कृतिरुत्पद्यते तदनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताद्क् सुकविर्विवक्षितव्यङ्ग्यवाच्यार्थ- समर्पणसमर्थशब्दरचनारूपया बन्धच्छाययोपनिबन्नन्निन्द्यतां नैव याति। तदित्थ स्थिते- प्रतायन्तां वाचो निमितविविधार्थामृतरसा न वाद: कर्तव्यः कविभिरनवद्ये स्वेविषये। परसादानेच्छाविरतमनसो वस्तु सुकवेः सरस्त्येवैषा घटयति यथेष्ट भगवती ॥ १७॥ सन्ति नवाः काव्यार्थाः परोपनिबद्धार्थविरचने न कश्चित्कवेर्गुण

१. 'योक्ष्यते' ग. २. 'काव्यं' ग. ३. 'साद' ग. ४. 'सविषये' ग.

४ उद्दयोत: ] ध्वन्यालोकः । ३०९

इति भावयित्वा परसादानेच्छाविरतमनसः सुकवेः सरस्त्येषा भगवती यथेष्टं घटयति वस्तु। येषां सुकृतिनां कवीनां प्राक्तनपुण्याभ्यासपरि- पाकवशेन प्रवृत्तिस्तेषां परोपरचितार्थपरिग्रहनिःस्पृहाणां खव्यापारो न कचिदुपयुज्यते। सैव भगवती सरखती खयमभिमतमर्थमाविर्भावयति। एतदेव हि महाकवित्वं महाकवीनामित्योम्ं।

यस्माद्वस्तु समीहितं सुकृतिभि: सर्वं समासादयते। काव्याख्येऽखिलसौरै्यधाम्न विबुधोद्याने ध्वनिर्दार्शतः सोऽयं कल्पतरूपमानमहिमा भोग्योऽस्तु भव्यात्मनाम् ।। सत्काव्यतत्त्वविषयं स्फुरितप्रसुप्त- कल्पं मनःसु परिपक्कधियां यदासीत्। तद्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतो- रानन्दवर्घन इति प्रथिताभिधानः ॥ इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके चतुर्थ उद्त्योतः । समाप्तोऽयं ग्रन्थ: ।

१. 'एवमिह' क-ख. २. क-ख-पुसतकयोरोमित्यस्मादनन्तरं 'इत्यानन्दवर्षना- चार्यविरचिते सहृदयालोके काव्यालंकारे ध्वनिप्रतिपाद्रने चतुर्थ उद्योतः समाप्ः' इत्यस्ति तदनन्तरं नित्येत्यादिश्लोकद्रयम्. 2. 'सौख्यदायिनि बुधोद्याने' ग. ४. 'सहृदयालोकनाम्नि. काव्यालंकारे' ग.

ध्वन्यालोकस्य श्रोकानुकमणी।

पृ० पृo

अङ्कुरितः पल्लवितः ... ... १४१ उप्पहजाआए ... ... २१९ अज्ाऍ पहारो .. ६२ एकन्तो रुअइ पिआ ... .. २१४ अण्णत्त वच्च ... ... ... १९२ एमेअ जणो ... १५२ अतहट्टिए वि एवंवादिनि .. २९६ ... ... १२४ अतिकान्तसुखा: ... ... १९१ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ... ... २०६ अत्ता एत्थ णिम ... ... २४ कण्ठाच्छित्त्वाक्षमाला ... २१५ अनध्यवसिता ... २७२ कपोले पत्राली ... ... १०४

अनवरतनयन .. १६६ कमलाअरा ण ... ... १४६ अनारूयेयांशभासित्वं २९३ कर्ता दूतच्छलानां .. ... २८२ अनुरागवती ... ४४ करिणीवेहव्वरो ... २९७ अमी ये दृश्यन्ते .. २७३ कस्त्वं भो: कथयामि ... २७४ अम्बा शेतेऽत्र १२७ कस्स व ण होइ ... २६ अयमेकपदे तया ... १९३ किं हास्येन न मे ... ८७ अवसर रोउं ... १९२ कुविआलो पस ... ... ६२ अहिणअपओअ .. ... २८९ कृते वरकथालापे ... २९७ आक्रन्दाः स्तनितै ... ११२ कोपात्कोमललोल ... ११३ आम असइओ २६५ क्रामन्त्य: क्षत ... .. २१० आहूतोऽपि सहायै .. ... ४५ क्वाकार्य शशलक्ष्मण: ... २०५ ई साकलुसस्स ... ... १३९ क्षिप्तो हसावलग्नः .. ... ८९ उच्चिणसु पडिअ ... ... १४७ खं येऽत्युज्जल ... ... १२३ उत्कम्पिनी भय ... १६१ खणपाहुणिआ ... ... २८१ उदिह ... कआभोआ ... ... २९७ गअण - मत्त ... ७७ उद्दामोत्कलिकां ... .. १०९ चकराभिघात ... १०९ उन्नतः प्रोल्लसद्वारः ... १२० ... ... ९७ उपोढरागेण. .. ४१ चन्दनासक ... ... १३९

२

पृo पृo

चन्दमऊएहि" ... ... १३३ पत्युः शिरश्न्द्र चमहिअमाण ... .. ११८ परार्थे य: पीडाम ... २६७ ६३,२७३ चलापाजां दष्टि ... १०८ परिम्लानं पीन ... ... चुम्बिज्इ सअ ... ... ६२ प्रयच्छतोचचैः ६१

प्रासुं धनैरर्थि ... .. २६७ चूअङ्कुरावअंसं ... ... १५६ ... .. १५५ जाएज वणुद्देसे ... ... १३८ प्राप्तश्रीरेष ... ... ... १३४ झगिति कनक .. ... १६२ बहुमह इन्ति ... ३०६ ण अ ताण घडड .. ३०४ भम धम्मिश .. ... १९ तं ताण सिरिस १३६ भूरेणुदिग्धा ... .. २२२ तद्रेहं नतभित्ति .. ... १९६ भ्रमिमरतिमलस ... ११८,२२५ तन्वी मेघजलार्द ... ९३ मदमुखरकपोत ... ... १९४ तरअभ्रूभङ्गा ... ९२ मा निषाद प्रतिष्ठां .. ३२ तस्या विनापि ... ... १९७ मा पन्थं रुन्धीओ ... १९२ ताला जाअन्ति ... मुनिर्जयति योगीन्द्रो ... ३०१ तालै: शिज्द्वलय १९२ १९३ सेषां गोपवधू ... ९३ यः प्रथम: प्रथमः स तु ... २९५ त्रासाकुलः परि ... १४० यश्थ कामसुखं ... २१० दत्तानन्दा: प्रजानां .. १२१ यद्वश्वनाहित .. .. १९५ दन्तक्षतानि ... ... ... २८८ या निशा सर्व १५३ दीर्घीं कुर्वन्पट २८६ या व्यापारवती २८४ दुराराधा राधा ... .. २६८ ये जीवन्ति न मान्ति १९४ दृष्या केशव ... ... ११९ येन ध्वस्तमनो .. ११५ दे आ पसिभ ... २५ यो यः शखतं बिमर्ति ... देव्बा एत्तम्मि फले ... ... १३७ रकस्तवं नवपल्लवै ... ... ११० निद्राकैत विनः ... ... २९५ रम्या इति प्राप्त ... ... १४० नीवारा: शुकगर्भ ... १९३ रविसंक्रान्त ... ७६ नो कल्पापायवायो ... न्यकारों ह्ायमेव ११२ राजानमपि • 8 ... २७० .. १८९ लच्छी दुहिदा ... ... २५८

३

पृ० पृ०

लावण्यकान्ति ... ... १३४ संकेतकालमनसं ... ... १२६ लावण्यद्रविणव्ययो ... ... २७० सज्जेहि सुरहि ... ... १२९ लावण्यसिन्धु ... .. २५६ सत्यं मनोरमा रामाः ... २२४ चच्च मह व्विअ .. २५ समविसमणिव्विसेसा ... चत्से मा गा विषादं १९५ ... १२७ सर्वैंकशरण .. ... १२३ वाणीअअ हत्ति ... १५७ स वक्तुमखिला .. १३६ वाणीरकुडङ्गो ... १४६ सविभ्रमस्मितोद्धेदा ... २९४ वाल्मीकिव्य तिरिक्तस्य ... ३०५ सशोणितैः क्रव्य ... ... २२२ विमानपर्यड्क ... विसमइओ ... २२२ साअरतिइण्ण ... ... १२९,२९७ ... १५४ सिज्जइ रोमश्चिजइ .. ... ३०१ विस्रम्भोत्था मन्मथा २६४ सिहि पिच्छ कण्ण १३०,१५७ वीराणं रमइ ... ... ... १३५ सुरभिसमये प्रवृत्ते ... ... २९७ वीडायोगान्नत ... .. १६२ सुवर्णपुष्पां .. .. ५८ शिखरिणि क्व नु ... ५८ स्नििग्धश्यामल ७४ शून्यं वासगृहं स्मितं किंचिन्मुग्धं .. ... २९५ ... २९४ शेषो हिमगिरि खतेजःक्रीतमहिमा ... ... ... २९६ .. २९५ श्यामाखज्नं चकित ... ११३ हंसानां सरसीषु ... ... ३०३ छाध्याशेषतनुं ... ११७ हिअअट्ठाविअ ... ... १३७