1. Dhvanyaloka Locana Bala Priya Rama Saraka Davijna Notes Mahadeva Sastri Pattabhirama Sastri Chowkambha

११

मानन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ इति। त इमे महाभागा: कस्मिन काले कुत्र भुवमिमां जन्मनाऽलडकृत्य ग्रन्थमिसं व्यतेनुरिति याथातथ्येन निर्णयो यद्यपि न सुकरः, तथापीति- हासग्रन्थालोडनेनैवं निर्षेतुं शक्यते-काश्मीरेषु क्रिस्तो: पश्चात् (255- 884.A. D.) समये राज्यं पालय तोऽचन्तिवर्मंणा महाराजस्य सभायां राज्ञा तेन सम्मानिता आसन् इति। तदिदमुक्तं केनचिदभियुक्तेन- मुक्तामणिश्शिवस्वामी कविरानन्दवर्धनः । प्रथां रत्नाकरश्चागात्सांराज्येऽवन्तिवर्मणः ॥ इति। इमे हि ध्वन्यालोके नाम्ना उद्धृतश्लोकद्वारा च कालिदासं, पुएड. रीकं, बाएं, भट्टोन्भटं, भामहं, मनोरथं, सर्वसेनं, सातवाहनम्, अमरुक, धर्मकीति, मधुमथनविजयं, रत्नावलीं, तापसवत्लराजं रामाभ्युदयश्च स्पृशन्ति। तत्र तत्वबिन्दुकर्ता बौद्धमतावलम्बी धर्मकीर्तिः क्रिस्तो: पश्चात् (635-650 A.D.) सप्तमशतके आसीदिति सवैरप्यैतिहासि- कैनिर्विवादमभ्युपगम्यते। एतदुपष्टम्भिका युक्तयः पुरावृत्तविमर्शक धुरीणैः श्रीसतीशचन्द्रविद्याभूषणमहोदयैः स्वकृते 'The History of Indian Logic' इति स्जिते ग्रन्थे सुनिरूपिताः । इतिहास- तश्वान्वेषणतत्पराः श्रीमन्तेा M. कृष्णमाचार्या अपि स्वकृते 2संस्कृ तेतिहासग्रन्थे क्रिस्तेाः पश्चात् षष्ठशतकस्यान्ते सप्तमशतकस्यादौ च धर्मकीर्तिरवर्तत इत्यनिप्रियन्ति। एवं वामनः स्वकृते काव्यालङ्का- रसूत्रे शिशुपालवधोत्तररामचरितकादम्बरीतः उदाहरणानि निर्दि- शन् क्रिस्तो: पश्चात् अष्टमशतकस्यान्ते नवमशतकस्यादौ वा स्वस्य स्थितिमवगमयति । क्रिस्तोः पश्चात् नवमशतकावसानकालिक: श्रीमान् भट्टनायकः स्वविरचिते हृदयदर्परो ध्वन्यालोकं खण्डयतीति लोचनादित स्सर्वविदितमेव। अतश्च नवमशतकमध्यवतित्वमेवाऽडनन्द्- वर्धनाचार्याणामवगम्यते। किश्चानन्दवर्धनाचार्येर्विरचितदेवीशतकस्य व्याख्या काचन चन्द्रादित्यसूनुना कैयटेन विरचिता समुपलभ्यते। तत्र च तेन स्वकीयो ग्रन्थः क्रिस्तोः परं (978 A. D.) समये समाप्ति- मगादिति स्पष्टमुललिखितम्। पतेनाष्यष्टमदशमशतकयोर्मध्ये तेषां हिथ. तिरवगस्यते।

1. See page 303. The History of Indian Logic. 2. See page 734 Classical Sanskrit Literature by M. Krishnamachariar.

१२

एते ध्वन्यालोकेन साक 'देवीशतकम्' 'विनिश्चयटीकाविवृतिः' 'अर्जुनचरितमहाकाव्यम्' 'विषमवाणलीला' 'तत्वालोकः' इति च ग्रन्थान् प्राणैषुरित्यवगस्यते। तत्र ध्वन्यालोक एव 'काव्यालेकः" 'सह दयालोकः इति नामभ्यां व्यवहियते। अस्मिंश् ग्रन्थे कारिकारूपेण तद्वृत्तिरूपेण च द्वौ भागावुपलभ्येते। तत्र वृत्तिकार एव कारिका- का रोऽपि, उत तस्मादयमन्य इति बहो: कालादनिश्चित एव पण्डित- समाजे वर्तते। वस्तुतः संशयारपदमेवायं विषयः, भटिति निरतुम शक्यश्च। वलवत्तरप्रमाणानुपलम्भाद्वहव ऐक्यमेव मन्यन्ते। अह- ञचैतद्विषये सन्दिहान: सन्देहमिमं दूरीकर्तु विदितवेदितव्यान परिडत- कुलतिलकान पूज्यपादान श्रीगुरुवरान् महामहोपाध्याय श्रीप्रमथनाथतर्कभूषण- महोदयान् अप्राक्षम्। तेऽपि सुविचार्य 'उभयोरपि भेदमेवाकलयामि' इत्यूचुः। युक्तमेवेदं मे प्रतिभाति। लोचने श्रीमन्तोऽभिनवगुप्तपादाः कारिकाकारं वृत्तिकारञ्च भेदैन व्यपदिशन्ति। प्रथमोधोते एकोनविंश- कारिकाव्याख्यानावसरे 'द्वितीयोद्योते कारिकाकारोऽवान्तरविभागं विशेषलक्षण्च विद्धदनुवादमुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानसारेण तु वृत्तिकृदत्रैवोद्योते मूलविभागमवोचत्' इति, तथा षड्विंशकारिकायां लोचने 'इत्यत्र श्रोके वृत्तिकृत' इति, 'वृत्ति- कारेश, त्वन्वयपूर्वको व्यतिरेक इति शैलीमनुटार्तुमन्वयः पूर्वमुपात्तः इति, एवं द्वितीये।द्योते प्रथमकारिकाव्या्यानावसरे-'तत्र प्रथमोधोते वृत्तिकारेण प्रकाशितःभवति मूलता द्विभेदत्वं कारिकाकारस्या- पि सम्मतम्' इति, एवमन्यत्र बहुषु स्थलेषु 'कारिकाकारस्तु' वृत्तिका रेण तु' इत्येवं व्यवहरन्त उभयोभेदमेवाभिप्रयन्ति लोचकारा इत्यनु- मीयते। यद्युभयोर्ग्रन्थसन्दर्भैयो: एक पव कर्ता अभविष्यत् तहि लोच- नकृदेवं भेदेन न व्याहरिष्यत्। किश्च वृत्तिकारासतत्र तत्र कारिका- व्याख्यानावसरे स्वव्याख्याया विषयान् सङग्रहेश पद्यैनिर्दिशन्ति। तेषां पद्यानां मूलकारिकाणाञ्च भाषयापि भेदोऽवगम्यते। इतोऽपि

1. अयमेव प्रन्थः तृतीयोद्यातान्ते 'यत्त्वनिर्देश्यत्वं सर्वलक्षणविषयं बौद्धाना प्रसिद्धं तन्मतपरीक्षायां अ्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामःइत्यत्र 'अ्रन्थान्तर' शब्देनोत्किख्यते वृत्तिकारेण। 2. See Page 163. 3. See page 259.

१३

ध्वन्यालोकस्य व्याख्या: अभिनवगुप्ताश्च ध्वन्यालोकस्यास्य द्वेव्याख्ये-चन्द्रि्का, लेचनञ्चेति। तत्राद्याऽनु- पलम्भदोषदूषिता। लोचनश्चास्माकं सौभाग्यवशादुपलभ्यते। अस्य च निर्मातारः श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः। चन्द्रिकामवलौकयैवेमे लोचनमररचन्निति प्रतीयते। तत्र तत्र लोचने 'इत्यलमस्मंत्पूर्ववंशीयै- सलह विवादेन' इति निर्दिशन्तः 'पूर्ववंशीयै'रिति पदेन चन्द्रिकाकार मेवाभिप्रयन्तीत्यनुसीयते। पतेषां पाण्डित्यमधिकृत्य विवेचने नारमा- कमधिकारः । इमे च काइ्मीरानेव जन्मनालश्चकररित्यवमस्यते। एतेषां पितरौ नरसिंहगुप्तविमलाख्यौ। तन्त्रालोकव्याख्यान्ना स्पष्टमिदमु- लिलख्यते-"अस्य हि ग्रन्थतः नरसिंह्गुप्तविमलाख्यौ पितरौ इति गुरवः' इति। तन्त्रालाकस्य ३७ अध्याये स्वयमैवेम स्वपितुरन्वयं निर्दिशन्ति- 'तस्मिन कुबेरपुरच्रुशिरतांशुमौलिसांमुख्य दर्शनविरूढपवित्रभागे। वैतस्तरोधसि निवासममुष्य चक्रे राजा द्विजस्य परिकल्पितभूमिसम्पत्। तस्यान्वये महति कोऽपि वराहगुप्तनामा बभूव भगवान् स्वयमन्तकाले। गीर्वाणसिन्धुलहरीकलिताग्रमूर्धा यस्याकरोत्परमनुग्रहमाग्रहेण ॥ तस्यात्मजः चुखुलकेति जने प्रसिद्धश्चन्द्रावदातधिषणो नरसिंहगुप्तः। यं सर्वशास्त्र रसमज्जनशुभ्रचित्तं माहेश्वरी परमलङ्करूते रम भक्ति:॥ इति नरसिंहगुप्तः स्वीयं पुत्रमभिनवगुप्तं वाल्यावस्थायामेवाध्ययनाय कस्याञ्चन वलभौ प्रवेशयामास। तत्र पठन्नयं अतिसौचस्यात् बुद्धे: मुखरत्वाच्च सर्वानप्यध्येतृनतिशयानः निखिलानामपि बालानां भय- प्रदश्ासीत्। तदा तत्रत्येन गुरुणाSयं 'बालवलभीभुजङ्ग:' इति नाम्ना व्यपदिष्ट इत्यपि काव्यप्रकाशीयबालबोधिनीटीकातोऽवगस्यते। तत्र च कश्चित्कालमधीत्यानन्तरं स्वपितुस्सकाशादेव व्योकरणमध्यगीष्ट। 'भट्टेन्दुराज च रणन्जकृताधिवास हद्यक्षुतोऽभिनव गुप्तपदाभिधे।Sहम्'ति लोचनस्थपद्येन भट्टन्दुरजसकाशत् साहित्यमधीतमिति स्पष्टं प्रतीयते। एवं ब्रह्मविद्यां (वेदान्तं) भूतिराजात्, भूतिराजतनयाच्च शैवमतं, वामनाथता द्वैताद्वैततन्त्रम्, श्रीमदुत्पलाचायपुत्रात् लक्ष्मणगुप्तनाथाञ्च 1. See T. A. Comm. 1, 14, २. 'पित्रा स शब्दगहने कृतसन्निवेशः इति तन्त्रालोकढीकाकार:। ३. 'अथोच्यते ब्रह्मविद्या सदः प्रत्ययदायिनी। शिवः श्रीभूतिराजो यामस्मभ्यं प्रत्यपादयत्'। ४. 'श्रीनाथसन्ततिमहाम्बरध्मकान्तिः श्रीभूतिराजतनयः स्वपितृप्रसादः' ५. आमर्दसन्ततिम हार्णवकर्णधारः स द्देशिकैर कव रात्म जवाम नाथः'। ३ ध्च०

१२

एते ध्वन्यालोकेन साकं 'देवीशतकम्' 'विनिश्चयटीकाविवृतिः' 'अर्जुनचरितमहाकाव्यम्' 'विषमवाणलीला' 'तत्वालोकः' इति च ग्रन्थान् प्राणीपुरित्यवगस्यते। तत्र ध्वन्यालोक एव 'काव्यालेकः' 'सट- द्यालोकः इति नामभ्यां व्यवहियते। अस्मिंश्च ग्रन्थे कारिकारूपेण तद्वृत्तिरूपेण च द्वौ भागावुपलभ्येते। तत्र वृत्तिकार एव कारिका- का रोऽपि, उत तस्मादयमन्य इति वहो: कालादनिश्चित एव पण्डित- समाजे वतते। वस्तुतः संशयार्पदमेवायं वविषयः, भटिति निणेतुम शक्यश्च। वलवत्तरप्रमाणनुपलम्भाद्वहव ऐक्यमेव मन्यन्ते। मह- ञचैतद्विषये सन्दिहान: सन्देहमिमं दूरीकर्तुं विदितवेदितव्यान पिडत- कुलतिलकान् पूज्यपादान श्रीगुरुवरान् महामहोपाध्याय श्रीप्रमथनाथतर्कभूषण- महोदयान् अप्राक्षम्। तेऽपि सुविचार्य 'उभयोरपि भेदमेवाकलयामि' इत्यूचुः। युक्तमेवेदं मे प्रतिभाति। लोचने श्रीमन्तोऽभिनवगुप्तपादाः कारिकाकारं वृत्तिकारञ्च भेदेन व्यपदिशन्ति। प्रथमोदोते एकोनविंश- कारिकाव्याख्यानावसरे 'द्वितीयोद्योते कारिकाकारोऽवान्तरविभागं विशेषलक्षणञ्च विद्धदनुवादमुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानसारेण तु वृत्तिकृदत्रैवोद्योते मूलविभागमवोचत्' इति, तथा पड्विंशकारिकायां लोचने 'इत्यत् ख्ोके वृत्तिकृत' इति, 'वृत्ति- कारेश, त्वन्वयपूर्वको व्यतिरेक इति शैलीमनुद्ार्तुंमन्वयः पूर्वमुपात्तः इति, एवं द्वितीये।द्योते प्रथमकारिकाव्याख्यानावसरे-'तत्र प्रथमोदोते वृत्तिकारेण प्रकाशितःभवति मूलता द्विभेदत्वं कारिकाकारस्या- पि सम्मतम्' इति, पवमन्यत्र बहुषु स्थलेषु 'कारिकाकारस्तु' वृत्तिका• रेस तु' इत्येवं व्यवहरन्त उभयोभेदमेवाभिप्रयन्ति लोचकारा इत्यनु- मीयते। यद्युभयोर्ग्रन्थसन्दर्भयो: एक एव कर्ता अभविष्यत् तर्हि लोच- नकृदेवं भेदेन न व्याहरिष्यत्। किश्च वृत्तिकारारतत्र तत्र कारिका- व्याख्यानावसरे स्वव्याख्याया विषयान् सङ्ग्रहेण पद्यैनिर्दिशन्ति। तेषां पदयानां मूलकारिकाणाञ्च भाषयापि भेदोडवगम्यते। इतोऽपि बलवतः प्रमाणस्यास्मिन्विषयेऽनुपलम्भादेताव देवात्रोपरभ्यते।

1. अयमेव श्रन्थः तृतीयोद्यातान्ते 'यत्त्वनिर्देश्यत्वं सर्वलक्षणविषयं बौद्धाना प्रसिद्धं तन्मतपरीक्षायां प्रन्थान्तरे निरूपयिष्यामःइत्यत्र 'प्रन्थान्तर' शब्देनोल्लिख्यते वृत्तिकारेण। 2. See Page 163. 3. See page 259.

१३

ध्वन्यालोकस्य व्याख्या: अभिनवगुप्ताञ्च ध्वन्यालोकस्यास्य द्वेव्याखये-चन्द्रिका, लेचनञ्चेति। तत्राद्याऽनु- पलम्भदोषदूषिता। लोचनञ्चास्माकं सौभाग्यवशादुपलभ्यते। अस्य च निर्मातारः श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः। चन्द्रिकामवलौकयैवेमे लोचनमररचन्निति प्रतीयते। तत्र तत्र लोचने 'इत्यलमसमत्पूर्ववंशीयै- स्लह विवादेन' इति निर्दिशन्तः 'पूर्यवंशीयै'रिति पदेन चन्द्रिकाकार मेवाभिप्रयन्तीत्यनुमीयते। पतेषां पाण्डित्यमधिकृत्य विवेचने नारमा- कमधिकारः । इमे च काइमीरानेव जन्मनालञ्चकरित्यवमस्यते। एतेषां पितरौ नरसिंहगुप्तविमलाख्यौ। तन्त्रालोकव्याख्यान्ना स्पष्टमिदमु- लिलिख्यते-"मस्य हि ग्रन्थतः नरसिंहगुप्तविमलाख्यौ पितरौ इति गुरवः' इति। तन्त्रालाकस्य ३७ अध्याये स्वयमैवेम स्वपितुषन्वयं निर्दिशन्ति- 'तस्मिन कुबेरपुरचरुशितांशुमौलिसांमुख्य दर्शनविरूढपवित्रभागे। वैतस्तरोधसि निवासमसुष्य चक्रे राजा द्विजस्य परिकल्पितभूमिलस्पत्। तस्यान्वये महति कोऽपि वराहगुप्तनामा बभूव भगवान् र्वयमन्तकाले। गीर्वाणसिन्धुलहरीकलिताग्रमूर्धा यस्याकरोत्परमनुग्रहमाग्रहेण ।। तस्यात्मजः चुखुलकेति जने प्रसिद्धश्चन्द्रावदातधिषणा नरसिंहगुप्तः । यं सर्वशास्त्ररसमज्जनशुभ्रचित्तं माहेश्वरी परमलङ्करुते रम भक्तिः॥इति। नरसिंहगुप्तः स्वीयं पुत्रमभिनवगुपं वाल्यावस्थायामेवाध्ययनाय कस्याञ्चन वलभौ प्रवेशयामास। तत्र पठन्नयं अतिसौदम्यात् बुद्धे: मुखरत्वाच्च सर्वानप्यध्येतुनतिशयानः निखिलानामपि बालानां भय प्रदश्ासीत्। तदा तत्रत्येन गुरुणाडयं 'बालवलभीभुजङ्ग:' इति नाम्ना व्यपदिष्ट इत्यपि काव्यप्रकाशीयबालबोधिनीटीकातोऽघगस्यते। तत्र च कश्चित्कालमधीत्यानन्तरं स्वपितुस्सकाशादेव व्योकरणमध्यगीष्ट।

लोचनस्थपदयेन भट्टन्दुराजसकाशत साहित्यमघीतमिति स्पष्टं प्रतीयते। एवं ब्रह्मविद्यां (वेदान्तं) भूतिराजात्, भूतिराजतनयाच्च शेवमतं, वामनाथता द्वैताद्वैततन्त्रम्, श्रीमदुत्पलाचायपुत्रात् लक्ष्मणगुप्तनाथाञ्च 1. See T. A. Comm. 1, 14, २. 'पित्रा स शब्दगहने कृतसन्निवेशः इति तन्त्रालोकटीकाकारः । ३. 'अथोच्यते ब्रह्मविद्या सदः प्रत्ययदायिनी। शिवः श्रीभूतिराजो यामस्मभ्यं प्रत्यपादयत्'। ४. 'श्रीनाथसन्ततिमहाम्बरधर्मकान्तिः श्रीभूतिराजतनयः स्वपितृप्रसादः' ५. आमर्दसन्त तिमहार्णवक णधारः स हेशिकैर कव रात्म जवाम नाथः'। ३ध्व०

१४

त्रिकदर्शनम्, भहृतताच्च नाटथ-वेदतत्वार्थञचाध्यगीष्ट। भट्टतौत सकाशादध्ययनावसरे काचन जनश्रुतिरेवं वर्तते-भट्टतौतेन बहवो विद्यार्थिनाऽध्यापिताः। तेषु अभिनवगुप्तपादस्य सब्रह्मचारी भवदेव नामा कश्चन विद्यार्थी अवर्तत। सोऽप्यभिनवगुप्तपाद इवातिवुद्धिमाना- सीतू। यथा स्ववाल्यावस्थायामभिनवगुप्तः सर्वानपि विद्यार्थिनो भीष- यन् 'बालवलभीभुजङ्ग' इत्यप नामाभजत, तथाऽयमपि भवदेवः तथा कुर्वन् तदेव नाम स्वयमप्यभजत ।अत एव भवदेवः स्वकृते तौताति- तमततिलके= मामध्ययनद्शायामुवाच बाचंदर्शि स्वप्ने। वालवलभोभुजङ्गापरनामा त्वमसि भवदेव ॥। इत्यात्मनो वालवलभीभुजङ्गापरनासभावत्वं कथयति। अ्स्य च निर्णयोऽस्मत्सम्पादनकर्मीभूते तौतातितमततिलकस्य द्वितीये भागे करिष्यते। एवमिमे स्वीयं सर्वमपि जीवनं शास्त्राध्ययन एव व्ययीकृत्य सर्वं. तोमुखं पाशिडत्यं सम्पाद्य जगति लब्घप्रतिष्ठाः, सर्वमपि जगत् हिमे- न्टुकुन्दकुमुदप्रस्पर्धिसत्कीर्त्या घवलयन्तः संख्यातीतान ग्रन्थान् प्रारौ- षुः । पभिविरचिताश्च प्रन्था: यथोपलम्भं निर्दिश्यन्ते-बोधपञचद शिका, मालिनीविजयवार्तिकम्, त्रिंशिकावृत्तिः, तम्त्रालोक, तन्त्रसा रः, धवन्यालोकलोचनम, अभिनवभारती, भगवद्गीतासङग्रह:, पर-

कर्मस्तोत्रम्, देहस्थदेवताचक्रस्तोत्रम् भैरवस्तोत्रम्, परमार्थद्वाद- शिका, परमार्थचक्रम्, मनुभवनिवेदनम्, तन्त्राख्या, घटकर्परकुलक. विवृतिः, कर्मकेलिः, शिवाद्विस्त्यालोचनम्, पूर्वपञ्चिका, पदार्थप्रवेश- निर्णयटीका, प्रकीर्णकविवरराम्, प्रकरणविवरणम्, काव्यकौतुकविव- रणम्, कथामुखतिलकम्, लघ्वी प्रक्रिया, भेदवादविवरणम्, देवी- सतात्रविवरणम, तत्वप्रकाशिका, शिवशक्त्यविनाभावस्तोत्रम्, वि. स्वप्रतिबिम्बवाद:, परमार्थसङग्रह:, मनुत्तरशतकम, प्रकरणस्तोत्रम्, बृहतीविमर्शिनी, नाटथालोचनम्, अनुत्तरतत्त्वविमर्शिनीवृत्ति:, इत्येव-

१. 'देवी त्रिशतिकेऽपि अस्य श्रीसोमानन्दपादेभ्यः प्रमृति त्रिकदर्शनवदेव गुरवः। त्रैयम्बकंप्रसर सागरवीचिसोमानन्दातमजोत्पलजलक्ष्मणगुप्त ना थः।

इति प्रमाणान्युपष्टम्भकानि।

१५

मन्यांश् ग्रन्धान् न्यभान्तसुः। एते च ग्रन्थाः स्पष्टममीषां कियान पा ण्डित्यप्रकर्ष इत्यवद्योतयन्त्येव। पतेषु लोचनमधिकृत्य :नाह्माभिरधिकं वक्तव्यम्। लोचनमामूल- चूडं यस्लम्यगधिगच्छति स एवालङ्कारिकगोष्ठीषु प्रथमगणनामहति। आनन्द्वर्धनाचार्यरुपदिष्टे प्रत्यग्रे गम्भीरे सर्वाङ्गीणसुन्दरे च पथि सञ्च- रतां कवितल्लजानाम् आलङ्कारिकाणञ्च लोचनमेकमेव सुमहत्साह्यमा- चरति। विना लोचनेन केवमालोकप्रकाशिते पथि सञ्चरन्नन्ध एव परिगण्यते यथा लोकः, तथाऽनेनापि लोचनेन विना ध्वनिमाग विहरन्तो महाकवयो भृशं क्लिश्येयुः। एताद्गशं क्लेशं दूरीकर्तुमेवाभिनवगुप्तपादै- र्लोचनं व्यरचि। अत्र चातिसरलया वचेभङ्गया, सर्वातिशायिन्या विषयोपपादनसरण्याऽतिवेलं विषयारसूपपादिता, खसिडतानि च वा- दिदन्तिनां विविधानि मतानि, स्थिरीकृतश्वानन्दुवर्धनाचार्यप्रवर्तिता घ्वनिमार्गः । लोचनकारणां काल: एतेषां जन्मतिथिः क्रिस्तो: पश्चात् एकादशशतकमिति सर्वेऽपीति- हासतत्वान्वेषिणो निरणैषुः। तत्रापि विशेषेण निर्णयः बृहतीविमर्शिन्या एतैविरचिताया अन्ते निदिष्टेन पद्येन भवति। तथाहि- इति नवतितमेऽस्मिन वत्सरेऽन्त्ये युगांशे तिथिशशिजलधिस्थे मागशीर्षावलाने। जगति विहित शोधामीश्वरप्रत्यभिज्ञां व्यवृशुत परिपूर्णी प्रेरितः शम्भुपादैः॥ इति पद्यं तद्ग्रन्थस्यान्त उपलस्यते। यथाऽत्र वाराणस्यां बाहस्प- त्यमानेन वर्षगराना प्रचलति, तथा काश्मीरेषु क्वचन साप्तर्षमानेन वर्षग- रना। इदानीञ्चात्र १६६७ तमो विजयनामा वैक्रमो घरलर:, तथा तत्र ५०१७ तमोवत्सरः परिगरायते। कल्यन्दप्रारम्भात् पञ्चविंशतिवर्षानन्तरं साप्तर्षमानेन वत्सरारम्भ:। अधुना ५०४२ तमः कल्यब्दः, तत्र २५ वषषु न्यूनीकृतेषु सत्सु ५०१9 तमो । वर्षस्ल्राप्तर्षमानेन सिध्यति। यथा हि सर्वैरण्यस्माभि: क्रेस्तवा्दे १६४० तमे सत्यपि, चत्वारिशचमो वर्ष इति व्यवहियते, तथा काश्मीरदेशस्था अपि ४०६० तमं वर्ष नवतितमो वर्ष इति व्यवहरन्ति। तथा च साप्तर्षमानेन नवतितमे (४०६०) वर्षे, तिथिशशिजलधौ ४११५ तमे कल्यब्दे, तदनुसारेण (१०१३ A, D.) कैदतवाब्दे मार्गशीर्षमासस्यावसाने बृहतीविमर्शिनी लोचनकारैनि, मितेत्यायाति।

१६

एवमेव स्वकृतक्रमस्तोत्रमैरवस्तोत्रयरन्ते - 'षटूषष्ठिनामके वर्ष नवस्यामसितेऽहनि। मयाऽभिगवगुप्तेन मार्गशीर्ष स्तुतः शिवः॥ वंसुरसपौषे कृष्णदश्यामभिनवगुप्ः स्तवमिमकरोत्। इति पद्यद्वयमुपलभ्यते। एतेनापि तेषां कालनिर्रायस्सुकरः । विशे- षश्चाभिनवगुप्ताचार्यविषये, श्रीमद्भिः K.C. पाण्डेयमहोदयैः सुपरि- श्रम्य ऐतिहासिकद्वशा अभिनगुप्तानामितिहासपासिडत्यतद्विरचितग्रन्थ- विवेचनादिकं सुविचार्य विरचितात् Abhinavagupta An Historical & Philosophical Study इति शीष कादनलपाद्ग्रन्थाद· वगन्तव्यः । लोचनस्याऽस्यातिप्रौढतया दुरवगाहत्वादध्येत भिरत्यन्तं कलेशोडनु- भूयत इत्यवगत्य महता परिश्मेण लोचर्नग्रन्थग्रन्थिविभेदिन्यौ तन्ममें- प्रकाशिके च वालप्रियादिव्यास्ननाम्न्यौ टिप्परायौ व्यतेनुः श्रीमन्तर्स्- हृदयतिलका रामषारका:, कवितार्किक चक्रवर्तिन: पं० महादेवशास्त्रि पादाश्च। उभे अपि टिप्पणी कियदुपकुर्वातेऽध्येतृवगस्य इति त एव जानीयुर्ग्रन्थस्यास्याध्ययनेन। मयापि तत्र तत्र विषयविवेचनमकारि। ग्रन्थस्यान्ते च कारिकार्धानां, ध्वन्यालोकलोचन्योरुद्धृतानां पद्या- नाञ्ञ यथोपलम्भं तत्तरस्थानप्रकाशिकाक्ज सूचों न्यवेशयम। एवं पूर्व- संस्करणान्यपेक्ष्य पाठतो विषयतश्च सुन्दरमेवेदं संस्करणं समपादि मया, तथापि मनुष्यमात्रसुलभा दोषा भवेयुरेव। अतर्सर्वानपि विद्वन्मणीन् सविनयं साक्षलिबन्द्वञ्चाभ्यथयें यत् श्रीमन्तो मदीयान दोषान विस्मृत्य मामनुगृहकन्त्विति। प्रणतिसमर्पणम् एतर्संशोधने तत्र तत्र समुत्पन्नान संशयसन्दोहान समुत्सार्य नितान्तमुपकृतवद्भथः मय्यहैतुकोमनुपमाञ्च, कृपाद्वष्टि नित्षिप्य काशो- हिन्दू विश्वविद्यालये महामानसैः पण्डित श्रीमदनमोहनमालवीयमहोद्यः प्रांतष्ठापिते मां मीमांसाध्यापकस्थाने नियुक्तवदयः, तलस्पर्शिपारिड- त्यभरसम्पादितयशःप्रवाहपरिप्लावितदिगन्तेभ्यः, पवित्रमयजीवनेभ्यो महामहोपाध्यायपदालङकृतेभ्यः काशीहिन्दूविश्वविद्यालये संस्कृतवि- भागाध्यक्षेभ्यः पूज्य श्रीप्रमथनाथतर्कभूषणमहोदयेभ्यः, बाल्यादेवारस्य

१. पथयमिदमेवमेव सर्वासु मातृकासूपलभ्यते। ?. Chowkhamba Sanskrit Studies Vol. I.

१७

मां स्वान्त एव निवेश्यात्मजादपि स्वकीयात् शतगुणं सहस्रगुएं वाधिक प्रेम मयि नित्िप्याशनवसनादिप्रदानपुरस्सरं पूर्वमुत्तरञ्च तन्त्रं ये सम- ध्यापयन माचारञ्च शिष्टपरम्पराप्राप्तमशिक्षयन, येच समुपादिशन लोकयात्रपयोगिनीं व्यवहारपद्धतिम, येषाञ्ञान्ते वसन् विशेषतः पुस्त. कसंशोधनादिकार्य समध्यगीषि, तेभ्यो जगति विश्रुतसत्कीर्तिभ्य: प्रातःस्मरणीयेभ्यः वेदविशारदपण्डितलार्वभौममीमांसाकेसर्याद्यनेको पाधिविभूषितेभ्यः पूज्यपादाचार्यचररोभ्यः पं० श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिवर्येभ्यः, दवीयममूल्यमपि समयमविगराय्य यैरिदं सदयं, सहार्दश्च साहित्यं न्यायशास्त्रञ्चाध्यापितोऽहं, येषाञचानुपमया कृपानिझरिण्या धवन्या- लोकस्यास्य संशोधनं संवृत्तम्, तेभ्यः श्रोगुरुचरेरोभ्यः साहित्यव्याक

देभ्यश्चान्यत्किमपि प्रत्युपकर्तुमनीशानः केवलमहं मदीयं, हृदयाब्जकोर्श तेषां चरणारविन्देषु सप्रश्रयं सश्रद्धञ्च समुपहरामि। करालेऽप्यस्मिन कलिकाले उपद्रवतशतैस्लवंतस्समाकीर्णडपि जग- ति स्वकुलपरमपरागतां संस्कृतसाहित्य दार्शनिकग्रन्थ समुद्धरणश्रद्धां मात्रयाप्यनुत्सृज्यताद्ृशानामत्युच्तमानां ग्रन्थानां लोकोपकारधिषरायैव केवलं मुद्रो प्रकाशने च बद्धपरिकरं, चौखम्बापुस्तकावल्यधिपं श्रेष्ठि- कुलभूषणं श्रीजयकृष्णदासहरिदासगुप्तमहोदयं सानुजं सपुत्रपौत्रञचै. ताद्वशात्युत्तमकार्यकररे भूयो भूयः प्रोत्साह्यन्नापूरयंश्चाशीः पुञजै- विरमामि।

वाराणसी हनुमद्धट्टः इति विद्ज्जनानुचरो आषाढ़कृष्ण ११ वै० सं. १९९७ विधेय: पह्टाभिरामशास्त्री

٢

श्रीरस्तु विज्ञापना सलोचनोऽयं ध्वन्यालोकः समेषामपि साहित्यप्रन्थानामुपनिषद्भूत इति नावि दितं विदुषाम्। तत्रध्वन्यालोककृती राजानक श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यस्य लोचनकर्तृणां महामाहेश्वराचार्य श्रीमदभिनवगुप्तपादानाश् जीवनचरित्रादिकं बहुभिर्निरूपितचर- मिति न वितन्यते। लोचनव्याख्यायाः बाळप्रियाया रचयितन् अर्मत्तातपादानधि कृत्यात्र किश्चिदुच्यते। रामाभिधाना: षारकजातीया इमे ( इय जातिः केरलमात्रप्रसिद्धा ) १८६७ तमे किस्ताब्दे गोश्रीराष्ट्रान्तर्गतस्रज्ञमप्रामे ब्राह्मणोत्तमाज्जनिमलभन्त। बाल्ये स्वगृहस्था एव अधिगतप्राथमिकसंसकृतपाठाः एकादशे वयसि श्रोगोश्रीशवराणामावासभूर्ता प्रथिता पूर्णत्रयीपुरीमिमामाजग्मुः । तत्र तत्काले गो श्रीराजकुमाराणं गीर्वाणभाषाध्यापकात् स्वमातुलादेः काव्यं ज्योतिश्शास्त्रं, सिद्धान्तकौमुद्यादिक पूर्वतनश्रीगोश्रीमहाराजात दिनकरीपर्यन्तं न्यायश/स्त्रव्वाध्यगीषत। ततः श्रीमहाराजास्थानपण्डितस्य श्रीमध्वा चार्यस्य सविधे इदानीन्तनश्रोमद्युवराजेन सह गादाघर्या पश्चलक्षण्यादिकमधीत- वन्तः। त्रयोविशे वयसि पुनः श्रीशेषाचार्यपाठशालायां महाराजेनाथ्यापकपदे नियु- कास्तत्र गो श्रीराजकुमारान् तद्राजकुमारीं चाध्यापयामासुः। अस्मिन् काले पण्डितसार्वभौमेन गत श्रीराजर्षिणा पण्डितमणिपरीक्षिदपरखय श्रीरामवर्मराजकुमारादीना गादावर्याद्युपरि अ्रन्थाध्यापनाय शतकोटिकर्तृ श्रीरामशा- स्त्रिर्णा प्रशिष्यो नैयायिकाप्रेसरः श्रीशठकोपाचार्यस्समानीयात्र नियुक्ः । ततश्चेमे राजकुमारादिभिस्समं ततसविधे च कौश्चिद्वर्षान् पठनचिन्तनादिकं कुर्वन्तः कांश्षित दिनकर्यादिकं पाठ्यन्तश्च न्योयशास्त्रे समधिकां व्युत्पत्तिमव्यगच्छन्। तदानीं श्रीप- रिक्षिद्राजकुमाराणां निरतिशयं सौहार्द सम्पादयद्विरेतैस्तैः सह शाकुन्तलादि साहित्य- प्रन्थानामर्थचर्चा शाकुन्तकव्याख्यां च कुर्वद्धि: स्वयश्च कुवलयानन्दकाव्यप्रकाशाय लङ्कारप्रन्थेषु कृतपरिश्रमः अलङ्कारशास्त्रेऽपि नितान्तं नैपुण्यं समासादि। कांश्षित् तद्प्रन्थानध्यापयद्भिरमीभिः कुवलयानन्दादिप्रन्थानां शुर्द्धा पाठरी्ति सम्पाद्य व्या. ख्याकरणादिषु प्रयतमानैश्वाभावि। पुनः षटत्रिंशे बयसि एरणाकुलदेशस्थायामाञ्गलेय· महाकलाशालायां प्रधानसंस्कृताध्यापकपरद प्राप्ताः क्रमेण तन्नापि शिष्यसम्पदा यशसा चालड्कृता अवर्तन्त। तस्मिन्नवसरे साहित्यशिरोम्यादिकक्ष्यायां पाट्यतया नियमितं ध्वन्यालोक कांश्षित् पाठथितुमुपक्रममाणा एते बोम्बानरासमुद्रितमशुद्धिबहुलं तत् पुस्तकमवलोक्य ध्वन्यालोकं लोचनं च शुद्धीकर्तुमुद्युक्तवन्तः। महता प्रयासेन केरलेषु प्रन्थालयेभ्य स्तालीपत्रलिखितान् पश्चर्षास्तद्प्रन्थान् लोचनस्य प्रथमोद्योतपर्यन्तं कौमुदीनामकमा- दितः किश्विद्भागस्याञ्ञननामकें च व्यारयानं समपोपदन्। लब्घेषु सर्वेष्वपि अ्न्थेषु प्रायः एकैव पाठरीतिरासीवू।

२०

सलोचनस्य थ्वन्यलोकस्य पठनपाठनादिना प्रचुरः प्रचार: केरलेषु पुरैवासीदित्य- नेनाभ्यूहितुं शक्यमेव। ततशशुद्धां पाठपद्वतिमुपलभ्य लोचनस्य विद्यार्थ्युपयोगिनी काश्चन व्यारयां विरचयितुं मतिमकषत। कौमुद्यादिकं यावतलव्घं तावत्ततः समीची- नमूरीकृत्य पुनः स्वयं चालोच्य दुववगाहासु कासुचित् लोचनपटि्क्षु श्रीपरीक्षिद्राज- कुमारादिभिस्सहार्थ पर्यालोच्य च विरचितयाऽनया बालप्रियया गहनं लोचनं बालसुलभं व्यधुः। एतेषां पाण्डित्यमनुपश््यता पूर्वतनश्रीगोश्रीराजरषिणा सहृदयतिलकामिर्धं बिरुद- मेभ्यो ददे। १९२२ तमे किस्ताब्दे मद्रपुरागतेन तदानीन्तनाजलेयचक्रवर्तितनूजेन युवरा- जेन एड्वेर्डभिधानेनाष्टमेन एतेषां गैर्वाणीपण्डिताग््यत्वमाकलथ्य रत्नखचितं सुवर्ण- कङ्कणं सात्वाभिधानक्षौमतल्लजाभ्यां सह दत्वा सम्मानिताः । किश्वात्रत्य संस्कृत कलाशालाविद्वत्समित्या पण्डितराजारूयं विरुदमेम्योऽदीयत। यथाकाळम् (पश्चपश्चाशद्वयःपूर्तौ) आजलेय कळा शालायाम ध्यापकपदाभरिवृ त्ताश्चैते पूर्णत्रयीपुर्यामस्यामेव वासं स्थिरमकाषुः । यतो यद्गृहजातैः पुरुषैर्हि गो श्रीवंशजातानां संस्कृताक्षरपठनारम्भरूपविद्यारम्भादिक निर्वतयितव्यमिति तदप्येतैरे- व निर्वाह्यम्। किंचात्रैतेषामन्तेवासिनस्सुहृदश्च बहवो राजकुमारादयो विद्यन्ते। तदा- प्रमृत्यपि शास्त्रप्रतिपत्त्यैव स्वसविधमागतानां न्यायालङ्वाराध्यापनादिना कालमतिवा- हयन्तोऽवर्तन्त। सप्तत्यधिकवयस्का: किश्चिदस्वस्थशरीरा अप्येते सम्प्रत्यप्यध्यापना- दिक "महो" कुर्वन्ति। शिरोमण्यादिपरीक्षकपदन्चैतेSलड्कृत वन्तोSलक्कर्वन्ति चे. त्यास्तामिदम्। एतैः विरचिताः प्रन्थास्त्वेते- शतालक्कारोदाहरणभूतं रामवमेशतकाव्यं खण्डकाव्यम्, शाकुन्तलव्यरया, माळविकाग्निमित्रव्याख्या, एतत्रयं मुन्रितम्। विक्रमोवेशीयव्याख्या, रत्नावळी- टिप्पणी, कूवलयानन्दतच्चन्द्रिकयोर्व्याख्या, चित्रमीमांसाटिप्पणी, दिन करीयटिप्पणी, व्युत्पत्तिवादटिप्पणो, इय लोचनव्याख्या च। श्रीभागवतसारसङ्गहरूपस्य केरल प्रसिद्धस्य नारायणीयस्य च विस्तृता व्यारया विरच्यमाना वतते। अस्या अपि सनाप्तिरचिरादेव भविष्यतीति।

Tripunittura के. नाराधण पिषारटि M.A. Cochin State 23-2-40 संस्कृतम हापाठशालाध्यक्षः

सलोचनध्वन्यालोकगतानां, विषयाणां सूची षिषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् १ भाकशब्दार्थविवेचनम् २९ काव्यात्मभूतध्वनिविषये मतभे- ३१ दप्रदरशनम् ९ भाक्वादप्रवृत्तौ भामहवामनादिम-

बोधकरवं नास्ति, वाच्यव्यतिरि- तोपन्यासपुरस्सरं हेतूपन्यासः ३२

क्तं व्यपर्यं सदपि तद्धाक्तम्, प्रधानविप्रतिपत्तिप्रकारेषु तृतीयप्र.

असाधारणधर्मप्रकारेण तनिरू- कारोपन्यासः ३३

पयितुमशक्यत्वात्तदभाव एवेति मतत्रये उत्तरोत्तरं भव्यबुद्धित्व- ३४ त्रयाणां प्रधानविप्रतिपत्तिप्रका- निरूपणम् 'तत्स्वरूपं व्रमः' इत्यनेभानुबन्ध- राणां निरूपणम् १४ तत्र प्रथमविकत्पस्य त्रैविष्यप्रति- चतुष्ट्यप्रदर्शनम्, 'सहृदयमनः प्रीतये' इति भागस्य व्याख्या; च ३५ पादनम् एतेषु 'शब्दार्थमये कांव्ये शब्दार्थ- १५ सहृदयशब्दार्थनिरुक्ति: ३८

गुणालङ्कारापेक्षया कस्यचिदन्य- रसचर्वणाया एव मुख्यभूतात्मश्व-

स्य शोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वने- मित्युपपादनम् ३९

रभाव' इत्यभाववादिनां यः प्रथमः साधु काव्यनिषेवणस्यानन्दस•

कल्प: तननिरूपणम् ४०

'स्वरूपेणैव थ्वनेरभाव' इत्यभा- १६ म्पादकत्वोपपादनम् 'सहृदयानामानन्दो मनसि लभतां

ववादिनां यो द्वितीयः कल्पः . इति वृत्ति्रन्थस्थानन्दपदस्य तस्य निरूपणम् विशेषार्थप्रतिपादनम् द्वितीय कत्पस्याभिप्रायान्तरवर्णनं २१ ४१ ध्वनिं निरूपयितुंभूमिकारचनम् ४२ तत्खण्डर्न च सहृदयश्ल,ध्यस्यैवार्थस्य काव्या 'काव्यशोभाकारिषु शब्दार्थालक्का- २४ त्मत्वव्यवस्थापनम् ४४ रगुणेग्वन्तर्भाव।द्ध्वनेरभाव' इति निरुक्तस्यार्थस्य वाच्यः प्रतीयमा- तृतीयकल्पनिरूपणम् २५ नश्चेति द्वैविष्य प्रतिपादनम् ४६ 'वाच्यव्यतिरिकं व्यन्ञयं सदपि तत्र वाच्यस्यात्र अ्रन्थे प्रतिपादनं तद्धाकतम्' इति प्रधानविप्रतिप- नास्तीति कथनम् ४७

त्तिप्रकारेषु द्वितीयप्रकारनिरु वाच्यार्थात्प्रतीय मानार्थस्यान्यस्वो- पणम् २८ पपादनम् ४८

४ ६व०

२२

विषया: पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् प्रतीयमानस्यार्थस्य वस्त्वलङ्कारर व्यज्ञयस्य सत्यपि प्राधान्ये वा साद्यात्मत्वेन विभागकरणम् ५० च्यवाचकतद्भावस्य प्रथमोपादा• विधिरूपे वाच्ये प्रतिषेधरूपस्य ने सदृष्टन्तं बीजोपन्यासः ९९ ५२ व्य प्थार्थस्य वाच्यार्थ प्रतीतिपूर्व- 'भ्रम धार्मिकेशि गाथाव्याख्या- कत्वोपपादनम् १०० नम् ५४ वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकतवेऽपि व्य· 'भ्रम धार्मिकेशति गाथारयां प्रती जथार्थक्य प्राधान्यव्याकोपाभा- यमानस्य निषेधरूपार्थस्य मीमां वप्रतिपादनम् १०१ सकमतेन लाक्षणिकत्वादिशङ्का ५५ ध्वनिकाव्यस्य लक्षणकथनम् १०३ पूर्वो काभिहितान्वय वादिमतख- भट्टनायक्मतदूषणपुरससरं शब्दा- ण्डनम् ५६ थंयोर्भयोरपि ध्वननव्यापारस. अन्विताभिधानवादिमतेन शङ्का द्वावोपपादनम् १०४ तत्खण्डनच्च ६४ चारुत्वप्रतीते: काव्यात्मर्वाज्गीक 'भ्रम धार्मिक' इत्यत्र भट्टनायकम- रणम् १०५ तप्रदर्शन तत्खण्डनश्व ६८ समासोक्त्याक्षेपानुक्तनिभित्तविशे· प्रतिषेधरूपे वाच्ये विधिरूपव्य- षोक्तिपर्यायोक्तायल क्वारेषु ध्व- अथस्योदाहरणम् तद्व्याख्या च ७१ नेरन्तर्भावशङ्कानिराकरणाय 'उ- विधिरूपे वाच्येऽनुभयरूपस्य व्य- पसर्जनीकृतस्वार्थौ' इति कारि- जयस्योदाहरणं, तद्व्याख्या च काभागव्य यानम् १०८ प्रतियेवडवे वाच्येतमयरूपस्यो. समासोक्तौ व्यपयानुगतवाच्यदथ- दाहरण तद्ल्यार्या च ७४ व प्रधान्य प्रतिपादनम् १०९ विषयभेदादपि व्यज्ञयस्य वाच्या द्वेदप्रतिपादनं, तदुदाहरणश्च आक्षेपे पूर्वोक्तप्राधान्य प्रतिपाद नम् १११ रसभावतदाभासतत्प्रशमादीनाम- ७६ अनुक्तनिमित्तायां विशेषोक्ती त- भिधेय सामर्थ्योक्षिप्तत्वप्रतिपादनम् ७८ त्प्रतिपादनम् ११७ रसस्येव काव्यात्मत्वमितिहासव. पर्यायोक्ते प्रतीयमानस्य व्यज्ञय- लात्प्रसाधनम् स्य ध्वनावन्तर्भावः, ध्वनेस्त- प्रतीयमानस्य रसस्य काव्यास्मत्वं ८४ त्रान्तर्भावो नास्तीति निरूपणम् ११८ सहृदयानुभवसिद्धमिति निरूपणम् ९१. अपह्वतिदीपकयोस्तत्प्रतिपादनम् ११९ काव्यार्थत त्वज्ञानामेव प्रतीयमाना- एवं सङ्कराधलङ्कारेषु व्यङ्गयस्य थप्रतीतिर्नान्येषामिति निरूपणम् ९३ १२३ पूर्वोक्ताना विषयाणां संक्षेपेण प्र. ९७ तिपादनम् १३०

२३

विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठभू प्रकारान्तरेणालद्वारणा ध्वेनेश् ता. दात्म्य निराकरणम् १३१ दाहरणतत्समन्वयौ १६७ 'सूरिभि: कथित' इति कारिकाभा अस्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यो- गव्यारुया १३२ दाहरणतत्समन्वयौ १७२ नाद शब्दवाच्यानां स्फोटाभिव्य- अकानां वर्णानां ध्वनिशब्दवाच्य- विवक्षितवाच्यध्वनेविभागः १७४

त्वभिति वैयाकरणमतोत्थापनम् १३३ रसभावतदाभासतत्प्रशमादीना-

पूर्वो कमतदूषणम् मुदाहरणानि १७५ १३५ अविवक्षितवाच्यः विवक्षितान्यप- रसवदाद्यलङ्कारेषु रसध्वनेरनन्त.

रवाच्यशचेति ध्वनेभेदद्वय कथनम् १३६ र्भावकथनम् १८०

पूर्वो कयोर्विभागयोषदाहरणम् १३७ रसविषये भट्टनायकमतोपपादनम् १८२

भाक्तपक्षवादिमतदूषणोपक्रमः १४० पूर्वो क्तम त खण्डनम् १८४

भक्तेर्ध्वनेश्व वैलक्षण्य प्रतिपादनम् १४१ रसवदाद्यलक्कार खरूपकथनम् १९१

भक्तेर्ध्वनिलक्ष णत्व खण्डनम् १४२ रसवदल क्वारविभागोदाहरणे १९३ उपचरितशब्दप्रयोगस्थले ध्वन्य- ध्वनेः उपमाद्यलङ्काराणा, रसव- भावप्रतिपादनभ् १४६ दलङ्कारस्य च विभक्तविषय- लक्षणाव्यापारस्य ध्वननव्यापार त्वोपसंहारः १९८ स्य च भिन्नविषय कत्वप्रतिपा अलङ्कार्यध्वन्यपेक्षया गुणालक्का- .दनम् १४८ भक्तेर्ध्वलक्षण कत्वेऽव्याप्ति प्रदेर्शनम्१५१ राणां पार्थक्योपपादनम् २०४

गौणलाक्षणिकयोभेंद प्रतिपादनम् १५२ लक्षणास्वरूपविभागविचार: १५३ नामुत्तरोत्तरं श्रौष्ट्यप्रतिपादनम्,

रत्यादिप्रती तेश्शब्दतवमनङ्गीकुर्व- तेषां माधुर्याश्रितत्वप्रतिपादनश्व २०७

तो मीमांसकस्य मतम्, तद्दू- रौद्रवीराद्धतेषु ओजोगुणव्यव- षणच्च १५५ स्थितिः, तदुदाहरण्च २०८

रसप्रतीतेर लौकिकतवोपपादनम्। १५८ प्रसादगुणस्य सवरससाधारण्य- प्रतिपादनम् २१२

प्रतिपादनम् १६१ श्रुतिदुष्टादीनामनित्यदोषाणां ध्व-

तृतीयाभाववादिनो मतदूषणम् १६२ न्यात्मनि श्ङ्गारे हेयत्वप्रदिपा-

द्वितीयोद्द्योतः दनम् २१४

अविवक्षितवाच्य प्रभेद प्रतिपादनो- विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेर-

पक्रमः १६५ ज्ञानामानन्त्य प्रतिपादनम् २१५

२२

विषया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् प्रतीयमानस्यार्थस्य वस्त्वलक्कारर· व्यञ्ञयस्य सत्यपि प्राधान्ये वा साद्यात्मत्वेन विभागकरणम् ५० च्यवाचकतद्भावस्य प्रथमोपादा. विधिरूपे वाच्ये प्रतिषेधरूपस्य ने सदृष्टन्तं बीजोपन्यासः १९ ५२ व्य प्थार्थस्य वाच्यार्थ प्रतीतिपूर्व- 'भ्रम धार्मिकेशति गाथाव्याखूया- कत्वोपपादनम् १०० नम् ५४ वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकतवेऽपि व्य. 'भ्रम धार्मिकेशति गाथायां प्रती प्थार्थक्य प्राधान्यव्याकोपाभा- यमानस्य निषेधरूपार्थस्य मीमां वप्रतिपादनम् १०१

सकमतेन लाक्षणिकत्वादिशङ्का ५५ ध्वनिकाव्यस्य लक्षणकथनम् १०३

पूर्वो काभिहितान्वयवादिमतख- भट्टनायकमतदूषणपुररसरं शब्दा.

ण्डनम् ५६ थयोरुभयोर पि ध्वननव्यापारस.

अन्विताभिधानवादिमतेन शङ्का द्वावोपपादनम् १०४

तत्खण्डनघ्च ६४ चारुत्वप्रतीते: काव्यात्मरवाज्ञीक

'भ्रम धार्मिक' इत्यत्र भट्टनायकम- रणम् १०५

तप्रदर्शनं तत्खण्डनश्व ६८ प्रतिषेधरूपे वाच्ये विधिरूपव्य- जथस्योदाहरणम् तद्व्याख्या च ७१ नेरन्तर्भावशङ्कानिराकरणाय 'उ-

विधिरूपे वाच्येऽनुभयरूपस्य व्य. पसर्जनीकृतस्वार्थौ' इति कारि-

अयस्योदाहरणं, तद्व्यारुया च ७३ काभागव्या ्यानम् १०८

प्रतिषेधरूपे वाच्येऽनुभयरूपस्यो० समासोक्तौ व्यअ्थानुगतवाच्यस्यै-

दाहरणं तद्व्यार्या च ७४ व प्रधान्य प्रतिपादनम् १०९

विषयभेदादपि व्यञ्ञयस्य वाच्या भक्षेपे पूर्वोक्तप्राधान्यप्रतिपाद-

द्वेद प्रतिपादनं, तदुदाहरणञ्च नम् १११ ७६ अनुक्तनिमित्तायां विशेषोक्तौ त- रसभावतदाभास तत्प्रशमादीनाम- भिधेय सामर्थ्याक्षिप्तत्वप्रतिपादनम् ७८ त्प्रतिपादनम् ११७

रसस्यव काव्यात्मत्वमितिहासब- पर्यायोक्ते प्रतीयमानस्य व्यज्ञय- स्य ध्वनावन्तर्भावः, ध्वनेस्त- लात्प्रसाधनम् ८४ प्रतीयमानस्य रसस्य काव्यात्मत्वं त्रान्तर्भावो नास्तीति निरूपणम् ११८

सहृदयानुभवसिद्धमिति निरूपणम् ९१ अपह्वतिदीपकयोस्तत्प्रतिपादनम् ११९

काव्यार्थतत्वज्ञानामेव प्रतीयमाना- एवं सङ्कराधलङ्कारेषु व्यङ्ञथस्य

र्ंप्रतीतिर्नान्येषामिति निरूपणम् ९३ प्राधान्येनाविवक्षितत्वनिरूपणम् १२३ पूर्वोक्तानां विषयाणां संक्षेपेण प्र. व्यङ्गचक्य प्राधान्यप्रतिपादनम् ९७ तिपादनम् १३०

२३

विषया: पृष्ठम् विषया: प्रकारान्तरेणालद्वारणां ध्वेनेश्व ता- अर्थान्तरसंक्रमिताविवक्षितवाच्यो पृष्ठम्

दात्म्य निराकरणम् १३१ दाहर णतत्समन्वयौ १६७ 'सूरिभिः कथित' इति कारिकाभा- अश्यन्ततिरस्कृताविवक्षितवाच्यो- गव्यारया १३२ नाद शब्दवाच्यानां स्फोटाभिव्य- दाहरण तत्समन्वयौ १७२

अकानां वर्णानां ध्वनिशब्दवाच्य- विवक्षितवाच्यध्वनेविभागः १७४

त्वभिति वैयाकरणमतोत्थापनम् १३३ रसभावतदाभासतत्प्रशमादीना-

पूर्वो कमतदूषणम् १३५ मुदाहरणानि १७५

अविवक्षितवाच्यः विवक्षितान्यप. रसवदाद्यलङ्कारेषु रसध्वनेरनन्त.

रवाच्यश्चेति ध्वनेर्भेदद्वय कथनम् १३६ र्भावकथनम् १७०

पूर्वो क्तयोविभागयोरदाहरणम् "१३७ रसविषये भट्टनायकमतोपपादनम् १८२ भाक्तपक्षवादिमतदूषणोपक्रमः १४० पूर्वो कम त खण्डनम् १८४ भक्तेर्ध्वनेश्व वैलक्षण्य प्रतिपादनम् १४१ रसवदादयलक्कारखरूपकथनम् १९१ भक्तेर्ध्वनि लक्ष णत्व खण्डनम् १४२ रसवदल क्वारविभागोदाहरणे १९३ उपचरितशब्दप्रयोगस्थले ध्वन्य- ध्वने: उपमादयलङ्काराण, रसव भावप्रतिपादनम् १४६ दलङ्कारस्य च विभक्तविषय- लक्षणाव्यापारस्य ध्वननव्यापार त्वोपसंहारः १९८ स्य च भिन्नविषय कत्वप्रतिपा . दनम् अलक्कार्यध्वन्यपेक्षया गुणालङ्का- १४८ भक्तेर्ष्वलक्षण कत्वेऽव्याप्ति प्रदेरशनम् १५१ राणां पार्थक्योपपादनम् २०४

गौणलाक्षणिकयोभेंद प्रतिपादनम् १५२ लक्षणास्वरूपविभागविचार: १५३ नामुत्तरोत्तरं श्रौष्ट्यप्रतिपादनम्, तेषां माधुर्याश्रितत्व प्रतिपादनश्व २०७ तो मीमासकस्य मतम्, तद्दू- रौद्रवीराद्भुतेषु ओजोगुणव्यव- षणञ्च रस प्रतीतेर लौकिकत्वोपपादनम्। १५५ स्थितिः, तदुदाहरणञ्च २०८

ध्वने: भक्त्युपलक्षितत्वस्वीकारे· १५८ प्रसादगुणस्य सर्वरससाधारण्य-

डलक्वाराणां लक्षणकरणवैय्यथर्य- प्रतिपादनम् २१२

प्रतिपादनम् श्रुतिदुष्टादीनामनित्यदोषाणा ध्व- तृतीयाभाववादिनो मतदूषणम् १६१ न्यात्मनि शक्गारे हेयत्वप्रदिपा- द्वितीयोद्द्योत: १६२ दनम् २१४

अविवक्षितवाच्य प्रभेद प्रतिपादनो- विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेर- पक्रम: १६५ ज्ञानामानन्त्य प्रतिपादनम् २१५

२४

विपया: पृष्ठम् विषया: पृष्ठम् शभ्तारस्य स्वगतभेदविभागः, दीपकाद्यलक्वारेऽन्तरस्य गम्यमा- सुरतविरहणजलक्री डामान कादी नत्वेऽपि ध्वनिव्यपदेशाभाव. मिरूपणम् २५९ प्रतिपादनम् २१६ पूर्वोक्तविषयापवादनिरूपणम् २६० अभिलाषेरष्यादीनां विप्रलम्भश- उपमाक्षेपोसप्रेक्षादिध्वनिनिरूपणम् २६२ आरान्तर्गतत्वकथनम् २१७ अलङ्कारथ्वनेः प्रयोजनवत्त्वप्रति भभ्ाराज्जेषु अनुप्रासस्य व्यजक पादनम् २७८ त्वाभाषोपपादनम् २१८ वस्तुमात्रेणालद्काराणं व्यज्तथत्वे विशेषतो विप्रलम्भशङ्गारे यम- ध्वनिव्यपदेशः, अलङ्कारान्तर- कादौना प्रतिषेध: २१९ व्यज्ञयभावे तु ध्वन्यभत्वमिति र साक्षिप्ततयोपत्तस्य बन्धस्य ध्व. भेदोपपादनम् २७९ न्यलङ्ारत्वोपपादनम्, तदु- विवक्षितवाच्याभासविवेकोपक्रमः, दाहरणच्च पूर्वोक्तविषयाणां सङ्गहेण प्रति- पूर्वोक्तध्व निसङ्कलीकरणञ् २८१ अविवक्षितवाच्याभासविवे कः पादनम् २२२ २८५

रूपकादीनामलङ्काराणां शक्गार- ध्वन्युपसंहारः २८६

व्यजकरवोपपादनम्, तन्निवे- तृतीयोद्द्योतः श प्रकारश्र २२३ अविवक्षितवाच्यस्य सोदाहरणं

भेदविभाग: पद प्रकाशत्वादिनिरूपणम् २८९

शब्दश क्तिमूल कानुरणनध्वनेः शे- २३४ पूर्वो कस्य वाक्य प्रकाशकत्वोदाह-

षस्य च विभिन्नविषयकत्व- रणानिरूपणम् २९३

प्रतिवादनम्, तदुदाहरणश्च २३५ विवक्षिताभिधेयस्यानुरणनरूपष्य- अथस्य शब्दशक्त्युद्धवे पदप्र

निरूपणम् २४७ काश कस्व निरूपणम् २९६ अस्मिन्नेव व्वनौ तृतीय प्रकार- पूर्वोक्तस्य वाक्यप्रकाशकत्वनिर- निरूपणम् २५१ पणम् २९७

अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यप्रथ- पूर्वोक्तस्य कविप्रौढोकिनिष्पन्र

स्य विभाग: २५४ शरीरस्यार्थेशक्त्युद्धवे पदवाक्य- प्रकाश कत्वनि० शरीरस्योदाहरणम् पूर्वोक्कस्य स्वतस्सम्भविशरीरार्थ- २९८

२५५ शक्स्युद्धवे पदप्रकाशकत्वनि० २९९

२५६ तस्यैव वाक्यप्रकाशत्वरूपणम् ३०० काव्यविशेषस्य ध्वनेः पदप्रकाश पणम् २५७ स्वानुपपत्तिश क्कापरिहारौ ३०१

२५

विषया: पृष्ठम् विषया: पूर्वोकानां चिषयाणां सड्परहेण विरोधिनां पदार्थोनां सोदाहरणं पृष्ठमू

प्रतिपादनम् ३०२ प्रतिपादनम् वर्णाना रसव्चोतकत्वोपपादनम् ३०३ पूर्वोक्तविषये उदाहरणप्रदर्शनम् ३०४ पूर्वोक्तविषयाणां सब्प्रहेण प्रति- ३६१

पादनम् पूर्वोक्तविषयस्य सोदाहरणं प्रति- ३६४ सछ्घटनास्वरूपोपपादनम् ३०९ माघुर्यादिगुणानाश्रित्य संघटनाया प्रसवकथनम् ३६५

३१० रसादीनां विरोधिरसादिभिस्समा-

सुणानां संघटनायाथ् भेदोपपादनम्३११ वेशसमावेशयोः क्रमप्रदर्शनम् ३१७ रसाभिव्य अ्ञकाना गुणानामाश्रय- साधारण्येन परस्परं विरुद्धयो रस- चर्चा ३१३ योरपि समावेशप्रकारकथनम् ३८० संघटनानियमे हेतुकथनम् ३,१८ पूर्वोक एव विषयेऽसाधारण्येन संघटनामान्ये प्रसादस्यावश्यक. समावेश प्रकारकथनम् ३८७ त्वप्रतिपादनम् ३२१ एकप्रबन्धस्थयो रसान्तरव्यवहि- संघटनाया औचित्यं नियामकान्त- तयो रसयोः परस्परं निर्विरो- रमिति प्रतिपादनम् ३२३ घित्व प्रतिपादनम् मुक्त कसन्दानितकविशेषककलाप- शमाररसे सवथा विरोधिरससमा - ३९५

ककुलकादीनां सरूपविवेक: ३२४ गध्यकाव्येष्वपि संघटनाया औचि- वेशप्रतिषेध: ३९६

स्यमेव नियामकमिति निरूपणम् ३२६ शरज्गारविरोधिनि रसे श्ग्गाराप्जस-

अलक्ष्यक्रमध्वनेरितिकर्तव्यता प्र. मावेश्ोन दोषायेति प्रतिपा

तिपादनम् दनम् ३२९ निरुक्तप्रकारेण रससमावेशे कवेः ३९९ प्रबन्धस्य रसाभिव्यअ्नकत्वे हेत्व- न्तरकथनम् ३३५ क्वापि प्रमादित्वाभावप्रतिपाद- सुखप्रतिमुखमभोदि सन्धीनां तद- मानाथ्च काव्येष्ववश्यकस्वप्रति- रुसादिनात्पर्येण संनिवेशितानां वृ. नम् ४००

पादनम् ३३६ तीनां नाटथकाव्ययो: शोभाव- सन्धीनां तदमानाञ्च स्वरूपविवेक:३३८ हत्वप्रतिपादनम् प्रबन्धस्य रसव्यज्जकतत्रे उद्दीपन- ४०१

प्रशमनयोस्सोदाहरणं हेतुत्वप्रति- वाच्यव्यतिरिक्तस्य व्यअ्थस्यापि भानमेकयैव वृत्त्या भवतु, किं पादनम् सुप्तिड्व चन कार कसमा सादी ना म पि ३४१ व्य अनाव्यापारस्वी कारेणेत्याक्षेपः, सोदाहरणं व्यञ्जकत्वप्रतिपाद. तत्समाधानव्च ४०५ नम् वाक्यस्य व्यञ्जकत्वमनज्ञोकुवतो रसादीन् बन्धुमिच्छतः कवेः वि- ३४७ मीमासकस्याक्षेप रतत्समाहितिश् ४१३ रोधिपरोहारे दष्टिशवश्यकीति प्र- व्यज्जकत्वगौणत्वयोः स्वरूपतो वि- तिपादनम् ३६० षयतश् भेदोपपादनम् ४२३

२६

विषया: पृष्ठम् विषयाः पृष्ठभ्

व्यज्ञथव्य अ्जकयोर्याधातथ्येन स्व. चतुर्थोद्द्योत :- रूपविवेक: ४४३ ध्वनेर्निरु- त्रिविधस्य गुणीभूतव्यत्ञयस्प हव. पणप्रयोजनकथनम् ५२२

रूपनिरूपणम् ४५८ ध्वनि प्रभेदप्रकारेष्वन्यतमप्रकार- गुणीभूतव्यज्गथस्य बहुतरलक्ष्य· स्यापि निरूपणे कवे: फलप्रा- व्यापकत्वप्रतिपदनम् ४६३ प्तिरिति सोदाहरणं निरूपणम् ५२३ र सभावतदाभासतत्प्रशमनलक्ष-

म्यत्व प्रप्तिरित्युपपादनम् ४६४ णस्य व्वनिमार्गस्य रसाश्रय।-

काक्का अर्थान्तरप्रतीतिस्थले गुणी- द्वहुप्रकारत्वोपपादनम् ५२६ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य शब्द ४७७ गुणीभूतव्यज्ञथस्य सक्कीणविषय· त्वोपपादनम् कारसमाश्रयेण नवत्वप्रतिपाद- ४८० गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि काव्य प्रका- नम्, तदुदाहरणच्च ५२८

रत्वोपपादनम् ४८३ काव्येSजित्वेनोपात्तस्यै कस्यैव रस-

चित्रकाव्योपपादनोपक्रमः, शब्दा- स्य सोदाहरणं छायातिशयाधा-

र्थभेदेन तस्य द्वैविध्योपपादनञ्च ४९४ य कत्व प्रतिपादनम् ५२९

चित्रशब्चार्थ निरूपणम् महाभारते शान्तरसस्य मुख्यत्वो- ४९५ पपादनम् ५३० चित्रकाव्यविरचने कवेस्स्वातन्त्रय- .॥.5 कवे: प्रतिभागुणवतत्वे सति काव्या- प्रतिपादनम् ४९८ पूर्वो कविषयाणीं सड्ग्रहेण प्रतिपा- र्थक्ष्य विरामाभावप्रतिपादनम् ५३७ शुद्धस्य वाच्यस्यापि देशकाला- दनम् ५०० सहरसंसष्टिभ्यां ध्वनेरनन्तप्रकारत्ो- द्यवस्थाविशेषभेदेन सोदाहरण

पपादनम् ध्वनिप्रभेदसक्कीर्णस्य सोदाहरणं ५०१ मानन्त्य प्रतिपादनम् ५३८ विविधाभिः कविमतिभिरुपभुक्ताया

निरूपणम् ५०२ अपि काव्यस्थितेः सोदाहरणं क्षयाभावप्रतिपादनम् ५४५

अलङ्कारेषु तन्निरूपणम् ५०७ कविवाचां मिथः संवादे सत्यपि तासा

सोदाहरणं सप्रभेदश्व संसष्टाल. विभिन्नविषयकत्वप्रतिपादनम् ५४६

द्वारान्तरसङ्कीरणनिरूपणम् संवादविभागप्रतिपादनम् ५१३ ५४७

संसृष्ठालङ्वार संसष्टत्वोदाहरणम् वस्त्वन्तरसदृशानामपि काव्यव- ५१५ ध्वनिप्रभेदानाम संखयेयत्व प्रतिपा- स्तूनां प्रतिपादने काव्यस्य नव- त्वोपपादनम् ५४८ दनम् ५१६ शब्दसम्बद्धानामुपनागरिकादीनां, पूर्वोक्तवस्तुप्रतिपदने कवेर्दोषा ५४९ भर्थसम्बद्धानां कौशिक्यादीना, भावप्रतिपादनम् सुकविवाण्या माहात्म्यप्रतिपादनम् ५५० वृत्तीनां काव्यजीवितत्वनि० ५१७ | उपसंहारः ५५२

श्रीमदानन्दवर्धनाचार्य प्रणीतो :- ध्वन्यालोकः।

श्रोसहृदय तिलकरामषारककृतया वालप्रियाख्यटीकयोद्भासितया गोस्वामिश्रीदामोदर- शास्त्रिनिर्मितया विषमस्थलदर्शिन्या दिव्याज्ञनाख्यटिप्पन्याSक्तया च श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितया लोचनाख्यया व्याख्ययाऽनुगतः । प्रथम उद्द्योतः ।

श्रीमदाचार्य्याभिनवगुप्तकृतं लोचनम श्रीभारत्य नमः अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति विना कारणकलां- जगद्गावप्रख्यं निजरसभरात्सारयति च। क्रमात्प्रख्योपाख्याप्रसरसुभगं भासयति त- त्सरस्वत्यास्तत्त्वं कविसहृदयाखयं विजयते ॥। श्रीसहृद्यतिलकरामषारककृतबालप्रिया श्रीगुरवे नमः श्रीगुरून्पूर्णवेदेशं सज्गमेश् माधवम्। शिवं शिवाश्च नम्राणां कामधेनुम्मुहुर्नुमः ॥ काव्यालोको लोचनश्च द्वे ग्राह्यग्राहके सताम्। तद्रन्थकारावाचार्यौ रसिकाग्रेसरौ स्तुमः ॥। लोचनस्यादिमोद्द्योतमात्रस्यात्र पुरा कृता। विवृतिर्लभ्यते तत्तां दृष्टा ग्रन्थान्तराणि च।। पाठान्केरलविख्यातानालम्व्य च यथामति। कुर्मो बालप्रियां प्रायः प्रौढलोचनटिप्पनीम् । अथ तत्रभवन्तः श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तपादाः काव्यालोकव्याख्यानश्चिकीर्षवस्तस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तये विहितं समुचितेष्टदेवतानमस्कारात्मकम्मङगलं शिष्यशिंक्षायै ग्रन्थतो- निबध्न्त्यपूर्वमित्यादि। यत्=कमलमनम्भसि कमलेत्यादिकाव्यात्मकं सरस्वतीतत्त्वम्, कारणकलां वि-

२ सटीकलोचनोपेतध्त्रन्यालोके

लोचनम्

हृद्यश्रुतोऽ्भिनवगुप्तपदाभिधोऽहम्।

2:2 लोकं स्वलोचननियोजनया जनस्य ॥ बालप्रिया ना-तत्तत्कार्य प्रति प्रसिद्धं यद्यदुपादानादिकारणन्तस्य कला लेशः तां विना=अन्तरेणेव अपूर्व=लोक प्रसिद्धवस्तुविजातीयमद्भुतन्न वस्तु=निरुपाख्यशशशज्गादिविलक्षणमनम्भोS- विकरणककमलादिकं पदार्थम् प्रथयति=सृष्टरा विस्तारयति, किश्च यद् ग्रावप्रख्यं=पाषाणतु- ल्यं निसर्गतो नीरसं जगत्=सर्व वस्तु निजः स्वीयः काव्यसम्बन्धी यो रसः शज्वारादिः तस्य भरादतिशयात् सारयति=सारं करोति विभावादित्वयोजनेन रसव्यञ्नकं करोतीति यावद्, वाक्याभ्यामाभ्यां काव्यात्मकसरस्वतीतत्त्वस्य विश्वकर्तुः प्रजापतेरुत्कर्षरूपव्यति- रेको व्यञ्जितः ; तमेव स्थिरीकर्तुमाह-क्रमादित्यादि। यजजगदिति चानुषज्यते, प्रख्या कवे: प्रतिभा; उपाख्या वचनं प्रथमं प्रख्या पश्चादुपाख्येति तयोर्यः क्रमात्प्रसरः तेन सुभ- गं हृयं सद्, भासयति=निसर्गेणारमणीयमपि सर्व वस्तु रसव्यज्जकत्वसम्पादनेन रम- णीयं सत्प्रकाशयतीत्यर्थः, चकारस्यात्र सम्बन्धः , अत्र प्रख्योपाख्याप्रसरस्यापूर्ववस्तु- निर्माणे सरसत्वकरणे च हेतुत्वमार्थिकं बोध्यम्, अत्राद्ेन वाक्येनापूर्ववस्तुनो निर्माणं- द्वितीयेन पूर्व सतो वस्तुनस्सरसत्वकरणं तृतीयेन द्वयोरपि हृद्यतया प्रकाशनश्चोक्तमित्य- पि व्याचक्षते, तत्=तथाविधमपूर्ववस्तुप्रथयितृत्वादिधर्मविशिष्टम्, तद्धर्मसम्पत्त्यर्थ- माह-कवीति। कविसहृदयावित्याख्या यस्य तत्, कविसहृदयशब्दावत्र निर्माणरूप- कविव्यापारविचारात्मकसहृदयव्यापारविषयकाव्यपरी, यद्वा कविसहृदयराख्यायत- उच्यते इति तदाख्यम्, अथ वा कविसहृदययोराख्या=आभीक्ष्ण्येन ख्यानं स्फुरणं यस्य तत् काव्यात्मकमित्यर्थः, तत्त्वमारोपितं वोध्यम्, सरसत्याः=शब्दप्रपञ्चाभिमानिन्या- देवतायाः, तत्त्वं=पारमार्थिकं रूपम्, विजयते=सर्वस्मादुपरि वर्तते, अनेन तन्नम- स्कारो ग्रन्थकर्तुर्गम्यते; अथ च सरस्वत्यास्तत्त्वं व्वनिकाव्यम्, विजयते; अपूर्वमित्या- दर्थ: पूर्ववद्वोध्य इति प्रतिपाद्यार्थोऽप्यासूत्रित इति दिक्। अथौद्वत्यं परिहरन्नात्मनो व्याख्याननेपुणी दर्शयन् कीर्त्त्यनुवृत्तये नामनिर्देशङ्कुर्व- श्च प्रतिजानीते-भट्टेत्यादि । भट्टेन्दुराजस्य=तन्नामकस्य गुरोः चरणाव्जयोः=पद्मतुल्ययोः पादयोः तत्सन्निवाविति यावद् योऽधिवासस्तेन चरणाब्जशुश्रूषयेति यावद् ; हृद्या- नि=स्वहृदयस्थानि; अथ च श्रोतृजनहृदर्यप्रियाणि श्रुतानि शास्त्राणि यस्य सः., यथा पद्मेन सुरभीकरणे वस्तुनो हृद्यत्वं तथेत्युपमाऽत्र ध्वन्यते, यत्किश्चित्=स्वत्पम्, अपि- रेवार्थे, यद्वाऽनुरणन्नपीति योज़ना, अपिशब्दः स्वत्पाभिधानेन सह. स्फुटीकरण- स्यापाततो विरोधं द्योतयति,

प्रथ मोद्द्योत: ३

लोचनम् स्वयमव्युच्छिन्नपरमेश्वरनमस्कारसम्पत्तिचरितार्थोSपि व्याख्यातृश्रोतृणामविन्नेना- बालप्रिया अनुरणन्=ब्रुवन् घण्टाSSदिनादस्थानीयस्य मूलकृद्वचनस्यानुरणनस्थानीयं व्याख्यान- रूपं स्ववचनमित्यनेन प्रकाश्यते, स्वेति। लोच्यते दृश्यतेऽनेनेति लोचनं स्वस्य लोचनं- मनः तस्य नितरां योजनया मनःप्रणिधानेनेत्यर्थः, काव्यालोकं जनस्य स्फुटयामि= विशदीकरोमि, यद्वा स्वस्य लोचनं ज्ञानं तस्य नियोजनया व्याख्यानरूपानुरणनद्वारा समर्पणेन स्फुटयामि=प्रकाशयामि , यथा नेत्रयोजनेन तथेत्युपमाध्वनिरत्रापि बोध्यः। वृत्तिकारकृतस्य स्वेच्छेत्यादिपद्यस्य तात्पर्यार्थमवतारिकया दर्शयति-खयमित्यादि। स्वयमिति वृत्तिकारस्य निर्देशः, अव्युच्छिन्नः=मध्ये विच्छेदेन रहितः परमेश्वरस्य=त- त्तल्लीलाविग्रहमवलम्वमानस्य परमात्मनः; नमस्कारः तस्य सम्पत्तिः=प्रकर्षः तया चरि- तः=लब्ध: अर्थ := विघ्ननिवृत्त्यादिरूपसाक्षात्प्रयोजनं यस्य सः, तथाभूतस्य मङ्गलाचरण- आपाततो विरोधमपिशब्दो द्योतयति, व्याख्यातृश्रोतृणामिति फलसम्पत्तय इत्यादि- ना सम्बन्धः , अविन्नेन=विन्नध्वंसेन, अभोष्टेति। व्याख्यातृणां व्याख्यानं श्रोतृणां श्र- दिव्यास्नाख्या टिप्पनी श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम्। गौरकृष्णगुरून्नत्वा व्वन्यालोकस्य लोचनम् । अनज्मि दिव्याअनतो दुर्दर्शार्थमवेक्षितुम्॥ अथ ध्वनिप्रस्थापकाचार्यश्रीमदानन्दवर्धनविरचितं ध्वन्यालोकनिबन्धनं व्या- ख्यातवतो भरतदर्शनसूत्रभाष्यकारप्रधानस्याचार्य्यश्रीमदभिनवगुप्तस्य लोचनाख्ये व्या- ख्याने विषमस्थलानि मुख्यत्वेन विशदयितुकामस्य दिव्याज्ञननामिकेयं टिप्पनी; प्रासज्ञि- की त्वपरत्रापीति न प्रतिश्रुतिविरोध उद्भावनीयः ।

कानङ्विधायकानडूतो द्वन्द्व इति शास्त्रेण विद्याद्वारकैकयज्ञार्विज्यसम्बन्वेन विद्यासम्ब- न्धिवाचकहोतापोतृवदिहापि विद्याद्वारकैकप्रतिपाद्यविषयकज्ञानानुकूलव्यापारवत्त्वसम्ब-

कश्चिदाक्षिपति तन्मन्दम्- "ऋतो विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः" पूर्णैतत्सूत्रानुवृत्तित ऋत्पदानुवृत्त्यैव निर्वाहे प्रकृत- सूत्रे पुना ऋुद्ग्रहणमानङ्विध्यु द्देश्यताऽवच्छेदककोटिप्रविष्टसमस्यमानयावत्पदानामृद- न्तत्वस्यापेक्षां दर्शयद् विद्यायोन्यन्यतरवारचित्वमपि तदवच्छेदककुक्षौ समाविवेशयि- षतीति व्याख्यातृशब्दस्य कथं चित्तदन्यतरवाचित्वेऽपि श्रीतृशब्दे तद्वाचित्वनियमा-

प्रवृत्तेः साध्वेव व्याख्यातृश्रोतृणामिति।

8 सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

श्रीनहरये नमः स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नखाः ।

लोचनम् भीष्टव्याख्याश्रवणलक्षणफलसम्पत्तये समुचिताशीःप्रकटनद्वारेण परमेश्वरसांमुख्यं करोति वृत्तिकार :- स्वेच्छेति । मधुरिपोर्नखाः वो युष्मान्व्याख्यातृश्रोतृंस्त्रायन्ताम्, तेषामेव सम्बोधनयोग्य- त्वात् ; सम्बोधनसारो हि युष्मदर्थः, त्राणं चाभीष्टलाभं प्रति साहायकाचरणं, तच्च तत्प्रतिद्वन्द्विविघ्नापसारणादिना भवतीति, इयदत्र त्राणं विवक्षितम्, नित्योद्योगिनश्व भ- बालप्रिया वणश्चाभीष्टं फलं तस्य सम्पत्तये=निष्पत्तये, तदुभयसम्पत्तौ तदुभयहेतुकग्रन्थप्रतिष्ठा- रूपं फलं ग्रन्थकारस्य च सिद्धयतीति भावः, समुचिंतं=ग्रन्थारम्भे योग्यं यदाशिषः प्रकटनं=वचनन्तद्द्वारेण, परमेश्वरस्य साम्मुख्यं=व्याख्यातृश्रोतृन् प्रत्याभिमुख्यं त्राणे- च्छारूपम्, करोति=सम्पादयति , तत्राणस्य परमेश्वरसाम्मुख्यायत्तत्वात्राणाज्गभूतं त- त्साम्मुख्यमाशीर्वादेन सम्पादयतीत्यर्थः, यद्वा समुचिताया आशिषः प्रकटनं=ग्रन्थ- तो निबन्धनं तद्द्वारेण, परमेश्वरे विषये साम्मुख्यं=व्याख्यातृश्रोतृणामाभिमुख्यमनुस- न्धानात्मकम् करोति=उत्पादयति, वृत्तिकार इत्यनेन स्वेच्छेस्यादिकं न कारिकारूप- सूत्राद्यपद्यमिति दर्शितम् , व इत्यस्य व्याख्यातृश्रोतृनिति व्याख्याने हेतुमाह-तेषामिति। कुतोऽन्र सम्बोधनप्रसङ्ग इत्यत आह-सम्बोधनेति। सम्बोधनं सार := प्राणो युष्मदर्थत्व- प्रयोजकोंऽशो यस्य सः, न ह्यसम्बोध्यो युष्मदा व्यपदिश्यते, त्रायन्तामित्यनेनात्र विवक्षि- तं व्याचष्टे-त्राणञ्चेति। अभीष्टेति=व्याख्यानश्रवणरूपेत्यर्थः, सहायस्य कर्म साहाय- कं तत्प्रतिद्वन्द्वीति; अभीष्टलाभप्रतिबन्धकेत्यर्थः, अपसरणं=निवर्तनम्, आदिपदे- नार्थतत्त्वमनीषासमुन्मेषादेः परिग्रहः, इयदिति। उक्तरूपमित्यर्थः, अथ ध्वनि का- टिप्पनो वृत्तिकार इति। स्वकृतानामेव मूलरूपाणां कारिकाणां व्याख्याSSत्मकवृत्ते: कर्त्ते- त्यर्थः, अत एव विशिष्टस्यैवारिप्सितत्वेन मूले मज्ञलाकरणेऽपि नाचारविरोधः । के चित्तु मूलेपि "काव्यस्यात्मे' तिप्रथमकारिकायामाद्यपदस्य काव्येत्यस्यान्यप- रत्वेऽपि परार्थोपनीतोदकुम्भदर्शनवत् श्रवणमात्रेणापि; "काव्यालापाश्च ये के चिद् गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्त्तिवरस्यैते विष्णोरंशा महात्मन"- इत्यादिप्रमाणतो भगवत्स्फोरकत्वेन वस्तुनिर्ईशरूपमङ्गलं जातमेवेत्यपि वदन्ति, कारिकाकृद्वृत्तिकृतोरभेदस्त्वग्रे दर्शयिष्यते। सम्बोधनसारो हीति। स्वजन्यबोधाश्रयत्वेन वक्कभिप्रायविषयत्वावच्छिन्नस्य

प्रथमोद्द्योत: ५

लोचनम् गवतोऽसम्मोहाध्यवसाययोगित्वेनोत्साहप्रतीतेवीररसो ध्वन्यते, नखानां प्रहरणत्वेन प्रह- रणेन च रक्षणे कर्तव्ये नखानामव्यतिरिक्तत्वेन करणत्वात्सातिशयशक्तिता कर्तृत्वेन सू- चिता, ध्वनितश्च परमेश्वरस्य व्यतिरिक्तकरणापेक्षाविरहः, मधुरिपोरिल्नेन तस्य सदैव जगत्रासापसारणोद्यम उक्तः, कीटृशस्य मधुरिपोः १ सेच्छया केसरिणः, न तु कर्मपारत- बालप्रिया व्यात्मानं प्रतिपादयिष्यता ग्रन्थकृता कृतस्यास्य प्रथमपद्यस्य काव्यरूपत्वादस्मिन्नपि ध्व- निर्योजनीय इति मन्वानो रसादिभेदेन त्रिविधेषु व्वनिषु प्रधानभूतं रसध्वनिमादौ यो- जयति-नित्येत्यादि। चशब्दः समुचये ध्वन्यते चेति सम्बन्धः; न वाच्यार्थमात्रमनेनो- च्यते किन्तु रसो ध्वन्यते चेत्यर्थः, नित्योद्योगिन इति। उद्योगो नाम=बाह्यसंनाहात्म- कोदमनक्रियारूप उत्साहानुभावः,भगवत इत्यनेनासम्मोहाध्यवसाययोगित्वेनोत्साहो- पपत्तेरौचित्यं दर्शितम्, यथोक्तं भरतेन "उत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मको वीर इति" असं- मोहेन=सम्मोहराहित्येन योऽध्यवसायः=एतदेवं कर्तु शक्यमिति वस्तुतत्त्वनिश्चयः तद्योगित्वेनेति उत्साहहेतुकथनम्, असंमोहश्वाध्यवसायश्च तद्योगित्वेनेति के चित्, उत्साहप्रतीतेरिति। स्वेच्छाकेसरिणो मधुरिपोः प्रसन्नार्तिच्छिद इति पदैर्हिरण्यकशिपु- प्रभृतिनिवर्हणादिविषयकोत्साहस्य व्यज्जनया सहृदयानां प्रतीतेरित्यर्थः, मत्यादिव्य- भिचारिप्रतीतेरुपलक्षणमिदम् , वस्तुध्वनिं दर्शयति-नखानामित्यादि। प्रहरणत्वेनेति करणत्वे हेतुः सिंहादीनामायुवत्वेनेत्यर्थः , प्रहरणत्व इति पाठे निमित्ते सप्तमी, ननु नखानां प्रहरणत्वेऽपि कथं त्राणक्रियां प्रति करणत्वमित्यतस्तत्सम्भावनान्द- र्शयति-प्रहरणेनेति। प्रहरणं हि खस्यान्यस्य वा रक्षां कर्तुमुपादीयत इति भावः, अ- व्यतिरिक्तत्वेन करणत्वादिति, अव्यतिरिक्तत्वमपृथग्भूतत्वमाभ्यन्तरत्वमिति यावत् त- द्विशिष्टकरणत्वादित्यर्थः, करणं द्विविधं बाह्यमाभ्यन्तरञ्न, बाह्यं खड्गादि; आभ्यन्तरं- हस्तादि, करणत्वात् कर्तृत्वेनेति सम्बन्धः, करणत्वमनुत्तवा कर्तृत्वोत्त्येत्यर्थः, मधुरि- पुर्नखैस्त्रायतामिति वक्तव्यमनुत्तवा मधुरिपोर्नखास्त्रायन्तामित्युक्त्येति यावत्, सातिश-

टिप्पनी स्वसम्बोध्यस्य युष्मत्पदार्थतयाऽन्यत्र व्यवस्थापितत्वादित्याशयः । उत्साहप्रतोतेरिति। विभावादीनां मिथो नान्तरीय कत्वेन "सन्भावश्वेद् विभावादेद्वयोरेकस्य वा भवेद्। ऊटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते"॥ इत्युक्तदिशा प्रकृते सपत्नमध्वाद्यसुरालम्बनेन योग्यतयाSSक्षिप्तानां तदीयनिर्भी- कत्वादिज्ञानायुदीपन तद्विषयाव हेलाSडद्यनुभावगर्वादिसंचारिणां पानकरसन्यायेन योगाद् उत्साहइय प्रतीतेरित्यर्थः ।

६ सटीकलोचनोपे तध्वन्यालो के

लोचनम् न्त्र्येण, नाप्यन्यदीयेच्छया, अपि तु विशिष्टदानवहननोचिततथाविधेच्छापरित्रहौचित्या- देव स्वीकृतसिंहरूपस्येत्यर्थः; कीदृशा नखाः ? प्रपन्नानामार्ति ये छिन्दन्ति; नखानां हि छेदकत्वमुचितम् ; आर्तेः पुनश्छेद्यत्वं नखान्प्रत्यसम्भावनीयमपि तदीयानां नखानां- स्वेच्छानिर्माणौचित्यात्सम्भाव्यत एवेति भावः, अथ वा त्रिजगत्कण्टको हिरण्यकशिपु- विश्वस्योत्क्ेशकर इति स एव वस्तुतः प्रपन्नानां भगवदेकशरणानां जनानामार्तिकारि- त्वान्मूर्तैवार्तिस्तं विनाशयद्भिरातिरेवोच्छिन्ना भवतीति परमेश्वरस्य तस्यामप्यवस्थायां- परमकारुणिकत्वमुक्तं, किं च ते नखाः स्वच्छेन स्वच्छतागुणेन नैर्मल्येन; स्वच्छमृदुग्र-

या शक्ति := सामर्थ्यं येषां तेषां भावस्तत्ता, शक्ततेति च पाठः, व्यङ्गयान्तरमप्याह- बालप्रिया

व्वनितश्रेति, उत्तव्यङ्गयेनेति शेषः, व्यतिरिक्तकरणेति। बाह्यखड्गादीत्यर्थः, जगत्रासे- ति। तत्तद्दुर्जनेभ्यो जगतो यस्त्रासः तदपसारणे य उद्यमः स इत्यर्थः , उक्त इति। व्यञ्जित इत्यर्थः, इममर्थ मनसिकृत्य पूर्व नित्योद्योगिन इत्युक्तमिति बोध्यम्, न तु क- मपारतन्त्र्येणेत्यादेः स्वीकृतेत्यत्र सम्बन्धः, आद्यमिच्छापदेन द्वितीयं सपदेन च गम्य- मिति वोध्यम् , विशिष्टेति विशिष्टं=दानवान्तरहननापेक्षया विशेषवत्, दानवस्य=हिर- ण्यकशिपोर्हननं यद्ा विशिष्टः=सुरनरतिर्यगाद्यवध्यत्वरूपविशेषवान् यो दानवस्तस्य हननं तस्मिन्नुचितो यस्तथाविधायाः=नरहरिविग्रहावलम्बनविषयिकाया इच्छायाः परि- ग्रहः, उचितेतीच्छाविशेषणं वा तस्मिन् यदोचित्यमर्थात् सवस्य तस्माद्धेतोरित्यर्थः, स्वीकृ- तसिंहरूपस्येति। सिंहरूपस्य नररूपमिश्रत्वं प्रसिद्धमतो नोक्तम् , ये च्छिन्दन्तीति । त- इति शेषः , छेदकत्वमिति । छेदनक्रियाकर्तृत्वमित्यर्थः, छेद्यत्वं=छेदनकर्मत्वमस्य सम्भाव्यत इत्यनेन सम्बन्धः, असम्भावनीयमिति। आर्तेरमूर्तत्वादिति भावः तदी- यानां=नरहरिसम्बन्धिनाम्, स्वेच्छेति। स्वेच्छया=भगवत इच्छया यन्निर्माणं=नखानां- नर्माणं तेन हेतुना; औचित्यादमूर्तस्यापि वस्तुनश्छेदने सामर्थ्यात्, यद्वा सेच्छया- स्वातन्त्र्येण निर्माणे=अमूर्तच्छेदनादे: करणे नखानामौचित्यादित्यर्थः, सम्भाव्यत एव= निश्चीयत एव, लोकदृष्ठ्यनुरोधेनाह-अथ वेति। अस्मिन् पक्षे आतिशब्द आतिकारणं- लक्षयति तस्याव्यभिचारेण निखिलार्तिकारित्वश्च व्वनतीति बोध्यम्, विनाशयद्भिरिति। नखैरिति शेष:, आरतिरेवोच्छिन्ना भवतीति। तथाविधस्य हिरण्यकशिपोः हननमार्ते- रेवोच्छेदनं न तु कस्य चित्प्राणिन इति भगवद्वुद्धिरिति भावः, तस्यामप्यवस्थायां=हन- नावस्थायामपि, उक्तमिति। व्यज्जितमित्यर्थः, आर्तिमेव छिनत्ति न तु कश्चित्प्राणिनमित्य- र्थप्रतीत्येति भावः, अत्र प्रप्नेत्यादिविशेषणं त्राणाशीर्वादहेतुगर्भस्च्छेत्यादिप्रशंसापरं- प्रशस्यमाना हि देवता प्रसेदुषी प्रेप्सितं प्रयच्छति , तत्र स्वच्छस्वच्छायेत्यत्र कर्मधारय- भ्रमं वारयन्व्याचष्टे-स्वच्छेनेत्यादि। सवच्छतागुणेनेत्यस्यैव विवरणं नैर्मल्येनेति, भाव- वृत्तय := स्वच्छताSSदिधर्मवाचकाः, छाययेत्यस्य व्याख्यानं वक्रेत्यादि, अ्र वस्तुध्व-

प्रथमोद्द्योत: ७

भृतयो हि मुख्यतया भाववृत्तय एव; स्वच्छायया चवक्रहृद्यरूपयाSSकृत्याSडयासितः- लोचनम्

खेदित इन्टुयैः, अन्नार्थशक्तिमूलेन ध्वनिना वालचन्द्रत्वं ध्वन्यते, आयासनेन तत्सन्निधौ चन्द्रस्य विच्छायत्वप्रतीतिरहृद्यत्वप्रतीतिश् ध्वन्यते, आयासकारित्वं च नखानां सुप्रसि- द्वम् ; नरहरिनखानां तच्च लोकोत्तरेण रूपेण प्रतिपादितम्, किं च तदीयां स्वच्छतां कु- टिलिमानं चावलोक्य बालचन्द्रः स्वात्मनि खेदमनुभवति; तुल्येऽपि स्वच्छकुटिलाकार- योगेऽमी प्रपन्नातिनिवारणकुशलाः; न त्वहमिति व्यतिरेकालङ्कारोऽपि ध्वनितः, किंचाहं-

निमाहार्थेति। वक्रहृदयरूपाकृत्यायासितत्वस्य बालचन्द्र एव सम्भवात्तदर्थसामर्थ्यमूले- बालप्रिया

नेत्यर्थः , वालचन्द्रत्वं ध्वन्यत इति। इन्दुपदार्थस्य चन्द्रस्य बालत्वं ध्वन्यत इत्यर्थः, आयासित इत्यस्य खेदित इत्यर्थो लक्षणया; तत्फलमाहायासनेनेत्यादि। तत्सन्निधौ= नखसन्निधौ, विच्छायत्वेति=निश्शोभत्वेत्यर्थः, ध्वन्यत इति। ध्वनिव्यापारेण जायत- इत्यर्थः, सुप्रसिद्धमिति । प्रहरणरूपत्वादिति भावः, तच्च=आयासकारित्वञ्च, लोकोत्तरे- णेति=स्वच्छत्वांदिपूर्वोत्तारूपेणेत्यर्थः, प्रतिपादितमिति। तथा च विदारणादिनाऽडया- सकारिभ्यो लौकिकनखेभ्यो नरहरिनखानां व्यतिरेको व्यज्यत इति भावः, प्रपन्नार्ति- च्छिद इति विशेषणसहकारेण व्यतिरेकान्तरस्यालङ्कारान्तरस्य च ध्वनिन्दर्शयति कि- ञ्चेत्यादि। तदीयां=नखसम्बन्धिनीम्, कुटिलिमानमित्यत्र तदीयमिति विपरिणामेन सम्बन्धः, खात्मनीति। परेषामविदितमित्यर्थः , अनुभवप्रकारमाह-तुल्येऽपीत्यादि । न त्वहमितीति। इतिशब्दस्यानुभवतीत्यनेन व्यतिरेकालङ्कार इत्यनेन च सम्बन्धो बो- ध्यः, व्वनित इति=उक्तार्थप्रतीत्या सहृदयानां व्यतिरेकव्यक्तिरित्यर्थः, इति व्यतिरे- कालङ्कारोऽपि ध्वनित इति पाठः, अपिशब्देन पूर्वोक्तव्यतिरेकस्य समुच्यः, एवं- विधा इति। वैशयह्द्याकारयुक्ता इत्यर्थः, सन्तापार्तिच्छेदकुशलाश्रेति। आत्मनो हि स- न्तापस्यैव च्छेदने कुशलत्वं न सर्वासामार्तीनामिति भावः, बालेन्दुबहुमानेनेति। एते नखाः न किन्तु बालेन्दव इति बहुमत्येत्यर्थः, आयासमिति। अयशोहेतुकं दुःखमित्य- र्थः, अनुभवतीवेति। इवशब्दरहितश्र पाठः, उत्प्रेक्षापहुतिध्वनिरितिं=उत्प्रेक्षार्थाऽप- द्ुतिरुत्प्रेक्षाऽपहुतिः तस्याः ध्वनिः=अपहुत्युत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गितया स्थितत्वात्तत्सङ्करध्वनि-

अन्नार्थशक्तीति। प्रकारताऽवच्छेदकताऽवच्छेदकताSSपन्नस्य शक्यस्य स्वपदार्थ- टिप्पनी

स्य मधुरिपुनखस्य शक्तिः पदपरिवृत्तिसहत्वरूपसामर्थ्य मूलं प्रयोजकं यस्य तादशेन स्वतःसम्भविन। व्यअनाव्यापारेण। वालचन्द्रत्वमिति। वक्रिम हृद्यत्वनिबन्धनकमनी- यत्वकरणकमधुरिपुनखकर्त्तृकायासकर्मत्वं योग्यतावशात्तादृशचन्द्र एव पर्यवस्यतीति भावः। आयासनेनेति। अत्राप्यायासपदार्थीय तादृशशक्तिप्रयुक्तव्यञ्ञनेन विच्छायत्वा- दिकं वस्तु चालचन्द्रगतं व्यज्यते।

८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् पुनरेवंविधा नखा दश बालचन्द्राकारा: सन्तापार्तिच्छेदकुशलाश्वेति तानेव लोको बालेन्टु- बहुमानेन पश्यति, न तु मामित्याकलयन्बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युत्प्रेक्षापह्नति- ्वनिरपि, एवं वस्त्वलङ्काररसभेदेन त्रिवा ध्वनिरत्र श्लोकेऽस्मद्गुरुभिर्व्याख्यातः । बालप्रिया रिति यावत्, बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युत्प्रेक्षायां हि पूर्वोक्त तानेव लोको- वालेन्दुं बहुमानेन पश्यति न तु मामित्याकलनं निमित्तं तत्र च स्पष्टापह्नुतिः; न नखा- एते किन्तु वालेन्दव इति लोकस्य प्रतीतेः; तथा चात्रोत्प्रेक्षा नखविषयकनखत्वनिषेधपू- र्वकबालेन्दुत्वारोपरूपलोकप्रतीतिविषय कवालचन्द्रगतप्रतीतिनिवन्धनेत्यतोSपहुतिबलादा- त्मानं लभत इत्यङ्गाद्िभावो बोध्यः, निगमयत्येवमित्यादि। अत्र वीररसध्वनिर- ङ्गी; उत्साहस्य प्राधान्येन प्रतीयमानत्वादिति 'येयम्, नन्वत्र ग्रन्थकारगतभगवद्विषयकरतेव्यङ्गयत्वस्य वक्तव्यतया भावध्वनिरेवाह्गित्वेन वाच्यः, रसस्तु तदङ्गतयेति चेदत्राहुः-प्रतिपन्नभगवत्तन्मयीभावस्य ग्रन्थकर्तुराशीः- कर्तृतया वाक्यमिदं न भावपरं भक्तस्य भेदेन भजनीयदेवताविषयकरतेर्व्यङ्गयायाः खल भावत्वम्, ग्रन्थकर्तुरभेगवत्तन्मयीभावश्च स्वयं सूत्रकृदवस्थायां मङ्गलाकरणादपूर्वप्रस्था- नकर्तृत्वाच्च सिद्धः, टिप्पनी उत्प्रेक्षाSपहुतिध्वनिरपीति। वालचन्द्रकर्तृकायासानुभवस्योत्प्रेक्षा हि नखत्वप्रति- पेधपुरस्सरवालचन्द्रत्वविधानप्रत्यय लक्षणविषयापह्ववमात्मनीनमवलम्बतेSतोSडगाजिभ- वः सङ्करोऽनयोरिति भावः । यत्त्वायासितरूपैकपदव्य ञ्ञकानुप्रविष्टयोरेनयोरेकव्यञ्जकानुप्रवेशात्मा सोऽन्रेति क- श्चित्, तन्मन्दम्-मिथोऽनपेक्षत्वरूपपृथग्व्यवस्थितत्व एव ध्वनिगते योग्यताऽस्त्येक- व्यञ्जकानुप्रवेशात्मनः सङ्करस्य, प्रकृते चोक्तदिशोत्प्रेक्षाऽपन्हुत्योः सापेक्षतैव मिथोऽस्ति, न च नैरपेक्ष्ये संसृष्टे: प्रसङ्ग इति शब्क्यम्? पदरूपविषयभेदविशिष्टानपेक्षत्वस्य संसृष्टौ विवक्षितत्वाद्, एकव्यञ्जकानुप्रवेशे च विशेष्यसत्त्वेऽपि विशेषणाभावान्न संसृष्टिलक्षणातिव्याप्ति- रिंत्याकृतम् । एवं वस्त्वलंकाररसेति। यद्यपि सर्वमेव वस्तु तथाऽपीह रसालंकारभिन्नं वस्तुपदेन विवक्षितम, अलंकारत्वं च रसादिप्रतियोगिकभेदवद्व्यङ्ग्यप्रतियोगिकभेदविशिष्टशब्दा-

रसश्च भग्नावरणचिद्विशिष्टः स्थायी। त्रिधा ध्वनिरत्रेति। यद्यपि प्रकारान्तरेण ध्वनीनां-

विषयीभूतधर्माणां वैविव्येन व्वनित्रिधात्वमप्यविरुद्धमिति भावः ।

प्रथमोद्द्योत: ९

काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये। के चिद्वाचां स्थितमविषये तत्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूम: सहृदयमनःमीतये तत्स्वरूपम् ॥ १ ॥

लोचनम् अथ प्राधान्येनाभिधेयस्वरूपमभिदधदप्रधानतया प्रयोजनप्रयोजनं तत्सम्बद्धं प्र- योजनं च सामर्थ्यात्प्रकटयन्नादिवाक्यमाह-काव्यस्यात्मेति। काव्यात्मशब्दसंनिधानाद्वुधशव्दोऽत्र काव्यात्मावबोधनिमित्तक इत्यभिप्रायेण वि- बालप्रिया अथेत्यारम्भार्थः। अभिधेयस्वरूपमिति। ध्वनिरूपमित्यर्थः। प्रयोजनेति। प्रयोजनस्य ध्वनिरूपाभिधेयज्ञानस्य प्रयोजनं प्रीतिरूपम्, अभिदधदित्यस्यात्रानुषङ्गः। i अभिधेयसवरूपस्य तत्स्वरूपं ब्रूम इति वाक्यार्थत्वं; प्रयोजनप्रयोजनस्य प्रीतय इति पदार्थ- त्वमतस्तदभिधानयो: प्राधान्याप्राधान्ये। तत्सम्बद्धमिति। तेन प्रयोजनप्रयोजनेन स- म्वद्धमित्यर्थः । प्रयोजनमभिधेयज्ञानरूपम्। साम्थ्यात् अर्थसामर्थ्यादाक्षेपत इति यावत्। प्रकटयन बोधयन्। ध्वनिस्रूपवचनस्य हि प्रयोजनं ध्वनिसरूपज्ञानं सहृद- यानाम्। तस्य हि प्रयोजनं मनःप्रीतिः । एवञ्च तयोर्हेतुहेतुमद्भावेन प्रयोजनप्रयोजनरू- पायाः प्रीतेरभिधानात्तद्वेतुभूतस्य ध्वनिस्वरूपज्ञानस्य प्रकटनं सिद्धयतीति भावः । ननु बुधशब्दस्य सामान्यतो ज्ञातृवाचित्वात् वृत्तौ 'काव्यतत्त्वविद्भिरि'ति कुतो व्याख्या- तभित्यतस्तदवतारयति-काव्येति। काव्यात्मबोधः निमित्तं प्रयोगनिमित्तं यस्य सः। यद्वा निमित्तं प्रवृत्तिनिमित्तम्। तच्च तत्पदजन्यवोधे प्रकारतया भासमानो धर्मः । ननु टिप्पनी प्राधान्येनेति। प्रतिपिपादयिषितत्वान्मुख्यत्वेन। अभिधेयेति। "तेन ब्रूम" इति प्रतिज्ञातत्वाद्ध्वन्यात्मकविषयम् । प्रयोजनप्रयोजनमिति। ध्वनिसरूपाभिधानस्य ध्वनिस्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्, अस्य च सहृदयमनःप्रीतिस्तदिति भवति तदभिधा- नस्य तादृशप्रीतिस्तथा प्रयोजनम्। प्रयोजनप्रयोजनतावच्छेदककुक्षौ मनःपदोपादानं च भरतदर्शनाध्वनीनानां प्रक्रि- यांशे भूम्ना व्याकरणदर्शनानुसारित्वस्फोरणाय, इदमीये हि दर्शने सुखादिविशेषणु- णानां मनोनिष्ठत्वमेवाभिमतं नात्मनिष्ठत्वम्। बुधशब्दोऽन्रेति। सामान्यपरशब्दानां विशेषपरत्वे लक्षणैवाश्रयणीयाऽन्यथा शाब्दविषयत्वानुपपत्तिरेव स्यात्। २

१० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

बुधै: काव्यतत्त्वविद्धिः, काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति संज्ञितः, परम्परया यः समाम्नातपूर्वः सम्यक् आसमन्ताद् म्नातः प्रकटितः, तस्य सहृद-

लोचनम् वृणोति-काव्यतत्वविद्भिरिति। आत्मशन्दस्य तत्त्वशब्देनार्थ विवृण्वानः सारत्वम- परशाब्दवैलक्षण्यकारित्वं च दर्शयति। इतिशब्दः स्वरूपपरत्वं ध्वनिशब्दस्याचष्टे, तदर्थ- स्य विवादास्पदीभूततया निश्चयाभावेनार्थत्त्वायोगात्। एतद्विवृणोति-संज्ञित इति। वस्तुतस्तु न तत्संज्ञामात्रेणोक्तम्, अपि त्वस्त्येव ध्वनिशब्दवाच्यं प्रत्युत समस्तसार- भूतम्। न ह्यन्यथा बुधास्तादृशमामनेयुरित्यभिप्रायेण विवृणोति-तस्य सहृद्येन्यादि- बालप्रिया काव्यात्मविद्धिरित्येव कुतो नोक्तमित्यत आह-आत्मेति। तत्वशब्देन अवाधितस्वरूपवा- चिना तत्त्वशब्देन।अपरेति। अपरेभ्यः शाब्देभ्यः लौकिकवैदिकशब्दप्रतिपाद्येभ्यःस्वस्य य द्वैलक्षण्यं सहृदयश्लाध्यत्वादिना तत्कारित्वम्, दर्शयति व्यज्जयति, तदर्थस्येति शेषः। आत्मेवात्मेत्यात्मशब्दोऽत्र गौणः; तेन चावाधितस्वरूपत्वरूपात्मसाम्येन ध्वनिरूपार्थो लक्ष्यत इति ज्ञापनाय तत्त्वशब्देन तदर्थविवरणं, तेन तस्य सारत्वादिकं व्यङ्गयमिति भावः। इतिशब्द इति। ध्वनिरितीत्यत्रेतिशब्द इत्यर्थः। आचष्टे ग्राहयति, सर्वशब्दानां शब्दस्वरूपपरत्वं तत्तत्सक्केतितार्थपरत्वञ्चास्ति। तत्रेतिशब्दप्रयोगे शब्दस्वरूपपरत्वं, प्रकृते ध्वनिपदोत्तरमितिशब्दकरणाद्धनिशब्दोऽयं संज्ञारूपध्वनिशव्दस्य प्रतिपादक इत्यर्थः । तत्संज्ञाप्रकारेण संज्ञिनो भानञ्वाक्षेपादिना भवति यथा जातिशक्तिपक्षे व्यक्तर्भानम्। यद्वा ध्वनिपदस्य लक्षणया ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थ इति भावः। उक्तार्थे हेतुमाह-तदर्थस्येत्यादि। तदर्थस्य ध्वनिशब्दाभिधेयस्य ध्वन्यमानत्वविशिष्टस्य, विवादास्पदीभूततया ध्वनि- रस्ति नास्तीति विप्रतिपत्तिविषयतया। निश्चयाभावेनेति। निश्चयाभाव इति पाठेनिमित्ते सप्तमी। ध्वन्यमानत्वप्रकारेण तद्धर्मिणो मध्यस्थानां निश्चयाभावादित्यर्थः। अर्थत्वायोगा- दिति। ध्वनिपदनिरूपितवृत्तिग्रहाधीनज्ञानविषयत्वासम्भवादित्यर्थः। यद्वा तदर्थस्येत्यस्य निश्चयाभावेनेत्यनेन सम्बन्धः । अर्थत्वायोगादिति ध्वन्यमानत्वविशिष्टरूपार्थवत्त्वा- सम्भवादित्यर्थः । ध्वनिशब्दस्येत्यस्यानुषङ्गः। एतदिति व्वनिशब्दस्य स्वरूपपरत्वमि- त्यर्थः। नन्वेवं ध्वनिशब्दस्य ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थकथने सति तस्य 'सहृदयमनःप्रकाश- मानस्यापीति समनन्तरग्रन्थविरोधः, सहृदयमनःप्रकाशमानस्येत्यनेन ध्वन्यमानत्ववि -- शिष्टार्थस्य सहृदयप्रतीतिविषयत्वाभिधानादित्याशङ्कां परिहर्तु तद्रन्थाभिप्रायमाह-वस्तु- तस्त्वित्यादि। तदिति। ध्वनिपदमित्यर्थः । यद्वा ध्वनिरूपं वस्त्वित्यर्थः। संज्ञामा- त्रेरोति। मात्रपदेन ध्वन्यमानत्वरूपप्रवृत्तिनिमित्तस्य व्यवच्छेदः। ध्वनिशब्दवाच्यं ध्वन्यमानत्वविशिष्टम्। अस्त्येवेत्यत्र हेतुमाह-न ह्यन्यथेत्यादि। विवृणोतीति-का- रिकास्थं तस्येति पदं व्याचष्ट इत्यर्थः। सहृद्येत्यादिनेति। सहृदयमनःप्रकाशमानस्ये-

प्रथमोद्द्योत: ११

लोचनम् ना। एवं तु युक्ततरम्-इतिशब्दो भिन्नक्मो वाक्यार्थपरामर्शकः, ध्वनिलक्षणोऽर्थः काव्यस्यात्मेति यः समाम्रात इति। शब्दपदार्थकत्वे हि ध्वनिसंज्ञितोरऽर्थ इति का सज्ग- तिः? एवं हि ध्वनिशब्दः काव्यस्यात्मेत्युक्तं भवेद्, गवित्ययमाहेति यथा। न च विप्र- तिपत्तिस्थानमसदेव, प्रत्युत सत्येव धर्मिंणि धर्ममात्रकृता विप्रतिपत्तिरित्यलमप्रस्तुतेन भूयसा सहृदयजनोद्वेजनेन। बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यात्, न तु भूय- सां तद्युक्तम्। तेन वुधैरिति बहुवचनम्। तदेव व्याचष्टे-परम्परयेति। अविच्छिन्नेन प्रवाहेण तैरेतदुक्तं विनाऽपि विशिष्टपुस्तकेषु विनिवेशनादित्यभिप्रायः। न च वुधा भूयां- बार्लप्रया त्यनेनेत्यर्थः। यदिदं संज्ञाप्रकारेण ध्वनिलक्षणं वस्तु काव्यात्मत्वेनाभिहितं तदश्रद्धोपहन्य- मानमानसजनबुद्धयनुरोधेनैव। ध्वन्यमानत्वविशिष्टार्थस्य सहृदयप्रतीतिसिद्धतया तद्बु- द्वयनुरोधेन च समनन्तरग्रन्थ इति भावः। यद्वा नन्वेवं ध्वनिपदस्य ध्वनिसंज्ञित इत्यर्थक- त्वे कथमभावादिवादिप्रत्युत्थानम्, तेषां ध्वन्यमानत्व एव विवादेन ध्वनिसंज्ञायां विवादाभा- वादित्यत आह-वस्तुतस्त्वित्यादि। विवृणोतीति। विविच्य वदतीत्यर्थः। सहदये- त्यादिनेति।आदिपदेन सहृदयमनःप्रकाशमानस्याप्यभावमन्ये जगदुरित्यादेस्सङ्गहः।ध्व- निरितीति योजनेन वृत्तिकृद्विवरणमुपलक्षणमित्यभिप्रायेणाह-एवं त्वित्यादि। एवं वक्ष्य- माणं योजनं व्याख्यानं वेति शेषः। युक्ततरमिति।तरपा पूर्वव्याख्यानस्य युक्तत्वमस्ती- ति ज्ञाप्यते। भिन्नक्रम इति। यस्मादनन्तरं श्रूयते ततोऽन्यत्र योजनीय इत्यर्थः। काव्य- स्यात्मेति समा्रातपूर्व इति योजनेति भावः। वाक्यार्थपरामर्शक इति। समान्नाने का- व्यस्यात्मेति वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं बोधयतीत्यर्थः, न तु तद्वाक्याभेदमिति भावः। वाक्य- मत्र पदसमुदायः। योजनां दर्शयति-ध्वनीत्यादि। ध्वनिरित्यस्य विवरणं-ध्वनिलक्ष· णोर्ऽर्थ इति। ध्वन्यमानत्वविशिष्ट इत्यर्थः। एवञ्चास्यैवार्थस्य तस्येति तत्पदेन परामर्शः। ध्वनिरितीति योजनापक्षे ध्वनिपदस्य केवलसंज्ञापरत्वे दोषमाह-शब्देत्यादि। शब्दप- दार्थकत्वे ध्वनिपदस्य ध्वनिरिति संज्ञामात्रार्थकत्वे सति। कासङ्गतिरिति। असङ्गतं स्यादित्यर्थः। अत्र हेतुमाह-एवं हीत्यादि। ध्वनिपदस्य प्रागुक्तरीत्याऽर्थपरत्वासङ्गतिशङ्कां परिहरति-न चे त्यादि। विप्रतिपत्तिस्थानं विप्रतिपत्तिविषयो धर्मीं। धर्ममात्रकृते- त्यादि। यथा शब्दादौ सत्येव धर्मिणि नित्यत्वानित्यत्वादिधर्मकृता विप्रतिपत्तिः, प्रकृते च ध्वनिसंज्ञिते धर्मिणि गुणालङ्कारान्तर्भूतत्वभाक्तत्वादिधर्मकृता विप्रतिपत्तिरिति भावः। बुधैरिति बहुवचनार्थ व्याचष्टे-बुधस्येत्यादि। तथाभिधानं काव्यात्मत्वेनाभिधानम्। तत् प्रामादिकाभिधानम्। तेनेति। तदभिधानस्य प्रामाणिकत्वेनोपादेयत्वद्योतनार्थमित्यर्थः। तदेवेति। उत्तप्रयोजनकं बहुवचनमेवेत्यर्थः। परम्परयेत्यस्य विवरणमविच्छ्िन्नेनेत्या- दि। एतदिति। ध्वनेः काव्यात्मत्वमित्यर्थः। विशिष्टेति। विशिष्टपुस्तकेषु विनिवेशनं लेखनेन स्थापनं, तस्माद्विनाऽप्युक्तमिति सम्बन्धः। साक्षादुपदेशसिद्धोऽयमर्थ इतिभावः।

१२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

यजनमनःप्रकाशमानस्याव्यभावमन्ये जगदुः । तदभावादिनां चामी

लोचनम् सोऽनादरणीयं वस्त्वादरेणोपदिशेयुः; एतत्त्वादरेणोपदिष्टम्। तदाह-सम्यगाम्नातपूर्व इति। पूर्वग्रहणेनेदम्प्रथमता नात्र सम्भाव्यत इत्याह, व्याचष्टे च-सम्यगासमन्ताद् म्रातः प्रकटित इत्यनेन। तस्येति। यस्याधिगमाय प्रत्युत यतनीयं, का तत्राभावसम्भा- वना। अतः किं कुर्मः, अपारं मौर्ख्यमभाववादिनामिति भावः। न चास्माभिरभाववादिनां विकल्पाः श्रुताः, किं तु सम्भाव्य दूषयिष्यन्ते, अतः परोक्षत्वम्। न च भविष्यद्वस्तु दूषयितुं युक्तम्, अनुत्पन्नत्वादेव। तदपि बुद्धधारोपितं दूष्यत इति चेत्; बुद्धयारोपित- त्वादेव भविष्यत्त्वहानिः । अतो भूतकालोन्मेषात् पारोक्ष्याद्विशिष्टाद्यतनत्वप्रतिभानाभा- वाच लिटा प्रयोग: कृतः-जगदुरिति। तद्याख्यानायैव सम्भाव्य दूषणं प्रकटयिष्यति। सम्भावनाऽपि नेयमसम्भवतो युक्ता, अपि तु सम्भवत एव, अन्यथा सम्भावनानामपर्य- बालप्रिया इत्यभिप्राय इति। परम्परयेति वचने वृत्तिकाराभिप्राय इत्यर्थः। समाम्नातपूर्व इत्यत्र संशब्दार्थ दर्शयितुमाह-न चेत्यादि। पूर्वग्रहणस्य फलमाह-पूर्वेति। अत्र आख्याने। इत्याह इति व्यञ्जयति। व्याचष्टे चेति। उक्तमर्थ व्याचष्टे चेत्यर्थः। सम्यगित्यादिना पूर्वशब्दार्थोऽपि व्याख्यात इति भावः। बुधसमाम्नातत्वोत्त्या लब्धस्य विवरणं सहृदय- मनःप्रकाशमानस्यापीति। तेन गम्यमर्थन्दर्शयति-यस्येत्यादिना। जगदुरिति लिटः प्रयोगस्योपपत्ति वृत्तौ व्याचक्षीरन्नित्यादेस्तद्विवरणरूपत्वादिकञ्च दर्शयितुमाह-न चे- त्यादि। अस्माभिः ध्वनिवादिभिः, विरुद्धाः कल्पा विकल्पा विकल्पितार्थाः। यदि न श्रुताः कथन्तहिं दूषयिष्यन्त इत्यत आह-सम्भाव्येति। के चिदाचक्षीरन्नित्यादिना सम्भा- वना। यत्रार्थशशब्दो वेत्यत्र व्याख्याने 'यदप्युक्त' मित्यनुवादपूर्वकं 'तदप्ययुक्त' मित्यादिना दूषणश्चेति बोध्यम्। अपत इति। अश्रुतत्वादित्यर्थः। भूतत्वं साधयितुमाह-न चेति। अनु- त्पन्नत्वादेवेति। एवकारः पौनर्वचनिकः, पूर्वोक्ताद्भविष्यत्वादेवेत्यर्थः। शङ्कते-तदपी- ति। तत् भविष्यद्वस्तु, बुद्धावारोपितं बुद्धयारोपितं बुद्धिविषयीकृतम्। समाधत्ते- बुद्धीति। आरोपणं करणम्। उपसंहरति-अ्प्रत इति। वास्तवभूतत्वस्यासम्भवमभिप्रेत्य उन्मेषादित्युक्तम्। प्रातिभासिकं भूतकालावच्छिन्नत्वं लिट्प्रयोगावलम्बनमिति भावः। विशिष्टेति। कालविशेषरूपेत्यर्थः। एवं लिटः प्रयोगं प्रसाध्याचक्षीर न्नित्यादिलिङ्प्रयोगान् प्रकृतसङ्गतान् दर्शयति-तद्याख्यानायैवेति। लिटो व्याख्यानायैवेत्यर्थः, न तुखतन्त्रत- येत्येवकारार्थः। व्याख्यानायेत्यस्य सम्भाव्येत्यनेन सम्बन्धः। नन्वाचक्षीर्नित्यादिभिरेव जगदुरित्यस्य व्याख्याने सम्भवति किं मध्ये तदभाववादिनाञ्चामी इत्यादिग्रन्थेनेत्यशा- ङ्वावारणायावतारयति-सम्भावनाSपीति। इयं लिट्समर्थकत्वेनोपात्ता। असम्भवतः कथश्चिदप्यप्रतीतस्य। अपर्यवसानं स्यादिति। पर्यवसानस्थानालाभादिति भावः।

प्रथमोद्द्योत: १३

विकल्पाः संभवन्ति ।

लोचनम् वसानं स्यात् दूषणानां च। अतः सम्भावनामभिधायिष्यमाणां समर्थयितुं पूर्व सम्भव- न्तीत्याह। सम्भाव्यन्त इति तूच्यमानं पुनरुक्तार्थमेव स्यात्। न च सम्भवस्यापि स- म्भावना, अपि तु वर्तमानतैव स्फुटेति वर्तमानेनैव निर्देशः । ननु चासम्भवद्वस्तुमूल- या सम्भावनया यत्सम्भावितं तद्दूषयितुमशक्यमित्याशङ्कयाह-विकल्पा इति। न तु वस्तु सम्भवति तादक् यत इयं सम्भावना, अपि तु विकल्पा एव। ते च तत्त्वा- वबोधवन्ध्यतया स्फुरेयुरपि, अत एव 'आचक्षीरन्' इत्यादयोऽत्र सम्भावनाविषया लिङ्प्रयोगा अतीतपरमार्थे पर्यवस्यन्ति। यथा- यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद्वहिर्भवेत्। दण्डमादाय लोकोडयं शुनः काकांश्च वारयेत्॥ बालप्रिया अभिधायिष्यमाणाम् आचक्षीरन्नित्यादिना वक्ष्यमाणाम्। समर्थयितुमिति। यत्स- म्भवति तत्सम्भाव्यत इति व्याप्त्या साधयितुमित्यर्थः।सम्भवन्तीत्याहेति।'तदभाववादि नामि'त्यादि 'सम्भवन्ती'त्यन्तमाहेत्यर्थः।ननु सम्भवन्तीत्यस्य स्थाने सम्भाव्यन्त इत्युच्यतां तदा प्रतिज्ञा चादौ कृता स्यादित्यत्राह-सम्भाव्यन्त इतीति। पुनरुक्तार्थमिति। लिड्भि- रित्यर्थः। ननु सम्भावनामूलभूतस्सम्भवोऽपि किं सम्भावनीयः ? नेत्याह-न चेति। वर्त- मानेनेति। लटेत्यर्थः। विकल्पा इत्युक्तमवतारयति-ननु चेति। सम्भवद्वस्तुमूलमाश्रयो यस्यास्तया, सम्भावितं विषयीकृतमुत्पादितं वा। विकल्पा इत्युक्त्या कथं परिहार इत्य- तस्तत्प्रकारं व्याचष्टे-न त्वित्यादि। तादृक्सम्भावनया सम्भावितं वस्तु परमार्थस- न्न सम्भवति। अत्र हेतुर्यत इति। इयमिति। कारणभूतेत्यर्थः। तर्हि किमालम्बना सम्भावनेत्यत आह-अपि त्वित्यादि। प्रमाणयुक्त्याभासाभ्यामधिष्ठानभूते काव्यात्मनि ध्वनिस्वरूपे विरुद्धतया कल्प्यन्त इति विकल्पाः पक्षाः। ननु भावे कथमभावकल्पनेत्यत- आह-ते चेति। तत्वेति। ध्वनिस्वरूपकाव्यात्मसंवित्तिविरहेणेत्यर्थः। स्फुरेयुरपि स्फुर- न्त्येव। अत एवेति। यत इमे पक्षा भ्रान्तिकल्पिताः, ततएवेत्यर्थः ।तरतीतेति। अतीतो भूतः परमार्थस्तात्पर्यार्थों येषां ते। परमार्थत्व इति च पाठः। पर्यवस्यन्तीति मूले जग- दुरिति लिट्योग इव वृत्तावाचक्षीरन्नित्यादिसम्भावनार्थकलिड्प्रयोगोऽपि क्रियायाः स- म्भावनारूपबुद्व्यारोपितत्वनिमित्तकभूतत्वे पर्यवस्यतीर्त्थः। उक्तार्थे दृष्टान्तमाह-यथेति। यदि नामेति। वस्तुतत्त्वनिवेदनमुखेन वैराग्यजननार्थमिदं वचनम्। कायस्य शरी- रस्य। यदिति। मांसादीत्यर्थः। शुनः काकांश्चेति भक्षणाय प्रवृत्तानित्यर्थात् सिद्धयति। इत्यत्रेति। भूतप्राणतैवेति सम्बन्धः। एवमिति। वहिर्भूतान्तर्गतमांसादिकत्वेनेत्यर्थः।

१४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इत्यत्र। यद्येवं कायस्य दंष्टता स्यात्तदैवमवलोक्येतेति भूतप्राणतैव। यदि न स्यात्ततः किं स्यादित्यत्रापि, किं वृत्तं यदि पूर्ववन्न भवनस्य सम्भावनेत्ययमेवा र्थ इत्यलमप्रकृतेन बहुना। तत्र समयापेक्षणेन शब्दोरऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा वाच्यव्य- तिरिक्तंनास्ति व्यङ्गयम्, सदपि वा तदभिधावृत्त्याक्षिप्तं शब्दावगतार्थवलाकृष्टत्वाद्भाक्तम्, तदनाक्षिप्तमपि वा न वक्तुं शक्यं कुमारीष्विव भर्तृसुखमतद्वित्सु इति त्रय एवैते प्रधा- नविप्रतिपत्तिप्रकाराः। तत्राभावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः-शब्दार्थगुणालङ्काराणामेव शब्दा- बालप्रिया कायस्य शरीरस्य। एवमिति। निवार्यमाणश्वकाकत्वेन लोक इत्यर्थः। वाक्याभ्यां श्लोकस्य सारार्थों दर्शितः। भूतप्राणतैवेति। अतीतपरमार्थतैवेत्यर्थः। सम्भावनाविष- यतद्वहिंर्भवनादिक्कियायाः भूतकालावच्छिन्नत्वमेव प्रतीयत इति यावत्। विधाविव निषेधस्थलेऽप्येवमेवेति दर्शयितुमाह-यदीत्यादि। यदि नामेत्यादिपद्यस्य शेषभूतमिद- मेकपादात्मकं वाक्यम्-यदि न स्यादिति। कायस्यान्तर्यत्तद्वहिर्न स्यादयदीत्यर्थः । किन्तु यथायथमेव व्यवस्थितान्तर्वहिर्भाग एवायं कायस्स्यादिति भावः । ततः किं स्यादिति। तदाऽपि कि फलं स्यादित्यर्थः। तदाऽप्यतिजुगुप्सितोऽयं कायो निष्फल एव फल्गुतरविषयोपभोगमात्रोपयोगित्वादिति भावः। इत्यत्रापीत्यस्य अयमेवार्थ इत्यनेन सम्बन्धः। उत्तंवाक्यं स्वयं व्याचष्टे-किं वृत्तमित्यादि। यदि न भवनस्य सम्भावना किं वृत्तमिति योजना। ततः किं स्यादि त्यस्य विवरणं-किं वृत्तमिति।तदापि कि फलं जातं न किश्चिदित्यर्थः । यदि न स्यादित्यस्य विवरणं यदि न भवनस्य स- म्भावनेति। पूर्ववदिति वैधर्म्येण दृष्टान्तकथनं, यदि नामेत्यादौ यथा भवनस्य सम्भा- वनेति। अयमेवार्थ इति निषेधस्थलेऽपि लिडस्सम्भावनैवार्थ इति भावः। अथादौ प्रतिपत्तिसौकर्याय तात्पर्य दर्शयति-तत्रेत्यादिना। तत्र ध्वनिविषये। समयापेक्षरोन सक्केतसहकारेण। इति कृत्वा इत्यतो हेतोः, शब्दस्य सक्केतितार्थबोधकत्वादिति यावत्। वाच्यव्यतिरिक्तं सक्केतितार्थव्यतिरिक्त्तम्। व्यङ्गयं तत्त्वेनाभिमतम्, नास्ति काव्ये नास्ति, व्यङ्गयत्वेनाभिमतं. काव्यप्रतिपादं न भवति काव्यशब्दासङ्केतितत्वादि- त्यर्थः। सद्पीति। तद्वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्गयं सदपि भाक्तमिति सम्बन्धः। अत्र हेतु :- अभिधावृत्त्यात्षिप्तमिति।अभिधावृत्त्या अभिधापुच्छभूतया वृत्त्या लक्षणया, त्रा- किप्तं बोधितम्। अत्र हेतुः-शब्देति। बलं सहकारि। तदनाक्षिप्तं अभिधावृत्त्यनाक्षिप्तम्। तत्सदित्यनयोरनुषङ्गः, सदपीति योजना। वक्तुम् असाधारणधर्मप्रकारेण प्रतिपादयि- तुम्। न शक्यं शक्तिर्नास्ति वुधेष्विति शेषः । अत्र दृष्टान्तः-कुमारीष्विवेति।वचन- शत्त्यधिकरणत्वविवक्षया सप्तमी। अतद्वित्सु भर्तृसुखमजानतीषु।प्रधानविप्रतिपत्ती- ति। कारिकोक्तत्वादेषां प्राधान्यम्। तानेव प्रकारानाह-शब्देत्यादि। शब्दार्थयोर्ये गुणाः, अलङ्काराश्च तेषामेव। ते हयुभयवादिसिद्धशोभाहेतुभावाः। शब्देति। काव्यशोभाकारित्वा- दित्यर्थः । हेतुरयं वक्ष्यमाणे सर्वत्र बोष्यः-यत्र यत्र काव्यशोभाकारित्वं तत्र तत्रश-

प्रथमोद्द्योत: १५

लोचनम् र्थशोभाकारित्वालोकशास्त्रातिरिक्तसुन्दरशब्दार्थमयस्य काव्यस्य न शोभाहेतुः कश्चिदन्यो- डस्ति योऽस्माभिर्न गणित इत्येकः प्रकारः, यो वा न गणितः से शोभाकार्येव न भवतीति द्वितीयः, अथ शोभाकारी भवति तर्ह्यस्मदुक्त एव गुणे वालङ्कारे वान्तर्भवति, नामान्त- रकरणे तु कियदिदं पाण्डित्यम्। अथाप्युक्तेषु गुणेष्वलङ्कारेषु वानान्तर्भावः, तथापि किं- चिद्विशेष लेशमाश्रित्य नामान्तरकरणमुपमाविच्छिततिप्रकाराणामसंख्यत्वात्। तथापि गुणा- लक्कारव्यतिरिक्तत्वाभाव एव। तावन्मात्रेण च किं कृतम् ? अन्यस्यापि वैचित्र्यस्य शक्योत्प्रेक्षत्वात्। चिरन्तनैर्हि भरतमुनिप्रभृतिभिर्यमकोपमे एव शब्दार्थालक्कारत्वेनेष्टे, तत्प्रपश्चदिक्प्रदर्शनं त्वन्यैरलक्वारकारैः कृतम्। तदथा-'कर्मण्यण' इत्यत्र कुम्भकाराघुदा- हरणं श्रुत्वा स्वयं नगरकारादिशब्दा उत्प्रेक्ष्यन्ते, तावता क आत्मनि बहुमानः । एवं- बालप्रिया व्दार्थगुणाद्यन्यतमत्वमिति व्याप्तिरनेन दर्शिता। लोकेति। लोकश/स्त्रशब्दौ लौकिकवैदि- कशब्दपरौ। अन्यः गुणालक्कारेभ्योऽन्यः, कश्िन्नास्तीति सम्बन्धः । गुणाद्यतिरिक्तः काव्यशोभाहेतु: कश्चिन्नास्तीति प्रतिज्ञा, प्रमाणाभावादिति हेतुरत्र बोध्यः। नन्वियं प्रतिज्ञा न युक्ता, गुणाद्यतिरिक्तस्य शोभाहेतोस्सिद्धौ तन्निषेधायोगादसिद्धौ निषेधस्याश- क्यत्वाच्चेत्यत आह-योऽस्माभिरित्यादि। भवतामभिमत इति चार्थात्सिद्धयति, तथा च परमते प्रतियोगिप्रसिद्ध्या तन्निषेध इति भावः। ननु लब्धरूपे क्व चिदित्याद्युक्तनीत्या धर्मिस्वरूपसिद्धयुपजीवनेन धर्मविशेषविषयतयैव निषेधस्यानुज्ञेयत्वाद्वयङ्गयस्वरूपसत्ता- निषेधो न सम्भवतीत्यतो द्वितीयं प्रकारमाह-यो वेत्यादि। न गणित इति। गुणाल- द्वारव्यतिरिक्तत्वेनेत्यर्थात्। स इति अस्माभिरगणितो व्यज्ञयत्वेन भवदभिमतश्चेत्यर्थः। ननु व्यङ्गयस्य शोभाकारित्वं सवसंवेदसाक्षिकं कथमपह्यत इत्यतः प्रकारान्तरमाह-अ्रथे- त्यादि। स इत्यनुषज्यते। अथ यदि। अन्तर्भवतीति। व्यङ्ग्यत्वेनाभिमतं गुणा- लङ्कारान्यतरदेव भवितुमहति काव्यशोभकारित्वादित्यर्थः । ननु ध्वन्यादिसमाख्यावशात्त्व्वेदसिद्धिरित्यत आह-नामान्तरेति। ननु न.केवलं नामान्तरकरणमेव, तन्निमित्तश्चास्त्यतो न गुणाद्यन्तर्भाव इत्याशङ्कामभ्युपगच्छति-अथा- पीत्यादि। नान्तर्भाव इति। काव्यजीवितत्वादिविशेषादिति भावः । परिहरति-तथा- पीत्यादि। नामान्तरकरणमिति। अस्मदुक्तानां गुणादीनां काव्यजीवितत्वादिविशेष- माश्रित्य ध्वन्यादिनामान्तरं भवद्िः क्रियत इत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-उपमेति। विच्छि- त्तिः वैचित्र्यम्। उपमेत्यलङ्कारान्तराणां गुणानां्चोपलक्षणम्। फलितमाह-तथापी- त्यादि। तथापि तथा च। ततः किमिति तदाह-तावदिति। तावन्मात्रेण किश्चिद्वि- शेषलेशमाश्रित्य नामान्तरकरणमात्रेण। किं कृतमिति। न किश्चिदपि पाण्डित्यं सम्पा- दितमित्यर्थः। अत्र हेतुरन्यस्येति। तदेवोपपादयति-चिरन्तनैरित्यादि। उक्तमर्थ सोप- हासदृष्टान्तं निगमयति-तदित्यादि। तत् तस्मात्। तत्रेति वा पाठः। तथा सती-

१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तत्र केचिदाचक्षीरन्-शब्दार्थशरीरन्तावत्काव्यम्। तत्र च शब्दग· लोचनम् प्रकृतेऽपीति तृतीयः प्रकारः । एवमेकस्त्रिधा विकल्पः, अन्यौ च द्वौविति पञ्च विकल्पा इति तात्पर्यार्थः। तानेव क्रमेणाह-शब्दार्थशरीरं तावदित्यादिना। तावद्ग्रहणेन कस्याप्यत्र न विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति। तत्र शब्दार्थो न तावद्ध्वनिः, यतः संज्ञामात्रे- ण हि को गुणः ? अथ शब्दार्थयोश्चारुत्वं स ध्वनिः। तथापि द्विविधं चारुत्वम्- स्रूपमात्रनिष्ठं संघटनाश्रितं च। तत्र शब्दानां स्वरूपमात्रकृतं चारुत्वं शब्दाल- द्वारेभ्यः, संघटनाश्रितं तु शब्दगुणेभ्यः। एवमर्थानां चारुत्वं स्वरूपमात्रनिष्ठमुप- मादिभ्यः । संघटनापर्यवसितं त्वर्थगुणेभ्य इति न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो ध्वनिः कक्चित्। संघटनाधर्मा इति। शब्दार्थयोरिति शेषः । यद्गुणालङ्कारव्यतिरिककं तच्ा- रुत्वकारि न भवति, नित्यानित्यदोषा असाधुदुःश्रवादय इव । चारुत्वहेतुश्च ध्वनिः, तन्नतद्व्यतिरितइति व्यतिरेकी हेतुः। ननु वृत्तयोरीतयश्च यथा गुणालङ्गारव्यतिरिक्ता-

त्यर्थः। इति तात्पर्यार्थ इति। वृत्तिग्रन्थस्येति शेषः । 'शब्दार्थशरीरं तावदि'त्यत्र ताव- बालप्रिया

च्छब्दस्सम्प्रतिपत्त्यर्थ इत्याह-ताव द्ग्रहरोनेति। कस्याप्यत्र न विप्रतिपत्तिरिति ध्वनि- वादिनोऽप्यभिमतमेतदित्यर्थः। शब्दार्थयोर्ध्वनित्वमनिराकृत्य तदाश्रितगुणादीनां ध्वनि- त्वनिराकरणमसंगतं स्यादतस्तेषां क्रमेण व्वनित्वं निराकरोति-तत्रेत्यादिना। तावत् प्रथमम्। न ध्वनिरिति। तयोः शरीरत्वेन जीवितरूपव्यङ्वयत्वाभ्युपगमस्य खसिद्धान्त- विरुद्धत्वादिति भावः। यदि च तयोरेव ध्वनिसंज्ञा, तदा व्यर्थः प्रयास इत्याह-संज्ञेति। गुणः उपकारः । अथेत्यादि । अथ यदि, यतश्चारुत्वम्। सइति। चारुत्वहेतुरित्यर्थः। तथापीत्यस्य न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तो ध्वनिः कश्चिदित्यनेन सम्बन्धः। अत्र हेतुं चारुत्व- स्य गुणालङ्कारमात्रकार्यत्वप्रदर्शनेनाह-द्विविधमित्यादिना। स्वरूपमात्रकृतं स्वरूप- मात्रनिष्ठम्। संघटनेति। रचनेत्यर्थः। गुणानां संघटनाश्रितत्वं वक्ष्यते। इतीति-हेतौ। यतो गुणालङ्कारजन्यचारुत्वविधाद्वयानन्तर्भूतचारुत्वविधान्तरविरहस्तत इत्यर्थः। नेत्या- दि। चारुत्वहेतोर्ध्वनेर्न गुणालङ्कारातिरिक्ततया सद्भावः सेद्वुमर्हतीत्यर्थः। संघटनाधर्मा इत्यत्र स्वोक्तार्थानुरोधेन पूरयति-शब्दार्थयोरिति शेष इति। स्वोक्तार्थेऽनुमानं प्रमाण- माह-यदित्यादि। अत्रोदाहरणाद्यवयवत्रय प्रदर्शनं मीमांसकमतानुरोधेन।ध्वनित्वेनाभिम- तो न गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः, चारुत्व हेतुत्वादिति प्रतिज्ञाहेतू द्रष्टव्यौ।असाघु दुःश्रवादय इति भावप्रधानो निर्देशः। असाधुत्वं व्याकरणलक्षणरहितत्वं स नित्योदोषः, सर्वत्र वर्जनी- यत्वात्। दुःश्रवत्वंश्रुतिदुष्टत्वं, स ह्यनित्यो दोषः, शङ्गार/दावेव वर्जनीयत्वाद्। व्यति- रेकीति। केवलव्यतिरेकीत्यर्थः । गुणालङ्कारविशेषयोरत्र दृष्टान्तत्वसम्भवादन्वयव्यति- १. इत आरभ्य साहित्यव्याकरणाचार्यैःपं० महादेवशास्त्रिपाण्डेयैविरचिता टिप्पणी पं० पद्टभिरामशास्त्रिणा विरचितं विवरणं च। प्रकाश्यते। अत्राऽयमनुमानप्रयोग :-

प्रथमोद्द्यातः १७

ताश्चारुत्वहेतवोऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव। अर्थगताश्चोपमादयः । वर्णसं- घटनाघर्माश्च ये माधुर्यादयस्तेऽपि प्रतीयन्ते। तदनतिरिक्तवृत्तयो वृत्तयोऽपि

लोचनम् श्वारुत्वहेतवश्, तथा ध्वनिरपि तद्व्यतिरिक्तश् चारुत्वहेतुश् भविष्यतीत्यसिद्धो व्यतिरेक इत्यनेनाभिप्रायेणाह-तदनतिरिक्तवृत्तय इति। नैव वृत्तिरीतीनां तद्यतिरिक्तत्वं सिद्धम्। तथा ह्यनुप्रासानामेव दीप्तमसृणमध्यमवर्णनीयोपयोगितया परुषत्वललितत्व- मध्यमत्वस्वरूपविवेचनाय वर्गत्रयसम्पादनार्थं तिस्रोऽनुप्रासजातयो वृत्तय इत्युक्ताः, वर्तन्तेऽनुप्रासभेदा आस्विति। यदाह- सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु । बालप्रिया रेकीत्यर्थ इति केचित्। 'शब्दार्थशरीरमि'त्यादेः 'प्रतीयन्त' इत्यन्तस्य वृत्तिग्रन्थस्य सारा- र्ं व्याख्यायोत्तरग्रन्थं प्रकृतोपयोगं दर्शयन्नवतारयति-नन्वित्यादि। असिद्धोव्यति- रेक इति। यत् गुणालङ्कारव्यतिरिक्तं, तच्चारुत्वकारि नेति व्यतिरेकव्याप्तेर्गुणालक्कारव्य- तिरिक्तासु चारुत्वहेतुतया सम्प्रतिपन्नासु वृत्तिरीतिषु व्यभिचारादसिद्धिरित्यर्थः । इत्य- भिप्रायेगोति। इतिश ङ्कायामुत्तराभिप्रायेणेत्यर्थः । तदभिप्रायं विशदयति-नैवेत्यादि। तद्यतिरिक्तत्वं गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वम् । दर्शयितुमाह-तथा ह्यनुप्रासानामेवेत्यादि। अनुप्रासानामेवेत्यस्य वर्गत्रयस म्पाद्नार्थमित्यनेन सम्बन्धः । तदपि किमर्थमित्यत्राह-परुषत्वेत्यादि। परुषत्वा- दिस्वरूपाणां विशिष्य प्रदर्शनार्थमित्यर्थः । तस्यापि फलमाह-दीप्ेति। दीपं रौद्रादौ रसे, मसृां मधुरं शरङ्गारादौ, मध्यमं हास्यादौ, तथाविधं यद्वर्रानीयं विभा- वादि, तदुपयोगितया वर्णनीयविशेषोपयोगित्वेनानुप्रासविशेषोपादेयतासिद्धचर्थमि- त्यर्थः। अनुप्रासजातय इति । अनुप्रासानामाश्रयभूता जातय इत्यर्थः । विवरिष्यते चेदमुपरि। वृत्तय इत्युक्ताः वृत्तय इति व्यवहताः । तत्र व्युत्पत्तिमाह-वर्तन्त इति। अनुप्रासभेदाः अनुप्रासविशेषाः । आरस्त्रिति। वृत्तिरित्यत्र वृतिधातोरधि- करणे क्तिन्निति भावः। यदाहेति। भट्ोद्भट इति शेष । सरूपेति। एतासु

ध्वनिः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वाभाववान्, चारुत्वहेतुत्वात्, यो हि गुणालङ्कारव्यति- रिक्तो भवति स चारुत्वहेतुर्न भवति। यथा-असाधुत्वदुःश्रवत्वादिको दोष इति। केवलव्यतिरेकी नाम-'असत्सपक्षो यत्र व्यतिरेकसहचारेण व्याप्तिंग्रहः। १. उन्भटकाव्या., १. ८. २. 'अकतरि च कारके संज्ञायां' (पा. सू., ३. ३. १९) इत्यधिकारस्थेन 'स्त्रियां क्तिन्' (पा. सू., २. ३. ९४.) इत्यनेनेत्यर्थः । ३ >

१८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् पृथक्पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा ॥ इति ॥ पृथक्पृथगिति। परुषानुप्रासा नागरिका। मसृणानुप्रासा उपनागरिका, ललिता। नागरिकया विदग्धया उपमितेति कृत्वा। मध्यममकोमलपरुषमित्यर्थः । अत एव वैदग्ध्यविहीनस्वभावासुकुमारापरुषग्राम्यवनितासादृश्यादियं वृत्तिर्ग्राम्येति। तत्र तृतीयः कोमलानुप्रास इति वृत्तयोऽनुप्रासजातय एव। न चेह वैशेषिकवद्वृत्तिरविवक्षिता, येन बार्लप्रया उक्तासु। तिसृषु वृत्तिषु परुषादिषु। पृथकपृथक् सरूपाणां सजातीयानां व्यस्नानां न्यास: उपनिवन्धः तम्। अनुप्रासमुशन्ति इच्छन्ति। "शेषाम्यामि"- त्यादिकारिकात्रयेण परुषदिवृत्तीनां स्वरूपमुक्तन्तद्रन्थे द्रष्टव्यम् । पृथक पृथगित्यंशं व्याचष्टे-परुषेत्यादि। परुषवर्णारब्धत्वात्परुषोऽनुप्रासो यस्यां वृत्तौ सा। परुषाया एव नागरिकेति संज्ञा। मसृरोति। मधुरवर्णारब्धत्वान्मसृणोऽनु- प्रासो यस्यां सा। अस्या नामद्वयमाह-उपनागरिका ललितेति। उपमिता नागरिकया उपनागरिकेत्यन्वर्था संज्ञेत्याह-नागरिकयेति। परुषानुप्रासः मसृणानु- प्रास इति पाठस्तु अनुप्रासवृत्योरैक्याभिप्रायेण योज्यः । वक्ष्यमाणग्राम्यवृत्तावनुप्रासस्य मध्यमत्वं दर्शयितुम्मध्यमशब्दार्थमाह-मध्यममकोमलपरुषमिति। मधुरवर्णभिन्नं परुषवर्णभिन्नश्वेत्यर्थः । तदारब्धोऽनुप्रासो मध्यमानुप्रास इत्यर्थः । तदनुप्रासाया वृत्तेः ग्राम्यसंज्ञामुपादनपूर्वकमाह-अ्रत एचेत्यादि। अत एव माधुर्यपारुष्यराहित्यादेव। वैदग्ध्येत्यादि। वैदग्ध्यविहीना स्वभावतः असुकुमारा अमधुरा, अपरुषा अनुद्वणस्वभावा च या ग्राम्यवनिता, तत्साद्वश्यादित्यर्थः। तत्र तृतीयः कोम- लानुप्रास इति। उत्तेष्वनुप्रासेषु मध्यमानुप्रासः कोमलानुप्राससंज्ञकश्वेत्यर्थः ।अनेन ग्राम्याया वृत्ते: रूढा कोमलसंज्ञा च भटोद्भटोक्ता दर्शिता। उपसंहरति-वृत्तय इत्यादि।

१. शषाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्तिस्स्यात् हह्वह्यादैश्र संयुता ॥ सरूपसंयोगयुतां मूर्ध्निवर्गान्त्ययोगिभिः । स्पशैर्युतां च मन्यन्ते उपनागरिकां बुधाः ॥ शे षैर्वणैर्यथायोगं कथितां कोमलाख्यया। ग्राभ्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वादृतवुद्धयः ॥ उन्भटका., १. ५-७. २. 'अवादयः कुष्टादर्थे तृतीयया' (वार्ति., १८७. चौ. सं. ) इति वार्तिकेन समास इत्यर्थः । ३. कोमलवर्णानुप्रासाभावेन योगार्थाभावादित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: १९

याः कैश्चिदुपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवणगो- लोचनम् जातौ जातिमतो वर्तमानत्वं न स्यात्, तदनुग्रह एव हि तत्र वर्तमानत्वम्। यथाह कश्चित्- लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवीभुजः । इति। तस्माद्वृत्तयोऽनुप्रासादिभ्योऽनतिरिक्तवृत्तयो नाभ्यधिकव्यापाराः। अत एव व्यापारभेदाभावान्न पृथगनुमेयस्वरूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य व्यापारवाचिनोऽभिप्रायः। अनतिरिक्तत्वादेव वृत्तिव्यवहारो भामहादिभिर्न कृतः । उद्भटादिभिः प्रयुक्तेऽपि तस्मि- न्नार्थ: कश्चिदधिको हृदयपथमवतीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गताः श्रवणगोचरमिति ।

शषादितत्तद्वणरचनारूपाः परुषाद्या वृत्तयो वस्तुतोऽनुप्रासेषु वर्तन्ते। यथा-पृथिवी- बालप्रिया

भुजि गाम्भीर्यं, ताः परुषत्वादिविशिष्टानुप्रासादिभिरभिव्यज्यन्ते च। यथा-गोत्वा- दिजातयो गवादिभिः। अतश्च साश्रयाभिव्यज्ञयत्वसाम्याद्वृत्तीनां जातित्वोपचार इति भावः । ननु वृत्तिरूपजातौ तज्जातिमतोऽनुप्रासस्य वर्तनमुक्तमयुक्तं, वैशेषिकमतविरुद्ध- त्वादित्यत आह-न चेत्यादि। इह अस्मन्मते। वैशेषिकवत् वैशेषिकमत इव। वृत्तिर्न विवत्तितेति । वर्तनमाधेयत्वरूपन्न विवक्षितमित्यर्थः । तर्हि तत्र वर्तनं कि- न्नामेत्यत आह-तदनुग्रह एवेति। वृत्तिरूपजातिकर्तृकानुग्रह एवेत्यर्थः। स च तत्कर्तृकं भेदकधर्मसमर्पणं रसाभिव्यज्ञनसामर्थ्याधानं वा। उक्तार्थे दृष्टान्तमाह-लोकोत्तर इति। गम्भीर्यें वर्तन्त इति। गाम्भीर्यानुग- हीता भवन्तीत्यर्थः। गाम्भीर्यकर्तृकानुग्रहश् सकलकार्यनिर्वहणसामर्थ्याधानादिरूपः । वृत्तौ 'तदनतिरिक्तवृत्तय' इत्यत्र तत्पदार्थन्दर्शयन्ुपसंहरति-तस्मादनुप्रासादिभ्य इत्यादि। नास्त्यतिरिक्ता वृत्तिर्व्यापारो यासां ता इत्यर्थकतया व्याचष्टे-नाभ्यधिके- ति। अनुप्रासानां यो व्यापारो रसव्यज्ञनविषयः, स एव वृत्तीनामपीति भावः। तदन- तिरिक्ता इत्यनुक्त्वा एवमुक्ते: फलन्दशयत्ि-अत एवेत्यादि। अतः उक्तात् व्या- पारभेदाभावादेवेति योजना। न पृथगनुमेयस्वरूपा इति। पृथगनुप्रासावगमं विना नानुमेयस्वरूपा:, किन्तु वृत्तिव्यञ्जकवर्णविशेषरूपानुप्रासलिङ्गम्या इति भावः । न पृथगभिधेयस्वरूपा इति च पाठः । अनुप्रासाभ्यधिकव्यापारसत्त्वे तु वृत्तीनां स्वरूपं पृथगभिधेयं स्यादिति तद्भावः । उक्तार्थे वृद्धसम्मतिमाह-अनतीति। अनुप्रासान- तिरिक्तव्यापारत्वोक्त्या तदनतिरिक्तत्वं सिद्धमित्याशयेन अनतिरिक्तत्वादेवेत्युक्तम्। ननूद्धटादिभि: कृत एवेत्यत्राह-उद्भटादिभिरिति। प्रयुक्ते कृते। तस्मिन् वृत्ति- व्यवहारे। नार्थ इति। अर्थः वृत्तिशब्दार्थः। अधिकः अनुप्रासरूपार्थादधिकः । १. 'गाम्भीर्यं यत्प्रभावेण विकारो नोपलभ्यत' (दशरू., ४. ६.) इति लक्षण- लक्षितं गाम्भीर्यम्।

२० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

चरम्। रीतयश्र् वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिनीमेति।

लोचनम् रीतयश्चेति। तदनतिरिक्तृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सम्बन्धः । तच्छब्दे- नात्र माधुर्यादयो गुणाः, तेषां च समुचितवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां सब्घातरूपतागमनं दीप्तललिंतमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भ- पाञ्चालदेशहेवाकप्राचुर्यदृशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिर्जातिमतो नान्या, समु- बालप्रिया इत्यभिप्रायेरोति। 'गता' इत्यादिग्रन्थ उक्तार्थपर इत्यर्थः । 'रीतयश्चे'त्यत्र समुचि- तपदानुषज्नेन पूरयन्नाह-तदित्यादि। तच्छब्दोऽन्न गुणपरामर्शक इत्याह-तच्छ- वदेनेति। प्रत्यवमृश्यन्त इति शेषः। तथा पाठश्। कथन्नाम रीतीनां गुणानतिरिक्तत्व- मिति तदुपपादयति-तेषाञ्चेत्यादि। तेषां समुचितवृत्त्यर्पणे यत्सद्घातरूपतागमनं त्रिविधं तदेव रीतिरिति सम्बन्धः । तेषां गुणानाम्। समुचितेति। समुचिता दीप्तादिवर्णनीयौचित्यवती या वृत्ति: विशिष्ट वर्णरचना, तस्यां यद्गुणानामर्पणं तस्मि- न्नित्यर्थः। समुचिता तत्तद्रसव्यज्ञनोचिता या वृत्ति: व्यापारः, तदर्पणो निमित्ते इति केचित्। अन्योन्येति। परस्परसंश्लेषयोग्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । त्रैविध्योपपादकं-दीस्षे- त्यादि। द्वन्द्वगर्भकर्मधारयस्य विषयपदेन बहुव्रोहिः। सङ्गातेति। समूहताप्राप्तिरि- त्यर्थः। असंहृततया पृथक् पृथक् प्रातिस्विकरूपेणावस्थितानामेकत्र समूहीभावेन रूपा- न्तरप्राप्तिरिति यावत्। सड्घातरूपत्वेन हृद्यत्वे द्ृष्टान्तः-पानक इवेति। तथा च माधु- र्यादिगुणानां प्रत्येकं प्रातिस्विकरूपेण रीतिशब्दवाच्यत्वं नास्ति, परन्तु विशिष्टसङघात- धर्मवत्तयेति भावः। ननु केनैतदुक्तमिति शङ्कायां वैदर्भ्यादिशब्दप्रतृत्तिनिमित्तन्दर्शयन्तु- त्तरमाह-गौडीयेत्यादि। गौडविदर्भपाश्चालसम्बन्धिनो गौडीयादयो ये देशास्तेषां तत्र त्यकवीनामिति यावत्। विशिष्टवर्णनविषये यो हेवाकः सभावः स्वाच्छन्ंवा, तंप्रा- चुर्येण पश्यतीति तेन। वामनेनेति भावः ।हेवाकप्राचुर्यस्य दृशा दर्शनेन हेतुनेत्यर्थों वा। विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्येति भावः। त्रिविधमित्यनेन रीतिगतमपि गौडीया वैदर्भी पाञ्चालीति त्रैविध्यं सूचितम्। यथोक्तं वामनेन-"रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टा पादरचना रीतिः। विशेषो गुणात्मा। सा त्रेधा-वैदभी गौडीया पाञ्चाली च। वैद- र्रादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या। समग्रगुणा वैदर्भी। ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौ- कुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति। ननू क्तरीत्या वृत्य नुप्रासयोजोतिजातिमद्भावाद्रीति गुणयोस्समुदायस मुदायिभावाच्च कथमैक्यमत आह-जातिरित्यादि। समुदायः अवयवी। समुदायिनः अव- १. वा. सू., १. २. ६-१३.

प्रथमोद्द्योतः २१

अन्ये ब्रूयु :- नाहत्येव ध्वनिः । प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्य

दायश्च समुदायिनो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालक्कारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ लोचनम्

व्यतिरेकी हेतुः। तदाह-तद्व्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति। नैष चारुत्वस्थानं शब्दार्थरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वादिति। तेनाखण्ड- बुद्धिसमास्वाद्यमपि काव्यमपोद्धारवुद्धया यदि विभज्यते, तथाप्यत्र व्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोरऽर्थो लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, माच भूत्तच्चारुत्वहेतुः, तेन गुणालङ्कारव्यति- रिक्तोऽसौ स्यादित्याशक्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-श्रन्य इति। भवत्वेवम् ; तथापि नास्त्येव ध्वनिर्याटशस्तव लिलक्षयिषितः । काव्यस्य ह्वसौ कश्विद्वक्तव्यः । न

वात्। नान्य इति। तयोस्तादात्म्यस्यैवाङ्ग्ीकिः प्रकृतमुपसंहरति- बालप्रिया

हतीति। स्थित एव उपपन्न एव । 'तद्वयतिरिक्त' इत्यादिग्रन्थः उक्तानुमानस्य नेगमनरूप इत्यभिप्रायेणावतारयति-तदित्यादि। तदाह तस्मादाह। 'तद्वतिरि- क' इति हेतुगर्भतच्छब्देन शब्दार्थौ तद्गुणालङ्काराश्र परामृश्यन्ते। 'कोऽयमि' यत्र किंशब्दः किमेष चारुत्वस्थानमुत चारुत्वहेतुरिति विकल्पनिषेधपरश्चेत्याशयेन ववृणोति-नैष इत्यादिना। शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः काव्यचारुताहेतुत्वविशि- े ध्वनिर्नास्तीति विशििष्टध्वनिसत्तानिषेधश्रानेनार्ात्सिद्यतीत बोध्यम्। एष इति। वनित्वेनाभिमत इत्यर्थः । इतीत्यस्यानन्तर किंशब्देनाहेति शेषो बोध्यः । किशब्दे वोक्तार्थे लब्धे कि नामशब्देनेत्यत आह-तेनेत्यादि। अपोद्वारबुद्धयेति।विभा- बुद्धधेत्यर्थः । नामशब्देनाहेति। नामशब्दोऽत्यन्तासत्वद्योतक इति भावः । एतावता शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तस्य काव्यशोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वनेर- 1व एव सिद्धः, न तु स्वरूपेण व्वनेरभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशये- वितारयति-नन्वित्यादि। असौ ध्वनिः। तेनेति तथापीत्यर्थः। यद्वा चारुत्वहेतु- गभावेनेत्यर्थः। चारुत्वहेतुत्वाद्धि गुणाद्यन्तर्भावर आपादितः, तन कारे ु क्तध्वनिसद्धावस्सम्भावनार्ह एवेत्यर्थः । गुणालङ्कारंति शब्दार्थयोरुपलक्षणम्। इ- पाशङ्कयेति। इति ध्वनिवादिशक्काम्मनसिकृत्येत्यर्थः। भवत्वेवमित्यभ्युपगमे। तहिं तमस्माभिरित्यत्राह-तथापीत्यादि। ननूक्तमेव तदस्तित्वमित्यत आह-यादश यादि। तादृश इति पूर्वेण सम्बन्धः। याद्वशो लिलक्षयिषितः काव्यसम्बन्धितया क्षणयुक्तं कर्तुमभिलषितः। इममर्थन्दर्शयन्नाह-काव्यस्य हीत्यादि। समुदितस्य

धीप्रयुक्तसाध्यधीजनक वाक्यम्। २. तेनेत्यस्य तथाप्यर्थकत्वाप्रसिद्धेराह यद्वेति।

३२ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रकारस्य काव्यत्वहाने: सहृदयहृदयाहादिशब्दार्थमयत्वमेव काव्यलक्ष णम्। न चोक्तप्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत्सम्भवति। न च तत्सम- लोचनम् चासौ नृत्तगीतवाद्यादिस्थानीयः काव्यस्य कश्चित्। कवनीयं काव्यं, तस्य भावश्र काव्य- त्वम्। न च नृत्तगीतादि कवनीयमित्युच्यते। प्रसिद्धेति । प्रसिद्धं प्रस्थानं शब्दार्थों तद्गुणालङ्काराश्चेति, प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम्। काव्यप्रकारस्येति। काव्यप्रकारत्वेन तव स मार्गोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्तत्वात्। ननु कस्मात्तत्काव्यं न भवतीत्याह-सहृद्येति। मार्गस्येति। नृत्तगीताक्षिनिकोचनादिप्रायस्येत्यर्थः । तदिति। सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जान- बालप्रिया काव्यस्य समुदायितया सम्बन्धित्वेन ह्वसौ वत्तव्यः । न च गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति काव्यसम्बन्धित्वमस्य शक्योपपादं,नृत्तगीतादिवत्। तदयं प्रयोग :- विवादाध्यासितो ध्वनिः, न काव्यं, शब्दार्थातिरिक्तत्वात् ; न च काव्यसम्बन्धी, तद्गुणालङ्कारातिरिक्त- त्वात्, नृत्तगीतादिवदिति। न च साध्यविकलो दृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्यत्वा- भावस्य तत्सम्बन्धित्वाभावस्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थः। नृत्तगीतादेर्नाट्यस्थले शोभाका- रित्वरूपविशेषं मनसिकृत्य द्ृष्टान्ततया कथनम् । स्वोक्तार्थपरतया प्रसिद्धेत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादि। प्रतिष्ठन्त इत्यस्य व्याख्या-परम्परयेत्यादि। परम्परया अविच्छिन्नप्रवाहेण। व्यवहर- नि्ति काव्यव्यवहारं कुर्वन्ति। येन मार्गेण मार्गतुल्येन येन। ध्वनेः काव्यप्रका- रत्वोक्तिधर्वन्यभाववादिनो व्याहतेत्याशङ्कय परप्रसिद्धधुपजीविनी तदुक्तिरित्याह- काव्येत्यादि। काव्यप्रकारत्वेन काव्यभेदत्वेन। तत्वेनाभिमत इति तदर्थ इति भावः । वृत्तौ 'प्रसिद्धे'त्यादिना पूर्वोक्तो हेतुर्दशितः । काव्यत्वहानेरित्यनेन साध्यश्चेति वोध्यम्। इत्याहेति। इत्याशङ्कायामाहेत्यर्थः। मार्गपदेन प्रकृते विवक्षितं व्याचष्टे- नृत्तेति। अक्षिनिकोचनादीत्यादिपदेनाक्षिसम्भविनां विकारान्तराणां परिग्रहः। प्रायशब्दस्तुल्यार्थकः । सहृदयेत्यादीति । सहृदय हृदयाह्लादिशब्दार्थमयत्वमित्यर्थः । 'सहृदयहृदयाह्लादी'त्यनेन गुणालङ्कारसुन्दरत्वमुक्तम्। 'न च तत्समयेशत्यादिवृत्तिग्रन्थ एक एव शङ्कोत्तरात्मकः । तत्र शङ्काभागं वितृणोति-नन्वित्यादि। ताद्वशमिति। यत्तत्र भवद्भिर्नृत्तगीतादिप्रायमिति सोपहासमुक्तं ध्वनिस्वरूपन्तदित्यर्थः । अपूर्वं पूर्वमनुन्मीलितम्। जानन्तीत्यनेन 'तत्समयान्तः पातिनः सहृदयान् कांश्चिदि'ति १. ध्वनित्वस्याSप्रसिध्या तद्रूपेण पक्षताया निर्वक्तुमशक्यत्वाद्विवादाध्यासितत्वेन तां समर्थयितुमाह-विवादाध्यासित इति।

प्रथमोद्द्योत: २३

यान्तःपातिनः सहृदयान् कांश्चित्परिकल्प्य तत्प्रसिद्या ध्वनौ काव्यव्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्बते ।

लोचनम् न्ति, त एव सहृदयाः। तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भवि- ष्यतीत्याशङ्कयाह-न चेति। यथा हि खङ्गलक्षणं करोमीत्युक्त्वा आतानवितानात्मा प्रात्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविरचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुर- च्छेदक: सुच्छेध उत्कृष्टः खज्ग इति ब्रुवाणः, परैः पटः खल्वेवंविधो भवति न खङ्ग इत्ययुक्ततया पर्यनुयुज्यमान एवं ब्रूयात्-ईदृश एव खङ्गो ममाभिमत इति तादृगेवै- तत्। प्रसिद्धं हि लक्ष्यं भवति न कल्पितमिति भावः । तदाह-सकलविद्वदिति। विद्वांसोऽपि हि तत्समयज्ञा एव भविष्यन्तीति शङ्कां सकलशब्देन निराकरोति। बालप्रिया वृत्यर्थो विवृतः । तत्समयः ध्वनिपदसङ्केतः । 'तत्प्रसिद्धये'त्यादंशं व्याचष्टे-तदभीति। नामशब्देन तदभिमतत्वस्यव काव्यलक्षणत्वमिति सूचयति-इत्याशङ्कयाहेति। इत्ये- कांशेन ध्वनिवादिशङ्कामनूद्य परिहारमाहेत्यर्थः । 'सकले'त्यादि परिहारग्रन्थस्याभिप्रायं सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह-यथाहीत्यादि। खङ्गलक्षणं खज्गस्वरूपम्। करोमीति। करोतिरत्र वचनक्रियावाची। अत एव इति ब्रुवाण इति वक्ष्यते। आतानेति। आतान: आयामो विस्तारः। वितानः तिर्यग्विस्तारः। आरत्मा स्वभावो यस्य सः। प्राव्ियमाणः प्रावरणीक्रियमाणः । प्रावरणस्वरूप इति च पाठः। संवर्त- नेति। संवर्तनं सङ्कोचनम् । विवतनं विकासनम्। ते सहिष्युः तद्योग्यः । इति ब्रुवाण इति। आतानादिविशिष्टः पदार्थ: उत्कृष्टखड्ग इति वदन्नित्यर्थः। पर्यनुयु- ज्यमान: आक्षिप्यमाणः सन्। कथं वूयादित्यत्राह-ईद्वश इत्यादि। ईदृशः पदार्थ एव मम खड्गत्वेनाभिप्रेत इत्यर्थः । एतदिति। सहृदयान्तरकल्पनयोक्तं काव्यल- क्षणमित्यर्थः । नन्वमुया सोपहासोक्तया कि जातम् ? न नः किञ्चिच्छिन्नमित्यत आह-प्रसिद्ध- मिति। लक्ष्यं लक्षणेन निरूपणीयम्। न कल्पितमिति। लक्ष्यं भवतीत्यनुष- ज्यते। तदाह उक्ताद्भावादाह। उक्ताभिप्रायं वचनमाहेत्यर्थः । विद्वन्मनसामुचित- विषय एव प्रवृत्तिसम्भवाद्विद्वत्पदेन उक्ताभिप्रायस्सूचित इति भावः। 'सकले'त्युक्ते: फलमाह-विद्वांसोऽपीति। तत्समयज्ञाः ध्वनिसमयज्ञाः । ननु माभूत्सकलवि-

१. यद्वा लक्षणमित्यस्य लक्षणकथनमित्यर्थः । तथा च कृतिविषयस्य तादृशकथ- नस्य सम्पाद्यमानतया 'ब्रुवाण' इत्यस्य सुस्पष्टा सङ्तिः। अत एव 'युद्धं करोमीत्यु- क्त्वा युध्यमान: परान् विजयते' इत्यादिप्रयोगाणां समौचित्यं सिद्धं भवति।

२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के चरम्। रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिनीमेति। लोचनम् रीतयश्चेति। तदनतिरिक्तृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सम्बन्धः । तच्छब्दे- नात्र माधुर्यादयो गुणाः, तेषां च समुचितवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां सख्घातरूपतागमनं दीप्तललिंतमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भ- पाञ्चालदेशहेवाकप्राचुर्यदृदशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिर्जातिमतो नान्या, समु- बालप्रिया इत्यभिप्रायेरति। 'गता' इत्यादिग्रन्थ उक्तार्थपर इत्यर्थः । 'रीतयश्चे' त्यत्र समुचि- तपदानुषज्नेन पूरयन्नाह-तदित्यादि। तच्छब्दोऽन्र गुणपरामर्शक इत्याह-तच्छ- वदेनेति। प्रत्यवमृश्यन्त इति शेषः। तथा पाठश्। कथन्नाम रीतीनां गुणानतिरिक्तत्व- मिति तदुपपादयति-तेषाञ्चेत्यादि। तेषां समुचितवृत्त्यर्पणे यत्सड्घातरूपतागमनं त्रिविधं तदेव रीतिरिति सम्बन्धः । तेषां गुणानाम्। समुचितेति। समुचिता दीप्तादिवर्णनीयौचित्यवती या वृत्ति विशिष्टा वर्णरचना, तस्यां यद्गुणानामर्पणं तस्मि- न्नित्यर्थः। समुचिता तत्तद्रसव्यज्ञनोचिता या वृत्ति: व्यापारः, तदपणे निमित्ते इति केचित्। अन्येन्येति। परस्परसंश्लेषयोग्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । त्रैविध्योपपादकं-दीस्षे- त्यादि। द्वन्द्वगर्भकर्मधारयस्य विषयपदेन बहुव्रोहिः। सङ्गातेति। समूहताप्राप्तिरि- त्यर्थः । असंहृततया पृथक् पृथक् प्रातिस्विकरूपेणावस्थितानामेकत्र समूहीभावेन रूपा नतरप्राप्तिरिति यावत्। सड्घातरूपत्वेन हृद्यत्वे दृष्टान्त :- पानक इवेति। तथा च माधु- र्यादिगुणानां प्रत्येकं प्रातिस्विकरूपेण रीतिशब्दवाच्यत्वं नास्ति, परन्तु विशिष्टसङ्घात- धर्मवत्तयेति भावः। ननु केनैतदुक्तमिति शङ्कायां वैदर्भ्यादिशब्दप्रतृत्तिनिमित्तन्दर्शयन्तु- त्तरमाह-गौडीयेत्यादि। गौडविदर्भपाश्चालसम्बन्धिनो गौडीयादयो ये देशास्तेषां तत्र- त्यकवीनामिति यावत्। विशिष्टवर्णनविषये यो हेवाकः स्भावः स्वाच्छन्यंवा, तंप्रा- चुर्येण पश्यतीति तेन। वामनेनेति भावः ।हेवाकप्राचुर्यस्य दृशा दर्शनेन हेतुनेत्यर्थों वा। विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्येति भावः। त्रिविधमित्यनेन रीतिगतमपि गौडीया वैदर्भी पाच्चालीति त्रेविध्यं सूचितम्। यथोक्तं वामनेन-"रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टा पादरचना रीतिः। विशेषो गुणात्मा। सा त्रेधा-वैदर्भी गौडीया पाच्चाली च। वैद- र्रदिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या। समत्रगुणा वैदर्भी। ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौ- कुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति।

कथमैक्यमत आह-जातिरित्यादि। समुदायः अवयवी। समुदायिनः अव- १. वा. सू., १. २. ६-१३.

प्रथमोद्द्योतः २१

अन्ये ब्रूयु :- नाहत्येव ध्वनिः । प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्य. लोचनम् दायश्च समुदायिनो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालक्कारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतुः । तदाह-तद्व्यतिरिक्तः को5यं ध्वनिरिति। नैष चारुत्वस्थानं शब्दार्थरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वादिति। तेनाखण्ड- बुद्धिसमास्वाद्यमपि काव्यमपोद्धारबुद्धया यदि विभज्यते, तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तो्ऽर्थों लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, माच भूत्तच्चारुत्वहेतुः, तेन गुणालङ्कारव्यति- रिक्तोSसौ स्यादित्याशङ्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-प्न्य इति। भवत्वेवम् ; तथापि नास्त्येव ध्वनिर्याहशस्तव लिलक्षयिषितः । काव्यस्य ह्यसौ कश्विद्वक्तव्यः । न

पवात्। नान्य इति। तयोस्तादात्म्यस्यैवाङ्गीकारादिति ावः। प्रकृतमुपसंहरति- . बालप्रिया

तीति। स्थित एत उपपन्न एव। 'तद्वयतिरिक्त' इत्यादिग्रन्थः उक्तानुमानस्य नेगमनरूप इत्यभिप्रायेणावतारयति-तदित्यादि। तदाह तस्मादाह। 'तद्ततिरि- क' इति हेतुगर्भतच्छव्देन शब्दार्थौ तद्गुणालक्काराश्र परामृश्यन्ते। 'कोऽयमि' यत्र किंशब्दः किमेष चारुत्वस्थानमुत चारुत्वहेतुरिति विकल्पनिषेधपरश्चेत्याशयेन वत्ृुणोति-नैष इत्यादिना। शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः काव्यचारुताहेतुत्वविशि गे ध्वनिर्नास्तीति वि.शेष्ट्व निसत्तानिषेधश्चानेनार्थात्सिद्वयतीति बोध्यम्। एष इति। वनित्वेनाभिमत इत्यर्थः । इतीत्यस्यानन्तरं किंशव्देनाहेति शेषो बोध्यः । किंशब्दे वोक्तार्थे लब्धे कि नामशव्देनेत्यत आह-तेनेत्यादि। अपोद्धारबुद्धयेति।विभा- बुद्धचेत्यर्थः । नामशब्देनाहेति। नामशब्दोऽत्यन्तासत्वद्योतक इति भावः । एतावता शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तस्य काव्यशोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वनेर- 1व एव सिद्धः, न तु स्वरूपेण ध्वनेरभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशये- वितारयति-नन्वित्यादि। अ्सौ ध्वनिः' तेनेति तथापीत्यर्थः। यद्वा चारुत्वहेतु- भावेनेत्यर्थः। चारुत्व हेतुत्वाद्धि गुणा्यन्तर्भाव आपादितः, तन ु्ति - क्तध्वनिसद्धावस्सम्भावनार्ह एवेत्यर्थः । गुणालङ्गरंति शब्दार्थेयोरुपलक्षणम्। इ- पाशङ्कयेति। इति ध्वनिवादिशक्काम्मनसिकृत्येत्यर्थः। भवत्वेवमित्यभ्युपगमे। तहिं तमस्माभिरित्यत्राह-तथापीत्यादि। ननूक्तमेव तदस्तित्वमित्यत आह-यादवश यादि। तादृश इति पूर्वेण सम्बन्धः। याद्वशो लिलक्षयिषितः काव्यसम्बन्धितया क्षणयुक्तं कर्तुमभिलषितः । इममर्थन्दर्शयन्नाह-काव्यस्य हीत्यादि। समुदितस्य १. निगमनं नाम-'अनुमितिहेतुलिङ्गपरामर्श प्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्ष- वीप्रयुक्तसाध्यधीजनकं वाक्यम्। २. तेनेत्यस्य तथाप्यर्थकत्वाप्रसिद्धेराह यद्वेति।

२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके चरम्। रीतयश्च् वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिनीमेति। लोचनम् रीतयश्चेति। तदनतिरिक्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सम्बन्धः । तच्छब्दे- नात्र माधुर्यादयो गुणाः, तेषां च समुचितवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां सब्घातरूपतागमनं दीप्तललिंतमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भ- पाश्चालदेशहेवाकप्राचुर्यदृशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिर्जातिमतो नान्या, समु- बालप्रिया इत्यभिप्रायेरोति। 'गता' इत्यादिग्रन्थ उक्तार्थपर इत्यर्थः । 'रीतयश्चे त्यत्र समुचि- तपदानुषञ्ञनेन पूरयन्नाह-तदित्यादि। तच्छन्दोSन्र गुणपरामर्शक इत्याह-तच्छ- व्देनेति। प्रत्यवमृश्यन्त इति शेषः। तथा पाठश्च। कथन्नाम रीतीनां गुणानतिरिक्तत्व- मिति तदुपपादयति-तेषाञ्चेत्यादि। तेषां समुचितवृत्त्त्यर्पणे यत्सड्घातरूपतागमनं त्रिविधं तदेव रीतिरिति सम्बन्धः । तेषां गुणानाम्। समुचितेति। समुचिता दीप्तादिवर्णनीयौचित्यवती या वृत्तिः विशिष्टा वर्णरचना, तस्यां यद्गुणानामर्पणं तस्मि- न्नित्यर्थः। समुचिता तत्तद्रसव्यज्ञनोचिता या वृत्ति: व्यापारः, तदर्पे निमित्ते इति केचित्। अन्यान्येति। परस्परसंश्लेषयोग्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । त्रैविध्योपपादक-दीप्े- त्यादि। द्वन्द्वगर्भकर्मधारयस्य विषयपदेन बहुव्रोहिः। सङ्गातेति। समूहताप्राप्तिरि- त्यर्थः। असंहृततया पृथक् पृथक् प्रातिस्विकरूपेणावस्थितानामेकत्र समूहीभावेन रूपा- न्तरप्राप्तिरिति यावत्। सङ्घातरूपत्वेन हृद्यत्वे दृष्टान्तः-पानक इवेति। तथा च माधु- र्यादिगुणानां प्रत्येकं प्रातिस्विकरूपेण रीतिशब्दवाच्यत्वं नास्ति, परन्तु विशिष्टसङ्घात- धर्मवत्तयेति भावः। ननु केनैतदुक्तमिति शङ्कायां वैदर्भ्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तन्दर्शयन्नु- त्तरमाह-गौडीयेत्यादि। गौडविद र्भपाश्चालसम्बन्धिनो गौडीयादयो ये देशास्तेषां तत्र त्यकवीनामिति यावत्। विशिष्टवर्णनविषये यो हेवाकः स्वभावः स्वाच्छन्यंवा, तंप्रा- चुर्येण पश्यतीति तेन। वामनेनेति भावः । हेवाकप्राचुर्यस्य दृशा दर्शनेन हेतुनेत्यर्थों वा। विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्येति भावः। त्रिविधमित्यनेन रीतिगतमपि गौडीया वैदर्भी पाञ्चालीति त्रैविध्यं सूचितम्। यथोक्तं वामनेन-"रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टा पादरचना रीतिः। विशेषो गुणात्मा। सा त्रेधा-वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च। वैद- र्रादिषु द्ृष्टत्वात्तत्समाख्या। समग्रगुणा वैदरभी। ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौ- कुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति। ननू क्तरीत्या वृत्य नुप्रासयोजातिजातिमद्भावाद्रीति गुणयोस्समुदायस मुदायिभावाच्च कथमैक्यमत आह-जातिरित्यादि। समुदायः अवयवी। समुदायिनः अव- १. वा. सू, १. २. ६-१३.

प्रथमोद्द्योत: २१ अन्ये ब्रूयु :- नाहत्येव ध्वनिः । प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्य- लोचनम् दायश्च समुदायिनो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालङ्कारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतुः । तदाह-तद्व्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति। नैष चारुत्वस्थानं शब्दार्थरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः, गुणाल्कारव्यतिरिक्तत्वादिति। तेनाखण्ड- बुद्धिसमास्वाद्यमपि काव्यमपोद्धारबुद्धया यदि विभज्यते, तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोर्ऽर्थो लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, मा च भूत्तच्चारुत्वहेतुः, तेन गुणालक्कारव्यति- रिक्तोSसौ स्यादित्याशक्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-प्न्य इति। भवत्वेवम् ; तथापि नास्त्येव ध्वनिर्याहशस्तव लिलक्षयिषितः । काव्यस्य ह्यसौ कश्विद्वक्तव्यः । न यवात्। नान्य इति। तयोस्तादात्म्यस्यैवाङ्गीकारादिति भावः । प्रकृतमुपसंहरति- बालप्रिया इतीति। स्थित एव उपपन्न एव। 'तद्वयतिरिक्त' इत्यादिग्रन्थः उक्तानुमानस्य निगमनरूप इत्यभिप्रायेणावतारयति-तदित्यादि। तदाह तस्मादाह। 'तद्वतिरि- क्त' इति हेतुगर्भतच्छब्देन शब्दार्थौ तद्गुणालङ्काराश्च परामृश्यन्ते। 'कोऽयमि' त्यत्र किंशब्दः किमेष चारुत्वस्थानमुत चारुत्वहेतुरिति विकल्पनिषेधपरश्चेत्याशयेन वित्ृणोति-नैष इत्यादिना। शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः काव्य चारुता हेतुत्वविशि- थे ध्वनिर्नास्तीति विशष्टध्वनिसत्तानिषेधश्चानेनार्थात्सिद्धयतीति बोध्यम्। एष इति। ध्वनित्वेनाभिमत इत्यर्थः । इतीत्यस्यानन्तरं किंशव्देनाहेति शेषो बोध्यः । किशब्दे नैवोक्तार्थे लब्धे कि नामशव्देनेत्यत आह-तेनेत्यादि। अपोद्धारबुद्धयेति। विभा- गबुद्धचेत्यर्थः । नामशब्देनाहेति। नामशब्दोऽत्यन्तासत्वद्योतक इति भावः । एतावता शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तस्य काव्यशोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वनेर- भाव एव सिद्धः, न तु स्वरूपेण व्वनेरभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशये- नावतारयति-नन्वित्यादि। असौ ध्वनिः। तेनेति तथापीत्यर्थः। यद्वा चारुत्वहेतु- त्वाभावेनेत्यर्थः । चारुत्वहेतुत्वाद्धि गुणाद्यन्तर्भाव आपादितः, तदनक्वीकारे तु तद्वयति- रिक्तध्वनिसद्भावस्सम्भावनार्ह एवेत्यर्थः । गुणालङ्कारंति शब्दार्थयोरुपलक्षणम्। इ- त्याशङ्कयेति। इति व्वनिवादिशङ्काम्मनसिकृत्येत्यर्थः । भवत्वेवमित्यभ्युपगमे। तहिं जितमस्माभिरित्यत्राह-तथापीत्यादि। ननूक्तमेव तदस्तित्वमित्यत आह-याद्वश इत्यादि। तादृश इति पूर्वेण सम्बन्धः। याद्गशो लिलक्षयिषितः काव्यसम्बन्धितया लक्षणयुक्तं कर्तुमभिलषितः । इममर्थन्दर्शयन्नाह-काव्यस्य हीत्यादि। समुदितस्य ताधीप्रयुक्तसाध्यधीजनकं वाक्यम्। २. तेनेत्यस्य तथाप्यर्थकत्वाप्रसिद्धेराह यद्वेति।

२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

चरम्। रीतयश्च वैदर्भीप्रभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिनीमेति।

लोचनम् रीतयश्चेति। तदनतिरिक्तृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सम्बन्धः । तच्छब्दे- नात्र माुर्यादयो गुणाः, तेषां च समुचितवृत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षसत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरसानां सब्घातरूपतागमनं दीप्तललितमध्यमवर्णनीयविषयं गौडीयवैदर्भ- पाश्चालदेशहेवाकप्राचुर्यदृशा तदेव त्रिविधं रीतिरित्युक्तम्। जातिर्जातिमतो नान्या, समु- बालप्रिया इत्यभिप्रायेरति। 'गता' इत्यादिग्रन्थ उक्तार्थपर इत्यर्थः । 'रीतयश्चे'त्यत्र समुचि- तपदानुषञ्नेन पूरयन्नाह-तदित्यादि। तच्छब्दोऽन्र गुणपरामर्शक इत्याह-तच्छ- वदेनेति। प्रत्यवमृश्यन्त इति शेषः। तथा पाठश्र। कथन्नाम रीतीनां गुणानतिरिक्तत्व- मिति तदुपपादयति-तेषाञ्चेत्यादि। तेषां समुचितवृत्त्यर्पणे यत्सड्घातरूपतागमनं त्रिविधं तदेव रीतिरिति सम्बन्धः । तेषां गुणानाम्। समुचितेति। समुचिता दीप्तादिवर्णनीयौचित्यवती या वृत्तिः विशिष वर्णरचना, तस्यां यद्गुणानामर्पणं तस्मि- न्नित्यर्थः। समुचिता तत्तद्रसव्यजनोचिता या वृत्ति: व्यापारः, तदर्पणे निमित्ते इति केचित्। अन्येोन्येति। परस्परसंश्लेषयोग्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । त्रैविध्योपपादकं-दीस्े- त्यादि। द्वन्द्वगर्भकर्मधारयस्य विषयपदेन बहुव्रोहिः। सङ्गातेति। समूहताप्राप्तिरि- त्यर्थः। असंहृततया पृथक् पृथक् प्रातिख्िकरूपेणावस्थितानामेकत्र समूहीभावेन रूपा- न्तरप्राप्तिरिति यावत्। स्घातरूपत्वेन हृद्यत्वे दृष्टान्तः-पानक इवेति। तथा च माधु- र्यादिगुणानां प्रत्येकं प्रातिस्विकरूपेण रीतिशब्दवाच्यत्वं नास्ति, परन्तु विशिष्टसड्घात- धर्मवत्तयेति भावः। ननु केनैतदुक्तमिति शङ्कायां वैदर्भ्यादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तन्दर्शयन्नु- त्तरमाह-गौडीयेत्यादि। गौडविदर्भपाश्चालसम्बन्धिनो गौडीयादयो ये देशास्तेषां तत्र त्यकवीनामिति यावत्। विशिष्टवर्णनविषये यो हेवाकः स्वभावः स्वाच्छन्यंवा, तं प्रा- चुर्येण पश्यतीति तेन। वामनेनेति भावः।"हेवाकप्राचुर्यस्य दृशा दर्शनेन हेतुनेत्यर्थो वा। विदर्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्येति भावः। त्रिविधमित्यनेन रीतिगतमपि गौडीया वैदर्भी पाश्चालीति त्रैविध्यं सूचितम्। यथोक्तं वामनेन-"रीतिरात्मा काव्यस्य। विशिष्टा पादरचना रीतिः। विशेषो गुणात्मा। सा त्रेधा-वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली च। वैद- र्भादिषु दृष्टत्वात्तत्समाख्या। समग्रगुणा वैदर्भी। ओजःकान्तिमती गौडीया। माधुर्यसौ- कुमार्योपपन्ना पाञ्चाली" इति। ननू क्तरोत्या वत्य नुप्रासयोर्जातिजातिमंद्भावाद्रीति गुणयोस्समुदायसमुदायिभावाच्च कथमैक्यमत आह-जातिरित्यादि। समुदायः अवयवी। समुदायिनः अव-

१. बा, सू., १. १. ६-१३.

प्रथमोद्द्योत: २१

अन्ये ब्रूयु :- नाहत्येव ध्वनिः । प्रसिद्धप्रस्थानव्यतिरेकिणः काव्य लोचनम् दायश्च समुदायिनो नान्य इति वृत्तिरीतयो न गुणालङ्कारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवासौ व्यतिरेकी हेतुः । तदाह-तद्व्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति। नैष चारुत्वस्थानं शब्दार्थरूपत्वाभावात्। नापि चारुत्वहेतुः, गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वादिति। तेनाखण्ड- बुद्धिसमास्वाद्यमपि काव्यमपोद्धारबुद्धया यदि विभज्यते, तथाप्यत्र ध्वनिशब्दवाच्यो न कश्चिदतिरिक्तोर्ऽर्थो लभ्यत इति नामशब्देनाह। ननु मा भूदसौ शब्दार्थस्वभावः, माच भूत्तच्ारुत्वहेतुः, तेन गुणालक्कारव्यति- रिक्तोऽसौ स्यादित्याशङ्कय द्वितीयमभाववादप्रकारमाह-अन्य इति। भवत्वेवम् ; तथापि नास्त्येव ध्वनिर्याहशस्तव लिलक्षयिषितः । काव्यस्य ह्यसौ कश्विद्वक्तव्यः । न

यवात्। नान्य इति । तयोस्तादात्म्यस्यैवाज्गीकारादिति भावः । प्रकृतमुपसंहरति- बालप्रिया

इतीति। स्थित एव उपपन्न एव। 'तद्वयतिरिक्त' इत्यादिग्रन्थः उक्तानुमानस्य निगमनरूप इत्यभिप्रायेणावतारयति-तदित्यादि। तदाह तस्मादाह। 'तद्व्तिरि- क्त' इति हेतुगर्भतच्छव्देन शब्दार्थौं तद्गुणालङ्काराश्च परामृश्यन्ते। 'कोऽयमि' त्यत्र किंशब्दः किमेष चारुत्वस्थानमुत चारुत्वहेतुरिति विकल्पनिषेधपरश्चेत्याशयेन वित्रृणोति-नैष इत्यादिना। शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः काव्यचारुताहेतुत्वविशि· षे ध्वनिर्नास्तीति वि.शेष्टध्वनिसत्तानिषेधश्चानेनार्थात्सिद्धयतीति बोध्यम्। एष इति। ध्वनित्वेनाभिमत इत्यर्थः । इतीत्यस्यानन्तरं किंशव्देनाहेति शेषो बोध्यः। किंशब्दे नैवोक्तार्थे लब्धे कि नामशब्देनेत्यत आह-तेनेत्यादि। अपोद्धारबुद्धयेति।विभा- गबुद्धचेत्यर्थः । नामशब्देनाहेति। नामशब्दोऽत्यन्तासत्वद्योतक इति भावः । एतावता शब्दार्थतद्गुणालङ्कारव्यतिरिक्तस्य काव्यशोभाहेतुत्वविशिष्टस्य ध्वनेर- भाव एव सिद्धः, न तु स्वरूपेण ध्त्रनेरभाव इति तत्सिद्धये पक्षान्तरोपक्षेप इत्याशये- नावतारयति-नन्वित्यादि। असौ ध्वनिः। तेनेति तथापीत्यर्थः। यद्वा चारुत्वहेतु- त्वाभावेनेत्यर्थः । चारुत्वहेतुत्वाद्धि गुणाद्यन्तर्भाव आपादितः, तदनज्वीकारे तु तद्वयति- रिक्तध्वनिसद्धावस्सम्भावनार्ह एवेत्यर्थः । गुणालङ्गारंति शब्दार्थयोरुपलक्षणम्। इ- त्याशङ्क्येति। इति ध्वनिवादिशङ्काम्मनसिकृत्येत्यर्थः । भवत्वेवमित्यभ्युपगमे। तर्हिं जितमस्माभिरित्यत्राह-तथापीत्यादि। ननूक्तमेव तदस्तित्वमित्यत आह-याद्वश इत्यादि। तादृश इति पूर्वेण सम्बन्धः। याद्गशो लिलक्षयिषितः काव्यसम्बन्धितया लक्षणयुक्तं कर्तुमभिलषितः। इममर्थन्दर्शयन्नाह-काव्यस्य हीत्यादि। समुदितस्य १. निगमनं नाम-'अनुमिति हेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानकारणव्याप्तिपक्ष- ताधीप्रयुक्तसाध्यधीजनकं वाक्यम्। २. तेनेत्यस्य तथाप्यर्थकत्वाप्रसिद्धेराह यद्वेति।

३२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

प्रकारस्य काव्यत्वहाने: सहृदयहृदयाहादिशब्दार्थमयत्वमेव काव्यलक्ष णम्। न चोक्तप्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत्सम्भवति। न च तत्सम-

चासौ नृत्तगीतवाद्यादिस्थानीयः काव्यस्य कक्चित्। कवनीयं काव्यं, तस्य भावश्व काव्य- लोचनम्

त्वम्। न च नृत्तगीतादि कवनीयमित्युच्यते। प्रसिद्धेति। प्रसिद्धं प्रस्थानं शब्दार्थो तद्गुणालद्काराश्चेति, प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम्। काव्यप्रकारस्येति। काव्यप्रकारत्वेन तव स मार्गोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्तत्वात्। ननु कस्मात्तत्काव्यं न भवतीत्याह-सहृद्येति। मार्गस्येति। नृत्तगीताक्षिनिकोचनादिप्रायस्येत्यर्थः । तदिति। सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जान- बालप्रिया काव्यस्य समुदायितया सम्बन्धित्वेन ह्यसौ वक्तव्यः । न च गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति काव्यसम्बन्धित्वमस्य शक्योपपादं,नृत्तगीतादिवत्। तदयं प्रयोग :- विवादाव्यासितो ध्वनिः, न काव्यं, शब्दार्थातिरिक्तत्वात् ; न च काव्यसम्बन्धी, तद्गुणालङ्कारातिरिक्त- त्वात्, नृत्तगीतादिवदिति। न च साध्यविकलो दृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्यत्वा- भावस्य तत्सम्बन्धित्वाभावस्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थः। नृत्तगीतादेर्नाट्यस्थले शोभाका- रित्वरूपविशेषं मनसिकृत्य दृष्टान्ततया कथनम् । स्वोक्तार्थपरतया प्रसिद्धेत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादि। प्रतिष्ठन्त इत्यस्य व्याख्या-परस्परयेत्यादि। परम्परया अविच्छिन्नप्रवाहेण। व्यवहर- न्ति काव्यव्यवहारं कुर्वन्ति। येन मार्गेण मार्गतुल्येन येन। ध्वनेः काव्यप्रका- रत्वोक्तिध्वन्यभाववादिनो व्याहतेत्याशङ्कय परप्रसिद्धधुपजीविनी तदुक्तिरित्याह- काव्येत्यादि। काव्यप्रकारत्वेन काव्यभेदत्वेन। तत्वेनाभिमत इति तदर्थ इति भावः। वृत्तौ 'प्रसिद्धे'त्यादिना पूर्वोक्तो हेतुर्दशितः । काव्यत्वहानेरित्यनेन साध्यश्चेति वोध्यम्। इत्याहेति। इत्याशङ्कायामाहेत्यर्थः । मार्गपदेन प्रकृते विवक्षितं व्याचष्टे- नृत्तेति। अक्षिनिकोचनादी त्यादिपदेनाक्षिसम्भविनां विकारान्तराणां परिग्रहः। प्रायशब्दस्तुल्यार्थकः । सहृदयेत्यादीति। सहृदय हृदयाह्लादिशब्दार्थमयत्वमित्यर्थः । 'सहृदयहृदयाह्लादी'त्यनेन गुणालङ्कारसुन्दरत्वमुक्तम्। 'न च तत्समये'त्यादिवृत्तिग्रन्थ एक एव शङ्कोत्तरात्मकः । तत्र शङ्काभागं विवृणोति-नन्वित्यादि। ताद्ृशमिति। यत्तत्र भवद्भिर्नृत्तगीतादिप्रायमिति सोपहासमुक्तं ध्वनिस्वरूपन्तदित्यर्थः । अपूर्व पूर्वमनुन्मीलितम्। जानन्तीत्यनेन 'तत्समयान्तः पातिनः सहृदयान् कांश्चिदि'ति १. ध्वनित्वस्याSप्रसिध्या तद्रूपेण पक्षताया निर्वत्तुमशक्यत्वाद्विवादाध्यासितत्वेन तां समर्थयितुमाह-विवादाध्यासित इति।

प्रथमोद्द्योत: २३

यान्त:पातिनः सहृदयान् कांश्चित्परिकल्प्य तत्प्रसिद्या ध्वनौ काव्यव्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्बते ।

न्ति, त एव सहृदयाः। तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भवि- लोचनम्

ष्यतीत्याशक्कयाह-न चेति। यथा हि खज्लक्षणं करोमीत्युक्त्वा आतानवितानात्मा प्रान्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविरचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुर- च्छेदक: सुच्छेय उत्कृष्टः खङ्ग इति ब्रुवाणः, परैः पटः खल्वेवंविधो भवति न खङ्ग इत्ययुक्ततया पर्यनुयुज्यमान एवं ब्रयात्-ईदृश एव खङ्गो ममाभिमत इति ताहगेवै- तत्। प्रसिद्धं हि लक्ष्यं भवति न कल्पितमिति भावः। तदाह-सकलविद्वदिति। विद्वांसोऽपि हि तत्समयज्ञा एव भविष्यन्तीति शङ्कां सकलशब्देन निराकरोति। बालप्रिया वृत्यर्थो विवृतः। तत्समयः ध्वनिपदसङ्केतः। 'तत्प्रसिद्धचे'त्यादंशं व्याचष्टे-तदभीति। नामशव्देन तदभिमतत्वस्यैव काव्यलक्षणत्वमिति सूचयति-इत्याशङ्कयाहेति। इत्ये- कांशेन ध्वनिवादिशङ्कामनूद्य परिहारमाहेत्यर्थः । 'सकले'त्यादि परिहारग्रन्थस्याभिप्रायं सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह-यथाहीत्यादि। खङ्गलक्षणं खङ्गस्वरूपम्। करोमीति। करोतिरत्र वचनक्रियावाची। अत एव इति ब्रुवाण इति वक्ष्यते। आतानेति। आतानः आयामो विस्तारः। वितानः तिर्यग्विस्तारः। आरत्मा स्वभावो यस्य सः । प्रात्रियमाणः प्रावरणीक्रियमाणः । प्रावरणस्वरूप इति च पाठः। संवर्त- नेति। संवर्तन सङ्कोचनम् । विवर्तनं विकासनम्। ते सहिष्युः तद्योग्यः । इति ब्रुवाण इति। आतानादिविशिष्टः पदार्थः उत्कृष्टखड्ग इति वदन्नित्यर्थः। पर्यनुयु- ज्यमान: आक्षिप्यमाणः सन्। कथं बूयादित्यत्राह-ईद्गश इत्यादि। ईदृशः पदार्थ एव मम खड्गत्वेनाभिप्रेत इत्यर्थः। एतदिति। सहृदयान्तरकल्पनयोक्तं काव्यल- क्षणमित्यर्थः । नन्वमुया सोपहासोक्त्या कि जातम् ? न नः किश्चिच्छिन्नमित्यत आह-प्रसिद्ध- मिति। लक्ष्यं लक्षणेन निरूपणीयम्। न कल्पितमिति। लक्ष्यं भवतीत्यनुष- ज्यते। तदाह उक्ताद्भावादाह। उक्ताभिप्रायं वचनमाहेत्यर्थः । विद्वन्मनसामुचित- विषय एव प्रवृत्तिसम्भवाद्विद्वत्पदेन उक्ताभिप्रायस्सूचित इति भावः । 'सकले'त्युक्ते: फलमाह-विद्वांसोऽपीति। तत्समयज्ञाः ध्वनिसमयज्ञाः । ननु माभूत्सकलवि-

१. यद्वा लक्षणमित्यस्य लक्षणकथनमित्यर्थः । तथा च कृतिविषयस्य तादृशकथ- नस्य सम्पाद्यमानतया 'ब्रुवाण' इत्यस्य सुस्पष्टा सङ्गतिः। अत एव 'युद्धं करोमीत्यु- क्त्वा युध्यमान: परान् विजयते' इत्यादिप्रयोगाणां समौचित्यं सिद्धं भवति।

२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः-न सम्भवत्येव ध्वनिर्नामापूर्वः कश्चित्। कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तेष्वेव चारुत्वहेतुष्वन्त-

लोचनम् एवं हि कृतेऽपि न किश्चित्कृतं स्यादुन्मत्तता परं प्रकटितेति भावः । यस्त्वत्राभिप्रायं व्याचष्े-जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमतः, जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिक्तमलङ्कारकारैरनुक्तत्वात्तच्च न काव्यमिति लोके प्रसिद्धमिति । तस्येदं सर्व स्ववचनविरुद्धम्। यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणकं तेनाज्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तच्चिरन्तनैरनुक्तमिति प्रत्युत लक्षणार्हमेव भवति। तस्मात्प्राक्तन एवात्राभिप्रायः । ननु भवत्वसौ चारुत्वहेतुः शब्दार्थगुणालद्कारान्तर्भूतश्व, तथापि ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायमाशङ्कय तृतीयमभाववादमुपन्यस्यति पुनरपर इति! कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म। चारुत्वधीहेतुतेति यावत्। बालप्रिया द्वन्मनोग्राहिता, को दोष इत्यत आह-एवं हीत्यादि। अभिनवपरिकल्पितसहृदय- हृदयाहादकारित्वात्मकलक्षणे कृते, किश्चिल्लक्षणं कृतन्न स्यात्, परन्तु उन्मत्ततैव प्रकाशिता स्थान्न तु विद्वत्तेत्यर्थः । व्याख्यानान्तरमनुवदति-यस्त्वित्यादि। अभिप्रायं द्वितीयाभाववाद्यभिप्रा यम्। जीवितेति। ध्वनिर्जीवितभूतोऽभिमत इति सम्बन्धः। तच्चेति। ध्वन्या- त्मकं जीवितश्वेत्यर्थः । न काव्यमिति। जीवितभूतो ध्वनिर्न काव्यमलङ्कारकारैरनु- क्तत्वादिति प्रयोगः। तद्दूषयति-तस्येत्यादि । स्ववचनविरोधमुपपादयति-यदि हीत्यादि। तत् व्वनिस्वरूपम्। अनुप्राणकं जीवितम्। तेन पूर्वपक्षवादिना अभाववादिना। अङ्गीकृतं यदीति। जीवितभूत इति सिद्धवचनादङ्गीकारः स्फुट एवेति भावः । तत् तहि। अनुक्तमिति। अनुक्तत्वाद्धेतोः । लक्षणाहमेवेति। लक्ष- यितव्यमेवेत्यर्थः । न निषेधार्हमिति भावः । प्राक्तनः पूर्वोक्तः । अभिप्रायः अभा- ववाद्यभिप्रायः । तृतीयमवतारयति -- नन्वित्यादि। यद्येवं कि भवतः प्रयासेनेत्यत आह-तथा- पीति। एवमप्यसौ ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमिति न केनचिदुक्त: ध्व- निः काव्यात्मेति केनापि लक्षणकारेण नोक्तमित्यर्थः । अतो लक्षणपुरस्सरन्तद्वक्तुमस्म- त्प्रयास इति भावः। इत्यभिप्रायं ध्वनिवाद्यभिप्रायम्। आर्रशङ्गयेत्यनन्तरं प्रवर्तित- मिति शेषः । वुओो भावर्थत्वे चारुत्वहेत्वन्तर्भावोक्तिरनुपपन्ना स्यादतो व्याचष्टे-कम- नीयस्य कर्मेति। फलितमाह-चारुत्वेति। काव्यस्येत्यर्थात्। वृत्तौ 'तस्ये'त्यस्य ध्वनेरित्यर्थः। 'चारुत्वहेतुष्वि'त्यस्य गुणालङ्कारेष्वित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: २५

र्भावात्। तेषामन्यतमस्यैव वा अपूर्वसमाख्यामात्रकरणे यत्किश्चन कथनं स्यात् । किश्च वाग्विकल्पानामानन्त्यात्सम्भवत्यपि वा कस्मिश्चित्काव्यलक्ष- णविधायिभि: प्रसिद्धैरप्रदर्शिते प्रकारलेशे ध्वनिर्ध्वनिरिति यदेतदलीक-

लोचनम् ननु विच्छित्तीनामसंख्यत्वात्काचित्तादृशी विच्छित्तिरस्माभिर्द्टष्टा, या नानुप्रसादौ,

नामिति। वक्तीति वाक् शब्दः। उच्यत इति वागर्थः। उच्यतेऽनयेति वागभिधा- व्यापारः । तत्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽनन्तः। अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसंख्येयः । प्रकारलेश इति। स हि चारुत्वहेतुर्गुणो वालक्कारो वा। स च सामान्यलक्षणेन संगरृहीत एव। यदाहु :- 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्वलङ्का- राः' इति। तथा 'वक्राभिधेयशव्दोक्तिरिष्टा वाचामलड्कृतिः' इति। ध्वनिर्ध्वनिरिति वीप्सया सम्भ्रमं सूचयन्नादरं दर्शयति-नृत्यत इति। तल्क्षणकृद्भिस्तद्युक्तकाव्यवि- बालप्रिया 'किश्च वाग्विकल्पानामि'त्यादिग्रन्थं व्याख्यास्यमानं मनसिकृत्यावतारयति लोचने- नन्विति। विच्छित्तीनामिति। विविधं छिद्यन्त इति विच्छित्तयः वैचित्र्याणि, ता- साम्। अनुप्रासादावित्यादिपदेनोपमादेः प्ररिग्रहः। उक्तलक्षण इति द्वयोविशेषणम्। भवदुक्तलक्षण इत्यर्थः । अभ्युपगमपूर्वकमिति। किञ्चेत्यनेनाभ्युपगमो दर्शितः । 'वाग्विकल्पानामि'त्यत्र वाक्पदं नानार्थकं विकल्पपदं वैचित्र्यार्थकमिति व्याचष्टे-वक्ती- त्यादि।अभिधावैचित्रयेति। एतततु कुन्तकादिमताभिप्रायेणोक्तम्। भावार्थ विवृ- णोति-स हीत्यादि। सः प्रकारलेशः । स च चारुत्वहेतुश्र। वामनोक्तन्तल्लक्षण- माह-काव्यशोभाया इत्यादि। तदतिशयेति। काव्यशोभातिशयेत्यर्थः । भामहोक्त- श्चाह-तथा चक्रेति। वक्रा विचित्रा चमत्कारकारिणी। अभिधेयशब्दयोः वाच्यवा- चकयोरुक्तिरभिधा। एवञ्च यद्यद्वैचित्र्यान्तरमुल्लिख्यते तस्य तस्य कथितगुणालक्कारसामा- न्यलक्षणसड्गृहीतत्वात्तत्कर्त्रदष्टत्वमसम्भाव्यमिति भावः। वीप्सयेति द्विर्वचनेनेत्यर्थः । सम्भ्रममिति। ध्वनिवादिनो ध्वनिप्रस्थानस्थापने त्वरामित्यर्थः । सूचयन्निति। स- म्भ्रमे द्योत्ये द्विर्वचनमत्रेति भावः । आदरमिति । ध्वनिवादिनो ध्वनावादरमित्यर्थः । 'नृत्यत' इत्यत्र कर्तृपदमौचित्यात्पूरयति-तदित्यादि। तत्पदं ध्वन्यर्थकम्। केचि- दध्वनिलक्षणकृतः, केचित्तदुक्तकाव्यविधायिनः, केचित्तत्काव्यश्रवणोद्भूतचमत्काराः

१. वा. सू., ३.१. १-२. २. भामहालङ्कर., १. ३६.

४

२२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रकारस्य काव्यत्वहाने: सहृदयहृदयाहादिशब्दार्थमयत्वमेव काव्यलक्ष णम्। न चोक्तप्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत्सम्भवति। न च तत्सम- लोचनम् चासौ नृत्तगीतवाद्यादिस्थानीयः काव्यस्य कश्चित्। कवनीयं काव्यं, तस्य भावश्र काव्य- त्वम्। न च नृत्तगीतादि कवनीयमित्युच्यते। प्रसिद्धेति। प्रसिद्धं प्रस्थानं शब्दार्थो तद्गुणालद्काराश्चेति, प्रतिष्ठन्ते परम्परया व्यवहरन्ति येन मार्गेण तत्प्रस्थानम्। काव्यप्रकारस्येति। काव्यप्रकारत्वेन तव स मारगोऽभिप्रेतः, 'काव्यस्यात्मा' इत्युक्तत्वात्। ननु कस्मात्तत्काव्यं न भवतीत्याह-सहृदयेति। मार्गस्येति। नृत्तगीताक्षिनिकोचनादिप्रायस्येत्यर्थः । तदिति। सहृदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थः । ननु ये तादृशमपूर्व काव्यरूपतया जान- बालप्रिया काव्यस्य समुदायितया सम्बन्धित्वेन ह्वसौ वक्तव्यः । न च गुणादिभ्यो व्यतिरेके सति काव्यसम्बन्धित्वमस्य शक्योपपादं,नृत्तगीतादिवत्। तदयं प्रयोग :- विवादाध्यासितो ध्वनिः, न काव्यं, शब्दार्थातिरिक्तत्वात् ; न च काव्यसम्बन्धी, तद्गुणालङ्कारातिरिक्त- त्वात्, नृत्तगीतादिवदिति। न च साध्यविकलो दृष्टान्तः, तेषामकवनीयत्वेन काव्यत्वा- भावस्य तत्सम्बन्धित्वाभावस्य च प्रसिद्धत्वादित्यर्थः। नृत्तगीतादेर्नाट्यस्थले शोभाका- रित्वरूपविशेषं मनसिकृत्य दृष्टान्ततया कथनम् । स्वोक्तार्थपरतया प्रसिद्धेत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-प्रसिद्धमित्यादि। प्रतिष्ठन्त इत्यस्य व्याख्या-परम्परयेत्यादि। परम्परया अविच्छिन्नप्रवाहेण। व्यवहर- नि्ति काव्यव्यवहारं कुर्वन्ति। येन मार्गेण मार्गतुल्येन येन। ध्वनेः काव्यप्रका- रत्वोक्तिधर्वन्यभाववादिनो व्याहतेत्याशङ्कय परप्रसिद्धधुपजीविनी तदुक्तिरित्याह- काव्येत्यादि। काव्यप्रकारत्वेन काव्यभेदत्वेन। तत्वेनाभिमत इति तदर्थ इति भावः । वृत्तौ 'प्रसिद्धे'त्यादिना पूर्वोक्तो हेतुर्दशितः । काव्यत्वहानेरित्यनेन साध्यश्चेति वोध्यम्। इत्याहेति। इत्याशङ्कायामाहेत्यर्थः। मार्गपदेन प्रकृते विवक्षितं व्याचष्टे- नृत्तेति। अक्षिनिकोचनादीत्यादिपदेनाक्षिसम्भविनां विकारान्तराणां परिग्रहः। प्रायशब्दस्तुल्यार्थकः । सहृद्येत्यादीति। सहृदय हृदयाह्लादिशब्दार्थमयत्वमित्यर्थः । 'सहृदयहृदयाह्लादी'त्यनेन गुणालङ्कारसुन्दरत्वमुक्तम्। 'न च तत्समयेत्यादिवृत्तिग्रन्थ एक एव शङ्कोत्तरात्मकः । तत्र शङ्काभागं विवृणोति-नन्वित्यादि। ताद्रशमिति। यत्तत्र भवद्भिर्नृत्तगीतादिप्रायमिति सोपहासमुक्तं ध्वनिस्वरूपन्तदित्यर्थः । अपूर्व पूर्वमनुन्मीलितम्। जानन्तीत्यनेन 'तत्समयान्तः पातिनः सहृदयान् कांश्चिदि'ति १. ध्वनित्वस्याSप्रसिध्या तद्रूपेण पक्षताया निर्वक्तुमशक्यत्वाद्विवादाध्यासितत्वेन तां समर्थयितुमाह-विवादाध्यासित इति।

प्रथमोद्द्योत: २३

यान्त:पातिनः सहृदयान् कांश्चित्परिकल्प्य तत्प्रसिद्या ध्वनौ काव्यव्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्बते।

लोचनम् न्ति, त एव सहृदयाः। तदभिमतत्वं च नाम काव्यलक्षणमुक्तप्रस्थानातिरेकिण एव भवि- ष्यतीत्याशङ्कयाह-न चेति। यथा हि खज्लक्षणं करोमीत्युक्त्वा आतानवितानात्मा प्रात्रियमाणः सकलदेहाच्छादकः सुकुमारश्चित्रतन्तुविरचितः संवर्तनविवर्तनसहिष्णुर- च्छेदक: सुच्छेद उत्कृष्टः खङ्ग इति त्रुवाणः, परैः पटः खल्वेवंविधो भवति न खङ्ग इत्ययुक्ततया पर्यनुयुज्यमान एवं ब्रूयात्-ईदृश एव खड्गो ममाभिमत इति तादृगेवै- तत्। प्रसिद्धं हि लक्ष्यं भवति न कल्पितमिति भावः । तदाह-सकलविद्वदिति । विद्वांसोऽपि हि तत्समयज्ञा एव भविष्यन्तीति शङ्कां सकलशब्देन निराकरोति। बालप्रिया वृत्यर्थो विवृतः । तत्समयः ध्वनिपदसङ्केतः। 'तत्प्रसिद्धये'त्यादंशं व्याचष्टे-तदभीति। नामशब्देन तदभिमतत्वस्यैव काव्यलक्षणत्वमिति सूचयति-इत्याशङ्कयाहेति। इत्ये- कांशेन ध्वनिवादिशङ्कामनूद्य परिहारमाहेत्यर्थः । 'सकले'त्यादि परिहारग्रन्थस्याभिप्रायं सदृष्टान्तं स्पष्टयन्नाह-यथाहीत्यादि। खङ्गलक्षणं खज्गस्वरूपम्। करोमीति। करोतिरत्र वचनक्रियावाची। अत एव इति ब्रुवाण इति वक्ष्यते। आतानेति। आतान: आयामो विस्तारः। वितानः तिर्यग्विस्तारः। आत्मा स्वभावो यस्य सः । प्रावियमाणः प्रावरणीक्रियमाणः । प्रावरणस्वरूप इति च पाठः। संवर्त- नेति। संवर्तनं सङ्कोचनम् । विवर्तनं विकासनम्। ते सहिष्युः तद्योग्यः । इति ब्रुवाण इति। आतानादिविशिष्टः पदार्थः उत्कृष्टखड्ग इति वदन्नित्यर्थः । पर्यनुयु- ज्यमान: आक्षिप्यमाणः सन्। कथं बूयादित्यत्राह-ईद्वश इत्यादि। ईदृशः पदार्थ एव मम खड्गत्वेनाभिप्रेत इत्यर्थः। एतदिति। सहृदयान्तरकल्पनयोक्तं काव्यल- क्षणमित्यर्थः । नन्वमुया सोपहासोक्तया कि जातम् ? न नः किश्चिच्छिन्नमित्यत आह-प्रसिद्ध- मिति। लक्ष्यं लक्षणेन निरूपणीयम्। न कल्पितमिति। लक्ष्यं भवतीत्यनुष- ज्यते। तदाह उक्ताद्भावादाह। उक्ताभिप्रायं वचनमाहेत्यर्थः । विद्वन्मनसामुचित- विषय एव प्रवृत्तिसम्भवाद्विद्वत्पदेन उक्ताभिप्रायस्सूचित इति भावः। 'सकले'त्युक्ते: फलमाह-विद्वांसोडपीति। तत्समयज्ञाः ध्वनिसमयज्ञाः । ननु माभूत्सकलवि-

१. यद्वा लक्षणमित्यस्य लक्षणकथनमित्यर्थः । तथा च कृतिविषयस्य तादृशकथ- नस्य सम्पाद्यमानतया 'ब्रुवाण' इत्यस्य सुस्पष्टा सङ्गतिः। अत एव 'युद्धं करोमीत्यु- क्त्वा युध्यमान: परान् विजयते' इत्यादिप्रयोगाणां समौचित्यं सिद्धं भवति।

२४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयुः-न सम्भवत्येव ध्वनिर्नामापूर्वः कश्चित्। कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्तष्वेव चारुत्वहेतुष्वन्त-

लोचनम् एवं हि कृतेऽपि न किश्चित्कृतं स्यादुन्मत्तता परं प्रकटितेति भावः । यस्त्वत्राभिप्रायं व्याचष्टे-जीवितभूतो ध्वनिस्तावत्तवाभिमतः, जीवितं च नाम प्रसिद्धप्रस्थानातिरिक्तमलङ्कारकारैरनुक्तत्वात्तच्च न काव्यमिति लोके प्रसिद्धमिति। तस्येदं सर्वं स्ववचनविरुद्धम्। यदि हि तत्काव्यस्यानुप्राणकं तेनाज्गीकृतं पूर्वपक्षवादिना तचचिरन्तनैरनुक्तमिति प्रत्युत लक्षणार्हमेव भवति। तस्मात्प्राक्तन एवात्राभिप्रायः । ननु भवत्वसौ चारुत्वहेतु: शब्दार्थगुणालद्कारान्तर्भूतश्व, तथापि ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमित्यसौ न केनचिदुक्त इत्यभिप्रायमाशङ्कय तृतीयमभाववादमुपन्यस्यति पुनरपर इति। कामनीयकमिति कमनीयस्य कर्म। चारुत्वधीहेतुतेति यावत्। बालप्रिया द्वन्मनोग्राहिता, को दोष इत्यत आह-एवं हीत्यादि। अभिनवपरिकल्पितसहृदय- हृदयाहादकारित्वात्मकलक्षणे कृते, किश्चिल्लक्षणं कृतन स्यात्, परन्तु उन्मत्ततैव प्रकाशिता स्यान् तु विद्वत्तेत्यर्थः । व्याख्यानान्तरमनुवदति-यस्त्वित्यादि। अभिप्रायं द्वितीयाभाववाद्यभिप्रा यम् । जीवितेति। ध्वनिर्जीवितभूतोऽभिमत इति सम्वन्धः। तच्चेति। ध्वन्या- त्मकं जीवितश्वेत्यर्थः । न काव्यमिति। जीवितभूतो ध्वनिर्न काव्यमलङ्कारकारैरनु- क्तत्वादिति प्रयोगः । तद्दूषयति-तस्येत्यादि । स्ववचनविरोधमुपपादयति-यदि हीत्यादि। तत् व्वनिस्वरूपम्। अनुप्राणकं जीवितम्। तेन पूवपक्षवादिना अभाववादिना। अङ्गीकृतं यदीति। जीवितभूत इति सिद्धवचनादङ्गीकारः स्फुट एवेति भावः । तत् तर्हि। अनुक्तमिति अनुक्तत्वाद्वेतोः। लक्षणारहमेवेति। लक्ष- यितव्यमेवेत्यर्थः । न निषेधार्हमिति भावः । प्राक्तनः पूर्वोक्तः । अरभिप्रायः अभा- ववाद्यभिप्रायः । तृतीयमवतारयति -- नन्वित्यादि। यद्येवं किं भवतः प्रयासेनेत्यत आह-तथा- पीति। एवमप्यसौ ध्वनिरित्यमुया भाषया जीवितमिति न केनचिदुक्त: ध्व- निः काव्यात्मेति केनापि लक्षणकारेण नोक्तमित्यर्थः । अतो लक्षणपुरस्सरन्तद्वक्तुमस्म- त्प्रयास इति भावः । इत्यभिप्रायं ध्वनिवाद्यभिप्रायम्। आ्रशङ्येत्यनन्तरं प्रवर्तित- मिति शेषः । वुजो भावर्थत्वे चारुत्वहेत्वन्तर्भावोक्तिरनुपपन्ना स्यादतो व्याचष्टे-कम- नीयस्य कर्मेति। फलितमाह-चारुत्वेति। काव्यस्येत्यर्थात्। वृत्तौ 'तस्ये'त्यस्य ध्वनेरित्यर्थः । 'चारुत्वहेतुष्वि'त्यस्य गुणालङ्कारेष्वित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: २५

र्भावात्। तेषामन्यतमस्यैव वा अपूर्वसमाख्यामात्रकरणे यत्किश्वन कथनं स्यात् । किश्च वाग्विकल्पानामानन्त्यात्सम्भवत्यपि वा कस्मिश्चित्काव्यलक्ष- णविघायिमि: प्रसिद्धैरप्रदर्शिते प्रकारलेशे ध्वनिर्ध्वनिरिति यदेतदलीक-

लोचनम् ननु विच्छित्तीनामसंख्यत्वात्काचित्तादृशी विच्छित्तिरस्माभिर्द्दष्टा, या नानुप्रसादौ, नापि माधुर्यादावुक्तलक्षणेऽन्तर्भवेदित्याशङ्कयाभ्युपगमपूर्वकं परिहरति-वाग्विकल्पा- नामिति। वक्तीति वाक् शब्दः। उच्यत इति वागर्थः। उच्यतेऽनयेति वागभिधा- व्यापारः । तत्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽनन्तः। अभिधावैचित्र्यप्रकारोऽप्यसंख्येयः । प्रकारलेश इति। स हि चारुत्वहेतुर्गुणो वालङ्कारो वा। स च सामान्यलक्षणेन संगरहीत एव। यदाहु :- 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः, तदतिशयहेतवस्त्वलङ्का- राः' इति। तथा 'वक्राभिधेयशन्दोक्तिरिष्टा वाचामलड्कृतिः' इति। ध्वनिर्ध्वनिरिति वीप्सया सम्भ्रमं सूचयन्नादरं दर्शयति-नृत्यत इति। तल्क्षणकृद्भिस्तदयुक्तकाव्यवि- बालप्रिया 'किश्व वाग्विकल्पानामि'त्यादिग्रन्थं व्याख्यास्यमानं मनसिकृत्यावतारयति लोचने- नन्विति। विच्छित्तीनामिति। विविधं छिद्यन्त इति विच्छित्तयः वैचित्र्याणि, ता- साम्। अनुप्रासादावित्यादिपदेनोपमादे: प्ररिग्रहः। उक्तलक्षण इति द्वयोविशेषणम्। भवदुक्तलक्षण इत्यर्थः । अभ्युपगमपूर्वकमिति। किञ्चेत्यनेनाभ्युपगमो दर्शितः । 'वाग्विकल्पानामि'त्यत्र वाक्पदं नानार्थकं विकल्पपदं वैचित्र्यार्थकमिति व्याचष्टे-वक्ती- त्यादि।अभिधावैचित्रयेति। एतत्तु कुन्तकादिमताभिप्रायेणोक्तम्। भावार्थ वितृ- णोति-स हीत्यादि। सः प्रकारलेशः । स च चारुत्वहेतुश्र। वामनोक्तन्तल्लक्षण- माह-काव्यशोभाया इत्यादि। तदतिशयेति। काव्यशोभातिशयेत्यर्थः । भामहोक्त- श्वाह-तथा चक्रेति। वक्रा विचित्रा चमत्कारकारिणी। अभिधेयशब्दयोःवाच्यवा- चकयोरुक्तिरभिधा। एवञ्च यद्यद्वैचित्र्यान्तरमुल्लिख्यते तस्य तस्य कथितगुणालक्कारसामा- न्यलक्षणसङ्गृहीतत्वात्तत्कर्त्रदष्टत्वमसम्भाव्यमिति भावः। वीप्सयेति द्विर्वचनेनेत्यर्थः । सम्भ्रममिति। ध्वनिवादिनो ध्वनिप्रस्थानस्थापने त्वरामित्यर्थः । सूचयन्निति । स- म्भ्रमे द्योत्ये द्विर्वचनमत्रेति भावः। आदरमिति। ध्वनिवादिनो ध्वनावादरमित्यर्थः । 'नृत्यत' इत्यत्र कर्तृपदमौचित्यात्पूरयति-तदित्यादि। तत्पदं ध्वन्यर्थकम्। केचि- द्ध्वनिलक्षणकृतः, केचित्तयुक्तकाव्यविधायिनः, केचित्तत्काव्यश्रवणोद्भूतचमत्काराः

१. वा. सू., ३. १. १-२. २. भामहालङ्कर., १. ३६.

४

२६ सटोकलोच नोपेतध्वन्यालोके

सहृदयत्वभावनामुकुलितलोचनैर्नृत्यते, तत्र हेतुं न विद्मः । सहस्रशो हि महात्मभिरन्यैरलक्कारप्रकारा: प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च। न च तेषामेषा दशा श्रूयते। तस्मात्प्रवादमात्रं ध्वनिः। न त्वस्य क्षोदक्षमं तत्त्वं किश्चि- दपि प्रकाशयितुं शक्यम्। तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोक :- यस्मिन्नस्ति न वस्तु किश्चन मनःप्रह्लादि सालंकृति लोचनम् धायिभिस्तच्छूवणोद्भूतचमत्कारैश्च प्रतिपत्तृभिरिति शेषः । ध्वनिशब्दे कोऽत्यादर इति भावः। एषा दशेति। स्वयं दर्पः परैश्र स्तूयमानतेत्यर्थः । वाग्विकल्पाः वाक्प्रवृत्तिहेतुप्रतिभाव्यापारप्रकारा इति वा। तस्मात्प्रवादमात्रमिति। सर्वेषाम- भाववादिनां साधारण उपसंहारः। यतः शोभाहेतुत्वे गुणालङ्कारेभ्यो न व्यतिरिक्तः, यतश्च व्यतिरिक्तत्वे न शोभाहेतुः, यतश्र शोभाहेतुत्वेऽपि नादरास्पदं तस्मादित्यर्थः । न चेयमभावसम्भावना निर्मूलैव दूषितेत्याह-तथा चान्येनेति। ग्रन्थकृत्समानका- प्रतिपत्तारः, तैस्त्रिभिरित्यर्थः । केचित्तु-अनादरन्दर्शयतीति, अतद्युक्तकाव्येति, अत- बालप्रिया

च्छ्वणेति च पठन्ति। तत्पक्षे अनादरमित्यस्याभाववादिनां ध्वनावनादरमित्यर्थः । अतद्युक्तेत्यादि तल्लक्षणकृद्भिरित्यस्य अतच्छूवणेत्यादि प्रतिपत्तृभिरित्यस्य च विशे- षणं बोध्यम्। फलितमाह-ध्वनिशब्द इति। योऽयं ध्वनिवादिनामत्यादरः स ध्वनिशब्दवाच्यस्य कस्यचिदर्थान्तरस्य वक्तुमशक्यत्वाद्ध्वनिशब्दमात्रविषयकः पर्यवस्यति। स चोपहासहेतुरेव सम्पद्यत इति भावः । परैरिति। ध्वनियुक्तकाव्यवि- धायिभिरित्यर्थः । सिंहावलोकनन्यायेन 'वाग्विकल्पानामानत्यादि'त्यत्र वाग्विकल्पपद- मन्यथा व्याचष्टे-वागित्यादि। अभाववादस्यान्योन्यसम्बद्धतया उपन्यासादैक्य- सिद्धरुपसंहारेणापि तदनुरूपेण भाव्यमित्याशयेनाह-सर्वेषामिति। साधारण्यं स्पष्ट्यति-यत इत्यादि। नादरास्पदमिति। गुणालङ्कारेष्वेवान्तर्भावेन शब्द- मात्रस्यैवापूर्वत्वादिति भावः। 'तथाचे'त्यादिग्रन्थः पूर्वोक्ताभाववादसम्भावनामूलप्रदर्श- नपर इत्याशयेन तद्ग्रन्थमवतारयति-न चेत्यादि। इयमभावसम्भावना पूर्वोपदर्शिता अभाववादसम्भावना। निमूलैव सती न दूषिता, किन्तु समूलै- वेति भावः। करिष्यमाणस्याप्यभाववाददूषणस्य बुद्धिस्थत्वेन कृतप्रायत्वाद्दूषितेति भूतनिर्देशः । इत्याहेति। इत्याशयेनाहेत्यर्थः । न चास्य 'यस्मिन्नि'त्यादिश्लो- कस्य श्रुतत्वेन 'जगदु'रिति लिड्बोध्यस्य पारोक्ष्यस्य समर्थनाय 'न चास्माभिरभा- ववादिनां विकल्पा: श्रुताः' इति प्रागुक्तं कर्थ सङ्गच्छत इति वाच्यम्। यथाश्रुतार्थ- कस्यास्य श्लोकस्य श्रुतत्वेऽपि पूर्वोपदर्शितानां बहूनामभाववादप्रकाराणां विशिष्या- श्रुतत्वेन तद्वचनस्य तत्परत्वात्। ग्रन्थकृदित्यादिना मत्सरं तदुक्तेहेंतुत्वेन

प्रथमोद्द्योत:

व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैर्वक्रोक्तिशून्यं च यत्। काव्यं तद्दनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसञ्जडो नो विद्मोडभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूप धवनेः ॥ लोचनम् लभाविना मनोरथनाम्रा कविना। यतो न सालङ्कृति, अतो न मनःप्रह्वादि । अनेनार्थालङ्काराणामभाव उक्तः । व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैरिति शब्दालङ्कारा- णाम्। वक्रोक्ति: उत्कृष्टा संघटना, तच्छून्यमिति शब्दार्थगुणानाम्। वक्रोक्तिशून्यशब्देन सामान्यलक्षणाभावेन सर्वालक्वाराभाव उक्त इति केचित्। तैः पुनरुक्तत्वं न परिहृत- मेवेत्यलम्। प्रीत्येति। गतानुगतिकानुरागेणेत्यर्थः । सुमतिनेति। जडेन पृष्टो भ्रूभङ्गकटाक्षादिभिरेवोत्तरं ददत्तत्स्वरूपं काममाचक्षीतेति भावः । एवमेतेऽभावविकल्पाः श्ङ्गलाक्रमेणागताः, न त्वन्योन्यासम्बद्धा एव। तथा हि तृतीयाभावप्रकारनिरूपणोपक्रमे पुनःशब्दस्यायमेवाभिप्रायः, उपसंहारैक्यं च सज्ग- च्छते । अभाववादस्य सम्भावनाप्राणत्वेन भूतत्वमुक्तम्। भाक्तवादस्त्वविच्छिन्नः बालप्रिया सूचयति-'यस्मिन्नि'ति। 'यस्मिन्' काव्ये। 'सालड्कृति' अत एव 'मनःप्रह्रादि'। 'किश्वन वस्तु' वर्ण्यमानः कश्षिदर्थो 'नास्ति'। 'व्युत्पन्नै'रिति। नैवेति पाठे यदित्यस्या- पकर्षः । यन्नेति च पाठः। 'यत्' काव्यम्। व्युत्पन्नैः अनुप्रासादियोगाद्विचित्रतयोत्पन्नैः 'वचनैः' शब्दैः। 'नैव रचितञ्च', तथा यत् 'वकोक्तिशून्यञ्च' भवति, तत् तथाविध- मर्थालक्कारादिशून्यं 'काव्यं ध्वनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसन् जडः ध्वनेस्खरूपं सुमतिना पृष्टस्सन् किमभिदधाति। वयं नो विद्' इत्यन्वयः। भावार्थ व्याचष्टे-यत इत्यादि। अनेनेति। प्रथमवाक्येनेत्यर्थः । उक्त इति। काव्य इति शेषः। अभाव उक्त इत्यस्य शब्दालङ्काराणां शब्दार्थगुणानामित्यनयोरपि सम्बन्धो वोध्यः । सङ्ग- टनेति। शब्दार्थयोरिति शेषः । व्याख्यानान्तरमनुवदति-वक्रोक्तीत्यादि। वक्रोक्ति- स्सुन्दरतरोक्तिः सौन्दर्यश्च वैचित्र्यमेव। तत्खलु सामान्यलक्षणमलङ्काराणामिति सर्वाल- क्वाराभाव उक्तो भवतीत्यर्थः । दूषयति-तैरिति। गतेति। गतस्यानुगतिः गतानु- गतिका। कुत्सायां कः । तस्यामनुरागेण। यद्वा-गते अन्यगमने गतमनुगमनं गतानुगतं तदेषामस्तीति गतानुर्गाकाः । स्वयं विचारमकृत्वा परोक्तिमेवानुसरन्त इति यावत्। तेषां सम्भवतानुरागेण। 'सुमतिने'ति पदस्य प्रयोजनं व्याचष्टे-जडे- नेत्त्यादि। किमित्येते विकल्पाः परस्परसम्बद्धा व्याख्याता इति शङ्कायां वृत्तिग्रन्थानुगुण्या- दित्याह-एवमित्यादि। शृङ्गलाक्रमेणागताः परस्परसम्बद्धाः । कुत इत्य- त्राह -- तथाहीति। पुनश्शव्दस्यायमेवाभिप्राय इति। 'पुनरपर' इत्यत्र पुन-

२८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

भाक्तमाहुस्तमन्ये। अन्ये तं ध्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृत्तिरि- त्याहुः।

लोचनम् पुस्तकेष्वित्यभिप्रायेण भाक्तमाहुरिति नित्यप्रवृत्तवर्तमानापेक्षयाभिधानम्। भज्यते सेव्यते पदार्थेन प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति भक्तिर्धर्मोऽभिधेयेन सामीप्यादिः, तत आगतो भाक्तो लाक्षणिकोऽर्थः । यदाहु :- अभिधेयेन सामीप्यात्सारूप्यात्समवायतः । वैपरीत्यात्कियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता॥ इति ॥ बालप्रिया इशब्दः उक्ताभिप्रायक एवेत्यर्थः। यदि पुनश्शब्दस्य विशेषार्थकत्वं, तदा अपरे पुन- रिति वक्तव्यं, तदपहाय पुनश्शब्दस्यादौ पाठः। प्रागुक्तप्रकारापेक्षमुत्तरस्यानन्तर्यन्द- र्शयन् सम्बन्धमवगमयतीति भावः । सम्बन्धश्वावतारिकया दर्शितपूर्वः । ज्ञापकान्तर- रच्चाह-उपेति। अन्योन्यासम्बद्धत्वे सति उपसंहारभेदेन भाव्यमिति भावः । 'जग- दुरित्याहु'रिति च प्रयुक्तं तद्भावमाह-अभावेत्यादि। उक्तमिति। जगदुरित्यनेने- ति शेष: । पुस्तकेषु अलङ्कारग्रन्थेषु। नित्येति ईश्वरोऽस्तीत्यादिवदत्र नित्यप्र- वृत्ते वर्तमाने लडित्यर्थः । 'नित्यप्रवृत्त' इति भोजसूत्रम्। भाक्तशब्दस्यार्थ व्याख्या- तुम्भक्तिशव्दस्य कर्मव्युत्पत्त्यार्थमाह -- भज्यत इत्यादि। भेज्जव्यावृत्तयेऽर्थमाह -- सेव्यत इति। केनेत्यत्राह -- पदार्थेनेति। गङ्गादिपदलक्ष्यतीराद्यर्थेनेत्यर्थः। नन्वत्र पदार्थकर्तृकं सेवनन्नाम किमित्यत आह-उत्प्रेक्ष्यत इति। पदार्थेन प्रतीक्ष्यत इत्यर्थः । स्वबोधनिमित्तत्वेनाश्रीयत इति यावत्। अत्र हेतुः-प्रसिद्धतयेति। सामीप्यादेनिमित्त- त्वेन प्रसिद्ध्येत्यर्थः । यद्वा-पदार्थेन सेव्यत इत्युपचारेणोक्तम्। तेन च वत्तुः प्रतिप- त्तुर्वा तीरादेर्गङ्गादिपदेन प्रतिपादने सामीप्यादेर्निमित्तत्वेन पर्यालोचनरूपं यदुत्प्रेक्षण- न्तदत्र विवक्षितमित्याह-प्रसिद्धतयोत्प्रेक्ष्यत इति। वक्त्रा प्रतिपत्रा वेति शेषः । अभिधेयेन सामीप्यादिर्धरम इति सम्बन्धः । तत आगतः सामीप्यादिनिमित्तात्प्रती- तः। स क इत्यत्राह-लाक्षणिक इति। लक्ष्य इत्यर्थः । अत्र संवादमाह-यदाहुर- भिधेयेन सामीप्यादित्यादि। अस्यार्थः स्वयमेव वक्ष्यते। १, भज्यत इति। पदार्थेनाऽभिधेयेन, प्रसिद्धतया प्रसिद्धिविशिष्टं ( वैशिष्ट्यस्य तृतीयार्थत्वात्) सामीप्यादिनिमित्तं, लक्ष्यार्थबोधनाय उत्प्रेक्ष्यतेऽपेक्ष्यत इत्यर्थः । प्रसिद्धिवैशिष्ट्यकथनेनाप्रसिद्धानां परम्परासम्बन्धादीनां व्यावृत्त्या नेयार्थत्वदोषस्य सावकाशत्वं सूचितं भवति। अनेन प्रसिद्धार्थप्रतियोगिकलक्ष्यार्थानुयोगिकसामीप्यादि- स्सम्बन्धो लक्षणया लक्ष्यार्थबोधने प्रयोजक इत्युक्तं भवति। २. 'भञ्जू आमर्दन इति धातुपाठः।

प्रथमोद्द्योत: २९

लोचनम् गुणसमुदायवृत्तेः शब्दस्यार्थभागस्तैक्ष्ण्यादिर्भक्तिः, तत आगतो गौणोऽर्थों भाक्तः । भक्तिः प्रतिपाद्ये सामीप्यतैक्ष्ण्यादौ श्रद्धातिशयः, तां प्रयोजनत्वेनोद्दिश्य तत बालप्रिया गौणार्थस्याप्युक्तरीत्यैव लाभेऽपि तल्लाभः प्रकारान्तरेणापि वक्तव्य इत्याशयेनाह- गुरोति। गुणसमुदाये वृत्तिर्यस्य, तस्य गुणसमुदायं प्रतिपादयत इत्यर्थः । शब्दस्ये- ति। सिंहादिशब्दस्येत्यर्थः । सिंहादिशब्दा हि सिंहत्वादिजाति तद्विशिष्टव्यक्ति वा अभिदधाना अपि स्वार्थाविनाभूतान् शौर्यादिगुणानप्याक्षेपात्प्रतिपादयन्तीति भावः। अर्थभागः गुणसमुदायात्मकार्थैकदेशः। तैचण्यादिः शौर्यादिः। सिंहो माणवक- इत्यादौ शौर्यादेर्गुणैकदेशस्यैव प्रतीतिरिति भावः। केचित्तु-गुणसमुदायवृत्तेरित्यस्य गुणद्वारा समुदाये गुणिनि माणवकादौ वृत्तिर्यस्य तस्येत्यर्थमाहुः। तत इति। तैक्ष्ण्या- देरित्यर्थः । सारूप्यान्निमित्तादिति यावत् । अथ भक्तिशब्दस्य भावव्युत्पत्त्याप्यर्थमा- ह-भक्तिरित्यादि। प्रतिपादे बोधनीये। सामीव्यतैदण्याद।विति।

ननु गङ्गायां घोष इत्यादिस्थले लक्ष्यतीरादौ गज्गागतपावनत्वादिकमेव प्रतिपादयं, न तु सामीप्यादि। एवं सिंहो माणवक इत्यादौ माणवकादौ सिंहादिताद्रूप्यं पराक्रमा- तिशयादिकं वा। स्पष्टमिदं काव्यप्रकाशादौ। वक्ष्यते चैवमुपरि लोचने। तथा च सामीप्यतैक्षण्यादावित्युक्तिः कथं सङ्गच्छत इति चेत् ; अत्र केचित्-पाठोऽयं लेख- कप्रमादागतः पावनत्वादावित्येव पठनीयमिति। परे तु-सामीप्यादेः परम्परया प्रयो- जनसाधनत्वात्सामीप्यपदेन पावनत्वादिकं तैक्ष्ण्यपदेन सिंहताद्रप्यादिकश्च लक्षणया विवक्षितमतो नासङ्गतिरित्याहुः। श्रद्धातिशय इति। श्रद्धा वत्तुर्मनसा भजन- मनुसन्धानात्मकं, तस्या अतिशय इत्यर्थः । तामिति। तद्विषयभूतं पावनत्वादिक- मित्यर्थः । यद्वा-श्रद्धातिशयः प्रतिपत्तुः प्रतीतिविशेषः । तामिति। श्रद्धातिशय- रूपां भक्तिमित्यर्थः । पावनत्वादिप्रतीतिमिति यावत्। तत इति। श्रद्धातिशयरूपभक्ते- रित्यर्थः। आगतः प्रयुक्तः । लाक्षणिकश्चेति। शब्द इति शेषः । व्युत्पत्तेरभेदेऽपि प्रकृतिभेदेनार्थान्तरमाह मुख्यस्य चेति। भङ्गो भक्तिरिति। भज्जिधातोः क्तिन्निति भावः । इतीत्यनन्तरं तत आगतो भाक्त इत्यनुषङ्गः। आगतः प्रतीतः । कथित-

१. 'मुखं चन्द्र' इत्यादौ लक्षणायाः पार्थक्येन मीमांसकमतसिद्धगौणीप्रतिपाद्या- र्थस्यापि भाक्तपदेन संग्रहणाय 'गुणसमुदाये'त्यादिना विग्रहान्तरं प्रदर्शितम्। २. अत्र सामीप्येति प्रामादिकम्, कारिकायां तस्य निमित्तत्वेनोक्तेः प्रतिपाद्यत्वा- सम्भवात्। 'तैक्ष्ण्यादा'विति तु युक्तम्। 'अन्निर्माणवक' इत्यादौ तस्य प्रयोजनत्वेन प्रतिपत्तेस्सर्वसम्प्रतिपन्नत्वात्।

३० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् आगतो भाक्त इति गौणो लाक्षणिकश्र। मुख्यस्य चार्थस्य भग्गो भक्तिरित्येवं मुख्यार्थ- बाधा, निभित्तं, प्रयोजनमिति त्रयसद्भाव उपचारवीजमित्युक्तं भवति। काव्यात्मानं गुणवृत्तिरिति। सामानाधिकरण्यस्यायं भावः-यद्यप्यविवक्षितवाच्ये ध्वनिभेदे 'निःश्वासान्ध इवादर्शः' इत्यादावुपचारोऽस्ति, तथापि न तदात्मैव ध्वनिः, तव्यतिरे- केणापि भावात्, विवक्षितान्यपरवाच्यप्रभेदादौ अविवक्षितवाच्येऽप्युपचार एव, न ध्वनिरिति वक्ष्यामः। तथा च वक्ष्यति- भक्तया विभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः। अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तथा ॥ इति ॥ कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम् । इति च। बालप्रिया व्याख्याप्रकारस्य फलमाह-एवमित्यादि। भज्गार्थव्याख्यानस्य मुख्यार्थवावारूपवी- जसिद्धिः, सेवनरूपार्थव्याख्यानस्य निमित्तसिद्धिः, श्रद्धातिशयार्थव्याख्यानस्य प्रयो- जनसिद्धिश्च फलमिति भावः । त्रयशब्देन सम्भूयैव वीजत्वमिति दर्शयति-उपचा- रबीजमिति। उपचारो नाम लक्षणा गौणी च। लक्षणया गौण्या च व्यवहारः । लक्ष्यगौणार्थबोधो वा। उपचारो नामान्यत्र अन्यावाप इति केचित्। ननु ध्वनिर्नाम गुणवृत्तिव्यतिरेकी नास्तीति वक्तव्ये सामानाधिकरण्येन निर्देशस्य कोऽभिप्राय इत्यत आह-सामानाधिकरण्यस्येति। 'तं भाक्तमि'ति मूले 'ध्वनि- संज्ञितमि'त्यादिना वृत्तौ च सामानाधिकरण्येन निर्देशस्येत्यर्थः। यद्वा-इति सामाना- धिकरण्यस्पेति। एवं सामानाधिकरण्येन निर्देशस्येत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे काव्यात्मा- नमित्यादिप्रतीकधारणन्नेति बोध्यम्। पदयोस्सामानाधिकरण्यन्नामैकधर्मिबोधकत्वम्। अर्प्रयं भाव इति। व्वनिगुणवृत्त्योस्तादात्म्यमेव ध्वनिवादिभिर्न्निरसनीयं, न तु ध्वने- स्सर्वथोपचारस्पर्शित्वमपीत्यमुमर्थन्द्योतयितुं सिद्धान्तविरुद्धतादात्म्यपक्षोपक्षेपार्थोडयं सामानाधिकरण्येन निर्देश इति भाव इत्यर्थेः। तमेव भावं विवृणोति-यद्यपीत्या- दि। उपचार इति। गुणवृत्तिरित्यर्थः । तदात्मा उपचारात्मा । तद्वयतिरेकेणापि उपचारं विनापि। भावात् ध्वनेस्सत्वात्। कुत्रेत्यत आह-विवक्षितान्यपर वाच्यप्रभेदादाविति। अविवक्षितवाच्य इति। अविवक्षितवाच्यध्वनावि- त्यर्थः । वच्याम इति। रामोऽस्मीत्यादाविति भावः। वक्यतीति। मूलकार इति शेषः । वृत्तौ 'गुणवृत्तिरि'ति भाक्तशब्दस्य व्याख्यानं तत्पदेन प्रकृते विवक्षितानर्था-

१. उपचार एवं न ध्वनिरितीति। उपचारस्य तत्र सत्वेऽपि न ध्वन्युपचारयो- स्तादात्म्यम्, रूपभेदादित्यर्थः। तथा च प्रयोग :- ध्वनिरुपचाराद्भिनः, तद्रूपभिन्न- रूपवत्त्वादिति।

प्रथमोद्द्योत: ३१

यद्यपि च ध्वनिशब्दसंकीर्तनेन काव्यलक्षणविधायिभिर्गुणवृत्तिरन्यो वा न कश्चित्प्रकारः प्रकाशितः, तथापि अमुख्यवृत्त्या काव्येषु व्यवहारं लोचनम् गुणा: सामीप्यादयो धर्मास्तैक्ष्ण्यादयथ्। तैरुपायैर्वृत्तिरर्थान्तरे यस्य, तैरुपायर्वृ- त्तिर्वा शब्दस्य यत्र स गुणवृत्तिः शब्दोरऽर्थो वा। गुणद्वारेण वा वर्तनं गुणवृत्तिरमुख्यो- Sभिधाव्य।पारः । एतर्टुक्तं भवति-ध्वनतीति वा, ध्वन्यत इति वा, ध्वननमिति वा यदि ध्वनिः, तथाप्युपचरितशब्दार्थव्यापारातिरिक्तो नासौ कश्चित्। मुख्यार्थे ह्यमिधैवेति पारिशेष्यादमुख्य एव ध्वनिः, तृतीयराश्यभावात्। ननु केनैतदुक्तं ध्वनिर्गृणवृत्तिरित्याशङ्कयाह-यद्यपि चेति। अन्यो वेति। न्वितृणोति-गुणा इत्यादिना। उपायैः निमित्तैः । अर्थान्तरे तीरादौ माणव- बालप्रिया

कादौ च। यस्य गज्गादिसिंहादिशव्दस्य। यत्रेति। तीरायर्थे इत्यर्थः। गुणद्वारेण सामीप्यतैक्ष्ण्यादिद्वारेण। वर्तनमिति वृत्तिशब्दार्थविवरणम्। पर्यवसितमाह- अमुख्य इति। अमुख्य इत्यनेन लक्षणागौण्योर्द्वयोर्ग्रहणम्। किं तत इत्यत आह- एतदित्यादि। उपचरितेति। गुणवृत्तिशब्दप्रतिपाद्येभ्यः शब्दार्थव्यापारेभ्योऽतिरिक्त इत्यर्थः । अ्सौ कश्चित् व्वनिर्नाम कश्चित्। ननु यदि ध्वन्यभावाभिप्रायेण ध्वनेर्गुण- वृत्यभेदः साध्यते, तर्ह्भिधाया अभेदोऽपि साध्यतामित्यत्राह-मुख्यार्थ इति। एव- कारेण नात्र ध्वननस्य सम्भावनाऽपीति दर्शयति। फलितमाह-इतीति। पारिशेष्या- दिति। शिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेषः, स एव पारिशेष्यम्, तस्मादित्यर्थः। अरमुख्य एव गुणवृत्तिरेव । अत्र हेतुः-तृतीयेति। वाचकवाच्याभिधारूपः प्रथमो राशिः, लक्ष- कलक्ष्यशक्षणारूपो द्वितीयः, व्यञ्जकव्यंग्यव्यज्ञानरूपस्तृतीयो भवदभिमतः, तस्याभा- वादित्यर्थः । तथा च ध्वनिर्नाम गुणवृत्तिरेव, अमुख्यत्वादिति फलितम्। नन्धि त्यादि। इति शब्दस्योभयत्र सम्बन्धः। इति केनोक्तं इत्याशंक्याहेति। 'यद्यपी'त्यादिना शङ्गां कृत्वा 'तथापी'त्यादिना समाधानमाह इत्यर्थः। वृत्तौ 'अन्यो वे'त्यत्र गुणवृत्तेरन्यो मुख्य इत्यर्थभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-गुरोति। वाशब्दो दृष्टान्तार्थः। यथा अभाववादिभिर्ध्वनिर्गुणालक्कारप्रकार इति नोक्तं, तथा भाक्तवादिभिरपि ध्वनिर्गुण- १. 'एतदुक्तं भवती'त्यादिग्रन्थस्यायमाशयः-ध्वनिर्गुणवृत्तिभिन्नः कश्चित्पदार्थो नास्तीति प्रतिज्ञाय 'न हि प्रतिज्ञामात्रेण वस्तुसिद्धि'रित्याशयेन तदुपपादकमाह- 'मुख्यार्थ' इत्यादिना। 'इदं पदमिममर्थमभिधत्त' इति वाक्येन प्रतीयमानाद्व्यापारात् मुख्यार्थनिरूपितात् 'इदं पदमिममर्थ ध्वनती'ति वाक्येन प्रतियमानोऽमुख्यार्थनिरूपितो व्यापारो भिन्न एव। स च गुणवृत्तिरूप एव पर्यवस्यति। कुत इति चेत्-मुख्यामु- ख्य व्यःपारभिन्नतृतीयराश्यभावात् इति।

३२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के दर्शयता ध्वनिमार्गो मनाक्स्पृष्टोऽपि न लक्षित इति परिकल्प्यैवमुक्तम्- 'भाक्तमाहुस्त मन्ये' इति। लोचन गुणालद्कारप्रकार इति यावत्। दर्शयतेति। भद्ोद्भटवामनादिना । भामहेनोक्तं- 'शब्दाश्छन्दोभिधानार्थाः' इति अभिधानस्य शब्दाद्भेदं व्याख्यातं भेट्टोद्भटो बभा- षे-'शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृतिश्' इति। वामनोऽपि 'सादृश्या- ल्लेक्षणा वक्रोक्तिः इति। मनाक्स्पृष्ट इति। तैस्तावद्ध्वनिदिगुन्मीलिता, यथा- बालप्रिया वृत्तिरिति कण्ठतो नोक्तमित्यर्थः। 'दर्शयते'ति मनाक् स्पर्शे हेतुः। अत्रैकवचनं सौमान्या- भिप्रायकम्। अनेन काव्यलक्षणविधायिन एव विवक्षिता इत्याशयेन पूरयति-भट्टे- त्यादि। क्रमेण तद्वचने दर्शयति-भामहेनेत्यादि "इतिहासाश्रयाः कथाः। लोको युक्ति: कलाश्रेति मन्तव्याः काव्यहेतवः" इति शिषं पादत्रयम्। इत्युक्तमित्यन्वयः । ततः किभित्यत आह-अभिधानस्येति। अन्रेति शेषः। वामनोऽपीति बभाषे इत्यनुषङः। साद्ृश्यादिति। वक्रोक्ति: तन्नामालङ्वारः। तथा चा भिधानमिि वचनेन भामहो 'गुणवृत्ति'रिति वचनेन भट्टोद्भटो 'लक्षणेति वचनेन वामनश् काव्येषु गुणवृत्या व्यवहारं दर्शितवन्त इति फलितार्थः । 'ध्वनिमार्गो मनाक् स्प्रष्टोऽपि न लक्षितः इत्यमुं भागं पूर्वपक्षोपक्षेपानुगुण्येन व्याचष्टे-तैस्तावदित्यादि। सम्प्रतिपत्तौ तावच्छब्दः । 'वनिमार्गो मनाक्स्पृष्ट' इत्यस्य विवरणं-ध्वनिदिगुन्मीलितेति। गुणवृत्ते: प्रयोजनाविनाभावात्प्रयोजनस्य च वक्ष्यमाणविधया व्यज्ञनव्यापारैकगोचर- त्वाच्च गुणवृत्या व्यवहारं दर्शयद्धिरेव भामहभदोद्भटादिभिः घ्वनेर्गमकं प्रदशितमि- त्यर्थः। तैर्ध्वनिमार्गस्य स्पर्शेऽपि लक्षणकरणेन पृथक् तत्स्वरूपस्यानिरूपणाद्गुणवृत्तिरेव ध्वनिः, न तदतिरिक्त इति तदुक्तिमर्थसिद्धामुपजीव्येदं भाक्तवादप्रस्थानं प्रवृत्तमित्याह- यथालिखितेत्यादि। तु शब्दः परन्त्वित्यथें। न लक्षित इत्यस्य व्याख्यानम्- १ भामहालङ्कार., १. ९. २. स्वकृत 'भामहविवरण' इति बोध्यम्। ३. वा काव्य सू., ४. ३. ८.

र्थप्रतिपत्तये प्रवाहाद्यर्थप्रतीतिजननोपक्षीणसामर्थ्यामभिधां व्यतिरिच्य गुणवृत्तिमज्जी- कुर्वाणैर्भामहादिभिः तत एव पदाच्छैत्यपावनत्वातिशयाद्यर्थप्रतिपत्तये तृतीयव्यापा- रोऽप्यवश्याभ्युपगन्तव्यः। एवञ्च वृत्त्यन्तरस्वीकारपारिपाट्येन ध्वनिदिगपि नूनमु- न्मीलितैवेतिः। ५. 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्' ( पा. सू., १. २. ५८) इति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथ मोद्द्योत: ३३ केचित्पुनर्लक्षण करणशालीनबुद्धयो ध्वनेस्तत्त्वं गिरामगोचरं सहृदय हृदय संवेध्यमेव समाख्यातवन्तः। तेनैवंविधासु विमतिषु स्थितासु सह-

लिखितपाठकैस्तु स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिस्तत्स्वरूपविवेको न कृतः, प्रत्युतोपाल- लोचनम् भ्यते, अभग्ननारिकेलवत् यथाश्रुततद्ग्रन्थोद्ग्रहणमात्रणेति। अत एवाह-परिक- ल्व्यैवमुक्तमिति। यद्येवं न योज्यते तदा ध्वनिमार्ग: स्पृष्ट इति पूर्वपक्षाभिधानं विरुध्यते। शालीनबुद्धय इति। अप्रगल्भमतय इत्यर्थः । एते च त्रय उत्तरोत्तरं भव्यबुद्ध- बालप्रिया तत्स्व रूपविवेको न कृत इति। अन्न हेतुः-स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्तुवद्भिरिति। तैरित्यनुषन्ः। अशक्तौ हेतुर्यथेत्यादि। लेखनानतिक्रमेण लक्ष्यभूतानि ध्वनिकाव्यानि पठितवद्धिरित्यर्थः । यद्वा-यथेत्युपमायां लिखितपाठकैरिवेत्यर्थः। अविशेषज्ञैरिति या- वत्। न केवलंध्वनिस्वरूपविवेकाकरणमेव, विवेचनार्हतत्स्वरूपापलापश्चेत्याह-प्रत्युते- त्यादि। उपालभ्यते प्रतिक्षिप्यते। तैरित्यनुषङ्गः । ध्वनिरिति शेषः । उपालम्भोS- यं भामहादीनामनुमेयो, भट्ोद्भटग्रन्थटीकाकारादीनां तु प्रत्यक्षः । अररभग्ननारिके- लवदिति। षषट्यन्ताद्वतिः । उद्ग्रहणमित्यनेनास्य सम्नन्धः । उपालम्भे हेतुं दर्श- यति-यथाश्रुतेति। यथाश्रुतं विचारं विना यत्तद्ग्रन्थानां लक्ष्यभूतानां ध्वनियुक्तकाव्य ग्रन्थानामुङ्गहणं धारणं तन्मात्रेणेत्यर्थः । 'अभग्ननारिकेलकल्पयथाश्रुते'ति च पाठः । अत एवेति। उक्तार्थाभिप्रायादेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'इती'ति हेतौ। 'इति परिकल्प्ये'त्या- देरयमर्थ :- यतो भटटोद्भटादिभिर्ध्वनिमार्गस्पर्शमात्रं कृतं, न तु ध्वनिस्वरूपविवेचनं, प्रत्युत तदुपालम्भश्च, ततो हेतोर्भक्तिरेव ध्वनिर्न तदतिरिक्त इति तदभिप्रायमुक्तिपर्यन्तं कल्पयित्वा 'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इत्युक्तमिति। ननु 'ध्वनिमार्ग' इत्यादिग्रन्थः किमर्थ- मेवं व्याख्यातः ? ध्वनेर्मार्ग :- मृग्यतेऽन्विष्यते विचार्यते इति मार्ग: अविवक्षितवाच्य- लक्षणो भेद: स्पृष्टः ज्ञात इति कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-यद्येवमित्यादि। विरुध्यत इति। ध्वन्यवान्तरमेदस्य ज्ञाने सति गुणवृत्तिरेव ध्वनिर्न तदतिरिक्त इति वचनमसङ्गतं भवेदित्यर्थः । यद्वा-ननु 'न लक्षित' इति ग्रन्थो न दृष्ट इति यथाश्रुतार्थ- परतया कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-प्रद्ेवमित्यादि। 'न लक्षित' इति ग्रन्थ इति शेषः । विरुध्यत इति। ध्वनेः स्पृष्टत्वस्यादृष्टत्वस्य च वचनं विरुद्धं स्यादित्यर्थः। विप्रतिपत्तिप्रकाराणामेषामुक्तौ क्रमो विवक्षित इत्याह-एत इत्यादि। अभाव- वादित्रयमेकीकृत्य त्रय इत्युक्तिः । भव्यवुद्धयः सद्बुद्धयः। भव्यवुद्धित्वं विविच्य दर्शयति-प्राच्या इत्यादि। प्राच्याः अभाववादिनः। सर्वथा प्रकारत्नयेणापि। ५ू

३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दयमनःप्रीतये तत्स्वरूपं न्रुमः । लोचनम् यः । प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा। मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि सन्देहेना- पह्नवते। अन्त्यास्त्वनपह्ववाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्याससन्देहा- ज्ञानप्राधान्यमेतेषाम्। तेनेति। एकैकोऽप्ययं विप्रतिपत्तिरूपो वाक्यार्थो निरूपणे हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्येकवचनम्। एचंविधासु विमतिष्विति निर्धारणे सप्तमी। आसु मध्ये एकोऽपि योविमतिप्रकारस्तेनैव हेतुना तत्स्व रूपंब्रूम इति, ध्वनिस्वरूपमभिधेयम्, अ- बालप्रिया विपर्यस्ताः देहात्मवादिचार्वाका इव विपर्ययज्ञानयुक्ताः । मध्यमाः भाक्तवादिनः। तुशब्दः पूर्वभ्यो विशेषं द्योतयति, तमाह-तद्रूपं जानाना अपीति। सम्मुग्ध- तया यत्किश्चिदस्ति वाच्यातिरिक्तमिति तद्रूपं जानन्तोऽपीत्यर्थः । सन्देहेन मुख्यगुण- वृत्तिव्यतिरिक्तव्यापारस्य अस्तित्वनास्तित्वाभ्यां सन्देहेन अपहवते। 'निहवत' इतिच पाठः। अनपह्नवाना इति। तद्रूपमित्यनुषङ्गः। 'अनिहुवाना' इति च पाठः । लक्ष- यितुमिति। ध्वनिमिति शेषः । फलितमाह-इतीति। विपर्यासस्य ध्वनिस्वरूप- जिज्ञासां प्रति प्रतिबन्धकत्वं, सन्देहस्य त्वनुकूलत्वमतस्तद्वतोः पूर्वापेक्षयोत्तरस्यो- त्कर्षः । अन्त्यस्य तु लक्षणकरणमात्रविषयकाज्ञानम्। तस्य सुखोच्छेद्यत्वादुभयापेक्ष- याप्युत्कर्ष इति भावः। एकैकोऽपीति। किमुत त्रय इत्यपिशब्दार्थः । इत्येक- वचनमिति। 'तेने'तयत्र तत्पदेन पूर्ववाक्यत्रयार्थाः परामृश्यन्ते। तृतीयया तेषां ध्वनिस्वरूपवचने हेतुत्वमुच्यते। एकवचनेन तु तेषां प्रत्येकं हेतुत्वमस्तीति बोध्यत इति भावः। उक्तार्थानुगुणं वृत्ति विवृणाति-एवमित्यादि। निर्धारणे सप्तमीति। न तु भावलक्षणे सप्तमीति भावः।निर्धारणं प्रकटयन्नाह-आस्वित्यादि। वृत्तौ 'तेने'- त्यस्य व्याख्यानं 'एवमि'त्यादि 'स्थितास्वि'त्यन्तम्। तत्र एकेनापीति पूरणीयमित्या- शयेनाह-एकोऽपीत्यादि। 'तस्याभावं जगदुः' 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूमः' 'भाक्तमाहुः' १. विप्रतिपत्तिरूप इति । विवादाध्यासितो ध्वनिः कालसम्बन्धी न वेति प्रथमे, ध्वनिर्गुगवृत्तिभिन्नो न वेति द्वितीये, ध्वरनिर्लक्षयितुं शक्यो न वेति तृतीये च विप्रति- पत्तय इत्यर्थः । २ 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (पा. सू., २. ३. ३७.) इति सूत्रेणेत्यर्थः । तथा च सति ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वरूपलक्षणार्थकसप्तम्या एकैकस्य विप्रतिपत्तिप्रका- रस्य निरूपणहेतुत्वं न प्रतीयेत। 'यतश्र निर्धारणम्' ( पा. सू., २. ३. ४१. ) इति निर्धारणसप्तम्या तु घटकत्वाद्यर्थिकया तत्तद्विमतिघटितसमुदायघटकेन केनाप्येकेन वि- प्रतिपत्तिप्रकारेण ध्वनिस्वरूपनिरूपणस्य प्रयोज्यता सुःतीता भवतीति भावः।

प्रथमोद्द्योतः ३५

तस्य हि ध्वने: स्वरूपं सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमतिरमणीय- मणीयसीभिरपि चिरन्तनकाव्यलक्षगविधायिनां बुद्धिमिरनुन्मीलितपूर्वम्,

लोचनम् भिधानाभिधेय लक्षणो ध्वनिशास्त्रयोर्वक्तृश्रोत्रोर्व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावः सम्बन्धः, विमतिनि- वृत्त्या तत्स्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्, शास्त्रप्रयोजनयोः साध्यसाधनभावस्सम्बन्ध इत्युक्तम्। अथ श्रोतृगतप्रयोजनप्रयोजनप्रतिपादकं 'सहृदयमनःप्रीतये' इति भागं व्याख्या- तुमाह-तस्य हीति। विमतिपदपतितस्येत्यर्थः । ध्वनेः स्वरूपं लक्षयतां सम्बन्धिनि बालप्रिया 'तेन ब्रूमः' 'केचिदूचुः' 'तेन ब्रूमः' इति पृथक् पृथक् योजना लभ्यत इति भावः । अवतारिकोक्तरीत्या 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्यनेन प्रदर्शितमभिधेयादिक श्रोतृप्रवृत्त्यज्ञं प्रसङ्गाद्दर्शयति-ध्वनिस्वरूपमित्यादि। अभिधानाभिधेयलक्षण इति । अभिधायकाभिधेयभावस्वरूप इत्यर्थः । अन्र व्युत्क्रमेण निर्देशः। एवमुंपर्यपि बोध्यम्। प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव इति यावत्। सम्बन्ध इत्यनेनान्वयः । व्युत्पाद्येति। व्यु- त्पादकव्युत्पाद्यभाव इत्यर्थः। विमतिनिवृत्त्येति। ध्वनिस्वरूपविषयकविमतिनि- वृत्त्या सहितमित्यर्थः । विप्रतिपत्त्युपन्यासपूर्वकं 'तेन ब्रूम' इत्युक्त्या विमतिनिवृत्तेः प्रयोजनत्वं लभ्यत इति भावः। प्रयोजनमिति। तत्स्वरूपवचनस्य प्रयोजनमित्यर्थः। साध्येति। साधनसाध्यभाव इत्यर्थः । इत्युक्तमिति। तेन 'तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्यनेनो- क्तार्थाः प्रदर्शिता इत्यर्थः । अथेत्यादि। श्रोतृगतेति। श्रोतृगतं प्रयोजनं पूर्वोक्तं विमतिनितृत्त्या सह ध्व- निस्वरूपज्ञानं, तस्य यत्प्रयोजनं प्रीतिरूपं तत्प्रतिपादकमित्यर्थः । 'लक्षयता'मित्यादि- भागस्यैव 'सहृदये'त्यायंशव्याख्यारूपत्वादवशिष्टस्य तच्छेषत्वाच्च व्याख्यातुमाहे त्युक्तं, न तु व्याचष्ट इति। तच्छब्दस्य प्रकरणसिद्धमर्थमाह-विमतीति। व्यवहि- तत्वेनान्वयं दर्शयन् व्याचष्टे-ध्वनेरित्यादि। वृत्तौ 'आनन्द' इति प्रीतिपदार्थकथनम्। १. अनुबन्धचतुष्टयमित्यर्थः । अनुबन्धत्वञ्च प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वम्। तत्म्र- योजक्व ज्ञानं 'इदं मत्कृतिसाध्यम्' 'इदं मदिष्टसाधनम्' इति। तत्रेदंपदेन विषयः, मत्पदेनाधिकारी, इष्टपदेन प्रयोजनं, साधनपदेन च साध्यसाधनभावस्सम्बन्धश्षा- भिलप्यते। २. अभिधायकत्वनिरूपिताभिधेयत्वमित्यर्थः । वैयाकरणमतेन प्रतियोग्यनुयोग्यु- भय निष्ठधर्मस्य सम्बन्धतास्वीकारादिति भावः । ३. तच्छब्दस्य वक्तृबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्तत्वा- दित्यर्थः ।

३२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

दर्शयता ध्वनिमार्गो मनाक्स्प्ृष्टोऽपि न लक्षित इति परिकल्प्यैवमुक्तम्- 'भाक्तमाहुस्त मन्ये' इति। लोचन गुणालद्कारप्रकार इति यावत्। दर्शयतेति। भट्ोद्भटवामनादिना। भामहेनोक्ततं- 'शब्दाश्छन्दोभिधानार्थाः' इति अभिधानस्य शब्दाद्भेदं व्याख्यातुं भेट्टोद्भटो बभा- षे-'शब्दानामभिधानमभिधाव्यापारो मुख्यो गुणवृतिश्र' इति। वामनोऽपि 'सादृश्या- ल्लेक्षणा वक्रोक्तिः इति। मनाक्स्पृष्ट इति। तैस्तावद्ध्वनिदिगुन्मीलिता, यथा- बालप्रिया वृत्तिरिति कण्ठतो नोक्तमित्यर्थः। 'दर्शयते'ति मनाक् स्पर्शे हेतुः। अत्रैकवचनं सौमान्या- भिप्रायकम्। अनेन काव्यलक्षणविधायिन एव विवक्षिता इत्याशयेन पूरयति-भट्टे- त्यादि। क्रमेण तद्वचने दर्शयति-भामहेनेत्यादि "इतिहासाश्रयाः कथाः। लोको युक्ति: कलाश्चेति मन्तव्याः काव्यहेतवः" इति शिष्टं पादत्रयम्। इत्युक्तमित्यन्वयः । ततः किभित्यत आह-अभिधानस्येति। अन्रेति शेषः। वामनोऽपीति बभाषे इत्यनुषङः। साद्ृश्यादिति। वक्रोक्ति: तन्नामालङ्वारः । तथा चा'भिधानमि'ि वचनेन भामहो 'गुणवृत्ति'रिति वचनेन भट्ोद्भटो 'लक्षणे'ति वचनेन वामनश्च काव्येषु गुणवृत्या व्यवहारं दर्शितवन्त इति फलितार्थः । 'ध्वनिमार्गो मनाक् स्प्रष्टोऽपि न लक्षितः इत्यमुं भागं पूर्वपक्षोपक्षेपानुगुण्येन व्याचष्टे-तैस्तावदित्यादि। सम्प्रतिपत्तौ तावच्छब्दः । 'चनिमार्गो मनाक्स्पृष्ट' इत्यस्य विवरणं-ध्वनिदिगुन्मीलितेति। गुणवृत्ते: प्रयोजनाविनाभावात्प्रयोजनस्य च वक्ष्यमाणविधया व्यज्ञनव्यापारैकगोचर- त्वाच्च गुणवृत्या व्यवहारं दर्शयद्धिरेव भामहभदोद्भटादिभिः ध्वनेर्गमकं प्रदशितमि- त्यर्थः । तैर्ध्वनिमार्गस्य स्पर्शेऽपि लक्षणकरणेन पृथक् तत्स्वरूपस्यानिरूपणाद्गुणवृत्तिरेव ध्वनिः, न तदतिरिक्त इति तदुक्तिमर्थसिद्धामुपजीव्येदं भाक्तवादप्रस्थानं प्रवृत्तमित्याह- यथालिखितेत्यादि। तु शब्दः परन्त्वित्यथें। न लच्षित इत्यस्य व्याख्यानम्-

१ भामहालङ्कार., १.९. २. स्वकृत 'भामहविवरण' इति बोध्यम्। ३. वा काव्य सू., ४. ३. ८.

र्थप्रतिपत्तये प्रवाहादयर्थप्रतीतिजननोपक्षीणसामर्थ्यामभिधां व्यतिरिच्य गुणवृत्तिमज्जी- कुर्वाणैर्भामहादिभिः तत एव पदाच्छैत्यपावनत्वातिशयाद्यर्थप्रतिपत्तये तृतीयव्यापा- रोऽप्यवश्याभ्युपगन्तव्यः। एवञ्च वृत्त्यन्तरस्वीकारपारिपाट्येन ध्वनिदिगपि नूनमु- न्मीलितैवेतिः। ५. 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्' (पा. सू., १. २. ५८) इति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथ मोद्द्योत: ३३

केचित्पुनर्लक्षणकरणशालीनबुद्धयो ध्वनेस्तत्त्वं गिरामगोचरं सहृदय- हृदयसंवेद्यमेव समाख्यातवन्तः। तेनैवंविधासु विमतिषु स्थितासु सह-

लोचनम् लिखितपाठकैस्तु स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्नुवद्भिस्तत्स्वरूपविवेको न कृतः, प्रत्युतोपाल- भ्यते, अभग्ननारिकेलवत् यथाश्रुततद्ग्रन्थोद्ग्रहणमात्रणेति। अत एवाह-परिक- ल्प्यैमुक्तमिति। यद्येवं न योज्यते तदा ध्वनिमार्ग: स्पृष्ट इति पूर्वपक्षाभिधानं विरुध्यते। शालीनबुद्धय इति। अप्रगल्भमतय इत्यर्थः । एते च त्रय उत्तरोत्तरं भव्यबुद्ध- बालप्रिया तत्स्व रूपविवेको न कृत इति। अत्र हेतु :- स्वरूपविवेकं कर्तुमशक्तुवन्भिरिति। तैरित्यनुषङ्ः । अशक्तौ हेतुयथेत्यादि। लेखनानतिक्रमेण लक्ष्यभूतानि ध्वनिकाव्यानि पठितवद्भिरित्यर्थः । यद्वा-यथेत्युपमायां लिखितपाठकैरिवेत्यर्थः। अविशेषज्ञैरिति या- वत्। न केवलंध्वनिस्वरूपविवेकाकरणमेव, विवेचनार्हतत्स्वरूपापलापश्चेत्याह-प्रत्युते- त्यादि। उपालभ्यते प्रतिक्षिप्यते। तैरित्यनुषङ्गः। ध्वनिरिति शेषः । उपालम्भोऽ- यं भामहादीनामनुमेयो, भट्ोद्गटग्रन्थटीकाकारादीनां तु प्रत्यक्षः। अररभग्ननारिके- लवदिति। षष्ट्यन्ताद्वतिः। उद्ग्रहणमित्यनेनास्य सम्बन्धः। उपालम्भे हेतुं दर्श- यति-यथाश्रुतेति। यथाश्रुतं विचारं विना यत्तद्ग्न्थानां लक्ष्यभूतानां ध्वनियुक्तकाव्य ग्रन्थानामुद्गहणं धारणं तन्मात्रेणेत्यर्थः । 'अभग्ननारिकेलकत्पयथाश्रुते'ति च पाठः । अत एवेति। उक्तार्थाभिप्रायादेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'इती'ति हेतौ। 'इति परिकल्प्ये'त्या- देरयमर्थ :- यतो भटोद्भटादिभिर्ध्वनिमार्गस्पर्शमात्रं कृतं, न तु ध्वनिस्वरूपविवेचनं, प्रत्युत तदुपालम्भश्च, ततो हेतोरभक्तिरेव ध्वनिर्न तदतिरिक्त इति तदभिप्रायमुक्तिपर्यन्तं कल्पयित्वा 'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इत्युक्तमिति। ननु 'ध्वनिमार्ग' इत्यादिग्रन्थः किमर्थ- मेवं व्याख्यातः ? ध्वनेर्मार्ग :- मृग्यतेऽन्विष्यते विचार्यते इति मार्गः अविवक्षितवाच्य- लक्षणो भेद: स्पृष्टः ज्ञात इति कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-यद्येवमित्यादि। विरुध्यत इति। ध्वन्यवान्तरभेदस्य ज्ञाने सति गुणवृत्तिरेव ध्वनिर्न तदतिरिक्त इति वचनमसङतं भवेदित्यर्थेः । यद्वा-ननु 'न लक्षित' इति ग्रन्थो न दृष्ट इति यथाश्रुतार्थ- परतया कुतो न व्याख्यात इत्यत आह-प्रद्ेवमित्यादि। 'न लक्षित' इति अन्थ इति शेषः । विरुध्यत इति। ध्वनेः स्पृष्टत्वस्यादृष्टत्वस्य च वचनं विरुद्धं स्यादित्यर्थः। विप्रतिपत्तिप्रकाराणामेषामुक्तौ क्रमो विंवक्षित इत्याह-एत इत्यादि। अभाव- वादित्रयमेकीकृत्य त्रय इत्युक्तिः । भव्यबुद्धयः सद्बुद्धयः। भव्यबुद्धित्वं विविच्य दर्शयति-प्राच्या इत्यादि। प्राच्याः अभाववादिनः । सर्वथा प्रकारत्रयेणापि।

३४ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दयमनःप्रीतये तत्स्वरूपं ज्रूमः । लोचनम् यः। प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा। मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि सन्देहेना- पह्नवते। अन्त्यास्त्वनपह्रवाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्याससन्देहा- ज्ञानप्राधान्यमेतेषाम्। तेनेति। एकैकोऽप्ययं वि्रैतिपत्तिरूपो वाक्यार्थो निरूपणे हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्येकवचनम्। एवंविधासु विमतिष्विति निर्धारणे सप्तमी। आसु मध्ये एकोऽपि योविमतिप्रकारस्तेनैव हेतुना तत्स्व रूपंत्रूम इति, ध्वनिस्वरूपमभिधेयम्, अ- बालप्रिया विपर्यस्ता: देहात्मवादिचार्वाका इव विपर्ययज्ञानयुक्ताः । मध्यमाः भाक्तवादिनः। तुशब्दः पूर्वेभ्यो विशेषं द्योतयति, तमाह-तद्रूपं जानाना अपीति। सम्मुग्ध- तया यत्किश्चिदस्ति वाच्यातिरिक्तमिति तद्रूपं जानन्तोऽपीत्यर्थः । सन्देहेन मुख्यगुण- वृत्तिव्यतिरिक्तव्यापारस्य अस्तित्वनास्तित्वाभ्यां सन्देहेन अपहवते। 'निहवत' इतिच पाठः। अनपह्नवाना इति। तद्रूपमित्यनुषङ्गः। 'अनिहुवाना' इति च पाठः । लक्ष- यितुमिति। ध्वनिमिति शेषः । फलितमाह-इतीति। विपर्यासस्य ध्वनिस्वरूप- जिज्ञासां प्रति प्रतिवन्धकत्वं, सन्देहस्य त्वनुकूलत्वमतस्तद्वतोः पूर्वापेक्षयोत्तरस्यो- त्कर्षः । अन्त्यस्य तु लक्षणकरणमात्रविषयकाज्ञानम्। तस्य सुखोच्छेद्यत्वादुभयापेक्ष- याप्युत्कर्ष इति भावः। एकैकोऽपीति। किमुत त्रय इत्यपिशब्दार्थः । इत्येक- वचनमिति। 'तेने'ययन्न तत्पदेन पूर्ववाक्यत्रयार्थाः परामृश्यन्ते। तृतीयया तेषां ध्वनिस्वरूपवचने हेतुत्वमुच्यते । एकवचनेन तु तेषां प्रत्येकं हेतुत्वमस्तीति बोध्यत इति भावः। उक्तार्थानुगुणं वृत्ति विवृणाति-एवमित्यादि। निर्धारणे सप्तभीति। न तु भावलक्षणे सप्तमीति भावः।निर्धारणं प्रकटयन्नाह-आस्वित्यादि। वृत्तौ 'तेने'- त्यस्य व्याख्यानं 'एवभि'त्यादि 'स्थितास्वि'त्यन्तम्। तत्र एकेनापीति पूरणीयमित्या- शयेनाह-एकोऽपीत्यादि। 'तस्याभावं जगदुः' 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूमः' 'भाक्तमाहुः' १. विप्रतिपत्तिरूप इति। विवादाध्यासितो ध्वनिः कालसम्बन्धी न वेति प्रथमे, व्वनिर्गुगवृत्तिभिन्नो न वेति द्वितीये, ध्वनिर्लक्षयितुं शक्यो न वेति तृतीये च विप्रति- पत्तय इत्यर्थः । २ 'यस्य च भावेन भावलक्षणम्' (पा. सू., २. ३. ३७.) इति सूत्रेणेत्यर्थः । तथा च सति ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वरूपलक्षणार्थकसप्तम्या एकैकस्य विप्रतिपत्तिप्रका- रस्य निरूपणहेतुत्वं न प्रतीयेत। 'यतश्च निर्धारणम्' (पा. सू., २. ३. ४१. ) इति निर्धारणसप्तम्या तु घटकत्वाद्य्थिकया तत्तद्विमतिघटितसमुदायघटकेन केनाप्येकेन वि- प्रतिपत्तिप्रकारेण ध्वनिस्वरूपनिरूपणस्य प्रयोज्यता सुपतीता भवतीति भावः।

प्रथमोद्द्योत: ३५

तस्य हि ध्वने: स्वरूपं सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमतिरमणीय- मणीयसीिरपि चिरन्तनकाव्यलक्षणविधायिना बुद्धिभिरनुन्मीलितपूर्वम्,

लोचनम् भिधानाभिधेय लक्षणो ध्वनिशास्त्रयोर्वक्तृश्रोत्रोर्व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावः सम्बन्धः, विमतिनि- वृत्त्या तत्स्वरूपज्ञानं प्रयोजनम्, शास्त्रप्रयोजनयोः साध्यसाधनभावस्सम्बन्ध इत्युक्तम्। अथ श्रोतृगतप्रयोजनप्रयोजनप्रतिपादक 'सहृदयमनःप्रीतये' इति भागं व्याख्या- तुमाह-तस्य हीति। विमतिपदपतितस्येत्यर्थः । ध्वनेः स्वरूपं लक्षयतां सम्बन्धिनि बालप्रिया 'तेन ब्रूमः' 'केचिदूचुः' 'तेन ब्रमः' इति पृथक् पृथक् योजना लभ्यत इति भावः। अवतारिकोक्तरीत्या 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्यनेन प्रदर्शितमभिधेयादिक श्रोतृप्रेवृत्त्यज्ञं प्रसज्गाद्दर्शयति-ध्वनिस्वरूपमित्यादि। अभिधानाभिधेयलक्षण इति । • अभिधायकाभिधेयभावस्वरूप इत्यर्थः। अत्र व्युत्क्रमेण निर्देशः। एवमुपर्यपि बोध्यम्। प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव इति यावत्। सम्बन्ध इत्यनेनान्वयः । व्युत्पाद्येति। व्यु- त्पादकव्युत्पाद्यभाव इत्यर्थः । विमतिनिवृत्त्येति। ध्वनिस्वरूपविषयकविमतिनि- वृत्त्या सहितमित्यर्थः । विप्रतिपत्त्युपन्यासपूर्वकं 'तेन ब्रूम' इत्युक्त्या विमतिनिवृत्तेः प्रयोजनत्वं लभ्यत इति भावः। प्रयोजनमिति। तत्स्वरूपवचनस्य प्रयोजनमित्यर्थः। साध्येति। साधनसाध्यभाव इत्यर्थः । इत्युक्तमिति। तेन 'तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्यनेनो- क्तार्थाः प्रदर्शिता इत्यर्थः । अथेत्यादि। श्रोतृगतेति। श्रोतृगतं प्रयोजनं पूर्वोक्तं विमतिनिवृत्त्या सह ध्व- निस्वरूंपज्ञानं, तस्य यत्प्रयोजनं प्रीतिरूपं तत्प्रतिपादकमित्यर्थः । 'लक्षयता'मित्यादि- भागस्यैव 'सहृदये'त्यादंशव्याख्यारूपत्वादवशिष्टस्य तच्छेषत्वाच्च व्याख्यातुमाहे त्युक्तं, न तु व्याचष्ट इति। तच्छब्दस्य प्रकेरणसिद्धमर्थमाह-विमतीति। व्यवहि- तत्वेनान्वयं दर्शयन् व्याचष्टे-ध्वनेरित्यादि। वृत्तौ 'आनन्द' इति प्रीतिपदार्थकथनम्। १. अनुबन्धचतुष्टयमित्यर्थः। अनुबन्धत्वञ्च प्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वम्। तत्प्र- योजकश्च ज्ञानं 'इदं मत्कृतिसाध्यम्' 'इदं मदिष्टसाधनम्' इति। तत्रेदंपदेन विषयः, मत्पदेनाधिकारी, इष्टपदेन प्रयोजनं, साधनपदेन च साध्यसाधनभावस्सम्बन्धश्चा- भिलप्यते। २. अभिधायकत्वनिरूपिताभिधेयत्वमित्यर्थः । वैयाकरणमतेन प्रतियोग्यनुयोग्यु- भयनिष्ठधर्मस्य सम्बन्धतास्वीकारादिति भावः । ३. तच्छब्दस्य वक्तृबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने शक्तत्वा- दित्यर्थः ।

३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् मनसि आनन्दो निर्वृत्यात्मा चमत्कार।परपर्यायः, प्रतिष्ठां परैविंपयोसायुपहतेर- नुन्मूल्यमानत्वेन स्थेमानं, लभतामिति प्रयोजनं सम्पादयितुं तंत्स्वरूपं प्रकाश्यत इति बालप्रिया तेनात्र विवक्षितमाह-निर्वृत्त्यात्मेति। ननु हेत्वन्तरप्रापिताप्रतिष्ठत्व एव 'प्रतिष्ठां लभतामि'त्युक्ते: प्रसक्तिरित्यत आह-परैरित्यादि। परैः अभाववाद्यादिभिः। विप- र्यासादीत्यादिपदेन सन्देहलक्षणकरणाज्ञानयोः सङ्ग्हः। अनुन्मूत्यमानत्वेन अनु- च्छिद्यमानत्वेन। यथा परैरुच्छियमानो न भवति तथेत्यर्थः । प्रतिष्ठापदविवरणम्- स्थेमानमिति। स्थिरतया वर्तमानमित्यर्थः । 'लभतामिती'ति वृत्तिस्थेनेतिपदेन गम्य- मानमर्थमाह-इति प्रयोजनं सम्पादयितुमिति। कारिकायां 'प्रीतये' इत्यत्र प्रीतिं सम्पादयितुमित्यर्थे 'क्रियार्थे' त्यादिसूत्रेण चतुर्थीति भावः। 'धनेः स्वरूप'मि त्यस्य 'लक्षयता'मित्येतत्कर्मतया, 'प्रकाश्यत' इत्यत्र प्रथमान्ततया तदनुषज्ञं दर्शय- न्राह-तत्स्वरुपमिति। सङगतिरिति। सम्बन्ध इत्यर्थः । अत्र 'तेन ततरवरूपं ब्रूम' इत्युक्त्या विमतिनिवृत्तेस्तःस्वरूपवचनप्रयोजनत्वं यद्यपि लभ्यते, तथापि तस्याः न मुख्यप्रयोजनत्वम्, किन्तु प्रीतेरेव। सा तु प्रीतेरज्मित्येतत्पर'स्तेने'त्यादिच तुर्थपाद १. तत्स्वरूपमिति। 'ध्वनेस्स्वरूपं' इत्यस्यावृत्त्या 'लक्षयतामि'त्यत्र लक्षधात्वथें 'प्रकाश्यत' इत्यत्र काशधात्वर्थे चोभयत्र कर्मतयान्व्रय इत्यर्थः । 'ध्वनेस्खरूप'मिति पदन्तु प्रधानीभूतकाशधात्वर्थानुरोधेन प्रथमान्तमेव, न तु गुणीभूतलक्षणक्रियानुरोधेन द्वितीयान्तम्। अत्र च 'स्वादुमि णमुलू' (पा. सू., ३. ४. २६) इति सूत्रस्थभा- ष्यानुवादिन्याविमे कारिके प्रमाणतया द्रष्टव्ये- प्रधानेतरयोर्यत्र द्रव्यस्य क्रिययो: पृथक्। शक्तिर्गुणाश्रया तत्र प्रधानमनुरुध्यते ॥ प्रधानविषया शक्ति: प्रत्ययेनाभिधीयते। यदा गुणे तदा तद्दनुक्तापि प्रतीयते ॥ इति ॥ तेन 'क्षुधं प्रतिहन्तुं शक्यं' इति कैयटप्रयोगः, 'ओदनं पक्त्वा भुज्यते' 'पूज- यितुं शक्यते हरिं' इत्यादयश्च प्रयोगाः च्युतसंस्कारा एव। विस्तरस्तु अनभिहिताधि- कारस्थशन्दरत्नादावनुसन्वेयः । २. 'क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः' ( पा. सू., २. ३. १४.) इति सम्पूर्ण सूत्रम्। ३. मुख्यत्वश्च-अन्ये्छानधीनेच्छाविषयत्वम्। अन्यासामुपायेच्छाना उपेया- नन्देच्छाधीनत्वम्। उपेयानन्देच्छायास्तु नोपायेच्छाधीनत्वमिति अन्या इच्छा (उपा- येच्छा) तदनधीना उपेयभूतानन्देच्छा, तद्विषयत्वं प्रीत्यपरपर्याये आनन्देऽस्तीति मुख्यत्वं तस्य सुस्पष्टसमन्वयमिति।

प्रथमोद्द्योत: ३३

लोचनम् सङ्गतिः । प्रयोजनं च नाम तत्सम्पादकवस्तुप्रयोक्तृताप्राणतयैव तथा भवतीत्याशयेन 'प्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूम' इत्येकवाक्यतया व्याख्येयम्। तत्स्वरूपशब्द व्याचक्षाणः सं- क्षेपेण तावत्वूर्वोदीरितविकल्पपश्चकोद्धरणं सूचयति-सकलेत्यादिना। सकलशन्ेन सत्कविशव्देन च प्रकारलेशे कस्मिश्चिदिति निराकरोति। अतिरमणीयमिति भा- काढ्व्यतिरेकमाह। न हि 'सिंहो वटुः' 'गज्गायां घोषः' इत्यत्र रम्यता काचित्। उप- निषद्भूतशब्देन तु अपूर्वसमाख्यामात्रकरण इत्यादि निराकृतम्। अणीयसीभिरि- त्यादिना गुणालङ्कारानन्तर्भूतत्वं सूचयति। अथ चेत्यादिना 'तत्समयान्तःपातिन' बालप्रिया इत्यमुमर्थ प्रयोजनपदार्थनिर्वचनपूर्वकं प्रदर्शयति-प्रयोजनञ्चेत्यादि। तदिति। तस्य प्रयोजनस्य सम्पादकं यद्वस्तु तस्य, तत्प्रतीति यावत्। या प्रयोक्तृता प्रयोज- कता, सा प्राणो यस्य तद्भावेनैव तत्प्रेरकत्वस्वभाव शालितयैवेति यावत्। तथा प्रयो- जनम्। भवतीति। 'भाती'ति च पाठः। नामेति प्रसिद्धौ। अनेन प्रयुङ्क्ते प्रेरय- तीति प्रयोजनपदव्युत्पत्तिर्दर्शिता। इत्याशयेनेति । अत्र विमतिनिवृत्तेः न ध्वनि- स्वरूपवचन प्रयोजकता, तज्ज्ञानव त्तस्याः स्वयमपुरुषार्थत्वात्। किन्तु प्रीतेरेवेति सैव तस्य मुख्यं प्रयोजनम्। विमतिनिवृत्तिस्तु तदङ्ञमेवेत्यभिप्रायेणेत्यर्थः। इत्येकव :- क्य तयेति। इत्येवंविधवि शष्टकार्थप्रतिपादकतयेत्यर्थः । व्याख्येयमिति। व्याख्यात- व्यमित्यर्थः । अतस्तथा तन्मूलं वृत्तिकृता व्याख्यातमिति विमतिनिवृत्तेरपि मुख्यप्रयो- जनत्वसम्भवे 'तेन तत्स्वरूपं ब्रूमः' 'सहृदयमनःप्रीतये तत्स्रूपं ब्रमः' इति च व्या ख्येयतया वाक्यभेद: स्यादिति च भावः। यद्वा-व्याख्येयमित्यत्र व्याख्या इय- मिति छेदः। इयं व्याख्या वृत्तिकृतो व्याख्या। इत्येकवाक्यतया इत्यस्य या एक- वाक्यता तत्प्रदर्शिकेत्यर्थः । 'सकले'त्यादिध्वनिस्वरूपविशेषणप्रयोजनं दर्शयति- तत्स्वरूपशब्दमित्यादिना। संक्षेपेशोति। उत्तरत्र विस्तरेण करिष्यति। संक्षेपेण विस्तरेण च प्रतिपाद्यमानो ह्यर्थः प्रतिपित्सूनां प्रतीतिपथमनायासेनावतरेदिति भावः। उद्धरणं प्रतिक्षेपम्। इति निराकरोतीति। यतः सकलशब्देन निखिलविषयव्या- पतत्वं सत्कविशव्देन प्रमाणसिद्धत्वात्प्राधान्यं चोक्तं, तस्मादखिलकाव्यविषयव्याप्तयभाव- कृतमप्राधान्यकृतं वा प्रकारलेशत्वं निराकृतमित्यर्थः। व्यतिरेक वैलक्षण्यम्। नही-

काव्यत्वाभावान्नात्यन्तरमणीयतेत्यर्थः । उपनिषद्भूतेति। काव्यतत्त्वानभिज्ञैर्दुर्शेय- त्वादतिरहस्यभूतेत्यर्थः । अनेन सर्वोत्कृष्टत्वप्रदर्शनात्समाख्यामात्रत्वस्य निरासः सूचित इत्याह-उपनिषदित्यादि। सूचयतीति। वृत्तौ 'अणीयसीभिरपी'ति। सूक्ष्मतराभिरति- निशिताभिरपीत्यर्थः । तादृशीभिर्वुद्धिभिरप्रकाशिह १. ध्वनिखरूपनिरूपणमित्यर्थः । विष गुणाधन्त-

३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके अथ च रामायणमहाभारतप्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारं लक्षयर्ता सहृदयानामानन्दो मनसि लभर्ता प्रतिष्ठामिति प्रकाश्यते ॥ १ ॥ इत्यादिना यत्सामयिकत्वं शङ्कितं तन्निरवकाशीकरोति। रामायणमहाभारतशब्दे- लोचनम् नादिकवेः प्रभृति सवैरेव सूरिभिरस्यादरः कृत इति दर्शयति। लक्षयतामित्यनेन वाचां स्थितमविषय इति परास्यति। लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षो लक्षणम्। लक्षेण निरूपयन्ति लक्षयन्ति, तेषां लक्षणद्वारेण निरूपयतामित्यर्थः। सहदयानामिति। येषां काव्या- नुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते स्वहृदयसं- र्भूतत्वमिति भावः । अनेनाद्याभाववादो निराकृतः । इति परास्यतीति। 'तत्स्वरूप बालप्रिया ब्रूम'इत्यस्य लक्षणप्रदर्शनेन ध्वनिस्वरूपं प्रकाशयाम इति खल्वर्थः। ततश्चेह प्रदर्शित- लक्षणद्वारा सहृदयानां ध्वनेर्निरूपणं भवति। एवं चोक्तनिरासः सिध्यतीति भावः । निर्वचनपूर्वकमुक्तमुपपादयति-लक्ष्यत इत्यादि। इति लक्षो लक्षणमिति। लक्षश- ब्दः करणघजन्त इति भावः। लक्षेशोति। लक्षश्दात् "प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्यनेन निरूपणार्थे णिजिति भावः । अप्रसिद्धार्थकत्वात्सहृदयपद व्याचष्टे-येषामि- त्यादि। काव्यानामनुशीलन शब्दपाठोऽर्थानुसन्धानं च। तस्य अभ्यास: पौ- नःपुन्यं तद्वशात्। विशदीति। विशदीभावो रसावेशौनमुख्यम्। मनसो मुकुररूपणेन स्वतो वैशदेऽपि संस्कारवशादतिरेकः प्रकाश्यते। वर्णनीयेति। वर्णनीयं नायकादिवि- भावादि। तन्मयीभवनस्य तत्तादात्म्यापत्तिरूपस्य योग्यता सामर्थ्यमित्यर्थः । 'ते सहृदया' इति सम्बन्धः । उच्यन्त इति शेषः। अनेन रूढिर्दर्शिता। योगमप्याह- स्वेति। स्वहृदयमेव संवाद: संवादकप्रमाणं, तद्भ्ाजः विमलतरेण हृदयेने सह वर्तन्त इत्यवयवार्थः । यद्वा-स्वस्मिन् कविहृदयं संवादकत्वेन भजन्तीति तथा। अ- १. यद्यप्यत्र करणे घज् दुर्लभः, ल्युटा वाधात्, तथापि 'उपदेशेऽजनुनासिक इत्' (पा. सू., १.३. २.) इति सूत्रस्थोपदेश पदसाधुत्व प्रतिपादनपरमहाभाष्यो- क्तदिशा लक्षधातोः बाहुलकात् करणे घजि लक्ष इत्यस्य सिद्धिः। मम त्विदं प्रतिभाति- लक्षयतामित्यस्य निरूपयतामित्यर्थः । निरूपणं नाम लक्षणप्रयोज्यलक्ष्यविषयकबोध- नुकूलो व्यापारः। तथा च धात्वर्थेनैव लक्षणादिना निरूपणस्य सड्यृहीतत्वात् अग- तिकगतिबाहुलकमाश्रित्य करणघजन्तव्युत्पादनप्रयासः किमर्थ इति सुधियो विभा- वयन्त्विति । २. 'ईच गण:' ( पा. सू., ७. ४. ९७.) इति सूत्रस्थं वार्तिकमिदम्। यद्यपी- दृशघात्वर्थे णिच् न क्वचिदुदाहृतः, तथापि 'धात्वर्थ' इत्युक्तेस्तद्भवितुं शक्नोतीति भावः।

प्रथमद्द्योत: ३९ S लोचनम् वादभाज: सहृदयाः । यथोक्तम्- योऽर्थों हृदयसंवादी तस्य भावो रसोन्भवः । शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्टमिवाम्निना ॥ इति ॥ आ्रनन्द इति। रसचर्वणात्मनः प्राधान्यं दर्शयन् रसध्वनेरेव सर्वत्र मुख्यभूत- मात्मत्वमिति दर्शयति। तेन यदुक्तम्- ध्वनिर्नामापरो योऽपि व्यापारो व्यज्ञनात्मकः । तस्य सिद्धेऽपि भेदे स्यात्काव्येऽशत्वं न रूपता ॥ इति तदपहस्तितं भवति। तथा ह्यभिधाभावनारसचर्वणात्मकेऽपि त्र्यंशे काव्ये रसचर्वणा तावज्ीवितभूतेति भवतोऽप्यविवादोऽस्ति। यथोक्तं त्वयैव- काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगभाक्। इति। स्मन् पक्षे समानं हृदयं येषामिति बहुव्रीहिरिति भावः। उक्तार्थे प्रमाणमाह-यथोक्त- बालप्रिया मिति। योरऽर्थ इति। यः हृदयसंवादी स्वहृदयेन तन्मयीभवनलक्षणसंवादशीलः, तद्विषयः सहृदयशलाध्यो विभावादिलक्षणोऽर्थः। तस्य भावः भावना निरन्तरचर्वणा। रसोन्भ्वः चर्वणाप्राणस्य रसस्याभिव्यक्तिहेतुः। शरीरमित्यादि। तेनार्थेन हृदय- व्याप्तिपूर्वकं सहृदयशरीरमपि व्याप्यते। अत एव पुलकाद्याविर्भावः । शुष्कं काष्ठं न शिलादि। अनेन दृष्टान्तेन दार्ष्टान्तिके रत्यादिवासनासत्वमप्यासूत्रितम्। शुष्कमि त्यनेन काव्यानुशीलनकृतमनोवैशयञ्च। आनन्दपदोपादानफलमाह-रसेत्यादि। रस- चर्वणैवात्मा स्वरूपं यस्य स आनन्दः तस्य। प्राधान्यं वस्त्वलङ्कारध्वनिभ्यां प्रा- धान्यम्। दर्शयतीति। वस्त्वलङ्काररसेषु रसध्वनेरेव प्राधान्यमितरयोस्तु तत्पर्यव- साथितया गौणमिति दर्शयितुमेतदुक्तमित्यर्थः । एतत्प्रदर्शनेन परपक्षोऽपि निराकृत इत्याह-तेनेत्यादि। तेन रसध्वनेर्मुख्यत्वप्रदर्शनेन। यदुक्तमिति। भट्टनायकेनेति शेषः। तदपहस्तितं निराकृतमिति सम्बन्धः । ध्वनिरिति। नामेत्यनेन पारोक्ष्यं दर्शयन् स्वानभिमतत्वं सूचयति। अरपरः अभिधाभावनाभ्यां भिनः। योऽपीति। अयुक्तस्याङ्गीकारद्योतकोऽपिशव्दः । तस्येति। तस्य अभिधाभावनाभ्यां भेदे सि- द्वेऽपि। वस्तुतो निरूप्यमाणे भेदो न सिध्यतीति भावः । स्यादिति। तस्य काव्ये अंशत्वं स्यात् रूपता आत्मत्वरूपमंशित्वम्। न स्यादित्यर्थः । ध्वनिः काव्यांशभूतः शब्दव्यापारत्वादभिधावदिति प्रयोगः । रसध्वनेरात्मत्वप्रदर्शनमात्रेण कथमेतदपहस्तिः तमित्यत उपपादयति-तथाहीत्यादि। अभिधा मुख्या अमुख्या च। भावना भावकत्वम्। रसचर्वणा भोगकृत्वम्। एतदुपरि वक्ष्यते। त्रयंशेऽपीत्यन्वयः । त्वयेति भट्टनायकेनेत्यर्थः । काव्य इति। रसयिता रसचर्वणाशीलः । सर्वः काव्ये अधिकारीति शेषः। न बोद्धा इतिहासादाविव बोद्धा सर्वो न, तथा न नियोगभाकू वेदादाविव नियो-

४० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् तद्वस्त्वलङ्कारध्वन्यभिप्रायेणांशमात्रत्वमिति सिद्धसाधनम्। रसध्वन्यभिप्रायेण तु स्वाभ्युपगमप्रसिद्धिर्सवेदनविरुद्धमिति। तत्र कवेस्तावत्कीर्त्यापि प्रीतिरेव सम्पाद्या। यदाह-'कीर्ति स्वर्गफलामाहुः इत्यादि। श्रोतृणां च व्युत्पत्तिप्रीती यद्यपि स्तः, यथोक्तम्- धैर्मार्थकाममोक्षेपु वैचक्षण्यं कलासु च। करोति कीति प्रीति च साधुकाव्यनिषेवणम् ॥ इति ॥ तथापि तत्र प्रीतिरेव प्रधानम्। अन्यथा प्रभुसंमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्त्रसंमिते भ्यश्वेतिहासादिभ्यो व्युत्पत्तिहेतुभ्यः कोऽस्य काव्यरूपस्य व्युत्पत्तिहे तोर्जायासंमित- बालप्रिया ज्यः सर्वः न अधिकारीति शेषः । किन्तु रसयितैवेत्यर्थः। अनेन रसचर्वणाया अधि- कारसम्पादकत्दवचनेन तस्याः प्राधान्येन जीवितत्वमुक्तमेवेति भावः । केचित्तु काव्ये सर्व: सर्वो व्यापारः। रसयिता कान्तेव रसचर्वणाहृत्। न बोद्धा बन्धुरिव न बो- धयिता। न नियोगभाक् प्रभुरिव न नियोगकर्तेत्यर्थ इति व्याचक्षते। तदिति। तस्मादित्यर्थः। यद्ा-त्वदुक्तमित्यर्थः । अंशमात्रत्वमित्येतदवस्त्वलक्का- रध्वन्यभिप्रायेण चेत्तदा सिद्धसाधनम्। रसध्वनेरेवांशित्वेनेतरध्वन्योरंशत्वस्य ध्वनिवादिनः सिद्धस्य साधनमित्यर्थः। रसेति। अंशमात्रत्वमितीत्यनुषज्यते। स्व्रा- भ्युपगमेति। स्वसिद्धान्तलक्ष्यप्रसिद्धिसहृदयानुभवैर्विरुद्धमित्यर्थः। ननु कीर्त्यादि- फलान्तराणामपि सत्त्वात् 'सहृदयमनःप्रीतये' इत्यस्योपलक्षणत्वमभ्युपेत्य तान्यपि कुतो नोक्तानीत्यत्राह-तत्रेत्यादि। तन्र इति प्राधान्येनानन्द एवोक्त इति सम्बन्धः। तत्र काव्ये। स्वगति। स्वर्गः निरतिशयानन्दः फलं यस्यास्ताम्। शङ्कते-श्रोत्- णामिति। व्युत्पत्तिश्च प्रीतिश् व्युत्पत्तिप्रीती । यथोक्तमिति। भामहेनेति शेषः। वैचक्षण्यं व्युत्पत्तिम्। काव्यनिषेवणमिति 'निबन्धनमि'तिच पाठः। समाधते- तथाऽपि तत्रति। तत्र व्युत्पत्तिप्रीत्योर्मध्ये। प्रधानं प्रधानफलम्। विपक्षे बाधक- प्रदर्शननेनोक्तं द्रदयति-अन्यथेत्यादि। अन्यथा प्रीतिरूपप्रधानफलकत्वाभावे। अस्य काव्यरूपस्य वेदादिभ्यः इतिहासादिभ्यश्च को विशेष: 2 व्युत्पत्तिहेतुत्वस्य समानत्वेन विशेषो न स्यादित्यर्थेः । व्युत्पत्तिहेतुत्वं त्रिष्वपि साधारणमिति दर्शयितु- १. यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीतं च तत्पदं स्वःपदास्पदम् ।। इति स्वर्गस्वरूपं बोध्यम् २. भामहका., १. २.

प्रथ मोद्द्योत: ४१

त्वलक्षणो विशेष इति प्राधान्येनानन्द एवोक्तः। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि चानन्द एव पा- लोचनम्

र्यन्तिकं मुख्यं फलम् । आनन्द इति च ग्रन्थकृतो नाम। तेन स आनन्दवर्धनाचार्य एतच्छास्त्रद्वारेण सहृदयहृदयेषु प्रतिथ्ं देवतायतनादिवदनश्वरीं स्थिति गच्छत्विति भावः। यथोक्तम्- उपेयुषामपि दिवं सन्निबन्धविधायिनाम्। आस्त एव निरातक्कं कान्तं काव्यमयं वपुः ॥ इति॥ यथा मनसि प्रतिष्ठा एवंविधमस्य मनः, सहृदयचक्रवर्ती खत्वयं ग्रन्थकृदिति यावत्। यथा-'युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य' इति। स्वनामप्रकटीकरणं श्रोतृणां प्रत्ृ- बालप्रिया मुभयत्रोक्तिः। वेदादिप्रभृतीनां प्रभ्वादिसम्मितत्वं काव्यप्रदीपादौ विवृतम्। उक्त इति। कारिकायां फलत्वेनोक्त इत्यर्थः । भामहवनचनं तु धर्मादिव्युत्पत्ते: कीर्तेश्वाङ्गतया फल- त्वाभिप्रायकं, न तु मुख्यतयेत्याह-चतुवर्गेति। चतुर्वर्गव्युत्पत्तेरपि च पार्यन्तिकं फलमनिन्द एवेति सम्बन्धः । अपि चेत्यनेन कीर्तेः समुच्यः। 'सहृदयानामानन्द' इत्यादिग्रन्थमन्यथाSपि व्याचष्टे-आ्नन्द इति। 'नाम चे'ति सम्बन्धः । यथा भीमसेनादेः भीमादिनाम, तथेति भावः । तेनेति। नामत्वेन हेतुने- त्यर्थः । इति भाव इत्यनेनास्य सम्बन्धः । सः मूलग्रन्थकारः । एतच्छ्ास्त्रं ध्व. निग्रन्थः । हितशासनरूपत्वादेतस्य शास्त्रत्वम्। प्रतिष्ठाशब्दो हि देवतानां तत्समुचि- तायतने स्थितौ प्रसिद्ध इत्यतो देवतेत्यादिदृष्टान्तकथनम्। देवतायतनादिवत् देव: देवतायतनादिष्विव। आदिपदेन भक्तजनहृदयपरिग्रहः। 'प्रतिष्ठां लभता'मित्यस्य विवरणम्-अनश्वरीं स्थिति गच्छत्विति। शास्त्रद्वारेण वर्तनं नाम शास्त्रस्यैव वर्त- नमित्यभिप्रायेण भामहवचनं संवादयति-यथोत्तमिति। अनश्वरीं स्थिति गच्छ- त्विति प्रार्थिता स्थितिरवश्यंभाविनीत्यभिप्रायेणाह-यथेति। यथा मनसि सहृदयम- नसि प्रतिष्ठा भवति, एवंविधं तथाविधम्। अस्य आचार्यस्य मनः वैदुष्यमेतच्छास्त्रं वा। उक्तमुपपादयति-सहृदयेति। खत्विति प्रसिद्धौ। यावदित्यवधारणे। प्रार्थि- तेऽस्मिन्नर्थे न संशय इत्यर्थः । अनेन ग्रन्थकृतोऽपि कीर्तिद्वारा प्रोतिरूपं फलं भवतीति दर्शितम्। प्रतिष्ठाशब्दस्योक्तार्थकत्वे प्रयोगं संवादयति-यथेति। प्रतिष्ठा बहुमा- १. कारिकायां प्रीतिशब्देन, वृत्तावानन्दशब्देनेति भावः । २. शास्त्रं शासनकरणम्। अज्ञातज्ञापकमिति यावत्। तथा च प्रमाणान्तरेणा- ज्ञातस्य ध्वनिस्वरूपस्यानेन ज्ञापनादेतस्य शास्त्रत्वं सुप्रतिष्ठितमेवेति भावः । ३. भामहका, १. ६. ४. 'शब्दस्तावत्रिधा-प्रभुसंमितः, सुहृत्संमितः, कान्तासंमितश्चे'त्यादिकाव्यप्र- दीपग्रन्थो द्रष्टव्यः । (काव्यप्र., पृ. ६. पूना. सं.) ६

४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तत्र ध्वनेरेव लक्षयितुमारब्घस्य भूमिकां रचयतुमिदमुच्यते- योऽर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मेति व्यवस्थितः ।

लोचनम् त्त्यञ्मेव सम्भावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति ग्रन्थान्ते वक्ष्यामः। एवं ग्रन्थकृतः कवेः थोतुश्च मुख्यं प्रयोजनमुक्तम् ॥१॥ ननु 'धवनिस्वरूपं ब्रूम' इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्थस्येति वाच्याभिधाने का सङ्गतिः कारिकाया इत्याशङ्कय सङ्गति कर्तुमवतरणिकां करोति- तत्रेति। एवंविधेऽभिधेये प्रयोजने च स्थित इत्यर्थः । भूमिरिव भूमिका। यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्व भूमिर्विरच्यते, तथा ध्वनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरूपयि- तव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भूमिः। तत्पृष्टेऽधिकप्रतीयमानांशोल्लिज्नात्। वा- बालप्रिया नात्मिका स्थितिः। किमर्थमेवं स्वनामप्रकटीकरणत्वेन व्याख्यानमित्यत आह- स्वेति। प्रवृत्त्यङ्गमेवेति। न ख्यात्यादिलाभायेत्येवकारार्थः । सस्भावनाप्रत्ययो- त्पादनमुखेनेति। सम्भावना बहुमानः, प्रत्ययः तद्वेतुराप्तत्ववुद्धिः, तदुभयो- त्पादनद्वारेणेत्यर्थः । किमेतत् ग्रन्थकाराभिप्रेतमित्यत्राह-इतीति। ग्रन्थान्ते वच्या- मः "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान" इत्यस्य व्याख्यावसरे प्रकाशयिष्यामः । उपसंहरति-एवमिति। ग्रन्थकृतः ध्वनिग्रन्थकृतः । मुख्यं प्रयोजनं प्रीतिरूपम् । मुख्यमित्यनेन धनादीन्यवान्तरप्रयोजनानि दर्शितानीत्यलम् ॥ १ ॥ 'तत्र ध्वनेरेव लक्षयितुमि'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। वाच्याभिधाने का सङ्गतिरिति। अप्रकृतत्वात्तदभिधानमसङ्गतमित्यर्थः । 'तत्रे'ति भावलक्षणसप्तमी द्विव चनान्तात्तूल्। तत्पदेनाभिधेयप्रयोजनयोः पूर्वोक्तयोः परामर्शः । स्थितयोरिति शेष- श्वेत्याशयेन व्याचष्टे-एवंभूत इत्यादि। 'एवंविध' इतिच पाठः। ध्वनिस्वरूपे प्रीतिरूपे चेति तदर्थः। यद्वा-अभिधेयमात्रविशेषणभिदम्। विमतिपदपतित इति तदर्थः । भूमि- रिव भूमिकेति। अवतरणभिवावतरणिका, पीठमिव पीठिका। इमानि वदानि "इवेश्र- तिकृतावि"ति कन्प्रत्ययान्तानि। यथाSपूर्वेति। अपूर्वं यन्निर्मीयत इति अपूर्वनिर्माणं प्रासादादि तस्मिन्। निविवादसिद्धेति। ध्वनिवादिनां तत्प्रतिक्षेपकाणां च सम्प्रति- पननत्यर्थः । भूमि: अधिष्ठानं उपाय इति यावत् । वाच्यस्य भूमित्वे तदभिधानस्यापि भूमित्वम्, वाच्यप्रतीयमानार्थयोरधिष्ठानाधिष्टेयभावेन प्रतीतेः। प्रतीयमानार्थोपयोगित- या हह वाच्याथोमिधान शङ्ृतमेवेति भाव:। कथं तस्य भूमिसादृश्यमित्यत आह- तदिति। तस्य वाच्यस्य पृष्ठे पश्चात्। वाच्यप्रतीत्युत्तरकाल इति यावत्। अधिकस्य १. पा. सू., ५. ३. ९६. ८

प्रथमोद्द्योत: ४३ वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौं ॥ २ ॥

च्येन समशीर्षिकया गणनं तस्याप्यनपह्ववनीयत्वं प्रतिपादयितुम्। स्सृतावित्यनेन 'यः लोचनस्

समाम्नातपूर्व' इति द्रदयति। 'शब्दार्थशरीरं काव्यमि'ति यदुक्तं, तत्र शरीरग्रहणादेव केनचिदात्मना तदनुप्राणकेन भाव्यमेव। तत्र शब्दस्तावच्छरीरभाग एव सन्निविशते सर्वजनसंवेद्यधर्म वात्स्थूलकृशादिवत्। अर्थः पुनः सकलजनसंवेद्यो न भवति। न बालप्रिया वाच्यव्यतिरिक्तस्य। प्रतीयमानस्य व्यङ्गयस्य। उल्लिङ्गनादुलेखनात्। 'तत्पृष्ठोत्थि- ते'ति पठित्वा, तत्पृष्ठे पक्षभूते तस्मिन्नुत्थिततया व्यतिरिक्ततया प्रतीयमानांशस्य उल्लि- ज्वनादनुमानादिति केचित्। समशीषिकया समप्रधानतया। गणनं 'वाच्यप्रतीयमा- नाख्यावि'ति निर्देशः । तस्यापि प्रतीयमानस्यापि। अपिर्दृष्टान्तार्थः । अनेन प्रती- यमानमस्ति अर्थाशत्वात्, वाच्यवदिति प्रमाणमपि सूचितमित्युक्तम्, प्रमाणोक्त्यैवान- पहवनीयत्वसिद्धेः। स्थिताविति वक्तव्ये 'स्मृता' वित्युक्ते: फलं व्याचष्टे-स्मृतावितीत्या- दि। यह्ुधैः समाम्नातं तत् स्मृतिरूपं च, यथा मन्वादिभिर्धर्मादिसमाम्नानं तच्च प्रमा- णान्तरमूलं, तद्वदिदमपीति द्रढयितुं स्मृतावित्युक्तमिति भावः। 'योऽर्थः सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मेति व्यवस्थित' इत्यनेन कारिकापूर्वार्धेनोक्तं सहृदयश्लाध्यत्वविशिष्टार्थस्य का- व्यात्मत्वं सोपपत्तिकं दर्शयन् वृत्त्यनुसारेण तदर्ध विवृणोति-शब्देत्यादिना। शब्दा- र्थावेव शरीरं यस्य तत्। उक्तमिति। पूर्वपक्षवादिभिरुक्तमित्यर्थः । तत्र शरीरग्र- हणादेव शब्दार्थयोः काव्यशरीरत्वसवीकारादेव। यद्वा-तत्र तस्मिन्नुक्ते सति। शरीरेति। काव्यस्य शरीरस्वीकारादेवेत्यर्थः। एवकारेण प्रमाणान्तरानपेक्षत्वं सूचि- तम्। केनचित् शब्दार्थयोरन्यतरेण। किमर्थमिति चेदाह-तदिति। तत् काव्य- मनुप्राणयति जीवयति सहृदयाह्लादकं करोतीति तदनुप्राणवं, तेन। भाव्यमेवेत्येव- कारेणान्यथाशरीराभासत्वप्रसक्तिं दर्शयति। विमतं शरीरमात्मवत्, शरीरत्वादस्म- दादिशरीरवदिति प्रयोगः। तत्नेत्यादि। तत्र आत्मावश्यंभावित्वे सति। यद्वा-शब्दा- र्थयोर्मध्ये शरीरभाग एवेत्येवकारेण आत्मकोटिनिवेशे योग्यता निरस्यते। सर्वेति। सर्वजनसंवेद्या धर्माः तीव्रत्वमन्दत्वादयो मधुरत्वपरुषत्वादयो वा यस्य तत्त्वात्। दृष्टान्ते तु स्थूलत्वादयो धर्माः। यद्वा-संवेदशब्दो भाववचनः सर्वजनसंवेद्यत्वरूप- धर्मकत्वादित्यर्थः । विमतश्शब्दो नात्मा, सर्वजनसंवेद्यधर्मत्वात्, स्थूलादिशरीरवदिति प्रयोग: । सर्वेत्यादिना बाह्येन्द्रियग्राह्यत्वरूपो हेतुर्दर्शित इति केचित्। तर्ह्यर्थस्यात्मत्व- मस्त्वत आह-अथः पुनरित्यादि। पुनश्शब्दोरऽर्थस्यात्मत्वयोग्यतारूपविशेषद्योतकः । सकलेति। काव्यार्थस्य सहृदयैकवेद्यत्वात्तदितरवाक्यार्थस्य व्युत्पन्नजनमात्रवेद्यत्वाच्चा- १. द्वन्द्वघटकसर्वपदार्थानां समप्राधान्यादिति भावः ।

४४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् ह्यर्थमात्रेण काव्यव्यपदेशः, लौकिकवैदिकवाक्येषु तदभावात्। तदाह-सहृद्य- श्लाध्य इति। स एक एवार्थो द्विशाखतया विवेकिभिर्विभागवुद्धया विभज्यते। तथाहि-तुल्येऽर्थरूपत्वे किमिति कस्मैचिदेव सहृदयाः शाघन्ते। तद्भवितव्यं तत्र केनचिद्विशेषेण। यो विशेषः, स प्रतीयमानभागो विवेकिभिविशेषहेतुत्वादात्मेति व्यव- बालप्रिया र्यत्वीवच्छिन्नस्सर्वजनवेद्यो न भवतीत्यर्थः। अनेन शब्दस्यानात्मत्वसाधकं यदुक्तं, तदत्र नास्तीति दर्शितम्। तर्हि किमर्थसामान्यस्य काव्यात्मत्वम् ? नेत्याह-न हीत्यादि। अर्थमात्रेण व्युत्पन्नजनवेद्येन कृत्स्नेनार्थेन व्यवहारं प्रति व्यवहर्तव्यस्य हेतुत्वा- भिप्रायेण, हेतौ तृतीया। काव्यव्यपदेशः काव्यव्यवहारः। वाक्येष्विति। वाक्य- विषयक इत्यर्थः । तद्भावात् काव्यव्यपदेशाभावात्। अन्यथा तद्वाकयेष्वपि काव्य- व्यपदेश: स्यादिति भावः । तदाहेत्यादि। शब्दस्य काव्येतरवाक्यार्थस्य च काव्या- त्मत्वाभावात्तव्यातृत्यर्थ 'अर्थस्सहृदयश्लाध्य' इत्याहे:यर्थः । अथ सहृदयश्लाध्यत्वरूप- विशेषणगम्यार्थप्रदर्शनेन काव्यार्थस्यात्मत्वमुपपादयन्नुत्तरार्धस्य भावं वित्ृणोति-स एक इत्यादि। एक एव एकत्वेनैव भासमानः । सः अर्थः सहृदयश्लाध्योऽर्थः । द्विशाखतया द्व्वंशत्वेन। विवेकिभिः विवेचनशीलैः। विभागवुद्ध्या विरुद्धा- वन्योन्यव्यावृत्तधर्माणौ भागवंशावस्येति विभागः, तद्वुद्ध्या हेतुना। उक्तमुपपादयति-तथाहीत्यादि। तुल्येऽर्थरूपत्व इति। काव्यार्थस्य लौकि- कादर्थस्य चार्थरूपत्वे तुल्ये सतीत्यर्थः । द्वयोरर्थयोरर्थत्वेन साम्येऽपीति यावत्। कि- मिति। कस्मात् कारणात्। अस्मद्विवक्षितान्नान्यस्मादिति भावः । कस्मैचिदेव का- व्यार्थायैव। तत् तस्मात्। तत्र काव्यार्थे। विशेषेण श्लाघाहेतुभूतेन विशेषेण। अ- तिशयाधायको धर्मो विशेषः । काव्यार्थो विशेषवान्, सहृदयश्लाध्यत्वात्, यन्नैवं तननै- वम्, यथा लौकिकादिवाक्यार्थ इति प्रयोगः । य इत्यादि। विशेषः विशेषाधायकः । स प्रतीयमानभाग इति। इत्युच्यत इति, शेषः । अनेनान्यो भागो वाच्य इति दर्शितम्। विवेकिभिरित्यादि। स इत्यनुषज्यते। यथा ह्यात्मा स्वसान्निध्यवि शेषमा- न्रेण जडात्मकघटादिविलक्षणतया सशिरस्कदेहपिण्डे स्वचैतन्यारोपणमुखेनात्मभाव प्रती- तिहेतुः, अत एव तच्छ्लाध्यतासम्पादकश्च, तथा प्रतीयमानभागोऽपि इतरवाक्यार्था- पेक्षया सहृदयश्लाघालक्षणं कमप्यतिशयं काव्यार्थे सम्पादयतीति तस्य विशेषहेतुत्व- १. अर्थत्वव्यापिका सर्वजनसंवेद्यता न भवतीति यावत्। . विषयक इति। यद्यपि व्यवहारस्य शब्दरूपतया शब्दस्य च निर्विषयकत्वेन नेदं समीचीनम, तथापि शब्दजन्यज्ञानस्य सविषयकत्वेन तज्नकेर्ऽपपं याचितम- णिन्यायेन तत्त्वव्यपदेशरसाधीयान्। व्यवहारस्य ज्ञानरूपत्वे तु न शङ्काकलङ्गावस- रोऽपीति ध्येयम् ।

प्रथमोद्द्योत: ४3

काव्यस्य हि ललितोचितसन्निवेशचारुणः शरीरस्येवात्मा साररूपतया

लोचनम् स्थाप्यते। वाच्यसंवलनाविमोहितहृदयैस्तु तत्प्रथग्भावे विप्रतिपद्यते, चार्वाकैरिवात्म- पृथग्भावे। अत एव अर्थ इत्येकतयोपक्रम्य सहृदयश्ाध्य इति विशेषणद्वारा हेतु- मभिधायापोद्धारद्दशा तस्य द्वौ भेदावंशावित्युक्तम्, न तु द्वावप्यात्मानौ काव्यस्येति। कारिकाभागगतं काव्यशब्दं व्याकर्तुमाह-काव्यस्य हीति। ललितशब्देन गुणालङ्कारानुग्रहमाह। उचितशव्देन रसविषयमेवौचित्यं भवतीति दर्शयन् रसध्वनेरजी वितत्वं सूचयति। तदभावे हि किमपेक्षयेदमौचित्यं नाम सर्वत्रोद्धोष्यत इति भावः । बालप्रिया रूपात्मगुणयोगादात्मत्वं विवेकिभिरुपपत्त्या निर्धार्यत इत्यर्थः । कुतस्तर्हि सर्वेषां तथा न प्रतीतिः, प्रत्युत विमतिश्चेत्यत आह-व्राच्येत्यादि। प्रतीयमानस्य या वाच्य- संवलना वाच्यार्थमिश्रणा, तया निरूढनिबिडतरताद्रूप्यभावनावासनाधिरूठया वि- मोहितं विवेकसामर्थ्यरहितं कृतं हृदयं येषां तैः। तत्पृथग्भावे तस्य प्रतीयमानस्य वाच्याच्छरीरभूतात्पृथग्भावे। दृष्टान्तमाह-चार्वाकैरिति । शरीरादिति शेषः । व्याख्यातमर्थ कारिकारूढं करोति-अत पवेत्यादि काव्यस्येत्यन्तेन। अत एव यतो देहात्मन्यायेन वाच्यव्यंग्ययोरवस्थानं विवेचकाविवेचकदृष्टिद्वयानुरोधिनी च तत्पृ- थग्भावाध्टथग्भवपरिच्छित्तिस्तत एव। एकतयेति। एकवचनान्ततयेत्यर्थः । उप- क्रम्य वचनोपक्रमं कृत्वा। अविवेचकदृष्ट्यनुरोध्यविभागवुद्धयोपस्थापितं यद्वाच्यव्यं- ग्ययोरर्थयोरेकत्वं, तद्बोधकैकवचनान्तत्वेनार्थ इत्यनुवादभागे निर्दिश्येत्यर्थः । विशे- षणद्वारा विशेषणमुखेन। हेतुमिति। सहृदयश्लाघाहेतुभूतो द्वयंशत्वसाधकश्च योऽ- र्थविशेषस्तमित्यर्थः । त्भ्रवितव्यं तत्र केनचिद्विशेषेरोत्युक्तं प्राक्। अभिधा- येति। प्रदर्श्येत्यर्थः। अपोद्धारद्वशा विभागवुद्धया। भेदावित्यस्य व्याख्यानं- अंशाविति। श्लाघनक्रियायाः कर्मभूत एकोंऽशो वाच्यो यस्तस्या हेतुभूतः, स प्रती- यमानांश इत्यर्थः । न त्वित्यादि। किन्तु प्रतीयमान एवात्मा, वाच्यस्त्वंशः शरीर- भूत इति भावः। अत्राविभागवुद्धिगम्याकारेणार्थस्य पूर्वार्धे काव्यात्मत्वनिर्देशः, उत्त- रार्धे तु विभागवुद्धिगम्याकारेण द्वयंशत्वविधानमिति सारार्थः । 'अर्थस्सहृदयश्लाध्यः काव्यात्मा यो व्यवस्थित' इति च कारिकापाठः । काव्यशब्दमिति। 'काव्यात्मे'त्यत्र काव्यशब्दमित्यर्थः। 'ललिंतोचित' शब्दाभ्यां काव्यसम्बन्धिनस्सर्वें सड्गृहीता इत्याह-ललितेत्यादि। गुणालङ्कारानुग्रहमाहेति। गुणालङ्कारकतृकमनुग्रहं साहायकं चारुत्वकरणमिति यावत्। रसविषयमेवेति। इति- वृत्तादीनामुपादेयानां रसशेषत्वात्तद्विषयमपि रसविषयमेवेति भावः । सूचयतीति। १. अङ्गत्वादित्यर्थः ।

४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

स्थितः सहृदयश्लाध्यो योर्ऽर्थस्तस्य वाच्यः प्रतीयमानश्च्ेति द्वौ मेदौ।

लोचनम् योऽर्थ इति यैदानुवदन् परेणाप्येतत्तावदभ्युपगतमिति दर्शयति। तस्येत्यादिना तद भ्युपगम एव द्वयंशत्वे सत्युपपद्यत इति दर्शयति। तेन यदुक्तम्-'चारुतव हेतुत्वाद्गुणा- लङ्कारव्यतिरिक्तो न ध्वनिः' इति, तत्र ध्वनेरात्मखवरूपत्वाद्धेतुरसिद्ध इति दर्शितम्। न ह्यात्मा चारुत्वहेतुर्देहस्येति भवति। अथाप्येवं स्यात्तथापि वाच्येऽनैकान्तिको बालप्रिया रसविषयमौचित्यं रसस्य प्राधान्यं विना न घटते, तस्मिंश सति तस्यात्मत्वं सिद्धमिति भावः। एतदेव विपक्षे बाधकमुखेन सावयति-तद्भाव इत्यादि। तस्य जीवितभूतस्य रसस्याभावे। उद्धाष्यत इति। अभाववादिभिरपीति शेषः। वृत्तौ 'सन्निवेशे' त्यस्य शब्दार्थयो: संस्थानेत्यर्थः । 'य' इत्यादिनिर्देशस्य फलमाह-योऽर्थ इत्यादि। यदा यच्छव्देन । यच्छब्दवटितवाक्येनेति यावत्। परेणापि पूर्वपक्षिणापि। एतत् प्रती- यमानं वस्तु। तावत् आदौ संप्रतिपत्तौ वा। अभ्युपगतमिति। प्रतीयमानस्य का- व्यार्थान्तर्भावादिति भावः। तदित्यादि। तद्म्युपगमः प्रतीयमानाभ्युपगमः। हं- शत्वे सति उपपद्यत एवेति सम्बन्धः । एकांशाङ्गीकारे अंशान्तरस्यावारणीयत्वादिति भाव:। तदभ्युपगम एवोपपद्यते, नानभ्युपगम इति वा। यद्वा-एतत् काव्यार्थस्य सहृदयश्लाध्यत्वम्। तदभ्युपगमः सहृदयश्लाध्यत्वाभ्युपगम इति। एवञ्च पूर्वपक्षो- क्तानुमानमपि परास्तमित्याह-तेनेत्यादि। तेन उक्तभङ्गया ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादनेन। इति दर्शितमित्यनेनान्वयः । तत्रेति। तदनुमान इत्यर्थः । अ्र्रसिद्ध इति। स्व- रूपासिद्ध इत्यर्थः । ननु ध्वनेरात्मत्वेऽपि चारुत्वहेतुत्वं कि न स्यादित्यतो दृष्टान्तग- र्भमाह-न हीति। 'इति न भवति ही'ति सम्बन्धः । लोक इति शेषः । ननु ग्रतीयमानस्य वाच्यार्थश्लाघालक्षणातिशय हेतुत्वेन चारुत्वहेतुत्वमस्त्येवेति क- थमसिद्धिः। लोकेऽप्यात्मा चारुत्वहेतुः, शवशरीरे सर्वाभरणभूषितेऽपि चारुत्वादर्शना- दित्यत्राह-अथाप्येवमिति। अथापि यद्यपि। एवमिति। आत्मनश्चारुत्वहेतु- त्वमित्यर्थः । स्यादित्यभ्युपगमे। तथापीति। तथापीह दोषोऽस्तीत्यर्थः। तमाह- वाच्य इति। अनैकान्तिक: व्यभिचारी। प्रतीयमानसंवलनोपाधिकस्य चारुत्वहेतु- त्वस्य वाच्यार्थेऽपि सत्त्वात्तस्य गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वाच्च तत्र व्यभिचार इत्यर्थः ।

१. यच्छब्दयोगः प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूद्यता । तच्छब्दयोग औत्तयं साध्यत्वञ्च विधेयता॥ इति भट्टवार्तिकोक्तानुवादलक्षणं बोध्यम्। २. अनैकान्तिको व्यभिचारी। तत्त्वञ्च साध्याभाववद्वृत्तित्वम्।

प्रथमोद्द्योत: ४७ तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैरुपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सोऽन्यैः काव्यलक्ष्मविघायिभिः । ततो नेह प्रतन्यते ॥ ३ ॥ केवलमनूद्यते पुनर्यथोपयोगमिति ॥ ३ ॥ लोचनम् हेतुः । न ह्यलङ्कार्य एवालङ्कारः, गुणी एव गुणः । एतदर्थमपि वाच्यांशोपक्षेपः। अत एव वक्ष्यति-'वाच्यः प्रसिद्धः' इति ॥ २ ॥ तत्रेति। द्यंशत्वे सत्यपीत्यर्थः । प्रसिद्ध इति। वनितावदनोद्यानेन्दूदया- दिलौंकिक एवेत्यर्थः । 'उपमादिभिः प्रकारैः स व्याकृतो बहुधे'ति सज्गतिः। अन्यै- रिति कारिकाभागं काव्येत्यादिना व्याचष्टे। 'ततो नेह प्रतन्यत' इति विशेषप्र- तिषेधेन शेषाभ्यनुज्ञेति दर्शयति-केवलमित्यादिना॥३॥ बालप्रिया तद्यतिरिक्तत्वं दर्शयति-न हीत्यादिना। एतदर्थमपीति। न केवलं भूमिकार्थम्, अनैकान्तिकत्वप्रदर्शनार्थमपीत्यर्थः । उत्तरकारिकायां वाच्यस्य प्रसिद्धत्वकथनमप्येतद- भिप्रायकमित्याह-अत एवेति। प्रसिद्धे हि वस्तुनि व्यभिचारोद्धावनम् ॥ २ ॥ कारिकायां तत्रेति भावलक्षणसप्तमी। तत्पदेन वाच्यप्रतीयमानयोः परामर्शः । द्वि- वचनान्तात्त्नल्। अपिशब्दश्वाध्याहार्य इत्याशयेन व्याचष्टे-द्वयंशत्वे सत्यपीति। अर्थस्येति शेषः । द्वयोर्भेदयोः सतोरपीत्यर्थः । अपिशब्देनकस्यैव बहुधा व्याकरणे वि- रोधं दर्शयताऽन्येषामपारं मौर्ख्य द्योत्यते। प्रसिद्धपदं व्याचष्टे-वनितेत्यादि। आलम्बनोदिरूप इत्यर्थः। एतत्प्रदर्शनेन रसध्वनेः प्राधान्यं द्योत्यते लौकिकः लोक- विदितः। 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रित्यस्य कारिकाचतुर्थपादत्वशङ्कां परिहर्तुमाह- अन्यैरित्यादि। इति विशेषप्रतिषेधेनेत्यादि। अज्ञातज्ञापनलक्षणं प्रतिपादनं हि प्रतननं, तस्य विशेषरूपस्य प्रतिषेधेन तत्प्रतिद्वन्द्वितया परिशिष्टमनुवदनं गम्यत इति भावः ॥ ३ ॥ १. ध्वन्या., १. ३. २. 'अन्यैरिति कारिकाभागं व्याचष्ट' इति लोचनेन 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रि- त्यस्य व्याख्यानभूतत्वोक्त्या 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रिति वृत्तिग्रन्थः प्रतीयते। 'ततो नेह प्रतन्यत' इति तु कारिकाचतुर्थपादः। तथाच 'काव्यलक्ष्मविधायिभि'रित्यस्य चतुर्थपादत्वेन मुद्रणं N. S. संस्करणे भ्रमविलसितमेवेति बोध्यम्। ३. आदिपदेनोद्दीपनानुभावौ ग्रहीतव्यौ।

४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् ।

लोचनम् अन्यदेव वस्ति्विति। पुन्श्शब्दो वाच्याद्विशेषद्योतकः । तद्वयतिरिक्तं सारभूतं चेत्यर्थः। महाकवीनामिति बहुवचनमशेषविषयव्यापकत्वमाह। एतदभिधास्य- - मानप्रतीयमानानुप्राणितकाव्यनिर्माणनिपुणप्रतिभाभाजनत्वेनैव महाकविव्यपदेशो भव- तीति भावः । यदेवंविधमस्ति तद्भाति। न ह्यत्यन्तासतो भानमुपपन्नम् ; रजताद्यपि नात्यन्तमसद्भाति। अनेन सत्वप्रयुक्तं तावद्वानमिति भानात्सत्वमवगम्यते। तेन यद्भाति तदस्ति तथेत्युक्तं भवति। तेनायं प्रयोगार्थः-प्रसिद्धं वाच्यं धर्मि, बालप्रिया 'प्रतीयमानमि'त्यादिकारिकाव्याख्यानेनैव 'सह्यर्थ' इत्यतः प्राक्तनो वृत्तिग्रन्थोऽपि व्याख्यातो भवतीत्याशयेन कारिकां व्याचष्टे-पुनश्शब्द इत्यादि। वाच्यादिति। 'वाच्यां शादि'ति च पाठः । अन्यपदं व्याचष्टे-तदिति। वाच्यव्यतिरिक्तमित्यर्थः । वस्तुपदं व्याचष्टे-सारेति। इति बहुवचनमिति। 'वाणीष्वि'ति बहुवचनस्याप्यु- पलक्षणमिदम्। अ्रशेषविषयव्यापकत्वमिति। प्रतीयमानस्येति शेषः। एतदिति। एतस्मिन्नेतद्ग्रन्थे अभिधास्यमानेन प्रतीयमानेन। एतदिति प्रतीयमानविशेषणं वा। इति भाव इति। 'महाकवीनामि'ति प्रकृत्यंशेनायमर्थो गम्यत इत्यर्थः । कारि- कायाः प्रतीयमानसत्वसाधकानुमानपरतां दर्शयितुमुपक्रमते-यदित्यादि। यत् यस्मात्। एवंविधं व्यतिरिक्तं सारभूतं च प्रतीयमानम्, अस्ति। तत् तस्मात्। भातीति। हेतुहेतुमद्भावोऽयमार्थिको वोध्यः। अनेन सत्त्वभासमानत्वयोहेंतुहेतुमद्भाव- रूपानुकूलतर्कश्च प्रकाशितः। न्यायमतानुसारेणाह-न हीति। भानं प्रतीतिः । उप- पन्नं युक्तिसिद्धम्। रजताद्यपीति। अत्यन्तमसन्न भाति, किन्तु आपणादौ सदेव रजतादि शुक्तिकादौ भातीति भावः । अनेनेति। अत्यन्तासतोऽभानेनेत्यर्थेः । यद्वा- 'अस्ति' 'विभाती' तिकारिकाभागेनेत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे इत्युक्तं भवतीत्यनेनास्य सम्बन्धः । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। यद्विति। यद्यदित्यर्थः । भातीति। यथेति शेषः। इत्युक्तमिति। इति व्याप्ति: कारिकायां वृत्तो च प्रदर्शितेत्यर्थः । तेनेति। भानसत्वयोः व्याप्तिप्रदर्शनेनेत्यर्थः । अयं वक्ष्यमाणः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्तद्रूपार्थः। परार्थानुमान- १. महाकविवाणीत्वव्यापकत्वमित्यर्थः । व्यापकत्वञ्च-स्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वम्। प्रमेयत्वादिनास्यातिप्रसक्तत्वे तु स्वसमानाधि- करणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं बोध्यम्। २. वन्ध्यापुत्नगगननलिनादेरित्यर्थः । ३: परार्थानुमानञ्च न्यायसाध्यम्। न्यायश्र-अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्श- प्रयोजकशाब्दज्ञानजनकः, उचितानुपूर्वीक प्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायो वा।

प्रथमोद्द्योतः ४९

यत्तत्प्रसिद्वावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु।।४।। प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वाच्याद्वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्त तसहृदयसुप्रसिद्धं प्रसिद्धेभ्योऽलङ्कृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वावयवेभ्यो व्यतिरिक्त त्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाङ्गनासु। यथा ह्यक्कनासु लावण्ये पृथङनिर्वर्ण्य- मानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तर तद्व- देव सोऽर्थः ।

लोचनम् प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्वत्, तथा भासमानत्वात् लावण्योपेताङ्गनाङ्गवत्। प्रसिद्ध- शब्दस्य सर्वप्रतीतत्वमलड्कृतत्वं चार्थः। यत्तदिति सर्वनामसमुदायश्चमत्कारसारताप्र- कटीकरणार्थमव्यपदेश्यत्वमन्योन्य संवलनाकृतं चाव्यतिरेकभ्रमं दृष्टान्तदार्टान्तिकयोर्दर्श- यति। एतच्च किमपीत्यादिना व्याचष्टे। लावण्यं हि नामावयवसंस्थानाभिव्यक्कयंमवय- बालप्रिया रूपन्यायप्रयोग इति यावत्। प्रसिद्धभित्यादि धर्मीत्यन्तेन पक्षनिर्देशः। 'सिद्धं धर्मि- णमुद्दिश्य साध्यधर्मोऽभिधीयत' इति वचनानुरोधेन प्रसिद्धं धर्मीति चोक्तं, न, त्वनयो: पक्षकोटिप्रवेशः । प्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तद्वदिति साध्यनिर्देशः। स्वव्यतिरि- क्तप्रतीयमानसम्बद्धमित्यर्थः । वाच्यस्यैव प्रतीयमानत्वमभ्युपगच्छतां मते स्वात्मक- प्रतीय मानवत्वं सिद्धमिति सिद्धसाधनवारणाय स्वव्यतिरिक्तत्वनिवेशः।तथा भास मानत्वादिति हेतुनिर्देशः। स्वव्यतिरिक्तप्रतीयमानवत्वेन प्रमीयमाणत्वादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्त :- अङ्गनाङ्गवदविति। अत्र स्वव्यतिरिक्तप्रतीयमानपदार्थत्वेन लावण्यं ग्रात्यमिति प्रदर्शयितुं लावण्योपेतेत्युक्तम्। अङ्गवदित्यनन्तरं इतीति शेषः । वृत्तौ 'अलड्कृतेभ्यः प्रतीतेभ्योवा' इत्यत्र वाशब्दः समुच्यार्थक इति प्रदर्शयितुं व्याचष्टे-प्रसिद्धशब्दस्येत्यादि। लावण्यस्य भूषणशोभातो व्यतिरेकं दर्शयितुमल ठ्कृतत्वरूपार्थस्यापि कथनम्। कारिकायां 'यत्तदि'त्यत्र यच्छब्दः पूर्वोक्तप्रतीयमान- वस्तुवाची । 'तदि' ति तच्छब्दस्तु प्रसिद्धार्थक इत्याशयेन 'सहृदयसुप्रसिद्धमि' ति वृत्तौ व्याख्यातम्, आभ्यां गम्यमानमर्थ व्याचष्टे-यत्तदित्यादि। समुदाय इति। यच्छब्दसहितस्तच्छब्द इत्यर्थः । चमत्कारः सारः प्राणो यत्र तत्। चमत्का- रसारं प्रतीयमानं लावण्यं च तस्य भावस्तत्ता तस्याः। प्रकटीकरणार्थ ययोतनार्थम्। अव्यपदेश्यत्वं व्यपदेष्टमशक्यत्वम्। रसध्वन्यभिप्रायेण चेदमुक्तम्। अन्यो- न्येति। वाच्यव्यक्कययोरङ्गलावण्ययोश्चेत्यर्थात्सिध्यति। 'अव्यतिरेकत्रमं चे'ति यो जना। द्वृष्टान्तेत्यादि। यत्तदित्यस्य दृष्टान्तेऽपि सम्बन्धोऽस्तीति भावः। दर्शयति ७

५० सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

स ह्यर्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तं वस्तुमात्रमलंकाररसादयश्चेत्यने कप्रमे- दप्रभिन्नो दर्शयिष्यते। सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् ।

लोचनम् वव्यतिरिक्तं धर्मान्तरमेव। न चावयवानामेव निर्दोषता वा भूषणयोगो वा लावण्यम्,

यमिति, अतथाभूतायामपि कस्याश्चिल्लवण्यामृतचन्द्रिकेयमिति सहृदयानां व्यवहारात्। ननु लावण्यं तावद्व्यतिरिक्तं प्रथितम्। प्रतीयमानं किं तदित्येव न जानीमः, दूरे तु व्यतिरेकप्रथेति। तथा भासमानत्वमसिद्धो हेतुरित्याशक्क्य स ह्यर्थ इत्यादिना स्वरूपं तस्याभिधत्ते। सर्वेषु चेत्यादिना च व्यतिरेकप्रथां साधयिष्यति। तत्र प्रती- यमानस्य तावद्द्वौ भेदौ-लौकिकः, काव्यव्यापारैकगोचरश्चेति। लौकिको यः स्वश- व्दवाच्यतां कदाचिदधिशेते, स च विधिनिषेधाद्यनेकप्रकारो वस्तुशव्देनोच्यते। सोऽपि द्विविध :- यः पूर्व क्वापि वाक्यार्थेऽलङ्गारभावमुपमादिरूपतयान्वभूत्, इदानीं त्वनल- बालप्रिया सूचयति। किमपीत्यादिना व्याचष्ट इति। वृत्तौ 'किमपी'त्यादेः दार्ष्टान्तिकेऽपि सम्वन्धो बोष्य इति भावः । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यशङ्गां परिहर्तुमाह-लावण्यं हीत्यादि। धर्मान्तरं धर्मविशेषः। उक्तमुपपादयति -- न चेति। पृथगिति। पृथङनिर्वर्ण्यमाना दृश्यमानाः काणादिदोपशून्याश्र ये शरीरावयवास्तद्यो- गिन्यामपि। काणशब्दः काणत्वपरः। अतथाभूतायामिति। काणत्वादिदोषसहि- तायामनल्कृतायां चेत्यर्थः । चन्द्रिकेत्यारोपेणोकिः । वृत्तौ 'पृथगि'्त्यादि। पृथ- डनिर्वण्यमानेभ्यो निखिलावयवेभ्यो व्यतिरेकीत्यर्थः। 'स ह्यर्थ' इत्यादिवृत्तिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तदिति। भवदुच्यमानमि- त्यर्थः । 'किमित्येव न जानीम' इत्येवकारसूचितं कैमुतिकन्यायं स्पष्टीकरोति-दूर इति। तस्येति शेषः । व्यतिरेकस्य वाच्यान्भेदस्य, प्रथा प्रसिद्धिः । धर्मसिद्धेः धर्मिसिध्य- धीनत्वात् प्रतीयमानस्यासिद्धौ तत्र वाच्यभेदस्याप्यसिद्धिरित्यर्थः । इतीति हेतौ। तथे- त्यादि। तथाभासमानत्वरूपो हेतुः हेत्वप्रसिद्धिरूपदोषविशिष्ट इत्यर्थः। 'वस्तुमात्र' मित्यादिवृत्युक्तमुपपादयति-तत्र प्रतीयमानस्येत्यादि। तत्र प्रतीयमानस्य अस्ति- त्वे सति। तावदादौ। लौकिकः लोकविदितः। काव्येति। काव्यं शब्दार्थमयं तस्य शब्दस्यार्थस्य च यो व्यापारः व्यजनारूपः तदैकगोचरः नान्यगोचरः । ततश्चालौकिक इति भावः। लौकिको य इति। स इति शेषः। कदाचित् वाच्य- त्वावस्थायाम्। वस्तुशब्देनेति। वस्तुध्वनिशव्देनेत्यर्थः। वस्तुशब्दं व्याख्याय 'वस्तु- मात्र' मिति मात्रशब्दव्याख्यासौकर्यायादावलद्कारध्वनिं व्याख्यातुमाह-सोऽपीत्या- दि। पूर्व वाच्यत्वावस्थायाम्। इदारनी व्यंग्यत्वावस्थायाम्। अ्न्यत्र वाच्यार्थे यो

प्रथमोद्द्योत: ५१

लोचनम् द्वाररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावात्, स पूर्वप्रत्यभिज्ञानवलादलंकारध्वनिरिति व्यपदिश्यते ब्राह्मणश्रमणन्यायेन। तद्रूपताभावेन तूपलक्षितं वस्तुमात्रमुच्यते। मात्रग्रहणेन हि रूपान्तरं निराकृतम्। यस्तु स्वप्नेऽपि न खशब्दवाच्यो न लौकिकव्यवहारपतितः,

सनानुरागसुकुमारस्वसंविदानन्दचर्वणाव्यापाररसनीयरूपो रसः, स काव्यव्यापारै- बालप्रिया गुणीभावः तस्याभावात्। नन्वनलङ्कारस्वरूपत्वे कथमलङ्कारध्वनिरिति व्यवहार इत्यत अहा-पूर्वेति। 'न्यायेन व्यपदिश्यत' इति सम्वन्धः । श्रमणः आर्हतसमय- प्रविष्टः। तद्रपताभावेन अलङ्काररूपत्वाभावेन। मात्रग्रहयोनेति। 'वस्तुमात्रमि'ति वृत्तिस्थमात्रशव्देनेत्यर्थः । रूपान्तरं अलंकाररूपत्वम् । स्वप्नेऽपीति। स्वप्ने ह्यघटमानमपि घटते। न लौकिकव्यवहारपतित इति। न पुत्रजन्मादिहर्षतुल्यरूप इति भावः। शब्देति। शब्दैः गुणालंकारसुन्दरकाव्य- शब्दैः। समर्प्यमाणः सम्यक्तया रसाभिव्यज्ञनसमुचिततया अर्प्यमाणाः सहृदयह- दयमुकुरोदरे संक्रामिताः। अनेन विभावादेर्वास्तवसत्वमप्रयोजकमिति दर्शितम्। स्पष्टमिदं दशरूपकादौ। अत एव शकुन्तलादीनामिव मालत्यादीनामपि विभावत्वादि- कमुपपन्नम्। न केवलं काव्यशव्दसमर्पणकृतमेव विभावत्वादिकं, किंतु सहृदयहृदय- संवादकृतमपीत्याह-हदयेति। शब्दसमप्यमाणा: हृदयसंवादसुन्दराश्च ये विभावानुभावाः तेषां समुचिताः प्राकूजन्मनः आरभ्य "न ह्येतचित्तवृत्तिशून्यः प्राणी भवती" त्युक्तदिशा आत्मनि विशेषतो निविष्टाःयाः रत्यदीनां वासनाः सूक्ष्म- रूपा:, तासामनुरागेण उद्धोधद्वारकेण रूषणेन। सुकुमारा रसचर्वणयोग्यतां गता या स्वस्य चर्वयितु: सहृदयस्य संवित् सम्यग्वेत्त्यनयेति संविन्मनः, तस्या य आनन्द- मयः चर्वणारूपो व्यापारः तेन, रसनीयमास्वादनीयं रूपं यस्य सः। यथोक्तं मुनिना-"आस्वादयन्ति मनसे" त्यादि। यद्वा-सुकुमारः नित्यमनोहरः । स्वसंवित् स्वानुभवसिद्धः, आनन्दमयश् यः चर्वणाव्यापारः तेनेत्यर्थः । रस- १. यथा कश्चन प्रथमतो ब्राह्मणो भूत्वाऽनन्तरं श्रमणत्वं ( बौद्धसंन्यासित्वं) प्राप्तोऽपि (अवैधशिखासूत्रपरित्यागेन ब्राह्मणत्वाभाववानपि) भूतपूर्वसंज्ञानुसारेण 'ब्राह्मण' इति व्यवदिश्यते, तथा प्रकृतेऽपि पूर्वमयमलङ्कार आसीदित्येतावता अलङ्का- रव्यपदेश इति भाव:। इदमत्र ध्येयम्-यत् या व्यक्तिः प्राक् ब्राह्मणत्वजातिमती पश्चात्परित्य क्तव्राह्मणभावा भूतपूर्वगत्या, सा ब्राह्मणव्यपदेशभाग्भवति। नात्र तथा, यतो या उपमाद्यलङ्कारव्यक्तिः, सा गुणीभावात्सर्वत्रालक्वाररूपैव। या च प्रधानतया ध्वनिव्यपदेशमासादयति, सान कदाचिदपि गुणीभावादलङ्कारभावमाप्नोतीति कथमत्रायं न्यायः सङ्गटत इति। २. रत्यादिवासना रत्यादिसंस्कारः । रतिश्चेच्छाविशेषः । एतेनानुभवेनेवेच्छारूपेण

५२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तथा ह्याद्यस्तावत्प्रभेदो वाच्याद्दूरं विभेददान्। स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपः । यथा - भम धम्मिअ वीसत्थो सो सुणओ अज्ज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुडङ्रवासिण। दरिअसीहेण ।

लोचनम् कगोचरो रसध्वनिरिति, स च ध्वनिरेवेति, स एव मुख्यतयात्मेति। यदूचे भट्टनायकेन-'अंशत्वं न रूपता' इति, तद्वस्त्वलक्वारध्वन्योरेव यदि नामोपालम्भः, रसध्वनिस्तु तेनैवात्मतयाज्ञीकृतः, रसचर्वणात्मनस्तृतीयस्यांशस्या भिवाभावनांशद्वयोत्तीर्णत्वेन निर्णयात्, वस्त्वलङ्कारध्वन्यो रसध्वनिपर्यन्तत्वमेवेति वयमेव वक्ष्यामस्तत्र तत्रेत्यास्तां तावत्। वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति मेदत्रयव्यापकं बालप्रिया ध्वनिरितीत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः। वस्त्वादिध्वनितो विशेषमाह-स चेति। चस्त्वर्थे। ध्वननिरंव व्यंग्य एव, न वाच्य इत्येवकारार्थः। इतीति हेतौ। स एव रसध्वनिरेव। एवकारेण वस्त्वादिध्वनेव्येवच्छेदः । मुख्यतया आत्मेति। वस्त्वादिध्वनेरौपचारिकमेवात्मत्वं, न मुख्यमिति भावः। इतीत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः। तदिति । तद्वचनमित्यर्थः । यदि नामेति निश्चये सत्यनिश्चयवचनम् । उपालंभः प्रतिक्षेपः, आत्मत्वनिषेध इति यावत्। भवेदिति शेषः। तद्वचनं वस्त्वलंका- रध्वन्योरेवात्मत्वप्रतिषेधरूपं स्यान्न रसध्वनेरित्यर्थः । कुत इत्यत्राह-रसेति । कथमिदमवगतमित्यत्राह-रसचवगोत्यादि निरायादित्यन्तम्। वस्त्वलंकारध्वन्यो- रात्मत्वप्रतिषेधोऽस्मदभिमत एवेति तत सिद्धसाधनमित्याह-वस्त्विति। रसध्व- निपर्यन्तत्वमेवेति। वाच्ययोर्वस्त्वलंकारयोरिव ध्वन्यमानयोरपि तयोः विभावादिरू- पत्वेन कस्यचिद्रसस्य व्यञ्जकतया पर्यवसानाद्रसध्वनिविश्रान्तत्वमेवेत्यर्थः । विश्रान्त- धामत्वकृतं हि मुख्यमात्मत्वं, तच्च रसध्वनेरेव। वस्त्वलंकारध्वन्योस्तु ध्वन्यमानत्व- कृतो वाच्यादुत्कर्ष इत्यमुख्यमात्मत्वम्। तदपेक्षया च 'ध्वनिः काव्यात्मे'ति सा- मान्येनोक्तिरिति भावः । 'वाच्यसामथ्योक्षिप्तभिति क्रीवैकवचनान्तत्वेन निर्देशाद्वस्तु- मात्रमित्यस्यैव विशेषणमिति भ्रमः स्यादतस्तन्निवृत्तये व्याचष्टे-वाच्यसामर्थ्या- क्षिप्तमिति। भेदत्रयेति । वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमित्यस्य लिंगवचनयोविपरि- रत्यादिनापि संस्कारो जन्यत इति साहित्यदर्शनस्य स्वतन्त्रसिद्धान्त आगूरितो भव- तीति बोध्यम्। १. 'वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमि'त्यस्य प्रत्यासत्या वस्तुमात्रेणैव कश्चिदन्वयं मा बो- धीत्याह-'वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमि'त्यादि। तथा च तस्यालक्कारादिष्वप्यन्वयात् वा-

प्रथमोद्द्योत: ५३

लोचनम् सामान्यलक्षणम्। यद्यपि हि ध्वननं शब्दस्यैव व्यापारः, तथाप्यर्थसामर्थ्यस्य सह- कारिणः सर्वत्रानपायाद्वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वम्। शब्दशक्तिमूलानुरणनव्यज्ञचेऽप्यर्थसा- मर्थ्यादेव प्रतीयमानावगतिः, शब्दशक्तिः केवलमवान्तरसहकारिणीति वक्ष्यामः । दूरं विभेदवानिति। विधिनिषेधौ विरुद्धाविति न कस्यचिदपि विमतिः। एतदर्थ प्रथमं तावेवोदाहरति- 'भ्रम धार्मिक विस्त्रब्धः स शुनकोऽद मारितस्तेन। गोदावरीनदीकूललतागहनवासिना दप्तसिंहेन । बालप्रिया णामेनालंकारा रसादय इत्यनयोरपि योजना कार्येति भावः । 'वाच्यसाम- थ्याक्षिप्त' इति पाठे तु अर्थ इत्यस्य विशेषणम्। सामान्यलक्षगमिति । वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तत्वं वस्तुध्वन्यादिभेदत्रयानुगतो धर्म इत्यर्थः। नन्वभिवादिव्यापा- रवत् ध्वननव्यापारस्य शब्दाश्रयत्वाद्वस्त्वादिध्वनेरुक्तलक्षणमसम्भवीति शङ्कते-यद्य- पीति। समाधत्ते-तथापीत्यादि। ननु शब्दशक्तिमूले ध्वनौ शन्दशक्तिरेव सहका- रिणी नेतरेत्यत आह-शब्देत्यादि। तर्हि मा भूच्छन्दशक्तिरित्यत्राह-शब्दशक्ति- रिति। अवान्तरसहकारिणी अर्थसामर्थ्योपकारिणी। वद्याम इति। शब्दश- क्तिमूलप्रभेदनिरूपण इति शेषः । वृत्तौ 'आद्यःप्रभेद' इति। विधिनिषेधादिरूपवस्तुमा- तरूपो भेद इत्यर्थः। दूर विभेदवानिति। अत्यर्थ भिन्न इत्यर्थः। आत्यन्तिकं भेदमुपपादयति लोचने-विधीत्यादि। विधिनिषेधौ एकस्याः क्रियायाः विधिर्निषे- धश्च। विरुद्धाविति। विरोधी नाम युगपदेकत्र वृत्तित्वाभावो, भिन्नत्वं वा। इतीति प्रकारे, इत्यत्रेत्यर्थः । विपरीता मतिविमतिः। एतदर्थ अविमत्यर्थम्। विमत्यभा- वाद्वेतोरिति यावत्। यद्वा-पतदर्थ आत्यन्तिकभेदप्रदर्शनार्थम्। तावेव वाच्यव्यं- ग्यभूतौ विधिनिषेधावेव। यथेत्यस्य व्याख्यानं-उदाहरतीति। अन्यत उद्धृत्य तत्प्र- तिपादकवाक्यानि आहरति प्रबन्धमिमं प्रापयतीत्यर्थः । छायां पठति-भ्रमेत्यादि। विस्तब्धमिति च पाठः। 'गोदानदीकच्छनिकुज्जवा- सिने'ति छाया। तत्र गोदापदस्य गोदावरीति, कच्छादिपदयोः कूललतागहनेति च विव- च्यसामर्थ्याक्षिप्त्व वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ताश्च वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ाश्च वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तमिति 'नपुंसकमनपुंस केनैकव चास्यान्यतरस्यां' (पा. सू., १. २. ६५.) इति सूत्रेण एक- शेष एकवचनान्तता चेति। १ विस्रब्ध इत्येव पाठस्साधीयान्, न तु विश्रब्ध इति। 'स्रम्भु विश्वासे' इति इति 'श्रम्भुप्रमादे' इति च धातुपाठात्। 'स्रम्भुविश्वासे' दन्त्यादिरयम्, तालव्यादिस्तु प्रमादे गतः' इति सिद्धान्तकौमुद्युक्तेश्। २. लक्षणनिष्ठासंभवश्च लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम्।

५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् कस्याश्चित्सङ्केतस्थानं जीवितसर्वस्वायमानं धार्मिकस्चरणान्तरायदोषात्तदवलुप्य- मानपल्लवकुसुमादिविच्छायीकरणाच्च परित्रातुमियमुक्तिः। तत्र स्वतःसिद्धमपि भ्रमणं श्वभयेनापोदितमिति प्रतिप्रसवात्मको निषेधाभावरूपः, न तु नियोगः प्रैषादिरूपोऽन्र विधिः; अतिसर्गप्राप्तकालयोर्हयं लोट्। तत्र भावतदभावयोविरोधाद्द्वयोस्तावन्न युगप- बालप्रिया रणम्। वक्तृविशेषानुक्तौ व्यंग्यप्रतीत्यनुदयमाशंक्यावतारिकामाह-कस्याश्चिदि- त्यादि। परित्राणे हेतुः-जीवितसर्वस्वायमानमिति। अतिप्रियत्वादिति भावः । सञ्चररोन योन्तरायः चौर्यसुरतस्य खल्पकालविच्छेदरूपो विन्नः तद्रूपो दाष- स्तस्मात्। दोषान्तरमप्याह-तद्वेति। तेन धार्मिकेण अवलुव्यमानमपहिय- माणं पल्लवकुसुमादि, तेन यद्विच्छायीकरएं निश्शोभतापादनं, तस्मात्। तत्रेति। तथा सतीत्यर्थः। स्वत इत्यादि। अत्र भ्रमणरूपे वाक्यार्थ 'विधिनिषेधा भावरूप: न तु प्रैषादिरूपो नियोग' इति सम्बन्धः । ननु किमिति मुख्य एव न स्यादित्यत्राह-प्रतिप्रसवात्मक इति। अत्र हेतुमाह-स्वत इत्यादि। श्वभयेन कर्तरा। अपोदितं प्रतिषिद्धम् । इतीति हेतौ। यथोक्तं 'प्राप्ते तु प्रतिषेधे हि प्रतिप्रस- वयोगिता' इति। निषेधाभावरूपो विधिरित्यत्र हेतुत्वेन लोडर्थमाह-अतिसर्गेति। अयमर्थ :- स्वतस्सिद्धं भ्रमणं श्वभीतिर्निषेधति स्म। प्रतिषिद्धस्य भ्रमणस्य प्रतिषेधकाभावः सम्प्रति कथ्यते । अतोऽयं प्रतिप्रसवः। प्रतिषेधनिवर्तनं हि सः । अतो भ्रमणस्येदानीं न कश्चित् प्रतिबन्ध इति निषेधाभावोऽत्र विधिः, न तु नियोगः । न खल्वेषा स्वैरिणी राजेव भ्रमणविधिं करोति, श्वभयमिव भ्रमणनिषेधं वा। किं तर्हि ? भ्रमणप्रतिषेधकाभावं कथयति। ततो भ्रमणं विवीयमानताकोटिं निविशते। तस्मादयं लोट् कामचाराभ्यनुज्ञारूपातिसर्गे, प्राप्तकालार्थश्चायं लोडिति। अथ भ्रमणनिषेधस्य व्यंग्यत्वं व्यवस्थापयिष्यन् वाच्यत्वादिकं निराकरोति-तत्रेत्यादिना। तत्र तथा- विधवचने। द्वयोः भ्रम, मा भ्रमीरिति विधिनिषेधरूपयोरथेयोः । युगपत् एकदा। १. 'प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च' (पा. सू., ३. ३. १३.) इति सूत्रेणेत्यर्थः । प्रामाणान्तरप्रमितेऽर्थ पुरुषनिष्ठा पुरुषप्रवर्त्तना प्रैषः । अतिसर्गः कामचारः । २. धार्मिकघटितसामानाधिकरण्येनेत्यर्थः । ३. व्यङ्गचप्रतीतौ वक्त्रादिवैशिष्ट्यज्ञानस्य सहकारिकारणत्वादिति भावः । अभिहितव्वात्र प्रकाशकृद्धि :- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधेः । प्रस्तावदेशकालादेवेंशिष्ठ्यात्प्रतिभाजुषाम्।। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा। इति। काव्यप्र., ३. २१-२२.

प्रथमोद्द्योत: ५५

द्वाच्यता, न क्रमेण, विरम्य व्यापाराभावात्। 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्' इत्यादि- लोचनम्

नाभिधाव्यापारस्य विरम्य व्यापारासंभवाभिधानात्। ननु तात्पर्यशक्तिस्पर्यवसिता विवक्षया दृप्तधार्मिकतदादिपदार्थानन्वयरूपमुख्यार्थ- बाधवलेन विरोधनिमित्तया विपरीतलक्षणया च वाक्यार्थीभूतनिषेध प्रतीतिमभिहिता- न्वयदशा करोतीति शब्दशक्तिमूल एव सोऽर्थः । एवमनेनोक्तमिति हि व्यवहारः, तन्न बालप्रिया न वाच्यता न अभिधेयता। अत्र हेतुः-भावेति। घटतदभावयोरिव तयोविरोधा दित्यर्थः । विरुद्धयोस्तयोर्युगपद्वुद्धिपथानारोहित्वादिति यावत्। न क्रमेरोति। वाच्यतेत्यनुषज्यते। अत्र हेतुमाह-विरम्य व्यापाराभावादिति। अभिधाया विरम्य पुनः सम्भवाभावादित्यर्थः । एकश्शब्द एकमर्थमभिधया बोधयित्वा पुनस्तया अर्थान्तरं न बोधयति यतः, तस्मादिति यावत्। अत्र प्रमाणमाह-विशेष्यमि- त्यादि। आदिपदेन 'क्षीणशक्तिर्विशेषण' इत्यस्य संग्रहः। अभिधा गवादिपदा- भिधा। विशेषणे गोत्वादावर्थे। क्षीणा विरता। शक्तिः बोधजननसामथ्यं यस्याः सा तथा सती। विशेष्यं गवादिव्यक्तिरूपम्। न गच्छेन् न बोधयेदिति तदर्थः । अतश्च विधिनिषेधयोरेक एवाभिधेय इति भावः । यद्येवं तर्हि निषेधस्यैवात्र बोधो भवत्विति शङ्कते-नन्वित्यादि। यत्र तात्पर्यं तद्धि वाक्यार्थः। तात्पर्यविषयश्ात्र भ्रमणनिषेधः। अतः स एव वाक्यार्थः। तेन तस्य विवक्षया विवक्षितत्वाद्धेतोः। अपर्यवसिता भ्रमणविधौ पर्यवसानमनाप्नुवती। तात्पर्यशक्ति: पदनिष्ठ विवक्षितार्थप्रतीतिजननसामर्थ्यरूपतात्पर्यात्मिका शक्तिः । वाक्यार्थीभूतस्य निषेधस्य प्रतीति करोति। केन व्यापारेणेत्यत्राह-लक्षणयेति । लक्षणानिमित्तमाह-विरोधेति। विरोधरूपसम्बन्धनिसित्तयेत्यर्थः । 'वाच्यार्थस्य च वाक्यार्थे सम्बन्धानुपपत्तितः' इत्युक्तं मुख्यार्थबाधं दर्शयति-द्वप्नेत्यादि। भ्रमेत्यस्य मुख्यार्थकत्वे दप्तत्वाद्यभिधानस्य वैयर्थ्यापत्या दप्तादिपदार्थघटितवाक्यार्थे भ्रमणविधि- रूपमुख्यार्थस्य योऽनन्त्यः अन्वयोपपत्त्यभावः, तद्रूपो यो मुख्यार्थबाधस्तस्य वलेन सहकारेणेत्यर्थः । अ्र्परभिहितान्वयद्टशेति। अभिहितान्वयदर्शनेनेत्यर्थः । अभिहितान्वयवादिमतानुरोधेनेति यावत्। फलितमाह-इतीत्यादि। शब्दशक्तिर- भिधा तन्मूलः। तात्पर्यशक्तिलक्षणाशक्त्योरभिधाश्रयत्वेनावस्थानादिति भावः। वक्ष्यते च 'अभिधापुच्छभूता लक्षणेति। सोऽर्थ इति। भ्रमणनिषेध इत्यर्थः । अत्र प्रमाण /१. अभिधा नित्येच्छेति नैयायिकाः, नित्यज्ञानं नित्ययत्नो वेति तदेकदेशिनः, बोधकतेति प्राचीनवैयाकरणाः, वाच्यवाचकभावापरपर्याया सेति मञ्जूषाकृत, पदा- र्थान्तरमिति मीमांसकाः । २, प्रतियोगित्वसम्बन्धप्रयोज्ययेत्यर्थः ।

५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् वाच्यातिरिक्तोऽन्योऽर्थ इति। नैतत् ; त्रयो ह्यन्र व्यापारा: संवेद्यनते-पदार्थेषु सामान्यात्मस्वभिधाव्यापारः, समयापेक्षयार्थावगमनशक्तिर्हयभिधा। समयश्च तावत्येव, न विशेषांशे, आनन्त्या द्वयभिचाराच्चैकस्य। ततो विशेषरूपे वाक्यार्थे तात्पर्यशक्ति: परस्परान्विते, 'सामा- बालप्रिया माह-एवमित्यादि। उक्तकमिति हि व्यवहार इति। न तु व्यज्जितमिति व्यवहार इति भावः । उपसंहरति-तन्नेति। वाच्यातिरिक्तः अभिधेयातिरिक्तः । विपरीतलक्षणयाSत्र निषेधप्रतीतिन सम्भवति, तस्या अनवकाशादित्याशयेन मतमेतत्प्रत्याचष्टे-नैतदित्यादि। पतन्न एतन्मतं युक्तं नेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह- त्रय इत्यादि। अत्र लोकव्यवहारे। त्रयोव्यापाराः अभिधातात्पर्यलक्षणाः । शब्दस्येति शेषः । संवेद्यन्ते ज्ञायन्ते। आद्यस्य व्यापारस्य विषयमाह-पदार्थे- ष्विति। सामान्यात्मसु गोत्वादिसामान्यरूपेषु। अभिधाव्यापार इति। गवा- दिपदानामिति शेषः । स्वरूपमाह-समयेत्यादि। समयापेक्षया सङ्केतग्रहणसहका- रेण। 'समयापेक्षेति च पाठः। समयं सङ्केतग्रहणमपेक्षत इति तदर्थः। अर्थावगम- नशक्ति: अर्थबोधनसामर्थ्यम्। तावत्येव सामान्यात्मकपदार्थ एव। एवकारव्यवच्छे. द्यमाह-नेत्यादि। विशेषांशे व्यक्त्यात्मनि। कुत इत्यत्राह-आनन्त्यादिति। विशेषांशानामनन्तत्वादित्यर्थः। तथा च सर्वस्मिन विशेषे समयः कर्तुं न शक्यः। अन- न्तश्च स्यादिति भावः। हेत्वन्तरमप्याह-व्यभिचाराच्चैकस्येति। एकैकस्य विशेषां- शस्य मिथो व्यभिचाराच्चेत्यर्थः। गोपदेन यस्य गोव्यक्तिविशेषस्य बोधो जायते, तस्मिन्नितरगोव्यक्तिगतसमयो नास्तीति रीत्या व्यभिचारो बोध्यः । यद्वा-समय- श्चेत्यत्र समयशब्दस्य सङ्केतग्रह इत्यर्थः। सर्वस्मिन् विशेषे सक्केतग्रहस्य व्यवहारा. इत्वे दोषमाह-आनन्त्यादिति। विशेषाणामनन्तत्वात्स्वस्मिन विशेषे सङ्केतग्रहो न सम्भवतीत्यर्थः । तर्ह्ेकस्मिन्नेव विशेषे तद्रहो व्यवहाराङ्मस्त्वित्यत्राह-5प्रभि- चाराच्चैकस्येति। अगरहीतसक्केतकस्यापि गवादिव्यक्तिविशेषस्य गवादिपदेन बोधो- दयात्तत्र सक्केतग्रहस्य व्यभिचाराच्चेत्यर्थः। अथ द्वितींयं व्यापारं सविषयं दर्शयति- तत इत्यादि। ततः उक्ताद्वितोः। परस्परान्विते आकाह्कवशाह्गुणप्रधानभावेन मिथस्संबद्धे। विशेषरूपे सामान्यात्मकततत्पदार्थाक्षिप्ततत्तव्यक्तिरूपविशेषघटिते। वाक्यार्थे विषये। तात्पर्यशक्तिः स वाक्यार्थः परः प्रधानतया प्रतिपाद्यः येषां तानि तत्पराणि तेषां भावस्तात्पर्यं तद्रूपा शक्तिः, पदानामिति शेषः । आक्षेपं बोध- यन्नाह-सामान्यानीत्यादि। सामान्यानि पदैरभिहिताः सामान्यरूप। अर्थाः अन्यथा विशेषाणामनवगमने। अरसिद्धेः क्रियाद्यन्वयासिद्धः। विशेषं स्वाश्रय- व्यक्तिरूपं गमयन्ति। स्वाविनाभावाद्वोधयन्ति । 'सामान्यानन्यथे'ति पाठे तु

प्रथ मोदुद्योत: ५७

लोचनम् न्यान्यन्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि' इति न्यायात्। तत्र च द्वितीयकक्ष्यायां 'भ्रमे'ति विध्यतिरिक्तं न किश्चित्प्रतीयते, अन्वयमात्रस्यैव प्रतिपन्नत्वात्। न हि 'गङ्गायां घोषः' 'सिंहो वटः' इत्यत्र यथान्वय एव बुभूषन् प्रतिहन्यते, योग्यताविरहात् ; तथा तव भ्रमणनिषेद्धा रा श्वा सिंहेन हतः। तदिदानीं भ्रमणनिषेधकारणवैकल्याद्भ्रमणं तवोचितमि- त्यन्वयस्य काचित्क्षतिः । अत एव मुख्यार्थवाधा नात्र शंङ्कयेति न विपरीतलक्षणाया अवसरः । भवतु वासौ। तथापि द्वितीयस्थानसंक्रान्ता तावदसौ न भवति। तथा हि-मुख्या- र्थवाधायां लक्षणायाः प्रक्लृप्तिः। बाधा च विरोधप्रतीतिरेव। न चात्र पदार्थानां स्वा- त्मनि विरोधः । परस्परं विरोध इति चेत्-सोऽयं तर्ह्यन्वये विरोधः प्रत्येयः । बालप्रिया पदानीति शेषः । सामान्यानां स्वाभिहितसामान्यरूपाणामर्थानामनन्यथासिद्धेरवि- नाभावादित्यर्थः। एवमुपनिवद्धपीठिको लक्षणां निराकर्तुमारभते-तत्र चेत्यादि। तत्र तात्पर्यशक्तिविषयभूतायाम्। द्वितीयकक्त्यायां अभिधाव्यापारविषयापेक्षया द्वितीयस्यां कक्ष्यायाम्। भ्रमेत्यादिवाच्यो भ्रमणविधिरेव प्रतीयते, नान्यन्निषेधरूपं किश्चिदित्यर्थः । अ्र्प्रन्वयमात्रस्येति। वाक्यार्थमात्रस्येत्यर्थः । एवकारो मात्रशब्दार्थस्फु- टीकरणार्थः। एतद्यवच्छेदं विध्यतिरिक्तमित्यादि पूर्वोक्तं बोध्यम्। प्रतिपन्नत्वादि- ति। ज्ञातत्वादित्यर्थः । उक्तमुपपादयति-न हीत्यादि। 'इत्यन्वयस्य न हि काचित् क्षति'रिति सम्बन्धः। गङ्गायामित्यादि वैधर्म्येणोदाहरणम्। अन्वय इति वाच्यव- र्मिणोरन्वय इत्यर्थः । बुभूषन्नेव भवितुमारब्धवानेव । प्रतिहन्यते बाधितो भवति। योग्यताविरहादिति। गङ्गादिपदवाच्यधर्मिणः स्रोतोविशेषादेः घोषादिना सहाधारा- धेयभावसम्बन्धादेरभावादित्यर्थः । क्षतिः बाधा। फलितमाह-अरत एवेत्यादि। अ्रत- एव अन्वयक्षतेरभावादेव। अथ लक्षणाप्रयोजनविषये ध्वनिव्यापारं प्रदर्शयिष्यन्नभ्युपगम्यापि लक्षणां तस्याः पूर्वपक्ष्यभिमततात्पर्यशक्तिविषयकक्ष्यानिवेशं निराकुर्वन्नाह-भवतु वेत्यादि। असौ लक्षणा। द्वितीयस्थानसङकान्तेति। तात्पर्यकक्ष्यानिविष्टेत्यर्थः । तावदि- ति सम्प्रतिपत्तौ, वाक्यालङ्कारे वा। एतदेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना। लक्षणायाः प्रक्तृप्तिरिति। लक्ष्यार्थोपस्थितिकल्पनेत्यर्थः । बाधा चेति। बाधापदार्थश्चेत्यर्थः । 'सा चे'ति क्वचित् पाठः। विरोध प्रतीतिरेवेति। मुख्यार्थबाधा नाम मुख्यार्थस्य यो विरोधस्तत्प्रतीतिरेवेत्यर्थः। एवकारेण नात्र विवाद इति दर्शयति। उक्तो विरोधः पदार्था- नां स्वात्मन्युत परस्परमिति विकल्पं हृदि निधायादयं निराचष्टे-न चेत्यादि। चस्त्वर्थः । अत्र लक्षणस्थले। 'अत्र विरोधस्तु पदार्थानां स्वात्मनि ने'ति सम्बन्धः । स्वात्मनि स्वेन सह। द्वितीयमाशङ्कते-परस्परमिति। पदार्थानामित्यनुषङ्गः। समाधत्ते-सोऽ- ८

५८ सटोक लोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् न चाप्रतिपन्नेऽन्वये विरोधप्रतीतिः, प्रतिपत्तिश्चान्वयस्य नाभिधाशक्त्या, तस्याः पदार्थ- प्रतिपत्त्युपक्षीणाया विरम्याव्यापारात् इति तात्पर्यशक्त्यैवान्वयप्रतिपत्तिः । नन्वेवं 'अङ्गुल्यग्रे करिवरशतम्' इत्यत्राप्यन्वयप्रतीतिः स्यात्। कि न भवत्यन्वय- प्रतीतिः दशदाडिमादिवाक्यवत्, किन्तु प्रमाणान्तरेण सोऽन्वयः प्रत्यक्षादिना वाधितः प्रतिपन्नोऽपि शुक्तिकायां रजतमिवेति तदवगमकारिणो वाक्यस्याप्रामाण्यम्। 'सिंहो माणवकः' इत्यत्र द्वितीयकक्ष्यानिविष्टतात्पर्यश क्तिसमर्पितान्वयवाधकोल्लासानन्तरमभि- बालप्रिया यमित्यादि। तर्हि सः लक्षणामूलत्वेन प्रसिद्धः । अयं भवद्भिरभ्युपगतो विरोधः। अन्वेये पदार्थानां परस्परान्वये प्रत्येयः ज्ञातव्यः । न चेत्यादि। अ्प्रतिपन्ने अ- ज्ञाते। 'विरोधप्रतीतिन चे'्व्यन्वयः। धर्मिण्यप्रतीते धर्मरूपस्य विरोधस्य तत्र प्रती- त्ययोगादिति भावः । तर्हि प्रतिपन्नेऽस्त्वित्यत्राह-प्रतिपत्तिश्चेत्यादि। अव्या- पारादिति। व्यापारासम्भवादित्यर्थः । मुख्यार्थवाधा नाम लक्षणास्थले 'सिंहो माण- वक' इत्यादौ सिंहादिपदमुख्यार्थस्य माणवकपदार्थेन सहाकाल्लातात्पर्यवशाद्भासमान- स्तादात्म्यादिसंसर्गरूपो योऽन्वयस्तस्मिन् विरुद्धत्वस्य प्रतीतिः । विरुद्धत्वं च तस्मि- न्नन्वये सिंहादिप्रतियोगिकत्वस्य माणवकाद्यनुयोगिकत्वस्य च द्वयोरभावेन तद्रूपं बा- वितत्वम्। अतएव वक्तृविवक्षितत्वाभावस्तदित्यपि केचित्। भवति च सत्यपि बा- धनिश्चये वाक्यजन्यो बोध इति भावः । प्रसङ्गादाशङ्कते-नन्वेवमित्यादि। एवं बाधितस्याप्यन्वयस्य वाक्यात्प्रतीत्यङ्गी- कारे। इष्टापत्या समाधत्ते-किन्नेत्यादि। किं न भवति भवत्येव। वैधम्येंण दृष्टान्त- माह-दशेत्यादि। "दशदाडिमानि षडपूपा" इत्यादि महाभाष्योदाहृतवाक्यसमुदाय- स्थल इवेत्यर्थः। तत्र भवतिक्रियाध्याहारेण प्रत्येकं दशदाडिमानीत्यादि तत्तद्वाक्याद- न्वयबोधे सत्यपि सर्ववाक्यार्थानां मिथः संसर्गावगाह्येकविशिष्टार्थबोधात्मकान्वयप्रतीति- राकाह्लादिकारणाभावान्न भवति, प्रकृते च तत्सत्वादन्वयप्रतीतिर्भवत्येवेत्यर्थः। विशेष- माह-किनत्विति। 'प्रतिपन्नोऽपि सोऽन्वयः शुक्तिकायां रजतमिव प्रत्यक्षादिना प्रमा- णान्तरेण बाधित' इति सम्बन्धः। इतीति हेतौ। अन्वयस्य बाधितत्वादित्यर्थः । तस्य ज्ञानस्य स्वोत्तरजातबाधज्ञानविशिष्टत्वादिति यावत। वाक्यस्य 'अङ्गल्यग्न' इत्यादि- वाक्यस्य। ननु तहि 'सिंहो माणवक' इत्यादेरप्यप्रामाण्यं स्यादित्यत्राह-सह इत्यादि। शक्त्या समपिते बोधिते अन्वये, वाधकस्य विरोधस्य उल्लासः प्रती- तिः तदनन्तरम्। तद्वाधकविधुरीति। तद्वाधकस्य अन्वयबाधकस्य विघुरीक- १. 'दश दाडिमानि, षडपूपाः, कुण्डम्, अजाजिनम्, पललपिण्डः, अधरोरुक- मेतत्कुमार्याः, स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः' इति ( महाभा., १. २. ४५) महा- भाष्यं द्रष्टव्यम् ।

प्रथमोद्द्योत: ५९

लोनचम् धातात्पर्यशक्तिद्वयव्यतिरिक्ता तावत्तृतीयैव शक्तिस्तद्वाधकविधुरीकरणनिपुणा लक्षणा- भिधाना समुल्लसति। नन्वेवं 'सिंहो वटः' इत्यत्रापि काव्यरूपता स्यात् ; ध्वननलक्षणस्यात्मनोऽन्रापि समनन्तरं वक्ष्यमाणतया भावात्। ननु घटेऽपि जीवव्यवहारः स्यात्; आत्मनो वि- भुत्वेन तत्रापि भावात्। शरीरस्य खलु विशिष्टाधिष्ठानयुक्तस्य सत्यात्मनि जीवव्यव- हारः, न यस्य कस्यचिदिति चेत्-गुणालङ्कारौचित्यसुन्दरशब्दार्थशरीरस्य सति ध्व- ननाख्यात्मनि काव्यरूपताव्यवहारः । न चात्मनोऽसारता काचिदिति च समानम्। न चैवं भक्तिरेव ध्वनिः, भक्तिर्हि लक्षणाव्यापारस्तृतीयकक्ष्यानिवेशी। चतुर्थ्या तु कक्ष्यायां ध्वननव्यापारः । तथा हि-त्रितयसन्निधौ लक्षणा प्रवर्तत इति तावद्भवन्त एव वदन्ति। तत्र मुख्यार्थबाधा तावत्प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरमूला। निमित्तं च यदभिधीयते सामीप्यादि तदपि प्रमाणान्तरावगम्यमेव । बालप्रिया रसे बाधने निपुणा समर्था। समुल्लसति प्रवर्तते। तथा च तत्र लक्ष्यार्थस्य न बाधितत्वमिति भावः । लक्षणाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गमाशङ्कते-नन्वेवमिति। 'आत्मनः अत्रापि भावात्' सत्वा- दिति सम्बन्धः । प्रतिबन्धा उत्तरयति-ननु घटेऽपीति। तत्परिहारमाह-शरी- रस्येति। विशिष्टेति। करचरणाद्यवयवैविशिष्टं यदधिष्ठानं संस्थानं तेन युक्तस्य। तुल्यमुत्तरमस्माकमित्याह-गुरोति। गुणालङ्काराणामौचित्येन रसविषयकेण सुन्दरौ शब्दार्थावेव शरीरं तस्य। न चेत्यादि। इति च समानमिति। यथाऽडत्मनो निस्सारघटादिसम्बन्धित्वेऽपि नासारता काचित्, तथा ध्वननाख्यात्मनो लौकिकवाक्ये सत्त्वेऽपि नासारता कापीत्यर्थः। नन्वेवं भक्तिरेव ध्वनिः स्यादित्याशङ्कय परिहरति- न चैवमित्यादि। एवं लक्षणास्थले ध्वननसद्भावे सति। 'ध्वनिर्न चे'त्यन्वयः। अत्र हेतुमाह-भक्तिहीति। भिन्नकक्ष्यानिविष्टत्वादुभयोर्विषयभेदो यतः, तस्मादित्यर्थः । त्रितयसन्निधाविति। मुख्यार्थबाधादित्रये सतीत्यर्थः । भवन्त एव वदन्तीति। लक्षणाध्वननयोरभेदं वदन्तो भवन्त एवाहुरित्यर्थः । 'भवतां मतमि'ति च पाठः। मु- र्यार्थबाधादिषु त्रिष्वन्त्यस्य ध्वनिव्यापारमात्रगम्यत्वं साधयिष्यज्ादावाद्ययोरन्यसि- द्धत्वमाह-तत्रेत्यादिना। अभिधीयत इति। "अभिधेयेन सामीप्यादि" त्यादिव- चनेनोच्यत इत्यर्थः । एवं बाधानिमित्तयोरन्यविषयत्वमुक्त्वा प्रयोजनस्यानन्यविषयत्वं स्वरूपकथ-

१. विभुत्वश्च सर्वमूर्तसंयोगित्वम्। मूर्तानि तु पृथिवीजलतेजोवायुमनांसि। २. रसनलोचनादीन्द्रियर्मनसा तत्तदवयवैश्चेत्यर्थः ।

६० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् यत्विदं घोषस्यातिपवित्रत्वशीतलत्वसेव्यत्वादिकं प्रयोजनमशब्दान्तरवाच्यं प्रमा- णान्तराप्रतिपन्नम्, वटोर्वा पराक्रमातिशयशालित्वं, तत्र शब्दस्य न तावन्न व्यापारः। तथाहि-तत्सामीप्यात्तद्वर्मत्वानुमानमनैकौन्तिकम्, सिंहशब्दवाच्यत्वं च वटोरसि- द्धम् । अथ यत्र यत्रैवंशब्दप्रयोगस्तत्र तत्र तद्धर्मयोग इत्यनुमानम्, तस्यापि व्याप्तिग्र- हणकाले मौलिकं प्रमाणान्तरं वाच्यम्, न चास्ति। न च स्मृतिरियम्, अननुभूते तद- बालप्रिया नेनाह-यच्वित्यादि। 'यत्तु अतिपवित्रत्वादिकं पराक्रमातिशयशालित्वं वा तत्रे'ति सम्बन्धः । घोषस्येति। इदं चातिपवित्रत्वादेः तीरे प्रत्यायनद्वारा घोषेऽपि तत्प्रत्या- यनमस्ति तस्यैव परमतात्पर्यविषयत्वादित्याशयेनोक्तम्। यद्वा-घोषाधिकरणस्येति तदर्थः । अ्शव्दान्तरवाच्यं लाक्षणिकशब्दातिरिक्तशब्दावोध्यम्। प्रमाणान्तरे- ति। शब्दातिरिक्तप्रमाणेत्यर्थः । वटोर्वेति। प्रयोजनमित्यादित्रयमनुषज्यते । ननु तर्हिं शब्देनापि न तत्प्रतीतिरित्यलं तद्यापारान्तरगवेषणयेत्यत आह-तत्रे- त्यादि। तत्र पूर्वोक्ते प्रयोजने। शब्दस्य न तावन्न व्यापार इत्युक्तं द्रदयति- तथा हीत्यादिना। तत्सामीप्यादिति। तीरं गङ्गागतातिपवित्रत्वादिधमेवत्, गङ्गासामीप्यात्, मुनिजनादिवदित्यनुमानमित्यर्थः। अ्ररनैकान्तिकं गज्गातटादिगतशिरः- कपालादौ व्यभिचारि। सिंहेति। वटुः सिंहधर्मवान् सिंहशब्दवाच्यत्वात्, सम्प्रति- पन्नसिंहवदित्यत्र सिंहशब्दवाच्यत्वरूपो हेतुः स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । अनुमानान्तरमा- शंक्य निराचष्टे-अथेत्यादि। एवमिति। लक्षणयेत्यर्थः । इत्यनुमानमिति। तटः गज्गाशब्दवाच्यवृत्तिवर्मवान् लक्षणया गज्नाशब्दप्रयोगविषयत्वात्; वटः सिंहशब्दवा- च्यवृत्तिधर्मवान्, लक्षणया सिंहशब्दप्रयोगविषयत्वात् ; यो लक्षणया यत्पदप्रयोगविष- यः, स तत्पदवाच्यवृत्तिधर्मवान इत्यादिरत्र प्रयोगो बोध्यः। यद्वा-इत्यनुमानमिति। एवं व्याप्तिविशिष्टो हेतुरित्यर्थः। तस्यापीत्यादि। तस्मिन् यद्वयाप्तिग्रहणं तत्काले। मौलिकमिति। मूले अनुमानाङ्व्याप्तिग्रहणरूपे साधनतया भवमित्य्थः । प्रामा- णान्तरं प्रत्यक्षादि। न चास्तीति। प्रमाणान्तरमित्यनुषज्यते। सामान्यमुखव्याप्त्य- धीनानुमितिस्थले प्रकृतसाध्य हेत्वोः तत्सजातीययोर्वा प्रत्यक्षादिना व्याप्तिग्रहणं वाच्यम्। तच्च लक्षणास्थले व्यभिचारशङ्कया उत्पत्तुन्नार्हतीत्यर्थः । न चेति। इयं पावनत्वा-

१. गङ्गागतातिपवित्रत्वादेः तीरघोषादावभावाद्वाधश्च। २. मूलमेव मौलिकम्, विनयादित्वात्सार्थिकष्ठक्। व्याप्तिग्रहप्रयोजकं प्रत्यक्षा- दिप्रमाणं नास्तीत्यर्थः। व्यप्तिश्वात्र यद्वाच्यवाचकलाक्षणिकशब्दप्रयोगविषयो यो यः, स स तद्वृत्तिधर्मवान् इत्यभिमता। तत्र तीरादौ गङ्गादिवृत्तिधर्मस्यातिपवित्रत्वादेर- भावेन नेयं सामान्यमुख्यपि व्याप्तिः प्रामाणिकीति भावः । ३. 'उद्देश्य प्रतिनिर देश्ययोरैक्यमापादयत्सर्वनाम पर्यायेण तत्तल्लिङ्गभाग्भवति'

प्रथमोद्द्योत: ६१

लोचनम् योगात्, नियमाप्रतिपत्तेवक्तुरेत द्विवक्षितमित्यध्यवसायाभावप्रसङ्वाच्चेत्यस्ति तावदत्र शब्दस्यैव व्यापारः । व्यापारश्च नाभिधात्मा, समयाभावात्। न तात्पर्यात्मा, तस्या- न्वयप्रतीतावेव परिक्षयात्। न लक्षणात्मा, उक्तादेव हेतोः स्खलद्गतित्वाभावात्। तत्रा- पि हि स्खलद्गतित्वे पुनर्मुख्यार्थवाधा निमित्तं प्रयोजनमित्यनवस्था स्यात्। अत एवं यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तद्यसनमात्रम्। तस्मादभिधातात्पर्यलक्षणाव्यति- बालप्रिया दिप्रयोजनज्ञानं 'स्मृतिर्न चे'त्यन्वयः । न च स्मृतिप्रतिपन्नमेतदित्यर्थः। अत्र हेतुमाह- अननुभूते तदयोगादिति। ननु तत्स्मृतिः कथश्चित्सम्पाद्येत्यतो हेत्वन्तरमाह- नियमेत्यादि। नियामकस्य कस्यचिदनुपलंभादेतदेव प्रयोजनमत्र विवक्षितमित्यनि- श्चयप्रसंगाच्चेत्यर्थः । व्यञ्ञनव्यापारोपगमे तु सहकारिविशेषान्नियमः सेत्स्यतीति भावः। निगमयति-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। यत एवं नान्यगम्यं प्रयोजनं तत इत्यर्थः । अन्रेति। पावनत्वादौ प्रयोजन इत्यर्थः। अथ व्यज्ञनव्यापारस्य पारिशेष्या- त्सिद्धिं दर्शयितुमाह-व्यापारश्चेत्यादि। अत्रेत्यस्यानुषन्गः । समयाभावात् गङ्गा- दिशब्दस्य पावनत्वादौ सङ्केताभावात्। अन्वयप्रतीताविति। प्राथमिकवाच्यार्थान्व- यबोध इत्यर्थः। उक्तादेवेत्यादि। पूर्वोक्तो हेतुर्मुख्यार्थबाधादिः, तस्माद्यत् स्खलद्ग- तित्वं स्खलन्ती प्रतिहन्यमाना गतिरवबोधनव्यापारो यस्य शब्दस्य तस्य भावस्त- त्वम्। स्वार्थाद्भ्रंश इति यावत्। तस्याभावादित्यर्थः । गङ्गादिशब्दानां हि मुख्यार्थ- वाधादिवशात्तीरादाववगमयितव्ये स्वार्थात्स्नोतोविशेषादेर्यथा भ्रंशः, तथा प्रयोजने पावनत्वादाववगमयितव्ये स्वार्थात्तीरादेरभ्रशो नास्ति, यतस्तस्मादित्यर्थः । यद्वा- उक्तादेव हेतारिति। नियमाप्रतिपत्तेरित्यादिपूर्वोक्ताद्धेतोरित्यर्थः । हेत्वन्तरं चाह- स्खलद्गतित्वाभावादिति। अस्यार्थ: पूर्ववद्दोध्यः । अभ्युपगम्यापि दोषमाह - तत्रापीत्यादि। प्रयोजनं निमित्तीकृत्यापि लक्ष्यार्थात् स्खलद्गतित्वेऽग्गीक्रियमाणे पुनः पुनरपि लक्षणामूलपरिकल्पनया लक्षणानवस्था स्यादित्यर्थः। व्यापारश्च नाभिधात्मे- त्याद्येतदन्तग्रन्थस्य विवरणरूप :- "नाभिधा, समयाभावादि" त्यादिकाव्य प्रकाशग्रन्थ इति द्रष्टव्यम्। गङ्गादिशब्देन तीरादौ लक्षिते पुनः पावनत्वादिप्रयोजनमपि लक्ष्येत। अत एव तल्लक्षणायाः लक्षितलक्षणेति नामेति केचित्। तन्मतं निराकरोति-अत एवेत्यादि। अतएव अनवस्थादिदोषादेव। नाम कृतमिति। प्रयोजनविषयव्यापारस्येति शेषः। व्यसनमात्रं ध्वनिनिराकरणनिर्बन्धमात्रं तद्धेतुकमिति यावत्। वक्ष्यते च "तेनायं लक्षितलक्षणाया न विषयः" इति। तस्मादित्यादि। ध्वननेति । ध्वननादिरूपाः इत्यभियुक्तोक्त्या निर्देश्यस्य पावनत्वादिज्ञानस्य नपुंसकत्वेऽपि प्रतिनिर्देश्यस्मृत्य- पेक्षया 'इयमि'ति स्त्रीलिङ्गनिद्र्देशस्समीचीन एवेति विभाव्यम्। १. काव्यप्र., २. १५ २. 'मुख्यां वृत्ति परित्यज्य' (ध्वन्या., १. २०)

६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् रिक्तश्रतुर्थोऽसौ व्यापारो ध्वननद्योतनव्यञ्ञनप्रत्यायनावगमनादिसोदरव्यपदेशनिरूपि- तोऽ्भ्युपगन्तव्यः । यद्वक्ष्यति- 'मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ इति ॥ तेन समयापेक्षा वाच्यावगमनशक्तिरभिधाशक्तिः। तदन्यथानुपपत्तिसहायार्था-

सोदरा: पर्यायाश् ये व्यपदेशा: शब्दाः तैः निरूपितो निश्चित इत्यर्थः। ध्वननादि- बालप्रिया

व्यपदेशः प्रसिद्धः । व्यपदेशश्च व्यपदेश्यं विना न तिष्ठतीति तच्छ्रवणान्यथाऽनुपपत्ति- निरूपणीयोऽयमिति यावत्। अभ्युपगन्तव्यः अनिच्छद्भिरपीति शेषः । प्रयोजनांशे न लक्षणेत्यत्र मूलसम्मतिमाह-यद्वद्यतीति। एवं प्रयोजनविषयक ध्वननव्यापारं प्रसाध्य तमेवेतरव्यापारत्रयाद्भेदेन स्पष्टयितुं व्यापाराणां स्वरूप दर्शयति-तेनेत्यादि। समयापेक्षेति। तदर्थसक्केतग्रहणसहकारेण तदर्थबोधनसाम्थ्यं पदनिष्ठमभिधा नाम शक्तिरित्यर्थः। सामर्थ्यं नाम शक्त्यपरपर्यायं पदार्थान्तरमिति बोध्यम्। तदन्यथेति। तस्या अभिधायाः, अन्यथा आत्मानं विना अनुपपत्तिरसम्भवः प्रयोजनाभावादिना सहायो यस्याः सा। केचित्तु तस्य विशेष- रूपस्यान्वितार्थस्य अन्यथा तात्पर्याभावे या अनुपपत्तिः, तत्सहायेति व्याचक्षते। अर्थ- ति। संसृष्टार्थत्यर्थः । मुख्येति। मुख्यार्थवाधादित्रयं यत्सहकारि तदपेक्षत इति तथा। तच्छक्तीति। तत् पूर्वोक्त यत् शक्तित्रयमभिधादिकं तेन, उपजनितः यदर्थानां पदार्थवाक्यार्थलक्ष्यार्थानामवगमः बोधः, तस्मादेव मूलाजाता, तत्प्रति- भासेन अभिधेयाद्यर्थानां निरन्तरप्रतीत्या पवित्रितस्य संस्कारलक्षणातिशयवत्तया इति कारिकाव्य।ख्यानावसरे लोचन इति शेषः। १. व्वन्या., १. २०. २. वाक्यार्थबोधं प्रति तात्पर्यशक्ते: कारणतां व्यतिरेकेण द्रढयितुमाह-तदन्य- थेति। तदभावे ( कारणाभावे) तदभावः (कार्याभावः) इति हि व्यतिरेकस्वरूपम्। तथा च तस्याः तात्पर्यशक्तेः, अन्यथा प्रकारान्तरेण अर्थात्तात्पर्यशक्त्यभावे, अनुपप- त्तिः वाक्यार्थबोधाभावः, सहायः कारणत्वकल्पने मूलं यस्यास्सेत्यर्थः । ३. अर्थेति। अर्थपदेनात्रादग्धदहनन्यायेनान्वयरूपार्थ एव विवक्षित इति ध्येयम्। ४. अभिधादिशक्तित्रयप्रयोज्यार्थाव बोधस्य ध्वननव्यापारं प्रति सहकारितां 'जाता' न्तग्रन्थेन दर्शयित्वा, ध्वन्यमानार्थबोधः सहृदयस्यैव भवतीति सूचयितुं प्रतिपत्तविशे- षणमाह-तत्प्रतिभासपवित्रितेति। तस्य ध्वन्यमानार्थस्य यः प्रतिभासः काव्यादौ पुनः पुनरनुसन्धानं, तेन पवित्रितः तदाहितसंस्कारातिशयविशिष्टेत्यर्थः । सहृदय इति

प्रथमोद्द्योत: ६३

लोचनम् र्थद्योतनशक्तिर्ध्वननव्यापारः; स च प्राग्वृत्तं व्यापारत्रयं न्यक्कुर्वन्प्रधानभूतः काव्या- त्मेत्याशयेन निषेधप्रमुखतया च प्रयोजनविषयोऽपि निषेधविषय इत्युक्तम्। अभ्युपग- ममात्रेण चैतदुक्त्तम् ; न त्वत्र लक्षणा, अत्यन्ततिरस्कारान्यसंक्रमणयोरभावात्। न ह्य- र्थशक्तिमूलेऽस्या व्यापारः। सहकारिभेदाच्च शक्तिभेदः स्पष्ट एव, यथा तस्यैव शब्दस्य व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतस्य विवक्षावग्रतावनुमापकत्वव्यापारः । अ-

सम्पादितस्य प्रतिपत्तुर्या प्रतिभा तत्सहाया। अथद्योतनशक्तिः प्रयोजनादि- बालप्रिया

लक्षणस्यार्थस्य व्यञ्जने सामर्थ्यम्। इत्युक्तंभवतीति शेषः। अस्त्वेवंभूतोऽसौ ; कथमस्यैव काव्यात्मत्वमित्यत आह-स चेति। चकारोऽवधारणे। 'सच काव्यात्मे'ति सम्बन्धः। अत्र हेतु :- प्रधानभूत इति। तत्र हेतु :- प्राग्वृत्तमित्यादि। अभिधादित्रयमपेक्ष्य स्वयं प्रवृत्तोऽपि तदुपसर्जनीकुर्वन्नित्यर्थः । व्यज्ञयस्य काव्यात्मत्वाद्वयञ्जनस्यापि तत्त्वं बोध्यम्। नन्वेतावता 'भ्रम धार्मिके'त्यादौ भ्रमणनिषेधो लक्षणाविषयः, तदन्यप्रयोजन- विषयकश्च व्यजनाव्यापार इत्यायातम्। तथाच कथं वृत्तिकृता 'प्रतिषेधरूप' इति वदता व्यञ्ञनाव्यापारस्य निषेधविषयकत्वमुक्तमित्यत आह-इत्याशयेनेत्यादि। इत्याशयेन उक्ताभिप्रायेण 'प्रयोजनविषयोऽपि सः निषेधप्रमुखतया निषेधविषय इत्युक्तमि'ति सम्ब- न्धः। प्रयोजनं विषयो यस्य सः। प्रयोजनं चात्र स्वैरिण्याः सङ्केतस्थानपरित्राण- स्वच्छन्दविहरणादिकम्। निषेधप्रमुखतया निषेधप्रतीतिद्वारकत्वेन। इत्युक्तमिति। कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूप इत्यनेन प्रदर्शितमित्यर्थः । भ्रमणनिषेधोऽत्र लक्ष्य एव। प्रयोजनस्योक्तस्य निषेधप्रतीतिपूर्वकप्रतीतिविषयत्वान्निषेधरूपतया उक्तिरित्यर्थः । वस्तुतोऽत्र लक्षणा न प्रवर्तत इति वृत्तिग्रन्थानुगुण्येनाह-अम्युपगमेत्यादि । अभ्युपगंममात्रेण प्रौढिवादमात्रेण। इदं विपरीतलक्षणया निषेधबोधनम्। अत्र लक्षणाया अप्रवृत्तौ हेतुमाह-अत्यन्तेति। यत्र वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारोऽन्यसड्क्रमणं वा तत्र हि लक्षणा। न चात्र भ्रमणविधिरूपस्य वाच्यस्योभयं तस्मादित्यर्थः। नन्वत्रार्थ- शक्तिमूलो ध्वनिरेवास्तु ; तत्रापि किं न लक्षणेत्यतआह-न हीति। अर्थशक्तिमूल इति हेतुगर्भम्। ध्वनाविति शेषः। अस्या व्यापारः लक्षणायाः प्रवृत्तिः । किंचार्थ- शक्तिमूलध्वननव्यापारस्य वक्तृबोद्धव्यवैशिष्ट्यादिकं सहकारि, लक्षणायास्तु मुख्यार्थ- बाधादिकमतोऽप्यनयोर्भेद इत्याह-सहकारीति। उक्तमर्थ दृष्टान्तेन विशदयति-यथे- त्यादि। तस्यैव अर्थबोधनाय प्रयुक्तस्यैव। शब्दस्य गामानयेत्यादिशब्दस्य। स्मृत्यादीत्यादिपदेन पक्षधर्मताज्ञानपरिग्रहः। अनुमापकत्वव्यापारः अनुमाप- कत्वशक्तिः । अयं वक्ता एतद्विवक्षुः एतच्छब्दप्रयोगात् इत्यादि: प्रयोगोऽ्र बोष्यः । उत्तं चैतत्तृतीयोद्योते। अक्षादीति। अक्षं चक्षुरादीन्द्रियम्। आदिपदेन तत्सन्निकर्षादि- यावत्। तत्त्वञ्च व्यड्यार्थबोधप्रयोजकतावच्छेदकविलक्षणधर्मवत्त्वमिति भावः ।

६४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

क्षादिसहकृतस्य वा विकल्पकत्वव्यापारः। एवमभिहितान्वयवादिनामियदनपहवनीयम्। लोचनम् योऽप्यन्विताभिधोनवादी 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति हृदये ग्रहीत्वा शर- वदभिधाव्यापारमेव दोर्घदीर्घमिच्छति, तस्य यदि दीर्घो व्यापारस्तदेकोSसाविति कुतः ? भिन्नविषयत्वात्। अथानेकोऽसौ ? तद्विषयसहकारिभेदादसजातीय एव युक्तः । सजा- तीये च कारयें विरम्यव्यापारः शब्दकर्मबुद्धयादीनां पदार्थविद्धिर्निषिद्धः। असजातीये चास्मन्नय एव। बालप्रिया परिग्रहः। विकल्पकत्वव्यापारः सविकल्पकज्ञानजनकत्वशक्तिः । शब्दो हि श्रोत्रादि- सहकारेण स्वप्रत्यक्षं जनयति। अथ च ज्ञायमानः संज्ञाशब्दः संज्ञिनि चक्षुस्सन्निकर्षा- दिकाले स्वविशेषणकं संज्ञिप्रत्यक्षं जनयति इति मतविशेषः । इयदिति। अभिधादित्र- योत्तीर्णध्वनिव्यापारोऽस्तीत्येतावदित्यर्थः । अनपह्नवनीयमनिराकरणीयं, प्रत्युताभ्यु- पगन्तव्यमिति भावः । ये।ऽपीत्यादि। अपिशब्दस्तुशब्दार्थे। 'य इच्छति तस्ये'ति सम्तन्धः। गामानयेत्या- दिकस्य तत्तद्वाक्यस्य तत्तद्वाक्यार्थे प्रथमं सङ्गतिग्रहः, पश्चादावापोद्वापाभ्यामन्वितस्वार्थे गवादिपदानां सङ्तिग्रह इत्यादिरन्विताभिधानवादिमतप्रक्रियाऽन्यतोऽवधेया। यत्पर इति। योऽर्थः परः प्रधानप्रतिपाद्यः तात्पर्यविषयो यस्य सः शब्दार्थः शब्दाभिधेयः । शरवत् शरव्यापारतुल्यम्। इच्छतीति। यथोक्तम्-"सोऽयँमिपोरिव दीर्घदीर्घो व्यापार" इति। यथा धनुर्धरेण प्रेरितशशरो वेगार्येनैकेनैव व्यापारेण परस्य वर्मच्छेदनगात्रभेद- नादिका अनेकक्रियाः करोति, तथा सुकविना प्रयुक्त: शब्दोऽभिधाख्येनैकेनैव व्यापारेण पदार्थवाक्यार्थयोलंक्ष्यत्वेन व्यङ्गयत्वेनाभिमतयोश्व प्रतीतीर्जनयतीत्यर्थः । इत्थं तन्म- तमुपन्यस्य तेनापि ध्वननमङ्गीकारयितुं स दीर्घोऽभिधाव्यापारः किमेकः प्रतिविषय- मनेको वेति विकल्प्यादं प्रत्याचष्टे-तस्येत्यादि । अभिमत इति शेषः । 'व्यापारो दीर्घ- स्तस्याभिमतो यदीशति सम्बन्धः । तत् तर्हि। असौ एक इति कुतः? एको भवितं नार्हतीत्यर्थः। अत्र हेतुः-भिन्नेति। भिन्नाः विषयाः वाच्याद्र्थाः यस्य तत्त्वात्। विषय- भेदे सति तत्सम्बन्धिव्यापारभेदोऽप्यावश्यक इति भावः। द्वितीयमनूद्यावद्यति-अथेत्या- दि। अथेति यदीत्यर्थे। तत् तहि। विषयेति। विषयाः वाच्यलक्ष्यव्यंग्यत्वेनाभिमता- १. सर्व एव शब्दा नेत्रादीन्द्रियसहकारेण स्वप्रकारकार्थविशेष्यकप्रत्यक्षादिक जनयन्तीति सौगता मन्यन्ते। प्रमाणयन्ति चात्र- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादते। अनुविद्धभिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥ इति ॥ २. तौतातितमतानुयायिनामित्यर्थः । ३. प्राभाकार इत्यर्थः । ४. काव्यप्र., p, २१३. ( edn, Anandasrama Press, Poona)

प्रथ मोद् द्योत: ६' लोचनम् अथ योऽसौ चतुर्थकक्षानिविष्टोऽर्थः, स एव झटिति वाक्येनाभिधीयत इत्येवंविधं दीर्घदीर्घत्वं विवक्षितम्, तर्हि तन्र सक्केताकरणात्क्थं साक्षात्प्रतिपत्तिः । निमित्तेषु सक्केतः, नैमित्तिकस्त्वसावर्थस्संकेतानपेक्ष एवेति चेत्-पश्यत श्रोत्रियस्योक्तिकौशलम्। यो ह्यसौ पर्यन्तकक्षाभाग्यर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णः, तस्य पश्चात्तनाः पदार्थावगमाः बालप्रिया अर्थाः । सहकारिणः समयमुख्यार्थवाधादिवक्तृवैशिष्यादयः। तेषां भेदात्। अस- जातीयः भिन्नजातीयः। सजातीयत्वे दोषप्रदर्शनेनोक्तमेव साधयति-सजातीय इत्या- दि। अनेकोऽसावित्यस्य विपरिणामेनानुषङ्गः। अनेकेऽस्मिन् व्यापारे सजातीये अज्ञी- क्रियमाणे सतीत्यर्थः । स पुनर्न प्रवर्तत इति शेषः । अत्र हेतुमाह-कार्य इत्यादि। कार्ये कार्य प्रति। पदार्थविद्भिः नैयायिकादिभिः। नन्वसजातीयोऽस्त्वित्यत्राह- असजातीय इत्यादि। अनेकेऽस्मिन्नसजातीये अज्गीक्रियमाणे च सतीत्यर्थः । अस्मन्नय एवेति। व्यापारभेदसिद्धया व्वननव्यापारसिद्धेरिति भावः। यद्वा सजा- तीय इत्यादेरयमर्थ :- किंच व्यापारस्य यत्कार्यमनेकार्थज्ञानं तत्सजातीयमन्यद्वेति विकल्पं मनसि निधायाह-सजातीय इत्यादि। सजातीये कार्ये तत्प्रति। व्या- पार: अभिधादिः। निषिद्ध इति। अतो व्यापारान्तरस्वीकारे चास्मनय एवेति भावः। असजातीय इति। कार्ये इत्यनुषज्यते। अस्मन्नय एवेति। कार्यस्य विजाती- यत्वे तत्कारणभूतव्यापारवैजात्यस्यावश्यकत्वात् ध्वननव्यापारसिद्धिरिति भावः । अथ व्यापारस्य दीर्घत्वं नाम नैकत्वमेकजातीयत्वं वा; किन्तु प्रतिपिपादयिषिता- र्थप्रतिपादनझाटित्यविशेष एव। अतो व्यंग्यस्याभिधाविषयत्वमस्त्येवेत्याशक्कते- अथेत्यादि। अथ यदि। 'विवक्षितमथे'ति सम्बन्धः । चतुर्थेति। अन्त्येत्यर्थः । स एव सोऽपि। समाधत्ते-तहीत्यादि। तत्र अन्त्यकक्ष्यानिविष्टार्थें। साक्षादि- ति। अभिधयेत्यर्थः । कथमिति। भवतीति शेषः । न भवतीत्यर्थः । अथ पदा- णैव पृथगन्त्यवाक्यार्थविषयकस केतानपेक्षया तद्वाक्यार्थप्रतीतिरभिधाध्यापारेण भवती- त्याशक्कामुद्भाव्य व्युदस्यति-निमित्तेष्तित्यादि। निमित्तेषु पदार्थेषु। असावर्थः अन्त्यवाक्यार्थः । पश्यतेत्यादि परिहवासवचनम्। 'इत्युक्तिकौशलमि'ति सम्बब्धः। पर्यन्तकक्यायाः भागी भजनशीलः। पश्चात्तना: वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकालभा- १. 'भजो ण्विः' (पा.सू., ३.२.६२.)इति व्विप्रत्ययान्तः पर्यन्तकक्ष्याभाक्छन्दः। तथा च 'पर्यन्तकक्ष्याभागर्थः' इत्येव लोचनग्रन्थस्साधीयान्। 'भाग्यर्थ' इति पाठस्तु ण्विप्रत्ययान्तेन न समर्थयितुं शक्यः, कुत्वाप्राप्तेः। यदि तथैव पाठ इत्याग्रहः, तदा घवन्तादिना कथच्चित्समर्थनीयः । ९

६६ सटोकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्वमभिमतम्। अथोच्यते-पूर्व तत्र सद्ेतग्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्भवतीत्यमुया वस्तु- स्थित्या निमित्तत्वं पदार्थानाम्, तर्हि तदनुसरणोपयोगि न किश्िदप्युक्तं स्यात्। न चापि प्राक्पदार्थेषु सक्केतग्रहणं वृत्तम्, अन्वितानामेव सर्वदा प्रयोगात्। आवापोद्वापा- भ्यां तथाभाव इति चेत्-सक्केतः पदार्थमात्र एवेत्यभ्युपगमे पाश्चात्यैव विशेषप्रतीतिः । अथोच्यते-दृष्टैव झटिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः किमत्र कुर्म इति। तदिदं वयमपि न नाङ्ीकुर्मः । यद्वक्ष्याम :- तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाक्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वावभासिन्यां झटित्येवावभासते ॥ इति॥ किं तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र सम्भाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीयतद्विक बालप्रिया विनः। पदार्थवगमाः पदार्थप्रतीतयः । प्रपौत्रं प्रतीत्यादि। प्रपौत्रं निमित्तमपे- क्ष्यात्मनो नैमित्तिकत्वमभिमतं स्यादित्यर्थः । अथ पदार्थप्रतीते: पश्चात्तनत्वेऽपि तद्विषयकसङ्केतग्रहणस्य पूर्व जातत्वात्तद्द्वारकः पदार्थानां निमित्तत्वव्यपदेशो न विरुध्यते। उपलभ्यते हि गृहीतसक्केतस्य प्रतिपत्तु- 'गङ्गायां घोष' इत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमेव झटिति शैत्यपावनत्वादिरूपपार्यन्तिकार्थ- प्रतीतिरित्याशङ्कामुद्भाव्य परिहरति-अथोच्यत इत्यादिना। तदनुसरगोति। तस्या: पार्यन्तिकार्थप्रतीतेः अनुसररो स्वमतेन निर्वहणे यदुपयोगि। यद्वा-तद- नुसररो पदार्थानां पार्यन्तिकार्थप्रतीतिनिमित्तत्वानुसरणे। यदुपयोगि निमित्तम्। किंचिदपि उक्तं न स्यात् उक्तं न भवति। गरृहीतसक्केतस्याभिधया सक्केतितपदार्था- वगमो भवेत्। पार्यन्तिकार्थस्यासक्केतितस्य कथमवगमो भवेदिति भावः । कि्व पूर्व पदार्थेषु सङ्केतग्रहणमपि न घटत इत्याह-न चापीति। अन्वितानामेव अन्वि- तार्थबोधकानामेव। वाक्यत्वमापन्ञानासेवेति यावत्। शङ्कते-आवापेत्यादि। तथाभावः पृथक् पृथक् पदार्थेषु सक्केतग्रहणस्य भवनम्। परिहरति-सङ्केत इत्यादि। विशेषप्रतीतिः पाश्चात्यैवेति। वाक्यार्थप्रतीतिः पश्चात्तन्येव भवति, न पूर्वकालभवेत्यर्थः । तथा च भवत्सिद्धान्तो विरुध्येतेति भावः । अथेत्यादि। तात्पर्यप्रतिपत्तिः पार्यन्तिकार्थप्रतीतिः। किमत्र कुर्म इति। पदा- र्थेषु सक्केतग्रहणस्य निमित्तता भवतु मा वेति भावः। यद्येवं तर्हि सिद्धं नः समीहितमि- त्याह-तदित्यादि। विशेषमाह-किनत्वित्यादि। तत्रेति। पार्यन्तिकार्थरूपव्यंग्या- र्थप्रतीतावित्यर्थः । सम्भाव्यमानोऽपि प्रमाणेन ज्ञायमानोऽपि। क्रमः पदार्थप्रतीतेः पौर्वापर्यम्। 'संवेदत' इति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-सजातीयेत्यादि। सजाती- या: वाक्यार्थप्रतीत्यङ्वत्वेन सजातीयाः ये तद्विकल्पाः पदार्थविषयकप्रत्ययाः। तेषां

प्रथमोद्द्योत: ६७

लोचनम् ल्पपरम्परानुदयादभ्यस्तविषयव्याप्तिसमयस्मृतिक्रमवन्न संवेदत इति। निमित्तनैमि- त्तिकभावश्चावश्याश्रयणीयः, अन्यथा गौणलाक्षणिकयोर्मुख्याद्भेदः "श्रुतिलिङ्गादिप्रमा- णषट्कस्य पारदौर्बल्यम्' इत्यादिप्रक्रियाविघातः, निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः समर्थित- त्वात्। निमित्ततावैचित्र्ये चाभ्युपगते किमपरमस्मास्वसूयया। येऽप्यविभक्तं स्फोटं वाक्यं तदर्थ चाहुः, तैरप्यविद्यापदपतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया। तदुत्तीर्ण- त्वे तु सर्वं परमेश्वराद्वयं ब्रह्मेत्यस्मच्छात्रकारेण न न विदितं तत्वालोकग्रन्थं विरच- यतेत्यास्ताम् । बालप्रिया परम्पराया अनुदयादतुल्लेखादित्यर्थः । क्रमो हि हेतुहेतुमद्भावेनावस्थितयोर्धर्मः, तस्य ज्ञाने तयोर्ज्ञानमपेक्षितमिति भावः । अनुदये हेतुमाह-सातिशयेति। सातिशयं यदनुशीलनं पर्यालोचनं तस्याभ्यासात् पौनःपुन्यादित्यर्थः। क्रमस्य सत्त्वेप्यप्रति- पत्तौ दृष्टान्तमाह-अभ्यस्तेति। अभ्यस्तः भूयो भूयः पर्यालोचितो विषयो ययोस्ते। यद्वा-अभ्यस्ते विषये धूमादिहेतौ गवाद्यर्थेच ये व्याप्तिसमययोः वहयादिसाध्यव्याप्ति- गवादिपदसक्केतयोः स्मृती, तयोरनुमितिशाब्दबोधयोर्यः क्रमस्तद्वदित्यर्थः। इतीत्यादि। इतीति हेतौ। अतो हेतोरित्यर्थः । कमस्य निमित्तनैमित्तिकभावोपजीव्यत्वात्तस्य च साधितत्वादिति यावत्। निमित्तनैमित्तिकभावाश्रयणस्यावश्यकत्वं विपक्षे बाधकमुखे- नाह-अन्यथेत्यादि। 'अन्यथा इत्यादि प्रक्रियाविघात' इति सम्बन्धः । गौगोति। गौणलाक्षणिकार्थप्रतीतौ हि मुख्यार्थबाधानिमित्तं, ततश्च मुख्यार्थो मौलिकं निमित्तमि- त्यापतति। तदन्तरेण बाधाया मुख्यामुख्यनियमस्य चासिद्धेरित्यर्थः । लौकिकीं प्रक्रि- यामुक्त्वा वैदिकीमाह-श्रुतीत्यादि।श्रुत्यादिपदार्थास्तदुदाहरणानि चापोदेवीयादौ काव्य- प्रदीपादौ च ग्रन्थे प्रपश्चितानि। निमित्तनैमित्तिकभावानाश्रयणे कथमुक्तप्रक्रियाविघात इत्यत आह-निमित्ततेति। निमित्ततायाः वैचित्रयेण भेदेन। अस्याः प्रकि यायाः। समथितत्वादिति। एतन्निमित्ततावैचित्र्यञ्च अभिधाया दीर्घदीर्घत्वांगीकारे नोपपद्यत इति भावः। ननु तर्हि निमित्तनैमित्तिकभावोऽस्तु विचित्रो, येनायं प्रक्रिया- विघातो न स्यादित्यत्राह-निमित्ततेति। निमित्ततावैचित्र्यांगीकारे व्यापारभेदस्या- प्यङ्गीकर्तव्यतया किमस्मदुक्तावमर्ष इत्यर्थः । येऽपीति। स्फोटवादिनो वैयाकरणादय इत्यर्थः। अविद्येति। अविद्यापद व्यवहारमार्गः । अस्मच्छास्त्रकारण आन- न्दवर्धनाचार्येण। न न विदितं विदितमेव। अन्न हेतु :- तत्वालोकग्रन्थं विरचयतेति।

१. 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' (जै. सू., ३. ३. १४.) इत्यत्र शाबरभाष्यादौ विषयोऽयं द्रष्टव्यः ।

६४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् क्षादिसहकृतस्य वा विकल्पकत्वव्यपारः। एवमभिहितान्वयवादिनामियदनपहवनीयम्। योऽप्यन्विताभिधानवादी 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति हृदये ग्रहीत्वा शर- वदभिधाव्यापारमेव दोर्घदीर्घमिच्छति, तस्य यदि दीर्घो व्यापारस्तदेकोSसाविति कुतः ? भिन्नविषयत्वात्। अथानेकोऽसौ ? तद्विषयसहकारिभेदादसजातीय एव युक्तः । सजा- तीये च कार्यें विरम्यव्यापारः शब्दकर्मवुद्धयादीनां पदार्थविद्धिर्निषिद्धः। असजातीये चास्मन्नय एव। बालप्रिया परिग्रहः। विकल्पकत्वव्यापारः सविकल्पकज्ञानजनकत्वशक्तिः। शब्दो हि श्रोत्रादि- सहकारेण स्वप्रत्यक्षं जनयति। अथ च ज्ञायमानः संज्ञाशब्दः संज्ञिनि चक्षुस्सन्निकर्षा- दिकाले स्वविशेषणकं संज्ञिप्रत्यक्षं जनयति इति मतविशेषः । इयदिति। अभिधादित्र- योत्तीर्णध्वनिव्यापारोऽस्तीत्येतावदित्यर्थः । अनपह्नवनीयमनिराकरणीयं, प्रत्युताभ्यु- पगन्तव्यमिति भावः । ये।ऽपीत्यादि। अपिशब्दस्तुशब्दार्थे। 'य इच्छति तस्ये'ति सम्बन्धः। गामानयेत्या- दिकस्य तत्तद्वाक्यस्य तत्तद्वाक्यार्थे प्रथमं सङ्गतिग्रहः, पश्चादावापोद्वापाभ्यामन्वितस्वार्थे गवादिपदानां सङ्गतिग्रह इत्यादिरन्विताभिधानवादिमतप्रक्रियाऽन्यतोऽवधेया। यत्पर इति। योऽर्थः परः प्रधानप्रतिपाद्यः तात्पर्यविषयो यस्य सः शब्दार्थः शब्दाभिधेयः । शरवत् शरव्यापारतुल्यम्।इच्छतीति। यथोक्तम्-"सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घो व्यापार" इति। यथा धनुर्धरेण प्रेरितशशरो वेगार्येनैकेनैव व्यापारेण परस्य वर्मच्छेदनगात्रभेद- नादिका अनेकक्रियाः करोति, तथा सुकविना प्रयुक्त: शब्दोऽभिधाख्येनैकेनैव व्यापारेण पदार्थवाक्यार्थयोलेक्ष्यत्वेन व्यङ्गयत्वेनाभिमतयोश्व प्रतीतीर्जनयतीत्यर्थः। इत्थं तन्म- तमुपन्यस्य तेनापि ध्वननमङ्गीकारयितुं स दीर्घोऽभिधाव्यापारः किमेकः प्रतिविषय- मनेको वेति विकल्प्यादं प्रत्याचष्टे-तस्येत्यादि। अभिमत इति शेषः । 'व्यापारो दीर्घ- स्तस्याभिमतो यदी'ति सम्बन्धः । तत् तहि। असौ एक इति कुतः? एको भवितुं नार्हतीत्यर्थः। अत्र हेतुः-भिन्नेति। भिन्नाः विषयाः वाच्यादर्थाः यस्य तत्त्वात्। विषय- भेदे सति तत्सम्बन्धिव्यापारभेदोऽप्यावश्यक इति भावः। द्वितीयमनूद्यावद्यति-अथेत्या- दि। अथेति यदीत्यर्थे। तत् तर्हि। विषयेति। विषयाः वाच्यलक्ष्यव्यंग्यत्वेनाभिमता- १. सर्व एव शब्दा नेत्रादीन्द्रियसहकारेण स्वप्रकारकार्थविशेष्यकप्रत्यक्षादिकं जनयन्तीति सौगता मन्यन्ते। प्रमाणयन्ति चात्र- न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते। अनुविद्धमिव ज्ञानं स्वं शब्देन भासते ॥ इति ॥ २. तौतातितमतानुयायिनामित्यर्थः । ३. प्राभाकार इत्यर्थः । ४. काव्यप्र., p, २१३. ( edn, Anandasrama Press, Poona)

प्रथमोद्द्योत: ६'५

लोचनम् अथ योऽसौ चतुर्थकक्षानिविष्टोऽर्थः, स एव झटिति वाक्येनाभिधीयत इत्येवंविधं दीर्घदीर्घत्वं विवक्षितम्, तर्हि तत्र सक्केताकरणात्कथं साक्षात्प्रतिपत्तिः। निमित्तेषु सक्केतः, नैमित्तिकस्त्वसावर्थस्संकेतानपेक्ष एवेति चेत्-पश्यत श्रोत्रियस्योक्तिकौशलम्। यो ह्यसौ पर्यन्तकक्षाभाग्यर्थः प्रथमं प्रतीतिपथमवतीर्णः, तस्य पश्चात्तनाः पदार्थावगमाः बालप्रिया अर्थाः। सहकारिणः समयमुख्यार्थबाधादिवक्तृवैशिष्यादयः। तेषां भेदात्। अस- जातीयः भिन्नजातीयः। सजातीयत्वे दोष प्रदर्शनेनोक्तमेव साधयति-सजातीय इत्या- दि। अनेकोऽसावित्यस्य विपरिणामेनानुषङ्गः । अनेकेऽस्मिन् व्यापारे सजातीये अज्ञी- क्रियमाणे सतीत्यर्थः । स पुनर्न प्रवर्तत इति शेषः । अत्र हेतुमाह-कार्य इत्यादि। कार्ये कार्य प्रति। पदार्थविद्धिः नैयायिकादिभिः। नन्वसजातीयोऽस्त्वित्यत्राह- असजातीय इत्यादि। अनेकेऽस्मिन्नसजातीये अङ्गीक्रियमाणे च सतीत्यर्थः । अस्मन्नय एवेति। व्यापारभेदसिद्धया ध्वननव्यापारसिद्धेरिति भावः। यद्वा सजा- तीय इत्यादेरयमर्थ :- किंच व्यापारस्य यत्कार्यमनेकार्थज्ञानं तत्सजातीयमन्यद्वेति विकल्पं मनसि निधायाह-सजातीय इत्यादि। सजातीये कार्ये तत्प्रति। व्या- पार: अभिधादिः। निषिद्ध इति। अतो व्यापारान्तरस्वीकारे चास्मनय एवेति भावः। - असजातीय इति। कार्ये इत्यनुषज्यते। अस्मन्नय एवेति। कार्यस्य विजाती- यत्वे तत्कारणभूतव्यापारवैजात्यस्यावश्यकत्वात् ध्वननव्यापारसिद्धिरिति भावः । अथ व्यापारस्य दीर्घत्वं नाम नैकत्वमेकजातीयत्वं वा; किन्तु प्रतिपिपादयिषिता- र्थप्रतिपादनझाटित्यविशेष एव। अतो व्यंग्यस्याभिधाविषयत्वमस्त्येवेत्याशङ्कते- अथेत्यादि। अथ यदि। 'विवक्षितमथे'ति सम्बन्धः । चतुर्थेति। अन्त्येत्यर्थः । स एव सोऽपि। समाधत्ते-तर्हीत्यादि। तत्र अन्त्यकक्ष्यानिविष्टार्थें। साक्षादि- ति। अभिधयेत्यर्थः । कथमिति। भवतीति शेषः । न भवतीत्यर्थः । अथ पदा-

णैव पृथगन्त्यवाक्यार्थविषयकसक्वेतानपेक्षया तद्वाक्यार्थप्रतीतिरभिधाव्यापारेण भवती- त्याशक्कामुद्धाव्य व्युदस्यति-निमित्तेष्तित्यादि। निमित्तेषु पदार्थेषु। असावर्थः अन्त्यवाक्यार्थः । पश्यतेत्यादि परिहासवचनम्। 'इत्युक्तिकौशलमि'ति सम्बन्धः । पर्यन्तकच्यायाः भागी भजनशीलः । पश्चात्तनाः वाक्यार्थप्रतीत्युत्तरकालभा-

१. 'भजो ण्विः' (पा.सू.,३.२.६२.)इति ण्विप्रत्ययान्तः पर्यन्तकक्ष्याभाक्छब्दः। तथा च 'पर्यन्तकक्ष्याभागर्थः' इत्येव लोचनग्रन्थस्साधीयान्। 'भाग्यर्थ' इति पाठस्तु ण्विप्रत्ययान्तेन न समर्थयितुं शक्यः, कुत्वाप्राप्तेः। यदि तथैव पाठ इत्याग्रहः, तदा घवन्तादिना कथश्चित्समर्थनीयः । ९

६६ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् निमित्तभावं गच्छन्तीति नूनं मीमांसकस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्वमभिमतम्। अथोच्यते-पूर्व तत्र सक्केतग्रहणसंस्कृतस्य तथा प्रतिपत्तिर्भवतीत्यमुया वस्तु- स्थित्या निमित्तत्वं पदार्थानाम्, तर्हि तदनुसरणोपयोगि न किव्िदप्युक्तं स्यात्। न चापि प्राक्पदार्थेषु सङ्केतग्रहणं वृत्तम्, अन्वितानामेव सर्वदा प्रयोगात्। आवापोद्वापा- भ्यां तथाभाव इति चेत्-सक्केतः पदार्थमात्र एवेत्यभ्युपगमे पाश्चात्यैव विशेषप्रतीतिः । अथोच्यते-दृष्टैव झटिति तात्पर्यप्रतिपत्तिः किमत्र कुर्म इति। तदिदं वयमपि न नाङ्गीकुर्मः । यद्वक्ष्यामः- तद्वत्सचेतसां सोरऽर्थो वाक्यार्थविमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वावभासिन्यां झटित्येवावभासते ॥ इति॥ किं तु सातिशयानुशीलनाभ्यासात्तत्र सम्भाव्यमानोऽपि क्रमः सजातीयतद्विक बालप्रिया विनः। पदार्थावगमाः पदार्थप्रतीतयः। प्रपौत्रं प्रतीत्यादि। प्रपौत्रं निमित्तमपे- क्ष्यात्मनो नैमित्तिकत्वमभिमतं स्यादित्यर्थः । अथ पदार्थप्रतीतेः पश्चात्तनत्वेऽपि तद्विषयकसङ्केतग्रहणस्य पूर्व जातत्वात्तद्द्वारकः पदार्थानां निमित्तत्वव्यपदेशो न विरुध्यते। उपलभ्यते हि गृहीतसङ्केतस्य प्रतिपत्तु- 'गङ्गायां घोष' इत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरमेव झटिति शैत्यपावनत्वादिरूपपार्यन्तिकार्थ- प्रतीतिरित्याशक्कामुद्भाव्य परिहरति-अथोच्यत इत्यादिना। तदनुसररोति। तस्या: पार्यन्तिकार्थप्रतीतेः अनुसररो स्वमतेन निर्वहणे यदुपयोगि। यद्वा-तद- नुसररो पदार्थानां पार्यन्तिकार्थप्रतीतिनिमित्तत्वानुसरणे। यदुपयोगि निमित्तम्। किंचिदपि उक्तं न स्यात् उक्त न भवति। गृहीतसक्केतस्याभिधया सक्केतितपदार्था- वगमो भवेत्। पार्यन्तिकार्थस्यासक्केतितस्य कथमवगमो भवेदिति भावः। किश्व पूर्व पदार्थेषु सङ्केतग्रहणमपि न घटत इत्याह-न चापीति। अन्वितानामेव अन्वि- तार्थबोधकानामेव। वाक्यत्वमापन्नानासेवेति यावत्। शङ्कते-आवापेत्यादि। तथाभावः पृथक् पृथक् पदार्थेषु सक्केतग्रहणस्य भवनम्। परिहरति-सङ्केत इत्यादि। विशेषप्रतीतिः पाश्चात्यैवेति। वाक्यार्थप्रतीतिः पश्चात्तन्येव भवति, न पूर्वकालभवेत्यर्थः । तथा च भवत्सिद्धान्तो विरुध्येतेति भावः । अथेत्यादि। तात्पर्यप्रतिपत्तिः पार्यन्तिकार्थप्रतीतिः। किमत्र कुर्म इति। पदा- र्थेषु सक्केतग्रहणस्य निमित्तता भवतु मा वेति भावः। यद्येवं तर्हि सिद्धं नः समीहितमि- त्याह-तदित्यादि। विशेषमाह-किन्त्वित्यादि। तत्रेति। पार्यन्तिकार्थरूपव्यंग्या- र्थप्रतीतावित्यर्थः । सम्भाव्यमानोऽपि प्रमाणेन ज्ञायमानोऽपि। क्रमः पदार्थप्रतीतेः पौर्वापर्यम्। 'संवेदत' इति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-सजातीयेत्यादि। सजाती- या: वाक्यार्थप्रतीत्यङ्गत्वेन सजातीयाः ये तद्विकल्पाः पदार्थविषयकप्रत्ययाः। तेषां

प्रथमोद्द्योत: ६७

लोचनम् ल्पपरम्परानुदयादभ्यस्तविषयव्याप्तिसमयस्मृतिक्रमवन्न संवेदत इति। निमित्तनैमि- त्तिकभावश्चावश्याश्रयणीयः, अन्यथा गौणलाक्षणिकयोर्मुख्याद्भेदः "श्रुतिलिङ्गादिप्रमा- णषट्कस्य पारदौर्बल्यम्' इत्यादिप्रक्रियाविघातः, निमित्ततावैचित्र्येणैवास्याः समर्थित- त्वात्। निमित्ततावैचित्र्ये चाभ्युपगते किमपरमस्मास्वसूयया। येऽप्यविभक्तं स्फोटं वाक्यं तदर्थ चाहुः, तैरप्यविद्यापदपतितैः सर्वेयमनुसरणीया प्रक्रिया। तदुत्तीर्ण- त्वे तु सर्वं परमेश्वराद्वयं व्रह्मेत्यस्मच्छात्रकारेण न न विदितं तत्वालोक्रन्थं विरच- यतेत्यास्ताम् । बालप्रिया परम्पराया अनुदयादनुल्लेखादित्यर्थः । क्रमो हि हेतुहेतुमद्भावेनावस्थितयोर्धर्मः, तस्य ज्ञाने तयोर्ज्ञानमपेक्षितमिति भावः । अनुदये हेतुमाह-सातिशयेति। सातिशयं यदनुशीलनं पर्यालोचनं तस्याभ्यासात् पौनःपुन्यादित्यर्थः। क्रमस्य सत्त्वेऽप्यप्रति- पत्तौ दृष्टान्तमाह-अभ्यस्तेति। अस्यस्तः भूयो भूयः पर्यालोचितो विषयो ययोस्ते। यद्वा-अभ्यस्ते विषये धूमादिहेतौ गवाद्यर्थेच ये व्याप्तिसमययोः वहयादिसाध्यव्याप्ति- गवादिपदसक्केतयोः स्मृती, तयोरनुमितिशाब्दबोधयोर्यः क्रमस्तद्वदित्यर्थः। इतीत्यादि। इतीति हेतौ। अतो हेतोरित्यर्थः । कमस्य निमित्तनैमित्तिकभावोपजीव्यत्वात्तस्य च साधितत्वादिति यावत्। निमित्तनैमित्तिकभावाश्रयणस्यावश्यकत्वं विपक्षे बाधकमुखे- नाह-अन्यथेत्यादि। 'अन्यथा इत्यादि प्रक्रियाविघात' इति सम्बन्धः। गौगोति। गौणलाक्षणिकार्थप्रतीतौ हि मुख्यार्थबाधानिमितं, ततश्च मुख्यार्थो मौलिकं निमित्तमि- त्यापतति। तदन्तरेण बाधाया मुख्यामुख्यनियमस्य चासिद्धेरित्यर्थः । लौकिकीं प्रक्रि- यामुक्त्वा वैदिकीमाह-श्रुतीत्यादि।श्रुत्यादिपदार्थास्तदुदाहरणानि चापोदेवीयादौ काव्य- प्रदीपादौ च ग्रन्थे प्रपश्चितानि। निमित्तनैमित्तिकभावानाश्रयणे कथमुक्तप्रक्रियाविघात इत्यत आह-निमित्ततेति। निमित्ततायाः वैचित्रयेण भेदेन। अस्या: प्रकरि- यायाः। समर्थितत्वादिति। एतन्निमित्ततावैचित्र्यञ्व अभिधाया दीर्घदीर्घत्वांगीकारे नोपपद्यत इति भावः। ननु तर्हि निमित्तनैमित्तिकभावोऽस्तु विचित्रो, येनायं प्रक्रिया- विघातो न स्यादित्यत्राह-निमित्ततेति। निमित्ततावैचित्र्यांगीकारे व्यापारभेदस्या- प्यङ्गीकर्तव्यतया किमस्मदुक्तावमर्ष इत्यर्थः । येऽपीति। स्फोटवादिनो वैयाकरणादय इत्यर्थः। अविद्येति। अविद्यापद व्यवहारमार्गः । अस्मच्छास्त्रकारण आन- न्दवर्धनाचार्येण। न न विदितं विदितमेव। अन्र हेतु :- तत्वालोकग्रन्थं विरचयतेति।

१. 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' (जै.सू., ३.३. १४.) इत्यत्र शावरभाष्यादौ विषयोडयं द्रष्टव्यः ।

६८ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् यत्तु भट्टनायकेनोक्तम्-इह दप्तसिंहादिपदप्रयोगे च धार्मिकपदप्रयोगे च भया- नकरसावेशकृतैव निषेधावगतिः तदीयभीरुवीरत्वप्रकृतिनियमावगममन्तरेणैकान्ततो निषेधावगत्यभावादिति तन्न केवलार्थसामर्थ्यनिषेधावगतेर्निमित्तमिति। तत्रोच्यते- केनोक्तमेतत् 'वक्तृ प्रतिपत्तृविशेषावगमविरहेण शब्दगतध्वननव्यापारविरहेण च निषे- धावगतिः' इति। अतिपत्तुप्रतिभासहकारित्वं ह्यस्माभिर्द्योतनस्य प्राणत्वेनोक्तम्। भया· नकरसावेशश्च न निवार्यते, तस्य भयमात्रोत्पत्त्यभ्युपगमात्। प्रतिपत्तुश्र रसावेशो रसाभिव्यक्त्यैव। रसश्च व्यङ्ञय एव, तस्य च शब्दवाच्यत्वं तेनापि नोपगतमिति बालप्रिया यच्वित्यादि। उत्तिप्रकारमाह-इहेत्यादि। इह 'भ्रमे'त्यादौ। भयानकरसा- वेशकृतैव निषेधावगतिरिति सन्वन्धः । कुत इत्यत आह-द्वप्तेत्यादि। निमित्तरू- पाथें सप्तम्यौ। श्वमारणनिमित्तत्रमणविधिसिद्धं धार्मिकभीरुत्वं विना निषेधार्थो न सिध्यतीति धार्मिकेत्याद्युक्त्तम्। तावन्मात्रेणापि गृहभ्रमणविविरेवानुगरहीतो भवति, न प्रकृतनिषेध इत्यतो दवप्तसिंहादीति च। एवकारो भयानकरसावेशस्य निषेधा- वगतिजनने प्राधान्यं दर्शयति। ध्वननव्यापारेणैवास्तु निषेधावगतिः, किमित्येवं कल्प्यत इत्यत्राह-तदीयेत्यादि। तदीययोः धार्मिकसिंहसम्बन्धिनोः । भीरू- त्ववीरत्वरूपयोः प्रकृत्यो: स्वभावयोः नियमस्याविनाभावस्यावगमं ज्ञानम्। अन्त- रेण विना। एकान्ततः कारणान्तरेण तन्नियमात्। ध्वननव्यापारमात्रेणेति यावत्। निषेधेति। भ्रमणनिषेधेत्यर्थः । फलितमाह-इतीत्यादि। इति तदिति। इत्यु- क्ताद्धेतोरित्यर्थः। अर्थसामर्थ्यस्यापि सहकारितया हेतुत्वानपायं केवलपदेन दर्शयति। 'इति यत्तु उक्तमि'ति सम्बन्धः । 'तन्न केवले'त्यादिकं श्रुत्वा तदसहमानो ध्वनिवाद्याह- केनेत्यादि। 'इत्येतत्केनोक्तमि'ति सम्बन्धः। यद्वा-एतदिति वक्तृप्रतीत्यादिसमास- घटकम्। एतस्य वाक्यस्य सम्बन्धिनौ एतौ वा यौ वक्तृप्रतिपत्तविशेषौ सङ्केतस्थान- परिरक्षणोत्सुककामिनीभीरुधार्मिकौ, तयोरवगमस्य विरहेण अभावेन। विशेषपदेन वक्तृगतस्वैरिणीत्वादिकं प्रतिपत्तृगतप्रतिभादिकं च विवक्षितम्। ननु त्वयैवोक्तमित्या- त्राह-प्रतिपत्रिति। तदुक्तं कश्विदंशमनुजानन विरुद्धमंशं निराकरोति-भया- नकेत्यादि। न निवार्यत इति। तस्यास्तित्वमात्रं न निषेधावगतिं प्रति हेतुत्व- मिति भावः । कर्थं बोद्धव्ये धार्मिके भयानकरसावेश इत्यत आह-तस्येत्यादि। तस्य भयानकरसावेशस्य। भयमात्रोत्पत्येति। प्रकृत्यादित्वात्तृतीया। तद्रू- पस्य तस्येत्यर्थः। मात्रपदेन रसत्वं व्युदस्यते। अस्युपगमात् बोद्धव्ये स्वीका- रात्। तथैव किं सहृदयस्य नेत्याह-प्रतिपत्तुरित्यादि। प्रतिपत्तुः सहृदयस्य तु रसोऽभिव्यज्यते, नोत्पद्यते। तदभिव्यकत्या तदावेशश्र भवतीत्यर्थः । बोद्धव्यस्य भयमिव, सहृदयस्य रसोऽप्युत्पद्यतां किं तदभिव्यक्तिकल्पनयेत्यत आह-रसश्चे-

प्रथमोद्द्योत: ६९

लोचनम् व्यङ्कयत्वमेव। प्रतिपत्तुरपि रसावेशो न नियतः, न ह्वसौ नियमेन भीरुधार्मिकसब्रह्म- चारी सहृदयः । अथ तद्विशेषोऽपि सहकारी कल्प्यते, तर्हि वक्तृ प्रतिपत्तृप्रतिभाप्राणितो ध्वननव्या- पारः किंन सह्यते। किं च वस्तुध्वनिं दूषयता रसध्वनिस्तदनुग्राहकः समर्थ्यत इति सुष्ठतरां ध्वनिध्वंसोऽयम्। यदाह-'क्रोधोऽपि देवस्य वरेण तुल्यः' इति। अथ रसस्यैवेयता प्राधान्यमुक्तम् ; तत्को न सहते। अथ वस्तुमात्रध्वनेरेतदुदाहरणं न युक्तमित्युच्यते, तथापि काव्योदाहरणत्वाद्द्वावप्यत्र ध्वनी स्तः, को दोषः । यदि तु रसानुवेधेन विना न तुष्यति, तत् भयानकरसानुवेधो नात्र सहृदयहृद- यदर्पणमध्यास्ते; अपि तु उक्तनीत्या सम्भोगाभिलाषविभावसक्केतस्थानोचितविशिष्टका- बालप्रिया त्यादि। फलितमाह-इतीति। यद्यस्ति प्रतिपत्तू रसाभिव्यक्तिः, तर्हि तयैवास्तु निषेधावगतिरित्यत्राह-प्रतिपत्तुरपीत्यादि। प्रतिपत्तुरपि सहृदयस्यापि। नियतः अविनाभूतः । उक्तमुपपादयति-न हीत्यादि । सब्रह्मचारी सदशः। कस्यचिद्यानकरसास्वादसम्भवेऽपि वीरादिप्रकृतेः प्रतिपत्तुस्तदसम्भवात्, भयानक- रसाभिव्यक्त्या निषेधप्रतीतिन भवतीति भावः । शङ्कते-अथेति। तद्विशेषोऽपि प्रतिपत्तविशेषोऽपि। विशेषो भीरुख- भावत्वम्। सहकारीति। भयानकरसाभिव्यक्ताविति शेषः । परिहरति-तर्ही- त्यादि। उक्तनयेनापसिद्धान्तापातादपि रसावेशकृता निषेधावगतिरिति वक्तुं न शक्यमित्युपहासमुखेनाह-किञ्चेत्यादि। दूषयतेति। भयानकविभावादीनभिद- धत्या तद्रसावेशशक्तिसहकारिण्या अभिधया अर्थादमिहित एवायं निषेध इत्यभिप्रायेण दूषयतेत्यर्थः । क्रोधोऽपीत्यादि। तदिहायातमिति शेषः । क्रोधो हि शापेन तुल्यः। अत्र तु वरेणेति भावः। शङ्कते-अथेति। रसस्य प्राधान्यमेव दर्शितं न तु वस्तु- ध्वनेर्दूषणमित्यर्थः । परिहरति-तदिति। तत् तहिं। को न सहत इति। वस्तुध्वने रसध्वन्यङ्गत्वमिष्टमिति भावः । पुनरपि शङ्कते-अथेति । परिहरति-तथा- जपीति। धवनी स्तामिति। कामचाराभ्यनुज्ञाने लोट् । अत्र हेतुः-काव्येति। ननु कामचाराभ्यनुज्ञानं न युक्तं, रसस्यैव सहृदयाह्लादकारित्वादित्यत आह- यदि त्वित्यादि। अनुवेध: आवेशः । तुष्यतीति। सहृदय इति शेषः । तुष्यते इति पाठे सहृदयेनेति शेषः । उक्तनीत्येति। कस्याश्चित् सङ्केतस्थानं जीवितसर्वस्वा- यमानमिति पूर्वोक्तरीत्येत्यर्थः । सम्भोगेति । सम्भोगाभिलाषस्य विभाव: उद्दीपनविभावभूतं यत्सङ्केतस्थानं तस्य। तथा तस्यैवाभिलाषस्य उचिता: सम्भो- गानुगुण्याद्विशिष्टाश्च ये काक्कादयः अनुभावाः, आदिपदेन तात्कालिक्योऽन्याश्ेष्टा ग्राह्याः। तेषाश्च शबलनात्संवलनादुदितोऽभिव्यक्तो यः शङ्गाररसः, तस्यानुवेध

७0 सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् क्वादनुभावशवलनोदितशज्वाररसानुवेधः। रसस्यालौकिकत्वात्तावन्मात्रादेव चानवगमा- त्प्रथमं निर्विवादसिद्धविविक्तविधिनिषेधप्रदर्शनाभिप्रायेण चैतद्वस्तुध्वनेरुदाहरणं दत्तम्। यस्तु ध्वनिव्याख्यानोद्यतस्तात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव वा ध्वननमवो- चत्, स नास्माकं हृदयमावर्जयति। यदाहु :- 'भिन्नरुचिर्हि लोकः' इति। तदेतदग्रे यथा- यर्थं प्रतनिष्याम इत्यास्तां तावत्। भ्रमेति। अतिसृष्टोऽसि प्राप्तस्ते भ्रमणकालः । धार्मिकेति। कुसुमादयुपकरणार्थ युक्तं ते भ्रमणम्। विस्र्ध इति शङ्काकारणवैकल्यात्। स इति यस्ते भयप्रकम्प्रामङ्गलतिकामकृत। अद्येति। दिष्या वर्धसइत्यर्थः। मारित इति पुनरस्यानुत्थानम्। तेनेति। यः पूर्व कर्णोपकर्णिकया त्वयाप्याकर्णितो गोदावरी- कच्छगहने प्रतिवसतीति। पूर्वमेव हि तद्रक्षायै तत्तयोपश्रावितोऽसौ; स चाधुना तु

इत्यर्थः । सहृदयहृदयदर्पणमध्यास्त इत्यनुषङ्गः । विवेचनदशायामत्र भयानकविभा- बालप्रिया

वादयो न प्रतीयन्ते, अपि तु शज्ारसम्बन्धिन एवेति भावः । ननु यदि शङ्गारध्व- निरत्राङ्गी, तहिं कुतस्तदुदाहरणत्वेनेयं गाथा नोक्ता ? वस्तुध्वन्युदाहरणतयोक्ता चेत्यत आह-रसस्येत्यादि। तावन्मात्रादेव उदाहरणमात्रादेव। अनवगमात् अव- गमासम्भवात्। वक्ष्यमाणयुक्तिभिरेव रसस्वरूपज्ञानसम्भवादिति भावः। तावन्मा- त्रादेवेत्यस्य लोकमात्रादेवेत्यर्थ इति केचित्। निर्विवादेति। निर्विवादसिद्धं विविक्तं विवेको भेदो ययोविधिनिषेधयोः । एतदुक्त भवति-रसध्वनिर्हि काव्यात्म- त्वेन प्रतिपिपादयिषितः । स च प्रमाणेन केनापि न सिद्धो लोके, नाद्यापि काव्यव्या- पारविषयतया च। अतस्तत्प्रतिपादनार्थमारभमाणेन तदुपोद्धाततया प्रथमं वस्तुध्व- न्यादिकमन्यदेव वाच्याद्भित्नत्वेन प्रदर्शनीयं, पश्चादविवादसिद्धे ध्वनिसामान्ये साक्षा- ल्लक्षणीयो रसध्वनिरुदाहुरणीय इति। यस्त्वित्यादि। विवक्ाया: विवक्षितार्थस्य। सूचकत्वमनुमापकत्वम् । नावजयतीति। निर्युक्तिकत्वादिति भावः। नन्वेतद्द्वयातिरिक्तं नाद्यापि हृदयपथम- वतरतीत्यत्राह-तदेतदिति। यदुक्तमतिसगप्राप्तकालयोह्ययं लोडिति, तदनुरोधेन व्याचष्टे-भ्रमेत्यादि। स इत्यनुभूतारथकमित्याह-यस्त इति। 'अद्ये'ति पदं पूर्वं विधि: प्रतिकूलोऽभूदिदानीं तु भवद्भाग्यमहिम्नाऽनुकूलो जात इत्यर्थं द्योतयतीत्याह- दिष्टयेति। 'मारित' इत्यादेर्व्यंग्यं दर्शयति-मारित इतीत्यादिना। 'तेने'ति पदम- व्यनुभूतार्थकमित्याह-यः पूर्वमिति। 'वसतीत्याकर्णित' इति सम्बन्धः। ननु स्वैरि- ण्या गोदावरीतीरे सिंहसद्भावस्स्वयमारोपितः। तत्कथमेवमुक्तमित्यतो व्याख्याता तदु- पपादयति-पूर्वमेवेत्यादि। तद्रक्षायै सङ्केतस्थानरक्षणार्थम्। तत्तयोपश्रावितो- Sसाविति। तत् सिंहनिवासवृत्तम्। असौ धार्मिकः। सङ्केतस्थानरक्षणार्थमन्यापदे- २. रघुवं., ६, ३०.

प्रथमोद्द्योत: ७१

ववचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपे विधिरूपो यथा- अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पिअ रत्तिअन्घअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि।।

लोचनम् दृप्तत्वात्ततो गहनान्निस्सरतीति प्रसिद्धगोदावरीतीरपरिसरानुसरणमपि तावत्कथाशेषी- भूतं का कथा तल्लतागहनप्रवेशशङ्कयेति भावः । अत्ता इति। श्वश्रूरत्र शेते अथवा निमज्जति अन्राहं दिवसकं प्रलोकय। मा पथिक रात्र्यन्ध शय्यायामावयो: शयिष्ठाः ॥ मह इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरत्रावयोरित्यर्थे न तु ममेति। एवं हि विशेषवचनमेव शङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यात्। कांचित्प्रोषितपतिकां तरुणीमवलोक्य प्रवृद्धमदनाक्गुरः संपन्नः पान्थोऽनेन निषेधद्वारेण तयाभ्युपगत इति निषेधाभावोऽत्र बालप्रिया शेन पूर्वं स्वैरिण्यैव वृत्तान्तोऽयं सख्यादिद्वारा धार्मिकस्य कर्णगोचरीकृत इत्यर्थः । नन्वेवं किमिति स्वयमुक्तमित्यत आह-स चाधुना त्विति। सः सिंहः । गहना- न्निस्सरतीति। इतीत्यनन्तरं तयाऽसावुपश्राव्यत इति शेषः। धार्मिकस्य शङ्का मा भूदिति 'गोदे'त्याद्यनुवादपूर्वक सिंहस्य दृप्तत्वादिविशेषो बोध्यत इति भावः । विशेष- बोधनस्य फलमाह-प्रसिद्धेत्यादि। इति भाव इति। बोध्यत इति शेषः। एते चार्थाः भ्रमणनिषेधव्यञ्जने सहकारिभूताः । एवमुपर्यपि बोध्यम् । "णिमजइ" इत्यस्य छायां द्वेधा दर्शयति-शेत इत्यादि। अ्नेकार्थवृत्ति- रिति। बहुवचनान्त इत्यर्थः । एवं हि प्रच्छन्नाभ्युपगमो न स्यादिति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-विशेषेति। शङ्केति। श्वश्रवादिशक्केत्यर्थः । प्रच्छन्नेति। प्रच्छ- न्नत्वाभावेऽ्भ्युपगमस्य न सहृदयचमत्कारकारितेति भावः। कांचिदित्यादि। तरुणीमाकारैः प्रोषितपतिकां चालोक्येत्यर्थः । 'सम्पन्न' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । प्रवृद्धति। दर्शनक्षणे मदनाङ्करो जातस्तदीय सौन्दर्यादेर्मुहुरवलोकनादिना स प्रवृद्धः। अ्र्प्रनेन मा शयिष्ठा इत्युक्तेन। निषेध एव द्वारमुपायस्तेन। तया प्रोषितपतिकया।

१. एत्थ णिमज्जइ अत्ता एत्थ अहं एत्थ परिअणो सअलो। पन्थिअ रत्तीअन्धअ मा मह सअणे णिमज्जिहिसि । छाया-(अत्र निमज्जति श्वश्रूरत्राहमत्र परिजनः सकलः । पथिक रात्र्यन्धक मा मम शयने निमङ्कयसि ॥) इति गाथासप्तशत्यनुमतः (गाथास., ७.६७) पाठः ।

७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् विधिः। न तु निमन्त्रणरूपोऽप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभावः सौभाग्याभिमानखण्डनाप्रसज्ञात्। अत एव रात्रयन्धेति समुचितसमयसंभाव्यमानविकाराकुलितत्वं ध्वनितम्। भावतद- भावयोश्र साक्षाद्विरोधाद्वाच्याव्वयज्ञयस्य स्फुटमेवान्यत्वम् । यत्त्वाह भट्टनायक :- 'अहमित्यभिनयविशेषेणात्मदशावेदनाच्छाब्दमेतदपी'ति। तत्राहमिति शब्दस्य तावन्नायं साक्षादर्थः; काक्कादिसहायस्य च तावति ध्वननमेव व्यापार इति ध्वनेर्भूषणमेतत्। अत्तेति प्रयत्नेनानिभृतसंभोगपरिहारः । अथ यद्यपि भवान्मदनशरासारदीर्यमाणहृदय उपेक्षितुं न युक्तः, तथापि किं करोमि पापो दिवसको- डयमनुचितत्वात्कुत्सितोऽयमित्यर्थः । प्रोकृते पुंनपुंसकयोरनियमः । न च सर्वथा त्वामुपेक्षे, यतोSत्रैवाहं तत्प्रलोकय नान्यतोऽहं गच्छामि, तदन्योन्यवदनावलोकनवि- बालप्रिया अभ्युपगतः शयनाभ्युपगमः कृतः । फलितमाह-इतीत्यादि। विधिरि- ति। स च पान्थगतनिषेधशङ्कानिवृत्त्यर्थः । न त्वित्यत्र हेतुमाह-सौभाग्येति। विधेर्निमन्त्रणरूपत्वे स्वानुरागप्रकाशनादिति भावः । व्याख्यातेऽर्ये प्रमाणत्वेन पदान्त- रमवतारयति-अत एवेत्यादि। अत एव यतो विधिर्निषेधाभावरूपस्तत एव । समुचितेति। समुचिते सम्भोगयोग्ये समये रात्रौ भविष्यतीत्यात्मना सम्भाव्य- मानो योऽर्थः तन्निमित्तका ये विकराः। यद्वा-भविष्यन्तीति सम्भाव्यमाना ये वि- काराः तैराकुलितत्वमित्यर्थः । तद्धननेनात्मनः सौभाग्याभिमानः ख्यापित इति भावः । भावेति। व्यंग्यशयनक्रियाविधिलक्षणस्य भावस्य वाच्यतदभावस्य चेत्यर्थः । अहमित्यादि। अभिनयविशेषसहितेनाहमिति पदेनेत्यर्थः । आत्मदशेति। स्वीयकामावस्थेत्यर्थः । एतदपि निषेधद्वारा अभ्युपगमनमपि। अपिशब्दोऽर्थान्तर- समुचये। शाव्दं शब्दाभिधेयम्। प्रतिवक्ति-तत्रेत्यादि। अयमिति। उक्त इत्यर्थः। काक्कादीति। आदिपदेनाभिनयो गृह्यते। तावति उक्तार्थे। वाच्यार्थ सिद्धवत्कृ- त्योक्तव्यंग्यशेषतयावान्तरवाक्याभिप्रायं विवृणोति-प्रयत्नेनेत्यादि। विधेय इति शेषः। अनुरागातिरेकेण सम्भावितो य आवयोरनिभृतः सम्भोगः तस्य परिहारः। पूर्व- व्याख्यातरात्र्यन्धपदार्थाभिप्रायेणाह-भवानिति। उपेक्षितुं न युक्त इत्यनेन स्वस्या- भिलाषोऽपि प्रदर्शितः । अनुचितत्वादिति। सम्भोगायोग्यत्वादित्यर्थः । 'दिअस - अमि'त्यस्य कथं प्रथमान्ततया व्याख्यानमित्यत आह-प्राकृत इति। न चोपेक्षे १. 'कुत्सिते' (पा. सृ., ५. ३. ७४.) इति सूत्रेणेति वोध्यम्। २. 'ते हि नो दिवसा गताः' ( उत्तर., १. १९.) 'दिवसाः परिणामरमणीयाः' (शाकुन्त., १. ३.) इत्यादौ दिवसशब्दस्य पुंस्त्वेन निर्देशात् गाथायां 'दिअसअं' इति नपुंसकत्वेन निर्देशः कथमित्याशङ्कां परिहर्तुमाह-'प्राकृत' इत्यादि। यद्यपि 'वा तु क्वीे दिवसवासरौ' इति कोशे दिवसशब्दस्य क्वीवतोक्ता, तथापि तथा प्रयोगेSप्र-

प्रथमोद्द्योत: ७३

क्कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- वच्च मह व्विअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइअव्वाइं। मा तुज्ज वि तीअ विणा दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ।।

लोचनम् नोदेन दिनं तावदतिवाहयाव इत्यर्थः । प्रतिपन्नमात्रायां च रात्रावन्धीभूतो मदीयायां शय्यायां मा रिलिषः, अपि तु निभृतनिभृतमेवात्ताभिधाननिकटकण्टकनिद्रान्वेषणपूर्वक- मितीयदत्र ध्वन्यते। व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहृतस्य जनिषत॥ अत्र व्रजेति विधिः। न प्रमादादेव नायिकान्तरसंगमनं तव, अपि तु गाढोनुरागात्, येनान्यादड्मुखरागः गोत्रस्खलनादि च, केवलं पूर्वकृतानुपालनात्मना दाक्षिण्येनैकरूप- बालप्रिया इति सम्बन्धः। प्रतिपन्नमात्रायामिति। ईषदर्थे मात्राशब्दः । अन्धीभूतो मा श्लिष इति। अन्धीभूतत्वेन श्लेषणं निषिध्यते, न तु श्लेषणमात्रम्। अत्तेति। अत्त इत्यभिधानं यस्य सः।'दत्तावधाने'ति पाठे स्वभावत एव सावधान इत्यर्थः। कण्टक श्वश्रूरूपः। स्वाभिमतविरोधित्वेनानिष्टकारित्वात्कण्टकतवेनोक्तिः। पूर्वकमिति। शाय्यां प्राप्नुहीति शेषः । इयदिति। उक्तमित्यर्थः । विधिरिति। वाच्य इति शेषः । व्यंग्यमाह-न प्रमादादित्यादि। त्वमेक- रूपताभिमानेन अहमेकरूप इत्यभिमानेन। अत्र मद्विषये। 'स्थित इति यत् तत् केवलं दाक्षिण्येनैवेति सम्बन्धः । केवलैवकाराभ्यामनुरागरूपहेतोर्व्यवच्छेदः। अत एवाह-पूर्वेति। पूर्वकृतेन पूर्वकर्मेणा अदृष्टेन हेतुना यदनुपालनं मत्पालनम्। यद्वा-पूर्वकृतं यद्दाक्षिण्यं तस्यानुपालनमविच्छेदेन पालनं तदात्मना दाक्षिण्येन। फलि-

Sप्रयुक्ततैव जागरतींति भावः। १. 'माश्लिष' इत्येव पाठस्साधीयान; आलिङ्गन एव श्लिषश्च्ले: क्सादेशविधानात्, अत्र च शय्यया सहालिङ्गनाभावात्। तथैव च कौमुद्यामप्युदाहतं दीक्षितैः-'अश्लि- क्षत् कन्यां देवदत्तः' 'समर्लिषज्जतुकाष्टम्' इति। २. प्रेमप्रणयरागाणामुत्तरोत्तरतारत म्यमवाप्तानामित्थं रूपाणि शास्त्रेषूपवर्णितानि- तत्र प्रेम नाम 'अयं मम अहमस्य' इत्याकारक: पक्षपातविशेषः। प्रणय := प्रेमैवादलो- कनादिना प्रकर्ष नीतमपराधसहस्णाप्यविचालितं वा। राग :- परिचयातिरायेन रजनक्षमः प्रणय एव। तत्र गाढतवं निश्शेषमुश्सारितगुर्वादिपारवश्यकत्वमिति बोध्यम। विशेषतस्त्वेषां भेदाः प्रेमरसायने द्रष्टव्याः। १०

७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् विधिः। न तु निमन्त्रणरूपोSप्रवृत्तप्रवर्तनास्वभावः सौभाग्याभिमानखण्डनाप्रसज्गात्। अत एव रातगन्धेति समुचितसमयसंभाव्यमानविकाराकुलितत्वं ध्वनितम्। भावतद- भावयोश्र साक्षाद्विरोधाद्वाच्याव्वयज्ञयस्य स्फुटमेवान्यत्वम्। यत्त्वाह भट्टनायक :- 'अहमित्यभिनयविशेषेणात्मदशावेदनाच्छाब्दमेतदपी' ति। तत्राहमिति शब्दस्य तावन्नायं साक्षादर्थः; काक्कादिसहायस्य च तावति ध्वननमेव व्यापार इति ध्वनेर्भूषणमेतत्। अत्तेति प्रयत्नेनानिभृतसंभोगपरिहारः । अथ यद्यपि भवान्मदनशरासारदीर्यमाणहृदय उपेक्षितुं न युक्तः, तथापि कि करोमि पापो दिवसको- डयमनुचितत्वात्कुत्सितोऽयमित्यर्थः । प्रोकृते पुंनपुंसकयोरनियमः । न च सर्वथा त्वामुपेक्षे, यतोSत्रैवाहं तत्प्रलोकय नान्यतोऽहं गच्छामि, तदन्योन्यवदनावलोकनवि- बालप्रिया अभ्युपगतः शयनाभ्युपगमः कृतः । फलितमाह-इतीत्यादि। विधिरि- ति। स च पान्थगतनिषेधशङ्कानिवृत्त्यर्थः। न त्वित्यत्र हेतुमाह-सौभाग्येति। विधेर्निमन्त्रणरूपत्वे स्वानुरागप्रकाशनादिति भावः । व्याख्यातेऽर्ये प्रमाणत्वेन पदान्त- रमवतारयति-अत एवेत्यादि। अत एव यतो विधिर्निषेधाभावरूपस्तत एव । समुचितेति। समुचिते सम्भोगयोग्ये समये रात्रौ भविष्यतीत्यात्मना सम्भाव्य- मानो योऽर्थः तन्निमित्तका ये विकराः। यद्वा-भविष्यन्तीति सम्भाव्यमाना ये वि- काराः तैराकुलितत्वमित्यर्थः । तद्धननेनात्मनः सौभाग्याभिमानः ख्यापित इति भावः । भावेति। व्यंग्यशयनक्रियाविधिलक्षणस्य भावस्य वाच्यतदभावस्य चेत्यर्थः । अहमित्यादि। अभिनयविशेषसहितेनाहमिति पदेनेत्यर्थः । आत्मदशेति । स्वीयकामावस्थेत्यर्थः । एतदपि निषेधद्वारा अभ्युपगमनमपि। अपिशब्दोऽर्थान्तर- समुच्ये। शाव्दं शब्दाभिधेयम्। प्रतिवक्ति-तत्रेत्यादि। अयमिति। उक्त इत्यर्थः। काक्कादीति। आदिपदेनाभिनयो गृह्यते। तावति उक्तार्थे। वाच्यार्थ सिद्धवत्कृ- त्योक्तव्यंग्यशेषतयाSवान्तरवाक्याभिप्रायं विवृणोति-प्रयत्नेनेत्यादि। विधेय इति शेषः। अनुरागातिरेकेण सम्भावितो य आवयोरनिभृतः सम्भोगः तस्य परिहारः। पूर्व- व्याख्यातरात्र्यन्धपदार्थाभिप्रायेणाह-भवानिति। उपेक्षितुं न युक्त इत्यनेन स्वस्या- भिलाषोऽपि प्रदर्शितः । अनुचितत्वादिति। सम्भोगायोग्यत्वादित्यर्थः । 'दिअस - अमि'त्यस्य कथं प्रथमान्ततया व्याख्यानमित्यत आह-प्राकृत इति। न चोपेक्षे १. 'कुत्सिते' (पा. सृ., ५. ३. ७४.) इति सूत्रेणेति बोध्यम्। २. 'ते हि नो दिवसा गताः' ( उत्तर., १. १९.) 'दिवसाः परिणामरमणीयाः' (शाकुन्त., १. २.) इत्यादौ दिवसशब्दस्य पुंस्त्वेन निर्देशात् गाथायां 'दिअसअं' इति नपुंसकत्वेन निर्देशः कथमित्याशङ्कां परिहर्तुमाह-'प्राकृत' इत्यादि। यद्यपि 'वा तु क्लीवे दिवसवासरौ' इति कोशे दिवसशब्दस्य क्वीबतोक्ता, तथापि तथा प्रयोगेSप्र-

प्रथमोद्द्योत: ७३

क्कचिद्वाच्ये विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा- वच्च मह व्विअ एक्केइ होन्तु णीसासरोइअव्वाइ। मा तुज्ज वि तीअ विणा दक्खिण्णहअस्स जाअन्तु ।।

लोचनम् नोदेन दिनं तावदतिवाहयाव इत्यर्थः । प्रतिपन्नमात्रायां च रात्रावन्धीभूतो मदीयायां शय्यायां मा श्लिषः, अपि तु निभृतनिभृतमेवात्ताभिधाननिकटकण्टकनिद्रान्वेषणपूर्वक- मितीयदत्र ध्वन्यते। व्रज ममैवैकस्या भवन्तु निःश्वासरोदितव्यानि। मा तवापि तया विना दाक्षिण्यहतस्य जनिषत॥ अत्र व्रजेति विधिः। न प्रमादादेव नायिकान्तरसंगमनं तव, अपि तु गाढोनुरागात्, येनान्याद्ड्मुखराग: गोत्नस्खलनादि च, केवलं पूर्वकृतानुपालनात्मना दाक्षिण्येनैकरूप- बालप्रिया इति सम्बन्धः । प्रतिपन्नमात्रायामिति। ईषदर्थे मात्राशब्दः। अन्धीभूतो मा श्लिष इति। अन्धीभूतत्वेन श्लेषणं निषिध्यते, न तु श्लेषणमात्रम्। अत्तेति। अत्त इत्यभिधानं यस्य सः।'दत्तावधाने'ति पाठे स्वभावत एव सावधान इत्यर्थः। कण्टक श्वश्रूरूपः। स्वाभिमतविरोवित्वेनानिष्टकारित्वात्कण्टकत्वेनोक्तिः। पूर्वकमिति। शय्यां प्राप्नुहीति शेषः । इयदिति। उक्तमित्यर्थः । विधिरिति। वाच्य इति शेषः । व्यंग्यमाह-न प्रमादादित्यादि। त्वमेक- रूपताभिमानेन अहमेकरूप इत्यभिमानेन। अत्र मद्विषये। 'स्थित इति यत् तत् केवलं दाक्षिण्येनैवे'ति सम्बन्धः । केवलैवकाराभ्यामनुरागरूपहेतोर्व्यवच्छेदः। अत एवाह-पूर्वेति। पूर्वकृतेन पूर्वकर्मणा अदृटष्टेन हेतुना यदनुपालनं मत्पालनम्। यद्वा-पूर्वकृतं यद्दाक्षिण्यं तस्यानुपालनमविच्छेदेन पालनं तदात्मना दाक्षिण्येन। फलि-

Sप्रयुक्ततैव जागर्तीति भावः। १. 'माश्लिष' इत्येव पाठस्साधीयान्; आलि्ञन एव श्िषश्च्ले: क्सादेशविधानात्, अत्र च शय्यया सहालिङ्गनाभावात्। तथैव च कौमुद्यामप्युदाहतं दीक्षितैः-'अशिलि- क्षत् कन्यां देवदत्तः' 'समरिलिषज्जतुकाष्ठम्' इति। २. प्रेमप्रणयरागाणामुत्तरोत्तरतारतम्यमवाप्तानामित्थं रूपाणि शास्त्रेषूपवर्णितानि- तत्र प्रेम नाम 'अयं मम अहमस्य' इत्याकारकः पक्षपातविशेषः । प्रणयः-प्रेमैवावलो- कनादिना प्रकर्ष नीतमपराधसहस्त्रेणाप्यविचालितं वा । राग :- परिचयातिशयेन रजनक्षमः प्रणय एव। तत्र गाढत्वं निश्शेषमुत्सारितगुर्वादिपारवश्यकत्वमिति बोध्यम्। विशेषतस्त्वेषां भेदाः प्रेमरसायने द्रष्टव्याः । १०

७४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

क्वचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपेऽनुभयरूपो यथा- दे आ पिअ णिवत्तसु मुहससिजोह्वाविलुत्ततमाणिवहे। अहिसारिआणँ विग्वं करोसि अण्णाणँ वि हआसे॥ लोचनम् त्वाभिमानेनैव त्वमत्र स्थितः, तत्सर्वथा शेठोसीति गाढमन्युरूपोडयं खेण्डितनायिका- भिप्रायोऽन् प्रतीयते। न चासौ व्रज्याभावरूपो निषेधः, नापि विध्यन्तरमेवान्य- निषेधाभावः । दे इति निपातः प्रार्थनायाम्। आ इति तावच्छब्दार्थे। तेनायमर्थ :- प्रार्थये तावत्प्रसीद निवर्तस्व मुखशशिज्योत्स्नाविलुप्ततमोनिवहे। अभिसारिकाणां विध्नं करोष्यन्यासामपि हताशे॥ अत्र व्यवसिताद्रमनान्निवर्तस्वेति प्रतीतेर्निषेधो वाच्यः। गृहागता नायिका गोत्र- बालप्रिया तमाह-तदित्यादि। सर्वथेति। तत्रैवासक्तत्वेन, उभयत्रापि वेत्यर्थः। अनुभयरूप- त्वं विवृणोति-न चेत्यादि।व्रज्याभावरूप इति। व्रज्या गमनम्। अन्यनिषेधा- भाव इति । व्रज्यापेक्षया अन्यो निषेधाभाव इत्यर्थः । तदात्मकं विध्यन्तरमिति सम्बन्धः । अभिप्रायरूपव्यंग्यस्य तदुभयरूपत्वाभावादिति भावः । 'प्रार्थय' इत्यादौ निषेधवाचकस्य नजादेरप्रयोगादसङ्गतिमाशडक्याह-अ्त्रे- त्यादिना। निवर्तस्वेत्यनेन मागम इत्यर्थस्योक्ततया गमननिषेधो वाच्य इति भावः । व्यंग्यवोधाज्गतया वक्त्रादिविशेषं दर्शयति-गृहागतेत्यादि। 'अन्यासामपी'त्यपि- १. 'शाठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति' (साहि. द., ३. ७६.) इति शठलक्षणं बोध्यम्। २. 'पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्भोगचिहितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता' ॥ (साहि. द., ३. ११७) इति खण्डितालक्षणं बोध्यम्। ३. 'विध्यभावरूप' इत्यपि लोचनस्थः पाठः 'अनुभयरूप' इति परममूलेन सङ्गत एव। तस्य विध्यभावविध्यर्थकत्वात्। न चात्र विध्यभावः (व्जनाभावः), विध्य- न्तरं वा व्यडग्यम्, अपि तु गाढ़मन्युरूपो नायिकाभिप्राय इति व्यङ्ञयस्यानुभय- रूपत्वं सिद्धमिति दर्शितं 'न चे' त्यादिग्रन्थेन। ४. अथवा-अत्र निवर्ततेनिषेधार्थकतया निषेधज्ञानं प्रति प्रतियोगित/वच्छेदक- विशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वादत्र च गाथायां तत्प्रतियोगिवाचकपदाभावात् विसं- क्ठुलतानिराकरणायाध्याहारेण प्रतियोगिनं दर्शयितुमाह-व्यवसिताद्रमनादि'ति । अध्यवसितादिति वा पाठः । निश्चितादिति तदर्थः ।

प्रंथमोद्द्योत:

लोचनम् स्खलिताद्यपराधिनि नायके सति ततः प्रतिगन्तुं प्रवृत्ता, नायकेन चाटूपक्रमपूर्वर्क निवर्त्यते। न केवलं स्वात्मनो मम च निर्वृतिविध्नं करोषि, यावदन्यासामपि; ततस्तव न कदाचन सुखलवलाभोऽपि भविष्यतीत्यत एव हताशासीति वल्लभाभिप्रायरूप- श्राटुविशेषो व्यङ्ग्यः । यदि वा सख्योपदिश्यमानापि तदवधीरणया गच्छन्ती सख्योच्यते-न केवलमा- त्मनो विध्नं करोषि, लाघवादवहुमानास्पदमात्मानं कुर्वती, अत एव हताशा, यावद्व- दनचन्द्रिका प्रकाशितमार्गतयान्यासामप्यभिसारिकाणां विध्नं करोषीति सख्यभिप्राय- रूपश्चाटुविशेषो व्यङग्यः । अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवसितात्प्रतीपगमनात्प्रियतम· गृहगमनाच्च निवर्तस्वेति पुनरपि वाच्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतव्यड्ग्यभेदस्य प्रेयोरस- वदलङ्कारस्योदाहरणमिदं स्यात्, न ध्वनेः । तेनायमत्र भाव :- काचिद्रभसात्प्रियतममभिसरन्ती तद्गहाभिसुखमागच्छता तेनैव ह- दय वल्लभेनैव मुपश्लोक्यतेऽप्रत्यभिज्ञानच्छलेन, अत एवात्म प्रत्यभिज्ञापनार्थमेव नर्मवचनं बालप्रिया शब्दार्थमाह-न केवलमित्यादि। निवृतिविभ्नमिति। विन्नपदेनात्र निर्वृतिविध्नो विवक्षित इति भावः । फलितमाह-तत इत्यादि। ततः सर्वेषामपि सुखविन्नकर- णात्। अत एवेति। सुखलेशस्याप्यलाभादेवेत्यर्थः । हतेति। हता विषयालाभा- द्वग्ना आशा यस्याः सा। एवं वाच्यार्थ व्याख्याय व्यंग्यं दर्शयति-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। उक्तेन वाच्यार्थेन हेतुनेत्यर्थः। वल्लभेति। त्वत्सदृशी नान्या काचि- दित्येवंरूपो यो वल्लभाभिप्रायः, तद्रूप इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। 'न केवलमात्मनो विध्नं करोषि, यावदन्यासामपी'ति सम्बन्धः । आत्मनो विध्नं करोषीत्यस्य विवरणम्- लाघवादित्यादि। अत एव अबहुमानास्पदत्वकरणादेव। सख्यभिप्राय इति। स च पूर्ववद्वोध्यः। प्रतीपगमनादिति। स्वगृहं प्रति गमनादित्यर्थः । विश्रान्ते- रिति। उक्तव्यंग्यस्येति शेषः। प्रेयोरसवदिति । प्रेयश्च रसवच्चानयोस्समाहारः प्रेयोरसवत्तदात्मकालक्वारस्येत्यर्थः । भावस्य पराज्जत्वे प्रेयोऽलक्कारः । रसस्य तत्त्वे रसवदलङ्कारः । सखीवचनपक्षे सखीगताया नायिकाविषयकरतेर्भावरूपाया व्यंग्य- त्वात्तस्याश्चानुभावरूपतदुक्तार्थद्वारेण 'निवर्तस्वे'ति वाक्यार्थ प्रत्यङ्गत्वात्प्रेयोऽलङ्कार- त्वम्। नायकोक्तिपक्षे तूक्तरीत्या रसवदलङ्कारत्वमित्यर्थः । न ध्वनेरिति। तथा च प्रक्रमविरोध इति भावः । तेनायमिति। अयं वक्ष्यमाणप्रकारः । उपश्लोक्यत इति। मुखेन्दुकान्ति- वर्णनादिरूपोपश्लोकनमात्राभिप्रायकमेतदित्यर्थः । ननु गूढाभिसरणे नायिकायाः

७६ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालो के

क्कचिद्वाच्याद्विभिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितो यथा- कस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआऍ सव्वणं अहरम्।

लोचनम् हताश इति। अन्यासाश्व विध्नं करोषि तव चेप्सितलाभो भविष्यतीति का प्रत्याशा। अत एव मदीयं वा गृहमागच्छ, त्वदीयं वा गच्छावेत्युभयत्रापि तात्पर्यादनुभयरूपो वल्लभाभिप्रायश्चाट्वात्मा व्यज्ञ इयत्येव व्यवतिष्ठते। अन्ये तु-'तटस्थानां सहृद- यानामभिसारिकां प्रतीयमुक्तिः' इत्याहुः। तत्र हताशे इत्यामन्त्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमाणम् ।

इति प्रतिपादितम्। अधुना तु विषयभेदादपि व्यज्ञयस्य वाच्याद्भेद इत्याह-क्व- चिद्धाच्यादिति। व्यवस्थापित इति। विषयभेदोऽपि विचित्ररूपो व्यवतिष्ठमानः सहृदयैर्व्यवस्थापयितुं शक्यत इत्यर्थः । कस्य वा न भवति रोषो दृष्टा प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्राणशीले वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥। कस्य वेति। अनीर्ष्यालोरपि भवतिरोषो दृष्ट्रैव; अकृत्वापि कुतश्चिदेवापूर्वतया बालप्रिया भिज्ञानं तदविषयकप्रत्यभिज्ञानाभावः, तस्य छुलेन तदप्रत्यभिज्ञानं स्वस्मिन्नारोप्ये- त्यर्थः । अत एव उपश्लोकनरूपत्वादेव। आ्र्प्रात्मेति। स्वस्य बोधनायेत्यर्थः । प्रियजनेनैव नर्मवचनस्य प्रयोक्तव्यत्वादिति भावः । 'हताश इति नर्मवचनमि'ति सम्बन्धः। तत्पदस्योक्तार्थानुगुणमर्थमाह-अन्यासां चेत्यादि। अन्यासां च त्वद्गृ- हृगमनोत्सुकस्य मम चेति चकारार्थः । व्यंग्यमाह-अत एवेत्यादि। अत एव यत एवंरूपो वाच्यार्थः, तत एव । 'मदीयं गृहमागच्छ त्वदीयं वा गृहं गच्छावेति चाटवात्मा वल्लभाभिप्रायो व्यंग्य' इति सम्बन्धः। इयत्येवेति। उत्तरूपव्यंग्यः व्यवतिष्ठत एव, न तु पश्चाद्वाच्योपस्काराय धावतीत्यर्थः। अन्र पक्षे 'निवर्तस्वे' त्यस्य तवाध्यवसायान्निवरतेस्वेति वाच्यार्थो बोध्यः । अन्ये त्विति। पक्षेSस्मिन् तटस्थानां नायिकाप्रेमाभावात्तेषां वचनं न प्रवर्तक, न वा निवर्तकमतः पूर्वोक्तव्यंग्यस्य वाच्याङ्वत्वं नेति बोध्यम्। आमन्त्रणादीत्यादिपदेन अभिसारिकावि- ननु वृत्तौ 'व्यवस्थापित' इत्युक्तिः कर्थ सङ्गच्छते व्यवस्थापनस्यानिष्पन्नत्वादि- त्यतो व्याचष्टे-विषयभेदोऽपीत्यादि । विचित्ररूपः नानाविधः। 'कस्ये' त्यस्य भावार्थविवरणमनीर्ष्यालोरपीत्यादि। 'कस्य वेि वाकारोऽवधारणार्थंको दृष्ट्रेत्युत्तरं योज्य इत्याशयेन व्याचष्टे-दृष्टैवेत्यादि। एवकारार्थमाह-अकृत्वा-

प्रथमोद्द्योत:

सभमरप उमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एहिम्॥ अन्ये चैवंप्रकारा वाच्याद्विमेदिनः प्रतीयमानभेदाः सम्भवन्ति । तेषां दिख्मात्रमेतत्प्रदर्शितम् । द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्विभिन्नः सप्रपञ्च- लोनचस् प्रियायाः सव्रणमधरमवलोक्य। सभ्रमरपझ्माघ्राणशीले शीलं हि कर्थंचिदपि वारयितुं न शक्यम्। वारिते वारणायां, वामे तदनङ्गीकारिणि। सहस्वेदानीमुपालम्भपरम्प- रामित्यर्थः । अन्रायं भावः-काचिदविनीता कुतश्चित्खण्डिताधरा निश्चिततत्सविधसं- निधाने तद्भर्तरि तमनवलोकमानयेव कयाचिद्विदग्धसख्या तद्वाच्यतापरिहारायैवमु- च्यते। सहस्वेदानीमिति वाच्यमविनयवतीविषयम्। भर्तृविषयं तु-अपराधो नास्ती- त्यावेद्यमानं व्यक्कयम्। सहस्वेत्यपि च तद्विषयं व्यक्ञयम् । तस्यां च प्रियतमेन गाढमु पालभ्यमानायां तद्यलीकशक्कितप्रातिवेशिकलोकविषयं चाविनयप्रच्छादनेन प्रत्यायनं व्यङ्गयम्। तत्सपत्न्यां च तदुपालम्भतदविनयप्रहृष्टायां सौभाग्यातिशयख्यापनं प्रियाया इति शब्दवलादिति सपत्नीविषयं व्यज्गचम्। सपत्नीमध्ये इयता खलीकृतास्मीति बालप्रिया पीति। वस्तुतस्सव्रणत्वाभावेऽपीत्यर्थः । तर्हि कथं तदवलोकनमित्यत आह- कुतश्चिदित्यादि। केनापि कारणेन प्रागदृष्टविशेषवत्तया प्रमुखतः सत्रणतया विलो- क्येत्यर्थः । कृत्वापीति पाठे कुतश्चिल्लाक्षारसादिना केनचिदेव कृत्वाSपि स्वयं कृत्वा- पीत्यर्थः। 'वामे' इत्यस्य तदनङ्गीकारिणीति विवरणम्। अत्रायं भाव इति। उक्ते वाच्यार्थे स्थिते वक्ष्यमाणो व्यंग्यार्थ इत्यर्थः । कुतश्चिदिति। जारादिनेत्यर्थः। तद्वाच्यतेति । भर्तुरुपालम्भविषयतेत्यर्थः । तस्याः वाच्यतेति वा। वाच्यतापरि- हारप्रसङ्ग: क इत्यत उक्तं निश्चितेति। सख्या निश्चितेत्यर्थः । सविधः पुरोभागा- तिरिक्तः प्रदेशः। वाच्यव्यंग्ययोरविषयभेदं दर्शयति-सहस्वेत्यादिना। इत्यावेद्य- मानमिति। निरपराधत्वमित्यर्थः । सहस्वेति। अधरव्रणावलोकनजनितकोपभरं सहस्वेत्यर्थः । इयमेवंखण्डिताधरा तदन्यहेतुकत्वशङ्कयामा कुप्येत्यर्थः। तस्यां नायि- कायाम्। उपालभ्यमानायामिति। प्रियतमागमनसमय इति शेषः । तद्यलीक मिति। तस्य भर्तुव्यलीकमप्रियमनया कृतमिति शङ्कितो यः प्रातिवेशिकलोक- स्तद्विषयमित्यर्थः। प्रत्यायनं निरपराधत्वबोधनम्। तत्सपत्न्यामिति। विषयभेदक- थनप्रकरणत्वात्सप्तमी, तस्ये इत्यर्थः। तदित्यादि। तत्पदे नायिकार्थके। सौभाग्येति। नायिकासौभाग्येत्यर्थः । ख्यापनमिति। व्यंग्यमिति शेषः । इति शब्दबलादिति। श्रुतप्रियाशब्दायाः प्रियतमकृतोपालम्भप्रतीत्यनन्तरमियमेव मत्तोऽधिकतरं सुभगेति प्रतीतिसम्भवादिति भावः । इयतेति। अविनयस्फुटोद्धावनेनेत्यर्थः । खलीकृता लघुःकृता। प्रत्युतेति। सखीमध्य इत्यनुषज्यते। बहुमान इति। अविनयस्यात्य-

सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके मग्रे दर्शयिष्यते। तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रमेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः लोचनम् लाघवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तं; प्रत्युतायं बहुमानः, सहस्व शोभस्वेदानीमिति सखीवि- षयं सौभाग्यप्रख्यापनं व्यङ्गथम्। अद्येयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लमेत्थं रक्षिता, पुनः प्रकटरदनदंशनविधिन विधेय इति तच्चौर्यकामुकविषयसम्बोधनं व्यक्ञयम्। इत्थं मयैतदपह्वतमिति स्व्वैदग्ध्यख्यापनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यज्गयमिति। तदेतदुक्तं व्यवस्थापितशब्देन। अ्र्रग्र इति। द्वितीयोद्दयोते 'असंलक्ष्यक्रमव्यज्ञयः क्रमेणोद्यो- तितः परः' इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदवर्णनावसरे। यथा हि विधिनि- षेधतदनुभयात्मना रूपेण संकलय्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवचः, तथा नालक्कारध्वनिः, अलद्वाराणां भूयस्त्वात्। तत एवोक्तम्-सप्रपञ्चं इति। तृतीयस्त्विति। तुशब्दो व्यतिरेके। वस्त्वलंकारावपि शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते तावत्। रसभावतदाभासतत्प्र- शमाः पुनर्न कदाचिदभिधीयन्ते, अथ चास्वाद्यमानताप्राणतया भान्ति। तत्र ध्वनन- व्यापारादते नास्ति कल्पनान्तरम्। स्खलद्गतित्वाभावे मुख्यार्थवाधादेर्लक्षणानिवन्धन- स्यानाशङ्कनीयत्वात्। औचित्येन प्रवृत्तौ चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे स्थायिन्या रसो, व्यभिचा- रिण्या भावः, अनौचित्येन तदाभासः, रावणस्येव सीतायां रतेः । यद्यपि तत्र हास्यर- सरूपतैव, 'शङ्गाराद्दि भवेद्धास्यः' इति वचनात्। तथापि पाश्चात्येयं सामाजिकानां बालप्रिया न्तप्रच्छादनादिति भावः । सखीति। नायिकेत्यर्थः। सम्बोधनमिति। उपदेश इत्यर्थः। न ह्येतत्सर्वं स्वोत्प्रेक्षामात्रेणोक्तमपि तु विविधमवस्थापितो 'व्यवस्थापित' इति वृत्तिग्रन्थानुरोधेनेत्याह-तदेतदित्यादि। ननु वस्तुध्वनिवदलङ्कारध्वनेरप्यत्रैव प्रद- र्शनीयत्वे किमित्यग्रे दशयिष्यत इत्युक्तमित्यतस्तात्पर्यमाह-यथा हीत्यादि। व्यति- रेकमेव दर्शयति-वस्त्वित्यादि। 'शब्दाभिधेयत्वमपी'ति योजना। कि रसादयोऽपि तथेत्यत्राह-रसभावेति। भावादिग्रहणेन वृत्तिस्थादिशब्दो व्याख्यातः। अथ चेति। तथाऽपीत्यर्थः। तत्रेति। रसादिभान इत्यर्थः । कल्पनान्तरं व्यापारान्तरम्। नास्ती त्यत्र हेतुमाह-स्खलदिति। रसादीनां स्वरूपमाह-औचित्येनेति। 'औचित्येन प्रवृत्तावि'ति रसभावयो: सम्वध्नाति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे रसः, व्यभिचा- रिण्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे भाव इति योजना। अनौचित्येनेति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्ते- रनौचित्येन प्रवृत्तावित्यथेः । तदाभासः रसाभासः। रसाभासानां हास्याद्भ्ेदं दर्श- यिष्यन् प्राधान्याच्छृंगाराभासविषयमाह-रावणस्येति। हास्यविषय एवायमित्या- शंक्य परिहरति-यद्यपीत्यादि। तत्र सीताविषयकरावणरतौ। शृङ्गारादिति। शृङ्गाराभासद्वारेणेत्यर्थेः । पाश्चात्या तन्मयीभवनकालोत्तरकालभवा। पूर्वापरविवेक- १. ध्वभ्या., २. ४.

प्रथमोद्द्योत: ७९ लोचनम् स्थितिः, तन्मयीभवनदशायां तु रतेरेवास्वाद्यतेति शङ्गारतैव भाति पौर्वापर्यविवेकाव- धारणेन 'दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुतिम्' इत्यादौ। तदसौ शज्वारा- भास एव । तदङं भावाभासश्चित्तवृत्तेः प्रशम एव प्रक्रान्ताया हृदयमाह्लादयति यतो विशेषेण, तत एव तत्संगृहीतोऽपि पृथग्गणितोऽसौ। यथा- एकस्मिन् शयने पराड्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम्। दंपत्योः शनकैरपाङ्वलनामिश्रीभवच्चक्षुषो. र्भग्नो मानकलि: सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम् ॥ इत्यत्रेर्ष्यारोषात्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रसादिरर्थः 'पुत्रस्ते जातः' इत्यतो यथा हर्षो जायते तथा। नापि लक्षणया। अपि तु सहृदयस्य हृदयसंवादबलाद्विभा- बालप्रिया दशायां विभावाभासज्ञानद्वारा स्थाय्याभासनिश्चयेनेत्यर्थः। इयं स्थितिः रतेर्हास्यरूप- त्वाध्यवसायः । कुत इत्यत्राह-तन्मयीत्यादि। पौर्वापर्येति। विभावरत्याद्योर्यत् पौर्वापर्यं तद्विवेकस्यावधीरणेनाभावेन। 'इत्यादौ भाती'त्यन्वयः । श्लोकोडयं द्वितीयो- द्योते वक्ष्यते। अत्रादौ सहृदयानां सीताविषय करावणरतेस्तन्मयीभावेनास्वाद्यतेति ऋृ. क्वारचर्वणैव, पश्चात्तद्रतेरनुचितालम्बनकत्वज्ञानेन तद्विषयकहासोद्वोधाद्वास्यचर्वणा शृ- ज्वारचर्वणा च तदाभासचर्वणैवेत्याशयेनोपसंहरति-तदिति। तदङ्गं भावाभास इति। शङ्गारादिरसाभासस्याङ्गभूतो भावो भावाभास इत्यर्थः । भावशव्देनैव भावप्र- शमस्यापि ग्रहणसम्भवात् किमिति पृथक् तद्ग्रहणमित्यत आह-चित्तवृत्तेरित्यादि। प्रकान्तायाः रसं व्यञ्जयितुमारब्धायाः। प्रशम एव यतो विशेषेणाह्लादयति, ततो- Sसौ पृथंग्गणित' इत्यन्वयः। तत्संगृहीतोऽपि भावशब्देन बोधितोऽपि। असौ भावप्रशमः । एकस्मिन्निति। एकस्मिन् शयने सख्या कर्थंचिदेकशयनं नीतयोः। मानस्यानु- वृत्या या पराड्मुखता तया। वीतमपगतमुत्तरं रायनानन्तरकृत्यं यत्र, तत्तथा। ताम्य तोः सन्तप्यतोः । अन्योन्यस्येति। गौरवमजभयेन हृदि स्थितमप्यनुनयमकुर्वतोः। अपाङ्गयोर्वलनाद्विवर्तनात्। मानकलि: प्रणयरोषकलहः। हासेन रभसेन वेगेन, यखया- वृत्तं व्यावर्तनं तेन च सहितः कण्ठग्रहो यत्र, तत्तथा। योजयति-इत्यन्नेति। ईर्ष्यारूपो रोषस्तदात्मनः । क्रोधेति च पाठः। प्रशम इति। प्रतीयत इति शेषः। 'वाच्यसामर्थ्या- क्षिप्तः प्रकाशत' इत्यनेन दर्शितं विभावादिव्यंग्यत्वं रसादेः साधयिष्यन् आदौ तस्य तात्पर्यशक्तिगम्यत्वं निषेवति-न चेत्यादि तथेत्यन्तेन। अत्र काव्यादिति शेषः। यथा 'पुत्रस्ते जात' इत्यादिवाक्यं प्रियरूपार्थप्रतिपादनमुखेन श्रोतुर्हर्षमुत्पादयति, १. अमरुक.,

सटीकलोचनोपैतध्वन्यालोके मग्रे दर्शयिष्यते। तृतीयस्तु रसादिलक्षणः प्रमेदो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्तः लोचनम् लाघवमात्मनि ग्रहीतुं न युक्तं; प्रत्युतायं बहुमानः, सहस्व शोभस्वेदानीमिति सखीवि- पयं सौभाग्यप्रख्यापनं व्यज्ञथम्। अद्येयं तव प्रच्छन्नानुरागिणी हृदयवल्लभेत्थं रक्षिता, पुनः प्रकटरदनदंशनविधिन विधेय इति तच्चौर्यकामुकविषयसम्बोधनं व्यक्ञयम्। इत्थं मयैतदपह्वतमिति स्व्रवैदग्ध्यख्यापनं तटस्थविदग्धलोकविषयं व्यङ्गयमिति। तदेतदुक्तं व्यवस्थापितशब्देन। अ्रग्र इति। द्वितीयोद्द्योते 'असंलक्ष्यक्रमव्यज्ञयः क्रमेणोद्दयो- तितः परः' इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वितीयप्रभेदवर्णनावसरे। यथा हि विधिनि- षेधतदनुभयात्मना रूपेण संकलय्य वस्तुध्वनिः संक्षेपेण सुवचः, तथा नालक्कारध्वनिः, अलङ्वाराणां भूयस्त्वात्। तत एवोक्तम्-सप्रपञ्चं इति। तृतीयस्त्विति। तुशब्दो व्यतिरेके। वस्त्वलंकारावपि शब्दाभिधेयत्वमध्यासाते तावत्। रसभावतदाभासतत्प्र- शमाः पुनर्न कदाचिदभिधीयन्ते, अथ चास्वाद्यमानताप्राणतया भान्ति। तत्र ध्वनन- व्यापारादते नास्ति कल्पनान्तरम्। स्खलद्गतित्वाभावे मुख्यार्थवाधादेर्लक्षणानिवन्धन- स्यानाशङ्कनीयत्वात्। औचित्येन प्रवृत्तौ चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे स्थायिन्या रसो, व्यभिचा- रिण्या भावः, अनौचित्येन तदाभासः, रावणस्येव सीतायां रतेः । यद्यपि तत्र हास्यर- सरूपतैव, 'शज्गाराद्वि भवेद्धास्यः' इति वचनात्। तथापि पाश्चात्येयं सामाजिकानां बालप्रिया न्तप्रच्छादनादिति भावः । सखीति। नायिकेत्यर्थः। सम्बोधनमिति। उपदेश इत्यर्थः।न ह्येतत्सर्वं स्वोत्प्रेक्षामात्रेणोक्तमपि तु विविधमवस्थापितो 'व्यवस्थापित' इति वृत्तिग्रन्थानुरोधेनेत्याह-तदेतदित्यादि। ननु वस्तुध्वनिवदलक्कारध्वनेरप्यत्रैव प्रद- र्शनीयत्वे किमित्यथ्रे दर्शयिष्यत इत्युक्तमित्यतस्तात्पर्यमाह-यथा हीत्यादि। व्यति- रेकमेव दर्शयति-वस्त्वित्यादि। 'शब्दाभिधेयत्वमपीशति योजना। कि रसादयोऽपि तथेत्यत्राह-रसभावेति। भावादिग्रहणेन वृत्तिस्थादिशब्दो व्याख्यातः। अथ चेति। तथाSपीत्यर्थः। तन्रेति। रसादिभान इत्यर्थः । कल्पनान्तरं व्यापारान्तरम्। नास्ती त्यत्र हेतुमाह-र्खलदिति। रसादीनां स्वरूपमाह-औचित्येनेति। 'औचित्येन प्रवृत्ताविति रसभावयो: सम्वध्नाति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे रसः, व्यभिचा- रिण्याश्चित्तवृत्तेरास्वाद्यत्वे भाव इति योजना। अनौचित्येनेति। स्थायिन्याश्चित्तवृत्ते- रनौचित्येन प्रवृत्तावित्यथेः । तदाभासः रसाभासः । रसाभासानां हास्याद्भेदं दर्श- थिष्यन् प्राधान्याच्छृंगाराभासविषयमाह-रावणस्येति। हास्यविषय एवायमित्या- शंक्य परिहरति-यद्यपीत्यादि। तत्र सीताविषयकरावणरतौ। शृङ्गारादिति। शृद्गाराभासद्वारेणेत्यर्थेः । पाश्चात्या तन्मयीभवनकालोत्तरकालभवा। पूर्वापरविवेक- १. ध्वभ्या., २. ४.

प्रथमोद्द्योत:

स्थितिः, तन्मयीभवनदशायां तु रतेरेवास्वाद्यतेति शङ्गारतैव भाति पौर्वापर्यविवेकाव- लोचनम्

धारणेन 'दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तनाम्नि याते श्रुतिम्' इत्यादौ। तदसौ श्द्गारा- भास एव। तदङं भावाभासश्चित्तवृत्तेः प्रशम एव प्रक्रान्ताया हृदयमाह्लादयति यतो विशेषेण, तत एव तत्संग्ृहीतोऽपि पृथग्गणितोऽसौ। यथा- एकस्मिन् शयने पराड्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम्।

र्भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यावृत्तकण्ठग्रहम् ॥ इत्यत्रेर्ष्यारोषात्मनो मानस्य प्रशमः । न चायं रसादिरर्थः 'पुत्रस्ते जातः' इत्यतो यथा हर्षो जायते तथा। नापि लक्षणया। अपि तु सहृदयस्य हृदयसंवादवलाद्विभा- बालप्रिया दशायां विभावाभासज्ञानद्वारा स्थाय्याभासनिश्चयेनेत्यर्थः। इयं स्थितिः रतेर्हास्यरूप- त्वाध्यवसायः । कुत इत्यत्राह-तन्मयीत्यादि। पौर्वापर्येति। विभावरत्याद्योर्यत् पौर्वापर्यं तद्विवेकस्यावधीरणेनाभावेन। 'इत्यादौ भाती'त्यन्वयः । श्लोकोऽयं द्वितीयो- द्योते वक्ष्यते। अत्रादौ सहृदयानां सीताविषयकरावणरतेस्तन्मयीभावेनास्वाद्यतेति शृ. क्वारचर्वणैव, पश्चात्तद्रतेरनुचितालम्बनकत्वज्ञानेन तद्विषयकहासोद्वोधाद्वास्यचर्वणा शृ- झ्वारचर्वणा च तदाभासचर्वणैवेत्याशयेनोपसंहरति-तदिति। तदङ्गं भावाभास इति। शङ्गारादिरसाभासस्याङ्गभूतो भावो भावाभास इत्यर्थः। भावशब्देनैव भावप्र- शमस्यापि ग्रहणसम्भवात् किमिति पृथक् तद्ग्रहणमित्यत आह-चित्तवृत्तेरित्यादि। प्रकरान्तायाः रसं व्यज्जयितुमारब्धायाः। 'प्रशम एव यतो विशेषेणाह्लादयति, ततो- सौ पृथग्गणित' इत्यन्वयः। तत्संगृहीतोऽपि भावशब्देन बोधितोऽपि। असौ भावप्रशमः । एकस्मिन्निति। एकस्मिन् शयने सख्या कर्थचिदेकशयनं नीतयोः। मानस्यानु- वृत्या या पराङ्मुखता तया। वीतमपगतमुत्तरं शयनानन्तरकृत्यं यत्र, तत्तथा। ताम्य- तोः सन्तप्यतोः । अन्योन्यस्येति। गौरवभङ्गभयेन हृदि स्थितमप्यनुनयमकुर्वतोः। अपाङ्गयोर्वलनाद्विवर्तनात्। मानकलि: प्रणयरोषकलहः। हासेन रभसेन वेगेन, यदवया- वृत्तं व्यावर्तनं तेन च सहितः कण्ठग्रहो यत्र, तत्तथा। योजयति-इत्यत्रेति। ईर्ष्यारूपो रोषस्तदात्मन:। क्रोधेति च पाठः। प्रशम इति। प्रतीयत इति शेषः। 'वाच्यसामर्थ्या- क्षिप्तः प्रकाशत' इत्यनेन दर्शितं विभावादिव्यंग्यत्वं रसादेः साधयिष्यन् आदौ तस्य तात्पर्यशक्तिगम्यत्वं निषेधति-न चेत्यादि तथेत्यन्तेन। अन्र काव्यादिति शेषः। यथा 'पुत्रस्ते जात' इत्यादिवाक्यं प्रियरूपार्थप्रतिपादनमुखेन श्रोतुर्हर्षमुत्पादयति,

१. अमरुक.,

८० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

प्रकाशते, न तु साक्षाच्छन्दव्यापारविषय इति वाच्याद्विमिन् एव । तथा हि वाच्यत्वं तस्य स्वशब्दनिवेदितत्वेन वा स्यात्, विभावादिप्रतिपादन- मुखेन वा। पूर्वस्मिन् पक्षे स्वशब्दनिवेदितत्वाभावे रसादीनामप्रतीति लोचनम् वानुभावप्रतीत तन्मयीभावेनास्वाद्यमान एव रस्यमानतैकप्राणः सिद्धस्वभावसुखादि- विलक्षणः परिस्फुरति। तदाह-प्रकाशत इति। तेन तत्र शब्दस्य ध्वननमेव व्यापा- रोऽर्थसहकृतस्येति। विभावाद्यर्थोऽपि न पुत्रजन्महर्षन्यायेन तां चित्तवृत्ति जनयतीति जननातिरिक्तोरऽर्थस्यापि व्यापारो ध्वननमेवोच्यते। स्व्रशब्देति। शग्गारादिना शब्दे- नाभिधाव्यापारवशादेव निवेदितत्वेन। विभावादीति। तात्पर्यशक्त्येत्यर्थः । तत्र स्वशब्दस्यान्वयव्यतिरेकौ रस्यमानतासारं रसं प्रति निराकुर्वन्ध्वननस्यैव ताविति बालप्रिया तथा काव्यं विभावा्यर्थप्रतिपादनद्वारा तात्पर्यशक्त्या रसचर्वणां न जनयतीत्यर्थः । नापीति। रसादिरर्थ इत्यनुषज्यते। परिस्फुरतीत्यपकृष्यते। अपि त्वित्यादि। हृदयस्य संवाद: सम्प्रतिपत्तिः, स एव वलं सहकारि तस्मात्। प्रतीतावित्यनेन सामग्री दर्शिता। आखाद्यमान एव सन्। रसपदलभ्यार्थकथनं-रस्यमानतेति। सुखादिवत्साध्यत्वं व्यावर्तयति-सिद्धेत्यादि। आत्मानतिरेकेण सिद्धस्वभावः । सुखादि तु तदतिरेकेण साध्यस्वभावमिति सुखादिविलक्षणश्चेत्यर्थः । यद्वा-स्थाय्येव विभावादिप्रत्ययारभ्यत्वाद्रस इति मतमपाकर्तुमाह-सिद्धेति। सिद्धस्वभावा ये सुखा- दयो भावाः सुखपदेन रतिविवक्षिता। तद्विलक्षण इत्यर्थः। तदाह तदेतदाह। फलित- माह-तेनेत्यादि। तेन कारकत्वलक्षकत्वयोरभावेन। इतीति। उक्तमिति शेषः । अथार्थस्यापि ध्वननमेव व्यापार इति जनकत्वनिषेधपूर्वकं दर्शयति-विभावाद्यर्थो- 5पीत्यादि। 'स्वशब्दनिवेदितत्वेन वे'त्यादिना यत् कल्पद्वयमुक्तं तदभिधातात्पर्यश- क्तिद्वयाभिप्रायकमिति दर्शयति-ङ्गारादिनेत्यादि। तत्रेति। आद्यपक्ष इत्यर्थः । अन्वयेति । यत्र यत्र रसादिप्रतीतिः, तत्र तत्र स्वशब्द इत्यन्वयः । यत्र यत्र न स्वशब्दः, तत्र तत्र नेति व्यतिरेकः, तावित्यर्थेः । यद्वा-स्वशब्दसत्वे रसादिप्रती- तिस्तदभावे रसादिप्रतीत्यभाव इत्यन्वयव्यतिरेकावित्यर्थः । रस्यमानतासार- मिति हेतुगर्भम्। १. तत्सत्वे तदितरयावत्कारणसत्वे कार्यसत्वमन्वयः । तदभावे कार्याभावो व्यतिरेकः । न हि यस्य कस्यचिदेकस्य कारणस्य सत्वे कार्यसत्वं दृष्टमिति बहुत्रान्व- यव्यभिचारप्रसक्तिवारणायान्वयस्वरूपे तदितरयावत्कारणकूटसत्वं निवेशितम्। व्यति- रेके त्वेकस्यापि कारणस्याभावे कार्य न भवतीति तन्र तदितरयावत्कारणकूटाभावो न निवेशनीय इति।

प्रथमोद्द्योत: ८१

प्रसङ्गः। न च सर्वत्र तेर्षां स्वशब्दनिवेदितत्वम्। यत्राप्यस्ति तत्, तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुखेनैवैषां प्रतीतिः । स्वशब्देन सा केवलमनू- द्यते, न तु तत्कृता। विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात्। न हि केवलशृ-

दर्शयति-न च सर्वंत्रेति। यथा भट्टेन्दुराजस्य- लोचनम्

यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्गात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत्। दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निविडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः । इत्यत्रानुभावविभावावबोधनोत्तरमेव तन्मयीभवनयुक्त्या तद्विभावानुभावोचितचि- त्तवृत्तिवासनानुरक्जितस्वसंविदानन्दचर्वणागोचरोरऽर्थो रसात्मा स्फुरत्येवाभिलाषचिन्तौ- त्सुक्यनिद्राधृतिग्लान्यालस्यश्रमस्मृतिवितर्कोदिशब्दाभावेऽपि। एवं व्यतिरेकाभावं प्रद- शर्यान्वयाभावं दर्शयति-यत्रापीति। तदिति स्वशब्दनिवेदितत्वम्। प्रतिपादन- मुखेनेति। शब्दप्रयुक्तया विभावादिप्रतिपत्त्येत्यर्थः । सा केवलमिति। तथा हि- याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तद्दत्तझम्पानतां बालप्रिया व्यभिचारविषयमुदाहरति-यदिति। विश्रस्य मध्ये मध्ये विरम्य। नि- स्थेमनी स्थैर्यरहिते अतिव्याकुले। आद्यपादेन अलसा नाम दृष्टिरुक्ता। व्रीडौत्सुक्ये च दोत्येते। दरिद्रति कृशीभवन्ति शुष्यन्ति च। लूनेत्यादुपमया म्लानच्छायत्वा- दिकं द्योत्यते। निबिडः घनः वर्णान्तरानुप्रवेशरहितः। पादत्रयेणानुभावव्यभिचारि- वर्गो दर्शितः। यूनि आरब्धयौवने । कृष्ण इत्यनेन विभावश्र। वनितासु गोपीषु। एषैव उक्तालसविलोकनादिरूपैव। वेषस्थिति: वेषरचना। तदिति। तन्म- यीभवनस्य युक्तिर्योगस्तया। तदिति। तेषां रसादीनां त एव वा ये विभावानु- भावा:, तेषामुचिता याश्चित्तवृत्तयः स्थायिव्यभिचारिरूपास्तासां वासनाभि- रनुरख्षिताया रूषितायासस्वसंविदो या आनन्दमयी चर्वणा तस्याः, गोचरो विषय इत्यर्थः। 'रसात्मा अर्थः इत्यादिशब्दाभावेऽपि स्फुरत्येवे'ति सम्बन्धः। अभि- लाषः अभिलाषविप्रलम्भः । अन्राभिलाषो महावाक्येन चिन्तादयस्त्ववान्तरवाक्येन व्यज्यन्त इति बोध्यम्। अन्वयाभावमिति। यदि लक्ष्ये सशब्देन रसादिप्रतीति- स्तर्र्थन्वयः स्यान्न तु स्वशब्देनातोऽन्वयाभाव इति भावः । वृत्तौ 'यत्रापी' त्यपिश व्दस्तुशब्दार्थे। यात इति। द्वारवर्ती] यात इत्यनेन प्रत्यागमनप्रत्याशाविरहः सूच्यते। मधुरिपावित्यनेन दुष्टनिग्रहव्यग्रताद्योतनेन स एवोपोह्वलितः । तदा मगधराजे मधुरामुपरुन्द्धति सति। आलिङ्गने हेतुमाह-तद्दन्तेति। तेन मधुरिपुणा ११

८२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् कालिन्दीतटरूढवञ्ुललतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । तद्गीतं गुरुवाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिभिर्जलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम् ॥ इत्यत्र विभावानुभावावम्लानतया प्रतीयेते। उत्कण्ठा च चर्वणागोचरं प्रतिपद्यत एव। सोत्कण्ठाशब्दः केवलं सिद्धं साधयति, उत्कमित्यनेन तूक्तानुभावानुकर्षणं कतुं सोत्कण्ठाशब्दः प्रयुक्त इत्यनुवादोऽपि नानर्थकः, पुनरनुभावप्रतिपादने हि पुनरुक्तिर- तन्मयीभावो वान तु तत्कृतेत्यत्र हेतुमाह-विषायान्तर इति। 'यद्विश्रम्य' बालप्रिया दत्ता या झम्पा वेगेनोर्ध्वादिदेशादास्फालनपूर्वकपतनक्रिया विहरणकालभवा तया। झम्पाशव्दः पुल्लिंगो वा। आनताम् दाने हि प्रतिग्रहीतुरानतिरुचिता। 'सम्पन्न- ते'ति पाठे तेन दत्ता सम्पादिता सम्पन्नता पुष्पपल्लवादिसमृद्धिर्यस्यास्तामित्यर्थः । कालिन्दीतटरूढेति वल्लभविहरणस्थानरूढत्वेन सौभाग्यातिशयं सूचयति, तद्देश- स्योत्कण्ठाकारित्वं च। तत् तथाविधम्। गातमिति भावे क्तः। गुर्विति। गुरुणा प्रभू- तेन वाष्पेण रुद्धकण्ठतया गद्गदं यथा तथा गलन् प्रसरन् तार उच्चैस्तरश्व स्वरो यत्र तत्तथा। येन गीतेन। यदाकर्णनेनेति यावत्। अन्तर्जलचारिभिः सारसादि- भिरपि, न केवलं जलबहिर्भागसश्चारिभिहंसादिभिः। उत्कं सोत्कण्ठम्। उत्कू- जितं उच्चैःकूजितं तन्मयीभवनयुक्त्या रुदितमित्यथैः । विभावानुभावाविति। मधुरिपुविरहो, वियुक्तो मधुरिपुर्वा आलम्बनविभावः, कालिन्दीतटादय उद्दीपनवि- भावाः, लतालिज्गनादयोऽनुभावाः । 'विभानुभावमि'ति च पाठः। अम्लानतया अक्लेशेन वाच्यतयैवेति यावत्। प्रतीयेते प्रतीयत इति च पाठः । ततः किमत आह-उत्कण्ठा चेति। चर्वणाया गोचरं विषयत्वं प्रतिपद्यत एव, नात्र स्वशब्दापेक्षामूलकस्संशयः कार्य इत्यर्थः । ननु सा स्वशब्दावेदितैवेत्यत आह- सोत्कराठाशब्द इति। सिद्धं साधयतीति। ज्ञातं ज्ञापयतीत्यथेः। अतश्वानुवादक इतिभावः । केवलश्देनात्र विभावानुभावौ प्रति सहकारित्वमपि नेति दर्शयति। अनु- वादोऽप्ययं नानर्थक इत्याह-उत्कमित्यादि। अयमर्थ :- जलचारिणां कूजितेऽपि गुरुवाष्पेत्यायुक्तानुभावानां संयोजन एव तन्मयीभवनयुक्त्या तदुत्कण्ठायाश्चर्वणागोच रत्वं भवति। उत्कमित्यनेन च तदनुभावसाहित्यं प्रतिपिपादयिषितम्। न च केवले- नोत्कशब्देन तत्प्रतिपादनं भवति, तस्य तावत्यपर्याप्तत्वात्। सति च पूर्ववाक्ये सोत्कण्ठाशब्दे तत्संगृहीतानामनुभावानां सोत्कण्ठासमानार्थकोत्कशव्देन प्रतिपादनं भव- तीति सोत्कण्ठाशब्दस्सप्रयोजन इत्य्थेः। ननु पुनरप्यनुभावप्रदर्शनमस्त्वित्यत आह- पुनरिति। न केवलं पुनरुक्तिरेव, तथाविधस्यानुभवजातस्य तन्मयीभवनोपयोगितापि न स्यादनौचित्यप्रतिपत्तिग्रस्तसौभाग्यत्वादित्याह-अतन्मयीति । 'विषयान्तर'

प्रथमोद्द्योत: ८३

ङ्वारादिशब्दमात्रभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्व- प्रतीतिरस्ति। यतश्च स्वाभिधानमन्तरेण केवलेभ्योऽवि विभावादिभ्यो विशि- ष्टभ्यो रसादीनां प्रतीतिः । केवलाच्च स्वाभिधानादप्रतीतिः । तस्मादन्वय- व्यतिरेकाभ्यामभिधेय सामर्थ्याक्षिप्तत्वमेव रसादीनाम्। न त्वभिधेयत्वं कथ-

इत्यादौ। न हि यदभावेऽपि यद्धभवति तत्कृतं तदिति भावः । अदर्शनमेव द्रवयति- लोचनम्

न हीति। केवलशब्दार्थ स्फुटयति-विभावादीति। काव्य इति। तव मते काव्यरूपतया प्रसज्यमान इत्यर्थः । मनागपीति । शङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ इत्यत्र। एवं स्वशब्देन सह रसादेर्व्यतिरेकान्वयाभावमुपपत्या प्रदर्श्य तथैवोप- संहरति-यतश्चेत्यादिना कथश्चिदित्यन्तेन। अभिधेयमेव सामर्थ्यं सहकारिशक्तिरूपं विभावादिकं रसध्वनने शब्दस्य कर्तव्ये, अभिधेयस्य च पुत्रजन्महर्षभिन्नयोगक्षेम- तया जननव्यतिरिक्ते दिवाभोजनाभावविशिष्टपीनत्वानुमितरात्निभोजनविलक्षणतया चानुमानव्यतिरिक्ते ध्वनने कर्तव्ये सामर्थ्य शक्तिः विशिष्टसमुचितो वाचकसाकल्यमिति बालप्रिया इत्यस्य विवरणम्-यद्विश्रम्येत्यादाविति। भावमाह-त हीति। 'तत्तत्कृतं न ही'ति सम्बन्धः । ननु विभावादिप्रतिपादकत्वाभावे कथं काव्यत्वं, येन सिद्धवन्निर्देश इत्या- शङ्कां परिहरन् पराभिमतस्यैव काव्यरूपत्वप्रसज्नाभिप्रायेयमुक्तिरित्याह-तव मत इत्यादि। स्वशब्दकृता रसादिप्रतीतिः न विभावादिकृतेत्यस्मिन् मते काव्यत्वेनानभि- मतमपि काव्यमापद्येतेत्यर्थः । तथाविधमेवोदाहरणमाह-ृङ्गारेति। 'यतश्वे'त्या- दिवृत्तिग्रन्थस्यानर्थक्यशङ्कामुपसंहारत्वोक्त्या शमयन्नाह-पवमित्यादि। वृत्तावभि- धेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमुपसंहृतं, तत्तु शब्दार्थोभयगतध्वननव्यापारगम्यत्वरूपमिति व्या- चष्टे-अभिधेयमेवेत्यादि। सामर्थ्यपदस्य विवरणम्-सहेत्यादि। सहकारि एव शक्ति: शक्नोत्यनयेति शक्तिस्तद्रूपम्। तत्किमित्यत्राह-विभावादिकमिति। ध्वनन इत्याक्षेपपदव्याख्यानम् । कर्मधारयाश्रयणेन शब्दे योजयित्वा षष्ठीतत्पुरुषा- श्रयेणार्थे योजयति-अभिधेयस्य चेत्यादि। अभिधेयस्येत्यस्य ध्वनन इत्यनेन सम्बन्धः। भिन्नयोगक्षेमतया भिन्नस्वभावतया। पुत्रजन्म खलु हर्ष जनयति, न तथा विभावाद्यर्थो रस जनयतीति तद्विलक्षणत्वमर्थगतध्वननस्य। अनुमानपक्षमपि पराकरोति-दिवेति। सामर्थ्यमित्यस्य व्याख्यानम्-शक्तिरिति। शक्तिमेव विवृ- णोति-विशिष्टेति। गुणालङ्कारादिविशिष्टेन समुचितेन रसानुगुणेन च वाचकेन

१. भरतना., P. 69 edn, Chowkhamba, Benares,

८४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

श्चित, इति तृतीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्विन्न एवेति स्थितम्। वाच्येन त्वस्य सहेव प्रतीतिरित्यग्रे दर्शयिष्यते। काव्यास्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवे: पुरा।

द्वयोरपि शब्दार्थयोर्ध्वननं व्यापारः। एवं द्वौ पक्षावुपक्रम्याद्यो दूषितः, द्वितीयस्तु लोचनम्

कथश्विद्दूषितः कथश्विदज्गीकृतः, जननानुमानव्यापाराभिप्रायेण दूषितः; ध्वननाभिप्रा- येणाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वननं मन्यते, सन वस्तुतत्त्ववेदी। विभावानु- भावप्रतिपादके हि-वाक्ये तात्पर्यशक्तिमेंदे संसर्गे वा पर्यवस्येत् ; न तु रस्यमानता- सारे रसे इत्यलं बहुना। इतिशब्दो हेत्वर्थे। 'इत्यपि हेतोस्तृतीयोऽपि प्रकारो वाच्या- द्दिन्न एवेति सम्बन्धः । सहेवेति। इवशव्देन विद्यमानोऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति तद्दर्शयति-अग्र इति। द्वितीयोद्दयोते॥ ४॥ एवं 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इतीयता ध्वनिस्वरूप व्याख्यातम्। अधुना का- व्यात्मत्वमितिहासव्याजेन च दर्शयति-क्ाव्यास्थात्मेति। स एवेति प्रतीयमा- नमात्रेऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यं, इतिहासवलात् प्रक्रान्तवृत्तित्र- साकल्यं परिपूर्णत्वमित्यर्थः। इतीति हेतौ। आद्य इति। 'स्शब्दनिवेदितत्वेन बालप्रिया घे'ति पक्ष इत्यर्थः । द्वितीय इति। 'विभावादिप्रतिपादनमुखेन वे'ति पक्ष इत्यर्थः । रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेवेति वदतो वृत्तिकृतस्तात्पर्यशक्तिरेव ध्वनन- व्यापारोऽभिमतः, न तु तद्वतिरिक्तश्चतुर्थकक्ष्यानिवेशी अभिधेयान्यथाऽनुपपत्तिसहा- यार्थबोधनशक्तेरेव तात्पर्यशक्तित्वादिति कथ्िदाह, तन्मतमनूद्य दूषयति-यस्त्वि- त्यादि। भेदे, संसर्गे वेति। गामानयेत्यादौ कर्मान्तरेभ्यः क्रियान्तरेभ्यश्च भेदो वा- क्यार्थ:, संसर्गस्त्वार्थ इति केचित्। कर्मविशेषादेः क्रियाविशेषेण सम्बन्धरूपसंसर्गो वाक्यार्थः, भेदस्त्वार्थ इत्यपरे ॥४ ॥ ननु ध्वनिस्वरूपे वाच्याद्भेदेन समर्थिते, लक्षणमनुक्त्वा तस्यात्मत्वप्रतिपादिकाया: कारिकायाः का सङ्गतिरित्यतो वृत्तानुवादपुरस्सरं तां दर्शयति-एवमित्यादिना। व्याख्यातमिति। ध्वनिस्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वश्चेति प्रकृतयोरद्वयोरादं प्रतिपादित- मित्यर्थः । इतिहासव्याजेनेति। व्याजशब्देन व्वनेरात्मत्वप्रतिपादन एव तात्पर्य, नेतिहासोपक्षेप इति दर्शितम्। प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे-स एवेत्यादि। स एवेती- १. मन्तव्यमनुमातव्यम्, 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः, श्रोतव्यो, मन्तव्यो, निदि- ध्यासितव्यः' (बृहदा., २. ४.५.) इत्युपनिषदि 'मन्तव्यश्चोपपत्तिभि'रिति स्मृतौ च मननस्यानुमानत्वेन प्रसिद्धेः। तदाकारश्-'काव्यस्यात्मे'ति पद्यघटकं तत्पदं रस-

प्रथमोद्द्योत: ८५

क्रौचद्वन्द्ववियोगोत्थः शोक: क्लोकत्वमागतः ॥५।।

न्थार्थबलाच्च। तेन रस एव वस्तुत आत्मा, वस्त्वलङ्कारध्वनी तु सर्वथा रसं प्रति लोचनम्

पर्यवस्येते इति वाच्यादुत्कृष्टौ तावित्यभि प्रायेण 'ध्वनिः काव्यस्यात्मे'ति सामान्येनोक्तम्। शोक इति। क्रौश्चस्य द्वन्द्वंवियोगेन सहचरीहननोद्भूतेन साहचर्यध्वंसनेनोत्थितो यः शोकः स्थायिभावो निरपेक्षभावत्वाद्विप्रलम्भशङ्गारोचितरतिस्थायिभावादन्य एव, स एव तथाभूतविभावतदुत्थाकन्दाद्यनुभावचर्वणया हृदयसंवादतन्मयीभवनक्रमादा- बालप्रिया त्यस्यानन्तरं तच्छब्देनेति, रसध्वनिरित्यस्यानन्तर परामृष्ट इति च शेषः । मन्त व्यमिति। युक्त्या निश्चेतव्यमित्यर्थः । तामाह-इतिहासेत्यादि। इतिहासब. लादिति। कारिकाशेषवलादित्यर्थः । प्रक्रान्तेति। 'तृतीयस्ति्वि'त्यादिना पूर्वोक्तेत्यर्थः। 'प्रतीयमानस्य चे'त्यादि समनन्तरवृत्तिग्रन्थस्याप्युपलक्षणमिदम् । तेनेति। यस्माद्र- स ध्वनिरेव स एवेति परामर्शनीयस्तस्मादित्यर्थः । 'तेन इत्यभिप्रायेण सामान्येनोक्त- मि'ति सम्बन्धः । इतिशब्दपरामृष्टमभिप्रायमाह-रस एवेत्यादि सर्वथेति। अङ्वित्वेऽङ्वत्वे चेत्यर्थः । इतीति हेतौ। अन्यथा प्रतिपत्तिनिरासाय विवक्षितं व्याच- -क्ौश्चस्येत्यादि। द्वन्द्ववियोगकारणमाह-सहचरीत्यादि । द्वन्द्ववियोगेने- त्यस्य व्याख्यानम्-साहच्यध्वंसनेनेति । उत्थितः उत्पन्नः । क्रौच्च इति शेषः । साहचर्यध्वंसोत्थत्वेन प्राप्तं श्रङ्गारस्थायित्वं प्रतिषेधति-निरपेक्षेत्यादि । अपेक्षायाः सङ्गमप्रत्याशायाः निष्क्रान्तो निरपेक्षो भावस्तत्वात्। क्रौश्चेत्यादिक व्या- ख्याय शोकस्य श्रलोकताप्राप्तिं विवृणोति-स एवेत्यादि । क्रौञ्चे जातस्य शोकस्य वासनारूपेणादिकवौ स्थितस्य शोकस्य चाभेदबुद्धिकृतमैक्यं विवक्षित्वा स एवेत्यु- क्तम् । 'स एवेति श्लोकरूपतां प्राप्त' इति सम्बन्धः । अत्र हेतुः-करुणरसरूपतां प्रतिपन्न इति। तत्र चास्वाद्यमानतां प्रतिपन्न इति। रत्यादिचित्तवृत्तिरास्वाद्य- माना हि शङ्गारादिव्यपदेशगोचर इति भावः । आस्वाद्यमानताप्राप्तौ हेतुः-हदये- त्यादि। सहृदयस्यादौ हृदयसंवादः, ततस्तन्मयीभावलाभस्तदुत्तरमास्वाद इति क्रमः । अन्रापि हेतु :- तथाभूतेत्यादि। तथाभूतो ध्वस्तसाहचर्यो विभावः कौश्चरूपः ।

इतिहासैकवाक्यत्वात्, प्रकृतग्रन्थकवाक्यत्वाच्चेति । १. अन्य एवेति। 'मा निषादे'ति पद्ये शोक एव स्थायिभावो व्यङ्ञयः, न तु वियोगकालावच्छिन्ना विप्रलम्भशङ्गारव्यपदेश्या रतिः। आलम्बनविभावस्य सहचरस्य प्रध्वंसात् (प्रध्वस्तालम्बनविभावकत्वात्) इति भावः । २. तथाभूतः ध्वस्तः, मृत इति यावत् ।

८६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् स्वाद्यमानतां प्रतिपन्नः करुणरसरूपतां लौकिकशोकव्यतिरिक्त्तां स्वचित्तद्रतिसमास्वा- द्यसारां प्रतिपन्नो रसेपरिपूर्णकुम्भोच्चलनवच्चित्तवृत्तिनिःष्यन्दस्वभाववाग्विलापादि- वच्च समयानपेक्षत्वेऽपि चित्तवृत्तिव्यञ्जकत्वादिति नयेनाकृतकतयैवावेशवशात्समुचि- तशब्दच्छन्दोवृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपतां प्राप्त :- मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति। न तु मुनेः शोक इति मन्तव्यम्। एवं हि सति तद्दुःखेन सोऽपि दुःखित इति कृत्वा रसस्यात्मतेति निरवकाशं भवेत्। न च दुःखसन्तप्तस्यैषा दशेति। एवं चर्व- बालप्रिया

लौकिकेति। स्वरूपसामग्रीभेदादिति भावः। स्वसंवेदन प्रमाणसिद्धत्वमलौकिकरसस्य दर्शयितुमाह-स्वेत्यादि। स्वस्य चर्वयितुश्चित्तस्य या द्रतिस्तन्मयीभावजनिता पु- लकादिभिर्लक्ष्यमाणा तया समास्वाद्यो मनसाऽनुभाव्यः सारः प्राणो यस्यास्ताम्। कथमात्मभूतस्य रसस्य वहिःश्लोकतया परिणाम इति शङ्कायां दृष्टान्तेनोत्तरमाह- रसेत्यादि। यथा जलपरिपूर्णमौलिस्थकुम्भोचचलने तद्रतजलं बहिः प्रस्नवति, तथे- त्यर्थः। मूर्तत्वामूर्तत्वाभ्यां वैषम्यशङ्कायां दृष्टान्तान्तरमाह-चित्तवृत्तीत्यादि। यथा दुःखादि चित्तवृत्तिपरिणामरूपा वाड्मया विलापादयः, आदिपदेन प्रशंसादयो ग्राह्याः, तथेत्यर्थः। चकारो विकल्पे। ननु रसस्य काव्यात्मत्वं तद्विषयत्वेनैव वक्तव्यम्। न च समयसव्यपेक्षप्रवृत्तिकस्य शब्दस्य तद्विषयत्वं सम्भवतीत्याशङ्कामनुवदन् व्यंग्यत्वेन तद्विषयत्वं दर्शयति-समयानपेक्षत्वेऽपीत्यादि। इति नयेनेति। लोके हि विलापप्रशंसादयो वचनप्रकाराः शोकबहुमानरूपां चित्तवृत्ति व्यजयन्तीत्युक्तरीत्ये- त्यर्थः । अकृतकतयैवेति। अमुमर्थमनेन प्रकाशयामीति बुद्धिपूर्वकत्वमन्तरेणैवेत्यर्थः। तर्हि कथमित्यत आह-आवेशवशादिति। आवेशः आत्मव्याप्तिः। समुचि- तेति। समुचिता एव शब्दादयो रसादीन् व्यज्यन्तीति भावः। आदिकवेः श्लोकत्व- मागत इत्येवं व्याख्यायादिकवेः शोक इत्यन्वयभ्रमं निरस्यति-न त्वित्यादि। मुनिशब्देन दुःखप्रसङं निरस्यति। तथाऽन्वये दोषमाह-एवमित्यादि। तद्दुः खेन ज्ञातेन क्रौच्चदुःखेन। सोऽपि आदिकविरपि। इति कृत्वा इत्यर्थाद्धेतोः। इतीति। इति वचनमित्यर्थः। दोषान्तरमप्याह-न चेति। एषा दशेति। शापव- चनकर्तृत्वरूपा श्लोकरचनारूपा वा दशेत्यर्थः । उपसंहरति-एतरमित्यादि। एवमु- क्तप्रकारेण चर्वणोचितः शोकस्थायिभाव एवात्मा यस्य तथा भूतो यः करुणरसस्तस्य १. रसो जलम्। 'शङ्गारादौ जले वीर्ये सुवर्णे विषशुकयोः। तिक्तादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ ॥ आस्वादे च रसं प्राहुः इति कोशः ।

प्रथमोद्द्योत: ८७

विविधवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चचारुण: काव्यस्य स एवार्थः सारभूतः। लोचनम् णोचितशोकस्थायिभावात्मककरुणरसमुच्चलनस्वभावत्वात्स एव काव्यस्यात्मा सार- भूतस्वभावोऽपरशाब्दवैलक्षण्यकारकः । एतदेवोक्तं हृदयदर्पणे-'यावत्पूर्णो न चैतेन तावन्नैव वमत्यमुम्' इति। अगम इति च्छान्दसेनाडागमेन। स एवेत्येवकारेणेदमाह-नान्य आत्मेति। तेन यदाह भट्टनायक :- शब्द प्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्वेन युक्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यधीर्भेवेत्। इति तदपास्तम्। व्यापारो हि यदि ध्वननात्मा रसनास्वभावस्तन्नापूर्वमुक्तम्। अथाभिधैव व्यापारस्तथाप्यस्याः प्राधान्यं नेत्यावेदितं प्राक्। श्लोकं व्याचष्टे-विविधेति। विविधं तत्तदभिव्यज्नीयरसानुगुण्येन विचित्रं कृत्वा बालप्रिया समुचलनं बहिः प्रसरणं स्वभावः स्वरूपं यस्य 'मा निषादे'त्यादिश्लोकस्य तस्य भाव- स्तत्वं तस्मात्। स एव करुणरस एव। काव्यस्यात्मेति। यतो 'मा निषादेशत्या- दिकाव्यं करुणरससमुच्चलनस्वरूपमतः काव्यस्य रस एवात्मेति भावः। आत्मेत्यस्य व्याख्या सारभूतस्वभाव इति। तदुपपादकम्-अपरेत्यादि। काव्यस्य रससमुच्चलनस्वभावत्वे भट्टनायकवचनं संवादयति-यावदिति। कविरिति शेषः । पतेन रसेन। यावन्न पूर्णः विभावादितन्मयीभवनक्रमेण, तावत् अ्रमुं रसम्। नैव वमति बहिर्भावमापाद्य परास्वादनीयं नैव करोति। रसे- न पूर्ण एव कविः, काव्यरूपेण रसमुद्गिरतीति रसवमनरूपस्य काव्यस्य रसरूपत्वमे- वेति भावः । स्वेन विलिखिते 'मा निषादे'त्यादौ 'अगम' इत्यडागमस्य "नेमाड्योग" इति निषेधशङ्कायामुपपत्तिमाह-अगम इत्यादि। तेनेति। रसस्यात्मत्वसमर्थनेने- त्यर्थः । 'तदपास्तमि'त्यनेनास्य सम्बन्धः। शब्देति। आश्रित्येति। प्रवृत्तमिति शेषः। शास्त्रं वेदादि। अर्थतत्वेन अर्थप्राधान्येन। युक्तमितिहासादि। 'युक्ते' इति च पाठः। एतयोर्द्यो: शब्दार्थयोः। काव्यधीः काव्यव्यवहारः। तद्वति प्रबन्ध इति शेषः । व्यापार इति। व्यापारप्राधान्य इत्यत्र व्यापारपदार्थ इत्यर्थः । अथेति शङ्कायाम्। विविधं वाच्यवाचकरचनासु प्रपश्चेन चारु इति विग्रहमभिप्रेत्य व्याचष्टे-तत्तदि- त्यादि। तैस्तैर्वाच्यादिभिरभिव्यज्ञनीयो यो रसः, तं प्रत्यानुगुण्येन। विचित्रं कृत्वेति। १. पा. सू., ६, ४, ७४,

८८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तथा चादिकवेर्वाल्मीकेः निहतसह चरीविरह कातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः ।

वाच्ये वाचके रचनायां च प्रपश्चेन यच्चारु शब्दार्थालद्वारगुणयुक्तमित्यर्थः । तेन सर्व- लोचनम्

त्रापि ध्वननसद्भावेऽपि न तथा व्यवहारः। आत्मसद्भावेऽपि क्वचिदेव जीवव्यवहार इत्युक्तं प्रागेव। तेनैततनिरवकाशम्; यदुक्त हृदयदर्पणे-'सर्वत्र तर्हि काव्यव्यवहारः स्यात्' इति। निहृतसहचरीति विभाव उक्तः। आक्रन्दितशब्देनानुभावः। बालप्रिया वाच्यादीति शेषः। कृत्वेत्यस्य प्रपश्चेनेतयनेन, वाच्य इत्यादित्रयस्य चार्वित्यनेन च सम्ब- न्धः। प्रपञ्चेन प्रपश्चनेन। चारु सुन्दरम्। अनेन विवक्षितमाह-शब्देत्यादि। तेनेति। विविधेत्याद्युक्तस्य काव्यत्वेनेत्यर्थः । सर्वत्रापि सिंहो देवदत्त इत्यादावपि। तथा व्यवहार: काव्यव्यवहारः । 'इति यदुक्तमेतन्निरवकाशमि'ति सम्बन्धः । विभाव इति। व्वस्तसाहचर्यः क्रौश् आलम्नविभावः, निहननमुद्दीपनविभावः। ननु निहृतेत्यादियथाश्रुतग्रन्थेन तदाक्रन्दजनितो मुनेश्शोक इत्यर्थ इव प्रतीयते। तत्कथं 9. 'निहतसहचरीविरहकातर कौव्चाक्रन्दजनित' इति। अत्र केचित् "मा निषा दे"ति वाल्मीकीयपद्येन सहचरहननस्यैव प्रतिपादनात् "निहतसहचरविरहकातरक्रौ- ज्च्याकन्दजनित" इति मूलं परिवर्त्य तथैव व्याचक्षते। तथैव च लोचनग्रन्थमपि बहुत्र परिवर्त्तयन्ति। अन्ये पुनः मूलमपरिवर्त्त्यापि 'मा निषादे'ति प्रसिद्धार्थानुरोधेन क्लिष्टं विगरृह्य व्याकुर्वन्ति। विदुषान्त्वेवं परामर्श :- ध्वन्यालोकस्य सर्वेष्वेव पुस्त- कभेदेषु "निहतसहचरीविरहकातरक्रौश्चाकनदजनितः" इत्येव पाठस्ससुपलभ्यते। लोचनेऽपि "सहचरीहननोद्भूतेन" "निहतसहचरीति विभाव उक्तः" इत्येवं प्रभृतयो मूलसंवादिन एव पाठा विलोक्यन्ते। सर्व एवायं पाठभेदो लेखकप्रमादान्मुद्रणदोषाद्वा समागत इति सम्भावयितुमपि दुश्शकम्। उपपत्तिरप्यत्र जागत्ति-ध्वनि निरूपयितुं प्रवृत्तोऽयं ग्रन्थः ध्वन्यमान एवार्थे श्रद्धत्ते। 'मा निषादे'त्यादिपद्यस्य च शक्त्या प्रतिपाद्यमानः क्रौच्चहननाद्यात्मक एवार्थः। तथापि व्यञ्ञनयात्र कश्चनापरोऽप्यर्थ- स्सूच्यते। तथाहि-राज्यक्षयविपिनवासादिदुःखेनाल्पीभावं कार्श्यं गतयोस्सीताराम- योमिथुनात् समुदायात् एकं सीतारूपमवयवं यत्त्वमवधीः वधादप्यधिकपीडां प्रापि- तवानसि; तस्मात् हे निषाद सदेवर्षिगणत्रैलोक्यपीडक रावण ! प्रतिष्ठं लङ्कापुराधि- ष्ठानादिरूपां ब्रह्मवरादवाप्तां मा गम इति प्रकृतकाव्यार्थरूपो लोकोत्तरचमत्कारकारी करुणरसानुकूल: व्यक्तं विचारयतां मनस्यवतरति। अत एव रामायणटीकाकृतः श्रीगोविन्दराजकतककृद्रामायणशिरोमणिकारादयः प्राचीनास्सहृदयशिरोमणयस्सबहु- मानमेनमर्थ व्याचक्षाणा विलोक्यन्ते। करुणरसनिधानीभूते कविकुलैकोपजीव्य एत-

प्रथमोद् द्योत: ८९

शोको हि करुणस्थायिभावः । प्रतीयमानस्य चान्यभेददर्शनेऽपि

लोचनम् जनित इति। चर्वणागोचरत्वेनेति शेषः । ननु शोकचर्वणातो यदि श्लोक उद्भूतस्तत्प्रतीयमानं वस्तु काव्यस्यात्मेति कुत इत्याशङ्कयाह-शोको हीति। करुणस्य तच्चर्वणागोचरात्मनः स्थायिभावः। शोके हि स्थायिभावे ये विभावानुभावास्तत्समुचिता चित्तवृत्तिश्चर्व्यमाणात्मा रस इत्यौचि- त्यात्स्थायिनो रसतापत्तिरित्युच्यते। प्राक्स्वसंविदितं परत्रानुमितं च चित्तवृत्तिजातं बालप्रिया पूर्व तन्निषेध इत्यतो व्याचष्टे-चवरोत्यादि। तदाकन्देन जनितश्वर्वणागोच रीकृत इत्यर्थः । शोक इत्यस्य वासनारूपेण स्थितो मुनेः शोक इत्यर्थश्चेति भावः । ननु 'शोको ही'त्यादिग्रन्थेन शोकस्य करुणरसस्थायित्वानुवादोऽत्र निरर्थक इत्य- तस्तद्ग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तदिति। तहीत्यर्थः। प्रतीयमानं वस्ति्व- ति। रस इत्यर्थः। प्रकृताविस्मरणार्थमेवमुक्तम्। समाधानसिद्ध्यनुगुणं व्याचष्े- करुणस्येत्यादि। तञ्ञवगोति। शोकचर्वणेत्यर्थः । 'शोकः श्लोकत्वमागतः' इति शोकचर्वणातः श्लोकोत्पत्तिवचनेनैव रसस्यात्मत्वं प्रकाशितमेव शोकचर्वणागोचरात्मत्वा- त्करुणरसस्येति भावः। ननु कथमन्यचर्वणाया अन्यो विषयः स्यादित्यत उपपादयति- शोके हीत्यादि। शोके स्थायिभावे क्रौश्चादिवर्ण्यमानगते शोकादौ स्थायिभावे। निमित्ते सप्तमी। ये विभावानुभावा इति। शोकादेनिमित्तभूता ये विभावाः कार्यभूता ये अनुभवाश्चेत्यर्थः । तत्समुचिता चर्व्यमाणानां तेषां विभावानुभावानां समुचिता। वर्ण्यमानतत्तद्रतस्थायिसजातीयेति यावत्। चित्तवृत्तिः चर्वयितरि वासनारूपेण स्थिता शोकादिचित्तवृत्तिः । चव्यमाणात्मा रस्यमानात्मा। रसः रसपदार्थः। औचित्यादिति। उपयोगित्वनिबन्धनादुपचारादित्यर्थः, न मुख्यत्वे- नेति भावः । रसतापत्तिः रसत्वप्राप्तिः । उच्यते "स्थायिभावो रस" इत्या- दिना उच्यते। उपयोगित्वं दर्शयति-प्रागित्यादि। सहृदयेनेति शेषः । स्वसंवि- दितं स्वस्मिन्ननुभूतम् । परत्र क्रौञ्चादौ। अनुमितमाकन्दनादिनेत्यर्थात्। चित्तवृत्तीति। स्थायीत्यर्थः। संस्कारेत्यादि। स्वानुभवसंस्कारं स्वानुमानसंस्कारं चाधाय ताभ्यां हृदयसंवादमादधानं सदित्यर्थः । 'यत उपयुज्यते तत औचित्यादि' स्मिन् महाकाव्ये स्वत एवालौकिकसीतारामादिविभावघटितसंविधानमाहात्म्यातिश- यादभिव्यज्यमानः करुणरसप्रवाहः सहृदयहृदयैस्समास्वाद्यमानसारः प्रधानभाव- मासादयतीति व्यङ्ञयपक्षपातिनो ध्वन्यालोकलोचनग्रन्था एतस्मिन्नेवार्थे तात्पर्यनि- र्भरमादधानास्समीचीनमुपपद्यन्त इति। १. अन्यभेदेत्येव पाठस्साधीयान्, 'अन्यो भेदो वस्त्वलङ्कारात्मे'ति लोचनोक्तेः। १२

९० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसभावमुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यात्।

संस्कारक्रमेण हृदयसंवादमादधानं चर्वणायामुपयुज्यते यतः। ननु प्रतीयमानरूपमात्मा लोचनम्

तत्र त्रिभेदं प्रतिपादितं न तु रसैकरूपम्, अनेन चेतिहासेन रसस्यैवात्मभूतत्वमु्क्त भवतीत्याशङ्कयाभ्युपगमेनैवोत्तरमाह-प्रतीयमानस्य चेति। अन्यो भेदो वस्त्व- लङ्कारात्मा। भावग्रहणेन व्यभिचारिणोऽपि चर्व्यमाणस्य तावन्मात्राविश्रान्तावपि स्थायिचर्वणापर्यवसानोचितरसप्रतिष्टामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीत्युक्तम्। यथा- नखं नखाग्रेण विघट्टयन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम्। आमन्द्रमाशिजितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती॥ इत्यत्र लज्जायाः। रसभावशव्देन च तदाभासतत्प्रशमावपि संग्ृहीतावेव ; अवान्तरवैचित्रयेऽपि तदेकरूपत्वात्। प्राधान्यादिति। रसपर्यवसानादित्यर्थः । तावन्मात्राविश्रान्तावपि चान्यशाव्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्वलङ्कारध्वनेरपि जीवितत्व- मौचित्यादुक्तमिति भावः ॥५॥ ति सम्बन्धः । प्रतीयमानरूपमात्मेति। "काव्यस्यात्मा ध्वनि"रिति प्रतीयमान- बालप्रिया

सामान्यस्यात्मत्वाभिधानादिति भावः। वृत्तौ 'रसे'त्यादि। रसमुखेनैव भावमुखेनैव चेत्यर्थः। 'उपलक्षणमिति। प्रतीयमानस्येत्यनुषज्यते। केनापि सम्बन्धेनान्योन्यस- म्बन्धिपु प्रधानस्य यदन्यज्ञापनं तदुपलक्षणं; यथा राजाऽसौ गच्छतीत्यत्र राजा परि- वारस्योपलक्षकः । अत्र भावग्रहणस्य फलमाह-भावैत्यादि। 'भावग्रहणेन इत्युक्त- मिशति सम्बन्धः । तावदिति। तावन्मात्रे स्वरूपमात्रे। अरप्रचिश्रान्तिः विश्रान्त्य- भावस्तस्यामपीत्यर्थः। अपिशब्देनामुख्यत्वं सूचितम्। तर्हि रसप्रतिष्ठया भाव्यमि- त्यत आह-स्थायीत्यादि। स्थायिचर्वणायां यत्पर्यवसानं तत्पूर्णताकरणलक्षणं तदेव उचितरसप्रतिष्ठा तामप्राप्यापीत्यर्थः। प्राणत्वं काव्यजीवितत्वम्। भवतीति। तच्चर्वणयैव चमत्कारोदयादिति भावः । नखमिति। अत्र वलयविवर्तनोक्त्या प्रियतमादर्शनजनितं कारश्यं व्यज्यते। अत्रोक्तैर्नखविघट्टनादिभिरनुभावैर्गम्येन प्रियतमवार्ताश्रवणादिना विभावेन चाभिव्यज्य- मानाया लज्जायाः शङ्गारनिष्ठामनवाप्य चर्वणागोचरीभवन्त्याः प्राणत्वमित्याह-अत्र लज्जाया इति। प्राणत्वमित्यनुषङ्गः । रसेत्यादि। रसशब्देन रसाभासस्य, भाव- शब्देन भावाभासतत्प्रशमयोश्च ग्रहणमित्यर्थः । वृत्तौ 'प्राधान्यादि'त्यस्य रसस्य प्रा- धान्यादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-रसपर्यवसानादिति। अन्येषामिति शेषः । प्रसङ्गादाह-तावदित्यादि। तावन्मात्राविश्रान्तौ वस्त्वलक्कारस्वरूपमात्रे विश्रा- न्त्यभावे। अपि चेति निपातोऽपीत्यर्थे। 'अन्यशाब्दवैलक्षण्यकारित्वेनौचित्यादि'ति सम्बन्धः ।

प्रथ मोद्द्योत: ९१

सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम्। अलोकसामान्यमभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ॥६।। तत वस्तुतत्त्वं निःष्यन्दमाना महर्ता कवीनां भारती अलोकसामान्यं

लोचनम् एवमितिहासमुखेन प्रतीयमानस्य काव्यत्मतां प्रदर्श्य स्वसंवित्सिद्धमप्येतदिति दर्शयति-सरस्वतीति। वाग्रूपा भगवतीत्यर्थः। वस्तुशव्देनार्थशब्दं तत्वश- व्देन च वस्तुशब्दं व्याचष्टे-निःष्यन्दमानेति। दिव्यमानन्दरसं स्वयमेव प्रस्तु- वानेत्यर्थः । यदाह भट्टनायक :- वाग्धेनुर्दुग्ध एतं हि रसं यद्वालतृष्णया। बालप्रिया अथेदमालोचनीयं सहृदयै :- श्रीवाल्मीकिना "मा निषादे"त्यादिश्लोकेन इलोका- न्तरैश्व सहचरस्य पुंस एव क्रौञ्चस्य निहननं निर्दिष्टम्, अन्न तु 'निहते'त्यादियथा- श्रुतग्रन्थेन वृत्तिकृता, 'सहचरीहननोद्ूतेने'ति 'निहतसहचरीति विभाव उक्त' इति च व्याख्यानेन लोचनकृता, 'निषादनिहतसहचरीकं क्रौध्चयुवानमि'त्यादिवचनेन काव्यमी- मांसाकारेण च सहचरीहननं प्रतिपादितमित्येतेषां ग्रन्थकृतां रामायणवचनविरुद्धार्थप्र- तिपादने निमित्तं किमिति। अत्र केचित्-'निहते'त्यादिवृत्तिग्रन्थस्य 'निहतः सहचरी- विरहकातरः स्वत एव सहचरीविरहासहिष्णुश्च यः क्रौञ्चस्तदुद्देश्यको य आक्रन्दस्तज- नित' इत्यर्थः । लोचने 'सहचरोहनने'त्यत्र 'सहचरे'ति पाठेन भाव्यम्। 'निहतसह- चरीति विभाव उक्त' इत्यस्य "निहतसहचरी"त्यादिग्रन्थेन विभावः प्रदर्शित इत्य- र्थश्चेति न रामायणवचनविरोधः। काव्यमोमांसाकृद्वचनं च यथाश्रुतवृत्तिग्रन्थार्थावबोध- मूलकमश्रद्धेयमेवेति वदन्ति ॥५॥ एवमित्यादि। स्वसंवित्सिद्धं सहदयानुभवसिद्धम्। एतदिति। प्रतीयमा- नस्य काव्यात्मत्वमित्यथः । दशयतीति। पूर्वकारिकयेतिहासः प्रतीयमानस्य काव्या त्मत्वे प्रमाणमित्युक्तम्, अनया तु तत्स्थिरीकरणाय खवसंवेदनलक्षणं प्रमाणमुच्यते। स्वसंवेदने हि न कस्यापि विमतिरित्यर्थः । सरस्वतीति। 'सरस्वती' त्यादिश्लोकेने- त्यर्थः । सरस्वतीपदं व्याचष्टे-वाग्रूपा भगवतीति। 'तदि'त्यस्य पूर्वोक्तमित्यर्थः । 'वस्तुतत्वमि'ति "अर्थवस्तु" इत्यस्य व्यख्यानमित्याह-व्रस्तुशब्देनेत्यादि। अर्थेषु वस्त्वलङ्काररसेषु। वस्तु सारभूतमर्थवस्तु। 'तदर्थवस्त्व'त्यस्य फलितमर्थ कर्म कृत्वा 'निःष्यन्दमाने'त्येतव्याचष्टे-दिव्यमित्यादि। दिव्यं अलौकिकम्। स्वय- मेवेति सदाऽभिमुख्यं सूचयति। प्रस्तुवाना क्षारयन्ती। अनेन सरस्वत्या धेनुसाम्यं सूच्यते। उत्तव्याख्याने प्रमाणमाह-यदाहेति। वागिति। वाकू काव्यरूपा सैव धेनुः। एतं दिव्यं रसम्। बालतृष्णया

९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् तेन नास्य समः स स्याद्दुह्यते योगिभिर्हि यः ॥ तदावेशेन विनाप्याक्रान्त्या हि यो योगिभिर्दुह्यते। अत एव- यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम्॥ इत्यनेन साराग्रयवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम् । 'अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तमि'ति। प्रतिपत्तन् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमानेत्यर्थः । यदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतीतेन-'नायकस्य कवेः श्रोतुः समानोऽनुभवस्ततः' इति। 'प्रतिभा' अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा ; तस्या 'विशेषो' रसावेशवैशद्यसौन्दर्य काव्यनि- बालप्रिया सहृदयवत्से स्नेहेन हेतुना । हि दुग्धे प्रस्नौति यत् , तेन तस्माद्वेतोः सः अस्य वालतृष्णया प्रस्तुतस्य रसस्य, समः न स्यात, यः आनन्द- रसः । योगिभिहिं दुह्यत इत्यर्थः। असमत्वं स्फुटयितुं तुरीयपादार्थमाह- तदावेशेनेत्यादि। तदावेशेन रसावेशेन। अपिरेवार्थे। आक्रान्त्या बला- त्कारेण आनन्दरूपेश्वरतन्मयीभावभावनाप्रकर्षसम्पादनेनेति यावत्। वाग्धेनोस्तु बालतृष्णया तदावेशवशात्तद्दोग्वृतेति भावः। आक्रान्तिदुग्धात्स्वयं प्रस्तुतस्य साति- शयत्वे प्रमाणमाह-अत एवेत्यादि। अत एव यतो रसपरिपूर्णायास्तदावेशपर- वशाया धेनोः प्रस्तवनं प्रति स्वयं कर्तृत्वं, तत एव। हिमवतः वत्सरूपस्येति यावत। 'अत एव इत्यनेन हिमवतः साराग्यूपात्रत्वमुक्तमि'ति सम्बन्धः । सरस्वती- प्रतिभाविशेषमभिव्यनक्त्यनुमापयतीत्यर्थभ्रमं निवर्तयन् व्याचष्टे-प्रतिपत्तुनित्यादि। अभिव्यनक्तीत्यत्र प्रतिपत्तन् प्रतीति पूरणीयम्। प्रतिपत्तृणामित्यर्थः । सा प्रतिभा महाकविसम्बन्धिनी प्रतिभा। नानुमीयमानेति। तथाविधसरस्वतीलिङ्गकानुमिति- विषयो नेत्यर्थः । तदिति। प्रतिभाविषयभूतरसावेशेनेत्यर्थः। भासमानेति। प्रत्यक्ष- विषयभूतेत्यथः । तथाविधा सरस्वती महाकवीनां तथाविवं प्रतिभाविशेषं स्फुरणवि- प्रत्यक्षविषयं करोतीति कारिकार्थ इति भावः । कविगतस्य रसस्य कथं प्रतिपत्तृगतत्व- मित्यत आह-यदुक्तमित्यादि। नायकस्येति। नायकस्य कविसमारोपाच्छ्रोतुस्तु रसचर्वणयेति भावः। प्रतिभाविशेषमित्येतद्याचष्टे-प्रतिभेत्यादि। प्रज्ञा वुद्धिः।रसेति। १. रसानां शङ्गारादीनां भग्नावरणचिद्विषयीकृतानां रत्यादीनां य आवेशः सा- क्षात्कारः, तत्सम्बन्धि तदुपयोगि यद्वैशदं नैर्मल्यं, दोषरहितत्वे सति प्रसादमाधुर्यों- दिगुणव्त्वं, तेन सौन्दर्यम् उपादेयत्वं यस्य तथाविधं यत्काव्यं, तन्निर्माणक्षमत्वमि- त्यर्थः । एतेन 'रसावेशवैशद्यसौन्दर्यकाव्यनिर्माणक्षमत्वमि'ति समस्तोऽपि पाठस्सा- धीयानेवेति वेद्यम्।

प्रथमोद्द्योत: ९३

प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति। येनास्मिन्नतिविचित्र कविपरम्परावा- हिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महाकवय इति गण्यन्ते। इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाघनं प्रमाणम्- शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते। वेद्यते स तु काव्यार्थतत्वज्ञैरेव केवलम् ॥ ७॥ सोडर्थो यस्मात्केवलं काव्यार्थतत्त्वज्ञैरेव ज्ञायते। यदि च वाच्यरूप लोचनम् र्माणक्षमत्वम्। यदाह मुनिः-'कवेरन्तर्गतं भावं' इति। येनेति। अभिव्यक्तेन स्फुरता प्रतिभाविशेषेण निमित्तेन महाकवित्वगणनेति यावत् ॥६॥ इदं चेति। न केवलं 'प्रतीयमानं पुनरन्यदेव' इत्येतत्कारिकासूचितौ स्वरूपवि- षयभेदावेव; यावद्भिन्नसामग्रीवेद्यत्वमपि वाच्यातिरिक्तत्वे प्रमाणमिति यावत्। वेद्यत बालप्रिया रसावेशस्य कारणभूतं यद्वैशद्ं रसावेशानभिमुखत्वराहित्यं तेन यत्सौन्दर्य रसपरत्वादिलक्षणम् । यद्वा-रसावेशेन यद्वशद्यं "विवक्षातत्परत्वेने"त्यादिसूचि- तदोषराहित्यं, तेन सौन्दर्य तत्सूचितगुणसाहित्यं तद्रूपं काव्यनिर्माणक्षमत्वमित्यर्थः । सरस्वतीप्रतिभाविशेषं प्रतिपत्तृणामभिव्यनक्तीत्यत्र संवादमाह-यदाहेति। 'येने' त्यादिवृत्तिग्रन्थं व्याचष्टे-अभिव्यक्तेनेत्यादि। अभिव्यक्तेन अतएव स्फुरता प्रतिपत्तणां प्रत्यक्षविषयेण। 'निमित्तेने' त्यन्तं 'येने'त्यस्य व्याख्यानम्। महाकवित्व- गणनेति। प्रतिपत्तृणामादौ रसस्यानुभवस्ततः प्रतिभायास्ततो महाकवित्वगणनेति भावः ॥ ६ ॥ 'न केवलभि'त्यारि 'वेद्यत्वमपी' त्यन्तं 'इदव्वापरमि'त्यस्य विवरणम्। सद्भा- वेत्यादेर्वाच्यातिरिक्तत्वेन सद्भावस्येत्याद्यर्थ इत्याह-वाच्येत्यादि। तथा च कारिका १. विभावेनाहतो योऽर्थस्त्वनुभावेन गम्यते। वागङ्गसत्वाभिनयैस्स भाव इति संज्ञितः ॥ वागङ्गमुखरागैश्च सत्वेनाभिनयेन च। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते॥। भरतना., P. 79 edn, Chowkhamba, Benares. २. प्रमाणमिति। अनुमितिकारणमित्यर्थः । इदमाचार्यमतानुसारेण। हेतुज्ञानस्य तत्कारणत्वमते तु प्रमाणमित्यस्य प्रमितिकारणतानिरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नाव- च्छेदकतावदित्यर्थः । विमतं प्रतीयमानं वाच्यव्यतिरिक्तं, वाच्यवेदकसामग्रीविभिन्न- सामग्रीप्रयोज्यवित्तिविषयत्वात्, लक्ष्यार्थवत् इत्यत्रानुमानाकारो बोध्यः ।

९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

एवासावर्थः स्यातद्वाच्यवाचकरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीति: स्यात्। अथ च वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमार्णा काव्यतत्त्वार्थभावनाविमुखाना स्व. रश्रुत्यादिलक्षणमिवाऽप्रगीतानां गान्घर्वलक्षणविदामगोचर एवासावर्थः । लोचनम् इति। न तुन वेद्यते, येन न स्यादसाविति भावः । काव्यस्य तत्त्वभूतो योऽर्थस्तस्य भावना वाच्यातिरेकेणानवरतचर्वणा तत्र विमुखानाम्। स्वराः षड्जादयः सप्त। श्रुतिर्नाम शब्दस्य वैलक्षण्यमात्रकारि यद्रपान्तरं तत्परिमाणा स्वरतदन्तरालोभयभेद- कल्पिता द्वोविशतिविधा। आदिशब्देन जात्यंशकग्रामरागभाषाविभाषान्तरभाषादेशी बालप्रिया नाधिकारिभेदप्रदर्शनपरा, किन्तु सामग्रीभेदप्रदर्शनपरा। वाच्यार्थबोधेऽनुशिष्टशब्दा- ्थंज्ञानरूपा, न्यंग्यार्थवोधे तु सहृदय वादिरूपा च सामग्री पूर्वोत्तरार्धाभ्यां दर्शिता चेति भावः। वेदने सिद्धे तत्सामग्रीचिन्तावकाश इत्याशयेन पुनरपि वेद्यत इत्यु- क्तम्, तद्वयाचष्टे-न त्वित्यादि। येन अवेदनेन। असौ प्रतीयमानार्थः । वृत्तौ 'सोडर्थ' इत्याद्युत्तरार्वस्य विवरणं 'तस्मादि'ति पूर्वार्धेन सम्बन्धः । तद्विवरणं 'यदि चे'त्यादि । 'असौ अर्थः' प्रतीयमानार्थः । 'तत्प्रतीतिः' प्रतीयमानार्थप्रतीतिः। इष्टापत्ति परिहरति-'अथ चे'त्यादि। 'अथ चासावर्थः काव्यतत्त्वार्थभावनावि- मुखानां वाच्यवाचकलक्षणमात्रकृतश्रमाणामगोचर' इति सम्बन्धः । तत्र दृष्टा- न्तः-'अप्रगीतानां गन्वर्वलक्षणविदां स्वरश्रुत्यादिलक्षणमिवे'ि। 'अगोचरः' अग्रा- ह्यः । 'गान्धर्वलक्षणविदां ग्रन्थपठनेन सम्वीतलक्षणं जानताम्। कारिकायां 'स ही' त्यत्र स त्विति च पाठः । काव्येत्यादिक व्याचष्टे-काव्यस्येत्यादि। शब्दस्येति। गीतादिरूपशब्दस्येत्यर्थः । वैलक्षण्यमात्रकारि परस्परभेदमात्रकारि। न गुणाधा- यकमिति भावः । रूपान्तरं रूपविशेषः । गीतादिशब्दश्रवणे सति तस्य शब्दस्य यद्रूपान्तरं लवादिकालांशं निभित्तीकृत्य जायते तदित्यर्थः । तदिति। तत् परिमार्ण कालप्रमाणं यस्याः सेत्यर्थः । तन्मात्रकालेति यावत्। स्वरेति। स्वरः तस्य स्वरस्या- न्तरालमुभयमर्थात्पार्श्वद्वयं च तेषां यो भेदस्तत्कल्पितेत्यर्थः । श्रुतिर्नाम स्वरस्यैवांश इति यावत्। जातीत्यादि। जात्यादीनां स्वरूपमन्यतोऽवधातव्यम्। अप्रगीता- १. अन्नायं विषयविवेक :- उपासनायां सत्स्वपि सगुणेषु प्रसिद्धदेवतान्तरेषु नादब्रह्मोपासनया सर्वा अपि देवता उपासिता भवन्तीति तत्र तत्र प्रतिपादितमुप- लभामहे। अत एवोक्तं सज्गीतरत्नाकरे- नादोपासनया देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा। भवन्त्युपासिता नूनं यस्मादेते तदात्मकाः ॥इति। (सं. र.,P.31 edn,Anandasrama Press,Poona.) तन्र प्राणामिसंयोगादभिव्यक्तो ध्वनिर्नाद इत्यभिधीयते। स च नादोऽभिव्यज-

प्रथमोद्द्योत: ९५

बालप्रिया नामिति नव्समासघटकं प्रगीतपदं व्याचष्टे-प्रकृष्टमित्यादि। पक्षान्तरमाह- कनाडीभेदवशात् द्वाविशतिप्रकारो भवति। इम एव भेदाः श्रुतय इति व्यपदिश्यन्ते। श्रवणार्थस्य घातोः किन् प्रत्यये श्रूयन्त इति व्युत्पत्त्या श्रुतिशब्दों निष्पन्नः । अन्न नादापरपर्यायश्रुतिविभागविषये बहवः प्रकारा वर्त्तन्ते-केचन द्वाविंशति श्रुतीर्मन्यन्ते, अपरे च षट्षष्टिभेदभिन्ना: श्रुतय इत्याचक्षते, अन्ये पुनरानन्त्यं कथयन्ति श्रुती- नाम्। अत एवोक्तं कोहलेन- द्वाविशति केचिदुदाहरन्ति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः । षट्षष्टिभिन्ना: खलु केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति ॥ इति ॥ तत्र द्वाविंशतिपक्ष एव प्रकृते ग्रन्थकाराभिमतः । एतासां श्रुतीनां मिथो भेद :- वीणादण्डे पूर्वोत्तरभावेन द्वाविशति तन्त्रीः परिकल्प्य प्रथमापेक्षया द्वितीयादितन्त्रीषु किश्चित्किश्चिद्दृढीकरणपूर्वकं वाद्यमानासु तासु प्रत्यक्षतोऽवगन्तुं शक्यः । आभ्यक्ष श्रुतिभ्यः षड्जर्षभगान्धारमध्यमपश्चमधैवतनिषादाख्याः सप्त स्वरा भवन्ति। स्वतः सहकारिकारणनिरपेक्षं रज्जयति श्रोतृचित्तमनुरक्तं करोतीति स्वरः, इति तद्व्युत्पत्तिः। सप्तानामप्यमीषां स्वराणां व्यस्तानां सतां दृष्टादष्टफलौपयिकत्वं न भवतीति तत्सिद्धये ग्रामस्यावश्यकता जायते। ग्रामो नाम स्वरसमूहः। एताव- त्युच्यमाने लौकिकवैदिकवाक्येष्वपि स्वरसमूहस्य सम्भवात्तत्रातिव्याप्तिस्त्यादिति तव्यावृत्तये मूर्च्छनाक्रमतानवर्णालङ्कारजात्याद्याश्रयत्व्रे सति स्वरसमूहत्वं ग्रामत्वमिति लक्षणं वक्तव्यम्। मूर्च्छनादीनां स्वरूपविभागादयः सज्जीतरत्नाकरस्य स्वराध्यायतोऽव- सेयाः । स चायं ग्रामो द्विविध :- षड्जग्रामः, मध्यमग्रामश्चेति। तत्रैकस्मिन् वीणादण्डे द्वाविशति तन्त्रीः परिकल्प्य आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां षड्जस्वरः, सप्तम्यां ऋषभः, नवम्यां गान्धारः, त्रयोदश्यां मध्यमः, सप्तदश्यां पञ्चमः, विश्यां धवतः, द्वाविश्यां निषादश्वेति स्वरेषु विन्यस्तेषु षड्जग्रामो भर्वत। अयमेव शुद्धाश्रयः षड्जग्रम इति व्यवहियते। एवमपरस्मिन् वीणादण्डे आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां मध्यमः, सप्तम्यां पश्चमः, एकादश्यां धैवतः, त्रयोदश्यां निषादः, सप्तदश्यां षड्जः, विश्याम- षभः, द्वाविश्यां गान्धारश्वेति विन्यस्तेषु स्वरेषु मध्यमग्रांमो भवति। अयमेव विक्क ताश्रयो मध्यमग्राम इति व्यपंदिश्यते। एवचर षड्जग्रामे-षड्जमध्यमपच्चमाः चत- सभ्यः श्रुतिभ्य उत्पन्नाः, ऋषभधैवती तिसभ्य उत्पन्नी, गाब्धारनिषादी दाम्याम त्पन्नौ; मध्यमत्रामे च सध्यमधैवतषड्जाः चतसभ्य उत्पन्नाः, पच्चमर्षभौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, निषादगन्धारौ द्वाभ्यामुत्पन्नाविति द्वैग्रामिक्यो द्वाविश्यः श्रुतयः स्वरतदन्तरा- लोभयभेदकल्पिताः सिद्धाः । तत्र षड्जग्राममध्यमग्रामयोरमिलित्वा सन्त्यप्ादश जातय :- पाडजी, आर्षमी, गान्धारी, मध्यमा, पञ्चमी, धैवती, नैषादी, पड्जकैशिकी, षड्जोदीच्यवा, पड्ज-

९६ सटीकलोच नोपेतध्तन्यालो के एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ञथस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यै- मार्गा गृह्यन्ते। प्रकृष्ट गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि लोचनम् क्तः। प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥७॥ एवमिति । स्वरूपभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेयावि गातुं वेति। आदिकर्मणीति। आ्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति। फलमत्र स्वरा बालप्रिया दिसाक्षात्कारः॥७ ॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-स्त्ररूपभेदेनेत्या मध्यमा, गान्धारोदीच्यवा, रक्तगान्धारी, कैशिकी, मध्यमोदीच्यवा, कार्मारवी, गान्धा- रपञ्चमी, आन्ध्री, नन्दयन्ती इति। तत्रादितरसप शुद्धजातयः षड्जग्रामस्य, अव- शिष्टाश्च मध्यमग्रामस्येति विवेकः । अत्र सर्वासामपि जातीनामंशा बहवो भवन्ति। 'स रिगम प ध नि' इति स्वरविशेषाणामेव अंश इति संज्ञा। काश्वन जातय एकांशाः, (अर्थात् एकः खरः अंशो यासां ताः), अपरा्च द्वयंशाः, अन्याश्च त्र्यंशा इत्येवमादिर्विभागो भरत- नाट्यशास्रादौ दर्शितः । सुखेन तदवगमायाधः पट्टिका प्रदर्श्यंते- जातिनामानि अंशा: जातिनामानि अंशा: १ पाड्जी सगमपध २ आर्षभी १० पड्जमध्यमा रिधनि सरिगमपधनि ३ गान्धारी ११ गान्धारोदीच्यवा सगमपनि सम १२ रक्तगान्धारी ४ मध्यमा सरिमपध १३ कैशिकी सगमपनि ५ पश्चमी रिप सगमपधनि ६ धैवती १४ मध्यमोदीच्यवा रिध प ७ नैषादी १५ कार्मारवो सगनि रिपधनि १६ गान्धारपञ्चमी ८ षड्जकैशिकी सगप प १७ आन्ध्रो ९ षड्जोदीच्यवा समधनि रिगपनि १८ नन्दयन्ती एवं द्वैग्रामिकीनां सर्वोसामपि जातीनां त्रिषष्टिरंशा विज्ञेयाः। एतेषां स्वरूपं भर- प तनाट्यशास्त्रस्याष्टांविशेऽव्याये निरूपितं, तत एवावगन्तव्यम्। स्वरगतप्रतिपादितजातिजन्यत्वेन प्रसक्ता ग्रामरागाः, भाषाः, विभाषाः, आन्त- रभाषा: देशीमार्गादयः । तेषां स्वरूपं सङ्गीतरत्नाकरस्य रागविवेकाध्यायतोऽवगन्त व्यम्, विस्तरभिया नेह प्रदर्श्यत इति। १. "आदिकर्मणि क्तः क्तरि चे"( पा.सू., ३.४.७१.)ति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथ मोद्द्योत: ९७ वेति दर्शयति- सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्व कशन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥८॥ व्यङ्गयोऽर्थस्तद्वयक्तिसामर्थ्ययोगी श्दश् कश्चन, न शब्दमात्रम्। तावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यमिज्ञेयौ। व्यङ्गथव्यञ्जकाभ्यामेव सुप्रयुक्ता- त्यहार्थे कृत्यः, सर्वो हि तथा यतते इतीयता प्राधान्ये लोकसिद्धत्वं प्रमाणमुक्तम्। लोचनम् नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्म उक्तः । प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह- 'काव्यं तु जातु जायेत कस्थचित्प्रतिभावतः' इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैतत्परिस्फुरति, तथापीदमित्थमिति विशेषतो निरू- बालप्रिया दि। 'स्वरूपविषयभेदेने'ति च पाठः । कथं प्राधान्यं दर्शितमित्यतो व्याचटे-अर्हा- र्थ इत्यादि। कृत्यः कृत्यप्रत्ययः। सर्वः सकलस्सहृदयः। 'तथा ही'ति सम्बन्धः । अर्हत्वेन हीत्यर्थः। यतते तथाविधशब्दार्थयोर्वुभुत्सया प्रवर्तते। फलितमाह-इती- त्यादि। इयता सहृदयप्रत्यभिज्ञेयत्ववचनेन। प्राधान्ये व्यंग्यस्य प्राधान्ये विषये। लोकेति। सहृदयलोकेत्यर्थः। 'सहृदयेः सोऽर्थः तथाविधः शब्दश्व महाकवेस्तौ शब्दा- थौं यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयाविति सम्बन्धः । 'ताविशति प्रत्यभिज्ञाकारप्रदर्शकः। एतौ महाकवेः तौ तादृशौ शब्दार्थावित्याकारकसहृदयप्रत्यभिज्ञानार्हावित्यर्थ इति भावः । अथ तौ शब्दार्थो महाकवेः महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यर्थान्तरं च ग्राह्यमित्याह- नियोगेत्यादि। अस्मिन् पक्षे 'तावि' त्यस्य पूर्वोक्तावित्यर्थः । पूर्वार्धश् भिन्नं वा- क्यम्। शिक्षाक्रमः कविशिक्षाप्रकारः। शब्दार्थप्रत्यभिज्ञानस्य फलमाह-प्रत्यभि- ज्ञयेत्यादि। काव्यमिति। तुशन्दः शास्त्रादितो विशेषद्योतकः। जातु कदाचिदे- व। कस्यचित् न सर्वस्य। कोऽसावित्यन्नाह-प्रतिभावत इति। स्वयं स्वय- मेव। अस्य कवेः। एतत् काव्यम्। इदमिति। इदमित्थं कर्तव्यमिति निरूपणप्र- कारः। निरूष्यमाणमिति। निरूप्य क्रियमाणमित्यर्थः। तदित्यनुषज्यते। सह- स्नेति। सहस्त्रधा भवतीत्यर्थः । विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः। विशेषनि- रूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते-यथोक्तमिति। प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त इति शेषः । १. प्रत्यभिज्ञारूपधात्वर्थान्वयपक्षे महाकवेरित्यत्र "कुत्यानां कर्तरि वा" ( २. ३. ७१. ) इति कत्तरि षष्ठी। २. "अहे कृत्यतृचश्र" ( ३. ३. १६९.) इत्येकवाक्यतापन्नेन "अचो यत्" (३. १. ९७. ) इत्यनेन कृत्यसंज्ञको यत्प्रत्ययः । १३

९६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यक्रथस्य सद्भावं प्रतिपाद् प्राधान्यं तस्यै-

मार्गा गृह्यन्ते। प्रकृषटं गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि लोचनम्

कः । प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥ ७ ॥ एवमिति । स्वरूपभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञैयावि

गातुं वेति। आदिकर्मणीति। आ्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति। फलमत्र स्वरा. बालप्रिया

दिसाक्षात्कारः ॥७ ॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-स्त्ररूपभेदेनेत्या मध्यमा, गान्धारोदीच्यवा, रक्तगान्धारी, कैशिकी, मध्यमोदीच्यवा, कार्मारवी, गान्धा- रपञ्चमी, आन्ध्री, नन्दयन्ती इति। तत्रादितर्सप्त शुद्धजातयः षड्जग्रामस्य, अव- शिष्टाश्च मध्यमग्रामस्येति विवेकः । अत्र सर्वासामपि जातीनामंशा वहवो भवन्ति। 'सरिगम प ध नि' इति स्वरविशेषाणामेव अंश इति संज्ञा। काशन जातय एकांशाः, (अर्थात् एकः खरः अंशो यासां ताः), अपराश्च द्वयंशाः, अन्याश्च त्र्यंशा इत्येवमादिर्विभागो भरत- नाट्यशास्रादौ दर्शितः । सुखेन तदवगमायाधः पट्टिका प्रदर्श्यते- जातिनामानि अंशा: जातिनामानि अंशा: १ षाड्जी २ आर्षभी सगमपध १० पड्जमध्यमा सरिगमपधनि रिधनि ३ गान्वारी ११ गान्धारोदीच्यवा सम सगमपनि ४ मध्यमा १२ रक्तगान्धारी सगमपनि सरिमपध ५ पश्चमी १३ कैशिकी रिप सगमपधनि

६. धैवती १४ मध्यमोदीच्यवा प रिध ७ नैषादी १५ कार्मारवी रिपधनि सगनि ८ षड्जकैशिकी १६ गान्धारपञ्चमी प सगप ९ षड्जोदीच्यवा १७ आन्ध्रो रिगपनि समधनि एवं द्वैग्रामिकीनां सर्वासामपि जातीनां त्रिषष्टिरंशा विज्ञेयाः । एतेषां स्वरूपं भर- १८ नन्दयन्ती प

तनाट्यशास्त्रस्याष्टांविशेऽध्याये निरूपितं, तत एवावगन्तव्यम् । स्वरगतप्रतिपादितजातिजन्यत्वेन प्रसक्ता ग्रामरागा:, भाषाः, विभाषाः, आन्त- रभाषाः देशीमार्गादयः । तेषां स्वरूपं सङ्गीतरत्नाकरस्य रागविवेकाध्यायतोऽगन्त- व्यम्, विस्तरभिया नेह प्रदर्श्यत इति। १. "आदिकर्मणि क्तः कर्तरि चे"( पा.सू., ३.४.७१.)ति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: ९७

वेति दर्शयति- सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश्व कश्चन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥८ ॥ व्यङ्गथोऽर्थस्तद्वयक्तिसामथ्ययोगी शब्दश्च कश्चन, न शब्दमात्रम्। तावव शब्दार्थौ महाँकवेः प्रत्यमिज्ञेयौ। व्यङ्गयव्यञ्जकाभ्यामेव सुप्रयुक्ता-

त्यहार्थे कृत्यः, सर्वो हि तथा यतते इतीयता प्राधान्ये लोकसिद्धत्वं प्रमाणमुक्तम्। लोचनम्

नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्रम उक्तः। प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह- 'काव्यं तु जातु जायेत कस्थचित्प्रतिभावतः' इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैतत्परिस्फुरति, तथापीदमित्थमिति विशेषतो निरु- बालप्रिया, दि। 'स्वरूपविषयभेदेने'ति च पाठः। कथं प्राधान्यं दर्शितमित्यतो, व्याचष्े-अर्हा- र्थ इत्यादि। कृत्यः कृत्यप्रत्ययः। सर्वः सकलस्सहृदयः । ''तथा ही'ति सम्बन्धः । अर्हत्वेन हीत्यर्थः। यतते तथाविधशब्दार्थयोर्वुभुत्सया प्रवर्तते। फलितमाह-इती- त्यादि। इयता सहृदय प्रत्यभिज्ञेयत्ववचनेन। प्राधान्ये व्यंग्यस्य प्राधान्ये विषये। लोकेति। सहृदयलोकेत्यर्थः। 'सहृदयैः सोऽर्थः तथाविधः शब्दश्व महाकवेस्तौ शब्दा- थौं यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयावि'ति सम्बन्धः । 'ताविति प्रत्यभिज्ञाकारप्रदर्शकः। एतौ महाकवेः तौ तादृशौ शब्दार्थावित्याकारकसहृदयप्रत्यभिज्ञानार्हावित्यर्थ इति भावः । अथ तौ शब्दार्थो महाकवेः महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यर्थान्तरं च ग्रह्यमित्याह -: नियोगेत्यादि। अस्मिन् पक्षे 'तावि' त्यस्य पूर्वोक्तावित्यर्थः। पूर्वोर्धश् भिन्नं वा- क्यम्। शिक्षाक्रमः कविशिक्षाप्रकारः। श्दार्थप्रत्यभिज्ञानस्य फलमाह-प्रत्यभि- ज्ञेयेत्यादि। काव्यमिति। तुशन्दः शास्त्रादितो विशेषदयोतकः। जातु कदाचिदे व। कस्यचित् न सर्वस्य। कोडसावित्यन्नाह-प्रतिभावत इति। स्वयं स्वय- मेव। अस्य कवेः। एतत् काव्यम्। इदमिति। इदमित्थं कर्तव्यमिति निरूपणप्र- कारः। निरूष्यमाणमिति। निरूप्य क्रियमाणमित्यर्थः। तदित्यनुषज्यते! सह- स्नेति। सहस्रधा भवतीत्यर्थः। विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः। विशेषनि- रूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते-यथोक्तमिति। प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त इति शेषः। १. प्रत्यभिज्ञारूपधात्वर्थान्वयपक्षे महाकवेरित्यत्र "कृत्यानां कर्तरि वा" ( २. ३. ७१. ) इति कर्त्तरि षष्ठी। २. "अहे कृत्यतृचश्र" ( ३. ३. १६९.) इ्ये कवाक (३. १.९७.) इत्यनेन कृस्यसंज्रकी चहप्रत्यय: १३

९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

भ्यां महाकवित्वलाभो महाकवीना, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण ।

लोचनम् प्यमाणं सहस्रशाखीभवति। यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादेः- तैस्तैरप्युपयाचितरुपनतस्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा। लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ।। इति॥ तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसन्धानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानं, न तु तदेवे- दमित्येतावन्मान्रम्। महाकवेरिति। यो महाकविरहं भूय/समित्याशास्ते। एवं व्यङ्गयस्यार्थस्य व्यज्ञकस्य शब्दस्य च प्रावान्यं वदता व्यज्ञयव्यज्जकभावस्यापि बालप्रिया तैस्तैरिति। सामान्यतोऽवगतस्यापीश्वरस्य विशेषतोऽवगममन्तरेण न फ- लपर्यन्तीभावलाभ इत्यर्थप्रदर्शनपरोडयं श्लोकः। तैस्तैरुपयाचितैः दूतीसम्प्रेषणात्म- वृत्तान्तनिवेदनादिभिरुपचारपूर्वकयाचनैः। 'उपनतोऽपी'ति योजना। न केवलमुपनतः, तन्व्या अन्तिके स्थितोऽपि। एवमपरिज्ञातः यो मया लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणविशि- ष्टत्वेन श्रुतस्तत एव रागातिशयेन प्रार्थितश्च स कान्तोऽयमिति विशेषेणाज्ञातः । अत एव लोकसमानः जनसाधारणत्वं प्राप्तः । कान्तः तन्वीकामनाविषयः पुरुषः । यथा रन्तुं रमयितुं तन्वीमानन्दयितुमिति यावत्। न प्रभवतीति शेषः । एवं दृष्टा- न्तं प्रदर्श्यं प्रकृतमाह-लोकस्येत्यादि। 'लोकस्यात्मे'ति सम्बन्धः । अनवेतिते- ति। लोकेन विशेषतोऽज्ञातेत्यर्थः। यस्मात्सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषाज्ञानसम्भवः, तस्मात् स्वतः स्फुरितयोरपि शब्दार्थयोः महाकविना युक्तमेव प्रत्यभिज्ञानकरणमिति भावः। तर्हि कोऽ प्रत्यभिज्ञापदार्थ इत्यत उक्तफलतया तत्स्वरूपमाह-तेनेत्यादि। महाकवित्वनिर्वृत्तौ शिक्षानरहत्वान्नियोगायोगमाशङ्कय व्याचष्टे-यो महेत्यादि। महा- कविरित्यस्य महाकवित्वप्रकारकाशंसाविषय इत्यर्थ इति भावः। वृत्तौ 'महाकवेस्तौ शब्दार्थौ सहृदयैः प्रत्यभिज्ञेयावि'विति 'तावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयावि'ति च योजना बोध्या। महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यस्योपपादकम्-'वयंग्ये'त्यादि। 'सुप्रयुक्ता- भ्यां' विशेषतो निरूप्य प्रयुक्ताभ्याम्। 'महाकवीनामिशत्यस्य उक्तोरऽर्थः । वृत्तिग्रन्थेन व्यञ्जकस्यापि प्रधान्यं दर्शितमत आह-एवमित्यादि। उपपन्नमिति। ध्वनिरिति

१. महाकवित्व प्रकारकेच्छावानित्यर्थः । २. व्यज्जनाव्यापारस्यापीत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत:

इदानीं व्यङ्गयव्यञ्ञजकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपा- ददते कवयस्तदपि युक्तमेवेत्याह- आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्नः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः॥ ९॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्तपि दीपशिखारया यत्नवाञ्जनो भवति तदुपाय तया। न हि दीपशिखामन्तरेणालोकः सम्भवति। तद्वद्यक्षयमर्थ प्रत्या-

लोचनम् प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति ध्वन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ॥८॥ ननु प्रथमोपादीयमानत्वाद्वाच्यवाचकतद्भावस्यैव प्राधान्यमित्याशङ्कयोपायाना- मेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्धोऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति- इदानीमित्यादिना। आलोकनमालोकः; वनितावदनारविन्दादिविलोकनमित्यर्थः । तत्र चोपायो दीपशिखा॥ ९॥ बालप्रिया वक्ष्यमाणमुपपन्नमित्यर्थः ॥८॥। व्यंग्यव्यञ्जकप्राधान्यानुवादेन वाच्यवाचकयोः प्रथमोपादानयुक्तत्ववचनं वृत्ताव- युक्तं, प्राधान्यानुवादस्यानुपयोगादित्यतः शङ्कोत्तरत्वेन घटयति-नन्वित्यादि । वाच्येत्यादि। द्वन्द्वैकवद्भावः। प्रथमोपादीयमानत्वहेतोः को दोष इत्यतः सोऽपि दर्शित इत्याह-उपायानामेवेत्यादि। विरुद्ध इति। साध्याभावेनाप्राधान्येन व्याप्त इत्यर्थः। अप्रयोजक इत्यर्थो वा। आलोकशब्दस्य प्रकाशरूपार्थे प्रसिद्धेः प्रकृते तदर्थमाह-आलोकनमिति। चाक्षुषज्ञानमित्यर्थः। आलोकनमित्यस्यैव विवरणम्- वनितेत्यादि। वृत्तौ 'प्रतिपादकस्ये'ति। वक्तुरित्यर्थः ॥ ९ ॥

१. ननु त्रितयमिति न्यूनम् ; ध्वन्यतेऽनेनेति चतुर्थस्यापि सम्भवात् इति चेन्न; ध्वननमित्यनेन संग्रहीतुं शक्यत्वात् । २. 'नन्वि'त्यादि 'दर्शयती'त्यन्तलोचनग्रन्थस्यायमभिप्रायः-'वाच्यवाचकत- द्भावः प्रधान प्रथमोपादीयमानत्वात्' इत्यनुमानेन व्यङ्गयार्थस्य प्राक्प्रतिपादितं प्राधान्यं दुरुपपादमित्याशङ्का। तदुत्तरञ्व-नेदमनुमानं समीचीर्न, हेतो्विरुद्धत्वात्। साध्य- व्यापकीभूताभावप्रतियोगी च हेतुर्विरुद्धः। असाधारणो वा। साध्यमत्र प्राधान्यम्। तद्व्यापकीभूताभावः प्रथमोपादीयमानत्वाभावः। स चोपेये प्रधाने भवति, न तूपाये प्रथमोपादीयमाने। तत्प्रतियोगित्वं प्रथमोपादीयमानत्वे हेताविति भवत्यस्मिन् हेतौ विरोधो दोषः। अतो दुष्त्वात् तदनुमानमुपेक्षाईमिति।

९६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्चयस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यै-

मार्गा गृह्यन्ते। प्रकृष्ट गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणि लोचनम्

कः । प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥७ ॥ एवमिति। स्वरूपभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः। प्रत्यभिज्ञेयावि बालप्रिया गातुं वेति। आदिकर्मणीति। आ्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति। फलमत्र स्वरा. दिसाक्षात्कारः॥७ ॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-स्त्ररूपभेदेनेत्या मध्यमा, गान्धारोदीच्यवा, रक्तगान्धारी, कैशिकी, मध्यमोदीच्यवा, कार्मारवी, गान्धा- रपञ्चमी, आन्ध्री, नन्दयन्ती इति। तत्रादितरसप शुद्धजातयः षड्जग्रामस्य, अव- शिष्टाश्च मध्यमग्रामस्येति विवेकः । अत्र सर्वासामपि जातीनामंशा वहवो भवन्ति। 'सरिग म प ध नि' इति स्वरविशेषाणामेव अंश इति संज्ञा। काश्चन जातय एकांशाः, (अर्थात् एकः खरः अंशो यासां ताः), अपराश्च द्वयंशाः, अन्याश्च त्र्यंशा इत्येवमादिर्विभागो भरत- नाट्यशास्त्रादौ दर्शितः । सुखेन तदवगमायाधः पट्टिका प्रदर्श्यते- जातिनामानि अंशा: जातिनामानि अंशा: १ पाड्जी २ आर्षभी सगमपध १० षड्जमध्यमा रिधनि सरिगमपधनि

३ गान्वारी ११ गान्धारोदीच्यवा सम सगमपनि १२ रक्तगान्धारी ४ मध्यमा सरिमपध सगमपनि १३ कैशिकी ५ पच्चमी रिप सगमपधनि ६ धैवती १४ मध्यमोदीच्यवा रिध प

७ नैषादी १५ कार्मारवी रिपधनि सगनि ८ षड्जकैशिकी १६ गान्धारपञ्चमी प सगप १७ आन्ध्रो ९ षड्जोदीच्यवा रिगपनि समधनि १८ नन्दयन्ती प एवं द्वैग्रामिकीनां सर्वासामपि जातीनां त्रिषष्टिरंशा विज्ञेयाः । एतेषां स्वरूपं भर- तनाव्यशास्त्रस्याष्टांविशेऽध्याये निरूपितं, तत एवावगन्तव्यम्। स्वरगतप्रतिपादितजातिजन्यत्वेन प्रसक्ता आ्रमरागा:, भाषाः, विभाषाः, आन्त- रभाषाः देशीमार्गादयः । तेषां स्वरूपं सङ्गीतरत्नाकरस्य रागविवेकाध्यायतोऽगन्त- व्यम्, विस्तरभिया नेह प्रदर्श्यत इति। १. "आदिकर्मणि क्तः कतरि चे"( पा.सू., ३.४.७१.)ति सूत्रेणेत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: ९७

वेति दर्शयति- सोऽर्थस्तव्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दश् कश्चन। यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः ॥८॥ व्यङ्गयोऽर्थस्तद्वयक्तिसामर्थ्ययोगी शव्दश्च कश्चन, न शब्दमात्रम्। तावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यमिज्ञेयौ। व्यङ्गयव्यञ्जकाभ्यामेव सुप्रयुक्ता-

त्यहार्थे कृत्यः, सर्वो हि तथा यतते इतीयता प्राधान्ये लोकसिद्धत्वं प्रमाणमुक्तम्। लोचनम्

नियोगार्थेन च कृत्येन शिक्षाक्रम उक्तः। प्रत्यभिज्ञेयशब्देनेदमाह- 'काव्यं तु जातु जायेत कस्यचित्प्रतिभावतः' इति नयेन यद्यपि स्वयमस्यैतत्परिस्फुरति, तथापीदमित्थमिति विशेषतो निरु-

दि। 'स्वरूपविषयभेदेने'ति च पाठः। कथं प्राधान्यं दर्शितमित्यतो व्याचष्टे-अर्हा- बालप्रिया,

र्थ इत्यादि। कृत्यः कृत्यप्रत्ययः। सर्वः सकलस्सहृदयः। 'तथा ही'ि सम्बन्धः । अर्हत्वेन हीत्यर्थः। यतते तथाविधशब्दार्थयोर्बुभुत्सया प्रवर्तते। फलितमाह-इती त्यादि। इयता सहृदय प्रत्यभिज्ञेयत्ववचनेन। प्राधान्ये व्यंग्यस्य प्राधान्ये विषये। लोकेति। सहृदयलोकेत्यर्थः। 'सहृदयैः सोऽर्थः तथाविधः शब्दश्व महाकवेस्तौ शब्दा- थौं यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयाविति सम्बन्धः । 'तावि'ति प्रत्यभिज्ञाकारप्रदर्शकः। एतौ महाकवेः तौ तादृशौ शब्दार्थावित्याकारकसहृदयप्रत्यभिज्ञानार्हावित्यर्थ इति भावः । अथ तौ शब्दार्थों महाकवेः महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यर्थान्तरं च ग्रह्यमित्याह -: नियोगेत्यादि। अस्मिन् पक्षे 'तावि' त्यस्य पूर्वोक्तावित्यर्थः । पूर्वार्धञ्च भिन्नं वा- क्यम्। शिक्षाक्रमः कविशिक्षाप्रकारः। शब्दार्थप्रत्यभिज्ञानस्य फलमाह-प्रत्यभि- ज्ञेयेत्यादि। काव्यमिति। तुशन्दः शास्त्रादितो विशेषद्योतकः। जातु कदाचिदे व। कस्यचित् न सर्वस्य। कोऽसावित्यन्ाह-प्रतिभावत इति। स्वयं स्वय- मेव। अस्य कवेः। एतत् काव्यम्। इदमिति। इदमित्थं कर्तव्यमिति निरूपणप्र कारः। निरूष्यमाणमिति। निरूप्य क्रियमाणमित्यर्थः। तदित्यनुषज्यते! सह- स्नेति। सहस्रधा भवतीत्यर्थः। विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः। विशेषनि- रूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते-यथोक्तमिति। प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त इति शेष: । १. प्रत्यभिज्ञारूपधात्वर्थान्वयपक्षे महाकवेरित्यत्र "कृत्यानां कर्तरि वा" ( २. ३. ७१. ) इति कत्तरि षष्ठी । २. "अहे कृत्यतृचश्र" (३. ३. १६९.) इत्येकवाक्यतापन्नेन "अचो यत्" (३. १.९७. ) इत्यनेन कृत्यसंज्ञको यत्प्नत्ययः ।' १३

९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

भ्यां महाकवित्वलाभो महाकवीना, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण ।

लोचनम् प्यमाणं सहस्रशाखीभवति। यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादैः- तैस्तैरप्युपयाचितरुपनतस्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा। लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ॥ इति॥ तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसन्धानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानं, न तु तदेवे- दमित्येतावन्मान्नम्। महाकचेरिति। यो मेहाकविरहं भूय/समित्याशास्ते। एवं व्यङ्गयस्यार्थस्य व्यज्जकस्य शब्दस्य च प्रावान्यं वदता व्यज्गयव्यज्जकभावस्यापि

तैस्तैरिति। सामान्यतोऽवगतस्यापीश्वरस्य विशेषतोऽवगममन्तरेण न फ- बालप्रिया

लपर्यन्तीभावलाभ इत्यर्थप्रदर्शनपरोऽयं श्लोकः। तैस्तैरुपयाचितैः दूतीसम्प्रेषणात्म- वृत्तान्तनिवेदनादिभिरुपचारपूर्वकयाचनैः । 'उपनतोऽपी'ति योजना। न केवलमुपनतः, तन्व्या अन्तिके स्थितोऽपि। एवमपरिज्ञातः यो मया लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणविशि- ष्त्वेन श्रुतस्तत एव रागातिशयेन प्रार्थितश्च स कान्तोऽयमिति विशेषेणाज्ञातः । अत एव लोकसमान: जनसाधारणत्वं प्राप्तः । कान्तः तन्वीकामनाविषयः पुरुषः । यथा रन्तुं रमयितुं तन्वीमानन्दयितुमिति यावत्। न प्रभवतीति शेषः । एवं दृष्टा- न्तं प्रदर्श्य प्रकृतमाह-लोकस्येत्यादि। 'लोकस्यात्मे'ति सम्बन्धः । अनवेतिते- ति। लोकेन विशेषतोऽज्ञातेत्यर्थः। यस्मात्सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषाज्ञानसम्भवः, तस्मात् स्वतः स्फुरितयोरपि शब्दार्थयोः महाकविना युक्तमेव प्रत्यभिज्ञानकरणमिति भावः । तर्हि कोऽ् प्रत्यभिज्ञापदार्थ इत्यत उक्तफलतया तत्स्वरूपमाह-तेनेत्यादि। महाकवित्वनिर्वृत्तौ शिक्षानरहत्वान्नियोगायोगमाशङ्कय व्याचष्टे-यो महेत्यादि। महा- कविरित्यस्य महाकवित्वप्रकारकाशंसाविषय इत्यर्थ इति भावः। वृत्तौ 'महाकवेस्तौ शब्दार्थौ सहृदयैः प्रत्यभिज्ञेयावि'विति 'तावेव शब्दार्थो महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयावि'ति च योजना बोध्या। महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्य स्योपपादकम्-'व्यंग्ये'त्यादि। 'सुप्रयुक्ता- भ्यां' विशेषतो निरूप्य प्रयुक्ताभ्याम्। 'महाकवीनामि'्त्यस्य उक्तोर्ऽर्थः । वृत्तिग्रन्थेन व्यञ्जकस्यापि प्रधान्यं दर्शितमत आह-एवमित्यादि। उपपन्नमिति। ध्वनिरिति

१. महाकवित्वप्रकारकेच्छावानित्यर्थः । २. व्यज्ञनाव्यापारस्यापीत्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: ९९

इदानी व्यङ्गयव्यञ्ञकयोः प्राधान्येऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपा- ददते कवयस्तदपि युक्तमेवेत्याह- आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्नः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः ॥ ९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सत्तपि दीपशिखायां यत्नवाञ्जनो भवति तदुपाय. तया। न हि दीपशिखामन्तरेणालोकः सम्भवति। तद्वद्यक्र्यमर्थ प्रत्या-

लोचनम् प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति ध्वन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ॥८॥ नेनु प्रथमोपादीयमानत्वाद्वाच्यवाचकतद्भावस्यैव प्राधान्यमित्याशङ्कयोपायाना- मेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेण विरुद्धोऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति- इदानीमित्यादिना। आलोकनमालोकः; वनितावदनारविन्दादिविलोकनमित्यर्थः । तत्र चोपायो दीपशिखा॥ ९॥ बालप्रिया वक्ष्यमाणमुपपन्नमित्यर्थः ॥८॥ व्यंग्यव्यञ्ञकप्राधान्यानुवादेन वाच्यवाचकयोः प्रथमोपादानयुक्तत्ववचनं वृत्ताव- युक्तं, प्राधान्यानुवादस्यानुपयोगादित्यतः शङ्कोत्तरत्वेन घटयति-नन्वित्यादि । वाच्येत्यादि। द्वन्द्वैकवद्भावः। प्रथमोपादीयमानत्वहेतोः को दोष इत्यतः सोऽपि दर्शित इत्याह-उपायानामेवेत्यादि। विरुद्ध इति। साध्याभवेनाप्राधान्येन व्याप्त इत्यर्थः। अप्रयोजक इत्यर्थो वा। आलोकशब्दस्य प्रकाशरूपार्थे प्रसिद्धे: प्रकृते तदर्थमाह-आलोकनमिति। चाक्षुषज्ञानमित्यर्थः । आलोकनमित्यस्यैव विवरणम्- वनितेत्यादि। वृत्तौ 'प्रतिपादकस्ये'ति। वक्तुरित्यर्थः ॥ ९ ॥

१. ननु त्रितयमिति न्यूनम् ; ध्वन्यतेऽनेनेति चतुर्थस्यापि सम्भवात् इति चेन्न; ध्वननमित्यनेन संग्रहीतुं शक्यत्वात्। २. 'नन्वि'त्यादि 'दर्शयती'त्यन्तलोचनग्रन्थस्यायमभिप्रायः-'वाच्यवाचकत- द्वावः प्रधानं प्रथमोपादीयमानत्वात्' इत्यनुमानेन व्यङ्गयार्थस्य प्राक्प्रतिपादित प्राधार्न्य दुरुपपादमित्याशङ्का। तदुत्तरञ्व-नेदमनुमानं समीचीर्न, हेतोर्विरुद्धत्वात्। साध्य- व्यापकीभूताभावप्रतियोगी च हेतुर्विरुद्धः। असाधारणो वा। साध्यमत्र प्राधान्यम्। तद्वयापकीभूताभावः प्रथमोपादीयमानत्वाभावः । स चोपेये प्रधाने भवति, न तूपाये प्रथमोपादीयमाने। तत्प्रतियोगित्वं प्रथमोपादीयमानत्वे हेताविति भवत्यस्मिन् हेतौ विरोधो दोषः। अतो दुष्टत्वात् तदनुमानमुपेक्षाहमिति।

१४० सटीकलोचनोपेतध्व न्यालो के

दतो जनो वाच्येऽर्ये यत्नवान् भवति। अनेन प्रतिपादकस्य कवेर्व्यक्जयमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह- यथां पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थ प्रतातिपूर्विका व्यज्ञथस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः ।

प्रतिपदिति भावे किप। 'तस्य वस्तुन' इति व्यत्नथरूपस्य सारस्येत्यर्थः। अनेन लोचनम्

श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुट संवेद एव क्रमः । यथात्यन्तशब्द- वृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः । काष्टाप्राप्तसहृदयभावस्य तु वाक्यृत्त- कुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद् इति दर्शितम्॥१०॥ वृत्तौ 'प्रतिपाद्यस्ये'ति। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । 'तमिति। व्यङ्ञयमर्थ प्रति व्यापा- बालप्रिया रमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां 'प्रतिपत्तस्ये'त्यत्रान्यथाप्रतिप- त्तिनिरासायाह-प्रतिपदित्यादि। प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः। कारिकायां 'पदार्थे'त्यस्य 'वाच्यार्थे'त्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः। तत्तदर्थज्ञानमिति वा। 'सम्प्रतीयत' इति । प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यंग्यप्रतीत्योः पदार्थवा- क्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-अनेनेत्यादि। 'अनेन शोकेन इति दर्शितमि'ति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता। तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तुः। एषः वाच्यव्यंग्यनिष्टः। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। शब्दवृत्तेति। वाक्य- वृत्तत्यर्थः। पदार्थत्यादि। स्फुटसंवेद् इत्यनुषङ्गः । काष्ठाप्राप्तेति। उत्कर्षप्राप्ते- त्यर्थः। वाक्यवृत्तकुशलस्यंति। वाक्यस्फोटादिकं जानत इत्यर्थः । सतोऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे द्ृष्टान्त :- अभ्यस्तेत्यादि। अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः अविनाभावस्मृतिः व्याप्तिस्मृतिः तयोः। आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परित्रहः। तद्वत्तन्निष्ठक्रमवदित्यर्थः ॥ १० ॥ १. अविनाभावो व्याप्तिः। तथा हि-विनाशव्दस्याभाववानर्थः। साध्यमित्य- ध्याहार्यम्। तथा चान्वयवललभ्यसाध्याभाववतो निरूपितत्वसम्वन्धेन भावपदार्थे वृत्तित्वे, तस्य च विनापूर्वेवर्त्तिनवर्थाभावेऽन्वयः। एवञ् साध्याभाववन्निरूपित- वृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति फलितम्। वस्तुतस्तु-साध्याभाववन्मिरूपितकालिकादि- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया वहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयसद्धेतावपि सत्वेनापतन्त्या

प्रथमोद्योत: १०१

इदानी वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्गथस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति- स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति। प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रा- न्ति न कुर्वत इति क्मस्य सतोऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः । स्वसामर्थ्यमाको उक्षायोग्यतासनिधयः। विभाव्यत इति। विशब्देन विभक्ततोक्ता; विभक्ततया

'स्वसामथ्ये'त्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ-'इदानीमि'त्यादि। 'तत्प्रतीतेः' बालप्रिया

व्यंग्यप्रतीतेः । 'न व्यालुप्यते' नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति। ननु कारिकायां सतो- ऽपि क्रमस्यालक्षणं दर्शितं, तस्य कथं प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह-प्राधान्या- देवेत्यादि। प्राधान्यादेव व्यंग्यस्येत्यर्थात्। तदिति। तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्र- तीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्याऽनुधावनं, 'तत्तात्पर्येति पाठे प्रतीयमानरूपता- त्पर्यार्थं प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औरसुनगेत ्वित सन्त इत्यर्थः। सहृदया इति कोष:। सध्ये वार्ड्योशनर्वणायाम्। विश्रान्ति न कुवेत इति। तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः । हेतुरिति। ज्ञापकमित्यर्थः । 'स्वसामथ्ये'त्यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण वित्वणोति= आकाक्षेत्यादि। कारिकायां 'व्यापारनिष्पत्ता विति स्वव्यापारस्य वाक्यातत्रतिषादन- रूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः। वृत्तौ विभरतयेति कोरिकोपरकार इति भ्रमं नुदति-विशव्देनेति। भाव्यते प्रतिपततमित्ञायते। त्रनेनेति। विभा अव्याप्तेर्वारणाय वृत्तौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया, सत्ता साध्यकद्रव्यत्वहेतावव्याप्तिः, सामान्यादिनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वा- प्रसिद्धेः। अतस्साध्यं विना अभाव इति तदर्थः। साध्याभावत्वावच्छेदेनाभावस्यान्व- यात् अवच्छेदकत्वस्य च व्यापकत्वे पर्यवसानात् साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रति- योगित्वमिति तदीयो निर्गलितार्थः । १ 'यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदविशिष्टतत्पदत्वभा कांक्षा। वैशिष्ट्यञ्च अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाव्यवहितोत्तरत्वान्यतरसम्बनधेन. बोध्यम्। यत्पदस्य षष्ठयन्तराजपदस्य, यत्पदाभावप्रयुक्तं पुरुषपदाभावप्रयुक्त, अन्वयबोधाज- नकत्वं अन्वयबोधासमर्थत्वं, निरुक्तसम्बन्धेन. राजपदविशिष्ठपुरुषपदत्वमाकाक्षेत्यर्थः। 'एकपदार्थानुयोगिकापर पदार्थप्रतियोगिकस्सम्बन्धो योग्यता'। 'अविलम्बेन पदार्थो- पस्थितिः सन्निधिः।

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

दतो जनो वाच्येडर्ये यत्नवान् भवति। अनेन प्रतिपादकस्य कवर्व्यक्ञयमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह- यथां पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थप्रर्तातिपूर्विका व्यज्नयस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः ।

प्रतिपदिति भावे क्िप । 'तस्य वस्तुन' इति व्यज्नयरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन लोचनम्

श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुट संवेद एव क्रमः । यथात्यन्तशब्द- वृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः। काष्टाप्राप्तसहृदयभावस्य तु वाक्यवृत्त- कुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद् इति दर्शितम् ॥१॥ वृत्तौ 'प्रतिपाद्यस्ये'ति। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । 'तमि'ति। व्यङ्ञयमर्थ प्रति व्यापा- बालप्रिया रमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां 'प्रतिपत्तस्ये'त्यत्रान्यथाप्रतिप- त्तिनिरासायाह-प्रतिपदित्यादि। प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः। कारिकायां 'पदार्थे'त्यस्य 'वाच्यार्थे'त्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः । तत्तदर्थज्ञानमिति वा। 'सम्प्रतीयंत' इति । प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यंग्यप्रतीत्योः पदार्थवा- क्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-प्नेनेत्यादि। 'अनेन शोकेन इति दर्शितमिति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता। तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तुः। एषः वाच्यव्यंग्यनिष्टः। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। शब्दवृत्तेति। वाक्य- वृत्तेत्यर्थः । पदार्थत्यादि। स्फुटसंवेद्य इत्यनुषङ्गः। काष्ठाप्राप्तेति। उत्कर्षप्राप्ते- त्यर्थः। वाक्यवृत्तकुशलस्यति। वाक्यस्फोटादिक जानत इत्यर्थः । सतोऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे द्ृष्टान्त :- अभ्यस्तेत्यादि। अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः- अविनाभावस्सृति: व्याप्तिस्मृतिः तयोः। आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परित्रहः तद्वत्तन्निष्ठक्रमवदित्यर्थः ॥ १० ॥ १. अविनाभावो व्याप्तिः। तथा हि-विनाशव्दस्याभाववानर्थः । साध्यमित्य- ध्याहार्यम्। तथा चान्वयबललभ्यसाध्याभाववतो निरूपितत्वसम्बन्धेन भावपदार्थे वृत्तित्वे, तस्य च विनापूर्वेवर्त्तिनजर्थाभावेऽन्वयः। एवञ् साध्याभाववन्निरूपित- वृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति फलितम्। वस्तुतस्तु-साध्य।भाववन्मिरूपितकालिकादि- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया वहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयसद्धेतावपि सत्वेनापतन्त्या

प्रथमोद्द्योत: १०१

इदानी वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्गथस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति- स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थों न विभाव्यते ॥ ११ ॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति। प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रा- निंतिं न कुर्वत इति क्रमस्य सतोऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः । स्वसामर्थ्यमाको- डक्षायोग्यतासन्निधयः । विभाव्यत इति। विशव्देन विभक्ततोक्ता; विभक्ततया बालप्रिया 'स्वसामथ्ये'त्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ-'इदानीमि'त्यादि। 'तत्प्रतीतेः' व्यंग्यप्रतीतेः । 'न व्यालुप्यते' नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति। ननु कारिकायां सतो- पि क्रमस्यालक्षणं दर्शितं, तस्य क्थं प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह-प्राधान्या- देवेत्यादि। प्राधान्यादेव व्यंग्यस्येत्यर्थात्। तदिति। तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्र- तीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्याऽनुधावनं, 'तत्तात्पर्ये'ति पाठे प्रतीयमानरूपता- त्पर्यार्थ प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औत्सुक्येन त्वरिताः सन्त इत्यर्थः । सहृदया इति शेषः । मध्ये वाच्यांशचर्वणायाम्। विश्रान्ति न कुर्वत इति। तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः। हेतुरिति। ज्ञापकमित्यर्थः । 'स्वसामथ्ये'त्यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण वित्ृणोति- आकांक्षेत्यादि। कारिकायां 'व्यापारनिष्पत्ताविति स्वव्यापारस्य वाक्यार्थप्रतिपादन- रूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः। वृत्तौ 'विभक्तकतये'ति कारिकोपस्कार इति भ्रमं नुदति-विशब्देनेति। भाव्यते प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायते। अ्र्प्रनेनेति। विभा- अव्याप्तेर्वारणाय वृत्तौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया, सत्ता- साध्यकद्रव्यत्वहेतावव्याप्तिः, सामान्योदिनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वा- प्रसिद्धेः। अतस्साध्यं विना अभाव इति तदर्थः। साध्याभावत्वावच्छेदेनाभावस्यान्व- यात् अवच्छेदकत्वस्य च व्यापकत्वे पर्यवसानात् साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रति- योगित्वमिति तदीयो निर्गलितार्थः । १ 'यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदविशिष्टतत्पदत्वमा कांक्षा। वैशिष्टय्च अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाव्यवहितोत्तरत्वान्यतरसम्बन्घेन, बोध्यम्। यत्पदस्य षष्ठयन्तराजपदस्य, यत्पदाभावप्रयुक्तं पुरुषपदाभावप्रयुक्त, अन्वयबोधाज- नकत्वं अन्वयबोधासमर्थत्वं, निरुक्तसम्बन्धेन राजपदविशिष्ठपुरुषपदत्वमाकांक्षेत्यर्थः। 'एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिकस्सम्बन्धो योग्यता'। 'अविलम्बेन पदार्थो पस्थितिः सन्निधिः।

१४० सटीकलोचनोपेतध्व न्यालो के

दतो जनो वाच्येर्ये यत्नवान् भवति। अनेन प्रतिपादकस्य कवर्व्यङ्रयमर्थ प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दशयितुमाह- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते। वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थ प्रतातिपूर्विका व्यज्ञथस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः । लोचनम् प्रतिपदिति भावे क्विप । 'तस्य वस्तुन' इति व्यत्नथरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुट संवेद् एव क्रमः । यथात्यन्तशब्द- वृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः। काष्टाप्राप्तसहृदयभावस्य तु वाक्यवृत्त- कुशलस्येव सन्नपि क्रमोऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद् इति दर्शितम्॥१०॥ बालप्रिया वृत्तौ 'प्रतिपाद्यस्ये'ि। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । 'तमिि। व्यञ्ञयमर्थ प्रति व्यापा- रमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां 'प्रतिपत्तस्ये'त्यन्नान्यथाप्रतिप- त्तिनिरासायाह-प्रतिपदित्यादि। प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः। कारिकायां 'पदार्थे'त्यस्य 'वाच्यार्थे'त्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः। तत्तदर्थज्ञानमिति वा। 'सम्प्रतीयत' इति। प्रतिपत्तुभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यंग्यप्रतीत्योः पदार्थवा- क्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-अनेनेत्यादि। 'अनेन शोकेन इति दर्शितमि'ति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता। तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तः । एषः वाच्यव्यंग्यनिष्ठः। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। शब्दवृत्तेति। वाक्य- वृत्तेत्यर्थः । पदार्थत्यादि। स्फुटसंवेद इत्यनुषङ्गः। काष्ठाप्राप्तेति। उत्कर्षप्राप्ते- त्यर्थः। वाक्यवृत्तकुशलस्यति। वाक्यस्फोटादिक जानत इत्यर्थः । सतोऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे दृष्टान्त :- अभ्यस्तेत्यादि। अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः अविनाभावस्मृतिः व्याप्तिस्मृतिः तयोः। आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परित्रहः। तद्वत्तन्निष्ठक्रमवदित्यर्थः ॥ १०॥ १. अविनाभावो व्याप्तिः। तथा हि-विनाशव्दस्याभाववानर्थः । साध्यमित्य- ध्याहार्यम्। तथा चान्वयवललभ्यसाध्याभाववतो निरूपितत्वसम्बन्धेन भावपदार्थे वृत्तित्वे, तस्य च विनापूर्ववर्त्तिनवर्थाभावेऽन्वयः। एवञ्च साध्याभाववन्निरूपित- वृत्तित्वाभावो व्याप्तिरिति फलितम्। वस्तुतस्तु-साध्य।भाववन्निरूपितकालिकादि- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया वहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयसद्धेतावपि सत्वेनापतन्त्या

प्रथमौद्द्योत: १०१

इदानी वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वेSपि तत्प्रतीतेर्व्यक्गथस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति- स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रतिपादयन्। यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति। प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रा- निंति न कुर्वत इति क्रमस्य सतोऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः। स्वसामर्थ्यमाको- उक्षायोग्यतासन्निधयः । विभाव्यत इति। विशव्देन विभक्ततोक्ता; विभक्ततया बालप्रिया 'स्वसामथ्ये'त्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ-'इदानीमि'त्यादि। 'तत्प्रतीतेः' व्यंग्यप्रतीतेः । 'न व्यालुप्यते' नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति। ननु कारिकायां सतो- ऽपि क्रमस्यालक्षणं दर्शितं, तस्य क्थं प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह-प्राधान्या- देवेत्यादि। प्राधान्यादेव व्यंग्यस्येत्यर्थात्। तदिति। तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्र- तीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्याऽनुधावनं, 'तत्तात्पर्ये'ति पाठे प्रतीयमानरूपता- त्पर्यार्थ प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औत्सुक्येन त्वरिताः सन्त इत्यर्थः। सहृदया इति शेषः । मध्ये वाच्यांशचर्वणायाम्। विश्रान्ति न कुर्वत इति। तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः । हेतुरिति। ज्ञापकमित्यर्थः । 'स्वसाम्थ्ये'त्यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण वित्ृणोति- आकक्षत्यादि। कारिकायां 'व्यापारनिष्पत्ता विति स्वव्यापारस्य वाक्यार्थप्रतिपादन- रूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः । वृत्तौ 'विभक्ततये'ति कारिकोपस्कार इति भ्रमं नुदति-विशब्देनेति। भाव्यते प्रतिपत्तभिर्ज्ञायते। अ्र्प्रनेनेति। विभा- अव्याप्तेर्वारणाय वृत्तौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया, सत्ता- साध्यकद्रव्यत्वहेतावव्याप्तिः, सामान्यादिनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वा- प्रसिद्धेः। अतस्साध्यं विना अभाव इति तदर्थः। साध्याभावत्वावच्छेदेनाभावस्यान्व- यात् अवच्छेदकत्वस्य च व्यापकत्वे पर्यवसानात् साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रति- योगित्वमिति तदीयो निर्गलितार्थः । १ यत्पदस्य यत्पदाभावप्रयुक्त्तमन्वयबोधाजनकत्वं तत्पदविशिष्टतत्पदत्वमा- कांक्षा। वैशिष्टयश्च अव्यवहितपूर्ववृत्तित्वाव्यवहितोत्तरत्वान्यतरसम्बनधेन बोध्यम्। यत्पदस्य षष्ठयन्तराजपदस्य, यत्पदाभावप्रयुक्तं पुरुषपदाभावप्रयुक्त, अन्वयबोधाज- नकत्वं अन्वयबोधासमर्थत्वं, निरुक्तसम्बन्धेन राजपदविशिष्ठपुरुषपदत्वमाकांक्षेत्यर्थः। 'एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिकस्सम्बन्धो योग्यता'। 'अविलम्बेन पदार्थो- पस्थितिः सन्निधिः।

१०२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थ प्रकाशयन्नपि पदार्थो व्यापारनि० ष्पत्तौ न भाव्यते विभक्ततया। तद्वत्सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनाम्। बुद्धौ तच्वार्थदर्शिन्यां झटित्येवावभासते ॥ १२ ॥

लोचनम् न भाव्यत इत्यर्थः । अनेन विद्यमान एव क्रमो न संवेद्यत इत्युक्तम्। तेन यत्स्फो- टाभिप्रायेणासन्नेव क्रम इति व्याचक्षते तत्प्रत्युत विरुद्धमेव । वाच्येऽर्थे विमुखो विश्रा न्तिनिबन्धनं परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसामित्यस्यैवार्थोऽ- भिव्यक्तः । सहृदयानामेव तर्ह्ययं महिमास्तु, न तु काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय इत्या- शङ्कयाह-अयभासत इति। तेनात्र विभक्ततया न भासते, न तु वाच्यस्य सर्वथै- वानवभासः। अत एव तृतीयोद््योते घटप्रदीपदृष्टान्तबलाद्वयङ्ञयप्रतीतिकालेऽपि वाच्यप्रतीतिर्न विघटत इति यद्वक्ष्यति तेन सहास्य ग्रन्थस्य न विरोध: ॥११,१२॥ बालप्रिया वनमात्रनिषेधेन वस्तुसत्ताया अभ्यनुज्ञानादित्यर्थः । तेनेति। विद्यमानक्रमालक्षणप्रति- पादनेनेत्यर्थः । विरुद्धमेवेत्यनेनास्य सम्बन्धः । स्फोटाभिप्रायेरोति। वाक्यतदर्था- वविभक्तस्फोट रूपावित्य भिप्रायेणेत्यर्थः । कारिकायां 'सोऽर्थ' इति। वाक्यार्थरूपवाच्यार्थ इत्यर्थः । 'तत्वार्थे'ति। ब्यंग्या- र्थेत्यर्थः। 'वाच्यार्थविमुखात्मना'मित्यत्र विमुखशब्दं प्रकरणलब्धमर्थमादाय व्याचष्टे- वाच्य इत्यादि। विश्रान्तिरेव निबन्धनं कारणं यस्य तम्। नात्यन्तं वाच्यबहि- मुख इति भाव: । विशेषणस्यास्य फलमाह-अनेनेति। अभिव्यक्तः प्रदर्शितः । सहृदयानामेवेत्यादि। यदुक्तलक्षणसहृदयवुध्युपाधिकमस्य झाटित्येन स्फुरणं, तर्ह्य- न्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्बुद्धेरेव तद्धेतुत्वात्सहृदयानामेव लोकोत्तरः कश्चिदतिशयोऽयं न काव्यस्येत्यर्थः । अवभासत इतीति। काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमासाद्यमान- जन्मनस्तदर्थावभासस्य कार्यस्य परिस्फुटोपलब्धस्य काव्यव्यापारैकनिवन्धनत्वनि- श्वयास्काव्यस्यैवायमतिशय इति भावः । तेनेत्यादि। तेन उक्त्ेन कारिकाद्वयव्याख्या- नप्रकारेण। अत्र वाच्याथें। विभक्तता व्यंग्यार्थापेक्षया पृथक्त्वम्। न भासते विभक्तत्वस्य केवलमनवभासनमित्यर्थः। सवथैवेति। स्वरूपेणापीति यावत्। केचित्तु 'विभक्ततये'ति पठित्वा अत्रेति बुद्धावित्यर्थः। विभक्ततयेति। वाच्यादित्यर्थात्। न भासत इति व्यङ्गयोऽर्थ इति शेषः ; येन क्रमो लक्ष्येत इति व्याचक्षते। अत ए- वेति। उक्तव्याख्यानादेवेत्यर्थः। वाच्यस्य स्वरूपतोऽवभासाङ्गीकरणाद्विभागमात्रस्या-

१ तृतीयोद्येते ३३ कारिकायामयं विषयो विवृतः ।

प्रथमोद्द्योत: १०३

एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्यस्यार्थस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्रकृत उप- योजयन्नाह- यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वाथौं। व्यङ्गः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभिः कथितः ।१३।। लोचनम्· सन्भावमिति। सत्तां साधुभावं प्राधान्यं चेत्यर्थः । द्वयं हि प्रतिपिपादयिषितम्। प्रकृत इति लक्षणे। उपयोजयन् उपयोगं गमयन् । तमर्थमिति चायमुपयोगः ।स्व- शब्द आत्मवाची। स्वश्चार्थश्च तौ स्वार्थौं; तौ गुणीकतौ याभ्याम्; यथासंख्येन तेनार्थो गुणीकृतात्मा, शब्दो गुणोकृताभिधेय। तमर्थमिति। 'सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु' बालप्रिया नवभासाङ्गीकाराच्चेति यावत्। न विरोध इति। इदमुपलक्षणम्, दृष्टान्तवैषम्यमपि नास्तीति बोध्यम् ॥१२॥ 'साधुभावमि'त्यस्य व्याख्यानं-प्राधान्यमिति। इत्यर्थ इति। यथोक्तम्- "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते" इति। द्वयमुक्तार्थद्वयम्। लक्षण इति। प्रस्तुतस्य ध्वनेर्लक्षण इत्यर्थः। उपयोगमिति। अर्थाद्व्यंग्यसद्भावस्य। केनांशेनोपयो- जनमित्यत आह-तमिति। व्यङ्गयस्य सद्भावे सिद्ध एव तमर्थमिति तत्पदेन परा- मर्शो युज्यत इति भावः । अर्थस्यार्थाभावाद्याचष्टे-स्त्रश्चेत्यादि। 'उपसर्जनीकृता- वि'त्यस्य विवरणम्-गुणीकृताविति। फलितमाह-तेनेत्यादि। तथाविधोरऽर्थस्तथा- १. 'सवं चासावर्थश्व तौ स्वार्थौ' इत्यपि पाठस्समीचिनः। आत्मनि स्वशब्दस्य नपुंसकतायास्साधुत्वात्। यद्यपि स्वशब्द: पुलँलिङ् एव, 'विभाषा जसी'ति प्रकरणे 'स्वमात्मीये' इत्येव प्रतिपादनीये 'स्वमज्ञातिधनाख्यायामिति गुरुभूतसूत्रनिर्देशस्यैव प्रमाणत्वात्, 'दौस्स्वर्गनभसोः स्वो ज्ञात्यात्मनोस्स्वं निजे धने' इति हेमचन्द्रोक्त्तेः, 'सः स्यात् पुंस्यात्मनि ज्ञातौ त्रिष्वात्मीयेऽस्त्रियां धने' इति मेदिनीकोशात्, 'स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने' इत्यमरकोशे स्वमित्यस्य आत्मीये, आत्मनीत्यस्य स्व इति पूर्वस्मिन्नन्वयेन तद्विरोधशङ्कानुत्थानाच्, तथाप्यमरकोश इत्थं क्लिष्टान्वयकल्पने 'स्वो ज्ञातावात्मनि धने त्वस्त्री आत्मीयके त्रिषु' इति पाठं विहाय त्रिः स्वशब्दोपादानस्य वैयर्थ्यात्, 'बन्धूकबन्धूभवदेतदस्या मुखेन्दुनानेन सहोज्जिहाना। रागश्रिया शैशवयौवनीयां स्वमाह सन्ध्यामधरोष्ठलेखा'॥ (नैषध., ७. ३७ ) इति नैषधीयपद्ये 'बन्धूकबन्धूभवदि'ति विशेषणकात्मार्थकस्वशब्दस्य प्रयोग- करणाच् स्व्रशब्दस्यात्मार्थकत्वे नपुंसकत्वमप्यस्त्येवेति सूक्ष्ममीक्षणीयम् ।

१०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्नाथों वाच्यविशेषः वाचकविशेषः शब्दो वा तमर्थ व्यङ्क्त:, स काव्यविशेषो ध्वनिरिति। अनेन वाच्यवाचकचारुत्वहेतुभ्य उपमादिभ्योऽ लोचनम् इति यदुक्तम्। व्यङ्ग: द्योतयतः । य्यङ्क इति द्विवचनेनेदमाह-यद्यप्यविवक्षित- वाच्ये शब्द एव व्यञ्जकस्तथाप्यर्थस्यापि सहकारिता न त्रुट्यति, अन्यथा अज्ञाता- र्थोऽपि शब्दस्तद्यञ्नकः स्यात् ।विवक्षितान्यपरवाच्ये च शब्दस्यापि सहकारित्वं भवत्येव, विशिष्टशव्दाभिधेयतया विना तस्यार्थस्याव्यज्जकत्वादिति सर्वत्र शब्दार्थ- योरुभयोरपि ध्वननं व्यापारः। तेन यद्भट्वनायकेन द्विवचनं दूषितं तद्गजनिमीलि- कयैव। अर्थः शब्दो वेति तु विकल्पाभिधानं प्राधान्याभिप्रायेण। काव्यं च तद्विशेष- श्वासौ काव्यस्य वा विशेषः । काव्यग्रहणाद् गुणालङ्कारोपस्कृतशब्दार्थपृष्टपाती ध्वनिल- बालप्रिया विधः शब्दश्चेत्यर्थः । नन्वेकैकत्र शब्दार्थयोरेकैकस्यैव व्यञ्जकत्वात् व्यंक्त इति द्विवच- नमनुपपन्नमित्यत आह-द्विवचनेनेत्यादि। उभयोरपि ध्वननं व्यापारः 'द्विवचनेने- दमाह' इति सम्बन्धः । विशिष्टशब्देति। यथारसं वर्णानां भेदादिति भावः। तेनेति। युक्त्या द्विवचनसमर्थनेनेत्यर्थः । गजनिमीलिकयेति। यथा गजस्याक्षि- निमीलनं न वुद्धिपूर्वकमपि तु स्वभावत एवेत्यविचारो गजनिमीलिकाशव्देन लक्ष्यते। ननु यदि समुचयस्तर्हि 'अर्थशब्दावि'ति भाव्यमित्यत आह-अरथ इत्यादि। प्राधा- न्येति। व्यञ्जनप्राधान्येत्यर्थः । अयं भावः-वाकारोऽत्र शब्दार्थयो: व्यञ्नक्रियाक- र्तृत्वे विकल्पस्य न बोधकः, येन "शिरशश्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशे"दि- त्यादा/विवैकवचनं भवेत्, अपि तु व्यज्ञनक्रियायां कर्तृत्वेनान्वितयोः शब्दार्थयो: व्यञ्- नप्राधान्ये विकल्पमवगमयति। तथा च विकल्पितव्यञ्ञनप्राधान्यौ शब्दार्थो व्यङ्क इति वाक्यार्थ इति। विशेषशब्दस्य विशिष्टार्थत्वाभिप्रायेण वितृणोति-काव्यमित्यादि। पक्षान्तरमाह-काव्यस्य वेति। काव्येत्यादि। 'यो ध्वनिलक्षण आत्मा स तथाविधशब्दार्थपृष्ठपातीति काव्यग्रहणादुक्तमि'ति संबन्धः । शब्दार्थेपृष्ठपातित्वं तद्य-

१. 'विशिष्टे'ति। प्रमाणेत्यर्थः । आप्तोच्चरितेति यावत् । अत एव 'शब्दप्रमा० णवेद्योर्ऽर्थो व्यनस्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्ञकत्वे तच्छन्दस्य सहकारिता (काव्यप्र., ३. ५.) इति काव्यप्रकाशस्सङ्च्छते। गुणालङ्कारोपस्कृतेति वा विशिः छशब्दार्थः । अनुपदं स्वयमेव तथा वक्ष्यमाणत्वात्। २. परित्यक्ते देहे रणशिरसि शोकान्धमनसा शिरः श्वा काको वा द्रुपदतनयो वा परिमृशेत्। असंख्यातास्त्रौघद्रविणमदमत्तस्य च रिपो- ममैवायं पादः शिरसि निहितस्तस्य न करः ॥ (वेणी., ३, २२. ) 1 ...

प्रथमोद्द्योत: १०५

लोचनम् क्षण 'आत्मे'त्युक्तम्। तेनैतत्निरवकाशं श्रुतार्थापत्तावपि ध्वनिव्यवहारः स्यादिति। यच्चोक्तम्-'चारुत्वप्रतीतिस्त्हि काव्यस्यात्मा स्यात्' इति तदङ्गीकुर्म एव। नाम्नि खत्वयं विवाद इति। यच्चोक्तम्-'चारुणः प्रतीतिर्यदि काव्यात्मा प्रत्यक्षादिप्रमा- णादपि सा भवन्ती तथा स्यात्' इति। तत्र शब्दार्थमयकाव्यात्माभिधान प्रस्तावे क एष प्रसङ्ग इति न किश्चिदेतत्। स इति। अर्थो वा शब्दो वा, व्यापारो वा। अर्थोऽपि वाच्यो वा ध्वनतीति, शब्दोऽप्येवम्। व्यङ्गयो वा ध्वन्यत इति व्यापारो वा बालप्रिया अयत्वात् । तेनेति। यतो गुणालक्कारोपस्कृतशब्दार्थपृष्ठपातिनो ध्वनिव्यवहार- स्तत इत्यर्थः । स्यादिति। 'पोनो देवदत्तो दिवा न भुङ्ग' इत्यादौ रात्रिभोजनादेर्ग- म्यत्वादिति भावः । चारुत्वप्रतीतिस्तर्हीत्यादि। यदि चारुत्वहेतुतया प्रसिद्धेभ्यो गुणादिभ्योऽन्यः काव्यात्मा स्यात्तरहि चारुत्वप्रतीतिरेव तदात्माऽस्तु, तस्या: दृष्ट त्वेनादृष्टवस्त्वन्तरकल्पने गौरवादिति तदतिरिक्तो न ध्वनिरित्याक्षेपः। कुतोऽङ्गी कार इत्यत आह-नाम्नीति। खलुरवधारणे। चारुत्वप्रतीतिरित्यस्य चारुत्वप्र- तीतेर्विषयो हेतुर्वा कश्चिद्गुणादिभ्योऽन्य इत्यर्थस्य वत्तव्यतया ध्वनिनाम्न्येव विवाद इत्यर्थः । चारुण: प्रतीतिरिति। चारुवस्तुप्रतीतिरित्यर्थः । वस्तुविशेष्यकचारुत्व- प्रतीतिरिति यावत्। सेति। चारुवस्तुप्रतीतिरित्यर्थः । तथा ध्वनिव्यवहारविषयः । प्रकरणानभिज्ञोऽसौ पूर्वपक्षी, अत उपेक्ष्य इति परिहरति-तत्रेत्यादि। तत्र प्रत्यक्षा- दिविषये। 'एष प्रसङ्गः क' इति सम्बन्धः। ननु काव्यस्य शब्दार्थव्यापारात्मकतवेन बहूनां सम्भवात् कस्येदं "स काव्यविशेषो ध्वनि"रिति ध्वनिसंज्ञितत्वाभिधानमित्यत आह-अर्थो वेत्यादि। कस्य कर्थं ध्वनिशब्दवाच्यत्वमित्यत्राह-अर्थोऽपी- त्यादि। सर्वत्र इतिशब्दो 'ध्वनिरिति प्रतिपादितमि'्यनेन सम्बध्यते। एवमिति। ध्वनतीति प्रकारेणेत्यर्थः । शब्दवाच्यव्यक्ञयव्यञ्ञनानि चत्वार्यपि योगेन ध्वनिशब्द- वाच्यानीत्यर्थः। प्राधान्येनेति मुख्यतायां हेतुः; समुदायस्य समुदाध्यपेक्षया प्राधा- १. "दृष्टः श्रुतो वार्र्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना अर्थापत्तिरि"ति शाबरं भाष्यम्। दृष्टशब्दः प्रमितमात्रवचनः । शब्दप्रमाणप्रमित इति श्रुतपदस्यार्थः । श्रुतपदस्य पृथगुपादानं त्वर्थविषयद्ृष्टार्थापत्यपेक्षयाऽस्याः श्रुतार्थापत्तेः प्रमाणग्राहिणी- त्वेन वैलक्षण्यप्रदर्शनार्थम्। तथा च लक्षणपरभाष्यस्यायमर्थ :- प्रमाणषट्केण प्रमि- तस्यार्थस्यार्थान्तरेण विनानुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये यार्ऽर्थान्तरकल्पना सा अर्थाप- त्तिरिति। तत्र शब्दपूर्विका प्रमाणग्राहिण्यर्थापत्तिः श्रुतार्थापत्तिरिति व्यवहियते। 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इति श्रुतेन वाक्येन दिवाऽभुजाने देवदत्ते पीनत्वरूपो योऽर्थ: प्रमितः, तदन्यथानुपपत्तिमालोच्य तदुपपत्तये 'रात्रौ भुड्क्त' इति रात्रिभोजनरूपार्थ- प्रतिपादकवाक्यान्तरस्य कल्पनाच्छुतार्थापत्तिरियमिति बोध्यम्। १४

१०६ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

नुप्रासादिभ्यश्च विभक्त एव ध्वनेर्विषय इति दर्शितम्। यदप्युक्तम्- 'प्रसिद्धप्रस्थानातिक्रमिणो मार्गस्य काव्यत्वहाने्ध्वनिर्नास्ति' इति, तद प्ययुक्तम्। यतो लक्षणकृतामेव स केवलं न प्रसिद्धः, लक्ष्ये तु परीक्ष्य-

लोचनम् शब्दार्थयोध्वननमिति। कारिकया तु प्राधान्येन समुदाय एव काव्यरूपो मुख्यतया ध्वनिरिति प्रतिपादितम्। विभक्त इति। गुणालक्काराणां वाच्यवाचकभावप्राणत्वात्। अस्य च तदन्यव्यङ्गयव्यज्ञकभावसारत्वान्नास्य तेष्वन्तर्भाव इति। अनन्यत्र भावो विषयशब्दार्थः। एवं तद्वयतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिरिति निराकृतम्। लक्षणकृतामेवेति। लक्षणकाराप्रसिद्धता विरुद्धो हेतुः; तत एव हि यत्नेन लक्षणीयता। लक्ष्ये त्वप्रसिद्धत्व- बालप्रिया

न्यात्। मुख्यतयेति। इतरेषान्त्वमुख्यतयेति भावः। ध्वनिरित्यादि। रूढया थ्वनिपदार्थत्वेनोक्तमित्यर्थः । तथाच सः तथाविधः शब्दवाच्यव्यज्ञयव्यज्ञनसमु- दायात्मकः काव्यविशेषो ध्वनिरिति कथितः । रूया ध्वनिपदवाच्यत्वेन कथित इति कारिकार्थः । तथाविधकाव्यविशेषत्वं लक्षणं, रूढया ध्वनिपदवाच्यत्वं लक्ष्यतावच्छेद- कम्। यद्यपि 'काव्यस्यात्मे'ति प्रस्तुतस्य ध्वनेर्लक्षणं व्यङ्गयत्वमात्रमिति तदेव वक्तव्यं, तथाप्येवं काव्यविशेषघटितलक्षणस्यैव प्रकृत उपयोगात्तदभिहितमिति च बोध्यम्। वृत्तौ 'अनेनेति। एवं लक्षणप्रतिपादनेनेत्यर्थः। 'उपमादिभ्य' इत्यादि। तद्विषयेभ्य इत्यर्थः। 'विभक्तः' भिन्नः। कथं ध्वनेरुपमादिभ्यो विभक्तविषयत्वमित्यत आह-गु- ोत्यादि। वाच्यवाचकाश्रयत्वात्तद्भावोपजीवित्वम्। उक्तार्थोपपादनाय, 'विशेषेण सिनोति बध्नाति स्वसम्बन्धिनं पदार्थमि'ति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य विषयशव्दस्यार्थमाह- अनन्यत्र भाव इति। अन्यत्र सद्भावस्याभाव इत्यर्थः । विषयशब्दार्थ: विशेषण- विधया विषयशब्दप्रतिपाद्यः । 'ध्वनेर्विषय' इत्यस्य यस्मादन्यत्र ध्वनिव्यवहारस्य सद्भावो नास्ति, स इत्यर्थ इति भावः। लक्षणप्रतिपादनेनैव प्रथमाभाववादिमतं निराकृतमित्यभिश्रायेण वृत्तिकृतो 'यदप्युक्तमि'त्यादिना द्वितीयाभाववादिमतदूषणाभिधा- नमिति प्रदर्शयितुमाह-एवमित्यादि। एवमिति। निर्दोषलक्षणकथनमुखेन ध्वनेः सद्भावस्य समर्थितत्वेनेत्यर्थः। इतीति। उपसंहारोक्तमेतदित्यर्थः । ध्वनिर्नाम का- व्यप्रकारो न काव्यशब्दवाच्यः प्रसिद्धप्नस्थानातिक्रामित्वादिति परमतस्य प्रसिद्धप्र- स्थानातिक्रामित्वादित्यनेन लक्षणकाराप्रसिद्धत्वं लक्ष्याप्रसिद्धत्वं वा विवक्षितमिति वि- कल्पमभिप्रेत्य यत इत्यादिना दूषणमभिहितमिति व्याचष्टे-लक्षरोत्यादि। विरुद्ध- त्वं साधयति-तत एवेति। लक्षणकाराप्रसिद्धत्वादेव। काव्यविशेषेषु ध्वनिलक्षणा- नुगमनेन काव्यशब्दवाच्येष्वपि लक्षणकाराप्नसिद्धत्वहेतोर्वर्तनाद्विरुद्धो हेतुरित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: १०७

माणे स एव सहृदयहृदयाहादकारि काव्यतत्त्वम्। ततोऽन्यच्चित्रमेवे- त्यग्रे दर्शयिष्यामः। यदप्युक्तम्-'कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्यो क्त/लक्कारादि प्रकारेष्वन्तर्भावः' इति, तदप्यसमीचीनम् ; वाच्यवाचकमात्रा- श्रयिणि प्रस्थाने व्यङ्गयव्यञ्ञकसमाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वनेः कथमन्त र्भावः, वाच्यवाचकचारुत्वहेतवो हि तस्याङ्गभूताः, स त्वङ्गिरूप एवेति प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्। परिकरश्लोकश्रात्र-

वाच्यवाचकचारुत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः ॥

लोचनम् मसिद्धो हेतुः । यच्च नृत्तगीतादिकल्पं, तत्काव्यस्य न किश्चित्। चित्रमिति। विस्म- यकृद्वृत्तादिवशात्, न तु सहृदयाभिलषणीयचमत्कारसाररसनिःष्पन्दमयमित्यर्थः । काव्यानुकारित्वाद्वा चित्रम्, आलेखमात्रत्वाद्वा, कलामात्रत्वाद्वा। अग्र इति। प्रधानगुणभावाभ्यां व्यक्क्यस्यैवं व्यवस्थितम्। द्विधा काव्यं ततोऽन्यद्यत्तचिचत्रमभिधीयते॥ इति तृतीयोद्दयोते वक्ष्यति। परिकरार्थ कारिकार्थस्याधिकावाप कर्तु श्लोकः परिकर- बालप्रिया गृणादिव्यतिरिक्तस्य तस्य नृत्तादिप्रायत्वमेवेति यदुक्तं तदपि निराकरोति-यच्चे- त्यादि। काव्यस्येति। ध्वनिलक्षणलक्षितस्येत्यर्थः। न किश्चिदिति। उपहास्यता- मावहृतीत्यर्थः । वृत्तौ 'सहृदयहृदयाह्वादकारीति ध्वनिगुणीभूतव्यंग्ययोर्ग्रहणमि- त्यभिप्रायेण 'ततोऽन्यच्चित्रमे'वेत्यन्न चित्रपद व्याचष्टे-विस्मयकदिति। वृत्ता- दीत्यादिपदेन यमकोपमादिपरिग्रहः । विवक्षितं व्यवच्छेद्यमाह-न त्वित्यादि। गौ- णो वा काव्यस्य चित्रपदेन व्यवहार इत्याह-काव्येत्यादि। काव्येति। ध्वनिका- व्येत्यर्थः । विष्ण्वाद्यनुकारित्वमालेख्यमात्रत्वं कलारूपत्वं च लोकप्रसिद्धचित्राणामस्ती- ति तद्योगात्काव्ये चित्रशब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । वाकारस्समुच्चये। वृत्तौ 'प्रस्थान' इति। अलङ्कारादावित्यर्थः । 'वाच्ये' त्यादि। अलङ्कारादय इत्यर्थः । 'तस्य' ध्वनेः । 'सः' ध्वनिः। 'प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्' वक्ष्यमाणत्वात्। परिकरस्य सापेक्षत्वात्कस्येत्यपेक्षा- यामाह-कारिकार्थस्येति। परिकार्थमित्यस्य व्याख्यानम्-अधिकावापं कर्तुमि- १. वृत्त्यादिवशादिति पाठः। तत्र वृत्तय उपनागरिकाद्याः । २. ध्वन्या., ३. ४२.

१०८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशधेनाप्रतीतिः स नाम मा भूद्धने- र्विषयः । यत्र तु प्रतीतिरस्ति, यथा-समासोक्त्याक्षेपानुक्तनिमित्तविशेषो- क्तिपर्यायोक्तापहुतिदीपकसक्करालङ्कारादौ, तत्र ध्वनेरन्तर्भावो भविष्यती- त्यादि निराकर्तुममिहितम्-'उपसर्जनीकृतस्वारथौं' इति। अर्थो गुणीकृ तात्मा, गुणाकृताभिघेयः शब्दो वा यत्रार्थान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वनिरिति। तेषु कथं तस्यान्तर्भवः। व्यङ्थप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत्समासो

श्रोक: । यत्रेत्यलङ्कारे। वैशदेनेति। चारुतया स्फुटतया चेत्यर्थः। अभिहितमिति लोचनम्

भूतप्रयोग आदौ व्यड्क्त इत्यस्य व्याख्यातत्वात्। गुणीकृतात्मेति। आत्मेत्यनेन स्वशब्दस्यार्थो व्याख्यातः । न चैतदिति। व्य्ञयस्य प्राधान्यम्। प्राधान्यं च यद्यपि ज्ञप्तौ न चकास्ति; 'बुद्धौ तत्त्वावभासिन्यां' इति नयेनाखण्डचर्वणाविश्रान्तेः, तथापि विवेचकैरजीवितान्वेषणे क्रियमाणे यदा व्यङ्गयोर्ऽर्थः पुनरपि वाच्यमेवानुप्राणय- न्नास्ते तदा तदुपकरणत्वादेव तस्यालद्कारता। ततो वाच्यादेव तदुपस्कृताच्चमत्कार- लाभ इति। यद्यपि पर्यन्ते रसध्वनिरस्ति, तथापि मध्यकक्षानिविषोऽसौ व्यक्षयोऽर्थो ति । कारिकायामनुक्तस्याधिकस्यापेक्षितस्यार्थस्यावापः प्रक्षेपः तं कर्तुमित्यर्थः । बालप्रिया

अलद्कार इति। उपमास्त्रभावोक्त्यादावित्यर्थः । आहेत्यनुक्त्वा 'अभिहितमि' त्यु- क्तेर्वीजमाह-अभिहितमित्यादिना। पूर्वोक्तमनुस्मारयति-आत्मेत्यादि। ध्वनि- गुणीभूतव्यंग्ययोरद्वयोरपि प्रतीतिदशायां प्राधान्यप्रतीत्यभावस्य तुल्यत्वात् प्राधान्यं तुल्यमित्याशंक्याभिप्रायप्रकटनेन परिहरति-प्राधान्यं चेत्यादि। प्राधान्यं व्यं ग्यस्य प्राधान्यम्। अखण्डेति। खण्डो गुणप्राधान्यादिलक्षणो भेदः, तद्रहितोऽखण्ड- स्तादृशस्य वाक्यार्थीभूतस्य रसादिव्यंग्यस्य चर्वणायां विश्रान्तेः सहृदयमनसां विश्रा- न्तेरित्यर्थः । विवेचकैः सहृदयैः। अखण्डच्र्वणानन्तरमित्यर्थात्। जीवितान्वेषे क्रियमाण इत्युभयसाधारणम्। यदेत्यादि। यः पूर्व वाच्यादुत्तीणस्तद्व्यंग्यत्वात्स कक्ष्यान्तरङ्गतोऽपि पुनः पूर्वभाविनीं वाच्यकक्ष्यां प्रविश्य वाच्यमेवानुप्राणयन्यदा आ- स्ते इत्यर्थः । 'तदालङ्वारते'ति सम्बन्धः । अवधार्यत इति शेषः । तदुपकरणत्वा- दिति। तस्य वाच्यस्य उपकरणत्वादङ्गत्वादित्यर्थः । व्यंग्यं विना तच्चारुत्वासिद्धेरिति भावः। एवेति। नान्यथेत्यर्थः। तस्य व्यंग्यस्य। अस्त्वेवं किमत इत्यत्राह- तत इत्यादि। ततः तस्यालङ्कारत्वात्। तटुपस्कृतात् व्यंग्येनालड्कृतात्। चम- त्कारलाभ इति। यदा पुनर्व्यंग्योरऽर्थो वाच्येनोपस्कृतः काव्यमनुप्राणयन्नास्ते तदा तस्माच्चमत्कारलाभ इत्यनेनार्थोत सिध्यति। स्वयमज्गस्य सत्यङ्गिनि किमित्यङ्गान्तरे पर्यवसानमित्याशङ्कय समाधत्ते-यद्यपीत्यादि। मध्यकक्षेति। समासोक्त्यादिषु

प्रथमोद्द्योत: १०९ कत्यादिष्वस्ति। समासोक्तौ तावत्- उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ।। इत्यादौ व्यङ्गयेनानुगतं वाच्यमेव प्राधान्येन प्रतीयते समारोपितनायि- लोचनम् न रसोन्मुखीभवति; स्वातन्त्र्येणापि तु वाच्यमेवार्थ संस्कतुं धावतीति गुगीभूतव्यञ्ञच- तोक्ता। समासोक्ताविति। यंत्रोक्तौ गम्यतेऽन्योरऽर्थस्तत्समानैविशेषणैः । सा समसोक्तिरुदिता संक्षिप्तार्थंतया बुधैः ॥ इत्यत्र समासोक्तर्लक्षणस्वरूपं हेतुर्नाम तन्निर्वचनमिति पादचतुष्टयेन क्रमादुक्तम्। उपोढो राग: सान्ध्योरुणिमा प्रेम चयेन। विलोलास्तार का ज्योतीषि नेत्रत्रिभागाश्च यत्र। तथेति। झटित्येव प्रेमरभसेन च। गृहीतमाभासित परिचुम्बितुमाक्रान्तं च। निशाया मुखं प्रारम्भो वदनकोकनदं चेति। यथेति। झटिति ग्रहणेन प्रेमरभसेन च। तिमिरं चांशुकाश्च सूक्ष्मांशवस्तिमिरांशुकं रश्मिशवलीकृतं तमःपटलं, तिमिरांशुकं नीलजालिका नवोढाप्रौढवधूचिता। रागाद्रक्तत्वात् सन्ध्याकृतादनन्तरं प्रेमरूपाच्च बालप्रिया प्रथमावाच्यस्य द्वितीया वस्तुव्यंग्यस्य तृतीया रसध्वनेश्च कक्षेति स्थितिः । स्व्रा- तन्तयेरोति। वाच्यं विनेत्यर्थः । यत्रोक्ताविति। भामहोक्तमिदम्। लक्षणवाक्यं तात्पर्यंतो व्याचष्टे-लक्षणमित्यादि। लक्षणस्वरूपमिति। स्वरूपलक्षणमित्यर्थः । 'लक्षणं स्वरूपमि'ति च पाठः । अत्र निशाशशिवृत्तान्तः प्राकरणिकत्वाद्वाच्यो नाय- कवृत्तान्तस्त्वप्राकरणिकत्वाद्व्यंग्य इत्यभिप्रेत्य समानविशेषणत्वं विव्रणोति-उपोढ इत्यादिना। ज्योतिषां विलोलत्वं प्रतीत्या। नेत्रत्रिभागा इति। नेत्रत्रिभागनिरीक्ष- णानीत्यर्थः । तथा गृहीतमित्येतत्प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे-भटित्येवेत्यादि। आ्र- क्रान्तमिति। तथैव चुम्बनस्य रसावहत्वात् । यथोक्तम्-"वामो हि काम" इति। एकरूपत्वार्थ यथाशब्दं व्याचष्टे-भटितीत्यादि। तिमिरांशुकमित्यत्र रूपकभ्रमं व्यावर्तयति-तिमिरं चेत्यादि। अल्पार्थे क इत्यभिप्रायेणांशुकपदं व्याचष्टे-सू- दमांशव इति। अर्थाच्छशिनः । तिमिरांशुकमिति द्वन्द्वैकवद्भावः । फलितमाह- रश्मीति। शबलं चित्रम्। नीलजालिकेति। नीलवर्णपध्ट्वसनस्य कामशास्त्र प्रसि- द्वं नाम। तस्यात्रौचित्यादुक्तिरित्याह-नवोढेत्यादि। प्रकृते तिमिरांशुकगलनं प्रति रागस्याहेतुत्वात् पूरयति-अनन्तरमिति। पुर इत्यस्य व्याख्यानम्-पूर्वस्यामित्यादि।

१. भामह., २. ७९.

११० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् हेतोः । पुरोऽपि पूर्वस्यां दिशि अग्रे च। गलितं प्रशान्तं पतितं च। रात्र्या कर- णभूतया समस्तं मिश्रितम् ; उपलक्षणत्वेन वा। न लक्षितं रात्रिप्रारम्भोSसाविति न ज्ञातं, तिमिरसंवलितांशुदर्शने हि रात्रिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते न तु स्फुट आलोके। नायिकापक्षे तु तयेति कर्तृपदम्। रात्रिपक्षे तु अपिशब्दो लक्षितमित्यस्यानन्तरः । अत्र च नायकेन पश्चाद्गतेन चुम्बनोपक्रमे पुरो नीलांशुकस्य गलनं पतनम्। यदि वा 'पुरोऽओे नायकेन तथा गृहीतं मुखमि'ति सम्बन्धः। तेनात्र व्यङ्गये प्रतीतेऽपि न प्राधान्यम्। तथाहि नायकव्यवहारो निशाशशिनावेव शज्गारविभावरूपौ संस्कुर्वाणोऽ- लङ्कारतां भजते, ततस्तु वाच्याद्विभावीभूताद्रसनिःव्यन्दः। यस्तु व्याचष्टे-'तया निशयेति कर्तृपदं, न चाचेतनायाः कर्तृत्वमुपपन्नमिति शब्देनैवात्र नायकव्यवहार उ- न्नीतोऽभिधेय एव, न व्यङ्गय इत्यत एव समासोक्तिः' इति। स प्रकृतमेव ग्रन्था र्थमत्यजद्वयङ्वयेनानुगतमिति । एकदेशविवर्ति चेत्थं रूपकं स्यात्, 'राजहंसैर- वीज्यन्त शरदैव सरोनपाः इतिवत्, नतु समासोक्तिः; तुल्यविशेषणाभावात्। बालप्रिया तिमिरस्य सूक्ष्मांशूनां च सम्मिश्रणं प्रति रात्र्याः करणत्वसम्भवात्तयेति करणे तृतीये- त्याह-करणभूतयेति। तन्मिश्रणं प्रति रात्र्याः ज्ञापकत्वरूपोपलक्षणत्वसम्भवात् तयेत्युपलक्षणे तृतीया वेत्याह-उपलक्षणत्वेन वेति। तस्या उपलक्षणत्वेन तया मिश्रि- तमिति सम्बन्धः । उपलक्षणेन वेति च पाठः। न लक्षितमित्येतदाकारं प्रदर्शयन् व्याचष्टे-रात्रीत्यादि। न ज्ञातमिति। जनैरिति शेषः। लक्षितमिति भावे क्तः। गलि- तमित्यन्तं भिन्नं वाक्यम्। अत एव न लक्षितमिति हेतुहेतुमद्भावं बोधयितुमाह- तिमिरेत्यादि। रात्रिपक्ष इति। अनेनान्यत्र पुरोऽपीत्येव सम्बन्ध इति दर्हवितम्। अनन्तर इति। तथा चापिशब्दो गलनालक्षणयोः समुच्चायक इत्यर्थः। कथं नीला- म्वरपुरोगलनमित्यतस्तदुपपादयति-अत्र चेत्यादि। चुम्बनौचित्यानुसारेणाह-यदि वेत्यादि। पुरश्शव्दस्य व्यवहितेन गृहीतमित्यनेनान्वय इति भावः। तेनेति। उक्ते- नार्थद्वयेनेत्यर्थः । व्यंग्ये इति। नायकवृत्तान्तरूपव्यंग्ये इत्यर्थः। अलङ्कारतां भजत इत्यत्र हेतुगर्भ विशेषणम्-निशेत्यादि। संस्कुर्वाणः आरोपेणालङ्कुर्वाणः। एवं व्यंग्यस्य गुणीभूतत्वं प्रदर्श्य रसापेक्षया ध्वनित्वमप्यस्तीति दर्शयितुमाह-तत इत्या- दि। ततः संस्कृतात्। विभावीभूतादिति। पूर्व विभावभावमननुभवतः संस्कर- णानन्तरं प्राप्तविभावभावादित्यर्थः । शब्देनेति। निशाशशिशब्देनेत्यर्थः। उन्नीतः अनुमितः, कल्पितो वा। अभिधेय एवेति। अभिधातिरिक्तव्यापाराभावादिति भा- वः। समासोक्तिरिति संज्ञाबलाच्चाभिधेयत्वनिश्चय इत्याह-अत एवेत्यादि। प्रत्या- घष्टे-स इत्यादि। 'इति ग्रन्थार्थमि'ति सम्बन्धः । दूषणान्तरमाह-एकदेशेत्या- दि। इत्थमिति। नायकव्यवहारस्याभिधेयत्व इत्यर्थः। इतिवदिति। यथाSत्र सरो-

प्रथमोद्द्योत: १११

कानायकव्यवहारयोनिशाशशिनेरिव वाक्यार्थत्वात्। आक्षपेSपि व्यङ्गय- विशेषाक्षपिणोSपि वाच्यस्यैव चारुत्वं प्राधान्येन वाक्यार्थ आक्षपोक्तिसाम थर्यादेव ज्ञायते। तथाहि-तत्र शब्दोपारूढो विशेषामिधानेच्छया प्रतिषेध

लोचनम् गम्यत इति चानेनाभिधाव्यापारनिरासादित्यलमवान्तरेण बहुना। नायिकाया नायके यो व्यवहारः स निशायां समारोपितः; नायिकायां नायकस्य यो व्यवहारः स शशिनि समारोपित इति व्याख्याने नैकशेषप्रसङ्गः । आर््रक्षेप इति। प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ तत्राद्यौ यथा- अहं त्वां यदि नेक्षय क्षणमप्युत्सुका ततः। इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते ।। बालप्रिया नृपा इत्युक्त्यनुगुणतया राजहंसानां चामरत्वं शरदश्चामरग्राहिणीत्वं चार्थात् सिध्यति, तथा प्रकृते तिमिरांशुकपदानुगुणतया निशादेर्नायिकात्वादिकमत एकदेशविवर्तिरूपक स्यादित्यर्थः। न तु समासोक्तिरित्यत्र हेतुमाह-तुल्येति। उक्तमुक्तिपदानुगुण्यं निरा- करोति-गस्यत इत्यादि। अनेनेति। लक्षणवचनेनेत्यर्थः । उक्तिरिति तु प्रकृतविष- यतयैवोपपद्यते यत्रोक्त इत्याद्यारम्भादिति भावः । नायिकाया इत्यादि। नायिकाया व्यवहारे नीलाम्बरगलनानवलोकनादिरूपो व्यापारः, नायकस्य तु वदनचुम्बनारम्भा- दिलक्षणः । इति व्याख्यान इति। एवमर्थस्य विवक्षितस्य व्याख्याने सतीत्यर्थः । नैकशेषप्रसङ्ग इति। नायिकानायकेत्यत्र "पुमास्त्रिये"त्येकशेषप्रसङ्गो नेत्यर्थः । एवं समासोक्तौ व्यंग्योपस्कृतं वाच्यमेव प्रधानमतस्तत्र ध्वनिलक्षणस्य नातिव्या- प्तिरिति प्रदर्श्याक्षेपेऽपि स एव प्रकार इत्याह वृत्तौ-'आक्षेपेऽपी' त्यादि। आक्षेपे- डपि 'वाच्यस्यैव चारुत्वं, प्राधान्येन ज्ञायत' इति सम्बन्धः। अत्र हेतुः 'वा क्यार्थ' इत्यादि। वाक्यार्थे विषये या आक्षेपोक्तिः, तस्याः सामर्थ्यादित्यर्थः । कथं तत्राक्षेपोक्तिरित्यत उक्तम्-'व्यंग्येति । व्यंग्यो यो विशेषस्तदाक्षेपि- णस्तदाकर्षित्वादित्यर्थः । 'शब्दोपारूढ' इति । शब्दवाच्य इत्यर्थः । लोचने भामहोक्ते तल्लक्षणाद्योदाहरणे दर्शयति-प्रतिषेध इति। विशेषाभिधित्सया व्यङ्कयभूतविशेषप्रतिपिपादयिषया। यः इष्टस्य वक्तुमिष्टस्य। प्रतिषेध इव

१. भामह., २. ६८. २. भामह., २. ६९.

११२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् इति वक्ष्यमाणमरणविषयो निषेधात्माक्षेपः।तत्नेयदस्त्वित्येतदेवात्र म्रिये इत्याक्षिप- त्सच्चारुत्व निवन्धनमित्याक्षेप्येणाक्षेपकमलड्कृतं सत्प्रधानम्। उक्तविषयस्तु यथा ममैव- भो भो: कि किमकाण्ड एव पतितस्त्वं पान्थ कान्या गतिः तत्तादृक्तृषितस्य मे खलमतिः सोऽयं जलं गूहते। अस्थानोपनतामकालसुलभां तृष्णां प्रति क्रुध्य भो: न्नैलोक्यप्रथितप्रभावमहिमा मार्गः पुनर्मारवः ॥ बालप्रिया प्रतिषेधाभास: इष्ट्त्वादेव। सः आक्षेपः। तस्य द्वैविध्यमाह-वद्यमाऐति। अत्न वक्ष्यमाणविषये कथनस्यैव निषेधः । उक्तविषये तु क्वचिद्वस्तुनः, क्वचिद्वस्तुकथ- नस्येति बोध्यम्। प्रहमिति। प्रस्थानोन्मुखं प्रियतमं प्रति सोत्कण्ठायाः कस्याश्चिदु- क्तिः। उत्सुकाऽ्हं त्वां क्षणमपि न ईक्षेय यदि, ततः तर्हि इयदेतावत् यदिपर्यन्तं वचनमेव अस्तु। अतः अन्येन ते अप्रियेणेति हेतुगर्भम्। उक्तेन वचनेन। कि न वक्ष्यामीत्यर्थः । अत्र लक्षणं योजयति-इतीत्यादि। निषेधात्मेति। किमुक्ते- नेति कथननिषेधाभासात्मेत्यर्थः । अत्रापि वाच्यस्यैव प्राधान्यमिति दर्शयति-तत्रे- त्यादि। इत्येतदेव इति वाच्यार्थ एव। आक्षिपत् व्यजयत्। आक्षेप्येण

भो भो इति। 'खलसृतिस्सेयमि'ति 'खलमतिस्सोऽयमि'ति च पाठः। अत्र पान्थमरुमारगसम्बन्ध्यर्थो वाच्यः । प्रकृतो दुष्प्रभुसेवावृत्तान्तस्तु व्यङ्गयः । भो भो इति वीप्सया बोधनीयं प्रत्यादरातिशयो द्योत्यते। अकाण्डे। अस्थान एव। किं किं पतितः अन्नागमनेन एतत्सेवनेन चाभिमतं फलं न सिध्यतीत्यर्थः। पान्थेत्यनेन सेवानभिज्ञत्वं द्योत्यते। चिरसेविना केनचिदेवमुक्ते पान्थः किश्चित् कुपित आह- कान्येत्यादि खलेत्यन्तेन। हे खल! तत्तादवृगतिशयेन तृषितस्य तृषा जलपिपा- सा धनलिप्सा चा मे अन्यागतिराश्रयः का नैवेत्यर्थः । मार्गान्तरालाभादतागतः आश्रयणीयान्तरालाभादयं प्रभुराश्रितश्चेत्यर्थः । तच्छ्रुत्वाऽपर आह-सृतिरित्यादि- सा त्वयाSडश्रिता। इयं सृतिः अयं मार्ग: प्रभुश। जलं वारि धनं च। गृहते संवृणोति। कुतो वितरणसम्भावनेति भावः । 'खलमतिस्सोऽयमि'ति पाठे तु सोऽय- मिति मारवमार्ग प्रभुं चोद्दिश्योक्तिः । गूहृत इत्यन्तं पान्थस्यैव वचनमिति केचित्। खलेत्यनेन प्रकाशितं कोपमुपहसन् पर एवाह-अस्थानेत्यादि। अकालसुलभा यदा विषयस्य सुलभत्वं तदा तृष्णा न भवति, यदा पुनरसुलभत्वं तदा भवतीत्यका- लसुलभत्वम्। तृष्णां प्रति तव तृष्णायै ऋुध्य न मां प्रतीति भावः । कथम स्थानोपनतत्वमित्यत्राह-त्रैलो कयेत्यादि। प्रभावमहिमा अत्यन्तापकारित्वा- दिरत्यन्तलुब्धत्वादिश्च। मारवः मरुसम्बन्धी मार्गः, अथ च दुष्प्रभुः ।

प्रथमोदुद्योत: ११३

लोचनम् अन्र कश्चित्सेवकः प्राप्तः प्राप्तव्यमस्मात्किमिति न लभ इति प्रत्याशाविशस्य- मानहृदयः केनचिदमुनाक्षेपेण प्रतिबोध्यते। तत्राक्षेपेण निषेधरूपेण वाच्यस्यैवासत्पु- रुषसेवातद्वैफल्यतत्कृतोद्वेगात्मनः शान्तरसस्थायिभूतनिर्वेदविभावरूपतया चमत्कृति- दायित्वम्। वामनस्य तु 'उपमानाक्षेपः' इत्याक्षेपलक्षणम्। उपमानस्यं चन्द्रादेरा- क्षेपः; अस्मिन्सति किं त्वया कृत्यमिति। यथा- तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्यसुभगं कि पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ यदि च तैः कि नाम नीलोत्पलैः । बालप्रिया उक्तं व्यङ्गयमर्थमभिप्रेत्याह-अत्रेत्यादिना। 'कश्चित् सेवकः केनचित्प्रतिबोध्यत' इति सम्बन्धः । प्राप्त इत्यादिद्वयं सेवकविशेषणम्। प्राप्तः सेव्यं प्रभुं प्राप्तः । प्रात्तव्यम् धनादिकम्। अररस्मात् प्रभोः । किमिति। कस्मात् कारणात्। न लभे इति वितर्कानन्तरजातया प्रत्याशया प्रतिक्षणोत्पन्नया आशया विशस्य- मानं हृदयं यस्य स इति प्रतिबोधने हेतुः। केनचित् चिरसेविना केनापि कर्त्रा। अमुना आक्षेपेण असत्पुरुषसेवातद्वैफल्यादिरूपव्यंग्यविशेषप्रतिपिपादयिषया कृतेन कि किमकाण्ड एव पतित इति निषेधरूपेण। प्रतिबोध्यत इति। पूर्वमेव ज्ञातं प्रभोरत्यन्तलोभशीलत्वादिस्वभावं कारुण्यात्प्रतिबोध्यत इत्यर्थः । अन्रापि व्यंग्यस्य वाच्योपस्कारकत्वं दर्शयति-तत्रेत्यादि। तत्र उदाहरणे। निषेधरूपेरोति। किं किमिति पतनफलनिषेधरूपेणेत्यर्थः। आक्षेपेणेति तृतीयार्थों वैशिष्ट्यं वाच्यान्वयि, तत्सहितवाच्येत्यर्थः। वाच्यस्यैवेति। पान्थमरुमार्गादिवाच्यार्थ प्रत्येवेत्यर्थः । 'चमत्कृतिदायित्वमि'त्यनेन सम्बन्धः । कस्येत्यत्राह-असदित्यादि। असत्पुरुषः दुष्प्रभुः। व्यंग्यस्येत्यर्थात्। अस्य व्यंग्यस्य वाच्यार्थचमत्कारसम्पादने हेतुमाह- शान्तेत्यादि। असत्पुरुषसेवावैफल्यं विभावः, तत्कृतोद्वेगोऽनुभावः। कि किमकाण्ड एव पतित इतीष्टपतनफलनिषेधरूपाक्षेपेणाक्षप्यं यदसत्पुरुषसेवावैफल्यादि तेनालड्कृ- तमाक्षेपकं तद्वाच्यमेव प्रधानमिति भावः। "प्राणा येन समर्पिता"इत्यादिवदत्राप्रस्तु- तप्रशंसाप्यस्तीति तत्सक्वीर्णोऽयमाक्षेप इत्यपि बोध्यम्। 'वामनस्येति लक्षणमि'त्यनेन सम्बन्धः । आक्षेपशब्दार्थ दर्शयति-अ्ररस्मिन्नित्यादि। अस्मिन् उपमेयत्वाभि- मते मुखादौ। त्वया मुखायुपमानेन चन्द्रादिना। कृत्यं फलम्। तस्या इति। तदित्यनुभूतार्थकं दृशावित्यनेनापि विपरिणामेन योज्यम्। सौम्यं मधुरदर्शनमत एव सुभगं च। किं कि फलम्। द्वशाविति। स्त इति शेषः। यदीति सिद्धानुवादे। तैः प्रसिद्धैः। तत्र तस्मिन्। हीति। अहो कष्टमित्यर्थः ।

१. वा. सू., ४,३. २७.

१५

११४ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

रूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्ञयविशेषमाक्षिपनमुख्यं काव्यशरीरम्। चारु- त्वोत्कषनिबन्घना हि वाच्यव्यङ्गययोः प्राधान्यविवक्षा। यथा- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्ततपुरस्सरः ।

लोचनम् किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे ही धातुः पुनरुत्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः ॥ अन्न व्यङ्गयोऽप्युपमार्थो वाच्यस्यैवोपस्कुरुते। किं तेन कृत्यमिति त्वपहस्तनारूप आक्षेपो वाच्य एव चमत्कारकारणम्। यदि वोपमानस्याक्षेपः सामर्थ्यादाकर्षणम्। यथा- ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानार्द्रनखक्षताभम्। प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ॥ इत्यत्रेर्ष्याकलुषितनाय कान्तरमुपमानमाक्षिप्तमपि वाच्यार्थमेवालक्करोतीत्येषा तु समासोक्तिरेव। तदाह-चारुत्वोत्कर्षेति। अन्नैव प्रसिद्धं दृष्टान्तमाह-अनुरा- गवतीति। तेनाक्षेपप्रमेयसमर्थनमेवापरिसमाप्तमिति मन्तव्यम् । तत्रोदाहरणत्वेन बालप्रिया पुनरिति। पुनरुक्तानामनुपादेयानां निष्फलानां वस्तूनां पार्वणचन्द्रादीनां रचनायां सृष्टौ विषये ये आरम्भा व्यापाराः तेषु। अपूर्वः अन्यत्रादष्टः। ग्रहः अभिसन्धि- विशेषः । अत्रापि व्यंग्यस्य गुणीभावं दर्शयति-अत्रेत्यादि। उपमार्थः चन्द्रादि- सादृश्यरूपार्थः। वाच्यस्यैवोपस्कुरुते वाच्यार्थमेवालङ्वरोति। अत्र हेतुमाह- किमित्यादि। 'इति वाच्य आक्षेप एव चमत्कारकारणमि'ति सम्बन्धः । अपहस्त- नारूप: निरसनरूपः । "उपमानाक्षेप" इति सूत्रमन्यथा व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। सामर्थ्यादर्थसामर्थ्यात्। आकर्षणं व्यज्नम्। ऐन्द्रमिति। पयोधरो मेघ: स्तनश्च। प्रसादयन्तीत्यादि। शरत्काले हि चन्द्रस्य प्रसादातिशयो रवितापाधिक्यं च। अत्र लक्षणं योजयति-अत्रेत्यादि ईर्ष्येति। ईर्ष्यया अक्षान्त्या कलुषितं यन्नायकान्तरं तद्रूपमुपमानमित्यर्थः । आक्षिप्तमिति। व्यज्जितमित्यर्थः । नायिका- व्यञ्जनस्याप्युपलक्षणमिदम्। नायिकापक्षे नखक्षतस्थतया श्रुतमप्युपमानत्वमैन्द्रे धनुषि योजनीयमिन्द्रचापारभं नखक्षतं दधानेत्यर्थः। एषेत्यादि। वामनमते आक्षेपोदाहरण- त्वेनोक्तं इदं भामहमते समासोक्त्युदाहरणमेवेत्यर्थः। तदाहेति। वाच्यस्यैव प्राधान्यं न व्यंग्यस्येत्यस्मिन्नुक्तार्थे हेतुमाहेत्यर्थः । अप्रत्रवेति। चारुत्वोत्कर्षकृतं प्राधान्यमि- त्यस्मिन्नर्थ एवेत्यर्थः । एव कारोऽलङ्गारोदाहरणत्वश ङ्काश मनार्थः । अनुरागवतीति। अनुरागो रक्तिमा प्रेमविशेषश्च। तत्पुरस्सरः तस्याः पुर- स्सर: पूर्वकाले सम्मुखं च सरन्निति द्वयोरर्थयोरध्यवसायेनैक्यं बोध्यमत एवाहो इत्यादेरुपपत्तिः। नायकपक्षे तु सम्मुखं वर्तमान इत्यर्थः। तेनेति। दष्टान्तोकतितया

प्रथमोद्द्योतः ११५

अहो दैवगतिः कीहक्तथापि न समागमः ॥ अत्र सत्यामपि व्यङ्गधप्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वमुत्कर्षवदिति तस्यैव प्राधान्यविदक्षा। यथा च दीपकापहुत्यादौ व्यङ्गयत्वेनोपमायाः प्रतीतावपि प्राधान्ये-

लोचनम् समासोक्तिश्लोकः पठितः । अहो दैवगतिरिति । गुरुपारतन्त्र्यादिनिमित्तोऽसमा- गम इत्यर्थः। तस्यैवेति। वाच्यस्यैवेति यावत्। वामनाभिप्रायेणायमाक्षेपः, भाम- हाभिप्रायेण तु समासोक्तिरित्यमुमाशयं हृदये गृहीत्वा समासोक्त्याक्षेपयोः युक्त्येदमे- कमेवोदाहरणं व्यतरद्ग्रन्थकृत्। एषापि समासोक्तिर्वास्तु आक्षेपो वा, किमनेनास्मा- कम्। सर्वथालङ्कारेषु व्यङ्गयं वाच्ये गुणीभवतीति नः साध्यमित्यत्राशयोऽत्र ग्रन्थे ऽस्मद् गुरुभिर्निरूपितः । एवं प्राधान्यविवक्षायां दृष्टान्तमुक्त्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र दृष्टान्तं स्वपरप्रसिद्धमाह-यथा चेति। उपमाया इति। उपमानोपमेयभाव- स्येत्य्थः। तयेत्युपमया। दीपके हि 'आदिमध्यान्तविषयं त्रिधा दीपकमिष्यते' इति लक्षणम्। मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितः कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालललना। मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु जनाः ॥ बालप्रिया अलङ्कारोदाहरणत्वाभावेनेत्यर्थः । अपरिसमाप्तमेवेति योजना। तत्रेति। आक्षेपसमर्थन इत्यर्थः। नायकयोरसमागमे गम्यं हेतुं दर्शयति-गुवित्यादि। 'अनुरागे'त्यायुदा हरणप्रदर्शनाभिप्रायमाह-वामनेत्यादि। वामनाभिप्रायेण उपमानप्रत्यायनपक्ष· रूपेण। इदमिति। अनुरागेत्यादिकमित्यर्थः। अत्र ग्रन्थ इति। चारुत्वेत्यादिप्रा धान्यविवक्षेत्यन्तग्रन्थ इत्यर्थः । दीपके हीति। 'इत्यत्र दीपनकृतमेव चारुत्वमि'त्यन्वयः। दीपके हीत्यस्य स्थाने 'तथाही'ति च पाठः। भामहोक्तलक्षणमन्यतदुदाहरणश्च दर्शयति-आदी- त्यादि। अन्नाद्यादयशशब्दा वाक्यविषयाः । तत्रान्त्यदीपकमुदाहरति-मणिरिति।

१. भामह., २. २५.

११६ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् इत्यत्र दीपनकृतमेव चारुत्वम्। 'अपहनुतिरभीष्टस्य किश्चिदन्तर्गतोपमा' इति। तत्रापहुत्यैव शोभा। यथा- नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः। अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुषो ध्वनिः ॥ इति। एवमाक्षेपं विचार्योद्देशक्रमेणैव प्रमेयान्तरमाह-अनुक्तनिमित्तायामिति। एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसंस्तुतिः । विशेषप्रथनायासौ विशेषोक्तिरिति स्मृता।। यथा- स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम् ॥ इयं चाचिन्त्यनिमित्तेति नास्यां व्यङ्ञयस्य सद्भावः। उक्तनिमित्तायामपि वस्तु- स्वभावमात्रत्वे पर्यवसानमिति तत्रापि न व्यक्ञयसद्भावशङ्का। यथा- कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥ बालप्रिया श्लोकोऽयं कुवलयानन्देऽप्युदाहतः । दीपनकृतमेवेति। दीपनं नामानेकत्रैकध- र्मान्वयः । एवकारेण व्यङ्गयाया उपमाया व्यवच्छेदः। अपहुतेर्भामहीये लक्षणोदा- हरणे दर्शयति-अपहुतिरित्यादि। अन्रापहुतिपदस्यावृत्तिर्तोध्या। अभीष्टस्य वर्ण्यत्वेनाभिमतस्य। किश्चिदन्तर्गता व्यङ्गया उपमा यस्यास्सा। अपहनुतिः निषेधः । अपहुतिः तन्नामालक्वारः । अपह्वत्येति। अपह्ववेनेति च पाठः। शोभा चारुत्वम् । नेयमिति। मुहुर्विरौतीत्यन्वयः । 'मदेन मुखरा आकृष्यमाणस्ये'ति च बिम्बप्रतिबिम्बतयोक्तिः । 'अनुक्तनिमित्तायामि'त्यादिग्रन्यस्थ पूर्वग्रन्थेन सम्बन्धं दर्श- यन्नवतारयति-एवमित्यादि। उद्देशेति। समासोक्त्याक्षेपेत्यादिपूर्वोक्तेत्यर्थः । 'अनुक्तनिमित्ताया'मिति कथनस्य फलं वत्तुमुपक्रममाण आह-एकेत्यादि। एके- त्यादिलक्षणं भामहीयम्। एकदेशस्य तनुमत्त्वादेः कारणस्य। गुणान्तरस्य बलवत्वादिरूपकार्यस्य। संस्तुतिः कथनम्। विशेषप्रथनाय कस्यचिदतिशयस्य रयापनाय। स इति। सः प्रसिद्धः । अपिशब्दः शम्भुनेत्यत्रापि योज्यः। बलस्य तन्वाश्रयत्वात्तनुविगमे बलविगमो न्याय्यः । इह तु तनुविगमेऽपि बलसद्भाव उक्तः । तत्र च यत्किश्चिन्निमितं भवेत्, परन्तु तदचिन्त्यमित्याह-इयश्चेति। वस्तुस्व- भावमात्रत्वे पर्यवसानमिति। नार्थान्तरव्यज्जकत्वमित्यर्थेः । कर्पूर इति। अवार्येत्यादिर्निमित्तोक्तिः। तेनेति। यस्मादुक्ते प्रकारद्वये व्यड्यसद्भावो १. भामह., ३. २१. २. भामह., ३. २२. ३. भामह., ३. २३.

प्रथमोद्द्योत: ११७

नाविवक्षितत्वान्न तया व्यपदेशस्तद्वदत्रापि द्रष्टव्यम्। अनुक्तनिमिचाया- मपि विशेषोक्तौ- आहूतोऽपि सहायैः ओमित्युकत्वा विमुक्तनिद्रोऽपि। गन्तुमना अपि पथिकः सक्कोचं नैव शिथिलयति ॥ इत्यादौ व्यङ्गयस्य प्रकरणसामर्थ्यात्प्रतीतिमात्रम्। न तु तत्प्रतीति-

तेन प्रकारद्वयमवधीर्य तृतीयं प्रकारमाशङ्कते-अनुक्तनिमित्तायामपीति। लोचनम्

व्यङ्गयस्येति। शीतकृता खल्वार्तिरत्र निमित्तमिति भट्टोद्भटः, तदभिप्रायेणाह-न त्वत्र काचिच्चारुत्वनिष्पत्तिरिति। यत्तु रसिकैरपि निभित्तं कल्पितम्-'कान्तासमा- गमे गमनादपि लघुतरमुपायं स्वप्नं सन्यमानो निद्रागमबुद्धया सक्कोचं नात्यजत्' इति तदपि निमित्तं चारुत्वहेतुतया नालङ्कारविद्धि: कल्पितम्, अपि तु विशेषोक्तिभाग एव न शिथिलयतीत्येवम्भूतोऽभिव्य ज्यमाननिमित्तोपस्कृतश्वारुत्वहेतुः। अन्यथा तु विशेषो- क्तिरेवेयं न भवेत्। एवमभिप्रायद्वयमपि साधारणोक्त्या ग्रन्थकृन्न्यरूपयन्न त्वौद्धटे- नैवाभिप्रायेण ग्रन्थो व्यवस्थित इति मन्तव्यम्। पर्यायोक्तेऽपीति। पैर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ।। इति लक्षणम्। यथा- शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः। रामस्यानेन धनुषा देशिता धर्मदेशना ॥ इति। बालप्रिया नाडस्ति, तस्मादित्यर्थः । अरप्रत्र निमित्तमिति। सङ्कोचाशिथिलने गम्यं निमित्तमित्य- र्थः। लघुतरमिति। सङ्कोचापरित्यागलभ्यत्वान्निद्रागमस्येति भावः । तदपि निमि- त्तमिति। रसिकैः कल्पितं निद्रागमबुद्धिरूप निमित्तमित्यर्थः । अपि त्वित्यादि। 'न शिथिलयतीत्येवंभूतो विशेषोक्तिभाग एवेति योजना। अ्रभिव्यज्यमाननिमित्तेति। पूर्वोक्तनिमित्तेत्यर्थः । अन्यथा त्विति। व्यज्यमाननिमित्तोपस्काररूपविशेषविरहे त्वित्यर्थः । अभिप्रायदयमिति। उद्टरसिकाभिप्रायद्वयमित्यर्थः । साधारणोक्त्या व्यड्ग्यस्येत्यायुक्त्या। भट्टोन्भटोक्तं लक्षणमाह-पर्यायोक्तमिति। तदिति शेषः । पर्यायशब्दार्थ दर्शयति-अन्येनेति। तमेव स्फुटयति-वाच्येति। शत्रुच्छेद इति। मुनेश्शत्रुसद्भावो नोचितः, तत्र तदुच्छेदेच्छा ततोऽप्यनुचिता, तस्या द्रढिमा अत्यन्तानुचितः; अत एवाह-उत्पथेति। रामस्य भार्गवस्य। अनेन भीष्मेण कर्त्रा धनुषा करणेन। देशिता कृता। धर्मदेशना धर्मोपदेशः । अन्नापि वाच्यमेव प्रधा- १. भामह., ३.८.

११८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

निमित्ता काचिच्चारुत्वनिष्पत्तिरिति न प्राधान्यम्। पर्यायोक्तेऽपि यदि प्राधान्येन व्यङ्नयत्वं तद्भवतु नाम तस्य ध्वनावन्तर्भावः । न तु ध्वनेस्त- त्रन्तर्भावः। तस्य महाविषयत्वेनाङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात।

लोचनम् अत्र भीष्मस्य भार्गवप्रभावाभिभावी प्रभाव इति यद्यपि प्रतीयते, तथापि तत्स- हायेन देशिता धर्मदेशनेत्यभिधीयमानेनैव काव्यार्थोऽलंकृतः। अत एव पर्यायेण प्रका- रान्तरेणावगमात्मना व्यङ्गयेनोपलक्षितं सद्यदभिधीयते तदभिधीयमानमुक्तमेव सत्प- र्यायोक्तमित्यभिधीयत इति लक्षणपदम्, पर्यायोक्तमिति लक्ष्यपदम्, अर्थालद्कारत्वं सामान्यलक्षणं चेति सर्वं युज्यते। यदि त्वभिधीयत इत्यस्य बलाव्याख्यानमभिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति, उदाहरणं च 'भम धम्मिअ' इत्यादि, तदालक्कारत्वमेव दूरे सम्पन्नमात्मतायां पर्यवसानात्। तदा चालक्वारमध्ये गणना न कार्या। भेदान्त- राणि चास्य वक्तव्यानि। तदाह-यदि प्राधान्येनेति। ध्वनाविति। आत्मन्य- बालप्रिया : नमिति दर्शयति-अ्त्रेत्यादि। प्रतीयत इति। व्यज्यत इत्यर्थः। तत्सहायेनेति। तेन प्रतीयमानार्थेनोपस्कृतेनेत्यर्थः । अभिधीयमानेनैव वाच्यार्थेनैव। काव्यार्थः वीररसः । अत एवेति। 'अत एव इति सर्वं युज्यत' इति सम्बन्धः । व्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये सर्वमेतदनुपपन्नं भवेदतो वाच्यस्यैव प्राधान्यमभ्युपेयमिति भावः । 'पर्या. योकं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयत' इत्येतावन्मान्नं भामहोक्तं लक्षणम् ; तत्रान्येन प्रका रेणेत्यस्य विवरणं 'पर्यायेणेत्याद्युपलक्षित'मित्यन्तम्। पर्यायशब्दार्थ एवान्येन प्रका- रेणेत्यनेनोक्त इत्यावेदयितुमत्र पर्यायेरोत्युक्तम्। अत एव तस्य व्याख्यानम्- प्रकारान्तरेरोति। कोडसौ प्रकार इत्यत्राह-अवगमात्मनेति। अस्यैव विवर- णम्-व्यङ्ग्येनेति। तृतीयाया अर्थमाह-उपलक्षितमिति। 'यदभिधीयते तद- भिधीयमानं पार्यायोक्तमित्यभिधीयते' इति संम्बन्धः । 'अभिधीयमानमि'त्यस्य व्या- ख्यानम्-उक्तमेव सदिति। इति लक्षणपद्मिति। इत्यर्थक लक्षणवाक्यमि- त्यर्थः । अनेन लक्षणवाक्येनैव व्यङ््यानुगतस्य वाच्यस्य प्राधान्यं गम्यत इति भावः । इति लक्ष्यपदमिति। अन्वर्थेनानेनापि पूर्वोक्त गम्यत इति भावः । अ्र्र्था- लङ्कारत्वं सामान्यलक्षणमिति । व्यड्ग्यस्य प्राधान्येSलङ्कार्यत्वप्राप्त्यालङ्कार- त्वभङ्गस्स्यादिति भावः। सामान्यलक्षणं सामान्यधर्मः । पक्षान्तरमाशङ्कते-यदि त्विति। बलादिति। शब्दपीडनेनेत्यर्थः। प्रतीयते प्रधानतयेति । अभीत्याभि- मुरुये। तच्च प्राधान्यनिबन्धनमिति भावः । अस्मिन् पक्षे Sभिमत न सिद्ध्येदित्याह- तदेत्यादि। ननु मा भूदलङ्कारत्वमित्यत्राह-तदेति। न केवलमस्य प्रसिद्धस्वभाव- परित्यागः, अप्रसिद्धावान्तरभेदकल्पनापि स्यादित्याह-भेदेत्यादि। प्रधानव्य ड्ग्यानां

प्रथमोद्द्योत: ११९

न पुनः पर्यायोक्ते भामहोदाहृतसदशे व्यङ्ञयस्यैव प्राधान्यम्। वा च्यस्य तत्रोपसर्जनाभावेनाविवक्षितत्वात्। अपहुतिदीपकयोः पुनर्वाच्यस्य लोचनम् न्तर्भावादात्मैवासौ नालद्वारस्स्यादित्यर्थः। तत्रेति। यादृशोऽलङ्कारत्वेन विवक्षित- स्तादृशे व्वनिर्नान्तर्भवति, न तादृगस्माभिर्ध्वनिरुक्तः ध्वनिर्हि महाविषयः सर्वत्र भा- वाद्यापकः समस्तप्रतिष्ठास्थानत्वाचाङ्गी। न चालङ्वारो व्यापकोऽन्यालक्कारवत्। न चाङ्गी, अलङ्कार्यतन्त्रत्वात्। अथ व्यापकत्वाङ्गित्वे तस्योपगम्येते, त्यज्यते चालङ्का- रता, तर्ह्यस्मन्नय एवायमवलम्व्यते केवलं मात्सर्यग्रहात्पर्यायोक्तवाचेति भावः। न चेयदपि प्राक्तनैर्दष्टमपि त्वस्माभिरेवोन्मीलितमिति दर्शयति-न पुनरिति। भामहस्य याद्ृक्तदीयं रूपमभिमतं तादृगुदाहरणेन दर्शितम्। तत्रापि नैव व्यङ्ञयस्य प्राधान्यं चारुत्वाहेतुत्वात्। तेन तदनुसारितया तत्सदृशं यदुदाहरणान्तरमपि कल्प्यते तत्र नैव व्यङ्गयस्य प्राधान्यमिति सङ्गतिः । यदि तु तदुक्तमुदाहरणमनादृत्य 'भम धम्मिअ' इत्यादुदाहियते, तदस्मच्छिष्य- तैव। केवलं तु नयमनवलम्व्यापश्रवणेनात्मसंस्कार इत्यनार्यचेष्टितम्। यदाहुरैतिहा सिका :- 'अवज्ञयाप्यवच्छाद शण्वन्नरकमृच्छति' इति। भामहेन हयुदाहृतम्- 'गृहेष्वध्वसु वा नाननं भुञ्ज्महे यदधीतिनः । विप्रा न भुजते' इति। बालप्रिया बहुविधत्वादिति भावः। वृत्तौ ध्वन्यन्तर्भावमात्रमुक्तं, तस्यानलङ्कारत्वप्रसङ्गपर्यव- सायितामाह-आत्मनीति। याद्गश इति। उपसर्जनीभूतव्यङ्ग्यार्थ इत्यर्थः । अनन्तर्भावे हेतुमाह-नेत्यादि। समस्तेति। गुणादीत्यर्थः । अन्यालङ्कारवदिति । लोकप्रसिद्धकटकादिवदित्यर्थः । अथेत्यादि। पर्यायोक्तमित्यय मलद्कारः व्यापकश्चाङ्गी चेत्युपगम्यत इति चेदित्यर्थः । तर्हीति। मात्सर्यग्रहणात्केव्रलं पर्यायोक्तवाचा अयम- स्मननय एवावलम्व्यत इति योजना। इयदपीति। व्यड्ग्यस्य प्राधान्यमपीत्यर्थः । इति दर्शयतीति। 'न पुनरि'त्यादिग्रन्थेनोक्तमर्थ दर्शयतीत्यर्थः। तत्रपीति। भामहोदाहरणेऽपीत्यर्थः । पक्षान्तरमाशङ्कय परिहरति-यदि त्वित्यादि। केवलन्तु नयमनवल- स्न्यापश्रवणोनेति। यथाविधि गुरूपसदनपूर्वकं गुरुमुखादेव शास्त्रार्थग्रहणमकृत्वा श्रवणाभासेनेत्यर्थः । अवज्ञयेति। विद्यायां गुरौ चेति शेषः। अवच्छाद्य आत्मा- पह्नवं कृत्वा। ऋच्छति प्राप्नोति। कि तद्भामहोदाहरणमित्यत्राह-भामहेनेति। गृहेष्विति। 'अधीतिनः विप्राः यदन्नं न भुज्जते वयं गृहेष्वध्वसु वा तदननं न १. भामह., ३. ९.

१२० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

प्राधान्यं व्यङ्गचस्य चानुयायित्वं प्रसिद्धमेव। सक्करालङ्कारेपि यदालं

लोचनम् एतद्धि भगवद्वासुदेववचनं पर्यायेण रसदानं निषेधति। यत्स एवाह-'तच रसदाननिवृत्तये' इति। न चास्य रसदाननिषेधस्य व्यङ्गयस्य किम्विच्चारुत्वमस्ति येन प्राधान्यं शङ्कयेत। अपि तु तद्यप्योपोद्वलितं विप्रभोजनेन विना यन्नभोजनं तदेवोक्तप्रकारेण पर्यायोक्तं सत्प्राकरणिक भोजनार्थमलङ्गुरुते। न ह्यस्य निर्विषं भोजनं भवत्विति विवक्षितमिति पर्यायोक्तमलद्वार एवेति चिरन्तनानामभिमत इति तात्पर्यम्। अपह्नतिदीपकयोरिति। एतत्पूर्वमेव निर्णींतम्। अत एवाह-प्रसिद्धमिति। प्रतीत प्रसाधितं प्रामाणिकं चेत्यर्थः। पूर्वं चैतदुपमादिव्यपदेशभाजनमेव तद्यथा न भवतीत्य मुया छायया दृष्टान्ततयोक्तमप्युद्देशक्रमपूरणाय ग्रन्थराय्यां योजयितुं पुन- रप्युक्तं 'व्यङ्गचप्राधान्याभावान्न ध्वनिरिति। छायान्तरेण वस्तु पुनरेकमेवोपमाया एव व्यङ्गयत्वेन ध्वनित्वाशक्कनात्। यत्तु विवरणकृत्-दीपकस्य सर्वत्रोपमान्वयो ना- स्तीति बहुनोदाहरणप्रपश्चेन विचारितवांस्तदनुपयोगि निस्सारं सुप्रतिक्षेपं च। मदो जनयति प्रीति सानङं मानभज्ञनम्। बालप्रिया भुञ्ज्महे' इत्यन्वयः । वचनमिति। चैदं प्रतीति शेषः । पर्यायेरोति। अवगमा- त्मना प्रकारान्तरेणेत्यर्थः । रसदानं निषेधतीति। विषदाननिवृत्ति बोधयतीत्यर्थः । चैद्यसङ्कल्पितमन्नयोजितविषदानं मे मा भवत्विति, भोजनं निर्विषं भवत्विति वा भग वतोऽभिप्रायस्सहृदयानां व्यड्ग्यो भवतीत्यर्थः। 'चारुत्वं नास्तीति सम्बन्धः । वाच्यस्यैव चारुत्वमिति भावः । तक्व्यङ्ग्येति। उक्तव्यद्ग्येत्यर्थः । तदेव वाच्यन्त- देव। उक्तप्रकारेशोति। अवगमात्मना व्यङ्ग्येनोपलक्षितत्वेनेत्यर्थः । प्रोकरणिकं भोजनार्थमिति। प्रकरणसिद्धमधीतिभुक्तशिष्टमनं भुञ्ज्महे इत्येवंभूतमर्थमित्यर्थः । व्यङ्ग्यस्याविक्षितत्वेन चाप्राधान्यमित्याह-न ह्यस्येति। अस्य वासुदेवस्य। न विवत्तितं चैद्यं प्रति न बुबोधयिषितम्। उपसंहरति-इतीति। प्रसिद्धपदं त्रिधा व्याचष्टे-प्रतीतमित्यादि। दीपकापहुत्यादाविति पूर्वोक्तस्यैवाय्यकथनेन पौनरुक्त्य- मित्याशङ्कायां स्वरूपैक्येऽपि प्रकारभेदान्न पौनरुक्त्यमित्याह-पूर्वमित्यादि। इत्य- मुया च्छाययेति। इत्यनेन प्रकारेणेत्यर्थः। 'व्यङ्ग्यप्राधान्याभावान्न ध्वनिरिति पुनरप्युक्तमि'ति सम्बन्धः । वस्त्विति। व्यङ्ग्यत्वेऽप्युपमाया अप्राधान्यरूपं वस्त्व- त्यर्थः । उपमान्वयप्रदर्शनेन सुप्रतिक्षेपत्वमाह-मद इत्यादि। मदः विशिष्टविषय- निषेवाज्नितो हर्षः । प्रीति विषयाभिषङ्गम्। मान: चित्तसमुन्नतिः, तद्भञ्जनमित्य- १. 'शज्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः' इति कोशः। २. भामह., २. २७,

प्रथमोद्द्योत: १२१

लोचनम् स प्रियासज्जमोत्कण्ठां सासह्यां मनसः शुचम् ॥ इति। अत्राप्युत्तरोत्तरजन्यत्वेऽप्युपमानोपमेयभावस्य सुकत्पत्वात्। न हि क्रमिकाणां नोपमानोपमेयभावः । तथा हि- राम इव दशरथोऽभूद्दशरथ इव रघुरजोऽपि रघुसदृशः । अज इव दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् ॥ इति न न भवति। तस्मात्क्रमिकत्वं समं वा प्राकरणिकत्वमुपमां निरुणद्धीति कोडयं त्रास इत्यलं गर्दभीदोहानुवर्तनेन। सङ्करालङ्कारेऽपीति। विरुद्धालंक्रियोल्लेखे समं तद्वृत्यसम्भवे। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावे च सक्करः ॥ इति लक्षणादेकः प्रकारः। यथा ममैव- शशिवदनासितसरसिजनयना सितकुन्ददशनपङ्किरियम्। गगनजलस्थलसम्भवहृद्याकारा कृता विधिना ॥ इति। अत्र शशी वदनमस्याः तद्वद्वा वदनमस्या इति रूपकोपमोल्लेखादयुगपद्द्वयास- म्भवादेकतरपक्षत्यागग्रहणे प्रमाणाभावात्सक्कर इति व्यक्ञयवाच्यताया एवानिश्चयात्का ध्वनिसम्भावना। योऽपि द्वितीयः प्रकार :- शब्दार्थालङ्काराणामेकत्रभाव इति तत्रापि प्रतीयमानस्य का शङ्का। यथा-स्मर स्मरमिव प्रियं रमयसे यमालिङ्गनात् इति। बालप्रिया नङ्विशेषणम्। उत्तरेति। उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वजन्यत्वेऽपीत्यर्थः। अनेन क्रमिक- त्वमुक्तम्। उपमानेति। मनोविकार जनकतवेन तेषां साम्यस्य कल्पयितुं शक्यत्वा- दित्यर्थः । कमिकाणामुपमानोपमेयभावं दशयति-राम इवेति। अत्र गुणविशेष- वत्वेन साम्यं बोध्यम्। न न भवतीति। भवत्येवेत्यर्थः । सोपहासमुपसंहरति- तस्मादित्यादि। सक्करश्चतुविध :- सन्देहसद्वरादिभेदादिति; तेषां लक्षणानि भट्टोद्भट- मतानुरोधेन दर्शयति-विरुद्धेति। विरुद्धयोरलडक्रिययोः उल्लेखः उल्लासः तस्मिन् सति। समं युगपत्। तद्वृत्यसम्भव इति। तयोरवर्तनस्यासम्भव इत्यर्थः । एकस्य ग्रहे तयोरेकस्यान्यत्यागेन ग्रहणे। न्यायः साधकं मानम्। दोष: बाधकम्। शशीति। 'शशिवदने'त्यादि विशेषणत्रयं क्रमेण 'गगने'त्यादेरुपपाद- कम्। पकेति। एकतरस्य पक्षस्य त्यागे ग्रहणे चेत्यथः । इतीति हेतौ। व्यङ्गये- त्यादि। को व्यङ्ञयः को वाच्य इत्यनिश्चयाद्वयङ्गयप्राधान्यकृतध्वनित्वसम्भावनापि १. सन्देहसङ्कर इत्यर्थः । २. 'असितसरसिजनयने'ति पदच्छेदः 'इन्दीवरेण नयनं' इति महाकविकालि- दासोक्तेः। ३. एकवाचकानुप्रवेशरूपः । वाचकत्वं चात्र बोधकत्वम्। १६

१२२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् अत्रैव यमकमुपमा च। तृतीयः प्रकार :- यत्रैकत्र वाक्यांशेSनेकोर्ऽर्थालङ्वारस्तन्नापि द्वयोः साम्यात्कस्य व्यङ्ञयता। यथा- तुल्योदयावसानत्वाद्गतेऽस्तं प्रति भास्वति। वासाय चासरः क्लान्तो विशतीव तमोगुहाम् ॥ इति।

दर्शयति। उत्प्रेक्षा चेवशब्देनोक्ता। तदिदं प्रकारद्वयमुक्तम्। शब्दार्थवर्त्यलद्वारा वाक्य एकत्र वर्त्तिनः । सङ्करश्चैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाभिधीयते ॥ इति च । चतुर्थस्तु प्रकारः यत्रानुग्राह्यानुग्राहकभावोऽलङ्काराणाम्। यथा- प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषमधीर विप्रेक्षितमायताक्ष्या। तया गृहीतं नु मृगाङनाभ्यस्ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ।। अत्र मृगाङगनावलोकनेन तदवलोकनस्योपमा यद्यपि व्यङ्गया, तथापि वाच्यस्य सा सन्देहालङ्कारस्याभ्युत्थानकारिणीत्वेनानुग्राहकत्वाद्गुणीभूता, अनुग्राह्यत्वेन हि सन्देहे पर्यवसानम्। यथोक्तम्- परस्परोपकारेण यत्रालड्कृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि सक्करः । बालप्रिया केत्यर्थः। एकवाक्यवर्तनरूपं सङ्करं दर्शयित्वा, एकवाक्यांशसमावेशरूपं सङ्करं दर्श- यति-यत्रेत्यादि। साम्यादिति। वाच्यत्वेन सादृश्यादित्यर्थः । स्वामीति। स्वामिनो विपत्तौ सत्यां समुचितं यद्व्रतग्रहणं तत्र हेवाकी उद्युक्तः यः कुलपुत्रकः तद्रूपणं वासरविषयकं कर्म। तमोगुहामित्येकदेशविवर्तिरूपकं कर्तृँ। भास्वतस्त्वा- मित्वमतस्तद्रमनस्य विपत्तित्वं गुहानिवासस्य व्रतग्रहणत्वं तत्प्रवेशस्य तदर्थव्यापार- त्व्च तमोगुहामिति शाव्देन रूपकेण गम्यत इति भावः। उक्तयोर्भेदयोस्सम्मतिमाह- तदिदमित्यादि। अनया कारिकया उक्तयोरभेंदयोर्लक्षणं प्रदर्शितम्। वृत्तिग्रन्थानुरोधेन वाच्यव्यङ्गययोरनुग्राह्यानुग्राहकभावापन्नं सङ्करमुदाहरति-प्रवातेति। तयेति। श्रीपार्व- त्येत्यर्थः । नन्वनुग्राहकत्वेऽपि कुतो गुणीभाव इत्यत आह-अनुग्राह्यत्वेनेति। सन्देहस्येति शेषः । पर्यवसानमिति। अनुग्राहिकाया व्यड््योपमाया इति शेषः।

१. भामह., ३. ४८. २. तथाच सन्देहोपपादकत्वादुपमाया अङ्गत्वं, उपमया जनितायां चमत्कृतौ सन्देहेन साह्यकरणात् तस्यापि तदङ्गत्वमिति परस्परोपकारकरणात् परस्परमनुग्राह्या नुग्राहकभाव इत्यर्थः । अत एवोक्तम्-'परस्परोपकारेणे'त्यादि।

प्रथमोद्द्योत: १२३

कारोSलक्कारान्तरच्छाया मनुगृद्वाति, तदा व्यङ्यस्य प्राधान्येनाविवक्षित- त्वान्न ध्वनिविषयत्वम्। अलक्कारद्वयसम्भावनायां तु वाच्यव्यङ्गययोः समं प्राधान्यम्। अथ वाच्योपसर्जनीभावेन व्यङ्गचस्य तत्रावस्थानं तदा

लोचनम् तदाह-यदालद्कार इत्यादि। एवं चतुर्थेपि प्रकारे ध्वनिता निराकृता। मध्य मयोस्तु व्यक्ष्यसम्भावनैव नास्तीत्युक्तम्। आद्येतु प्रकारे 'शशिवदने'त्यायुदाहते कथ्वचिदस्ति सम्भावनेत्याशङ्कय निराकरोति-अलङ्कारद्येति। सममिति। द्वयोर- प्यान्दोल्यमानत्वादिति भावः । ननु यत्र व्यक्क्यमेव प्राधान्येन भाति तन्न कि कर्त- व्यम्। यथा- होइ ण गुणाणुराओ खलाणँ णवरं पसिद्धिसरणाणम्। किर पहिणुसइ ससिमणं चन्दे पिआमुहे दिट्ठे॥ अत्रार्थान्तरन्यासस्तावद्वाच्यत्वेनाभाति, व्यतिरेकापहुती तु व्यङ्गयत्वेन प्रधान- तयेत्यभिप्रायेणाशङ्कते-अथेति। तत्रोत्तरम्-तदा सोऽपीति। सङ्करालङ्वार बालप्रिया अस्मिश्चतुर्थे भेदे ध्वन्यभावपरतया वृत्तिग्रन्थमवतारयति-तदाहेति। आ- न्दोल्यमानत्वादिति। वाच्यत्वव्यङ्गयत्वाभ्यां सन्दिह्यमानत्वादित्यर्थः । नन्वित्या- दि। यत्रेति। यादशे सक्करालङ्वार इत्यर्थः । होइ इति। भवति न गुणानुरागः खलानां केवलं प्रसिद्धिशरणानाम्। किल प्रस्नौति शशिमणिः चन्द्रे न प्रियामुखे दृष्टे । इति च्छाया। गुणानुरागः परैर्वर्ण्यमानेष्वपि केषाञ्चिद्गुणेषु प्रीतिः। न भवतीत्यत्र हेतुमा- ह-प्रसिद्धीति। वस्तुतत्वावमर्शरहितानामिति भावः। उक्तं सामान्यं विशेषेण समर्थयते-किलेत्यादि। 'शशिमणिः चन्द्रे दृष्टे प्रस्नौति किल; प्रियामुखे दृष्टे न प्रस्नौती'त्यन्वयः। यदि शशिमणेर्गुणानुरांगस्स्यात्तदा प्रियामुखदर्शने कथं न निःष्य- न्देतेति भावः । व्यतिरेकेति। चन्द्रापेक्षया प्रियामुखस्याधिकगुणवत्वव्यञ्ञनाद्वयति- रेक :; अयं न चन्द्रः प्रियामुखमेव चन्द्र इत्यर्थस्य ख्यापनादपहुतिश्चेति भावः । व्यङ्गयत्वेनेत्यादि। व्यङ्गयत्वेन प्रधानतया च भात इत्यर्थः । सङ्करोक्तेरेव ध्वनित्व-

१. उपमानवतोऽर्थस्य यद्विशेषनिदर्शनम्। व्यतिरेकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाद्यथा ॥ भामह., २. ७५. अपह्ुतिरभीष्टा च किश्चिदन्तर्गतोपमा। भूतार्थापह्ववादस्याः क्रियते चाभिधा यथा ॥ भामह., ३. २१० इति तयोर्लक्षणमवसेयम्।

१२४ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालो के

सोपि ध्वनिविषयोऽस्तु, न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम्। पर्या- योक्तनिर्दिष्टन्यायात्। अपि च सङ्करालक्कारेऽपि च क्वचित् सक्करोक्ति रेव

लोचनम् एवायं न भवति, अपि त्वलङ्कारध्वनिनामायं ध्वनेर्द्वितीयो भेदः । यच्च पर्यायोक्ते निरूपितं तत्सर्वमत्राप्यनुसरणीयम्। अथ सर्वेषु सक्करप्रभेदेषु व्यज्नयसम्भावनानिरास- प्रकारं साधारणमाह-अपि चेति। 'क्वचिदपि सङ्करालद्वारे चे'ति सम्बन्धः, सर्व- भेदभिन्न इत्यर्थः । सङ्कीर्णता हि मिश्रत्वं लोलीभावः, तत्र कथमेकस्य प्राधान्यं क्षीर- जलवत् । अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसा सा त्रिविधा परिकीर्तिता।। अप्रस्तुतस्य वर्णनं प्रस्तुताक्षेपिण इत्यर्थः । स चाक्षेपस्त्रिविधो भवति-सामा- न्यविशेषभावात्, निमित्तनिमित्तिभावात्, सारूप्याच्च। तत्र प्रथमे प्रकारद्वये प्रस्तु- ताप्रस्तुतयोस्तुल्यमेव प्राधान्यमिति प्रतिज्ञां करोति-अप्रस्तुतेत्यादिना प्राधान्यमि- त्यन्तेन । तत्र सामान्यविशेषभावेऽपि द्वयी गतिः-सामान्यमप्राकरणिकं शब्देनो- च्यते, गम्यते तु प्राकरणिको विशेषः स एकः प्रकारः। यथा- अहो संसारनैर्धृण्यमहो दौरात्म्यमापदाम्। अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधे: ॥ अत्र हि दैवप्राधान्यं सर्वेत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितं सत्प्रकृते वस्तुनि क्वापि विनष्टे विशेषात्मनि पर्यवस्यति। तत्रापि विशेषांशस्य सामान्येन व्याप्तत्वाद्यङ्गच- विशेषवद्वाच्यसामान्यस्यापि प्राधान्यम्, न हि सामान्यविशेषयोर्युगपत्प्राधान्यं विरु- ध्यते। यदा तु विशेषोऽप्राकरणिकः प्राकरणिकं सामान्यमाक्षिपति तदा द्वितीयः बालप्रिया बुद्धिनिवर्तकत्वं वृत्तावुक्तं, तत्कथमित्यत्राह-सङ्कीएतेति। 'मिश्रत्वमि'त्यस्य विवर- णम्-लोलीभाव इति। आत्यन्तिकस्संश्लेष इत्यर्थः । अधिकारादिति भामही- यमिदम्। अधिकारः प्रस्तुतत्वम्। सारार्थ व्याचष्टे-अप्रस्तुतस्य वर्णनमिति। स्तुतिशब्दार्थकथनं वर्णनमिति। द्वयी गतिरिति। प्रकारद्वयमित्यर्थः । स इति। सामान्याद्विशेषप्रतीतिरूप इत्यर्थः । दैवप्राधान्यमिति। 'दैवस्वातन्त्र्यमि'ति च पाठः। सर्वत्र सामान्यरूपमिति। संसारनैर्धृण्यादावनुगतमित्यर्थः। सर्वस्य तदा- यत्तस्थितित्वादिति भावः । क्वापीति। प्रेयसीपुत्रादिरूप इत्यर्थः । अत्र व्यङ्गथवा- च्ययोस्सम प्राधान्यं दर्शयति-तत्रापीत्यादि। ननु व्यङ्गयस्य विशेषस्यास्तु प्राधार्न्यं, वाच्यस्य सामान्यस्य तत्कथं स्यादित्यत्राह-विशेषांशस्येति। प्राधान्यमिति।

१. भामह., ३. २९.

प्रथमोद्द्योत: १२५

ध्वनिसम्भावनां निराकरोति। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशे- षभावान्निमित्तनिमित्तिभावाद्वा अभिधीयमानस्याप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसम्बन्धः तदाभिधीयमानप्रतीयमानयोः समभेव प्राधान्यम् । यदा तावत्सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन सम्बन्घस्तदा विशेषप्रतीतौ सत्यामपि प्राधान्येन तत्सामा- न्येनाविनाभावात्सामान्यस्यापि प्राधान्यम् । यदापि विशेषस्य सामान्यनि- छत्वं तदापि सामान्यस्य प्राघान्ये सामन्ये सर्वविशेषाणामन्तर्भावाद्विशेष-

लोचनम् प्रकारः । यथा- एतत्तस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्त्रे कर्ण पाथसो यन्मुक्तामणिरित्यभंस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि।

स्तत्रोड्डीय गतो हहेत्यनुदिनं निद्राति नान्तः शुचा॥ अन्नास्थाने महत्त्वसम्भावनं सामान्यं प्रस्तुतम्, प्रस्तुतं तु जलबिन्दौ मणित्व- सम्भावनं विशेषरूपं वाच्यम्। तत्रापि सामान्यविरोषयोर्युगपत्प्राधान्ये न विरोध इत्यु- क्तम्। एवमेकः प्रकारो द्विभेदोऽपि विचारितः, यदा तावदित्यादिना विशेषस्यापि प्राधान्यमित्यन्तेन। एतमेव न्यायं निमितनैमित्तिकभावेSतिदिशंस्तस्यापि द्विप्रकारतां बालप्रिया विशेषप्राधान्यनान्तरीयकत्वं सामान्यप्राधान्यस्येति भावः। न हि विरुध्यत इति। यथा 'रक्तं पटं वये'त्यादौ द्वयोस्त्रयाणां वा विधिरिति भावः। एतदिति। मुखादि- ति। आरम्भत इत्यर्थः । प्रथमतस्सम्भूतमिति यावत्। 'एतद्वक्ष्यमाणं शण्वि'ति सम्वन्धः । मुक्तामणिरित्यमंस्त यत् एतत्तस्य जडस्य कियत् वक्ष्यमाणापेक्षया अत्य- लपमेवेत्यर्थः । सादृश्यनिमित्तकस्तद्भ्रमस्य सम्भवाजलकणे मुक्तामणित्रमो भवेदिति भावः। शण्विति। अस्मात् पूर्वोक्तात्। अन्यदपि त्वं श्णु; किं तदित्यत्राह- अङ्गलीति। यद्वा-मुखादिति कस्यचित् प्रतारकस्य वदनादित्यर्थः। शृण्वन् इति छेदः। यदिति। यस्मादित्यर्थः । अ्र्प्रस्मादपीति। अधिकमस्तीति शेषः । तदाह- अङ्गुलीति। स जड इत्यत्राप्यनुषज्यते। जातमुक्तामणित्रमो जड इत्यर्थः । तत्रेति। तस्मिञ्जलकण इत्यर्थेः । 'कुन्नोड्डीये'ति पाठे तु तस्मिन्निति शेषो बोध्यः। शनैः मुक्तामणिबुध्या मन्दम्। आदीयमाने अङ्गुत्यग्रस्य लघुक्रियया अल्पचालनेनप्रवि- लयिनि अङ्गुलावेव लय् इत्यर्थस्तथा सति। उड्डीयेति। अयमिति शेषः। तस्याद- र्शनान्ममायं मुक्तामणिः खमुत्पत्य गत इति मत्वा अन्तःशुचा न निद्रातीत्यर्थः।

१२३ सटीकलोचनोपैतध्वन्यालोके

स्यापि प्राधान्यम् । निमित्तनिमित्तिभावे चायमेव न्यायः । यदा तु सारू-

लोचनम् दर्शयति-निमिन्तेति। कदाचिन्निमित्तमप्रस्तुतं सदभिधीयमानं नैमित्तिक प्रस्तुत- माक्षिपति। यथा- ये यान्त्यभ्युदये प्रीति नोज्झन्ति व्यसनेषु च। ते वान्धवास्ते सुहृदो लोकः स्वार्थपरोऽपरः ॥ अत्राप्रस्तुतं सुहृद्वान्धवरूपत्वं निमित्तं सज्जनासक्त्या वर्णयति नैमित्तिकीं श्रद्धे- यवचनतां प्रस्तुतामात्मनोऽभिव्यड्क्तुम् ; तत्र नैमित्तिकप्रतीतावपि निमित्तप्रतीतिरेव प्रधानीभवत्यनुप्राणकत्वेनेति व्यक्ञयव्यजकयोः प्राधान्यम् । कदाचित्तु नैमित्तिकम- प्रस्तुतं वर्ण्यमानं सत्प्रस्तुतं निमितं व्यनक्ति। यथा सेतौ- सग्गं अपारिजाअं कोत्थुहलच्छिरहिअं महुमहस्स उरम्। सुमरामि महणपुरओ अमुद्धअन्दं च हरजडापब्भारम् ॥ अत्न जाम्बवान् कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्षःस्मरणादिकमप्रस्तुतनैमित्तिकं वर्ण- यति प्रस्तुतं वृद्धसेवाचिरजीवित्वव्यवहार कौशलादिनिमित्तभूतं मन्त्रिताय। मुपादेयम- भिव्यड्क्तुम्। तत्र निमित्तप्रतीतावपि नैमित्तिकं वाच्यभूतम् ; प्रत्युत तन्निमित्तानु- प्राणितत्वेनोद्धुरकन्धरीकरोत्यात्मानमिति समप्रधानतैव वाच्यव्यक्ञययोः। एवं द्वौ प्रकारौ प्रत्येकं द्विविधौ विचार्य तृतीयः प्रकारः परीक्ष्यते सारूप्यलक्षणः । तन्रापि द्वौ प्रकारौ-अप्रस्तुतात्कदाचिद्वाच्याच्चमत्कारः, व्यङ्गयं तु तन्मुखप्रेक्षम्। यथास्म- दुपाध्यायभट्टेन्दुराजस्य- प्राणा येन समर्पितास्तव वलादयेन त्वमुत्थापितः स्कन्धे यस्य चिरं स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपर्यामपि। तस्यास्य स्मितमात्रकेण जनयन् प्राणापहारक्रियां भ्रातः प्रत्युपकारिणां धुरि परं वेताल लीलायसे ॥ बालप्रिया अन्नास्थान इति। जडानामिति शेषः । ये इति। अपरः उक्तविपरीतवृत्तिः । निमित्तं श्रद्धयवचनतानिमित्तम् । सज्नासक्त्यंति। सज्जनबहुमत्येत्यर्थः । नैमित्तकंति। श्रद्धेयवचनतेत्यर्थः । निमित्तप्रतीतिरेवेति। न हि वक्तुस्तथावि- धबान्धवत्वादिप्रतीति विना श्रद्धेयवचनत्वं प्रतीतिपथमवतरेदिति भावः । सग्गमिति। स्वर्गमपारिजातं कौस्तुभलक्ष्मीरहितं मधुमथनस्योरः। स्मरामि मथनात्पुरतः अमुग्धचन्द्रं च हरजटाप्राग्भारम् ॥ इति छाया। वृद्धेत्यादित्रयं प्रस्तुतमित्यस्य विशेषणम्। उद्धुरकन्धरोकरोतीति। प्रधानी- करोतीत्यर्थः । तन्मुखप्रक्षमिति। तथा च अप्रधानमिति भावः। प्राणा इति।

प्रथमोद्द्योत: १२७

लोचनम् अन्न यद्यपि सारूप्यवशेन कृतप्नः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाप्यप्रस्तु- तस्यैव वेतालवृत्तान्तस्य चमत्कारकारित्वम् । न ह्यचेतनोपालम्भवदसम्भाव्यमानोऽय- मर्थो न च न हृद्य इति वाच्यस्यात्र प्रधानता। यदि पुनरचेतनादिनात्यन्तासम्भाव्य- मानतदर्थविशेषणेनाप्रस्तुतेन वर्णितेन प्रस्तुतमाक्षिप्यमाणं चमत्कारकारि तदा वस्तुध्व- निरसौ। यथा ममैव- भावव्रात हठाज्नस्य हृदयान्याक्र्कम्य यन्नर्तयन् भङ्गीभिविविधाभिरात्महृदयं प्रच्छाद संक्रीडसे। स त्वामाह जडं ततः सहृदयम्मन्यत्वदुःशिक्षितो मन्येऽमुष्य जडात्मता स्तुतिपदं त्वत्साम्यसम्भावनात् ।। - कश्विन्महापुरुषो वीतरागोऽपि सरागवदिति न्यायेन गाढविवेकालोकतिरस्कृतति- मिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये सात्मानं प्रच्छादयलँलोकं च वाचालयन्नात्मन्यप्रतिभासमे- वाङ्गीकुर्वस्तेनैव लोकेन मूर्खोऽयमिति यदवज्ञायते तदा तदीयं लोकोत्तरं चरितं प्रस्तुतं बालप्रिया 'त्वमुत्पादित' इति 'सपर्यां पुर' इति च पाठः। सारूप्यवशेनेति। प्राणसमर्पणादु- पकर्तरि अपकर्तृत्वरूपसादृश्यवलेनेत्यर्थः । प्रस्तुतस्यैवेति। वाच्यस्येति शेषः । अत्र हेतुमाह-न हीत्यादि। न च न हृद्य इति। हृद्य एवेत्यर्थः। यदीत्यादि। 'अचेतनादिना आक्षिप्यमाणमि'ति योजना। अचेतनादिनेत्यस्य विशेषणानि-अत्यन्ते- त्यादीनि। अत्यन्तमसम्भाव्यमानानि तदर्थस्य अप्रस्तुतार्थस्य विशेषणानि यत्र तेन। वस्तुध्वनिरसाविति। नायमप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार इति भावः । भावेति। भावानां चन्द्रोद्यानादिपदार्थानां व्रातः सार्थ: हे भाव व्रात ! त्वं तथा संक्रीडसे यदिति सम्बन्धः । ततः एवं संकीडनाद्वेतोः । सहृदयम्मन्यत्वेन सहद- योऽहमित्यभिमानेन दुःशिक्षितः दुर्लेलितः। सः जनः। त्वां जडमाह। परन्तु अमुष्य एवंवदतो जनस्य। या जडात्मता जडोऽसीत्युच्यमानता सा त्वत्सा म्यसम्भावनात् त्वत्साम्यापाताद्वेतोः । 'अमुष्य स्तुतिपदं मन्ये' इति सम्बन्धः । अत्रादौ प्रस्तुतं व्यङ्ञयमर्थ दर्शयति-कश्चिदित्यादि प्रकाश्यत इत्यन्तेन। 'न्या- येने'त्यस्य 'प्रच्छादयन्नि'त्यादिना सम्बन्धः । यथोक्तम्- "ज्ञाततत्वस्य लोकोऽयं जडोन्मत्तपिशाचवत्। ज्ञाततत्वोऽपि लोकस्य जडोन्मत्तपिशाचवदि"ति॥ गाढेति। गाढो यो विवेक एवालोकः तेन तिरस्कृतं तिमिरप्रतानं मोहान्ध- कारसमूहो यस्य सः। वाचालयन्निति। आत्मावमानगर्मिता बह्वीर्वाचः प्रवर्त- यन्नित्यर्थः । आत्मनि स्वस्मिन्। अप्रतिभासं जनैरारोपितमवबोधम्। अथ

१२८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

व्यमात्रवशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः सम्बन्धस्तदाप्यप्रस्तुतस्य स- रूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनावेवान्तःपातः । इतरथा

व्यङ्गयतया प्राधान्येन प्रकाश्यते। जडोऽयमिति हयुद्यानेन्दूदयादिर्भावो लोकेनावज्ञा- यते, स च प्रत्युत कस्यचिद्विरहिण औत्सुक्यचिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहर्षपर- वशतां करोतीति हठादेव लोक यथेच्छं विकारकारणाभिनतयति। न च तस्य हृदयं केनापि ज्ञायते कीदृगयमिति, प्रत्युत महागम्भीरोऽतिविदग्धः सुष्टुगर्वहीनोऽतिशयेन क्रीडाचतुरः स यदि लोकेन जड इति तत एव कारणात्प्रत्युत वैदग्ध्यसम्भावननिमित्ता त्सम्भावितः, आत्मा च यत एव कारणात्प्रत्युत जाड्येन सम्भाव्यस्तत एव सहृदयः सम्भावितस्तदस्य लोकस्य जडोऽसीति यदुच्यते तदा जड्यमेवंविधस्य भावव्रातस्या- विदग्धस्य प्रसिद्धमिति सा प्रत्युत स्तुतिरिति। जडादपि पापीयानयं लोक इति ध्व- न्यते। तदाह-यदा त्विति। इतरथा त्विति। इतरथैव पुनरलंकारान्तरत्वम- लङ्कारविशेषत्वं न व्यङ्गचस्य कर्थचिदपि प्राधान्य इति भावः। उद्देशे यदादिग्रहणं कृतं समासोक्तीत्यत्र द्वन्द्वे तेन व्याजस्तुतिप्रभृतिरलङ्कारवर्गोऽपि सम्भाव्यमानव्यङ्गया- बालप्रिया वाच्यार्थ दर्शयति-जडोऽयमित्यादि स्तुतिरित्यन्तेन। 'इति ह्यवज्ञायत' इति सम्बन्धः । लोकेन क्त्रा। स च उद्यानादिर्भावश्च। प्रत्युतेति। अजड एवं न, किन्तु विदग्धस्वभावोऽपीत्यर्थः। अन्यस्येति । प्रियतमामिलितस्येत्यर्थः । हठादाक्म्येत्यस्य व्याख्यानम्-यथेच्छं विकारकारणाभिरिति। विकाराणामौतसु- क्यहर्षादीनां कारणाभिः प्रवर्तनाभिः। आत्महृदयं प्रच्छादेत्यस्य व्याख्यानम्- न चेत्यादि। प्रत्युतेत्यस्यैव विवरणम्-महागम्भीर इत्यादि। स इत्यस्य अन्रापि सम्बन्धः । उत्तरार्वं व्याचष्टे-स यदीत्यादि। सः उक्तगुणविशिष्टो भावव्रातः । जड इतीत्यस्य सम्भावित इत्यनेनान्वयः । तत इत्यस्य व्याख्यानम्-तत एव कारणादिति। उक्तप्रकारकसंक्रीडनरूपादित्यर्थः । कारणादित्यस्य विशेषणम्- प्रत्युत वैदग्ध्येत्यादि। सहृदयेत्यादेर्व्याख्यानम्-आत्मा चेत्यादि। तांदति। लर्दि इत्यर्थः । 'अस्य लोकस्य सा स्तुतिरि'ति समबन्धः। का स्तुतिरित्यत्राह-जडो- 5सीति। हे जन एवं वर्दस्त्वं जडोऽसीति केनचिदुच्यते चेत्तद्वचनं स्तुतिरेवेत्यर्थः । कुत एतदित्यत आह-तदेत्यादि। तदा तद्वचनकाले। जाड्यमेवंविधस्येत्यादि। अयमथः-अजडस्य सतो जडत्वप्रसिध्युपजीविनी हि जनसम्बन्धिजडत्वोक्तिः। तथा सति तत्तुल्ययोगक्षेमतया जनस्याप्यजडत्वसम्भवाजनं प्रति जडोऽसीत्युक्तिर्वास्तवी स्तुतिरेव पर्यवस्येदिति। एवमप्रस्तुतं वाच्यार्थ व्याख्याय पार्यन्तिकमर्थ प्रदर्शयति- जडादपोति। तदाहेति। यदेतत्सारूप्येण प्रतीयमानस्य प्राधान्ये ध्वनित्वमुक्तं तदाहेत्यर्थः । एवकारो भिन्नकम इति दर्शयति-इतरथैवेति। तुशब्दार्थकथनं

प्रथमोद्द्योत: १२९

त्वलङ्गारान्तरमेव। तदयमत्र सङ्क्षेप :- लोचनम् नुवेशः सम्भावितः । तत्र सर्वत्र साधारणमुत्तरं दातुमुपक्रमते-तद्यमत्रेति। कि- यद्वा प्रतिपदं लिख्यतामिति भावः । तत्र व्याजस्तुतिर्यथा- किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूणीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्या- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः॥ अत्र व्यज्ञयं स्तुत्यात्मकं यत्तेन वाच्यमेवोपस्क्रियते। यत्तूदाहतं केनचित्- आसीनाथ पितामही तव मही जाता ततोऽनन्तरं माता सम्प्रति साम्बुराशिरशना जाया कुलोद्भूतये। पूर्णें वर्षशते भविष्यति पुनः सैवानवद्या स्नुषा युक्तं नाम समग्रनीतिविदुषां कि भूपतीनां कुले॥ इति, तदस्माकं ग्राम्यं प्रतिभात्यत्यन्तासभ्यस्मृतिहेतुत्वात् । का चानेन स्तुतिः कृता ? त्वं वंशक्रमेण राजेति हि कियदिदम् ? इत्येवंप्राया व्याजस्तुतिः सहृदयगोष्ठीषु निन्दितेत्युपेक्ष्यैव । यस्य विकारः प्रभवन्नप्रतिबन्धस्तु हेतुना येन। गमयति तमभिप्रायं तस्प्रतिबन्धं च भावोऽसौ ॥ इति। अन्नापि वाच्यप्राधान्ये भावालङ्वारता। यस्य चित्तवृत्तिविशेषस्य सम्बन्धी वा- बालप्रिया पुनरिति। 'अलङ्गारान्तराङ्गत्वमि'त्यन्नान्यथाप्रतिपत्तिः स्यादित्यतो विवृणोति-अल- दारविशेषत्वमिति। इति भाव इति। अप्रस्तुतवर्णनस्थले यत्र वाच्यस्य अप्र- स्तुतार्थस्य चमत्कारकारित्वं व्यङ्ञयं, प्रस्तुतं तु तदनं तन्नैवाप्रस्तुतप्रशंसालक्कारः। यत्र तु प्रस्तुतस्य व्यक्ञचस्य प्राधान्यं तत्र वस्तुध्वनिरेव नालङ्कार इति ग्रन्थकाराशय इत्यर्थः । स्तुत्यात्मकमिति। भवतः कीर्तिर्विश्वं व्याप्नोति इत्युत्तमश्लोकत्वरूपगुण- कीर्तनमित्यर्थः। आसीदिति। स्नुषा पुत्रभार्या। अत्यन्तासस्येति। पितामह्या मातृत्वोक्तावेवाङ्करिता तावदसभ्यस्मृतिस्तस्या जायात्वस्नुषात्ववर्णनेन सुतरामभिव्य केत्याशयेनोक्तमत्यन्तासभ्येति। वाच्येऽर्थे दोषमुक्त्वा व्यङ्कचेऽपि तमाह-का चेति। कियदिदमिति। राजान्तरादुत्कर्षविशेषाप्रतीतेरिति भावः । 'व्याजस्तुतिप्रभृतिरि'ति पूर्वोक्तप्रभृतिपदार्थ भावालद्वारं रुद्रटोक्तमाह-यस्येति। 'यस्य विकारस्तु अप्रतिबन्धः प्रभवन् येन हेतुना तमभिप्रायं तत्प्रतिबन्धं च गमयति असौभाव इत्यन्वयः। अत्रापि द्वैविध्यमस्तीत्याशयेनाह-पत्रापीत्यादि। लक्षणवाक्यं व्याचष्टे-यस्येत्यादि। चित्तवृत्तिविशेषस्य अनुरागादेः सम्बन्धी जन्यः । अप्रतिबन्ध इत्यस्य व्या- १७ ६व०

१३० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

व्यज्ञयस्य यत्राप्राधान्यं वाच्यमात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस्तन्न वाच्यालङ्कतयः स्फुटाः ॥ व्यङ्गयस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुगमेपि वा। न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते।

लोचनम् उव्यापारादिर्विकारोSप्रतिबन्धो नियतः प्रभवंस्तं चित्ततृत्तिविशेषरूपमभिप्रायं येन हेतुना गमयति स हेतुर्यथेष्टोपभोग्यत्वादिलक्षणोऽर्थो भावालङ्कारः । यथा- एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहमस्मिन्गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम्। कं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्रूर्ममान्धवधिरा ननु मूढ पान्थ । अन्र व्यङ्गयमेकैकत्र पदार्थे उपस्कारकारीति वाच्यं प्रधानम्। व्यक्ञयप्राधान्ये तु न काचिदलद्वारतेति निरूपितमित्यलं बहुना। यत्रेति काव्ये। अलङकृतय इति। अलठ्कृतित्वादेव च वाच्योपस्कारकत्वम्। प्रतिभामात्र इति। यत्रोपमादौ म्लिष्टार्थप्रतीतिः । वाच्यार्थानुगम इति। वाच्ये- नार्थेनानुगमः समं प्राधान्यमप्रस्तुतप्रशंसायामिवेत्यर्थः । न प्रतीयत इति। स्फुट- बालप्रिया ख्यानम्-नियत इति। येन हेतुनेति। वाक्यप्रतिपाद्येनेति शेषः। 'येन प्रतिबद्धेन' इति पाठे तु प्रतिबद्धेनेत्यस्योक्त एवार्थः । स हेतुरिति। कस्यचिच्चित्तवृत्तिविशेषस्य अनुभावो व्यापारादिर्व्यक्गयहेतुद्वारा तच्चित्तवृत्तिविशेषस्य गमकः स हेतुरित्यर्थः । वक्ष्यमाणोदाहरणाभिप्रायेण तद्धेतुं दर्शयति-यथेष्टेत्यादि। अहं त्वया यथेष्टमुपभो- कव्या न किश्चित्प्रतिबन्धकमिति नायिकामनोगतादिरर्थ इत्यर्थः । एकाकिनीति। तथेति समुचये। तदिति। यदहमेवंविधास्मि गृहपतिर्गतश्र तदित्यर्थः । नन्व- स्ति खल तव श्वश्रूस्तां याच इत्यत्राह-इयमित्यादि। अत्र व्यङ्गयमिति। एकाकि- न्यादिपदव्यङ्गयमात्मनो भोग्यकामुकान्तरराहित्यादिकमित्यर्थेः । वाक्येन चात्मनो निमन्त्रणयथेच्छोपभोग्यत्वं दयोत्यते। नन्वेतद्वयङ्ञयमन्र प्रधानमेवेत्यतः साधारण्येनाह- व्यङ्गयप्राधान्य इत्यादि। तत्प्रतिबन्धं च गमयतीत्याघुदाहरणं रुद्रटप्रन्थादवगन्त व्यम्। व्यङ्गयस्येत्यादयस्त्रयः परिकरश्लोकाः । 'यत्राप्राधान्यमि'त्यत्र यत्रेति पदं व्याचष्टे-काव्य इति। अप्राधान्ये हेतुर्वा- च्यमात्रानुयायित्वं, तत्र हेतुर्वाच्यार्थोपस्कारकत्वं, तच्चालङ्कृतिपदेन दर्शितमित्याह- अलङकृतित्वादेवेति। 'व्यङ्गयस्य प्रतिभामात्र' इत्येतत्सोदाहरणं विव्ृणोति- यत्रेत्यादि। म्लिष्टा अस्पष्टा। अर्थप्रतीतिः व्यङ्गयप्रतीतिः। 'वाच्यमात्रानु- यायिन' इत्यनेन पौनरुकत्यं परिहतं व्याचषे-वाच्येनेत्यादि। 'न प्रतीयत'

प्रंथमोद्द्योत: १३१

तत्परावेव शब्दार्थौ यत्र व्यञ्ञयं प्रीत स्थितौ। ध्वने: स एव विषयो मन्तव्यः सक्करोज्झितः ।। तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । इतश्च नान्तर्भावः ; यतः काव्यविशे- षोडङ्गी ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरङ्गानि-अलक्कारा गुणा वृत्तयश्चेति प्रतिपादयिष्यन्ते। न चावयव एव पृथग्भूतोऽवयवीति प्रसिद्धः। अपृ-

लोचनम् तया प्राधान्यं न चकास्ति, अपि तु बलात्कल्प्यते, तथापि हृदये नानुप्रविशति। यथा- 'देआ पसिअणिआतासु' इत्यत्रान्यकृतासु व्याख्यासु। तेन चतुर्षु प्रकारेषु न ध्वनिव्य- वहारः सद्भावेऽपि व्यङ्गयस्य अप्राधान्ये म्लिष्टप्रतीतौ वाच्येन समप्राधाम्येऽस्फुटे प्रा- धान्ये च। क्व तर्ह्सावित्याह-तत्परावेचेति। सङ्करेणालङ्कारानुप्रवेशसम्भावनया उज्झित इत्यर्थः। सङ्कारालक्कारेणेति त्वसत्, अन्यालद्वारोपलक्षणत्वे हि क्विष्टं स्यात् ।

तादात्म्यमलङ्काराणां ध्वनेश्र यावत्स्वामिभृत्यवदङ्गिरूपाङ्गरूपयोर्विरोधादित्यर्थः । अव- यव इति। एकैक इत्यर्थः । तदाह-पृथग्भूत इति। अथ पृथग्भूतस्तथा मा भूत्, समुदायमध्यनिपतितस्तर्ह्यस्तु तथेत्याशङ्कयाह-अपृथग्भावे त्विति। तदापि न स बालप्रिया इत्यस्य व्यख्यानम्-स्फुटतया न चकास्तीति। बलात्कल्प्यत इति। तच्च युक्तिपर्यालोचनया परीक्षादशायामाहरणम्। नानुप्रविशतीति। युक्त्यनुसन्धाना- भावे विलयादिति भावः। अस्योदाहरणमाह-यथेत्यादि। देआ इति। 'प्रार्थये तावत्प्रसीदेशत्यादिः पूर्वोदाहता गाथा। 'न ध्वनिरि'त्यस्य विवरणम्-न ध्वनि- व्यवहार इति। सद्भावेऽपीति। ध्वनेरिति शेषः। 'चतुर्षु प्रकारेषु' इत्यु- कस्य विवरणम्-व्यङ्गयस्याप्राधान्य इंत्यादि। 'सङ्कर' इत्यस्य व्याख्यानम्-अल- क्कारानुप्रवेशेत्यादि। समासोक्त्याद्यनुप्रवेशशक्कया पूर्वोक्तयेत्यर्थः। यथाश्रुतार्थ निषे- धति-सङ्करालङ्कारेशोत्यादि। वृत्तावितश्चेत्यत्र इतः वक्ष्यमाणद्वेतोरित्यर्थ मनसि- कृत्य व्याचष्टे-न केवलमित्यादि। न तादात्म्यमिति। ऐक्याभाव इत्यर्थः । अङ्गीत्यादि। अज्वित्वान्जत्वयोरित्यर्थः। नन्ववयवातिरिक्तावयविनोऽनुपलम्भान चाव- यव एवावयवीति तन्निषेधोऽनुपपत्न इति शङ्कामवयव इत्येकवचनार्थस्य विवक्षितत्वं दर्शयन् परिहरति-एकैक इति। 'पृथग्भूत' इति चोक्तार्थकमेवेत्याह-उदाहेति। अथ पृथग्भूत इति। अवयव इति शेषः। तथा अवयवी। समुदायमध्यपतितः समुदायोपहितस्वरूपः । तथास्तु अवयवी भवतु। वृत्तौ 'तदङ्गत्वमि'ति। अवय- १. व्यङ्गचस्येति सद्धावेत्यनेनापि मध्यमणिन्यायेन सम्बध्यते।

१३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

थम्भावे तु तदङ्गत्वं तस्य। न तु तत्त्वमेव । यत्रापि वा तत्त्वं तत्रापि ध्व्नेर्महाविषयत्वान्न तक्निष्ठत्वमेव । 'सूरिभि: कथित' इति विद्वदुपज्ञेय- मुक्तिः, न तु यथाकथश्चित्प्रवृत्तेति प्रतिपादते। प्रथमे हि विद्वांसो वैया- लाचनम् एक एव समुदायः, अन्येषामपि समुदायिनां तत्र भावात्; तत्समुदायिमध्ये च प्रती- यमानमप्यस्ति, न च तदलक्काररूपं, प्रधानत्वादेव। यत्त्वलङ्काररूपं तदप्रधानत्वान्न ध्वनिः। तदाह-न तु तत्त्वमेवेति। नन्वलक्वार एव कश्षित्वया प्रवानताभिषेकं दत्त्वा ध्वनिरित्यात्मेति चोक्त इत्याशङ्कयाह-यत्रापि वेति। न हि समासोक्त्यादीनामन्य- तम एवासौ तथास्माभि: कृतः, तद्विविक्तत्वेऽपि तस्य भावात्, समासोक्त्याद्यलक्कार- स्वरूपस्य समस्तस्याभावेऽपि तस्य दशितत्वात् 'अता एत्थ' इति 'कस्स वा ण' इत्यादि; तदाह-न तन्निष्ठत्वमेवेति। बिद्धदुपक्षेति। विद्वद्धय उपज्ञा प्रथम उप- क्रमो यस्या उक्त्ेरिति बहुव्रीहिः। तेन 'उपज्ञोपक्रमं' इति तत्पुरुषाश्रयं नपुंसकत्वं बालप्रिया व्यङ्गयत्वमित्यर्थः । 'तस्ये'ति। अवयवस्येत्यर्थः । 'तत्वमि'ति अवयवित्वमित्यर्थः । भावमाह लोचने-तदापीत्यादि। तदापि समुदायमध्यपतनदशायामपि। सः समुदायिरूपावयवः। एक एव न समुदायः न समुदायरूपावयवी। अन्र हेतु- माह-अन्येषामपीति। तत्र भावादिति। समुदाये सत्वादित्यर्थः। नन्वित्यादि। कश्चिदिति। समासोक्त्याद्यन्यतम इत्यर्थेः। वृत्तौ 'यत्रापी'त्यादि। 'यत्र' पर्यायोक्तादी 'भ्रम धार्मिके'त्यादौ पर्यायोक्तत्वपक्षे, 'सवति न गुणानुराग' इत्यादिस द्वरालङ्कारे च। 'तत्वमिति। अवयवित्वमित्यर्थः; प्राधान्यमिति यावत्। 'तन्निष्ठत्वमि'ति। तदवयविनिष्ठत्वमित्यर्थः; तदलह्वारनिष्ठत्वमिति यावत्। ध्वनेर्मेहाविषयत्वान्न तन्नि- छत्वमेवेति यदुक्तं तद्विवृणोति लोचने-न हीत्यादि। समासोक्तौ ध्वनिरन्तर्भवतीति परमताभ्युपगमेन समासो कीति। आदिपदेन पर्यायोक्तादीनां ग्रहणम्। असौ अल- क्वारः।तथा ध्वनित्वेनात्मत्वेन च। तद्विविक्तत्वेऽपि समासोक्त्याद्यलङ्कारस्पर्शरा- हित्येऽपि। तस्य ध्वनेः। उक्तस्येव विवरणम्-समासोकत्यादीति। इत्यादीति। इत्यादावित्यर्थः । 'दर्शितत्वादि'त्यनेन सम्बन्धः। 'विद्वदुपज्ञे'ति प्रयोगस्य साधुत्वस- १. 'न तन्निष्ठत्वमेवे'त्यनन्तरं 'तस्मिन्निष्ठा पर्यवसानं यस्येति तन्न भवति, महाविषयत्वात्। व्यापकत्वादित्यर्थेः । घटो घट एव न भवति, किन्तु तत्कर्परेऽपि। तत्रापि न भवति, किन्तु घटेऽपीत्यनेन व्यापकोऽयमिस्युक्तं भवति, महाविषयत्वात्' इत्यधिक: पाठः क्वचिदुपलभ्यते । सोऽपि प्रकृतानुगुण इत्येव प्रतिभाति । २. 'उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम्2 इति ( पा. सू., २, ४. २१) सम्भ्र सूचम् ।

प्रथमोद्द्योत: १३३

करणा:, व्याकरणमूलत्वात्सर्वविद्यानाम्। ते च श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनि- रिति व्यवहरन्ति। तथैवान्यैस्तन्मतानुसारिमिः सूरिभिः काव्यतत्त्वार्थ-

निरवकाशम्। श्रूयमाणेष्विति। श्रोन्नशष्कुलीं सन्तानेनागता अन्त्याः शब्दाः लोचनम्

श्रूयन्त इति प्रक्रियायां शब्दजा: शब्दाः श्रूयमाणा इत्युक्तम्। तेषां घण्टानुरणनरूपत्वं तावदस्ति ; ते च ध्वनिशव्देनोकताः । यथाह भगवान् भर्तृहरि :- यः संयोगवियोगाभ्यां करणैरुपजन्यते। स स्फोट: शब्दजाश्शब्दा व्वनयोऽन्यैरुदाहताः ॥ इति। एवं घण्टादिनिर्हरादस्थानीयोऽनुरणनात्मोपलक्षितो व्यज्ञयोऽप्यर्थो व्वनिरिति व्यव- हृतः। तथा श्रूयमाणा ये वर्णा नादशब्दवाच्या अन्त्यवुद्धिनिर्ग्राह्यस्फोटाभिव्यजकास्ते ध्वनिशब्देनोक्ताः । यथाह भगवान् स एव-

म्पादनायाह-विद्वरसय इत्यादि। अथ व्यक्ञ्ार्थशब्दतदर्थव्यञ्ञनानां चतुर्णा ध्व- बालप्रिया

निशब्दवाच्यत्वं विद्वत्प्रसिद्धिवशात्साधयिष्यन्नादौ व्यङ्ञयार्थस्य व्वनिशब्दवाच्यत्वसि- ध्यनुगुणतया व्याचष्टे-श्रोत्रेत्यादि। श्रोत्रशष्कुलीं शष्कुलीसमानश्रोत्रदेशावच्छिन्ना- काशम्। सन्तानेनेति। वीचीसन्तानन्यायेनेत्यर्थः । प्राक्रयायामिति। वैशेषिका- दिप्रक्रियायामित्यर्थः । शब्दजाइशब्दा इति। अन्त्या इति भावः । तेषामिति। श्रूयमाणानामन्त्यानां शब्दजशब्दानामित्यर्थः । घण्टेति। पूर्वशब्दजन्य- त्वेन साम्यादिति भावः । य इति। उत्पत्तिपक्षे स्फोटध्वन्योः भेदप्रकटनपरोऽयं श्लोकः। संयोगवियोगाभ्यां करणानां स्थानैस्सह यस्संयोगो वियोगश्च ताभ्याम्। करणैरिति कर्तरि तृतोया। जिह्वाप्रादिभिरित्यर्थः । स्पष्टमिदं प्रातिशार्ये। सः स्फोट इति प्रथममुत्य्यमानः शब्द: स्फोट इत्यर्थः। शब्दजाः शब्दा इति। श्रूय- माणा इति भावः । अन्यैरिति। उत्पत्तिवांदिभिरित्यर्थः । यथोक्तं वृत्तिकृता-'अनि- त्यपक्षे स्थानकरणप्राप्तिविभागपूर्वकं प्रथममेभिनिर्वृत्तो यशशब्दः स स्फोट उच्यत' इत्यादि। घण्टादीति। घण्टादेर्निर्हादः अनुरणनं तत्स्थानीयस्तत्तुल्य इति व्यङ्कयस्य ध्वनिपदेन व्यवहार्यत्वे हेतुः। नन्वेवं व्यक्वयविशेषस्यैव ध्वनिव्यवहार्यत्वं भवेन्न तु रसादेस्तस्यानुरणनरूपत्वविरहादित्यत आह -अनुरणनेति। एतदुपलक्षणमिति भावः। अथ वाचकस्य शब्दस्य वाच्यस्यार्थस्य च ध्वनिव्यवहार्यत्वं प्रसाधयति- तथेत्यादि। नादशब्दवाच्या इति। नादशव्ेन वैयाकरणैर्व्यवहता इत्यर्थः । अन्त्येति। पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहकृता या अन्त्यवर्णबुद्धिः तया निर्ग्राह्यः नितरां व्यक्तरूपेण ग्राह्यो यः स्फोटः तस्याभिव्यञ्जका इत्यर्थः । त इति। ते वर्णा इत्यर्थः । प्रत्ययैरिति। अनुपाख्येयैः इदमित्थमिति व्याख्यातुमशक्यैः । ग्रहणा-

१३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपमवधार्यंते ॥ इति। तेन व्यञ्जकौ शब्दार्थावपीह व्वनिशव्देनोक्तौ। किश्व वर्णेषु तावन्मात्रपरिमाणे- छ्पि सत्सु। यथोक्तम्- अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः । यदि वा नैव गृह्नाति वर्ण वा सकलं स्फुटम् ॥ इति। तेषु तावत्स्वेव श्रूयमाणेषु वत्तुर्योऽन्यो द्रुतविलम्बितादिवृत्तिभेदात्मा प्रसिद्धादुचा- रणव्यापारादभ्यविकः स व्वनिरुक्तः । यदाह स एव- शब्दस्योर्ध्वमभिव्य क्तर्वृत्तिभेदे तु वैकृताः । ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैन भिद्यते ॥ इति। अस्माभिरपि प्रसिद्वेभ्यः शब्दव्यापारेभ्योऽभिधातात्पर्यलक्षणारूपेभ्योऽतिरिक्तो व्यापारो ध्वनिरित्युक्त। एवं चतुष्कमपि व्वनिः। तद्योगाच्च समस्तमपि काव्यं बालप्रिया नुगुरैः व्यक्तरूपस्फोटग्रहणानुकूलेः । ध्वनिप्रकाशिते शब्दे विषये उत्पन्नैः अन्त- रालवर्तिभिः प्रत्ययेः स्फोटविषयकाव्य क्तप्रत्ययैः। स्वरूपं स्फोटस्वरूपम्। अवधा- यते व्यक्तं ज्ञायते। यथोक्तं भाष्ये "व्यक्तरूपग्रहणानुगुणा ह्यनुपाख्येयाकारा बहव उपायभूताः प्रत्यया ध्वनिभिः प्रकाश्यमाने शब्दे उत्पद्यमानाश्शब्दस्वरूपावप्रहे हेतवो भवन्ति"इति। तेनेति। व्यञ्ञकानां व्वनिशब्देन तैर्व्यवहृतत्वादित्यर्थः। अथ व्यापा- रस्य व्यञ्जनस्यापि ध्वनिशब्दव्यवहार्यत्वं प्रसाधयितुमाह-किञ्चेति। तावन्सा- त्परिमाणष्विति। याद्ृशोऽयं श्रोत्रेन्द्रियेण ग्रृह्यते तादृशपरिमाणविशिष्टेष्वित्यर्थः । अपिशब्दः समुचये, 'श्रयमाणेष्व्रि'त्यनेनास्य सम्बन्धः। वर्णेषु स्वरूपतः परिमाणविशेष- वत्तया स्थितेषु तेषु तथाविधेष्वेवाखण्डतया श्रोत्रेन्द्रियविषयतां गतेषुच सत्सु इत्यर्थः । अस्य संवादश्लोकगभितस्य 'वत्तुर्योऽन्य' इत्यादिग्रन्थेन सम्बन्धः । अ्पीयसेति। अल्पीयसा यत्नेनाप्युच्चारितं शब्दम्। मतिः कर्त्री। नैव गृह्लाति। यदि वा, सकलं वर्ण स्फुट गृह्णाति वा; न तु किश्चित्ग्रहणाग्रहणे सम्भवतो वर्णस्य निरवयवत्वादिति भावः। अनेन 'तावत्स्वेव श्रयमाणेष्वि'त्युक्तमुपपादितम्। स इति। तथाविधव्या- पार इत्यर्थः। शब्दसयेति। श्लोकोडयं मजूषायामित्थं व्याख्यातः-शब्दस्य स्फोट- स्य अभिव्य कोरूथ्व वैकृता ध्वनयो जायन्ते इति शेषः। ते तु वृत्तिभेदे दतादिवृत्ति- भेदे। समुपोहन्ते तत्र कारणं भवन्ति। स्फोटस्तु तैर्न भिद्यत इत्यर्थः । वैकृतत्वं चैषामालस्यादिकृतत्वादिति। 'वृत्तिभेदमि'ति पाठे 'समुपोहन्त' इत्यस्य जनयन्ती- त्यर्थः । चतुष्कमिति। व्यज्नयादिचतुष्टयमित्यर्थः । ध्वनिः ध्वनिशन्दव्यवहार्यः । समस्तमपि काव्यं व्यक्ञथवाच्यवाचकव्यापारसमुदायात्मक काव्यसपि। तेनेति। व्व.

प्रथमोद्द्योत: १३५

दर्शिभिर्वाच्यवाचकसम्मिश्रः शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेश्यो व्यक्षकरव- साम्याद्ध्वनिरित्युक्तः । न चैवंविघस्य ध्वनेर्वक्ष्यमाणप्रभेदतद्वेदसक्कल- नया महाविषयस्य यत्प्रकाशनं तदप्रसिद्धालक्कारविशेषमात्रप्रतिपादनेन लोचनम् ध्वनिः। तेन व्यतिरेकाव्यतिरेकव्यपदेशोऽपि न न युक्तः ।वाच्यवाचकसंमिश्र इति। वाच्यवाचकसहितः संमिश्र इति मध्यमपदलोपी समासः । 'गामइवं पुरुषं पशुम्' इतिवत्समुच्चयोऽत्र चकारेण विनापि। तेन वाच्योऽपि ध्वनिः वाचकोऽपि शब्दो ध्वनिः, द्वयोरपि व्यञ्जकत्वं ध्वनतीति कृत्वा। संमिश््यते विभावानुभावसंवलन· येति व्यक्कयोर्ऽपं ध्वनिः, ध्वन्यत इति कृत्वा। शब्दनं शब्द: शब्दव्यापारः, न चासावभिधादिरूपः, अपि त्वात्मभूतः, सोऽपि ध्वननं ध्वनिः। काव्यमिति व्यपदेश्यश्ष योऽर्थः सोऽपि ध्वनिः, उक्तप्रकारध्वनिचतुष्ट्यमयत्वात्। अतएव साधारणहेतुमाह व्यक्षकत्वसाम्याद्रिति। व्यक्ष्यव्यज्ञकभावः सर्वेषु पक्षेषु सामान्यरूपः साधारण इत्यर्थः। यत्पुनरेतदुक्तं 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यादि, तत्परिहरति-न चैवं विधस्येति। वक्ष्यमाणः प्रभेदो यथा-मुख्ये द्वे रूपे। तद्भेदा यथा-अर्थान्तरसंक्रमि- तवाच्यः, अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य इत्यविवक्षितवाच्यस्य, असंलक्ष्यक्रमव्यज्जयः संलक्ष्य- क्रमव्यङ्ञय इति विवक्षितान्यपरवाच्यस्येति। तन्राप्यवान्तरभेदाः । महाविषय- बालप्रिया निश कदवाच्यतत्समुदायात्म कत्वेनैव काव्यस्य ध्वनित्वलाभेन हेतुनेत्यर्थः। व्यतिरेके- त्यादि। 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि'त्यादौ भेदव्यपदेशः काव्यविशेषः, स ध्वनिरित्यादा- वभेदव्यपदेशश्वेत्यर्थः । न न युक्त इति। युक्त एवेत्यर्थः। व्यङ्जयादीनां पञ्चानांयद्ध- निव्यवहार्यत्वमुक्तं, तदनुगुणतया वाच्येत्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-वाच्यवाचकेत्यादि। इति मध्यमेति। तथाच वाच्यश्च वाचकश्च सम्मिश्रश्चेत्यर्थ इति भावः। विना- पीति। तथा च शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेश्यश्चेत्यर्थ इति भावः। उक्तव्याख्या- नस्य फलमाह-तेनेत्यादि। धवनतीति कृत्वेति। व्यञ्जयतीति हेतोरित्यर्थः । ध्वनि- रिति कर्तरि प्रत्यय इति भावः। सम्मिश्रपदेन व्यङ्ञयार्थो विवक्षित इत्याह-सम्मि- श््यत इत्यादि। विभावेति। विभावानुभावाभ्यां संवलनया सम्बन्धेनेत्यर्थः । ध्घ- न्यत इति कृत्वेति। कर्मणि प्रत्यय इति भावः । 'शब्दात्मे'ति पदं व्याचष्टे-शब्द- नमित्यादि। व्वननं ध्वनिरिति। अस्मितर्थे ध्वनिरिति भावे प्रत्यय इति भाव: । अत एवेति। यस्माद्भक्तानां पञ्चानामर्थानां ध्यनित्वमत्र अ्रं्थेऽभिधित्सितं, तस्मादेव साधारणस्य हेतोरभिधानादित्यर्थः । हेतोः साधारण्यलाभाय व्यञ्ञकत्वपर्द व्यज्ञयव्य १. 'शाकपार्थिवादीनां सिद्धे उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम्' इति वार्त्तिकात्। अत्रोत्तरपदं पूर्वपदघटकोत्तरपदपरम् , व्याख्यानात्।

१३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तुस्यमिति तद्धावितचतर्सां युक्त एव संरम्भः । न च तेषु कथश्निदीर्ष्यया कलुषितशमुषीकत्वमाविष्करणीयम्। तदेवं ध्वनेस्तावदभाववादिनः प्रत्युक्ताः। अस्ति ध्वनिः । स चासावविवक्षितवाच्यो विवाक्षितान्यपरवाच्यश्चेति

लोचनम् स्येति-अशेषलक्ष्यव्यापिन इत्यर्थः। विशेषग्रहणेनाव्यापकत्वमाह। मात्रशब्देना- सवित्वाभावम्। तन्र ध्वनिस्वरूपे भावितं प्रणिहितं चेतो येषां तेन वा चमत्काररूपेण भावितमधिवासितमत एव मुकुलितलोचनत्वादिविकारकारणं चेतो येषामिति। अभा- ववादिन इति। अवान्तरप्रकारत्रयभिन्ना अपीत्यर्थः । तेषां प्रत्युक्तौ फलमाह-प्रस्तीति। उदाहरणपृष्टे भाक्तत्वं सुशक्क सुपरिहरं च भवतीत्य भिप्रायेणोदाहरणदानावकाशार्थ भाक्तत्वालक्षणीयत्वे प्रथमं परिहरणयोग्येऽप्य- प्रतिसमाधाय भविष्यदुद्दयोतानुवादानुसारेण वृत्तिकृदेव प्रभेदनिरूपणं करोति-स चेति। पञ्चधापि ध्वनिशब्दार्थे येन यत्र यतो यस्य यस्मै इति बहुत्रीह्यर्थाश्रयेण यथोचितं सामानाधिकरण्यं सुयोज्यम्। वाच्येऽर्थे तु ध्वनौ वाच्यशब्देन स्वात्मा तेनाविवक्षितोSप्रधानीकृतः स्वात्मा येनेत्यविवक्षितवाच्यो व्यञ्ञको्डर्थः। एवं विवक्षिता- बालप्रिया अ्नकभावपरमित्याशयेन व्याचष्टे-्यङ्गयेति। सामान्यरूपो व्यक्ञयव्यजकभावः साधा- रणस्समान इति योजना । 'तदप्रसिद्धालङ्कारविशेषमात्रे'त्यत्रत्यविशेषमात्रग्रहणयोः फलमाह-विशेषग्रहरोनेत्यादि। अलङ्कारस्येति शेषः। मात्रशब्दो लेशार्थक इत्या- शयेनाह-अङ्गित्वाभावमिति। आहेत्यनुषज्यते। प्रकारान्तरेणह-तेन वेति। तेन ध्वनिना कन्नो। ननु क्रमप्राप्तं भाक्तत्वादिपक्षमप्रतिसमाधाय वृत्तिकृता 'स चे'त्यादिना ध्वनि- भेदप्रदर्शनमनुचितमित्यत आह-उदाहरणपृष्ठ इत्यादि। अविवक्षितवाच्या- दिध्वनेरुदाहरणे प्रदर्शिते तत्र लक्षणायास्समुन्मेषाद्धक्तिरेव ध्वनिरिति शङ्का सुसंपादा, परस्परभेदसंपादकस्य रूपभेदादेः स्पष्टत्वात्तत्परिहारश्व सुकर इत्यभिप्रायेणेत्यर्थः । भतिष्यदुद्योतानुवादानुसारेशेति। अत्रानुक्तावविवक्षितवाच्यो य इति द्वितीयो- द्योतादावनुवादोऽनुपपन्नः स्यादतः स्वयमेव कारिकाकारस्थाने स्थित्वेत्यर्थः। ननु प- ज्वानां ध्वनिशब्दार्थानां मध्ये कमर्थमभिप्रेत्याविवक्षितवाच्यो ध्वनिरित्यादिसामानाधि- करण्यनिर्देश इत्यत आह-पश्चधापीत्यादि। पश्चधा वाचकादिस्वरूपे। तत्र वाचकः शब्दो ध्वनिपदार्थ इति पक्षे आविवक्षितः वाच्यो येन शब्देन। यत्र यस्मिन् शब्दे। यतः यस्माच्छब्दात्। यस्मै यदर्थत्वेन। यस्य यत्सम्बन्धित्वेन स तथोक्त इति बहुत्रीहिर्बोध्यः। एवं व्यक्षयव्यञ्ञनकाव्यानामन्यपदार्थत्वेऽपि बोध्यम्। वाच्यो ध्वनिशब्दार्थ इति पक्षे विशेषमाह-वाच्येऽर्थ इति। स्वात्मेति। उच्यत इति

प्रथमोद्द्योत: १३७

द्विविधः सामान्येन । तत्राद्यस्योदाहरणम्- सुवर्णपुष्पां प्रृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सवितुम् ॥ लोचनम् न्यपरवाच्येऽपि। यदि वा कर्मधारयेणार्थपक्षे अविवक्षितश्वासौ वाच्यश्चेति। विव- क्षितान्यपरश्चासौ वाच्यश्चेति। तत्रार्थः कदाचिदनुपपद्यमानत्वादिना निमित्तेनाविव- क्षितो भवति। कदाचिदुपपद्यमान इति कृत्वा विवक्षित एव, व्यज्ञयपर्यन्तां तु प्रतीति स्वसौभाग्यमहिम्रा करोति। अत एवार्थोऽन्र प्राधान्येन व्यञ्जकः, पूर्वत्र शब्दः । ननु च विवक्षा चान्यपरत्वं चेति विरुद्धम्। अन्यपरत्वेनैव विवक्षणात्को विरोधः ? सामान्येनेति। वस्त्वलङ्काररसात्मना हि त्रिभेदोऽपि ध्वनिरुभाभ्यामेवार्भ्या सड्गृहीत इति भावः। ननु तन्नामपृष्ठे एतनामनिवेशनस्य कि फलम् उच्यते-अनेन हि नामद्वयेन ध्वननात्मनि व्यापारे पूर्वप्रसिद्धाभिघातात्पर्य लक्षणात्म कव्यापारत्रितयावगता- थप्रतीते: प्रतिपत्तृगतायाः प्रयोक्त्रभिप्रायरूपायाश् विवक्षायाः सहकारित्वमुक्तमिति ध्व. निस्वरूपमेव नामभ्यामेव प्रोज्जीवितम्। सुवणपुष्पामिति। सुवर्णानि पुष्प्यतीति सुवर्णपुष्पा, एतच्च वाक्यमेवा बालप्रिया शेषः। अविवक्षितपदस्य यथाश्रुतार्थाभिप्रायेणाह-यदि वेत्यादि। वाच्यस्याविवक्षि- तत्वादिकमुपपादयति-तत्रार्थ इत्यादि। आदिपदेनानुपयोगित्वं गृह्यते। उपप- द्यमान इति। अर्थ इत्यनुषज्यते। व्यङ्यपर्यन्तां व्यक्षयप्रतीतिपर्यन्ताम्। प्रतीति स्वगोचरां प्रतीतिम्। शङ्कते-नन्विति। विरुद्धमिति। विवक्षितत्वे अन्यपरत्व- सम्भवादिति भावः । उत्तरमाह-अन्येत्यादि। को विरोध इति। प्रधानतया विव- क्षितत्वस्यैवान्यपरत्वोपमर्दकत्वादिति भावः। पृच्छति-नन्विति। तन्नामपृष्ठे तस्य ध्वनिनान्न:पृष्ठे पश्चात्। एतन्ामेति। अविवक्षितवाच्यादिनामेत्यर्थः । अस्ति ध्वनिः स चेत्यादिश्व निर्देश: किमर्थ इत्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-उच्यत इत्यादि। अयमर्थः- ध्वननव्यापारसम्बन्धो हि पञ्चानां ध्वनिश्दवाच्यत्वे निबन्धनम्। तत्र च व्यापारे १. अयं ग्रन्थः व्यक्तिविवेककृत्पूर्वपक्षसमाधानपर इति भाति। २. अर्थप्रदर्शनमात्रमेतत्; न त्वेष विग्रहः। तथा सति 'कर्मण्यण' इत्यणि'टिट्ढा णञ्' इत्यादिना डीवापत्तेः। सुवर्णमेव पुष्पं यस्या इति तु विभ्रहः। त्रय इति शूरत्व. अख्यातविद्यत्व सेवाभिज्ञत्व गुणत्रयान्यतमयुक्ताः। शूरश्षेत्यादिचकार त्रयमे कैकस्यान्य- नैरपेक्ष्यं द्योतयति। लक्षणया त्रय एव पुरुषाः सुलभसमृद्धिसम्भारभाजनानि भवन्तीति प्रत्याय्यते। अन्यत्सुगमम् । १८ ६्व०

१३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

द्वितोयस्यापि- शिखरिणि क नु नाम कियच्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि येन तवाघरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः । लोचनम् सम्भवत्स्वार्थमिति कृत्वाविवक्षितवाच्यम्। तत एव पदार्थमभिधायान्वयं च तात्प- यशक्त्यावगमय्यैव बाघकवशेन तमुपहृत्य सादृश्यात्सुलभसमृद्धिसम्भारभाजनतां लक्षयति। तल्लक्षणाप्रयोजनं शूरकृतविद्यसेवकाना प्राशस्त्यमशब्दवाच्यत्वेन गोप्य- मानं सन्नायिको कुचकलशयुगलमिव महार्घतासुपयद्ध्वन्यत इति। शब्दोSन प्रधान- तया व्यज्जकः, अर्थस्तु तत्सहकारितयेति चत्वारो व्यापाराः । शिखरिणीति। न हि निर्विध्नोत्तमसिद्धयोऽपि श्रीपर्वतादय इमां सिद्धिं विदध्युः। दिव्यकल्पसहस्रादिश्वात्र परिमितः कालः । न चैवंविधोत्तमफलजनकत्वेन पञ्चामिप्रभृ- बालप्रिया शब्दार्थोभयकर्तृके अभिधादित्रयजन्यप्रतिपत्तृगतार्थप्रतीतेः प्रयोक्तृगतविवक्षायाश्ष सहकारित्वमस्तीत्यतस्तस्यापि प्रतिपिपादयिषयैतन्नामद्वयं विहितं न प्रभेदमात्रप्रति- पिपादयिषया, तत्राविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्लेक्षणामूलत्वात्तन्नाम्ना प्रतिपत्तृगततत्प्र तीतेः विवक्षितान्यपरवाच्यनाम्ना विवक्षायाश्च सहकारित्वं दशितमिति तन्नामभ्या ध्वनिस्वरूपमेव प्रोज्जीवितमिति। बाधकवशेन तमुपहत्येति। तं अन्वय- मित्यर्थः। उपहननं बाधनम्। साद्ृश्यादिति निमित्तोिः। लक्षयतीति। सुवर्ण पुष्पामित्येतल्लक्षणया बोधयतीत्यर्थः । 'तल्वक्षणाप्रयोजनं प्राशस्त्यं ध्वन्यत' इत स म्बन्धः । माहार्घतां चारुत्वम। उपयत् प्राप्नुवत्। अत्रेति। अविवक्षितवाच्यध्व- नावित्यर्थः । चत्वार इति। अभिधाद्याक्षत्वार इत्यर्थः। सुवर्णेत्यादिपद्यव्याख्यास्म- दीयकुवलयानन्दव्याख्याने द्रष्टन्या। शिखरिणीति। अत्र नामेत्यन्तस्य कियच्चिरमित्यस्य किमभिधानमित्यस्य च ध्वनि क्रमेणाह-न हीत्यादिना। इमामिति। तरुण्याधरपाटलिमलाभसुभगम्भा- वुकबिम्बफलदशनात्मिक मित्यर्थः। अत्रेति। ईदृश्याः सिद्धे: प्राप्तावित्यर्थः। एवं विधेति। यथोक्तबिम्बफलदशनात्मकेत्यर्थः । 'त्वदधरारुणमम्बुरुहाक्षि यदि'त्या- द्यनिर्दिश्य तवाधरेत्यादिनिर्देशे बीजमाह-तचेत्यादि। तवेतिपदं मिन्नं पृथक्

१. नायिकेति। मरहद्टनायिकेत्यर्थः । मरहट्टेति महाराष्ट्रस्य संज्ञा। उक्त चात्राभियुक्तैः- नान्ध्रीपयोधर इवातितरां प्रगाढः नो गूर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः । अर्थो गिरामपिहितः पिहितश्र कश्षित्सौभाग्यमेति मरहृट्टवधूकुचाभः ॥ इति।

प्रथमोद्द्योत: १३९

त्यपि तपः श्रुतम। तवेति भिन्नं पदम्। समासेन विगलिततया प्रतीयेत, तव दश- लोचनम्

तीत्यभिप्रायेण। तेन यदाहु :- 'वृत्तानुरोधात्वदघरपाटलमिति न कृतम्' इति, तद- सदेव; दशतीत्यास्वादयति अविच्छिन्नप्रबन्धतया, न त्वौदरिकवत्परं भुङ्क्ते; अपि तु र सज्ञोऽन्रेति तत्प्राप्तिवदेव रसज्ञताप्यस्य तपःप्रभावादेवेति। शुकशावक इति तारुण्या- दुचितकाललाभोऽपि तपस एवेति। अनुरागिणश्च प्रच्छन्नस्वाभिप्रायख्यापनवैदग्ध्य- बालप्रिया कृतम्। कुत इत्यत आह-प्माल इति। 'समासे विगलिततया प्रतीयेत न प्रतीय तामिति क्वचित् प्रन्थे पाठः। समासे युष्मत्पदस्याधरपदेन समासे सति। युष्मदर्थ इतिशेषः। विगलिततया अधःस्थिततया अप्रधानतयेति यावत्। प्रतीयेत समासार्थघटकाधरोपसर्जनत्वेन प्रतीतिविषयो भवेत। न प्रतीयतां तथा प्रतीतिर्मा भवतु। क्वचिद्ग्रन्थे 'न प्रतीयताभि'त्यंशस्य न पाठः। समास इत्यस्य स्थाने समासेनेति पाठश् दृश्यते। समासेन हेतुनेत्यर्थादस्मिन् पाठेप्युक्त एवार्थः । यद्वा समासे न इति पदद्वयं समासे सति। विगलिततया पृथक्तया न प्रतीयेतेत्यर्थः । ननु प्राधान्येन प्रतीतये व्यस्ततयोक्तिरावश्यकीत्यायातम्। सा किमर्थेत्यत्राह-तवेत्यादि । तवे- त्यस्य दशनक्रिययाप्यन्वयाभिप्रायेणेत्यर्थः । भिन्नमित्यनेन सम्बन्धः । अयम्भाव :- यथा 'अरुणया पिङगाक्ष्ये'त्यादौ वैदिकवाक्ये गवाद्यन्वितस्यारुण्यादेस्साध्यतादिसम्ब न्वेन क्रयणादौ। यथा वा 'धनवान् सुखी'त्यादिलौकिकवाक्ये मतुबाद्यर्थान्वितस्य षनादेः प्रयोज्यत्वादिसम्बन्घेन सुखादौ चान्वयः, तथात्राधरान्वितस्य त्वत्सम्बन्धि- स्वस्य प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन बिम्त्रफलकर्मकदशनेऽप्यन्वयः । यतः शुकशाबकोऽयं त्वदधरारुण्यलाभसुभगम्भावुकं बिम्बफलं त्वत्सम्बन्धितया दशति, त्वामेव प्रधानत- योदिश्य दशतीत्यर्थो विवक्षितः । अतस्तवेति व्यस्ततया निर्दिष्टमिति। अविच्छि न्नेत्यादि। आस्वादयतीत्यनेन सम्बरन्धः । निरवशेषेणोपभोगे सति हि प्रबन्धविच्छेदो भवेत्तथा नेत्यर्थ:। औदरिकवदिति। स हि रसास्वादवार्तानभिज्ञो निरवशेषमेव भोज्यद्रव्यं भुड्क्ते। अ्ररत्रेति। रसास्वादनक्रियायामित्यर्थः। तत्प्राप्तित्रत् तथावि- धबिम्बफलप्राप्तिवत्। उचितेति। उचिते काले लाभः बिम्बफलतदास्वादलाभः तपस एव तपोरूपहेतोरेव। इतीत्यस्यापि व्यप्तयमित्यनेनान्वयः। प्रच्छन्नेति। १. अत्राधरपदार्थे त्वत्पदार्थसम्बोध्यमाननायिकासम्बन्धः प्राधान्येन विधेयतया बुबोधयिषितः। तादृशनायिकासम्बन्धितया प्रतीयमानस्याधरस्यास्वादनेनैव शुके धन्यधन्यताया: सिद्धिः। समासे च सति अधरपदार्थविशेषणतया स्थितस्य युष्म- च्छब्दार्थस्य प्राधान्येन विधेयतया बोधनं न स्यात्। समासोपसर्जनीभूते तादृशसाम- थ्याभावात् इति 'तवेति भिन्नं पदमि'त्यादिग्रन्थेन विवेयाविमशदोषोऽत्र नास्तीति निर्गलितोऽर्थः प्रतिपाद्यत इति।

१४० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनसू चाटुविरचनात्मकविभावोद्दीपनं व्यज्थम्। अत्र च त्रय एव व्यापारा :- अभिधा तात्पर्य ध्वननं चेति। मुख्यार्थबाधाद्यभावे मध्यमकक्ष्यायां लक्षगायास्तृतीयस्या अभावात्। यदि वाकस्मिकविशिष्टप्रश्नार्थानुपपत्ते- रमुख्यार्थबाधायां सादश्याल्लक्षणा भवतु मध्ये। तस्यास्तु प्रयोजनं ध्न्यमानमेव, तत्तु यकक्ष्यानिवेशि, केवलं पूर्वत्र लक्षणैव प्रधानं ध्वननव्यापारे सहकारि। इह त्वभिधा- तात्पर्यशक्ती। वाक्यार्थसौन्दर्यादेव व्यक्ञयप्रतिपत्ते: केवलं लेशेन लक्षणाव्यापारोप- योगोऽप्यस्तीत्युक्तम्। असंलक्ष्यक्रमव्यज्ञये तु लक्षणासमुन्मेषमात्रमपि नास्ति। असं- लक्ष्यत्वादेव क्रमस्येति वक्ष्यामः। तेन द्वितीयेऽपि भेदे चत्वार एव व्यापाराः ॥१३॥ अत एवोभयोदाहरणपृष्ठ एव भाक्तमाहुरित्यनुभाष्य दूषयति। अयं भाव :- भक्तिश्च ध्वनिश्चेति किं पर्यायवत्ताद्रूप्यम् ? अथ पृथिवीत्वमिव पृथिव्या अन्यतो व्या वर्तकधमरूपतया लक्षणम् ? उत काक इव देवदत्तगृहस्य सम्भवमात्रादुपलक्षणम्? तत्र बालप्रिया प्रच्छन्नोयः स्वाभिप्रायोऽघरास्वादलिप्सात्मकः, तस्य ख्यापनार्थयद्वैदगध्येन औचित्या- परित्यागेन चाटुविरचनं उक्तरूपं तदात्मकं तद्द्वारकं विभावस्य रत्यालम्बनभूतस्य तरुणीलक्षणस्य उद्दीपनं स्वाभिप्रायानुगुणतया अभिलाषोत्पादनमित्यर्थः । व्यङ्गय- मिति। अस्मिन् श्लोके प्राधान्येन व्यप्नथमित्यर्थः । यदिवा अथवा। आकस्मि- केति। आकस्मिकः असम्भावितः इत्यनुपपत्तौ हेतुः । विशिष्टः शुककर्तृकतप श्ररणदेशादिरूपश्च यः प्रश्नार्थः तस्यानुपपत्तेरित्यर्थः। साद्ृश्याल्लक्षणेति। असौ शुकशाबक इत्यनेन कामुकः कश्विद्युवा अधरपाटलं बिम्बफल दशतीत्यनेनाधरास्वाद- नादिकश् सादृश्याल्लक्ष्यत इति भावः। ध्वन्यमानमेव तदिति। तत् प्रच्छन्नेत्या- दिपूर्वोक्तम्। उक्तयोर्विशेषमाह-केवलमित्यादि। पूर्वत्र सुवर्णेत्याधुदाहरणे। प्रधानमित्यनेनेतरयोर्लेंशतस्सह कारित्वमस्तीति द्शितम्। इहेति। शिखरिणीत्यादा- वित्यर्थः । शक्तीति। प्रधाने इति विपरिणामेनानुषज्गः । अत्र हेतुमाद-वाक्यार्थेति। एतावता लक्षणाया नाकिश्चित्करत्वमित्याह-लेशेनेत्यादि। इत्युक्तमिति। 'यदिवे' त्यादि्रन्थेनोक्तमित्यर्थः। नन्वेवंरीत्या विवक्षितान्यपरवाच्ये सर्वत्रापि किं लक्षणास्ति? नेत्याह-असंलक्ष्येति। मसंलक्ष्यत्वादेवेति। क्रमस्यासंलक्षणे मुख्यार्थबाधादि- स्फुरणस्य लक्षणाहेतोरसम्भवादिति भावः। यदिवेति प्रस्तुतं पक्षमुपसंहरति- तेनेति ॥१३ ॥ अत एवेति। यस्मात् द्वितीयेऽपि प्रभेदे शिखरिणीत्यादौ क्वचिच्चत्वारो व्यापारा: तस्मादेवेत्यर्थः । तत्र भक्तिरूपाया लक्षणाया अभावे भक्तर्वनित्वशक्कापरिह्वारयोस्तदान- न्तर्यं तस्तदश्छिष्टं स्यादिति भावः। 'भक्त्या बिभर्ती'यादेः 'सा तु स्यादुपलक्षण'मित्यन्त- प्रन्थस्य भावं प्रदर्शयन्नवताश्यति-अयं भाव इत्यादि। इतीति। इत्यनयोरित्यर्थः ।

प्रथमोद्द्योत: १४१

यदप्युक्तं भक्तिर्ध्वनिरिति, तत्प्रतिसमाधीयते -- भकत्या विभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनि: अयमुक्तपकारो ध्वनिर्भवत्या नैकत्वं विभर्ति भिन्नरूपत्वात्। वाच्य- व्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाम्यां तात्पर्येण प्रकाशनं यत्र व्यक्षथप्राघा- न्ये स ध्वनिः । उपचारमात्रं तु भक्तिः ।

लोचनम् प्रथमं पक्षं निराकरोति- भकत्या विभर्तीति। उक्तप्रकार इति पश्चस्वर्थेषु योज्यम्-शब्देऽथें व्यापारे व्यङ्गथे समुदाये च। रूपभेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह-वाच्येति। तात्पर्येण विश्रान्तिधामतया प्रयोजनत्वेनेति यावत्। प्रकाशनं द्योतनमित्यर्थः। उपचारमा- त्रमिति। उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणा। उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रश- व्देनेदमाह-यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीय।दन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तु- स्थित्या सम्भवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनानाद्रिय माणत्वादसत्कल्पः। 'यमर्थमधिकृत्य' इति बालप्रिया पर्यायवदिति। इन्द्रः शक्र इत्यादिपर्याय शब्दवाच्य योरिवेत्यर्थः। तादृव्यमैक्य्। पृथिवीत्वमिवेत्यादि। यथा पृथवीत्वं पृथिव्या जलादिव्यावर्तकधर्मरूपत्वेन लक्षणं, तथा भक्तिः कि अनेर्लक्षणमित्यर्थः। उतेत्यादि। काकतद्देवदत्तगहमित्यत्र यथा का कस्सम्भवमात्रात् कदाचित् सत्व मात्रेण देवदत्तगृहस्योपलक्षणं, तथा भक्तिः किं ध्वनेरुपलक्षणमित्यर्थः। 'अयं ध्वनिः भक्त्येकत्वमैकपन्न विभर्ती'ति कारिकायामन्वयः। शब्द इत्यादिसप्तम्यन्तपच्चकस्य 'अर्थेष्वि'त्यनेन सम्बन्धः । 'तात्पर्येणे'त्येतद्वयाचष्टे- विश्रान्तीति। गुणवृतौ लक्षणायाश्च कथमुपचारशब्दप्रवृत्तिरित्यत आह-उपचर- णमिति। यस्मिन्नर्थे यस्य शब्दस्य व्यवहारः प्रसिद्धः, तमतिलङ्ध्य तत्सम्बद्धेऽन्यः स्मिन्नर्थे तस्य शब्दस्य व्यवहारोऽतिशयितो व्यवहारः। 'उपचारमात्रमि'ति मात्रशब्द- प्रयोजनमाह-मात्रशब्देनेत्यादि। यत्रेति। परिम्लानमित्यादुदाहरणेष्वित्यर्थः। प्रयो. जनेत्यादि। तत्र हि वदतीत्यस्य सादृश्यान्निमित्ताद्गमयतीत्यर्थे लक्षणा, तस्याः प्रयो- जनं सन्तापस्य स्फुटतया प्रतिपत्तिरिति ध्वननव्यापारो मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुप- पत्तिरूपया वस्तुस्थित्या सम्भवन्नपीत्यर्थः। अनुपयुज्यमानत्वेनेत्यादि । तत्प्र- योजनस्य चारुत्वविशेषाभावादिति भावः। ननु प्रयोजनविषयत्वादेव तस्याद्रियमा- णत्वमवश्यम्भावीति कथमसत्कल्पत्वमिति शङ्कायां तद्व्यापारविषयस्य न मुख्यं प्रयोजनत्वं तल्लक्षणासमन्वयात्, किन्त्वमुख्यमेवेति प्रदर्शयितुं न्यायसूत्रकारोक्तं मुख्य प्रयोजनलक्षणमाह-पमिति। 'यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनं' इति सूत्रम्।

१४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मा चैतत्स्याद्वक्तिर्लक्षणं ध्वनेरित्याह- अतिव्यापेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया॥१४ ॥ नैव भक्त्या ध्वनिर्लक्ष्यते। कथम् ? अतिव्याप्तेरव्याप्तेश्व । तत्राति व्याप्तिर्ध्वनिव्यतिरिक्तेSपि विषये भक्ते: सम्भवात्। यत्र हि व्यङ्गय- कृतं महत्सौष्ठवं नास्ति तत्राप्युपचरितशब्दवृत्त्या प्रसिद्धनुरोषप्रवर्तितव्य

लोचनम् हि प्रयोजनलक्षणम्। तत्रापि लक्षणास्तीति कथं ध्वननं लक्षणा चेत्येकं तत्वं स्यात् । द्वितीयं पक्षं दूषयति-अतिव्याप्तेरिति। असाविति ध्वनिः। तयेति भक्त्या। ननु ध्वननमवश्यम्भावीति क्थं तद्व्यतिरिक्तोऽस्ति विषय इत्याह-महत्सौष्ठवमिति। अत एव प्रयोजनस्यानादरणीयत्वाद्व्यज्ञकत्वेन न कृत्यं किश्चिदिति भावः। महद्ग्- हणेन गुणमात्रं तद्गवति। यथोक्तम्-'समाधिरन्यधर्मस्य क्वाप्यारोपो विवक्षित' इति दर्शयति। ननु प्रयोजनाभावे कथ तथा व्यवहार इत्याह-प्रसिद्ध्यनुरोधेति। परम्परया तथव प्रयोगात्। बालप्रिया तत्रापीति। तादशोदाहरणेष्वपीत्यर्थः । लक्षणास्तीति। अरयं भावः-यदि भक्ति- ध्वनिश्चैकं तत्वं स्यात्तदा हुदाहते विषये व्वनिसद्धावो लक्षणाया अभावो वा स्यात्। न चैतदुभयमपि। तेन लक्षणात्मि काया भक्तेर्ध्वनिविविक्तस्वरूपत्वनिश्चयान्नैकत्व- शङ्कावकाश इतीममर्थन्दर्शयितुं मात्रग्रहणमिति । द्वितीयं पक्षमिति। 'भक्ति धर्वनेर्लक्षणमि'ति पक्षमित्यर्थः । वृत्तौ 'मा चैतदि'त्यादेः भक्तिर्ध्वनिश्चैकं तत्वमि- त्येतन्मास्तु। भक्तिर्ध्वनेलैक्षणमस्त्विति शङ्कायामाहेत्यर्थः । 'यत्र ही'त्यादिग्रन्थ- मवतारयति-नन्वित्यादि। ध्वननमवश्यम्भावीति। लक्षणायामिति शेषः । तात्पर्यमाह-अत एवेत्यादि। अत एव महतः सौष्ठवस्याभावादेव। व्यस्क- त्वेन व्यज्नव्यापारेण। न कत्यं किञ्चिदिति। व्यजनस्य सद्भावमात्रन्न ध्वनिव्यवहारे प्रयोजकं, किन्तु चारुत्वातिशयशालित्वमेव। तच्चात्र नास्तीति न ध्वनिव्यवहारविषयत्वमिति भावः । गुणमात्रमिति। बन्धस्य कक्चन गुण एवे. त्यर्थः । तदिति। व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । 'भवती'ति 'दशयती'त्यन्वयः। महत्पदेन व्यङ्गयकृतकिन्चित्सौष्ठवस्य प्रदर्शनादिति भावः । समाधिरिति। समाधिस्तन्नामा गुणः । अन्यस्याप्रस्तुतस्य यो धर्मस्तस्य। कवापि प्रस्तुते वस्तुनि। 'कुमुदानि निमीलन्ती'त्यादीन्यस्योदाहरणानि। 'प्रसिद्धयनुरोधे'त्यन्न प्रकृष्ा सिद्धिः प्रसिद्धिः, सिद्धिर्नाम व्यवहारस्य प्रयोगमार्गाधिरोहः, तस्य प्रकर्षश्वाविच्छिन्नपारम्पर्यागतत्वमि- स्याशयेन प्रसिद्धिपदार्थमाह-परस्परयेति।

प्रथमोद्द्योत: १४३

वहाराः कवयो दश्यन्ते। यथा- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं इलथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्या: सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ तथा -- चुम्बिज्जइ असहुत्तं अवरुन्घिज्जइ सहस्सहुत्तम्मि । विरमिअ पुणो रमिज्जइ पिओ जणो णत्थि पुनरुत्तम् !! (शतकृत्वोऽवरुध्यते सहस्त्रकृत्वः चुम््यते । विरम्य पुना रम्यते प्रियो जनो नास्ति पुनरुक्तम् ॥ इति च्छाया) तथा- कुविआओ पसन्नाओ ओरण्णमुहीओ विहसमाणाओ। जह गहिओ तह हिअअं हरन्ति उच्छिन्तमहिलाओ।। लोचनम् वयं तु ब्रूम :- प्रसिद्धिर्या प्रयोजनस्यानिगूढतेत्यर्थः । उत्तानेनापि रूपेण तत्प्रयो- जनं चकासन्निगूढतां निधानवदपेक्षत इति भावः। वदतीत्युपचारे हि स्फुटीकरणप्रति- पत्तिः प्रयोजनम्। यद्यगूढं स्वशब्देनोच्येत, किमचारुतवं स्यात्? गूढतया वर्णने वा किं बालप्रिया परमतरीत्या प्रसिद्धिशब्दं व्याख्यातुमुपक्मते-वयन्त्विति। प्रसिद्धिः प्रयो- जनस्य प्रकर्षेण प्रकटतया सिद्धि: प्रतीतिः ; ध्वननातिरिक्तव्यापारविषयत्वयोग्यतया स्फुटतराव भासमानत्वमिति यावत। तदनुरोधेन तद्विपरीतध्वननव्यापारविषयत्वानह- तया तदनुरोधेनैव। प्रवर्तितो व्यवहारो यैरित्यर्थमभिप्रेत्य व्याचष्टे-प्रसिद्धिर्येति। प्रयोजनस्य अनिगूढता प्रकटता या, सात्र प्रसिद्धिशब्दार्थः ; न तु पूर्वोक्त इति भावः। ननु ध्वनिस्थलेऽपि प्रयोजनस्य स्फुटावभासमानत्वादनिगूढत्वं समानमिति शङ्कायां विशेषमाह-उत्तानेनेत्यादि। तत् प्रयोजनं ध्वनिस्थलीयं प्रयोजनम्। उत्तानेन स्फुटावभासमानेन। 'रूपेण चकासदपी'ति योजना। प्रकाशमानमपीत्यर्थः। निगूढतां नितरां स्फुटव्यवहारदशानाविर्भाविचारुत्वसम्पादिनीं गोष्यमानतामित्यर्थः। निधानवत् निधिवत् अपेक्षते। 'वदती'त्यादौ च नैवमित्याह-वद्तीत्यादि। स्फु- टीत्यादि। 'तद्रूपं प्रयोजनमगूढं सत् स्वशब्देनोच्येत यदी'त्यन्वयः। स्फुटं तत्स- न्तापं गमयतीत्यादि निर्दिश्येत यदीत्यर्थः। गूढतया वर्ण नेवेति। 'कृशाङ्गयास्सन्तापं

१४४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तथा- अज्जाऍँ पहारो णवलदाए दिण्णो पिएण थणवट्टे। मिउओ वि दूसहो व्विअ जाओ हिअए सवतीणम् ॥ (भार्यायाः प्रहारो नवलतया दत्तः प्रियेण स्तनपृष्ठे । मृदुकोऽपि दुःसह इव जातो हृदये सपत्नीनाम् । इति.च्छाया ) लोचनम् चारुत्वमधिकं जातम् ? अनेनैवाशयेन वक्ष्यति-यत उक्त्यन्तरेणाशक्यं यदिति। अवरुन्धिज्इ आलिङ्यते। पुनरुक्तमित्यनुपादेयता लक्ष्यते, उक्तार्थस्यासम्भवात्। कुपिताः ग्रसन्ना अवरुदितवदना विहसन्त्यः । यथा गृहीतास्तथा हृदयं हरन्ति स्वैरिण्यो महिलाः ॥ अत्र ग्रहणेनोपादियता लक्ष्यते। हरणेन तत्परतन्त्रतापत्तिः । तथा-अज्जेति। कनिष्ठमार्यायाः स्तनपृष्ठे नवलतय। कान्तेनोचितक्रीडायोगेन मृदुकोऽपि प्रहारो दत्तः सपत्नीनां सौभाग्यसूचकं तत्क्रीडासंविभागमप्राप्तानां हृदये वदती'त्यादिवर्णन इत्यर्थः । किमिति उभयत्न निषेधे। गूढतया वर्णनमात्रं न बालप्रिया

ध्वनिव्यवहारे प्रयोजकं, किन्तु स्वशब्दवाच्यावस्थानुद्भिन्नचारुत्वान्तरकारि गूढतया वर्णनमेव, यथा 'सुवर्णपुष्पामि'त्यादौ। 'वदती'त्यादौ तु गूढत्वेनागूढत्वेन वा वर्णनेऽपि च।रुत्वविशेषस्य कस्यचिद नुपलम्भात्तद्वैपरीत्यमिति भावः। उक्तमर्थ वक्ष्यमाणकारिकया संवादयति-अनेनैवेति। परिस्लानमिति। रत्नावल्यां नायकस्योक्तिः । उभयतः द्वयोर्भागयोः । तनोः कृशस्य। व्यस्तो वैविध्येन क्षिप्तो न्यासस्सन्निवेशो यस्य। शथ- योर्भुजलतयोः क्षेपा शख्यप्रान्तेषु निपातनानि वलनानि विवर्तनानि च। पीनेत्यादिहेतुः म्लानिमादिकार्यदर्शनेनानुमायोक्तः। अत्र शयनस्याचेतनस्य मुख्यार्थेवचनकर्तृत्व।- न्वयानुपपत्या मुख्यार्थबाधेन ज्ञापनं सादृश्याल्लक्ष्यते, स्फुटीकरणप्रतिपत्तिश् प्रयोज- न मुक्तम्। चुस्व्यत इति। नायिकयेति शेषः । प्रियो जनः शतकृत्वशचुम्ब्यत इत्या- दन्वयः। नास्ति पुनरुकतमिति। चुम्बनादेः पुनरुक्तत्वन्नास्तीत्यथः। अत्र चु- म्बनादौ पुनर्वचनरूपमुख्यार्थस्य वाघाल्लक्षणेत्याह-पुनरुक्तमित्यादि। उक्ताथ- स्येति। वचनरूपार्थस्येत्यर्थः। अत्र प्रयोजनमधिकफलशालित्वरूपं, तच् पूर्ववननाद- रास्पदमिति बोध्यम्। कुपिता इति। 'गृहीता' इत्यत्र पुरुषेणेति शेषः । अन्र 'गृहीता हरन्ती'त्यनयो वैवश्यञ्न क्रमेण लक्षणयोः प्रयोजनम्। तदपि पूर्ववत्न श्लाध्यम्। उचितेति।

पथमोद्द्योत: १४५

तथा- परार्थे यः पीडाभनुभवति भङ्केडपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खल विकारोऽप्यभिमतः । न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ इत्यत्रेक्षुपक्षेऽनुभवतिशब्दः । न चैवंविघः कदाचिदपि ध्वनेर्विषयः ।

लोचनम् दुःसहो जातः, मृदुकत्वादेव। अन्यस्य दत्तो मृदुः प्रहारोऽन्यस्य च सम्पधते। दुस्सहश्च मृदुरपीति चित्रम्। दानेनात्र फलवत्वं लक्ष्यते। तथा-परार्थेति। यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षयानुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्यप्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवनेनासम्भवता पीडावत्त्वं लक्ष्यते; तच्च पीडयमानत्वे पर्यवस्यति। नन्वस्त्यत्र प्रयोजनं तत्किमिति न ध्वन्यत इत्या शङ्कयाह-न चैवंविध इति ॥१४॥ बालप्रिया उचितो यः क्रीडायोग: कीडाप्रसन्ः, यद्वा-उचितायां क्रीडायां यो योगः सम्भवेत्तेन हेतुना। दत्त इति सम्बन्धः। 'सपत्नीनां दुस्सहो जात' इत्यत्र गर्म्य हेतुं विशेषण- द्वारा दर्शयति-सौभाग्येत्याद्यप्राप्तानामित्यन्तेन। सौभाग्यसूचकत्वे हेतुनदर्शय- ति-मृदुकत्वादेवेति। मृदुकोऽपीत्यपिशब्दसूचितं विरोधं विशदयति-अन्यस्ये- त्यादि। एकस्य दत्तोऽन्यस्य सम्पद्यत इत्येकः, मृदोस्सुसहतया मृदुरपि दुस्सह इत्य- न्यश्च विरोध इत्यर्थः । अत्र मुख्यार्थस्य दानस्य बाधात्प्रहारो दत्त इत्यत्र दानेन दान- साध्यं फलवत्वं लक्ष्यत इत्याह-दानेनेत्यादि। फलवत्वमिति। कनिष्ठभार्यायाश्वरि- तार्थत्वमित्यर्थः । प्रयोजनञ्च प्रहारस्य सुखोपभोग्यत्वम्। तच्च नादरास्पदम्। परार्थ इति। इकुः परार्थ पीड्यते। महापुरुषश्र परार्थ पीडामनुभवति। इक्षुर्भ- ज्यमानोऽपि माधुर्यवान्। पुरुषोऽपि परुषीकरणे सत्यपि अनुकूलस्वभाव एव। विकारो गुडादि: कोपादिश्व। वृद्धिः परिपोषोऽभ्युदयश्ष। अक्षेत्रमूषरभूमिरनुचितस्थानञ्व। अत्रेक्षुपक्षे 'अनुभवतिशब्द' इति वृत्युक्तं लाक्षाणिकत्वमुपपादयति-यद्यपीत्या दिना। अनुभवनेनासम्भवतेति। अनुभवनं हि ज्ञानं मुख्यार्थभूतं तच्चेक्षोरचेत- नत्वादसम्भवदित्यर्थः । तञ्व पीडावत्वश्च। पीड्यमानत्व इति। मर्यमानत्व इत्यर्थः । प्रयोजनञ्च कष्टावस्थत्वन्तदपि नादरास्पदम्। नन्वित्यादि। ध्वन्यत इति। ध्वनि- व्यवहारविषय इत्यथः । वृत्तौ 'एवंविध' इति। ईदृशमनादरपद प्रयोजनमित्यर्थः । 'ध्वनेर्विषयः' ध्वनिव्यवहारस्य विषयः ॥ १४॥ १९ ६्व०

१४६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

यत :- उक्त्यन्तरेणाशक्यं यत्तच्चारुतवं प्रकाशयन्। शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद्ध्वन्युक्तर्विषयीभवेत् ॥१५॥ अत्र चोदाहते विषये नोवत्यन्तराशक्यचासुत्वव्यक्तिहेतुः शब्दः । किश्च- रूढा ये विषयेऽन्यत्र शब्दा: स्वविषयादपि। लावण्याद्या: प्रयुक्तास्त न भवन्ति पदं ध्वनेः ॥६॥ तेषु चोपचरितशब्दवृत्तिरस्तीति। तथाविधे च विषये क्वचित्सम्भव-

लोचनम् यत उक्त्यन्तरेरोति। उक्त्यन्तरेण ध्वन्यतिरिक्तेन स्फुटेन शब्दार्थव्यापार- विशेषेणेत्यथः । शब्द इति पश्चस्व्र्थेषु योज्यम्। ध्वन्युक्तेर्विषयीभवेदिति-त्व- निशब्देनोच्यत इत्यर्थः । उदाहृत इति। वदतीत्यादौ ॥ १५ ॥ एवं यत्र प्रयोजनं सदपि नादरास्पदं तत्र को ध्वननव्यापार इत्युक्त्वा यत्र मूलत एव प्रयोजनं नास्ति, भवति चोपचारस्तन्नापि को ध्वननव्यापार इंत्याह-किञचेति। लावण्याद्या ये शब्दा: स्वविषयाल्लवणरसयुक्तत्वादेः स्वार्थादन्यत्र द्ृद्यत्वादौ रूढा:

बालप्रिया 'उक्त्यन्तरेणेश्यत्र उक्तिशब्दो व्यापारवाची, अन्तरशब्दश्च ध्वन्यपेक्षयान्यवा- चीत्याह-ध्वन्यतिरिक्तेनेत्यादि। स्फुटेन व्यवहारभूमिषु प्रसिद्धेन। 'शब्दी व्यअ्जकतामित्यत्रत्यशब्दपदार्थमाह-पञ्चस्तिति। शब्यते अभिधीयत इति वाच्यः, शब्यतेऽनेनेति वाचकः, शब्दते व्यज्यत इति व्यज्ञयः, शब्दनमिति व्यापारः । उक्तचतुष्टयचयत्वात्समुदायश्चात्र शब्दपदार्थ इत्यर्थः । उदाहृते विषय इत्यस्य विव- रणम्-वदतीत्यादाविति॥१५ ॥ मूलत एवेत्यादि। ध्वनौ तावत् प्रयोजनं तस्यादरास्पदत्वञ्चेति द्वयमपेक्षितं, तयोर्मूलभूतं प्रयोजनमेव नास्तीत्यर्थः। स्वविषयशब्देन स्वमुख्यार्थो विवक्षित इत्या- ह-लवणेत्यादि। रूढत्वोक्तिः प्रयोजनाभावप्रकटनार्थेत्याह-रूढत्वादेवेति। व्यवधानमन्तरेण स्वार्थसमर्पकत्वं हि रूढत्वं, तदिह मुख्यार्थबाघतद्योगप्रयोजनत्रय- सान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्वं रूढशव्देन दर्शितमिति प्रयोजनराहित्यमत्र व्यव

१. मूलमेव मूलतः-'आद्यादित्वात्प्रथमान्तात्तसिः'। आश्रयभूतमित्यर्थः । तथा च यत्र आदरास्पदत्वादेराश्रयभूतं प्रयोजनमेव नास्ति, तत्र निरूढलक्षणास्थले ध्वनिव्यवहारस्य का शङ्कापीति भाव: ।

प्रथमोद्द्योत: १४७

न्नपि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरेण प्रवर्तते। न तथाविधशब्दमुखेन।

रूढत्वादेव त्रितय सन्निध्यपेक्षणव्यवधानशून्याः। यदाह- लोचनम्

निरूढा लक्षणा: काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत्। इति। ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वनेः पर्द भवन्ति; न तन्न ध्वनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिर्गौणो; लाक्षणिकी चेत्यर्थः। आदिग्रहणेना- नुलोम्यं प्रातिकूल्यं सब्रह्मचारीत्येवमादयः शब्दा लाक्षणिका गृह्यन्ते। लोम्नामनुगतम- नुलोमं मर्दनम् । कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्रोतः प्रतिकूलम्। तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी इति मुख्यो विषयः। अन्यः पुनरुपचरित एव। न चात्र प्रयोजनं किञ्चिदुद्दिश्य लक्ष णा प्रवृत्तेति न तद्विषयो ध्वननव्यवहारः । ननु 'देवडिति लुणाहि पलुत्रम्मिगमिज्वालवणुज्वलं गुमरिफोल्लपरण्य' (?) इत्यादौ लावण्यादिशब्दसन्निधानेऽस्ति प्रतीयमानाभिव्यक्तिः ; सत्यम्, सातुन लावण्यश- वात्। अपि तु समप्रवाक्यार्थप्रतीत्यनन्तरं ध्वननव्यापारादेव। अत्र हि प्रियतमा- मुखस्यैव समस्ताशाप्रकाशकत्वं ध्वन्यत इत्यलं बहुना। तदाह-प्रकारान्तरेणेति। व्यज्जकत्वेनैव। न तूपचरितलावण्यादिशब्दप्रयोगादित्यर्थः ॥ १६॥ एवं यत्र यत्र भकिस्तत्र तत्र ध्वनिरिति तावन्नास्ति। तेन यदि ध्वनेर्भकतिर्लक्षणं

तिष्ठत एवेत्यर्थः । निरूढा इति। काश्विल्लक्षणाः। सामर्थ्यात् नियमेन प्रयोगसा बालप्रिया

मर्थ्यात् अभिधानवद्धवन्ति। 'प्रयुक्ता' इत्यादिकारिकांशमनुषज्ञेण व्याचष्टे-ते त- स्मिन्नित्यादि। 'तेषु चोपचरितशब्दवृत्ति'रिति प्रन्थं व्याचष्टे-उपचरितेत्यादि। 'लावण्याद्या' इत्यत्रादिपदार्थमाह-आदीत्यादि। अन्य इति। अनुरोधी विरोधी तुल्य इति लोकप्रसिद्धोऽर्थ इत्यर्थः । 'तथावरिध' इत्यादि 'मुखेने'त्यन्तं वृत्तिप्रन्थं शङ्कासमाधानाभ्यां विवृणोति-नन्त्रि- त्यादि। पुस्तके दृश्यमानाया 'देवडि'त्यादिगाथाया अ्रन्थेषु तन्र तत्राक्षरभेदा दृश्यन्ते। अत्चास्याः स्वरूपं छायां च निश्चेतुं न शक्नोमि। सहृदया निश्चिन्वन्तु। 'प्रियत- मामुखस्यैवेशति 'प्रियतमस्यैवे' ति च पाठः । व्यक्तकत्वेनैवेति। अर्थगतव्यज्जन- व्यापारेणैवेत्यर्थः । न तथाविधे'त्यादिकं व्याचष्टे-न तूपचरितेति ॥१६॥

१. मुख्यार्थबाधमुख्यारथेयोगप्रयोजनप्रतिपततिव्यवधानशून्या इत्यर्थः । वस्तु- तस्तु-निरूढलक्षणास्थालेऽपि मुख्यारथबाधमुख्यार्थयोगवपेक्ष्येते एव, प्रयोजनमात्रं नापेक्ष्यते। अन्यथा लक्षण स्थतिरेव कर्थं स्यात्। अभिधातो भेदश कोऽवतिष्ठेत। अत एव निरूढोदाहरणे 'कर्मणि कुशल' इत्यादौ 'कुशभ्रहणाद्ययोगात्' इत्यादिकाव्य प्रकाशअ्रन्थोऽपि सज्च्छते इति।

१४८ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अपि च- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥१७॥

लोचनम् तदा भक्तिसन्निधौ सर्वत्र ध्वनिव्यवहारः स्यादित्यतिव्याप्तिः । अभ्युपगम्यापि ब्रूम :- भवतु यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिः। तथापि यदविषयो लक्षणाव्यापारी न तद्विषयो व्वननव्यारारः। ने च भिन्नविषययोधर्सधर्मिभावः, धर्म एव च लक्षणमित्युच्यते। तत्र लक्षणा तावदमुख्यार्थविषयो व्यापारः। ध्वननं च प्रयोजनविषयम् । न च तद्वि- षयोऽपि द्वितीयो लक्षणाव्यापारो युक्तः, लक्षणासामग््यभावादित्यभि प्रायेणाह-अपि चेत्यादि। मुख्यां वृत्तिमभिधाव्यापारं परित्यज्य परिसमाप्य गुणवृत्त्या लक्षणारूप- यार्थस्यामुख्यस्य दर्शनं प्रत्यायना, सा यत्फलं कर्मभूतं प्रयोजनरूपमुद्दिश्य क्रियते, तत्र कव्याप्त्यभावेनेत्यर्थः । इत्यतिव्याप्तिरिति। एवंरूपातिप्रसत्ञ इत्यथः। उक्केति बालप्रिया

शेष:। वदतीत्यादौ लावण्यादिशब्दे च भक्तेस्सत्वेऽपि ध्वन्यभावस्य दर्शितत्वादि- स्यर्थः। किमभ्युपगम्यते, किमुच्यत इत्यत्र क्रमेणोभयमाह-भवत्वित्यादि। भिन्न विषयकत्वमुपपादयति-तत्रेत्यादि। अपुख्येति। अमुख्यार्थो गज्गादिशव्दस्य ती रादिः। प्रयोजनेति। गज्गादिगतशैत्यपावनत्वादीत्यर्थः । तद्विषयोऽपीति। प्रयो जनविषयकोऽपीत्यर्थः । लक्षणासामग्रीति। बाघादीत्यर्थः । नन्वभिधामन्तरेण लक्षणावृत्तेरसम्भवात्तत्परित्यागः कथमित्यतः परित्यज्येति पद प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे- परिसमाप्येति। न तदवधीरणभिह तत्परित्याग;, किन्तु तद्गोचरार्थाज्ञीकारपूर्वक तदतिलड्घनरूपमेव तद्दवारकमर्थान्तरबोधनार्थ धावनमित्यर्थः। फलमित्यत्र द्वितीया र्थमाह-कर्मेति। फलपदार्थमाह-प्रयोजनरूपमिति। क्रियत इति शेषपूरणम्। १. न च भिन्नविषय इति। यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र ध्वनिरिति व्याप्तौ रूढय- नादरास्पदप्रयोजनस्थले भक्तेर्ध्वन्यभाववद्वृत्तित्वेन व्यभिचारः प्राक्प्रतिपादितः । इदानीं तादृशीं व्याप्तिमभ्युपगम्यापि तयोरलेक्ष्यलक्षणभाव एव न सम्भवतीति प्रतिपा- दयति। तथा हि-यो हि यद्वृत्तिर्भवति स तल्लक्षणमित्युच्यत इति 'धर्म एव च लक्ष- णमित्युच्यत' इति ग्रन्थेनाभिधाय, भक्तिध्वन्योविभिन्नविषयकत्वाद्धर्मधर्मिभावो न सम्भवतीति 'न च भिन्नविषययोर्धर्मधर्मिभावः' इत्यनेनोपपादयति। तथा च 'गज्ञाया घोष' इत्यादौ विषयतासम्बन्धेन भक्ततेः तीरं, ध्वनेश् शैत्यपावनत्वादिकमधिकरणभि- त्येकविषयघटितस्वविषयविषयकत्वरूपपरस्परासम्बन्धेन भक्तेः ध्वन्यवृत्तित्वान्न

प्रथमोद्द्योत: १४९

तत्र हि चारुत्वाविशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि लोचनम् प्रयोजने तावद्द्वितीयो व्यापारः। न चासौ लक्षणैव ; यतः रखलन्ती बाधकव्यापा- रेण विधुरीक्रिय माणा गतिरवबोधनशक्तिर्यस्य शब्दस्य तदीयो व्यापारो लक्षणा। न च प्रयोजनमवगमयतः शब्दस्य बाधकयोगः। तथाभावे तत्रापि निभित्तान्तरस्य प्रयोज- नान्तरस्य चान्वेषणेनानवस्थानात्। तेनायं लक्षणलक्षणाया न विषय इति भावः। दर्शनमिति ण्यन्तो निर्देशः । कर्तव्य इति। अवगमयितव्य इत्यर्थः । अमुरूय- बालप्रिया 'तन्ने'त्यस्य व्याख्यानं-प्रयोजन इति। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। द्वितीय इति। अमुख्यार्थविषयव्यापारादन्य इत्यर्थः । व्यापार इति। अवश्यमभ्युपेय इति शेषः। तर्हि तद्विषयोऽपि लक्षणाव्यापारोऽभ्युपेयतामित्यत्राह-न चेति। असा- विति। द्वितीयो व्यापार इत्यर्थः । 'न च लक्षणैवे'्त्यत्र हेतुत्वेन कारिकान्त्यपार्द पात- यति-यत इति। तथा च 'नैव रखलद्गति'रित्यनेन लक्षणाया अभावः प्रतिपाद्यत इति भावः । बाधकेति। बाधकप्रमाणव्यापारेणेत्यर्थः । विघुरीक्रियमाणा कुण्ठी- क्रियमाणा। अवबोधनेति। स्वार्थबोधनेत्यर्थः । तदीय इति। तथाविधशब्दस- म्बन्धीत्यर्थः। भवत्वेव ततः किमत आह-न चेति। अवगमयत इति। अवग- मनकाल इति भावः। शब्दस्येति। तटादर्थवृत्तेरगङ्कादिश्दस्येत्यर्थः। बाधकयोग इति। घोषादिपदान्तरार्थान्वयायोग्यार्थकत्वरूपबाधितार्थकत्वमित्यर्थः। अभ्युपगम्या- प्याह-तथेति। तथा भावे बाधकयोगे सति। तत्रापोति। प्रयोजने बोध्येऽपी- त्यर्थः। निभिन्तेति। सम्बन्धरूपनिमित्तेत्यर्थः। अन्वेषरोनानवस्थानादिति। 'न च बाधकयोग' इत्यनेनास्य सम्बन्धः। लक्षितेन तीरादिना लक्षणया प्रयोजनरूपार्थः प्रत्याध्यत इति केचित्; तन्मतन्निराकरोति-तेनेत्यादि। तेन बावकयोगाभावेन। अ- यमिति। प्रयोजनरूपार्थ इत्यर्थः। न विषय इति। किन्त्वन्य एव तद्विषय इति भावः। यथा-"आ हन्त किमिदं तन्वि नेत्रयोः श्रावणस्तव। शरत्कपोले ग्रीष्मोऽज्े शिशिरो मुखपङ्कजे" ॥ इति। अत्र श्रावणादिपदेन वर्षर्त्वादिकं लक्ष्यते, तेनाश्रुपातादिकथ्। अतो लक्षितल- क्षणाप्रयोजनमत्रोत्कण्ठातिशयः। तन्र श्रवणादिपदेनाश्रुपातादिरेव लक्ष्यत इत्यतो लक्षितलक्षणाया अभावादयन्न तद्विषय इत्यर्थ इति केचित्। 'दर्शनं प्रत्यायने'ति यद्व्याख्यातन्तदुपपादयति-दर्शनमिति। अवगमयितव्य इत्यर्थ इति। 'चारु- १. तेनायमिति। तेन = र्खलद्गतित्वामावेन। अर्य=शैत्यपावनत्वादिरूप- प्रयोजनात्मकः, लक्षणलक्षणाया न विषयः=लक्षणलक्षणाप्रयोज्यविषयतावान्नेत्यर्थः। अपि तु तीरादिरेव। अथोत् 'गज्चायां घोष' इत्यादौ लक्ष्यार्थस्य शक्यार्थासंवलितत्वेन

२५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

शब्दस्यामुख्यता तदा तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यात् । न चैवम्;

लोचनम् तेति। बाधकेन विधुरीकृततेत्यर्थः। तस्येति शब्दस्य। दुष्टतैवेति। प्रयोजनावग- मस्य सुखसम्पत्तये हि स शब्दः प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्याथें। यदि च 'सिंहो वटः' इति शौर्यातिशयेऽप्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्वं शब्दस्य तर्हि तत्प्रतीति नैव कुर्या- दिति किमर्थ तस्य प्रयोगः। उपचारेण करिष्यतीति चेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमन्व्रेर्ष्य तत्राप्युपचार इत्यनवस्था। अथ न तत्र रखलद्गतित्वं, तर्हि प्रयोजनेऽवगमयितव्ये न लक्षणाख्यो व्यापारः तत्सामप्रयभावात्। न च नास्ति व्यापारः । न चासावभिधा, समयस्य तत्राभावात्। यद्वयापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्तं स ध्वननव्यापारः। न

त्वातिशयविशिष्टार्थलक्षणे प्रयोजने' इति पाठमभिप्रेत्यैवं व्याख्यातम्। 'चारुत्वातिशय बालप्रिया

विशिष्टार्थप्रकाशनलक्षण' इति पाठे तु कर्तव्य इत्यस्योत्पादयितव्ये इत्येवार्थः । प्रयोजने बोध्ये स्खलद्गतित्वस्य निषेधान्नामुख्यतापदेन तदेव विवक्षितमित्याह-बाधकेने- त्यादि। ननूक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कथं दुष्त्वापादकः । दुष्टत्वं हि व्याकरणसंस्कार- राहित्यादिरूपमिति शङ्कायां प्रतिपिपादयिषितार्थप्रतीत्यजनकत्वेन वैयर्थ्यम्; तदत्र वविक्षितमित्याह-प्रयोजनेत्यादि। प्रयोजनावगमस्य शौर्यातिशयादेर्बोधस्य। सुखसम्पत्तये सुखेन जननाय। स शब्द: सिंहादिर्ल्लक्षकशब्दः। तस्मिन्नमुख्याथँ इति। वद्ाद्यर्थ इत्यर्थः । किमतस्तत्राह-यदि चेति। शौर्येति। यथा वटौ तथा शौर्यातिशयेऽपीत्यर्थः । तत्प्रतीति शौर्यातिशयप्रतीतिम्। क्रिमर्थमिति। तत्प्रयो- गस्य वैयर्थ्यापात इत्यर्थः। अथ प्रयोजने ध्वननव्यापारं व्यवस्थापयिष्यन् उक्तमेवार्थ शङ्कापरिहाराभ्यां प्रदर्शयन्नाह-उपचारेरोत्यादि। 'करिष्यती'त्यत्र 'तत्प्रतीति तस्य प्रयोग' इति चानुषज्यते। तत्रागोति। शौर्यातिशयेऽपि लक्ष्ये सतीत्यर्थः । प्रयो जनान्तरमन्विष्यमिति। लक्षणायाः प्रयोजननियतत्वेनान्यत्प्रयोजनं किश्विदेषि तव्यमित्यथः । तत्रापीति। तस्मिन् प्रयोजनेऽपि उपचारे पूर्ववदज्गीकार्ये तत्राप्यन्य- देवं तत्राप्यन्यदित्यनवस्था मूलक्षयकारिणी स्यादित्यर्थः । अतः स्खलद्गतित्वाभ्युप- गमो न युक्त इति भावः । ननु मा भूत्स्खलिद्गतित्वं, तथापि लक्षणाया अभावः कुत इत्यत आह-अथेत्यादि। व्यञ्जनां परिशेषयितुमाह-न चेत्यादि। समय- स्येति। सङ्केतस्येत्यर्थः । वक्ष्यमाणं वाचकत्वाश्रयेण गुणवृत्तेरवस्थानमुपपादयिष्यन्न भिधाशेषत्वं लक्षणायास्तावदुपपादयति-तेनेत्यादि। तेन यतः र्खलद्गतेश्शब्दस्य व्यापारो लक्षणा, ततो हेतोः। अभिधापुच्छभूतैव 'लक्षणे'त्यनेना य सम्बन्धः । उपादालक्षणाया अभावात्तीरादौ लक्षणलक्षणैव : सापि तत्रैव, न शैत्यादौ, हेतोरभावात् इति तात्पर्यम्।

प्रथमोद्द्योत: १५१

तस्मात्- वाचकत्वाश्रयेणैव गुणवृत्तिर्व्यवस्थिता। व्यवञ्जकत्वैकमूलस्य ध्वनेः स्यालक्षणं कथम् ॥१८ ॥ तस्मादन्यो ध्वनिरन्या च गुणवृत्तिः। अव्याप्तिरप्यस्य लक्षणस्य ।

चैघमिति। न च प्रयोगे दुष्टता काचित्, प्रयोजनत्याविघ्नेनैव प्रतीतेः। तेनाभिधैव लोचनम्

मुखयेऽर्थे बाधकेन प्रविवित्सुर्निरुध्यमाना सती अचरितार्थत्वादन्यत्र प्रसरति। अत एव अमुख्योऽस्यायमर्थ इति व्यवहारः। तथैव चामुख्यतया सक्केतम्रहणमपि तन्रास्ती- त्यभिधापुच्छभूतैव लक्षण॥१७॥ उपसंहरति-तस्मादिति। यतोऽभिधापुच्छभूतैव लक्षणा, ततो हेतोर्वाचकत्व- मभिधाव्यापारमाश्रिता तद्बाधनेनोत्थानात्तत्पुच्छभूतत्वाच्च गुणवृत्तिः गौणलाक्षणिक- प्रकार इत्यर्थः। सा कर्थ ध्वनेर्व्यजनात्मनो लक्षणं स्यात् ? भिन्नविषयत्वादिति। एत- उपसंहरति-तस्मादिति। यतोऽतिव्याप्तिरुक्ता तत्प्रसञ्गेन च भिन्नविषयत्वं तस्मा- धोरित्यर्थः । एवम् 'अतिव्याप्तेरथाव्याप्तेर्न चासौ लक्ष्यते तया' इति कारिकागता- तिव्याप्तिं व्याख्यायाव्याप्तिं व्याचष्े-अव्यात्तिरव्यस्येति। अस्य गुणवृत्तिरुप

कथमित्यत्र अभिधैवेत्यादि। 'अभिधैवान्यत्र प्रसरती'त्यन्वयः। अभिधा गज्ञादिपद- बालप्रिया

निष्टमभिधायकत्वन्तद्विशिष्टं गङ्गादिपदं वा । अन्यत्र मुख्यार्थप्रवाहादेरन्य हिंमस्ती- रादौ। अन्यत्र प्रसरणे हेतुः-अचरितार्थत्व दिति। पर्यवसितविशिष्टार्थप्रतीति- रूपस्वकार्यानुपधायकत्वादित्यर्थः । अन्नापि हेतुमाह-मुख्येऽर्थ इत्यादि। 'मुख्ये अर्थे प्रविवित्सुः बाधकेन निरुध्यमानेशत सम्बन्धः। बाघकेनेत्यनन्तरं विधुरकृतेति च क्वचित् प्रन्थे पाठः। अ्रत एव उक्तादेव हेतोः। अ्रमुख्योऽस्येति। यथा प्रवा- हादिकमुद्दिश्य गज्गादिशब्दस्यायं मुख्यार्थ इति व्यवहारः, तथा तीरादिकमुद्दिश्यायम- मुख्यार्थ इति च व्यवहारोऽस्तीत्यर्थः । तथा च द्वयोरर्थत्वं तुत्यं मुख्यत्वामुख्यत्व कृत एव भेद इति भावः। सक्केतग्रहणमपि समानमित्याह-तथवेत्यादि। यथा मु- रूयेऽर्ये सङ्वेतग्रहणन्तथैव। सङ्केतेति। न हि शब्दस्य यः कश्विदेव।मुख्योऽर्थः कि- न्त्वयमर्थोऽस्य शब्दस्यामुख्य इति नियत एवेत्यतस्तथाविधोपदेशरूपस्य। अयमर्थो- स्माच्छन्दाद्बोद्व्य इति इच्छारूपस्य वा सक्केतस्य प्रहणमपीत्यर्थः। विस्तृतमिद काव्यप्रकाशसङ्केते ॥ १७ ॥ उपसंहरति-तस्मादितीति। तस्मादित्युपसंहरतीति च पाठः। तस्मादित्य- स्य कारिकया सम्बन्धं दर्शयंस्तत्पद व्याचष्े-यत इत्यादि। वाचकत्वाश्रितत्वं तन्निबन्धनत्वादिरूपं इति दर्शयति-तदित्यादि। गुणवृत्तिरित्यस्य व्यख्यानम्-गौरो-

१५२ सदीकलोचनोपेतध्वन्यालोके न हि ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः । अन्ये च बहवः प्रकारा सक्त्या व्याप्यन्ते ; तस्माद्धक्तिरलक्षणम् ।

लोचनम् स्येत्यर्थः। यत्र यन्न ध्वनिस्तन्न तत्र यदि भक्तिर्भवेन्न स्यादव्याप्तिः। न चैवम्; अविवक्षितवाच्येऽस्ति भक्तिः 'सुवर्णपुष्पां' इत्यादौ। 'शिखरिणि' इत्यादौ तु सा कथम्। ननु लक्षणा तावद्गौणमपि व्याप्नोति। केवलं शब्दस्तमर्थ लक्षयित्वा तेनैव सह सामानाधिकरण्यं भजते-'सिंहो बटुः इति। अर्थो वार्थान्तरं लक्षयित्वा स्ववाच- केन तद्वाचकं समानाधिकरणं करोति। शब्दार्थो वा युगपतं लक्षयित्वा अन्याभ्या- मेव शब्दार्थाभ्यां मिश्रीभवत इत्येवं लाक्षणिकाद्गौणस्य भेदः। यदाह-'गौणे शब्द- बालप्रिया त्यादि। वृत्तौ 'न हि व्याप्यन्त' इत्यन्वयः। तत्तात्पर्य वितृणोति-यत्रेत्यादि। 'शि- खरिणी'त्यादाविति। विवक्षितान्यपरवाच्य इति शेषः। सा कथमिति। भकति- न्र्नास्तीत्यर्थः । तथा चाव्याप्तिरिति भावः । अथ गौणस्थलेऽपि लक्षणायाः प्रसराद्वि- वक्षितान्यपरवाच्योदाहरणत्वेन प्रदर्शिते 'शिखरिणी'त्यादौ स्रा प्रवर्तत एवेति तन्न तदभावाभिधानमसङ्गतमिति पूर्वपक्षमभ्युपेत्य तदनुरोधेनापि विवक्षितान्यपरवाच्येत्या- दिग्रन्थं व्याख्यास्यन् शिष्यव्युत्पादनार्थ तत्पूर्वपक्षमुपक्षिपति-नन्वित्यादि। गौण- मपि 'सिंहो वटु'रित्यादिस्थलमपि। व्याप्नोतीति। लक्षणासामग्रीसत्वादिति भावः। नन्वेवं गौणस्य लाक्षणिकान्ग्ेदः कुत इत्यत आह-'केवलमि'त्यादिना 'भेद' इत्य- न्तेन। शब्द: सिंहादिशब्दः। तमर्थ वट्वायर्थम्। तेनैव वद्वादयर्थवाचकवट्वा दिशब्देनैव। सामानाधिकरण्यं भजते समानाधिकरणो भवति। शब्दयोस्सामा- नाधिकरण्यन्नाम भिन्नभिन्न रूपेणैकार्थप्रतिपादकत्वम्। लाक्षणिकात् गौणस्यायं विशेष इति भावः। एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम्। अर्थो वेति। अर्थः सिंहादिपदार्थः। अर्थान्तरं चट्वाद्यात्मकम्। स्त्रवाचकेन सिंहादिपदेन। तद्वाचकं वट्वादिशब्दम्। शब्दा- र्थी वेति। शब्दार्थौ सिंहादिशब्दस्तदर्थश्र। तं वट्वादर्थम्। अ्न्याभ्यां वट्वा दिशब्दतदर्थाभ्याम्। 'ताभ्याभि'ति पाठेऽप्ययमेवार्थः । मिश्रीभवत इति। मिश्री भवनं नाम शब्दयोरेकधर्मिबोधकत्वमर्थयोस्त्वभेदेनान्वयित्वम्। उक्तार्थोपष्टम्भक माह-गौण इत्यादि। गोएे गौणस्थले। शब्दप्रयोग: लक्ष्यवाचकपदप्रयोगः। यथा

१. अयं ग्रन्थो मतान्तरपरतया नेयः । प्रकाशकृता तु लक्षणायामपि 'आयुर्घृतं' 'स्थूणा इन्द्रः' इत्यादौ लक्ष्यार्थवाचकशब्दः प्रयुक्तः। दर्पणादावप्येवं दृश्यते। अत एव सारोपासाध्यवसानाभेदौ लक्षणायामपि भवत एव।

प्रथ मोद्द्योत: १५३

लोचनम् प्रयोग:, न लक्षणायाम' इति, तत्रापि लक्षणास्त्येवेति सर्वत्र सैव व्यापिका। सा च पञ्चविधा। तद्यथा-अभिधेयेन संयोगात; द्विरेफशब्दस्य हि योऽभिधेयो भ्रैमरशब्दः द्वौ रेफौ यस्येति कृत्वा तेन त्रमरशब्देन यस्य संयोग: सम्बन्धः षटपदलक्षणस्यार्थस्य सोऽर्थो द्विरेफशब्दरेन लक्ष्यते, अभिधेयसम्बन्धं व्याख्यातरूपं निमित्तीकृत्य। सामी प्यात् 'गङ्गायां घोषः'। समवायादिति सम्बन्धादित्यर्थः, 'यष्ठीः प्रवेशय' इति यथा। वैपरीत्यात् यथा-शत्रुमुद्दिश्य कश्विद्वरवीति-'किमिवोपकृतं न तेन मम' इति। क्रियायोगादिति कार्यकारणभावादित्यर्थः। यथा-अन्नापहारिणि व्यवहारः प्राणानयं हरति इति। एवमनया लक्षणया पञ्चविधया विश्वमेव व्याप्तम्। तथाहि-'शिखरिणि' बालप्रिया सिंहो वटुरित्यादौ वट्वादिशव्दप्रयोगः । न लक्षणायामिति। लक्षणास्थले लक्ष्य- वाच कपदप्रयोगो नेत्यर्थः । यथा 'गज्गायां घोष' इत्यादौ न तीरादिवाचकपदप्रयोगः । • फलितमाह-इति तन्रापीति। इतीत्यस्याहेति पूर्वेणापि सम्बन्धः । तत्रापि गौण- स्थलेऽपि। सैव लक्षणैव। "अभिधेयेन संयोगात्सामीप्यात्समवायतः । वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा स्मृता"॥ इति वचनं खण्डश उपादाय व्याचष्टे-अभिधेयेनेत्यादि। अन्र संयोगप- देन वाच्यवाचकभावरूपस्सम्बन्धः, समवायपदेन तदितर आधाराधेयभावरूपस्सारूप्या- दिश्च विवक्षितः । "अभिधेयेन सामोप्यात्सारूप्यादि"ति चात्र पाठोऽस्ति। स एव भाक्तमाहुरित्यत्र पूर्व प्रदर्शितः । तेनेति। द्विरेफशब्दाभिधेयभूतेनेत्यर्थः। 'यस्यार्थ- स्ये'त्यन्वयः । संयोग इत्यस्य व्याख्यानम्-सम्बन्ध इति। वाच्यवाचकभावात्मक- रसम्बन्ध इत्यर्थः । 'निभित्तीकृत्य लक्ष्यत' इति सम्बन्धः । सम्बन्धादिति। आधारा- वेयभावरूपसम्बन्घादित्यर्थः । किमिवोपकृतमिति। अन्रापकारो लक्ष्यत इति भावः। यथा काव्यप्रकाशे "उपकृतं बहुनामे"त्यादि। प्राणानिति। प्राणशब्देनान्नं लक्ष्यत इति भावः । विश्वमेवेति। अमुख्यव्यवहारभूमिपतितं सर्वमेवेत्यर्थः। तथाहीति। तथाचैत्यर्थः। नन्वित्यादिना लक्षणास्तीत्यन्तेनोक्तं पूर्वपक्षमभ्युपगमेन १. वृत्तौ एकार्थीभावात्मकं शक्त्यन्तरं वैयाकरणा अभ्युपगच्छन्ति। तन्मतमा श्रित्येदम्। न्यायनये तु द्विरेफशब्दस्य रेफद्वयमात्रमभिधेयम्। लक्षणा तु द्विरेफश- ब्दस्य स्ववाच्यरेफद्वयघटितभ्रमरपदवाच्यत्वसम्बन्धेन भ्रमररूपेऽ्थे। अत एवास्याः लक्षितलक्षणेति व्यवहारः शास्त्ेषु दृश्यते। २. प्रतियोग्यनुयोग्युभयवृत्तिधम संसरगत्वेनाङ्गीकुर्वता वैयाकरणानां मतमवल- म्व्यैतत्। प्राचीना नैयायिका: प्रतियोगिवृत्तिधर्ममेव, नवीनश्चानुयोगिवृत्तिधर्ममेव, संसर्गत्वेनाभ्युपयन्ति। प्रपञ्चश्वास्य व्युत्पत्तिवादादौ द्रष्टव्यः ।

२० ६व०

१५४ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इत्यत्राकस्मिकप्रश्नविशेषादिबाधकानुप्रवेशे सादृश्याल्लक्षणास्त्येव। नन्वत्राक्रीकृतैव मध्ये लक्षणा, क्थं तर्ह्युक्तं विवक्षितान्यपरेति ? तद्भेदोऽत्र मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमात्मा विव- क्षितः । तन्भेदशव्देन च रसभावतदाभासतत्प्रशमभेदास्तदवान्तरभेदाश्च, न च तेषु लक्षणाया उपपत्तिः। तथाहि-विभावानुभाव प्रतिपादके काव्ये मुखुयेऽर्ये तावद्बाधकानु प्रवेशोऽप्यसम्भाव्य इति को लक्षणावकाशः ? ननु कि बाधया, इयदेव लक्षणास्वरूपम्-'अभिधेयाविनाभूतप्रतोतिर्लक्षणोच्यते' इति। इह चाभिधेयानां विभावानुभावादीनामविनाभूता रसादय इति लक्ष्यन्ते, विभा- वानुभावयोः कारणकार्यरूपत्वात्, व्यभिचारिणां च तत्सहकारित्वादिति चेतू-मैवम् ; धूमशब्दाद्धूमे प्रतिपन्ने ह्यगनिस्मृतिरपि लक्षणाकृतैव स्यात्, ततोऽग्नेः शीतापनोद स्मृतिरित्यादिरपर्यवसितः शब्दार्थः स्यात्। धूमशब्दस्य स्वार्थविश्रान्तत्वान्न तावति व्यापार इति चेतू, आयातं तर्हि मुख्यार्थबाधो लक्षणाया जोवितमिति, सति तस्मि- बालप्रिया परिहरति-नन्वत्राङ्गीकृतेति। 'शि खरिणी त्यादौ लक्षणात्नीकारः पूर्व प्रदर्शित एवे- त्यर्थः। पृच्छति-कथन्तर्हीति। वृत्तौ 'विवक्षितान्यपरे'्युक्तं कर्थ सक्गच्छत इ. त्यर्थः। लक्षणायां सत्यां वाच्यस्य विवक्षितत्वासम्भवादिति भावः । उत्तरमाह-त- द्वेद इति। वृत्तौ विवक्षितान्यपरवाच्यशव्देन तदवान्तरभेदो मुख्योऽसंलक्ष्यक्रमो विवक्षित इत्यर्थः । तन्द्ेदशव्दरेनेति। वृत्तौ 'तद्भेदप्रकारा' इत्यत्र तद्भेदशब्देने त्यर्थः। तद्वान्तरभेदाश्चेति। शज्गारहास्यादयश्चेत्यर्थः । अन्रापि लक्षणा किन्न स्यादत आह-न चेति। अनुपपत्ति विवृणोति-तथाहीति। बाधकानुप्रवे- शोऽपीत्यपिशब्दः प्रयोजनस्य समुच्चायकः । शङ्कते-नन्विति। किं बाधयेति। अस्ति वा नास्ति वेति चिन्तितया मु. ख्यार्थबाधया किं फलमित्यर्थः। इयदेवेति। वक्ष्यमाणमेवेत्यर्थः । अभीति। अभि- धेयेनाविनाभूतस्य केनापि सम्बन्धेन सम्बद्धस्य प्रतीतिर्ज्ञानं तद्धेतुर्वा। इतीति। इति भट्टवार्तिकोक्तमित्यर्थः । प्रकृते सङ्गमयति-इहेत्यादि। इह असंलक्ष्यक्रमव्यन्ञये ध्वनौ। 'रसादयः अविनाभूता इति हेतोरलक्ष्यन्त' इति सम्बन्धः। अविनाभावमुपपा- दयति-विभावेत्यादि। काररेत्यादि। रसं प्रतीति शेषः । समाधत्ते-मैव- मिति। मुख्यार्थबाधैव लक्षणाबीजमिति दर्शयिष्यन्नादावतिप्रसङ्गमाह-धूमशब्द्ा· दित्यादि। अग्नीत्यादि। अग्नेर्धुमाविनाभूतत्वादिति भावः । शब्दार्थ इति धूम- शब्दार्थ इत्यर्थः। उक्तातिप्रसज्नं पूर्वपक्षी परिहरति-धूमशब्दस्येत्यादि। स्वार्थे ति। स्वार्थे धूमत्वे तद्विशिष्टे वा। विश्रान्तत्वात् पर्यवसितबोधनव्यापारत्वात्। तावति अग्न्यादयर्थे। तहिं जितमिति सिद्धान्त्याह-आयातमित्यादि। जीवि·

प्रेथमोद्द्योत: १५५

लोचनम् न्स्वार्थविश्रान्त्यभावात्। न च विभावादिप्रतिपादने बाधकं किच्चिदस्ति । नन्वेवं धूमावगमनानन्तरामिस्मरणवद्विभावादि प्रतिपत्यनन्तरं रत्यादिचित्तवृत्तिप्र- तिपत्तिरिति शब्दव्यापार एवात्र नास्ति। इदं तावदय प्रतीतिस्वरूपज्ञो मीरमासकः प्रष्टव्य :- किमत्र परचित्तवृत्तिमात्रे प्रतिपत्तिरेव रसप्रतिपत्तिरभिमता भवतः ? न चैवं भ्रमितव्यम् ; एवं हि लोकगतचित्तवृत्यनुमानमात्रमिति का रसता ? यहत्वलौकिकच- मत्कारात्मा रसास्वादः काव्यगतविभावादिचर्वणाप्राणो नासौ स्मरणानुमानादिस्राम्येन खिलीकारपात्रीकर्तव्यः । कि तु लौकिकेन कार्यकारणानुमानादिना संस्कृतहृदयो विभा- वादिकं प्रतिपद्यमान एव न ताटस्थ्येन प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसंवादापरपर्यायसह-

तमिति। बीजमित्यर्थः । 'बीजं जीवितमि' च पाठः। कुत इत्यत्राह-सतीत्यादि। बालप्रिया

तस्मिन्निति। मुख्यार्थबाध इत्यर्थः। समानेऽपि स्वार्थाभिधानसामर्थ्ये धूमशब्दस्स्वार्थे विश्राम्यति।'गज्ञायां घोष' इत्यत्र गज्गाशब्दो नेत्यत्र मुख्यार्थबाध एव हेतुरतस्स एव लक्षणाबीजमित्यर्थः । तहींहापि मुख्यार्थबाघो लक्षणा च स्यात्, नेत्याह-न चेति । प्रसज्वादनिष्टमाशङ्वते-नन्वेवमित्यादि। विभावादिप्रतीत्यनन्तरभाविनी रत्या दिप्रतीतिरधूमादिप्रतीतिजन्याग्न्यादिस्मृतिसमानैवेति सा शब्दव्यापारजन्या न भवति दूरे तस्या व्यज्नाजन्यत्वमित्यर्थः। विमता रत्यादिप्रतीतिन शाब्दी, शब्दजन्यार्थ प्रतीतिजन्यत्वात्, धूमशब्दजनितार्थ प्रतीतिजन्याग्न्यादिस्मृतिवदिति प्रयोगः। किमत्र परकीयरत्यादिचित्तवृत्तिप्रतीतेः शब्दव्यापाराजन्यत्वं सिषाधयिषितं ?किंवा रसप्रतीतेः? आद्ये सिद्धसाधनम् ; द्वितीये रसप्रतीतेरितर प्रतीतिवैलक्षण्येन दृष्टान्ताभावो दोष इत्याश· येन सोपहासं पृच्छन्नाह-इदमित्यादि। प्रश्नं विवृणोति-किमित्यादि। अत्रेति। काव्य इत्यर्थः । न चेति। एवं भ्रमो न कर्तव्य इत्यर्थः । कुत इत्यत्राह-एवं ही- त्यादि। एवं लौकिकचित्तवृत्तिप्रतीतेरेव रसत्वाङ्गीकारे सति। मात्रमित्यनन्तरं रस- प्रतीतिरिति शेषः । का रसतेति। रसनीयतानिमित्तको हि रसशब्दव्यवहारः । न चानुमितिरूपायाः प्रतीतेः रसनीयत्वमस्ति वहयाद्यनुमितिष्वनुपलम्भादित्यर्थः। का तहि रसप्रतीतिरित्यत आह-यस्ति्वित्यादि। अलौकिकेत्यनेन लौकिकसुखास्वादो व्याव- त्यते। अलौकिकत्वे हेतुं दर्शयंस्तस्य कारणमाह-काव्येति। नासाविति। असौ रसास्वादः । स्मरणानुमानसाम्येनेत्यस्य खिलीकारेऽन्वयः। लौकिकेनेति लोके भव- तेत्यर्थः। कार्येति। कार्य वहयादेर्धूमादि, रत्यादिचित्तवृत्तेः कटाक्षादि। कारणं वह्यादि, रत्यादरि च कार्येण यत् कारणस्यानुमानं, आदिपदेनार्थापत्तेस्सड्प्रहः । तेन संस्कृतहृदय इत्यनेन तत्संस्कारोऽपि प्रतिपत्तुः रसप्रतीतावुपयोगीति दर्शितम्। विभा- वादिकमिति। प्रमदादिकमित्यर्थः । प्रतिपद्यमान एवेति। काव्यान्नाट्याद्वेति शैषः । ताटस्थ्येनेति। अन्यदीयत्वेनेत्यर्थः । न प्रतिपद्यत इत्यत्रापि विभावादिक मित्यस्य सम्ब्रन्धः। कथन्तहि तत्प्रतीतिरित्यत आह-अपि त्वित्यादि। हृदयेति।

१५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम्

तन्मयीभवनोचित चर्वणाप्राणतया। न चासौ चर्वणा प्रमाणान्तरतो जाता पूर्व, येनेदानीं स्मृतिः स्यात्। न चाधुना कुतश्चित्प्रमाणान्तरादुत्पन्ना, अलौकिके प्रत्यक्षाद्यव्यापा- रात्। अत एवालौकिक एव विभावादिव्यवहारः। यदाह-'विभावो विज्ञानार्थः लोके कारणमेवाभिधीयते न विभावः। अनुभावोऽप्यलौकिक एव। 'यदयमनुभावयति वागङ्गसत्त्वकृत।ऽभिनयस्तस्मादनुभाव' इति। तच्चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेव ह्यनुभव नम्। लोके तु कार्यमेवोच्यते नानुभावः । अत एव परकीया न चित्तवृत्तिर्गम्यत इत्य भिप्रायेण 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' इति सूत्रे स्थायिग्रहणं न कृतम्। तत्प्रायुत शल्यभूतं स्यात्। स्थायिनस्तु रसीभाव औचित्यादुच्यते, तद्वि बालप्रिया हृदयस्य संवादः सस्मतिः, तदपरपर्यायं यत्सहृदयत्वं तत्परवशीकृततया तद्वलादि त्यर्थः। पूर्णीति। पूर्णीभविष्यन् यो रसास्वादस्तस्य कल्पतरोश्षतुर्वर्गोपायव्युत्पत्ति फलिष्यतोऽक्कुरीभावेन हेतुनेत्यर्थः । अनुमानेति। अनुमितिस्मृत्याद्युपायं व्याप्तिज्ञा- नादिकमनालम्व्यैवेत्यर्थः। तन्मयीति। सहृदयानां यत्तत्तचित्तवृत्तितन्मयीभवनं तस्योचिता या चर्वणा अर्थाद्विभावादेः तत्प्राणतया तदुपयोगित्वेनेत्यथेः। साधारण्येनेति यावत्। विभावादिकं प्रतिपद्यत इत्यनुषङ्गः। विभावादीनां साधारण्येन प्रतीतावेव रसचर्वणेत्यन्यत्र स्पष्टम्। स्मृत्यादिरूपत्वन्निराकरोति-न चेत्यादि। अत एवेति। रसप्रतीतेरलीकिकत्वादेव तत्कारणेष्वलौकिको विभावादिव्यवहार इत्यर्थः । यदा- हेति। मुनिरिति शेषः। विभावो विज्ञानार्थ इति। विशिष्टतया भाव्यन्ते ज्ञायन्ते स्थायिव्यभिचारिणोऽनेनेति विभावः प्रमदोद्यानादिः। न खल्वनुभावादेव चित्ततृत्तेवि शिष्य ज्ञानं जायते, वाष्पादेरनुभावस्यानेकहेतुजन्यत्वसम्भवादित्यर्थः । लोक इत्या- दि। चित्तवृत्तिहेतुषु लोके कारणमित्येव व्यवहारो न तु विभाव इतीत्यर्थः । यदय- मिति। अयमभिनय इत्यन्वयः । अनुभावयतीति। स्थायिव्यभिचारिण इति शेषः। अनुभाव इतीत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः। सामाजिकसहृदयगततत्तचिवित्तवृत्तेर्विभाव नादिना विभावादिव्यपदेश इति च रसगङ्गाधरादावुक्तम्। अन्नानुभवनं लौकिकानु- भवनाद्विलक्षणमित्याह-तञ्वित्तवृत्तीति। न परकीयचित्तवृत्यवगममात्र मिहानुभवनं, किन्तु तासां चित्तवृत्तीनां स्थाय्यादिरूपार्ण सम्बन्धि यत्सामाजिकानां तन्मयीभवनं, तत्तच्चित्तवृत्तिभावनया तत्सजातीयस्वीयचित्तवत्तेरुद्वोधनेनानुभवनं तदेवेत्यर्थः। उक्ताथें प्रमाणमाह-अत एवेत्यादि। अत एव यस्मादनुभवनमुक्तरूपमेव न परकीयचि- त्ततृत्यनुमितिमात्रं तस्माद्धेतोरेवेत्यर्थः। न परकीयेत्यादि। किन्तु स्वीया चित्तवृत्तिरेव सामाजिकैस्तदानुभूयत इत्यर्थः । न कृतमिति। कस्येत्याकाह्काशान्तये सूत्रे स्थायिन १. भरतनाट्य.,

प्रथमोद्द्योत: १५७

लोचनम् भावानुभावोचितचित्तवृत्तिसंस्कार सुन्दरचर्वणोदयात्। हृदय संवादोपयोगिलोकचित्तवृत्ति- परिज्ञानावस्थायामुद्यानपुलकादिभिः स्थायिभूतरत्याद्यवगमाच्च। व्यभिचारी तु चित्त- वृत्त्यात्मत्वेऽपि मुख्यचित्तवृत्तिपरवश एव चव्यत इति विभावानुभावमध्ये गणितः। अत एव रस्यमानताया एषव निष्पत्तिः, यत्प्रबन्धप्रवृत्तबन्धुसमागमादिकारणोदितह- र्षादिलौकिकचित्तवृत्तिन्यग्भावेन चर्वणारूपत्वम् । न तु ज्ञापनम्, प्रमाणव्यापारवत्। नाप्युत्पादनम्, हेतुव्यापारवत्। बालप्रिया इति षष्ठ्यन्तस्थायिग्रहणे कर्तव्येऽप्यनुभावग्रहणेनैव स्थायिप्रतीतिर्भवतीति तन्न कृत- मित्यर्थः । यद्यत्र स्थायिग्रहणं क्रियेत, तर्हि तद्विरुद्वञ्च स्यादित्याह-तदित्यादि। तत् स्थायिग्रहणकरणम्। शल्येति। परकीयचित्तवृत्यवगमो रस इत्यर्थप्रतीतिकारि· त्वेनानिष्टजनकच्व भवेदित्यर्थ: । नन्वेवं 'स्थायी रसो भवती'त्यादि तत्र तत्र सूत्रका- रादिवचनं कथं घटेतेत्यत आह-स्थायिनस्त्विति। तत्तन्नायकादिगतस्थायिन- स्त्वित्यर्थः । औचित्यमेव स्पध्यति-तदिति। तस्य परगतस्थायिनः सम्बन्धिनो ये विभावानुभावा: तदुचितायाश्चित्तवृत्तेस्सहृदयात्मनि यस्संस्कारस्तस्योद्वोधेन सुन्दरचर्व- णाया उदयादित्यर्थः । उक्तश्व काव्यानुशासनव्याख्याने 'औचित्यन्तु तत्स्थायिगत. त्वेन कारणादितय। प्रसिद्धानामधुना चर्वणोपयोगितया विभावादित्वालम्बनादिशि। स्थायिनो रसत्वव्यपदेशे निमित्तान्तरश्वास्तीतयाह-हृदयेति। रसचर्वणा हि हृदय- संवादपुरस्सरी हृदयसंवादे च निदानं, लोकचित्तवृत्तिपरिज्ञानं तद्विरहितस्य हृदयसंवा- दानुदयात्। तस्या्चावस्थायां प्रमदादिभिः कारणैः पुलकादिभि: कारयैश्व भूयो भूयोS- वधृतस्वकारणव्याप्तिकै: स्थायिनो रत्यादेरवगमो भवति, तस्माच्चेत्यर्थः। ननु चित्तवृ- त्तित्वाविशेषात्स्यायीव व्यभिचार्यपि सूत्रे ग्रहणं नार्हतीत्यत आह-व्यभिचारी त्वििति। व्यभि वारिणः स्थायिचित्तवृत्ति प्रति गुणत्वेन विभावादिप्रायत्वात्तन्मध्ये स नि० र्दिष्ट इत्यर्थः। प्रसज्वात्सूत्रोक्तां रसनिष्पतिं विवृणोति-अत एवेत्यादि। रस्यमा- नताया एषैव निष्पत्तिरिति। एषा सूत्रोक्ता निष्पत्तिः । रस्यमानताया निष्प- त्तिरेवेत्यर्थः। यथोक्तमभिनवभारत्यां "कथन्तर्हि सूत्रे निष्पत्तिरिति नेयं रसस्यापि तु तद्विषयरसनायाः तन्निष्पत्त्या यदि तदेकायत्तजीवितस्य रसस्य निष्पत्तिरुच्यते, तदा न किञ्चिदत्र दोष" इति। का नामैषा रस्यमानतेत्यतस्तत्स्वरूपमाह-यदि- त्यादि। प्रबन्धेति। प्रबन्धेन प्रवृत्तं यद्बन्धुसमागमादिकारणं तेनोदिता या हर्षादि लौकिकवित्तवृत्तिः तस्या न्यग्भावेन अधःकरणेन तद्वयतिरेकेणेति यावत्। चर्वणया- स्स्वरूपमाह-अतश्चेत्यादि। अतः लौकिकचित्तवृत्तिवैलक्षण्येनालौकिकत्वातू। अत्र चर्वणा रसविषयचर्वेणा। एवकारव्यावर्त्य दर्शयति-न त्वित्यादि। यथा प्रमा- णानामिन्द्रियादीनां ज्ञापनं व्यापारः, यथा वा दण्डचक्रादीनामुत्पादनं व्यापारस्तथा

१५८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् ननु यदि नेयं ज्ञप्तिर्न वा निष्पत्तिः, त्हिं किमेतत् ? न त्वयमसावलौकिको रसः। ननु विभावादिरत्र कि ज्ञापको हेतुः, उत कारकः?न ज्ञापको न कारकः; अपि तु चर्व- णोपयोगी। ननु क्वैतद्दृष्टमन्यत्र। यत एव न दृष्टं तत एवालौकिकमित्युक्तम्। नन्वेवं रसोऽप्रमाणं स्यात् ; अस्तु, किं ततः ? तच्चर्वणात एव प्रीतिव्युत्पत्तिसिद्ध: किमन्यदर्थनीयम्। नन्वप्रमाणकमेतत; न, स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। ज्ञानविशेषस्यैव चर्वणात्मत्वात् इत्यलं बहुना। अतश्च रसोऽयमलौकिकः । येन ललितपरुषानुप्रासस्या र्थामिधानानुपयोगिनोऽपि रसं प्रति व्यज्जकत्वम्; का तत्र लक्षणायाः शङ्कापि ? काव्यात्मकशब्दनिष्पीडनेनैव तच्चर्वणा दृश्यते। दृश्यते हि तदेव काव्यं पुनः पुनः बालप्रिया विभावादीनां न ज्ञापनं न वा उत्पादनं व्यापार इत्यर्थः । शङ्कते-नन्वित्यादि। पूर्वोक्तेन इयं रसचर्वणा न ज्ञप्तिरूपा, नापि निष्पत्तिरूपे- त्यायातं, तर्हि किस्वरूपेत्यर्थः । एतदिति। रसचर्वणारूपमित्यर्थः। उत्तरमाह- नन्वयमित्यादि। ज्ञप्त्युत्पत्त्ययोग्यत्वमलौकिकत्वाद्रसस्य भूषणं भवतीति भावः। ननु ज्ञापकत्वस्य कारकत्वस्य वा अभावे विभावादीना रसप्रतीत्यर्थमुपादानं व्यर्थ, तद्भावे च रसस्य नालौकिकत्वमिति चोदयति-नन्चित्यादि। हेतोः कारकत्वज्ञापकत्वान्य- तरनियमोहि लौकिकः, विभावादेस्तु तदभावेऽपि चर्वणोपयोगित्वान्नानर्थक्यमित्याश- येन परिहरति-न ज्ञापक इत्यादि। तदुपरि शङ्कते-नन्विति। समाधत्ते-यत इति। पुनरपि शङ्कते-नन्विति। एवमिति। रसस्यालौकिकत्वे सतीत्यर्थः । रसोऽप्रमाणं स्यादिति। अप्रमाणत्वे च शुभाशुभप्राप्तिपरिहारोपायव्युत्पादकत्वन्न भवेदिति भावः। अप्रमाणत्वापातेऽपि कार्यकारित्वमस्तीत्याह-अस्त्विति। प्रीतिव्यु- त्पत्तीति। प्रीतिश्व व्युत्पत्तिश्च तयोः, यद्वा-प्रीतिपूर्विका व्युत्पत्तिः तस्याः सिद्धेरित्यर्थः। नन्वेवमलौकिकत्वे रसस्य तत्साधकं प्रमाणं नास्तीति शङ्कते-नन्तिरिति। समा- धत्ते-नेति। ननु रसस्य विशिष्टचर्वेणारूपत्वाभ्युपगमात् कर्थ स्वसंवेदनसिद्धिरपी- रूपैव, किन्तु बोधान्तरेभ्यो विलक्षणैव, उपायानां विभावादीनां लौकिकवैलक्षण्यादि" ति। पुनरपि रसस्यालौकिकत्वं साधयति-अतश्चेत्यादि। वाचकशन्दैकगम्यत्वे हि रसस्य वाच्यार्थवल्लौकिकत्वं कथश्िच्छक्यशङ्कमनुप्रासादिनापि वाचकत्वशून्येन व्यङ्. ग्यत्वमस्त्येव। न चानुप्रासव्यड्ग्यं वस्तु लोके दृष्टचरमतोऽपि रसस्यालौकिकत्वं सिद्ध- मित्यर्थः । एवं रसस्यालौकिकत्वं प्रसाङ्ध्य प्रस्तुतमनुसन्दधान आह-केत्यादि । तत्रेति। अनुप्रासेनापि व्यङ्ये रस इत्यर्थः । का लक्षरोति। अभिधाया एवाभावे तत्पृष्ठवर्तिन्या लक्षणायाः प्रसङ्ग एव नास्तीत्यर्थः। शब्दस्वरूपस्यैवाभिधाव्यापारान- पेक्षस्य रसव्यज्ञकतवेऽनुभवं प्रमाणयति-काव्यात्मकेत्यादि। काव्यात्मकोऽनुप्रासा-

प्रथमोद्द्योत: १५९

लोचनम् पठंश्र्व्यमाणश्च सहृदयो लोकः, न तु काव्यस्य; तत्र 'उपादायापि ये हेया' इति न्यायेन कृतप्रतीतिकस्यानुपयोग एवेति शब्दस्यापीह ध्वननव्यापारः। अत एवाल क्ष्यक्रमता। यत्तु वाक्यभेदः स्यादिति केनचिदुक्तम्, तदनभिज्ञतया। शास्त्रं हि सकृ० दुच्चारितं समयबलेनार्थ प्रतिपादयद्युगपद्विरुद्धानेकसमयस्मृत्ययोगात्कथमर्थद्वयं प्रत्या ययेत्। अविरुद्धत्वे वा तावानेको वाक्यार्थः स्यात्। क्रमेणापि विरम्यव्यापारायोगः । पुनरुच्चारितेऽपि वाक्ये स एव, समयप्रकरणादेस्तादवस्थ्यात्। प्रकरणसमय प्राप्यार्थ- बालप्रिया दिविशिष्टो यः शब्द: तस्य निष्पोडनेन आम्रेडनेन। तच्चर्वणा रसचर्वणा। उक्तं विवृणोति-द्वश्यत इति। यदेव काव्यं पठितञ्वर्वितन्न तदेव पुनः पुनः पस्यते चर्व्यते चेत्यर्थः। न त्विति। कृतप्रतीतिकस्य काव्यस्य काव्यशब्दस्य, तत्र रसचर्वण- याम्। अनुपयोग एव न त्विति। उपयोग: अस्त्येवेत्यर्थः । कृतप्रतीतिकरय अनुपयोगित्वे युक्तिप्रदर्शक उपेत्यादिन्यायः । "उपादायापि ये हेयास्तानुपायान् प्रचक्षते। उपायानां हि नियमो नावश्यमवतिष्ठते॥ इति न्यायेनेत्यर्थः। सोऽयं न्यायोऽत्र न प्रवर्तत इति भावः। फलितमाह- इतीत्यादि। व्यङ्गयस्य यदलक्ष्यक्रमत्वमुक्त तदप्युक्तारथे गमकमित्याह-अत पवेति। अत एव शब्दस्वरूपस्यैवार्थाभिधानानपेक्षतया व्यज्ञकत्वादेव। यद्यर्थप्रतीतिव्यव- धानापेक्षयैव शब्दस्य व्यञ्ञकत्वं भवेत्तदावर्श्यं क्रमो लक्ष्येतेति भावः । वाक्यभेद: स्यादिति। काव्यस्य वाच्यव्यञ्ञचार्थद्वयबोधकत्वादिति भावः । तदनभिज्ञतयेत्युक्त- मुपपादयति-शास्त्रमित्यादि। शास्त्रं काव्यव्यतिरिक्तं वाक्यम्। समयेति। तत्तदर्थे तत्तत्पदस्य यस्समयः सङ्केतः तद्वलेन तत्ततसक्केतग्रहणसहकारेणेत्यर्थः। अर्थ प्रतिपादयदिति हेतुगर्भम्। युगपत् एकदा। विरुद्धेति। विरुद्धार्थविषय कतवेन विरुद्धौ। यद्वा-विरुद्धयोरर्थयोः यावनेकसमयौ तयोः स्मृतेरयोगादसम्भवादित्यर्थः । यत्रार्थे प्रकरणादिकं तेनान्यार्थसमयस्मृतेः प्रतिबन्धादिति भावः। अर्थद्वयं विरुद्धार्थ द्वयम्। कश® प्रत्याययेत् न बोधयेत्। अविरुद्धत्व इति। साक्षादेकक्रियान्वयित्वेन वा परस्परसम्बन्धित्वे सतीत्यर्थः । अर्थद्वयस्येति विपरिणामेनानुषन्गः। अस्योदाह- रणम्-"इवेतो धावति, सर्वदो माधवः पाया"दित्यादिकं बोध्यम्। तावानिति। यावान् बुध्यते तावानित्यर्थः। वाक्यार्थ एक: स्यात् वाक्यार्थे भेदो नाज्गीक्रियत इति भावः। क्रमेशोति। शास्त्रं कथमर्थद्वय प्रत्याययेदित्यनुषङ्गः। अत्र हेत्वन्तरं चाह-विरम्येति। विरम्य यो व्यापारः शब्दस्य तदयोगो यतः, तस्मादित्यर्थः । स पवेति। यो वाक्यार्थो बुद्धः स इत्यर्थः । एवकारः पौनर्वचनिकः। अत्र हेतुमा-

१६० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तिरस्कारेणार्थान्तरप्रत्यायकत्वे नियमाभाव इति तेन "अगनिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः" इति श्रुतौ खादेच्छवमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमेति प्रसज्यते। तत्रापि न काचि दियत्तेत्यनाश्वासता इत्येवं वाक्यभेदो दूषणम्। इह तु विभावाद्येव प्रतिपाद्यमानं चर्वणाविषयतोनमुखमिति समयायुपयोगाभावः। न च नियुक्तोऽहमत्र करवाणि, कृता र्थोऽहमिति शात्त्रोय प्रतीतिसदृशमदः । तत्रोत्तरकर्तव्यौन्मुख्येन लौकिकत्वात्। इह तु विभावादिचर्वणाद्भुतपुष्पवत्तत्कालसारैवोदिता न तु पूर्वापरकालानुबन्धिनीति लौकि- कादास्वादाद्योगिविषयाच्चान्य एवायं रसास्वादः। अत एव 'शिखरिणि' इत्यादावपि बालप्रिया ह-समयप्रकरणादेरिति। समयादिरिति पाठे स एव येन पूर्वमर्थो बुद्धः स इत्यर्थः । समयादिरित्यादिपदेन प्रकरणादेस्सड्ग्रहः । अत्र हेतुमाह-प्रकरणदे- रिति। प्रकरणसमयादेरित्यर्थः। ननु समयाद्यपेक्षा मास्ति्वत्यत्राह-प्रकररोत्यादि। शास्रस्येति शेषः। नियमाभाव इतीति। अर्थबोधने नियमाभाव इत्येतत्स्यादि- त्यर्थः। तेन नियमाभावेन। का प्रमा कि प्रमाणम्। इति प्रसज्यत इति। तत्तत्पदसमयप्रकरणाद्यपेक्षां विना वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वोपगमे अभनिदोत्रमित्यादि- वाक्यस्य श्वमासखादनविधित्वापत्तिरित्यर्थः । तत्रापीति। अर्थान्तरेऽपीत्यर्थः । इयत्ता व्यवस्था। नियततेति च पाठः। इतीति हेतौ। अनाश्वासता अनिश्चि- तार्थकत्वेनबोधकता। उपसंहरति-इत्येवमित्यादि। काव्यव्यतिरिक्तं लौकिकं वैदिकं च वाक्य समयप्रकरणादिसहकतं युगपत्क्रमेण वा एकमर्थमेव प्रतिपादयतीत्यतोडने- कार्थबोधकत्वेन वाक्यभेदो नैव भवति। समयप्रकरणाद्यपेक्षां विना वाक्यस्यार्थबोधक- त्वाज्ञीकारे चाव्यवस्थितार्थकत्वेनाबोधकत्वरूपाप्रामाण्यं स्यादि त्येवं वाक्यभेदो दोष इति सारार्थः। काव्ये विशेषमाह-इह त्वित्यादि। विभावाद्येवेति। एवकारेण रसादि- व्यज्ञयव्यवच्छेदः । प्रतिपाद्यमानमिति। समयप्रकरणदिसदकृतेन काव्यवाक्येन बोध्यमानमित्यर्थः । चर्वरोति। रसादिचर्वणेत्यर्थः। समयेत्यादि। रसादिकं प्रतीति शेषः। काव्ये विभावादयर्थबोधे एव समयप्रकरणादेरुपयोगः, विभावादिबोधानन्तरं च विभावादेरेव नियामकान्नियतरसादिव्यङ्चचप्रतीतिः। अतक्ष तां प्रति समया देरनपेक्षणेऽपि नाव्यव स्थितार्थकत्वेन दोष इति भावः। प्रसङ्गादाद-नचेत्यादि। बोधावस्थायामत्र कर्मणि नियुक्तोऽहमिति, अनुष्ठानदशायां करवाणीति, तदुत्तरकाले तु कृतार्थोऽस्मीति च प्रतीतिः शास्त्रतो जायते। काव्यजा्यप्रतीतिस्तु तत्तुल्या नेत्यर्थः। कुत इत्यत्राह- तत्रेत्यादि। तत्र शासजन्यप्रतीतौ। उत्तरेति। उत्तरकाले यत् कर्तव्यं तत्रौन्मु- रुयेन। इह तु काव्ये त्वित्यर्थः। अद्भुतपुष्पवत् इन्द्रजालादिदर्शितपुष्पेण तुत्यम्। उदिता उत्पनना। विभावादिचर्वणा रसप्रतीतिः। तत्कालः वर्तमान काल एव सारो यस्या: सैव। एवकारव्यावर्त्यमाह-न त्विति। ननु लौकिकप्रताते- रन्यत्वं योगिज्ञानस्याप्यस्ति इत्यत आह-योगीति। अत पचेति। यतो रसास्वा

प्रथमोद्द्योत: १६१

कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपळक्षणम्। सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाणप्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदि नामोपलक्षण-

लोचनम् मुख्यार्थबाधादिक्रममनपेक्ष्यैव सहृदया वतरभिप्रायं चाटुप्रोत्यात्मकं संवेदयन्ते। अत एव ग्रन्थकारः सामान्येन विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ भक्तेरभावमभ्यधात्। अस्मा- भिस्तु दुर्दुरूठं प्रत्याययितुमुच्म्-भवर्वत्र लक्षणा, अलक्ष्यकमे तु कुपितोऽपि किं करि- ष्यसीति। यदि तुन कुप्यते 'सुवर्णपुष्पां' इत्यादावविवरक्षितवाच्येऽपि मुख्यार्थबा- धादि लक्षणासाम ग्रीमनपेक्ष्यैव व्यक्कयार्थविश्रान्तिरित्यलं बहुना। उपसंहरति-तस्मा- दभक्तिरिति॥१८ ॥ ननु मा भूद्ध्वनिरिति भक्तिरिति चैंकं रूपम्। मा च भूद्धक्तिर्ध्वनेर्लक्षणम्। उप- लक्षणं तु भविष्यति; यत्र ध्व्रनिर्भवति, तत्र भक्तिरप्यस्तीति भक्त्युपलक्षितो ध्वनिः । न तावदेतत्सर्वत्रारित, इयता च किं परस्य सिद्धं ? कि वा नः त्रुटितं ? इति तदाह- कस्यचिदित्यादि। ननु भक्तिस्तावच्चिरन्तनैरुक्ता, तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि बालप्रिया दस्य उक्तविधमनितरसाधारणं सौभाग्यं तत एवेत्यर्थः। संवेदयन्त इति। जानन्ती- त्यर्थः । अत एवादौ तथा व्याख्यातमिति भावः। अत्र प्रन्थकृद्वचनं संवादयति- अत एवेत्यादि। तर्हि कुतो भवतैव लक्षणामभ्युपेत्य व्याख्यातमित्यत आह-अ्रस्मा· भिस्त्विति। दुर्डुरूटमिति। नास्ति कमयवाग्प्रहप्रस्तमित्यर्थः । इत्युक्तमिति सम्ब- न्धः। ननु कस्य नाम कोपस्तत्वं कथ्यतामित्यत्राह-यदि त्विति। व्यङ्गयार्थ- विश्रान्तिरिति। अभिमतविषयेऽपि लक्षणाया न प्रभविष्णुतेति भावः ।। १८ ॥ अथोपलक्षणपक्षस्यापि प्रतिक्षेपाय तच्छड्ा वृत्तानुवादपूर्वकमुद्दावयति-ननवि- त्यादिना भक्त्युपलक्षितो ध्वनिरित्यन्तेन । कथमुपलक्षणं भविष्यतीत्यत्राह- यत्रेत्यादि। यथा काकादिरगदादेन स्वरूपं, नापि लक्षणं, किन्तु कदाचित्सम्भव- मात्राद्वयावृत्तिप्रतिपतिहेतुस्तथा भक्तिरपीत्यर्थः। अस्योत्तरत्वेन कारिकामवतार- यति-न तावदित्यादि। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। एतदिति। उपलक्षणमि- त्यर्थः । उपलक्षणं वस्तु सर्वत्र न भवतीति सम्प्रतिपत्नमित्यर्थः । इयता चेति। भक्तेरुपलक्षणत्वमात्रेण चेत्यर्थः। त्रुटितं छिन्नम्। 'यदिचे'त्यादिग्रन्थमवतारयति- नन्वित्यादि। किं तल्लक्षणणोनेति। ध्वनिलक्षणकरणं निष्फलं लक्षणफलस्येतर- व्यावृत्ततया ध्वनिज्ञानस्योपलक्षणभूतया भक्त्यैव सम्भवादित्यर्थः। तदभिधेत्यादिस- माधानग्रन्थस्य भावार्थ विवृणोति-अभिधानेत्यादि। अभिधानाभिधेयभाव इति। काव्येन सद्देति शेषः। तावता किमत आह-ततश्चेति। अभिधावृत्ते २१ ६्व०

१६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तया सम्भाव्येत; यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते तदभिषा- व्यापारेण तदितरोऽलक्कारवर्गः समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकमलक्काराणां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । कि च लक्षणेऽन्यैः कृते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥१६ ॥ कृतेऽपि वा पूर्वमेवान्यैर्ध्वनिलक्षणे पक्षसंसिद्धिरेव नः; यस्माद्ध्व- निरस्तीति नः पक्षः । स च प्रागेव संसिद्ध इत्ययत्नसम्पन्नसमीहितार्थाः संवृत्ताः स्मः। येऽवि सहृदयहृदयसंवेद्यमनार्येयमेव ध्वनेरात्मानमाम्नासिषु

लोचनम् समग्रभेदं लक्षयिष्यन्ति ज्ञास्यन्ति च। कि तल्लक्षणेनेत्याशक्कयाह-यदि चेति। अभिधानाभिधेयभावो ह्यलङ्वाराणां व्यापकः; ततश्वाभिधावृत्ते वैयाकरणमीमांसकैर्निरू- पिते कुत्रेदानीमलद्वारकाराणं व्यापारः। तथा हेतुबलात्कार्य जायत इति तार्किकै- रुक्ते किमिदानीमीश्वरप्रमृतीनां कर्तणां ज्ञातृणां वा कृत्यमपूर्व स्यादिति सर्वो निरा- रम्भ: स्यात्। तदाह-लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्ग इति। मा भूद्धाऽपूर्वोन्मीलनं पूर्वोन्मीलितमेवास्माभि: सम्यङूनिरूपितं, तथापि को दोष इत्यभिप्रायेणाह-कि चे. त्यादि। प्रागेवेति। अस्मत्प्रयत्नादिति शेषः । एवं त्रिप्रकारमभाववाद, भक्त्यन्त- रभूततां च निराकुर्वता अलक्षणीयत्वमेतन्मध्ये निराकृतमेव। अत एव मूलकारिका साक्षात्तन्निराकरणार्था न श्रूयते। वृत्तिकृत्तु निराकृतमपि प्रमेयशय्यापूरणाय कण्ठेन अभिधाव्यापारे। अलङ्कारकारणामिति। अलक्कारप्रन्थकर्तृणामित्यर्थः। कुत्रेदानी बालप्रिया

व्यापार इति। अभिधानाभिधेयभावस्य समस्तालक्वारव्यापकत्वात्तस्य चाभिधाव्या- पारजीवितत्वात्तन्निरूपणे कृते सत्यलङ्कारनिरूपणं तद्ग्रन्थकाराणां निष्फलमेव भवेदि- त्यर्थः । अनिष्टान्तरमप्युद्घाटयति-तथेत्यादि। 'किमपूर्वं स्यादि'ति सम्बन्धः । इतीति हेतौ। सर्वो निरारम्भ: स्यादिति। सर्वः ईश्वरप्रमृतिः कर्तृज्ञातृवर्गः । व्याख्यातमर्थ ग्रन्थेन सङ्गमयति-तदाहेति। लक्षणकरुणवैयर्थ्यप्रसङ्गइति। लक्षणं च करणं च लक्षणकरणे, तयोः तन्निरूपणयोः वैयर्थ्यस्य प्रसङ्ग इत्यर्थः। किन्चेत्या- दिग्रन्थमवतारयति-मेत्यादि। 'अपूर्वोन्मीलनं मा भूदि'त्यन्वयः। ननु कारिकाकारेण इतरपक्ष इवालक्षणीयत्वपक्षः किमिति न प्रतिक्षिप्त इति शङ्गां परिहरन् 'येऽपी'त्यादिग्र- न्थमवतारयति-एवमित्यादि। निराकृतमेवेति। ध्वनिप्रदर्शनमुखेन हि पक्षा- नतरनिराकरणमत्र कृतं; न च तस्यालक्षणीयत्वे तत्सम्भवति इति तन्निराकरणनान्तरीय- कत्वेनालक्षणीयत्वपक्षोऽपि निराकृत इत्यर्थः। ननु तर्हि किमिति वृत्तिकृता तत्पक्षोऽनूय निराकृत इत्यत आह-वृत्तिकृदिति। प्रमेयशय्येति। प्रमेयस्य शय्या सन्नि-

प्रथमोद्द्योतः १६३

स्तेऽपि न परीक्ष्य वादिनः । यत उक्तया नीत्या वक्ष्यमाणया च ध्वने: सामान्यविशेषलक्षणे प्रतिपादितेऽपि यद्यनाख्येयत्वं तत्सर्वेषामेव वस्तूनां तत्प्रसक्तम्। यदि पुनर्ध्वनेरतिशयोक्त्यानया काव्यान्तरातिशायि तैः स्व- लोचनम् तत्पक्षमनूद्य निराकरोति-येऽपीत्यादिना। उक्तया नीत्या 'यत्रार्थः शब्दो वा' इति सामान्यलक्षणं प्रतिपादितम् । वक्ष्यमाणया तु नीत्या विशेषलक्षणं भविष्यति 'अर्था- न्तरे सड्करमितं' इत्यादिना। तन्र प्रथमोद्दयोते ध्वनेः सामान्यलक्षणमेव कारिकाका- रेण कृतम्। द्वितीयोद्दयोते कारिकाकारऽवान्तरविभागं विशेषलक्षणं च विदवदनुवाद- मुखेन मूलविभागं द्विविधं सूचितवान्। तदाशयानुसारेण तु वृत्तिकृदत्रैवोद्दयोते मूल- विभागमवोचत्-'स च द्विविधः' इति। सर्वेषामिति। लौकिकानां शास्त्रीयाणां चेत्यर्थः । अतिशयोक्त्येति। यथा 'तान्यक्षराणि हृदये किमपि स्फुरन्ति' इतिवद- तिशयोक्त्यानाख्येयतोक्ता साररूपतां प्रतिपादयितुमिति दशितमिति शिवम् ॥ १९ ॥ बालप्रिया वेशविशेषः तस्याः पूरणाय। अनाख्येयत्वपक्षस्यापि स्वयमनिशाकरणे तत्पूरणं न भवेदिति भावः। उक्तया नीत्येत्यादौ यथासंख्येन सम्बन्ध इत्याशयेनोपपादयति- यत्रार्थ इत्यादि। विशेषलक्षणमिति। विशेषलक्षणकथनमित्यर्थः । वृत्तौ 'स च द्विविध' इत्यादिना विशेषलक्षणकथनं कारिकाकाराशयानुसारेणेत्याह-तत्र प्रथमोद्योत इत्यादि। तत्र सामान्यविशेषलक्षणयोर्मध्ये। 'इति मूलविभागमवोचदि'त्यन्वयः। अथ यदिदं ध्वनेरनाख्येयत्वमुक्तं तन्नासत्वान्नाप्यसाधुत्वात्, किन्त्वतिशयितत्वादिति चेत्तर्हि तदभिधानं युक्तमेवेत्याह वृत्तौ-'यदि पुनरि'त्यादि। 'काव्यान्तरातिशायो' ति। गुणीभूतव्य्गचचित्रातिशायीत्यर्थः । 'स्व्ररूपभि'ति । सारतारूपं स्वरूपमित्यर्थः। 'तै'रिति । पूर्वपक्षिभिरित्यर्थः । 'तदि'ति। तहांत्यर्थः । 'तेऽपी'त्यादि। तेषामभिधा- नमस्मदभिमतत्वाद्युक्तमेवेत्यर्थः। अत्र तेऽपीत्यपिशब्देन स्वस्यापि सर्वत्र युक्ताभिधा- यित्वं प्रन्थकृता सूचितमिति च बोध्यम्। वृत्तिस्थं 'अतिशयोक्त्या' इति पदं व्याख्या- स्यन्नादावतिशयोक्तेरुदाहरणमाह-यथा तानीत्यादि। "निद्रार्धमीलितदशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि। अद्यापि मे मृगदृशो मधुराणि तस्याः" इत्याद्यपादत्रयम्। अतिशयोक्त्यानयेत्यस्य व्याख्यानं-अतिशयोक्त्यानाख्येयतोक्त्येति। पूरयति-साररूपतां प्रति- पादयितुमिति। अनेन काव्यान्तरातिशायिरूपमित्यत्रत्यरूपपदार्थः साररूपत्वमिति दर्शितम्। प्रतिपादयितुमित्यनन्तरमुक्तयेति शेषः। सर्वस्यापि परमशिवस्वरूपत्वा- भिसन्धानेनोपसंहरति-इति शिवमिति । इतीत्यनेन स्वव्याख्यानपरामर्शः । किश्च शिवमितीश्वरनिर्देशरूपं परमं मङ्गलम्।

१६४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रूपमाख्यायते तत्तेऽपि युक्ताभिघायिन एव ॥

लोचनम् किं लोचनं विनालोको भाति चन्द्रिकयापि हि। तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात्।। यदुन्मीलनशक्त्यैव विश्वमुन्मीलति क्षणात्। स्वात्मायतनविश्रान्तां तां वन्दे प्रतिभां शिवाम् ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्याभिनवगुपोन्मीलिते सहदया लोकलोचने ध्वनिसङ्केते प्रथम उद्द्योतः ।।

000

बालप्रिया स्वव्याख्याने श्रोतृजनप्रवृत्यर्थमाह-किमित्यादि। लोचनं लोचनाख्यमेतद्वया- ख्यानम्। आलोक: काव्यालोकग्रन्थः । चन्द्रिकया अन्यकृतया चन्द्रिकाख्यव्या- ख्यया। अपि कि भाति न भातीत्यर्थः । हीति प्रसिद्धेऽवधारणे वा। अथ च लोचनं नेत्रं विना। लोक: भुवनम्। चन्द्रिकया ज्योत्स्नया, अपि किं भाति किं स्फुरति न प्रत्यक्षविषयो भवतीत्यप्रस्तुतार्थः तत्साम्यं चात्र ध्वन्यते। तेनेति। तस्माद्वेतोरित्यर्थः । अथोद्योतान्तेऽप्यनुष्ठितं मञ्गलं निवध्नाति-यदिति। यस्याः शक्ते: उन्मीलनयुक्त्या स्पन्दनयोगेनैव। विश्वं सर्वं वस्तु। क्षणादुन्मीलति प्रका- शते। क्षणादित्यनेनानन्यापेक्षत्वं द्योत्यते। स्वात्मनि स्वस्वरूपे। यद्वा-ब्रह्मचैतन्य एवायतने स्थाने विश्रान्तां स्थिताम्। प्रतिभां ज्ञानात्मिकाम्। शिवां शिवाख्याम्। तां शक्तिमहं वन्दे। अथ च यस्याः प्रतिभायाः उन्मीलनयुक्त्या प्रकाशयोगेन। विश्वम् क्षणादुन्मीळति नवनवतया भाति स्वात्मन्येवायतने विश्रान्तां वासना रूपेणावस्थिताम्, शिवां रसावेशवैशद्यसुभगाम्, तां प्रतिभां कवीनां प्रज्ञाम्, वन्दे इत्याद्यर्थोऽपि बोध्य इति सर्वं शिवम् ॥ १९॥ प्रौढं क्व लोचनं मन्दः क्वाहं तेन मया कृता। पूर्वव्याख्यादृदशाप्येषा टिप्पणी शोध्यतां बुधैः ॥ इति सहदयतिलकपण्डितराज श्रीरामपारकविरचितायां लोचनटिप्पण्यां प्रथमोद्द्योतः।

• श्रीरस्तु * द्वितीय उद्द्योतः एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनिर्द्विप्रकारः प्रका- शितः। तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते- अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्। अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम् ॥१ ॥

लोचनस् द्वितीय उद्द्योत: या स्मर्यमाणा श्रेयांसि सूते धवंसयते रुजः । तामभीष्टफलोदारकल्पवल्लीं स्तुबे शिवाम्।। वृत्तिकार: सङ्गतिमुद्द्ये तस्य कुर्वाण उपक्रमते-एवमित्यादि। प्रकाशित इति। मया वृत्तिकारेण सतेति भावः। न चैतन्मयोत्सूत्रमुकम्, अपि तु कारिकाकाराभि- प्रायेणेत्याह-तत्रेति। तत्र द्विप्रकारप्रकाशने वृत्तिकारकृते यन्निमितं बीजभूतमिति बालप्रिया द्वितीय उद्द्योत: लोचनस्योत्तरस्यातो न व्याख्या प्रप्यतेऽत्र तत्। यथामतीषद्वयाख्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ येति। या शिवा। जनैः स्मयमाणा सती, तेषां श्रेयांसि सूते जनयति। रुज: व्यापदः। अभीष्टेति। अभीष्ानां फलानामुदारा दात्री। यद्वा-अभीष्टानि फलानि यस्यां सा उदारा महती च कल्पवल्ली तामिति रूपकम्। "उदारो दातृ- महतो"रित्यमरः। सङ्गतिमुद्योतस्येति। प्रथमोद्योतेन द्वितीयोद्योतस्य सङ्गतिभि- त्यर्थः । उक्तेन सह वक्ष्यमाणस्य सज्जतिमिति यावत्। सा चात्र प्रसङ्गरूपा बोध्या। कुर्वाण: सम्पादयन्। उपक्रमते वक्तुमारभते। सूत्रकारेणाप्रकाशितत्वादाह- मयेत्यादि। 'तन्रे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-न चेत्यादि। एतदिति। द्विप्रकारत्व- मित्यर्थः । उत्सूत्रं सूत्रमुल्लद्ध्य सूत्रकारानभिप्रेतमिति यावत्। 'तत्रे'ति तत्पदमु- क्तद्वि प्रकार प्रकाशनक्रियापरामशकमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे-द्विप्रकारप्रकाशन इति। निमित्तमिति। त्रलर्थकथनं पूरितं वा। अस्यैव विवरणम्-बीजभूतमिति। 'उच्यत' इत्यनेनास्यान्वयः । इति सम्बन्ध इति। एवं पूर्वापरयोस्सन्वतिरित्यर्थः । अन्यथा व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। पूवशेषः पूर्वान्वयि। प्रथमोद्योतान्ते वृत्ति-

१६६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् सम्बन्धः। यदि वा-तत्रेति पूर्वशेषः । तन्न प्रथमोद्दयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितः अवि- वक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदोऽवान्तरप्रकारस्तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। तदवान्तरभेदप्रति- पादनद्वारेणैव चानुवादद्वारेणाविवक्षितवाच्यस्य यः प्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यात्प्र- भिन्नत्वं तत्प्रतिपादनायेदमुच्यते। भवति मूलतो द्विभेदत्वं कारिकाकारस्यापि सम्मत- मेवेति भावः। सडक्मितमिति णिचा व्यजनाव्यापारे यः सहकारिवर्गस्तस्यायं प्रभाव इत्युक्तं तिरस्कृतशब्देन च। येन वाच्येनाविवक्षितेन सताऽविवक्षितावाच्यो ध्वनिर्व्यपदिश्यते तद्वाच्यं द्विधेति सम्बन्धः । योऽर्थ उपपद्यमनोऽपि तावतैवानुप- योगाद्वर्मान्तर संवलनयान्यतामिव गतो लक्ष्यमाणोऽनुगतधर्मा सूत्रन्यायेनास्ते स रूपा- बालप्रिया कारेण "इति प्रथमोद्योत" इत्युक्तत्वादत्र पक्षे तत्रेति तत्देन तस्य परामर्श इत्याह- प्रथमेोद्योत इति। अस्य पूर्वेण सहान्वयं दर्शयितुमाह-वृत्तिकारेश प्रकाशित इति। अत्र पक्षे अत इति शेषो बोध्यः। 'अविवक्षिते'त्यादिग्रन्थं व्याचष्टे-अविव· क्षितवाच्यस्येत्यादि। अवान्तरप्रकारः अवान्तरधर्मः । इदमिति। 'अर्थान्तर' इत्यादि'मत'मित्यन्तं सूत्रमित्यर्थः । 'अथासंलक्ष्यक्रमोद्योत' इत्यादिना वक्ष्यमाणेनापि सङ्गति सम्पादयितुमन्यथापि व्याचष्टे-तदवान्तरेत्यादि। 'अर्थान्तरे सङ्क्रमितमि' त्यादिना यत्तदवान्तरभेदप्रतिपादनं तद्वारेणैव तत्पूर्वकमेव। अविवक्षितवाच्यस्य ध्व- नेरिति योऽनुवादस्तद्वारेण। अस्योच्यत इत्यनेन सम्बन्धः। अ्रविवक्षितवाच्यस्येति। तदनुयोगिक इत्यर्थः । वक्ष्यमाणं मनसि कृत्य 'विवक्षितान्यपरवाच्यादित्युक्तम। प्रभिन्नत्वमन्योन्याभावः। तत्प्रतिपादनाय तस्य ज्ञापनाय। इदमिति। अविव· क्षितवाच्यमित्यर्थः। फलितमाह-भवतीत्यादि। मूलतो द्विभेदत्वमादिमं द्वैवि- ध्यम्। 'णिचे'त्यस्य 'उत्त'मित्यनेन सम्बन्धः । य इति। लक्षणावक्तृविवक्षादिरि- त्यर्थः । अयं सडक्रमणम्। तस्य प्रभावः तेन प्रयुक्तः । स एव प्रयोजककर्तेति भावः। उक्तं बोधितम्। तिरस्कृतशब्देन चेति। इत्युक्तमित्यनेनास्य सम्बन्धः । 'अविवक्षिते'त्यादिकं वितृणोति-येनेत्यादि। वाच्येनेति। तत्तत्पदवाच्यजात्यादि- धर्मविशिष्टधर्मिणेत्यर्थः । 'अर्थान्तरे सठूकमितमि'त्यादिकं विवृणोति-योऽर्थ इत्यादि। योऽर्थः रामोऽस्मीत्यादौ शमादिरूपोऽर्थः। उपपद्यमानोऽपि वाच्यजात्यादिप्रकारे- णान्वययोग्योऽपि। अनुपयोगादिति। विशेषानाधायकत्वेन पुनरुक्तत्वेन वा उप- योगाभावादित्यर्थः । धर्मान्तरसंवलनया वाच्यवर्मातिरिक्तधर्मवत्वेन। लक्ष्य- माण: लक्षणया प्रतीयमानः । अत एवान्यतां गत इव। यद्वा-धर्मन्तरसंव- लनया वाच्यधर्मातिरिक्तधर्मप्रकारकप्रतीतिविषयत्वेन हेतुना अन्यतां गत इव लक्ष्य माण: प्रतोयमानः । अनुगतधर्मी सन् लक्ष्यमाणधर्माणां तत्र तत्र भिन्नत्वेऽपि व्यक्तिरूपो धर्मी अनुस्यूत एवेति भावः। सूत्रन्यायेनेति। यथा पुष्पादिष्वेक सूत्र-

द्वितीयोद्द्योत: १६७

तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यक्षयस्यैव विशेषः । तत्रार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यो यथा -- स्निग्घश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेरलदूबलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः । लोचनम् न्तरपरिणत उक्तः । यस्त्वनुपपद्यमान उपायतामात्रेणार्थान्तरप्रतिपत्ति कृत्वा पला- यत इव स तिरस्कृत इति। ननु व्यज्ञयात्मनो यदा ध्वनेर्भेदो निरूप्यते तदा वाच्यस्य द्विधेति भेदकथनं न सङ्गतमित्याशङ्कयाह-तथाविधाभ्यां चेति। चो यस्मादर्थे। व्यञ्जकवैचित्र्याद्वि युक्तं व्यक्गयवैचित्र्यमिति भावः। व्यञ्जके त्वर्थे यदि ध्वनिशब्द- स्तदा न कश्चिद्दोष इति भावः । भेदप्रतिपादकेनैवान्वर्थनाम्ना लक्षणमपि सिद्धमित्य भिप्रायेणोदाहरणमेवाह- अर्थान्तरसङकमितवाच्योयथेति। अत्र श्ोके रामशब्द इति सङ्गतिः। स्निग्धया जलसम्बन्धसरसया श्यामलया द्रविडवनितोचितासितवर्णया कान्त्या चाकचक्येन लि- पमाच्छुरितं वियन्नभो यैः। वेल्लन्त्यो विजृम्भमाणास्तथा चलन्त्यः परभागवशात्प्रहर्ष- मनुस्यूतन्तथेत्यर्थः । रूपान्तरपरिणत इति अर्थान्तरे सडक्रमितमित्यस्यैव विवर- बालप्रिया

णम्। यस्त्विति। 'निश्वासान्ध' इत्यादावन्धादिपदार्थ इत्यर्थः । अनुपपद्यमानः अन्वयायोग्यः। उपायतामात्रेति। मुख्यार्थसम्बन्धस्य लक्षणानिमित्तत्वादिति भायः । तिरस्कृत इति। उक्त इत्यनुषङ्गः । नन्विति। व्यङ्गयात्मनो ध्वनेः ध्वनि- पदार्थस्य व्यज्ञचस्य। यदा यदि। 'वाच्यस्य भेदकथनमि'ति सम्बन्धः। वृत्तौ 'तथा- विधाभ्यामि'ति। अर्थान्तरसडक्रमितात्यन्ततिरस्कृताभ्यामित्यर्थः । 'ताभ्यां' वाच्या- भ्याम्। 'विशेषः' भेदः। विशेष इत्यस्यानन्तरं 'इति व्यङ्ञयप्रकाशनपरस्य ध्वनेरेवायं प्रकारः' इति पाठः क्वाचित्कः। लोचने भावमाह-व्यक्षकेत्यादि। वैचित्र्यं वैलक्ष- ण्यम्, कारिकामात्रं योजयितुमाह-व्यक्षके त्वर्थ इत्यादि। ध्वनिशब्दार्थः व्यज्जक- श्चेदित्यर्थः । स चार्थो वा शब्दो वा। तत्राद्यपक्षे अविवक्षितवाच्यस्येत्यस्य अविवक्षितः अप्रधानीकृतो वाच्यस्स्वात्मा येन स इति प्रथमोद्योतोक्तार्थो बोध्यः । दोष इति। अ- वतारिकोक्तदोष इत्यर्थः। चाकचक्येनेति। लिन्यः। परभागवशादिति । प्रभातारल्येनेत्यर्थः। विजुम्भमाणा: उत्साहशा- मेघानां श्यामत्वादलाकानां सितत्वाच्चेति- भावः । प्रहषति। मेघसंसर्गलाभजनितप्रह्षैत्यर्थः । 'घना' इत्यस्य विवरणम्-मेघा इति। 'घना' इत्यनेन निबिडत्वञ्च गम्यते। 'वेल्लद्वलाका' इत्यनेन सम्भोगस्मारक- त्वञ्च। अत एव आह-एवन्नभ इत्यादि। 'शीकरिण' इत्यस्य विवरणम्-सूक्ष्मे

१६८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्वे सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि घीरा भव।।

लोचनम् वशाच बलाकाः सितपक्षिविशेषा येषु त एवंविधा मेघाः। एवं नभस्तावद्दुरालोकं वर्तते। दिशोऽपि दुःसहाः। यतः सूक्ष्मजलकणोद्गारिणो वाता इति मन्दमन्दत्वमेषाम- नियतदिगागमनं च बहुवचनेन सूचितम्। तर्हि गुहासु क्वचित्प्रविश्यास्यतामित्यत आह-पयोदानां ये सुहृदस्तेषु च सत्सु ये शोभनहृदया मयूरास्तेषामानन्देन हर्षेण कला: षड्जसंवादिन्यो मधुराः केकाः शब्दविशेषा: ताथ्च सर्वं पयोदवृत्तान्तं दुस्सहं स्मारयन्ति; स्वयं च दुस्सहा हति भावः। एव मुद्दीपनविभावोद्वोधितविप्रलम्भः परस्प- राधिष्ठानत्वाद्रतेः विभावानां साधारणतामभिमन्यमानः इत एव प्रभृति प्रियतमां हृदये निधायैव स्वात्मवृत्तान्तं तावदाह-कामं सनत्विति। दृढमिति सातिशयम्। कठोर- हृदय इति। रामशब्दार्थध्वनिविशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम्। यथा 'तद्रेहं' इत्युक्तऽपि 'नतभित्ति' इति। अन्यथा रामपदं दशरथकुलोद्धवत्वकौसत्यास्नेहपान्नत्व- बाल्यचरितजानकीलाभादिधर्मान्तरपरिणतमर्थ कर्थ न ध्वनेदिति। अस्मीति। स बालप्रिया त्यादि। इतीति। शीकरिण इति शीकरसम्बन्धप्रतिपादनेन हेतुनेत्यर्थः । मन्दरम- नइत्वमित्यस्य 'सूचितमि'त्यनेन सम्बन्धः । बहुवचनव्यज्ञयं दर्शयति-एषामिति। सुहद इति। बन्धव इत्यर्थः । अर्थान्तरश्चाह-तेष्विति। शोभनहृदया इति। अत एवानन्द इति भावः । कलत्वस्यानन्दहेतुकत्वात्तद्विशिष्ट के कानामानन्द हेतुकत्व- मिति दर्शयन्नाह-हर्षेण कला इति। एवमित्यादि। पूर्वोक्तैरुद्दीपनविभावै- रुद्वोधितः विप्रलम्भः वियोगकालावच्छिन्ना रतिर्यस्य सः। परस्परेत्यादि। स्त्रीपुं सयोर्जीवितसर्वस्वाभिमानात्मिकाया रतेः परस्परसम्बन्धित्वादित्यर्थः। विभावानां सजलजलधरादीनाम्। साधारण्यं प्रियतमासाधारण्यम्। अभिमन्यमान इति । निरूपयन्नित्यर्थः । इत इत । काममित्यादित इत्यर्थः। तावदिति। प्रथ ममित्यर्थः । कामं सनत्विति। यथेष्टं भवन्तु इत्यर्थः । रामशब्दार्थेति। रामशब्देनार्थविशेषाणां व्यञ्जने सहकारीत्यर्थः । तद्गेहमिति। पद्यमिदं तृती- योदयोते उदाहरिष्यते। अरन्यथेति। कठोरहृदय इत्यस्याभाव इत्यर्थः । बाल्प- चरिनेति। विद्याभ्यासताटकावधादीत्यर्थः। आदिपदेन परशुरामजयादिकं गृह्यते। लाभादि यद्धर्मान्तरं तेन परिणतं तत्प्रकारकप्रतीतिविषयम्। कथं न ध्वनेदिति। तथाच कठोरहृदयपदन्तदर्थानुगुणानामेव धर्माणां रामशव्देन व्यज्ञने सहकारितया निर्दिष्टमिति भातः। 'सवं सहे' इत्यस्य यद्यद्दुःखमापतति तत्सवं सहेत्यर्थः । 'वैदेही'

द्वितीयोद्द्योत: १६९

इत्यत्र रामशब्दः । अनेन हि व्यङ्गयघर्मान्तरपरिणतः सब्ज्ञी प्रत्या- य्यते, न संज्ञिमात्रम्। लोचनम् एवाहँ भवामीत्यर्थः । भविष्यतीति क्रियासामान्यम्। तेन कि करिष्यतीत्यर्थः। अथ च भवनमेवास्या असम्भाव्यमिति। उक्तप्रकारेण हृदयनिहिता प्रियां स्मरणशब्दवि- कल्पपरम्परया प्रत्यक्षीभावितां हृदयस्फोटनोन्मुखीं ससंभ्रममाह-हहा हेति। देवीति। युक्तं तव धैर्यमित्यर्थः। श्रनेनेति। रामशब्देनानुपयुज्यमानार्थेनेति भावः । व्यज्ञयं धर्मान्तरं प्रयोजनरूपं राज्यनिर्वासनाद्यसड्ख्येयम्। तच्चासड्ख्यत्वादभिधाव्या- पारेणाशक्यसमर्पणम्। क्रमेणाप्यमाणमप्येकधीविषय भावाभावान चित्रचर्वणापदमिति न चारुत्वातिशयकृत्। प्रतीयमानं तु तदसड्ख्यमनुद्भिन्नविरेषत्वेनैव किकि रूपं न सहत इति चित्रपानकरसापूपगुडमोदकस्थानीयविचित्रचवणापदं भवति। यथोक्तम्-'उक्त्य- बालप्रिया त्यनेन च दुःखासहिष्णुत्वं व्यज्यते। क्रियासामान्यमिति। बोधयतीति शेषः । मुख्यार्थोऽपि विवक्षित इत्याह-अथ चेति। चतुर्थपादमवतारयति-उक्तेत्यादि। स्मरगोति। जलधराद्यद्दीपकानां प्रियतमासाधारणत्वस्मरणम्। शब्द: वैदेहीति शब्द:, तज्जनितबोध इति यावत्। 'विकल्पः कथ भविष्यती'ति वितर्कः। तेषां परम्परयेत्य- र्थः । हा हा हेति त्रयो निपाताः खेदातिशये। 'देवी'त्यनेन व्यज्ञयमाह-युक्त- मिति। देव्या: कृताभिषेकायाः राजतुत्यत्वादिति भावः । 'अनेने'ति पदं व्याचष्टे- रामशब्देनानुपयुज्यमानार्थेनेति। सर्वसहत्वादिप्रकृतार्थानुपयुक्तार्थकरामपदेने- त्यर्थः। 'व्यङ्गये' त्यादिभ्रन्थं व्याचष्टे-व्यङ्गघ्मित्यादि। प्रयोजनेति। लक्षणाप्र- योजनेत्यर्थः । तदत्र किमित्यत आह-राज्येति। राज्यभ्रंशादित्यर्थः । आदिपदेन वनवासपितृजायावियोगादिक दुःखकारि सर्वं गृह्यते। अस्य व्यज्ञयत्वं व्यवस्थापयि- ष्यन्नाह-तच्चेत्यादि। तत् प्रयोजनम्। अभिधेत्यादि । युगपदभिधातुमशक्य- मित्यर्थः । क्र्मेणेति। तदिति अभिधाव्यापारेणेति चानुषज्यते। एकधीति। एक- बोधविषयत्वाभावादित्यर्थः । प्रतायमानमिति। व्यज्यमानमित्यर्थः । तुशब्दो वि- शेषे। तदसङ्गयमिति। असङ्गयत्वविशिष्टं प्रयोजनमित्यथः । अनुद्भिन्नेति। अ- नुद्धिन्न: अस्पष्टः विशेषः पार्थक्यं परस्परभेद इतियावत्, यत्र तत्वेनैव तद्विशिष्टमेव। पानकरसाद्यास्वादे कर्पूरादंशा यथा पार्थक्येन नानुभूयन्ते, किन्तु परस्परसंवलितत्वे नैव प्रयोजनप्रतीतौ तथा राज्यनिर्वासनादयो धर्मा इत्यर्थः । किं किमिति। नाना रूपं सहत इत्यर्थः । प्रतिपत्तप्रतिभादिवशेन नानाविधं भातीति यावत्। इतीति हेतौ। चित्रेत्यादि। चित्रेति पानकरसादीनां त्रयाणां विशेषणं नानारसेत्यर्थः । गुडोपस्कृतं मोदकं गुडमोदकं तत्स्थानीया तच्चर्वणातुल्या या विचित्रा विलक्षणा चर्वणा रामगतत्वेन तत्तद्वर्मावगाहिनी प्रतीतिः, तस्याः पदं विषय २२ ६व०

१७० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

यथा च ममैव विषमबाणलीलायाम्- ताला जाअन्ति गुणा जाला दे साहअएहि घप्पन्ति। रइकिरणानुग्गहिआइ होन्ति कमलाइँ कमलाइ। (तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥ इति च्छाया।) इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः । लोचनम् न्तरेणाशक्यं यत्' इति। एष एव सर्वत्र प्रयोजनस्य प्रतीयमानत्वेनोत्कर्षहेतुमन्तव्यः । मात्रग्रहणेन संज्ञी नात्र तिरस्कृत इत्याह-यथा चेत्यादि। ताला तदा। जाला यदा। धेप्पन्ति गृह्यन्ते। अर्थान्तरन्यासमाह-रविकिरणति। कमलशब्द इति। लक्ष्मीपात्रत्वादिधर्मान्तरशतचित्रतापरिणतं संज्ञिनमाहेत्यर्थः । तेन शुद्धऽर्ये मुख्ये बाधानिमित्तं तत्रार्थें तद्वर्मसमवायः। तेन निमित्तेन रामशब्दो धर्मान्तरपरिणतमर्थ बालप्रिया इत्यर्थः। प्रयोजनजातस्य अभिधातुमशक्यत्वं यदुक्तं तत्रोपष्टम्भकमाह- यथोक्तमित्यादि। एष एवेति। विचित्र चर्वणापदत्वमेवेत्यर्थः। प्रयोजनस्येत्यु- त्कर्षान्वयि। मात्रग्रहरोनेति । 'न संज्ञिमात्रमि'ति वृत्तिस्थमात्रशब्देनेत्यर्थः । आहेत्यनेनास्य सम्बन्धः । संज्ञी नात्र तिरस्कृत इति। राज्यनिर्वासनादि- धर्मवत्वेन रामस्यैव संज्ञिनः प्रतीतेरिति भावः । आहेति। वृत्तिकारो बोधयतीत्यर्थः । अत्र रामपदलक्ष्यतावच्छेदकं रामपदवाच्यत्वं सामान्यतो दुःखपात्रत्वं वा बोध्यम्। तदेति। पदार्था इति शेषः । तदा गुणाः अतिशयाधायको धर्मो गुणस्तद्वन्तः सन्तः । जायन्ते भवन्ति। कदेत्यत्राह-यदेति। ते गुणवन्तः पदार्थाः । गृह्यन्ते श्लाध्यन्ते। अस्य सामान्यस्य समर्थकमुत्तरारधमित्याशयेनाह-अर्थान्तरन्यासमाहेति। रवीति। रविणा किरणानुगदीतानि करसपृष्टानि, अथ चाभिनन्दितानि कमलानि पद्मानि। कमलानि कमलत्वेन ज्ञायमानानि भवन्तीत्यर्थः । अत्र व्यङ्गयं दर्शयति-लक्षमी त्याति। लक्ष्मीपात्रत्वं कान्त्याश्रयत्वम्। आदिपदेन विकसितत्वसौरभादिशालित्वं गरृह्यते। लक्ष्मीपात्रत्वादि यद्धर्मान्तरशतं तस्य चित्रता चित्रताविशिष्टं तदिति यावत्। तेन परिणतमित्यर्थः। संज्ञिनं कमलम्। आह व्यज्ञयति। केचिदत्र राम- पदं राज्यनिर्वासनादिधर्मवत्वेन लक्षयन्निर्वेदादीन्व्यज्जयति। एवं कमलशब्देऽपि बोध्यमित्याहुस्तन्मतं दूषयितुमुपन्यस्यति-तेनेत्यादि। तेनेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः। 'अप्रातीतिकमि'त्यनेनास्य सम्बन्धः। शुद्धऽर्थें मुख्य इति। केवले रामपदमुख्यार्थ इत्यर्थः। बाधेति। प्रकृतानुपयोगात्मकबाधेत्यर्थः । तत्रार्थ इति। रामपदमुख्यार्थध- र्मिणीत्यर्थः। तद्धर्मंसमवाय इति। विवक्षितराज्यनिर्वासनादि धर्मसम्बन्ध इत्यर्थः। अनेनाधाराधेयभावरूपमुख्यार्थसम्बन्धः प्रदर्शितः। उभयत्रास्तीति शेषः ।धर्मान्तर-

द्वितीयोद्द्योत: २७१

लोचनम् लक्षयति। व्यक्कयान्यसाधारणान्यशब्दवाच्यानि धर्मान्तराणि। एवं कमलशब्दः। गुणशब्दस्तु संज्ञिमात्रमाहेति। तत्र यद्वलात्कैश्विदारोपितं तदप्रातीतिकम्। अनुपयोग- बाधितो ह्यर्थोऽस्य ध्वनेविंषयो लक्षणा मूलं ह्यस्य। यत्तु हृदयदर्पण उत्तम्-'हहा हेति संरम्भार्थोडयं चमत्कारः' इति। तत्रापि संरम्भ: आवेगो विप्रलम्भव्यभिचारीति रसध्वनिस्तावदुपगतः । न च रामशब्दाभि व्यक्तार्थसाहायकेन विना सरम्भोछ्वासोऽपि। अहं सहे तस्याः कि वर्तत इत्येवमात्मा हि संरम्भ: । कमलपदे च कः संरम्भ इत्यास्तां तावत्। अनुपयोगात्मिका च मुख्या- र्थबाधान्नास्तीति लक्षणामूलत्वादविवक्षितवाच्यभेदतास्योपपन्नैव शुद्धार्थस्याविवक्षणात्। बालप्रिया परिणतमर्थमिति। राज्यनिर्वासनादिधर्मवत्वेन रामव्यक्तिरूपार्थभित्यर्थेः । तर्हि कि व्यज्ञयमित्यत्राह-व्यङ्गयानीत्यादि । अशन्द्वाच्यानि शब्देनाभिधातुमश- क्यानि। धर्मान्तराणि निर्वेदग्लानिमोहादयोऽन्ये धर्माः। एवं कमलशब्द इति। द्वितीयः कमलशब्दो लक्ष्मीपात्रत्वादिपरिणतमर्थ लक्षयति, व्य्षयन्तु मनोहरत्वा- दीत्यर्थः । जायन्ते गुणा इत्यत्र गुणशब्दस्यावृत्तिः, द्वोतीयो गुणशब्दः उत्कृष्टत्वा- दिधर्मान्तरपरिणतमर्थ लक्षयतीत्याद्याशङ्कां परिहर्तुमाह-गुणशब्द इत्यादि । संज्ञिमात्रमिति। मुख्यार्थमात्रमित्यर्थः । न तु धर्मान्तरपरिणतमर्थमिति मात्रश- ब्दार्थः। तत्रेति। पूर्वोक्तोदाहरणयोरित्यर्थः । वलात् बुद्धिसामर्थ्यात्। आरो- पितमिति। आरोप्योक्तमित्यर्थः । तदिति। तदुक्तमित्यर्थः । मप्रातीतिक- मिति। सहृदयप्रतीत्यसिद्धमित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-मनुपयोगेत्यादि। अनुप- योगबाधितः अनुपयोगात्मकबाघाधीनः । हीति हेतौ। अर्थः भवदुक्तो राज्यनि- र्वासनादयर्थः । अस्य ध्वनेरविषय इति। अविवक्षितवाच्यस्थलीयध्व्रनिव्यापारस्य विषय इत्यर्थः । न तु लक्षणाया विषय इति भावः। लक्षणया ह्यर्थस्यैकध्मप्रकारेणैव प्रतीतिर्न त्वनेकधर्म प्रकारेण। परन्त्वत्र लक्षणा सहकारिणीत्याह-लक्षणेत्यादि। य्वित्यादि। हहेत्यादि। हहाहेत्यनेन गम्यो यस्संरम्भ: तस्यार्थः कार्यभूत इत्यर्थः । तत्रपीत्यनुवादः, उक्तार्थेऽपीत्यर्थः। संरम्भ इत्यस्य विवरणम्-आवेगइति। रसध्वनिरित्यादि। तवानभिमतो रसध्वनिरादावभ्युगतो भवतीत्यर्थः। इत्थं च पूर्वोक्तार्थध्वनेरभ्युपगमोऽप्यापतित इत्याह-न चेत्यादि। रामशब्दाभिव्यक्ता- र्थेति। राज्यनिर्वासनादर्थेत्यर्थः । उक्तार्थे हेतुमाह-अहं सहे इत्यादि। अहं सर्व सहे इत्यर्थस्योपोद्वलको हि रामशब्दाभिव्यक्तार्थ इति भावः। उक्तोदाहरणयोः मुख्या- र्थबाधां स्वयं वितृण्वन्नविवक्षितवाच्यभेदत्वमुपपादयति-अनुपयोगात्मिका चे- त्यादि। मुख्यार्थस्य पदार्थान्तरान्वयानुपपत्तिज्ञानमिव प्रकृतानुपयुक्तत्वज्ञानमपि लक्षण- बीजमतोऽनुपयुक्तत्वज्ञानरूपोऽपि मुख्यार्थबाधापदार्थ इत्यर्थः। अत्रेति। उक्तोदाहरण- योरित्यर्थः । शुद्धाथस्येति। वाच्यजात्यादिविशिष्टव्यक्तिरूपार्थस्येत्यर्थः । तस्या-

१७२ सटीकलोचनोपेतधवन्यालोके

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वालमीके :- रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारावृतमण्डलः । निःश्वासान्घ इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।l इति। अत्रान्धशब्दः ।

लोचनम् न च तिरस्कृतत्वं धर्मिरूपेण, तस्यापि तावत्यनुगमात्। अत एव च परिणतवाचोयु- क्त्या व्यवहतम्-आदिकवेंरिति। ध्वनेर्लक्ष्यप्रसिद्धतामाह-रवीति । हेमन्तवर्णने पञ्चवट्यां रामस्योक्तिरियम्। अन्ध इति चोपहतदृष्टिः। जात्यन्घस्यापि गर्भे दृष्टधुप- घातात्। अन्धोडयं पुरोऽपि न पश्यतीत्यत्र तिरस्कारोऽन्धार्थस्य न त्वत्यन्तम। इह त्वादर्शस्यान्धत्वमारोप्यमाणमपि न सह्यमिति। अन्घशब्दोऽन्र पदार्थस्फुटोकरणाश क्तत्वं नष्टृष्टिगतं निमित्तीकृत्यादश लक्षणया प्रतिपादयति। असाधारणविच्छायत्वा नुपयोगित्वादिधर्मजातमसंख्यं प्रयोजनं व्यनक्ति। भट्टनायकेन तु यदुक्तम्-'इवश- ब्दयागाद्गोणताप्यत्र न कावित्' इति, तच्छ्लोकार्थमपर।मृश्य। आदर्शचन्द्रमसोर्हि सादृश्यमिवशब्दो द्यातयति। निःश्वासान्ध इति चाद्शविशेषणम्। इवशब्दस्यान्धा- थॅन योजने आदर्शश्चन्द्रमा इत्युदाहरणं भवेत्। योजनं चैतदिवशब्दस्य क्लिष्टम्। बालप्रिया पीति। व्यक्तिरूपार्थस्यापीत्यर्थः। तावत्यनुगमादिति। लक्ष्ये व्यज्गथे चारये अनुप्र. वेशादित्यर्थः । अन्ध इति। अन्धपदमुख्यार्थे इत्यर्थः । ननु उपहतत्वं जननात्परतो यत्किश्चित्कारणेन भवति, तथाच जात्यन्धे कथमन्धव्यवहार इत्यत आह-जात्य- न्धस्यापीति। प्रकृतोदाहरणे अन्धपदवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वं विशदयितुमन्यत्र तदभावं दर्शयति-अन्ध इत्यादि। अन्ध इति च दृष्टेरुपहतत्वमारोप्योपचारेणोक्तिः। अत्र हेतु :- पुरोऽपीत्यादि। अन्धार्थस्येति। अन्धपदमुख्यार्थस्येत्यर्थः । इह त्विति। प्रकृतोदाहरणे इत्यर्थः । न सह्यमिति। आदर्शस्य दष्टेरेवाभावादिति भावः। पदार्थेत्यादि। तद्रूर्प सादृश्यमित्यर्थः । इदमेवात्र लक्ष्यतावच्छेदकम् । नष्टद्वष्टीति। उपहतदथेत्यर्थः। आदश प्रतिपादयतीति। पदार्थस्फुटीकरणाशक्तत्वेन रूपेणादशं बोधयतीत्य्थः । अन्धार्थेन योजन इति। निश्वासान्ध इवेति योजन इत्यर्थः । इत्युदाहरणं भवेदिति। एवं योजनीयं भवेदित्यर्थः । भवत्वित्यत्राह-योजनं चैतदिति। निश्वासान्ध इव य आदर्शस्तद्रूपश्चन्द्रमा इति योजनं चेत्यर्थः । क्विष्ट- मिति। अर्थस्य क्िष्टत्वादिति भावः। इवशब्दस्योभयत्र सम्बन्धोऽस्त्विति शङ्कां परि- हरन् आह-न चेति। स इवेति। आदर्श इवेत्यर्थः। न युक्तत्यत्र हेतुमुपह्यासगर्भ-

द्वितीयोद्द्योतः १७३

गअणं च मत्तमेहं धारालुलिअज्जुणाइं अ वणाइं। णिरहक्कारमिअक्का हरन्ति नीलाओ वि णिसाओ।।

लोचनम् न च निःश्वासेनान्ध इवादर्शः स इव चन्द्र इति कल्पना युक्ता। जैमिनीयसूत्रे ह्येवं योज्यते न काव्येऽपीत्यलम्। गमणमिति। गगनं च मत्तमेघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि। निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नोला अपि निशाः ॥ इति च्छाया। चशब्दोऽपिशब्दार्थे। गगनं मत्तमेघमपि न केवलं तारकितम्। धारालुलिता र्जुनवृक्षाण्यपि वनानि न केवलं मलयमारुतान्दोलितसहकाराणि। निरहङ्का- रमृगाङ्का नीला अपिनिशा न केवलं सितकरकरधवलिताः। हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थः । मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीबात्म कमुख्यार्थेन सादृश्या- न्मेघालूँलक्षयताSसमजसकारित्व दुर्निवारत्वादिधर्मसहर्सरं ध्वन्यते। निरह क्कारशव्द्रेनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्र्यविच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रमृतिः ॥।१॥ अविवक्षितवाच्यस्य प्रभिन्नत्वमिति यदुक्त तत्कुतः? न हि स्वरूपादेव भेदो भव- तीत्याशक्कय विवंक्षितवाच्यादेवास्य भेदो भवति, विवक्षा तदभावयोर्विरोधादित्यनि प्रा- बालप्रिया माह-जैमिनीयेति। गगमं चेति वर्षावर्णनम्। च शब्द इति। गगनञ्चार्जुनानि चेत्युभयत्र चशब्द इत्यर्थः। गगनं मत्तमेघमपीति अपिशब्दगम्यमर्थमाह-नेत्यादि। एवमुपर्यपि बोध्यम्। वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वमुपपादयति-मत्तशब्देनेत्यांदि। बाधितेति। अन्वयानुपपत्तिरुपबाधाविशिष्टेत्यथेः। सादृश्यादिति। सादश्यात्मकमु- ख्यार्थसम्बन्धान्निमित्तादित्यर्थः । सादृश्यं मर्यादोल्लड्घनादिना। असमस्जसेति। अनुचितेत्यर्थः। निरहङ्कारशब्देनापोति। प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वान्निरहक्कारश ब्दो ह्यहक्कारस्वरूपयोग्ये चेतनविशेषे एव स्वरस्तरतः प्रयुज्यत इत्यतोऽत्र मुख्यार्थस्या- न्वयानुपपत्तिरूपबाधा बोध्या। लक्षयतेति । सादृश्यादित्यनुषज्यते । तच्च मालिन्या दिना। तदित्यादि। तत्पदेन निरहक्कारपरामर्शः तद्रतपारतन्त्र्यादात्यर्थः । उज्जिग- मिषा उत्नतीच्छा, तद्रूपा या जिगीषा उत्कर्षेच्छा तत्त्यागप्रभृतिरित्यर्थः ॥ १॥ सूत्रवृत्तिकृतो रैक्यम भिप्रेत्यावतारयति-अविवक्षितवाच्यस्येत्यादि। उक्त- मिति। 'प्रभेदप्रतिपादनाये'ति पूर्वप्रन्थेन।कमित्यर्थः । तदिति। प्रभिन्नत्वमित्यर्थः। कुत इति। कस्मात्प्रतियोगिन इत्यर्थः । न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीति। स्वस्मादेव भेदो न भवतीत्यर्थः । मस्येति। अविवक्षितवाच्यस्येत्यथेः । विवक्षे- त्यादि। विवक्षितत्वोविवक्षितत्वयोरेकन्नासम्भवादित्यर्थः। ननु विवक्षितान्यपराभिधे-

१७४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अंत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दौ। असंलक्ष्यक्रमोद्योतः क्रमेण द्योतितः परः । विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥२ ॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्ञयोर्ऽर्थो ध्वनेरात्मा । स च वाच्यार्था- पेक्षया कश्चिदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते, कश्ित्क्रमेणेति द्विषा मतः ।

लोचनम् येणाह-मसंलक्ष्येति। सम्य् न लक्षयितुं शक्यः क्रमो यस्य तादृश उद्योत उद्

मत्राक्षिप्तभिति स्वकण्ठेन नोक्तम्। ध्वनेरिति। व्यञ्ञयस्येत्यर्थः । आत्मेति। पूर्व- श्लोकेन व्यक्यस्य वाच्यमुखेन भेद उक्तः । इदानीं तु द्योतनव्यापारमुखेन द्योत्यस्य स्वात्मनिष्ठ एवेत्यर्थः । व्यङ्गयस्य ध्वनेर्धोतने स्वात्ननि कः क्रम इत्याशक्कयाइ- वाच्यार्थापेक्षयेति। वाच्योरऽर्थो विभावादिः॥२॥ तत्रेति। तयोर्मध्यादित्यर्थः । यो रसादिरर्थः स एवाक्रमो व्वनेरात्मा न त्वक्रम एव सः। क्रमत्वमपि हि तस्य कदाचिद्धवति। तदा चार्थशक्त्युद्धवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते। आत्मशब्दः स्वभाववचनः प्रकारमाह। तेन रसादिर्योऽर्थः स ध्वनेरक्रमो नामभेदः। असंलक्ष्यक्रम इति यावत्। ननु किं सर्वदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकारः ? नेत्याह; किं तु यदाज्वित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च सामान्यलक्षणे 'गुणीकृत·

यस्येति कुतो नोक्तमित्यत आह-ध्वनिश्देत्यादि। विवक्षिताभिधेत्वेनेति। बालप्रिया

विवक्षिताभिधेयत्वोक्त्येत्यर्थः । अन्रेति। अभिधेये इत्यर्थः । श्रत्षिप्तमिति। दर्शित- मित्यर्थः । विशेषमाह-पू्वॅश्छोकेनेत्यादि। इदानोमिति। अस्मिन् श्रोके इत्यर्थः । स्वात्मनिष्ठ एवेति। 'भेद उक्त' इत्यस्यानुषङ्गः। वृत्तौ 'ध्वनेरात्मे'त्यस्य विवर- णम्-'मुख्यातये'त्यादि। वाच्यार्थेत्यादिकमवतारयति-यङ्गयस्येत्यादि ॥२॥ रसेत्यादिकारिकायामत्निभावेन भासमानो रसभावादि: अक्र्मो ध्वरनेरात्मा व्यव स्थित इत्यन्वयो वक्तव्यः । तथा च तथाविधरसभावादिसामान्यमसंलक्ष्यक्म इत्यर्थः सिध्यति। स चार्थो बाधितः, क्वचिद्धावादेः सलक्ष्यक्रमत्वस्याप्यज्ञीकृतत्वादतो विवक्षि- तमर्थ व्याचष्टे-यो रसादिरित्यादि। अक्रमः असंलक्ष्यक्रमः । न त्वक्रम एव स इति। रसभावादिरक्रम एव भवतोति तु नैवेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह-क्रमेति। संलक्ष्यक्रमत्वमपीत्यर्थः । 'क्रमवत्त्वमिति च पाठः। तस्य भावादेः। वद््यत इति। "एवंवादिनि देवर्षावि"त्यादयुदाहरणपूर्वक वक्ष्यत इत्यर्थः । अजिभावेन भासमान इत्यस्य विवरणम्-अङ्गित्वेनेत्यादि। एतदुक्तेः पौनरुक्त्यमाशक्कते-रतच्चेत्यादि।

द्वितोयोद्द्योतः १७५

सञ्र इसभावतदाभासतत्पशान्त्यादिरक्रमः। ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥ ३ ॥। लोचनम् स्वार्थावि'त्यत्र यदयपि निरूपितम्, तथापि रसवदादलक्कारप्रकाशनावकाशदाना- यानूदितम्। स च रसादिर्ध्वनिर्व्यवस्थित एव; न हि तच्छून्यं काव्यं किश्चिदस्ति। यथ्यपि च रसेनैव स्व जीवति काव्यम्, तथापि तस्य रसस्यैकघनचमत्कारात्मनोऽपि कुतश्चिदंशात्प्रयोजकीभूतादधिकोऽसौ चभत्कारो भवति। तत्र यदा कश्चिदुद्रिक्तावस्थां प्रतिपन्नो व्यभिचारी चमत्कारातिशयप्रयोजको भवति, तदा भावध्वनिः। यथा- तिष्टेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः । असुर तां हतु विवुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोववर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोडयं विधिः ॥

स्वादातिशयः। व्यभिचारिण उदयस्थित्यपायत्रिध्मकाः । यदाह-'विविधमाभिमु- रूगेन चरन्तीति व्यभिचारिणः इति। तत्रोदयावस्थाप्रयुक्तः कदाचित्। यथा- याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपरथं शय्यामनुप्राप्तया निरध्यातं परिवर्तनं पुनरपि प्रारब्धुमज्गीकृतम्। बालप्रिया परिहरति-तथापीत्यादि। रसवदादीति। अङ्विभावेन भासमान इत्युक्तावज्भा- वेन भाने कः प्रकार इति जिज्ञासायाः सम्भवादिति भावः । व्यवस्थित इति पदं व्या- चष्टे-स चेत्यादि। व्यवस्थित इति। सर्वत्र काव्ये स्थित इत्यर्थः। भावेत्यादिना निर्दिष्टं भावादिध्वनि शङ्कापूर्वकं व्यवस्थापयति-यद्यपीत्यादि। तस्येति। काव्य- जीवितस्येत्यर्थः । 'रसस्य अंशादि'ति सम्बन्धः । रसाङ्गभूतादित्यथः । तिष्टेदिति। विक्रमोर्वशीये पुरूरवसो वचनम्। सा उवशी। कोपवशाद्धेतोः। प्रभावेणान्तर्धानकरणविद्यया पिहिता अन्तर्हिता। तिष्ठेदिति सम्भावनायां लिड्। 'एतन युक्तं यत' इति शेषोऽन्र बोध्यः। एवमुत्तरत्रापि। स्वर्गाय स्वर्ग गन्तुम्। विवुधद्विषः असुराः। अगोचरम् अविषयत्वम्। विधिः प्रकारः । यदाद्देति। विविधमित्यनेन त्रिप्रकारत्वमपि दर्शितमिति भावः। उदयावस्थाप्रयुक्त इति। उद. यौन्मुख्यप्रयुक्त इत्यर्थः । यात इति। शय्यामनुप्राप्तयाप्रियेण सह शयानया तन्वङ्ग्या। गोत्र- स्य नाम्नो विपयये वनितान्तरनाम्नीत्यर्थः । श्रुतिपथं याते श्रुते सति। परि० वर्तनं निर्ध्यातं चिन्तितम्। प्रारब्धुमिति। परिवर्तनमित्यस्यानुषङ्गः। तदित्य-

१७६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

पररिवर्तन लोचनम् भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च शिथिलक्षिप्तकदोर्लेखया तन्वङ्गया न तु पारितः स्तनभरः क्रषुं प्रियस्योरसः ॥। अत्र हि प्रणय कोपस्योज्जिगमिषयैव यदवस्थानं न तु पारित इत्युदयावकाशनि- राकरणात्तदेवास्वादजीवितम्। स्थितिः पुनरुदाहृता-'तिष्टेतकोपवशात्' इत्यादिना। क्वचित्तु व्यभिचारिणः प्रशमावस्थया प्रयुक्तश्वमत्कारः। यथोदाहृतं प्राक् 'एकस्मिन् शयने पराड्मुखतया' इति। अयं तत्प्रशम इत्युक्तः। अत्र चेर्ष्याविप्रलम्भस्य रसस्यापि प्रशम इति शक्यं योजयितुम्। क्वचित्तु व्यभिचारिणः सन्धिरेव चर्वण स्पदम्। यथा- ओसुरु सुम्ठि आइं मुहु चुम्बिउ जेग। अभिअरसघोण्टाणं पडिजाणिउ तेण। इत्यत्र श्रुत्युक्ते तु कोपे कोपकषायगद्गदमन्दरुदिताय। येन मुखं चुम्बितं तेना- मृतरसनिगरणविश्रान्तिपरम्पराणा तृप्तिर्ज्ञातेति कोपप्रसादसन्धिश्चमत्कारस्थानम्।

बालप्रिया स्यापकर्षो वा। पुनरषि पुनस्तु। प्रारब्घुमङ्गीकृतं चिकीर्षितम्। भूय: तत् परिवर्तनम्। प्रकृतं प्रयत्नविषयीकृतम्। कृतं चेति। भूयस्तदित्यनयोरनुष्ः । शिथिलक्षिप्तैकदोलेखया पूर्व शिथिला शिथिलीकृता पश्चादन्यत्र क्षिप्ता च एक. दोलेखा यया तथा सत्या। भूयः तत् परिवर्तनम्। कृतं च अनुष्टितं च। जाना- तीच्छति यतते चेष्टते इति क्रमोऽत्र प्रदर्शितः । न त्विति। तुशब्दो विशेषे। 'स्त- नभरः प्रियस्य उरसः क्रष्टं न पारित' इति सम्बन्धः। प्रतीहारेन्दुराजेन काव्यालङ्कार- सङ्ग्हव्याख्याने श्लोकोऽयं व्याख्यातः। उज्जिगमिषयव। उदयौन्मुख्यावस्थयैव। एवकारार्थ विवृणोति-न त्वित्यादि। इत्युक्त इति। पूर्वैरिति शेषः । स्वाभि- प्रायमाह-अत्रेत्यादि। शसुरु इति। ईर्ष्याश्रुशोभिताया मुखं चुम्बितं येन। सास्वादन अमृतरसनिगरणानां तृप्तिर्ज्ञाता तेन ॥ इति छायेति प्रतिभाति। निगरणानां भक्षणानां करणरूपार्थे षष्टी। यथ। "नाग्निः तृप्यति काष्टाना"मित्यादि। इत्यत्र श्रुत्युक्ते इति। ईर्श्याशव्देनोपोऽपी- त्यर्थः । 'अमृते'्त्यादेर्विवरणम्-अमृतरसेत्यादि। अमृतमेव रसविश्रान्तिः रस्· विश्रमस्थानं तस्य। यद्वा-अमृतरसस्य विश्रान्तिपूर्वकाणि निगरणानि विश्रम्य विश्रम्य निगरणानि। ज्ञातेत्यन्तेन वाच्यार्थकथनम्। कोपप्रसादसन्धिरिति। नायिकागतो ध्वन्यमान इति शेषः ।

द्वितीयोद्द्योत:

क्वचिद्यमिचार्यन्तरशबलतैव, विश्रान्तिपदम्। यथा- लोचनम् ग'चन्द्र वेश क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा व्यादा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल युवा धन्योऽघरं घास्यति ॥ अन्न हि वितर्कौत्सुक्ये मतिस्मरणे शक्कादैन्ये धृतिचिन्तने परस्परं बाध्यबाधक भावेन द्वन्द्वशो भवन्ती, पर्यन्ते तु चिन्ताया एव प्रधानतां ददती परमास्वादस्थानम्। एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम्। एतानि चोदयसन्धिशबलत्वादिकानि कारिकायामादिग्रहणेन गृहीतानि। नन्वेवं विभावानुभावमुखेनाप्यधिकश्चमत्कारो दृश्यत इति विभावध्वनिरनुभाव- ध्वनिश्च वक्तव्यः । मैवम्; विभावानुभावौ तावत्स्वशब्दवाच्यावेव। तच्चर्वणापि चित्तवृत्तिष्वेव पर्यवस्यतीति रसभावेभ्यो नाधिकं चर्वणीयम्। यदा तु विभावानुभावा- वषि व्यज्ञयौ भवतस्तदा वस्तुध्वनिरपि कि न सह्यते। यदा तु विभावाभासाद्रत्याभासो·

क्काकार्यमिति। देवयानीमभिलषतो ययातेरियमुक्तिः। अकायं ब्राह्मणकन्य- बालप्रिया

कासक्तिरूपम् । क्वद्वयेन द्वयोः सहानवस्थानप्रतीतिः । तेनात्यन्तानौचित्यं व्यज्यते। अत्र वितर्कः । भूयोऽपीत्यादि। अन्रौत्सुक्यम्। दोषाणां प्रमादादीनाम्। प्रश- माय आत्यन्तिकनाशाय। श्रुतं शात्श्रवणम्। अत्र मतिः । अहो इत्यादि। कान्तं मनोहरं मुखं तस्याः मुखम्। अत्र स्मृतिः। अपकल्मषाः अपगतं कल्मषं दुश्वरितं येभ्यस्ते। कृते सुचरिते धीर्येषाम्। यद्वा-कृता शिक्षिता धीर्येषां ते पण्डिताः । किं वद्यन्ति। अत्र शङ्का। स्वप्नेऽपि अदृष्टाश्रुतपूर्वघटकेऽपि सा दुर्लभा। अत्राभिमताप्राप्तिप्रयुक्तं दैन्यम्। चेत इत्यादि। अत्र धृतिः । क इत्यादि। धन्यः नाहमिव मन्दभाग्यः । धास्यति पास्यति। अन्न चिन्ता च व्यज्यते। तदाह- अत्र होत्यादि। वितर्कौत्सुक्ये इत्यादि। क्वाकार्यमित्याद्येकैकपादस्थवाक्याभ्यां क्रमेण व्यज्यमाने इति भावः। परस्परं बाध्येति। वितर्कादिरौत्सुक्यादिना बाध्यत इत्यर्थः । 'भवन्ती ददती'ति च द्विवचनम्। चिन्ताया इति। अन्त्यवाक्येन व्यज्यमानाया इति भावः । प्रसङ्गाच्छक्कते-नन्विति। समावत्ते-मैवमिति। स्वशब्दवाच्यावेव स्वशब्देनाभिधातुं शक्यावेव। चित्तवृत्तिष्वेवेति। रत्यादिचित्तवृत्तिचर्वणास्वेवे- त्यर्थः । किंन सह्यत इति। इष्ट एवेति भावः । 'तदाभसे'ति निर्दिष्टमाभास निरु- पयति-यदा त्वित्यादि। विभावानुभावाचिति। रसगज्गाधरादौ विस्तृतमेतत्। विभावाभासादिति। विभावस्याभासेऽनुभावोऽप्याभाषी भवति। शङ्गते- २३ ६्व०

१७८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

दयस्तदा विभावानुभासाचचर्वणाभास इति रसाभासस्य विषयः। यथा रावणकाव्याकर्णने लोचनम्

शृज्गाराभासः । यद्यपि 'शज्ञारानुकृतिर्या तु स हास्यः' इति मुनिना निरूपितं तथाप्यौ- त्तरकालिकं तत्र हास्यरसत्वम् । दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुति चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति तां विना। इत्यत्र तु न हास्यचर्वणावसरः। ननु नात्र रतिः स्थायिभावोऽस्ति। परस्परा- स्थाबन्धाभावात् केनैतदुक्तं रतिरिति। रत्याभासो हि सः। अतश्चाभासता येनास्य सीता मय्युपेक्षिका द्विष्टा वेति प्रतिपत्तिर्हृदयं न स्पृशत्येव। तत्स्पर्शे हि तस्याप्यभि- लाषो विलीयेत। न च मयीयमनुरक्तत्यपि निश्चयेन कृतं, कामकृतान्मोहात्। अत एव तदाभासत्वं वस्तुतस्तत्र स्थाप्यते शुक्तौ रजताभासवत्। एतच्च श्रङ्गारानुकृति- यद्यपीति। मुनिना निरूपितमिति। तथा च तत्र हास्यो रसो वक्तुं न्याय इति बालप्रिया भावः। औत्तर कालिकमिति। शङ्गारचर्वणोत्तर कालभवमित्यर्थः। तच्चर्वणोत्तरमय- मननुरक्तां कामयत इत रावणाभिलाषाद्यालम्वितस्य हासस्य सहृदयानामुद्बोधा दिति भावः । दूरेति। 'एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरऔैरनज्गातुरैः सम्पद्येत कर्थ तदाप्तिसुखमित्ये- तन वेझयि स्फुटमि'त्युत्तरार्धम्। 'प्रकुरुत' इत्यत्र 'प्रसहत इति च पाठः। दूराकर्षणं मोहश्व तत्कारी यो मन्त्रः तस्मिन्निवेत्युपमा। तया दूराकर्षकत्वादेरव्यभिचारो द्योत्यते। तन्नास्ति सीतानाम्नि। अनजातुरैः एतैः अङ्गैः। आकुलितस्य विह्वलीकृतस्य विक्षता नष्टा रतिः विषयान्तरेषु रुचिर्यस्य तस्य। अरतिमापन्नस्येति यावत्। मे इत्यनुषज्यते। न हास्येति। आदाविति शेषः। किन्तु श्रज्गाराभासचर्वणैवेति भावः । केनेति। रतिरित्येतत् केनोक्तमित्यन्वयः। अन्र प्रतीयमाना रतिर- भिलाषरूपा चित्तवृत्तिरेव, न तु स्थायिभाव इति भावः। रत्याभासो हि स इति। सः रावणगताभिलाषरूपा वित्तवृत्तिः । रत्याभासः स्थायिभूतरति- त्वेनाभासमानः । अतश्चेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । अस्य रावणस्य मयि विषये। उपेक्षिका उपेक्षावती। द्विष्टा द्वेषवती। तत्स्पर्शें तथाविधप्रती- तिस्पर्शे। तस्य रावणस्य। न चेति। कृतमिति निषेधवाची निपातः। इयं मय्यनुरक्तेति निश्चयस्याभावश्च नेत्यर्थः । तन्निश्वयश्वास्तीति यावत्। अन्र हेतुमाह- कामेत्यादि। 'निश्चयेन कृत्य'ति च पाठः। तत्पक्षे 'न च कृत्यमि'त्यन्वयः । इति निश्चयेन न च प्रयोजनमित्यर्थः । तन्निश्वयो ह्यभिलाषजननेऽनुपयोगीति भावः। अत्र पक्षे 'कामकृतान्मोहादि'त्यस्य न स्पृशत्येवेत्यनेनान्वयो बोध्यः। अत एव उक्ताद्वेतोरेव। तदाभासत्वं रत्याभासत्वं। तत्र अभिलाषरूपाया रावणचित्तवृत्तौ। स्थाप्यत इति। प्रतिपत्तभिरिति शेषः। श्रङ्गारानुकृतिशब्दं प्रयुञ्जान इति। -

द्वितीयोद् द्योत: १७९

लोचनम् शब्दं प्रयुञ्ानो मुनिरपि सूचितवान् । अनुकृतिरमुख्यता आभास इति होकोऽर्थः । अत एवाभिलाषे एकतरनिष्ठेऽपि शरज्ञारशब्देन तत्र तत्र व्यवहारस्तदाभासतया मन्तव्यः। शङ्गारेण वीरादीनामप्याभासरूपतोपलक्षितैव। एवं रसध्वनेरेवामी भाव- व्वनिप्रमृतयो निष्यन्दा आस्वादे प्रधानं प्रयोजकमेवमंशं विभज्य पृथगव्यवस्था- प्यते। यथा गन्धयुक्तिज्ञैरेकरससम्मूच्छितामोदोपभोगेऽपि शुद्धमास्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति रसध्वनिस्तु स एव योऽत मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनो- दितस्थायि प्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्षः। यथा- कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्येऽस्याव्त्रिवलीतरज्जविषमे निःष्पन्दतामागता । मद्दृष्टिस्तृषितेव सम्प्रति शनैरारुह्य तुङ्गौ स्तनौ साकाड्क्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने।। अत्र हि नायिकाकारानुवण्यमानस्वात्मप्रतिकृतिप वित्रितचित्रफलकाव लोकनाद्वत्स- वालप्रिया ज्ञारानुकृतिर्या तु स हास्य इति प्रयुज्ान इत्यर्थः । इति ह्येकोर्ऽर्थ इति। अनुकृत्यादि शब्दाः पर्याया इत्यथेः। शृङ्गारेोति। शद्वारानुकृतिरिति मुनिवचनस्थश्ज्गारशब्दे- नेत्यर्थः। वीरादीनामिति। तेषां गुर्वाद्यालम्बनत्वे ह्याभासता। उपसंहरति- एवमित्यादि। क्थं तर्हि पृथग्व्यवहार इत्यत आह-आस्वाद इति । 'प्रधानं प्रयोजकमंशमेवं विभज्ये' त्यन्वयः। पृथग््यवस्थाप्यत इति। पृथक् रसध्व नित्वभावध्वनित्वादिभिन्नरूपेण। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। गन्धयुक्ति: गन्धद्र- व्ययोजना। एकेति। एकरसः एकास्वादः यः सम्मूच्छितस्य व्याप्तस्य श्मो- दस्य उपभोगः तस्मिन्नपि। मांसीगन्धद्रव्यविशेषः । इतीति पृथग्व्यवस्थाप्यत इत्यस्यानुषङ्ञः । विभावेति। विभावादीना त्रयाणां संयोजनेन तच्चर्वणया उदिता उत्पन्ना स्थायिप्रतिपत्तिः यस्य। कृच्छुगोति। रत्नावत्यां राज्ञो विदूषकं प्रतीयमुक्तिः । अस्या इत्यस्योरुयुगमि- त्यादिभिः पञ्चमिः सम्बन्धः । त्रिवल्येव तरङ्ग: तरज्जतुल्या त्रिवली वा तेन विषमे निम्नोन्नते। तृषितेव तृषितत्वादिव। जललवाः अश्रुकणाः । तत्प्रस्यन्दिनी- ति। तथा लिखिते इति बोध्यम्। अत्रोरुयुगस्य नितम्बस्य चातिविशालतवं मध्यस्य तनुत्वं स्तनयोर्महत्वं च गम्यत इति सौन्दर्यातिशयो जललवेत्यादिना नायिकाया वि- रहदुःखातिशयश्च व्यज्यते। कस्याश्चिदरण्यभ्रमणवृत्तान्तस्य चात्र समाधिः । नायि- केति। नायिकाकारेण लिखितनायिकाप्रतिकृत्या हेतुना अनुवर्ण्यमानं नर्मसचिवं प्रति मुहुर्वर्ण्यमानं स्वात्मप्रतिकृत्या लिखितनायकप्रतिकृत्या पवित्रितं च, यद्वा-नायिका कारेण १ रत्ना., २. ४.

१८० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके ास मावामास रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते। स चाङ्कित्वेनात्रभासमानो ध्वनेरात्मा। इदानी रसवदलक्कारादलक्ष्पक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो विषय इति प्रदरश्यते- वाच्यवाचकचारुत्वहेतुनां विविधात्मनाम्। रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः ॥४॥

लोचनम् राजस्य परस्परास्थावन्धरूपो रतिस्थायिभावो विभावानुभावसंयोजनवशेन चर्वणारूढ

ध्वने: प्रकार इति। सहेवेति। इवशब्देनासंलक्ष्यता विद्यमानत्वेऽपि क्रमस्य व्या- रुयाता। वाच्येनेति। विभावानुभावादिना ॥ ३॥ नन्वज्वित्वेनावभासमान इत्युच्यते ; तत्राज्ञत्वमपि किमस्ति रसादेर्येन तन्निराकर- णायै त द्विशेषणमित्य भि प्रायेणोपक्रमते-इदानीमित्यादिना। अङ्गत्वमस्ति रसादीना रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहिताल क्वार रूपतायामिति भावः । अनया च भज्जया रसवदादि- घवलङ्कारेषु रसादिध्वनेर्नान्तर्भाव इति सूचयति। पूर्व हि समासोक्त्यादिषु वस्तुध्वने. र्नान्तर्भाव इति दर्शितम्। वाच्यं च वाचकं च तच्चारुत्वहेतवश्वेति द्वन्द्वः। वृत्तावपि शब्दाश्वालक्वाराश्वार्थाक्चालङ्काराक्षेति द्वन्द्वः। मत इति। पूवमेवैतदुक्तमित्यर्थः । ननूकं भट्टनायकेन-"रसो यदा परगततया प्रतीयते तर्हि ताटस्थ्यमेव स्यात्। न च बालप्रिया कर्त्रा अनुवर्ण्यमाना दृश्यमाना, 'निर्वर्ण्यमाने'ति पाठः साधिष्ठः, या स्वात्मप्रतिकृति- स्तया पवित्रितं यच्चित्रफलकं तदवलोकनादित्यर्थः। प्रबुद्ध इति शेषः। चर्वणारूढ इति। सहृदयचर्वणास्पदमित्यथः ॥ ३ ॥ वाच्येत्यादिकारिकायां 'शब्दालङ्कारा' इत्यादिवृत्तौ चार्थान्तरभ्रमः स्यादित्यतो विवक्षितमर्थ व्याचष्टे-वाच्यञचेत्यादि। प्रसक्गाद्रसस्वरूपं व्यवस्थापयिष्यन्नादौ परमतान्युपन्यस्यति-ननूक्तमित्यादि। नन्विति शङ्काद्योतकं भटनायकादयुक्तानां पूर्व. पक्षत्वमगवमयति। कथमुक्तमित्यत्राह-'रस' इत्याद् 'प्रधानमेवे'वयन्तेन। रस इति। रत्यादिरूपः शृङ्गारादिरस इत्यर्थः । यदेति यदीत्यथे। परेति। सहृदयादन्येत्य- थः। ताटस्थ्यमिति। सहृदयासम्बन्धित्वमित्यर्थः। ताटस्थ्ये सति स्वरसनीयत्व न भवेदिति भावः । न चेत्यादि। 'असौ स्वगतत्वेन न च प्रतीयत' इति सम्बन्धः तत्प्रत्यायकाभावादिति भावः । स्वगत्वेन प्रतीत्यभ्युपगमे बाधकश्वाह-स्व्रात्मेत्या -

द्वितीयोद्द्योत: १८१

लोचनम् स्वगतत्वेन रामादिचरितमयात्काव्यादसौ प्रतीयते। स्वात्मगतत्वेन च प्रतीतौ स्वात्मनि रसस्योत्पत्तिरेवाभ्युपगता स्यात्। सा चायुक्ता सीतायाः । सामाजिक प्रत्यविभाव त्वात्। कान्तात्वं साधारणं वासनाविकासहेतुविभावतायां प्रयोजकमिति चेत्- देवतावर्णनादौ तदपि कथम्। न च स्वकान्तास्मरणं मध्ये संवेदते। अलोक- साभान्यानां च रामादोनां ये समुद्रसेतुबन्धादयो विभावास्ते कथं साधारण्यं भजेयुः । न चोत्साहादिमान् रामः स्मर्यते, अननुभूतत्वात्। शब्दादपि तत्प्रतिपत्तौ न रसो. बालप्रिया दि। स्वात्मगतत्वेन सहृदयात्मगतत्वेन। स्वात्मनीत्यादि। प्रतिपत्तुः स्वचित्तव त्तेरेव प्रत्यक्षरूपा प्रतीतिर्भवति, तथा च तच्चित्तवृत्तेरुत्पत्तिरावश्यकी। विषयं विना प्रत्यक्षायोगादिति भावः। ननु रस उत्पद्यतामित्यत्राह-सा चेत्यादि। सा च स्वा- त्मनि रसोत्पतिश्व। पूर्व रामादीति निर्देशात सीताया इत्युक्तम्। सीतादेरित्यर्थः । सामाजिकमिति। सहृदयमित्यर्थः । शङ्कते-कान्तात्वमित्यादि। साधारणं सोतासाधारणम्। वासनेति। वासनायाः सहृदयगतरत्यादिवासनायाः यो विकास उद्वोध: तस्य हेतुर्यो विभावः तस्य भावस्तत्ता तस्यां वासनाविकासहेतुतारूपायां विभावतायामित्यर्थः । हेतुरिति पाठे हेतुः सन्निति योजना। प्रयोजकमिति। तथा च सीतायाः मानुषीत्वेन सीतादौ सहृदयानां कान्तात्वसंवेदनं भवतीति भावः । प्रति• वक्ति-देवतेत्यादि। तद्पि कान्तात्वसंवेदनमपि। कथमिति। देवतास्वमात्रादेर्ना यिकात्वेन वर्णनस्थले देवतादावाराष्यत्वज्ञानेन प्रतिबन्धात्तत्र काम्यत्वरूपकान्तात्वसं- वेदनं भवतीत्यर्थः । ननु काव्यादितः सीतादिज्ञाने जाते सहदयानां स्वकान्तास्मरणं जायते, तेन च तद्वासनोद्वोध इत्यत आह-न चेत्यादि। न संवेद्यते सहृदयैरन चा- नुभूयते। वीररसविषयेऽप्याह-लोकेत्यादि। अलोकसामान्यानां लोकसाधारण- भिन्नाम्। विभावाः सहृदयगतोत्साहविभावाः। साधारण्यं सर्वसाधारणत्वम्। कथं भजेयुरिति। समुद्रसेतुबन्धनानौ उत्साहहेतुः स्वकृतिसाध्यत्वबुद्धिर्हृदय संवादो वासहदयानां नोत्पद्येतेति भावः। रामादिगतोत्साहादिस्थायिज्ञानमपि सहृदयानां रसोद्वोधे हेतुस्तदपि दुर्घटमित्याह-न चेत्यादिना। ननु काव्यादनुभवरूपा तत्प्र. तीतिर्भवतीत्यत्राह-शब्दादित्यादि। तत्प्रतीतौ रामादिगतोत्साहप्रतीतौ। सत्या- मपीति योजना। न रसोपजनः सहृदयानां न रसोत्पत्तिः । अत्र दृष्टान्तमाह- १. प्रयोजकं अवच्छेदकमित्यर्थः। कान्तात्वेन वासनाविकासत्वेन कार्यकारणभा- घोऽनुभवसिद्ध इति भावः । २. कथमिति। कान्तात्वं नायिकात्वम् । प्रतिबन्धकाभावसहकृतं तज्ज्ञानं वासना- विकासं जनयेत्। अत्राराध्यत्वपूज्यत्वादिबुद्धेः प्रतिबन्धिकायास्सत्वेन न तं जनयितुं प्रभवतीति तात्पर्यम्।

१८२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् पजनः। प्रत्यक्षादिव नायकमिथुनप्रतिपत्ती। उत्पत्तिपक्षे च करुणस्योत्पादाद्दुःखित्वे करुणप्रेक्षासु पुनरप्रवृत्तिः स्यात्। तन्न उत्पत्तिरपि, नाप्यभिव्यक्तिः, शक्तिरूपस्य हि शज्गारस्याभिव्य कौ विषयार्जनतारतम्यप्रवृत्तिः स्यात्। तत्रापि कि खगतोऽभिव्यज्यते रसः परगतो वेति पूर्ववदेव दोषः। तेन न प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यते काव्येन रसः। किं त्वन्यशब्दवैलक्षण्यं काव्यात्मनः शब्दस्य त्र्यंशताप्रसादात्। तन्रा भिधायकत्वं वाच्यविषयम्, भावकत्वं रसादिविषयम्, भोगकृत्वं सहृदयविषयमिति त्रयोंऽशभूता व्यापाराः। तत्राभिधाभागो यदि शुद्धः स्यात्तत्तन्त्रादिभ्यः शास्त्र. न्यायेभ्यः श्लेषायलद्वाराणां को भेदः ? वृत्तिभेदवैचित्र्यं चाकिश्चित्करम्। श्रुतिदुष्टादिव- प्रत्यक्षादित्यादि। प्रतिपत्ताविवेति सम्बन्धः दूषणान्तरमाह-उत्पत्तिपक्षे इत्यादि। बालप्रिया सहृदयानामिति शेषः । करुणप्रेक्षासु करुणरसप्रधाननाट्येषु। तदिति। तस्मा दित्यर्थः । नाप्यभिव्यक्तिरिति। रसस्येति शेषः । तस्य प्रागसिद्धत्वादिति भावः । पूर्वसिद्धमेव हि घटादिकं प्रदीपादिनाभिव्यज्यते। ननु रत्यादिरूपो रसः सूक्ष्मरूपेण सहृदयानामात्मनि वर्तत इत्यतः सिद्ध एवेत्यत्राह-शक्तोत्यादि। शक्तिरूपस्य वासनात्मकसूक्ष्मरूपेण स्थितस्य। शङ्गारस्य रतेः। शक्गारपदं वीरादेरुपलक्षकम्। अभिव्य क्तौ सहृदयहृदयेऽभिव्यक्त्यङ्गीकारे। विषयेति। विषयो रत्यादिविषयः कान्तादिः अभिव्यक्त्युपाय इति यावत्। तस्य अजने सम्पादने तारतम्यप्र- वृत्ति: तरतमभावेन प्रवृत्ति: स्यादिति। यथा अन्धकारस्थघटादेरधिकाविकाभिव्य- कये तदुपायभूतालोकस्याधिकाधिकस्यार्जने जनाना प्रवृत्तिस्तथा वासनात्मतया अन्तः स्थितस्य रत्यादेरधिकाधिकाभिव्यक्तये तदुपायभूतस्य विभावादेरधिकाधि कस्यानुभव- रूपाजैने सहृदयाना प्रवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थः । अधिकाधिकविषयानुभवे वासनाया झ टित्यभिव्यक्तिसम्भवादिति भावः। दूष्रणान्तरमाह-तत्रापीत्यादि। तत्राप अभि- व्यक्तिपक्षेऽपि। उपसंहरति-तेनेत्यादि। न प्रतीयत इत्यादि। सहृदयात्मनीति शेष:। स्वमतमाह-किन्त्वित्यादि। अन्यशब्देति । शात्रीयादिशव्देत्यर्थः । शतेति। त्रयोंऽशा यस्य तस्य भावस्तत्ता, तस्याः प्रसादात्सम्बन्धादित्यर्थः । त्र्र्यंश- ता दर्शयति-तत्रेत्यादि। वाच्येति। वाच्योर्ऽर्थो विषयो यस्य तत्, वाच्यार्थस- म्बन्धीत्यर्थः । रसादीति। रसो रत्यादिः, आदिपदेन विभावादेर्श्रहणम्। भावकत्व- भोगकृत्वयोः स्वरूपं दर्शयिस्तदज्ीकारे युक्ति तावदाह-तत्रेत्यादि। अभिधाभागः अभिधायकत्वांशः । शुद्धः इतरव्यापारानालिङ्वितः । तत् तहि। तन्त्रादिभ्य इति। तन्त्रं नामानेकार्थबोधेच्छया पदस्यैकस्य सकृदुच्चारणम्। को भेद इति। शास्त्रे १. त््यंशतेति। इदं शब्दरूपश्रव्यकाव्याभिप्रायेण दृश्यरूपे नाट्ये तु शब्दाभा वेनाभिधायकत्वाभावात्। २. आदिपदादेकशेषादेर्ग्रहणम्।

द्वितीयोद्द्योत: १८३

लोचनम् जैनं च किमर्थम् ? तेन रसभावनाख्यो द्वितीयो व्यापारः ; यद्वश।दभिधा विलक्षणैव। तच्चैतद्धावकत्वं नाम रसान् प्रति यत्काव्यस्य तद्विभावादीनां साधारणत्वापादनं नाम। भाविते च रसे तस्य भोगः योऽनुभवस्मरणप्रतिपत्तिभ्यो विलक्षण एव द्रुति- विस्तरविकासात्मा रजस्तमोवैचित्र्यानुविद्धसत्त्वमयनिजचित्स्वभाव निर्वृतिविश्रान्ति- लक्षणः परव्रह्मास्वादसविधः । स एव च प्रवानभूतोंऽशः सिद्धरूप इति। व्युत्प-

बालप्रिया "हलन्त्य मि"ति पाणिनोयसूत्रादाविव "सर्वदो माधव" इत्यादिश्लेषस्थलेऽपि तन्त्रा- दिनानेकार्थबोधसम्भवादुभयोर्भेदो न स्यादित्यर्थः । वृत्तीति। वृत्तिभेदाः उपना- गरिकायाः। तेषां वैचित्रयं च अकिश्चित्करमिति । काव्ये अभिधामात्रस्वीकारे व्यर्थमित्यर्थः । किमर्थमिति। निष्फलमित्यर्थः । तेनेति। उक्तहेतुनेत्यर्थः । रस- भावनेति। रत्यादिभावनेत्यर्थः । द्वितीय इति। अभिधानन्तरभावीत्यर्थः । यद्व- शाद्िति। भावकत्वव्यापाररूपप्रयोजकादित्यर्थः । चिलक्षणौवेति । शात्त्रीयादि- शब्दगताभिधातो विजातीयैवेत्यर्थः। तच्चेत्यादि। रसान् प्रति एतद्भाव कत्वं नाम तदिति सम्बन्धः । काव्यस्येति। नाट्यस्याप्युपलक्षणम्। तद्विभावादीना- मिति। तस्य रत्यादिरूपरसस्य विभावादित्रयाणं चेत्यर्थः। साधारणत्वापादन- मिति। साधारणोकरणमित्यर्थः । सामान्येनोपस्थापकत्वमिति यावत्। भाविते उक्त- भावनाविषयीकृते। रसे रामादिगतत्यादौ। तस्येति। भावितस्य रत्यादेरित्यर्थः । भोग इति। साक्षात्कारविशेष इत्यर्थः । सहृदयानां भवतीति शेषः । तथाच भावनो. पनीतो रामादिगतरत्यादिः स्थायी सहृदयैर्भुज्यमानो रसः रत्यादेः सावारण्येन प्रतीत्या च न ताटस्थ्यादिदोष इति भावः । भोगस्वरूपमाह-य इत्यादि। अनुभवेति। अनुभवस्मरणरूपाः याः प्रतोपत्तयो लौकिक्यः प्रतीतयस्ताभ्य इत्यर्थः । 'द्रतिविस्ता- रविकासात्मे'त्यत्र हेतुमाह-रज इत्यादि। वैचित्र्यानुविद्धेति पाठः। "रजस्तमोनुवे- द्यवैचित्र्यबलादि" त्यभिनवभारत्यामुक्तेः। रजस्तमसोवैंचित्र्येण विशेषेण अनुविद्धं य- तसत्वं तन्मयी। प्राचुर्यार्थे मयट्। निजचित्स्वभावा स्ात्मचैतन्यरूपा च या नि- वृतिः लोकोत्तरानन्दः, तस्यां विश्रान्तिः विगलितवेद्यान्तरतया स्थितिः तत्लक्षण इत्य- र्थः । अन्र रजसो गुणस्यानुवेधेन द्तिः तमसो विस्तारः सत्वस्य विकास इति विवेकः। उक्तं हि काव्यप्रकाशसङ्केते-"यदा हि रजसो गुणस्य द्रतिः तमसो विस्तारः सत्वस्य विकास: तदा भोग: स्वरूपं लमत" इति। उक्तरीत्या भोगस्यात्मानन्दविष- यकत्वादाह-परेति। स एवेति। उक्तविधभोग एवेत्यर्थः। सिद्धरूप इति। चिदानन्दरूपस्यात्मनः सिद्धरूपत्वादिति भावः। व्युत्पत्तिरिति। प्रतिपत्तणां

१८४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् अत्रोच्यते-रसस्वरूप एव तावद्विप्रतिपत्तयः प्रतिवादिनाम्। तथाहि-पूर्वाव- स्थाया यः स्थायी स एव व्यभिचारिसम्पातादिना प्राप्तपरिपोषोऽनुकार्यगत एव रसः। नाट्ये तु प्रयुज्यमानत्वान्नाट्यरस इति केचित्। प्रवाहधर्मिण्यां चित्ततृतौ चित्तवृत्तेः चित्तवृत्त्यन्तरेण कः परिपोषार्थः ? विस्मयशोककोधादेश् क्रमेण तावन परिपोष इति नानुकार्ये रसः। अनुकर्तरि च तद्भावे लयादयननुसरणं स्यात्। सामाजिकगते वा बालप्रिया चतुरवर्गोपायव्युत्पत्तिरित्यर्थः । इतीति। इति भट्टनायकोक्तमिति स्रम्बन्धः । रसस्वरूप एवेति। रसपदार्थ एवेत्यर्थः । विभिन्नाः प्रतिपत्तयो विप्रतिप- त्तय: विभिन्नानि मतानि। तथाहीति। नाट्यस्थले विप्रतिपत्तीरादौ वित्रृणुम इस्यर्थः । तत्र ललनादिभिरालम्बनविभावः स्थायी रत्यादिको जनितः, उद्यानादिभिरुद्दीपनवि- भावैरुद्दीपितः, कटाक्षादिभिरनुभावैः प्रतीतियोग्यः कृतः, उत्कण्ठादिभिर्व्यभिचा- रिभिः परिपोषितो रामादावनुकार्ये रसः, नटे तु रामादिरूपतानुसन्धानवशादारोप्य- माणस्सामाजिकानां चमत्कारकारीति भट्टलोल्लटादिमतमादौ दर्शयति-पूर्वेत्यादि। पूर्वावस्थायामिति। अप्राप्तपरिपोषावस्थायामित्यर्थः । यः स्थायीति। स्थायित्वेन व्यपदिश्यमानो यो रत्यादिरित्यर्थः । 'स एव प्राप्तपरिपोषो रस' इति सम्बन्धः । रसः रसपदार्थः। स चानुकार्यगत एवेति। अनुकार्यरामादावेवोत्पद्यमानो वर्तत इत्यर्थः । अनेनानुकर्तरि तदारोप इति दर्शितम्। तस्मान्नाटयरसा इति भरतोक्तनाट्य रसशब्दार्थमाह-नाटय इत्यादि। नाटयस्य नाटयसम्बन्धी वा रसो नाटयरस इति व्युत्पत्तिरिति भावः। मतमिदं दूषयित्वा प्रकारान्तरेण वदतां श्रीशङ्कुकादीनां मर्त दर्शयति-प्रवाहेत्यादि। चित्तवृत्तौ रत्यादिचित्तवृत्तौ। प्रवाह्धर्मिण्यां तत्त त्कारणवशेन पुनः पुनरुत्पद्यमानायां नश्यन्त्यां च सत्यामिति हेतुगर्भम्। चित्त- वृत्ते: रत्यादिस्यायिचित्तवृत्तेः। चित्तवृत्यन्तरेण उत्कण्ठादिव्य भिचारिणा। परि- पोषार्थः क इति। परिपोषरूपं फलं न भवतीत्यर्थः। अतो व्यभिचारिभिः परिपोषस्य कथनमनुपपन्नमिति भावः । विपर्ययश्वास्तीत्याह-विस्मयेत्यादि। क्रमेण काल- क्रमेण। न परिपोष इति। किन्त्वपचय एवेति भावः । यथोक्तं काव्यप्रकाशसङ्केते- "इष्टवियोगजो महान् शोकः क्रमेण शाम्यति, न तु दृढीभवति क्रोधोत्साहरतयश्च निज- निजकारणोद्धूता अपि कालवशादमर्षस्थैर्यसवाविपर्ययेऽपचीयन्त" इति। इतीति हेतौ। नानुकार्ये रस इति। अनुकार्यरामादिगतो रस इत्युक्तपक्षो न युक्त इत्यर्थः । तर्हि अनुकर्तृगतोऽस्तिवित्यत्राह-अनुकर्तरीत्यादि। अनुकतरि नटे। तद्भावे रस- सत्वे सति। लयादीति। लयो नाम नृत्तगीतवाद्यानामेकतानतारूपं साम्यं रसस्य नटे सिद्धत्वेन तदुपयोगिलयाद्यनुसरणं न स्यादित्यर्थः । तहि सामाजिकतोऽस्तिवित्यत्राह-

द्वितीयोद्द्योत: १८

कश्चमत्कारः ? प्रत्युत करुणादौ दुःखप्राप्तिः। तस्मानायं पक्षः । करतहिं ? इहान- लोचनम्

न्त्यानियतस्यानुकार न शक्य:, निष्प्रयोजनक्ष विशिष्टताप्रतीती ताटस्थ्येन व्युत्प- त्त्यभावात् । तस्मादनियतावस्थात्मकं स्थायिनमुद्दिश्य विभावानुभावव्यभिचारिभिः संयुज्यमा- नैरयं राम: सुखीति स्मृतिविलक्षणा स्थायिनि प्रतीतिगोचरतयास्वादरूपा प्रतिपत्तिरनु- कर्त्रालम्बना नाट्यैकगामिनी रसः । सच न व्यतिरिक्त्माधारमपेक्षते। किं त्वनुका- र्याभिन्नाभिमते नर्तके आस्वादयिता सामाजिक इत्येतावन्मात्रमदः। तेन नाट्य एव बालप्रिया सामाजिकेत्यादि। तद्भावे इत्यनुषज्यते। कश्चमत्कार इति। रामादेरिव सामा- जिकस्यापि रत्यादिरूपरसोत्पत्तौ चमत्कारो न जायेतेति भावः। दुःखप्नाप्तिरिति। स्यादिति शेषः । नायं पक्ष इति। उक्तः पक्षो न युक्त इत्यर्थः। कस्तर्हीति। पक्ष इत्यनुषज्यते। प्रश्नस्योत्तरं वक्तुमुपक्रममाण आह-इहेत्यादि। आनन्त्या- दिति। तत्तद्वतस्य रत्यादिभावस्य मन्दतममन्दतरमन्दमध्यमत्वादिभेदेनासंख्यत्वा- दित्यर्थः । नियतस्येति। निश्चितैकावस्थाविशिष्टस्येत्यर्थः । स्थायिन इति शेषः । अनुकारो न शक्य इति। स्थायिन भानन्त्यान्नियतैकावस्थतवेन ज्ञातुमशक्यत्वादिति भावः। कथश्चित्तत्सम्भवेऽप्याह-निष्प्रयेजनश्चेत्यादि। अनुकार इत्यनुषज्यते। निष्प्रयोजनत्वे हेतुमाह-विशिष्टतेत्यादि। स्थायिनो रामादिव्यक्तिविशेषतृत्तित्व वै- शिषट्यमवबुध्य नटेन तदनुकारे क्रियमाणे तथैव सामाजिकानां प्रतीत्या तस्य तटस्थ- त्वेन चतुर्वर्गोपायव्युत्पत्तेरनुदयादित्यर्थः । अनेन स्थाय्यनुकारो रस इति पक्षोऽप्य- युक्त इति दर्शितम्। समतमाह-तस्मादितयादि। 'स्थायिनमुद्दिश्य संयुज्यमानै'रिति सम्बन्धः । स्थायिप्रतीतिमुद्दिश्य नटेन प्रयुज्यमानैरित्यर्थः । विभावेति। तैलिजैरित्यर्थः। प्रति- पत्तिरित्यनेनास्य सम्बन्धः । अयं रामः सुखीति। रामोऽयं सीताविषयकरतिमा- नित्यर्थः । सामाजिकाना चित्रतुरगन्यायेन नटे रामादिबुद्धिर्जायते। इतीत्यस्य प्रति- पत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । स्थायिनि प्रतीतिगोवरतयेति। स्थायिनः प्रतीतिविष- यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । वस्तुसौन्दर्यादिति भावः । आस्वादरूपेति। चमत्कारिचर्वणा रूपेत्यर्थः । प्रतिपत्तिरिति। सामाजिकानामनुमितिरित्यर्थः । अनुकर्त्रालम्बनेति। अयमित्यनेन नटस्य विषयीकरणादनुकर्तृविषयिकेत्यर्थः । स चेति। तथाविधस्था- थिप्रतीतिरूपो रसश्चेत्यर्थः । व्यतिरिक्तमिति। वक्ष्यमाणादन्यमित्यर्थः । अनुका- र्याभिन्नाभिमते अनुकार्यरामाद्यभेदेन गृहीते। नर्तक इति। अस्तीति शेषः। तथा- विधप्रतीतिरूपरसस्य नर्तकविशेष्यकत्वान्नर्तके विशेष्यतासम्बन्धेन सत्वात्स एवाश्रय इत्यर्थः। आस्वादयिता आस्वादरूपप्रतीतेः समवायेनाश्रयः। नाट्य एवेति। २४ ६व०

१८६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् रसः, नानुकार्यादिष्विति केचित्। अन्ये तु-अनुकर्तरि यः स्थाय्यवभासोऽभिनयादिसामगन्यादिकृतो भित्ताविव हरितालादिना अश्वावभासः, स एव लोकातीततयास्वादापरसंज्ञया प्रतीत्या रस्यमानो रस इति नाट्याद्रसा नाट्यरसाः। अपरे पुनर्विभावानुभावमात्रमेव विशिष्टसामग्या समप्यमाणं तद्विभावनीयानुभावनीयस्थायिरूपचित्तवृत्युचितवासनानुषक्तं स्व्रनिर्वृतिन्न वैणाविशिष्टमेव रसः । तन्नाव्यमेव रसाः । अन्ये तु शुद्धं विभावम्, अपरे शुद्धमनु- भावम्, केचित्तु स्थायिमात्रम्, इतरे व्यभिचारिणम्, अन्ये तत्संयोगम्, एकेऽनुका- र्यम्, केचन सकलमेव समुदायं रसमाहुरित्यलं बहुना। काव्येऽपि च लोकनाट्यधमिस्थानीयेन स्वभावोक्तिवक्रोक्तिप्रकार द्येनालौकिकप्रस- नमधुरौजस्विशब्दसमर्प्यमाणविभावादियोगादियमेव रस्तवार्ता। अस्तु वात्र नाट्याद्वि- चित्ररूपा रसप्रतीतिः ; उपायवैलक्षण्यादियमेव तावदत्र सरणिः। एवं स्थिते प्रथमपक्ष बालप्रिया नाट्ये इति छेदः। रसस्योक्तरीत्या नटाश्रयकत्वेन नाट्याश्रयकत्वमित्यर्थः । रामादिगतस्थायिनोऽनुकारे नटे स्थाय्यवभासो मिथ्याज्ञानरूपः सामाजिकानां जायते, स एव चमत्कारकारी रस इति केचित्तन्मतमाह-अन्य इत्यादि। 'अश्वाव- भास इवेशत्यन्वयः । स एवेति। अवभासमानः स्थाय्येवेत्यर्थः । रस्यमान इति। विषयीक्रियमाण इत्यर्थः । नाट्याद्रसा इति। स्थाय्यवभासस्य नाट्यहेतुकत्वादिति भावः। मतान्तरमाह-अपर इत्यादि। विभावानुभावमात्रमेवेति। रस इत्यने- नास्य सम्बन्धः । कथमित्यत्राह-विशिष्टेत्यादि। विशिष्टसामग्रथा भावकत्ववि- शिष्टया नाट्यादिसामप्रया। समर्व्यमाणमिति। सामाजिकेष्विति शेषः । तदिति। ताभ्यां विभवानुभवाभ्यां क्रमाद्विभावनीया अनुभावनीया च या रत्यादिस्थायिरूपचि- त्तवृत्युचिता वासना सामाजिकगता तदनुषक्तं तत्सम्बद्धम्। स्वेति। स्वस्य सामा- जिकस्य निर्वृतिरूपा या चर्वेगा तद्विशिष्टं तद्विषयभूतम्। नाट्यमेवेति। विभवानु- भवयोनेटनयोग्यत्वरूपनाट्यत्वादिति भावः । 'शुद्धं विभावमि'त्यादौ सर्वत्र रसमाहु- रित्यस्य सम्बन्धो बोध्यः । लोकेत्यादि। "स्वभावाभिनयोपेतं न नास्त्रीपुरुषाश्रयं नाट्यं लोकधर्मि" "स्वरा- लङ्कारसंयुक््तमस्वस्थपुरुषाश्रयं नाट्यं नाट्यधर्मि" तत्स्थानीयेन तत्तुल्येन। स्वभावे ति। वक्रोक्तिशब्दार्थः पूर्वमुक्तः। द्वयेनेति तृतीयार्थो वैशिष्ट्यं शब्देऽन्वेति। द्वयेने- त्यलौकिकतवे हेतुवा। अलौकिकेति। अलौकिको लौकिकशव्दव्यतिरिक्तः प्रसन्नो मधुर ओजस्वी च यः शब्दः, तेन समर्प्यमाणानां विभावादीनां योगादित्यर्थः। इयमेवेति। उक्तप्रकारैवेत्यर्थः । रसवार्ता रसपदार्थः तत्प्रतीतिवा। अस्तु वात्रेति। अ्रत्र काव्ये। विचित्ररूपा विजातीया। अत्र हेतुमाह-उपायेति। इयमिति। वक्ष्यमा-

द्वितीयोद्द्योत: १८७

लोचनम् एवैतानि दूषणानि, प्रतीतेः स्वपरगतत्वादिविकल्पनेन । सर्वपक्षेषु च प्रतीतिरपरिहार्या रसस्य। अप्रतीतं हि पिशाचवदव्यवहार्य स्यात्। किं तु यथा प्रतीतिमात्रत्वेनावि शिष्टरवेऽपि प्रात्यक्षिकी आनुमानिकी आगमोत्था प्रतिभानकृता योगिप्रत्यक्षजा च प्रती- तिरुपायवैलक्षण्यादन्यैव, तद्वदियमपि प्रतीतिश्वर्वणास्वादनभोगापरनामा भवतु। तन्निदानभूताया हृदयसंवादादयुपकृताया विभावादिसामग््या लोकोत्तररूपत्वात्। रसा: प्रतीयन्त इति ओदनं पचतीतिवद्यवहारः, प्रतीयमान एव हि रसः । प्रतीतिरेव विशिष्टा रसना। सा च नाट्ये लौकिकानुमानप्रतीतेविलक्षण; ता च प्रमुखे उपायतया सन्दधाना। एवं काव्ये अन्यशाब्दप्रतीतेविलक्षणा, तां च प्रमुखे उपा यतयापेक्षमाणा । तस्मादनुत्थानोपहतः पूर्वपक्षः । रामादिचरितं तु न सर्वस्य हृदयसंवादीति मह- त्साहसम्। चित्रवासनाविशिष्टत्वाच्चेतसः। यदाह-"तोसामनादित्वं आशिषो नित्यत्वा- बालप्रिया णरूपेत्यर्थः । अत्र काव्ये। प्रथमपक्ष इति। भट्टलोलटोक्तोत्पत्तिपक्ष इत्यर्थः । विकल्पनेन दूषणानीति सम्बन्धः । सर्वेति। सहृदयाना रसप्रतीतिः सर्वपक्षेऽप्यपरि- हार्येत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह-अप्रतीतमित्यादि। अप्रतीतं विशिष्याज्ञातं वस्तु। अव्यवहार्यम् व्यवहारायोग्यम्। अत्र दष्टान्तः-पिशाचवदिति। पिशाचो हि विशिष्याज्ञातत्वेनात्रायं पिशाच इत्यादि लोकव्यवहारानहः। किन्त्विति। रसप्रतीतेः विशेषोऽस्तीत्यर्थः । प्रतीतीत्यादि। प्रतीतित्वरूपसामान्यधर्मेणाविशेषेऽपीत्यर्थः । आगमोत्थेति। शब्दजन्येत्यर्थः । अन्यैवेति। परस्परभिन्नैवेत्यर्थः। तद्वदित्यादि। रसप्रतीतिरपि ताभ्यो भिन्नैवेत्यर्थः। तत्पर्यायानाह-चर्वरोति। भवत्वित्यभ्यु- पगमे। ओदनमित्यादि। पक्वस्तण्डुलो ह्योदनपदार्थ इति तद्वयवहारो यथा औप- चारिकः, तथेत्यर्थः। उक्तार्थे हेतुमाह-प्रतीयमान एवेति। प्रतीतिविषयताविशिष्ट एवेत्यर्थः । विशिष्टेति। विभावादिविशिष्टस्थायिविषयिकेत्यर्थः । सा च नाट्य इति। नाटथजन्या रसप्रतीतिश्चेत्यर्थः । लौकिकेति। लौकिकी या अनुमानेन प्रतीतिः धूमा- दिलिङ्गकवह्वयाद्यनुमितिः, तद्विलक्षणेत्यर्थः। तां लौकिकानुमानप्रतीतिम्। प्रमुखे आदौ। सन्दधाना अपेक्षमाण। एवं काव्य इति। सा चेत्यनुषज्यते। अन्य- शाब्दप्रतीते: । लौकिकवैदिकादिशब्दजन्यप्रतीतेः । तामिति। अन्यशाब्दप्रतीति- मित्यर्थः। उपायतया अपेक्षमारोति। लौकिकानुमानशब्दप्रमाणव्युत्पन्नहृदयस्यैव सहृदयस्य रसप्रतीतिर्भवतीति भावः । अथ भट्टनायकोक्तं खण्डयति-तस्मादित्यादि। पूर्वपक्षः रसो न प्रतीयत इत्यायुक्तः । अलोकसामान्यानामित्यादयुक्तं मनसिकृत्याह-रामादीति। इतीति।

१. योगसू., ४, ९; १०.

१८८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् त्। जातिदेश कालव्य वहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कार योरेकरुपत्वात्" इति। तेन प्रतीतिस्तावद्रसस्य सिद्धा। सा च रसनारूपा प्रतीतिरुत्पद्यते। वाच्यवाचकयोस्तत्रा- भिधादिविविक्तो व्यअ्ञनात्मा व्वननव्यापार एव। भोगीकरणव्यापारश्च काव्यस्य रस- विषयो व्वननात्मैव, नान्यत्किश्चित्। भावकत्वमपि समुचितगुगालङ्कारपरिभ्रहात्मकम- स्माभिरेव वितत्य वक्ष्यते। किमेतदपूर्वम् ? काव्यं च रसान् प्रति भावकमिति यदुच्यते, बालप्रिया इत्युक्तमित्यर्थः । चित्रेति। नानाविधेत्यर्थः । तथाच लोकोत्तरचरितेष्वपि सहृदयानां हृदयसंवादो भवत्येवेति भावः । यदाहेति। योगसूत्रकार इति शेष:। 'जाती'त्या- दिसूत्रानन्तरं 'तासामि'त्यादिसूत्रपाठो दृश्यते। जातीत्यादिसूत्रे वासनानामिति पद- स्यानुषङ्गः । भोजराजेन सूत्रद्वयमिदमित्थं वितृतम्-इह नानायोनिषु भ्रमतां संसारिणां का्विद्योनिमनुभूय यदा योन्यन्तरसहस्रव्यवधानेन पुनस्तामेव योनि प्रतिपद्यते, तदा तस्यां पूर्वानुभूतारयां योनौ तथाविघशरीरादिव्यअ्जकापेक्षया या वासनाः प्रकटीभूता

भवन्ति। जातिदेशकालव्यवधानेऽपि तासां स्व्रानुरूपस्मृत्यादिफलसाधने आनन्तर्य नैरन्तयं कुतः ? स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्। तथा ह्यनुष्ठीयमानकर्मणव्वित्तसत्वे वास- नारूप: संस्कार: समुत्पद्यते। स च स्वर्गनरकादीना फलानामङ्कुरीभावः, कर्मणां वा यागादीनां शकतिरूपतयावस्थानं, कर्तुर्वा तथाविधभोग्यभोक्तृत्वरूपं स्रामर्थ्य, संस्कारा- रस्मृतिः स्मृतेश्च सुखदुःखोपभोगः, तदनुभवाच्च पुनरपि संस्कारस्मृत्यादयः। भवत्वा- नन्तर्यं कार्यकारणभावश्च वासनानां; यदा तु प्रथममेवानुभवः प्रवर्तते, तदा किं वासनानिमित्त उत निर्निमित्त इति शङ्गां व्यपनेतुमाह-'तासां' वासनानां 'अनादित्व' मस्ति, कुतः ? 'आशिषो नित्यत्वात्' सेय माशीमहामोहरूप। सदैव सुखसाधनानि मे भूयासुर्मा कदाचन तैमें वियोगोऽभूदिति यः सङ्कल्पविशेषो वासनानां कारणं तस्या: नित्यत्वादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-कारणस्य सन्निहितित्व।दनुभवसंस्कार।दोनां कार्याणा प्रवृत्ति: केन वार्यत इति। तेनेति। पूर्वोक्तहेतुनेत्यर्थः। सा चेत्यादि। रसनारूपा रसप्रतीतिः सहृदयानामुत्पद्यत इत्यर्थः । वाच्यवाचकयोरिति। काव्यस्यैत्यर्थः । तत्र रसप्रतीतौ। व्यअनात्मा व्यअ्ञकत्व्रूपः । भोगीति। भट्टनायकोक्तो भोगकृत्व- व्यापारश्चेत्यर्थः। भावकत्वमिति यदुक्तं तदप्यस्मदम्युपगतमेव, परन्तु गुणालक्कार- शालित्वमेव तत् ; यतस्तेनैव काव्यं सहृदयानां रसभावक रसचर्वणोत्पादकमित्याह- भावकत्वमपीति। काव्यस्येत्यनुषङ्गः। समुचितेति। तत्तद्रसादिसमुचितगुणा- लङ्कारशालित्वमित्यर्थः। किमेतदपूर्वमिति। एवदपूर्व नेत्यर्थः। किश्व भावकत्व- स्वीकारे रसो नोत्पद्यत इति भवदीयप्रतिज्ञाया भज्जोऽप्यापतति इत्याह-कार्व्य चेत्यादि। 'भावकमित्युच्यते यदि'ति सम्बन्धः। तत्रेति। तद्वचने सतीतयर्थः ।

द्वितीयोद्द्योत: १८९

तत्र भवतैव भावनादुत्पत्तिपक्ष एव प्रत्युज्जीवितः। न च काव्यशब्दानां केव- लोचनम्

लानां भावकत्वम्, अर्थापरिज्ञाने तदभावात्। न च केवलानामर्थानाम्, शब्दान्तरे- णार्प्यमाणत्वे तदयोगात्। द्वयोस्तु भावकत्वमस्माभिरेवोक्तम्। 'यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थ व्यङ्क:' इत्यत्र। तस्माव्व्यअकत्वार्येन व्यापारेण गुणालक्कारौचित्यादिकयेतिकर्तव्य- तया काव्यं भावक रसान् भावयति, इति व्यंशायामपि भावनायां करणाशे ध्वननमेव निपतति। भोगोऽपिन काव्यशव्देन क्रियते, अपि तु घनमोहान्ध्यसक्कटतानिव्ृत्तिद्वारे- णास्वादपरनाम्नि अलौकिके द्रुतिविस्तरविकासात्मनि भोगे कर्तव्ये लोकोत्तरे ध्वनन- व्यापार एव मूर्धाभिषिक्तः। तच्चेदं भोगकृत्वं रसस्य ध्वननीयत्वे सिद्धे दैवसिद्धम्।

'भवतैव प्रत्युजीवित' इत्यन्वयः । अत्र हेतुः-भावनादिति। काव्यस्य रस्ोत्पादक- बालप्रिया

त्वाछ्गीकारादित्यर्थः । शब्द्रान्तरेशेति। लौकिकवाक्येनेत्यर्थः। शब्दार्थमयं काव्यं गुणालक्कारसाहित्येन सहृदयानां रसचर्वणं जनयतीत्याह-तस्माद्वयसकत्वाखयेने त्यादि। यागादिर्धर्मो यजेतेत्यादिवैदिकवाक्येन स्वर्गादिकमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधी- यते। तथाहि-यजेतेत्यत्रास्त्यंशद्यम-यजिधातुः प्रत्ययश्च। प्रत्ययेऽप्यस्त्यंशद्वय- माख्यातत्वं लिङ्त्वं च। उभाभ्यामप्यंशाभ्यां भावनैवोच्यते। भावना नाम भवि- तुर्भवनानुकूलो व्यापारः। सा चार्थी शाब्दोति द्विविधा। आर्थी तु प्रयोजनेच्छाजनित- क्रियाविषयकव्यापाररूपा आख्यातत्वेन रूपेणोच्यते। सा ह्यंशत्रयमपेक्षते-साध्यं साधनमितिकर्तव्यतां च। कि केन कथं भावयेदिति। तत्र साध्याकाल्कायां स्वर्गादिक मिषं साध्यत्वेन। साधनाकाल्लायां घात्वर्थो यागादि: करणत्वेन, इतिकर्तव्यता- काल्लायां प्रयाजादिक्रियाकलापश्च इतिकर्तव्यतात्वेन तस्यां भावनायामन्वेतीति मीमांसका: प्राहुः। तथा च यजेतेत्यादिवैदिकवाक्यं स्वर्गमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधायकत्वेन यथा भावक यागेन करणेन प्रयाजादीतिकर्तव्यतया स्वर्गार्थिनः स्वर्गं भावयति, तथा काव्यं भावकं व्यञ्ञकत्वव्यापारेण करणेन गुणालङ्कारौचित्यादि- रूपया इतिकर्तव्यतया सहृदयस्य रसं भावयतीत्यर्थः। इतिशब्दः प्रकारवाची, कर्तव्यता नाम करिया। कर्तव्यतायाः प्रकार इतिकर्तव्यता, उपकारकमिति यावदिति बोध्यम्। 5यंशायामिति। साध्यादयंशत्रयवत्यामित्यर्थः । भावनायामिति। रसभावनायामित्यर्थः । करणांश साधनांशे। कारणांशे इति च पाठः। भोगो- ऽपीत्यादि। 'न क्रियते' इति सम्बन्धः । नजि काकुः। क्रियत एवेत्यर्थः। न न क्रियत इति वा पाठः । विशेषमाह-ऋरपि त्वित्यादि। 'अपि तु भोगे कर्तव्ये लोकोत्तरो ध्वननव्यापार एव मूर्धाभिषिक्त' इति सम्बन्धः । घनेति। घनं निबिडं यन्मेहरूपमा- न्ध्यमज्ञानं तेन या सङ्कटता आनन्दांशस्यावृतत्वं तस्य। निवृत्तिर्भज्जनं तद्द्वारेणेत्यथः । मलौकिके लौकिकसुखानुभवविलक्षणे। भोग इति। भम्नाननदाशावरणकदिभा- वादिसंवलितरत्यादिस्थाय्यवच्छिन्नात्मचैतन्यसाक्षात्कार इत्यर्थः। कर्तव्ये जननीये।

१९० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणं मुख्यमर्थमनुवर्तमाना यत्र शब्दार्था- शज मर्थ लक्कारा गुणाश्र परस्पर ध्वन्यपेक्षया विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये अले कल म ध्वनिरिति व्यपदेशः । लोचनम् रस्यमानतोदितचमतकारानतिरि कत्वाद्भोगस्येति। सत्त्वादीनां चाजात्िभाव वैचित्र्यसया नन्त्याद्दत्यादित्वेनास्वादगणना न युक्ता। परव्रह्मास्वादसव्रह्मचारित्वं चास्त्वस्य रसास्वादस्य। व्युत्पादनं च शासनप्रतिपादानाभ्यां शास्त्रेतिहासकृताभ्यां विलक्षणम। यथा रामस्तथाह्मित्युपमानातिरिक्तां रसास्वादोपायस्व प्रतिभाविजुम्भारूपां व्युत्पत्ति- मन्ते करोतीति कमुपालभामहे। तस्मात्स्थितमेतत्-अभिव्यज्यन्ते रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इति। तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया भवत्वन्यथा वा। प्रधानतवे ध्वनिः, अन्यथा रसादलद्वाराः । तदाह-मुख्यमर्थमिति। व्यवस्थिता इति । पूर्वोक्त युक्तिभिर्विभागेन व्यवस्थापितत्वादिति भावः ॥४ ॥ मूर्धाभिषिक्तः प्रधानहेतुः । काव्यं तु तदाश्रयतया सहकारीति भावः । तच्चेद- बालप्रिया मिति। भवदुक्तमित्यर्थः । रस्येति। रस्यमानतया हेतुना उदितो यश्चमत्कारः चमत्कारात्मकः साक्षात्कारः तदनतिरिक्तत्वात्तदभिन्नत्वादित्यर्थः। द्रतिविस्तारेत्यादिपू- र्वोकं मनसि कृत्याह-सत्वादीनामित्यादि। अङ्गाङ्गिभावेति। न्यूनाधिकते- त्यर्थः। आनन्त्यादिति। असंख्यत्वादित्यर्थः । द्रत्यादित्वेनेति। द्रतित्वादिरूपे- णेत्यर्थः। न युक्तति। कारणस्यानन्त्यात्का भूतचित्तवृत्तीनामपि आनन्त्यसम्भवा- दिति भावः । भट्टनायकोक्तं कञ्चिदंशमभ्युपगच्छति-परेति। व्युत्पत्तिर्नोमाप्रधानमिति तदुक्तं मनसिकृत्याह-व्युत्पादनं चेत्यादि। काव्यस्येति शेषः । शासनेति शास्त्रेण शासनमितिहासेन प्रतिपादनं ताभ्यां विलक्षणमित्यर्थः। वैलक्षण्यं दर्शयन्नाह- यथेत्यादि। अहमित्यस्यानन्तरं वर्तेय इति शेषः । रामेणेव मयानुष्ठातव्यमित्यर्थः । इतीत्यादि । इति यदुपमानमित्याकारिका या उपमितिः सादृश्यधीः शास्त्रेतिहा- साभ्यां क्रियमाणा तदतिरिक्तामित्यर्थः। उक्तोपमितिमात्रं न, किन्तु ततोऽधिकामिति यावत्। रसेति। रसास्वादोपायभूता स्वस्य प्रतिपत्तः या प्रतिभा तस्या विजृम्भो विकासस्तद्रपामित्यर्थः । करोतीति। काव्यमिति शेषः। पुनः पुनः काव्यपरिशीलने हि रसास्वादोपायस्वप्रतिभाविकासो भवति। मन्ते करोतीत्यनेनादावुक्तोपमितिरूपां व्युत्पत्ति च करोतीति ज्ञाप्यते। उपसंहरति-तस्मादित्यादि। इत्येतत्स्थितमिति सम्बन्धः । अभिव्यज्यन्ते रसा इति। अभिव्यक्तिविषयताविशिष्टस्थायिनो रसप- दार्था इत्यर्थः। अभिव्यक्तिर्घंटप्रदीपन्यायेनेति वक्ष्यते। प्रतीत्येत्यादि। प्रतीतिरूपव रसनेत्यर्थः । तत्राभिव्यक्ति: प्रधानतया भवत्यन्यथा वेति। अन्यथा अप्रधा नतया। अप्रधानतया वा इति च पाठः ॥ ४ ॥

द्वितीयोद्द्योत: भायवास १९१

प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङग तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलङ्गारो रसादिरिति मे मतिः ॥ ५ ॥ यद्यपि रसवदलक्कारस्यान्यैदर्शितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये प्रधा- नतयान्योडर्थो वाक्याथाभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये रसादयस्ते रसादेरलङ्का- रस्य विषया इति मामकीन: पक्षः । तद्यथा चाटुषु प्रेयोलङ्कारस्य वाक्या

अन्यत्रेति। रसस्वरूपे वस्तुमात्रेऽलक्कारतायोग्ये वा। मे मतिरित्यन्यपक्षं लोचनम् दूष्यत्वेन हृदि निधायाभोष्टत्वात्स्व्रपक्ष पूर्व दर्शयति-तथापीति। स हि परदर्शितो विषयो भाविनीत्या नोपपन्न इति भावः। यस्मिन् काव्ये इति स्पष्टत्वेनासफतं वाक्य मित्थं योजनीयम्-यस्मिन् काव्ये ते पूर्वोक्ता रसादयोऽप्भूता वाक्यार्थीभूतश्वान्योऽर्थः, चशव्दस्तुशव्दस्यार्थे; तस्य काव्यस्य सम्बन्धिनो ये रसादयोऽप्भूतास्ते रसादेरल- हारस्य रसवदाद्यलक्वारशब्दस्य विषयाः; स एवालङ्कारशब्दवाच्यो भवति योऽप्गभूतः, न त्वन्य इति यावत्। अत्रोदाहरणमाह-तद्यथेति। तदित्यन्त्वम्। यथात्र वक्ष्य- माणोदाहरणे, तथान्यत्रापीत्यर्थः। भामहाभिप्रायेण चाटुषु प्रेयोलङ्वारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्त इतीदमेकं वाक्यम्। भामहेन हि गुरुदेवनृपतिपुत्रविषयप्री- कारिकायामन्यत्रेत्यस्य रसादिभ्योऽन्यस्मिनित्यर्थः। तथाविधो वाक्यार्थस्त्रिविधो बालप्रिया

भवतीत्याह-रसस्वरूप इत्यादि। अलङ्कारतायोग्य इति। उपमादावित्यर्थः । उपमादेः प्राधान्येन ध्वन्यमानत्वेऽलङ्कारत्वाभावाद्योग्य इत्युक्तम्। मे मतिरितीति। मे मतिरित्यनेनेत्यर्थः । अन्यपक्षमिति। वक्ष्यमाणं पक्षान्तरमित्यर्थः । तथापीति। इदं प्रतीकधारणम्। भावार्थमाह-स हीत्यादि। असङ्गतमिति। तस्य चात्रभूता इत्यत्र तत्पदेन काव्यस्यैव परामृश्यतया यथाश्रुते तदर्थस्य तननिरूपिताप्नत्वस्य रसा. दावसम्भवेनासक्गतार्थकमित्यर्थः । ते इत्यादि। ते रसादयोऽञ्नभूता इत्यस्य पूर्ववाक्ये ऽपि सम्बन्ध इति भावः । ते इत्यस्य व्याख्यानम्-पूर्वोक्ता इति। रसभावेत्यादि- कारिकानिर्दिष्टा इत्यर्थः । अन्यः रसादिभ्योऽन्यः । च शब्द इति। 'तस्य चे'ति च शब्द इत्यर्थः । तस्येत्यस्य व्याख्या-काव्यस्येति। 'सम्बन्धिन' इति षष्ठचर्थक- थनम्। तथाच तस्येति षष्ठयन्तार्थस्य काव्यसम्बन्धित्वस्य रसादावन्वयान्नासक्तार्थ- कत्वमिति भावः। अङ्गभूता इति। वाक्यार्थस्यान्यस्याज्गभूता इत्यर्थः । रसादेरि- त्यस्य विवरणम्-रसवदादीति। फलितमाह-स एवेत्यादि। चाटुष्वित्यादि- अन्थं व्याख्यातुमुपक्रमते-भामहेत्यादि। चाटुष्वित्यादि दृश्यन्त इत्यन्तमेकं वाक्य- मिति च पाठः । विवृणोति-भामहेनेत्यादि। गुर्विति। गुर्वादिविषयिका या प्रीति- भक्तिवात्सल्यादिपदवाच्या, तस्या: स्ववाचकेन विभावादिद्वारेण वा वर्णनमित्यर्थः ।

१९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तिवर्णनं प्रेयोलक्वार इत्युक्तम्। तत्र प्रेयानलद्कारो यत्र सं प्रेयोलङ्गारोऽलद्वरणीय इह्दो- क्तः। न त्वलद्वारस्य वाक्यार्थत्वं युक्तम्। यदिवा वाक्यार्थत्वं प्रधानत्वम्। चम- त्कारकारितेति यावत्। उद्भटमतानुसारिणस्तु भड्कत्वा व्याचक्षते-चाटुषु चाटुविषये वाक्यर्थत्वे चाटूनां वाक्यार्थत्वे प्रेयोलद्वारस्यापि विषय इति पूर्वेण सम्बन्धः । उद्ध- टमते हि भावालद्वार एव प्रेय इत्युक्तः, प्रेम्णा भावानामुपलक्षणात्। न केवलं रस- वदलद्वारस्य विषयः यावत्प्रेयःप्रभृतेरपीत्यपिशब्दार्थः । रसवच्छव्देन प्रेयःशब्देन च सर्व एव रसवदाद्यलद्वारा उपलक्षिताः, तदेवाह-रसाद्योऽक्गमूता द्वश््यन्त इति उक्तविषय इति शेपः । इत्युक्तमिति। बालप्रिया

"प्रेयोगृहागतं कृष्णमवादीद्विदुरो यथा। अद्य या मम गोविन्द जाता त्वयि गृहागते। कालेनैष। भवेत्प्रीतिः तवैवागमनात्पुनः" ॥ इति प्रन्थेन दर्शितमित्यर्थः । तत्र तद्वचने सती। चाटुस्थले 'कि हास्येने'त्यादौ वर्ण्यमाननरपतिप्रभावादेरेव वाक्यार्थता न तु प्रेयोरूपालङ्वारस्येत्यतः तत्पदं बहुत्री हित्वाश्रयेण व्याचष्टे-प्रेयानित्यादि। इह्देति। चाटुष्वित्यादिवाक्य इत्यर्थः । वाक्यार्थत्वं मुख्यतया वाक्य प्रतिपाद्यत्वम्। प्रेयानलद्वारः प्रेयोलङ्वार इति यथाश्रु- तार्थाभिप्रायेणाह-यदि वेति। प्रधानत्वमेव वितृगोति-चमदिति। अहो नरपतेः प्रभावो येनैवं दुर्दशी रिपुस्त्रीजनोऽनुभवतीति प्रभावालम्बितायाः प्रीतेः रिपुस्त्रीजनवृ- त्तान्तविषयकत्वाच्चमत्कारित्वं बोध्यम्। भङकत्वेति। वाक्यं मित्वेत्यर्थः। व्याख्यानं दर्शयति-चाटुष्वित्यादि। वाक्यार्थत्वे वाक्यप्रतिपाद्यतवे। फलितमाह-चाटूना वाक्यार्थत्व इति। चाटुर्नाम श्ठाध्यमानोरऽर्यो वर्ण्यमाननरपतिप्रभावादि:। अपि शब्दो मिन्नक्रम इत्याह-प्रेयोलङ्कारस्वापीति। प्रेयोरूपालद्वारस्यापीत्यर्थः। कुत्रास्य सम्बन्ध इत्यत आह-विषय इत्यादि। एकवचनान्ततयानुषक्तविषयपदेन सम्बन्ध इत्यर्थः । चाटुरिति शेषः, चाटुकाव्यमित्यर्थः। प्रेय इत्युक्त इति। प्रेयोल- द्वारत्वेनोक्त इत्यर्थः । प्रेयस्वीत्युक्त इति च पाठः। अत्र हेतुमाह-प्रेम्पोत्यादि। प्रेम्णा प्रेयश्शब्दार्थघटकरतिरूपप्रेम्णा। उपलक्षणादिति। यथोक्तमुद्भटेन- "२त्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः । यत्काव्यं बध्यते सद्भिः तत्प्रेयस्वदुदाहृत"मिति॥ रत्यादिकानामित्यादिशब्देनान्येषां स्थायिनां व्यमिचारिणां सात्विकानां च, अनु- भावादीत्यादिशव्देन विभावव्यभिचारिस्वशव्दवानां च ग्रहणमत्र भावानामलद्वारतेति च तद्वयाख्याता प्रतीहारेन्दुराजः1 प्रेयोलद्वारस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह-न केवलमि- त्यादि। रसवच्छद्देनेति। यद्यपि रसवदलङ्कारस्येति पूर्ववृत्तिप्रन्थस्थरसवच्छब्देने-

द्वितीयोद्द्योत: १९३

थत्वेSपि रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते । स च रसादिरलङ्कारः शुद्धः सक्कीणों वा। तत्राद्यो यथा- किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिरादर्शन केयं निष्करुण प्रवासरुचिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो भावृत

बुद्धा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ।। इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्याङ्गभावात्स्पष्टमेव रसवदलङ्कारत्वम् । एव- मेवंविधे विषये रसान्तरार्णां स्पष्ट एवाङ्गभावः । लोचनम् शुद्ध इति। रसान्तरेणाज् भूतेनाल क्कारान्तरेण वा न मिश्र:, आमिश्रस्तु सङ्कीर्णः । स्वप्नस्यानुभूतसदृशत्वेन भवनमिति हसन्नेव प्रियतमः स्वप्नेऽवलोकितः, । न मे प्र- यास्यसि पुनरिति। इदानीं त्वां विदितशठभावं बाहुपाशबन्धान्न मोक्ष्यामि। अत एव रिक्तबाहुवलय इति। स्वीकृतस्य चोपालम्भो युक्त इत्याह-केयं निष्करुरोति। केनासीति। गोत्रसखलनादावपि न मया कदाचित्खेदितोऽसि। स्वप्नान्तेषु स्वप्ना- थितेषु सुप्तप्रलपितेषु पुनःपुनरुद्भूततया बहुष्विति वदन्युष्माकं सम्बन्धी रिपुत्रीजनः

त्यर्थः। प्रेयश्शब्देनेति। प्रेयोलक्कारस्यापीत्यपिशब्दसहितप्रेयश्शव्देन चेत्यर्थः । बालप्रिया

रसाद्यलङ्वारा इति। रसवदाद्यलङ्कारा इति च पाठः । तदेवेति। उक्ताभिप्रा- यादेवेत्यर्थः । पूरयति-उक्तविषय इति। चाटुस्थल इत्यर्थः । गुर्बादिविषयकप्रीतिव णनमेव प्रेयोळङ्कारः, चाटुस्थले तस्य प्राधान्येऽपि रसादयस्तत्प्रीतेस्तद्विषयनरपतिप्र. भावादेर्वा अन्ञभूताश्चेति भामहमतानुरोधेन पड्क्त्यर्थः । रतिहासादितत्तद्वाववर्णनं भावालङ्कारः, स एव प्रेयोलक्वारः; चाटुस्थले 'कि हास्येने'त्यादौ चाटुर्वाक्यार्थः, तन्न रसतदलङ्कारः भावालङ्कारश्ष स्त इत्युद्गटमतानुरोधेन पड्क्त्यर्थ इति सारार्थः। वृत्तौ 'स चे'त्यादि। 'अलक्कारः स रसादिरि'ति योजना। चशब्दो वाक्यालक्कारे। वेति। वा शब्दः समुच्चये। 'उदाहरति किमिति' इति पाठः क्वचिन्नास्ति। स्वप्ने दृष्टं प्रियतमं प्रत्याह-करिमित्यादि। हास्येन किमिति। हासेन साध्यमिदानी नास्तीत्यर्थः । हासवत्वेन दर्शनस्योपपत्तिमाह-स्वप्नस्येत्यादि। न मे इत्यादि। त्वमितः परं मत्तो न यास्यसीत्यर्थः । अस्य भावमाह-इदानीमित्यादि। विदितः शठभावो यस्य तम्। "गूढविप्रियकृच्छठ" इति दशरूपके। उक्तार्थे गमकमाह- अत पवेति। स्वीकृतस्येति। स्वीयजनस्येत्यर्थः, कर्मणि षष्ठी। 'इयं प्रवासरु- चिता के ति सम्बन्धः। केति। अनुचितेत्यर्थः। केनेत्यादेर्भावमाह-गोत्रेत्यादि। २५ ध्व०

१९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् प्रियतमे विशेषेणासक्तः कण्ठग्रहो येन तादृश एव सन् बुद्ध्वा शून्यवलयाकारीकृतबाहु- पाशः सन् तारं मुक्तकणठं रोदितीति। अत्र शोकस्थायिभावेन स्वप्नदर्शनोद्दीपितेन करुणरसेन चर्व्यमाणेन सुन्दरीभूतो नरपतिप्रभावो भातीति करुणः शुद्ध एवालक्कारः । न हि त्वया रिपवो हता इति यादृगनलड्कृतोडयं वाक्यार्थस्तादृगयम्, अपि तु सुन्दर- तरीभूतोऽत्र वाक्यार्थः, सौन्दय च करुणरसकृतमेवेति। चन्द्रादिना वस्तुना तया वस्त्वन्तरं वदनादयलडूक्रियते तदुपमितत्वेन चारुतयावभासात्। तथा रसेनापि वस्तु वा रसान्तरं वोपस्कृतं सुन्दर भाति इति रसस्यापि वस्तुन इवालक्कारत्वे को विरोधः ? ननु रसेन कि कुर्वता प्रकृतोऽर्थोऽलड्क्रियते। तहिं उपमयापि किं कुर्वत्यालड्किये- त। ननु तयोपमीयते प्रस्तुतोऽर्थः । रसेनापि तर्हि सरसीकरियते सोऽर्थ इति स्वसंवे- दयमेतत्। तेन यत्केचिदचूचुदन्-'अन्र रसेन विभावादीना मध्ये किमलड्क्रियते' इति तदनभ्युपगमपराहतम्; प्रस्तुतार्थस्यालक्वार्यत्वेनाभिधानात्। अस्यार्थस्य भूयसा लक्ष्ये

बहुष्विति बहुवचनार्थविवरणम्। 'वः' इत्यस्य व्याख्यानम्-युष्माकं सम्बन्धीति। बालप्रिया

'इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्याङ्गभावादि'ति वृत्तावुक्तं विवृणोति-अत्रेत्यादिना। 'अत्र नरपतिप्रभावः तथाविधेन करुणरसेन सुन्दरीभूतो भातीशति सम्बन्धः । चर्व्यमारे- नेति। सहृदयचर्वणाविषयेणेत्यर्थः । अलङ्कार इति। वर्णनीयनरपतिप्रभावरूपवा- क्यार्थोपस्कारकत्वेनालद्वार इत्यर्थः। उक्तमुपपादयति-न हीत्यादि। 'इत्ययमन- लछूकृतो वाक्यार्थो याद्टक्, अयं तादृडून ही' त्यन्वयः। सौन्दर्य चेति। वाक्यार्थ- सौन्दय चेत्यर्थः। करुणरसकृतमेवेत्युक्तं सदष्टान्तमुपपादयति-चन्द्रादिनेत्यादिना को विरोध इत्यन्तेन। अलङक्रियत इति। "तामिन्दुसुन्दरमुखी"मित्यादिकाव्ये इति शेषः । शङ्कते-नन्विति। प्रतिवन्धाह-तर्हीति। उत्तरमाह-नन्विति। समान- मुत्तरमाह-रसेनापीति। सरसीक्रियते रसवान् क्रियते। स्वसंवेद्यं सहृदया नुभवसिद्धम्। तेनेति। वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः । तदिति। चोदमित्यर्थः । अनभ्यु- पगमेति। विभावादीनामलङ्कार्यत्वानभ्युपगमेन हेतुना पराकृतमित्यर्थः । तर्हि कोल- द्वार्य इत्यत्राह-प्रस्तुतार्थस्येत्यादि। प्रस्तुतार्थस्य विवक्षितस्य प्रकृतार्थस्य। 'किं हास्येने'त्यादौ वर्णितेन रिपुस्त्रीजनवृत्तान्तेन तद्धेतुभूतप्रियतमविनाशप्रत्यायनद्वारा नरपतिप्रभावः प्रत्याय्यत इति स एव प्रस्तुतार्थः । एवमन्यत्राप्यवधेयम्। अ्रपरभि- धानादिति। वृत्तिकारेण प्रदर्शनादित्यथः । १. 'किं हास्येनेशति पद्ये प्रधानतया ध्वन्यमानायां रतौ स्वसंविधानेनाभिव्यक्तः करुणरसोऽब्गभावाद्रसवदलद्वार इति आलोककृताऽभिहितम्, समर्थितश्च लोचनकृता। केचनाभिदधते-यथा कटककुण्डलादयोऽगोपस्करणद्वारा अङ्विनमात्मनमुपसकुर्वन्तो

द्वितीयोद्द्योत: १९५

सक्कीणों रसादिरङ्कभूतो यथा- क्षिप्तो हस्तावलग्रः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं रेशमी वस्त्र अचल

हिा गृहन् केशेष्वपास्तश्वरणनिपतितो नेक्षितः सम्म्रमेण। लोचनम् सक्जाव इति दर्शयति-एवमिति । यत्र राजादेः प्रभावख्यापनं तादृश इत्यथः । क्षिप्त इति। काभिपक्षेऽनादतः, इतरत्र धुतः। अवधूत इति न प्रतीप्सितः

क्षिप्त इत्याद्यमरुकस्थम्। सः त्रिपुरदाहकालीनः। शाम्भवः शम्भुसम्बन्धी। बालप्रिया

रद्वाराऽज्विभूतरसमुपस्कुर्वोणा एव शास्त्रेऽलक्कारतया व्यवहियन्त इति रसादोनां सा क्षादुपकारकत्वेन वाच्यवाचकाज्द्वारोपस्कारकत्वाभावेन तेषामलङ्कारव्यवहारो निर्यु. क्तिक एवेति। अन्ये त्वाचक्षते-चिरन्तनव्यवहारानुरोधेन रसोपकारकत्वमात्रात् गुणीभूतर सेषु भाक्तोऽलक्कारव्यवहारः कथन्चिदभ्युपगन्तव्य इति। अपरे ब्रुवते-रसोपकारकत्वमात्रेण मुख्यमलक्कारत्वं, तच्च रसादिष्वप्यस्त्येव। रूपकोपमादिषु अजागलस्तनन्यायेन मुधैव वाच्याद्युपधानाभिधानम् इति। काव्यप्रकाशकृद्भिरपि 'उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित्' इत्यलङ्कार- लक्षणमभ्यधायि। एतन्मतेऽलद्कारविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारतवेन कार्यकारण- भाव: फलति। तथा च परिष्कुर्वन्त्यलक्कारलक्षणम्-समवायसम्बन्धावच्छिन्नच- मत्कृतित्वावच्छिन्न जन्यतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्न ज्ञानत्वावच्छिन्न जनकता निरूपित विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्न शब्दार्थान्यतरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद कता- वत्त्वमलक्कारत्वमिति। व्यक्षयविशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारत्वेन कार्यकारणभावा- भ्युपगमात् व्यक्षयभिन्नेत्यपि लक्षणे निवेशयन्ति। चमत्कारत्वावच्छिन्नं प्रति रसवि- शिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन कार्यकारणभावाभ्युपगमे प्रमाणाभावात् रसज्ञानतवेनैव च तत्स्ी कारात् व्यङ्गथे रसभिन्नत्वविशेषणदानं नात्युचितम्। प्रकाशे पञ्चमोल्लासे 'कश्चिद्' ब्रयादि' त्येवमुक्त्या रसादीनामलङ्कारत्वे स्वानभिसन्धिः सुस्पषमुदीरितः। सुधासाग- रमनीषाकारः पण्डितभीमसेननरसिंह ठककुरादिभिश्व तत्रत्यो ग्रन्थ इत्थमेव व्याख्यातः। गुणीभूतरसस्थले तादशरस्विशिष्टशब्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारत्वेन कार्यकारणभावोऽस्ति प्रधानीभूतरसस्थले च ताद्शरसविशिष्टशन्दार्थज्ञानत्वेन चमत्कारं प्रत्यसौ नास्तीति नि- ईुक्तिकं कः श्रद्दधीत। रसोपकारकत्वमात्रेणालक्कारत्वव्यवहारो गुणेष्वपि अतिव्या प्नुवन् कथद्वारं निराकार्ये इति गुणीभूतरसादीनां गुणोभूतव्यङ्गयत्वमेव नालङ्कारत्वम्

१९६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शरािः ।। इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य क्लेष- सहितस्याक्कभाव इति, एवंविध एव रसवदाद्यलक्कारस्य न्याय्यो विषयः । अत एव चेर्ष्याविप्रलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन व्यवस्थानात्समावेशो न दोषः ।

लोचनम् प्रत्यालिज्ञनेन, इतरत्र सर्वाज्गधूननेन विशररूकृतः। साश्रुत्वमेकत्रर्ष्यय। अन्य्न नि- षप्रत्याशतया। कामीवेत्यनेनोपमानेन श्लेषानुगहीतेनेर्ष्याविप्रलम्भो य आकृष्टस्तस्य श्लेषोपमासहितस्याअ्गत्वम्, न केवलस्य। यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति तथापि स तच्चारुत्वप्रतीत्यै न व्याप्रियत इत्यनेनाभिप्रायेण श्लेषसहितस्येत्येताव देवा- वोचत्, न तु करुणसहितस्येत्यपि। एतमर्थमपूर्वतयोत्प्रेक्षितं द्रढीकर्तुमाह-एवं विध- एवेति। अत एवेति। यतोऽत्र विप्रलम्भस्यालङ्कारत्वं न तु वाक्यार्थता, अतो हेतो- रित्यर्थः । न दोष इति। यदि ह्यन्यतरस्य रसस्य प्राधान्यमभविष्यन्न द्वितीयो रसः समाविशेत्। रतिस्थायिभावत्वेन तु सापेक्षभावो विप्रलम्भः, स च शोकस्थायिभाव- त्वेन निरपेक्षभावस्य करुणस्य विरुद्ध एव । एवमलङ्कारशब्दप्रसङ्गेन समावेशं प्र० 'शरामनिः वः दुरितं दहत्वि'ति सम्बन्धः । स कः ? य आर्द्रः तत्कालभवः अपराधो बालप्रिया

यस्य सः । कामीव हस्तावलग्नः सन्। साश्रुणी नेत्रोत्पले यासां ताभिः । त्रिपुर- युवतिभिः क्षिप्त इत्याद्यन्वयः । तत्र क्षिप्तपदार्थमाह-कामीत्यादि। इतरत्रेति। शराग्निपक्षे इत्यर्थः । वृत्युक्तमेवाङ्गभावं स्वयं दर्शयति-कामीवेत्यादि। आकृष्टः स्फुटं व्यजितः। तस्य ईर्ष्याविप्रलम्भस्य। 'शलेषसहितस्ये'त्यस्य विवरणम्- इलेषेत्यादि। अङ्गत्वमिति। त्रिपुररिपुप्रभावातिशयरूपवाक्यार्थ प्रत्यङ्गत्वमित्यर्थः । न केवलस्येति। तस्याज्ञत्वमित्यनयोरनुषङ्गः। करुणो रसोऽ्यस्तीति। तथा च तत्सहितस्येत्यपि वक्तव्यमिति भावः । स इति। करुण इत्यर्थः । तच्चारुत्व- प्रतीत्ये विप्रलम्भचारुत्वप्रतीत्ये। न व्याप्रियत इति। करुणस्यात्र विप्रलम्भाङ्गत्वं नास्तीति भावः । 'अत एवे'त्येतव्याचष्टे-यत इत्यादि। वाक्यार्थतेति। अलक्कार्य- त्वेन प्राधान्यमित्यर्थः । अरन्यतरस्य रसस्येति। विप्रलम्भकरुणयोरेकस्येत्यर्थः । प्राधान्यं समप्राधान्यम्। द्वितीय इति। तयोरेकस्मादपर इत्यर्थः । न समावि- शेदिति। एकत्र काव्ये इति शेषः। अत्र हेतुमाह-रतीत्यादि। विषयोडयं तृती- योधोते वक्ष्यते। 'रसे'त्यादिकारिका परिकरश्लोकः। तत्र सर्वासामलङ्कृतीनामित्यस्य

द्विती योद्द्योत: १९७

यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र कथमलक्कारत्वम् : अलङ्कारो हि चारु- त्वहेतुः प्रसिद्धः; न त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः । तथा चायमत्र संक्षेप :- रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अलङ्कतीना सर्वासामलङ्गारत्वसाघनम् ॥ लोचनम् साध्य एवंविध एवेति यदुक्तं तत्रैवकारस्याभिप्रार्यं व्याचष्टे-यत्र हीति। सर्वा- सामुपमादीनाम्। अयं भाव :- उपमादोनामलद्वारत्वे यादशी वार्ता तादृश्येव रसादीनाम्। तदव- श्यमन्येनालक्वार्येण भवितव्यम्। तच्च यद्यपि वस्तुमात्रमपि भवति, तथापि तस्य पुन. रपि विभावादिरूपतापर्यव स्ानाद्रसादितात्पर्यमेवेति सर्वत्र रसध्वनेरेवात्मभावः। तदुक्ततं रसभावादितात्पर्यमिति। तस्येति। प्रधानस्यात्मभूतस्य। एतदुत्तां भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलड्क्रियते, तथापि तस्य तदेवालङ्करणं यद्वयक्कयार्थाभिव्यज्ञनसाम- थ्याधानमिति वस्तुतो ध्वन्यात्मैवालक्कार्यः । कटककेयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायि- भिश्चेतन आत्मैव तत्तचिचित्तवृत्तिविशेषौचित्यसूचनात्मतयालडि्क्रियते। तथाहि-अचेतनं बालप्रिया रसवदादीनामलड्कृतीनामित्यर्थभ्रमः स्यादतो व्याख्याति-उपमादीनामित्यादि। उपमादीनां रसवदादीनां चेत्यर्थः । 'रसभावे' त्यादिकमवतारयिष्यन्नाह-अयं भाव इत्यादि। यादशी वार्तेति। यो हेतुरित्यर्थः । स चान्योपस्कारः। तच्चेति। अलङ्कार्यं चेत्यर्थः । वस्तुमात्र- मिति। यथा 'कि हास्येने'त्यादौ नरपतिप्रभावादि। तस्येति। वस्तुन इत्यर्थः । रसध्वनेरिति। रसभावादिध्वनेरित्यर्थः । 'किं हास्येने'त्यादौ वर्णनीयराजविषयक- रतिभावो हि वक्तृगतस्तत्प्रभावविभावितः प्रधानभूतः । उपमयेति। उपमादिने- त्यर्थः । तस्येति। वाच्यार्थस्येत्यर्थः । व्यङ्गयार्थेति। रसादीत्यर्थः । वर्ण्यमाना- स्तत्तद्वाच्यार्था उपमाद्यलक्कारैराहितातिशयाः कवितन्नबद्धान्यतरगतचित्तवृत्तिविशेषं स्फुटं व्यजयन्ति क्वचिदर्थान्तरञ्चेति व्यक्कयाभिव्यञ्ञनसामर्थ्याधानं वाच्यार्थस्योप- मादिकतृकमलक्करणमित्यर्थः । धवन्यात्मेति। ध्वनिरूप आत्मेत्यर्थः । उक्तार्थे लौकिकें दृष्टान्तं दर्शयति-कटकेत्यादि। आत्मैव न शरीरम्। कथमातमालडक्रियत इत्य- त्राह-तत्तदिति। तत्तदात्मगता रागित्वादयो ये चित्तवृत्तिविशेषाः, तेषां यदौचित्यं तत्सूचनात्मतया तत्सूचनस्वभावकतया। तत्तदलङ्कारा ह्वस्येयं चित्तवृत्तिरुचितेति सूच- यन्ति; यथा युवजनशरीरगता हारकटककुण्डलादयः तद्रागित्वस्यौचित्यं यतिशरीर- गता दण्डकषायवस्त्रादयस्तद्वैराग्यस्यौचित्यं चेति तत्सूचकत्वेनेत्यर्थः। उक्तमुपपाद-

१९८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

तस्माद्यन्न रसादयो वाक्यार्थीमूताः स सर्वः न रसादेरलक्कारस्य विषयः; स ध्वनेः प्रमेदः, तस्योपमादयोऽलङ्काराः । यत्र तु प्राधान्ये- नार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिमिश्चारुत्वनिष्प्तिः क्रियते, स रसादे- रलक्कारताया विषयः । एवं ध्वनेरुपमादीना रसवदलक्कारस्य च विभक्तविषयता भवति। यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसाद्यलक्कारस्य विषय इत्युच्यते

लोचनम् शवशरीरं कुण्डलादुपेतमपि न भाति, अलङ्कार्यस्याभावात्। यतिशरीरं कटकादियुक्तं हास्यावहं भवति, अलङ्कार्यस्यानौचित्यात्। न हि देहस्य किश्चिदनौचित्यमिति वस्तुत आत्मैवालक्कार्यः, अहमलड्कृत इत्यभिमानात्। रसादेरलङ्कारताया इति व्यधिक- रणषष्ठ्यौ, रसादेर्यालद्वारता तस्याः स एव विषयः। एतदनुसारेणैव पूर्वत्रापि वाक्ये योज्यम्, रसादिकर्तृकस्यालङ्करणक्ियात्मनो विषय इति। एवमिति। अस्मदुक्तेन विषयविभागेनेत्यर्थः । उपमादीनामिति। यत्र रसस्यालक्कार्यता रसान्तरं चाङ्भूतं नास्ति तत्र शुद्धा एवोपमादयः । तेन संसृष्ट्या नोपमादीनां विषयापहार इति भातः । रसवद्लङ्कारस्य चेति। अनेन भावाद्यलद्वारा अपि प्रेयस्व्यूर्जस्विसमाहिता गृह्य-

यति-तथाहीत्यादि। अलङ्कायस्याभावादिति। शवशरीस्याचेतनत्वादिति बालप्रिया

भावः। अनेन चेतन एवालड्क्रियत इत्युक्तमुपपादितम्। यतिशरीरमित्यादि। कटकादयो हि रागित्वस्यौचित्यं सूचयन्ति। यतेरात्मनश्च रागित्वमनुचितमित्यतो यति शरीरगताः कटकादयो हास्यावहा इत्यर्थः । तत्तच्चेतनशरीरगतैः कटककुण्डलादिभिः सूच्यस्य रागित्वादिचित्तवृत्तिविशेषस्य तत्तच्चेतनोचितत्वे तेषामलङ्कारता, अन्यथा हास्यावहतेति भावः। अनुभवरूपप्रमाणमप्याह-महमित्यादि। व्यधिकरण- षष्ठयाविति। न तु समानाधिकरणे तत्पदे इति भावः-। व्याचष्टे-रसादेरिति। रसादिनिष्टा या अलङ्कारता अलड्क्रियाकर्तृत्वं रसादिकर्तृ कालङक्रियेति यावत्। स एव तस्या विषय इति सम्बन्धः । स इति वृत्तिस्थस्यानुवादः, यत्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः तत्काव्यमित्यर्थेः । विषयः आश्रयः। पूर्वत्रेति। स सर्वो न रसादेरलङ्कारस्य विषय इति वाक्य इत्यर्थः । योजनामाह-रसादीति। अस्मिन्वाक्येऽपि 'स' इति यत्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः। उपमादीना रसवदादिविविक्त्तं विषयं दर्शयति-यत्रेत्यादि। संसृष्ट्थेति। रसवदादिसंसृष्टधेत्यर्थः । भावाद्यलङ्कारा इत्यस्यैव विवरणम्-प्रेय- स्व्यूर्जस्विसमाहिता इति। समाहितादय इति च पाठः। भावस्यापरा/ज्मत्वे भावा · लङ्कारः, स एव प्रेयस्वी प्रयानिति चोच्यते। रसाभासभावाभासयोरपराज्त्वे ऊर्जस्वी।

द्वितीयोद्द्योत: १९९

लोचनम् नते। तन्न भावालक्गारस्य शुद्धस्योदाहरणं यथा- तव शतपत्रपत्रमृदुताम्रतलक्षरणश्चलकलहंसनूपुरकलध्वनिना मुखरः । महिषमहासुरस्य शिरसि प्रसभं निहितः कनकमहामहीध्रगुरुता कथमम्ब गतः । इत्यत्र देवीस्तोत्रे वाक्यार्थींभूते वितर्कविस्मयादिभावस्य चारुत्वहेतुतेति तस्यान्ग त्वाद्धावालङ्वारस्य विषयः । रसाभासस्यालद्वारता यथा ममैव स्तोत्रे- समस्तगुणसम्पदः सममलडक्रियाणां गणै- भवन्ति यदि भूषणं तव तथापि नो शोभसे। शिवं हृदयवल्लभं यदि यथा तथा रजये: तदेव ननु वाणि ते भवति सर्वलोकोत्तरम् ॥ अत्र हि परमेशस्तुतिमात्रं वाचः परमोपादेयमिति वाक्यार्थे श्रज्गाराभासश्वारुत्वहेतुः श्लेषसहितः । न ह्ययं पूर्णः श्रज्ञारो नायिकाया निर्गुणत्वे निरलङ्कारत्वे च भवति। बालप्रिया भावशान्तेरपराङ्गत्वे समाहित इति विवेकः । शुद्धस्येति। अलक्कारान्तरेण अमि- श्रस्येत्यर्थः । तवेति। हे अम्ब! तव। शतेत्यादि। शतपत्रं पद्मं, तस्य पत्रमिव मृदु ताम्रं च तलमधोभागो यस्य सः। चलकलहंसतुल्यो नूपुरः तस्य ध्वनिना मुखरः स. शब्दः । चरणः महिषाख्यस्य महासुरस्य। शिरसि प्रसभ, निहितः सन्। कनकमय। महाश् यो महीध्रः पर्वतः सुमेरुः तस्य। कनकमयत्वोक्त्या गौरवाधिक्यं द्योत्यते। गुरुतां कथं गत इति सम्बन्धः । गुरुत्वप्राप्तिः महिषशिरोनिष्पीडनेन निश्चितेति भाव: । देवीस्तोत्र इति। स्तूयमाने देवीप्रभावे तद्वषयकरतिभावे वेत्यर्थः । वित- रकेति। कर्थपदेन वितर्कादिकं गभ्यते। यद्यप्यत्र वितकोदेः शतपत्रेत्यादुक्तोपमा संसष्टत्वाच्छुद्धत्वं दुर्घटं, तथापि मृदुताम्रतल इत्येतावन्मात्रोक्तावपि वितर्कादेः सम्भ- वाटुपमायास्तद्त्वाभावात्तदसक्कीर्णेत्वरूपं शुद्धत्वं सुघटम्। समस्तेति। नायिकात्वमारोप्य स्ववाचं प्रत्युक्तिरियम्। ननु वाणि ! समस्तानां गुणानां माधुर्यादीनामथ च सौन्दर्यादीनां सम्पदः। अलड्क्रियाणामनुप्रासोपमादीना- मथ च कटकादीनाम्। गणैः समं सह। तव भूषणं भवन्ति यदि यद्यपि, तथापि त्वं नो शोभसे। तर्हि कथं शोभा भवतीत्यत्राह- शिवमित्यादि। त्वं हृदयवछ्चभं सर्वेषामात्मत्वेन प्रियम्। शिवं परमेश्वरमथ च मङ्गलाकारं प्रियतमम्। यथा तथा यथा कयापि विधया। गुणालङ्कारसाहित्येनान्यथा वेत्यर्थः । रक्षयेः गुणप्रतिपादनेन प्रसादयेः, अथ चानुरञ्येः । यदि तहिं तदेव तदनुरजनमेव। ते सर्वलोकोत्तरं भूषणं भवतीत्यथेः । अत्र प्रतीयमानस्य श्ज्गारस्याभासत्वं वतृणोति-न हीत्यादि। हि यतः। नायिकाया निर्गुणत्वे निरलङ्कारत्वे च सति शङ्गारः पूर्णो न भवति, अतोऽयं

२०० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तह्युपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयता वाभिहिता स्यात्। यस्मादचेतनव स्तुवृत्ते वाक्यार्थींभूते पुनश्चेतनवस्तुषृत्तान्तयोजनया यथाकथ्चिद्वितव्यम्। अथ सत्यामपि तस्यां यत्राचेतनाना वाक्यार्थीमावो नासौ रसवदलङ्कारस्य विषय इत्युच्यते। तत् महतः काव्यप्रबन्घस्य रसनिधानभूतस्य नीरसत्व-

लोचनम् 'उत्तम युव प्रकृतिरुज्ज्वलवेषात्मकः' इति चाभिधानात्। भावाभासाज्ता यथा- स पातु वो यस्य हतावशेषास्तत्तुल्यव्णोज्ञनरज्जितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्या: स्वकान्तानयनोत्पलेषु ॥ अत्र रौद्रप्रकृतीनामनुचितस्त्रासो भगवत्प्रभावकारणकृत इति भावाभासः । एवं तत्प्रशमस्याअत्वमुदाहार्यम्। मे मतिरित्यनेन यत्परमतं सूचितं तद्दूषणमुपन्यस्यति- यदीत्यादिना। परस्य चायमाशयः-अचेतनानां चित्तवृत्तिरूपरसादयसम्भवात्तदवर्णने रसवदलङ्कारस्यानाशक्वयत्वात्तद्विभक्त एवोपमादीनां विषय इति। एतद्दूषयति- तर्हीति। तस्माद्वचनाद्धेतोरित्यर्थः। नन्वचेतनवर्णनं विषय इत्युक्तमित्याशङ्कय हेतुमाह-यस्मादिति। यथाकथन्चिदिति विभावादिरूपतया। तस्यामिति। चे- तनवृत्तान्तयोजनायाम्। नीरसत्वमिति यत्र हि रसस्तत्रावश्यं रसवदलङ्वार इति परमतम्। ततो न रसवदलद्वारश्चेन्नूनं तत्र रसो नास्तीति परमताभिप्रायान्नीरस- त्वमुक्तम्। न त्वस्माकं रसवदलद्वाराभावे नीरसत्वम्, अपि तु ध्वन्यात्मभूतरसा- बालप्रिया पूर्णो नेत्यर्थः । किन्त्वाभास इति भावः। उत्तमयुवेति। युवा च युवती च युवाना- वित्येकशेषोऽन् बोध्यः। प्रकृते 'यथा तथा रञ्जयेरित्यनेन प्रतीयमानन।यिकाय। निर्गुणत्वादिकं दर्शितम्। स इति। सः भगवान् श्रीकृष्णः । यस्येति कर्तुः शेषत्वविषया षष्ठी। तत्तु- ल्येति। भगवद्वर्णतुल्येत्यर्थः । स्वेत्यादि। दृश्यमानेष्विति शेषः । इति भावा भास इति। तत्रासस्य भगवत्प्रभावविभावितायां रतौ गुणीभावाद्ावाभास ऊर्जस्व्य- लङ्कार इत्यर्थः। यदि त्वित्यादिग्रन्थेन गम्यमर्थमाह-परस्येत्यादि। तद्वर्णन इति। अचेतनवर्णन इत्यर्थः । तदिति। तद्वर्णनमित्यर्थः। विभक्त इति। रसवद- लङ्कारविविक्त इत्यर्थः । तदेवेति योजना। वृत्तौ शढते-'अथे'ति। 'तस्यामि'ति। चेतन वस्तुवृत्तान्तयोजनायामित्यर्थः । 'असा'विति। यत्रेत्यस्य प्रतिनिर्देशः। 'तन्म- हत'इति। 'तत्' तहि। 'महतः' भूयसः । नीरसत्वमभिहितं स्यादिति न स्वमतानु- रोधेन, किन्तु परमतानुरोधेनेत्याह लोचने-यत्र हीत्यादि। रस इति। प्रधानवा- क्यार्थ इति शेषः । परेति। भामहोद्भटादिम तमित्यर्थः । अस्माकमिति । मत इति

द्वितीयोद्द्योत: २०१ ममिहितं स्यात् । यथा- तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगश्रणिरशना विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् । यथाविद्धं याति स्खलितिमभिसन्धाय बहुशो नदी रूपेणेयं ध्रुवमसहना सा परिणता।। यथा वा- तन्वी मेघजलार्द्रपललवतया धौताघरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्रमा । लोचनम् भावे, तादृक्च रसोऽन्रास्त्येव। तरङ्गेति। तरज्ञा एव भ्रूभङ्वा यस्याः । विकर्षन्तो विलम्बमानं बलादाक्षिपन्ती। वसनमंशुकम्। प्रियतमावलम्बननिषेधायेति भावः। बहुशो यत्त्खलितं येSपराधा- स्तानभिसन्धाय हृदयेनैकोकृत्यासहमाना मानिनीत्यर्थः । अथ च मद्वियोगपश्चात्तापा- सहिष्णुस्तापशान्तये नदीभावं गतेति। तन्वीति। वियोगकृत्याप्यनुतप्ता चाभरणानि त्यजति। स्कालो वसन्तप्रीष्मप्रा बालप्रिया शेषः। तादवगिति। ध्वन्यात्मभूत इत्यर्थः । अत्रेति। वक्ष्यमाणोदाहरणेष्वित्यर्थः। तरङ्गेति। 'असहना' सेयमुर्वशी। 'नदीरूपेण' नदीभावेनेति च पाठः। 'परिणता ध्रुवशमित्युत्प्रेक्षायाम्। इयं न नदी, किन्तु सा इति सम्भावयामीत्यर्थः। उक्तमुपपाद- यति-तरङ्गेत्यादि। तरज्गादौ भ्रूभङ्गत्वाद्यारोपाद्रूपकम्। वसनमिवेत्युपमा। संरम्भेण कोपावेगेन शिथिलं शिथिलबन्धम्। 'यथे'ति। यत इत्यथः। तत इति शेषः। 'आविद्ध' कुटिलम्। यद्वा यथाविद्धमित्येकं पदम्। कौटित्यमनतिक्रम्येत्यर्थः । 'स्खलितमभि- सन्धाये'ति। नदीपक्षे शिलादिस्खलनं प्राप्येत्यर्थः। लोचने-तरङ्गा इत्यादि। एवं क्षुभितविहृगश्रेणिरेव रशना यस्या इति बोष्यम्। अपराधा इति। ममेति शेषः । मानिनीति। कोपवतीत्यर्थः । अ्सहिष्पुरिति। असहिष्णुत्वादिवेत्यर्थः । तन्त्रीति । अस्मात्पूर्वमियमिति वर्तते। 'इयं' लता। 'चण्डी' अतिकोपना। अत एव पादपतित मामवधूय तिरस्कृत्य स्थिता। अत एव जातानुतापा। 'सा' उर्वशी इव लक्ष्यते। एतदङ्मुत्प्रेक्षात्रयं तन्वीत्यादिनोच्यते। तन्वीत्युभयसाधारणम्। इय लता। मेघजालैराद्रोः पल्लवा यस्यां तस्य भावः तत्ता, तया हेतुना। अश्रुभिः धौतः अधरो यस्याः सा इव। स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गभा इयमाभरणैः शून्येव। नायिकाया आभरणत्यागमुपपादयति-वियोगेति। वियोगकार्श्यादनुतापाच्चेत्यर्थः। २६ ६्व०

२०२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

चिन्ता मौनमिवाश्रिता मधुकतां शब्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ यथा वा- तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहःसाक्षिण क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनाम्। विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पललवाः ॥

लोचनम् यः। उपायचिन्तनार्थ मौनं, किमिति पादपतितमपि दयितमवधूतवत्यहमिति च चिन्तया मौनम्। चण्डी कोपना। एतौ शलोकौ नदीलतावर्णनपरौ तात्पर्येण पुरूरवस उन्मादाक्रान्तस्योक्तिरूपौ। तेषामिति। हे भद्र! तेषामिति ये ममैव हृदये स्थितास्तेषाम्। गोपवधूना गोपीनां ये विलाससुहृदो नर्मसचिवास्तेषाम्। प्रच्छन्नानुरागिणीनां हि नान्यो नम- सुहद्भवति। राधायाश्च सातिशयं प्रेमस्थानमित्याह-राधासम्भोगानां ये साक्षाद्- द्रष्टारः, कलिन्दशैलतनया यमुना तस्यास्तीरे लतागृहाणां क्षेमं कुशलमिति काक्वा प्रश्नः । एवं तं पृष्टा गोपदर्शनप्रबुद्धसंस्कार आलम्बनोद्दीपनविभाव- स्मरणात्प्रबुद्धरतिभावमात्मगतमौत्सुक्यगर्भमाह द्वारकागतो भगवान् कृष्णः-स्मरत- ल्पस्य मदनशय्यायाः कल्पनार्थ मृदु सुकुमारं कृत्वा यश्छेदस्त्रोटनं स एवोपयोगः सा- फल्यम्। अथ च स्मरतल्पे यत्कल्पनं क्लृप्तिः स एव मृदुः सुकुमार उत्कृष्टश्छेदोपयो- गस्त्रोटनफलं तस्मिन्विच्छिन्ने। मय्यनासीने का स्मरतत्पकल्पनेति भावः । अत एव परस्परानुरागनिश्चयगर्भमेवाह-ते जान इति। वाक्यार्थस्यान्र कर्मत्वम्। मधुना बालप्रिया 'मधुकृता' मृद्गानां 'शब्दैर्विना' शब्दानामभावेन। इयं चिन्ता मौनमाश्रितेवेति। अत्र नायिकाया मौनं द्वेधा व्याचष्टे-उपायेत्यादि। उपायस्सज्गमोपायः। तेषामिति। तेषामित्यनुभूतार्थकमित्याह-य इत्यादि। गोपेति। गोपदर्शनेन प्रवुद्धा उद्बुद्धाः संस्कारः लतावेश्माद्यनुभवजनिताः संस्कार यस्य सः। प्रबुद्धेत्यादि त्रयमाहेतिक्रियाविशेषणम्। 'प्रबुद्धरतिभाव' इति च पाठः । रतिभावः गोपीविषयकः। कल्पनार्थमिति। निर्माणार्थमित्यर्थः । मृदुकृत्वेति। मृदुत्वाद्धेतोरित्यर्थः । अर्थान्तर चाह-अथ चेति। स्मरतत्प:इति। उत्तरीयादिकृत इति भावः । क्लप्तिरिति। विकिरणमित्यर्थः । सुकुमार इत्यस्यैव विवरणम्-उत्कृष्ट इति। विच्छिन्नत्वमुपपादयति- मयीति। अत एव कथितोपयोगविच्छेदादेव। परस्परेति। स्वस्य गोपीनां च यः

द्वितीयोद्द्योत: २०३

इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेSि चेतनवस्तुवृत्तान्तयो- जनास्त्येव। अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनास्ति तत्र रसादिरलक्कारः। तदेवं सत्युपमादयो निर्विषयाः प्रिरलविषया वा स्युः । यस्मान्नास्त्येवा- सावचेतनवस्तुवृत्तान्तो यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्त्यन्ततो विभाव-

जरठीभवन्तीति। मयि तु सन्निहितेऽनवरतकथितोपयोगान्नेमे जराजीर्णताखिलीकारं लोचनम्

कदाचिदवाप्नुवन्तीति भावः । विगलन्ती नीला त्विष्येषामित्यनेन कतिपयकालप्रोषि- तस्याप्यौत्सुक्यनिर्भरत्वं ध्वनितम्। एवमात्मगतेयमुक्तिर्यदिवा गापं प्रत्येव संप्रधारणो- क्तिः। बहुभिरुदाहरणैर्महतो भूयसः प्रबन्धस्येति यदुक्तं तत्सूचितम्। अथेत्यादि। नीरसत्वमत्र मा भूदित्यभिप्रायेणेति शेषः । ननु यत्र चेतनवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेशः स उपमादेर्विषयो भविष्यतीत्याशक्कयाह-यस्मादित्यादि। अन्तत इति। स्तम्भपुल- . लकादचेतनमपि वर्ण्यमानमनुभावत्वाच्चेतनमाक्षिपत्येव तावत्, किमत्रोच्यते। अति· जडोऽपि चन्द्रोद्यानप्रमृतिः स्वविश्रान्तोऽपि वर्ण्यमानोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावरता त्य- बालप्रिया परस्पराळम्बनोऽनुराग: तन्निश्चयगर्भमेवेत्यर्थः। तन्निश्वयाभावे वक्ष्यमाणमनुपपन्नं भवेत् गोपीनां पुरुषान्तररमणे तदुपयोगसम्भवादिति भावः। ते इत्यस्य लतावेश्म- सम्बन्धिन इत्यर्थः । जरठीभवन्ति जीर्णीभवन्तीत्यनेन गम्यमाह-मयीत्यादि। अनवरतेति। अनवरतो यः कथितोपयोगः पूर्वोक्तोपयोगः तस्य योगात्। नेम इति। इमे पल्लवाः। जरेति। जराजीर्णतया यः खिलीकारः वैवर्ण्यादिरूपस्तम्। विगलदिति शतृप्रत्ययेन गम्यमाह-कतिपयेति। प्रोषितस्येति। भगवत इति शेषः। औौत्सुक्येति । औरसुक्यमुत्कण्ठा दिद्क्षा वा। उदाहरणत्रयप्रदर्शन फलमाह- बहुभिरित्यादि। बहुभिः त्रिभिः। उदाहरणैः तत्सूचितमिति सम्बन्धः। महत इति वृत्तिस्थस्यानुवादः । तस्य व्याख्यानम्-भूयस इति। वृत्तावथेत्यस्य यदीस्यर्थः । तत्र रसादिरलङ्कारो यदीति योजना। अत्राभिप्रायं पूरणेन दर्शयति-नीरसत्व- मिति। यस्मादित्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्विति। 'यत्रान्ततो विभावत्वेन चेतनव- स्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति असावचेतनवस्तुवृत्तान्तो नास्तीति वृत्तावन्वयः। अन्ततो विभावत्वेन योजनेति वृत्तावुक्तं, तदभिप्रायमाह-स्तम्भेत्यादि। वर्ण्यमानमचेतन- मपि स्तम्भपुलकादीति योजना। चेतनमाक्षिपत्येव चित्तवृत्तिविशेषगमकत्वेन चेत- नगमकं भवत्येव। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। किमत्रोच्यत इति। अनुभावस्य भावगमकताया: प्रसिद्धत्वादत्र न किश्चिद्वक्तव्यमित्यथेः। विभावत्वेन योजनां वित्ृ- णोति-भतिजड इत्यादि। 'वर्ण्यमानः स्वविश्रान्तोऽपि चन्द्रोद्यानप्रमृतिरिि सम्बन्धः । स्वविश्रान्तः वाच्यार्थबोधेन स्वस्मिन् पर्यववरितः । वित्तेति। चित्त-

२०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके त्वेन। तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलक्कारता। यः पुनरक्की रसो भावो वा सर्वांकारमलक्कार्यः स ध्वनेरात्मति। किश्न - तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्या: कटकादिवत् ॥ ६ ॥ ये तमर्थ रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणा: शौर्यादिव्। वाच्य- वाचकलक्षणान्यङ्गानि ये पुनस्तदाश्रितास्तेSलद्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्। लोचनम् शम अभालक क्त्वा काव्येऽनाख्येय एव स्यात् ; शास्त्रेतिहासयोरपि वा। एवं परमतं दूषयित्वा स्वमतमेव प्रत्याम्नायेनोपसंहरति-तस्मादिति। यतः परोक्तो विषयविभागो न युक्त इत्यर्थः । भावो वेति वाग्रहणात्तदाभासतत्प्रशमादयः। सर्वाकारमिति क्रियाविशेष- णम्। तेन सर्वप्रकारमित्यर्थः । अलङ्कार्य इति। अत एव नालक्वार इति भावः ॥५॥ अलक्कार्यव्यतिरिक्तश्चालक्वारोऽभ्युपगन्तव्यः, लोके तथा सिद्धत्वात्, यथ। गुणि- व्यतिरिक्तो गुणः । गुणालङ्कारव्यवहारश्च गुणिन्यलङ्गार्ये च सति युक्तः। स चास्मत्पक्ष एवोपपन्न इत्यभिप्रायद्वयेनाह-किञचेत्यादि। न केवलमेतावद्युक्तिजातं रसस्याज्ञित्वे, यावदन्यदपीति समुच्चयार्थः । कारिकाप्यभिप्रायद्वयेनैव योज्या। केवलं प्रथमाभि- प्राये प्रथमं कारिकार्ध दृष्टान्ताभिप्रायेण व्याख्येयम्। एवं वृत्तिअ्रन्थोऽपि योज्यः ॥६॥ बालप्रिया वृत्तिविशेषस्य उद्दीपनविभावतामित्यर्थः । शास्त्रेति। अनाख्येय इत्यनुषज्यते। न हि तदस्ति वस्तु यन्न किश्चिचित्तवृत्तिविशेषमुद्बोधयतीति भावः । प्रत्याम्नायेन उक्तस्यैव पुनः कथनेन। आम्नायपदेन वेदवदस्य प्रामाण्यं द्योत्यते। वाग्रहणा- दिति। गरृह्यन्त इति शेषः । अलङ्कार्य इत्युक्त्या गम्यमाह-अत एवेति ॥ ५॥ किश्वे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-अलद्कारयेत्यादि। अभिप्रायान्तरं चाह-गुरो- ति। स चेति। गुणालङ्कारव्यवहारश्वेत्यर्थः । किश्वेत्यस्यार्थमाह-नेत्यादि। युक्ति- जातं युक्तिसमूहः। अभिप्रायद्वयेनेति। उक्तेनेति भावः। योजना दर्शयति- केवलमित्यादि। प्रथमाभिप्राय इति। अलङ्कार्यव्यतिरिक्तशालक्कारोऽम्युपगन्तव्य इत्यभिप्राय इत्यर्थः । प्रथमं कारिकार्धमिति। तमर्थमित्याद्यर्धमित्यर्थः। द्वष्ट न्तेति। यथा गुणिव्यतिरिक्तो गुण इति दृष्टान्तेत्यर्थः। द्वितीयाभि प्रायस्तु पूर्वोत्तरा- र्धाभ्यां गम्य इति भावः। वृत्तौ तमर्थमित्यस्य विवरणं-'रसादिलक्षणमि'ति। 'अज्ञिनं सन्त'मिति तद्विशेषणमङ्गीभूतमित्यथः । शौर्यादिवदिति दृष्टान्तो गम्यः । 'तदाश्रिता' इति। अज्ञाश्रिता इत्यथेः ॥ ६ ॥

द्वितीयोद्द्योतः २०५

तथा च- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रहादनो रसः। तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति॥७॥

ननु शेब्दार्थयोर्मधुर्यादयो गुणाः, तत्कथमुक्त रसादिकमझ्विनं गुणा आश्रिता इत्याश- लोचनम् कयाह-तथा चेत्यादि। तेन वक्ष्यमाणेन बुद्धिस्थेन परिहारप्रकारेणोपपद्यते चैतदित्य र्थः। शङ्गार पवेति। मधुर इत्यत्र हेतुमाह-परः प्रह्लादन इति। रतौ हि समस्त- देवतिर्यड्नरादि जातिष्वविच्छिन्नैव वासनास्त इति न कश्वित्तत्र ताहग्यो न हृदयसंवाद मयः, यतेरपि हि तच्चमत्कारोऽस्त्येव। अत एव मधुर इत्युक्तम्। मधुरो हि शर्करा दिरसो विवेकिनोऽविवेकिन। वा स्वस्थस्यातुरस्य वा झटिति रसनानिपतितस्तावदभिल- षणीय एव भवति। तन्मयमिति। स शक्गार आत्मत्वेन प्रकृतो यत्र व्यज्ञचतया। काव्यमिति शब्दार्थावित्यर्थः । प्रतितिष्ठतीति। प्रतिष्ठां गच्छतीति यावद्। 'तथाचे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। शब्दार्थयोरित्यादि। तथैव बालप्रिया प्राचीनैरुक्तत्वादिति भावः। तथाचेत्येतत्प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे-तेनेत्यादि। कारिका व्याचष्टे-मधुर इत्यादि। मधुरः माधुर्याख्यगुणविशिष्टः। हेतुमिति। ज्ञापकमि त्यर्थः । परप्रह्लादनत्वमुपपादयति-रतावित्यादि। रतौ जायमानायामिति शेषः। वासनेति। संस्कारापरपर्याया सूक्ष्मावस्थेत्यर्थः। इतीति हेतौ। नेत्यादि। तत्र रतौ। हृदयसंवादमयः प्राचुर्येण हृदयसंवादशाली। यस्तत्र हृदयसंवादमयो न ताहक्कश्विन्नेत्यन्वयः । सर्वेषा रतौ हृदयसंवादो भवतीत्यर्थः । तच्चमत्कार इति। रतौ हृदयसंवाद इत्यर्थः । अवतारिकोकं योजयति-मत इत्यादि। उक्त दृशन्तेन विशदयति-मधुरो हीत्यादि। कारिकाया मधुर इत्यादिना अयमर्थोडपि दृष्ान्तवि- धया विवक्षित इति भावः। विवेकिनोऽविवेकिनो वेति। सर्वस्यैवेत्यर्थः। मभि- लंषणीय एवेति। प्रह्रादन एवेति भावः। तन्मयमित्यत्र "तत्प्रकृतवचने मयडि"ति सूत्रेण मयडिति व्याचष्टे-स इत्यादि। आत्मत्वेनेत्यस्योपपादरकं-व्यङ्गयतयेति। १. श्लेषः प्रसादस्समता माधुर्यं सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाघयः ॥ इम एव दशगुणा विभिन्नाकारेण शब्दार्थनिष्ठा भामहप्रभृतिभिरुक्ताः। तदाह- लोचनकारः 'शब्दार्थयो'रित्यादिना। २ अत एव काव्यप्रकाशकृतोऽपि 'शब्दार्थौं काव्यमि'ति प्राहुः।

२०६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् एतदुक्त भवति-वस्तुतो माधुर्यं नाम शज्वारादे रसस्यैव गुणः । तन्मधुररसाभि-

कारिकाभावार्थमाह-एतदुक्तमित्यादि। श्ज्ारादेरित्यादिपदेन करुणस्य सड्ग्रहः। बालप्रिया

तदिति। माधुर्यमित्यर्थः। उपचरितं साक्षात्सम्बन्धेनारोपितम्। फलितमाह-मधु- १. इदमत्र विभावनीयम्-प्राचीना: श्लेषादीन् दश शब्दगुणान्, तानेव च तावतो लक्षणभेदेन भिन्नानर्थगुणान्निजगदुः। श्रीभोजराजस्तु भूयसो गुणभेदान् वर्ण- याम्बभूव। श्रीमदानन्दवर्धनाचार्याभिनवगुप्तमम्मटविश्वनाथप्रभृतयो धीमन्तो माधुर्यौजःप्रसादाभिधान् रसमात्रनिष्ठान् त्रीनेव गुणान् निर्णिर्णिरे। तथाहि तेषां मतम्-सहृदयानां नवरसचर्वणाजन्याः तिस्रो दशा भवन्ति-द्रुतिर्विस्तारो विका- सक्षेति। द्रुतिर्नाम सहृदयानुभवसाक्षिकरसुकुमारो लोचनसलिलपुलकाद्यनुभावित- - च शङ्गारकरुणशान्तिभ्यो जायते। विस्तारो नाम द्रतिविरोधिनी दीप्त्यपरपर्याया जिगीषात्यन्तत्यागेच्छावधावधिकप्रयासादिकारिणी काचन वृत्तिरन्तः करणस्य। सा च वीररौद्रबीभत्सेभ्यर्सम्भवति। एवं विकासोऽपि हास्याद्भुतमयानकेभ्यो जायमान· श्वेतोवृत्तिविशेष एव, यत्र हास्ये वदनस्य, अद्भुते लोचनस्य, भयानके गमनस्य विकासरूपोऽनुभाव: समनुभूयते। सच विकासः श्ज्वारविभावप्रभवे हास्ये द्ुत्या, वीरादिप्रभवे च तस्मिन् विस्तारेण च सम्मिश्रो भवति। भयानकाद्भुतयोरपि विकासे वीरबीभत्सश्ज्गारविभावादिप्रभवतया दुत्या विस्तारेण चानुविद्धता। प्रसादस्थले च सर्वेषामेषामाधिक्यमनुभूयत इति वृत्तित्रयरूपकार्यवैजात्यनियामकतया कारणत्रयं कल्प्यते। कार्यवैजात्यं हि कारणवैजात्याधीनमेव इति त्रय एय माधुर्यौजःप्रसा- दाभिधाना अवस्थात्रयहेतुभूता गुणाः प्रामाणिककोटिमाटीकन्त इति। नव्यास्त्वत्र प्रत्यवतिष्ठन्ते-अस्य गुणन्रयस्य रसमात्रधर्मत्वे न दृढतरं प्रमा- णमस्ति। यतः, प्रत्यक्षं न शक्नोत्यत्र पदमाधातुम्। दहनगतस्योष्णस्पर्शस्य तस्का- र्यस्य भस्मीकरणप्रभृतेः पार्थक्येनोपलम्भस्येव रसवृत्तिगुणानां तत्कार्यभूतानां दत्या- दिचेतोवृत्तीनां विभिन्नतया उपलम्भाभावात्। नाप्यनुमान प्रभवति तत्समर्थयितुम्, शज्ञारत्वादितत्तद्वैयत्यिकधमेणैव रसाना हेतुत्वे बाधकाभावेन तत्तद्गुणवैशिष्ट्येन हेतु- तामभ्युपगम्य हेतुतावच्छेदकतया माधुर्याद्यक्गीकारे गौरवप्रसन्गात्। माधुर्यादिगुणव- त्वेन द्रत्यादिचित्तवृत्तीः प्रति एककार्यकारणभावे लाघवप्रदर्शनन्तु व्यामोहमात्रम्, तथा कार्थकारणभावानभ्युपगमात्। प्रत्युत तत्तदतिशयित्तद्वत्यादिचित्तवृत्तीः प्रति त. त्द्विशेषरूपेण रसानां कार्यकारणभावस्वीकारस्यैव प्राच्यरुच्यमानत्वात्। अपि चात्मनो निर्गुणत्वस्य सर्वप्रमाणमौलिभूतवेदान्तैः प्रतिपादिततया आत्मभूतरसगुणत्वं माधुर्या- दीनां कथमिव नोपहासास्पदम्? तदुपाधिभूतरत्यादीनामिमे गुणा इत्यपि न साम्प्र

द्वितीयोद्द्योत: २०७

शकार एव रसानतरापेक्षा मधुरः प्र्ादहेतुत्वा् ानर शब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । श्रव्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधारणमिति। शुङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥ ८ ॥

लोचनम् व्यज्कयोः शब्दार्थयोरुपचरितं मधुरशज्गाररसाभिव्यक्तिसमर्थता शब्दार्थंयोर्माघुर्यमिति हि लक्षणम्। तस्मादुक्तमुक्तं 'तमर्थमि'त्यादि। कारिकार्थ वृत्त्याह-शङ्गार इति। ननु 'श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते' इति माधुर्यस्य लक्षणम्। नेत्याह- श्रव्यत्वमिति। सर्वं लक्षणमुपलक्षितम्। ओजसोऽपीति। 'यो यः शस्त्रं' इत्यत्र हि श्रव्यत्वमसमस्तत्वं चास्त्येवेति भावः ॥।७॥ सम्भोगशङ्गारान्मधुरतरो विप्रलम्भः, ततोऽपि मधुरतमः करुण इति तदभिव्यज्ञ- नकौशलं शब्दार्थयोर्मधुरतरत्वं मधुरतमत्वं चेत्यभिप्रायेणाह-शङ्गार इत्यादि। करुरो चेति चशब्दः क्रममाह। प्रकर्षवदिति। उत्तरोत्तर तरतमयोगेनेति भावः। आर्द्र- तामिति। सहृदयस्य चेतः स्वाभाविकमनाविष्टत्वात्मक काठिन्यं क्रोधादिदीप्तरूपत्वं बालप्रिया रेत्यादि। शृङ्गारेति। शङ्गारादीत्यर्थः । लक्षणमिति। स्वरूपमित्यर्थः। अनेन 'तत्प्रकाशने'त्यादि वृत्यर्थो दर्शितः । वृत्ती 'रसान्तरापेक्षया प्रह्लादहेतु- वादि'ति सम्बन्धः । लोचने-नन्वित्यादि। नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिति। काव्यमिति शेषः । इतीति। इति भामहोक्तमित्यर्थः । लक्षणमिति। श्रव्यत्वादिघ- टितलक्षणमित्यर्थः । एतदन्तः शङ्काग्रन्थः। नेत्याहेति। उक्तमतिव्याप्त्या लक्षर्ण न भवतीत्याहेत्यर्थः। सर्वमिति। श्रव्यमित्यादिनोक्तं सर्वमित्यर्थः । ओजस इति। ओजस्विनः काव्यस्येत्यर्थः। तदुदाहृत्यातिव्याप्तिं दर्शयति-यो य इत्यादि। पद्यमिर्द वृत्तावुदाहरिष्यते ॥ ७ ॥ अवताश्यति-सम्भोगेत्यादि। इतीति हेतौ। तदभीत्यादि। तत्पदेन मधुर- तरस्य मधुरतमस्य च रसस्य परामर्शः । क्रममाह्वेति। तथा च क्रमेण प्रकर्षवदि- त्यर्थः। तमेवाह-उत्तरोत्तरमिति। आर्द्रतामेतीत्येत द्वयाचष्टे-सहृदयस्येत्यादि। 'सतस्त्यजती'ति सम्बन्धः । स्वाभाविकं काठिन्यमिति। यथोक्तं भक्तिरसा- यने-"चित्तद्रव्यं तु कठिनं स्वभावादि"ति। कोधादीति। क्रोधाद्याहितं दीप्तत्वमि- तम,प्रमाणाभावात् गुणे गुणान्तरानज्ञीकाराच। 'शङ्गोरो मधुर' इत्यादिव्यवह्दारस्तु तत्त- द्व्ृत्तिविशेषप्रयोजकतया कथ्चिदुपपादनीय इत्यलं भूम्ना । १. भामह., २,२,३.

२०८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

विप्लम्भशृङ्गारकरुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्षवत्। सहृदयहृदयावर्ज- नातिशयनिमित्तत्वादिति। रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तद्वयक्तिहेतू शब्दार्थावाश्चित्योजो व्यवस्थितम् ॥। ९।। रौद्रादयो हि रसाः परा दीप्तिमुज्ज्वलर्ता जनयन्तीति लक्षणया त लोचनम् विस्मयहासादिरागित्वं च त्यजतीत्यर्थः । अधिकमिति। क्रमेणेत्याशयः । तेन करु णेऽपि सर्वथैव चित्तं द्रवतीत्युक्तं भवति। ननु करुणेऽपि यदि मधुरिमास्ति, तर्हि पूर्व- कारिकायां शङ्गार एवेत्येवकारः किमर्थः। उच्यते-नानेन रसान्तरं व्यवच्छिंद्यते; अपि त्वात्मभूतस्य रसस्यैव परमार्थतो गुणा माधुर्यादयः, उपचारेण तु शब्दार्थयोरि- त्येवकारेण द्योत्यते। वृत्त्यार्थमाह-विप्रलम्भेति ॥८ ॥ रौद्रेत्यादि। आदिशब्दः प्रकारे। तेन वीराद्ुतयोरपि त्रहणम्। दीप्तिः प्रतिपत्तुर्हृदये विकासविस्तारप्रज्वलनस्वभावा। सा च मुख्यतया ओजइशब्दवाच्या।

त्यर्थः। विस्मयेति। रागित्वं रूषितत्वं विस्मयहासाद्याहित विक्षेपमित्यर्थः । त्यज- बालप्रिया

तीति। तथा चार्द्रता नाम चित्तस्य शरज्गारादिचर्वणाजन्यः काठिन्यादिपरित्यागः, तेन द्रुत्याख्यो वृत्तिविशेषो वेति भावः। स्पष्टमिदं काव्यप्रदीपोद्योते। क्रमेरोति। आर्द्र- तायाः क्रमेणाधिक्यमिति भावः । सर्वथव अत्यधिकमेव। किमर्थ इति। किशब्द्रः प्रश्ने। कः अर्थो यस्य सः। अन्ययोगव्यवच्छेदरूपार्थस्य बाधादिति भावः। प्रतिव- क्ति-उच्यत इत्यादि। एवकारशशब्दतदर्थव्यवच्छेदपर इति भावः । वृत्तौ 'प्रकर्षव देवेशति योजना ॥८ ॥ प्रकार इति। सादृश्य इत्यर्थः, न तु प्राथम्ये। रौद्रानन्तरं वीरादेरेव पाठ इत्यत्रानियमादिति भावः। वीराद्भुतयोरिति। यद्यत्रादिपदेनाद्दुतं ग्रह्यते, तदा तस्य दीप्तिजनकत्वेन 'क्रोधादिदीप्तरूपत्वं विस्मयहासादी'ति पूर्वग्रन्थे क्रोधादीत्यादिपदेन विस्मयस्य ग्राह्यत्वात्पुनर्विस्मयेत्युक्तिर सज्नता स्यादतोऽत्र वीरबीभत्सयोरिति पाठेन भाव्यम्। उत्तरत्र "हास्यभयानकबीभत्सशान्तेष्वि"तपत्र "बीभत्सेऽप्येवमि"त्यत्र च बीभत्सपदस्थाने अद्भतपदंच पठनीयं, तथा सति काव्यप्रकाशादिसंवादोऽपि भवति। तत्र शान्ते माधुर्यमात्रकथनं मतान्तराभिप्रायेणयोज्यमिति प्रतिभाति। विकासेति। विकासरूपो यो विस्तारः तद्रपं यत्प्रज्वलनं तत्त्वभावा तत्स्वरूपा दीप्तिर्नाम तथाविधा

१. अत्राद्भुतपदेन वीरविभावप्रभवस्यैवाद्भुतस्य भ्रहणे न काचिच्छङ्कोदेतीति निपुर्णं निभालनीयम्।

द्वितीयोद्द्योत: २०९

एव दीप्विरित्युच्यते। तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमासरचनालक्कतं वाक्यम्।

तदास्ादमया रौद्राद्याः, तया दीप्त्या आस्वादविशेषात्मिकया कार्यरूपया लक्ष्यन्ते लोचनम्

रसान्तरात्पृथक्तया। तेन कारणे कार्योपचाराद्रौद्रादिरेवौजःशब्दवाच्यः । ततो लक्षि- तलक्षणया तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमासरचनवाक्यरूपोऽपि दीप्तिरित्युच्यते। यथा काचिचित्तवृत्तिरित्यर्थः । सा चेत्यादि। "ओजो दीप्ता" वित्यमरः। तदारवाद- बालप्रिया

मया इति। दीप्तिरूपचित्तवृत्तिजनका इत्यर्थः । आस्वादविशेषात्मिकयेति। चित्तवृत्तिविशेषरूपयेत्यर्थः। कार्यरूपयेति। रौद्रादिरसचर्वणाजन्ययेत्यर्थः । लक्ष्यन्त इति। ज्ञायन्त इत्यर्थः । पूरयति-रसेति। पृथक्तया भिन्नत्वेन। 'कारणे कार्यो- पचारादेव रौद्रादिरोज:शब्दवाच्य' इति योजना। एवकारोऽप्यर्थकोवा। ओजस्वि- काव्य मित्यादिव्यवहारस्थमोजःपद लक्षणया रौद्रादयर्थकमित्यर्थः। अनेन रौद्रादय इत्या दिवृत्तिप्रन्थो विवृतः । वृत्तौ 'लशणयैवे'ति योजना। दीप्तिरित्युच्यन्त इत्यत्र दीप्ति शब्द ओजःपदोपलक्षकः । तत्प्रकाशनेति। रौद्रादिप्रकाशनेत्यर्थः । कारिकोत्तरार्ध- व्याख्यारूपमेतदादिवृत्तिप्रन्थं विवृणोति-तत इत्यादि। लक्षणया दीप्तिरित्युच्यत इति पदानामनुषजं मनसिकृत्याह-लक्षितलक्षिणयेत्यादि। लक्षितेनार्थेन लक्षणा लक्षित- लक्षणेति केचित्। शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धो लक्षितलक्षणेत्यपरे। तह्प्रकाशनपर: शब्द इत्यस्यव विवरणं दीघेत्यादीति स्फुटीकर्तुमाह-दीर्घेति। दीप्तिरित्युच्यत इति १. ननु विशेष्यवाचकपदसमानवचनकत्वमाख्यातस्येत्यस्ति नियमः । अत एव प्रकृतिविकृतिभावस्थले 'वृक्षः पञ्च नौका भवतीति, उभयार्थाभेदारोपस्थले च 'एको द्वौ ज्ञायत' इत्यादयः प्रयोगास्सङ्ञच्छन्ते । अत एव च व्युत्पत्तिवादे गदाधरभट्टाचायैः 'विभज्य मेरुन यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैमरुः । अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरस्थितम्'॥ इति नैषधीयपद्ये निजायशोयुगरूपविशेष्यवाचकपदसमानवचनकत्वाभावात् 'अ- मानीति पदेSसाधुत्वमाशङ्कय समाहितम्। अयशोद्वयस्य वास्तवत्वेन चिकुरभाग द्वयस्यव राज्ञ आरोप्यमाणत्वेन।ख्यातार्थ विशेष्यत्वान्वयविशेष्यत्वेनायशोयुगस्यैव वि- वक्षितत्वात्' इति प्रन्थेन । अत्र चायशोयुगत्वेन तस्याज्ञाततया प्रक्षालनाभावेऽपि रा- ज्ञोऽसामर्थ्य नागूरितं भवतीत्यपरमनुकूलम्। तथा च 'त एव दीप्तिरित्युच्यते' इत्यत्र 'उच्यत' इत्याख्यातस्य विशेष्यवाचकतच्छब्दसमानवचनकत्वाभावात् कर्थं नासाधु- त्वमिति चेत्-अत्रोच्यते ; अत्र हि 'इति' शब्देनोपस्थाप्यमानो वाक्यार्थ एव वच- धात्वर्थनिरूपितकर्मेताश्रय इति तस्य सामान्यस्य संख्याविशेषवत्वेनाविवक्षितत्वात्तथा- विधेऽपि स्थल एकवचनस्य साधुत्वं 'एकवचनं, द्विबह्वोर्द्विवचनबहुवचने' इति सौत्र- न्यासं कुर्वाणैरमहाभाष्यकारैस्सुस्पष्टमुद्धोषितम् इति। २७ ध्व०

२१० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा-

सञ्चूर्णितोरुयुगलस्य सुयोघनस्य।

रुतंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।।

लोचनम् 'चश्चदि'त्यादि। तत्प्रकाशनपरश्वार्थः प्रसन्नैर्गमकैर्वा चकैरभिधीयमानः समासानपेक्ष्यपि दीप्तिरित्युच्यते। यथा-'यो यः' इत्यादि। चश्चदिति। चश्नद्धयां वेगादावर्तमानाभ्यां भुजाभ्यां भ्रमिता येयं चण्डा दारुणा गदा तया योऽभितः सर्वत ऊर्वोर्घातस्तेन स- म्यक् चूर्णितं पुनरनुत्थानोपहतं कृतमूरुयुगलं युगपदेवोरुदवयं यस्य तं सुयोधनमना- दत्यैव स्त्यानेनाश्यानतया न तु कालान्तरशुष्कतयावबद्धं हस्ताभ्यामविगलद्रूपमत्यन्त- माभ्यन्तरतया घनंन तु रसमात्रस्वभावं यच्छोणितं रुधिरं तेन शोणौ लोहितौ पाणी यस्य सः । अत एव स भीमः कातरत्रासदायी। तवेति। यस्यास्तत्तदपमानजातं कृतं देव्यनुचितमपि तस्यास्तव कचानुत्तंसयिष्यत्युत्तंसवतः करिष्यति, वेणीत्वमपहरन् करवि - च्युतशोणितशकलैर्लोहित कुसुमापीडेनेव योजयिष्यतीत्युत्प्रेक्षा। देवीत्यनेन कुलकलत्र- खिलीकारस्मरणकारिणा कोधस्यैवोद्दीपनविभावत्वं कृतमिति नात्र शज्ञारशङ्का कर्तव्या। सुयोधनस्य चानादरणं द्वितीयगदाघातदानाद्यनुद्यमः । सच सन्चूर्णितोरुत्वादेव। स्त्यानग्रहणेन द्रौपदीमन्युप्रक्षालने त्वरा सूचिता। समासेन च सन्ततवेगवहनस्वभावात् बालप्रिया दीप्तिपदमोज:पदोपलक्षकम्। 'प्रसन्नै'रित्यस्य व्याख्यानम्-गमकैरिति। झटित्यर्थ- बोधकैरित्यर्थः। सुयोधनस्येति "षष्ठी चानादर" इत्यनेन षष्ठीत्याह-सुयोधनमना- द्वत्येति। स्त्यानेनेत्यस्य विवरणम्-आश्यानतयेति। घनीभावेनेत्यर्थः । न त्वित्यादि। कालान्तरशुष्कतयाप्यवबद्धं भवति तथा नेत्यर्थः। अवबद्धमित्यस्य व्याख्यानम्-हस्ताभ्यामित्यादि। अत्यन्तमित्यादि। अत्यन्ताभ्यन्तरत्वमत्र घनत्वमित्यर्थः । कातरेति। कातरो भीरुः। देव्यनुचितमप्यवमानजातमित्यन्वयः । देव्या: कृताभिषेकाया अनुितं देव्यनुचितम्। उत्तंसवत इति। उत्तंसः शेखरः। करेति। कराद्विच्युतैः गलितैः शोणितशकलैः रक्तशकलैः। लोहित कुसुमेति। रक्त पुष्पेत्यर्थः । उत्प्रेक्षेति सूचितेत्यस्यापकर्षः । कुलेति। खिलीकारोऽपकारो सुयो धनप्रेरित दुश्शासनकतृककेशाकर्षणादिः। त्वरेति। भीमसेनत्वरेत्यर्थः । सूचितेति। स्त्यानावस्थायामेव उत्तंसीकरणोद्यमादिति भावः । अत्र समास ओजोव्यज्ञक इति दर्शयति-समासेनेत्यादि। समालेन चञ्चदित्यादिना। सन्ततवेगेत्यादि। समा-

द्वितीयोद्द्योतः २११

यथा- यो यः शस्तरं बिभर्ति स्वभुजगुरुमद: पाण्डवीना चमूर्ना यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशर्य्या गतो वा। यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोघान्घस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्।। इत्यादौ द्वयोरोजस्त्वम्।

लोचनम् तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमलभमाना चूर्णितोरुद्वयसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेकतवे नैव भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका। अन्ये तु सुयोधनस्य सम्बन्धि यत्स्त्याना- वबद्धं घनं शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्षते। य इति । स्वभुजयोर्गुरुर्मदो यस्य चमूनां मध्येऽर्जुनादिरित्यर्थः। पाञ्चा- लराजपुत्रेण धृष्टथुम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात्तत्कुलं प्रत्यधिकः क्रोधावेशोऽश्वत्थाम्नः। तत्कर्मसाक्षीति कणप्रभृतिः। रणे सड्ग्रामे कर्तव्ये यो मयि मद्विषये प्रतीपं चरति स- मरविघ्नमाचरति। यद्वा मयि चरति सति सड्भामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वास्ते स एवं विधो यदि सकलजगदन्तको भवति तस्याप्यहमन्तकः किमुतान्यस्य मनुष्यस्य देवस्य बालप्रिया सस्य द्ुतं ससंहित मुच्चरितत्वेनाविच्छिन्न वेगशालित्वादित्यर्थः। तावत्येवेति। प्रतीतिवि शेषणं वेगवत्येवेत्यर्थः । चूर्णितेत्यादि। गदाभ्रमणप्रभृति तदनादरणपर्यन्तार्थविषयि- केत्यर्थः । प्रतीतिरिति। सहृदयप्रतीतिरित्यर्थः। एकत्वेनव भवतीति। एकैव भव- तीत्यर्थः । एकघन इव भातीति च पाठः। औद्धत्यस्येति। वक्तृगतधीरोद्धतत्वस्ये- त्यर्थः। भीमगतक्रोधस्येति यावत्। केचित्तु सुयोधनस्येति शेषे षष्ठी, शोणितमित्यने- नास्य सम्बन्ध इत्याहुः, तन्मतमाह-अन्ये त्विति। चरतीति लडन्तमिति कृत्वा व्याचष्टे-आचरतीति। करोतीत्यर्थः। तत्स पम्यन्तशत्रन्तमिति कृत्वाह-यद्वेति। तस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह-किमुते- त्यादि। वृत्तावनपेक्षितदीघसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयोऽर्थश्ष तत्प्रकाशनपर

१. 'ऋद्धस्य राजमातज्ञास्तस्यैवामी तुरन्माः' इत्यादाविवात्रापि एकदेशान्वयोऽ नुचितः । 'चैत्रस्य गुरुकुलं' 'मैन्नस्य दासभार्ये तिवत् शोणितस्यापि कथञ्चित् नित्य- साकाह्ृत्वमज्गीकृत्य यद्यर्य समाधीयते, तदा सम्बन्धषष्ठया न कश्चन चमत्कारकृदथः प्रतीयत इत्यन्येषां मतेऽरुचिवीजम्।

२१२ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालोके

समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ॥१० ॥

लोचनम् वा। अत्र पृथग्भूतैरेव क्रमाद्विमृश्यमानैरथैः पदात्पदं क्रोधः परा धारामाश्रित इत्य- समस्ततैव दीप्तिनिबन्धनम्। एवं माधुर्यदीप्ती परस्परप्रतिद्वन्द्वितया स्थिते शृज्गारा- दिरौद्रादिगते इति प्रदर्शयता तत्समावेशवैचित्र्यं हास्यभयानकबीभत्सशान्तेषु दर्शि- तम्। हास्यस्य शङ्गाराङ्तया माधुरयं प्रकृष्टं विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रकृष्टमिति साम्यं द्वयोः। भयानकस्य मन्नचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्ततया ओजः प्रकृष्टं माघुर्यमल्पम्। बीभत्सेऽप्येवम्। शान्ते तु विभाववैचित्र्यात्कदाचिदोजः प्रकृष्टं कदा- चिन्माधुर्यमिति विभागः ॥ ९ ॥ समर्पकत्वं स्रम्यगर्पकत्वं हृदयसंवादेन प्रतिपत्तन प्रति स्वात्मावेशेन व्यापार- कर्त्वं झटिति शुष्ककाष्ठाग्निदृष्टान्तेन। अकलुषोदकदृष्टान्तेन च तदकालुष्यं प्रसन्नत्वं बालप्रिया प्रसाद

इति योजना।। एतदुदाहरणे योजयति-अत्रेत्यादि। पृथग्भूतैरिति। भिन्नभिन्नप- दबोध्यैरित्यर्थः। क्रमादिति। क्रमेण क्रमेणेत्यर्थः, विरम्य विरम्येति यावत्। तिमृ. इयमानैरर्थैरिति। वक्त्रा तत्तत्प्रकारेण विचार्यमाणैरयैरित्यर्थः । क्रोध इति। वत्तृ गतक्रोध इत्यर्थः । धारामिति। कोटिमित्यर्थः । दीप्तिमिति पाठे प्रकाशमित्यर्थः । आश्रित इति। सहृदयानां भातीति शेषः । अ्समस्ततेति। पदानां समासाभावोऽ तपसमासश्चेत्यर्थः । दीप्तिनिबन्धनमिति। ओजोव्यअ्जकमित्यथः। प्रसज्ञादाह- एवमित्यादि। माधुर्यदीप्ी इति। माधुर्यौजसी इत्यर्थः । परस्परेति। मिथोवि- रोधितयैत्यर्थः । शङ्गारादीति। यथासंख्यं बोध्यम्। तत्समावेशेति। माधुयौज- र्समावेशेत्यर्थः । उक्तमुपपादयति-हास्यस्येत्यादि। शङ्गाराङ्गतयेति। शद्गार- विभावादिप्रभवत्वस्य विकासधमंतयेति वीरादिप्रभवत्वस्य च उपलक्षणम् ॥ ९ ॥ समर्पकत्वमित्यादि। काव्यस्य सर्वरसान् प्रति सवेरसानाम्। समर्पकत्व तु यत् प्रतिपत्तृहृदये सर्वरसकर्मक झटिति यदर्पणं व्यापनरूप तत्कतृरवं तु यदिति यावत्। सः सर्वसाधारणी किया वर्तनरूपा यस्य सः ।" प्रसादो गुणो ज्ञैय' इति कारिकार्थः । एतमर्थ विवृणोति-समपंकत्वमित्यादि। हृदयसंवादेनेत्यावेशे हेतुः । प्रतिपत्तृ- निति। तद्घृदयानीत्यर्थः । स्वात्मेति। स्वस्वरूपेत्यर्थः । सर्वरसानामित्यस्यात्राप- कर्षः । झटिति व्यापकत्वमिति सम्बन्धः । अत्र दष्टाम्तमाह-शुष्केत्यादि। यथा शुष्ककाष्ठमभनिः, यथा वा अकलुषं स्वच्छं वस्रादि उदक झटिति व्याप्नोति तथे- त्यर्थः । तद्कालुष्यमिति। झटिति स्वात्मावेशेन व्यापकत्वरूपं स्वच्छत्वमित्यर्थः ।

द्वितीयोद्द्योत: २१३

प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः । स च सर्वरसस्ाधारणो गुणः सर्व- रचनासाधारणश्च व्यञ्न्यार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः ।

लोचनम् नाम सर्वरसानां गुणः। उपचारात्तु तथाविधे व्यन्गचेडयें यच्छब्दाथयोः समर्पकर्त्व तदपि प्रसादः। तमेव व्याचष्टे-प्रसादेति। ननु रसगतो गुणस्तत्कर्थ शब्दार्थयोः स्वच्छतेत्याशङ्कथाह-स चेति। चशब्दोऽवधारणे। सर्वरससाधारण एव गुणः । स् एव च गुण एवंविधः । सर्वा येयं रचना शब्दगता चार्थगता च समस्ता चासमस्ता च तत्र साधारणः । मुख्यतयेति। अर्थस्य तावत्समर्पकत्वं व्यज्गयं प्रत्येव सम्भवति नान्यथा। शब्दस्यापि स्ववाच्यार्पकत्वं नाम कियदलौकिकं येन गुणः स्यादिति भावः। एवं माधुर्यौजःप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपभ्ना भामहाभिप्रायेण। ते च प्रति- पत्त्रास्वादमय। मुख्यतया तत आस्वादे उपचरिता रसे ततस्तद्वयजकयोः शब्दार्थयो- रिति तात्पर्यम् ॥ १० ॥ बालप्रिया नन्वेवं प्रसादो गुणः काव्यनिष्ठत्वेन कथमुक्त इत्यत आह-उपचारादित्यादि। तथाविधे रसरूपे। व्यङ्गयेऽर्थ इति। तद्विषयकमित्यर्थः । समर्पकत्वं झटित्यर्प कत्वम्। तदिति। झटिति रसादिव्यप्रथार्पकत्वमित्यर्थः । त्रपीति स्रमुच्चये । गुण इति। प्रसाद इत्यर्थः । कथमिति। शब्दार्थयोः स्वच्छत्वं कर्थ प्रसादो भवतीस्यर्थः । सः सर्वरससाधारण एव गुणः, स एव सर्वरससाधारणो गुण इति द्वेधावधारणमत्रेत्या- ह-सर्वेत्यादि। अत्रायैनैवकारेण शब्दार्थसाधारण्यस्य, द्वितीयेन माधुर्यौनसोश्ष व्यवच्छेदः। गुण पवंविध इति। सर्वरसस्ाधारणो गुण इत्यर्थः । सर्वरचनेत्यादिकं व्याचष्टे-सर्वेत्यादि। वृत्तौ 'व्यप्नयार्थे'त्यादि। स इत्यनुषजः । एतदुपपादयति- मर्थस्येत्यादि । अर्थस्य वाच्यार्थस्य। तावदित्यादि। वाच्यार्थगरतं व्यज्नथसमर्प कशवं नाम कियदलौकिकमिति भावः। भाव इति। शब्दार्थयोस्तत्तदर्पकत्वं न गुणः, किन्तु रसस्यैव स्वात्मावेशेन झटिति सहृदयहृदयव्यापकत्वमतो मुख्यतया रसनिष्ठ एव प्रसादाख्यो गुणः, उपचारात्त सशब्दार्थयोरपीति भावार्थः । उपसंहरति-एवमि- स्यदि। भामहेति। "माधुर्यमभिवाज्छन्त" इत्यादिभामहवचनानुरोधेनेत्यर्थः । ते चेत्यादि। ते माधुर्यौनःप्रसादा गुणाः। प्रतिपत्त्रास्वादमया इति। प्रतिपत्तयें द्रुतिदीप्तिप्रसादात्मकचित्तवृत्तिविशेषरूपास्वादाः मुख्यतया तत्स्वरूपा इत्यर्थः । ते च चित्तस्था इति भावः। तत इत्यादि। तत्तदास्वादाः तत्तदसचर्वणाजन्या इत्यास्वादये तत्तवसे ते उपचरिता इत्यर्थः । तत इत्यादि ॥ उपचरिता इत्यस्यानुषज्ञः। श-

२१४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारे ते हेया इत्युदाहताः॥ ११॥ अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तेऽपि न वाच्ये अर्थ- मात्रे, न च व्यज्ये शङ्गारव्यतिरेकिणि शृङ्गारे वा ध्वनेरनात्मभूते। किं तहि ! ध्वन्यात्मन्येव शक्कारेSद्गितया व्यङ्गये ते हेया इत्युदाहृताः। अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात्। एवमयमसंलक्ष्यक्रमद्दयोतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन ।

लोचनम् एवमस्मत्पक्ष एव गुणालक्कारव्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्य- दोषविभागोऽप्यस्मत्पक्ष एव सङ्गच्छत इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि । वान्तादयोऽसभ्यस्मृतिहेतवः । श्रुतिदुष्टा अर्थदुष्टा वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिका- रिणः । यथा-'छिन्द्रान्वेषी महांस्तब्धो घातायैवोपसर्पति' इति। कल्पनादुष्टास्तु द्वयोः पदयोः कल्पनया। यथा 'कुरु रुचिम्' इत्यत्र क्रमव्यत्यासे। श्रुतिकष्टस्तु अधाक्षीत् अक्षोत्सीत् तृणेढि इत्यादि। श्क्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम्। वीरशान्ता- द्भुतादावपि तेषा वर्जनात्। सूचिता इति। न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेनानित्यत्वं बालप्रिया "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि। श्रुतिकष्टं तथैवाहुर्वाचां दोषं चतुर्विधम्"॥ इत्यादिना भामहोक्तान् शरतिदुष्टादिदोषान् सोदाहरणान् दशयति-वान्ताद- याऽसभ्येत्यादि। 'श्रुतिदुष्टाः असभ्यस्मृतिहेतवो वान्तादय' इति सम्बन्धः । श्रुति- दुष्टाः श्रुतिदुष्टत्वरूपदोषवन्तः । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। कारिण इति। शब्दा इति शेषः । छिद्रेति राजवर्णनम्। परस्य छिद्रान्वेषी। स्तब्धः अचश्वलः। घाताय परेषा विनाशनाय। अत्र पुरुषशेफरूपाइलीलार्थस्य प्रतीतिर्भवति। कल्प- नयेति। भवन्तीति शेषः । क्रमव्यत्यास इति। रुचिक्कुरु इति परिवर्तन इत्यर्थः । चिङ्ठुर्नाम योन्यन्त्वर्त्यद्करः। अधाक्षीदित्यादि तिडन्तम्। शङ्गार इतीति। ध्वन्यात्मन्येव श्रङ्गार इत्यत्रत्यंज्ञारपदमित्यर्थः। भावं विव्ृणोति-न त्वित्यादि। मिन्नवृत्तादिदोषेभ्यः विविक्त व्यत्यस्तम् अनित्यत्वम्। एषां श्रुतिदुष्टा- दीनाम्। विषयविभागप्रदर्शनेन विषयविभागं प्रदर्श्य, न तु प्रदर्शितमिति

१. वीरेऽश्ीलादीनामेव वर्जनेऽभिप्रायः। वीरस्य तु ओजोगुणवत्वेन श्रुतिकठो- स्तदूयअ्जकत्वेनानुकूल्यमेवेति बोध्यम्।

द्वितीयोद्द्योत: २१५

तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥ १२ ॥ अक्वितया व्यङ्गयो रसादिर्विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गाना वाच्यवाचकानुपातिनामलक्काराणा ये प्रमेदा निर- वधयो ये च स्वगतास्तस्याक्किनोऽर्थस्य रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणा विभावानुभावव्यभिचारिप्रतिपादनसहिता अनन्ताः स्वाश्रयापेक्षया निः-

लोचनम् भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यो विविक्त प्रदर्शितम्। नापि गुणेभ्यो व्यतिरिक्तत्वम्। बीभत्सहा- स्यरौद्रादौ त्वेषामस्माभिरुपगमात् शद्गारादौ च वर्जनादनित्यत्वं च दोषतवं च सम- र्थितमेवेति भावः ॥ ११॥ अङ्गानामित्यलद्वाराणाम्। स्वगता इति । आत्मगताः सम्भोगविप्रलम्भाद्या आत्मीयगता विभावादिगतास्तेषां लोष्टप्रस्तारेणज्ञाज्जिभावे का गणनेति भावः। स्वाश्रयः स्त्रीपुंसप्रकृत्यौचित्यादिः। परस्परं प्रेम्णा दर्शनमित्युपलक्षणं सम्भाषणादे- बालप्रिया सम्बन्धः। भिन्नवृत्तादिदोषा इव श्रुतिदुष्टादिदोषा अपि भामहादिभिरुक्ताः, न त्वेषामनित्यत्वमुक्तमित्यर्थः । नाऽपि गुरोभ्यो व्यतिरिक्तत्वमिति। एषामगुण- त्वमपि नोक्तमित्यर्थः। समर्थितमेवेति। ध्यन्यात्मन्येवेत्यादिग्रन्थेन साधितमि- त्यर्थः । वृत्तौ 'शज्वारे वे'त्यादौ 'न चे'त्यस्यानुषंज्ः। 'हेया इत्युदाहृता' इत्यस्य 'तेऽपि न वाच्येऽर्थमात्रे' इत्यादिवाक्यत्रयेणापि सम्बन्घश् बोध्यः ॥११॥ अलक्काराणामिति। अलङ्गाराणां रसादन्वत्वमेवमुपपादितं काव्यप्रदीपोद्योते "रमणीया अप्यर्थास्तुच्छशव्देनाभिधीयमाना न तथा चमत्काराय इत्यनुप्रासादयुः शब्दद्वारेण रसाद्युपकारकाः, उपमादयश्च रसाययभिव्यज्जकविभावाद्यर्थोत्कर्षाधानद्वारेण रसाद्युपस्कारका अलङ्कारैराहितातिशयाश्रास्त्रादातिशयं जनयन्ति। अनुभूयते हि निरलङ्कारात्सालङ्कारे कक्षनातिशयः । अलङ्कारा हि विभावायुत्कर्षयन्तो बहुधोददीपना: क्वचिदनुभावा अपि यथा नायकादिकृतनायिकादिवर्णन इत्यप्याहुरि"ति। '(वगता' इत्यत्र स्वपद्मात्मपरमात्मीयपरं चेति व्याचष्टे-आत्मगता इत्यादि। आत्मगता इत्यस्यैव विवरणम्-सम्भोगेत्यादि। आत्मीयगता इत्यस्य विभावादीति च। तेषामिति। भेदानामित्यर्थः । लोष्टप्रस्तारेरोति। प्रस्तारो नाम वृत्तविशेषस्वरूप ज्ञापकः प्रक्रियाभेदः। "पादे सर्वगुरा"वित्यादिना वृत्तरत्नाकरे लक्षितः, तद्रीत्या भेदानां गणनमशक्यमित्य्थः । 'स्वाश्रयापेक्षये'त्यत्न स्वाश्रयपर्द व्याचष्े-स्त्रीति । स्त्रीपुंसरूपे ये प्रकृती तदौचित्यादीत्यर्थः । परस्पर प्रेमदर्शनमित्येतद्वयाचष्टे-परस्प-

२१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सीमानो विशेषास्तेषामन्योन्यसम्बन्धपरिकरपने क्रियमाणे कस्यचिदन्य- तमस्यापि रसस्य प्रकार: परिसङ्गयातुं न शक्यन्ते किमुत सर्वेषाम्। तथा हि शृभ्जारस्याज्ञिनस्तावदाद्यौ द्वौ भेदौ-सम्भोगो विप्रलम्मश्च। सम्भोगस्य च परस्परप्रेमदर्शनसुरतविहरणादिलक्षणाः प्रकाराः । विप्रल-

लोचनम् रपि। सुरतं चातुःषष्टिकमालितनादि। विहरणमुद्यानगमनम्। आदिप्रहणेन जल- कीडापानकचन्द्रोदयक्रीडादि। अभिलाषविप्रलम्भो द्वयोरप्यन्योन्यजीवितसर्बस्वाभि- मानात्मिकार्या रतावुत्पन्नायामपि कुतश्चिद्धेतोर प्राप्तसमागमत्वे मन्तव्यः । यथा 'सुखय तीति किमुच्यत' इत्यतः प्रमृति वत्सराजरत्नावत्योः, न तु पूर्व रन्नावल्याः। तदा हि बालप्रिया रमिति। 'विप्रलम्भस्यापी'्यादिप्रन्थं विवृणोति-अभिलाषविप्रलम्भ इत्यादि। सुखयतीति किमुच्यत इति। इदं रत्नावलीनाटिकार्या विदूषकं प्रति वत्सराजस्य वचनम्। न तु पूर्व रत्नाचल्या इति। इत्यत इत्यस्यानुषज्ः। एतद्वचनात्पूर्व रत्ना- वल्या अभिलाषविप्रलम्भो नैवेत्यर्थः । एतद्वचनश्रवणेनैव राज्ञः स्वस्मिन्ननुरागस्य र- त्नावत्या निश्चयादिति भावः। एतमेव हेतुं दर्शयन्नाह-तदेत्यादि। तदा पूर्वकाले।

१. 'आलिग्गन चुम्बनन सच्छेद्दशनच्छेद्य संवे शन स्रीत्कृत पुरुषायि तौपरिष्टकानामष्टा- नामष्टधा विकत्पभेदावष्टावष्टकाक्षतुष्षष्टिरिति बाभ्रवीयाः' इति ( २. २. ४) काम- सूत्रम्। तत्रालिङ्गनमसम्प्रयोगकालिकं सम्प्रयोगकालिकञचेति द्विविधं सत् प्रत्येकं क्रमेण चतुर्विधम्-स्पृष्टकं, विद्धकं, उद्घृष्टकं, पीडितकम् ; लतावेष्टितर्क, वृक्षाधिरू- ढकं, क्षीरनीरन्चेति। ललाटाळककपोलनय नवक्ष:स्तनोष्ठान्तमुखेषु अष्टसु स्थानेषु चु- म्वनमष्टविधम्। आच्छुरितकमर्धचन्द्रो मण्डलं रेखा व्याघ्रनखं मयूरपदर्क शशप्लुत कमुत्पळपत्त्रकमिति न खच्छेद्यमष्टविकल्पम्। गूढ कमुच्छू नकं बिन्दुबिन्दुमाला प्रवासम- णिर्मणिमाला खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकमिति दशनच्छेद्यमष्टप्रकारम्। उत्फुल्लकं, विजृ- म्भितर्क, इन्द्राणिक, सम्पुटकं, पीडितकं, वेष्टितकं, वाढवर्क, समपृष्ठं चेति संवेशनमष्ट बिधम्। हिङ्कारस्तनितकूजित रुदितसूत्कृतदूत्कृतफूत्कृतविरुतभेदेन स्रीत्कृतमष्टविधम्। उपसृप्तकं, मन्थनं, हुलोऽवमर्दनं, पीडितर्क, निर्घातो, वाराहघातो, वृषाघातः, चटक. विलसितञ्चेति पुरुषायितमष्टविधम्। निमितं, पार्श्वतो दर्ष्ट, बहिस्सन्दंशः अन्तर्पन्द- शः, चुम्बितर्क, परिमृष्टकं, आम्रचूषितकं, सज्वर इत्यौपरिष्टकमष्टविधम् । एवं चतु· ष्षष्टिभेदभिन्नं सुर्तं भवति। एतेषां लक्षणं कामसूत्रस्य द्वितीयाधिकरणे सविस्तरं निरूपितं तत एवावगन्तव्यम्, विस्तरभयान्नेह लिख्यते।

द्वितीयोद्द्योत: २१७

म्भस्याप्यभिलाषेष्यांविरह प्रवास विप्रलम्भादयः । तेर्षा च प्रत्येकं विभावानु- भावव्यभिचारिभेदः। तेर्षां च देशकालाद्याश्रयावस्थाभेद इति स्वगतभेदा- पेक्षयैकस्य तस्यापरिमेयत्वम्, कि पुनरङ्गप्रभेदकलपनायाम्। ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येकमङ्गिप्रभेदसम्बन्घपरिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोपयान्ति।

लोचनम् रत्यभावे कामावस्थामात्रं तत्। ईर्ष्याविप्रलम्भः प्रणयखण्डनादिना खण्डितया सह। विरहविप्रलम्भ: पुनः खण्डितया प्रसादमानयोपि प्रसादमगृह्वन्त्या ततः पश्चात्तापपरी- तत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्यः । प्रवासविप्रलम्भः प्रोषितभर्तृकया सहेति विभाग: । आदिप्रहणाच्छापादिकृतः, विप्रलम्भ इत च विप्रलम्भः। वञ्चनार्या ह्यमिल षितो विषयो न लभ्यते; एवमत्र। तेषां चेति। एकत्र सम्भोगादीनामपरत्र विभा- वादोनाम्। आश्रयो मलयादि: मारुतादीनां विभावानामिति यदुच्यते तद्देशशब्देन गतार्थम्। तस्मादाश्रयः कारणम्। यथा ममैव- दयितया प्रथिता स्रगियं मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता। गलति शुष्कतयापि सुधारसं विरहदाहरुजां परिहारकम् ॥ तस्येति श्ृङ्गारस्य। अज्िनां रसादीनां प्रभेदस्तत्सम्बन्धकल्पनेत्यर्थः । बालप्रिया रत्यभाव इति निमित्ते सप्तमी। रतेरमावेन हेतुनेत्यर्थः । निश्चितपरस्पराधिष्ठाना हि रतिः श्शारस्थायी। कामावस्थामान्रं तदिति। रत्नावलीगता रतिः अभिलाष- रूपैवेत्यर्थः । प्रणयेति। प्रणयः स्नेहः प्रार्थना वा। खसिडतयेति। खण्डितया स्रहेति सम्बन्धः। प्रसाद्यमानयेत्यादि खण्डिताविशेषणम्। उक्तानामभिलाषादीनां वश्चनार्थकविप्रलम्भपदेन व्यवहारमुपपादयति-विप्रलम्भ इवेति। विप्रलम्भशब्दो गौण इति भावः । द्वयोः साम्यमाह-वञ्चनायामित्यादि। एवमत्रेति। तथा अभिलाषादावित्यर्थः । वृत्तौ 'तेषां च प्रत्येकमि'ति 'तेषां च देशे'त्युभयत्र स्थिते तेषामिति पदे क्रमेण विवृणोति-एकत्रेत्यादि। देशकालाश्रयावस्थाभेद इत्यन्नाश्रय- पदस्य केषाश्चिद्वयाख्यानं न युक्तमित्याह-आश्रय इत्यादि। तदित्यादि। तथारथें सति पौनरुकत्यं स्यादित्यर्थः । दयितयेति। शुष्कतरापीति च पाठः। हृदयतापाति- शयेन शुष्कत्वम्। सुधारसं गलति स्ावयतीत्यतिशयोक्तिः। अत्रोद्दीपकत्व्रेन १. 'पारश्वमेति प्रियो यस्या अन्यसम्भोगचिहितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरोर्ष्याकषायिता ॥ इति खण्डिताया लक्षणम्। २. कलहान्तरितयेत्यर्थः । तल्लक्षणं यथा-'चाटुकारमपि प्राणनार्थ रोषादपास्य या पक्षात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा' इति। २८ ६्६०

२१८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दिङ्मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम्। बुद्धिरासादितालोका सर्वतरैव भविष्यति ॥१३ ॥ दिङ्मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहदयानामेकन्रापि रसभेदे सहाल- दूारैरझ्ाङ्गिभावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति। तत्र- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान्। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः । १४ ।। अज्ञिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्ता:ः प्रभेदास्तेषु सर्वेष्वेकप्रकारानुबन्धि- तया प्रबन्धेन प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्ञकः । अज्विन इत्यनेनाङ्रभूतस्य

ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम्। लोचनम् येनेति। दिड्मात्रोक्तेनेत्यर्थः। सचेतसामिति। महाकवित्वं सहृदयत्वं च प्रेप्सूनामिति भावः। सर्वत्रेति। सर्वेंषु रसादिष्वासादित आलोकोऽवगमः सम्यगव्यु- त्पत्तिययेति सम्बन्धः ॥ १३॥ तत्रेति। वक्तव्ये दिङ्मात्रे सतीत्यर्थः । यत्नादिति। यत्नतः क्रियमाणत्वादिति हेत्वर्थोऽभिप्रेतः । एकरूपं त्वनुबन्धं त्यक्त्वा विचित्रोऽनुप्रासो निवध्यमानो न दोषाये- त्येकरूपप्रहणम् ॥ १४ ॥ यमकादीत्यादिशब्दः प्रकारवाची। दुष्करं मुरजचक्रबन्धादि। शब्दभङ्गन बालप्रिया विरहपीडाहेतुभूताया अपि स्रजो दयिताग्रथनरूपकारणविशेषाद्विरहपीडापरिहारकसुधा- रसस्रावकत्वमुक्तमिति कारणकृतो भेदः ॥ १२ ॥ कारिकां व्याचष्टे-येनेत्यादि। सचेतसामित्यनेन प्रकृते विवक्षितमाह-महे- त्यादि। येनेत्यस्य विवरणं वृत्तौ-'दिङ्मात्रकथनेने'ति। अस्यव विवरणमुपपादक वा'व्युत्पन्नानाभि'त्यादि 'परिज्ञानादि'त्यन्तम् ॥१३॥ हेत्वर्थ इति। यत्नतः क्रियमाणत्वमप्रकाशकत्वे हेतुरिति भावः । 'एकरूपानुव न्धवानित्यत्रैकरूपग्रहणस्य फलमाह-एकेत्यादि ॥ १४॥।

१. व्युत्पत्तिश्च प्रकृतवकतृसमवेततात्पर्यविषयार्थगोचरो दृढतररसंस्कार । 3. २. 'आदिशब्दन्तु मेधावी चतुष्वर्थेषु भाषते । प्रकारे च व्यवस्थायां समीपेऽवयवे तथा ॥ इत्यभियुक्ताः ।

द्वितीयोद्द्योत: २१९

शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥ १५ ॥ ध्वनेरात्मभूतः श्ङ्गारस्तात्पर्येण वाच्यवाचकार्भ्या प्रकाश्यमानस्तस्मि· न्यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धनं दुष्करशब्दभङ्रश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम्। 'प्रमादित्व।'मित्यनेनैतद्दर्श्यते-काकृतालीयेन कदाचित्कः समासाहि अथो स्यचिदेकस्य यमकादेनिष्पत्तावपि भूम्नालक्कारान्तरव्रसाङ्वेन निबन्धो न प्रयांग

कर्तव्य इति। 'विप्रलम्भे विशेषत' इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते। तस्मिन्द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निबन्धो नियमान्र कर्तव्य इति। अत्र युक्तिरभिधीयते- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृथगत्ननिर्वत्यः सोऽलङ्कारो ध्वनौ मतः ॥१६॥

लोचनम् श्षेष इति। अर्थश्लेषो न दोषाय 'रक्तस्त्वं' इत्यादौ; शब्दमज्ञोऽपि क्लिष्ट एव दुष्टः, न त्वशोकादौ ॥ १५ ॥ युक्तिरिति। सर्वव्यापकं वस्त्वित्यर्थः । रसेति। रससमवधानेन विभावादिघ बालप्रिया वृत्तौ 'यम कादीनामिश्त्यस्य व्यख्यानं 'यम कप्रकाराणामि'ति। अस्योपपपत्तिमाह- आदिशब्द इति। यमकप्रकाराणामित्यस्यैव विवरणम्-'दुष्करे'त्यादि। तद्वयाचष्टे- दुष्करमित्यादि। शब्दभज्गश्लेषेत्युक्ते फलमाह-अर्थश्लेष इति। अभजश्लेष इत्यर्थ:। अभज्गश्लेषोऽर्थश्लेषश्च प्राचां मते एक एवेति स्फष्ट काव्यप्रदीपादौ। रक्त स्त्वमिति। अत्र रक्तशिलीमुखादिपदेऽर्थशेषः। न त्वशोकादाविति। अशोकादि- पदे शब्दभज्नो न दुष्ट इत्यर्थः। अशोकपदं रूढया वृक्षविशेषं शब्दभ्गेन नास्ति शोको यस्येति योगव्युत्पत्या शोकरहितं च वक्तीति भावः: वृत्तौ-'शक्तावपि प्रमादि- त्वमि'ति। "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कवे"रिति वक्ष्यमाणतवेन दोष- तिरोधायकशक्तौ सत्यामपि कवेः प्रमादित्वस्य ज्ञापकं भवतीत्यर्थः । 'काकतालीयेने' त्यादि। भूम्ना यमकादिनिबन्धनस्येव प्रमादित्वज्ञाप कत्वे नाकर्तव्यत्वात्कदाचित्कस्य- चिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तिर्न दोषावहेति भावः ॥ १५ ॥ यथाश्रुतयुक्तिपदार्थस्यात्र बोधात्तत्पदं व्याचष्टे-सर्वेत्यादि। 'रसे'ति 'ध्वना- वि'ति च सामान्योक्तेः तात्पर्य दर्शयन् कारिकां व्याचष्टे-रसेत्यादि। रसाक्षिप्त- तयेत्यादेरर्थतो विवरणम्-रससमवधानेनेत्यादि। तन्नान्तरीयरीयकतयेति। तत्पदेन विभावादिघटना परामृश्यते तन्निष्पादकयत्ननिष्पाद्यत्वेनेत्यर्थः। यमिति।

२२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

निष्पत्तावाश्चर्यभूतोऽपि यस्यालक्कारस्य रसाक्षिप्ततयैव बन्धः शक्य लोचनम् टनामेव कुर्वस्तन्ान्तरीयकतया यमासादयति स एवात्रालद्कारो रसमार्गे, नान्यः । तेन वीराद्भुतादिरसेष्वपि यमकादि कवे: प्रतिपत्तुश्च रसविन्नकार्येव सर्वत्र। गडडुरिकाप्र- वाहोपहतसहृदयघुराधिरोहणविहीन लोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शक्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भावः । तथा च 'रसेऽ्ङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते' इति सामाग्येन वक्ष्यति। निष्पत्ताविति। प्रतिभानुप्रहात्स्वयमेव सम्पत्तौ निष्पादनानपेक्षायामित्यर्थ। आश्चर्यभूत इति। कथमेष निबद्ध इत्यद्भुतस्थानम्। करकिसलयन्यस्तवदना श्वासतान्ताघरा प्रवर्तमानवाष्पभरनिरुद्धकण्ठी अविच्छिन्नरुदितच्चत्कुचतटा रोषम- सुख्वा परित्यजन्ती चाटूक्त्या यावत्प्रसाद्यते तावदीर्ष्यावि प्रलम्भगतानुभाव चर्वणावहितचेत प एव वक्तुः श्लेषरूपकव्यतिरेकरद्या अयत्ननिष्पन्नाश्षर्वयितुरपि न रसचर्वणाविध्नमा-

यमलङ्कारमित्यर्थः । 'स एवात्र रसमार्गेऽलङ्कार' इति सम्बन्धः। ध्वनावित्यस्य बालप्रिया

विवरणम्-अत्र रसमार्ग इति। अलक्ष्यक्रमे रससामान्य इत्यर्थः । तेनेति। ध्वनाविति सामान्यनिर्देशेनेत्यर्थः। वीरेत्यादि। तत्काव्येष्वित्यर्थः। 'यमकादिरस- विघ्नकार्ये वेति योजना। सर्वत्रेत्यस्य वीरेत्यादिना सम्बन्धः । नन्वेवं पूर्वोकं विरु- द्धधेतेत्यत आह-गड्डुरिकेति। गड्डुरं मेषमनुधावतीति गड्डुरिका मेषानु- गन्त्री मेषपड्क्तिः, तत्साम्याद्गतानुगतिकतेत्यर्थः । तस्याः प्रवाहेण अविच्छेदेन उपहताः नष्टविवेकाः तथा सहृदयधुराधिरोहणेन विहोनाश ये लोकाः जनास्तदावर्ज- माभि प्रायेणेत्यर्थः । मयेति । मूलकृतेत्यर्थः । भावः मूलकृदभिप्रायः। उक्तार्थे उप. ष्टम्भकमाह-तथाचेति। सम्पत्तौ उत्पत्तौ। स्वयमेवेत्यस्यैव विवरणम्- निष्पादनेत्यादि। तन्निष्पत्यनुकूलयत्नान्तरानपेक्षायामित्यर्थः । 'कपोल' इत्यादेः सारार्थं विवृण्वन्नलक्कारान् दर्शयति-करेत्यादि। श्वासेति। श्वासेन तान्तः म्ला- नोऽघरो यस्या: सा । अविच्छिन्नेति। विच्छिनविच्छिन्नेति च पाठः। प्रसादत इति। वक्त्रा नायकेन प्रणयकुपिता नायिकेति शेषः। ईष्यत्यादि। अनुभावो निश्वा- सादि: तस्य चर्वणा पुनः पुनरनुसन्धानम्। वक्तुरिति। कविनिबद्धनायकस्य कवे- इचैवेयं विवक्षित्वोक्तिः । 'अयत्ननिष्पन्ना' इत्यनेनास्य सम्बन्धः। इलेषेत्यादि। अधररस इत्यत्र रसशब्दस्यास्वाद्यमाधुर्योभयार्थकत्वात्तत्र श्लेषः। यद्वा श्लोकेऽस्मिन्न- र्थश्लेषः। यतः, मन्युः प्रिय इति रूपकं, कपोल इत्याद्यर्थेस्तत्साधकः, करतलनिरोधा- दिना मर्दनादिक्रियां प्रति प्रयोजककतृत्वं मन्युप्रियोभयसाधारणम्। 'निपीत' इत्य- न्तर्भावितण्यर्थकम्। 'बाष्प' इत्यस्य बाष्पात्मा मन्युरित्यर्थेक्ष। वयन्तु न प्रिया इति व्यतिरेकः। आद्यपदेनानुप्रासो गृह्यते। चवयितुरिति। सहृदयस्येत्यर्थः । · न आदधतीति सम्बन्धः। लक्षणं नाम लक्ष्यतावच्छेदकव्यापकः तद्वधाप्यश्च धर्मः ।

द्वितीयोद्द्योतः २२१

क्रियो भवेत्सोऽस्मिन्नलक्ष्यक्रमव्यङ्रचे ध्वनावलक्कारो मतः । तस्यैव रसा- ऋत्वं मुख्यमित्यर्थः । यथा- कपोले पत्त्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽघररसः । मुहु: कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पस्तनतटीं प्रियो मन्युर्जतस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ रसाङत्वे च तस्य लक्षणमपृथग्श्त्ननिर्वर्त्यत्वमिति यो रस बन्धुमध्यव- सितस्य कवेरलक्कारस्तां वासनामत्यूह्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते स न रसान्रमिति। यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमेनैव यत्नान्तरप- रिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः। अलङ्गारान्तरेष्वपि तत्तुल्यमिति चेत्-नैवम्; अलक्कारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमा-

लोचनम् दघतीति। लक्षणमिति। व्यापकमित्यर्थः। 'प्रवन्धेन क्रियमाण' इति सम्बन्धः । अत एव बुद्धिपूर्वकत्वमवश्यम्भावीति बुद्धिपूर्वकशब्द उपात्तः। रससमवधानादन्यो यत्नो यत्नान्तरम्। निरूप्यमाणानि सन्ति दुर्घटनानि। बुद्धिपूर्व चिकीर्षितान्यपि कर्तुमश- क्यानीत्यर्थः। तथा निरूप्यमाणे दुर्घटनानि कथमेतानि रचितान।त्येवं विस्मयावहा बालप्रिया प्रकृते तत्पदेन व्यापकमान्नं विवक्षितमित्याह-त्यापकमित्यर्थ इति। ज्ञापकमि- त्यर्थ इति पाठेन भाव्यमिति केचित्। अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यत्वमलक्कारस्य रसाङ्गत्व- व्यापकमिति 'रसाऊ्गत्व' इत्यादि वृत्यथे इति भावः। उक्तमर्थ साधयितुं व्यतिरेकं दर्शयति वृत्तौ='यो रसमि'त्यादि। योऽलङ्कारो निष्पद्यत इत्यन्वयः । 'तां वासना' मि'ति। रसबन्धाध्यवसायवासनामित्यर्थेः । 'अत्यूह्य' अतिलङ्ध्य परित्यज्येति यावत्। 'आस्थितस्य' आश्रितवतः । कवेरित्यनेनास्य सम्बन्धः । 'स न रसाङ्गमि'ति। तस्मिन्नलङ्कारे रसाज्त्वं नास्तीत्यर्थः। यमदिनिबन्धे यत्नान्तरमवश्यकमित्याह- 'यमक' इत्यादि। 'प्रबन्धेन' अविच्छेदेन। अस्य 'बुद्धिपूर्वकमि'त्यनेनान्वयत्रमः स्यादतोऽन्वयं दर्शयति लोचने-क्रियमाण इति। यत्नान्तरपरिश्रह इत्यत्र यत्ना- न्तरपदं विवृणोति-रसेत्यादि। रससमवधानात् रसनिष्पादकातू। निरुप्यमा- णदुर्घटनानीत्येतत्प्रकृतानुगुण्येन द्वेधा व्याचष्टे-निरूप्यमाणानीत्यादि। कर्तुम-

२२२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

हितचेतसः प्रतिभानवतः कवेरहम्पूर्विकया परापतन्ति। यथा कादम्बर्यां कादम्बरीदर्शनावसरे। यथा च मायारामशिरोदर्शनेन विह्वलार्यां सीता देव्यां सेतौ। युक्तं चैतत् , यतो रसा वाच्यविशेषैरवाक्षेप्तव्याः । तत्प्रति- पादकैश्च शब्दैस्तत्प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलद्काराः । तस्मान्न तेषां बहिरङ्त्वं रसाभिव्यक्तौ। यमकदुष्करमार्गेषु तु तत्स्थितमेव। यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमका- दीनां त्वङ्गितैव। रसामासे चाञ्जत्वमप्यविरुद्धम्। अङ्गितया तु व्यङ्कये

अस्यैवार्थस्य सङग्रहश्लोका :- रसवन्ति हि वस्तूनि सालक्काराणि कानिचित्। एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नोऽस्य जायते। शक्तस्यापि रसेऽब्वव्वं तस्मादेषा न विद्यते। रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेन वार्थते। ध्वन्यात्मभूते शृद्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ।।

नीत्यर्थः । अहम्पूर्वः अग्न्य इत्यर्थः । अहमादावहमादौ प्रवर्त इत्यर्थः । अहम्पूर्व लोचनम्

इत्यस्य भावोऽहम्पूर्विका। अहमिति निपातो विभक्तिप्रतिरूप कोऽस्मदर्थवृत्तिः । एत. दिति। अहंपूर्विकया परापतनमित्यर्थः। कानिचिदिति। कालिदा सादिकृतानीत्यर्थः। शक्तस्यापि पृथग्यत्नो जायत इति सम्बन्धः । एषामिति। यमकादोनम् । 'ध्वन्यात्म- भूते शज्गारे इति यदुक्तं तत् प्राधान्येनार्घश्लोकेन सङ्गृहीते ध्वन्यात्मभूत इति॥१६॥ शक्यानीत्यत्र कवेरिति, विस्मयावहानीत्यत्र सहृदयस्येति च शेषः। अहम्पूर्वि- बालप्रिया

कयेस्थेतद्वयाचष्टे-अहमित्यादि। पूर्व इत्यस्य व्याख्या अग्यू इति। पर्यवसित. माह-अहमादावित्यादि। वृत्तौ 'तत्प्रतिपादकैश्व शब्दै'रिति। आक्षेप्तव्या इत्यने- नास्य सम्बन्धः । 'तत्प्रकाशिन' इति। अत्र तत्पदेन शब्दस्य परामर्शः। 'तेषा- मि'ति। रूपकादीनामित्यर्थः । 'तदि'ति। बहिरजत्वमित्यर्थः । 'रसाभासे चाजत्व्र'- मिति। यमकादीनामित्यनुषङ्गः। उक्तानर्थान् वृत्तिकारः श्लोकैः सड्गृह्लाति-'रस- वन्ती'त्यादि। 'महाकवेरेकेन प्रयत्नेनैव तथाविधानि वस्तूनि निर्वत्यन्ते' इत्यन्वयः। लोचनेऽन्वयं दर्शयति-शक्तस्यापीति ॥ १६॥ १. सेतौ सेतुबनधकाव्य इत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योत: २२३

इदानी ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्कारस्य व्यञ्जकोडलङ्कारवर्ग आख्यायते- ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिरलङ्कारवर्ग एति यथार्थताम् ॥ १७॥ अलक्कारो हि वाह्यालङ्कारसाम्यादङ्गिन्चारुत्वहेतुरुच्यते। वाच्याल- द्वारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित्, अलक्काराणामनन्त- त्वात्। स सर्वोडपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यक्रमव्यङ्गयक्ष्य ध्व. नेरक्विनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतुर्निष्पद्यते। एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा- अथ विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन। इच्छा काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ॥ १८ ॥ निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम्। प्रभवभत

इदानीमिति। हेयवर्ग उक्तः, उपादेयवर्गस्तु वक्तव्य इति भावः। व्यख्ञक लोचनम्

इति। यश्व यथा चेत्यध्याहारः । यथार्थतामिति। चारुत्वहेतुतामित्यर्थः । उक्तइति। भामहादिभिरलङ्कारलक्षणकारैः । वक्ष्यते चेत्यत्र हेतुमाह-अलङ्काराणामनन्तत्वा दिति। प्रतिभानन्त्यात् अन्यैरपि भाविभिः कैशविदित्यर्थः ॥ १७॥ समीक्ष्येति। समीक्ष्येत्यनेन शब्देन कारिकायामुक्ततति भावः। शलोकपादेषु चतुर्षु श्लोकार्घें चाइत्वसाधनमिदम् ; रूपकादिरिति प्रत्येकं सम्बन्धः । यमलङ्गारं तदक्गतया विवक्षति नाङवित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमवसरे त्यजति, यं नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति, यं यत्नादश्त्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिबध्यमानो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति विततं महावाक्यम्। तन्महावाक्यमध्ये चोदाहरणावकाशमुदाहरणस्वरूपं तद्योजनं तत्समर्थनं च निरूपयितुं ग्रन्थान्तरमिति वृत्तिग्रन्थस्य सम्बन्धः । बालप्रिया यश्चेति। योऽलङ्कारो यथा व्यज्ञकः, तथा आख्यायत इत्यर्थ इति भावः। 'यथार्थतामि'त्यस्यान्वर्थतामित्यर्थ दर्शयति-चारुत्वेति। अलङ्काराणामनन्तत्वात्कै- श्चिदित्यस्य विवरणम्-प्रतिमानन्त्यादन्यैरित्यादि ॥१७॥ 'एषा समीक्षे'ति वृत्तावुक्तं, समीक्षाया: कोऽन्र प्रस्ताव इत्यत आह लोचने- समीक्ष्येत्यादि। समीच्येत्यनेनेति। 'समीक्ष्य विनिवेशित' इत्यत्र समीक्ष्यशब्देने त्यर्थः। कारिकाद्वयसारार्थकथनपूर्वकं पूर्वापरग्रन्थसम्बन्धं दर्शयति-यमलङ्कारमि

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसबन्घेष्वत्यादतमनाः कविर्यमलक्कारं तदङ्गतया विवक्षति। यथा- चैलापा्ङ्गां दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हस्तासत्वं खलु कृती। अत्र हि भ्रमरस्वभावोक्तिरलक्कारो रसानुगुणः । लोचनम् चलापाङ्गामिति। हे मधुकर, वयमेवंविधाभिलाषचाटुप्रवणा अपि तत्त्वान्वेषण- द्वस्तुवृत्तेऽन्विष्यमाणे हता आयासमात्रपात्रीभूता जाताः। त्वं खल्विति निपातेनाय- स्नसिद्धं तवैव चरितार्थत्वमिति शकुन्तलां प्रत्यभिलाषिणो दुष्यन्तस्येयमुक्तिः । तथाहि- कथमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, कथमेषास्मदभिप्रायव्यञ्चकं रहोवचनमाकर्ण्यात्, कर्थ नु हठादनिच्छन्त्या अपि परिचुम्बनं विधेयास्मेति यदस्माकं मनोराज्यपदवीमधिशेते तत्तवायत्नसिद्धम्। भ्रमरो हि नीळोत्पलधिया तदाशड्काकरी दृष्टिं पुनःपुनः स्पृशति। श्रवणावकाशपर्यन्तत्वाच् नेत्रयोरुत्पलशङ्कानपगमात्तत्रैव दन्ध्वन्यमान आस्ते। सहज- सौकुमार्यत्रासकातरायाश्च रतिनिधानभूतं विकसितारविन्दकुवलयामोदमधुरमधरं पिब- तीति भ्रमरस्वभावोक्तिरलङ्कारोऽग्गतामेव प्रकृतरसस्योपगतः। अन्ये तु भ्रमरस्वभावे बालप्रिया त्यादि। चलापाङ्गामिति। श्लोकोऽयमस्माभिः शाकुन्तलव्याख्यायां सविस्तरं व्याख्यातः । वयमित्यनेन गम्यमर्थमाह-एवमित्यादि। एवंविधाः वक्ष्यमाणाः अभिलाषा येषां ते। चाटौ चाटुवचने प्रवणास्तत्पराश्च। अयत्नेत्यादि व्यञ्ञचार्थकथ- नम्। 'कथमि'त्यादि 'सिद्धभि'त्यन्तं दुष्यन्तवचनरूपेण निर्दिष्टम्। भ्रमरो हीत्या- दिव्याख्यातुर्वचनम्। तत्रैव श्रवणावकाशे एव। दन्ध्वन्यमान इति। अतिशयेन ध्वनिं कुर्वन्नित्यर्थः। 'भ्रमरख्वमावोक्तिरि'त्यादिग्रन्थमर्थतो व्याचष्टे-इति भ्रमर- स्वभावोक्तिरित्यादि। समासोक्तिव्यतिरेकयोः सत्वेऽप्यत्र स्वभावोक्तेः पुरस्फूर्तिक- त्वात्तन्मात्रमुक्तम् ।-प्रकृतरसस्येति। विप्रलम्भस्येत्यर्थः । अङ्गतामेवोपगत इति। १. 'चलापाङं दृष्टः स्पृशसि' इत्यपि पाठ उपलभ्यते। सोऽपि साधीयान्। अत एव 'वेपथुमतीं इत्यस्य शकुन्तलया सहान्वयोऽपि स्वारसिकस्सम्पद्यते। २. भ्रमरं प्रतीति शेषः । 'शकुन्तलां प्रती'त्यस्य 'अभिलाषिण' इत्यनेनैवान्वयः। शकुन्तलामभिलषत इत्यर्थः । ३. अभिलाषविप्रलम्भस्येत्यर्थः

द्वितीयोद् द्योत: २२५

'नाज्ञित्वेने'ति न प्राधान्येन। कदाचिद्र सादितात्पर्येण विवक्षितोSपि ह्लङ्कारः कश्चिदद्वित्वेन विवक्षितो दश्यते। यथा- चक्राभिघातप्रसमाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य । समूह

आलिङ्ग नोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम्।। अन्र हि पर्यायोक्तस्याङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पयें सत्यपीति । e

लोचनम् उच्तिर्यस्येति भ्रमरस्वभावोक्तिरत्र रूपकव्यतिरेक इत्याहुः। चक्राभिघात एव प्रसभाज्ञा अलखूघनीयो नियोगस्तया यो राहुदयितानां रतो- त्सवं चुम्बनमात्रशेषं चकार। यत आलिक्कनमुद्दामं प्रधानं येषु विलासेषु तैवन्ध्यः शून्योऽसी रतोत्सवः। अन्राह कश्चित्-'पर्यायोक्तमेवात्र कवेः प्राधान्येन विवक्षितं, न तु रसादि। तत्कथमुच्यते रसादितात्पर्ये सत्यपीति। मैवम् ; वासुदेवप्रतापो त्यत्र विवक्षितः । स चात्र चारुत्वहेतुतया न चकास्ति, अपि तु पर्यायोक्तमेव। यद्यपि चात्र काव्ये न काचिद्दोषाशङ्का, तथापि दृष्टान्तवदेतत्-यत्प्रकृतस्य पोषणीयस्य स्वरूपतिरस्कारकोऽज्भूतोऽप्यलक्कारः सम्पदते। ततश्व क्वचिदनौचित्यमागच्छती- बालप्रिया तथाविधभ्रमरचेष्टायाः कामोद्दीपकत्वादिति भावः । रूपकेति। रूपकसहितो व्यति- रेको रूपकव्यतिरेकः, भ्रमरे नायकत्वारोपाद्रूपकं, चतुर्थपादे व्यतिरेकश्च। वस्तुतोऽत्र न रूपकं, किन्तु समासोफिरित्याशयेनास्वरससूचनाय अन्य इति। वृत्तौ 'अजञित्वे- ने'त्यस्य विवरणम्-'प्राधान्येने'ति। 'कदाचिदि'ति। क्वचित्काव्ये इत्यर्थः । लोचने-चक्रेत्यादि। चक्रेणाभिघातः अभितो हननं स एव। न तु रसा दीति। 'प्राधान्येन विवक्षितमि'त्यस्यानुषङ्गः। रसादितात्पर्ये सत्यपीति वृत्ति- ग्रन्थानुवादः। प्रतिवक्ति-मैवमित्यादि। विवक्ित इति। प्राधान्येनेति शेषः । तथाचात्र वीररसे तात्पर्यमस्तीति भावः । विशेषमाह-स चेति। अपि तु पर्या- योक्तमेवेति। चारुत्वहेतुतया चकास्तीत्यस्यानुषङ्ः। शङ्कते-यद्यपीत्यादि। न कदादिद्दोपाशङ्केति। चमरकारविघातकं किमपि न शङ्कनीयमित्यर्थः। तथा च पर्यायोक्तस्य प्राधान्येऽपि न क्षतिरिति भावः। समाधत्ते-तथापीत्यादि। द्वष्टान्तवदिति। दृष्टान्तेन तुल्यमित्यर्थः। एतदिति। चक्रेत्यायुदाहरणमित्यर्थः । भावं विवृणोति-यदित्यादि। 'अङ्गभूतोऽप्यलङ्कारः पोषणीयस्य प्रकृतस्य स्वरूपतिर- स्कारकस्सम्पद्यते यदिति सम्बन्धः । क्वचिदिति शेषः। तत्र दृष्टान्तः प्रकृतश्लोक इति भावः। ततः किमत आह-ततश्चेति। कवचिदनौचित्यमिति। अस्यो- दाहरणं "स्रस्तः स्नग्दामशोभा"मित्यादिकं काव्यानुशासनादावुक्तम्। उपछम्भकमाह- २९ धव०

२२६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके ह अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यमवसरे गृह्णाति नानवसरे। अवसरे मृहीति र्यथा- उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजरम्भा क्षणा- दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरा तन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम्॥ लोचनम् त्ययं ग्रन्थकृत आशयः। तथा च ग्रन्थकार एवमश्रे दर्शयिष्यति। महात्मनां दूष- णोद्वोषणमात्मन एव दूषणमिति नेदं दूषणोदाहरणं दत्तम्। उद्दामा उद्गता: कलिका यस्याः। उत्कलिकाश्व रुहरुहिकाः। क्षणात्तस्मिन्नेव।- वसरे प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया। जुम्भा च मन्मथकृतोऽङ्गमर्दः। इ्वसनोद्गमैर्वस- नतमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्यायासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम्। निः- श्वासपरम्परांभिश्चात्मन आयासं हृदयस्थितं सन्तापमातन्वतीं प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण मदनेन कामेन च। अन्नोरमाश्लेष ईर्ष्याविप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोध कत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशायां पुरःसरायमाणो गृह्यीत इति भावः । अभिनयोऽप्यत्र प्राकरणिके प्रतिपदम्। अप्राकर- तथा चेति। कर्थं दर्शयिष्यतीत्यत्राह-महात्मनामित्यादि दत्तमित्यन्तम्। बालप्रिया उद्दामेति। रत्नावलीनाटिकास्थमिदम्। स्वपरिगृहीता नबमालिकालतां दोह. दविशेषेण पुष्पितामवगतवतो वत्सराजस्य नर्मसचिवं प्रति वचनम्। 'अहमद्य इमामु- द्यानळतामन्यां नारीमिव पश्यन् देव्या मुखं कोपविपाटलद्युति करिष्यामीत्यन्वयः। मयि अन्यनारीमिव पुष्पिता मदीयलतां पश्यति, तत्पश्यन्त्या स्वपरिगृहीतमाधवी- लतायाः पुष्पोद्गमाभावेन जनितकोपाया वासवदत्ताया मुखमाताम्रद्युति यथा भविष्यति तथा करिष्यामीत्यर्थः। ध्रुवमिति निक्षये। उत्तरार्धस्य स्पष्टार्थकत्वं मन्यमान: पूर्वार्ध व्याचष्टे-उद्दामा इत्यादि। उद्दामाः उद्भटाः, यद्वा बह्यः। नारीपक्षे व्याचष्टे-उत्कलिकाश्चेति। रुहरुहिकाः उत्कण्ठाः। आयासनमि- त्यस्यैव विवरणम्-आन्दोलनेति। वृत्तौ 'इत्यत्रोपमाश्लेषस्ये'त्युक्तं वित्ृणोति- अत्रत्यादि। उपमासहितः श्लेष उपमाश्लेषः। ईर्ष्येंति। वासवदत्तागतेर्ष्येत्यर्थः । भाविन इति । द्वितीयाङ्कावसाने वर्णयिष्यमाणस्येत्यर्थः। मार्गेत्यादि। व्यज्जकतवेने- सर्थ। तच्चर्वरोति। सहदयानामिति शेपः। 'अवसर' इत्यस्य व्याख्यानम्- रसस्यरैत्याहि। शसस्प रसचर्वणायाः। पुरासदायमायः पुरस्सरतुल्यः। नट- िक्षारयमाहअमिनय इत्यादि। अम्राकरणिक इति। नारीरूपाप्रकतार्थ इत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योत: २२७

इत्यत्र उपमा श्ेषस्य। गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालद्कारान्तरापेक्षया। यथा- अनरक्तस्त्वं नवपललवैरहमपि क्राध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं घात्रा सशोक: कृतः ॥ लोचनम् णिके तु वाक्यार्थाभिनयेनोपाङ्गादिना। न तु सवथा नाभिनय इत्यलमवान्तरेण । ध्रुवशब्दश्च भावीष्योवकाशप्रदानजीवितम् । रक्तो लोहितः । अहमपि रक्तः प्रबुद्धानुरागः । तत्र च प्रबोधको विभावस्तदीयप ल्लवराग इति मन्तव्यम् । एवं प्रतिपादमाद्योर्ऽर्यो विभावत्वेन व्याख्येयः। अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोक्त्युपमाहेत्वलङ्काराणा हि भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वम्। अनेनैवा- बालप्रिया 303 उपाङ्गादिनेति। अभिनय इत्यनुषज्यते। प्रबुद्धानुराग इति। प्रियाया गुणैरनुरक्तोऽहमुद्बुद्धानुराग इति तन्त्रादिना अर्थ इति भाव:। कः प्रबोधक इत्यत्र व्याख्याताह-तत्र चेत्यादि। विभाव इति। उद्दीपनविभाव इत्यर्थः । तदीयेति। अशोकसम्बन्धीत्यर्थः । प्रतिपाद्मिति। द्वितीये तृतीये च पाद इत्यर्थः। विभावत्वेनेति। उद्दीपनविभावत्वेनेत्यर्थः । व्याख्येय इति। यतस्त्वां स्मरधनुर्मुक्ताः त्यक्तान्यपुष्पाः, शिलीमुखाः भ्रमरा आयान्ति, ततो मामपि तथा स्मरधनुर्मुक्ताः कामचापानिर्गताः शिलीमुखाः शरा आयान्ति। 'कान्ते'त्यादि। यद्यप्यत्र कान्तापादतलेनाहतिः तव मुदे पुष्पविकासाय भवति, तद्वत्तथा कान्तापादतलाहतिः रतबन्धविशेषः मम मुदे सन्तोषाय भवतीति यथाश्रुतार्थः, तथापि स्वकान्तापादतलाहननेनाशोकस्य पुष्पविकासे सति नायकस्य सन्तोषो भवतीति यतस्तव मुदे ततो ममापि मुदे इति हेतुत्वेन व्याख्येय इति भावः। १. स्त्रीणां स्पर्शात्प्रिय दुर्विकसति वकुलस्सीधुगन्डूषसेकातू पादाघातादशोकस्तिलककुरव कौ वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। 3)5! मन्दारो नर्मवाक्यात पटु मधुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता च्च्यूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरोनर्तनात्कर्णिकारः ॥ इति श्लोकोSत्रानुसन्धेयः ॥

२२८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

अत्र हि प्रबन्घप्रवृत्तोऽपि श्रेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसवि- शेषं पुष्णाति। नात्रालङ्गारद्वयसच्निपातः, कि तर्हि: अलक्कारान्तरमेव श्रे. षन्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवदिति चेत्-न ; तस्य प्रकारान्तरेण व्यवस्थाप- नात्। यत्र हि श्रेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेकप्रतीतिर्जायते स तस्य विषयः । यथा-'स हरिनाम्ना देवः सहूरिर्वरतुरगनिवहेन' इ लोचनम् मिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्-'तत्सहोक्त्युपमाहेतुनिर्देशात्रिविधम्' इत्युक्त्या न त्व- म्यालक्वारानुप्रहनिराचिकीषया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्य. तिरेकमानयता शोकसहभूतानां निर्वेदचिन्तादीनां व्यभिचारिणा विप्रलम्भपरिपोषका- णामवकाशो दसः । किं तर्हीति।सङ्करालङ्वार एक एवायम् ; तत्र कि त्यक्तं कि वा गृहीतमिति परस्याभिप्रायः। तस्येति सङ्करस्य। एकत्र हि विषयेऽलङ्कारद्वयप्रति- भोल्लासः सङ्करः । सहरिशब्द एको विषयः । सः हरिः, यदि वा सह हरिभिः सह-

हेतुश्लेष इति। हेत्वलङ्कारसहितः श्लेष इत्यर्थः । उक्तमुपपादयति-सहो की- बालप्रिया

त्यादि। अनेनैवेति। भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वाभि प्रायेणैवेत्यर्थः । इत्युक्त्या न्यरूप यदित्यन्वयः । तत्सहोक्तीति। तत् श्िषटं वचः । 'अनेनै'वेत्येवकारव्यवच्छेद्यमाह- न त्वित्यादि। प्रकृतरसानुगुणालङ्कारान्तरविवक्षया गृहीतपूर्वस्थालङ्कारस्य त्याग: प्रकृतरसाअ भवतीति प्रकृते व्यतिरेकस्य विप्रळम्भपोषकत्वं विवृणोति-सशोकश- व्देनेत्यादि। व्यतिरेकमानयतेति। वक्तुरशोकाद्वयतिरेक दर्शयतेत्यर्थः । अव- काशो दत्त इति । स्थितिदर्शितेत्यर्थः । वृत्तौ 'श्लेष' इति। श्लेषोपमेत्यर्थः । 'नात्रे'त्यादिः 'चेदि'त्यन्तः शङ्काप्रन्थः। तत्र कि तहींत्यादेः भावमाह-सङ्करेत्यादि। सङ्करेति। एकवाक्यानुप्रवेशसङ्करेत्यर्थः । वृत्तौ समाधत्ते-'ने'त्यादि। प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनमेव दशयति-'यत्रे'त्यादि। भावं व्याचष्टे-एकत्रेत्यादि। मलङ्कारेति। अलङ्कारद्वयस्य या प्रतिभा प्रतीतिस्तस्या उल्लासः उदय इत्यथः । सङ्करः एकवा क्यानुप्रवेशसङ्करः । स हरिरिति राजवर्णनम्। 'यद्यप्यनुपमचरितस्तथापि तव नाच्युतस्तुलां लभते इति पूर्वार्धम्। अत्रैकविषयकत्वं दर्शयति-स हरीत्यादि। विषय इति। श्लेषव्यतिरेकयोरिति शेषः। सहरिर्नाम्नेत्यत्र स हरिरिति पदद्वय- मित्याह-सः हरिरिति। सः अच्युतः । नाम्ना हरिः हरिनामक इत्यर्थः । अश्ववाचिनो हरिशब्दस्य सहशब्देन समास इत्याशयेन द्वितीयं सहरिशब्दं व्याचष्टे- यदि वेत्यादि। यदि वेति। अथ चेत्यर्थः, अव्ययानामनेकार्थत्वात्। यद्वा-यदि वेस्यपपाठः। हरिभि: अश्वैः। निवहेनेति हेतौ अभेदे वा तृयीया। अम्त्यपादे

१. भामह., २. ३० ४.

द्वितीयोद्द्योत: २२९ त्यादौ। अत्र ह्यन्य एव शब्द: केषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरकस्य। यदि चैवंविधे विषयेऽलङ्कारान्तरत्वेकरपना क्रियते तत्संसृष्टेर्विषयापद्दार एव स्यात्। इलेषमुखैनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेर्विषय इति चेत्-न ; व्यतिरेकस्य प्रकारान्तरेणापि दर्शनात्। यथा- नो कल्पापायवायोरदयरयदलरक्ष्याघारस्यापि शम्या नेंग लोचनम् रिरिति। अत्र हीति। हिशन्दस्तुशब्दस्याथें,, 'रक्तसत्व'मित्यत्रेत्यर्थः । मन्य इति रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोकसशोकादिः। नन्वेकं वाक्यात्मकं विषयमाश्रित्यैकविषय- स्वादस्तु सक्कर इत्याशक्कयाह-यदीति। एवंविधे वाक्यलक्षणे विषये विषय इत्ये- कत्वं विवक्षितं बोध्यम् । एकवाक्यापेक्षया यद्येकविषयत्वमुच्यते तन्न क्वचित्संसृष्टिः स्यात, सङ्करेण व्याप्तत्वात्। ननूपमागर्भो व्यतिरेक :; उपमा च श्लेषमुखेनैवायातेति श्लेषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सक्करस्यैवैष विषयः । यत्र त्वनुग्राह्मानुप्राहकभावो नास्ति तत्नैकवाक्यगामित्वेऽपि संसृष्टिरेव; तदेतदाह-इलेषेति। श्लेषबलानीतोपमा- मुखेनेत्यर्थः । एतत्परिहरति-नेति। अयं भाव :- कि सर्वत्रोपमायाः स्वशब्देना- भिघाने व्यतिरेको भवत्युत गम्यमानतवे। तत्राद्यं पक्षं दूषयति-प्रकारान्तरेरोति। उपमाभिधानेन विनापीत्यर्थः । शम्या शमयितुं शक्येत्यर्थः। दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते। बालप्रिया स्वमिति शेषः । देव इति द्वयोविशेषगम्। यद्यप्यत्र सहरि: सहरिरिति द्वे उपात्ते, तथापि तयोरे कानुपूर्वीकत्वेनैकविषयकत्त्रमिति भावः। वृत्तिगतान्यपदे व्याचष्टे- रक्तेत्यादि। वाक्यलक्षणो वाक्यात्मके। एकत्वविवक्षायाः फर्लं दर्शयंस्तदित्यादि- वृत्यर्थ विवृणोति-रकवाक्येत्यादि। सङ्करस्यैवैष विषय इति। सङ्करस्य अनुभ्राह्यानुप्राहकभावेन सक्करस्य। संसृष्टेश्व नास्ति विषयापहार इत्याह-यत्रे- त्यादि। तदेतदाहेति। तामिमां शङ्का दर्शयतीत्यर्थः। नेत्यादिपरिहारप्रन्थस्य भार्व दर्शयति-अयमित्यादि। किमिति प्रश्ने। गम्यमानश्वे व्यज्ञथत्वे। उप- माभिधानेन उपमावाचकेन। नो कल्पेति। सूर्यशतकस्थम् । उष्णत्विषः सूर्यस्यैव । निखिलद्वीप- दीपस्य दीप्तिरेव अन्यरूपा, सा प्रसिद्धा एव वर्तिः वः सुखयत्विति सम्ब- न्धः। अन्यरूपेत्यनेन दर्शितं दीप्षेवैधर्म्य नो कत्पेत्यादिम। कथ्यते। अदयरयेन प्रौढवेगेन दलन् क्ष्माधरो यस्य। वायोरिति कर्तरि षष्ठी। गाढमुद्रीणों

२२६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यमवसरे गृह्ाति नानवसरे। अवसरे मृहीति र्यथा- उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुचं प्रारब्जुर्म्भा क्षणा- दायासं इवसनोद्गमैरविर लैरातन्वतीमात्मनः । अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्या: करिष्याम्यहम्। लोचनम् त्ययं ग्रन्थकृत आशयः। तथा च ग्रन्थकार एवम्रे दर्शयिष्यति। महात्मनां दूष- णोद्धोषणमात्मन एव दूषणमिति नेदं दूषणोदाहरणं दत्तम्। उद्दामा उद्गता: कलिका यस्याः। उत्कलिकाश्व रुहरुहिकाः। क्षणात्तस्मिन्नेव/- वसरे प्रारब्धा जुम्भा विकासो यया। जुम्भा च मन्मथकृतोऽङ्गमर्दः । इ्वसनोद्रमैर्स- नतमारुतोल्लासैरात्मनो लतालक्षणस्यायासमायासनमान्दोलनयत्नमातन्वतीम्। निः- श्वासपरम्पराभिश्चात्मन आयासं हृदयस्थितं सन्तापमातन्वतीं प्रकटीकुर्वाणाम्। सह मदनाख्येन वृक्षविशेषेण मदनेन कामेन च। अत्रोगमाश्लेष ईर्ष्याविप्रलम्भस्य भाविनो मार्गपरिशोधकत्वेन स्थितस्तच्चर्वणाभिमुख्यं कुर्वन्नवसरे रसस्य प्रमुखीभावदशायां पुरःसरायमाणो गृहीत इति भावः । अभिनयोऽप्यत्र प्राकरणिके प्रतिपदम्। अप्राकर- तथा चेति। कथं दर्शयिष्यतीत्यत्राह-महात्मनामित्यादि दत्तमित्यन्तम्। बालप्रिया उद्दामेति। रत्नावलीनाटिकास्थमिदम्। स्वपरिगृहीता नबमालिकालतां दोह दविशेषेण पुष्पितामवगतवतो वत्सराजस्य नर्मसचिवं प्रति वचनम्। 'अहमद्य इमामु- द्यानळतामन्यां नारीमिव पश्यन् देव्या मुखं कोपविपाटलद्युति करिष्यामीशत्यन्वयः। मयि अन्यनारीमिव पुष्पिता मदीयलता पश्यति, तत्पश्यन्त्या स्वपरिगृहीतमाधवी- लतायाः पुष्पोद्रमाभावेन जनितकोपाया वासवदत्ताया मुखमाताम्रद्युति यथा भविष्यति तथा करिष्यामीत्यर्थः। ध्रुवमिति निश्चये। उत्तरार्धस्य स्पष्टार्थकत्वं मन्यमान: पूर्वार्ध व्याचष्टे-उद्दामा इत्यादि। उद्दामाः उद्टाः, यद्वा बहयः। नारीपक्षे व्याचष्े-उत्कलिकाश्चेति। रुहरुहिकाः उत्कण्ठाः। आयासनमि- हैयस्यैव विवरणम्-आन्दोलनेति। वृत्तौ 'इत्यत्रोपमाश्लेषस्ये'त्युक्तं वितृणोति- अत्रत्यादि। उपमासहितः श्लेष उपमाश्लेषः। ईष्येति। वासवदत्तागतेर्ष्येत्यर्थः । भाविन इति । द्वितीयाङ्कावसाने वर्णयिष्यमाणस्येत्यर्थः । मार्गेत्यादि। व्यज्जकतवेने- स्यर्थः। तच्चवरोति। सहृदयानामिति शेषः । 'अवसर' इत्यस्य व्याख्यानम्- रसस्येत्यादि। रसस्य रसचर्वणायाः। पुरःसरायमाणः पुरस्सरतुल्यः। नट- शिक्षार्थमाह-अभिनय इत्यादि। अन्नाकरणिक इति। नारीरूपाप्रकृतार्थ इत्यर्थः।

द्वितीयोद्द्योत: २२७ इत्यत्र उपमा श्ेषस्य। गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालक्कारान्तरापेक्षया। यथा- अमरक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि क्र्ाध्यैः प्रियाया गुणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं घात्रा सशोकः कृतः ॥ लोचनम् णिके तु वाक्यार्थाभिनयेनोपाङ्गादिना। न तु सवथा नाभिनय इत्यलमवान्तरेण। ध्रुवशब्दश्च भावीष्योवकाशप्रदानजीवितम्। रक्तो लोहितः । अहमपि रक्तः प्रबुद्धानुरागः । तत्र च प्रबोधको विभावस्तदीयप ल्लवराग इति मन्तव्यम् । एवं प्रतिपादमाय्योर्ऽर्यो विभावत्वेन व्याख्येयः। अत एव हेतुश्लेषोऽयम्। सहोक्त्युपमाहेत्वलङ्काराणां हि भूयसा श्लेषानुग्राहकत्वम्। अनेनैवा- बालप्रिया 303 उपाङ्गादिनेति। अभिनय इत्यनुषज्यते। प्रबुद्धानुर।ग इति। प्रियाया गुणैरनुरक्तोऽहमुद्बुद्धानुराग इति तन्त्रादिना अर्थ इति भाव:। कः प्रबोधक इत्यत्र व्याख्याताह-तत्र चेत्यादि। विभाव इति। उद्दीपनविभाव इत्यर्थः । तदीयेति। अशोकसम्बन्धीत्यर्थः । प्रतिपाद्मिति। द्वितीये तृतीये च पाद इत्यर्थः। विभावत्वेनेति। उद्दीपनविभावत्वेनेत्यर्थः । व्याख्येय इति। यतस्त्वां स्मरधनुर्मुक्ताः त्यक्तान्यपुष्पाः, शिलीमुखाः भ्रमरा आयान्ति, ततो मामपि तथा स्मरधनुर्मुक्ताः कामचापाननिर्गताः शिलीमुखाः शरा आयान्ति। 'कान्ते'त्यादि। यद्यप्यत्र कान्तापादतलेनाहतिः तव मुदे पुष्पविकासाय भवति, तद्वत्तथा कान्तापादतलाहतिः रतबन्धविशेषः मम मुदे सन्तोषाय भवतीति यथाश्रुतार्थः, तथापि स्वकान्तापादतलाहननेनाशोकस्य पुष्पविकासे सति नायकस्य सन्तोषो भवतीति यतस्तव मुदे ततो ममापि मुदे इति हेतुत्वेन व्याख्येय इति भावः। १. स्त्रीणां स्पर्शात्प्रिय दुर्विकसति वकुलस्सीधुगन्डूषसेकातू पादाघाताद शोकस्तिलककुरव कौ वीक्षणालिग्गनाभ्याम्। 2E5 मन्दारो नर्मवाक्यात् पटु मधुहसनाच्चम्पको वक्त्रवाता च्च्यूतो गीतान्नमेरुर्विकसति च पुरोनर्तनाह्कर्णिकारः॥ इति श्लोकोSन्रानुसन्धेयः ॥

२२८ सटीकलो चनोपेतध्व न्यालो के

अत्र हि प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्रेषो व्यतिरेकविवक्षया त्यज्यमानो रसवि- शेषं पुष्णाति। नात्रालङ्कारद्वयसच्निपातः, कि तर्हि: मल्कारान्तरमेव ्रे ष्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवदिति चेत्-न ; तस्य प्रकारन्तरेण व्यवस्थाप- नात्। यत्र हि श्रेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेकप्रतीतिर्जायते स तस्य विषयः । यथा-'स हरिरनाम्ना देवः सहरिर्वरतुरगनिवहेन' इ 33

लोचनम् मिप्रायेण भामहो न्यरूपयत्-'तत्सहोक्त्युपमाहेतुनिर्देशात्रिविधम्' इत्युक्त्या न त्व- ज्यालक्वारानुप्रहनिराचिकीषया। रसविशेषमिति विप्रलम्भम्। सशोकशब्देन व्य. तिरेकमानयता शोकसहभूतानां निर्वेदचिन्तादीनां व्यमिचारिणां विप्रलम्भपरिपोषका- णामवकाशो दसः । कि तर्हीति। सङ्करालङ्वार एक एवायम् ; तत्र कि त्यक्तं कि वा गृहीतमिति परस्याभिप्रायः। तस्येति सङ्करस्य। एकत्र हि विषयेऽ्लक्कारद्वयप्रति- भोल्लासः सङ्करः। सहरिशब्द एको विषयः । सः हरिः, यदि वा सह हरिभिः सह- हेतुश्लेष इति। हेत्वलक्कारसहितः श्लेष इत्यर्थः। उक्तमुपपादयति-सहो की- बालप्रिया

त्यादि। अनेनैवेति। भूयसा श्लेषानु्राहकत्वाभि प्रायेणैवेत्यर्थः। इत्युक्त्या न्यरूप यदित्यन्वयः । तत्सहोक्तीति। तत् श्िष्टं वचः। 'अनेनै'वेत्येवकारव्यवच्छेद्यमाह- न त्वित्यादि। प्रकृतरसानुगुणालक्कारान्तरविवक्षया गृहीतपूर्वस्यालक्वारस्य त्याग: प्रकृतरसाअ भवतीति प्रकृते व्यतिरेकस्य विप्रळम्भपोषकत्वं विवृणोति-सशोकश- व्देनेत्यादि। व्यतिरेकमानयतेति। वक्तरशोकाद्वयतिरेकं दर्शयतेत्यर्थः । अव- काशो दत्त इति । स्थितिर्दर्शितेत्यर्थः । वृत्तौ 'श्लेष' इति। श्लेषोपमेत्यर्थः । 'नात्रे'त्यादिः 'चेदि'त्यन्तः शङ्काप्रन्थः। तत्र कि तहीत्यादेः भावमाह-सङ्करेत्यादि। सङ्करेति। एकवाक्यानुप्रवेशसङ्करेत्यर्थः । वृत्तौ समाधत्ते-'ने'त्यादि। प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनमेव दशयति-'यत्रे'त्यादि। भावं व्याचष्टे-एकत्रेत्यादि। मलङ्कारेति। अलङ्कारद्वयस्य या प्रतिभा प्रतीतिस्तस्या उल्लासः उदय इत्यथः । सङ्करः एकवा क्यानुप्रवेशसङ्करः। स हरिरिति राजवर्णनम्। 'यद्यप्यनुपमचरितस्तथापि तव नाच्युतस्तुलां लभते इति पूर्वार्धम्। अत्रैकविषयकत्वं दर्शयति-स हरीत्यादि। विषय इति। श्लेषव्यतिरेकयोरिति शेषः। सहरिर्नाम्नेत्यत्र स हरिरिति पदद्वय- मित्याह-सः हरिरिति। सः अच्युतः । नाम्ना हरिः हरिनामक इत्यर्थः । अश्ववाचिनो हरिशब्दस्य सहशब्देन समास इत्याशयेन द्वितीयं सहरिशब्द व्याचष्टे- यदि वेत्यादि। यदि वेति। अथ चेत्यर्थः, अव्ययानामनेकार्थत्वात्। यद्वा-यदि वेस्यपपाठः। हरिभिः अश्वैः। निवहेनेति हेतौ अभेदे वा तृयीया। अम्त्यपादे

१. भामह., २. ३० ४.

द्वितीयोद्द्योत: २२९

त्यादौ। अत्र ह्यन्य एव शब्द: श्लेषस्य विषयोऽन्यश्च व्यतिरकस्य। यदि चैवंविधे विषयेऽलक्कारान्तरत्वेकरपना क्रियते तत्संसृष्टेरविषयापहार एव स्यात्। श्लेषमुखैनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टेविषय इति चेत्-न ; व्यतिरेकस्य प्रकारन्तरेणापि दर्शनात्। यथा- • नो कलपापायवायोरदयरयदलत्क्ष्याघारस्यापि शम्या

लोचनम् रिरिति। अत्र हीति। हिशब्दस्तुशब्दस्यारथें,, 'रक्तसत्व'मित्यत्रेत्यर्थः । अन्य इति रक्त इत्यादिः। अन्यश्च अशोकसशोकादिः। नन्वेकं वाक्यात्मकं विषयमाश्रित्यैकविषय- स्वादस्तु सक्कर इत्याशङ्कयाह-यदीति। एवंविधे वाक्यलक्षणे विषये विषय इत्ये- कत्वं विवक्षितं बोध्यम्। एकवाक्यापेक्षया यद्येकविषयत्वमुच्यते तन क्वचित्संसृष्टिः स्यात्, सङ्करेण व्याप्तत्वात्। ननूपमागर्भो व्यतिरेक :; उपमा च श्लेषमुखेनैवायातेति श्लेषोऽत्र व्यतिरेकस्यानुग्राहक इति सङ्करस्यैवैष विषयः । यत्र त्वनुग्राह्मानुग्राहकभावो नास्ति तत्रैकवाक्यगामित्वेऽपि संसृष्टिरेव; तदेतदाह-श्लेषेति। श्लेषबलानीतोपमा- मुखेनेत्यर्थः । एतत्परिहरति-नेति। अयं भावः-कि सवत्रोपमायाः स्वशब्देना- भिघाने व्यतिरेको भवत्युत गम्यमानतवे। तत्रादं पक्षं दूषयति-प्रकारान्तरेरोति। उपमाभिधानेन विनापीत्यर्थः । शाम्या शमयितुं शक्येत्यर्थः । दीपवर्तिस्तु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते। बालप्रिया स्वमिति शेषः । देव इति द्वयोर्विशेषगम्। यद्यप्यत्र सहरिः सहरिरिति द्वे उपात्ते, तथापि तयोरे कानुपूर्वीकत्वेनैकविषयकत्त्रमिति भावः। वृत्तिगतान्यपदे व्याचष्टे- रक्तेत्यादि। वाक्यलक्षो वाक्यात्मके। एकत्वविवक्षायाः फर्लं दर्शयंस्तदित्यादि- वृत्यर्थ विवृणोति-एकवाक्येत्यादि। सङ्करस्यैवैष विषय इति। सङ्करस्य अनुप्राह्यानुप्राहकभावेन सङ्करस्य। संसृष्टेश्च नास्ति विषयापहार इत्याह-यत्रे- त्यादि। तदेतदाहेति। तामिमां शङ्कां दर्शयतीत्यथः। नेत्यादिपरिहारप्रन्थस्य भार्वं दर्शयति-अयमित्यादि। किमिति प्रश्ने। ग्यमानर्वे व्यज्ञथत्वे। उप- माभिधानेन उपमावाचकेन। नो कल्पेति। सूर्यशतकस्थम् । उष्णत्विषः सूर्यस्यैव । निखिलद्वीप- दीपस्य दीप्तिरेव अन्यरूपा, सा प्रसिद्धा एव वर्तिः वः सुखयत्विति सम्ब- न्धः । अन्यरूपेत्यनेन दर्शितं दीप्षेवैधम्य नो कस्पेत्यादिना कथ्यते। अदयरयेन प्रौढवेगेन दलन् क्षमाधरो यस्य। वायोरिति क्तरि षष्ठी। गाढमुद्रीणो

२३० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके गाढोद्वीर्णोज्ज लश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन। प्राप्तोत्पत्तिः पतज्ञान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो सा नकल वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्षिः॥ अत्र हि साम्यप्रपञ्चप्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः। नात्र लोचनम् तम एव कज्जलं तेन। न नो रहिता अपि तु रहितैव। दीपवर्तिस्तु तमसापि युक्ता भवति। अत्यन्तमप्रकटत्वात्कज्जलेन चोपरिचरेण। पताङ्गादर्कात्। दीप- वर्तिः पुनः शलभादध्वंसते नोतपद्यते। साम्येति। साम्यस्योपमायाः प्रपश्चेन प्रबन्धेन यत्प्रतिपादनं स्वशब्देन तेन विनापीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानैवो- पमा व्यतिरेकस्यानुग्राहिणी भवन्ती नाभिधानं स्वकण्ठेनापेक्षते। तस्मान्न इ्लेषोपमा व्यतिरेकस्यानुग्राहित्वेनोपात्ता। ननु यद्यप्यन्यत्न नैवं, तथापीह तत्प्रावण्येनैव सोपात्ता; तदप्रावण्ये स्वयं चारुत्वहेतुत्वाभावादिति श्लेषोपमात्र पृथगलङ्कारभावमेव न भजते। तदाह-नात्रेति। एतदसिद्धं खसंवेदनवाधितत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसंवेदनम- बालप्रिया आविर्भाविता उज्वला श्रीर्यया सा। गम्यं वर्तेः वैधम्य दर्शयति-दीपवर्तिरित्यादि। तमश्र कजलं च तमःकज्लमित्यर्थाभिप्रायेणाह-तमसापीत्यादि। उपरिचरेण कज्जलेन च युक्तेत्यन्वयः। द्वाभ्यां युक्तत्वे ज्ञापकम्। अत्यन्तमप्रकटत्वादिति। पतज्ञात्प्राप्तोत्पत्तिः पतज्ञान्मोषं पुनर्नोपगतेत्यत्र वर्तिगतं वैधर्म्यमाह-शलभादिति। 'पतज्ञौ सूर्यशलभावि'त्यमरः। एवं दीपवर्तिरहनि मन्दश्रीरिति च बोध्यम्। स्व- शब्देन प्रतिपादनमिति सम्बन्धः । भावमाह-एतदित्यादि। अ्रनुग्राहिणीति। व्यतिरेकस्योपमागर्भत्वादिति भावः । स्वकण्ठेन स्वश्देन। उपात्ता स्वशब्दे- नाभिहिता। नन्चित्यादि। अ्रन्यत्रेति। 'नोकत्पापाये'त्यादावित्यथः । इहेति। 'रक्तस्त्वमि'त्यादावित्यर्थः । तत्प्रावण्येन व्यतिरेकपरत्वेन, व्यतिरेकानुग्राहकत्वेनैति यावत्। सा श्लेषोपमा, उपमाहेतुः श्लेष इति यावत्। स्वयमिति। तस्या इति शेषः । तस्याः स्वयमेवेत्यर्थेः। इतीति हेतौ। अत्र 'रक्तस्त्वमि' त्यादौ। पृथगि- त्यादि। पृथगलङ्कारभावं न भजत एवेत्यन्वयः। किन्तु व्यतिरेकेण सहानुग्रत्यानुग्रा- हकभावं भजते इति भावः । तदाहेति। नात्रेत्यादिप्रन्थेन तदाशङ्की दर्शयतीत्यर्थः। वृत्तौ-'अत्र श्लेषस्य व्यतिरेकाज्जत्वेनैव विवक्षितत्वात् श्लेषमात्राच्चारुतवप्रतीतिर्नास्ति इति न स्वतोऽलङ्कारता इत्यपि न वाच्यमिशत्यन्वयः । श्लेषस्येत्यस्य न स्वतोऽलक्ा- रतेत्यनेनापि सम्बन्धः । खवत इत्यस्य पृथगित्यथः । लोचने-एतदित्यादि। एतत् शङ्धितम्। स्वसंवेदनेति। स्वानुभवेत्यर्थः। परं पूर्वपक्षिणम्। निरुत्तरीकरोती

द्वितीयोद्द्योत: २३१

श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतीतिरस्तीति इलेषस्य व्यतिरेकाङ्जत्वेनैव विवक्षितत्वात् न स्वतोऽलक्कारतेत्यपि न वाच्यम् । यत एवंविधे विषये साम्यमात्रादपि सुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव। यथा- आक्रन्दाः स्तनितैर्विलोचनजलान्यश्रान्तघाराम्बुमि- पलन जही है। उपन हआर अन्तर्मे दयितामुखं तव शशी वृत्तिः समैवावयो- स्तत्क मामनिशं सखे जलघर त्वं दग्धुमेवोद्यतः ॥ इत्यादौ। लोचनम् पहुवानं परं श्लेषं विनोपमामात्रेण चारुत्वसम्पन्नमुदाहरणान्तरं दर्शयन्निरुत्तरीकरोति- यत इत्यादिना। उदाहरणश्लोके तृतीयान्तपदेषु तुल्यशब्दोऽभिसम्बन्घनीयः । अन्य- रेसर्व 'रक्तरत्वं' इतिवद्योज्यम्। बालप्रिया ह्यनेन सम्बन्धः । कथमित्यत्राह-श्लेषमित्यादि। इ्लेषं विना उपमामात्रेरोति। मात्रपदार्थविवरणं श्लेषं विनेति। श्लेपरहितोप्रमागर्भव्यतिरेकेणेति यावत्। वृत्तौ- 'एवमि'त्यादि। 'एवंविधे विषये' व्यतिरेकविषये। 'साम्यमात्रादि'ति। मात्रशब्देन श्लेषव्यवच्छेदः साम्यशब्दस्योरमागर्भव्यतिरेकोऽर्थः । 'आक्रन्दा' इत्यादिस्थले शलेषं विना उपमागर्भव्यतिरेकेणैव चारुत्वस्य दर्शना व्रक्तस्त्व'मित्यादावपि श्लेषस्य व्यति- रेकानुभ्राहकत्वं विना पृथगल्कारत्वं भवत्येवेति परिहारप्रन्थाभिप्रायः । अनेन प्रबन्ध- प्रवृत्तोऽपीत्यादि पूर्वोक्त निर्व्यूढम्। तुल्यशब्द इति। मे आक्रन्दाः तव स्तनितै- तैस्तुल्या इत्यादि सम्बन्धनीयमित्यर्थः । श्रोतृजनमनःक्षोभकारित्वादिना तुल्यत्वम्। तस्याविच्छेदो विरहः तस्माद्भवन्तीति तथा। शोका एव शिखिनोऽनयः । 'अन्तरि'- त्यादि। अत्र मुखशशिनोस्तुत्यत्वं गम्यम्। 'वृत्तिरि'त्यादि। उक्तप्रकारेणावयो्धमौं तुल्यावेवेत्यर्थः । 'तदि'ति। अस्मद्धमयोस्तुल्यत्वेनावयोस्तुल्यत्वादित्यर्थः । अत एवाह-'सखे' इति। अनेन दहनमनुचितमनुकूलाचरणमेव युक्तमिति, 'जलधरे'त्य- नेन सन्तापहरणसामर्थ्य च दोत्यते। अनिशं दग्घुं पीडयितुमेव, न तु कदाचितसुख- यितुमपि। 'कि' कुतः । 'उद्यतः' अयमुद्यमो न युक्तः, अहन्तु नैवंविध इति भावः। अत्र बन्धुजनपीडाकारित्वेन जलधरस्य स्वस्माद्वयतिरेक उक्तः, साम्यं चादावुक्तम्। श्लेषश्च नास्तीति वोध्यम्। योज्यमिति। स्तनितादिकमाक्रन्दनादिहेतुतयापि योज- नीयमित्यर्थः । वृत्तौ-'आक्षिप्तमिति। उक्तमित्यर्थः। 'रसपुष्टये परमनिर्व्यूढशे त्यन्वय:।

२३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति। यथा- कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीना पुरः। भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं घन्यो हन्यते एव निन्हुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन्॥ अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिर्व्यूढं च परं रसपुष्टये। निर्वोदु मिष्टमपि यं यश्नादङ्कत्वेन प्रत्यवेक्षते यथा-ज श्यामास्वञ्कं चकितहरिणीप्रेक्षणे दष्टिपातं लोचनम् एवं भ्रहणत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भाग व्याचष्टे-रसेति। चकारः समीक्षाप्रकारसमुच्चयार्थः। बाहुलतिकायाः बन्धनीयपाशत्वेन रूपर्ण यदि निर्वाह्येत्, दयिता व्याधवधूः वासगृहं कारागारपज्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्। सखीनां पुर इति। भवत्योऽनवरतें ब्रुवते नायमेवं करोतीति तत्पश्यन्त्विदानीमिति भाव:। र्खळन्ती कोपावेशेन कला मधुरा च गीर्यस्याः सा। कासौ गीरित्याह-भूयो नैवमित्येवंरूपा। एवमिति यदुक्तं तत्किमित्याह-दुश्चेष्टितं नखपदादि संसूचय अस्ुल्यादिनिर्देशेन। हन्यत एवेति। न तु संख्यादिकृतोऽनुनयोऽनुरुध्यते। यतो- Sसौ हसनं निमित्तीकृत्य निहुतिपरः प्रियतमश्च तदीयं व्यळीकं का सोढुं समर्थेति। निर्वोदुमिति। निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः। इयामासु सुगन्धिप्रिय कुल- बालप्रिया एतद्विवृणोति लोचने-बाह्नित्यादि। इति निर्वाह्येद्यदीति सम्बन्धः। दयिता- दीनां व्याधवधुत्वादिरूपणस्य कथनेन बाहुलतिकायाः पाशत्वरूपणं कविर्निर्वाहयेददी- त्यर्थ:। तदेति शेषः । परमनौचित्यं स्यादिति। तथा च रसभङ्गः स्यादिति भाव:। न करोतीति ब्रुवत इत्यनेन सम्बन्धः । इति भाव इति। सखीना पुरो नयने नायिकाभिप्राय इत्यर्थः । सखीनां पुरो नीत्वेत्यनेनोक्ताभिप्रायो गम्यत इत्यर्थः । दुश्वेधतिमित्यस्य व्याख्यानम्-नखपदादीति। 'निर्देशेन संसूच्ये'त्यन्वयः। एव- कारार्थमाह-न त्वित्यादि। निहुतीत्यादिकमुक्तार्यें हेतुगर्भमित्याशयेन व्याचषे- यत इत्यादि। भावार्थमाह-तदीयमित्यादि। तदीयं प्रियतमसम्बन्धि। अतो हन्यत एवेति भावः । श्लोकोऽयममरुशत कस्थः । 'इयामाखिवि'त्य।दिश्लोको मेघसन्देशस्थः । श्यामानां विशिष्योक्तौ बीजभूतमशसा०

द्वितीयोद्द्योत: २३३

गण्डच्छार्यां शशिनि शिखिनां बर्हमारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान्

इत्यादौ। हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति ॥

• स एवमुपनिबध्यमानोऽलद्कारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवेर्भवति। उक्त- प्रकारातिक्रमे तु नियमेनैव रसभङ्कहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्यं च तथाविधं महाकविप्रबन्धेष्वपि दृश्यते बहुशः। तत्तु सूक्तिसहस्त्रद्योतितात्मर्ना महात्मनां दोषोद्धोषणमात्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शितम्। किं तु रूपकादेरलङ्कारवर्गस्य येयं व्यञ्ञकतवे रसादिविषये लक्षणदिग्द- शिंता तामनुसरन् स्वयं चान्यललक्षण मुत्प्रेक्षमाणो यद्यलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरो- लोचनम् तासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनीति पाण्डरत्वात्। उत्प- शयामीति यत्नेनोत्प्रेक्षे। जीवितस्न्धारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्, एकस्थसादृश्या- भावे हि दोलायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचिदेकस्य धृति लभ इति भाव। भीवि- ति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्यर्थः। अत्र त्युत्प्रेक्षा- यास्तद्धावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं, तथा निर्वाहितमपि विप्रल- म्भरसपोषकमेव जातम्। तत्तु लक्ष्यं न दर्शितमिति सम्बन्धः। प्रत्युदाहरणे ह्यदर्शिते- डप्युदाहरणानुशीलनदिशा कृतकृत्यतेति दर्शयति-किं त्विति। अन्यल्लक्षणमि- ति। परीक्षाप्रकारमित्यर्थः। तद्यथावसरे त्यकतस्यापि पुनर्रहणमित्यादि। यथा ममैव- शीतांशोरमृतच्छटा यदि करा: कस्मान्मनो मे भृशं किरणों

धम्यं गम्यं दर्शयति-पासिडम्नेत्यादि। कण्टकितत्वं तीक्ष्णाग्रावयवविशेषवत्वं बालप्रिया

रोमहर्षवत्वं च। हन्तेति विषादार्थकमित्याह-कष्टमेक्स्थेत्यादि। 'भीरू' इति सम्बुध्या द्योत्यमर्थमाह-यो हीत्यादि। न धारयति नावस्थापयति अन्यापहरण- शङ्कयेति भावः। तद्भ्ावेति। अतस्मिस्तत्तादात्म्याहार्यसम्भावनारूपाया इत्यर्थः। अत्र च श्यामादावज्गादितादात्म्यसम्भावना बोध्या। मनुप्राणकमिति। अज्ञमि- त्यर्थः । साद्ृश्यमिति। गम्यमिति शेषः । तथेति। अज्ञसादृश्यस्य उपक्रान्तस्य उपसंहारादिति भावः। निर्वाहितमिति। उत्प्रेक्षानिर्वहणद्वारा निर्वाहितमित्यर्थः। वृत्तावुपसंहरति-'स एव' मित्यादि।'तथाविधमिति। उक्तप्रकारातिक्रान्तमित्यर्थः । शीतांशोरिति। विरहिण उक्तिः। 'शीतांशोः कराः' किरणाः अमृतच्छटाः, यदी- ति सिद्धानुवादे। यथा-"स्रगियं यदि जीवितापहे"त्यादौ। 'कस्मात्' कुतः । मे मनः ३० ध्व०

२३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वोदुमिच्छति। यथा- कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीना पुरः । भूयो नैवमिति रखलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं घन्यो हन्यते एव निन्हुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन्॥ अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिर्व्यूढं च परं रसपुष्टये। निर्वोळु मिष्टमपि यं यश्नादङ्कत्वेन प्रत्यवेक्षते यथा -जमय श्यामास्वङ्कं चकितहरिणीप्रेक्षणे दष्टिपातं

लोचनम् एवं भ्रहणत्यागौ समर्थ्य 'नातिनिर्वहणैषिता' इति भारग व्याचष्टे-रसेति। चकार: समीक्षाप्रकारसमुच्चयार्थः। बाहुलतिकायाः बन्धनीयपाशत्वेन रूपणं यदि निर्वाह्येत्, दयिता व्याधवधू: वासगृहं कारागारपञ्जरादीति परमनौचित्यं स्यात्। सखीनां पुर इति। भवत्योऽनवरतं ब्रुवते नायमेवं करोतीति तत्पश्यन्त्विदानीमिति भावः। र्खळन्ती कोपावेशेन कला मधुरा च गीर्यस्याः सा। कासौ गीरित्याह-भूयो नैवमित्येवंरूपा। एवमिति यदुक्तं तत्किमित्याह-दुश्चेष्टितं नखपदादि संसूच्य अङ्गुत्यादिनिर्देशेन। हन्यत पवेति। न तु संख्यादिकृतोऽनुनयोऽनुरुध्यते। यतो- Sसौ हसनं निमित्तीकृत्य निहुतिपरः प्रियतमश्च तदीयं व्यळीकं का सोढूं समर्थेति। निर्वोदुमिति। निःशेषेण परिसमापयितुमित्यर्थः। इयामासु सुगन्धिप्रिय कलुल- बालप्रिया एतद्विवृणोति लोचने-बाह्नित्यादि। इति निर्वाहयेद्यदीति सम्बन्धः। दयिता- दीनां व्याधवधूत्वादिरूपणस्य कथनेन बाहुलतिकायाः पाशत्वरूपणं कविर्निर्वाहयेथदी- त्यर्थः । तदेति शेषः । परमनौचित्यं स्यादिति। तथा च रसभ्गः स्यादिति भावः। न करोतीति ब्रुवत इत्यनेन सम्बन्धः । इति भाव इति। सखीना पुरो नयने नायिकाभिप्राय इत्यर्थः । सखीनां पुरो नीत्वेत्यनेनोक्ताभिप्रायो गम्यत इत्यर्थः । दुश्चेष्टितिमित्यस्य व्याख्यानम्-नखपदादीति। 'निर्देशेन संसूच्ये'त्यन्वयः। एव- कारार्थमाह-न त्वित्यादि। निहुतीत्यादिकमुक्तार्ये हेतुगर्भमित्याशयेन व्याचषे- यत इत्यादि। भावार्थमाह-तदीयमित्यादि। तदीयं प्रियतमसम्बन्धि। अतो हन्यत एवेति भावः । श्लोकोऽयममरुशतकस्थः । 'शयामास्वि'त्य।दिश्लोको मेघसन्देशस्थः। श्यामानां विशिष्योक्तौ बीजभूतमपसा

द्वितीयोद्द्योत: २३३

गण्डच्छार्या शशिनि शिखिना बर्हमारेषु केशान्। उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति ॥ इत्यादौ। • स एवमुपनिबध्यमानोऽलक्कारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवेर्भवति। उक्त- प्रकारातिक्रमे तु नियमेनैव रसभङ्कहेतुः सम्पद्यते। लक्ष्यं च तथाविधं महाकविप्रबन्धेष्वपि दृश्यते बहुशः। तत्तु सूक्तिसहस्त्रद्योतितात्मना महात्मनां दोषोद्धोषणमात्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शितम्। किं तु रूपकादेरलडकारवर्गस्य येयं व्यञ्जकत्वे रसादिविषये लक्षणदिग्द- शिता तामनुसरन् स्वयं चान्यल्लक्षण मुत्प्रेक्षमाणो यद्यलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरो- लोचनम् तासु पाण्डिम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात्। शशिनीति पाण्डरत्वात्। उत्प- यामीति यत्नेनोत्प्रेक्षे। जीवितसन्धारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्, एकस्थसादृश्या- भावे हि दोलायमानोऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्नचिदेकस्य धृति लभ इति भाव । भीर्वि- ति। यो हि कातरहृदयो भवति नासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्यर्थः। अन्र त्युत्प्रेक्षा- यास्तद्वावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं, तथा निर्वाहितमपि विप्रल म्भरसपोषकमेव जातम्। तत्तु लक्ष्यं न दर्शितमिति सम्बन्धः। प्रत्युदाहरणे ह्यदर्शिते- डप्युदाहरणानुशीलनदिशा कृतकृत्यतेति दर्शयति-किं त्विति। अन्यल्लक्षणमि- ति। परीक्षाप्रकारमित्यर्थः। तद्यथावसरे त्यककस्यापि पुनर्भ्रहणमित्यादि। यथा ममैव- शीतांशोरमृतच्छटा यदि करा: कस्मान्मनो मे भृशं किरणों

धर्म्यं गम्यं दर्शयति-पासिडम्नेत्यादि। कण्टकितत्वं तीक्ष्णाग्रावयवविशेषवत्वं बालप्रिया

रोमहर्षवत्वं च। हन्तेति विषादार्थकमित्याह-कष्टमेकस्थेत्यादि। 'भीर' इति सम्बुध्या द्योत्यमर्थमाह-यो हीत्यादि। न धारयति नावस्थापयति अन्यापहरण शङ्कयेति भावः। तद्भ्ाघेति। अतस्मिस्तत्तादात्म्याहार्यसम्भावनारूपाया इत्यर्थः। अत्र च श्यामादावज्गादितादात्म्यसम्भावना बोध्या। अनुप्राणकमिति। अज्ञमि- त्यर्थः । साद्ृश्यमिति। गम्यमिति शेषः । तथेति। अज्ञसादृश्यस्य उपक्रान्तस्य उपसंहारादिति भावः। निर्वाहितमिति। उत्प्रेक्षानिर्वहणद्वारा निर्वाहितमित्यर्थः । वृत्तावुपसंहरति-'स एव' मित्यादि।'तथाविधमिति। उक्तप्रकारातिक्रान्तमित्यर्थः । शीतांशोरिति। विरहिण उक्तिः। 'शीतांशोः कराः' किरणाः अमृतच्छटाः, यदी- ति सिद्धानुवादे। यथा-"स्रगियं यदि जीवितापहे"त्यादौ। 'कस्मात्' कुतः । मे मनः ३० ध्व०

२३४ सटीक लोच नोपेतध्वन्यालोके क्तमेनं ध्वनेरात्मानमुपनिबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति । क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसन्निभः । शब्दार्थंशक्तिमूलत्वातसोSपि द्वेधा व्यवस्थितः ॥ २०॥

दग्स लोचनम् सझूद से सेसत्त संप्लुष्यन्त्यथ, कालकूटपटेलीसंवाससन्दूषिताः । किं प्राणांन्न, हरन्तुयुत प्रियतमासञ्जल्पमन्त्राक्षरै- रक्ष्यन्ते किमु मोहमेमि हहहा नो वेद्यि केयं गतिः ॥ इत्यत्र हि रूपकसन्देहनिदर्शनास्त्यक्त्वा पुनरुपात्ता रसपरिपोषायेत्यलम्॥१८,१९॥ एवं विवक्षितान्यपरवाच्यघ्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्मं विचार्य द्वितीयं भेदं विभ- मृशं सम्प्लुष्यन्ति सन्तापयन्ति। अमृतच्छटात्मकत्वेन सम्प्लोषकत्व।योगादिति भावः। बालप्रिया

अस्योपपत्ति सन्दिहान आह-अथेत्यादि। अथेति विकल्पे। करा इत्यनुषज्यते। कालकूटानां पटल्या समूहेन यः संवासः द्वयोरेकोत्पन्नत्वातसहवासः संसर्ग इति या- वतु, तेन सन्दूषिता: सन्तापकत्वादिस्वीयदोषविशिष्टाः कृताः । तहि ते किं कुतः प्राणाण हरन्ति ? प्राणापहारकरवस्यापि तत्स्वभावत्वादिति भावः। प्राणहरणाभावे हेतु- माशक्कमान आह-उतेत्यादि। उतेति विकल्पे। प्रियतमायाः सजत्पेषु यानि मन्त्रा- क्षराणि विषापहारीणि तैः । रक्ष्यनते प्राणा इति विपरिणामेनानुषङ्गः। अत्राप्यनुपपत्ति मन्यमान आह-कि त्वित्यादि। किमु कुतः। रूपकेति। करा अमृतच्छटा इति रूपरके, कालकूटेत्यादौ सन्देहः, प्रियतमासञ्ल्पेषु मन्त्राक्षरारोपानिदशना। त्यकत्वे- त्यादि। शीतांशोः कराः अमृतच्छटा इति रूपकस्य कस्मादित्यादिना त्यागः। अथेत्यादिना पुनरुपादानं, तथा सन्दूषितत्वसन्देहस्य 'कि प्राणानि'त्यादिना त्यागः, उतेत्यादिना पुनरुपादानमेवं प्रियतमेत्यादि निदर्शनायाः, मोहं मूर्च्छामेमि प्राप्नोमी- त्यनेन त्याग:। इयं गतिरवस्था पदार्थस्वभावः । का नो वेद्यि न जानामीत्यनेन पुनरुपादानं च प्रत्याय्यत इति भावः । यद्वा सम्प्लुष्यन्तीत्यन्तेन रूपकस्याऽहरन्ती त्यनतेन सन्देहस्य, एमीत्यन्तेन निदर्शनायाश्व त्यागः। नो वेद्मीत्यादिना तेषामु पादानं चेति बोध्यम्॥ १८-१९ ॥ हेतुत्वेनोपान्त इति। यतः क्रमेण भाति, अतोऽनुस्वानसन्निभ इत्यर्थ इति १. प्रियतमासञ्ञल्पा एव मन्त्राक्षराणि इति निदर्शना। रूपक तु न, विषयस्य सञ्जत्पस्य विषयिविशेषणतया प्रतिबिम्बभूतस्य मन्त्रस्य बिम्बभूतया प्रियतमया वि- शिष्टत्वात्। स्पष्टीकृतमिरद कुवलयानन्दादौ।

द्वितीयोद्द्योत: २३५

अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य धवनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वादनुरणन- प्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोडर्थशक्तिमूलश्षेति द्विप्रकारः । ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि घ्वनेः प्रकार उच्यते तदिदानी श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहत इत्याह- आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्नतुक्त: शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि सः ॥ २१॥ यस्मादलङ्कारो न वस्तुमात्रं यस्मिन् काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स शब्दशक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्माकं विवक्षितम्। वस्तुदवये च शब्दशक्त्या प्रकाशमाने श्लेषः । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वत्तभुजञ्हारवलयो गञ्ञां च योऽघारयत्।

लोचनम् क्तुमाह-क्रमेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्टाया अनुरणनम- भिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। सोऽपीति। न केवलं मूलतो ध्वनिद्विविधः । नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः । अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थः ॥२०॥ कारिकागतं हिशब्दं व्याचष्टे-यस्मादिति। अलङ्कारशब्दस्य व्यवच्छेद्यं दर्शयति-न वस्तुमात्रमिति । वस्तुद्वये चेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। येनेति। येन ध्वस्तं बालक्रीडायामनः शकटम् । अभवेनाजेन सता। बलिनो दानवान्यो जयति तादग्येन कायो वपुः पुरामृतहरणकाले स्त्रीत्वं प्रापितः। यश्चोद्वृत्तं समदं कालियारयं भुजजं हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य । 'अकारो विष्णुः इत्युक्तेः। यश्चागं गोवर्धनपर्वतं गा च भूमि पातालगतामधारयत्। यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहुः किं तत् ? शशिनं मश्नातीति क्विप् राहुः, तस्य शिरोहरो बालप्रिया भावः । अनुस्वानपदार्थ विवृण्वंस्तद्धानस्य क्रमिकत्वं दर्शयन्ति-घण्टाया इत्यादि। विवक्षितान्यपरवाच्य इत्यस्य स्थाने 'अविवक्षितवाच्य' इति च पाठः । अपिशब्दार्थः 'सोऽपी'त्यपि शब्दगम्यः ॥२०॥ 'न वस्तुमात्र' मिति कारिक/स्थैवकारव्यवच्छेद्यमिति भ्रमः स्यादतो व्याचष्टे- मलङ्कारशब्दस्येति। एवकारव्यवच्छेद्यमुपरि वक्ष्यति। येनेत्यत्रादौ विष्णुपक्षे व्याचष्टे-बालक्रीडायामित्यादि। 'ताहक्कायो येन स्रीत्वं प्रापित' इत्याद्यन्वयः। लय इति। तादात्म्यमित्यरथः । शब्दात्मक इति यावत्। तन् प्रमाणमाह-अकार

२३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

क्तमेनं ध्वनेरात्मानमुपनिबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति। क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसन्निभ: । शब्दार्थंशक्तिमूलत्वातसोSपि द्वेधा व्यवस्थितः ॥ २०॥

लोचनम् दग्स सझूह से सेसत्त संप्लुष्यन्त्यथ, कालकूटपटेलीसंवाससन्दूषिताः । कि प्राणांन्न, हरन्त्युत प्रियतमासञ्ञल्पमन्त्राक्षरै- रक्ष्यन्ते किमु मोहमेमि हहहा नो वेद्यि केयं गतिः ॥ इत्यत्र हि रूपकसन्देहनिदर्शनास्त्यक्त्वा पुनरुपात्ता रसपरिपोषायेत्यलम्॥१८,१९॥ ·1 एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्य द्वितीयं भेदं विभ- बालप्रिया भृशं सम्प्लुष्यन्ति सन्तापयन्ति। अमृतच्छटात्मकत्वेन सम्प्लोषकत्वायोगादिति भावः । अस्योपपत्ति सन्दिहान आह-अथेत्यादि। अथेति विकल्पे। करा इत्यनुषज्यते। कालकूटानां पटल्या समूहेन यः संवासः द्वयोरेकोत्पन्नत्वसहवाससंसर्ग इति या- वत्, तेन सन्दूषिताः सन्तापकत्वादिस्वीयदोषविशिष्टाः कृताः । तहि ते किं कुतः प्राणान्न हरन्ति ? प्राणापहारकत्वस्यापि तत्स्वभावत्वादिति भावः। प्राणहरणाभावे हेतु- माशक्कमान आह-उतेत्यादि। उतेति विकल्पे। प्रियतमायाः सज्जत्पेषु यानि मन्त्रा- क्षराणि विषापहारीणि तैः । रक्ष्यनते प्राणा इति विपरिणामेनानुषङ्गः। अन्राप्यनुपपत्ति मन्यमान आह-कि त्वित्यादि। किमु कुतः। रूपकेति। करा अमृतच्छटा इति रूपर्क, कालकूटेत्यादौ सन्देहः, प्रियतमासञ्जत्पेषु मन्त्राक्षरारोपानिदशना। त्यक्त्वे- त्यादि। शीतांशोः कराः अमृतच्छटा इति रूपकस्य कस्मादित्यादिना त्यागः । अथेत्यादिना पुनरुपादानं, तथा सन्दूषितत्वसन्देहस्य 'कि प्राणानि'त्यादिना त्यागः, उतेत्यादिना पुनरुपादानमेवं प्रिय तमेत्यादि निदर्शनायाः, मोहं मूर्च्छामेमि प्राप्नोमी- त्यनेन त्याग:। इयं गतिरवस्था पदार्थस्वभावः। का नो वेदयि न जानामीत्यनेन पुनरुपादानं च प्रत्याय्यत इति भावः। यद्वा सम्प्लुष्यन्तीत्यन्तेन रूपकस्याऽइरन्ती त्यन्तेन सन्देहस्य, एमीत्यन्तेन निदर्शनायाश् त्यागः। नो वेद्मीत्यादिना तेषामु- पादानं चेति बोध्यम्॥ १८-१९॥ हेतुत्वेनोपान्त इति। यतः क्रमेण भाति, अतोऽनुस्वानसन्निभ इत्यर्थ इति १. प्रियतमासञ्जल्पा एव मन्त्राक्षराणि इति निदर्शना। रूपक तुन, विषयस्य सज्जल्पस्य विषयिविशेषणतया प्रतिबिम्बभूतस्य मन्त्रस्य बिम्बभूतया प्रियतमया वि- शिष्टत्वात्। स्पष्टीकृतमिदं कुवलयानन्दादौ।

द्वितीयोद्द्योत: २३५

अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य घवनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयत्वादनुरणन- प्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्रेति द्विपकारः । ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि घ्वनेः प्रकार उच्यते तदिदानी शलेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहत इत्याह- आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते। यस्मिन्ननुक्त: शब्देन शब्दशक्त्युद्धवो हि सः ॥ २१॥ यस्मादलङ्कारो न वस्तुमात्रं यस्मिन् काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते स शब्दशक्त्युद्धवो ध्वनिरित्यस्माकं विवक्षितम्। वस्तुद्वये च शब्दशक्त्या प्रकाशमाने शलेषः । यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्च्ोद्दृत्तभुजज्ञहारवलयो गञ्ञां च योऽघारयत्।

लोचनम् क्तुमाह-क्रमेणेत्यादि। प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतुत्वेनोपात्तः। घण्टाया अनुरणनम- भिघातजशब्दापेक्षया क्रमेणैव भाति। सोऽपीति। न केवलं मूलतो ध्वनिर्द्विविधः। नापि केवलं विवक्षितान्यपरवाच्यो द्विविधः । अयमपि द्विविध एवेत्यपिशब्दार्थः ॥२०॥ कारिकागतं हिशब्दं व्याचष्टे-यस्मादिति। अलक्कारशब्दस्य व्यवच्छेदं दर्शयति-न वस्तुमात्रमिति । वस्तुद्वये चेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे। येनेति। येन ध्वस्तं बालक्रीडायामनः शकटम्। अभवेनाजेन सता। बलिनो दानवान्यो जयति तादग्येन कायो वपुः पुरामृतहरणकाले स्त्रीत्वं प्रापितः । यथ्चोद्वृतं समदं कालियाखयं भुजजं हतवान्। रवे शब्दे लयो यस्य । 'अकारो विष्णुः इत्युक्तेः। यश्चागं गोवर्धनपर्वत गा च भूमि पातालगतामधारयत्। यस्य च नाम स्तुत्यमृषय आहुः किं तत् ? शशिनं मश्नातीति क्विप् राहुः, तस्य शिरोहरो

भावः। अनुस्वानपदार्थ विवृण्वंस्तद्धानस्य क्रमिकत्वं दर्शयन्ति-घण्टाया इत्यादि। बालप्रिया

विवक्षितान्यपरवाच्य इत्यस्य स्थाने 'अविवक्षितवाच्य' इति च पाठः । अपिशब्दार्थः 'सोऽपी'ह्यपि शब्दगम्यः ॥ २० ॥ ! 'न वस्तुमात्र'मिति कारिकास्थैवकारव्यवच्छेद्यमिति भ्रमः स्यादतो व्याचष्टे- मलङ्कारशन्दस्येति। एवकारव्यवच्छेद्यमुपरि वक्ष्यति। येनेत्यत्रादौ विष्णुपक्षे व्याचष्टे-बालक्रीडायामित्यादि। 'ताहक्कायो येन स्त्रीत्वं प्रापित' इत्यादयन्वयः । लय इति। तादात्म्यमित्यथेः। शब्दात्मक इति यावत्। तन्र प्रमाणमाह-अरार

२३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोके

यस्याहु: शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामरा: पायात्स स्वयमन्घकक्षयकरस्त्वा सर्वदोमाघवः ।। नन्वलक्कारान्तरप्रतिभायामपि क्लेषव्यपदेशो भवतीति दर्शितं भट्टोद्ध- टेन, तत्पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्निरवकाश इत्याशङ्केदमुक्तं 'आक्षिप्ः' इति। तदयमर्थ :- यत्र शब्दशक्त्या साक्षादलङ्कारान्तरं वाच्यं सत्प्रति- भासते स सर्वः श्रलेषविषयः । यत्र तु शब्दशक्त्या सामथ्याक्षिप्तं वाच्य- व्यतिरिक्तं व्यङ्गथमेवालङ्कारान्तरं प्रकाशते स ध्वनेर्विषयः । शब्दशवत्या साक्षादलक्कारान्तरप्रतिभा यथा - तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ॥ अत्र शृङ्गारव्यभिचारी विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरोधालक्कारश् प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः श्र्ेषस्यायं विषयः, न त्वनुस्वा.

लोचनम् भूर्धापहारक इति। सत्वां माधवो विष्णुः सर्वदः पायात्। कीहक् ? अन्धकनाम्ना जनाना येन क्षयो निवासो द्वारकायां कृतः। यदि वा मौसले इषीकाभिस्तेषां क्षयो विनाशो येन कृतः। द्वितीयोऽर्थः-येन व्वस्तकामेन सता बलिजितो विष्णोः सम्बन्धी कायः पुरा त्रिपुरनिर्देहनावसरेऽत्ीकृतः शरत्वं नीतः । उद्वृत्ता भुजङ्गा एव हारा वलयाश्च यस्य, मन्दाकिनीं च योऽधारयत्, यस्य च ऋषयः शशिमच्चन्द्रयुक्त शिर आहुः, हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहुः, स भगवान्स्वयमेवान्धकासुरस्य विना- शकारी स्वां सर्वेदा सर्वकालमुमाया धवो वल्लभः पायादिति। अत्र वस्तुमात्रं द्वितीयं प्रतीतं नालद्वार इति श्लेषस्येव विषयः । आक्षिप्तशब्दस्य कारिकागतस्य व्यवच्छेदं दर्शयितुं चोदेनोपक्मते-नन्वलङ्कारेत्यादिना। तस्या विनापीति। अपिशब्दोडयं विरोधमाचक्षाणोऽर्थद्वयेऽप्यभिधाशकि बालप्रिया इति। शेषं स्पष्टम्। वस्तुमात्रमित्यादि। माधवस्योमाधवस्य च स्तोतव्यत्वेन प्रकृतत्वात्तयोः साम्यं न विवक्षितमिति भावः । वृत्तौ 'साक्षादलङ्कारान्तरं वाच्य'मिति। अलङ्कारान्तरमलङ्कारविशेषः । वाच्यमभिधेयमिति तदर्थः । अपिशब्दोऽयमिति। हारेण विनापीत्यपिशब्द इत्यर्थः। विरोधं हारतदभावयो रेकत्र वृत्तिस्वरूपम्। आचक्षाण:बोधयन्।अर्थद्वये वक्ष्यमाणे। अभिधाशक्तिं हारि-

द्वितीयोद्द्योतः २३७

नोपमव्यङ्गथस्य घवनेः । अलक्ष्यक्मव्यङ्ञयस्य तु ध्वनेर्वाच्येन क्रेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव। यथा ममैव- काध्याशेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित- त्रैलोक्यां चरणारविन्द ललितेन।क्रान्तलोको हरिः। . बि्राणां मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दध- तस्थाने या स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात्।। अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही श्रेषः प्रतीयते। यथा च- भ्रमिमरतिमलसहृदयत। प्रलयं मूर्छा तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्यं कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ लोचनम् नियच्छति हरतो हृदयमवश्यमिति हारिणौ। हारो विद्यते ययोस्तौ हारिणाविति। अत एव विस्मयशब्दोऽस्यैवार्थस्योपोद्वलकः । अपिशब्दाभावे तुन तत एवार्थ- द्वयस्याभिधा स्यात्, स्वसौन्दर्यादेव स्तनयोर्विस्मय हेतुत्वोपपत्तेः । विस्मयाखयो भाव इति दृष्टान्ताभिप्रायेणोपात्तम्। यथा विस्मयः शब्देन प्रतिभाति विस्मय इत्यनेन शब्देन तथा विरोधोऽपि प्रतिभात्यपीत्यनेन शब्देन। ननु कि सर्व- थात्र धनिर्नास्तीत्याशङ्काह-अलच्येति। विरोधेन वेति। वाग्रहणेन श्लेषवि- रोधसङ्करालङ्कारोजयमिति दर्शयति, अनुग्रहयोगादेकतरत्यागग्रहणनिमित्ता- भावो हि वाशब्देन सूच्यते। सुदर्शनं चक्रं करे यस्य। व्यतिरेकपक्षे सुदर्शनौ इ्लाध्यो करावेव यस्य। चरणारविन्दस्य ललितं त्रिभुवनाक्रमणक्रीडनम्। चन्द्ररूप चक्षुर्धारयन्। वाच्यतयैवेति। स्वतनोरधिकामिति शब्देन व्यतिरेकस्योक्तत्वात्।

नशब्दस्याभिधात्मिकां शक्तिम्। अर्थद्वयमाह-हरत इत्यादि। 'इत्यर्थद्वये' इति सम्ब- बालप्रिया

न्धः ।अत एव अपिशब्दप्रयोगादेव। विस्मयशब्दः द्वितीयान्तविस्मयशब्दः । उपोद्बलकः बोधे सहकारी। एकत्र विरुद्धार्थबोधे हि विस्मयः। उक्तमुपपादयति- अपिशब्दाभावे त्विति। तत एवार्थद्वयस्याभिधा न स्यादित्यन्वयः। तत एव विस्मयशब्दादेव। अभिधा अभिधानम्। कुत इत्यत्राह-सवेति। वृत्तौ-'विस्म- याख्यो भावः प्रतिभसत' इति किमर्थमुक्तमित्यत्राह-दवष्टान्तेति। शब्देन प्रतिभा- तीत्युक्तस्यव विवरणम्-विस्मय इत्यादि। प्रतिभातीत्यस्यानुषङ्ञः। दशयतीत्यत्र

ति। एकतरस्य त्यागे ग्रहणे वा यन्निमितं तदभाव इत्यर्थः। वाच्यतयैवेत्यस्य व्यतिरेक इत्यनेनापि सम्बन्धो विवक्षित इत्याह-स्वतनोरधिकामितीति ।

२३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा वा- चमहि अमाणसक श्चणपङ्क मणिम्महिअपरिमला जस्स । अखण्डिअदाणपसारा बाहुप्पलिहा व्विअ गइन्दा।। (खण्डितमानसकाञ्चनपङ्कजनिर्मथितपरिमला यस्य । अखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिधा इव गजेन्द्राः ॥ इति छाया.) अत्र रूपकच्छायानुग्राही क्रेषो वाच्यतयैवावभासते। स चाक्षिप्ेडलक्कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहितस्वरूपस्तत्र न

भुजगशब्दार्थपर्यालोचनाबलादेव विषशब्दो जलमभिधायापि न विरन्तुमुत्सहते, अपि लोचनम्

तु द्वितीयमर्थ हालाहललक्षणमाह। तदभिधानेन विनाभिधाया एवासमाप्तत्वात्। भ्रमिप्रभृतीनी तु मरणान्तानां साधारण एवार्थेः। निराशीकृतत्वेन खण्डितानि यानि मानसानि शत्रुहृदयानि तान्येव काव्वनपङ्कजानि। ससारत्वात् तैहेंतुभूतैः । णिम्महि- अपरिमला इति। प्रसतप्रतापसारा अखण्डितविरणप्रसरा बाहुपरिघा एव यस्य गजेन्द्रा इति। गजेन्द्रशब्दवशाच्चमहिअशब्दः परिमलशब्दो दानशब्दश्च त्रोटन सौरभमदलक्षणानर्थोन्प्रतिपाद्यापि न परिसमाप्ताभिघाव्यापारा भवन्तीत्युक्तरूपं द्विती- यमप्यर्थमभिदधत्येव। एवमाक्षिप्तशब्दस्य व्यवच्छेदं प्रदर्श्यैवकारस्य व्यवच्छेदं दर्शयितुमाह- स चेति। उभयार्थप्रतिपादनशक्तशब्दप्रयोगे, यत्र तावदेकतरविषयनियमनकारणम- बालप्रिया श्लेषमुपपादयति-भुजगेत्यादि। बलादेवेत्यस्य न विरन्तुमुत्सहते, अपि त्वाहेत्यनेन सम्बन्धः । कुत इत्यत्राह-तद्भीति। साधारण एवेति। तथा च तदंशेऽर्थ- श्लेष इति भावः । निराशीकृतत्वेनेति। आशात्र जयविषयिका बोध्या। काश्वनपद्म- त्वरूपणे गम्यं हेतुं दर्शयति-ससारत्वादिति। यथा कुमारसम्भवे "ध्रुवं वपुः काश्वनपद्मनिर्मित"मित्यादि। 'निर्मथितपरिमला' इत्यनेन लक्ष्यस्यार्थस्य विवरणम्- प्रसृतेत्यादि। प्रसृतः दिक्षु व्याप्तः प्रतापसारो येषां ते। एवंभूताः यस्य बाहुपरि- घाः गजेन्द्रा एवेति सम्बन्धः । गजेन्द्रे विशेषणानि योजयति-गजेत्यादि। शब्द- इचेति। क्रमेणेति शेषः। उक्तरूपमिति। पूर्वोक्तमित्यर्थः। अभिद्धत्येवेति। तस्या- थस्यापि प्राकरणिकत्वादिति भावः । वृत्तौ 'अत्र रूपकेति। अन्नेत्यस्य उक्तयोः श्लो- कयोरित्यर्थः । प्रतिपत्तिसौकर्यायोक्तवक्ष्यमाणप्रन्थभावार्थ दशयति-उभयार्थत्यादि । इति तात्पर्यमित्यन्तेन । उभयोरर्थयोः प्रतिपादने अभिधाने शक्तः समर्थो यः शब्द: तस्य प्रयोगे सति। एकेति। द्वयोरर्थयोरेकतरस्मिन् विषये यन्नियमनं निय-

प्रथमोद्द्योत: २३९

शवदशक्त्युद्धवानुरणन रूपव्यञ्ञयध्वनिव्यवहारः। तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्या-

लोचनम् भिधाया नास्ति, यथा-'येन ध्वस्तमनोभवेन' इति। यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधाव्या- पारसद्भावावेदकं प्रमाणमस्ति, यथा-'तस्या विना' इत्यादौ, तत्र तावत्सवथा 'चमहिअ' इत्यन्ते। सोऽर्थोऽभिधेय एवेति स्फुटमदः। यत्राप्यभिधाया एकत्र नियमहेतुः प्रकरण- दिर्विद्यते तेन द्वितीयस्मिन्नर्थे नाभिधा सडकामति, तत्र द्वित योऽर्थोऽस।वाक्षिप्त इत्यु- च्यते; तत्रापि यदि पुनस्ताक्छब्दो विद्यते येनासौ नियामकः प्रकरणदिरपहतशक्तिकः सम्पाद्यते। अत एव साभिधाशक्तिवाधितापि सती प्रतिप्रसूतेव तत्रापि न ध्वनेर्विषय इति तात्पर्यम्। चशब्दोऽपिशब्दार्थे भिन्नक्रमः आक्षिप्तोऽप्याक्षिप्ततया झिति सम्भा वयितुमारब्धोऽपीत्यर्थः। न त्वसावाक्षिप्तः, कि तु शब्दान्तरेणान्येनाभिधायाः प्रतिप्र- सवनादभिहितस्वरूपः सम्पन्नः । पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रसवं व्याख्यातं सूचयति। तेनैव कार आक्षिप्ताभानिराकरोतीत्यर्थः। बालप्रिया न्त्रणमभिघायाः इत्यस्यानेन सम्बन्धः, तस्य कारणं संयोगादि। इतीनि। इत्यादा- वित्यर्थः । यत्रत्यनेन सम्बन्धः । द्वितीयाभिधेति। द्वितीयार्थाभिधेत्यर्थः । तम्या चिना इत्यादौ चमहिअ इत्यन्त इति। तस्या विनापीत्याघुदाहरणचतुष्टय इत्यर्थः। तत्रेति। येनेत्यादौ तस्या इत्यादिचतुष्टये चेत्यर्थः । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। सोऽर्थ इति द्वितीयोऽर्थ इत्यर्थः । तत्रापीत्यादि। ताद्रगिति येनेत्यस्य प्रतिनिदेशः ।येनेति। येन शब्देनेत्यर्थः । अपहतशक्तिकः प्रतिहतनियमनसामर्थ्यकः। साभिधाशक्ति: द्वितीयार्थाभिधानशक्ति: बाधितापि बोधाननुकूलाकृतापि प्रतिप्रसूता पुनर्बोधा- नुकूला कृता। पवेति। इवेति च पाठः । च शब्द इति। स चेत्यत्रत्यचशब्द इत्यर्थः । भिन्नक्रम इति। आक्षिप्तपदोत्तरं योज्य इत्यर्थः। आक्षिप्तोऽपीत्यस्य विवरणम्-आाक्षिप्ततयेत्यादि। सम्भावनार्थकापिशब्देन गम्यमर्थमाह-न त्वित्या- दि। वृत्तौ 'सोऽलङ्ढार' इत्यस्य शलेष इत्यर्थः। द्वितीयोऽथे इति यावत्। 'शब्दान्त- रेणेत्यादेविवरणम्-शब्देत्यादि। शब्दान्तरेण शब्दविशेषेण। ननु श्लेषस्य शब्दा- न्तरेण सलेशादिपदेनाभिधानं न सम्भवति इत्यत आह-मभिधाया इत्यादि। अ- भिधाया: द्वितीयार्थाभिधायाः । पुन्ग्रहरोनेति। 'यत्र पुन'रित्यत्रत्यपुनःशब्देनेत्य- थः। व्याख्यातमिति। पूर्वोक्तमित्यर्थः । फलितमाह-तेनेति। 'वक्रोक्त्या'दीति। इमामेव वक्रोक्तिं वितृतोक्तिरिति कुवलयानन्दकारा: प्राहुः।

१. द्वितीयार्थनिरूपितद्वितीयेत्यर्थः,"प्रत्यर्थ शब्दाभिनिवेश' इति भाष्यात्। अर्थ. भेदेन शक्तिभेद इति तदर्थ:।

२४० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लक्कारव्यवहार एव। यथा- दष्ट्या केशव गोपरागहृतया िश्विन्न यष्टं मया तेनैव रखलितास्मि नाथ पतिरतां कि नाम नालम्बसे। एकस्तवं विषमेषु खित्नमनसा सर्वाबलारना गति. गोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठे हरिवश्चिरम्।

लोचनम् है केशव, गोधूलिहृतया दृष्ट्या न किश्चिद्द्दष्ट मया तेन कारणेन स्खलितास्मि मार्गे। तां पतितां सतीं मां कि नाम कः खलु हेतुर्यन्नालम्बसे हस्तेन। यतस्त्वमेवै- कोऽतिशयेन बलवान्निम्नोन्नतेषु सर्वेषामबलानां बालवृद्धाङ्गनादीनां खिन्नमनसा गन्तुमशक्नुवर्ता गतिरालम्बनाभ्युपाय इत्येवंविधेऽर्थे यदप्येते प्रकरणेन नियन्त्रिता- भिधाशक्तयः शब्दास्तथापि द्वितीयेऽथें व्याख्यास्यमानेऽभिधाशक्तिर्निरुद्धा सती सले- शमित्यनेन प्रत्युज्जीविता। अत्र सलेशं ससूचनमित्यर्थः, अत्पीभवनं हि सूचनमेव। हे केशव ! गोप स्वामिन् ! रागहृतया दष्टयेति। केशवगेन उपरागेण हृतया दृष््येति वा सम्बन्धः । र्खलितास्मि खण्डितचरित्रा जातास्मि। पतितामिति भर्तृभावं मां प्रति। एक इत्यसाधारणसौभाग्यशाली त्वमेव। यतः सर्वोसामबलाना मदनविधुर- मनसामीर्ष्याकालुष्यनिरासेन सेव्यमान: सन् गतिः जीवितरक्षोपाय इत्यर्थः । एवं शलेषा- बालप्रिया परागपदव्याख्यानं-धूलीति। मागे र्खलितास्मीति सम्बन्धः। एकशब्दो मुख्यार्थक इत्याशयेनाह-अतिशयेन बलवानिति। विषमेष्वित्यस्य व्याख्यानम्-निम्नोन्नतेष्वि- ति। खिन्नमनसामित्यस्य भावार्थविवरणम्-गन्तुमित्यादि। 'एते शब्दा' इति सम्बन्धः केशवगोपरागादिशब्दा इत्यर्थः । 'प्रकरणेने'त्यस्य 'नियन्त्रिते'त्यनेन निरुद्धे'त्यनेन च सम्बन्धः । अभिधाशक्तिरिति । एतेषामिति शेषः । प्रत्युज्जीविता प्रति प्रसा- विता। प्रत्युज्ीवनं विवृणोति-अन्नेत्यादि। सलेशमित्यस्य ससूचनमित्यर्थः ।कथं लभ्यत इत्यत्राह-अल्पीति। द्वितीयमर्थ व्याचष्टे-हे केशवेत्यादि। केशव गोप इति सम्बोधनद्वयमिति भावः । स्वामिन्निति 'नाथे'त्यस्य विवरणम्। प्रकारान्तरेण आह-केशवगेनेत्यादि। केशवगेन केशवविषयकेण उपरागेण अनुरागेण। पत्युर्भावः पतिता तामित्याह-भतृभावमिति। 'अत्रान्तर' इत्यादिगद्यं हर्षचरिते द्वितीयोच्छूवासे स्थितम्। मासद्वयमिति। चैत्रवैशाखात्मकमासद्वयमित्यर्थः । धव लान्यधनि येन स चासौ हासश् धवलादहासः, फुल्लाः विकसिताः मल्लिकाः फुलमल्लिकाः फुल्लमल्लिकानां धवलादहासो यत्र स इति व्यधिकरणो बहुव्रोहिरिति व्याचष्टे-

द्वितीयोद्द्योत: २४१

एवञ्जातीयक: सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेषस्य विषयः । यत्र तु सामर्थ्याक्षित्तं सदलक्कारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेरवि- षयः । यथा- 'अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरत्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः फुल्लमरिलि- काधवलाद्टहासो महाकालः'। यथा च- उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागुरुमलीमसः । पयोधरभरस्तन्व्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥

लोचनम् ळङ्कारस्य विषयमवस्थाप्य ध्वनेराह-यत्र त्विति। कुसुमसमयात्मकं यद्युगं मासद्वय तदुपसंहरन्। धवलानि हृद्यान्यट्टान्यापणा येन ताद्टक् फुल्लमल्लिकानां हासो विकास: सितिमा यत्र। फुल्लमल्लिका एव धवलादृहासोऽस्येति तु व्याख्याने 'जलदभुजगजं' इत्येतत्तुत्यमेतत्स्यात्। महांश्वासौ दिनदैर्ध्यंदुरतिवाहतायोगात्कालः समयः। अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियन्त्रिताभिघाशक्तयः, अत एव 'अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्ब- लीयसी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एतमेवार्थमभिधाय कृत कृत्या एव। तदनन्तरमर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशक्तिमूलात्। अत्र केचिन्मन्यन्ते-'यत एतेषां शब्दानां पूर्वमर्थान्तरेऽभिधान्तरं दृष्टं ततस्त

धवलानीत्यादि। हास इत्यस्य व्यख्यानं-विकास इति। तस्यैव विवरणं-सिति- बालप्रिया

मेति। सितस्य भावः सितिमा। यथाश्रुतार्थपरित्यागे बीजमाह-फुल्लेति। इत्येत- ततुल्यमेतत्स्यादिति। तथाचाभिमतध्वन्युदाहरणं न भवेदिति भावः। महत्वोपपा- दकं-दिनेत्यादि। दिनदैध्यं दुरतिवाहता च तयोर्योगादित्यर्थः । 'सामर्थ्याक्षिपं' सहकारिभूतेनार्थसामर्थ्येन व्यजितं सत्। 'अलङ्कारान्तरं' अलङ्कारविशेषः । 'शब्द शक्त्या प्रकाशते' प्राधान्येन शब्दशक्त्या भासत इत्यादिवृत्युक्तमुपपादयति-अत्रे- त्यादि। ऋतुवर्णनरूपः ऋतुवर्णनस्य वा यः प्रस्तावः तेन नियन्त्रिताः तत्तदर्थेषु निय मिता: अभिधाशक्तयो येषां ते। अत एव प्रकरणादेव। इति न्यायमिति। यथोक्तं "योगाद्रूढेबलीयस्त्व"मिति। एतमेवार्थमिति। पूर्वोक्तार्थमित्यर्थः। तदनन्तरम- र्थावगतिरिति। कृतादियुगसमयमुपसंहरन् मल्लिकाधवलमद्टहार्स कुर्वन् भयङ्करो महाकाल: महान् जगत्संहर्तृदेवताविशेष इत्याद्यर्थबोध इत्यर्थः । अत्र मतभेदान्दशयति-अत्र केचिदित्यादि। एतेषामिति। महाकाळादी- ३१ ध्व०

२४२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् थाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदभिधाशक्तेरेव प्रतिपत्तुर्नियन्त्रिताभिधाशक्तिकेभ्य एतेभ्यः प्रति- पत्तिर्ध्वननव्यापारादेवेति शब्दशक्तिमूलत्वं व्यज्ञयत्वं चेत्यविरुद्धम् इति। अन्ये तु-'साभिधैव द्वितीया अर्थसामर्थ्य श्रीष्मस्य भीषणदेवताविशेषसादृश्या त्मकं सहकारित्वेन यतोऽवलम्वते ततो ध्वननव्यापाररूपोच्यते' इति। एके तु-'शब्दश्लेषे तावद्भेदे सति शब्दस्य, अर्थश्लेषेऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति दर्शने द्वितीयः शब्दस्तन्रानीयते।सच कदाचिदभिधाव्यापारात् यथोभयोरुत्त- रदानाय 'श्वेतो धावति' इति; प्रश्नोत्तरादौ वा तत्र वाच्यलङ्गारता। यत्र तु ध्वनन- बालप्रिया नामित्यर्थः। अर्थान्तरे जगत्संहतृदेव ताविशेषाध्यर्थे। दवष्टं ज्ञातम्। द्वष्टेति। दृष्टा ज्ञाता तदभिधाशक्तिर्येन तस्येत्यर्थः । नियन्त्रितेति । प्राकरणिकार्थे प्रकरणादिना नियमितेत्यर्थः । एतेभ्यः महाकालादिशब्देभ्यः । प्रतिपत्तिः अर्थान्तरप्रतीतिः । इतीति हेतौ। व्यङ्ग्यत्वञ्चेति। यतोरऽर्थान्तरे गृहोततत्तच्छब्दाभिधाशक्तिकस्यैव प्रतिपत्तुस्तदर्थान्तरस्य प्रतीतिर्भवति, ततश्शब्दशक्तिमूलत्वं, यतश्च सा प्रतीतिरभि- धाया विरम्यव्यापाराभावेन ध्वननव्यापारादेव, ततस्तदर्थस्य व्यक्ञयत्वश्वेत्यर्थः। मतमिदं काव्य प्रकाशकाराद्यभ्युपगतम् । मतान्तरमाह-अन्य इत्यादि। साभिधव द्वितीयेति। गृहीतपूर्वा द्विती- यार्थाभिधैवेत्यर्थः । ध्वननव्यापाररूपोच्यत इति सम्बन्धः । कुत इत्यत्राह-अर्थेत्या- दि। अर्थसामर्थ्यमिति। सामर्थ्याक्षिप्तमिति ग्रन्थेनोक्तमर्थसामर्थ्यमित्यर्थः । तत् किमित्यन्नाह-ग्रीष्मस्येत्यादि। भीषरोति। युगोपसंहरणादिना य द्देवताविशेषसा- दृश्यं तदात्मकमित्यर्थः। सहकारित्वेनेति। तदर्थान्तरबोधन इति शेषः । तत इत्यादि। अभिधादयो व्यापारा ह्यर्थबोधानुकूलशक्तिविशेषात्मकाः। सहकारिभेदेन तेषां भेदः। सङ्केतप्रहणमात्रसहकारेण शब्दस्यार्थबोधनशक्तिरभिधा। सङ्केतप्रहणातिरिक्तार्थ- सामर्थ्यादिसहकारेणार्थबोधनशक्तिस्तु ध्वननमतोऽतर सा ध्वननरूपोच्यत इति भावः । एक इत्यादि। तावदिति सम्प्रतिपत्तौ। शब्दस्य भेदे सतीति सम्बन्धः। भेदस्य सत्वादित्यर्थः। शक्तिभेदादिति। तत्तदर्थबोधानुकूलशकतिभेदादित्यर्थः। अर्थभेदा- दिति यावत्। तत्रेति। शब्दश्लेषेऽर्थश्लेषे चेत्यर्थः । आनीयत इति। अनुसन्घाने- नेति भावः। सः द्वितीयइशब्दः। कदाचिदिति। यदार्थद्वयेऽपि प्रकरणादिकं तदे- त्यर्थः । मभिधाव्यापारादिति। अर्थद्वयस्याभिधेयत्वावश्यम्भावादिति भावः । आनीयत इत्यनुषङ्गः। अत्रोदाहरणमाह-यथेत्यादि। उभयोरिति। क इतो धावति, किङ्ुणविशिष्टश्चेति द्वयोः प्रश्नयोरित्यथेः। इवेत इति। श्वा इतः श्वेतो धवलक्ष। प्रश्नो चरादौ वेति। "यत्तु पर्यनुयोगस्य निर्भेदः क्रियते बुधैः। विदग्धगोष्टयां वाक्यैर्वा तद्धि प्रश्नोत्तरं विदुः" ॥ इति लक्षणम्।

द्वितीयोद्द्योत: २४३

लोचनम् व्यापारादेव शब्द आनीतः, तत्र शब्दान्तरबलादपि तदर्थान्तरं प्रतिपन्नं प्रतीयमा नमूलत्वातप्रतीयमानमेव युक्तम्' इति। इतरेतु-'द्वितीयपक्षव्याख्याने यदर्थसामर्थ्य तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रसूयते, ततश्व द्वितीयोऽर्थोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते, तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्राकरणिकेन साकं या रूपणा सा तावद्भात्येव, न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननव्यापारात्। तन्नाभिघशक्तेः कस्याश्चिदप्यनाशङ्कनीयत्वात्। तस्या च द्वितीया शब्दशक्तिर्मूलम्। तया विना रूपणाया अनुत्थानात्। अत एवालङ्कारध्वनिरयमिति युक्तम्। वक्ष्यते च 'असम्ब्रद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्गीत' इत्यादि। पूर्वत्र तु सले- बालप्रिया यथा-"काहमस्मि गुहा वक्ति प्रश्नेऽमुष्मिन् किमुत्तरम्। कथमुक्तं न जानासि कदर्थयसि यत्सखे" ॥ इति। अत्र कदर्थयसीत्येतत् 'कथ' वर्णाभ्यामुक्तं दर्यसीत्युत्तरम्। आदिपदेन "येन ध्वस्ते"त्यादिसङग्रहः। वाच्येति। श्लेषादिवाच्यालङ्कार इत्यर्थः । द्वयोरर्थयोः प्रकृत- त्वादिति भावः । यत्रेति । कुसुमसमयमित्यादावित्यर्थः । धवननव्यापारादेवेति। अभिधायाः प्रकृतार्थे नियमनेन व्यञ्जकत्वादेवेत्यर्थः । शब्दान्तरबलादिति। शब्दा- न्तरस्याभिधाशक्तेरित्यर्थः । प्रतिपन्नमपीत्यन्वयः। प्रतीयेति। प्रतीयमानः ध्वननाद् गम्यमान: शब्दः मूलं यस्य तत्वादित्यर्थः । ध्वनिव्यापारमूलकत्वादिति यावत्। प्रतीयमानमेव व्यक्गयमेव। द्वितीयपक्षव्याख्याने इति । 'अन्ये त्वि'्त्यादुक्तव्याख्यान इत्यर्थः । तेनेति। अर्थसामर्थ्येंनेत्यर्थः। द्वितीयाभिधेति। द्वितीयार्थाभिधेत्यर्थः। प्रतिपन्नस्य तस्य द्वितीयार्थस्येति सम्बन्धः । रूपरोति। अभेदारोप इत्यर्थः । आरोप्यमाणाभेद इति यावत्। इदमुपमादेरुपलक्षणम्। सा तावदिति। सा रूप- णा। न चेत्यादि। भातीत्यनुषअ्ञः। शब्दादन्यस्मान्न भातीत्यर्थः। किन्तु शब्दादे- वेति भावः । तत्रेति। रूपणायामित्यर्थः । तस्यामिति। रूपणायामित्यर्थः । अनुत्थानादिति। प्रतियोगिभूतस्य द्वितीयार्थस्याप्रतीत्येति भावः । अत एव रूपणादिमात्रस्य व्यज्ञयत्वादेव। अलङ्कारेति। रूपकादीत्यर्थः । इति युक्तमिति। इति वचनं युज्यत इत्यर्थः। अन्यथा द्वितीयार्थस्य व्यङ्गयत्वेन वस्तुध्वनिव्यवहारोऽपि स्यादिति भावः। वच्यत इति। वृत्ताविति शेषः। तत्र उपमानोपमेयभावः कल्प- यितव्य इत्युक्त्या तदंशस्यैव व्यक्कयत्वज्ञापनादिति भावः। शब्दशक्त्या प्रकाशमाने इति ग्रन्थोऽप्येतत्पक्षानुकूलः प्रसन्नादाह-पूर्वत्रेत्यादि। पूर्वन्र "दष्टया केशवे"- त्यादौ। निराकृतेति। तत्र हि द्वितीयार्थ एव त्ाधान्येन विवक्षितः, प्रथमार्थस्तु

२४४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

यथा वा- दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टः पयोभिः पूर्वाह्वे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यहि संहारभाजः ।

गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥। एषूदाहरणेषु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेडर्थान्तरे वाक्य- स्यासम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्गीदित्य प्राक्करणिक प्राकरणकार्थयो रुपमा - नोपमेयभावः कल्पयितव्यः सामर्थ्यादित्यर्थाक्षिप्तोडयं श्रेषो न शब्दोपा- रूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनुस्वानोपमव्यङ्ञथस्य ध्वनेर्विषयः । अन्येऽपि

शपदेनैवासम्बद्धता निराकृता। 'येन ध्वस्त' इत्यत्रासम्बद्धता नैव भाति। 'तस्या लोचनम्

विनापि' इत्यत्रापिशव्देन 'इलाध्या' इत्यत्राधिकशव्देन 'भ्रमिं' इत्यादौ च रूप के- णासम्बद्धता निराकृतेति तात्पर्यम्। पयोभिरिति पानीयैः क्षीरैश्व। संहारो ध्वंसः, एकत्र ढौकनं च। गावा रशमयः सुरभयश्च। असम्बद्धार्थाभिधायित्वमिति। असंवेद्यमानमेवेत्यर्थः । उपमानोपमेय-

तद्गोपनार्थतयेति भावः। अनेन तत्र रूपणादिकं नास्तीति चावेदितम्। नैव भा बालप्रिया

तीति। द्वयोरपि स्तुत्यतया प्रकृतत्वादिति भावः। 'तात्पर्यमि'्त्यन्तं 'इतरे त्वि'ति मतम्। एतन्मतानुरोधिनः कुवलयानन्दकारादयः। 'उन्नत' इति। प्रोल्लसन् हारो यत्र, प्रोल्ल- सन्ती धारा यत्र च सः। कालागरुणा स इव च मलीमसः नीलः पयोधरः स्तनः जल- धरश्च। तस्याः कामिन्याः प्रावृषश्च। कं युवानं पथिकश्च। 'दत्तानन्दा' इति सूर्यशत- कस्थम्। समुचितसमये पूर्वमाकृष्टानि पश्चात्सष्ठानि तैः दीप्तांशोः सूर्यस्य पावनानां परमुत्कृषटं वर्तमानाः। लोचने व्याख्येयानि पदानि व्याचष्टे-पयोभिरित्यादि। रश्मिपक्षे पानीयैरिति सुरभिपक्षे क्षीररिति। वृत्तौ 'असम्बद्धार्थाभिधायित्व'मिति। प्रकृतार्थेनासम्बद्धो योऽर्थस्तदभिधायि- त्वमित्मर्थः । 'मा प्रसाक्कीदि'ति । प्रसक्तिविषयो मा भूदित्यर्थः। अत्रेष्टापत्ति परिहतुं भावमाह-असंवेद्यमानमेवेति। असम्बद्धार्थाभिधायित्वं सहृदयैरप्र-

१. गौर्नाSSदित्ये बलीवदें ऋतुभेदर्षिभेदयोः । स्त्री तु स्याद्दिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि । पुंस्त्रियो: स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदग्बाणलोमसु ॥ इति केशवः।

द्वितीयोद्द्योत्तः २४५

चालद्वाराः शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्गथे ध्वनौ सम्भवन्त्येव। तथा हि विरोघोऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो दश्यते। यथा स्थाण्वीश्वराख्यज- नपद्वर्णने भट्टबाणस्य- 'यत्र च मातङ्जगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यों विभवरताश्च इ्यामाः पद्मरागिण्यश्च धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च प्रमदाः'। अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुग्राही वा क्र्षोऽयमिति न शक्यं वक्तुम्। साक्षाच्छव्देन विरोधालक्कारस्याप्रकाशितत्वात्। यत्र हि साक्षा- च्छन्दावेदितो विरोधालक्कारस्तन्र हि क्रिष्टोक्तोंां वाच्यालक्क्कारस्य् विरोधस्य

लोचनम् भाव इति। तेनोपमारूपेण व्यतिरेचननिह्ववादयो व्यापारमात्ररूपा एवात्रास्वादप्रतीतेः प्रधानं विश्रान्तिस्थानं, न तूपमेयादीति सर्वत्रालङ्वारध्वनौ मन्तव्यम्। सामर्थ्या- दिति। ध्वननव्यापारादित्यर्थः । मातङ्गृति । मातङ्गवद्गच्छन्ति तान् शबरांश्र गच्छन्तीति विरोधः। विभवेषु रताः विगतमहादेवे स्थाने च रताः। पद्मरागरत्नयुक्ताः पद्मसदृशलौहित्ययुक्ताक्ष। धवलैद्विजैर्दन्तैः शुचि निर्मलं वदनं यासां धवलद्विजवदुत्कृष्टविप्रवच्छुचि वदनं च यासाम्। यत्र हीति। यस्यां श्लेषोक्तौ काव्यरूपाया, तत्र यो विरोध: श्लेषो वेति सङ्करः तस्य विषयत्वम्। स विषयो भवतीत्यर्थः । कस्य ? वाच्यालङ्कारस्य वा- बालप्रिया तीयमानमेवेत्यर्थः। अर्थः भावार्थः। तेनेति। उपमात्मकोपमानोपमेयभावक० ल्पनस्य कथनात्तस्य उपलक्षणत्वाच्चेत्यर्थः । उपमारूपणोत्यादि। उपमा- रूपकादिध्वनिस्थले उपमितिरूपणादिप्रतीतिक्रिया एवेत्यर्थः । मातङ्गवदिति। गजवदित्यर्थः । शबरांश्चेति। चण्डाळश्वेत्यर्थः । इति विरोध इति। चण्डाल- गमभरूपार्थस्य सद्वृत्तरूपशीलेन विरोध इत्यर्थः। आद्येनार्थेन च तत्परिहारः। एवमुप- यपि बोध्यम्। 'गौर्यः' गौरवर्णाः पार्वत्यक्व। 'श्यामाः' श्यामवर्णाः यौवनवत्यक्ष। वृत्तौ-'साक्षाच्छन्देनाSप्रकाशितत्वा'दिति। शीलवत्यश्चेत्यादौ चकाराणी समुच्च- यार्थकत्वादिति भावः। वेति सक्कर इति। विरोधस्य श्लेषस्य वेत्यत्र वाकारस्तत्स- ङ्वरययोतक इत्यर्थः । तस्य विषयत्वमित्यस्यैव विवरणम्-स इत्यादि । वाच्या- लङ्कारस्येत्यस्य विषयत्वमित्यनेनान्वयमाकाक्कापूर्वकं दर्शयति-कस्येत्यादिना । वाच्यालद्कारस्येत्यस्य यथाश्रुतार्थमाह-वाच्यालङकृतेरिति। विवक्षितमाह-

२४६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

रषस्य वा विषयत्वम् । यथा तत्रैव- 'सयवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथाहि-सन्निहितब!लान्ध- कारापि भास्वन्मूर्तिः' इत्यादौ । यथा वा ममैव- सर्वैकशरणमक्षयमघीशमीशं घिरयां हरिं कृष्णम्। चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चंक्रधरम् ॥ अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोध: स्फुटमेव प्रतीयते। एवंविधो व्यतिरकोऽपि दश्यते। यथा ममैव- खं येऽत्युज्जवलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो लोचनम् च्यालड्कृतेः वाच्यालड्कृतित्वस्येत्यर्थः । तत्रैव विरोधे श्लेषे वा वाच्यालङ्कारत्वं सुवच- मिति यावत्। वालेषु केशेष्वन्धकारः का्ष्व्यं, बालः प्रत्यप्रश्चान्धकारस्तमः । ननु मातङ्वेत्यादावपि धर्मद्ये यश्चकारः स विरोधद्योतक एव। अन्यथा प्रतिधरमं सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिद्वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यादित्यभिप्रायेणोदाह- रणान्तरमाह-यथेति। शरणं गृहमक्षयरूपमगृहं कथम्। यो न धीशः स कथं घियामीशः। यो हरिः कपिलः स कर्थ कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः । अरीणामरयुक्ताना यो नाशयिता स कथं चक्रं बहुमानेन धारयति। विरोध इति। विरोधनमित्यर्थः । प्रतीयत इति। स्फुटं नोच्यते केनचिदिति भावः। बालप्रिया वाच्यालङ कृतित्वस्येति। तथा च विरोधश्लेषसङ्करस्य वाच्यालङ्कृतित्वनिरूपितं विषयत्वमिति वाक्यार्थः। विषयत्वमत्राश्रयत्वं बोध्यम्। फलितमाह-तत्रैवे- त्यादि। भास्वन्मूर्तिः प्रकाशमानतनुः सूर्यमूर्तिश्व। सर्वेत्यादुदाहरणान्तरमवतारयति-नन्वित्यादि। धर्मद्दये यश्चकार इति। मातङ्गगामिन्यश्शीलवत्यश्व गौर्यो विभवरताश्षेत्यादौ धर्मद्वयवाचकान्ते यश्चकार इत्यर्थः । एवकारेण समुच्चयद्योतकत्वव्यवच्छेदः। उक्तार्थे हेतुमाह-अन्यथेत्यादि। अन्यथा विरोधद्योतकत्वाभावे तदेति शेषः। अन्यथा चकारो यदि समुच्यार्थस्स्यात्तदा प्रतिधर्म सर्वधर्मान्ते वा स्यात्, क्वचिद्वा न स्यादित्यन्वयः। सर्वधर्मान्त इत्यत्र सवेशव्दान्त इति च पाठः। चकारस्यात्र समुचयार्थकत्वे "घटश्च पटश् पुस्तकञ्चानय, घटं पटं पुस्तकञ्चानय, घट पटं पुस्तकमानय इतिवतप्रयोगस्स्यादित्यर्थः। गृहमग- हमित्यादि विरुद्धार्थकथनम्। शरणं रक्षितारम्। अक्षयं नाशरहितमित्याद्यविरुद्धार्था बोध्याः। विरोधनमिति। विरोधनक्ियेत्यर्थः । सफुटमिति। निस्सन्देहमित्यर्थः । प्रतीयत इत्यस्य ध्वन्यत इत्यर्थ इत्याह-नोच्यते केनचिदिति।

द्वितीयोदुद्योत: २४७

ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये। ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिर्रा- स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥ एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्गयध्वनिप्रकारा: सन्ति ते सहृदयैः स्वयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरमयान्न तत्प्रपञ्चः कृतः । अर्थशक्त्युद्धवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते। यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यञ्यनकत्युक्ति विना स्वतः ॥२२॥

नखैरुद्धासन्ते येऽवश्यं खे गगने न उद्धासन्ते। उभये रश्म्यात्मानोऽड्ुलीपार्ष्ण्याद्य- लोचनम्

वयविरूपाश्चेत्यर्थः ॥२१॥ एवं शब्दशक्त्युद्धवं ध्वनिमुक्त्वार्थशक्त्युद्भवं दर्शयति-अर्थेति। मन्य इति शब्दशक्त्युद्भवात। स्वतस्तात्पर्येणेत्यभिधाव्यापारनिराकरणपरमिदं पदं ध्वननव्या- पारमाह न तु तात्पर्यशक्तिम्। स्ा हि वाच्यार्थप्रतीतावेवोपक्षीणेत्युक्तं प्राक्। अनेनै- बालप्रिया खमिति। खमाकाशम्। ये किरणाः लूनं विनाशितं तमस्तिमिरं पापञ्च यैस्ते। ये वेति। ये चरणाः । नखोद्भासिन इत्यस्य वाच्यं व्यङ्गयञ्चार्थमाह-नखैरित्यादि। ये किरणाः, सरोरुहाणां पद्मानां श्रियं कान्ति पुष्णन्ति ये चरणाः । क्षिप्तेति। अघ: कृतपद्मकान्तयः विनाशितपद्मकान्तयश्ष ये किरणाः, क्षितिमृतां पर्वतानाम् मूर्धसु शम्नेषु शिरस्सु च ये चरणाः। अमराणां देवानाम् शिरौसि आक्रामन्ति प्रणामकाले स्पृशन्ति तेष्वनवभासिनश्च। लोचने-अङ्गुलीत्यादि। चरणा इत्यर्थः । अत्र लूनत- मस्त्वादिधमैंः किरणतुल्यानां दिनपतेश्चरणानां गगनानुद्धास्तिित्वादिभिः किरणेभ्यो व्य- तिरेको ध्वनित इति बोध्यम् ॥२१॥ 'अर्थे'त्यादि कारिकार्या 'अन्यः अर्थशक्त्युद्धवस्तु तत्र भवति, यत्र स अर्थः प्रकाशते, य उक्तिं विना स्वतस्तात्पर्येण अन्यद्वस्तु व्यनक्ती'त्यन्वयः। कस्मादन्य इत्य- त्राह लोचने-शब्देति। स्वतस्तात्पर्येणेत्येतद्वयाचष्टे-स्वत इत्यादि। इतीदमिति सम्बन्धः । इदं पदमिति च पाठः । सेति। तात्पर्यशक्तिरित्यथेः । अनेनेत्यादि। स्वतस्तात्पर्येणेत्यस्य विवरणं वृत्तौ-'स्वसामर्थ्यादि'तीति भावः। 'शब्दव्यापार'मिति। अभिधामित्यथः । वृत्तौ'लीले'त्यादि। इदमधोमुखत्वस्याप्युपलक्षणम्। 'प्रकाशय- ती'ति। अनुभाववत्वाद्वयज्ञयतीत्यर्थः । यदि लज्जात्मकव्यभिचारिप्रतीतिस्तर्ह्ययमल- क्ष्य क्रमव्यन्ञयस्थैव ध्वनेविषयो न तु वस्तुष्वनेरिति शङ्कते-'न चे'त्यादि। समाधत्ते- 'यत' इत्यादि। नन्वत्र व्यभिचारिणो वाच्यत्वरूपसाक्षाच्छन्दनिवेदितत्वस्य कथनम

२४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरममिव्यनाक्ति शब्दव्यापारं विनैव सोऽर्थ- शक्युद्धवो नामानुस्वानोपमव्यङ्कयो ध्वनिः । यथा- एवंवादिनि देवर्षौ पाश्वें पितुरघोमुखी। लोलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती।। अत्र हि लोलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरूपं शब्दव्यापारं विनै- वार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न चायमलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्यैव ध्वनेर्विषयः । यतो यत्र साक्षाच्छन्दनिवेदितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचा रिभ्यो रसादीनां प्रतीतिः,स तस्य केवलस्य मार्गः। यथा कुमारसम्भवे मधुप्र- सङ्के वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णन मनोभवशरसन्धा- नपर्यन्तं शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि साक्षाच्छव्दनिवेदि- लोचनम् वाशयेन वृत्तौ व्याचष्टे-यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादिति। स्वत इति शब्द: स्वश- व्देन व्याख्यातः। उक्ति विनेति व्याचष्टे-शब्दव्यापारं विनैवेति। उदाहरति- यथा एवमिति। अर्थान्तरमिति लज्जात्मकम्। साक्षादिति। व्यभिचारिणां यत्रालक्ष्यक्रमतया व्यवधिवन्ध्यैव प्रतिपत्तिः स्वविभावादिबलात्तत्र साक्षाच्छब्द- निवेदितत्वं विवक्षितमिति न पूर्वापरविरोधः। पूर्व ह्युक्त व्यभिचारिणामपि भावत्वान्न स्वशब्दतः प्रतिपत्तिरित्यादि विस्तरतः । एतदुक्तं भवति-यद्यपि रसभावादिरर्थो ध्वन्यमान एव भवति न वाच्यः कदाचिदपि, तथापि न सर्वोऽलक्ष्यक्रमस्य विषयः । यत्र हि विभावानुभावेभ्यः स्थायिगतेभ्यो व्यमिचारिगतेभ्यक्ष पूर्णेभ्यो झटित्येव रस- बालप्रिया सज्नतं, तस्य तदभावस्य पूर्वमुक्तत्वादित्यतस्साक्षाच्छब्दनिवेदितत्वं विवृणोति लोचने-व्यभिचारिणामित्यादि। 'यत्र व्यभिचारिणां स्वस्वविभावादिबलादलक्ष्य- क्रमतया व्यवधिवन्ध्यैव प्रतिपत्तिरि'त्यन्वयः । व्यवधिवन्ध्या अव्यवधाना। पूर्वोक्तं स्मारयति-पूर्वमित्यादि। इत्यादि विस्तरतः पूर्वमुक्त हीति सम्बन्धः । 'तस्मादयमन्यो ध्वनेः प्रकार' इत्यन्तवृत्तिप्रन्थस्य सारार्थमाह-एतदुक्कमित्यादि। सर्वः अलक्ष्यक्रमस्य इतिच्छेदः । स्थायिगतेभ्यः स्थायिसम्बन्धिभ्यः । 'निर्वाणे' त्यादि कुमारसम्भवतृतीयसर्गस्थम्। इत्यादावित्यादिपदेन 'आवर्जिता किश्चिदिवे'त्यादेः १. विश्वनाथस्तु 'एवं वादिनी'ति पदं अवहित्थायामुदाहार्षीत्। उभयोरत्र सन्देह इति तु युक्तम्।

द्वितीयोद्द्योत: २४९

तम्। इह तु सामर्थ्याक्षिप्तव्यभिचारिमुखेन रसप्रतीतिः । तस्मादयमन्यो ध्वनः प्रकारः ।

व्यक्तिस्तत्रास्त्वलक्ष्यक्रमः । यथा- लोचनम्

निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्यं सन्धुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन । अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या। इत्यादौ सम्पूर्णालम्बनोद्दीपन विभाव तायोग्यस्वभाव वर्णनम् । प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च । संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् ॥ इत्यनेन विभावतोपयोग उक्तः । हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैर्यश्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ अत्र हि भगवत्याः प्रथममेव तत्प्रवणत्वात्तस्य चेदानीं तदुन्मुखीभूतत्वात्प्रणयि- प्रियतया च पक्षपातस्य सूचितस्य गाढीभावाद्रत्यात्मनः स्थायिभावस्यौत्सुक्यावेगचा- पल्यहर्षादेश्व व्यभिचारिणः साधारणीभूतोऽनुभाववर्गः प्रकाशित इति विभावानुभावच- रवणैव व्यमिचारिचर्वणायां पर्यवस्यति। व्यभिचारिणां पारतन्त्र्यादेव सक्सूत्रकल्पस्था- यिचर्वणाविश्रान्तेरलक्ष्यक्रमत्वम्। इह तु पद्मदलगणनमधोमुखत्वं चान्यथापि कुमा- रीणां सम्भाव्यत इति झटिति न लज्जायां विश्रमयति हृदयं, अपि तु प्राग्वृत्ततपश्चर्या- बालप्रिया परिभ्रहः। सम्पूर्णेत्यादि। सम्पूर्णेति वर्णनविशेषणम् । आलम्बनमत्र देवी, उद्दीपनं सौन्दर्यव सन्तपुष्पाभरणादि। विभावतोपयोग इति। विभावताया उपयोग इत्यर्थः। उक्त इति। प्रतिभ्रहीतुमित्यादिना सम्मोहनमित्यादिना च दर्शित इत्यर्थः। अत्र हीत्य- स्यानुभाववर्गः प्रकाशित इत्यनेन सम्बन्धः ।तत्प्रवणत्वादिति। हरासक्तत्वादित्यर्थः। तस्येति। हरस्येत्यर्थः । तदुन्मुखीति। भगवत्युन्मुखीत्यर्थः । प्रणयिप्रियतयेति तद्धेतुकमालाग्रहणोपक्रमेणेत्यर्थः। सूचितस्येत्यनेनास्य सम्बन्धः । सूचितो यः पक्षपा- तः गाढीभावाद्रसात्मकस्थायिरूपः तस्य व्यभिचारिणश्च, योऽनुभाववर्ग इति सम्बन्धः। अ्रनुभावः धैर्यपरिवृत्तिविलोचनव्यापरणादिरूपः। इतीति हेतौ। विभावानुभाव चर्वणै- वेत्येवकारेण कारणान्तरव्यवच्छेदः । पारतन्त्रयादिति। स्थायिपरतन्त्रत्वादित्यर्थः। स्त्नगिति। स्कस्थानीया व्यभिचारिणः, सूत्रस्थानीयः स्थयी। इह त्विति। 'एवं वादिनी'त्यादावित्यथः। अन्यथापीति। लज्जातिरिक्तहेतुनापीत्यर्थः । हृदयमिति। प्रतिपत्तुरिति शेषः । तत्रेति । लज्जायामित्यर्थः । क्रमव्यङ्गयतैवेति। लज्जाया इति शेषः । प्रागिति। प्राग्वृत्तो यस्तपश्चर्यादिवृत्तान्तो देव्या: तदनुस्मरणेन तद्द्वारे- णेत्यर्थः । स्मारणेनेति वा पाठः। तत्र लज्जायाम्। करोति उत्पादयति। प्रति ३२ धव०

२५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यत्र च शब्दव्यापारसहायोड्थोंडर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनोपादीयते स नास्य ध्वनेर्विषयः । यथा -- सक्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्घया। हसन्नेन्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम्॥ अत्र लीलाकमलनिमीलनस्य व्यञ्ञकत्वमुक्त्यैव निवेदितम्।

लोचनम् दिवृत्तान्तानुस्मरणेन तत्र प्रतिपत्ति करोतीति क्रमव्यज्ञचतैव। रसस्त्वत्रापि दूरत एव व्यभिचारिस्वरूपे पर्यालोच्यमाने भातीति तदपेक्षयाSलक्ष्यक्रमतैव। लज्जापेक्षया तु तत्र लक्ष्यक्रमत्वम्। अमुमेव भावमेवशब्दः केवलशब्दश्च सूचयति। 'उक्ति विनेशति यदुक्तं तद्यवच्छेदं दशयितुमुपक्रमते-यत्र चेति। चशब्दस्तु- शब्दस्याथें। अस्येति। अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति भावः। उदाहरति-सङ्के- तेति। व्यक्षकत्वमिति। प्रदोषसमयं प्रतीति शेषः । उक्त्यैवेति। आद्यपादत्रये- णेत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसन्निधानेऽपि प्रदोषार्थ प्रति न कस्यचिदभिघाशक्ति: पदस्येति व्यज्जकत्वं न विघटितं, तथापि शब्देनैवोक्तमयमर्थोऽर्थान्तरस्य व्यज्जक इति। बालप्रिया पत्तुरिति शेषः। क्रमव्यङ्गयतैवेति। लज्जायास्संलक्ष्यक्रमव्यङ्ञयत्वमेवेत्यर्थः । रस इति। शद्गार इत्यर्थः । अरन्रापि 'एवंवादिनी'त्यादावपि। दूरत एव विलम्वेनैव । पर्यालोच्यमान इत्यनेन सम्बन्धः । लज्जारूपव्यभिचारिप्रतीतिर्विलम्बेनैव, तत्प्रतीतौ सत्याश्च झटिति रसप्रतीतिरित्यरथः । तदपेक्षया रसापेक्षया। अलक्ष्य कमतैवेत्येवका· रेण लक्ष्यक्रमत्वव्यवच्छेदः । तहि कथमत्र लक्ष्यक्रमत्वमुक्तमित्यत आह-लज्जेति। एवशब्द: केवलशब्दश्चेति। 'अलक्ष्यकमव्यङ्गयस्यैवे'त्यत्रत्यैवशब्दः 'स तस्य केवलस्ये'त्यत्रत्यकेवलशब्दश्चेत्यर्थः । वृत्तौ 'अस्य ध्वने'रित्यस्य संलक्ष्यक्रमध्वनेरि त्यर्थः। तदुक्तेः फलमाह-अलक््यक्रमस्त्विति। सङ्केतेति। विदं सङ्केतकाले मनो यस्य तं तज्जिज्ञासुम्। अत एव हसद्भ्यां नेत्राभ्यामर्पितं सूचितं आकूतं सद्केतकालजिज्ञासारूपाभिप्रायो येन तम्, ज्ञात्वेति सम्बन्धः । लोचने-प्रदोषाथ प्रति न कस्यचिदभिधाशक्ति: पदस्येति। प्रदोषरूपार्थः केनापि पदेनाभिधया न प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । इतीति हेतौ। न विघ- टितमिति। अतश्चात्र ध्वनिविषयत्वमेव युक्तमिति भावः । शब्देनेति। अयमर्थो- डर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति शब्देनैवोक्तमित्यन्वयः । पद्मनिमीलनस्य प्रदोषसमयव्य- खजकत्वमाद्यपादत्रयात्मकशब्देनैव प्रदर्शितमित्यर्थः । ततश्व तदपहस्तितमिति सम्ब- न्धः। गोप्येति। गोष्यमानतया उदितमुत्पन्नं यच्चारुत्वं तदात्मकमित्यर्थः । प्राणितं

द्वितीयोद्द्योत: २५१

तथा च- शब्दार्थशक्त्या क्षिप्तोऽपि व्यङ्थोरऽर्थः कविना पुनः। यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवाळङकृतिर्ध्वनेः ॥२३॥ शब्दशक्त्यार्थशकत्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि व्यक्ञयोऽर्थः कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनुस्वानोपमव्यङ्गयाद्- छवनेरन्य एवालक्कारः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य वा ध्वनेः सति सम्भवे स

लोचनम् ततश्व ध्वनेर्यद्गोप्यमानतोदितचारुत्वात्मकं प्राणितं तदपहस्तितम्। यथा कश्विदाह- 'गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं कोऽपि वेद न सूचितम् । किञ्चिद्व्रवीमि' इति। तेन गाम्भीरयसूचनार्थः प्रत्युत अविष्कृत एव। अत एवाह-व्यञ्ञनकत्वमिति उक्त्ये- वेति च ॥ २२॥ प्रक्रान्तप्रकारद्वयोपसंहारं तृतीयप्रकारसूचनं चैकेनैव यत्नेन करोमीत्याशयेन साधारणमवतरणपद प्रक्षिपति वृत्तिकृत्-तथा चेति। तेन चोक्तप्रकारद्वयेनायमपि तृतोयः प्रकारो मन्तव्य इत्यर्थः । शब्दश्वार्थश्र शब्दार्थौ चेत्येकशेषः । सान्यैवेति। न ध्वनिरसौ, अपि तु श्लेषादिरलङ्कार इत्य्थेः । अथवा ध्वनिशब्देनालक्ष्यक्रमः तस्या- बालप्रिया जीवितम्। दृष्टान्तमाह-यथेत्यादि। गम्भीर इति। गम्भीरो जनस्स्वकृत्यं वाचा न वदति, किन्तु कदाचित्सूचयतीति लोकस्थितिमभिप्रेत्य कस्यचिदुक्तिरियम्। अहं गम्भीरो न भवामि। अतः मे कृत्यं सूचितं सत् कोऽपि न वेद न जानाति। अतः किश्चिद्ववोमीत्यन्वयः। तेनेति। उक्तेन वाक्येनेत्यर्थः। गाम्भीर्यसूचनार्थ इति। गाम्भीर्यसूचको वदनविकाराद्यभावरूपोऽर्थ इत्यर्थः । आविष्कृतः प्रकाशितः । उक्ताभिप्रायेणैव वृत्तौ 'व्यज्जकत्वमुक्त्यैव निवेदित' मित्युक्तं, न तु व्यप्थार्थः शब्दा- न्तरेण प्रदर्शित इतीत्याह-अतएवेति ॥२२॥ 'तथाचे'त्यस्य यथाश्रुतार्थे साङ्गत्याभाव।दवतारयन्विवृणोति-प्रक्रान्तेत्यादि। प्र- क्ान्तप्रकारद्वयेति। शब्दशक्ति मूलार्थशक्तिमूलध्वनिद्वयेत्यर्थः। तृतीयप्रकारेति। शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनिप्रकारेत्यर्थः । इत्येकशेष इति। शब्दश्वार्थश्र शब्दार्थौ शब्दार्थौ च शब्दार्थो च शब्दार्थाः तेषां शक्तेत्यर्थात्रिविधोऽपि भेदस्सड्गृह्ीत इति भावः । कारिकारयां 'क्षिप्तोऽपी'ति पाठः। आक्षिप्त इतिच्छेद: । 'से'ति 'यत्रे'त्यस्य प्रतिनिर्देशः । तत्काव्यमित्यर्थः । यद्वा-तत्रेति शेषः । सेति व्यङ्गयार्थ इत्यर्थः । सा- न्येत्यादयन्तपादो द्वेधा वृत्तौ विवृतः, तदनुरोधेनाद्यमर्थ विवृणोति लोचने-न ध्वनिरि-

२५२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तत्र शब्दशक्त्या यथा- वत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं सन्त्यजोर्ध्वप्रवृत्तं कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जम्भितेनात्र याहि। प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा यस्मै लक्ष्मीमद्वाद्वः स दहतु दुरितं मन्थमूढां पयोषिः ॥ लोचनम् लङ्कार्यस्याज्तिनः स व्यक्गथोर्ऽर्थोऽन्यो वाच्यमात्रालक्कारापेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्षालद्वार इत्यर्थः। एवमेव वृत्तौ द्विधा व्याख्यास्यति। विषमत्तीति विषादः। ऊ्ध्चप्रवृत्तम- भिमित्यत्र चार्थो मन्तव्यः। कस्पोऽपाम्पतिः को ब्रह्मा वा तव गुरुः। बलभिदा इन्द्रेण जुम्भितेन ऐश्वर्यमदमत्तेनेत्यर्थः । जुम्भितं च गात्रसंमर्दनात्मकं बल भिनत्ति आयासकारित्वात्। प्रत्याख्यानमिति वचसैवात्र द्वितीयोरऽर्थोऽभिधीयत इति निवे- दितम्। कारयित्वेति। सा हि कमला पुण्डरीकाक्षमेव हृदये निधायोत्थितेति स्वय- मेव देवान्तराणां प्रत्यारूयानं करोति। स्वभावसुकुमारतया तु मन्दरान्दोलितजल- धितरजभङ्गपर्याकुलीकृतां तेन प्रतिबोधयता तत्समर्थाचरणमन्यत्र दोषोद्घाटनेन अत्र याहीति चाभिनयविशेषेण सकलगुणादरदर्शकेन कृतम्। अत एव मन्थमूढामित्याह। त्यादि। मसौ व्यज्ञ्यार्थः। द्वितीयं व्याचष्टे-अथवेत्यादि। पूर्वस्मिन् पक्षे ध्वने- बालप्रिया

रिति पश्चम्यन्तं संलक्ष्यक्रमध्वनिपरमस्मिस्तु षष्ठथन्तमर्सलक्ष्यक्रमध्वनिपरमित्यह- ध्व निशब्देनेत्यादि। उक्त इति शेषः । तादृगन्य इति वृत्यनुरोधेनान्यपर्द व्याचष्े- घाच्येत्यादि। तादृगित्यस्य विवरणम्-लोकोत्तर इति। वत्से इति। हे वत्से त्वं विषादं दुःखं मा गाः। ऊर्ध्वप्रवृत्तमुरुजवं श्वसनं दीर्घश्वासं सन्त्यज संवृण्विति च पाठः, गुरुः महानित्यादि यथाश्रुतार्थस्य स्पष्टत्वादर्था- न्तरं विवृणोति-विषमित्यादि। विषाद इति। शिव इत्यर्थः । ऊर्ध्वप्रवृत्तमित्यस्य विवरणम्-'अग्निमि'ति। चार्थो मन्तव्य इति। श्वसनमूर्ध्वप्रवृत्तञ्चेति समुचयो ज्ञा- तव्य इत्यर्थः । गुरुः पिता। बलभिदा जुम्भितेनेत्यस्य वाच्यार्थञ्च प्रसज्नादाह-जुम्भि- तञचेत्यादि। द्वितीयार्थस्य स्वोक्त्याविष्करणं दर्शयति-प्रत्याख्यानमिति। वच- सैवेति। निवेदितमित्यनेनान्वयः । द्वितीयोऽर्थ इति। शिवादिपरित्यागरूपार्थ इत्यर्थः। कारयित्वेति। णिजर्थोन्र तत्समर्थाचरणरूपोन त्वप्रवृत्तप्रवर्त्तनरूपः, तस्य रसाननुगुणत्वादित्याह-सा हीत्यादिना। सुकुमारतया पर्याकुलीकृतामिति सम्बन्धः। तामिति शेषः । प्रतिबोधयता तेन तत्समर्थाचरणं कृतमित्यन्वयः। तेन समुद्रेण। अन्यत्रेति। शिवादिदेवेष्वित्यथेः । दाषोद्घाटनेनेति। विषादादिपदैः विषभक्ष- णादिदोषाणां प्रकाशनेनेत्यथैः । अन्नेति। लोकोत्तरगुणविशिष्टे श्रीनारायणे इत्यर्थः ।

द्वितीयोद्द्योतः २५३

अर्थशक्त्या यथा- अम्बा शेतेडन्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र। अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ।। उभयशक्त्या यथा-'दष्ट्या केशवगोपरागहतया' इत्यादौ।

लोचनम् इत्युक्तप्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढा लक्ष्मों कारयित्वा पयाधिर्यस्मै तामदात्स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति सम्बन्धः । अम्वेति। अत्रैकैकस्य पदस्य व्यञ्जकत्वं सहृदयः सुकल्प्यमिति स्वकण्ठेन नो- क्तमू। व्याजशब्दोऽन्र स्वोक्तिः। एवमुपसंहारव्याजेन प्रकारद्वयं सोदाहरणं निरूप्य तृतीयं प्रकारमाह-उभयेति। शब्दशक्तिस्तावद्गोपरागादि शब्दश्लेषवशात्। बालप्रिया सकलेति। भगवत्सम्बन्धिषु सकलगुणेषु य आदरः स्वस्य बहुमतिस्तद्दर्शकेनेत्यर्थः । अत एवेति। समर्थाचरणस्य णिजर्थत्वादेवेत्यर्थः । मन्थमूढामिति। तज्ज्ञापकमिति भावः। उत्तरार्ध व्याचष्टे-इतीत्यादि। लक्ष्मी कारयित्वेति। "हक्रोरन्यतरस्या" मित्यनेन कर्मसंज्ञा। सुरूपं कच्चित्पान्थमवलोक्य प्रवृद्धमदना काचित्स्वैरिणी तमाह-अम्बेति। शेते इत्यस्योत्तरत्राप्यनुषज्ञः । परिणतवयसां वृद्धानाम्। निश्शेषैरगारकर्मभिस्स्वयमनुष्ठतैः गृहकर्मभिः यः श्रमस्तेन शिथिला अस्वस्था तनुर्यस्याः सा। 'अवसरे'ति। अवसरस्य तत्तत्स्थले मात्रादिशयनादिरूपस्य प्रस्तावस्य व्याहतिरुक्तिः तस्य व्याजः सः पूर्वो यत्र तत्तथा। अत्रावयोर्यथाकामं रन्तुं शक्यं कोऽपि न जानीयात्, त्वद्दर्शनेन कामार्ता मां रमणेन प्रीणयेति वक्त्री बोधयतीति वक्तृवैशिष्ठ्यादिज्ञानवतां सहदयाना व्यज्यते। परन्तु व्यञ्तयार्थो यमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वमिति व्याजशव्देन कविना अविष्कृतः । सुकल्प्यमिति। अम्बा तात इत्याभ्यां पित्रोनैंसर्गिकवातसल्यशालित्वेन तौ मम सर्वेत्राप्यनुकूलावेवेति। तद्विशेषणाभ्यां निद्रापरवशत्वं परसाहाय्यं विना शयनादुत्थानाश कत्वमित्यादि, निश्शेषेत्यादिना दास्या गाढनिद्रितत्वम्, उत्त्ैहेतुभिस्तेषा- मनाशक्वनीयत्वं, दासीत्यनेन स्वाज्ञावर्तित्वं, पापेत्यनेनाद्याविस रससम्भोगानुभवराहि- त्यम्, एकेत्यनेन पुरुषान्तरानुभोगाभावः, अत एव सम्भोगौतसुर्क्य, कतिपयेत्यादिना पत्युरचिरात्प्रत्यागमनमनाशङ्कयमिति प्राणनाथइत्यनेन पतिविषयकानुरागाभाव इति च द्योत्यत इत्यूह्यमिति भावः । इतीति हेतौ। स्वकण्ठेन नोक्तमिति। स्वयं व्याख्या

२५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥ २४ ॥ अर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गये ध्वनौ यो व्यञ्जकोर्डर्थ उक्तस्तस्यापपि द्वौ प्रकारौ-कवे: कविनिबद्धस्य वा वक्तुः प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर एक:, स्वतस्सम्भवी च द्वितीयः । लोचनम् अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशात्। यावदत्र राधारमणस्याखिलतरुणीजनच्छन्नानुरागगरिमा- स्पदत्वं न विदितं तावदर्थान्तरस्याप्रतीतेः, सलेशमिति चात्र स्वोकिः ॥ २३ ॥ एवमर्थशक्त्युद्धवस्य सामान्यलक्षणं कृतम्। श्लेषाद्यलक्वारेभ्यश्वास्य विभक्तो विषय उक्तः। अधुनास्य प्रभेदनिरूपणं करोति-प्रौढोक्तीत्यादिना। योरऽर्थान्तरस्य दीपको व्यञ्जकोरऽर्थ उक्तः सोऽपि द्विविधः। न केवलमनुख्ानोपमो द्विविधः, यावत्त- द्वेदो यो द्वितोयः सोऽपि व्यञ्ञकार्थद्वैविध्यद्वारेण द्विविध इत्यपिशब्दस्यार्थः। प्रौढो क्ेरप्यवान्तरभेदमाह-कवेरिति। तेनैते त्रयो भेदा भवन्ति। प्रकर्षेण ऊढः सम्पा- दयितव्येन वस्तुना प्राप्तस्तत्कुशलः प्रौढः। उकतिरपि समरपयितव्यवस्त्वर्पणोचिता प्रौढेत्युच्यते।

नेन न प्रदर्शितमित्यर्थः । अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशादित्युक्तमेव विवृणोति-याव- बालप्रिया

दित्यादि ॥ २३ ॥ अर्थोऽपीत्यिपिशन्दवार्थमाह-न केवलमित्यादि। कवेरित्यादि कमवतारयति- प्रौढोक्तेरिति। एते त्रयो भेदा इति। कविप्रीढोक्तिमात्रसिद्धः, कविनिबद्धवक्तृ प्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, सवतस्सम्भवी चेति त्रयो भेदा इत्यर्थः। प्रौढपदव्युत्पत्तिमाह- प्रकषणोत्यादि। ऊढ इत्यस्य व्याख्यानं-सम्पादेत्यादि। तदिति। तस्मादित्यर्थः । सम्पादयितव्यवस्तुप्राप्तेः कुशल एव सम्भवादिति यावत्। प्रौढ इति। प्रौढ इत्यु- च्यत इत्यर्थः । प्र ऊढ इति स्थिते "प्रादूहोढे"त्यादिना वृद्धिः। समर्पयितव्येति। १. अत्र केचित्-द्वौ भेदावेवोचितौ, कविनिबद्धवक्तृप्रौढोफिसिद्धस्य कविप्रौढो- फिसिद्धभेदेन गतार्थत्वात्। अन्यथा तन्निबद्धनिबद्धादेः पृथक्सङ्कलनायामनवस्थाप्र सक्तेर्दुर्निवारत्वात्। तननिबद्धनिबद्धादेः कविनिबद्धत्वेनानुगमे तु कवित्वेन प्रथमनिब- द्धस्यापि अनुगमसम्भवात् पृथरगणनाया निर्युक्तिकत्वात् इत्यभिदघते। वस्तुतस्तु जरठभाषणमपेक्ष्य शिशुशुकभाषण इव कविभाषणात् कविनिबद्धभाषणे चमत्काराधि क्योदयस्य सकलहृदयानुभवसिद्धत्वात् कवितननिबद्धप्रीढोक्तिसिद्धभेदद्वयं समुचितम्, तन्निबद्धनिबद्धादेस्तु प्रणिधानविशेषप्रयोज्यप्रतिपत्तिकतया चमत्कृत्यनुदयात् नान- वस्थादोषप्रसञ्ञस्सम्भवति इत्याचार्याणामाशयः।

द्वितीयोद्द्योत: २५५

सज्जेहि सुरहिमासो ण दाव अप्पेइ जुभइजणलक्खमुहे। अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणड्गस्स शरे॥। कविनिबद्धवक्तृप्रौदोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथोदाहृतमेव-'शिख रिणि' इत्यादि।

लोचनम् सज्जयति सुरभिमासो न तावदरपयति युवतिजनलक्ष्यमुखान्। अभिनवसहकारमुखान्नवपल्लवपत्रलाननङ्स्य शरान्।। अन्न वसन्तश्रेतनोऽनज्स्य सखा सज्जयति केवलं न तावदपयतीत्येवंविधया सम- पयितव्यवस्त्वर्पणकुशलयोक्त्या सहकारोद्भेदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अतो ध्वन्यमानं मन्मथोन्माथस्यारम्भं क्रमेण गाढगाढीभविष्यन्तं व्यनक्ति। अन्यथा वसन्ते सपल्लन· सहकारोद्वम इति वस्तुमान्नं न व्यञ्जकं स्यात्। एषा च कवेरेवोकि: प्रौढा । शिख· रिणीति। अन्र लोहितं बिम्बफलं शुको दशतीति न व्यञ्ञकता काचित्। यदा तु कविनिवद्धस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वक्तुरित्थं प्रौढोक्तिस्तदा व्यञ्जकत्वम्। बालप्रिया सहृदय हृदयार्पणयोग्येत्यर्थः। वृत्तौ-'स्वतस्सम्भवी च द्वितीय' इति पाठः क्वाचित्कः । सज्जयतीति। सुरभिमासः वसन्तसम्बन्धी मासः । युवतिजना एव लक्ष्याणि येषां तथाविधानि मुखान्यप्राणि येषां तान्। लक्षसहानिति पाठे तानि सहन्ते तेष्वेव प्रयोज्या इति यावत्तानित्यर्थः । नवेति। नवानि पछ्लवाश् पत्राणि च तानि लान्ति आददते इति तान्। अभीति। नूतनसहकारपुष्पादीनित्यर्थः । तानेव अनङ्गस्य शरान्। सज्जयति, न तावदर्पयतीत्यन्वयः। सज्जीकरणाद्यन्वयोपपत्यर्थमाह लोचने- वसन्तश्चेतन इति। वसन्तश्चेतनत्वेनाध्यस्त इति भावः । सहेति। सहकारस्यो- द्वद: प्रकाशः तद्वतीत्यर्थः। सहकारपदं पुष्पान्तरोपलक्षणम्। उक्तेति। अभिहिते- त्यर्थः । उक्त्या उक्तेति सम्बन्धः। अतो ध्वन्यमानमित्यादि। तथाविधाननङ्गस्य शरान् सज्जयति केवलमित्यनेन मन्मथोन्माथनस्यारम्भः, न तावदर्पयतीत्यनेन भवि- ष्यदर्पणव्यञ्ञनद्वारा मन्मथोन्माथनस्य भावी गाढगाढी भावश्व द्योत्यत इत्यर्थः । अ- न्यथेति। उक्तप्रकारातिरिक्तप्रकारेणेत्यर्थः । तत्प्रकारमाह-वसन्त इत्यादि। इती ति। एतद्वचनप्रतिपाद्यमित्यर्थः । नेत्यादि। उक्तार्थव्यज्जक न भवेदित्यर्थः। अत्रेत्या- दि। शुक इत्यस्य स्थाने अयं शुकपोतक इति च पाठः। इतीत्यादि। इतिवचन प्रति- पाद्यस्य काऽपि व्यज्जकता नेत्यर्थः । इत्थमिति। शिखरिणीत्यादिरूपेत्यर्थः । तदा

२५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा वा- साअरविइण्णजोव्वणहत्थालम्बं समुण्णमन्तेहिम्। अन्भुट्ठाणं विभ मम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिम्॥ स्वतः सम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न केवलं भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः । यथोदाहृतम् 'एवंवादिनि' इत्यादि। यथा बा- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्स गन्विरी भमइ। मुत्ताफलरइ अपसाहणाण मज्झे सवत्तीणम्। लोचनम् सादरवितीणयौवनहस्तालम्बं स्रमुन्नमभ्य्याम्। अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् । स्तनौ तावदिह प्रधानभूतौ ततोऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपचर्यंते। यौवनं चानयो: परिचार कभावेन स्थितमित्येवंविधेनोक्तिवैचित्र्येण त्वदीयस्तनावलोक नप्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवतीति भङ्गथा स्वाभिप्रायध्वननं कृतम्। तव तारुण्ये- नोन्नतौ स्तनाविति हि वचनेन व्यज्जकता। न केवलमिति। उत्तिवैचित्र्यं तावत्सर्व- थोपयोगि भवतीति भावः । शििपिच्छकर्णपूरा जाया व्याघस्य गर्विणी भ्रमति। मुक्ताफलरचित प्रसाधनाना मध्ये सपतनीनाम्॥ 3 शिखिमान्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम्। अन्यासु त्वासक्तो हस्तिनोऽप्यमारय· बालप्रिया व्यक्षकत्वमिति। व्यंग्यार्थाः प्रथमोद्योते प्रदर्शिताः । सादरेति। कृत्वेति पाठे तत्पू रितम्। सादरं वितीर्णो यौवनेन दत्तो यौवनहस्तालम्बो यत्र तथथा तथा। समुन्नमद्धां तव स्तनाभ्यां मन्मथस्याप्युत्थानं दत्तमिवेत्यन्वयः । अन्न यौवनादिषु परिजनादिचे-

हीत्यादि। इति वचने सरति तत्प्रतिपाद्यस्य व्यञ्जकता न हीत्यरथः। न केवलमिति। इदं प्रतीकधारणम्। स्वतःसम्भवीत्यनेन लोके सम्भाव्यमानोऽपीत्यर्थो विवक्षित इत्या- शयेन वृत्तौ 'य' इत्यादिना विवृतं, तत्र न केवलमित्यादिना गम्यमर्थ दर्शयति- उक्तिवैचित्र्यमित्यादि। उपयोगीति। काव्य इति शेषः। उक्तिवैचित्र्याभावे भाव्यत्वं न भवतीति भावः । शिखीति। गाथेयं तृतीयोद्योते वृत्तिकृता उदाहृत्य व्याख्यास्यते। जायेति। नवपरिणीतेत्यर्थः । प्रसाधनं अलङ्कारः । सप- त्नीनामिति। पूर्वपरिणीतानाभित्यर्थः । शिखीति। शिखिनां समीपस्थत्वादिति

द्वितीयोद द्योत: २५७

अर्थशक्ततरलङ्कारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपमव्यङ्गयः स.प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥ २५॥

भासते सोऽर्थशक्त्युद्धवो नामानुस्वानरूपव्यड्ग्योऽन्यो ध्वनिः। तंस्य प्रविरलविषयत्वमाशङ्कथेदमुच्यते-

लोचनम् दिति हि वचनेनोक्तमुत्तमसौभ/ग्यम्। रचितानि विविधभग्गीभिः प्रसाधनानीति तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात्तद्विरचनशित्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम्। गर्वश्च बाल्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र स्वोकिसद्भावः शङ्कयः। एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते आस्तां वा वर्णना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतयति ॥२४ ॥ एवमर्थशत्तयुद्धवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यज्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः इदानीं तस्यैवालक्काररूपे व्यज्जनीयेSलक्कारध्वनित्वमपि भवतीत्याह-अर्थेत्यादि। न केवलं शब्दशक्तेरलङ्कारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तरपि। यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावदलक्कारोऽपीत्यपिशब्दार्थः। अन्यशब्द व्याचऐे- वाच्येति॥२५ ॥ आशङ्कयेति। शब्दशक्त्या शलेषाद्यलङ्कारो भासत इति सम्भाव्यमेतत्। अर्थ- भावः। तदासक्तस्येति। जायायामत्यासक्तस्य व्याधस्येत्यर्थः । कृत्यमिति । बालप्रिया

तद्विरहासहनादिति भावः । अन्यास्विति। सपत्नीष्वित्यर्थः । हस्तिनोऽ पीति। दूरस्थानपीति भावः । इति हि वचनेनेति। उक्तवाक्यार्थेनेत्यर्थः । उक्तं व्यञ्षितम्। उत्तमसौभाग्यमिति । जायाया इति शेष:। मुक्ताफलेत्या- दिव्यङ्गयं दर्शयति-रचितानीत्यादि। इदानीमिति। नवपरिणयनोत्तरकाल इत्यर्थः । ननु व्यङ्ञयो जायायाः सौभाग्यातिशयो हि गर्वहेतुरित्यतस्सोऽर्यों गर्विणीत्यनेनाविष्कृत इत्यत आह-गर्वश्चेति। बाल्यनिमित्तकः अविवेकः बाल्या- विवेकः । आदिपदेन सम्भवतो हेत्वन्तरस्य परिग्रहः । स्वतःसस्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानेत्याद्युक्तं योजयति-एष चार्थ इत्यादि ॥ २४॥ 'अर्थे'त्यादिकारिकामवतारयति-एवमित्यादि। तस्यैव अर्थशक्त्युद्धवस्यैव। अलक्कारध्वनित्वमित्यनेनास्य सम्बन्धः । व्यस्नीये अर्थेन व्यङ्गये सति। यत्रापीत्य पिशब्दस्य अर्थशक्तेरपीति अलक्कारोऽपीति योज़नां विकल्पेन दर्शयन्नाह-न केव- लमित्यादि॥ २५॥ :शङ्काबीज दर्शयति-शब्दशक्त्येत्यादि। पदेनेति। कारिकास्थपदेनेत्यर्थः। ३३ ्व०

२५८ सटीक लोचनोपेतध्वन्या लोके

रूपकादिरळङ्कारवगों यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं विभ्रद्भूम्ना प्रदर्शितः ॥२६।। अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलक्कारः सोऽन्यत्र प्रती- यमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवद्भिर्भद्टोद्भटादिभिः । तथा च सस- न्देहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितमित्यलक्कारान्तर- स्यालद्वारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम्।

लोचनम् शक्त्या तु कोऽलद्ारो भातीत्याशङ्काबीजम्। सर्व इति प्रदर्शित इति च पदेनास- म्भावनात्र मिथ्यैवेत्याह। उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससन्देहं वचः स्तुत्यै ससन्देहं विदुर्यथा॥ इति। तस्याः पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्राक्कुलिः पल्लव: इत्यादावुपमा रूपकं वा ध्वन्यते। अतिशयोक्तेश्व प्रायशः सर्वालक्कारेषु ध्वन्य- मानत्वम्। अलङ्कारान्तरस्येति। यत्रालक्कारोऽप्यलक्कारान्तर ध्वनति तत्र वस्तु- मात्रेणालक्गारो ध्वन्यत इति कियदिदमसम्भाव्यमिति तात्पर्येणालङ्कारान्तरशब्दो वृत्तिकृता प्रयुक्तो न तु प्रकृतोपयोगी; न ह्यलङ्कारेणालङ्कारो ध्वन्यत इति प्रकृतमदः, अर्थशक्त्युद्धवे घ्वनौ वस्त्विवालक्कारोऽपि व्यङ्गय इत्येतावतः प्रकृतत्वात्। तथा चोप- बालप्रिया तथा च ससन्देहादिष्वित्यादिवृत्तिप्रन्थं विवृणोति-उपमानेनेत्यादि। लक्षणमिदमुद्ध- टोक्तम्। तत्वमिति। अभेदमित्यर्थः । भेदं वैधर्म्यमुपमेयस्येति शेषः । वदतः वणयतः कवेः। इतीति। 'अलङ्करान्तरच्छाया' मित्यादिकारिकया भेदानुपनिबन्धन घटितमपि लक्षितं तस्योपलक्षणमिदम्। तस्या इति। श्ोकस्यास्य सम्पूर्णस्यानवग- माद्यथाभातं व्याख्यायते-अयं तस्याः पाणिः पल्लवः नु इति योजना। नु इति सं- शये। उभयसाधारणम्-मारुतेत्यादि। मारुतच लत्पत्राण्येव।ङुलयो यस्य सः। अङ्ग- लीनां चलत्वमर्थात् सिध्यति। 'उपमारूपकातिशयोक्तीनां' इत्यत्रेतरेतरयोगो न विव क्षित इव्याशयेनाह-उपमारूपकं वेति। अतिशयोक्तेश्चेति। एतनतृतीयोद्योते वक्ष्यते। 'इत्यलङ्कारान्तरस्ये'त्यादिग्रन्थो यथाश्रुते प्रकृतासङ्गत इत्यतरतद्भावार्थमाह- यत्रेत्यादि। यत्र काव्ये। यद्वा-यतः तत्र तत्काव्ये। यद्वा-ततः इतीदमित्य- न्वयः । कियदित्यादि। असम्भाव्यं नेत्यर्थः । मलङ्गारान्तरशब्दः सप्तम्यन्ता- लङ्कारान्तरशब्दः। 'न तु प्रकृतोपयोगी'त्यत्र हेतुमाह-न हीत्यादि। तहि किं

द्वितीयोद्द्योत: २५९

इयत्पुनरुच्यत एव -- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीता यत्र भासते। तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः । २७ ।। अलद्कारान्तरेषु तवनुरणनरूपालक्कारप्रतीतौ सत्यामपि यत्र वाच्यस्य व्यड्ग्यप्रतिपादनौन्मुर्येन चारुत्ं न प्रकाशते नासौ ध्वनेर्मार्गः। तथा च दीपकादावलक्कारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्य वस्थानान्न ध्वनिव्यपदेशः । यथा- चम्दमऊएहि णिसा णलिनी कमलेहि कुसुमगुच्छेहि लआ। लोचनम् संहारप्रन्थे 'तेलक्काराः परां छायां यान्ति धवन्यङ्गतां गताः' इत्यत्र श्लोके वृत्तिकृत् 'ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां' इत्युपक्रम्य 'तत्रेह प्रकरणाद्वययत्वेनेत्यवगन्तव्यम्' इति वक्ष्यति। अन्तरशब्दो वोभयत्रापि विशेषपर्यायः; वैषयिकी सप्तमी, न तु प्राग्व्या- ख्यायामिव निमित्तसप्तमी। तदयमर्थः-वाच्यालङ्कारविशेषविषये व्यङ्गयालङ्कारविशेषो भातीत्युद्भटादिभिरुक्तमेवेत्यर्थशक्त्यालङ्कारो व्यज्यत इति तैरुपगतमेव। केवलं

ननु पूर्वैरेव यदीदमुक्तं किमर्थ तव यत्न इत्याशङ्कयाह-इयदिति। अस्माभि- रिति वाक्यशेषः। पुनःशब्दस्तदुक्ताद्विशेषद्योतकः। चन्दमऊ इति। चन्द्रमयूखादी- नो न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः।सज्जनानामपि काव्यकर्था विना कोदृशी बालप्रिया प्रकृतमित्यत्राह-मर्थेत्यादि। अत्रोपष्टम्भकमाह-तथाचेत्यादि। प्रकरणाळ्व्य- स्थत्वेनेति। ध्वन्यअ्तेत्यनेनास्य सम्बन्धः। अलङ्कारान्तरेण अलक्कारान्तरस्य

भावार्थो विवृतः। अथार्थान्तराभिप्रायेण विवृणोति-मन्तरशब्दो वेति। विशेषप· र्याय: विशेषवाची। वैषयिकी विषयरूपार्थवाचिका। सप्तमीति। 'अलङ्कारान्तर' इत्यत्रत्यसप्तमीत्यर्थः। फलितमाह-तदित्यादि। वाच्येति। वाच्यालङ्कारविशेष- रूपो यो विषयस्तस्मिन्नित्यर्थः। वाच्यालङ्कारविशेषशालिनि काव्य इति यावत्। भातीति। यथा ससन्देहादावुपमादिः ॥ २६ ॥ चन्द्रेत्यादि। अत्र गुर्वीक्रियत इत्यस्य चन्द्रमयूखैर्निशेत्यादिभिः पञ्चभिः प्रत्येकं सम्बन्धः । अत्र निशया चन्द्रमयूखाः गुरवः क्रियन्ते इत्यादिविपरिणामेन पदाना सम्बन्धादर्थसामर्थ्याद्वा प्रतीयमानमर्थान्तरं दर्शयति-चन्द्रेत्यादि। कीद्शोति।

२६० संटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

हंसेहि सरभसोहा कव्वकहा सज्जनेहि करइ गरुई।। (चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैर्लता। हंसैश्शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुर्वी ॥ इति छाया) इत्यादिषूपमा गर्भतवेऽपि सति वाच्यालक्कारमुखेनैव चारुत्ं व्यवतिष्ठते न व्यन्नयालङ्कारतात्पर्येण । तस्मात्तत्र वाच्यालक्कारमुखेनैव काव्यव्यप देशो न्याय्यः । यत्र तु व्यन्नयपरत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थानं तत्र व्यज्नय मुखेनैव व्यपदेशो युक्तः ।

लोचनम् साधुजनता। चन्द्रमयूखैश्र निशाया गुरुकीकरणं भास्वरत्वसेव्यत्वादि यत्कि- यते, कमलैनलिन्याः शोभापरिमललक्ष्म्यादि, कुसुमगुच्छैर्लताया अभिगम्यत्वमनोहर- त्वादि, हंसै: शारदशोभायाः श्रुतिसुखकरत्वमनोहरत्वादि, तत्सवं काव्यकथायाः सज्ज- नैरित्येतावानयमर्थो गुरुः क्रियत इति दीपकबलाच्चकास्ति। कथाशब्द इदमाह- आसतां तावत्काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः, सज्जनैर्विना काव्यमित्येष शब्दोऽपि ध्वंसते। तेषु तु सत्स्वास्ते सुभगं काव्यशब्दव्यपदेशभागपि शब्दसन्दर्भमात्रम्; तथा तैः क्रियते यथादरणीयता प्रतिपद्यत इति दीपकस्यैव प्राधान्यं नोपमायाः। एवं तु कारिकार्थमुदादरणेन प्रदर्श्यास्या एव कारिकाया व्यवच्छेद्यवलेन योर्ऽर्थोडभिमतो यत्र तत्परत्वं स ध्वनेमार्ग इत्येवंरूपस्तं व्यावष्टे-यत्र त्विति। तत्र च वाच्यालक्कारेण कदाचिद्वयङ्गयमलङ्कारान्तरं, यदि वा वाच्यालक्कारस्य सद्भावमात्रं न व्यञ्कता, वाच्या-

ने भवतीत्यर्थः । गुरुकीकरणं विवृणोति-चन्द्रमयूखैश्चेत्यादि। यत्क्रियते इति। बालप्रिया

तदिति शेषः। कमलैरित्यादिवाक्येष्वपि यत्किरियत इत्यस्यानुषन्नः। तत्स्र्वमिति। काव्यकथान्वययोग्यं पूर्वोक्तं सेव्यत्वमनोहरत्वादिकमित्यर्थः। सज्जनैरिति। क्रियत इत्यस्यानुष्ञः । चकास्तीति। वाच्यतया प्रतीयत इत्यर्थः । कवितेत्यनुक्त्वा काव्य- कथेत्युक्तेः फलमाह-कथेत्यादि। काव्यकथेत्यस्य कथ्यमानं काव्यमित्यर्थः । तत्र कथाशब्दो वक्ष्यमाणं द्योतयतीत्यर्थः। सूक्ष्मा विशेषा: ध्वनित्वादयः । तेष्विति। सज्जनेष्वित्यर्थः। शब्दसन्दर्भमात्रमपि काव्यशब्दव्यपदेशभाक् सुभग- मास्त इत्यन्वयः । कुत इत्यत्राह-तथेत्यादि। 'इति दीपकस्ये'त्यादिना 'वाच्ये' त्यादिवृत्तिप्रन्थो विवृतः। नोपमाया इति। सज्जनेषु हंसादीनां काव्यकथायां निशा- दीनां च गम्यमानाया उपमाया न प्राधान्यमित्यर्थः। व्यवच्छेद्यवलेनेति। यत्र भासते तत्परत्वं नेत्याद्युक्तिसामर्थ्येनेत्यर्थः । अभिमतः विवक्षितः। यत्रेत्यादिना प्रदर्शितस्य विकल्पेन त्रैविध्यं भवतीति दर्शयति-तत्र चेत्यादि। कदाचिदित्य-

द्वितीयोद्द्योत: २६१

यथा- प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि मयि तं मन्थखेदं विदध्या- त्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भावयामि। सेतुं बध्नाति भूय: किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात. · स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दघत इवाभाति कम्पः पयोषेः ॥ यथा वा ममैव -- लावण्य कान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मि- न्स्मेरेडधुना तव मुखे तरलायता्षि। क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोघि: ॥

लोचनम् लङ्कारस्याभाव एव वेति त्रिधा विकल्पः। एतच्च यथायोगमुदाहरणेषु योज्यम्। उदा- हरति-प्राप्तेति। कस्मिश्चिदनन्तबलसमुदायवति नरपतौ समुद्रपरिसरवर्तिनि पूर्ण- चन्द्रोदयतदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेस्तावत्कम्पो जातः । सोऽनेन सन्दे- हेनोत्प्रेक्ष्यत इति ससन्देहोत्प्रेक्षयो: सङ्करात्सक्करालङ्कारो वाच्यः। तेन च वासुदेवरू- बालप्रिया स्योत्तरवाक्ययोरपि सम्बन्धः । एषामुदाहरणानि स्फुटीभविष्यन्ति। प्राप्तश्रीरिति। एषः राजा, प्राप्ता श्रीः सम्पद्रमा च येन सः। अतः पुनरपि मयि तमनुभूतम्। मन्थखेदं मथनहेतुकं दुःखम् कस्मात् किमिति विदध्यात् कुर्यात्। अत्रादौ पुनरपीत्यादि सन्देहः, पश्चान्मथनफलभूतलक्ष्मीप्राप्तिबुद्ध्या कस्मादिति फलान्तर- जिज्ञासा। एवमुपर्यपि बोध्यम्। अनलसमालस्यरहितं मनो यस्य तस्येति हेतुग- र्भमू। अस्य राज्ञः पूर्वा निद्रामप्यहं नैव सम्भावयामि नैव संशये। सेतुमिति। एष मयीत्यनुषङ्गः। एषः यतः सकलद्वीपनाथैरनुयातः, अतः किमिति मयि भूयः सेतुं बध्नाति। त्वथि आयाते स्वसन्निधिमागते सति इति वितर्कान् पूर्वोक्तवाक्यैर्गम्यान् किं मथ्नीयादित्यादिसन्देहान्। दधत इव तद्धारणादिव पयोधेः कम्पः जलचाश्चत्यमथ च वेपथुः आभातीत्यन्वयः। अत्र वाच्यं तद्यक्गयं चालङ्वारं विवृणोति-कस्मिश्चिदि- त्यादि। स इति। कम्प इत्यर्थेः । अत्र जलचाश्वल्यस्य वेपथोश्वाभेदाध्यवसायो बोध्यः। अनेन सन्देहेनेति। वितर्कान् दधत इति वाक्यप्रतिपादितेन एषः किं मथ्नीयादिति सन्देहेन हेतुनेत्यर्थः । उत्प्रेक्यत इति। कम्पेन कार्येण निमित्तेन उक्त- सन्देहरूपो हेतुः पयोधावुत्प्ेक्ष्यते। यद्वा-जलचाश्चल्यरूपः कम्पः उक्तसन्देहहेतुक- वेपथुत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति भावः। सङ्करादिति। एकवाक्यानुप्रवेशसङ्करादित्यर्थः ।

२६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

इत्येवंविधे विषयेऽनुरणनरूपरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थाना- द्रूपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः । उपमाध्वनिर्यथा- वीराणं रमइ घुसतििणरुणम्मि ण तदा पिभाथणुच्छन्ने। दिठ्ठी रिउगअकुम्भत्थलम्मि जह बहलसिन्दूरे।।

लोचनम् पता तस्य नृपतेर्ध्वन्यते। यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति, तथापि स पूर्ववासुदेवस्वरू- पात्, नादतनात्। अद्यतनत्वे भगवतोऽपि प्राप्तश्रीकत्वेनानालस्येन सकलद्वीपाधिपति विजयित्वेन च वर्तमानत्वात्। न च सन्देहोत्प्रेक्षानुपपत्तिबला द्ूपकस्याक्षेपः, येन वाच्यालक्कारोपस्कारकतवं व्य व्वथस्य भवेत् । यो योऽसम्प्राप्तलक्ष्मीको निर्व्याजविजिगीषाक्रान्तः स स मां मथ्नी- यादित्याद्यर्थसम्भावनात्। न च पुनरपीति पूर्वामिति भूय इति च शब्दैरयमाऊ्क- षोऽर्थः। पुनरर्थस्य भूयोर्थस्य च कर्तृभेदेऽपि समुद्रैक्यमात्रेणाप्युपपत्तेः। यथा पृथ्वी पूर्व कार्तवीर्येण जिता पुनरपि जामदग्न्येनेति। पूर्वा निद्रा च सिद्धा राजपुत्राद्यवस्था- यामपीति सिद्धं रूपकध्वनिरेवायमिति। शब्दव्यापारं विनैवार्थसौन्दर्यबलाद्रूपणाप्रति-

तेन सङ्करेण। वासुदेवरूपतेति। भगवद्वासुदेवाभेद इत्यर्थः । व्यतिरेको भाती- बालप्रिया

ति। प्राप्तश्रीकत्वादिना राज्ञो वासुदेवाद्वयतिरेको भातीत्यर्थः । तथाच कथमभेदभानं भवतीति भावः। सः व्यतिरेकः। पूर्ववासुदेवस्वरूपादिति। पूर्वः मथनोदयुक्तो निद्ोन्मुखः सेतुबन्धनोद्युक्तश् यो वासुदेवः तत्स्वरूपादित्यर्थः । नाद्यतनादिति। स भातीत्यनुषङ्गः । अत्र हेतुमाह-अद्यतनत्व इत्यादि। वर्तमानत्वादिति। विशिष्टत्वादित्यर्थः । तथाचैतद्वचनकालीनतथाविधवासुदेवाद्व्यतिरेको न भातीति तदभेदोऽत्र ध्वन्यत इति भावः । नन्वत्र निशि वासुदेवत्वप्रतीति विना पयोधेरुक्तवितर्का न धटन्त इत्यतस्तद्व्य ङथं तदुपपादकतया गुणीभूतमिति शङ्कां परिहरति-न चेत्यादि। येनेति। अनु- पपत्तिमूल काक्षेपेणेत्यर्थः । वाच्यालङ्कारेति। ससन्देहोत्प्रेक्षासङ्करेत्यर्थः। नाक्षेप इत्यत्र हेतुमाह-यो य इत्यादि। वासुदेव इतर असम्प्राप्तलक्ष्मीको यो यो जनः, स स मां मथ्नीयात्। निर्व्याजविजिगोषाक्रान्तो यो यः, स स मयि सेतुं बध्नीयादि- त्यादिसंशयसम्भवादित्यर्थः। स्वोक्त्या व्यङ्गयाविष्करणमाशड्क्य परिहरति-त चेत्यादि। अयमर्थ इति। राज्ञो वासुदेवत्वमित्यर्थः । इतीति हेतौ। अयं रूपक ध्वनिरेवेति सिद्धमित्यन्वयः। अत्र हेतुमाह-शब्देति। शव्दव्यापारः अभिधा। क्वचित् प्रन्थे प्राप्तश्रीरित्यस्यानम्तरं यथा वा 'ज्योत्स्नापूरे'त्यादि पाठो दृश्यते, स

द्वि तीयोद्द्योत: २६३

लोचनम् पत्तेः। यथा च- ज्योत्स्नापूर प्रसरधवले सैकतेऽस्मिन्सरय्वा वाददयूतं सुचिरमभवत्सिद्धयूनो: कयोक्षित्। एकोऽवादीत्प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यो मत्वा तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ।। इति केचिदुदाहरणमत्र पठन्ति, तदसत् ; भवतेत्यनेन शब्दबलेनात्र त्वं वासुदेव इत्यर्थस्य स्फुटीकृतत्वात्। लावण्यं संस्थानमुग्धिमा, कान्तिः प्रभा ताभ्यां परिपूरितानि संविभक्तानि हृद्यानि सम्पादितानि दिड्मुखानि येन। अधुना कोपकालुष्यादनन्तरं प्रसादौन्मुख्येन। स्मेरे ईषद्विहसनशीले तरलायते प्रसादान्दोलनविकाससुन्दरे अक्षिणी यस्यास्तस्या आमन्त्र- णम्। अथ चाधुना न एति, वृत्ते तु क्षणान्तरे क्षोभमगमत्। कोपकषायपाटलं स्मेरं च तव मुखं सन्ध्यारुणपूर्णशशघरमण्डलमेवेति भाव्यं क्षोभेण चलचित्ततया सहृदयस्य। न चैति तत्सुव्यक्तमन्वर्थतायं जलराशिर्जाज्यसश्चयः। जलादयः शब्दा भावार्थप्रधान।

त्वपपाठ इत्याह-यथाचेत्यादि। तदसदित्यत्र हेतुमाह-भवतेत्यादि। बालप्रिया

स्फुटीकृतत्वादिति। भवच्छब्दार्थस्य वर्ण्यस्य राज्ञो हननकर्तृत्वोक्त्या तस्य वासु- देवाभेदो यतः स्फुटीकृतस्तस्मादित्यर्थः। तथाचात्र व्यङ्गयं गुणीभूतमिति भावः। पौनरुक्त्यपरिहाराय लावण्यपदेनात्र विवक्षितमर्थ व्याचष्टे-संस्थानेति। आकृति- सौन्दर्यमित्यर्थः । 'सविभक्तानी'त्यस्यैव विवरणं हद्यानीत्यादि। दिङ्मुखानीति। दिशामारम्भदेशा इत्यर्थः । येषु मुखस्य स्वदृष्टिद्वारा सम्बन्धस्तानि दिड्मुखानीति भावः । 'अधुने'त्यस्य 'स्मेरे' इत्यनेन सम्बन्ध इति व्याचष्टे-कोपेत्यादि। प्रसा देति। प्रसादेन यावान्दोलनविकासौ ताभ्यां सुन्दरे इत्यर्थः। व्यक्षथानुगणमर्थान्तरं चाह-अथ चेत्यादि। अधुनेत्यस्य न एति इत्यनेनापि सम्बन्ध इति भावः। अधुना नैतीत्यनेन गम्यमर्थान्तरं दर्शयति-वृत्ते त्वित्यादि। वृत्ते गते। क्षणान्तरे क्षणविशेषे, चन्द्रोदयकाले इति यावत्। क्षोभमगमदिति। पयोधिरिति शेषः। पयो- घे: क्षोभो दृष्ट इति भावः। रूपकध्वनिं दर्शयति-क्ोपेत्यादि। इतीति हेतौ। तथाविधस्य मुखस्य तथाविधचन्द्रमण्डलाभिन्नत्वादित्यर्थः । तद्दशनादिति यावत्। भाव्यमित्यादि। सहृदयस्य मदनविकारात्मकचित्तचाञ्चल्यरूपेण क्षोभेण भाव्यमि- त्यर्थः । पयोधेस्तु सलिलोल्लासलक्षणः क्षोभः । द्वयोः क्षोभयोरत्राभेदाध्यवसायः । क्षोभ- पदस्य चित्तचाञ्चल्यमात्रार्थकत्वे तु मुखस्य सौन्दर्यातिशय एव ध्वनेन चन्द्राभेद:। अतश्चन्द्रोदयकार्यभूतसलिलोल्लासरूपक्षोभार्थकत्वमपि विवक्षितम्। न चैतीति। पयोधि: क्षोभमिति शेषः । तदिति। क्षोभप्राप्त्यभावादित्यर्थः। जाड्यसञ्चय

२६४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इत्युक्तं प्राक्। अत्र च क्षोभो मदनविकारात्मा सहृदयस्य त्वन्मुखावलोकनेन भवती- तीयत्यभिधाया विश्रान्ततया रूपक ध्वन्यमानमेव। वाच्यालद्कारथ्षात्र श्लेषः, स च न व्यञ्जकः। अनुरणनरूपं यद्रूपकमर्थशक्तिव्यङ्गयं तदाश्रयेणेह काव्यस्य चारुत्वं व्यवति- घते। ततस्तेनैव व्यपदेश इति सम्बन्धः। तुल्ययोजनत्वादुपमाध्वन्युदाहरणयोर्लक्षणं स्वकण्ठेन न योजितम् । वीराणां रमते घुसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सज्गे। दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे॥ प्रसाधितप्रियतमाश्वासनपरतया समनन्तरीभूतयुद्धत्वरितमनस्कतया च दोलाय- मानदृष्टित्वेऽपि युद्धे त्वरातिशय इति व्यतिरेको वाच्यालडकारः । तत्र तु येयं ध्वन्य- मानोपमा प्रियाकुचकुड्मलाभ्यां सकलजनत्रासकरेष्वपि शात्रवेषु मर्दनोद्यतेषु राज-

इति। अश्रयाश्रयिणोरभेदाध्यवसायेनोक्तिः । मन्ये इत्यनेनास्य सम्बन्धः। निश्चि- बालप्रिया

नोमीति तदर्थः। तथाविधे मुखे प्रकाशमाने क्षोभप्राप्त्यभावात्, जनैरुच्यमानं मह- ज्जाड्यं पयोधेर्निश्षिनोमीत्यर्थः। अत्रापि जाड्यपदार्थस्यानाभिज्ञत्वस्य जलस्य चैक्याध्यवसायो बोध्यः। भावार्थप्रधाना इति। प्राधान्येन जाडयादर्थवाचका इत्यर्थः। व्यङ्गयस्योक्तस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वं निराकुर्वन् ध्वनि व्यवस्थापयति-अत्र चे- त्यादि। त्वनमुखावलोकनेनेति। सप्तम्यन्ततयाऽपि पाठः। इयतीति। तथावि धक्षोभप्राप्त्यभावात् पयोनिधिर्जंडराशिरिति निश्चिनोमि इत्येतावत्यर्थे इत्यर्थः । रूप- कमिति। नायिकामुखे पूर्णचन्द्राभेद इत्यर्थः। इलेष इति। जडशब्दगतश्लेष इत्यर्थः। न व्यञजक इति तस्योक्तरूपकध्वनावनुपयोगादिति भावः। अनुरणनरूप- रुपकेत्यादि व्याचष्टे-अनुरणनरूपं यद्रूपकमित्यादि। ननु वृत्तौ वीराणामित्युदाहर- णयोरुपमाध्वनिः स्वशब्देन कुतो न योजित इत्यत आह-तुल्येत्यादि। स्वकराठेन स्ववचनेन। वीराणामिति। वीराणां दृष्टिरयथा बहलसिन्दूरे रिपुगजकुम्भस्थले रमते, तथा घुसृणारुणे प्रियास्तनोत्सङ्के न रमते इत्यन्वयः । घुसृणं कुङ्गुमम् । विवृणोति- प्रसाधितेत्यादि। प्रसाधिता अलड्कृता। समाश्वासनं सम्भोगेनानन्दनम्। समनन्तरीभूतेति। प्रत्यासन्नेत्यर्थः । डोलायमाना चञ्चला । इति व्यतिरको वाच्यालद्वार इति। वीराणां दृष्टे: प्रियातनोत्सज्रमणापेक्षया रिपुगजकुम्भस्थलर- मणेऽतिशयस्य प्रतिपादनात् सम्भोगत्वरापेक्षया युद्धे त्वरातिशयो गम्यत इति तस्य वाच्यायमानत्वात् वाच्यालङ्कारता। यद्ा-इति व्यतिरेक इत्यस्य इत्यर्थव्यज्जको व्यतिरेक इत्यर्थः । स च पूर्वोक्तः । अत्रोपमाध्वनि विवृणोति-तत्र त्वित्यादि। तत्र तद्वचने। येयमित्यादि-गजकुम्भस्थलेषु इत्यस्य उपमेत्यनेन सम्बन्धः । गजकु- म्भस्थलानुयोगिका प्रियाकुचकुड्मलप्रतियोगिका ध्वन्यमाना येयमुपमेत्यर्थः। अस्या: प्राधान्यं विवृणोति-सक्लेत्यादि। एतानि कुम्भस्थलविशेषणानि वस्तुस्थितिकथन

द्वितीयोद्द्योत: २६५

यथा वा ममैव विषमबाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य- तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिमाणं णिवेसिअं कुसुमबाणेन ।। (तत्तेर्षां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम् । बिम्बाघरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ।! इति छाया) आक्षेपध्वनिर्यथा- स वक्तुमखिलान् शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान्। योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदघेः ॥

लोचनम् कुम्भस्थलेषु तद्वशेन रतिमाददानानामिव बहुमान इति सैव वीरतातिशयचमत्कारं विधत्त इत्युपमायाः प्राधान्यम्। असुरपराक्रमण इति। त्रैलोक्यविजयो हि तत्रास्य वर्ण्यंते। तेषामसुराणां पातालवासिनां यैः पुनः पुनरिन्द्रपुरावमर्दनादि किं किं न कृतं तद्धृदयमिति यत्तेभ्यस्तेभ्योऽतिदुष्करेभ्योऽप्यकम्पनीयव्यवसायं तच्च। श्रीसहोदराणामत एवानिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेषां रत्नानामा समन्ताद्धरणे एकरसं तत्परं यद्धृदयं तत्कुसुमबाणेन सुकुमारतरोपकरणस्म्भारेण प्रियाणां बिम्बाघरे निवे- शितम्, तदव लोकनपरिचुम्बनदर्शनमात्रकृतकृत्य ताभिमानयोगि तेन कामदेवेन कृतम्। तेषां हृदयं यदत्यन्तं विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभूदिति यावत्। अन्नातिश- बालप्रिया पराणि। शात्रवेषु शत्रुभूतेषु, शत्रुसम्बन्धिषु वा। अपिशन्दो रतिबहुमानोत्पत्तौ विरोधं द्योतयति। गजकुम्भस्थलेष्वित्यस्य रतिमित्यनेन बहुमान इत्यनेन च सम्ब- न्धः। तद्वशेन उपमावशेन। रति प्रीतिम्। आददानां विभ्रताम्। इवेति प्रतीतौ। बहुमान इति। प्रियाकुचकुड्मलसादश्येन गजकुम्भस्थलेषु प्रीति बिभ्रता वीराणां तेषु बहुमतिरिवेत्यर्थः । रतिमाददानामनुरक्तानामिवेत्यर्थ इति वा। इतीति हेतौ। सैव उक्तोपमैव। वीरतेति। प्रतीयमानो यो भटाना वीर्यातिशयस्तस्य यश्चमत्कारः चमत्कारकारित्वं तमित्यर्थः । विधत्ते सम्पादयति। इतीति हेतौ। ठीररसोपस्कारकत्वेनेत्यर्थः। तन्रास्येति। विषमबाणलीलायां कामस्येत्यर्थः। 'तेषा' मित्यस्यैव विवरणम्-यैरित्यादि। तदित्यस्य व्याख्यानं यत्तभ्य इत्यादि। अक- म्पनीयेति। अचालनीयेत्यर्थः । गम्यर्थकथनम्-अनिर्वाच्येत्यादि। सुकुमारे- त्यादि च। 'बिम्बाधरे निवेशितमि'त्यस्य भावार्थमाह-तदित्यादि। तेषां हृदयं यदित्यादिना पूर्वार्धभावार्थकथनं तदिति शेषः। तत्तेन कामदेवेन तदवलोकनपरिचु- म्वनदर्शनमानकृतकृत्यताभिमानयोगि कृतमिति सम्बन्धः । अत्रातिशयोक्तिरिति। ३४ ध्व०

२६६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपस्यासा- धारणतद्विशेषप्रकाशनपरस्याक्षपस्य प्रकाशनम्। अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यज्नयोऽर्थशक्तिम्- लानुरणनरूपव्यञ्चयश्च सम्भवति। तत्राद्यस्योदाहरणम- देव्वाएत्तम्मि फले कि कीरइ पत्तिअं पुणा भणिमो । कड्किएलपरलवाः परलवाणँ अण्णाण ण सरिच्छा ॥ लोचनम् योक्तिर्वाच्यालड्कारः। प्रतीयमाना चोपमा। सकलरत्नसारतुल्यो बिम्बाधर इति हि तेषां बहुमानो वास्तव एव। अत एव न रूपकध्वनिः। रूपकस्यारोप्यमाणत्वेनावा- स्तवत्वात्। तेषामसुराणां वस्तुवृत्त्यैव सादृश्यं स्फुरति। तदेव च सादृश्यं चमत्कार- हेतुः प्राधान्येन। अतिशयोक्त्येति। वाच्यालङ्काररूपयेत्यर्थः । अवर्णनीयताप्रति- पादनमेवाक्षेपस्य रूपमिष्टप्रतिषेधात्मकत्वात्। तस्य प्राधान्यं विशेषणद्वारेणाह- असाधाररोति। सम्भवतीत्यनेन प्रसङ्गाच्छब्दशक्तिमूलस्यान्र विचार इति दर्शयति। बालप्रिया निमित्ततो वचो यत्तु लोकातिकान्तगोचरम्। भेदेऽनन्यत्वमन्यत्र नानात्वं यत्र बध्यते।।

इत्यादिना तल्लक्षणमुक्तमुद्धटादिभिः। रत्नाहरणे एकरसं यद्धृदयं तद्विम्बाधरे निवेशितमिति वस्तुतो भिन्नयोरन्तःकरणवृत्तिविशेषात्मकयोः हृदययोरैक्यमत्र प्रति पादितमिति भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरित्यर्थः । निवेशनासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धकथ- नात् सम्बन्धातिशयोक्तिवा। प्रतीयमानेति। ध्वन्यमानेत्यर्थः। उक्त विवृणोति- सकलेत्यादि। समुपादेयत्वादिना रत्नसारतुत्यत्वम्। अत एव वक्ष्यमाणादेव। रूपकस्यारोव्यमाणत्वेनेति। रत्नसाररूपोपमानाभेदस्य कल्पितत्वेनेत्यर्थः । रूपकस्योपचारत्वेनेति च पाठः। सादृश्यमिति। बिम्बाधरे रत्नसारसादृश्यमि- त्यर्थः। वृत्तौ 'अनतिशयोक्त्ये'त्युक्तं तद्विवृणोति-वाच्येत्यादि। वाच्यालङ्कार- रपयेति। 'योऽम्बुकुम्भैरि'त्यादिना सम्भाव्यमानार्थनिबन्धनादिति भावः। अवर्ण नीयताप्रतिपादनमेवेत्यत्र हेतुमाह-इष्टेति। इष्टमत्र वर्णनीयत्वप्रतिपादनमिति भावः । 'असाधारणे' त्यादिकथनस्य फलं दर्शयति-तस्येत्यादिविशेषणद्वारेण तस्य प्राधान्यमाहेत्यन्वयः। अत्र 'योऽम्बुकुम्भैरि'त्याद्यतिशयोक्त्या हयभ्रीव गुणानामवण- नीयत्वप्रतिपादनरूपाक्षेपो ध्वन्यते, तेन तद्गुणानामसाधारणो विशेषश्चेति भावः। वृत्तौ 'शब्दशक्ती'त्याुक्तौ का सन्तिरित्यत आह-सम्भवतीत्यादि। अत्रेति।

द्वितीयोद्द्योत: २६७

पदप्रकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थान्तरतात्पर्येऽपि सति न विरोध: । द्वितीयस्योदाहरणं यथा- हिअअट्ठाविअमण्णुं अवरुण्णमुहं हि में पसाअन्त। अवरद्धस्स वि ण हु दे पहुजाणअ रोसिउं सक्म् ॥ (हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन्। अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितुं शक्यम् ।। इति छाया)

लोचनम् दैवायत्ते फले कि क्रियतामेतावत्पुनर्भणामः । रक्ताशोकपल्लवाः पल्लवानामन्येषां न सदशाः ॥। अशोकस्य फलमाम्रादिवन्नास्ति, कि क्रियतां पल्लवास्त्वतीव हृद्या इतीयताभिधा समाप्नैव। अत्र फलशब्दस्य शक्तिवशात्समर्थकमस्य वस्तुनः पूर्वमेव प्रतीयते। लोकोत्तरजिगीषातदुपायप्रवृत्तस्यापि हि फर्ल सम्पल्लक्षणं दैवायत्तं कदाचिन्न भवेदपी- त्येवंरूपं सामान्यात्मकम्। नन्वस्य सर्ववाक्यस्याप्रस्तुतप्रशंसा प्राधान्येन व्यप्नया तत्कथमर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्ग्यता, द्वयोर्युगपदेकत्र प्राधान्यायोगादित्याशड्क्याह- पद्प्रकाशेति। सर्वो हि व्वनिप्रपञ्चः पदप्रकाशो वाक्यप्रकाशश्चेति यक्ष्यते। तन्र बालप्रिया अर्थशक्तिमूलविचारे इत्यर्थः। किं क्रियतामित्यन्तस्य विवरणम्-अशोकस्ये- त्यादि। उत्तरार्धविवरणम्-पल्लवा इत्यादि। इयतेति। उक्तार्थमात्रेणेत्यर्थः । ध्वनि विवृणोति-मत्रेत्यादि। अत्र इत्येवंरूपं सामान्यात्मकं अस्य वस्तुनः समर्थ- कं फलशब्दस्य शक्तिवशात् पूर्वमेव प्रतीयत इत्यन्वयः। दैवायत्ते हि फले कि क्रिय- तामित्यत्र फलशब्दः प्रकरणवशात् सस्यरूपमर्थमभिधया वक्ति, ततश्वाशोकस्य फर्ल नास्तीति प्रस्तुतार्थो लभ्यते, पुनश्र फलशब्दशशक्तिमूलध्वनिना सम्पदात्मकप्रयोजन- रूपमर्थ बोधयति, ततश्र सर्वेषां सम्पदो दैवायत्ताः कदाचिन्न भवेयुरपीति सामा- न्यरूपोऽर्थः पूर्वोक्तप्रस्तुतार्थस्य समर्थको लभ्यत इत्यर्थः । पूर्वमेव प्रतीयते इत्यस्य दैवायत्ते हि फले इत्यस्य श्रवणकाल एव प्रतीयत इत्यर्थः । 'पदप्रकाश' इत्यादिग्रन्थ- मवताश्यति-नन्वित्यादि। अप्रस्तुतप्रशंसेति। उपायप्रवृत्तस्यापि सम्पल्लक्षणं फलमलब्धवतः कस्यचिद्राजादेः गुणप्रशंसारूपः प्रस्तुतार्थ इत्यर्थः। प्राधान्येन व्यङ्गथेति। अप्रस्तुतप्रशंसास्थले प्रस्तुतार्थो व्यन्नयः, स क्वचित् प्रधानञ्चेति प्रथमो- द्योते उक्तम्। अर्थान्तरन्यासस्य व्यङ्गयतेति । प्राधान्येनेत्यनुषज्यते । कुत इत्यत्राह-द्वयोरित्यादि। भावार्थमाह-सर्वो हीत्यादि। वाक्ये त्वप्रस्तुत- प्रशंसेति। प्राधान्येन व्यड््येति शेषः। नन्वेवं सति कथमत्र व्यवहार इत्यत

२६८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराघस्यापि बहुज्ञस्य कोप: कर्तुमशक्य इति समर्थकं सामान्यमन्वितमन्यत्तात्पर्येण प्रकाशते।

लोचनम् फलपदेऽर्थान्तरन्यासध्वनिः प्राधान्येन। वाक्ये त्वप्रस्तुतप्रशंसा। तत्रापि पुनः फल- पदोपात्तसामर्थ्यसमर्थकभावप्राधान्यमेव भातीत्यर्थान्तरन्यासध्वनिरेवायमिति भावः । हृदये स्थापितो न तु बहिः प्रकटितो मन्युर्यया। अत एवाप्रदर्शितरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् हे बहुज्ञ, अपराद्धस्यापि तव न खल रोषकरणं शक्यम्। अत्र बहुज्ञे- त्यामन्त्रणार्थो विशेषे पर्यवसितः। अनन्तरं तु तदर्थपयोलोचनाद्यत्सामान्यरूपं समर्थकं प्रतीयते तदेव चमत्कारकारि। सा हि खण्डिता सती वैदग्ध्यानुनीता तं प्रत्यसूयां दर्शयन्तीत्थमाह। यः कश्षिद्वहुज्ञो धूतः स एवं सापराधोऽपि स्वापराधावकाशमाच्छा- दयतीति मा त्वमात्मनि बहुमानं मिथ्या प्रहीरिति। अन्वितमिति। विशेषे सामा- न्यस्य संबद्धत्वादिति भावः । बालप्रिया आह-तन्नापीत्यादि। फलेति। फलपदोपात्तौ यौ समर्थ्यसमर्थकावर्थौ तयो- र्भावस्य प्राधान्यमित्यर्थः । भाति सहृदयानां स्फुरति। अर्थान्तरेत्यादि। 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती'ति न्यायेनार्थान्तरन्यासध्वनिव्यवहार एवात्रेति भावः । कस्याश्चिदन्तर्गतरोषाया अनाविष्कृतरोषचिह्ायाः कृतागसा वल्लभेन प्रसादमा- नायाः तं प्रतिवचनम्-हृदयेत्यादि। विवृणोति-हृदये स्थापित इत्यादि। प्रसाद- यन्निति सम्बुद्ध्यन्तम्। यद्वा-त्वमसीति शेषः। न खलुरोषकरणं शक्यमिति। मयेति शेषः । हे बहुज्ञ। यतस्त्वं मो प्रसादयन्नसि, अतोऽपराद्वमपि त्वां प्रति रोषं कर्तुं न शक्नोमीत्यर्थः। 'बहुज्ञस्ये'ति। बहुज्ञं प्रतीत्यर्थः । 'अशक्य' इति। केनापि न शक्य इत्यर्थः । स्ववैदुग्ध्येन स्वापराधस्य तेन प्रच्छादनादिति भावः । 'इती'ति। एवंरूपमित्यर्थः । 'समर्थकं समानमि'त्यस्य विशेषणम् 'अन्वितमन्यदि'ति च । 'तात्पर्येण प्रकाशतइति। ध्वनतीत्यर्थः। वृत्त्युक्तमेवार्थ विवृणोति-वत्रेत्यादि । विशेषे पर्यवसित इति । नाहमपराधी नाहमन्यां चिन्तयामि, त्वदेकासक्ते मयि प्रसीदेत्याद्यमेकवचनाभिज्ञेति बहुज्ञपदप्रकृतार्थे इत्यर्थः। ध्वनि दर्शयति-मनन्तः रमित्यादि। सामान्यरूपं समर्थकमिति। तत्तु य इत्यादिना वक्ष्यते-सेति। प्रकृता नायिकेत्यर्थेः । खण्डितेति। "ज्ञातेऽन्यासज्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिते"ति तल्लक्षणम्। वैदुग्ध्यानुनीता स्ववैदुसध्येन प्रसादिता, नायकेनेति शेषः। कथमा हेत्यत्राह-य इत्यादि। त्वमात्मनि मिथ्याबहुज्ञानं मा प्रहीः, यतो बहुज्ञास्तु साप- राधा अपि तत्तद्वचनेन स्वापराधावकाशमाच्छादयन्तीत्यर्थः। अन्वितमित्यनेन सामा- न्यविशेषभावरूपसम्बन्धो विवक्षित इति दर्शयति-विशेष इत्यादि। 'व्यति प्रागि'-

द्वितीयोद्द्योत: २६९

व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः सम्भवति। तत्राद्यस्योदाहरणं प्राक्प्रद- र्शितमेव। द्वितीयस्योदाहरणं यथा- जाएज्ज वणुद्देसे खुज्ज व्विम पाअवो गडिअवत्तो। मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दरिद्दो अ।। . (जायेय वनोद्देशे कुब्ज एव पादपो गलितपत्रः । मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्र ।। इति छाया ) अत्र हि त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं त्रुटितपत्रकुब्जपा- दपजन्माभिनन्दनं च साक्षाच्छन्दवाच्यम्। तथाविधादपि पादपाचादृशस्य पुंस उपमानोपमेयत्वप्रतीतिपूर्वकं शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाश- यति। उत्प्रेक्षाध्वनिर्यथा- चन्दनासक्तभुजगनिःश्ासानिलमूर्च्छितः । मूर्च्छयत्येष पथिकान्मधौ मलयमारुतः ॥

लोचनम् व्यतिरेक्ध्वनिरपीति । अपिशब्देनार्थान्तरन्यासवदेव द्विप्रकारत्वमाह। प्रागिति। 'खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति' इति। 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैः' इति। जायेय, वनो- ददेश एव वनस्यैकान्ते गहने यत्र स्फुटतरबहुवृक्षसम्पत्त्या प्रेक्षतेऽपि न कश्चित्। कुब्ज इति रूपयोटनादावनुपयोगी। गलितपत्र इति। छायामपि न करोति तस्य का पुष्प- फलवत्तेत्यभिप्रायः । तादृशोऽपि कदाचिदाज्गारिकस्योपयोगी भवेदुलूकादीनां वा निवा- सायेति भावः। मानुष इति। सुलभार्थिजन इति भावः। लोक इति। यत्र लोक्यते सोऽर्थिभिस्तेन चार्थिजनो न च किंचिच्छक्यते कर्तुं तन्महद्वैशसमिति भावः। अत्र बालप्रिया त्येतद्विवृणोति-स्वमित्यादि। खं येऽत्युज्वलयन्ति इति, इत्थस्यानन्तर 'रक्त्स्त्व नवपत्लवैरिति इति च पाठः क्वचित् दृश्यते, स प्रामादिकः । 'न तु रक्तस्त्वमि' त्यादिपाठो वा। कुब्ज एवेति छाया। वनोदेश इत्यनेनैवकारस्य सम्बन्ध इत्याह- चनेत्यादि। वनोद्देश इत्यस्य विवरणम्-त्रनस्येत्यादि। गम्यमर्थमाह-यत्रे- त्यादि। एवमुपर्यपि बोध्यम्। रूपघटनेति। प्रतिमाद्यकृतिनिर्माणेत्यर्थः । गलित- पत्र इति। त्रुटितत्र इति च पाठः। आङ्गारिकस्येति। अज्वारोपजीविन इत्यर्थः । अहं कुब्जः गलितपत्रः पादपः पनोद्देशे इव जायेय। त्यागैकरसो दरिद्रश्व मानुषे लोके मा जयेय इत्यन्वयः । वृत्ती-'शब्दवाच्य'भित्यस्य 'प्रकाशयती'त्यनेनान्वयः ।

२७० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

अत्र हि मघौ मलयमारुतस्य पथिकमूच्छाकारित्वं मन्मथोन्माथदा- यित्वेनैव। तत्तु चन्दनासक्तसुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छित तवेनोत्प्रेक्षितमित्यु- त्प्रेक्षा साक्षादनुक्तापि वाक्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूपा लक्ष्यते। न चैवविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंबद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वा लोचनम् वाच्यालङ्कारो न कश्चित्। उपमानेत्यनेन व्यतिरेकस्य मार्गपरिशुद्धिं करोति। मधि- क्यमिति। व्यतिरेकमित्यर्थः। उत्प्रेक्षितमिति। विषवातेन हि मूछितो वृंहित उपचितो मोहं करोति। एकश्र मूर्च्छितः पथिक्रमध्येऽन्येषामपि धैर्यच्युति विद- धन्मूच्छा करोतीतीत्युभयथोत्प्रेक्षा। नन्वन्र विशेषणमधिकीभवद्धेतुतयैव सज्ञच्छ- ते। ततः कि? न हि हेतुता परमार्थतः । तथापि तु हेतुता उत्प्रेक्ष्यत इति यत्किश्चि-

मार्गपरिशुद्धिं करोतीति। किश्िद्धर्मेण सादृश्यात्मकस्योपमाओ्गोपमेयत्वस्य प्रती- बालप्रिया

तिर्हि व्यतिरेकप्रतीतेरज्गमिति भावः। वृत्तौ-'चन्दनेि। मलयाद्रिस्थचन्दनवृक्षे- त्यर्थः। 'मधौ' वसन्ते। 'पथिके'त्यादि । विरहिजनमोहकारित्वमित्यर्थः । 'मन्म- थे'ति। कामोद्दीपकत्वेन वस्तुदता हेतुनेत्यर्थः । 'तत्त्वि'ति। पथिकमूच्छोकारित्वन्ति्व- त्यर्थः । 'चन्दने'त्यादि। चन्दनासक्तभुजगनिश्वासानिलमूर्ञ्छितत्वेन हेतुना उत्प्रेक्षित- मित्यर्थः । एतद्विवृणोति-विषवातेनेत्यादि। विषवातेन विषयुक्तवायुना। प्रकृते निःश्वासानिलस्य भुजगसम्बन्धितया विषसम्पर्को गम्यत इति भावः। "मूर्च्छामोह- समुच्छाययो"रिति धातुपाठः। तत्र समुच्छायार्थाप्रायेणा व्याचष्टे-बंहित इति अस्यैव विवरणम्-उपचित इति। मोहं करोतीति। स्वसंर्गेणान्यस्य मोहावस्थां। जनयतीत्यर्थः । गोपार्थाभिप्रायेण व्याचष्टे-एकश्चेत्यादि। एकपदार्थत्वेनात्र पथि- कायमानो वायुर्ग्रह्यः। धर्यच्युति विदघदिति। तद्द्वारेत्यर्थः। मूच्छामिति। मोहमित्यर्थः । उभयथोत्प्रेक्षेति विषवातोपचितत्वं मोहवस्थाप्राप्तिश्चेति ये तयोः मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकरणेहेतुत्वेनोत्प्रेक्षेत्यर्थः । वृत्तौ 'मूर्च्छितत्वेनोत्प्रेक्षित'मिति प्रन्थस्य उक्तहे तूत्प्रेक्षापरत्वं शङ्कासमाधानाभ्यां दर्शयति-नन्वित्यादि। विशेषणं चन्दनेत्यादिविशेषणम्। हेतुतयवेति। हेतुगर्भत्वेनैवेत्यर्थः । समाधते-तत इत्यादि। ततः किं हेतुगभत्वे सत्यपि किम्। कुत इत्यत आह-न हीत्यादि। तद्वि- शेषणस्य पथिकमूरच्छाकारित्वे वस्तुतो द्वेतुत्वं नास्तीत्यर्थः। तथाऽपि त्विति। किं त्वित्यर्थः। हेतुता उत्प्रेक्ष्यत इति। उक्तयोर्द्वयोः हेतुत्वमुत्प्रेक्ष्यते इत्यर्थः। हेतुताऽपि इति च पाठः। तत्पक्षे मलयमारुते तयोद्योरुत प्रेक्षाया अपिशब्देन समुचयः । चन्द- नासक्तभुजगानां निश्वासानिलै: मूर्च्छितः सम्बद्ध इति स्वरूपकथनमात्रपरं तदविशेषण- मतो वाच्यार्थनिष्पत्तिर्बोष्या। वृत्तौ 'साक्षादनुक्ताऽपी'ति। इवादिप देनाबोघिताS

द्वितीयोद्द्योत: २७१

दन्यत्रापि तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात्। यथा- ईसाकलुसस्स वि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमाचन्दो। अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अङ्गे विअ ण माइ ॥ ( ईर्ष्यांकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः । मद्य सदशत्वं प्राप्याङ्ग एव न माति । इति छाया)

लोचनम् देतत्। तदिति। तस्येवादेरप्रयोगेऽपि तस्यार्थस्येत्युत्प्रेक्षारूपस्यावगतेः प्रतीतेदर्श- नातू। एतदेवोदाहरति-यथेति। ईर्ष्याकलुषस्यापीषदरुणच्छायाकस्य। यदि तु प्रस- न्नस्य मुखस्य सादृश्यमुद्दहेत्सर्वदा वा ततिकं कुर्यात्त्वन्मुखं त्वेतद्भवतीति मनोरथा- नामप्यपथमिदमित्यपिशब्दस्याभिप्रायः। अज्ञे स्वदेहे न मात्येव दश दिशः पूरयति यतः। अद्येयता कालेनैकं दिवसमात्रमित्यर्थः । अन्न पूर्णचन्द्रेण दिशा पूरणं स्वरस सिद्धमेवमुत्प्रेक्ष्यते। ननु ननुशब्देन वितर्कोत्प्रेक्षारूपमाचक्षाणेनासम्बद्धता निराकृतेति सम्भावयमान बालप्रिया पीत्यर्थः । 'अनुरणनरूपा' संलक्ष्यक्रमव्यंग्या। 'लक्ष्यते' ज्ञायते। शङ्कते 'न चे'त्यादि 'एवंविधे विषये' इति चन्दनासक्तेत्यादिस्थल इत्यर्थः । 'असम्बद्धते' ति। उत्प्रेक्षायाः वाक्यासम्बद्धतेत्यर्थः। वाक्याप्रतिपाद्यतेति यावत्। समाधत्ते-'गमकत्वादि'ति। चन्द- नेत्यादिविशेषणस्य प्रतिपत्तृप्रतिभादिसहकारेण बोधकत्वादित्यर्थः । अत्र प्रमाणमाह- 'अन्यत्रापी'त्यादि। 'तदप्रयोग' इत्यादि्रन्थं विवृणोति-तस्येत्यादि। धर्ष्येति। कुपितां नायिकां प्रसादयितुमुक्तिः, ईर्ष्याकलुषस्येत्यस्य व्याख्यानम्-ईषदित्यादि। अपिशब्दगम्यमाह-यदि त्वित्यादि। उद्वहेत् कुर्यादित्युभयत्र चन्द्र इति शेषः । अद्येत्यनेन गम्यमाह-सवदेति। तत्तदा किं कुर्यादिति। सन्तोषातिशयेन यद्यत् कुर्यात् तन्न जानामीत्यर्थः। एतद्भवतीति। चन्द्रीभवतीत्यर्थः। अङ्ग एवेति छाया। एवकारस्य मातीत्यनेनान्वय इत्याह-नेत्यादि। अत्र गम्यं हेतुमाह-दशदिशः पूरयति यत इति। अद्येति पदं विवृणोति-इयतेत्यादि। ध्वनि दर्शयति-अत्रे- त्यादि। दिशां पूरणमिति। अज्ञेन भात्येवेत्यनेन लब्धं स्वप्रभया दिशं पूरणमि- त्यर्थः । स्वरससिद्धं अस्वाभाविकम्। एवमुत्येद्यते इति। तव मुखस्य सदृशत्वं प्राप्येवेति मुखसादृश्य प्राप्तिहेतुकत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इत्यर्थः । उदाहरणान्तरमवताश्यति-नन्वित्यादि। ननुशव्देनेति। गाथास्थननुशब्देने- त्यर्थः। सदशत्वं प्राप्य नन्विति योजनेति भावः। 'त्रासे'त्यादि श्लोकं व्याचष्टे- सर्वत इत्यादि। निकेतान् परित इति। नानुबद्ध इति च सम्बन्धः । अनुबद्ध:

१७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा वा- त्रासाकुल: परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिन कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि। तस्थौ तथापि न मृगः क्कचिदञ्गनाभि- राकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः। शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम्। श्लेषध्वनिर्यथा -- रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्षयन्तीः । यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ।। अत्र वधूमि: सह वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व इव

लोचनम् उदाहरणान्तरमाह-यथा वेति। परितः सर्वतो निकेतान् परिपतन्नाक्रमन्न कैश्विदपि चापपाणिभिरसौ मृगोऽनुबद्धस्तथापि न क्वचित्तस्थौ त्रासचापलयोग/त्स्वाभाविकादेव। तत्र चोत्प्रेक्षा ध्वन्यते-अज्गनाभिराकर्णपूर्णैनत्रशरैर्हता ईक्षणश्रीः सर्वस्वभूता यस्य यतोऽतो न तस्थौ। नन्वेतदप्यसम्बद्धमस्त्वत्याशङ्कयाह-शब्दार्थति। पताका ध्वजपटान् प्राप्तवन्ती। रम्या इति हेतोः । पताकाः प्रसिद्धीः प्राप्तवतीः । किमाकाराः प्रसिद्धी: रम्या इत्येवमाकाराः । विविक्ता जनसङ्कुलत्वाभावादित्यतो हेतो रागं सम्भो- गाभिलाषं वर्धयन्तीः। अन्ये तु रागं चित्रशोभामिति। तथा रागमनुरागं वर्धयन्तीः। यतो हेतोः विविक्ता विभक्ताज्गयो लटभाः याः । नमन्ति वलीकानि छदिपर्यन्तभागा यासु। नमन्त्यो वल्ल्यस्तििवलीलक्षणा यासाम्। सममिति सहेत्यर्थः । ननु समशब्दा-

अनुगतः, 'न तस्थावि'त्यत्र वास्तवो हेतुवासाकुल इत्यनेन दर्शित इत्याह-त्रासे- बालप्रिया

त्यादि। आकर्णपूर्णेः कर्णपर्यन्तव्याप्तैः आकर्णकृष्टैश्च नेत्रशरैः नेत्राण्येव शरास्तैः, अतोन तस्थाविति। उक्ताद्धेतोरेव न स्थितवानित्यर्थः। तथाचात्र हेतूत्प्रेक्षा- ध्वनिरिति भावः। अत्राप्यज्ञनादृष्टिं प्रशंसापरमाकर्णेत्यादिकं स्वरूपकथनमिति- वाक्यार्थनिष्पत्तिरवसेया। एतदपीति। उक्तोदाहरणमपीत्यर्थः । असम्बद्धमिति। उत्प्रेक्षारूपार्थाबोधकमित्य्थः । वृत्तौ 'शब्देति। एवमस्यशब्दस्यार्थ इति व्यवहार इत्यर्थः । 'प्रसिद्धिरेव' प्रतिपत्तणां प्रतीतिरेव। तथाचोक्तस्थले इवादिशब्दाभावेऽप्यु- त्प्रेक्षारूपार्थस्य सहृदयानां प्रतीतेरसम्बद्धत्वापादानं न युक्तमिति भावः। व्याचष्े- पताका इत्यादि। अन्राद्योऽर्थो वलभीभिरन्वेति, द्वितीयस्तु वधूभिः। व्याख्यानान्तर· माह-अन्य इति। लटभा इति सुन्दर्य इत्यर्थः। नन्वित्यादि। समशब्दादिति।

द्वितीयोद्द्योत: २७३

लोचनम् तुल्यार्थोऽपि प्रतीतः। सत्यम् ; सोऽपि श्लेषबलात्। श्लेषश्च नाभिधावृत्तेराक्षिप्तः, अपि स्वर्थसौन्दर्यवलादेवेति सर्वथा ध्वन्यमान एव श्लेषः। अत एव वध्व इव वलभ्य इत्य- भिद्घतापि वृत्तिकृतोपमाध्वनिरिति नोक्तम्। श्लेषस्यैवात्र मूलत्वात्। समा इति हि यदि स्पर्षट भवेत्तदोपमाया एव स्पष्टत्वाच्छ्लेषस्तदाक्षिप्तः स्यात्। सममिति निपातोऽ जजसा सहार्थवृत्तिर्व्यज्जकत्वबलेनैव क्रियाविशेषणत्वेन शब्दश्लेषतामेति। न च तेन विनाभिधाया अपरिपुष्टता काचित्। अत एव समाप्तायामेवाभिधार्या सहृदयैरेव स द्वितीयोऽर्थोऽपृथक्प्रयत्नेनैवावगम्यः । यथोक्तं प्राक्-'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव' इत्यादि। एतच्च सर्वोदाहरणेष्वनुसर्तव्यम्। 'पीनश्चैत्रो दिवा नात्ति' इत्यत्राभिधै- वापर्यवसितेति सैव स्वार्थनिर्वाहायार्थान्तरं शब्दान्तरं वाकर्षतीत्यनुमानस्य श्रुतार्था- बालप्रिया सममिति शब्दादित्यर्थः । तुल्यार्थोऽपीति। अपिशब्देन पूर्वोंक्तसहार्थस्य समुच्च- यः। सोऽपि तुल्यरूपार्थोऽपि। इलेषबलादिति। वध्वन्वय्यर्थान्तरसामर्थ्यादि- त्यर्थः। श्लेषश्चेति। अर्थान्तरं चेत्यर्थः । अभिधावृत्तेः अभिधाव्यापाराद्वेतोः। नाक्षिप्तः न प्रतीतः । पदानां वलभीपदसमानविभक्तिकत्वेनाभिधाया वलस्यन्वय्यर्थे नियमनादिति भावः । अत एवेति। वक्ष्यमाणहेतोरेवेत्यर्थः । समा इतीति। सम- मित्यस्य स्थान इति शेषः। सममित्युक्तौ कुतो न स्पष्टत्वमत आह-सममित्यादि। अख्सा झटिति। सहार्थवृत्तिः साहित्य रूपार्थंबोधकः। यूना सवधूकानां सतां वलभीसेवनस्यार्थस्य प्रकृतत्वादिति भावः । क्रियाविशेषणत्वेनेति। सेवनक्रियायाः वर्तमाना इत्यव्याहृतक्रियाया वा विशेषणतयेत्यर्थः । शब्दश्लेषतामेतीति। तुल्य- मित्यर्थान्तरं बोधयतीत्यर्थः। इलेषध्वनिं स्थापयति-न चेत्यादि। अपृथकूप्रयत्नेन प्रयत्नान्तरं विना। प्रसज्जादाह-पीन इत्यादि। शपर्यवसितेति। दिवाभोजनम- कुर्वतः कुतः पीनत्वमित्याकाड्क्षासत्त्वेन शान्ताकाड्क्षस्य बोधस्याजननादिति भावः । स्वार्थेति। पीनत्वादिघटितस्वविषयार्थेत्यर्थः । अर्थान्तरम् रात्रिभोजनम् । शव्दान्तरम् रात्रौ भुड्क्ते इति शब्दम्। आ्कर्षति अनुसन्धापयति। अनुमाने- त्यादि। यथासंख्यमत्र बोध्यम्। यथासंख्यध्वनि विवृणोति वृत्तौ-'अत्र ही'त्यादि। 'यथोद्देश' उद्देशक्रममनतिलड्ध्य। 'अनूद्देशे' पश्चान्निर्देशे सति। 'यच्चारुत्वम्' चारुत्वकारि यत् 'अनुरणनरूपं' संलक्ष्यक्रमं व्यज्ञयम्। 'मदने'ति। मदनविशेषणी- भूतो योऽङ्कुरितादिशब्दः सज्जातेषत्प्रादुर्भावादिः तदर्थः तद्गतं तदाश्रितम्। 'तदि' ति। चारुत्वकारि यथासंख्यात्मकं व्यप्तयमित्यर्थः । तत्तु यथाश्रुतक्रमं संख्यासाम्य- मेव। 'मदनसहकारयोरिति। कार्यकारणात्मकयोस्तयोरित्यर्थः। 'तुल्ये'ति। तुल्य- योगिता तुल्यकालसम्बन्धः तद्रूपो यः समुच्चयस्तल्लक्षणादित्यर्थः । 'वाच्यादि'ति। चकाराभ्यां बोध्यादित्यर्थः। 'अतिरिच्यमानमिति। उत्कृष्टमित्यर्थः। 'आलक्ष्यते' ज्ञा- ३१ ६व०

२७४ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

बलभ्य इति श्ेषप्रतीतिरशब्दाप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन वर्तते। यथासङ्ख्यध्वनिर्यथा- अङ्करितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः । अङ्करितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च हृदि मदनः ॥ अत्र हि यथोद्देशमनूद्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं मदनवि- शेषणभूताङ्करितादिशब्दगतं तन्मदनसह कारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चयल- क्षणाद्वाच्यादतिरिच्य मानमालक्ष्यते एवमन्येऽप्यलङ्कारा यथायोगं -

पत्तेरवा तार्किकमीमांसकयोन ध्वनिप्रसञ्न इत्यलं बहुना। तदाह-अशब्दापीति। एव- लोचनम्

अन्येऽपीति। सर्वेषामेवार्थालङ्काराणां ध्वन्यमानता दश्यते। यथा च दीपकध्वनिः- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा। वज्तमिन्द्रकरविप्रसृतं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया सह वृक्ष।। इत्यत्र वाधिष्टेति गोप्यमानादेव दीपकादत्यन्तत्नेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चासतव- निष्पत्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसा्वनिरपि- ढुण्डुल्लन्तो मरिहिसि कण्टअकलिआईं केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि॥ प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्नायिका भ्रमरमेवमाहेति भृजस्याभिधायां

यते। 'अङ्कुरिते' इति सप्तम्यन्तपाठोऽपि पूर्वाधें दृश्यते। लोचने-यथाचेति। तथा बालप्रिया

च इति च पाठः । इत्यत्रेत्यस्य दीपकध्वनिरित्यनेनापि सम्बन्धः । दीपकध्वनिं विवृणो ति-बाधिष्ठेत्यादि। वाधिष्ठेति दीपकादिति। मार्डर्थान्वितलुउन्तबाधत्यर्थ- रूपादनलाद्यनेकान्वयिधर्मादित्यर्थः । अत्यन्तेति। लतासहिते वृक्षे वक्तृगतनिरति- शयशनेहास्पदत्वस्य प्रतीत्येत्यर्थः । चारुत्वनिष्पत्तिरिति। यतस्ततो दीपकध्वनि- रिति सम्बन्धः । अत्र "यश्च निम्बं परशुने"त्यादाविव मा भवन्तमनल इत्यत्र धाक्षी- दित्यस्य, पवनो वेत्यादौ भाड्क्षीरित्यस्य, परशुर्वेत्यादौ भैत्सीदित्यस्य चाध्याहारेण वाच्यार्थनिष्पत्तिरबोध्या। अप्रस्तुतप्रशंसाध्वनिरपीति। सादृश्यनिमित्तकाप्रस्तुत- प्रशंसाध्वनिरपीत्यर्थः । डुण्डु इत्यादि। अन्वेषयन्मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकु- सुमसदृशं भ्रमर भ्रमन्न प्राप्स्यसि ॥ इति छाया। विवृणोति-प्रियतमेनेत्यादि। भ्रम- रमिति। केतक्यभिमुखं चरन्तं कश्चिन्मधुपमित्यर्थः । आहेतीति। वक्तीत्यतो हेतोरित्यर्थः। भृङ्गक्येति। मृन्नवृत्तान्तस्येत्यर्थः । अभिधायामभिधेयत्वे सति।

द्वितीयोद्द्योत: २७५

लोचनम् प्रस्तुतत्वमेव। न चामन्त्रणादप्रस्तुतत्वावगतिः, प्रत्युतामन्त्रणं तस्या मौग्ध्यविजृम्भि- तमिति अभिधया तावन्नाप्रस्तुतप्रशंसा समाप्या। समाप्तायां पुनरभिधायां वाच्यार्थब- लादन्यापदेशता ध्वन्यते। यत्सौभाग्याभिमानपूर्णा सुकुमारपरिमलमालतीकुसुमसदशी कुलवधूर्निर्व्याजप्रेमपरतया कृतकवैदग्व्यलब्धप्रसिद्धथतिशयानि शम्भलीकण्टकव्या- पानि दूरामोदकेतकीवनस्थानीयानि वेश्याकुलानीतश्चेतक्र चश्चूयमाणं प्रियतममुपाल- भते। अपहुतिध्वनिर्यथास्मदुपाध्यायभट्टेन्दुराजस्य-

गौराज्ीकुचकुम्भभूरिसुभगाभोगे सुधाधामनि। बालप्रिया प्रस्तुतत्वमेवेत्येवकारेणाप्रस्तुतत्वव्यवच्छेदः । शङ्कते-न चेत्यादि। आमन्त्रण. दिति। भृत्नस्येत्यनुषज्ञः । अनामन्त्रणीयस्य भ्रमरस्य सम्बोधनादित्यर्थः। अप्रस्तु- तत्वावगतिः अप्रस्तुतत्वस्य बोधः । न चेत्यन्वयः। कुत इत्यत आह-प्रत्युते- त्यादि। तस्या: नायिकायाः यन्मौग्व्यं सुग्धत्वं "मुग्धा नववयःकामे"त्यादि मुग्धा- लक्षणं, तस्य विजुम्भितं मौग्ध्यहेतुकमिति यावत्। इतीति हेतौ। अभिधया तावदि- त्यादि। मृङ्गवृत्तान्तस्य यद्यप्रस्तुतत्वं भवेत्तदा प्रियतमोपालम्भरूपार्थ एव वाक्यस्य विश्रान्त्या तस्याभिधया समाप्यत्वं भवेत्, प्रकृते भृत्गवृत्तान्तस्यापि प्रस्तुतत्वसम्भ- वान्मुख्यत्या विवक्षितः। प्रियतमोपालम्भरूपार्थोऽभिधया न समाप्य इत्यर्थः। समाप्तायामित्यादि। प्रकरणवशेन भृङ्गतदन्वय्यभिधेयार्थबोधे निष्पन्ने सतीत्यर्थः । वाच्यार्थबलादिति। वाच्यार्थसाम्यवलादित्यर्थः । अन्यापदेशतेति। अर्थान्तर- मित्यर्थः । तदाह-यदित्यादि। सुकुमारः सुन्दरः मुग्धकुलवधूरिति च पाठः। प्रेमेति। त्रियतमविषयकप्रेमेत्यर्थः । परतया हेतुना उपालभते इति सम्बन्धः । कृतकेति। कृतकवैदग्ध्येन लब्धः प्रसिद्धयतिशयो यैः तानि। शम्भलीति। कण्टकतुल्याभिः कुट्टनीभिर्व्याप्तानीत्यर्थः । डाम्भिककण्टकेति च पाठः । दूरति। दूरव्याप्तामोदानि यानि केतकीवनानि तत्तुल्यानीत्यर्थः । चञचूर्यमाणमिति। तत्स- म्भोगाय मुहुश्षरन्तमित्यर्थः । य इति। य: गौराङ्गीकुचकुम्भ इव भूरिः सुभगश्चाभोगो यस्य तस्मिन्। सुधाधा- मनि चन्द्रे कालागरुणा या पत्रभङ्गरचना रचितः पत्रभन्न इति यावत्, तद्रूपेण यो वास: यद्वा-रचनाया आवासः आस्पदत्वं तेन एकेन सारायते। हे नताभि सुन्दरि!

१. गर्हिर्त चरन्तमित्यर्थः, 'लुपसदचरजपजभदहृदशगृभ्यो भावगर्ह्याया' ( पा. सू., ३. १. २४) इश्यनेन धात्वर्थगर्ह्यायां यड्विधानात्।

२७६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् विच्छेदान लदीपितोत्कव निताचेतोधिवासोन्भवं सन्तापं विनिनीषुरेष विततैरजैर्नतात्नि स्मरः ॥ अत्र चन्द्रमण्डलमध्यवर्तिनो लक्ष्मणो वियोगाग्निपरिचितवनिताहृदयोदितप्लोष· मलीमसच्छविमन्मथाकारतयापह्वो ध्वन्यते। अन्रैव ससन्देहध्वनिः-यतश्रन्द्रवर्तिन- स्तस्य नामापि न गरृहीतम्। अपि तु गौराज्ीस्तनाभोगस्थानीये चन्द्रमसि कालागुरुपत्र- भज्गविच्छित्यास्पदत्वेन यः सारतामुत्कृष्टतामाचरतीति तन्न जानीमः किमेतद्वस्त्विति ससन्देहोऽपि ध्वन्यते। पूर्वमनज्ञीकृतप्रणयामनुतप्तां विरहोत्कण्ठितां वल्लभागमन- प्रतीक्षापरत्वेन कृतप्रसाधनादिविधितया वासकसज्जीभूतां पूर्णचन्द्रोदयावसरे दूतीमु- खानीतः प्रियतमस्त्वदीय कुचकलशन्यस्तकालागुरुपन्रभक्वरचना मन्मथोद्दीपनकारिणीति चाटुकं कुर्वाणश्चन्द्रवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलकान्तिरेवमेव करोतीति प्रतिवस्तूप- माध्वनिरपि। सुधाधामनीति चन्द्रपर्यायतयोपात्तमपि पर्द सन्तापं विनिनीषुरित्यत्र हेतु- बालप्रिया एष इति। य इत्यस्य प्रतिनिर्देश: स इत्यर्थः । विच्छेद: प्रियतमविरह एवानलो- डननिः, तेन दीपितानि यानि उत्कानामुत्कण्ठितानां वनितानां चेतांसि तदधिवासेन उद्भवो यस्य तम्। सन्तापं विनिनीषुः विनेतुं शमयितुमिच्छुरिति हेतुगर्भम्। वित- तैरिति। प्रसारितैरित्यर्थः । अज्गैरुपलक्षितः स्मरः भवतीत्यन्वयः। ध्वनि दर्शयति- मत्रेत्यादिना। अपह्व इति। नायमङ्कः, किन्तु तथाविधो मन्मथ इत्यपह्नव इत्यर्थः । यत इत्याद्याचरतीत्यन्तं व्याख्यातृवचनम्। तस्येति। लक्ष्मण इत्यर्थः । न गृही- तमिति। विशेषतो न निर्दिष्टमित्यर्थः। अपि त्वित्यादि। गृहीतमित्यनुषज्यते। अपि तु इति गृहीतमिति सम्बन्धः । एवं निर्दिष्टमित्यर्थः । गौराङ्गीत्यादि। आभो- गविशिष्टगौराज्वीस्तनतुल्येत्यर्थः । रचनावासेत्यस्य विवरणम्-विच्छित्यास्पद्त्वे- नेति। आचरतीति। आवहतीत्यर्थः । फलितार्थकथनमेतत्। सारः उत्कृष्ट इवाच- रति सारो भवति इति वा विभ्रहः। तदिति। तथा निर्देशादित्यर्थः। न जानीम इत्या- दि सन्देहाकारकथनम् । इतीति। उक्तानध्यवसायात्मकव क्तृनाय कगतसंशयप्रतीतेरि- त्यर्थः । ससन्देहः ससन्देहालक्कारः । अपीति समुचये। पूर्वमित्यादि। प्रणयः प्रियतमस्य प्रार्थना। अनुतप्तामिति। पश्चात्तापवतीमित्यर्थः । भूतामिति। नायि- कामिति शेषः। चाटुकं कुर्वाण इत्यनेनास्य सम्बन्धः । त्वदीयेत्यादि चाटुवचनम् । एवमेव करोतीति। मन्मथोहीपनकारिणीत्यर्थः। इतिप्रतिवस्तूपमाध्वनिरिति। त्वदीय कुचकलशन्यस्तकालागरुपत्रभङरचनामन्मयोद्दीपनकारिणो चन्द्रवर्तिनीयं कुवल यदलश्यामला कान्तिश्चैवमेव करोतीति वक्तृनायकचाटुवाक्यार्थस्य प्रतीत्या प्रतिवस्तू- पमाया ध्वनिरित्य्थः । हेतुतामिति। सुधाधामत्वरूपयोगार्थस्येति शेषः। शोभा भिः सह उद्दीपयति इति च पाठः ।

द्वितीयोद्द्योत: २७७

लोचनम् तामपि व्यनक्तीति हेत्वलङ्कारध्वनिरपि। त्वदीयकुचशोभा मृगाङ्कशोभा च सह मदन- मुद्दोपयत इति सहोक्तिध्वनिरपि। 'त्वत्कुचसदशश्चन्द्रश्न्द्रसमस्त्वत्कुचाभोगः' इत्यर्थ- प्रतीतेरुपमेयोपमाध्वनिरपि। एवमन्येऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः। महाकविवाचो- डस्या: कामधेनुत्वात् । यत :- हेलापि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवेऽपि फलाय यत्नः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणी धुनोति खात्सम्पतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्गः ॥ एषां तु भेदानां संसृष्टित्वं सक्करत्वं च यथायोगं चिन्त्यम्। अतिशयोक्तिध्वनि- र्यथा ममैव- केलीकन्दलितस्य विभ्रममधोर्धुर्यं वपुस्ते दशौ भज्गीभक्लुरकामका र्मुकमिद भ्रूनर्मकर्मक्रमः। आपातेऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्मासवः सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारस्त्वमेकाकृतिः ॥ अत्र हि मधुमासमदनासवानो त्रैलोक्ये सुभगतान्योन्यं परिपोषकत्वेन। ते तु बालप्रिया हेलेति। हेला लीला। यतः बुद्धिपूर्वको व्यापारः। वाक्यद्वये भवतीति शेषः। उक्तं सामान्यं विशेषेण समर्थयति-दिग्दन्तीत्यादि। दिग्दन्तिनोSचलनमिति च पाठः। एषां त्वित्यादि। अपहवेन सहेतरेषां संसृष्टिः, ससन्देहप्रतिवस्तूपमोपमेयो- पमानामेकवाक्यानुप्रवेशसक्कर इत्यादिकं चिन्त्यमित्यर्थः । केलीति। हे सुन्दरि । ते तव दशौ केलीविलासिजनस्य क्रीडा तस्या: कन्दर्ल नवाङ्करः ईषदाविभोव इति यावत् । तदस्य सज्ञातमिति केलीकन्दलितः, तस्य अचि- राविर्भूतस्येत्यर्थः । विभ्रमः स्त्रीर्णां श्ज्कारचेष्टा तत्कारी विभ्रमः शोभा, तच्छाली वा यो मधुर्वसन्तः तस्य धुरं कामोद्दीपनादिभारं वहतीति घुर्यम्। वपुः स्त इति शेषः । त्वदीयं नेत्रद्वितयमचिराविर्भूतस्य वसन्तस्य कामोद्दीपनादिकार्यकारि शरीरं भवती- त्यर्थः। तथा ते इदमित्याद्येकं पदम्। अयमनुभवैकगोचरो भ्रुवोर्नर्मकर्मणः लीलायाः क्रम: क्रमिकलीलाविशिष्टभ्रूयुग्ममित्यर्थः। भङ्की रचनाविशेषः, तया हेतुना भङ्गुरं वकं, यद्वा-भज्ीयुक्तं वक्रं च यत् कामस्य कार्मुकं क्मिककर्मविशिष्टं धनुः तद्भवति। यद्वा-इदमिति भिन्नं पदं कार्मुकविशेषणं, क्रमिककर्मविशिष्टमिति तदर्थः। तथा ते वक्त्राम्बुजन्मनि मुखपन्मे य आसवः मदविशेषः। अत्रासवत्वेनाधररस- स्याध्यवसायः । आपतिऽपि किश्चिदास्वादेऽपि। विकाराणं सम्मोहानन्दादिरू- पचित्तविकाराणां कारणं भवति। अहो इदमद्भुतम्। अतः त्वमेका वेधसः कृतिः सृष्टिः त्रिजगतीसारः त्रैलोक्यसारभूता भवति। सत्यं निश्चितम्। अ्त्र हीत्यस्य ध्वन्यत इत्यादिभिः सम्बन्धः । पोषकत्वेनेत्यन्तं हेतुवचनम्। ते इत्यादिव्यप्रय-

२७८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

योजनीयाः । एवमलक्टारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिद- सुच्यते- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् । तेऽलङ्कारा: परां छार्या यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः ॥ २८॥ ध्वन्यङ्गता चोभार्भ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्ञकत्वेन व्यङ्ञयत्वेन च। तत्रेह प्रकरणाव्यञ्ञयत्वेनेत्यवगन्तव्यम्। व्यञ्ञचत्वे ्यलक्कारार्णा प्रधान्यविव

लोचनम् त्वयि लोकोत्तरेण वपुषा सम्भूय स्थिता इत्यतिशयोक्तिर्ध्वन्यते। आपातेऽपि विकार- कारणमित्यास्वादपरम्परक्रिययापि विना विकारात्मनः फलस्य सम्पत्तिरिति विभाव- नाध्वनिरपि। विभ्रममधोर्धुर्येमिति तुल्ययोगिताध्वनिरपि। एवं सर्वालक्काराणां ध्वन्य- मानत्वमस्तीति मन्तव्यम् । न तु यथा कैश्विन्नियतविषयीकृतम्। यथायोगमि- ति। क्वचिदलङ्कारः क्वचिद्वस्तु व्यञ्जकमित्यर्थो योजनीय इति ॥२७॥ ननूकास्तावच्चिरन्तनैरलङ्कारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्ञयत्वं प्रदर्शितं किमिय- तेत्याशङ्कयाह-एवमित्यादि। येषामलङ्काराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरणं शरीरभूता- त्प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणां कटकादिस्थानीयानां शरीरतापादनं व्यवस्थितं बालप्रिया कथनम्। ते मधुमदनासवाः। लोकात्तरेण वपुषेति। नेत्ररूपेण भ्रूरूपेणाघररस- रूपेण च शरीरेणेत्यर्थः। मदनधनुषो भ्रूरूपेण स्थित्या मदनस्य स्थितिः सिध्यतीति बोध्यम्। इतीति। इतिवक्तृकामुकवाक्यार्थप्रतीत्येत्यर्थः । अतिशयोक्तिरिति। नेत्रादौ वसन्ताद्यभेदप्रतीत्या भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरित्यर्थः । तुल्ययोगितेति। दृद्धयस्य मघोश्च साम्यविवक्षया दृशौ विभ्रममधोधुर्यं वपुरित्युक्त्या "न्यूनस्यापि विशि- ऐटेने"त्यादिना भामहादिलक्षिता तुत्ययोगितेत्यर्थः। 'एवमन्येऽप्यलङ्कारा' इति बहुवच नलब्घमर्थमाह-एवमित्यादि। गम्यं व्यवच्छेद्यमाह-न ्वित्यादि। न त्विति। तथेति शेषः । नियतेति। नियतः नियमितः विषयः अलक्कारविशेषरूपाश्रयो यस्य तत्कृतमित्यर्थः । व्यन्यमानत्वमित्यनुषज्यते ॥ २७॥ किमियतेति। अलङ्ाराणं व्यक्षयत्वप्रदर्शनेन किं फलमित्यर्थः । आहेति। शरीरीत्यादिना तत्फलं द्शयतीत्यर्थः । कारिकां व्याचष्टे-येषामित्यादि। वाच्य- त्वेनेति हेतौ तृतीया। च्चिप्रत्ययार्थ दर्शयन् व्याचष्टे-शरीरभूतादित्यादि। शरीरतापादनमिति। शरीरत्वसम्पादनमित्यर्थः। व्यवस्थितत्वे गम्यं हेतुमाह-

द्वितीयोद्द्योत: २७९

क्षायामेव सत्यां ध्वनावन्त:पातः। इतरथा तु गुणीभूतव्यक्रयत्वं प्रतिपा- दयष्यते। अञ्ञित्वेन व्यङ्ञयतायामपि। अलङ्काराणां हयी गति :- कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते, फदाचिदल- द्वारेण। तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालङकृतयस्तया। ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां अत्र हेतु :- काव्यवृत्तिस्तदाश्रया ॥ २९ ॥ लोचनम् सुकवीनामयत्नसम्पाद्यतया। यदि वा वाच्यत्वे सति येषां शरीरतापादनसपि न व्यव- स्थितं दुर्घटमिति यावत्। तेऽलद्वारा ध्वनेर्व्यापारस्य काव्यस्य वाऽजतां व्यज्ञयरूप- तया गताः सन्तः परां दुर्लेभां छायां कान्तिमात्मरूपता यान्ति। एतदुक्त भवति- सुकविर्विदग्धपुरन्धीवद्भूषणं यद्यपि रिलिष्टं योजयति, तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य कष्टसम्पाद्या कुङ्कमपीतिकाया इव। आत्मतायास्तु का सम्भावनापि। एवम्भूता चेयं व्यज्चयता या अप्रधानभूतापि वाच्यमात्रालङ्कारेभ्य उत्कर्षमलङ्काराणां वितरति। बा- लक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यसुमर्थ मनसि कृत्वाह-इतरथा त्विति॥२८॥ तत्रेति। द्य्यां गतौ सत्याम्। अत्र हेतुरित्ययं वृत्तिग्रन्थः। काव्यस्य कवि- बालप्रिया सुकवीनामित्यादि। वाच्यत्वे इति सप्तम्यन्तम्। नेति पृथक् पदमित्यन्य- थाऽपि व्याचषे-यदि वेत्यादि। 'ध्वन्यङ्गतामि'त्यत्र ध्वनिशब्दं द्वेधा व्याचष्टे- व्यापारह्येत्यादि। कथमऊ्गत्वमित्यत्राह-वयङ्गयतयेति। यदि वेत्युक्तव्या- ख्यानानुरोधेन भावार्थमाह-अतटुक्तमित्यादि। भूषणमिति। उपमादिकं कुङ्कमादिकं चेत्यर्थः । श्लिष्टमिति। सक्तमित्यर्थः । अतिश्लिष्मिति च पाठः। शररीतापत्तिः शरीरत्वसम्पादनम्। अस्येति। उपमादेर्भूषणस्येत्यर्थः । कुङ्क- मेति। कुङ्कमयुक्तानुलेपनविशेषः कुङ्गमपीतिका तस्या इवेत्यर्थः। आ्रात्मताया इति। आत्मत्वसम्पादनस्येत्यर्थः। अस्येत्यनुषन्ञः। का सम्भावनाऽपीति। आत्म त्वसम्पादनसतिकष्टसम्पाद्यमित्यर्थ:। इतरथेत्यादिग्रन्थमव तारयति-एवंभूतेत्यादि। इयं व्यक्तथता एवम्भूता चेत्यन्वयः। कथम्भूतेत्यत्राह-येत्यादि। राजत्वमिवेति। वालान्तरेभ्यो राजबालस्येति शेषः ॥ २८॥ वृत्तिग्नन्थ इति। न तु कारिकांश इति भाव:। "काव्यवृत्तिस्तदा-

२८० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यस्मात्तत्र तथाविघव्यङ्गयालक्कारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम्। अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात्। तासामेवालड्कृतीनाम्-

पुनः, ध्वन्यङ्गता भवेत् । चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्गथपाधान्यं यदि लक्ष्यते ॥ ३० ॥ उक्तं ह्येतत्-'चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना वाच्यव्यञ्ञथयोः प्राधान्यवि वक्षा' इति। वस्तुमात्रव्यङ्गयत्वे चालङ्काराणामनन्तरोपदर्शितेभ्य एवोदाह- रणेभ्यो विषय उन्नेयः । तदेवमर्थमात्रेणालद्कारविशेषरूपेण वार्थेनार्थान्त-

लोचनम् व्यापारस्य वृत्तिस्तदाश्रयालङ्कारप्रवणा यतः । अ्न्यथेति। यदि न तत्परत्वमित्यर्थः । तेन तत्र गुणीभूतव्यज्ञयता नैव शङ्कथेति तात्पर्यम्। तासामेवालड्कृतीनामित्ययं पठि- व्यमाणकारिकोपस्कारः । पुनरिति कारिकामध्य उपस्कारः । ध्वन्यङ्गतेति। ध्वनिभे- दत्वमित्यर्थः । व्यङ्गयप्राधान्यमिति। अत्र हेतुः-चारुत्वोत्कर्षत इति। यदी- ति। तदप्राधान्ये तु वाच्यालद्कार एव प्रधानमिति गुणीभूतव्यज्ञयतेति भावः । नन्वलङ्कारो वस्तुना व्यज्यते अलङ्कारान्तरेण च व्यज्यत इत्यत्रोदाहरणानि किमिति न दर्शितानीत्याशङ्कयाह-वस्त्विति। एतत्संक्षिप्योपसंहरति-तद्वमिति। व्यक्गय- बालप्रिया श्रये"ति कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे-काव्यस्येत्यादि। कविव्यापारस्येति। शब्दार्थरूपस्येत्यर्थः । वृत्तिरिति। स्थितिरित्यर्थः। सा अलङ्कृतिराश्रयो यस्या इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-अलङ्कारेत्यादि। यदि न तत्परत्वमिति। व्यज्यालङ्का- रपरत्वं न भवति यदीत्यर्थः । वृत्तौ 'तद्वाक्यमात्रमेव स्यादि'ति। 'तत्' काव्यत्वेना- भिमतम्। 'वाक्यमान्रमेव' न तु काव्यात्मकमित्यर्थः। अतः तत्परत्वेन भाव्यं, तथाच ध्वन्यङ्गत्वमेवेति भावः। एतद्भावार्थ दर्शयति लोचने-तेनेत्यादि । तासामित्यस्यालङ्कारान्तरव्यज्गयभाव इत्यनेनापि सम्बन्धः । तासामित्यस्यालड्कृती- नामित्यर्थश्चेत्याशयन वृत्तौ 'तासामेवालड्कृतीनां' इत्युक्तमित्याह-तासामेवेत्यादि। पठिष्येत्यादि। वक्ष्यमाणकारिकयाऽपि सम्बन्धमासाय् कासामित्याकाड्क्षानिवर्तकत्वे- नोपकारकारीत्यर्थः । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे-ध्वनिभेदत्वमिति। ध्वन्यवान्तरप्रकार- त्वमित्यर्थः। वाच्यालङ्गार एवेति। दीपकादिरेवेत्यर्थः । कारिकायामलङ्वारान्तरव्य- ज्वयभावे इत्यस्य अलद्धारान्तरेण व्यज्ञयत्वे सतीत्यर्थः। तदेवमित्यादिभ्रन्थस्य सारार्थमाह- व्यङ्गयस्येत्यादि।

तृतीयोद्द्योत: २८१

रस्यालङ्कारस्य वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्पनिबन्धने सति प्राधान्येऽर्थशकत्यु- द्ववानुरणरूपव्यङ्ञय्ो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं ध्घने: प्रमेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेकं कर्तुमुच्यते- यत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते । अनुरणरुपअउय वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः ॥ ३१॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमान: स्फुटोऽसफुटश्र। तत्र य एव स्फुटः सब्द. शक्त्यार्थशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेमांर्गो नेतरः। स्फुटोऽपि योऽ मिधयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्यानुरणनरूपव्य्गयस्य धवने- रगोचरः । यथा- कमलाअरा णँ मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अ पिउच्छा।

लोचनम् स्य व्यअ्जकस्य च प्रत्येकं वस्त्वलङ्काररूपतया द्विप्रकारत्वाच्चतुर्विधोऽयमथशक्त्यु- द्धव इति तात्पर्यम् ॥ २९, ३० ॥ एवमिति। अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति द्वौ मूलभेदौ। आय- स्य द्वौ भेदौ-अत्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तर संक्रमितवाच्यक्ष। द्वितीयस्य द्वौ भेदौ- अलक्ष्य क्रमोऽनुरणनरूपश्च। प्रथमोऽनन्तभेदः । द्वितीयो द्विविध :- शब्दशक्तिमूलोS र्थशक्तिमूलक्ष। पश्चिमस्त्रिविध :- कविप्रौढोक्तिकृतशरीरः कैविनिबद्धवक्तृप्रौढोकि- कृतशरीरः स्वतस्सम्भवी च। ते च प्रत्येकं व्यञ्ञयव्यअ्ञकयोरुक्तभेदनयेन चतुर्घेति द्वादशविधोऽर्थशक्तिमूलः। आद्याश्चत्वारो भेदा इति षोडश मुख्यभेदाः । ते च पदवा- क्य प्रकाशत्वेन प्रत्येकं द्विविधा वक्ष्यन्ते। अलक्ष्यक्रमस्य तु वर्णपदवाक्यसड्घटनाप्रब- न्धप्रकाश्यत्वेन पञ्चत्रिंशद्भेदाः। तदाभासेभ्यो ध्वन्याभासेभ्यो विवेको विभाग:। अ-

सुबोधायोक्तन् वक्ष्यमाणांश्र ध्वनिप्रभेदान् सङ्कलय्याह-अविवक्षितवाच्य- बालप्रिया

इत्यादिना पञ्चत्रिंशद्भेदा इत्यन्तेन । उक्तभेदेति । वस्त्वलक्कारभेदेत्यर्थः। आद्याश्चत्वार इति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्योरऽर्थान्तरसड्कमितवाच्योSलक्ष्य- क्रमव्यन्गयः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपश्चेति चत्वार इत्यर्थः । द्विविधा वच्यन्त इति। तथाच द्वान्निशदित्यर्थः। वर्णेत्यादि। अन्र पदवाक्यप्रकाशत्वेन भेदस्योक्तत्वाद- नेन वर्णसड्घटनाप्रबन्धप्रकाश्यत्वेन यद्देदत्रयं तदेव विवक्षितं, तथाच पश्चत्रिंशद्भेदाः। तदाभासेभ्य इत्यादि। ध्वनेरित्यस्यात्रापि सम्बन्धो बोध्यः। यत्रेत्यादिपूर्वाधस्य वि- वरणम्। वृत्तौ 'द्विविधोऽपी'त्यादि। प्रतीयमान:स्फुटः अस्फुटश् द्विविधोऽपि भवतीत्य- ३६ ६व०

२८२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

केण वि गामतडाए अब्भं उत्ताणयं फलिहम् ॥ अत्र हि प्रतीयमानस्य सुग्धवध्वा जलघरप्रतिबिम्बदर्शनस्य वाच्या- ऋत्वमेव । एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्ञथापेक्षया वाच्यस्य चारुत्वो- त्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते, तत्र व्यङ्गधस्याङ्जत्वेन प्रतीतेर्ध्वनेरविषयत्वम्। यथा- वाणीरकुडब्गोड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए। घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अङ्काइं॥ एवंविधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यङ्जयस्योदाहरणत्वेन निर्दे-

लोंचनम् स्येत्यात्मभूतस्य ध्वनेरसौ काव्यविशेषो न गोचरः । कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च सहसा। न विषय इत्यर्थः । केनापि प्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ॥ इति च्छाया । अन्ये तु पिउच्छा पितृष्वसः इत्थमामन्त्र्यते। केनापि अतिनिपुणेन। वाच्या- ङत्वमेवेति। वाच्येनैव हि विस्मयविभावरूपेण मुग्धिमातिशयः प्रतीयत इति वा- च्यादेव चारुत्वसम्पत्। वाच्यं तु स्वात्मोपपत्तयेऽ्र्थान्तरं स्वोपकारवाञ्छया व्यनक्ति। वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं शण्वत्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यज्वानि ॥ इति च्छाय।। बालप्रिया न्वयः। 'अपी'ति समुचये। 'स्फुट' इति। अस्फुटभिन्न इत्यर्थः । 'अस्फुट' इति 'यः प्रम्लिष्टत्वेन भासत' इत्यस्य विवरणम्। वाच्येत्याद्युत्तरार्धस्य विवरणम्-'स्फुटोऽपी'त्या- दि। 'नास्यासा' वित्यादिच तुर्थपादस्य वृत्तिग्रन्थेनाप्रकाशितमर्थमाह लोचने-अस्येत्यादि। कस्याश्चिन्मुग्धायास्तटाके प्रतिबिम्बितमभ्रं दृष्ट्रा विस्मितायाः सखीजनं पितृष्वसारं वा . प्रति कमलेत्यादिवचनम्। केनापि प्रामतटाके अभ्रं मेघमण्डलम् उत्तानितमुत्तानं कृरतं सत् अन्यथा यथोपरि तथा जलान्तर्दर्शनं न भवेत्, क्षिप्तं परन्तु। कमलाकराः न मलिना: सज्जातमलाः मलिना इति वा छाया। हंसा: सहसा उड्डायिताः उर्ध्वङ्गताः। न च इदमद्भुतमिति भावः । सहसेत्यस्य स्थाने पितृष्वस इति छाया केचित् पठन्ती. त्याह-अन्य इत्यादि। केनापीत्यस्य विवरणम्-अतिनिपुरोनेति। वाच्याङ्गत्वं विवृणोति-वाच्येनैवेत्यादि । स्वात्मोपपत्तये स्वबोधविश्रान्तये। अर्थान्तर- मिति। व्यज्गथं मुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बस्य दर्शनमित्यर्थः । स्वोपकारवाञछ- या स्वोपकारं करोतीति वाञ्छयेव। वेतसेति। काव्यप्रकारेऽप्युदाहृतेयं गाथा। गुणीभूतव्यप्नथत्वमत्र विवृणोति-

द्वितीयोद्द्योत: २८३

क्ष्यते । यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्या निर्धारितविशेषो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यञ्ञय स्य ध्वनेर्मार्गः। यथा- उच्चिणसु पडिअ कुसुमं मा घुण सेहालिअं हलिअसुह्े। अह दे विसमविरावो ससुरेण सुओो वलअसद्दो।।

लोचनम् अत्र दत्तसक्केतचौर्यका मुकरतसमुचितस्थान प्राप्ति्ध्वन्यमाना वाच्यमेवोपस्कुरुते। तथा हि गृहकर्मव्यापृताया इत्यन्यपराया अपि, व्स्व्वा इति सातिशयलज्जापारत- न्त्यबद्धाया अपि, अज्ञानीत्येकमपि न तादृगङकं यद्गाम्भीयोवहित्थवशेन संवरीतुं पारितम्, सीदन्तीत्यास्तां गृहकर्मसम्पादनं स्वात्मानमपि धर्तु न प्रभवन्तीति। गृहकर्मयोगेन स्फुटं तथा लक्ष्यमाणानीति। अस्मादेव वाच्यात्सातिशयमदनपर- वशताप्रतीतेश्वारुत्वसम्पत्तिः । यत्र त्विति। प्रकरणमादिर्यस्य शब्दान्तरसन्निधान- सामर्थ्यलिङ्वादेस्तदवगमादेव यत्रार्थो निश्चितसमस्तस्वभावः। पुनर्वाच्यः पुनरपि स्व- शव्देनोक्तोऽत एव स्वात्मावगतेः सम्पन्नपूर्वत्वादेव तावन्मात्रपर्यवसायी न भवति बालप्रिया अत्रेत्यादि। दत्तेति। दत्तसक्केतो यश्चौर्यकामुको जारः तस्य रतस्मुचितस्थाने वेतस लतागहने प्राप्तिः । धवन्यमानेति। शकुनिकोलाहलोक्त्या व्यज्यमानेत्यर्थः। अन्ये- त्यादि सातिशयेत्यादि च गभ्यार्थकथनम्। ताभ्यां सर्वाङ्गसादोत्पत्तेः प्रतिबन्ध कसद्भा- वो दर्शितः । गाम्भीर्येण यदवहित्थमाकारगोपनं तद्वशेन। न प्रभवन्तीति। अङ्ञानी- त्यस्यानुषङ्जः गृहकर्मेव्यापृताया इत्यनेन गम्यमाह-गृहेत्यादि। तथेति। सादातिश- यवत्वेनेत्यर्थः। गृहकर्मयोगे स्फुट तथा न लक्ष्यमाणनीति सम्बन्धः । अतः कोलाह- लश्रवणमेव सादातिशयजनकमिति भावः । योगे चेति पाठेऽलक्ष्यमाणानीति छेदः। अस्मादेव वाच्यादिति। तथाविधायास्तस्याः कोल।हलश्रवणकाल एव सन्तन्यमा- नताविशिष्टसर्वाज्जसादरूपवाच्यार्थादेवेत्यर्थः। 'प्रकरणादी'त्यादिपदेन "संयोगो विप्र- योगश्चे"त्यादिना अभिधानियामकतया निर्दिष्टानां त्रहणमित्याशयेन व्याचष्टे-प्रकरण- मादिर्यस्येति। श्दान्तरेत्यादि। तद्धटितस्रमुदायस्येत्यर्थः। तदवगमादे- वेति। तदज्ञानादेवेत्यर्थः । यत्रेत्यस्य सम्बन्धं दर्शयन्निर्धारितेत्यादिकं व्याचष्टे- यत्रार्थ इत्यादि। निश्चितेति । निश्चयोऽन्र बोधयितव्यजनगतो वाक्यजन्यो ग्राह्यः। वाक्यजन्यबोधं प्रत्येव प्रकरणादिज्ञानस्य हेतुत्वात्, उपलक्षणं चेदमनुमानादि- जन्यनिश्वयस्य। 'उच्चिन्वि'त्यादौ शेफालिकाधूननं न कर्तव्यं शवशुरकोपाद्यनिष्ट- जनकत्वादिति वचनादिजन्यो बोधयितव्यनायिकादियतो निश्चयो प्राह्यः। समस्तस्व- भाव इति विशेषपदविवरणम्। पुनर्वाच्य इति हेतुगर्भमित्याह-अत एवेत्यादि। अत

२८४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलयकलकलया लोचनम् तथाविधश्च प्रतीयमानस्याङ्गतामेतीति सोऽस्य ध्वनेर्विषय इत्यनेन व्यङ्गयतात्पर्यनिब- न्धनं स्फुटं वदता व्यक्तयगुणीभावे त्वेतद्विपरीतमेव निबन्धनं मन्तव्यमित्युक्तं भवति। उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिकां हालिकस्तुषे। एष ते विषमविपाक: श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥ इति च्छाया। यतः श्वशुरः शेफालिकालतिकां प्रयत्नै रक्षंस्तस्या आकर्षणधूननादिना कुप्य- ति। तेनात्र विषमपरिपाकत्वं मन्तव्यम्। अन्यथा स्वोक्त्यैव व्यज्याक्षेपः स्यात् । अत्र च 'कस्स वा ण होइ रोसो' इत्येतदनुसारेण व्याख्या कर्तव्या। वाच्यार्थस्य प्रतिपत्तये लाभाय एतव्यक्ञयमपेक्षणीयम्। अन्यथा वाच्योर्ऽर्थो न लभ्येत। स्वतस्सि- द्धतया अवचनीय एव सोऽर्थः स्यादिति यावत्। नन्वेवं व्यङ्गयस्योपस्कारता प्रत्यु- बालप्रिया एवेत्यस्य विवरणम्-स्वात्मेत्यादि। तावन्मान्रेति। वाच्यार्थमात्रेत्यर्थः। प्रती- यमानाज्नत्वेनेत्यादेर्विवरणम्-प्रतीयमानस्येत्यादि। स इति। तत्काव्यमित्यर्थः । भावार्थमाह-अनेनेत्यादि। उच्चिन्विति। शेफालिकामिति। "शेफालिका तु सुवहे"त्यमरः । हालिको हलकर्षकः तस्य स्नुषा पुत्रभार्या। धूनननिषेधे हेतुमाह-एष इत्यादि। एषः मया श्रूयमाणः। ते वलयशब्दः । श्वशुरेण श्रुतः सन् विषमविपाकः विषमोऽनिष्टजनको विपाकः परिणामो यस्य सः। भवेदिति शेषः । विषमविपाक इत्यु- केर्वक्ष्य माणव्यङ्गयाक्षेपकत्वशङ्कां परिहरति-यत इत्यादिना। व्याख्या कर्तव्येति। विषयभेदेन नानाविधं व्यज्थमवधातव्यमिति भावः । अत्र यत्किश्चिद््यङ्गयस्य वाच्या- जत्वेऽपि व्यङ्गथान्तरमादाय ध्वनित्वमिति दर्शयति वृत्तौ-'अत्रे'त्यादिना। 'अविन- यपतिना' जारेण। 'सखी'ति। नायिकेत्यर्थः। एतदपेक्षणीयं 'वाच्यार्थप्रतिपत्तये' इति प्रन्थं विवृणोति-वाच्याथस्येत्यादि। वाच्यार्थस्य उच्चिन्वित्यादिगाथावाच्या- र्थस्य। लाभायेति। निराकाङ्णाकबोधनिष्पत्तये। सफलबोधाय वेत्यथः। एतदि- त्यस्य विवरणम्-एतद्यङ्गयमिति। सखीकतृकनायिकाप्रतिबोधनरूपं व्यप्नयमि- त्यर्थः । अपेक्षणीयमिति। सहकारितयाऽपेक्षणीयमित्यर्थः। बोधयितव्यनायिकायाः सखी मां प्रतिबोधयतीति, सहदयानां तु रममाणनायिकाये सखी प्रतिबोधयतीति च ज्ञानं ज्ञायमानं तव्यज्वर्थ वा वाच्यार्थलाभं प्रति सहकारीति यावतू। उक्त व्यवस्था- पयति-मन्यथेत्यादि। अन्यथा व्यज्ञथापेक्षाभावे। न लभ्येतेति। कुत इत्यत आह-स्वत इत्यादि। सवतस्सिद्धतया नायिकादिभिः स्वतो ज्ञातत्वेन। अर्रवच- नीय पवेति। निष्फलत्वेनेति भावः । सो्डर्थ इति। शेफालिकां मा धुनीरित्याद्यर्थ स्पर्थः । ग्य यस्येति। उक्तव्यप्यस्येत्यर्थः । पुनर्वाच्य इति ग्रन्थो यथाव्याख्या-

द्वितीयोद्द्योत: २८५

सख्या प्रतिबोध्यते। एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपतये। प्रतिपन्ने च

एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदामासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षित- वाच्यस्यापि तं कर्तुमाह- अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वां निबन्धो यः रखलद्गतेः । शब्दस्य स च न ज्ञेय: सूरिभिरविंषयो ध्वनेः ॥ ३२ ॥ लोचनम् तोक्ता भवेदित्याशक्कयाह-प्रतिपन्ने चेति। शब्देनोक्त इति यावत् ॥ ३१ ॥ तदाभासविवेके प्रस्तुत इति सप्तमी हेतौ। तदाभासविवेकप्रस्तावलक्षणात्प्र- सज्गादिति यावत्। कस्य तदाभास इत्यपेक्षायामाह-विवक्षितवाच्यस्येति। स्पष्टे तु व्याख्याने प्रस्तुत इत्यसन्गतम् । परिसमाप्तौ हि विवक्षिताभिधेयस्य तदाभासविवे- कः । न त्वधुना प्रस्तुतः । नाप्युत्तरकालमनुबध्नाति। स्खलद्गतेरिति। गौणस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्येत्यर्थः । अव्युत्पत्तिरनुप्रासादिनिबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः । यथा- प्रेद्वत्प्रेम प्रबन्धप्रचुरपरिचये प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः । अन्रानुप्रासरसििकतया प्रेङ्गदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौणः प्रयोग: कविना कृतोऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनांशपर्यवसायी। अशक्तिर्वृत्तपरिपूर- बालप्रिया तस्तथा प्रतिपनने इत्येतद्वयाचष्टे-शब्देनोक्ते इति। वृत्तौ 'तस्ये'ति। वाच्यार्थस्ये- त्यर्थः । 'अविनये'त्यादि। अविनयस्य चौर्यसुरतस्य प्रच्छादनं बलयशब्दादिना प्रकाशनाभावः । तत्तात्पर्येणेत्यर्थः । 'व्यप्नयाङ्गत्वमिति। वलयशब्दं मा कार्षीरित्या-

तदाभास इति। तदाभासविवेक इत्यर्थः । स्पष्टे तु व्याखयान इत्यादि। प्रस्तुते इत्यस्य आरब्धे प्रकृते इति वा व्याख्याने सति तत्पदमसङ्गतं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत्राह-परिसमाप्तौ हीत्यादि। अव्युत्पत्तिपदेन तत्कार्यं विवक्षितमिति दशय- ति-अनुप्रासादीति। अनुप्रासादिनिबन्धने यत्तात्पयं तेन काव्यप्रवृत्तिरित्यर्थः। प्रेह्रदिति। प्रेङ्खतश्वञ्चलस्य यथोक्तं "स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तरगुण्रामस्पृहाचश्चल- मि"ति। प्रेम्णः प्रबन्धः प्रकर्षेण बन्धः स्थिरीकरणं तेन सह प्रचुरः परिचयो यस्य तस्मिन्। लाक्षणिक इति। अस्थिर इत्यर्थे इति शेषः । गौण इति। अप्रत्यक्षत्वा- दिना आकाशतुल्ये चित्ते इत्यर्थोदिति भावः। अशक्तिपदं व्याचष्टे-वृत्तेत्यादि।

:२८६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

स्खलद्वतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वां निबन्धो यः स च न ध्वनेर्विषयः । यतः- सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यद्वयङ्गयस्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ॥ ३३ ॥

लोचनम् णाद्यसामर्थ्यम्। यथानदाज विषम काण्डकुटुम्बकसञ्चयप्रवर वारिनिधौ पतता त्वया। चलतरज्विघूर्णितभाजने विचलतात्मनि कुख्यमये कृता ॥ पत्थर पालित अत्र प्रवरान्तमाद्यपदं चन्द्रमस्युपचरितम्। भाजनमित्याशये, कुड्यमय इति च विचले। अत्रैतत् कामपि कान्ति न पुष्यति, ऋते वृत्तपूरणात्। स चेति। प्रथमो- द्दयोते यः प्रसिद्धयनुरोधप्रवर्तितव्यवहाराः कवय इत्यत्र 'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्यादि भाक उक्तः । स न केवलं ध्वनेने विषयो यावदयमन्योऽपीति चशब्दस्यार्थः। उक्तमेव ध्वनिस्वरूपं तदाभासविवेकहेतुतया कारिकाकारोऽनुवदतीत्यभिप्रायेण वृत्तिकृ- दुपस्कारं ददाति-यत इति। अवभासनमिति। भावानयने द्रव्यानयनमिति न्या- यादवभासमानं व्यक्षयम् । ध्वनिलक्षणं ध्वनेः स्वरूपं पूर्णम्, अवभासरनं वा ज्ञानं तद्ध्वनेर्लक्षणं प्रमाणं, तच्च पूर्ण, पूर्णध्वनिस्वरूपनिवेदकत्वात्। अथ वा ज्ञानमेव बालप्रिया विषमेति। विषमः विषमसंख्याकः काण्डशशरों यस्य तस्य कामदेवस्य, यः कु- डुम्बकसञ्चयः तस्य प्रवरमुख्य हे चन्द्रेत्यर्थः । वारिनिधौ पतता पतितेन त्बया। कुर- अेति पाठे च लताकुरङ्रेण मृगेण विघूर्णितं भाजनं मध्यभागो यस्य तस्मिन्नित्यात्मविशे- षणम्। तरक्वेति पाठे वारिनिधिविशेषणम्। कुड्यमये अचश्चले। शत्मनिस्वशरीरे। विचलतेति। चञ्चलतेत्यर्थः । कृता उत्पादिता। उपचरितमित्यस्य उत्तरवाक्ययो- रपि सम्बन्धः । स चेति चकारः प्रथमोद्योतोक्तसमुच्चायक इत्याह-प्रथमद्योतो इत्यादि। स नेत्यादि। तन्मान्नं ध्वनेरविषयो नेत्यर्थः । अन्योऽपीति। अव्युत्पत्ते- रित्यादयुक्तप्रकारोऽपीत्यर्थेः । अवभासनमित्यादिक व्याचष्टे-भावेत्यादि। अवभासन- पदेन अवभासमानं व्यंग्यं लक्ष्यत इति भावः । पूर्ण स्वरूपमिति सम्बन्धः । नन्वेवं व्यंग्य स्याङ्गीभूतस्येत्यस्यान्वयो दुर्घेट इत्यत आह-श्वभासनमित्यादि। तत् स्फुटत्वेन ज्ञानम्। लक्ष्यते ज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्यनुरोधेनाह-प्रमाणमिति। लक्षणपदस्य प्रमाणार्थकत्वं न स्वरसं, तत्पदमसाधारणधर्मार्थकमेवेत्याशयेनाह-अथवे त्यादि। लक्षणज्ञानयोः परिच्छेदयपरिच्छेदकभावात्तयोरैक्यारोपेणात्र निर्देश इत्याह-

द्वितीयोद्द्योत: २८७

तच्चोदाहृतविषयमेव ।। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्दयोतः ।

लोचनम् ध्वनिलक्षणम्, लक्षणस्य ज्ञानपरिच्छेद्यत्वात्। वृत्तावेवकारेण ततोऽन्यस्य चाभासरू- पत्वमेवेति सूचयता तदाभासविवेकहेतुभावोयः प्रक्रान्तः स एव निर्वाहित इति शिवम्॥ प्राज्यं प्रोल्लासमान्रं सन्भ्ेदेनासूत्र्यते यया। वन्देऽ्भिनवगुप्तोऽहं पश्यन्तीं तामिदं जगत् ॥ इति श्रीमहामाहेश्वरोचार्यवर्याभिनवगुपोन्मीलिते सहदयालोक लोचने ध्वनिसक्केते द्वितीय उद्दयोतः ।।

बालप्रिया ज्ञानमेवेत्यादि। ज्ञानपरिच्छेद्यत्वादिति। लक्ष्यज्ञानेन निर्णेतव्यत्वादित्यर्थः । गवादिज्ञानेन हि गवादिलक्षणं परिच्छियते। एवकारेशोति। उदाहृतविषयमेवेत्येव- कारेणेत्यर्थः । प्राज्यमिति। यया मायारूपया परमेश्वर्या प्राज्यं प्रभूतम् इदं जगदि- ति प्रथमान्ततयाऽपकृष्यते। प्रोल्लासः प्रतीतिस्तन्मात्रम् सत् न तु वस्तुसदिति भावः। भेदेन ब्रह्मभिन्नत्वेन। यद्वा-सद्द्रेदेनेत्येकं पदम् सतो ब्रह्मणो भिन्नत्वेने- त्यर्थः । आसूत्यते प्रकाश्यते। इदं जगत्पश्यन्तीं तामभिनवगुप्तोऽहं वन्दे इति सम्बन्ध: इति सर्व शिवम्।

इति श्रीसहृदयतिलकपण्डितराजरामषार कविरचितायां ध्वन्यालोकटिप्पण्य बालप्रियायां द्वितीयोद्द्योतः समाप्तः ।।

तृतीय उद्द्योत: एवं व्यक्ञयमुखेनैव ध्वनेः प्रदर्शिते सप्रभेदे स्वरूपे पुनर्व्य-

लोचनम् तृतीय उद्द्योत: समशमि (समरसंहारलीलापाटवशालिनः। प्रसह्य शम्भोदेहार्ध हरन्तीं परमेश्वरीम्॥ उद्योतान्तरसङ्गति कतुमाह वृत्तिकार :- एवमित्यादि। तत्र वाच्यमुखेन ताव- दविवक्षितवाच्यादयो भेदाः, वाच्यक्च यद्यपि व्यज्जक एव। यथोक्तम्-'यत्रार्थः शब्दो वा' इति। ततश्च व्यञ्जकमुखेनापि भेद उक्तः, तथापि स वाच्योर्ऽर्थो व्यज्गयमुखेनैव भिद्यते। तथा ह्यविवक्षितो वाच्यो व्यज्ञथेन न्यग्भावितः, विवक्षितान्यपरो वाच्य इति व्यप्तथार्थप्रवण एवोच्यते इत्येवं मूलभेदयोरेव यथास्वमवान्तरभेदसहितयोर्व्यजजकरू- बालप्रिया अथ तृतीयोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अथाहं प्रौढमुद्योतं तृतीयञ्च यथामति। किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ इमरामीति। स्मरस्य कामस्य संहार एव लीला, तत्र यत्पाटवं सामर्थ्यं तच्छालिनः । शम्भो: देहार्घ प्रसह्य हरन्तीमित्यनेन परमेश्वर्याः तथाविधात् परमे- श्वरादप्यतिशयितं पाटवं द्योत्यते। उद्योतेति। अन्य उद्योतः उद्द्योतान्तरं तृतोयोद्योतः, तस्य सङ्गात द्वितीयोयोतेन सह प्रसक्वरूपां सङ्गतिमित्यर्थः । कतुं सम्पादयितुम्। व्यङ्गय- मुखेन प्रदर्शित इत्युकत्या व्यञ्जकमुखेनाप्रदर्शनं लभ्यते, तदनुपपत्नमित्याश- क्वामुद्धाव्य तदुक्तेरभिप्रायं दर्शयन्नवताश्यति-तत्रत्यादि। यद्यपीत्यादौ यो- ज्यम्। तत्र ध्वनौ। वाच्यमुखेनेत्यादि। अविवक्षितत्वादिविशिष्टवाच्यं भेदक- मवलम्ब्यैव ध्वनेरविवक्षितवाच्यत्वादयः प्रभेदास्सम्भवन्तीत्यर्थः । ततः किमत आह-वाच्यश्चेत्यादि। यथोक्तमिति। वाच्यस्य व्यज्जकत्वमस्तीत्युक्तमित्यर्थः । एतावतापि किमायातमित्यत आह-ततश्चेत्यादि। स इति। व्यज्जक इत्यर्थः । व्यङ्गघेन न्यग्भाचित इति। वाच्यस्याविवक्षितत्वोक्त्या व्यङ्गचेनाप्रधानीकृतत्वं सिद्धयतीति भावः । व्यङ्गयार्थप्रवणः व्यक्षयपरतन्त्रः । उपसंहरति-इतीत्यादि। मूलभेदयोरिति। अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोरित्यर्थः । व्यङ्गयमुख- त्यादि। व्यज्ञथपारतन्त्र्येणैवेत्यर्थः । अत एव उक्ताभिप्रायादेव। किश्चेति। व्य-

तृतोयोद्द्योत: २८९

अ्जकमुखेनै तत्प्रकाश्यते- अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाशता। तदन्यस्यानुरणनरूपव्यङ्गयस्य च ध्वनेः ॥ १॥ अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे पदप्रकाशता यथा महर्षेर्व्यासस्य-'सप्तैताः समिधः श्रियः', यथा वा कालिदासस्य-'कः स- न्नद्धे विरहविधुरां त्व्युपेक्षेत जायाम्', यथा वा-'किमिव हि मधुरार्णा, मण्डनं नाकृतीनाम्', एतेषूदाहरणेषु 'समिध' इति 'सन्नद्ध' इति 'मधुराणा' मिति च पदानि व्यञ्जकत्वाभि प्रायेणैव कृतानि।

पो योऽर्थः स व्यङ्गयमुखप्रेक्षितांशरणतयैव भेदमासादयति। अत एवाह-व्यङ्ग्यमुखे- लोचनम्

नेति। किं च यद्यप्यर्थो व्यञ्जकस्तथापि व्यङ्ग्यतायोग्योऽप्यसौ भवतीति, शब्दस्तु न कदाचिद्यङ्गयः अपि तु व्यज्ञक एवेति। तदाह-5य्अकमुखेनेति। न च वाच्य- स्याविवक्षितादिरूपेण यो भेदस्तन्र सर्वथैव व्यज्जकत्वं नास्तीति पुनःशब्देनाह। व्यज्जकमुखेनापि भेद: स्वथैव न न प्रकाशितः किन्तु प्रकाशितोऽप्यधुना पुनः शुद्ध- व्यज्जकमुखेन। तथाहि व्यड््यमुखप्रेक्षितया विना पदं वाक्यं वर्णोः पदभागः सड्घटना महावाक्यमिति स्वरूपत एव व्यज्जकानां भेदः, न चैषामर्थवत्कदा- चिदपि व्यङ्ग्यता सम्भवतीति व्यज्ञकैकनियतं स्वरूपं यत्तनमुखेन भेद: प्रकाश्यत इति तात्पर्यम। यस्तु व्याचष्टे-'व्य्नयानां वस्त्वलङ्काररसानां मुखेन' इति, स एवं प्रष्टव्य :- एतत्तावत्रिभेदत्वं न कारिकाकारेण कृतम्। वृत्तिकारेण तु दर्शितम्। न चेदानी वृत्ति- बालप्रिया ङ्वयमुखेन प्रदर्शित इत्युक्तेरभिप्रायान्तरञ्चास्तीत्यर्थः। तदाह-यद्यपीत्यादि । अर्थः वाच्यः । व्यङ्गयेत्यादि। कदाचिद्वयहयोऽपि भवतीत्यर्थः । तदाहेति। तद- भि प्रायादाहेत्यर्थः । नन्वेवं पुन्व्यञ्जकमुखेनेत्यन्र पुनश्शन्दोऽनुपपन्न इत्यतस्तात्पर्यं विवृणोति-न चेत्यादि। तन्नेति। अविवक्षितत्वादिभेदविशिष्टवाच्य इत्यर्थः । व्य- अ्जकत्वन्न च नास्तीत्यन्वयः। 'व्यज्जकमुखत्वमि'ति पाठे वाच्यस्येत्यादेः वाच्यसम्बन्धि यदविवक्षितादिरूपं अविवक्षितत्वादिकन्तेन हेतुना यो भे ्वनेव्े ध्वनिभेद इत्यर्थः । न च नास्तीत्युक्तमेवार्थं विवृणोति-व्यक्षकमुखेनापीत्यादि । तथाच व्यञ्जकमुखेनेत्यस्य फलितमर्थमाह-शुद्धेत्यादि। केवलव्यज्जकमुखेनेत्यर्थः । एषामिति। पदादीनामित्यर्थः । सम्भवतीति। सम्भाव्यत इति च पाठः । इती ३७ ध्व०

.२९० सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् कारोभेदप्रकटनं करोति। ततश्चेदं कृतमिदं क्रियत इति कर्तृभेदे का सज्तिः ? न चैता- वता सकलप्राक्तनप्रन्थसङ्गतिः कृता भवति। अविवक्षितवाच्यादीनामपि प्रकारणं दर्शितत्वादित्यलं निजपूज्यजनसगोत्रैः साकं विवादेन। चकारः कारिकायां यथा- सड्ख्यशङ्कानिवृत्त्यथः। तेनाविवक्षितवाच्यो द्विप्रभेदोऽपि प्रत्येकं पदवाक्यप्रकाश इति द्विधा। तदन्यस्य विवक्षिताभिधेयस्य सम्बन्धी यो भेदः क्रमद्योत्यो नाम स्व- भेदसहित: सोऽपि प्रत्येकं द्विधैव। अनुरणनेन रूपं रूपणसादृश्यं यस्य तादृग्व्यड्ग्यं यत्तस्येत्यर्थः । महर्षेरित्यनेन तदनुसन्धत्ते यत्प्रागुक्तम्-, अथ च रामायणमहाभारत- प्रमृतिनि लक्ष्ये दृश्यत इति। धृतिः क्षमा दया शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुर। मित्राणों चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥ समिच्छन्दार्थस्यात्र सवथा तिरस्कारः, असम्भवात्। समिच्छन्देन च व्यड्ग्योऽ- र्थोऽनन्यापेक्षलक्ष्म्युद्दीपनक्षमत्वं सप्तानां वक्रभिप्रेतं ध्वनितम्। यद्यपि-'निःश्वा- सान्ध इवादर्श: इत्याधुदाहरणादप्ययमर्थो लभ्यते, तथापि प्रसप्नाद्वहुलक्ष्यव्यापित्वं दशयितुमुदाहरणान्तराण्युक्तानि। अत्र च वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कारः पूर्वोक्तमनुसृत्य बालप्रिया ति हेतौ । स्वरूपमिति। पदादिस्वरूपमित्यर्थः । इति कर्तृभेदे का सङ्गतिरिति। इत्यस्य कर्तृभेदे सति सङ्गतत्वं न सम्भवतीत्यर्थः। 'व्यक्गथमुखेन प्रदर्शिते पुनर्व्यज्ज- कमुखेनैतत्प्रकाश्यत' इत्यनेन प्रदर्शनप्रकाशनयोरेककर्तृकत्वं स्वरसतः प्रतीयते, तद- सज्जतं भवेदिति यावत्। 'का सङ्गतिः एवं प्रष्टव्य' इति सम्बन्धः । दोषान्तरश्ाह- न चेत्यादि। चकार इत्यादि। चकारस्याभावे अविवक्षितवाच्यस्य पदप्रकाशता, तदन्यस्य वाक्यप्रकाशतेति यथासङ्गधेनार्थभ्रमस्स्यादिति भावः। तेनेति। समुचया- थकचकारेणेत्यर्थः। 'तदन्यस्येशति व्यधिकरणविशेषणमित्याशयेन व्याचष्टे-विव- क्षितेत्यादि। 'अनुरणने'त्यादेविवरण-कमेत्यादि। 'रूपमि'त्यस्य विवरणम्-रूप- गोति। फलितमाह-साद्गश्यमिति । इति यत्प्रागुक्तमिति सम्बन्धः । समिच्छ- ब्दार्थस्य इष्मत्वविशिष्टस्य। समिच्छृद्देनेति। उद्दीपकत्वं लक्षयतेति शेषः । समिच्छन्दोऽत्र वाच्यलक्ष्योभयानुगतोद्दीपकत्वप्रकारेण लक्षयति। एवमुद्यतत्वं लक्षय- तेत्यादेरुद्यतत्वादयुभयानुगतधर्मप्रकारेण लक्षयतेत्यर्थो बोध्यः । 'शब्देन चे'त्यनन्तरं

१ 'अथ च रामायणमहाभारतप्रमृतिनि लक्ष्ये दृश्यत इति यत्प्रागुक्तं, तत् महर्षे- रित्यनेनानुसन्धत्ते' इति योजना। २. समिच्छब्दस्योद्दीपनसामर्थ्य लक्ष्यम्, तत्र अनन्यापेक्षत्वं सहकार्यन्तरान- पेक्षत्वं व्यड्श्यम्। लक्ष्मीति तु न लक्ष्यघटकम्, श्रीशब्देनैव तदुक्तरिति ध्येयम्।

तृतीयोद्द्योतः २९१

तस्यैवार्थान्तरसडक्रमितवाच्ये यथा-'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं

योजनीयः कि पुनरुक्तेन। संन्नद्धपदेन चात्रासम्भवतस्वार्थेनोद्यतत्वं लक्षयता वक्रमि- लोचनम्

प्रेता निष्करुणकत्वाप्रतिकार्यत्वाप्रेक्षापूर्वकारित्वादयो ध्वन्यन्ते। तथैव मेघुरश्देन सर्वबिषयरञ्जकत्वतरपकत्वादिकं लक्षयता सातिशयाभिलाषविषयत्वं नात्राश्चयँमिति वकभिप्रेतं ध्वन्यते। तस्यैवेति। अविवक्षितवाच्यस्य यो द्वितीयो भेदस्तस्येत्यर्थः । 'प्रत्याख्यानरुष: कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो धत्ते यथोच्चैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्यापदः साक्षिणा' इति। रक्ष:स्वभावादेव यः क्रूरोऽनतिलड्घयशासनत्वदुर्मदतया च प्रसह्य निराक्रियमाणः कोधान्धः तस्यैतत्तावत्स्त्रचित्तवृत्तिसमुचितमनुशनं यन्मूर्धकर्तनं नाम, मान्योऽपि बालप्रिया व्यञ्नथोऽर्थ इति पाठो दृश्यते तत्सत्वे ध्वनितमित्यस्य बोधितमित्यर्थः । असम्भव- त्ह्वार्थेनेति। स्वार्थः वर्मितः। 'सन्नद्धो वर्मित' इत्यमरः । धवन्यन्त इति। त्वत्पदार्थस्य मेघस्येति शेषः । मधुरशब्देनेति। माधुर्यरसविशिष्टवाचिनेति भावः । सर्वेति। सर्वविषयरञ्जकत्वतर्पकत्वादीनम्मध्ये एकन्धर्ममित्यर्थः । अत्रेति। आकृ- तिष्वित्यर्थः । प्रत्याख्यानेति। श्रीरामचन्द्रस्य देवीं सरीतामुद्दिश्येदं वचनम्। वित्ृणोति- रक्ष इत्यादि। यः रावणः । प्रत्याख्यानरुडित्यस्य वरिवरणम्-अनतीत्यादि क्रोधान्ध इत्यन्तम्। अनतिलङ्ध्यं शासनं यस्य तत्वेन या दुर्मदता अहम- नतिलड्ध्यशासन इति दुरभिमानः तयेति क्रोधान्धत्वे हेतुः। निराक्रियमाणः त्वया निराकृतः । 'एतदनुष्ठानं स्वचित्तवृत्ति समुचितमि'ति सम्बन्धः । एतदित्येतद्विवृणो-

१. 'करषन्नद्धे विरहविधुरी त्वय्युपेक्षेतजायां' इत्यत्रत्यसन्नद्धपदेनेत्यर्थः । २. 'उद्धतत्वं लक्षयते'ति क्वचित्पाठः, सोऽपि साधीयान्। उद्धतो हि निष्क- रुण: अप्रतीकायः अपेक्षापूर्वकारी च भवतीति तद्धर्माणां व्यड््यतोच्यमाना समी चीनमुपपद्यते। ३. दर्पणतकृस्तु 'सर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता' इति माधुर्यं परिभाष्य 'सरिसिजमनुविद्धं' इत्यादिपद्यमुदाहार्षुः। एवमेव दशरूपककवतोऽपि 'अतुत्बगत्वं माधुर्य' इति संलक्ष्येदमेव पद्यं निदर्शयाम्बभूवुः। तथा चात्रत्यमघुरश्दस्य रमणी यताविशेषे परिभाषितत्वात् तद्वावाभावेन क्व लक्षणा, क्व वा तन्मूला व्यज्ञनेति सुधीभिर्षिभाव्यताम्।

२९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रेम्ण: प्रिये नोचितम्'। अत्र रामेणेस्येतत्पदं साहसैकरसत्वादिव्यज्ञथा भिसङ्क्रमितवाचयं व्यञ्जकम् ।

लोचनम् कक्षिन्ममाज्ञा लड्घयिष्यतीति। त इति यथा तादृगपि तया न गणितस्तस्यास्तवेत्यर्थः । तदपि तथा अविकारेणोत्सवापत्तिबुद्धया नेत्रविस्फारतामुखप्रसादादिलक्ष्यमाणय। सोढम्। यथा येन प्रकारेण कुलजन इति यः कश्चित्पामरप्रायोऽपि कुलवधूशब्दवाच्यः। उच्चैः शिरो धत्ते एवंविधाः किल वयं कुलवध्वो भवाम इति । अथ च शिरःकर्तनाव- सरे त्वया शीघ्रं कृत्यतामिति तथा सोढं तथोच्चैः शिरो घृतं यथान्योऽपि कुलस्रीजन उच्चैः शिरो धत्ते नित्यप्रवृत्ततया। एवं रावणस्य तव च समुचितकारित्वं निर्व्यूढम्। मम पुनः सर्वमेवानुचितं पर्यवसितम्। तथाहि राज्यनिर्वासनादिनिरवकाशीकृतधनु- र्व्यापारस्यापि कलत्रमात्ररक्षणप्रयोजनमपि यच्चापमभूत्तत्संप्रति त्वय्यरक्षितव्यापन्नाया मेव निष्प्रयोजनम्, तथापि च तद्धारयामि। तन्नूनं निजजीवितरक्षैवास्य प्रयोज नत्वेन संभाव्यते। न चैतदुक्तम्। रामाति। समसाहसरसत्वसत्यसंधत्वोचि-

इति यद्वयाख्यातम्, तदसत् ; कापुरुषस्य ह्येतदेव प्रत्युतोचितं स्यात्। प्रिय इति शब्दमात्रमेवैतदिदानीं संवृत्तम् । प्रियशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं यत्प्रेमनाम तदप्य

ति-यन्मूर्धकर्तनं नामेति। रावणेन हि श्रीरामस्य पुरतो मायासीताशिरश्छेदः बालप्रिया

कृतः। इतीति। इति बुद्धथेत्यर्थः। ते इत्यस्य प्रत्याख्यानेत्यनेन, कृतमित्यनेन च सम्बन्धः । भावार्थमाह-यथेत्यादि। ताद्गपि निरतिशयैश्वर्यादिविशिष्टोऽपि सः गणितः आदतः । तदपि शिरःकर्तनमपि। बुद्धधेत्यस्य विशेषणं-नेत्रेत्यादि। विस्फारता विकासः। सोढमनुभूतम्। इत्युच्चैश्शिरो धत्त इति सम्बन्धः। इत्यमि मानेन शिर उन्नतं करोतीत्यथः । अन्यथापि व्याचष्टे-अथ चेत्यादि। तच्चेत्यस्य विवरणं-शिर:कर्तनावसर इति। तथा सोढमित्यस्य व्याख्यानं-तथोश्चैरित्यादि। उच्चैरि्शरो धत्त इति प्रार्थनाप्रत्याख्यानेन क्रोधान्धे कस्मिश्चित् कामिनि शिरःकर्तना योधुक्ते सति शिर उन्नतं करोतीत्यर्थः। नित्यप्रवृत्ततयेति लडर्थविवरणम्। उत्त- रारध व्याख्यास्यन्नाह-एवमित्यादि। पुनरिति तुशब्दविवरणम्। 'व्यर्थ' मित्यादे- र्व्याख्यानम्-राज्येत्यादि। 'प्रियजीवितेने्यस्य तन्नूनमित्यादि च। अस्येति। धनुर्धारणस्येत्यर्थः । एतदिति। निजजीवितरक्षाप्रयोजनकतवेन धनुर्धारणमित्यर्थः । 'रामेणेश्त्यादिवृत्तिग्रन्थं व्याचष्टे-रामेरोत्यादि। साहसैकरसत्वमित्यस्य विवरणम्- मसमेत्यादि। आदिपदार्थेकथनं-सत्येत्यादि। अन्र रामपदलक्ष्यतावच्छेदकं कातर- स्वमिति प्रदीपकारः, कैतवस्नेहवत्वमिति चक्रवर्ती, पुरुषकारपराड्मुखत्वमिति भदृगो-

तृतीयोद्द्योत: २९३

यथा वा- एमेअ जणो तिस्सा देउ कवोलोपमाइ ससिबिम्बम्। परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दो विअ वराओो ॥

अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्त तिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथा- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी। यस्यां जागति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ लोचनम् नौचित्यकलक्कितमिति शोकालम्बनोद्दीपनविभावयोगात्करुणरसो रामस्य स्फुटी- कृत इति। एमेअ इति । एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमार्या रशिबिम्बम्। परमार्थविचारे पुनश्चन्द्रश्चन्द्र इव वराकः ॥ (इति छाया। ) एवमेवेति स्वयमविवेकान्धतया। जन इति लोकप्रसिद्धगतानुगतिकतामात्रशरणः। तस्या इत्यसाधारणगुणगणमहारघवपुषः। कपोलोपमायामिति निर्व्याजलावण्य सर्वस्व- भूतमुख मध्यवर्ति प्रधानभूत कपोलतलस्यापमार्यां प्रत्युत तदधिकवस्तुकर्तव्यं ततो दूर- निकृष्टं शशिबिम्बं कलङ्कव्याजजिह्मीकृतम्। एवं यद्यपि गड्डरिकाप्रवाहपतितो लोक:, तथापि यदि परीक्षकाः परीक्षन्ते तद्वराकः कृपैकभाजनं यश्चन्द्र इति प्रसिद्धः स चन्द्र एव क्षयित्वविल।सशून्यत्वमलिनत्वधर्मान्तरसंक्ान्तो योऽर्थः । अन्न च यथा व्यङ्गयध- र्मान्तरसळ्क्ान्तिस्तथा पूर्वोक्तमनुसन्धेयम्। एवमुत्तरत्रापि। एवं प्रथमभेदस्य द्वावपि प्रकारौ पदप्रकाशकत्वेनोदाहृत्य वाक्यप्रकाशकतवेनोदा- हरति-या निशेति। विवक्षित इति। तेन ह्युक्तेन न कश्िदुपदेश्यं प्रत्युप- बालप्रिया पाल: । शोकेत्यादि। सम्भावितप्रियामरणमालम्बनविभावः प्रियासम्बन्ध्यसाधारण- कर्मादिस्मरणर द्दीपनविभावः। एवमेवेत्यादेर्भावार्थ व्याचष्टे-सवयमित्यादि। तद- धिकमिति। कपोलादुत्कृष्टमित्यर्थः। उपमायां कतव्यमित्यन्वयः। उपमानत्वेन वक्तव्यमित्यथः । तत इति। कपोलादित्यर्थः । शशिपदविवरणम्-कलङ्केत्यादि। कलङ्गव्याजो यः शशः तेन जिह्मीकृतं मलिनीकृतम्। विअ इत्यवधारणार्थकमित्याशये- नाह-चन्द्र पवेति। द्वितीयचन्द्रपदस्य चन्द्रपद्वाच्यत्वेन गुणशून्यत्वेन वा रूपेण लक्षणात्र बोध्या। व्यक्कयधर्मानाह-क्षयित्वेत्यादि। सङक्रान्तो योऽर्थ इति। अर्थः चन्द्रपदार्थः । अ्रत्रेति। उक्तयोरुदाहरणयोरित्यर्थः । पूर्वोकतमिति। द्वितीयो- योतस्यादावुक्तमित्यथः। तेन ह्युक्ेनेति। निशादिपदवाच्येन रात्र्याद्यर्थेनेत्यर्थः ।

२९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोके

अनेन हि वाक्येन निशार्थों न च जागरणार्थः कश्चिद्विवक्षितः ।कि तर्हिं? तत्वज्ञानावहितत्वमतत्त्वपराङ्मुखत्वं च सुनेः प्रतिपाद्यत इति तिरस्कृतवाच्यस्यास्य व्यञ्जकत्वम् । तस्यैवार्थान्तरसङ्कमितवाच्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा- विसमइओ काण वि काण वि वालेइ अमिअणिम्माओ। C

काण वि विसामिअमओ काण वि अविसामओ कालो।। (विषमयितः केषामपि केषामपि प्रयात्यमृतनिर्माणः । केषामपि विषामृतमयः केषामव्यविषामृतः कालः ॥ इति छाया)

लोचनम् देशः सिद्धथति। निशायां जागरितव्यमन्यत्र रात्रिवदासितव्यमिति किमनेनोक्तेन । तस्माद्वाधितस्वार्थमेतद्वाक्यं संयमिनो लोकोत्तरतालक्षणेन निमित्तेन तत्वदृष्टाववधारनं मिथ्यादृष्टो च परा्मुवत्वं ध्वनति। सर्वशब्दार्थस्य चापेक्षिकतयाप्युपपद्यमानतेति न सवेशब्दार्थान्यथानुपपत्यायमर्थ आक्षिप्तो मन्तव्यः। सर्वेषां ब्रह्मादिस्थावरान्तानां चतु- दशानामपि भूतानां या निशा व्यामोहजननीतत्त्वदृष्टिः तस्यां संयमी जागर्ति कथ प्राप्ये- बालप्रिया न कश्चिदिति। कव्विदुपदेशो न सिद्ध्यतीत्यन्वयः। भगवद्गीतागतस्यास्योपदे- शपरत्वमावश्यकमिति भावः । कुतो न सिद्धयतीत्यत्राह-निशायामित्यादि। अन्यत्र रात्रिरवदिति। अहनि रात्राविवेत्यर्थः । बाधितेति। अनुपयोगबाधिते- त्यर्थः । वाक्यमिति। निशा जागर्तीत्यादिपदसमुदाय इत्यर्थः । तत्तत्पदलक्ष्यार्थाः प्रदर्शयिष्यन्ते। लोकोत्तरेत्यादि। लोकोत्तरत्वेन हेतुनेत्यर्थः। नन्वत्र निद्राकालरू- SA

पनिशापदार्थे सर्वभूतसम्बन्धान्वये सर्वपदार्थघटकतया संयमिनोऽपि तदन्वयः प्राप्तः,

मिति शङ्कां परिहरति-सर्वशब्दार्थस्येत्यादि। आपेक्षिकतयेति। सर्वशब्दोऽत्र संयमिव्यतिरिक्ताशेषत्वावच्छिन्नवाचक इत्यतः किश्चिदपेक्षयेत्यर्थः । सर्वशब्दार्थति। सर्वशब्दार्थान्वयेत्यर्थः । अयमर्थः पूर्वोत्तव्यज्ञयार्थः । आक्षिप्तः आविष्कृतः । इलोकं व्यचष्टे-सर्वषामित्यादि। चतुर्दशानामपि भूतानामिति। ब्राह्मप्राजा पत्येन्द्रपित्र्यगान्धवयाक्षराक्षसपैशाचमेदादष्टविधन्दैवं मानुषमेकविर्धं पशुपक्षिसर्पकी- टस्थावरभेदात्पञ्चविधं तैर्यग्योनं भूतमिति चतुर्दशविधानामपि देहिनामित्यर्थः। यथोकं साङ्मथकारिकार्या "अष्टविकल्पो दैव" इत्यादि। व्यामोहजननोति निशा- पदलक्ष्यार्थकथनम्। सा केत्यत्राह-तत्वेति। 'जागर्ति' पदलक्ष्यार्थमाह-कथमि-

तृतीयोद्द्योत: २९५

लोचनम् तेति। न तु विषयवर्जनमात्रादेव संयमीति यावत्। यदि वा सर्वभूतनिशायां मोहिन्या जागर्ति कथमियं हेयेति। यस्यां तु मिथ्यादृष्टौ सर्वाणि भूतानि जाप्नति अतिशयेन सुप्र- बुद्धरूपाणि सा तस्य रात्रिरप्रबोधविषयः । तस्यां हि चेष्टायां नासौ प्रबुद्धः। एवमेव लोकोत्तराचारव्यवस्थितः पश्यति मन्यते च। तस्यैवान्तर्बहिष्करणवृत्तिश्वरितार्था। अन्य- स्तु न पश्यति न च मन्यत इति। तत्वदृष्टिपरेण भाव्यमिति तात्पर्यम्। एवं च पश्यत इत्यपि मुनेरित्यपि च न स्वार्थमात्रविभ्रान्तम्। अपि तु व्यप्नय एव विश्राम्यति। यत्तच्छब्दयोश्च न स्वतन्त्रार्थतेति सर्व एवायमाख्यातसहायः पदसमूहो व्यङ्गयपरः । तदाह-अनेन हि वाक्येनेति। प्रतिपाद्यत इति ध्वन्यत इत्यर्थः। विषमयितो विषमयता प्राप्तः । केषाश्चिद् दुष्कृतिनामतिविवेकिनां वा। केषाश्चित्सुकृतिनामत्यन्त- मविवेकिनां वा अतिक्रामत्यमृतनिर्माणः । केषाश्चिन्मिश्रकर्मणां विवेकाविवेकवर्ता वा, विषामृतमयः । केषामपि मूढप्रायाणां धाराप्राप्तयोगभूमिकारूढानां वा अविषामृतमयः कालोऽतिक्रामतीति सम्बन्धः । विषामृतपदे च लावण्यादिशब्दवनिरूढलक्षणारूपतया सुखदुःखसाधनयोवतते, यथा-विषं निम्बममृतं कपित्थमिति। न चात्र सुखदुःख- साधने तन्मात्रविश्रान्ते, अपि तु स्वकर्तव्यसुखदुःखपर्यवसिते। न च ते साधने सर्वथा बालप्रिया त्यादि।इयं कर्थ प्राप्येतेति मत्या तत्प्राप्त्युपायमनुतिष्ठतीत्यथेः । भावमाह-न त्वि- त्यादि। संयमी संयमिपदवाच्यः । तत्वदृष्टेर्मोहजनकत्वमप्रसिद्धमित्यतोऽन्यथा विवृ- · णोति-यदि वेत्यादि। मोहिन्यामिति। अविद्यायामित्यर्थः । मिथ्याद्वष्टाविति। अविद्याया तत्कार्ये द्वैतप्रपञ्चे वेत्यथः । तस्येति। संयमिन इत्यर्थः। अप्रबोधवि- षय इत्यस्यैव विवरणम्-तस्या हीत्यादि। असाविति। संयमीत्यर्थः। लोकोत्त- राचारव्यवस्थित इति संयमिपदस्यैव लक्ष्यार्थकथनम्। 'पश्यतो मुने' रित्यस्य विवरणम्-पश्यति मन्यते चेति। अत्र पश्यतीत्येतच्चरितार्थबहिष्करणतृत्तित्वेन मन्यत इत्येतच्चरितार्थान्तःकरणवृत्तित्वेन च रूपेण लक्षकमित्याह-तस्यैवेत्यादि। अनेन गम्यमर्थमाह-अन्य इत्यादि। फलितं व्यङक्षयमाह-तत्वेति। वयङ्गय ए. वेति। पूर्वोक्तमुख्यव्यङ्ञय एवेत्यर्थेः । तदाहेति। उक्ताभिप्रायादाहेत्यर्थः। 'केषामपी' त्यादेर्विवरणम्-केषाश्चिदित्यादि। 'प्रयाती'त्यस्य अ्रतिक्रमतीति। 'अमिअणि- म्माओ' इति गाथापाठाभिप्रायेण छायामाह-अमृतनिर्माण इति। अमृतस्येव निर्माणं यस्य स इत्यर्थः । विषामृतपदयोः दुःखसुखसड्क्मितवाच्यत्वं वृत्तावुक्त व्यवस्था पयिष्यन्नाह-विषामृतपदे इत्यादि। सुखदुःखेति व्युत्क्रमेण निर्देशः दुःखसुखसा- धनयोरित्यर्थः । तथा पाठो वा । एवमुपर्यपि बोध्यम्। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेत्या- दि। इतीत्यस्य इत्यादावित्यर्थः । प्रकृतोदाहरणे विशेषमाह-न चेत्यादि। अत्रेति। प्रकृतोदाहरण इत्यर्थः । तन्मात्रेति। सुखदुःखसाधनमात्रेत्यर्थः। तन्मात्रविश्रान्तेन

२९६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र हि वाक्ये विषामृतशब्दाभ्यां दुःखसुखरूपसङ्कमितवाच्याथ्यां व्यवहार इत्यर्थान्तरसड्क्रमितवाच्यस्या व्यञ्जकत्वम् । विवक्षिताभिघेयस्यानुरणनरूपव्यङ्कयस्य शब्दशक्त्युद्धवे प्रभेदे पद. प्रकाशता यथा-

लोचनम् न विवक्षिते। निस्साघनयोस्तयोरभावात्। तदाह-सङक्रमितवाच्याभ्यामिति। वेषाश्चिदिति चास्य विशेषे सड्क्रान्तिः । अतिक्रामतीत्यस्य च क्रियामात्रसछक्रान्तिः । काल इत्यस्य च सर्वव्यव हारसडूक्रान्तिः। उपलक्षणार्थ तु विषामृतप्रहणमात्रसड्क्रमणं वृत्तिकृता व्याख्यातम्। तदाह-वाक्यइति। एवं कारिकाप्रथमाधलक्षितांश्चतुरः प्रकारनुदाहृत्य द्वितीयकारिकार्धस्वीकृतान् षडन्यान् प्रकारान् क्रमेणोदाहरति-विवक्िताभिधेय स्येत्यादिना। प्रतुमिति पूरयि- तुम्। धनैरिति बहुवचनं यो येनार्थी तस्य तेनेति सूचनार्थम्। अतएवार्थिग्रहणम्। जनस्येति बाहुल्येन हि लोको धनार्थी, न तु गुणैरुपकारार्थी। दैवेनेति। अशक्यपर्यनु- बालप्रिया चेति सम्बन्धः । विविक्षिते इत्यपकृष्यते। स्वकर्तव्येति। स्वसाध्येत्यर्थः। स्वपर्द साधनपरम्। न च न विवक्षिते विवक्षिते एव। कुत इत्यतत्राह-निस्साधने- त्यादि। तदाहेति। उक्ताभिप्रायेण सुखदुःखरूपसङक्रमितवाच्यत्वमाहेत्यर्थः । 'विष निम्बममृर्तं कपित्थमि'त्यादौ निरूढलक्षणया दुःखसाधनं निम्बं सुखसाधनं कपित्थमि- त्येवार्थो विवक्षितः, प्रकृते तु काल: केषाश्चिद्दुःखमयः केषान्चित्सुखमयश्चातिक्रामती- त्यर्थस्य विवक्षिततया विषपदस्य किन्चित्साधनकदुःखे अमृतपदस्य किश्चित्साधनक- सुखे च लक्षणा दुःखसुखयोर्विशेषो व्यङ्ञयः, साधनत्वेन विषामृतयोर्भानादर्थान्तरस- डक्मितवाच्यता चेति भावः। केषाञ्चिदिति चास्य विशेषे सङकान्तिरिति। अज्ञातविशेषधर्मावच्छिन्नवाचकस्य केषामपीति शब्दस्य च दुष्कृतिनामित्या धुक्तार्थविशेषे सड्कान्तिरित्यर्थः। दुष्कृत्यादीनामज्ञातत्वादिकं व्यङ्ञथम्। क्रियामात्रे भवत्यर्थे। सर्वव्यवहारेति। व्यवहारगोचरवस्तुजातेत्यर्थः । द्वितीयेति। द्वितीयं यत्कारिकार्ध तत्स्वीकृर्तास्तदुक्तानित्यर्थः । 'प्रातुमिति । 'अस्मी'त्यव्ययमहमथें। धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां प्रातुं दैवेन न सृष्टो यदि नामेत्यभ्यु- पगमे। तहीति शेषः । जडोऽहं पथि प्रसन्नाम्बुधरस्तटाकः अथवा कूपः कि कस्मात् । न कृतः दैवेन न सृष्टः। तटाकस्य कूपादुत्कृष्टत्वादादावुक्तिः। लोचने-यो येनार्थाति। यो जनो गोसुवर्णादीनाम्मध्ये येन धनेनार्थीत्यर्थः । अत एवेति। उक्ताभिप्रायादेवेत्य- र्थः। भावार्थकथनम्-अशक्येत्यादि। दैवस्यादृश्यत्वादिति भावः । 'अस्मि न सृष्ट'

तृतीयोद् द्योत: २९७

प्रातुं धनैरर्थिजनस्य वाञ्छां दैवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि। पथि प्रसन्नाम्बुघरस्तडागः कूपोऽथवा कि न जड; कृतोऽहमू॥१॥ अत्र हि जड इति पदं निर्विण्णेन वक्रात्मसमानाधिकरणतया प्रयु- क्तमनुरणनरूपतया कूपसमानाधिकरणर्ता स्वशक्त्या प्रतिपद्यते। लस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा हर्षचरिते सिंहनादवाक्येषु-'वृत्तेऽस्मि- न्महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः' । एतद्धि वाक्यमनुरणनरूपमर्थान्तरं शब्दशक्त्या स्फुटमेव प्रकाशयति।

लोचनम् योगेनेत्यर्थः । अस्मीति। अन्यो हि तावदवश्यं कश्षित्सष्टो न त्वहमिति निवेदः। प्रसन्नं लोकोपयोगि अम्बु घारयतीति। कूपोऽथवेति। लोकैरप्यलक्ष्यमाण इत्यर्थः । आत्मसमामाधिकरणतयेति। जडः किङ्कर्तव्यतामूढ इत्यर्थः, अथ च कूपो जडोS र्थिता कस्य कीदृशीत्यसम्भवद्विवेक इति। अत एव जडः शीतलो निर्वेदसन्तापरहितः। तथा जडः शीतजलयोगितया परोपकारसमर्थः । अनेन तृतीयार्थेनायं जडशब्दस्तटा- कार्थेन पुनरुक्तार्थसम्बन्ध इत्यभिप्रायेणाह-कूपसमानाधिकरणतामिति। स्व- शक्त्येति शब्दशक्त्युद्धवत्वं योजयति। महाप्रलय इति। महस्य उत्सवस्य आस- मन्तात्प्रलयो यत्र तादशि शोककारणभूते वृत्ते धरण्या राज्यघुराया धारणायाश्वासनाय त्वं शेष: शिष्यमाणः । इतीयता पूर्णे वाक्यार्थे कल्पावसाने भूपीठभारोद्वहनक्षम एको बालप्रिया इत्यनेन गम्यमर्थमाह-अन्यो हीत्यादि। लोकोपयोगीति। लोकैरित्यादि च गम्यार्थविवरणम्। 'आत्मसमानाधिकरणतये'ति प्रतीकधारणमादावस्मदर्थान्वयी जड- पदार्थो विवरिष्यत इति ज्ञापनाय। तमर्थमाह-किंकर्तव्यतामूढ इति। कूपान्व- यिनं व्यक्रयमर्थमाह-अथ चेत्यादि। अन्नार्थान्तरश्वाह-अत एवेत्यादि। अत एव विवेकाभावादेव। शीतल इति। "शिशिरो जड" इत्यमरः। अनेन गम्य- मर्थमाह-निवदेति। लडयोरभेदाजडपद जलमयार्थकश्वेत्याह-तथेत्यादि। वृत्तौ 'कूपसमानाधिकरणतां प्रतिपद्यत' इत्यनेन जडपदस्य कूपपदसामानाधिकरण्यमेवोक्तन तु तटाकपदसामानाधिकरण्यमपि, तत्कुत इति शङ्कां परिहरंस्तद्ग्रन्थमवतारयति- अनेनेत्यादि। अनेन तृतीयार्थेनेति। कूपान्वयित्वेनोक्तेष्वर्थेषु तृतीयेन शीतजल- वाहितयेत्यादयुक्केनार्थेन हेतुनेत्यर्थः । तटाकार्थेनेति। तेन सहेत्यर्थः । पुनरुक्तेति। 'प्रसन्नाम्बुधर' इति विशेषणार्थस्यैवोक्त्या पुनरुक्तार्थसम्बन्धस्स्यादित्यर्थः । 'स्व- शक्त्ये'त्यत्रान्यथाप्रतिपत्तिनिरासायाह-शब्देत्यादि। वाच्यार्थमाह-महस्येत्यादि। अस्मिन्नित्यस्य विवरणम्-शोकेत्यादि। वृत्ते जाते। व्यक्नयमर्थान्तरन्दर्शयति ३८ ६्व०

२९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

काशता यथा हरिविजये- चूअंकुरावअंसं छणमप्यसरमहध्घणमणहरसुरामोअम्। असमप्पिअं पि गहिअं कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम् ॥ अत्र हयसमर्पितमपि कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्म्या सुखं गृहीतमित्य- समर्पितमपीत्येतदवस्थाभिधायिपदमर्थशक्त्या कुसुमशरश्य बलात्कारं प्रका शयति। अत्रैव प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथोदाहृतं प्राक् 'सज्जेहि सुरहिमासो' इत्यादि। अत्र सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयत्यनज्जाय शरानित्ययं वाक्यार्थः कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो मन्मथोन्माथकदनाव्स्था वस- न्तसमयस्य सूचयति।

लोचनम् नागराज एव दिग्दन्तिप्रमृतिष्वपि प्रलीनेष्वित्यर्थान्तरम्। चूताक्कुरावतंसं क्षणप्रसरमहार्घमनोहरसुरामोदम्। महाघण उत्सवप्रसरेण मनोहरसुरस्य मन्मथदेवस्य आमोदश्चमत्कारो यत्र तत्। अत्र महाघशब्दस्य परनिपातः, प्राकृते नियमाभावात्। छण इत्युत्सवः । असमर्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखम् ॥ मुखं प्रारम्भो वक्कं च। तच्च सुरामोदयुक्तं भवति। मध्वारम्भे कामश्वित्त- माक्षिपतीत्येतावानयमर्थः कविप्रौढोक्त्यार्थान्तरव्यञ्जकः सम्पादितः। अन्र कवि- निबद्धवक्तृप्रौढोक्तिशरीरारथेशक्त्युद्धवे पदवाक्यप्रकाशतायामुदाहरणद्वयं न दत्तम्। 'प्रौढोक्तिमान्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी खतः' इति प्राच्यकारिकाया इयतैवोदाहृतत्वं भवेदित्यभिप्रायेण। तत्र पदप्रकाशता यथा- सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मताजनापान्कभज्ञलोलं हि जीवितम् ॥

कलपेत्यादि। 'महाप्रळय' इत्यस्य कपावसान इति, 'धरणीधारणायेत्यस्य भूभा- बालप्रिया

रेत्यादि, 'शेष' इत्यस्य नागराज इति च विवरणम्। दिग्दन्तीत्यादि भावार्थ- कथनम्। अत्रोपमा व्यक्नया बोध्या। मधुमासलक्ष्म्या नायिकात्वप्रतीत्या तदनुगुण- मर्थमाह-वक्त्रश्चेति। सुरा मथम्। अर्थान्तरव्यअ्षक इति। अर्थान्तरं वृत्ता- वुक्तम्। अत्रेत्यादि। इत्यभिप्रायेण न दत्तमिति सम्बन्धः । सत्यमिति। काव्य-

तृतीयोद्द्योत: २९९

स्वतःसम्भविशरीरार्थशक्त्युद्धवे प्रभेदे पदप्रकाशता यथा- वाणिभम हत्तिदन्ता कुत्तो अक्षाण बाधकिची म। जाव लुलिआलअमुही धरम्मि परिसक्कए सुह्ा।। अत्र लुलितालकमुखीत्येतत्पदं व्याघवध्वाः स्वतःसम्भावितशरीरार्थ- शक्त्या सुरतक्रीडासक्ति सूचयंस्तदीयस्य भर्तुः सततसम्भोगक्षामतां प्रका- शयति।

लोचनम् इत्यत्र कविना यो विरागी वक्ता निबद्धस्तत्प्रौढोक्त्या जीवितशब्दोऽर्थशक्तिमूलत येदं ध्वनयति-सर्व एवामी कामा विभूतयक्ष स्वजीवितमात्रोपयोगिनः, तदभावे हि सद्भिरपि तैरसद्रूपताप्यते, तदेव च जीवितं प्राणधारणरूपत्वात्प्राणवृत्तेश्र चाञ्च- त्यादनास्थापदमिति विषयेषु वराकेषु कि दोषोद्धोषणदौर्जेन्येन निजमेव जीवितमुपा लभ्यम्, तदपि च निसगचञ्चलमिति न सापराधमित्येतावता गाढं वैराग्यमिति। वाक्यप्रकाशता यथा-'शिखरिणि' इत्यादौ। वाणिजक हस्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्ष। यावल्ललितालकमुखी गृहे परिष्वक्कते स्नुषा । इति छाया। सविभ्रमं चंक्रम्यते। अत्र लुलितेति स्वरूपमात्रेण विशेषणमव लिप्ततयाच हस्तिदन्ता- द्पाहरणं सम्भाव्यमिति वाक्यार्थेस्य तावत्येव न काचिदनुपपत्तिः। बालप्रिया प्रकाशेऽप्युदाहतोडयं श्रलोकः । कामाः काम्यमाना वनितादयः । तद्भावे जीविता- भावे। जीवितमनास्थापदमिति सम्बन्धः । अन्र हेतुः-प्रागोत्यादि। इतीति हेतौ। निसगचञ्चलमितीति। निसर्गचश्चलत्वाद्धेतोरित्यर्थः । स्वभावस्यापरिहार्यत्वादिति भाव: । वाणिजकेति। अस्माकं गृहे कुतस्सन्ति ? न सन्तीत्यर्थः । अत्र कार्यान्तर- व्यप्रतां हेतुत्वेन दर्शयन्नाह-यावदित्यादि। यावत् यतः। लुलितेति। लुलि- ताः इतस्ततो विकीर्णो अलका यत्र तथाविधं मुखं यस्यास्सा। रनुषा पुत्रभार्या। परिष्वककत इति। अतस्तत्परिपालनव्यप्रा वयमिति भावः । स्वरत इत्यादि। स्वतस्सम्भावितं लोकेऽप्यौचित्यात्सम्भाव्यमानं शरीरं यस्य तथाविधस्यार्थस्य शक्त्या सामर्थ्येंनेत्यर्थः। लोचने 'परिष्वक्कत' इत्यस्य व्याख्यानम्-सविभ्रमं चङक्र- स्यत इति। व्यक्गथस्य वाच्यसिद्धयप्वत्वशङ्कां परिहरति-अत्रेत्यादि। लुलिते- तीति। इत्यादिकमित्यर्थः । स्वरूपेत्यादि । स्वरूपकथनमित्यर्थः । अवलिपतयेति। धनित्वाद्यभिमानेनेत्यर्थः। चकारससम्भवतो हेत्वन्तरस्य समुच्चायकः । हस्ती-

३०० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा- सिहिपिन्छकण्णऊरा बहुआ वाहस्स ग्विरी भमइ। मुत्ताफलरइअपसाहणाणँ मज्झे सवचीणम्॥ अनेनापि बाक्येन व्याधवध्वा शिखिपिच्छकर्णपूराया नवपरिणी- सायाः कस्याश्चित्सौभाग्यातिशयः प्रकाश्यते। तत्सम्भोगैकरथो मयूरमात्र- मारणसमर्थः पतिर्जातं इत्यर्थप्रकाशनात् तदन्यासां चिरपरिणीतानां मुक्ताफलरचित प्रसाघनानां दौर्भाग्यातिशयः ख्याप्यते। तत्सम्भोगकाले स एव व्याध: करिवरवधव्यापारसमर्थ आसीदित्यर्थप्रकाशनात्। ननु ध्वनिः काव्यविशेष इत्युक्तं कत्कथं तस्य पदप्रकाशता। का व्यविशेषो हि विशिष्टार्थप्रतिपत्तिहेतुः शब्दसन्दर्भविशेषः । तद्भावश्च पद- प्रकाशत्वे नोपपद्यते। पदानां स्मारकत्वेनावाचकत्वात्। उच्यते-स्या-

सिहिपिच्छेति। पूर्वमेव योजिता गाथा। नन्विति। समुदाय एव ध्वनिरित्यत्र लोचनम्

पक्षे चोद्यमेतत्। तद्भ्ावश्चेति। काव्यविशेषत्वमित्य्थः। अवाचकत्वादिति यदुक्तं सोऽयमप्रयोजको हेतुरिति छलेन तावद्शयति-स्यादेष दोष इति। एवं छलेन परिहृत्य

त्यादि। हस्तिदन्तादेरपाहरणमनाहरणं दन्तादयनाहरणमिति च पाठः। स्नुषाभर्तुरिति बालप्रिया

शेषः। समुदाय इति। वाचकवाच्यव्यङ्गथादिसमुदाय इत्यर्थः। इत्यत्र पक्ष इति। 'अविवक्षितवाच्यस्ये'त्यादिकारिकायां समुदायस्यैव ध्वनिपदार्थत्वादत्र पक्ष एव चोदस्योपपत्तेश्चेति भावः । वृत्तौ 'नन्वि'त्यादि। 'इत्युक्तमि'ति। 'यत्रार्थश्शब्दो वे'त्यादिनेति भावः । 'तत्' तस्मात्। चोदमुपपादयति-'काव्यविशेषी ही'त्यादि। 'विशिष्टे'ति। वाच्यव्यज्ञथभेदेन द्विविधो यो विशिष्टार्थः तत्प्रतिपत्तिहेतुरित्यर्थः । 'शब्दे'त्यादि। सड्घटितपदविशेष इत्यर्थः । विशिष्टार्थेस्तत्प्रतिपादको वाक्यविशेष- श्चेति यावत्। ततः किमत आह-'तद्भावश्चे'त्यादि। 'पदप्रकाशत्वे' पदप्रकाश्यत्वे सति। 'नोपपद्यते' न सज्च्छते। तद्भावः पदप्रकाशत्वेन सह विरुद्ध इत्यर्थः। कुत इत्यत्राह-'पदानामि'त्यादि। 'अवाचकत्वात्' अनुभावकत्वाभावात्। पदैस्त- त्तदर्था: स्मार्यन्ते, स्मृतास्ते त्वाकाड्क्षादिसहकृता वाक्यार्थमनुभावयन्तीति मते पद- स्मारितत्वरूपं पदप्रकाशत्वं तत्तदर्थ एव वर्तते। तत्र च काव्यविशेषत्वरूपं ध्वनित्व- न्नास्तीत्यतो ध्वनेः न पदप्रकाशत्वं, किन्तु वाक्यप्रकाशत्वमेव सम्भवतीति भावः । अनेन अ्रन्थेन पदन्न ध्वनिप्रकाशकमवाचकत्वादित्यर्थः फलित इत्यभिप्रेत्य 'स्यादेष दोष' इत्यादिसमाधानप्रन्थमवतारयति लोचने-अवाचकत्वादित्यादि। अप्रयो-

तृतीयोद्द्योत: ३०१

देष दोषः यदि वाचकत्वं प्रयोजकं ध्वनिव्यवहारे स्यात्। न त्वेवम् ; तस्य व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थानात् । कि च काव्याना शरीराणामिव संस्था- नविशेषावच्छिन्नसमुदायसाध्यापि चारुत्वप्रतीतिरन्वयव्यतिरेकार्भ्या भागेषु कल्प्यत इति पदानामपि व्यञ्जकत्वमुखेन व्यवस्थितो ध्वनिव्यवहारो न विसेधि। लोचनम् वस्तुवृत्तेनापि परिहरति-किं चेति। यदि परो व्रयात्-न मया अवाचकत्वं ध्व- न्यभावे हेतूकृतं कि तूक्तं काव्यं ध्वनिः। काव्यं चानाकाह्वप्रतिपत्तिकारि वाक्यं न पद- मिति तत्राह-सत्यमेवं, तथापि पदं न ध्वनिरित्यस्माभिरुक्तम् । अपि तु समुदाय एवं; तथा च पदप्रकाशो ध्वनिरिति प्रकाशपदेनोक्तम्। ननु पदस्य तत्र तथाविथं सामर्थ्य- मिति कुतोऽखण्ड एव प्रतीतिक्रम इत्याशङ्गयाह-काव्यानामिति। उक्तं हि प्राग्वि- वेककाले विभागोपदेश इति। ननु भागेषु पदरूपेषु कथं सा चारुत्वप्रतीतिरारोपयितुं शक्या ? तानि हि स्मार- काण्येव। ततः किम् ? मनोहारिव्यन्गथार्थस्मारकत्वाद्धि चारुत्वप्रतीतिनिवन्धनत्वं केन बालप्रिया तक इति। असाधक इत्यर्थेः। छलेन व्याजेन वक्ष्यमाणाभिप्रायाप्रकटनेनेति यावत्। तावत् आदौ। वस्तुवृच्तेनापीति। पारमार्थिकाभिप्रेतार्थ प्रकटनेनापीत्यर्थः। ननु वस्तुवृत्तेन परिहारः किमर्थ इत्यतः काव्यानामित्यादिग्रन्थमवतारयिष्यन् भूमिका- माह-यदि पर इत्यादि। ध्वन्यभावे ध्वनिप्रकाशकत्वाभावे। पदानामिति शेष: । हेतूकृतं हेतुत्वेनोक्तम् । किन्त्वित्यादि। काव्यविशेषो ध्वनिः काव्यश्च तथा- विधं वाक्यमिति वाक्यमेव ध्वनिः, पदन्तु न ध्वनिरित्यर्थः । तथाच पदे ध्वन्य- भावे अवाक्यत्वं हेतुरिति भावः । इति ब्रयादिति सम्बन्धः । माहेति । सिद्धान्तीति शेषः । तथापीत्यन्तमभ्युपगमे। न उक्तमिति सम्बन्धः । समुदाय एवेति। ध्वनिरित्युक्तमित्यनुषङ्गः । अत्रोपष्ठम्भकमाह-तथाचेत्यादि। तत्रेति। वाक्य इत्यर्थः । तथाविधं ध्वनिप्रकाशनानुकूलम्। इति कुत इत्येतत्कर्थ घटते। अत्र हेतु :- अखएड इत्यादि। भागेषु कल्प्यत इत्यत्रोपष्टम्भकमाह-उक्त्ं हीत्यादि। वृत्तौ 'काव्यानामि'त्यस्य 'चारुत्वे'त्यनेन सम्बन्धः । 'संस्थाने'ति। संस्थानविशेषैः शब्दसन्दर्भविशेषैः मुखाद्यवयवसंयोगविशेषैश्च अवच्छिन्नो विशिष्टो यस्समुदायस्त- त्साध्यापीत्यरथेः । तथाच प्रतीयमानं चारुत्वं समुदायनिष्ठमिति भावः। 'भागेषु' पदेषु मुखादिषु च । 'कल्प्यत' इति। प्राधान्यादिति भावः । इतीति हेतौ। 'व्यज्जकत्व- मुखेन' व्यज्जकत्वप्राधान्येन । 'ध्वनिव्यवहारः' पदप्रकाशो ध्वनिरिति व्यवहारः । 'अनिष्टस्ये'त्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। स्मारकाण्येवेत्यन्तः

३०२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

'अनिष्टस्य श्रुतिर्यद्वदापादयति दुष्टताम्। श्रुतिदुष्टादिषु व्यक्तं तद्वूदिष्टस्मृतिर्गुणम्।। पदानां स्मारकत्वेऽपि पदमात्रावभासिनः । तेन ध्वने: प्रभेदेषु सर्वेष्वेवास्ति रम्यता ।। विच्छित्तिशोभिनैकेन भूषणेनेव कामिनी। पद्द्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।।' इति परिकरश्लोकाः । यस्त्व लक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिर्वर्णपदादिषु। वाक्ये सङ्घटनायां च स पबन्धेऽपि दीप्यते ॥२॥

लोचनम् वार्यते। यथा श्रुतिदुष्टानां पेलवादिपदानामसभ्यपेलाद्यर्थ प्रति न वाचकत्वम्। अपि तु स्मारकत्वम्। तद्वशाच चारुस्वरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टम्। तच्च श्रुतिदुष्टत्वमन्वयव्यति- रेकाभ्यां भागेषु व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृतेऽपीति तदाह-अनिष्टस्येति। अनिष्टार्थ- स्मारकस्येत्यर्थः । दुष्टतामित्यचारुत्वम्। गुणमिति चारुत्वम्। एवं दृष्टान्तमभिधाय पादत्रयेण तुर्येण दार्शन्तिकार्थ उक्तः। अधुनोपसंहरति-पदानामिति। यत एव- मिष्टस्मृतिश्वारुत्वमावहति तेन हेतुना सर्वेषु प्रकारेषु निरूपितस्य पदमात्रावभासिनोऽपि पदप्रकाशस्यापि ध्वने रम्यतास्ति स्मारकत्वेऽपि पदानामिति समन्वयः । अपिशब्दः काकाक्षिन्यायेनोभयत्रापि सम्बध्यते। अधुना चारुत्वप्रतीतौ पदस्यान्वयव्यतिरेकौ दर्शयति-विच्छित्तीति॥ १ ॥ एवं कारिकां व्याख्याय तदसङ्गृहीतमलक्ष्यक्रमव्यङ्गथं प्रपञ्चयितुमाह-यस्त्वि- ति। तुशब्दः पूर्वभेदेभ्योऽस्य विशेषद्योतकः। वर्णसमुदायश्च पदम्। तत्समुदायो वाक्यम्। सड्घटना पदगता वाक्यगता च। सङ्घटितवाक्यसमुदायः प्रबन्धः बालप्रिया शङ्काप्रन्थः । ततः किमित्मादिर्वक्ष्यमाणार्थकः परिहारत्रन्थः। पेलवादिपदाना- मिति। 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शठ' इत्यादौ पेळवादिशब्दाना- मित्यर्थः । असभ्येति। असभ्यो यः पेलादर्थः पेलादिशब्दार्थस्तं प्रतीत्यर्थः । पेलशब्दो हि लाटभाषायां वृषणवाचकः। न वाचकत्वमिति। तदर्थस्य तद्वा- क्यार्थघटकत्वाभावादिति भावः। पादत्रयेणाभिधायेति सम्बन्धः । 'तेने'ति पदस्य विवरणम्-यत इत्यादि। निरूपितस्येति पूरितम्। अपिशब्दः स्मारकत्वेऽ- पीत्यपिशन्दः ॥ २ ॥

तृतीयोद्द्योत: ३०३

शषौ सरेफसंयोगो ढकारश्चापि भूयसा। विरोधिनः स्यु: शृङ्गारे तेन वर्णा रसच्युतः ॥ ३ ॥ त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा। तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसच्युतः ॥४ ॥ इलोकद्दयेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णानां ध्ोतकत्वं दर्शितं भवति।

लोचनम् इत्यभिप्रायेण वर्णादीनां यथाक्रममुपादानम्। आदिशब्देन पदैकदेशपदद्वितयादीनां ग्रहणम्। सप्तम्या निमित्तत्वमुक्तम्। दोप्यतेऽवभासते सकलकाव्यावभासकतयेति पूर्ववत्काव्यविशेषत्वं समर्थितम् ॥२॥ भूयसेति प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तेन शकारो भूयसेत्यादि व्याख्यातव्यम्। रेफ- प्रधानससंयोग: कह्द्र इत्यादिः। विरोधिन इति। परुषा वृत्तिविरोधिनी शङ्गारस्य। यतस्ते वर्णा भूयसा प्रयुज्यमाना न रसांश्च्योतन्ति स्रवन्ति। यदि वा तेन शज्गारवि- रोधित्वेन हेतुना वर्णाः शषादयो रसाच्छृन्वाराच्च्यवन्ते तं न व्यज्जयन्तीति व्यतिरेक उक्तः। अन्वयमाह-त पव त्विति। शादयः ।तमिति बीभत्सादिकं रसम्। दीपयन्ति द्योतयन्ति। कारिकाद्वयं तात्पर्येण व्याचष्टे-श्ोकद्वयेनेति। यथासंख्य प्रस ्गपरिहा- बालप्रिया मदिशब्देनेति। 'पदादिष्वि'त्यादिपदेनेत्यर्थः । सप्तस्येति। पदादिष्वित्या- दिस्थया सप्तम्येत्यर्थः । निमित्तत्वमुक्तमिति। न त्वधिकरणत्वमिति भावः । दीप्यत इत्यस्य विवरणम्-सकलकाव्यावभासकतयावभासत इति। अलक्ष्य- क्रमस्तु यो ध्वनिः समुदायात्मकः काव्यविशेषः । सः वर्णादिनिमित्तको दीप्यत इत्य- र्थादयमर्थस्सिध्यतीति भावः । काव्यविशेषत्वमिति। ध्वनेरिति शेषः ॥ २ ॥ प्रत्येकमिति। शषावित्यादिना प्रत्येकमित्यर्थः । भूयसेति। प्रयुज्यमानो विरोधीति शेषः । सारार्थमाह-परुषेति। तल्वक्षणमुक्तं भष्टेद्भटेन-"शषाभ्यां रेफसंयोगै: टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम वृत्तिस्स्यादि"ति। रसश्च्युत इति पाठे ते न इति पदद्वयमित्याशयेन व्याचष्टे-ते वर्णा इत्यादि। ते वर्णाः शषादयः। रसं शव्गारम्। स्रवन्ति स्ावयन्ति। रसच्युत इति पाठे तु तेनेत्येक पदमित्याह- यदि वेत्यादि। तेनेत्यस्य व्याख्यानम्-शङ्गारेत्यादि, रसाच्च्यवन्त इत्यस्य तं न व्यञ्जयन्तीति च। इतीत्यादि। शषावित्यादिश्लोकेन शकारादिवर्णसत्वे शव्नारव्य- क्त्यभावरूपो व्यतिरेकः प्रदर्शित इत्यर्थः । अन्वयमिति। शषादिसत्वे बीभत्सा- दिव्यक्तिरूपमन्वयमित्यर्थः । 'त एवे'त्यादिकारिकायाश्वतुर्थपादे रसश्च्युत इति

३०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

पदे चालक्ष्यक्रमव्यञ्ञयस्य द्योतनं यथा- उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्घा धूमान्घितेन दहनेन न वीक्षितासि।

लोचनम् रार्थ श्लोकाभ्यामिति न कृतम्। पूर्वश्लोकेन हि व्यतिरेक उक्तो द्वितीयेनान्वयः । अ- स्मिन्विषये शरज्गारलक्षणे शषादिप्रयोग: सुकवित्वमभिवाळ्छता न कर्तव्य इत्येवंफल- त्वादुपदेशस्य कारिकाकारेण पूर्व व्यतिरेक उक्तः । न च सर्वथा न कर्तव्योऽपि तु बीभत्सादौ कर्तव्य एवेति पश्चादन्वयः । वृत्तिकारेण त्वन्वयपूर्वको व्यतिरेक इति शैली- मनुसर्तुमन्वयः पूर्वमुपात्तः । एतदुक्तं भवति-यद्यपि विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीतिसम्पदेव रसास्वादे निबन्ध- नम्। तथापि विशिष्टश्रुतिकशब्दसमर्थ्यमाणास्ते विभावादयस्तथा भवन्तीति स्वसंवि रिसिद्धमदः। तेन वर्णानामपि श्रुतिसमयोपलक्ष्यमाणार्थानपेक्ष्यपि श्रोत्रैकप्राह्यो मृदुप- बालप्रिया पाठे तेनेत्येकं पदं, रसच्युत इति पाठे तु ते नेति पदद्वयमिति बोध्यम्। यथा- संख्येत्यादि। श्लोकाभ्यामिति निर्देशे द्वाभ्यां शलोकाभ्या प्रतिपादितौ याव- न्वयव्यतिरेकौ ताभ्यामित्यर्थस्य प्रतीत्या यथासङख्यमन्व्रयस्य प्रसक्तिर्भवति, श्लो- कद्वयेनेति निर्देशे तु इलोकात्मकद्वयवयवघटितसमुदायेन प्रतिपादितौ यावन्व यव्यतिरेकौ ताभ्यामित्यर्थस्य प्रतीत्या न तत्प्रसक्तिरिति भावः। नन्वत्र यथा- सङ्ख्यमस्त्वित्यत्राह-पूर्वेत्यादि। कारिकायामादौ व्यतिरेकप्रदर्शनस्य बीजमाह- अस्मिन्नित्यादि। तर्हि वृत्तावन्यथा कथने कि बीजमित्यत्राह-वृत्तीत्यादि । विभावादीनामेव रसव्यञ्जकत्वाद्वर्णादीनान्तात् कथमित्यशङ्कां प्रदर्श्य परिहरति- एतदित्यादि। विशिष्टेति। विशिष्टा उपनागरिकादिवृत्तिविशिष्टा तद्विषयिकेति यावत्। श्रुतिः श्रवणं येषान्तैः शब्दैः समर्प्यमाणा इत्यर्थः । तथेति। रसास्वा- दनिबन्धनानीत्यर्थः । वर्णानामपीति। 'स्वभाव' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । श्रुतीति। १. 'झगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरज्े रभसविकसितास्ते दृष्ठिपाताः प्रियायाः । पवनविललितानामुत्पलानां पलाश- प्रकरमिव किरन्तः स्मर्यमाणा दहन्ति॥ इदं पद्यं उत्कम्पिनीत्यादिपद्योत्तरं क्वचिद्दृश्यते।

तृतीयोद्द्योत: ३०५

अन्न हि ते इत्येतत्पदं रसमयत्वेन स्फुटमेवावभासते सहृदयानाम्। पदावयवन द्योतनं यथा- व्रीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणा बद्धोत्कम्पं कुचकलशयोर्मन्युमन्तनिंगृद्य।

रुषात्मा स्वभावो रसास्वादे सहकार्येव। अत एव च सहकारितामेवाभिधातुं निमित्तस- लोचनम्

समी कृता वर्णपदादिष्विति। न तु वणेरेव रसाभिव्यक्तिः, विभावादिसंयोगाद्दि रसनि- ष्पत्तिरित्युक्तं बहुशः । श्रोत्रैकग्रात्योऽपि च स्वभावो रसनिष्यन्दे व्याप्रियत एव, अपदगीतध्वनिवत् पुष्करवाद्यनियमितविशिष्टजातिकरणघ्राद्यनुकरणशब्दवच्च । पदे चेति। पदेच सतीत्यर्थः। तेन रसप्रतीतिर्विभावादेरेव। ते विभवादयो यदा विशि- ्टन केनापि पदेनार्प्यमाणा रसचमत्कारविधायिनो भवन्ति तदा पदस्यैवासौ महिमा समप्यत इति भावः । अत्र हीति। वासवदत्तादाहाकर्णन प्रबुद्धशोकनिभरस्य वत्सराजस्येर्दं परिदेवितव- चनम्। तत्र च शोको नामेष्टजनविनाशप्रभव इति तस्य जनस्य ये भ्रूक्षेपकटाक्षप्रमृ- तयः पूर्व रतिविभावतामवलम्बन्ते स्म त एवात्यन्तविनष्टाः सन्त इदानीं स्मृतिगोचर- तया निरपेक्षभावत्वप्राणं करुणमुद्दीपयन्तीति स्थितम्। ते लोचने इति तच्छब्दस्त- त्लोचनगतस्व संवेद्याव्यपदेश्यानन्त गुणगणस्मरणाकारद्योतको रसस्यासाधारणनिमित्तता प्राप्तः। तेन यत्केनचिच्चोदितं परिहृतं च तन्मिथ्यैव । तथाहि चोदम्-प्रक्रान्तपरा मर्शकस्य तच्छब्दस्य कथमियति सामर्थ्यमिति। उत्तरं च-रसाविष्टोऽत्र पराम्रष्टेति।

श्रुतिसमये उपलक्ष्यमाणो ज्ञायमानो योऽर्थस्तदनपेक्ष्यपीत्यर्थः । मृदुपुरुषात्मेति। बालप्रिया

मृदुत्वपरुषत्वरूप इत्यर्थः । रसनिष्यन्दे व्याप्रियत इति। रसास्वादे सहकारीत्यर्थः। दृष्टान्तमाह-अपदेत्यादि। पदरहितगानशब्दवदित्यर्थः । घ्राद्यनुहारेति च पाठः। पदे च सतीति। पदविशेषसत्वनिमि कञ्चेत्यर्थः । अस्य भावमाह-तेनेत्यादि। ते रसास्वादहेतवः । तस्य जनस्येति। वासवदत्तात्मकेष्टजनस्येत्यर्थः। इति स्थि· तमिति। इति वस्तुस्थितिरित्यर्थः । तच्छब्द इति अनुभूतार्थक इति भावः । स्पष्ट- मिदं काव्यप्रकाशादौ। तदित्यादि। वक्तृनाय कगतं तथाविधगुणगणस्मरणं स्मरणविषय- गुणगणं वा द्योतयतीत्यथेः। प्राप्त इति। तत्स्मरणस्य शोकोद्दीपकत्वादिति भावः। तेने- ति। यतोऽत्र तच्छब्दोऽनुभूताथकः स्मरणाकारद्योतकश्च तत इत्यथः। अनुत्थानोपहि- तमित्यनेनास्य सम्बन्धः । मिथ्यैव परिहृतमित्यन्वयः। इयतीति उक्तार्थंबोधन इत्यर्थः। रसाविष्ट इत्यादि। तल्लोचनगततथाविध गुणगणं बुद्धौ कृत्वा रसाविष्टेन वक्त्रा ते इत्युक्तम्, स एवार्थः प्रतिपत्त्रापि परामृश्यत इति भावः । पराम्रष्टा ३९ ६व०

३०६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तदुभयमनुत्थानोपहतम्। यत्र ह्यनूदि्दश्यमानधर्मान्तरसाहित्ययोग्यध्मयोगित्वं वस्तु- नो यच्छब्देनाभिधाय तद्बुद्धिस्थधर्मान्तरसाहित्यं तच्छब्देन निर्वाच्यते। यत्रोच्यते- 'यत्तदोर्नित्यसम्बन्धत्वं' इति, तत्र पूर्वप्रक्रान्तपरामर्शकरवं तच्छब्दस्य। यत्र पुन्नि- मित्तोपनतस्मरणविशेषाकारसूचकत्वं तच्छब्दस्य 'स घट' इत्यादौ यथा, तत्र का परा- मर्शकत्वकथेत्यास्तामली कपरामर्शकैः पण्डितम्मन्यैः सह विवादेन। उत्कस्पिनीत्यादिना तदीयभयानुभावोत्प्रेक्षणम्। मयाऽनिर्वाहित प्रतीकारमिति शोकावेशस्य विभावः। ते इति सातिशयविभ्रमैकायतनरूपे अपि लोचने विधुरे कान्दिशीकतया निलेक्षे क्षिपन्ती कस्राता क्वासावार्यपुत्र इति तयोर्लोचनयोस्तादृशी चावस्थेति सुतरां शोकोद्दीपनम्। क्रेरोति। तस्यायं स्वभाव एव। किं कुरुता तथापि च धूमेनान्धीकृतो द्रष्टुमसमर्थ इति न तु सविवेकस्येदृशानुचितकारित्वं सम्भाव्यते, इति स्मर्यमाणं तदीर्य सौन्दर्यमिदानीं सातिशयशोकावेशविभावतां प्राप्तमिति। ते शब्दे सति सर्वोऽयमर्थो निर्व्यूढः । एवं तत्र तत्र व्याख्यातव्यम्। बालप्रिया परामर्शकर्ता। यत्र हीत्यादि। यत्र यो विद्वान् स पूज्य इत्यादौ। अनूद्दिश्य- मानेति अनूदेक्ष्यमाणेति च पाठः। तथाविधं यद्धर्मान्तरं पूज्यत्वादिकं तत्सा- हित्यस्य योग्यः प्रयोजको यो धर्मो विद्वत्त्वादिः तद्योगित्वं तत्सम्बन्ध इत्यर्थः । यच्छन्देन यच्छब्दघटितवाक्येन । तदिति। तद्बुद्धिस्थन्च यद्धर्मान्तरं विद्व- त्वादिकं तस्य साहित्यं सम्बन्ध इत्यर्थः। निर्वाच्यते बोध्यते। तत्र पूर्वप्र- क्रान्तपरामशकत्वमिति सम्बन्धः । मध्ये संवादकथनम्-यश्नेच्यत इत्यादि। तत्रेति। यो विद्वान् स पूज्य इत्यादावित्यथः । पूवति। पूर्वोक्तविद्वत्त्वादिधर्मविशष्टो- पस्थापकत्वरूपं पूर्वपक्रान्तपरामर्शकत्वमित्यर्थः । इँदमुपलक्षणं 'तदन्वये शुद्धिमती' त्यादावपि तद्वोध्यम्। यत्रेति। 'ते लोचने' इत्यादावित्यर्थः । स इत्यादिदृष्टान्तकथ- नम् । का परामर्शकत्वकथेति। पूर्वप्रकान्तपर।मर्शकत्वप्रसज्ञ एव नास्तीत्यर्थः । उत्कम्पिनीत्यादिनेति। तदुक्त्या गम्यमिति भावः। तदीयेति। तदी- यानां वासवदत्तासम्बन्धिनां भयानुभावानामुत्कम्पादीनामुत्प्रेक्षणमनुमानमित्यर्थः । 'विभाव' इत्यनेनास्य सम्बन्धः । शोकावेशप्रकारकथनम्-मयेत्यादि। अनिर्वाहितः अकृतः प्रतीकारो यस्य तत्। भयमिति शेषः । इति इतिमत्या। विभावः उद्दीप- नम्। तच्छब्दद्योत्यार्थकथनं सातिशयेत्यादि। कान्दिशीकतया भयातिशयेन। इति इति बुद्ध्या। क्षिपन्तीति सम्बन्धः । क्ररेरोति तीक्ष्णेनेति च पाठः। तस्यायं स्वभाव इति। दाहकत्वादि: कूरस्वभाव इत्यर्थः । क्रूरत्वेऽपि न तन्मात्रेण दग्धा, किन्तु हेत्वन्तरेणापीत्याह-तथेत्यादि। धूमान्धितेनेति दहनस्य विशेषणं, तच्च हेतुगभमिति भावः। उपसंहृरति-इतीत्यादि। ते शब्दे सतीत्यादि। ते इति

तृतीयोद्द्योत: ३०७

तिष्ठेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य बाष्पं

इत्यत्र त्रिभागशब्द: । वाक्यरूपश्चालक्ष्यक्रमव्यन्नयो ध्वनिः शुद्धाSलक्कारसक्कीर्णश्चेति द्विषा मतः। तत्र शुद्धस्योदाहरणं यथा रामाभ्युदये-'कतककुपितैः' इत्यादि

लोचनम् त्रिभागशव्द् इति। गुरुजनमवधीर्यापि सा मां यथा तथापि साभिलाषमन्युदै- न्यगर्वमन्थरं विलोकितवतीत्येवं स्मरणेन परस्परहेतुकत्वप्राणप्रवासविप्रलम्भोद्दीपनं त्रिभागशब्दसन्निधौ स्फुटं भातीति। वाक्यरूपश्चेति। प्रथमानिर्देशेनाव्यतिरेकनि- रदेशस्यायमभिप्रायः । वर्णपदतद्भागादिषु सत्स्वेवालक्ष्यक्रमो व्यक्वयो निर्भासमानोऽपि समस्तकाव्यव्यापक एव निर्भासते, विभावादिसंयोगप्राणत्वात। तेन वर्णादीनां निमि- त्तत्वमात्रमेव, वाक्यं तु ध्वनेरलक्ष्यक्रमस्य न निमित्ततामात्रेण वर्णादिवदुपकारि, किं तु समग्रविभावादिप्रतिपत्तिव्यापृतत्वाद्रसादिमयमेव तन्निर्भासत इति 'वाक्य' इत्येतत्का बालप्रिया पदस्यैवात्र प्राधान्यमिति भावः । वृत्तौ 'झटिति कनके'त्यायुदाहरणान्तर प्रक्षिप्तमत एव न विवृतं लोचने। प्रवासोद्यतमात्मानं गुरुजनसन्निधाने दृष्टवत्याः प्रियाया दर्शनप्रकारं कश्चित् स्वयं परामृशति ; यद्वा-स्निग्धं प्रति कथयति-व्रीडायोगादिति। गुरूणां पित्रादीनाम्। कुचकलशयोः बद्धः कृत उत्कम्पः येन तम्। मन्युं प्रवासनिरोधेऽपि तदुदयमाजातें कोपम्। त्वं तिष्टेति मां प्रति न उक्तं किमिव, उक्तमेव। यद्यतः तया बाष्पं समु- रसृज्य चकितहरिणीव चकितहरिणीनेत्रमिव हारि, यद्वा-चकितहरिण्या हारि यन्नेत्रं तस्य त्रिभाग: तृतीयो भागः । चकितहरिणीहारीति भिन्नं पदमासज्ञनक्रियावि शेषणमिति वा। मयि आसक्त आसजिन इत्यन्वयः। त्रिभागशब्दस्य व्यज- कत्वं विवृणोति-गुरुजनमित्यादि। साभिलाषेति। अभिलाषादयो भावा नेत्रे प्रका- शिता इति भावः। स्मरणोनेति। स्मरणमात्रगम्यम्। परस्परहेतुकत्वेति। परस्परास्थाबन्धहेतुकत्वेत्यर्थः । प्रथमेति। वाक्यरूपो ध्वनिरिति प्रथमान्तनिदें- शेनेत्यर्थः । अव्यतिरेकनिर्देशस्य अभेदबोधनस्य। अयं वाक्यन्त्वित्यादिना वक्ष्यमाणः । सत्स्वेव निर्भासमानोऽपीति सम्बन्धः । यद्यपि वर्णपदादिप्रयुक्तमेव निर्भा- सनन्तथापीत्यर्थः । तेनेति। विभावादिसंयोगप्राणत्वेन निर्भासनादित्यर्थः । वर्णादिव- दिति वैधर्म्येण दष्टान्तः । समग्रेति। समप्रविभावादिप्रतिपादकत्वादित्यथः । तत् वाक्यम्। इतीति हेतौ। वाक्य इत्यादि। कारिकास्थं वाक्ये इत्येतदित्यर्थः ।

३०८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

श्लोकः। एतद्धि वाक्यं परस्परानुरागं परिपोषप्राप्नं प्रदर्शयत्सर्वत एव परं रसतत्त्वं प्रकाशयति । अलङ्कारान्तरसङ्कीणों यथा-'स्मरनवनदीपूरेणोढाः' इत्यादिश्लो

लोचनम् रिकार्या न निमित्तसप्तमीमात्रम्, अपि त्वनन्यत्र भावविषयार्थमपीति। शुद्ध इत्यर्थाल- द्वारेण केनाप्यसंमिश्रः । कृतककुपितैबाष्पाम्भोभि: सदैन्यविलोकितै- वैनमपि गता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया। नवजलधरश्यामाः पश्यन्दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥ अत्र तथा तैस्तैः प्रकारैर्मात्रा धृतापोत्यनुरागपरवशत्वेन गुरुवचनोल्ल्घनमपि त्वया कृतमिति। प्रिये प्रिय इति परस्परजीवितसवस्वाभिमानात्मको रतिस्थायिभाव उक्तः। नवजलधरेत्य सोढपूर्व प्रावृषेण्यजलदालोकनं विप्रलम्भोद्दीपनविभावत्वेनोक्तम्। जीवत्येवेति सापेक्षभावता एवकारेण करुणावकाशनिराकरणायोक्ता। सर्वत एवेति। नात्रान्यतमस्य पदस्याधिकं किश्चिद्रसव्यक्तिहेतुत्वमित्यर्थः । रसतत्वमिति। विप्र-

स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि- यंदपि विधृत: तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरओः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥ बालप्रिया नेत्यादि। तत्सप्तम्यर्थो निमित्तमात्रं नेति यावात्। अनन्यत्रेति। अनन्यत्रभावः तदन्यत्र सम्भवाभावः, तद्गूपो यो विषयस्स अर्थो यस्य तत्। वाक्य इति सप्तम्यर्थो विषयश्चेत्यर्थः । कृतकेति। तृतीयान्तानां धृतापीत्यनेनान्वयः । यस्य प्रीत्या यस्मिन् मयि प्रेम्णा। धृता उपरुद्धा। व्याचष्टे-अत्रेत्यादि। कर्तामतीति। व्यज्यत इति शेषः । प्रिये प्रिय इतीति। इत्याभ्यामित्यर्थः । उक्तः व्यजितः । नवजलधर- तीति। इत्यनेनेत्यर्थः । जीवत्येवेत्येवकारेण सापेक्षभावतोक्तत्यन्वयः । हमरेति। विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णेति च पाठः। प्रावृषेण्यः प्रावृषिभवः । प्रवाहत्वारोपे गम्यं साधम्यमाह-सरभसेत्यादि। ऊढा इत्यनेनात्र विवक्षित- माह-परस्परेत्यादि। पुनरित्यस्य विवरणमनन्तरमिति, गुरुपदेनार्थान्तरश्व

तृतीयोद्द्योत: ३०९

कः। अत्र हि रूपकेण यथोक्तव्यञ्लकलक्षणानुगतेन प्रसाघितो रसः सुतरामभिव्यज्यते। मलक्ष्यक्रमव्यन्नयः सङ्गटनायां भासते ध्वनिरित्युक्तं तत्र सङ्गटना- स्वरूपमेव तावन्निरूप्यते- असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिषा सङ्गटनोदिता ॥५॥ कैश्चित्। लोचनम् रूपकेरोति। स्मर एव नवनदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः सरभसमेव प्रवृद्धत्वात् तेनोढाः परस्परसांमुख्यमबुद्धिपूर्वमेव नीताः। अनन्तरं गुरवः श्वश्रूप्रभृतय एव सेतवः, इच्छाप्रसररोधकत्वात्। अथ च गुरवोऽलउ्ध्याः सेतवस्तैः विधृताः प्रतिह- तेच्छाः । अत एवापूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति। तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणेनान्योन्यता दात्म्येन स्वदेहे सकलवृत्तिनिरोधाल्लिखित प्रायरअवैनयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीतं रसं परस्पराभिलाषलक्षणमास्वादयन्ति परस्पराभिलाषात्मकदष्टिच्छटामिश्रीकारयुक्त्या- पि कालमतिवाह्यन्तीति। ननु नात्र रूपक निर्व्यूदं हंसचक्रवाकादिरूपेण नायकयुग- लस्यारूपितत्वात् । ते हि हंसादा एकनलिनीनालानीतस्रलिलपानक्रीडादिषूचिता इत्याशड्क्याह-यथोक्तव्यअ्जकेति। उत्त हि पूर्वम्-'विवक्षातत्परत्वेन' इत्यादौ 'नातिनिर्वहणैषिता' इति। प्रसाधित इति। विभावादिभूषणद्वारेण रसोऽपि प्रस- धित इत्यर्थः ॥ ३, ४ ॥ सङ्घटनायामिति भावे प्रत्ययः, वर्णादिवच्च निमित्तमात्रे सप्तमी। उक्तमिति। कारिकायाम्। निरूष्यत इति। गुणेभ्यो विविक्तया विचार्यत इति यावत्। रसा-

विवक्षितमित्याह-अथ चेत्यादि। तदपीत्यस्य विवरणम्-तथापीति। पर- बालप्रिया

स्परमुन्मुखा इत्येतल्लिखित प्रख्यैरित्यस्योपपादकमित्याह-परस्परेत्यादि। गम्यं साधर्म्यं दर्शयति-स्वदेह इत्यादि। वृत्तीति। चेष्टेत्यर्थः। अज्जैरित्युपलक्षणे तृतीया। रसमित्यादि। परस्पराभिलाषरूपं जलमित्यर्थः । तात्पर्यमाह-परस्प- रेति। परस्पराभिलाषात्मकानां परस्पराभिलाषं प्रकाशयन्तीना दृष्टिच्छटाना यो मि. श्रीकारस्तस्य युक्त्या योजनयेत्यर्थः । प्रिया इत्यत्र हंसच क्रवाकेत्यत्राप्येकशेषो बोध्यः। अरूपितत्वादिति। अरूपणादित्यर्थः । तथा रूपणे युक्तिमाह-ते हीत्यादि। नन्वन्न कर्थ रूपकेण रसस्यालड्कृतत्वमित्यत आह-विभावादीत्यादि ॥ ३४॥ भावे प्रत्यय इति। भावरूपार्थे युच् प्रत्यय इत्यर्थः । सप्ततमीति। सड्घट-

३१० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

तां केवलमनदेदमुच्यते- गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्षादीन्व्यनक्ति सा। रसान्- सा सङ्घटना रसादीन् व्यनक्ति गुणानाश्रित्य तिष्ठन्तीति। मत्र च विकवप्यं गुणानां सङ्गटनायाश्वैक्यं व्यतिरेको वा। व्यतिरेकेऽपि द्वयी गतिः। गुणाश्रया सङ्गटना, सङ्गटनाश्रया वा गुणा इति। तत्रैक्यपक्षे सङ्गटनाश्रयगुणपक्षे च गुणानात्मभूतानाघेयभूतान्वाश्रित्य तिष्ठन्ती सङ्क- लोचनम् निति कारिकायां द्वितीयार्घस्यादं पदम् । 'रसास्तन्नियमे हेतुरौचित्यं वकृवाच्ययोः' इति कारिकार्धम्। बहुवचनेनाद्यर्थः सड्गृहीत इति दर्शयति-रसादीनिति। मत्र चेति। अस्मिन्नेव कारिकार्घे। विकल्पेनेदमर्थजातं कल्पयितुं व्याख्यातुं शक्यम् किं तदित्याह-गुणानामिति। त्रयः पक्षा ये सम्भाव्यन्ते ते व्याख्यातुं शक्याः । कथमित्याह-तत्रक्यपक्ष इति। आत्मभूतानिति। सभावस्य कल्पनया प्रतिपादनार्थ प्रदर्शितभेदस्य स्वाश्रयवाचोयुक्तिर्दृश्यते शिशपाश्रयं वृक्षत्वमिति। आ- धेयभूतानिति। सड्घटनाया धर्मा गुणा इति भट्टोद्धटादय:, धर्माक्ष धर्म्याश्रिता इति

नायामित्यत्र सप्तमीत्यथः । कुत्रोक्तमित्यत आह-कारिकायामिति। सड्घटनो- बालप्रिया

दितेत्यत्र कर्तृपदं पूरयति वृत्तौ-'कैश्िदि'ति। तामित्याद्यवतारिका। 'रसानि'त्यन्तः कारिकापाठ इति दर्शयति लोचने-रलानित्यादि। रसादीनित्यर्थः । कथं लब्ध इत्यत आह-बह्नित्यादि। बहुवचनेन रसानिति बहुवचनेन। अत्रेत्यस्य व्या- ख्यानम्-अस्मिन्नित्यादि। 'विकल्प्य मि'्त्येतत्प्रकृतानुरोधेन व्य।चष्टे-विकल्पे- नेत्यादि। इदं वक्ष्यमाणम्। शक्यमिति। विकल्प्यमित्यस्य विकल्पेन कल्प्यमिति विग्रह इति भावः । भावमाह-त्रय इत्यादि। वृत्ती-'व्यतिरेको वे'ति। भेदो वेत्य- र्थः । 'द्वयी गतिशरिति। द्वैविध्यमित्यर्थः। कथं द्वैविध्यमित्यत्राह-'गुणाश्रये' त्या दि। सप्तम्यन्तपक्षपदयोरर्थ इत्यनेन सम्बन्धः । 'आत्मभूतानि'ति। स्वाभिन्नानि- त्यर्थः । 'आधेयभूतानि'ति । स्वनिष्ठानित्यर्थः । 'इत्ययमर्थ' इति। कारिकाया इति शेषः। गुणसठ्घटनयोरैक्यपक्षे "गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती"त्याधाराधेयभावेन निर्देश- स्योपपत्तिन्दर्शयति लोचने-स्वभावस्येत्यादि। स्वभावस्य प्रतिपादनार्थ वस्तु- स्वभावं प्रतिपादयितुम्। कल्पनया प्रदशितो भेदो यत्र तस्य। स्वाभिन्नस्यापि वस्तु- नस्स्वस्माद्भेदं परिकत्प्येत्यर्थः । स्वाश्रयेति। स्वाश्रयत्वेन कथनमित्यर्थः । जा. तिव्यक्त्योरैक्यमतानुरोधेन दृष्टान्तमाह-शिशपेत्यादि। इतीति। इत्यादीत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योत: ३११

टना रसादीन् व्यनक्तीत्ययमर्थः। यदा तु नानात्वपक्षे गुणाश्रयसङ्घटनापक्षः तदा गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती गुणपरतन्त्रस्वभावा न तु गुणरूपैवेत्यर्थः । किं पुनरेवं विक्ल्पनस्य प्रयोजनमिति ? अभिधीयते -- यदि गुणाः सङ्घटना चेत्येकं तत्त्वं सङ्गटनाश्रया वा गुणा:, तदा सङ्गटनाया इव गुणानामनियतविषयत्वप्रसङ्गः । गुणानां हि माधुर्यप्रसादपरकर्षः करुणविप्रलम्भशङ्कारविषय एवं। रौद्राद्सुतादिवि- षयमोजः । माधुर्यप्रसादौ रसभावतदाभासविषयावेवेति विषयनियमो

प्रसिद्धो मार्ग: । गुणपरतन्त्रेति । अत्र नाधाराधेयभा व आश्रयार्थः । न हि गुणेषु लोचनम्

सड्घटना तिष्ठतीति। तेन राजाश्रयः प्रकृतिवर्ग इत्यत्र यथा राजाश्रयौचित्येनामात्या- दिप्रकृतय इत्ययमर्थः, एवं गुणेषु परतन्त्रखभावा तदायत्ता तन्मुखप्रेक्षिणी सड्घटने- त्ययमर्थो लभ्यत इति भावः । सङ्गटनाया इवेति। प्रथमपक्षे तादात्म्येन समान- योगक्षेमत्वादितरत्र तु धर्मत्वेनेति भावः। भवत्वनियतविषयतेत्याशङ्कयाह-गुणनां हीति। हिशब्दस्तुशब्दार्थे। न त्वेवमुपपद्यते, आपदते तु न्यायबलादित्यर्थः । स बालप्रिया दृश्यत इत्यनेन सम्बन्धः, वृक्षत्वशिंशपयोरैक्येऽपि भेदकत्पनया शिंशपाया वृक्षत्वाश्र- यत्वकथनं यथा, तथा प्रकृतेऽपीति भावः। आधेयभूतानित्यत्रोपष्टम्भकमाह-सङ्घ- टनाया इत्यादि। गुणपरतन्त्रस्वभावेति व्याख्याने बोजमाह-अत्रेत्यादि। मश्र- यार्थः आश्रयशब्दार्थः। नेत्यत्र हेतुमाह-न हीत्यादि। तेनेति। आश्रयपदमु- र्यार्थस्य बाधेनेत्य्थः । लभ्यत इत्यनेनास्य सम्बन्धः। राजाश्रयौचित्येनेति। रा जाश्रयशब्दार्थस्यान्वययोग्यत्वायेत्यर्थः । फलरूपहेतौ तृतीया। अस्यानन्तरं "राज- परतन्त्रा अमात्यादिप्रकृतय" इति पठनीयं, राजपरतन्त्रा इति पाठाभावे तत्पदमध्या- हार्यम्। एवमिति। तथेत्यर्थेः । गुणेषु परतन्त्रेत्यादेरेव विवरणम्-तदायत्तेति। वृत्तौ 'किमि'त्यादि चोदम् । 'अभिधीयत' इत्यादुत्तरम्। 'एक तत्वभिति। एकः पदार्थ इत्यर्थः। सड्घटनाया इवेत्यादिग्रन्थस्य भावमाह लोचने-प्रथमपक्ष इत्यादि। प्रथमपन्े एकं तत्वमिति पक्षे। गुणसड्घटनयोरिति शेषः। समानयोगक्षेम- त्वात् तुल्यस्वभावत्वाद। इतरत्र सड्घटनाश्रया गुणा इति पक्षे। धर्मत्वेन सड्घटनाधर्मत्वेन। तुल्ययोगक्षेमत्वादित्यनुषज्ञः। अनियतविषयत्वप्रसन्व इत्येतद्वि- वृणोति-न त्वेवमित्यादि। एवमिति। अनियतविषयत्वमित्यर्थः । न तु उपप- दत इति। गुणानां नियतविषयत्वस्य व्यवस्थितत्वादिति भावः। आपद्यते प्रसज्य- ते। इत्याशङ्कयाहेति। इतीष्टापत्ति वारयतीत्यर्थः। तुशब्दार्थ अवधारणार्थे।

३१२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

व्यवस्थितः, सङ्घटनायास्तु स विघटते। तथा हि शृज्जारेपि दीर्घसमासा दृश्यते रै।द्रादिष्वसमासा चेति। तत्र शृक्जारे दीर्घसमासा यथा-'मन्दार कुसुमरेणुपिञ्जरितालका' हति। यथा वा- अनवरतनयनजललवनिपतनपरिमुषितपत्त्रलेखं ते । करतलनिषण्णमबले वदनमिदं कं न तापयति। इत्यादौ। तथा रौद्रादिष्वप्यसमासा दृश्यते। यथा-'योयः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः' इत्यादौ। तस्मान्न सङ्वटनास्वरूपः, न च सङ्गटना- श्रया गुणाः। ननु यदि सङ्घटना गुणानां नाश्रयस्तत्किमालम्बना एते परिकरप्य- न्ताम्। उच्यते-प्रतिपादितमेवैषामालम्बनम् ।

लोचनम् इति। योडयं गुणेषु नियम उक्तोऽसाविर्थः। तथात्वे लक्ष्यदर्शनमेव हेतुत्वेनाह- तथा हीति। दृश्यत इत्युक्तं दर्शनस्थानमुदाहरणमासूत्रयति-तत्रेति। नात्र '्क्ारः कश्चिदित्याशङ्कय द्वितीयमुदाहरणमाह-यथा वेति। एषा हि प्रणयकुपितनायिका- प्रसादनायोकतिरनायकस्येति। तस्मादिति। नैतद्व्याख्यानद्वयं कारिकायां युक्तमिति यावत्। किमालम्बना इति। शब्दार्थालम्बनत्वे हि तदलक्वारेभ्यः को विशेष इत्युक्तँ चिरन्तनैरिति भावः। प्रतिपादितमेवेति । अस्मन्मूलग्रन्थकृतेत्यर्थः । बालांप्रया स विघटत इत्यत्र तत्पदं व्याचष्टे-योऽयमित्यादि। नियम उक्त इति। शज्गारादा- वसमासैव सड्घटना, रौद्रादौ दीर्घसमासैवेति नियम इति भावः। विघटत इत्यस्य व्यभिचरतीत्यर्थः । तथात्व इति। नियमविघटन इत्यर्थः । आरसूत्रयति प्रदर्शय- ति। उद/हरणान्तरमवतारयति-नात्रेत्यादि। अनुभावादेरप्रतीत्येति भावः । अनवरतेति। अनवरतं यन्नयनजललवनिपतनं तेन परिमुषिता अपहृता पत्र- लेखा यस्मिस्तत्। ते तव। इदं वदनमिति सम्बन्धः। भावमाह-नैतदित्यादि। 'किमालम्बने'ति चोद्याशयमाह-शब्देत्यादि। गुणानामिति शेषः। को विशेष इति। विशेषो न भवेदित्य थेः । मूलग्रन्थेति। कारिकेत्यर्थः । न चैषामित्यादिग्र न्यस्य तात्पर्य विवृणोति-न हीत्यादि। ऐक्यमिति। वस्तुनोरिति शेषः । गुणा-

तृतोयोद्द्योत: ३१३

तमर्थमवलम्बन्ते येडज्विनं ते गुणा: स्मृताः। अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ इति । अथवा भवन्तु शब्दाश्रया एव गुणाः, न चैषामनुप्रासादितुश्य- त्वम्। यस्मादनुप्रासादयोऽनपेक्षितार्थशब्दधर्मा एवं प्रतिपादिताः ।

शब्दधर्मत्वं चैषामन्याश्रयत्वेऽपि शरीराश्रयत्वमिव शौर्यादीनाम् । ननु यदि शब्दाश्रया गुणास्तत्सङ्घटनारूपत्वं तदाश्रयत्वं वो तेर्षा प्राप्तमेव। न ह्यसङ्गटिताः शब्दा अर्थविशेषप्रतिपाद्यरसाद्याश्रितारना गुणा-

अथवेति। न ह्येकाश्रितत्वादेवैक्यं, रूपस्य संयोगस्य चैक्यप्रसन्नात्। संयोगे द्वितीयम- लोचनम् पेक्ष्यमिति चेत्-इहापि व्यज्गथोपकारकवाच्यापेक्षास्त्येवेति समानम्। न चायं मम स्थितः पक्षः, अपि तु भवत्वेषामविवेकिनामभिप्रायेणापि शब्दघर्मत्वं शौर्यादीनामिव शरीरधर्मत्वम्। अविवेकी हि औपचारिकत्वविभागं विवेत्तुमसमर्थः। तथापि न कश्चिद्दोष इत्येवम्परमेतदुक्तमित्येतदाह-शब्द्धर्मत्वमिति । अन्याश्रयतवेऽ पीति। आत्मनिष्ठत्वेऽपीत्यर्थः । शब्दाश्रया इति। उपचारेण यदि शब्देषु गुणास्तदेदं तात्पर्यम्-शभ्गारादिर- साभिव्यज्जकवाच्यप्रतिपादनसामर्थ्यमेव शब्दस्य माधुर्यम्। तच् शब्दगत विशिष्ट- घटनयैव लभ्यते। अथ सड्घटना न व्यतिरिक्ता काचित्, अपि तु सड्घटिता एव लङ्कारयोरिति यावत्। ऐक्यप्रसङ्गादिति। घटायेकद्रव्याद्याश्रितत्वादिति भावः । बालप्रिया ऐक्यप्रसजं परिहरति-संयोग इत्यादि। द्वितीयमपेद्त्यमिति। संयोगरूपकार्यस्य द्वयोरुत्पत्या स्वस्मिन् यस्य संयोगो जायते तं प्रति तस्यापेक्षास्तीत्यर्थः । रूपस्य त्वेकस्मिन्नेवोत्पत्त्या न द्वितीयापेक्षेति भावः। परिहारप्रकारस्तुत्य इत्याह-'इहे'त्यादि। इहाषष गुणेष्वपि। व्यङ्गथेति। अनेन 'गुणास्तु व्यञ्नथे'त्यादिग्रन्थो विवृतः। शब्दध- र्मत्वञ्चेत्यादिश्रन्थमवतारयति-न चेत्यादि। अयं स्थितः मम पक्षो नेति योजना। एषामिति। गुणानामित्यर्थः । शब्दधर्मत्वं भवत्विति सम्बन्धः। औपचारिकत्व- ववभागमिति। औपचारिकत्वस्य मुख्यत्वान्धेदमित्यर्थः । विवेक्तुं ज्ञातुम् । एतदुक्तमथवेत्यायुक्तम्। इत्येतदिति। उक्तमित्यर्थः । आत्मनिष्ठत्वेऽपीति। आत्मपदेन रसः जीवात्मा च आ्राह्यः । 'यदि शब्दाश्रया' इत्यादि 'प्राप्तमेवे'्त्यन्तग्रन्थस्य तात्पर्यमाह-उपचारेरो- त्यादि। 'गुणा' इत्यन्तस्य विवरणम्-उपचारेशेत्यादि। इदमिति। अनुपदं ४० ध्व०

३१४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के नामवाचकरवादाश्रया सवन्ति। नैवम् ; वर्णपदव्यज्ञयत्वस्य रसादीना प्रतिपादित त्वात्।

शब्दाः, तदाश्रितं तत्सामथ्येमिति सड्घटनाश्रितमेवेत्युक्तं भवतीति तात्पर्यम्। लोचनम् ननु शब्दधर्मत्वं शब्दैकात्मकत्वं वा तावतास्तु, किमयं मध्ये सड्घटनानुप्रवेश इस्याशङ्कय स एव पूर्वपक्षवादाह-न हीति। अर्थविशेषैन तु पदान्तरनिरपेक्षशु- द्वपदवाच्यैः सामान्यैः प्रतिपाया व्यक्नथा ये रसभावतदाभासतत्प्रशमास्तदाश्रिताना मुख्यतया तन्निष्ठानां गुणानामसड्घटिताः शब्दा आश्रया न भवन्त्युपचारेणापीति भावः। अत्र हेतु :- मवाचकत्वादिति। न ह्यसड्घटिताः व्यञ्नयोपयोगिनिराका- ह्रूपं वाच्यमाहुरित्यर्थः । एतत्परिहरति-नैवमिति। वर्णव्यज्ञयो हि यावद्रस उक्तस्तावदवाचकस्यापि पदस्य श्रवणमात्रावसेयेन स्वसौभाग्येन वर्णवदेव यद्रसाभिव्य- किहेतुत्वं स्फुटमेव लभ्यत इति तदेव माधुर्यादीति कि सड्घटनया? तथा च पदव्यन्यो यावद्ध्वनिरुक्तस्तावच्छुद्धस्यापि पदस्य स्वार्थस्मारकतवेनापि रसाभिव्यकियोग्यार्थाव- भासकत्वमेव माधुर्यादीति तत्रापि कः सड्घटनाया उपयोगः । वक्ष्यमाणमित्यर्थः। तन्च शब्दगतमिति। उक्तसामर्थ्यरूपं शब्दाश्रितं साम बालप्रिया धर्यन्चेत्य:। विशिष्टेति । विशिष्टा या शब्दान्तरसड्घटना तथैव लभ्यत इत्यर्थः। ततः किमत आह-अथेत्यादि। अथ अथ च। न व्यतिरिक्ता न शब्दाद्धिन्ा। तदाश्रितं सड्घटितशब्दाश्रितम्। तत् पूर्वोक्तम्। इतीति हेतौ। सङ्घटनाश्रितमिति। सद्घटनारूपत्वमप्युक्तरीत्या बोध्यम्। नन्विति। गुणानामिति शेषः। तावतेति। उपचारेणेत्य्थः । स एवाहेत्यनेन 'तुच्च शब्दगतं विशिष्टघटनयैवे'ति अ्रन्थेनायमर्थः स्वयं प्रदर्शित इति प्रकाश्यते। ल्ध व्यावर्त्यमाह-न त्वित्यादि। सामान्यैरिति। सामान्यरूपा अर्थाः पदवाच्य। इत्युक्तं प्राक्। अवाचकत्वादित्यस्याननुभावकत्वादित्यर्थमभिप्रेत्य व्याचष्टे-न हीत्यादि! शब्दा इति शेषः। वाच्यमाहुः वाक्यार्थमनुभावयन्ति। वर्णेत्यादिप्रन्थस्य भाव विवृणोति-वर्णव्यङ्गयो हीत्यादि। यावत् यतः। उक्तः इत्यादिना प्रदर्शितः। तावत् ततः। अवाचकस्यापि स्वार्थास्मारकस्यापि। पदरथ 'यस्त्व लक्ष्य क्रमव्यज्ञय' वर्णसमुदायरूपस्य। वणवत् वर्णस्येव। स्फुटमेव लभ्ष्यत इति। कैमुत्यन्यायेनेति भावः। तथाचेति। स्वार्थोस्मारकस्यापि पदस्य रसाभिव्यक्तिहेतुत्वे सिद्धे चेत्यर्थ: शुद्धस्यापीति। असडूघटितस्यापीत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योत: ३१५ अभ्युपगते वा वाक्यव्यङ्गयत्वे रसादीनां न नियता काचित्सङ्वटना तेषामाश्रयत्वं प्रतिपद्यत इत्यनियतसङ्घटनाः शब्दा एव गुणाना व्यङ्गय. विशेषानुगता आश्रयाः। ननु माधुर्ये यदि नामैवसुच्यते तदुच्यताम् ; ओजसः पुनः कथमनियतसङ्कटनशब्द्ाश्रयत्वम्। न ह्यस्षमासा सङ्खटना कदाचिदोजस आश्रयरता प्रतिपद्यते। उच्यते-यदि न प्रसिद्धिमात्रग्रह दृषितं चेतस्तदत्रापि न नब्रूमः। ओजसः कथमसमासा सङ्वघटना नाश्रयः। यतो रौद्रादीन् हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीप्िरोज इति प्राक्पतिपादितम्। तच्चौजो यद्यसमासायामपि सङ्वटनायां स्यात्तत्को दोषो भवेत्। न लोचनम् ननु वाक्यव्यङ्गथे ध्वनौ तर्ह्वश्यमतुप्रवेष्टव्यंसड्घटनया स्वसौन्दर्य वाच्यसौन्दर्य वा, तया विना कुत इत्याशइयाह-अभ्युपगत इति। वाशब्दोऽपिशब्दार्थ, वाक्य- व्यङ्गयत्वेऽपीत्यत्र योज्यः। एतदुक्त भवति-अनुप्रविशतु तत्र सड्घटना, न हि तस्याः सन्निधानं प्रत्याचक्ष्महे। किं तु माधुर्यस्य न नियता सड्घटना आश्रयो वा स्वरूपं वा तया विना वर्णपदव्यप्वये रसादौ भावान्माधुर्यादेः वाक्यव्यक्गयेऽपि तादृशी सड्घटना विहायापि वाक्यस्य तद्रसव्यज्जकत्वात्सड्घटना सन्निहितापि रसव्यक्तावप्रयोजिकेति। तस्मादौपचारिकत्वेऽपि शब्दाश्रया एव गुणा इत्युपसंहरति-शब्दा एवेति। नन्विति। वाक्यव्यक्कयध्वन्यभिप्रायेणेदं मन्तव्यमिति केचित। नन्वित्यादि। सङ्घटनया सड्घटनाविशेषेण। स्वेति। वाक्यसौन्दर्यमि- बालप्रियाँ त्यर्थः । वृत्तौ 'तेषामि'ति। गुणानामित्यर्थः । 'व्यङ्गयविशेषानुगता' इति। व्यज्ञचविशेषावभाष्िन इत्यर्थ: । 'अभ्युपगत' इत्यादिग्रन्थस्य भावमाह लोचने- एतदित्यादि। माधुर्यस्येति। माधुर्यादेरित्यथः। नियता सख्घटना माधुर्यस्या- श्रयो वा स्वरूपं वा नेत्यन्वयः । अत्र हेतुमाह-तयेत्यादि। भावान्माधुर्यादे- रिति। माधुर्यादेस्सत्वादित्यर्थः । भावादित्यन्तेन व्यभिचारः प्रदर्शितः। अत एवाह-वाक्येत्यादि। रसादावित्यनुषङ्गः। सङघटर्ना विहायापि सड्घटनायास्स- हकारित्वमन्तरेणापि। तद्रसव्यअ्ञकत्वात् तत्तद्रसव्यज्ञकत्वसम्भवात्। अप्रयो- जिका अनुपयोगिनी। वृत्तौ 'नन्वि'त्यादि। 'एवभिति। अनियतसड्घटनशब्दाश्रय- त्वमित्यर्थः । 'तत्तदा उच्यतां' तथा उच्यताम्। 'पुन'रिति विशेषे। 'अत्रापि न न ब्रूम' इति। असि्मिश्वोदेऽपि उत्तरं ब्रूम एवेत्यर्थः। लोचने-वाक्यव्यङ्गयेत्या- दि। इदमिति। चोदमित्यर्थः । मन्तव्यमिति। वाक्य एव सख्घटनायास्सम्भवा- दिति भावः ।

३१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके चाचारुत्वं सहृदयहृदयसंवेद्यमस्ति। तस्मादनियतसङ्वटनशब्दाश्रयत्वे गुणानां न काचितक्षतिः। तेषां तु चक्षुरादीनामिव यथास्वं विषयनियमि- तस्य स्वरूपस्य न कदाचिद्यभिचारः । तस्मादन्ये गुणा अन्या च सद्व- टना। न च सङ्वटनामाश्रिता गुणा इत्येकं दर्शनम्। अथवा सङ्वटना रूपा एव गुणाः । यत्तूक्तम्-'सङ्वटनावद्गुणानामध्यनियतविषयत्वं प्राप्नोति। लक्ष्ये व्यभिचारदर्शनात्' इति। तत्राप्येतदुच्यते-यत्र लक्ष्ये परिकल्पितविषय व्यभिचारस्तद्विरूपमेवास्तु। कथमचारुत्वं तादृशे विषये सहृदयानां नाव- भातीति चेत् ? कविशक्तितिरोहितित्वात्। द्विविधो हि दोष :- कवेरव्यु- त्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्र । तत्राव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृतत्वा- त्कदाचिन्र लक्ष्यते। यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते। परि- करश्लोकश्चात्र- 'अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या सं्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकतस्तस्य स झटित्यवभासते ।' वर्य तु ब्रूम :- वर्णपदव्यज्ञधेऽप्योजसि रौद्रादिस्वभावे वर्णपदानामेकाकिर्ना स्वसौ- लोचनम् न्दर्यमपि न ताद्टगुन्मीलति तावद्यावत्तानि सड्घटनाङ्गितानि न कृतानीति सामान्येनैवा यं पूर्वपक्ष इति। प्रकाशयत इति 'लक्षणहेत्वोः इति शतृप्रत्ययः। रौद्रादिप्रकाशनाल क्ष्यमाणमोज इतिभावः। न चेति। चशब्दो हेतौ। यस्मात् 'यो थः शस्त्रं' इत्यादौ नाचा रुत्वं प्रतिभाति तस्मादित्यर्थः । तेषानत्विति गुणानाम। यथास्त्रमिति। 'ऋक्गार एव परमो मनःप्रह्रादनो रसः' इत्यादिना च विषयनियम उक्त एव। अथवेति। वर्णत्यादि। ओजसो वर्ण्पदव्यज्ञयत्वेऽपीत्यर्थः। रौद्रादि्त्रभावे रौद्रा- बालप्रिया दिरसधमें। ताटटकू सातिशयम्। तावन्नोन्मीलतीति सम्बन्धः । तानीति। वर्णपदानीत्यर्थः। सङ्गटनाङ्गितानीति। सड्घटनाविशिशनीत्यर्थः । सो मान्येनैवेति। वणेपदवाक्यव्यङ्गयध्वनिसामान्याभिप्रायेणैवेत्यर्थः । रोद्रादीति रोद्रादेः प्रकाशनेन आलक्ष्यमाणमनुमीयमानमित्यर्थः। नाचारुत्वमिति। अचारुत्व न प्रतिभातीत्यन्वयः । वृत्तौ 'तेषामिर्शत। गुणानामित्यर्थः। स्वरूपस्येत्यनेन सम्ब- १. पा. सू. ३. २. १२६

तृतीयोद्द्योतः ३१७

तथा हि-महाकवीनामप्युत्तमदेवताविषय प्रसिद्ध संभोगशृङ्गारनिब- न्धनादयनौचित्यं शक्तितिरस्कृतत्वात् आ्राम्यत्वेन न प्रतिभासते। यथा कुमा- रसम्भवे देवीसम्भोगवर्णनम्। एवमादौ च विषये यथौचित्यात्यागस्तथा लोचनम् रसार्भिव्य क्तावेतदेव सामर्थ्यं शब्दानां यत्तथा तथा सङ्धटमानत्व्रमिति भावः । शक्तिः प्रतिभानं वर्णनीयवस्तुविषयनूतनोल्लेखशालित्वम्। व्युत्पत्तिस्तदुपयोगि- समस्तवस्तुपौर्वापर्यपरामर्शकौशलम्। तस्येति कवेः। अनौचित्यमिति। आ- स्वादयितणां यः चमत्कार/विघातस्तदेव रससर्वस्वं आस्वादायत्तत्वात्। उत्तमदेव- तासंभोगपरामर्शे च पितृसंभोग इव लज्जातङ्कादिना कश्चमत्कारावकाश इत्यर्थः। शक्ति- तिरस्कृतत्वादिति। संभोगोऽपि ह्यसौ वर्णितस्तथा प्रतिभानवता कविना यथा तत्नैव विश्रान्तं हृदयं पौर्वापर्यपरामर्श कर्तु न ददाति यथा निर्व्याजवराक्रमस्य पुरुषस्यावि षयेऽपि युध्यमानस्य तावत्तस्मिन्नवसरे साधुवादो वितीर्यते न तु पौर्वापर्यपरामशें बालप्रिया न्वः। 'विषये'ति। चक्षुरादीनां विषया रूपादयः गुणानान्तु रसाः । 'दर्शनमिि। मतमित्यर्थः । अथवेत्यादिग्रन्थस्य भावमाह लोचने-रसेत्यादि। तथा तथेति। तत्तद्रसानुगुण्येनेत्यर्थः । इति भाव इति। शब्दगतं माधुर्यादिकं श्ङ्गारादि तत्तद्रसा- भिव्यअ्जनसामर्थ्यमेव, तच्च तथा तथा सड्घटनया। अतस्सड्घटनारूपा एव गुणा इति भावार्थ इत्यर्थः । वृत्तौ-'यत्वि'त्यादि। इति यत्तूक्तमित्यन्वयः। 'यत्र लक्ष्ये' इति । 'अनवरते' त्यादौ, 'यो यश्शस्त्रमि'त्यादौ चेत्यर्थः । 'परिकल्पिते'ति। 'असमासे'त्यायुक्तविषयस्य व्यभिचार इत्यर्थः । शक्तिव्युत्पत्तिपदे वित्रणोति लोचने-शक्तिरित्यादि। तदुपयो. गीति। तस्य वर्णनीयस्य उपयोगीनि यानि वस्तूनि तेषां पौर्वापर्येण यः परामर्श स्तत्र कौशलं सामर्थ्यमित्यर्थः। उत्तमदेवताविषयसम्भोगश्रद्गारनिबन्धनस्यानौचित्यं विवृणोति-य इत्यादि। चमत्काराविघातः चमत्कारविघातकाभावः। पितृसम्भोग इति। मातापित्रोस्सम्भोगस्य परामर्श इत्यर्थः । 'शक्तितिरस्कृतत्वा'दित्यादिप्रन्थं विवृ- णोति-सम्भोगोऽपीत्यादि। असाविति। उत्तमदेवताविषय इत्यर्थः। तत्रैव वणिते सम्भोग एव। हृदयं कर्तृ। न ददाति खात्मानं, सहृदयस्येति शेषः । यद्वा- स इति शेषः । वर्णितस्सम्भोग इत्यर्थः । हृदय कर्म । मविषयेऽपीति। बालगुरुजना - दिविषयेऽपीतयथेः। तस्मिन्नवसर युद्धकाले। वितोर्यते पश्यद्धिः दोयते। वृत्तौ- 'यथौचित्यात्याग'इति। यथा येन प्रकारेण वर्णने। औचित्यात्यागः अनौचित्या भावः । 'दर्शितमि'ति। विभावभ/वेत्यादिग्रन्थजातेन प्रदशितमित्यर्थः। 'अभ्रे' उ- परि। नन्वेवं दर्शयिष्यत इति वक्तव्यं न तु दर्शितमितीत्यत आह लोचने-

३१८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके दर्शितमेवाओे। शक्तितिरहकृतत्वं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते। तथा हि शक्तिरहितेन कविना एवंविधे विषये शृक्कार उपनिबध्यमान: स्फुटमेव दोषत्वेन प्रतिभासते। नन्वस्मिन् पक्षे 'यो यः शसत्रं विसर्ति' इत्यादौ किम- चारुत्वम् : अप्रतीयमानमेवारोपयामः । तस्माद्गुणव्यतिरिक्तत्वे गुणरूपत्वे च सङ्वटनाया अन्यः कश्चिनियमहेततुर्वक्तव्य इत्युच्यते। तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः॥६॥ तन्र वक्ता कवि: कविनिबद्धो वा, कविनिबद्धश्चापि रसभावरहितो रसभा- वसमन्वितो वा, रसोडपि कथानायकाश्रयस्तद्विपक्षाश्रयो वा, कथानायकश्च धीरोदाचादिमेदभिन्न: पूर्वस्तदनन्तरो वेति विकल्पाः । वाच्यं चध्वन्यात्मर- तथात्रापीति भावः। दशितमेवेति । कारिकाकारेणेति भूतप्रत्ययः । वक्ष्यते हि- लोचनम् 'अनौचित्यादते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्' इत्यादि। अप्रतीयमानमेवेति। पूर्वापर- परामर्शविवेकशालिभिरपीत्यर्थः । गुणव्यतिरिक्तत्व इति। व्यतिरेकपक्षे हि सद्घ- टनाया नियमहेतुरेव नास्ति ऐक्यपक्षेऽपि न रसो नियमहेतुरित्यन्यो वत्तव्यः । तन्नियम इति कारिकावशेषः। कथां नयति स्वकर्तव्याङ्गभावमिति कथानायको यो निर्वहणे फलभागी। धीरोदात्तादीति। धर्मयुद्धवीरप्रधानो धीरोदात्तः । वीररौ द्रप्रधानो धीरोद्धतः । वीरश्ज्गारप्रधानो धीरललितः । दानधर्मवीरशान्तप्रधानो धीरप्र- शान्त इति चत्वारो नायकाः क्रमेण सात्वत्यारभटीकैशिकीभारतीलक्षणवृत्ति प्रधानाः। पूर्व: कथानायकस्तदनन्तर उपनायकः। विकलपा इति। वक्तृमेदा इत्यर्थः । वाच्यमि- कारिकाकारेशोति। कारिकावचनस्य निष्पन्नत्वात् भूतनिर्देश उपपन्न इति भावः । बालप्रिया वक्यते हीति। वृत्तिकारेण चेति शेषः । वृत्तौ नन्वित्यादि। 'अस्मिन् पक्षे' इति। सड्घटनारूपा एव गुणा इति पक्ष इत्य्थेः । 'किमचारुत्व'मिति चोधम्। तत्रोत्तरम्- 'अप्रतीयमानभि'त्यादि। अचारत्वमित्यनुषङ्गः। कैरप्रतीय मानमित्यत्राह लोचने-पू ते. त्यादि। विवृणोति-व्यतिरेकपक्े हीत्यादि। नारतीति। गुणानां विषयनियम एवोरी: सड्घटनाया नियमहेतुः कोऽपि नोक्त इत्यर्थः । न रसो नियमहेतुरिति। लक्ष्येषु व्यभिचारादिति भावः । वृत्तौ-'इत्युच्यत' इति। इत्यतो हेतोर्नियमहेतुः प्रदर्श्यत इत्यर्थेः । कारिकावशेष इति। न तु वृत्तिकृता पूरितमिति भावः । कथानायकपदं व्याचष्टे-कथामित्यादि। स्वकर्तव्येति। स्वसाध्येत्यर्थः ।स्त्रपर्द फलभागिपरम्। धमेति। धर्मेवीरयुद्धवीरप्रधान इत्यर्थः । धीरोद्धतादीनां क्रमेण रौद्र

तृतीयोद्द्योत: ३१

साझं रसाभासाङ्गं वा, अभिनेयार्थमनमिनेयार्थ वा,उत्तमप्रकृत्याश्रयं तदित. राश्रयं वेति बहुप्रकारम्। तत्र यदा कविरपगतरस्भावो वक्ता तदा रचनायाः

ति । ध्वन्यात्मा ध्वनिस्वभावो यो रसस्तस्याज्गं व्यज्ञकमित्यर्थः । अभिनेयो लोचनम्

वागज्सत्वाहायैराभिमुख्यं साक्षात्कारप्रायं नेयोर्र्थो व्यक्ञयरूपो ध्वनिस्वभावो यस्य तदमिनेयार्थ वाच्यं, स एव हि काव्यार्थ इत्युच्यते। तस्यैव चामिनयेन योगः। यदाह मुनिः-'वागङ्गसत्वोपेतात्काव्यार्थान् भावयन्ति' इत्यादि तन्न तत्र। रसाभिनयनान्तरी यकतया तु तद्विभावादिरूपतया वाच्योर्ऽर्थोऽभिनीयत इति वाच्यमभिनेयार्थमित्येषैव युक्ततरा वाचोयुक्तिः । न त्वन्न व्यपदेशिवद्धावो व्याख्येयः, यथान्यैः । तदितरेति। मध्यमप्र त्याश्रयमधमप्रकृत्याश्रयं चेत्यर्थः। एवं वक्तृभेदान्वाच्यभेदांश्वाभिधाय तद्गतमौचित्यं नियामकमाह-तत्रेति। रचनाया इति सड्घटनायाः। रसभावहीनो- Sनाविष्टस्ताप सादिरुदासीनोऽपीतिवृत्ताङ्कतया यद्यपि प्रधानरसानुयाय्येव, तथापि ताचति बालप्रिया त्यादि। सात्वत्यादिवृत्तीनां लक्षणान्यन्यन्न द्रष्टव्यानि। 'विकत्पा' इति पदं प्रकृता- नुगुण्येन व्याचष्टे-वक्तृभेदा इति। 'वक्तृवाच्ययो'रित्युक्तवक्त्रवान्तरभेदा इत्यर्थः। वाच्यमभिनेयार्थमित्येतद्वयाचष्टे-अभिनेय इत्यादि। वागित्यादि। चतुविधैरित्यर्थः । व्यङ्गररूप इत्यस्यव विवरणम्-ध्वनिस्वभाव इति। ध्वन्यात्मेत्यर्थः। उक्तरुप- पादयति-स एवेत्यादि। स एव व्यक्षय एव। अ्रभिनयेन योग: अभिनेतव्य- त्वम्। वागज्वेति भावयन्तीत्यन्तं भावा इत्यस्य व्युत्पत्तिकथनम्। इत्यादि तत्र तत्राहेति सम्बन्धः। काव्येना्थ्येत इति व्युत्पत्या काव्यार्थशब्दो व्यङ्गयरसादिवाचीति भावः । नन्वेवं वाच्यार्थाभिनयः कि नास्तीत्यत्राह-रसाभिनयेत्यादि। व्याख्यानमुपसं- हरति-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। इत्येषा वाचोयुक्तिरेव युक्ततरेत्यन्वयः । उक्त- व्याख्यैवातिशयेन युक्तत्यर्थः । न त्वित्यादि। यदि वाच्यस्यैवाभिनेयत्वं, तदा वाच्यमभिनेयार्थमित्यत्र अभिनेयः अर्थो यस्येति विग्रहे यत्पदार्थस्य वाच्यस्य अर्थ पदार्थस्य चैक्यात् 'राहोश्शिर' इत्यादाविव व्यपदेशिवद्धावेन भेदविवक्षया षष्ठीति व्याख्यातव्यं, तन्न कर्तव्यमित्यथेः । यथान्यैरिति। व्यपदेशिवद्धाव इत्यनुषज्ञः, व्याख्यात इति शेषः। कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहित इत्यस्यार्थ प्रदर्श्य तत्रानुप- पत्तिमाशङ्कय परिहरति-रसभावहीन इत्यादि। रसभावहीन इत्यस्य विवरणम्- अनाविष्ट इति। रसाद्यावेशरहित इत्यर्थेः । स क इत्यत्राइ-तापसादिरित्यादि। अपीति समुचये। प्रधानरसानुयाययेवेति। तथाच तस्य तत्तचित्तवृत्त्यावेशेन

१. भरतना., ७. १

३२० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के कामचारः । यदापि कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहितस्तदा स एव; यदा तु कविः कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावसमन्वितो रसश्च प्रधानाश्रितत्वाद्ध्व- न्यात्मभूतस्तदा नियमेनैव तत्रासमासामध्यसमासे एव सङ्घटने। करुण- विप्रलम्भशङ्गारयोस्त्वसमासैव सङ्वटना । कथमिति चेत् ; उच्यते-रसो यदा प्राघान्येन प्रतिपाद्यस्तदा तत्प्रतीतौ व्यवघायका विरोधिनश्च सर्वा- त्मनैव परिहार्याः। एवं च दीर्घसमासासङ्वटनासमासानामनेकप्रकारस- म्भावनया कदाचिद्रसप्रतीतिं व्यवदघातीति तस्या नात्यन्तमभिनिवेशः लोचनम् रसादिहीन इत्युक्तम्। स एवेति कामचारः। एवं शुद्धवक्त्रौचित्यं विचार्ये वाच्यौचितयेन सह तदेवाह-यदा त्विति। कविर्यद्यपि रसाविष्ट एव वक्ता युक्तः। अन्यथा 'स एव वीतरागश्चेत्' इति स्थित्या नीरसमेव काव्यं स्यात्। तथापि यदा यमकादिचि- त्दर्शन प्रधानोऽसौ भवति, तदा 'रसादिहीन' इत्युक्तम्। नियमेन रसभावसन्वितो वक्ता न तु कथश्चिदपि तटस्थः । रसश्र ध्वन्यात्मभूत एव न तु रसवदलङ्कारप्रायः। तदासमासामध्यसमासे एव सघड्टने, अन्यथा तु दीर्घसमासापोत्येवं योज्यम्। तेन नियमशब्दस्य द्वयोश्चैवकारयोः पौनरुक्त्यमनाशङ्कयम्। कथमिति चेदिति। कि धर्मसूत्रकार वचनमेतदिति भावः। उच्यत इति। न्यायोपपत्त्येत्यर्थः । तत्प्रतीता- िति। तदास्वादे ये व्यवधायका अस्वादविघ्नरूपाविरोधिनश्च तद्विपरीतास्वादमया इत्यर्थः। सम्भावनयेति। अनेकप्रकारः सम्भाव्यते सड्घटना तु सम्भावनायां प्रयोक्त्रीति भाव्यमिति भावः। तावतीति। स्वस्मित्नित्यर्थः। इत्युक्तमिति। रसभावरहित बालप्रिया इत्यनेन नैसर्गिकं तद्राहित्यं विवक्षितमित्यर्थः । शुद्धेति। शुद्धमन्येनासम्मिश्रं यद्व- वत्रौचित्यन्तदित्यर्थः । यदा तु कविरित्यादिना कदाचिद्रसभावरहितत्वं कवेभैवतीति गम्यते पूर्वमुक्तश्, तस्यानुपपत्तिमुद्धाव्य परिहरति-कविर्यद्यपीत्यादि। स पवेति। इलोकोडयं प्रदशयिष्यते। 'तदा नियमेनैव समासे एव' इत्यत्र नियमेनेति पदमेवकारद्वयञ्च यथायर्थ योजयंस्तत्तद्वयवच्छेद्यमर्थश्च दर्शयन्विवृणोति-नियमे नेत्यादि। तेनेति। उत्तेन योजनेनेत्यर्थः। कि धर्मत्यादि। धर्मसूत्रकारवचनं हि युक्तिर हितमप्यादरणीयमिति भावः । आस्वादनविघ्नरूपा इति। आस्वादनविघ्ना संशयादयोऽभिनवभारत्यादौ दर्शिताः । तद्विपरीतेति। प्रधानरसविपरीतेत्यथः। सम्भावनयेत्यत्र णिजन्ताण्णिजित्याह-अनेकेत्यादि। सम्भाव्यत इति। प्रतिपत भिरिति शेषः । प्रयोक्त्रीति। प्रयोजककर्त्रीत्यर्थः। वृत्तौ-'विशेषत' इत्यादि' तस्यामित्यादेरनुषञ्गः। अभिनेयाथें काव्ये तस्यामत्यन्तममिनिवेशो विशेषतो न

तृतोयोद्द्योत: ३२१ शोभते। विशेषतोऽभिनेयार्थे काव्ये, ततोऽन्यत्र च विशेषतः करुणविप्र- लम्भग्रज्जारयोः। तयोर्हि सुकुमारतरत्वात्स्वल्पायामप्यस्वच्छतार्या शब्दा- र्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति। रसान्तरे पुनः प्रतिपादे रौद्रादौ मध्यमस- मासा सङ्घटना कदाचिद्धीरोद्धतनायकसम्बन्धव्यापाराश्रयेण दीर्घसमासापि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या। सर्वासु च सङ्कटनासु प्रसादारूयो गुणो व्यापी।

लोचनम् द्वौ णिचौ। विशेषतोऽभिनेयार्थेति। अन्रुटितेन व्यप्गथेन तावत्समासार्थाभिनयो न शक्य: कर्तुम्। काक्कादयोऽन्तर प्रसादगानादयक्ष। तत्र दुष्प्रयोजा बहुतरसन्देहप्रसरा च तन्न प्रतिपत्तिर्न नाटथेऽनुरूपा स्यात्। प्रत्यक्षरूपत्वात्तस्या इति भावः। अन्यत्र चेति । अनभिनेयार्थेपि। सन्थरीभवतीति। आखादो विघ्नितत्वात्प्रतिहन्यत इत्यथः। तस्या दीर्घसमाससड्घटनायाः य आक्षेपस्तेन विना यो न भवति व्यङ्ञयाभिव्यञ्जकस्तादृशो रसोचितो रसव्य्जकतयोपादीयमानो वाच्यस्तस्य यासावपेक्षा दीर्घसमाससड्घटनां प्रति सा अवैगुण्ये हेतुः। नायकस्याक्षेपो व्यापार इति यद्वयाख्यातं तन्न श्लिष्यतीवेत्यलम्। व्यापीति। या काचित्सड्घटना सा तथा कर्तव्या, यथा वाच्ये झटिति भवति प्रतीति- रिति यावत्। उक्तमिति। 'समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु' इत्यादिना। न व्यनक्ती- बालप्रिया शोभत इत्यन्वयः । कुत एतदिति जिज्ञासां परिहतुं भावमाह-अत्रुटितेनेत्यादि। तत्रेति प्रतिवाक्यं योज्यं, दीघसमासायां सड्घटनाया सत्यामिति तदर्थः। अन्रु- टितेन व्यङ्गयेन कर्तु न शक्यः, किन्तु व्यक्गयार्थत्रोटनं कृत्वैव कर्तव्यो भवेदिति भावः । दोषान्तराण्यप्याह-काक्वादय इत्यादि। अन्तरेति। अन्तरे मध्ये प्रसादार्था ये गानादयस्ते। दुष्प्रयोजा: दुःखेन प्रयोज्याः। तत्र बहुतरसन्देहप्रसरा प्रतिपत्तिश्च स्यात्। सा नाटथे न अनुरूपा च इति योजना। अत्र हेतुमाह-प्रत्य- क्षेति। संशयादिविध्नरहितसाक्षातकाररूपत्वादित्यर्थः । तस्या इति। नाटयप्रतीतेरि- त्यर्थः । नाटयन्नाम रसचर्वेणात्मकप्रतीतिरूपमित्यभिनवभारत्यामुक्तम्। वृत्तौ 'तत्रा- न्यत्र चेि। तस्यामित्यादेरनुषज्जोऽत्रापि बोध्यः। लोचने भावार्थमाह-आस्वाद इत्यादि। वृत्तौ'रसान्तर' इत्यादि। शौद्रादौ रसान्तरे पुनः प्रतिपाये मध्यमसमासासड्घ- टना विगुणा न भवति कदाचिद्दीर्घसमासापि वा सड्घटना विगुणा न भवतीति सम्ब- न्धः। दीर्घसमासाय। अवैगुण्ये हेतुस्तदाक्षेपेत्यादिः। एतं अ्रन्थं व्याचष्टे-तस्या इत्यादि। सङ्घटनाया इति कर्मणि षष्ठी। आक्षेपः स्ववाचकशब्दसमुदाये आकर्ष: योजनमिति यावत्। तेनाविनाभावीति वाच्यस्ष्य विशेषणमित्याह-तेने- ४१ व

३२० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

कामचारः । यदापि कविनिबद्धो वक्ता रसभावरहितस्तदा स एव; यदा तु कवि: कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावसमन्वितो रसश्च प्रधानाश्रितत्वाद्ध्व- न्यात्मभूतस्तदा नियमेनैव तत्रासमासामध्यसमासे एव सङ्घटने। करुण विपलम्भशङ्गारयोस्त्वसमासैव सङ्वटना । कथमिति चेत् ; उच्यते-रसो यदा प्राधान्येन प्रतिपाद्यस्तदा ततप्रतीतौ व्यवधायका विरोधिनश्र सर्वा- त्मनैव परिहार्याः। एवं च दीर्घसमासासद्वटनासमासानामनेकप्रकारस- म्भावनया कदाचिद्रसप्रतीति व्यवदघातीति तस्यां नात्यन्तमभिनिवेशः लोचनम् रसादिहीन इत्युक्तम्। स एवेति कामचारः। एवं शुद्धवक्त्रौचित्यं विचारय वाच्यौचितयेन सह तदेवाह-यदा त्विति। कविर्यद्यपि रसाविष्ट एव वक्ता युक्तः। अन्यथा 'स एव वीतरागश्चेत्' इति स्थित्या नीरसमेव काव्यं स्यात्। तथापि यदा यमकादिचि- त्रदर्शनप्रधानोऽसौ भवति, तदा 'रसादिहोन' इत्युक्तम्। नियमेन रसभावसन्वितो वक्ता न तु कथश्चिदपि तटस्थः । रसश्र ध्वन्यात्मभूत एव न तु रसवदलङ्कारप्रायः । तदासमासामध्यसमासे एव सघड्टने, अन्यथा तु दीर्घसमासापोत्येवं योज्यम्। तेन नियमशब्दस्य द्वयोश्चैवकारयोः पौनरुक्त्यमनाशङ्कयम्। कथमिति चेदिति। कि धर्मसूत्रकार वचनमेतदिति भावः । उच्यत इति। न्यायोपपत्त्येत्यर्थः। तत्प्रतीता विति। तदास्वादे ये व्यवधायका अस्वादविघ्नरूपाविरोधिनश्च तद्विपरीतास्वादमया इत्यर्थः। सम्भावनयेति। अनेकप्रकारः सम्भाव्यते सड्घटनातु सम्भावनायां प्रयोक्त्रीति बालप्रिया भाव्यमिति भावः। तावतीति। स्वस्मिन्नित्यर्थः। इत्युक्तमिति। रसभावरहित इत्यनेन नैसर्गिकं तद्राहित्यं विवक्षितमित्यर्थः । शुद्धेति। शुद्धमन्येनासम्मिश्रं यद्व- कत्रौचित्यन्तदित्यर्थः । यदा तु कविरित्यादिना कदाचिद्रसभावरहितत्वं कवेभैवतीति गम्यते पूर्वमुक्तश्, तस्यानुपपत्तिमुद्धाव्य परिहरति-कविरयद्यपीत्यादि। स पवेति। श्लोकोऽयं प्रदशयिष्यते। 'तदा नियमेनैव समासे एव' इत्यत्र नियमेनेति पदमेवकारद्वयश्च यथायर्थ योजयंस्तत्तद्व्यवच्छेद्यमर्थश्च दर्शयन्विवृणोति-नियमे- नेत्यादि। तेनेति। उक्तेन योजनेनेत्यर्थः। कि धर्मत्यादि। धर्मसूत्रकारवचनं हि युक्तिरहितमप्यादरणीयमिति भावः। आस्वादनविघ्नरूपा इति। आस्वादनविन्ना ः संशयादयोऽभिनवभारत्यादौ दर्शिताः । तद्विपरीतेति।प्रधानरसविपरीतेत्यर्थः । सम्भावनयेत्यत्र णिजन्ताण्णिजित्याह-अनेकेत्यादि। सम्भाव्यत इति। प्रतिपत्त- भिरिति शेषः । प्रयोक्त्रीति। प्रयोजककर्त्रीत्यर्थः। वृत्तौ-'विशेषत' इत्यादि। तस्यामित्यादेरनुषङ्गः। अभिनेयाथें काव्ये तस्यामत्यन्तममिनिवेशो विशेषतो न

तृतोयोद्द्योत: ३२१

शोभते। विशेषतोऽभिनेयार्थे काव्ये, ततोऽन्यत्र च विशेषतः करुणविप्र- लम्भग्ज्जारयोः । तयोर्हि सुकुमारतरत्वात्स्वल्पायामप्यस्वच्छतार्या शब्दा- र्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति। रसान्तरे पुनः प्रतिपादे रौद्रादौ मध्यमस- मासा सङ्घटना कदाचिद्धीरोद्धतनायक सम्बन्धव्यापाराश्रयेण दीर्घसमा सापि ि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या। सर्वासु च सङ्गटनासु प्रसादाखूयो गुणो व्यापी।

लोचनम् द्वो णिचौ। विशेषतोऽभिनेयार्थेति। अत्रुटितेन व्यज्गथेन तावत्समासार्थाभिनयो न शक्य: कर्तुम्। काक्कादयोऽन्तरप्रसादगानादयश्च। तत्र दुष्प्रयोजा बहुतरसन्देहप्रसरा च तन्न प्रतिपत्तिर्न नाटथेऽनुरूपा स्यात् । प्रत्यक्षरूपत्वात्तस्या इति भावः। अन्यत्र चेति । अनभिनेयार्थेऽपि। सन्थरीभवतीति। आखादो विघ्नितत्वात्प्रतिहन्यत इत्यथः। तस्या दीर्घसमाससड्घटनायाः य आक्षेपस्तेन विना यो न भवति व्यङ्गयाभिव्यअ्जकस्तादृशो रसोचितो रसव्यञ्जकतयोपादीयमानो वाच्यस्तस्य यासावपेक्षा दीर्घसमाससड्घटनां प्रति सा अवैगुण्ये हेतुः। नायकस्याक्षेपो व्यापार इति यद्वयाख्यातं तन्न श्लिष्यतीवेत्यलम्। व्यापीति। या काचित्सड्घटना सा तथा कर्तव्या, यथा वाच्ये झटिति भवति प्रतीति- रिति यावत्। उक्तमिति। 'समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु' इत्यादिना। न व्यनक्ती बालप्रिया शोभत इत्यन्वयः। कुत एतदिति जिज्ञासां परिहतुं भावमाह-अत्रुटितेनेत्यादि। तत्रेति प्रतिवाक्यं योज्यं, दीघसमासायां सड्घटनाया सत्यामिति तदथः। अत्रु- टितेन व्यङ्गयेन कर्तु न शक्यः, किन्तु व्यक्गयार्थत्रोटनं कृत्वैव कर्तव्यो भवेदिति भावः । दोषान्तराण्यप्याह-काक्वादय इत्यादि। अन्तरेति। अन्तरे मध्ये प्रसादार्था ये गानादयस्ते। दुष्प्रयोजा: दुःखेन प्रयोज्याः। तत्र बहुतरसन्देहप्रसरा प्रतिपत्तिश्च स्यात्। सा नाटथे न अनुरूपा च इति योजना। अत्र हेतुमाह-प्रत्य- क्षेति। संशयादिविध्नरहितसाक्षातकाररूपत्वादित्यर्थः । तस्या इति। नाटयप्रतीतेरि- त्यर्थः। नाटयन्नाम रसचर्वणात्मकप्रतीतिरूपमित्यभिनवभारत्यामुक्तम्।वृत्तौ 'तत्रा- न्यत्र चे'ति। तस्यामित्यादेरनुषज्ञोऽत्रापि बोध्यः। लोचने भावार्थमाह-आस्वाद इत्यादि। वृत्तौ'रसान्तर' इत्यादि। रौद्रादौ रसान्तरे पुनः प्रतिपादे मध्यमसमासासड्घ- टना विगुणा न भवति कदाचिद्दीर्घसमासापि वा सड्घटना विगुणा न भवतीति सम्ब- न्धः। दीर्घसमासाय। अवैगुण्ये हेतुस्तदाक्षेपेत्यादिः। एतं ग्रन्थं व्याचष्टे-तस्या इत्यादि। सङ्घटनाया इति कर्मणि षष्ठी। आक्षेपः स्ववाचकशब्दसमुदाये आकर्ष: योजनमिति यावत्। तेनाविनाभावीति वाच्यस्ष्य विशेषणमित्याह-तेने- ४१ व

३२२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

स हि सर्वरससाधारणः सर्वसङ्गटनासाधारणश्चेत्युक्तम्। प्रसादातिक्रमे हयसमासापि सङ्गटना करुणविप्रलम्भशङ्कारौ न व्यनक्ति। तदपरित्यागे च मध्यमसमासापि न न प्रकाशयति। तस्मात्वर्वत्र प्रसादोऽनुसर्तव्यः । अत एव च 'यो यः शरं बिमर्ति' इत्यादौ यद्योजसः स्थितिर्नेष्यते तत्प्रसादार्य एव गुणो न माधुर्यम्। न चाचारुत्वम् ; अभिप्रेतरसप्रका- शनात्। तस्माद्गुणाव्यतिरिक्तत्वे गुणव्यतिरिक्तत्वे वा सङ्गटनाया यथो- क्तादौचित्याद्विषयनियमोऽस्तीति तस्या अपि रसव्यञ्जकत्वम्। तस्याश्च रसाभिव्यक्तिनिमित्तमूताया योऽयमनन्तरोक्तो नियमहेतुः स एव गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयेण व्यवस्थानमप्यविरुद्धम् ।

लोचनम् ति। व्यज्जकस्य स्ववाच्यस्यैवाप्रत्यायनादिति भावः।तदिति । प्रसादस्यापरित्यागेअ- भीष्टत्वादत्रार्थे स्वकण्ठेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ। न माधुर्यमिति। ओजोमाधुर्ययोर्ह्यन्यो- न्याभावरूपत्वं प्राडूनिरूपितमिति तयोः सङ्करोऽत्यन्तं श्रुतिबाह्य इति भावः । अभि- प्रेतेति। प्रसादेनैव स रसः प्रकाशितः न न प्रकाशित इत्यर्थः । तस्मादिति। यदि गुणा सड्घटनैकरूपास्तथापि गुणनियम एव सड्घटनाया नियमः। गुणाधीनसड्घटनाप- क्षेऽप्येवम्। सड्घटनाश्रयगुणपक्षेऽपि सड्घटनाया नियामकत्वेन यद्वक्तृवाच्यौचित्यं बालप्रिया त्यादि। यो वाच्यो व्यज्ञथाभिव्यज्जको न भवतीति सम्बन्धः । स्त्रस्ववाचकशब्दाना दीर्घसमाससड्घटनाक्कितत्वे सत्येव वाच्यार्था व्यञ्जका भवन्तीति भावः। अपेक्षये- त्यस्य विगुणा न भवतीत्यनेनान्वय इत्याह-सेत्यादि। तदाक्षेपेत्यत्र व्याख्याना- न्तरं प्रदर्श्य निराकरोति-नायकस्येत्यादि। न श्लिष्यतीति। अन्वयानुगुण्या- भावादिति भावः । प्रसादाख्यो गुणो व्यापीत्युक्तं विवृणोति-येत्यादि। या काचि- त्सङघटना सेति। दीर्घसमादिरूपा सड्घटनेत्यर्थः। अभीष्टत्वादिति। प्रसादा- नुसरणस्याभिप्रेतत्वादित्यर्थः । उक्तावित्यनेनास्य सम्बन्धः । अत्रार्थ इति। सर्वत्र प्रसादस्यानुसर्तव्यत्व इत्यर्थः। स्वकण्ठेनेत्यादि। तदपरित्यागे न न प्रकाशयतीत्य- नेनान्वयः, प्रसादातिक्रम इत्यादिना व्यतिरेकश्रोक्त इत्यर्थः। भावमाह-मोजो माधुर्ययोरित्यादि। अन्योन्येति। माधुर्याभावरूपत्वमोजसस्तदभावरूपत्वं माधु- र्यंस्य चेत्यर्थः । सङ्कर इति। शङ्गारादावोजसो रौद्रादौ माधुर्यस्य च समावेश इत्यर्थः । श्रुतिबाह्य इति। अश्रुत इत्यर्थः। तस्मादित्याद्यविरुद्धमित्यन्तग्रन्थस्य तात्पर्यमाह-यदि गुणा इत्यादिना ॥ ५, ६ ॥

तृतीयोद्द्योत: ३२३

विषयाश्रयमध्यन्यदौचित्यं तां नियच्छति। काव्यप्रमेदाश्रयतः स्थिता भेदवती हि सा ।।७॥ वक्तृवाच्यगतौचित्ये सत्यपि विषयाश्रयमन्यदौचित्यं सङ्गटर्ना निय- च्छति। यतः काव्यस्य प्रभेदा मुक्तकं संस्कृतप्राकुतापअ्रंशनिबद्धम । सन्दानितकविशेष ककलापककुलकानि। पर्यायबन्घः परिकथा खण्डकथा सकलकथे सर्गबन्धोऽमिनेयार्थमाख्यायिकाकथे इत्येवमादयः । तदाश्रये-

हेतुत्वेनोक्तं तद्गुणानामपि नियमहेतुरिति पक्षत्रयेऽपि न कश्विद्विप्लव इति लोचनम्

तात्पर्यम् ।। ५, ६ ॥ नियामकान्तरमप्यस्तीत्याह-विषयाश्रयमिति। विषयशब्देन सड्घातविशेष उक्तः । यथा हि सेनाद्यात्मकसड्घातनिवेशी पुरुषः कातरोऽपि तदौचित्यादनुगुणतयै- वास्ते तथा काव्यवाक्यमपि सब्घातविशेषात्मकसन्दानितकादिमध्यनिविष्टं तदौचि- त्येन वर्तते। मुक्तकं तु विषयशब्देन यदुक्त तत्सड्घाताभावेन स्वातन्त्र्यमात्रं प्रदर्श- यितुं स्वप्रतिष्ठितमाकाशमिति यथा। अपिशब्देनेदमाह-सत्यपि वक्तृवाच्यौचित्ये विषयौचित्यं केवलं तारतम्यभेदमात्रव्याप्तम्, न तु विषयौचित्येन वक्तृवाच्यौचित्यं निवार्यत इति। मुक्तकमिति। मुक्तमन्येनानालिङ्वितं तस्य सब्ज्ञार्यां कन्। तेन स्वतन्त्रतया परिसमाप्तनिराकाड्क्षार्थमपि प्रबन्धमध्यवर्ति न मुक्तकमित्युच्यते। मुक्तक बालप्रिया सदृष्टान्तं विवृणोति-यथेत्यादि। सेनेति। सेनाद्यात्मको यस्सड्घातः समु- दायः तत्र निवेशी निविष्टः । कातरोऽपीति। स्वतः अधीरोऽपीत्यर्थः । कातरादिर- पीति च पाठः । तदनुगुणतयेति। सेनाद्यनुगुणतयेत्यर्थः । अकातरत्वेनेति यावत्। काव्यवाक्यमिति। काव्यरूपं वाक्यमित्यर्थः । नन्वेवं मुक्तकस्यकपद्यात्मकस्य सड्घातरूपत्वाभावात् वृत्तौ तस्य काव्यप्रभेदत्वेन कथनं किमर्थमित्यत आह-मुक्त- कन्त्वित्यादि। तत् तद्वचनम्। सङ्गाताभावेन सड्घातरूपत्वाभावेन। स्वात- नयेति। मुक्तकस्यापि रसस्यन्दित्वात्सड्घटनानियमने स्वातन्त्र्यमस्तीत्येतावन्मात्र प्रदशयितुं मुक्तकमपि काव्यप्रभेदत्वेनोक्तमित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-स्वेत्यादि। पृथिव्यादीनाञ्चतुर्णामाकाशे प्रतिष्ठितत्वमित्युक्तावाकाशस्य कुत्र प्रतिष्ठेति प्रश्ने प्रतिवा- क्यमिदमाकाशं स्वस्मिन्नाकाशे प्रतिष्ठितमिति ब्रह्म ब्रह्मणीव आकाशमाकाश एव प्रति- छ्ठितन्नान्यत्रेत्यर्थः । यथैतद्वचनमाकाशस्य स्वातन्त्र्यप्रदर्शकमान्नं तथेत्यर्थः । सत्य- पीति। सत्येवेत्यर्थः । तारतम्येति। तारतम्यभेदमात्र प्रयोजकमित्यर्थः । अन्येना- नालिङ्गितमिति। निराकाह्प्रतिपत्तये स्वेतरानपेक्षीत्यर्थः। संज्ञायां कन्निति। अनेन

३२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

णापि सङ्घटना विशेषवती भवति। तत्र मुक्तकेषु रसबन्धाभिनिवेशिन: कवेस्तदाश्रयमौचित्यम। तच्च दर्शितमेव। अन्यत्र कामचारः ।

लोचनम् स्यैव विशेषणं संस्कृतेत्यादि। क्रमभावित्वात्तथैव निर्देशः। द्वाभ्यां क्रियासमाप्तौ सन्दानितकम्। त्रिभिर्विशेषकम्। चतुर्भिः कलापकम्। पञ्चप्रमृतिभिः कुलकम् । इति क्रियासमाप्तिकृता भेदा इति द्वन्द्वेन निर्दिष्टाः। अवान्तरक्रियासमाप्तावपि वसन्त- वर्णनादिरेकवर्णनीयोद्देशेन प्रवृत्तः पर्यायबन्धः। एकं धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकार- वैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रकारा परिकथा। एकदेशवर्णना खण्डकथा। समस्तफला- न्तेतिवृत्तवर्णना सकलकथा। द्वयोरपि प्राकृतप्रसिद्धत्वाद्द्वन्द्वेन निर्देशः। पूर्वेषां तु मुक्तकादीनां भाषायामनियमः। महाकाव्यरूपः पुरुषार्थफलः समस्तवस्तुवर्णनाप्रबन्धः सर्गबन्धः संस्कृत एव। अभिनेयार्थ दशरूपकं नाटिकात्रोटकरासकप्रकरणिकाद्यवान्तर- प्रपश्वसहितम नेकभाषाव्यामिश्ररूपम्। आख्यायिकोच्छ्वासादिना वक्त्रापर वक्त्रादिना च युक्ता। कथा तद्विरहिता। उभयोरपि गद्यबन्धस्वरूपतया द्वन्द्वेन निर्देशः। आदिप्रहणाच्चम्पूः। यथाह दण्डी-'गद्यपद्यमयी चम्पूः' इति। अन्यत्रेति। रसब- न्वानभिनिवेशे। बालप्रिया रूढिदेरशिता। तेनेति। रूढेरपि सत्वेनेत्यर्थः। न मुक्तकमित्युच्यत इति। प्रव- न्धानन्तर्गत एव रूढिस्वीकारादिति भावः। संस्कृतप्राकृतापभ्रंशनिबद्धमित्येकवच- नान्तत्वेन निर्देशादाह-मुक्तकस्यैवेत्यादि। विशेषणमिति। एकवचनान्तत्वेनो- करिति शेषः। सन्दानितकेत्यादिना तु विपरिणामेन तत्पदं योज्यमिति भावः । एतेन पूर्वेषान्तु मुक्तकादीनां भाषायामनियम इति वक्ष्यमाणस्य नासक्वतिः । हेमचन्द्रेणाप्ये- वमुकं "एतानि सर्वभाषाभिभेवन्ती"ति। संस्कृतादीनां लक्षणानि काव्यादर्शादावु- कानि। क्रमभावित्वादिति। संस्कृतात्प्राकृतस्य तस्मादपभ्रंशस्य चोत्पन्नत्वादिति भावः। तथैव संस्कृतेत्यादिक्मेणैव। त्रिभिरित्यादौ क्रियासमाप्तावित्यस्यानुषक्ः। कृता भेदा इति। एषामिति शेषः। इतीति हेतौ। क्रियासमाप्तिकृतभेदत्वेन समप्रा- धान्यादित्य्थः । द्वन्द्वेन सन्दानितकेत्यादिना। प्रवृत्तः निबद्धः। एकं धर्मादीति। धर्मादिषु पुरुषार्थेष्वेकमित्यर्थेः। कदेशेति। प्रसिद्धेतिवृत्तैकदेशेत्यर्थः । महाका- व्यरूप इति। महाकाव्यादीनां लक्षणानि काव्यादर्शादावुक्तानि। द्वन्द्वेनेति। 'आख्य- यिकेत्यादिद्वन्द्वेन। कथमपि कृतप्रत्यापत्ताविति। प्रत्यापत्तिः प्रत्यागमनम्। स्खलितं सज्ञातगोत्रस्खलनम्। कृत्वेत्यादिव्याजेनाश्रवणमभिनीयेत्यर्थः। शृन्ये स- खीशून्ये। श्लोकोडयं काव्यालक्कारसड्प्रव्याख्यायां विवृतः। 'मध्यमसमासादीर्स-

तृतीयोद्द्योत: ३२५

मुक्तकेषु प्रबन्धेष्विव रसबन्घाभिनिवेशिन: कवयो दश्यन्ते। यथा ह्यमरुकस्य कवेर्मुक्तका: शुक्काररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एव। सन्दानितकादिषु तु विकटनिबन्धनौचित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एव रेचने। प्रबन्घाश्रयेषु यथोक्तप्रबन्घौचित्यमेवानुसर्तव्यम्। पर्या- यबन्धे पुनरसमासामध्यमसमासे एव सङ्गटने। कदाचिदर्थौचित्याश्रयेण दीर्घसमासायामपि सङ्कटनायां परुषा ग्राम्याच वृत्ति: परिहर्तव्या । परिक- थार्यां कामचारः, तत्रेतिवृत्तमात्रोपन्यासेन नात्यन्तंरसबन्धाभिनिवेशात। खण्डकथासकलकथयोस्तु प्राकृतप्रसिद्धयोः कुलकादिनिबन्धनभूयस्त्वाद्दी- र्घसमासायामपि न विरोधः । वृत्त्यौचित्यं तु यथारसमनुसर्तव्यम्। सर्ग-

लोचनम् ननु मुक्तके विभावादिसङघटना कथं येन तदायत्तो रसः स्यादित्याशङ्कयाह- मुक्तकेष्विति। अमरुकस्येति। कथमपि कृतप्रत्यापत्तौ प्रिये रखलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याजप्रकत्पितमश्रुतम् । असहनसखीश्रोत्रप्राप्ति विशङ्कय ससम्भ्रमं विवलितदृशा शुन्ये गेहे समुच्छवसितं ततः ॥ इत्यत्र हि श्लोके स्फुटैव विभावादिसम्पत्प्रतीतिः । विकटेति। असमासार्यां हि सड्घटनायां मन्थररूपा प्रतीतिः साकाल्ला सती चिरेण क्रियापदं दूरवर्त्यनुधावन्ती वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्ता सती न रसतत्वचर्वणायोग्या स्यादिति भावः। प्रबन्धा- बालप्रिया मासे एवेत्युक्तमुपपादयति-असमासायामित्यादि। सङ्घटनायामिति। सत्यामिति शेषः । मन्थररूपेति। मन्दीभवन्तीत्यर्थः । साकाङ्गति। क्रियाद्याका- क्ासहितेत्यर्थः। वाच्यप्रतीतावेव विश्रान्तेति। वाच्यार्थप्रतीतेश्चिरेणैव जायमा- नत्वादिति भावः। न स्यादिति। तथाच वाच्यप्रतीतिमान्थर्यादिपरिहाराय मध्यमसमासा दीर्घसमासा वा सङ्घटना कार्येति भावः। प्रबन्धाश्रयेष्वित्यत्र सन्दा- नितकादिष्वित्यस्यैवानुषङ्गी न तु मुक्तकेष्वित्यस्यापि पूर्वोक्तलक्षणस्य मुक्तकस्य

१. सड्घटने इत्येव पाठस्स्वारसिक: प्रतिभाति। पूर्वकारिकार्या 'सड्घटनोदिता' इत्युक्तेः। एतत्कारिकावृत्तावपि 'सब्घटनां नियच्छति' इत्यादिव्याहृतेश्र। २. अत्यन्तमिति विभक्तिप्रतिरूपक्रमव्ययमिति भावः ।

३२६ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

बन्धे तु रसतात्पर्ये यथारसमौचित्यमन्यथा तु कामचारः, द्योरपि मार्गयोः सर्गबन्धविधायिनां दर्शनाद्रसतात्पर्य साधीयः। अभिनेयार्थे तु सर्वथा रसबन्घेSभिनिवेश: कार्यः । आख्यायिकाकथयोस्तु गद्यनिबन्घनबाहुल्या· द्ूध्ये च छन्दोबन्घभिन्नप्रस्थानत्वादिह नियमे हेतुरकृतपूर्वोऽपि मना- विक्रियते। एतद्यथोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम् । सर्वत्र गद्यबन्घेऽपि छन्दोनियमवर्जिते ॥८।। यदेतदौचित्यं वक्तृवाच्यगतं सङ्गटनाया नियामकमुक्तमेतदेव गद्ये छन्दोनियमवर्जितेऽपि विषयापेक्षं नियमहेतुः । तथा ह्यत्रापि यदा कवि: कविनिबद्धो वा वक्ता रसभावरहितस्तदा कामचारः । रसभावसमन्विते तु वक्तरि पूर्वोक्तमेवानुसर्तव्यम्। तत्रापि च विषयौचित्यमेव। आख्या-

लोचनम् श्रयेष्विति। सन्दानितकादिषु कुलकान्तेषु। यदि वा। प्रबन्धेऽपि मुक्तकस्यास्तु सद्भावः, पूर्वापर निरपेक्षेणापि हि येन रसचर्वणा क्रियते तदेव मुक्तकम्। यथा-'त्वामालिख्य प्रणयकुपितां' इत्यादिश्लोकः । कदाचिदिति रौद्रादिविषये। नात्यन्तमिति। रस- बन्धे यो नात्यन्तमभिनिवेशस्तस्मादिति सन्नतिः । वृत्त्यचत्यमिति। परुषोपना- गरिकाप्राम्याणां वृत्तीनामौचित्यं यथाप्रबन्धं यथारसं च। अन्यथेति। कथामात्रता- त्पर्ये वृत्तिष्वपि कामचारः । द्वयोरपीति सप्तमी। कथातात्पर्ये सर्गबन्धो यथा भट्ठ- जयन्तकस्य कादम्बरीकथासारम्। रसतात्पर्य यथा रघुवंशादि। अन्ये तु संस्कृत प्राकृतयोद्वयोरिति व्याचक्षते। तत्र तु रसतात्पर्यं साधीय इति यदुक्त तत्किमपेक्षयेति नेयार्थ स्यात्॥। ७॥ बालप्रिया प्रबन्धेष्वसम्भवादित्याह-सन्दानितकादिष्वित्यादि। पक्षान्तरमाह-यदि वेत्यादि। ननु तहि कि मुक्तकलक्षणमित्यत आह-पूर्वेत्यादि। नात्यन्तमित्याद्येक पदम्। रसबन्धेऽभिनिवेशो रसबन्धाभिनिवेशः अत्यन्तं रसबन्धाभिनिवेशो यस्तस्या- भावः नात्यन्तंरसबन्धाभिनिवेशस्तस्मादित्यर्थ इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे-रसबन्ध इत्यादि। अत्यन्तं रसबन्धानभिनिवेशादिति च वृत्तौ पाठः। द्वयोरपि मार्गयोरिति सप्तम्यन्ते। तात्पर्यस्येति शेषः। कथातात्पर्यस्य रसतात्पर्यस्य चेत्यर्थ इत्याह- द्वयोरित्यादि। द्वयोरपि मागयोरित्यस्य व्याख्यानान्तरमाह-अन्य इत्यादि। तद्' दूषयति-तत्रेत्यादि ॥ ७॥

तृतीयोद्द्योत: ३२७

यिकार्या तु भूम्रा मध्यमसमासादीर्घसमासे एव सङ्गटने। गद्यस्य विक- टबन्धाश्रयेण छायावत्वात्। तत्र च तस्य प्रकृष्यमाणत्वात। कथार्या तु विकटबन्धप्राचुर्येऽपि गद्यस्य रसबन्घोक्तमौचित्यमनुसर्तव्यम्। रसबन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्षिता। • रचना विषयापेक्षं तत्तु किश्चिद्विभेदवत् ॥ ९ ॥ अथवा पद्यवद्गद्यबन्घेऽपि रसबन्धोक्तमौचित्यं सर्वत्र सं्रिता रचना

लोचनम् विषयापेक्षमिति। गद्यबन्धस्य भेदा एव विषयत्वेनानुमन्तव्याः ॥।८।। स्थितपक्षन्तु दर्शयति-रसबन्धोक्तमिति। वृत्तौ च वाशब्दोऽस्यव पक्षस्य स्थितिद्योतकः । यथा- त्रियो नरपतिर्वहिर्विषं युक्त्या निषेवितम्। स्वार्थाय यदि वा दुःखसम्भारायैव केवलम् ।। इति। रचना सड्घटना। तर्हि विषयौचित्यं सर्वथैव त्यक्तं नेत्याह-तदेव रसौचित्यं विषयं सहकारितयापेक्ष्य किश्चिद्विभेदोऽवान्तरवैचित्र्यं विद्यते यस्य सम्पाद्यत्वेन तादृशं बालप्रिया विषयत्वेनेति। विषयशब्दार्थत्वेनेत्यर्थः ॥८॥ 'रसबन्धे'ति कारिकार्या रचना सर्वत्र रसबन्धोक्तमौचित्यं संश्रिता भातीत्यन्वयः । वृत्तौ 'अथवे'ति न विकल्पार्थक इत्याह-वृत्तौ च वाशब्द इति। चकारो वाक्यालङ्कारे। वाशब्द इति। अथवेत्यत्र वाशब्द इत्यर्थः। श्रस्येति। पद्यवदित्या- दिना वक्ष्यमाणस्येत्यर्थः । स्थितिद्योतक इति। निश्चितत्वरूपस्थितत्वद्योतक इत्यर्थः । सम्मतत्वद्योतक इति यावत्। अथवेत्यादिना पक्षान्तरकथने खलु शात्रका- राणा निर्भरः। उक्तार्थे महाकविप्रयोगमुपष्टम्भकतया दर्शयति-स्त्रिय इति। युक्त्या निषेवितं स्त्र्यादिचतुष्टयं स्वार्थाय स्वप्रयोजनाय भवति। इत्थं प्रसिद्धयनुरोधेनोक्त्वा स्वमतमाह-यदि वेत्यादि। युक्त्यान्यथा वा निषेवितं तच्चतुष्टयं केवलं दुःखस. म्भाराय दुःखातिशयायैव भवति। अत्र यदिवेति दुःखसम्भारायैवेति स्थितपक्षद्योत- कम्। "विषप्यमृतं क्वचिद्भवेदमृतं वा विषमीश्वरेच्छये"ति रघुवंशश्लोकव्याख्याने "वाशब्दो वाक्यार्थंस्य स्थितपक्षतां द्योतयती"त्यरुणाचलनाथाः । कारिका व्यचष्टे- रचनेत्यादि। तर्हीति। रचनाया रसबन्धोक्तौचित्याश्रयणेन सर्वत्र भवनस्वीकारे सतीत्यथः । त्यक्तमिति। किन्त्यक्तमिति चोद्म्। नेत्याहेति। न त्यक्तमिति प्रति- वक्तीत्यर्थः। तत्त्वित्यस्य व्याख्यानम्-तदेवेति। तत्पदार्थमाह-रसौचित्य- मिति। रसबन्धोक्तौचित्यमित्यर्थः । विषयापेक्षमित्यस्य विवरणम्-विषयमि-

३२८ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

भवति। तत्तु विषयापेक्षं किश्चिद्विशेषवद्धवति, न तु सर्वाकारम्। तथा

यिक्कायामपि शोभते। नाटकादावव्यसमासैव न रौद्रवीरादिवर्णने। विष यापेक्षं त्वौचित्यं प्रमाणतोऽपकृष्यते प्रकृष्यते च। तथा ह्याख्यायि- कार्या नात्यन्तमसमासा स्वविषयेऽपि नाटकादौ नातिदीर्घसमासा चेति सङ्गटनाया दिगनुसर्तव्या। इदानीमलक्ष्यक्रमव्यज्रयो ध्वनिः प्रबन्धात्मा रामायणमहाभारतादौ लोचनम् भवति। एतद्याचष्टे-तच्विति। सर्वाकारमिति क्रियाविशेषणम्। असम्रासैवेति। सर्वत्रैवेति शेषः । तथा हि वाक्याभिनयलक्षणे 'चूर्णपादैः प्रसन्नैः' इत्यादि मुनि- रभ्यधात्। अन्नापवादमाह-न चेति। नाटकादाविति। स्वविषयेऽपीति सम्बन्ध: ॥। ९ ॥ एवं सड्घटनायां चालक्ष्यक्रमो दीप्यत इति निर्णीतम्। प्रबन्धे दीप्यत इति तु निर्विवादसिद्धोऽयमर्थ इति नात्र वक्तव्यं किश्चिदस्ति। केवलं कविसहृदयान् व्युत्पाद- यितुं रसव्यज्जने येतिकतव्यता प्रबन्धस्य सा निरूप्येत्याशयेनाह-इदानीमिति। इदार्नी तत्प्रकारजातं प्रतिपाद्यत इति सम्बन्धः । प्रथमं दावदिति प्रबन्धस्य व्यञ्ञ. कत्वे ये प्रकारास्ते क्रमेणैवोपयोगिनः । पूर्व हि कथापरीक्षा। तत्राधिकावापः फल- बालप्रिया त्यादि। किश्चिद्विभेदव दित्यक्ष्य विवरणम्-किश्चिदित्यादि। यस्य सम्पाद्यत्वेन विद्यत इति सम्बन्धः। सर्वत्रैवासमासेत्यत्र मुनिवचनं प्रमाणयति-तथाहीत्यदि। वृत्तौ 'न चे'त्यत्र असमासैवेत्यस्यानुषङ्गः। 'प्रमाणत' इति। रसबन्धोक्तौचित्य रूपात्प्रमाणादि- त्यर्थः । 'आख्यायिकाया' मित्यादि। 'स्वविषयेऽपीति। अत्यन्तासमासाया विषये शृङ्गारादावपीत्यर्थः । 'नेति। शोभत इत्यस्यानुषङ्गः । न चारुरित्यर्थः । 'नाटकादा' विति। स्वविषयेऽपीत्यस्यानुषङ्गः। अतिदीघसमासायास्सङ्घटनाया विषये रौद्रवीरा दावपीत्यर्थः। 'नाती'ति। अतिदीर्घसमासासड्घटना न शोभत इत्यर्थः। "इतिका- व्याथे"त्यादिश्लोकः क्वचिद्ग्रन्थे न दृश्यते, अत एव न व्याख्यातः ॥ ९ ॥ लोचनेऽवताशयति-एवमित्यादि। येतिकर्तव्यतेति। यः प्रकार इत्यर्थः । निरुप्या निरूपणार्हा। 'इदानी' मित्यस्यान्वयं 'तत्प्रतिपाद्यत' इत्यत्र तत्पदार्थश्च दर्श- यति-इदानीमनित्यादि। प्रथमन्तावदितीति प्रतीकधारणम्। विभावेत्यादिनिर्देशक्र- मस्य वीजन्दर्शयति-प्रबन्धस्येत्यादि। फलपर्यन्ततानयनमिति। कथाया इति १. भरतना.,

तृतीयोद्द्योत: ३२९

प्रकाशमान: प्रसिद्ध एव। तस्य तु यथा प्रकाशनं तत्प्रतिपाद्यते- विभावभावातुभावसञ्चारयौचित्यचारुणः। विधिः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्मेक्षितस्य वा ॥ १० ॥ इतिवृत्तवशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिम् ।

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसाभिव्यक्त्यपेक्षया। न तु केवळया शास्तरस्थितिसम्पादनेच्छया । १२ ॥। उद्दीपनपशमने यथावसरमन्तरा।

अलङ्कूतीनां शक्तावप्यानुरुप्येण योजनम्। पबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् ॥ १४ ॥ प्रबन्धोऽपि रसादीनां व्यञ्ञक इत्युक्तं तस्य व्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। प्रथमं तावाद्विभावभावानुभावसश्चार्याचित्यचारुण: कथाशरीरस्य विधिर्य- थायथं प्रतिपिपादयिषितरसभावाद्यपेक्षया य उचितो विभावो भावोऽनु- भाव: सश्चारी वा तदौचित्यचारुणः कथाशरीरस्य विधिर्व्यञ्जकत्वे निब-

पर्यन्ततानयनम्, रसं प्रति जागरणम्, तदुचितविभावादिवर्णनेSलङ्कारौचित्यमिति। लोचनम्

तत्क्रमेण पञ्चकं व्याचष्टे-विभावेत्यादिना। तदौचित्येति। शरज्ञारवर्णने- च्छुना तादृशी कथा संश्रयणीया यस्यामृतुमाल्यादेर्विभावस्य लीलादेरनुभावस्य

शेषः। तत्पश्चकमिति। आय्यश्वतुष्टयं श्लोकचतुष्टयेन क्रमानिर्दिषटं, पञ्चमन्त्वर्धश्लो- बालप्रिया

केनेति बोध्यम्। विभावाद्यौचित्यचारुणः कथाशरोरस्य विधिरित्येतद्रसविशेषमुपा- दाय विवृणोति-शृङ्गारवर्णने चुम्बनेत्यादि । वृत्तौ 'प्रकृति'रित्यादि । प्रकृतिः स्वभावः । 'दिव्ये'त्यादि। दिव्या मानुषी दिव्यमानुषी पातालीयेत्यादिर्बहुविधेत्यर्थः । तत्र दिव्या प्रकृतिश्मत्यैंकरूपत्वं यथा श्रीमहेश्वरादेः। मानुषी मर्त्यैकरूपत्वं यथा माधवोदेः। दिव्यमानुषी पाण्डवादेरिति बोध्यम्। 'तामि'ति। प्रकृतिमित्यर्थः । 'असङ्कीर्णः' स्थाय्यन्तरासङ्कीर्णः । 'औचित्यवानिति। औचित्यभागिति च पाठः। क्वचिद्प्रन्थे भवतीत्यनन्तरं नान्यथेति च पाठः। 'अन्यथे'त्यादि। अन्यथा उक्तप्र ४२ ध्व०

३३० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

न्घनमेकम्। तत्र विभावौचित्यं तावत्प्रसिद्धम्। भावौचित्यं तु प्रकृत्यौ- चित्यात्। प्रकृतिर्धयुंत्तममध्यमाघमभावेन दिव्यमानुषादिभावेन च विभे- दिनी। तां यथायथमनुसृत्यासक्कीर्णः स्थायी भाव उपनिबध्यमान औचि त्यमाग् भवति। अन्यथा तु केवलमानुषाश्रयेण दिव्यस्य केवलदिव्या- श्रयेण वा केवलमानुषस्योत्साहादय उपनिबध्यमाना अनुचिता भवन्ति । तथा च केवलमानुषस्य राजादेव्णने सप्तार्णवलङ्गनादिलक्षणा व्यापारा उपनिबध्यमानाः सौष्ठवभृतोऽपि नीरसा एव नियमेन भवन्ति, तत्र त्वनौ- चित्यमेव हेतुः । ननु नागलोकगमनादयः सातवाहनप्रभृतीनां श्रूयन्ते, तदलोकसामा- न्यप्रभावाविशयव्णने किमनौचित्यं सर्वोरवींभरणक्षमाणां क्षमाभुजामिति। नैतदस्ति ; न वयं ज्रूमो यत्प्रभावातिशयवर्णनमनुचितं राज्ञाम्, किंतु केवलमानुषाश्रयेण योत्पाद्यवस्तुकथा क्रियते तस्यां दिव्यमौचित्यं न योजनीयम्। दिव्यमानुष्यार्या तु कथायामुभयौचित्यये।जनमविरुद्धमेव। यथा पाण्ड्वादिकथायाम्। सातवाहनादिषु तु येषु यावदपदानं श्रूयते तेषु तावन्मात्रमनुगम्यमानमनुगुणत्वेन प्रतिभासते। व्यतिरिक्तं तु तेषा- मेवोपनिबध्यमानमनुचितम्। तदयमत्र परमार्थ :- अनौचित्याहते नान्यद्रसभङ्कस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥

लोचनम् हर्षघृत्त्यादेः स्वारिणः स्फुट एव सद्भाव इत्यर्थः । प्रसिद्धमिति। लोके भरत- शास्त्रे च। व्यापार इति। तद्विषयोत्साहोपलक्षणमेतत्। स्थाय्यौचित्यं हि व्याख्ये- यत्वेनोपक्रान्तं नानुभावौचित्यम्। सौष्ठवभृतोऽपीति। वर्णनामहिम्नेत्यर्थः। तत्र त्विति नीरसत्वे। व्यतिरिकतं त्विति। अधिकमित्यर्थः । बालाप्रया कारातिकमणेन। दिव्यस्य उत्साहादयः केवलमानुषाश्रयेण केवलमानुषस्योत्साहादयः केवलदिव्याश्रयेण वा उपनिबध्यमाना इत्यन्वयः । 'तथाचे'ति। तथाहीत्यर्थः। लोच ने-तद्विषयेति। व्यापारविषयकेत्यर्थः। छतदिति। व्यापारपदमित्यर्थः। कुत इत्यत आह-स्थायीत्यादि। वृत्तौ 'भान्ती'ति 'भवन्ती'ति च पाठः ।

तृतीयोद्द्योत: ३३१

अत एव च भरतेम प्रख्यातवस्तुविषयत्वं प्रख्यातोदात्तनायकत्वं च नाटकस्यावश्यकर्तत्यतयोपन्यस्तम्। तेन हि नायकौचित्यानौचित्यविषये कविर्न व्यामुद्यति। यस्तूतपाद्यवस्तु नाटकादि कुर्याच्तस्याप्रसिद्धानुचितनाय कस्वभाववर्णने महान् प्रमादः ।

लोचनम् एतदुक्त भवति-यत्र विनेयानां प्रतीतिखण्डना न जायते तादग्वर्णनीयम्। तत्र केवलमानुषस्य एकपदे सप्तार्णवलड्घनमसम्भाव्यमानतयानृतमिति हृदये स्फुर- दुपदेश्यस्य चतुर्वर्गोपायस्याप्यलीकर्ता बुद्धौ निवेशयति। रामादेस्तु तथाविधमपि चरितं पूर्वप्रसिद्धिपरम्परोपचितसम्प्रत्ययोपारूढमसत्यतया न चकास्ति। अत एव तस्यापि यदा प्रभावान्तरमुत्प्रेक्ष्यते तदा तादृशमेव। न त्वसम्भावनापदं वर्णनी यमिति। तेन हीति। प्रख्यातोदात्तनायकवस्तुत्वेन। व्यामुह्यतीति कि वर्णयेय· मिति। यस्त्विति कविः। महान् प्रमाद इति । तेनोत्पाद्यवस्तु नाटकादि न बालप्रिया

शङ्कते-'नन्वि'त्यादि। 'नागलोके ति। नाकलोकेति च पाठः । 'तदि'ति। तस्मादित्यर्थः। क्षमाभुजामित्यस्य वर्णने इत्यनेन सम्बन्धः । किमिति प्रश्ने निषेधे वा। परिहरति-'नैतदि'त्यादि। नैतदस्ति एतच्चोदं न भवति। कुत इत्यत्राह- 'ने'त्यादि। राज्ञां प्रभावातिशयवर्णनं यद्दयं तदनुचितं न ब्रूम इति सम्बन्धः।व्यति- रिक्तन्त्वित्यादिप्रन्थस्य सारार्थमाह लोचने-एतदुक्तमित्यादि। यत्रेति। वण्यमाने यस्मिश्वरित इत्यर्थः । प्रतीतिखण्डना प्रतीतेरप्रतिष्ठा। केवलमानुषस्येति। वर्ण्यमानमिति शेषः । सप्ताणवलड्घनं कर्तृ निवेशयतीति सम्बन्धः। अ्रपनृ- तमितीति। असत्यत्वेनेत्यर्थः । हृदये बुद्धावित्युभयत्र विनेयानामित्यस्यानुषङ्वेण सम्बन्धः । मलीकतामिति। असत्यतामित्यर्थः । विशेषमाह-रामादेस्त्विति। तथाविधमिति। अर्णवलघडनादिरूपमित्यर्थः । पूर्वप्रसिद्धीति। पूर्वा पुरातनी या प्रसिद्धिपरम्परा तया उपचितो यः सम्प्रत्ययो विश्वासः तमुपारूढमिति हेतुगर्भम्। तस्यापि रामादेरपि। उत्प्रेक्ष्यते कल्पनापूर्वक वर्ण्यते। ताद्वशमेव असत्यतया स्फुरेदेव। परमतात्पर्यमाह-न त्वित्यादि। असम्भावनापद्मिति। असम्भा- व्यत्वबुद्धिविषयभूतमित्यथः । व्यामोहाकारमाह-किमित्यादि। मुनिना नाटकादे- रुतपाद्यवस्तुत्वस्यानिरूपितत्वादुत्पाद्यवस्तुनाट कादीति यथाश्रुतार्स्यासज्त्या यो नाट- कादि उत्पादवस्तु सत् कुर्यात्तस्य महान् प्रमादस्स्यादिति योजनाम्मनसि कृत्य तात्पर्यं ववृणोति-तेनेत्यादि। तेन कवेर्महतः प्रमादस्य प्रसग्न हेतुना। मुनिना नाटकादि

३३२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

ननु यद्युत्साहादिभाववर्णने कथश्चद्दिव्यमानुष्याद्यौचित्यपरीक्षा क्रि० यते तक्क्रियताम्, रत्यादौ तु कि तया प्रयोजनम् ? रतिर्हि भारतवर्षोचिते- नैव व्यवहारेण दिव्यानामपि वर्णनीयेति स्थितिः । नैवम्; तत्रौचित्या- तिक्रमेण सुतरां दोषः। तथा ह्यधमप्रकृत्यौचित्येनोत्तमप्रकृतेः शुङ्जारोप- निबन्धने का भवेन्नोपहास्यता। त्रिविरधं प्रकृत्यौचित्यं भारते वर्षेडव्यस्ति शङ्कारविषयम् । यत्तु दिव्यमौचित्यं तत्तत्राुपकारकमेवेति चेत्-न वयं दिव्यमौचित्यं शुङ्कारविषयमन्यत्किश्विद्त्मः । कि त्ह भारतवर्षविषये यथोत्तमनायकेषु राजादिषु शृद्गारोपनिबन्धस्तथा दिव्याशयोऽपि शोभते। न च राजादिषु प्रसिद्धप्राम्यशङ्गारोपनिबन्धनं प्रसिद्ध नाटकादौ, तथैव देवेषु तत्परिहर्तव्यम्। नाटकादेरभिनेयार्थत्वादभिनयस्य च सम्भोगशक्वार- विषयस्यासभ्यत्वात्तत्र परिहार इति चेत्-न; यद्यमिनयस्यैवंविषय- स्यासभ्यता तत्काव्यस्यैवंविषयस्य सा केन निवार्यते : तस्मादभिनेयाथेंड नमिनेयाथें वा काव्ये यदुत्तमप्रकृते राजदेरुत्तमप्रक्ृतिमिर्नायिकामिः सह आम्यसम्भोगवर्णनं तत्पित्रोः सम्भोगवर्णनमिव सुतरामसभ्यम्। तथैवो- त्तमदेवतादिविषयम् । लोचनम् निरूपितं मुनिनेति न कर्तव्मिति तात्पर्यम्। आदिशब्दः प्रकारे, हिमादेः प्रसिद्ध- देवचरितस्य सड्ग्रहाऽर्थः । बालप्रिया. उत्पाद्यवस्तु सत् न निरूपितमिति सम्बन्धः । इतीति हेतौ। न कर्तव्यमिति । कविना नाटकादि उत्पाद्यवस्तु सन्न निबद्धव्यमित्यर्थेः । 'नाटकादी'त्यत्रादिशब्द विषृणोति-प्रकार इत्यादि। प्रकारे सादृश्ये, तच्च प्रख्यातवस्तुत्वेन बोध्यम्। 'डिमा- दे'रित्यादिपदेन व्यायोगो प्राह्यः । "प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चे"त्या- दि डिमलक्षणम्। व्यायोगस्तु विधिजैः कर्यः प्रख्यातनायकशरीर इत्यादिव्यायोगल- क्षणञ्च नाटयशास्रादावुक्तम्। नाटकादीत्यन्न नाटकमादि: यस्येति व्युत्पत्त्या नाट कादिपदेनात द्गुणसंविज्ञानबहु- ब्रीहिणा प्रकरणं विवक्षितमतो न यथाश्रुतार्थानुपपत्तिरिति कश्चिदाह, तन्मतमाह- १. यद्िव्यनायककृतं काव्यं सड्ग्रामबन्धवधयुक्तम् । तद्भारते नु वर्षें कर्तरव्य काव्यबन्धेषु ॥ (भरत.,२०.१०१.) इति भरतनाटथ- शास्त्रे व्यक्तोऽयं विषयः ।

तृतीयोद्द्योत: ३३३

न च सम्भोगशृद्कारस्य सुरतलक्षण एवैक: प्रकारः, यावदन्ये Sपि प्रभेदा: परस्परप्रेमदर्शनादयः सम्भवन्ति, ते करमादुत्तमप्रकृति- विषये न वर्ण्यन्ते ? तस्मादुत्साहवद्रतावपि प्रकृत्यौचित्यमनुसर्त- व्यम्। तथैव विस्मयादिषु। यत्त्वेवंविधे विषये महाकवीनाप्यसरमीक्ष्य- कारिता लक्ष्ये दृश्यते स दोष एव। स तु शक्तितिरस्कृतत्वात्तेष। न लक्ष्यत इत्युक्तमेव। अनुभावौचित्यं तु भरतादौ प्रसिद्धमेव ।

अन्यस्तु-'उपलक्षणमुक्तो बहुत्रीहिरिति प्रकरणमत्रोक्तमि' त्याह। 'नाटि- लोचनम्

कादि' इति वा पाठः। तत्रा दिग्रहणं प्रकारसूचकम्, तेन मुनिनिरूपिते नाटिका- ळक्षणे 'प्रकरणनाटकयोगादुत्पाद्यं वस्तु नायको नृपतिः' इत्यत्र यथारसख्येन प्रख्यातो- दात्तनृपतिनायकत्वं बोद्धव्यमिति भावः। कर्थ तहि सम्भोगश्क्गारः कविना निबध्यतामित्याशङ्कयाह-न चेति। तथवेति। मुनिनापि स्थाने स्थाने प्रकृत्यौ- चित्यमेव विभावानुभावादिषु बहुतरं प्रमाणीकृतं'स्थैर्येणोत्तममध्यमाधमाना नीचा- ना सम्भ्रमेण इत्यादि वदता। बालप्रिया अन्यस्त्वत्यादि। उक्तो बहुवीहिरुपलक्षगमिति। नाटकादीति बहुत्रीहिरन्यो- पलक्षक इत्य:। इतीति हेतौ। प्रकारान्तरेणाह-नाटिकादीत्यादि। प्रकारसू- चकं सादृश्यबोधकम्। सादृश्यमुत्पाद्यवस्तुत्वेन बोध्यम्, प्रकरणादिकमादिपदेन प्राह्म- मिति भावः । तेनेति। नाटिकादेरुत्पाद्यवस्तुत्वकथनेनेत्यर्थः। वस्तुन एवोत्पाद्यत्वो- क्त्येति यावत्। बोद्धव्यमिति। नायके उत्पाद्यत्वस्यान्वयो नेति भावः । वृत्तौ 'नन्वि'त्यादि। 'दिव्ये'ति। दिव्यं मानुष्यश्च तदादि यदौचित्यं तस्य परीक्षा। यदि क्रियत इति सम्बन्धः । 'तत्' तर्हि। 'तया' दिव्यमानुष्याद्यौचित्यपरी- क्षया। 'तत्रेति। रत्यादावित्यर्थः । पुनश्शङ्कते-'यत्त्वि'त्यादि। परिहरति- 'ने'त्यादि। 'दिव्याश्रयोऽपी'ति। श्रक्वारोपनिबन्ध इत्यनुषभः । 'न चे'ति। नाटकादौ राजादिषु न च प्रसिद्धमित्यन्वयः । 'प्रसिद्धे'ति । अधमपात्रगतत्वेन प्रसिद्धेत्यर्थः । 'तदि'ति। आ्म्यशम्ारोपनिबन्धनमित्यर्थः । शङ्कते-'नाटकादेरि'ति। 'तत्रे'ति। नाटकादावित्यर्थः । 'एवं विषयस्यास्भ्यते'ति। सम्भोगशङारविषयस्यासभ्यतेत्यर्थः। 'से'ति। असभ्यतेत्यर्थः । न च सम्भोगश्ज्वारस्येत्यादिग्रन्थमवतारयति लोचने- कथन्तर्हीत्यादि। तथैव विस्मयादिष्वित्यत्र प्रमाणमाह-मुनिनापीत्यादि । स्थेयरोति। १. भरतभा., २०. ६० २. भरतना., ७. ६३

३३४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

इयचूच्यते-भरतादिविरचितां स्थितिं चानुवर्तमानेन महाकविप्रबन्धां- श्र पर्यालोचयता स्वप्रतिभां चानुसरता कविनावहित चेतसा भूतवा विभावा द्यौचित्यभ्रंशपरित्यागे परः प्रयत्नो विधेयः । औचित्यवतः कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ग्रहो व्यञ्जक इत्यनेनैतत्प्रतिपादयति-यदितिहा- सादिषु कथासु रसवतीषु विविधासु सतीष्त्रपि यत्तत्र विभावाद्यौचित्य वत्कथाशरीरं तदेव आह्यं नेतरत्। वृत्तादपि च कथाशरीरादुत्पेक्षिते वि. शेषतः प्रयत्नवता भवितव्यम्। तत्र ह्यनवघानात्स्खलतः कवेरव्युत्पत्ति सम्भावना महती भवति। परिकरश्रोकश्चात्र- कथाशरीरसुत्पाद्यवस्तु कार्य तथातथा । यथा रसमयं सर्वमेव तत्प्रतिभासते ॥

लोचनम् इयच्विति। लक्षणज्ञत्वं लक्ष्यपरिशीलनमदृष्टप्रसादोदितस्वप्रतिभाशालित्वं चा नुमर्तव्यमिति संक्षेपः। रसवतीष्वित्यनादरे सप्तमी। रसवत्त्वं चाविवेचकजनाभिमा· नाभिप्रायेण मन्तव्यम्। विभावाद्यौचित्येन हि विना का रसवत्ता। कवेरिति। बालप्रिया "स्त्रीनीच प्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः । धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च"॥ इति भावाध्याये पाठः । अन्राभिनेय इत्यस्यानुषज्ञः । 'भरतादिविरचिता स्थिति-

ष्टेति। अदृष्टं सुकृतं प्रसादो देवतादिप्रसादः ताभ्यामुदिता या स्वप्रतिभा तच्छालित्व- मित्यर्थः। मनादरे सप्तमीति। इतिहासादिषु विविधासु रसवतीषु कथासु सती- वृपि ताः कथा अनादृत्य तत्र तासाम्मध्ये यत्कथाशरीरमौचित्यवत्तदेव कविना प्राह्यं, नेतरद्विभावाद्यौचित्यशून्यं कथाशरीरं रसवदपि न आ्रह्यमिति वृत्त्यर्थ इति भावः । ननु विभावाद्यौचित्याभावे कर्थ रसवत्वमित्यत आह-रसवत्वञचेति। अविवेच केत्यादि। अविवेचकजनानां योऽभिमानः रसवत्वाभिमानः तदभिप्रायेण ज्ञातव्य- मित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-विभावाद्यौचित्येनेत्यादि। महती अव्युत्पत्तिसम्भा वना भवतीत्युक्तं विवृणोति-न हीत्यादि। तत्रेति। सयमुत्प्रेक्षिते कथाशरीर इत्य- र्थः। जात्युत्तरमिति। असमीचीनमुत्तरमित्यथः । तत्र इति जात्युत्तरमपि न सम्भ- वतीति सम्बन्धः। सन्तीत्यादिकं वित्ृणोति-सिद्ध इत्यादि। आस्वादेति। आस्वाद.

तृतीयोद्द्योत: ३३५

' तत्र चाभ्युपायः सम्यग्विभावाद्यौचित्यानुसरणम् । तञ्च दर्शितमेव। किश्न- सन्ति सिद्धरसप्रखया ये च रामायणादयः । कथाश्रया न तैर्योज्या स्वेच्छा रसविरोघिनी ।। तेषु हि कथाश्रयेषु तावतस्वेच्छैव न योज्या। यदुक्तम्-'कथा- मार्गे न चारपोऽप्यतिक्रमः। स्वेच्छापि यदि योज्या तद्रसविरोषिनी न योज्या। इदमपरं प्रबन्धस्य रसाभिव्यञ्जकत्वे निबन्धनम्। इतिवृत्तवशा यातां कथश्चिद्रसाननुगुणां स्थिति त्यक्त्वा पुनरुत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्टरसो- चितकथोन्नयो विधेयः यथा कालिदासप्रबन्धेषु। यथा च सर्वसेनविरिते लोचनम् न हि तत्रेतिहासवशादेव मया निबद्धमिति जात्युत्तरमपि सम्भवति। तत्र चेति। रसमयत्वसम्पादने। सिद्धेति। सिद्धः आस्वादमात्रशेषो न तु भावनीयो रखो येषु। कथानामाश्रया इतिहासाः, तैरितिहासार्थैः तैस्सह स्वेच्छा न योज्या। सहार्थ- धात्र विषयविषयिभाव इति व्याचष्टे-तेष्विति सप्तम्या। स्वेच्छा तेषु न योज्या, कथश्चिद्वा यदि योज्यते तत्तत्प्रसिद्धरसविरुद्धा न योज्या। यथा रामस्य धीरललित- त्वयोजनेन नाटिकानायकत्वं कश्वित्कुर्यादिति त्वत्यन्तासमञ्जसम्। यदुक्तमिति। रामाभ्युदये यशोवर्मेणा-'स्थितमिति यथा शध्याम्'। कालिदासेति। रघुवंशेऽजा- दीनां राज्ञां विवाहादिवर्णनं नेतिहासेषु निरूपितम्। हरिविजये कान्तानुनयनाप्गत्वेन पारिजातहरणादिनिरूपितमितिहासेष्वदृष्टमपि। तथार्जुनचरितेऽर्जुनस्य पातालविज-

मात्रं सहृदयास्वाद एव शेषः शिष्टांशो यस्य सः।मात्रपदव्यवच्छेद्यमाह-न त्वि- बालप्रिया

त्यादि। भावनीयः वर्णनया सम्पादनीयः । सिद्धरसाः प्रख्याः प्रख्याताश् सिद्ध- रसप्रख्या ये रामायणादयः कथाश्रयास्सन्तीति सम्बन्धः । तत्र कथाश्रयपदं व्याच- ष्टे-कथानामित्यादि। तैरित्येतद्वयाचष्टे-इतिलाहासार्थैरिति। न तैरित्यादिकं वाक्यद्वये पर्यवसन्नमित्याशयेन तेष्वित्यादि व्याख्यातं वृत्तौ, तत्र तैरित्यनेन तेष्वित्य र्थः। कर्थं लब्ध इत्यतस्तद्गन्थमवतारयति-तैरित्यादि। तेष्विति सप्तम्येति। सप्तमीयं वैषयिकाधिकरण इति भावः। स्वेच्छेति। स्वेच्छानिर्मिता अर्था इत्यर्थः । तेष्विति। सिद्धरसप्रर्येषु कथाश्रयेष्वित्यर्थः। यथा रामस्येति। रामायणप्रसिद्ध स्तदीयो रसो हि वीर इति भावः । वृत्तौ-'न चात्पोऽप्यतिक्रम' इति। अत्पोऽप्य तिक्मो न कार्य इत्यर्थः । 'इति वृत्ते'त्यादि। कथचिद्रसाननुगुणां कयाSपि विधय।

३३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

हरिविजये। यथा च मदीय एवार्जुनचरिते महाकाव्ये। कविना काव्य सुपनिबघ्नता सर्वात्मना रसपरतन्त्रेण भवितव्यम्। तन्रेतिवृत्ते यदि रसा- ननुगुणां स्थितिं पशयेतदेमां भङ्क्त्वापि स्वतन्त्रतया रसानुगुणं कथान्त· रमुत्पादयेत्। न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वहणेन किश्चित्पयोजनम्', इति- हासादेव तत्सिद्धेः । रसादिव्यञ्ञकत्वे प्रबन्धस्य चेदमन्यन्मुख्यं निबन्धनं, यत्सन्घी- नां मुखप्रतिमुखगभावमर्शनिर्वहणाख्यानां तदज्ञानां चोपक्षेपादीनां घटनं

लोचनम् यादि वर्णितमितिहासाप्रसिद्धम्। एतदेव युक्तमित्याह-कविनेति। सन्धीना- मिति। इह प्रभुसम्मितेभ्यः श्रुतिस्मृतिप्रमृतिभ्यः कर्तव्यमिदमित्याज्ञामात्रपरमा- र्थेभ्यः शास्त्रेभ्यो ये न व्युत्पन्नाः, न चाप्यस्येद वृत्तममुष्मात्कर्मण इत्येवं युक्तियुक्तक- र्मफलसम्बन्धप्रकटनकारिभ्यो मित्रसम्मितेभ्य इतिहासशास्त्रेभ्यो लब्घव्युत्पत्तयः, अथ चावश्यं व्युत्पाद्याः प्रजार्थसम्पादनयोग्यताक्रान्ता राजपुत्रप्रायास्तेषां हृदयानु- प्रवेशमुखेन चतुर्वगोपायव्युत्पत्तिराधेया। हृदयानुप्रवेशश्च रसास्वादमय एव। स च

भावाद्युपनिबन्धे रसास्वादवैवश्यमेव स्वरसभाविन्यां व्युत्पत्तौ प्रयोजकमिति प्रीतिरेव व्युत्पत्ते: प्रयोजिका। प्रीत्यात्मा च रसस्तदेव नाटर्थं नाटथमेव वेद इत्यस्मदुपा- ध्यायः। न चैते प्रीतिव्युत्पत्ती भिन्नरूपे एव, द्वयोरप्येकविषयत्वात्। विभावाद्यौचि- बालप्रिया रसानुगुण्यरहिताम् । 'उत्प्रेक्ष्य' आलोच्य। 'अन्तरा' मध्ये। 'अभीष्टेशति। अभी- षस्य रसस्य उचितायाः कथाया उन्नयः घटनम्। उक्तमेवार्थस्फुट विवृणोति-'कविने' त्यादि। 'प्रबन्धमि'ति 'काव्यमि'तिच पाठः। लोचने 'सन्धीनामि'त्यादिप्रन्थार्थ वित्ृ- णोति-इह प्रभुसम्मितेभ्य इत्यादि। कर्तव्यमिदमिति उपलक्षणमेतदिद न कर्तव्य मित्यस्य। शास्त्रेभ्य इति हेतौ पश्चमी। न चापीति। लब्धव्युत्पत्तय इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अररस्येति नायकविशेषस्य निर्देशः । इदं वृत्तमिति। एतत्फलं जातमि त्यर्थः । शास्त्रीति। शाव्रमितिहासात्मकानि शस्त्राणि इतिहासशास्त्राणि तेभ्यः। अथ चावश्यं व्युत्पाद्या इत्यत्र हेतुमाह-प्रजाथति। प्रजानामर्थसम्पादने परिपालने या योग्यता राजकुलप्रसूतत्वादिरूपा तया आकान्ता आश्रिता इत्यर्थः । चतुरिति। चतुर्वर्गोपायव्युत्पत्तिः नान्तरीयकमानुषङ्गिकफलं यस्य तथाविधो यो विभावादिसंयोग: तत्प्रसादोपनतः तेनोत्पादित इत्यर्थः । इत्येवमिति। उक्तप्रकारेणेत्यर्थः । प्रीति- रेवेति। रसास्वादानन्द एवेत्यर्थः । भिन्निरूपे इति । विभिन्नविषयके इत्यर्थः ।

तृतीयोद् द्योत: ३३७

लाचनम् त्यमेव हि सत्यतः प्रीतेर्निदानमित्यसकृदवोचाम। विभावादीनां तद्रसोचितानां यथा स्वरूपवेदनं फलपर्यन्तीभूततया व्युत्पत्तिरित्युच्यते। फलं च नाम यददृष्टवशादवता· प्रसादादन्यतो वा जायते। न च तदुपदेश्यम्, तत उपाये व्युत्पत्ययोगात्। तेनो- पायक्रमेण प्रवृत्तस्य सिद्धिः अनुपायद्वारेण प्रवृत्तस्य नाश इत्येवं नायकप्रतिनायकगत· त्वेनार्थानर्थोपायव्युत्पत्तिः कार्या। उपायश्च कर्त्राश्रीयमाणः पञ्चावस्था भजते । तद्था- स्वरूपं, स्वरूपात्किश्विदुच्छूनतां, कार्यसम्पादनयोग्यरता, प्रतिबन्घोपनिपातेनाशक्कथमा- नतां, निवृत्तप्रतिपक्षतायां बाधकबाधनेन सुदृढफलपर्यन्तताम्। एवमार्तिसहिष्णूनां विप्रलम्भभीरूणां प्रेक्षापूर्वकारिणां तावदेवं कारणोपादानम्। ता एवंविधा: पञ्चावस्थाः कारणगता मुनिनोक्ता :- संसाध्ये फलयोगे तु व्यापार: कारणस्य यः। बालप्रिया फलपर्यन्तीभूततयेति। सरूपसंवेदनमित्यनेन सम्बन्धः । तदिति। अद्ष्टादि- जन्यं फलमित्यर्थः। ततः तथाविधफलोपदेशेन। उपाये व्युत्पत्त्ययोगादिति। तत्तत्फलोपायविषयकव्युत्पत्यनुदयादित्यर्थः । तेनेति। उक्तहेतुनेत्यथः । सिद्धि- रिति। फलसिद्धिरित्यर्थः । अनुपायेति । अनुपाय शब्देनाहेतुरनिष्टहेतुश्च विवक्षितः। नाश इति। फलासिद्धिरनिष्टसिद्धिश्चेत्यर्थः । नायकप्रतिनायकगतत्वेनेति। अर्थानर्थेत्यनेन सम्बन्धः। यथासङ्गयं नायकप्रतिनायकगतौ यावर्थानर्थौ तदुपायस्य व्युत्पत्तिरित्यर्थः । कार्येति। कविना सम्पादनीयेत्यर्थः । कत्रेति। नायकादिने- त्यर्थः। स्वरूपमित्यादिद्वितीयान्तानां पञ्चावस्था इत्यनेन पूर्वस्थेन सम्बन्धः । स्व रूपमिति। उपायस्यानुष्ठीयमानत्वस्वरूपमित्यर्थः । किश्चिदुच्छूनतामिति। किश्चित्पोषमित्यर्थः। तद्रूपां कार्यसम्पादनयोग्यतामिति द्वितीयावस्था। प्रतिबन्धके त्यादि। प्रतिबन्धकोपनिपातेनाशङ्कयमानकार्यसिद्धिकत्वमित्यर्थः। निवृत्तप्रतिप- क्षतायामिति। प्रतिबन्धकनिवृत्तमित्यर्थः । प्रतिबन्धकनिवृत्त्या निश्ीयमानकार्यकत्व- मिति यावत्। प्रतापरुद्रीय व्याख्यायान्तु-प्रथमावस्थास्वरूपात् किश्चिदुच्छूनत्वं, द्वि- तीया तु कार्यसम्पादनयोग्यता, तृतीया तु प्रतिबन्धकोपनिपातेन कार्यस्य शङ्कय- मानत्वं, चतुर्थी तु प्रतिबन्धकनिवृत्त्या कार्यस्य निश्चयः, पश्चमी तु बाधकबाधनेन फलपर्यन्ततादाढर्यमित्युक्तम्, तदनुरोधे तु स्वरूपात् किश्चिदुच्छूनतामित्यस्य स्वरूप- मित्यनेनान्वयो बोध्यः। आर्तिसहिष्णनामिति। श्रमसहिष्णूनामित्यर्थः । यथो क्तम्-"विध्नैमैहुमृहुरपि प्रतिहन्यमाना" इत्यादि। विप्रलम्भेति। कार्यासिद्धी- त्यर्थः । संसाध्य इति। कारणस्येति। नायकादेरित्यर्थः । प्रारम्भादीनाम्मुखादि-

१. भरतना., २१. ७, ९, 5अज६न ४३ ध्व०

३३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तस्यानुपूर्व्या विज्ञेयाः पञ्चावस्थाः प्रयोक्तृभिः ॥ प्रारम्भक्ष प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च सम्भवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः ॥ इति। एवं या एताः कारणस्यावस्थास्तत्सम्पादकं यत्कर्तुरितिवृतं पञ्चधा विभक्तम्। त एव मुखप्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणाख्या अन्वर्थनामानः पञ्च सन्धय इतिवृत्तखण्डाः, १. यत्र वीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा। काव्ये शरीरानुगतं तन्मुखं परिकीर्तितम् ॥ भरना., २१. ३९. इति मुखसन्घेर्लेक्षणम्। तदज्वानि च- उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्। युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना॥ उद्धेद: करणं भेदो ह्येतान्यज्गानि वै मुखे ॥ इति। बीजस्योद्वाटनं यत्तु दृष्टनष्टमिव क्वचित्। मुखे न्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं भवेत् ॥ इति प्रतिमुखसन्घेर्लक्षणम्। तदङ्गानि च- विलासः परिसर्पश्र विधूतं तापनं तथा। नम नर्मद्युतिश्वैव तथा प्रशमनं पुनः ॥ निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च। वज्जं पुष्पमुपन्यासो वर्णसंहारमेव च॥ इति। गर्भैसन्घेर्लक्षण तदज्वानि च- उन्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः॥। अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः । सबप्रहश्चानुमानञ्च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च।। तोटकाधिबले चैव चोन्भेदो विद्रवस्तथा ॥ इति । विमर्शंतदज्गानि च- गभनिमिंन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽपि वा। किश्चिदाश्लेष संयुक्तो/विम्शस्स इति.स्मृतः ।। अपवादोऽथ सम्फेटोविद्रवः शक्तिरेव च। व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् । चिरोधनमथादानं छादनञ्च प्ररोचना ॥ इति । निर्वहणसन्धेर्लेक्षणं तदङ्गानि च- समानञ्च समार्थाना मुख्यार्थानां सबोजिनाम् । फलोपसडप्रहानाञ् ज्ञेयं निर्वहणं तु तत्।

तृतीयोद्द्योत: ३३९

लोचनम् सन्घीयन्त इति कृत्वा। तेषामपि सन्धीनां स्वनिर्वाह्यं प्रति तथा क्रमदर्शनादवान्तरभिज्ना इतिवृत्तभागाः । सन्ध्यज्वानि-'उपक्षेपः परिकरः परिन्यसो विलोभनम्' इत्यदीनि। अर्थप्रकृतयोऽत्रैवान्तर्भूताः। तथा हि स्वायत्तसिद्धेर्बीजं बिन्दुः कार्यमिति तिस्रः बीजेन सर्वव्यापारा: बिन्दुनानुसन्धानं कार्येण निर्वाहः सन्दर्शनप्रार्थनाव्यवसायरूप। ह्येतास्तिस्रोऽर्थसम्पाद्ये कर्तुः प्रकृतयः स्वभावविशेषाः । सचिवायत्तसिद्धित्वे तु सचि- वस्य तदर्थमेव वा स्वार्थमेव वा स्वार्थमपि वा प्रवृत्तत्वेन प्रकीर्णत्वप्रसिद्धत्वाभ्यां प्रक- रीपताकाव्यपदेश्यतयोभयप्रकाशसम्बन्धी व्यापारविशेषः प्रकरीपताकाशब्दाभ्यामुक्त इति। एवं प्रस्तुतफलनिर्वाहणान्तस्याधिकारिकस्य वृत्तस्य पञ्चसन्धित्वं पूर्णेसन््यप्नता च सर्वजनव्युत्पत्तिदायिनी निबन्धनीया। प्रासज्ञिके त्वितिवृत्ते नायं नियम इत्युक्तम्- 'प्रासज्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत्' इति मुनिना। एवं स्थिते रत्नावल्यां धीरललितस्य नायकस्य धर्माविरुद्धस- म्भोगसेवायामनौचित्याभावात्प्रत्युत न निससुखः स्यादिति श्लाध्यत्वात्पृथ्वीराज्य- बालप्रिया सन्धीनां तदङ्वानामुपक्षेपादीना्च लक्षणानि दशरूपकादिषु द्रष्टव्यानि। र्वनिर्वा- ह्यमिति। स्वनिर्वाह्यं फलमित्यर्थः । अर्थप्रकृतयोऽत्रवेति। ताः "बीजबिन्दुपताकाख्यप्रकरीकार्यलक्षणा" इत्युक्ता बोध्याः। स्वायन्तसिद्धेरिति। नायकव्तिरिविध :- स्वायत्तसिद्धिस्सचिवायत्तसिद्धि- रुभयायत्तसिद्धिश्चेति। बीजेन सर्वव्यापारा इति। विवक्षिता इति शेषः। एवमु त्तरवाक्ययोरपि बोध्यम्। अनुसन्धानमिति। अवान्तराथैर्मुख्यप्रयोजनस्य वि- च्छेदे तत्सन्धानकरणमित्यर्थ: । सन्दर्शनेत्यादि। तत्तत्प्रयोजनं मनस्ति कृत्य तत्सिविद्धिं सम्प्रार्थ्य तदर्थो व्यवसायो भवतीति सन्दर्शनादिजन्यत्वाद्वीजादयस्तत्स्वरूपा इत्यर्थः। अर्थें इत्यादि। अनेनार्थप्रकृतय इत्यस्यावयवार्थो दर्शितः। अथ प्रकरीपताका- पदार्थौ दर्शयिष्यन्नाह-सचिवेत्यादि। तद्थं नायकार्थम्। प्रकरीपताकापदाभ्यां व्यपदेशे क्रमेण हेतुः प्रकीर्णत्वप्रसिद्धत्वाभ्यामिति। इति मुनिना इत्युक्तमिति सम्ब- न्धः। इतीत्यस्य इति वदता इत्यर्थः । लक्ष्यं दर्शयति-एवमित्यादि। एवं स्थिते रत्नावल्यां दर्शिता एवेत्यन्वयः । इति श्लाध्यत्वादिति। इति वचनेन धर्माविरु- सन्धिर्विरोधो प्रथनं निर्णयः परिभाषणम्। द्युतिः प्रसादश्चानन्दः समयो हुपगूहनम् ॥ भाषणं पूर्ववाक्यं च कायसंहार एव च।। प्रशस्तिरिति चाङ्गानि कुर्यान्निर्व हणे बुधः॥ इति। एतेषामसङ्कीणोनि लक्षणानि भरतनाटयशास्त्रे एकविशाध्याये निरूपितानि, तत एव।वगन्तव्यानि। १. भरतना., २१. २०

३४० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रसाभिव्यक्त्यपेक्षया, यथा रत्नावल्याम्; न तु केवलं शास्त्रस्थिति सम्पादनेच्छया। यथा वेणीसहारे विलासाख्यस्य प्रतिमुखसन्ध्यङ्ञस्य प्रकृ- तरसनिबन्धाननुगुणमपि द्वितीयेऽक्के भरतमतानुसरणमात्रेच्छया घटनम्। लोचनम् महाफलान्तरानुबन्धिकन्यालाभफलोद्देशेन प्रस्तावनोपक्रमे पञ्चापि सन्धयोऽवस्था- पञ्चकसहिताः समुचितसन्ध्यङ्गपरिपूर्णा अर्थप्रकृतियुक्त दर्शिता एव। 'प्रारम्भेऽ स्मिन्स्वामिनो वृद्धिहेतौ' इति हि बीजादेव प्रभृति 'विश्रान्तविग्रहकथः' इति 'राज्यं निर्जितशत्रु इति च वचोभिः 'उपभोगसेवावसरोऽयम्' इत्युपक्षेपात्प्रभृति हि निरू- पितम्। एतत्तु समस्तसन्ध्यप्ञस्वरूपं तत्पाठवृष्ठे प्रदर्श्यमानमतितमां अ्र्न्थगौरव- मावहति। प्रत्येकेन तु प्रदर्श्यमानं पूर्वापरानुसन्धानवन्ध्यतया केवलं संमोहदायि भवतीति न विततम्। अस्यार्थस्य यत्नावधेयत्वेनेष्टत्वात्स्वकण्ठेन यो व्यतिरेक उक्तो 'न तु केवलया' इति तस्योदाहरणमाह-न त्विति। केवलशब्दमिच्छा- शब्द च प्रयुआनस्यायमाशयः-भरतमुनिना सन्ध्यज्ञानां रसाङ्भूतमितिवृत्तप्राश- सत्योत्पादनमेव प्रयोजनमुक्तम्। न तु पूर्वरन्नाङ्गवददृष्टसम्पादनं विध्नादिवारणं वा। यथोक्तम्- इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम् ॥ :आश्षर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम्। अज्ञानां षड्विधं ह्येतद्दृटष्ट शास्त्रे प्रयोजनम् ॥ इति । ततश्र- समीहा रतिभोगार्था विलास: परिकीर्तितः ।

द्वसम्भोगसेवायाः श्लाघनीयत्वादित्यर्थः । तत्पाठपृष्ठे प्रदश्यमानमिति। रत्ना- बालप्रिया

कीस्थतत्तद्वाक्यानि सर्वाण्युदाहृत्य प्रदर्श्यमानमित्यर्थः । प्रत्येकेनेति। पूर्वापरवाक्यं विना उदाहरणमात्रमित्यर्थः । न विततमिति। सविस्तरं सोदाहरणं वृत्तौ नो कमित्य- र्थः। अस्यार्थस्येति। सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसादिव्यक्त्यपेक्षयेत्युक्तस्यार्थस्येत्यर्थः । इति यो व्यतिरेक इति सम्बन्धः । न त्वितीति। न त्वित्यादिप्रन्थेनेत्यर्थः । प्रयु ज्ञानस्येति। कारिकाकर्तुरिति शेषः। अयमिति। नाधिगतार्थ इत्यन्तेन प्रन्थेन वक्ष्यमाण इत्यर्थः । सन्ध्यङ्गानामिति प्रयोजनमित्यनेन सम्बध्नाति। इष्टस्येति रचनाप्रतिपादनम्। प्रयोगस्य रागपाप्तिः अभिनयरागसमृद्धिः । अभिनयदर्शनेन सामाजिकमनोरअनसमृद्धिरिति यावत्। आश्चर्यवदिति। चमत्कार- कारीत्यर्थः । ततश्चेति। उक्तेन हेतुनेत्यर्थः । प्रयुक्त इत्यनेनास्य सम्बन्धः। समी- १. भरतना., २१. ५३. २. भरतना., २१. ७८ .:

तृतीयोद्द्योत: ३४१

इदं चापरं प्रबन्धस्य रसव्यक्षकत्वे निमितं यदुद्दीपनप्रशमने यथावसर- लोचनम् इति प्रतिमुखसन्ध्यङ्गविलासलक्षणे। रतिभोगशब्द आधिकारिकरसस्थाथिभावोप- व्यञ्जकविभावाद्युपलक्षणार्थत्वेन प्रयुक्तः, यथा तत्त्वं नाधिगतार्थ इति, प्रकृतो ह्यन्र वीररसः । उद्दीपन इति। उद्दीपनं विभावादिपरिपूरणया। यथा-'अर्य स राआ उदयणो त्ति' इत्यादि सागरिकायाः। प्रशमनं वासवदत्तातः पलायने। पुनरुद्दीपनं चित्रफलकोल्लेखे। प्रशमनं सुसङ्गताप्रवेशे इत्यादि। गाढं ह्यनवरतपरिमृदितो रसः सुकुमारमालतीकुसुमवज्झटित्येव म्लानिमवलम्बेत। विशेषतस्तु श्ज्गारः। यदाह मुनिः- यद्वामाभिनिवेशित्वं यतक्ष विनिवार्यते। दुर्लभत्वं यतो नार्या कामिनः सा परा रतिः ॥ इति। वीररसादावपि यथावसरमुद्दोपनप्रशमनाभ्यां विना झटित्येवाद्भुतफलकल्पे साध्ये लब्धे प्रकटीचिकीर्षित उपायोपेयभावो न प्रदर्शित एव स्यात् । पुनरिति। इतिवृ- बालप्रिया हेति। समीहा इच्छा। रतिभोगार्थति। सुरतानुभवविषयिकेत्यर्थः । यद्वा-रतेः रत्याख्यस्थायिन: यो भुज्यत इति भोगो विषयः प्रमदादिः तदर्था तत्सम्भोगार्था इत्य- थः। आधिकारिकेति। आधिकारिको यो रसो वर्ण्यमानः तस्य यः स्थायीभावस्तदुप- व्यञ्जको यो विभावादिः तदुपलक्षणार्थत्वेन तदुपलक्षकत्वेनेत्यर्थः।नतु पूर्वोक्तवाच्या- र्थमात्रपरत्वेनेति भावः । प्रयुक्त इति। मुनिनेति शेषः । यथेति। यथातत्त्वमधिग- तो ज्ञातोरऽर्थो मुन्यभिप्रेतार्थो यस्य तथाभूतो न, किन्तु तद्वाच्यार्थ एवाधिगत इति भावः । वेणीसंहारकृतेति शेषः । इतीत्यस्याशय इत्यनेनान्वयः । ननु वेणीसंहारे क आधिकारिको रस इत्यत्राह-प्रकृत इति। न तु श्ज्ञार इति भावः। अन्यथा दोषं दर्शयति-गाढमित्यादि। अनवरतपरिमृदितः अविच्छेदेनास्वादितः । माल- तीति। अनवरतमृदितमालतीत्यर्थः । यदिति। वामाभिनिवेशित्वं नार्याः प्रतिकूलाचरणाभिलाषः । यतश्च यच्च विनिवायते नार्या सम्भोग इति शेषः । यतः यत् सा एतत्रयम्, परा रतिः विध्नितसम्भोगाया नार्यास्सम्भोग: परमप्रीतिहेतुरित्यर्थः । न केवलं शज्गारे रसान्तरे- ऽप्युक्तं प्राह्यमित्याह-वीरेत्यादि। अद्भुतफलेति। इन्द्रजालादिदर्शितफलेत्य- र्थः। प्रकटीचिकीर्षितः कविना प्रकटीकर्तुमभिळषितः। उपायेति। नायकादि तत्तव्यापारस्य चतुर्वगस्य च हेतुहेतुमद्धाव इत्यर्थः । नैवेति योजना। आरब्घे- त्यनेन प्रकृते विवक्षितमाह-आशङ्कयमानप्रायेति। उपनता जाता । विश्रान्ति- पदार्थमाह-विच्छेद इति। तथाच यत्र यत्रा जिनो रसस्य विच्छेदः प्राप्नुयात्तत्र

१. भरतना., २४. १९९.

३४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मन्तरा रसस्य, यथा रत्नावल्यामेव। पुमराळेघविश्रान्ते रसस्याङ्विनोS नुसन्धिश्च। यथा तापसवत्सराजे। प्रबन्धविशेषस्य नाटकादे रसव्यक्ति- निमित्तमिदं चापरमवगन्तव्यं यदलंकृतीनां शक्तावप्यानुरूप्येण योजनम्। शक्तो हि कविः कदाचिदलक्कारनिबन्घने तदाक्षिप्ततयैवानपेक्षितरसबन्घः प्रबन्धमारभते तदुपदेशार्थमिदमुक्तम्। दृश्यन्ते च कवयोऽलङ्कारनिनन्घ नैकरसा अनपेक्षितरसाः प्रबन्धेषु।

लोचनम् त्तवशादारब्धाशक्कयमानप्राया न तु सवथैवोपनता विश्रान्तिर्विच्छेदो यस्य स तथा। रसस्येति। रसाङ्भूतस्य कस्यापीति यावत्। तापसवत्सराजे हि वासवदत्ताविषयो

नसमस्तेतिवृत्तव्यापी। राज्यप्रत्यापत्त्या हि सचिवनीतिमहिमोपनतया तदन्ञभूतपद्मा- वतीलाभानुगतयानुप्राण्यमानरूपा परमामभिलषणीयतमतां प्राप्ता वासवदत्ताधिगतिरेव तत्र फलम्। निर्वहणे हि 'प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः संबन्धोऽभूददर्शकेन' इत्येवं देवीलाभप्राधान्यं निर्वाहितम्। इयति चेतिवृत्तवैचित्र्यचित्रे भित्तिस्थानीयो वासवद त्ताप्रेमबन्धः प्रथममन्त्रारम्भातप्रमृति पद्मावतीविवाहादौ, तस्यैव व्यापारात्। तेन स एव वासवदत्ताविषयः प्रेमबन्धः कथावशादाशङ्कयमानविच्छेदोऽप्यंनुसंहितः। तथा बालप्रिया तत्र तदनुसन्धानं सम्पादयितव्यमित्यर्थः । अज्ञिनो रसस्येत्यत्र रसपदेन विवक्षि- तमाह-रसाङ्गभृतस्येति। कस्यापीति। विभावादेरित्यथेः। 'यथा तापसवत्सराज' इत्युकं विवृणोति-तापसवत्सराजे हीत्यादि। प्रेमबन्ध इति। वत्सराजगत इति शेषः। समस्तेति। वृत्तव्यापीत्यनेनास्य सम्बन्धः । करुरोति। क्रमोऽन्र बोध्यः । उक्तं दृढीकरोति-राज्येत्यादि। प्राप्तेत्यत्र हेतुः-राज्यप्रत्यापत्यानुप्रारायमा- नरूपेति। राज्यप्रत्यापत्ते: विशेषणद्वयम्-सचिवेत्यादि। उक्तमुपपादयति- निर्वहण इत्यादि। प्राप्तेति। दृष्टा यूयं निर्जिता विद्विषश्च प्राप्ता देवी भूतधात्री च भूयः । सम्बन्धोऽभूद्दर्शकेनापि सार्ध किं ते दुःखं यत्ततश्शान्तमद्य । इति सम्पूर्णश्लोकः । 'रसस्यारब्धविश्रान्तेरि'त्यायुक्तं सज्जमयति-इयतीत्यादि। इतिवृत्तवैचित्र्यचित्र इति। आलेख्यतुत्ये विचित्रेतिवृत्त इत्यर्थः। प्रमृतिभित्ति- - स्थानीय इत्यन्वयः । व्यापारादिति। व्यापरणादित्यथः व्याप्तेरिति यावत्। इत्यादिनेति। "निशापि मन्मथकृतोत्साहैस्तदज्वार्पणैः तां सम्प्रत्यपि मार्गदत्तनयनां

तृतीयोद्द्योत ३४३

लोचनम् हि-प्रथमे तावदक्के स्फुटं स एवोपनिवद्धः 'तद्वक्रेन्दुविलोकनेन दिवसो नीतः प्रदो- षस्तथा तद्गोष्ठचैव' इत्यादिना, 'बद्धोत्कण्ठमिदं मनः किमथवा प्रेमाSसमाप्तोत्सवम्' इत्यन्तेन । द्वितीयेऽपि 'दृष्टिर्नामृतवर्षिणी स्मितमधुप्रस्यन्दि वक्त्रं न किम्' इत्यादिना स एव विच्छिन्नोऽप्यनुसंहितः । तृतीयेऽपि सर्वत्र ज्वलितेषु वेशमसु भयादालीजने विद्रते श्वासोत्कम्पविहस्तया प्रतिपदं देव्या पतन्त्या तथा। हा नाथेति मुहुः प्रलापपरया दग्घं वराक्या तया शान्तेनापि वयं तु तेन दहनेनाद्यापि दह्यामहे।। इत्यादिना। चतुर्थेऽपि देवीस्वीकृतमानसस्य नियतं स्वप्नायमानस्य मे तद्गोत्रप्रहणादियं सुवदना यायात्कर्थ न व्यथाम्। इत्थं यन्त्रणया कर्थकथमपि क्षीणा निशा जाम्रते। बालप्रिया प्रष्टुं प्रवृत्तस्य मे" इत्यादिपदेन ग्राह्यम् । तद्वक्त्रेति। तत्पदेनात्र सर्वत्र वासव- दत्तायाः परामर्शः । दिवसः अहस्समयः। तया सह गोष्ठी सम्भाषणादिस्त द्रोष्ठी तया। निशापीत्यत्र नीतेति विपरिणामेन सम्बन्धः । मन्मथेति। मन्मथेन कृतः उत्पादितः उत्साहः येषां तैः । कि कुतः बद्धोत्कण्ठं भवति। विमृश्याह-अथवे- त्यादि। असमाप्तः उत्सवः वक्त्रेन्दुविलोकनादिरूपो यत्र। यद्वा-असमाप्तः अस- मापितः उत्सवः येन तत् । भवति इत्यन्तेनानुसंहित इति सम्बन्धः । दवृष्टिरिति । नामृतधर्मिणीति च पाठः । आदिपदेन "नोर्ध्वाद्र हृदयं न चन्दनरसस्पर्शानि चाज्ञानि वा कस्मिन् लब्धपदेन ते कृतमिदं क्रूरेण पीतामिना। नूनं वज्जमयोऽन्य एव दहनस्तस्येदमाचेष्टितम् ॥ इत्यस्य सङग्रहः । ते दृष्ठिः अमृतवर्षिणी न किममृतवर्षिण्येवेत्यर्थः। एवमुप- र्यपि किशब्दो नजपदैर्योज्यः । ऊर्ध्वार्द्रमुपरिभागे आर्द्रताविशिष्टम्। नो वार्द्रमिति वा पाठः। पूर्वार्द्धेन दृष्ट्यादक्षेषु विरोघिसद्भावादग्नेः पदलाभो न भवतीति दर्शितमत एवाह-'कस्मिन्नि'त्यादि कस्मिन् कृताङ्े इदं कृतमित्येतद्वितृणोति-'क्रूरेणे'त्यादि त्वं क्रूरेणाग्निना पीता दग्धा इति यदिदमिति सम्बन्धः। शोकावेशवशादाह-'नूनभि' त्यादि। ददनः त्वद्दाहकोऽग्निः । वज्रमयोन्य एव। नूनं सम्भावयामि। सर्वत्रेति। वराक्या निर्भाग्यया तया देव्या तथा दग्वमिति सम्बन्धः। देवीति। देवीत्यादिहेतुग म्। देवी वासवदत्ता। नियतमिति सम्भावनायाम्। स्वप्ने सम्भा- व्यमानात्तद्वान्रग्रहणादित्यथेः । इयमिति। पझ्मावतीत्यर्थः। इस्थं यन्त्रणया एवं

३४४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

लोचनम् दाक्षिण्योपहतेन सा प्रियतमा स्वप्तेऽपि नासादिता ॥ इत्यादिना। पञ्चमेऽपि समागमप्रत्याशया करुणे निवृत्ते विप्रळम्भेऽककुरिते तथाभूते तस्मिन्मुनिवचसि जातागभ्ति मयि प्रयन्नान्तर्गूढी रुषमुपगता मे प्रियतमा । प्रसीदेति प्रोक्ता न खलु कुपितेत्युक्तिमधुरं समुद्धिना पौतैनैयनसलिलै: स्थास्यति पुनः ॥ इत्यादिना। षष्टेऽपि 'त्वत्सम्प्राप्तिविलोभितेन सचिवैः प्राणा मया धारिताः' इत्यादिना। अलठ्कृतीनामिति योजनापेक्षया कर्मणि षष्ठी। द्ृश्यन्ते चेति। यथ। स्वप्नवासवदत्ताख्ये नाटके- 'स्वश्चितपक्ष्मकपाटं नयनद्वारं स्वरूपताडेन। उद्धाटय सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ॥' इति ॥ १४॥ बालप्रिया चिन्तनरूपनिद्राप्रतिबन्धकेन जापतो मे निशा क्षीणेति सम्बन्धः। निशा निद्रां विनै- वातीतेत्यर्थः । अत आह-दाक्षिरायेत्यादि। दाक्षिण्यमत्र पद्मावतीविषयकं बोध्यम्। सा वासवदत्ता। अङ्कुरित इत्यादिना अनुसंहित इति सम्बन्धः । तथा भूत इति। मुनिवचसीति निमित्ते सप्तमी। स्थास्यतीत्यनेनास्यान्वयः । सा प्रियतमा तथा मम पुनःपश्चादपि पुर इतिवा पाठः। स्थास्यतीत्याशंसायां लट्। प्रयत्नान्तर्गूढामिति। प्रयत्नैरन्तर्नियमितामित्यर्थः। उक्त्या मधुरं मनोहरं यथा तथा। समुद्धिन्ना संमिश्रा, युक्तेति यावत् पीतैः अन्तःस्तम्भितैः समुद्धिन्नप्रीतिरिति पाठः । साधिष्ठः समुद्धिना प्रकाशिता प्रीतिः यया सेत्यर्थः । नयनसलिलोद्रमो हि कुपितानां स्त्रोणां प्रीतेरनुावः। त्वदिति। आदिपदेन "तन्मत्वा त्यजतशशरीरकमिदं नैवास्ति निरस्नेहता आसन्नोऽवसरस्तवानुगमने जाता धृतिः किंत्वयम् । खेदो यच्च तवानुगं न हृदयं तस्मिन् क्षणे दारुण। इत्यस्य सड्ग्रहः। सचिवैः प्रयोजकैः मया प्रयोज्येन। 'तदि'ति। त्वत्सम्प्रा- प्तिमित्यर्थः । अत्यजत इति च्छेदः । इत्यादिनेति तृतीयान्तानामनुसंहित इत्यने नान्वयो बोध्यः। योजनापेक्षयेति । योजनमिति कृदन्तापेक्षयेत्यर्थः । स्वश्चितेति। वत्सराजोक्तिरियम्। सच्चिते प्रवेशप्रतिबन्धाय सुष्ट मिथः सम्बद्धे पक्ष्मणी एव कवाटे यस्य तत्। नयनद्वार नयनमेव द्वारम्। स्वरूपताडेन स्वस्य रूपमाकृतिः तदेव ताडः ताडनक्रिया साधनमुद्गाठनकरणमिति यावत् तेन। स्वरूपत- डितैवेति पाठेस्वरूपमेव तडिद्विदुत्तया करणेनेति तदर्थः। सा नृपतनूजा वासवदत्ता। अत्र नयनद्वारमित्येतावदेव रूपणं श्यव्वारानुगुणतया सुन्दरं न त्वन्यदपीति भावः॥१४॥

तृतीयोद द्योत: ३४५

किश्व- अनुस्वानोपमात्मापि प्रभेदो य उदाहृतः । ध्वनेरस्य प्रबन्घेषु भासते सोऽपि केषुचित् ॥१५॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरनुरणनरूपव्यक्नधोऽपि यः प्रभेद उदाहृतो द्विप्रकारः सोपि प्रबन्घेषु केषुचिद्दयोतते। तद्यथा मधु- मथनविजये पाश्चजन्योक्तिषु। यथा वा ममैव कामदेवस्य सहचरसमा-

लोचनम् न केवलं प्रबन्धेन साक्षाद्वयक्गयो रसो यावत्पारम्पर्येणापीति दर्शयितुमुपक्रमते- किश्चेति । अनुस्वानोपमः-शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्, यो ध्वनेः प्रभेद उदाहृतः सः केषुचित्प्रबन्धेषु निमित्तभूतेषु व्यजकेषु सत्सु व्यक्रयतया स्थितः सन्। अस्येति रसादिध्वनेः प्रकृतस्य भासते व्यञ्जकतयेति शेषः। वृत्तिग्रन्थोऽप्येवमेव योज्यः । अथ वानुस्वानोपमः प्रभेद उदाहृतो यः प्रबन्धेषु भासते अस्यापि 'द्ोत्योऽलक्ष्यक्रमः क्वचित्' इत्युत्तरश्लोकेन कारिकावृत्त्योः सङ्कतिः । एतदुक्तं भवति-प्रबन्धेन कदाचिदनुरणनरूपव्यज्ञयो ध्वनिः साक्षाद्वयज्यते स तु रसादिध्वनौ पर्यवस्यतीति। यदि तु स्पष्टमेव व्याख्यायते तदा अ्रन्थस्य पूर्वोत्त- रस्यालक्ष्यक्रमविषयस्य मध्ये ग्रन्थोऽयमसङ्गतः स्यात्, नीरसत्वं च पाश्चजन्योक्त्या- दीनामुक्तं स्यादित्यलम् । बालप्रिया स्वव्याख्यास्यमानार्थाभिप्रायेण 'किश्वे'त्यादिग्रन्थमवताश्यति-न केवलमि- त्यादि। पारम्पर्येणापीति। व्यंग्यान्तरद्वारेणापीत्यर्थः । कारिकां व्याचष्टे-अनु- स्वानेत्यादि। ध्वनेरित्यस्य प्रभेद इत्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयति-ध्वनेः प्रभेद इति। पूरयति-व्यञ्जकेष्वित्यादि। अस्येत्यस्य व्याख्यानम्-रसादिध्वनेः प्रकृत- स्येति। अत्रापि पूरयति-व्यञ्जकतयेति। भासते इत्यनेन सम्बन्धः । प्रकाशन्त- रेण व्याचष्टे-अथवेत्यादि। य उदाहृतः स केषुचित् प्रबन्धेषु भासते इत्यन्त अनु- वादः। अस्य ध्वनेरपीत्यवशिष्टाशस्य उत्तरकारिकास्थेन द्योत्य इत्यनेनान्वयः । अस्य ध्वनेरपीत्यस्यानुस्वानोपमध्वनेरपीत्यर्थश्चेति भावः । एवं ्वेधाऽपि व्याख्यानेन लब्धमर्थमाह-एतदित्यादि। यथाश्रुतार्थपरित्यागे बीजमाह-यदीत्यादि। ग्रन्थोऽयमिति। अनुस्वानोपमेत्यादिकारिकेत्यर्थः। दोषान्तरं चाह-नीरसत्वमित्यादि। नीरसत्वमुक्तं स्यादिति। नीरसत्वं प्रदशितं भवेदित्यर्थ: । ४४ घवृ०

३४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

गमे विषमबाणलीलायाम्। यथा च गृध्रगोमायुसंवादादौ महाभारते।

लोचनम् लीलादाढा शुध्यूड्ढासअलमहिमण्डलसश्चिअ अज्ज। कीस्मसुणालाहरतुज्जआइ अङ्गम्मि॥ इत्यादयः पाश्चजन्योकतयो रुक्मिणीविप्रलब्धवासुदेवाशय प्रतिभेदनाभिप्रायमभि- व्यज्जयन्ति। सोऽभिव्यक्तः प्रकृतरसस्वरूपपर्यवसायी। सहचराः वसन्तयौवनमळयानि कादयस्तैः सह समागमे। मिअवहण्डिअरोरोणिरक्कुसो अविवेअरहिओ वि। सविण वि तुमम्मि पुणोवन्ति अ अतन्ति पंमुसिम्मि॥ इत्यादयो यौवनस्योक्तयस्तत्तन्निजस्वभावव्यजजिकाः, स स्वभावः प्रकृतरस्पर्यव- सायी। यथा चेति। रमशानावतीर्ण पुत्रदाहार्थमुद्योगिनं जनं विप्रलब्धुं गृध्रो दिवा शवशरीरभक्षणार्थी शोघ्रमेवापसरत यूयमित्याह। अलं स्थित्वा शमशानेस्मिन्गृध्रगोमायुसड्कुले। कङ्कालबहले घोरे सर्वप्राणिभयक्करे। बालप्रिया लीलेति। "लीलदाढरगुद्धरिअस अलमहीमण्डलस्सविअअज्ज। कीसमुणालह- रणं वितुझगुरु आइ अज्ञम्मि ॥ इति पाठः ।

कस्मान्मृणालाभरणमपि तव, गुरु भवत्यज्ने ॥ इतिच्छाया। लीलया दंष्राप्रेण उद्धृतं सकलमहीमण्डलं येन वराहरूपिणा तस्येत्यनेन गुरुत- रवस्तुवहने अनायासस्सूच्यते। एवकारो विरोधद्योतकः। मृणालाभरणमपि अतिलघु मृणाळरूपमाभरणमपि । कस्माद्गुरु भवतीति सम्बन्धः । अनेन भगवतो विरहाव- स्थातिशयो द्योत्यते। एतमर्थ दर्शयति-रुक्मिणीत्यादि । रुक्मिणीविप्रलब्धो- रुक्मिणीविरही यो वासुदेवस्तस्याशयो रुक्मिण्यामभिलाषः, तस्य प्रतिभेदनमाविष्क- रण तदभिप्रायमित्यर्थः । प्रकृतरसेति। विप्रलम्भशङ्गारेत्यर्थः । सहचरसमागमे इत्येतद्विवृणोति-सहचरा इत्यादि। मिश्रवेति। हुम्मि अवहत्थिअरे होणिरङ्कुसो अहविवेअरहिओवि। सिविणेवि तुमम्मि पुणो भन्ति णपसुमरामि। इति पाठः । भवाम्यपहस्तितरेखो निरङ्शोऽथ विवेकरहितोऽपि। खप्नेऽपि तव पुनर्भक्ति न प्रस्मरामि ॥ इति छाया। अपहस्तितरेख इति। अतिकान्तमर्याद इत्यर्थः । तत्तन्निजस्त्रभावेति। कामानुवर्तनादिस्वभावेत्यथः । अलमित्यादि। काव्यप्रकाशेऽप्युदाहता इमे श्लोकोः।

तृतीयोद्द्योत: ३४७

सुप्तिङ्वचनसम्बन्धैस्तथा कारकशक्तिभिः। कुत्तद्धितसमासैथ द्योत्योऽलक्ष्यक्रमः कचित् ॥ १६ ॥ अलक्ष्यक्रमो ध्वनेरात्मा रसादि: सुन्विशेषैस्तिङ्विशेषैवचनविशेषैः सम्बन्धविशेषैः कारकशक्तिमिः कृद्विशेषैस्तद्धितविशेषैः समासैश्च्वेति।

लोचनम् न चेह जीवितः कश्चित्कालधम मुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वैष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ इत्याद्यवोचत्। गोमायुस्तु निशोदयावधि अमी तिष्टन्तु, ततो गृधादपहृत्याहं भक्षयिष्यामीत्यभिप्रायेणावोचत्। आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुवि्नो मुहूर्तोऽयं जीवेदपि कदाचन॥ अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात्कथं बाल।स्त्यक्ष्यध्वमविशक्किताः ॥ इत्यादि। स चाभिप्रायो व्यक्तः शान्तरस एव परिनिष्ठिततां प्राप्तः ।। १५ ।। एत्रमलक्ष्यक्रमव्यप्यस्य रसादिध्वनेर्यद्यपि वर्णेभ्यः प्रभृति प्रबन्धपर्यन्ते व्यज्जकवगें निरूपिते न निरूाणीयान्तरमवशिष्यते, तथापि कविसहृदयानां शिक्षा दारतुं पुनरपि सूक्ष्म- दृशान्वयव्यतिरेकावाश्रित्य व्यञ्ञकवर्गमाह-सुप्तिडिडत्यादि। वर्यं त्वित्थमेतदनन्तरं सवृतिक वार्क्य बुध्यामहे। सुबादिभिः योऽनुस्व्रानोपमो भासते वक्त्रभि प्रायादिरूपः अ- स्यापि सुबादिभिर्व्यक्तस्यानुस्त्रानोपमस्यालक्ष्यक्रमव्यज्ञयो द्योत्यः। क्कचिदिति पूर्वकारि· कया सह संमीत्य सङ्गतिरिति। सर्वत्र हि सुबादोनामभिप्रायविशेषाभिव्यज्ञकत्वमेव। उदाहरणे स त्वभिव्यक्तोऽभिप्रायो यथास्वं विभावादिरूपता्वारेण रसादीन्व्यनक्ति। बालप्रिया इत्याहेति। इत्यभिप्रायेणाहेत्यर्थः । काउधममिति। मरणमित्यर्थः। जीवे- दपीति। बालोऽयमिति शेषः । कनकवर्णवदाभातीति कनकवर्णोभः, कनकव- रणस्य हेमकुम्भादेराभा कान्तिरिवाभा यस्य इति वा तम्। त्यक्ष्यण्वं पितृपिण्डद- मिति च पाठः । त्यक्ष्यध्वमित्यार्षः प्रयोगः । स चाभिप्राय इति। जनविसर्जना भिप्रायः, भक्षणाभिप्राय इति वा अर्थः ॥ १५॥ एवमित्यादि। निरूपिते निरूपिते सति न अवशिष्यत इति सम्बन्धः । यथाऽनुस्वानेत्यादिपूर्वत्रन्थो व्याख्यातस्तथा सुबित्यादिप्र्न्थं व्याख्यातुमारभते- वयमित्यादि। एतदनन्तरं सुप्तिड्वचनेत्यादिकम्। सुबित्यादीनां तृतीयान्तानां पूर्व- कारिकास्थेन भासत इत्यनेन तत्स्थस्यास्य ध्वनेरपोत्यस्यान्नत्येन द्योत्य इत्यनेन च सम्बन्ध इति व्याचष्टे-सुबादिभिरित्यादि। उक्तमुपपादयति-सर्वंत्र हीत्यादि।

३४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

चशब्दान्निपातोपसर्गकालादिभिः प्रयुक्त्ैरभिव्यज्यमानो दश्यते। यथा- न्यककारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः । धिग्घिक्छक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजै: ॥

लोचनम् एतदुक्त भवति-वर्णादिभिः प्रबन्धान्तैः साक्षाद्वा रसोऽभिव्यज्यते विभावादिप्र- तिपादनद्वारेण यदिवा विभावादिव्यअ्ञनद्वारेण परम्परयेति तत्र बन्धस्यैतत्परम्परया व्यञ्जकत्वं प्रसज्गादादावुक्तम्। अधुना तु दर्णपदादीनामुच्यत इति। तेन वृत्तावपि 'अभिव्यज्यमानो दृश्यते' इति। व्यज्जकत्वं दृश्यत इत्यादौ च वाक्यशेषोऽध्याहार्य: विभावादिव्यञ्जनद्वारतया पारम्पर्येणेत्येवंरूपः । समारय इति। मम शत्रुसद्धावो नोचित इति सम्बन्धानौचित्यं क्रोधविभावं व्यनक्ति अरय इति बहुवचनम्। तपो विद्यते यस्येति पौ षकथाहीनत्वं तद्धितेन मत्वर्थीयेनाभिव्यक्तम्। तत्रापिशब्देन निपातसमुदायेनात्यन्तासम्भावनीयत्वम्। मत्कर्तृका यदि जीवनक्रिया तदा हननक्रिया तावदनुचिता। तस्यां च स कर्ता अपिशब्देन मनुष्यमात्रकम्। अत्रैवेति-मदधिष्ठितो

तात्पर्यमाह-एतटुक्तमित्यादि। विभावादि प्रतिपादनद्वारेण साक्षाद्वा विभावादि- बालप्रिया

व्यज्नद्वारेण परम्परया वा रसोऽभिव्यज्यत इति सम्बन्धः । आदाविति। पूर्व- कारिकायामित्यर्थः । व्याख्यातार्थोनुरोधेन वृत्तिप्रन्थं योजयति-तेनेत्यादि। इत्येवंरूपो वाक्यशेष इत्यन्वयः । व्यञनद्वारतयेति। रसादिस्सुब्विशेषादिभिर्विभावादिव्यञ्ञज- नद्वारा पारम्पर्येणाभिव्यज्यमानो दृश्यत इत्याद्यर्थ इति भावः । 'न्यक्कार' इति। इयं श्रीरामेण राक्षसकुलक्षये क्रियमाणे कुद्धस्य रावणस्य स्वा- धिक्षेपोक्तिः । मे अरयर्सन्ति यदयमेव न्यक्कार इत्याद्यन्वयः। 'प्रबोधितवते'ति। णिजन्ताद्भावे क्ते ततो मतुपि बोष्यम्। रवग एव आ्रमटिका स्वल्पग्रामः । श्लोकोडयं काव्यप्रकाशेऽप्युदाहतः । वृत्युक्ततं व्यज्जकत्वं विवृणोति-मे इत्यादि। बहुत्वेन शत्रुम- त्ता ममानुचितेति सम्बन्धानौचित्यरूपं क्रोधविभावमरय इति बहुवचनं व्यजयतीति बहुवचनमित्यन्तस्थार्थः । वृत्तौ 'सम्भन्धे'्त्यस्य षष्ठयर्थसम्बन्धेत्यर्थः। अभिव्यक्त मिति। अदशशब्दार्थस्येति शेषः। अत्यन्तासम्भावनीयत्वमिति। तापसरगत- शत्रुताया अत्यन्तासरम्भाव्यत्वमभिव्यक्तमित्यर्थः । अभिव्यक्तपदस्य यथायोगमुत्तर- त्रापि सम्बन्धो बोथ्यः । हननक्ियेति। थत्कश्वित्कतृकाऽपीति शेषः । सः तापसः मानुषमात्रकः कुस्सितो मनुष्य एव। नीत्युपसर्गार्थविवरणम्-निश्शेषेरोति। यथा

तृतीयोद्द्योत: ३४९

अत्र हि श्लोके भूयसा सर्वेषामप्येषां स्फुटमेव व्यञ्जकत्वं दश्यते। तत्र 'मे यदरयः' इत्यनेन सुप्सम्बन्धवचनानामभिव्यञ्जकत्वम्। 'तन्रा- व्यक्षौ तापस' इत्यत्र तद्धितनिपातयोः । 'सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः' इत्यत्र तिक्कारकशक्तीनाम् । 'धिग्बिक्छक जितम्' इत्यादौ श्लोकार्षे कृत्तद्वितसमासोपसर्गाणाम्। एवंविघस्य व्यञ्जकभू यस्त्वे च घटमाने काव्यस्य सर्वातिशायिनी बन्धच्छाया समुन्मीलति । यत्र हि व्यङ्गयावभासिनः पदस्यैकस्यैव तावदाविर्भावस्तत्रापि काव्ये कापि बन्घच्छाया किसुत यत्र तेषां बहूनां समवायः। यथात्रानन्तरोदितश्रोके। अत्र हि रावण इत्यस्मिन् पदेडर्थान्तरसंक्रमितवाच्येन ध्वनिप्रभेदेनालङ्क- तेडपि पुनरनन्तरोकार्ना व्यञ्ञकपकाराणामुद्धासनम्। दश्यन्ते च महात्मर्ना प्रतिभाविशेषभार्जा बाहुरयेनैवंविधा बन्धप्रकाराः ।

देशोऽधिकरणम् निःशेषेण हन्यमानतताया राक्षसबलं च कर्मेति तदिदमसंभाव्यमा- लोचनम्

नमुपनतमिति पुरुषकारासम्पत्ति्ध्वन्यते तिङ्कारकशक्तिप्रतिपादकैश् शब्दैः। रावण इति त्वर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वं पूर्वमेव व्याख्यातम्। धिग्धिगिति निपातस्य शक्रं जितवानित्याख्यायिकेयमिति उपपदसमासेन सहकृतः स्वर्गेत्यादिसमासस्य स्वपौरुषा- नुस्मरणं प्रति व्यज्ञकत्वम्। प्रामटिकेति स्वार्थिकतद्धितप्रयोगस्य स्त्रीप्रत्ययसहितस्या- बहुमानास्पदत्वं प्रति, विलुण्ठनशब्दे विशब्दस्य निर्दयावस्कन्दनं प्रति व्यञ्जक त्वम्। वृथाशब्दस्य निपातस्य स्व्रात्मपौरुषनिन्दां प्रति व्यञ्नकता। भुजैरिति बहुव- चनेन प्रत्युत भारमान्रमेतदिति व्यज्यते। तेन तिलशस्तिलश।ऽपि विभज्यमानेऽन्र इलोके सर्व एवांशो व्यञ्जकत्वेन भातीति किमन्यत्। एतदर्थप्रदर्शनस्य फलं दर्शयति-एवमिति । एकस्य पदस्येति यदुक्तं तदुदाहरति-यथात्रेति। राक्षसकुलनामापि नक्ष्यति तथेत्यर्थः । राक्षसबलमिति। राक्षसकुलमिति च पाठः । बालप्रिया

स्रोऽपीत्यादिवाक्यव्यङ्ग्यं दशयति-तदिदमित्यादि। पुरुषकारासम्पत्तिरिति। स्वपौरुषप्रकर्षाभाव इत्यर्थः। तिड्कारकशक्तिप्रतिपादकैश्श्दैर्ध्वन्यत इत्यन्वयः । तिडच कारकशक्तिप्रतिपादकाश्व तैः । तिङ्निहन्तीति कारकशक्तयः-अधिकरणत्व- कर्तृत्वकर्मत्वरूपाः । पूर्वमेव व्याख्यातमिति। महेन्द्रपुरीविमर्दनादिकारित्वं राव- णपदेन व्यज्यत इति भावः । निपातस्येति। व्यञ्जकत्वमिति शेषः। आख्यायि- यिकेति। कल्पितार्थो वागित्यर्थः । इतीति। इत्यर्थ प्रतीत्यर्थः । सहकृत इति षष्ठ्यन्तं निपातस्येत्यस्य विशेषणम्। उपसंहरति-तेनेत्यादि। विभज्येत्यत्र निर्भ-

३५० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

यथा महर्षेर्व्यासस्य- अतिक्रान्तसुखाः कालाः प्रत्युपस्थितदारुणाः । श्वः शवः पापीयदिवसा पृथिवी गतयौवना H मत्र हि कृत्तद्धितवचनैरलक्ष्यक्रमव्यङ्गथः, 'पृथिवी गतयौवना'

लोचनम् अतिक्रान्तं न तुकदाचन वर्तमानतामवलम्बमानं सुखं येषु ते काला इति, सवे एव न तु सुखं प्रति वर्तमानः सकोऽपि काललेश इत्यर्थः। प्रतीपान्युपस्थितानि वृत्तानि प्रत्यावर्त- मानानि तथा दूरभावीन्यपि प्रत्युपस्थितानि निकटतया वर्तमानानि भवन्ति दारुणानि दुःखानि येषु ते। दुःखं बहुप्रकारमेव प्रतिवर्तमानाः सर्वें कालांशा इत्यनेन कालस्य तावन्निर्वेदमभिव्यज्ञयतः शान्तरसव्यज्ञकत्त्रम् । देशस्याप्याह-पृथिवी श्वः श्वः प्रातः प्रातर्दिनाददिनं पापीयदिवसाः पापानां सम्बन्धिनः पापिष्ठजनस्वामिका दिवसा यस्यां सा तथोक्ता। स्वाभावत एव तावत्कालो दुःखमयः तत्रापि पापिष्ठजनस्वामिकपृथिवीलक्ष- णदेशदौरात्म्याद्विशेषतो दुःखमय इत्यर्थः । तथा हि श्वः श्व इति दिनाद्दिनं गत- यौवना वृद्धसीवदसंभाव्यमानसंभोगा गतयौवनतया हि यो यो दिवस आगच्छति बालप्रिया

बोध्यम्। श्लोकं व्याख्याति-अति्रान्तमित्यादि। भूतार्थकक्तप्रत्ययेन गम्यमर्थमाह- न त्वित्यादि। काला इति बहुवचनार्थेविवरणम्-सर्व एवेति। तेन गम्यमाह- न त्वित्यादि। प्रतीत्यस्य विवरणम्-प्रतीपानीति। प्रतिकूलानींत्यर्थः । वृत्तानि प्रत्यावर्तमानान्युपस्थितानीति सम्बन्धः । गतान्यपि प्रत्यावर्तमानत्वेन ज्ञायमाना नीत्यर्थः। अन्यथापि व्याचष्टे-तथेत्यादि। उक्तमेवार्थ स्फुटमाह-दुःखमि- त्यादि। इत्यनेनेत्यादि। निर्वेदाभिव्यज्ञनद्वारा प्रकृतशान्तरस्व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । पापीयेति छप्रत्ययान्तमित्याशयेन व्याचष्टे-पापानामित्यादि। पापाना सम्बन्धिन इत्यस्यैव विवरणम्-पापिष्ठेत्यादि। भूमार्थकाजन्तः पापशव्दोऽत्रातिशयितपाप- विशिष्टार्थक इति भावः। पापत्रयतात्पर्यमाह-स्वभावत इत्यादि। पापिष्ठेति। पापिषजनस्वामिकः पृथिवीलक्षणो यो देशस्तस्य दौरात्म्यादित्यर्थः । श्वः श्व इत्यस्य गतयौव नेत्यनेनापि सम्बन्ध इत्याह-पत्रःइत इत्यादि। गतयौवनेत्यस्य मुख्यार्थ तस्य प्रकृते बाघाल्वक्षणानिमित्तं तत्सारूप्यं च दर्शयति-वृद्धेत्यादि। सम्भोगस्सुखानु- भवः। गतयौवनापदेनात्र सुखानाधायिकेत्यर्थो लक्ष्यते, सुखानुभवस्य सम्भावनाSपि नास्तीत्यर्थो व्यक्तथश्चेति भावः। गतयौवनेति पापीयानित्यत्र हेतुगरभ पापीयपदम- र्थान्तरपरं चेत्यन्यथा व्याचष्टे-गतेत्यादि। यदि वेत्यादौ योज्यम्। गतेति।

तृतोयोद्द्योत: ३५१

इत्यनेन चात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिः प्रकाशितः । एषां च सुबादीनामेकैकशः समुदिताना च व्यञ्जकत्वं महाकवीर्ना प्रबन्धेषु प्रायेण दश्यते। सुबन्तस्य व्यञ्जकत्वं यथा- तालैः शिञ्जद्वयसुभगैः कान्तया नर्तितो मे · यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृद्दः । तिकन्तस्य यथा- अवसर रोउं चिअ णिम्मिआइँ मा पुंस मे हअच्छीइं। दंसणमेत्तुम्भत्तेहिं जहिँ हिमअं तुह ण णाअम्।

स स पूर्वपूर्वापेक्षया पापीयान् निकृष्टत्वात्। यदिवेयसुनन्तोऽयं शब्दो मुनिनैवं प्रयुक्तो लोचनम्

णिजन्तो वा। अत्यन्तेति। सोऽपि प्रकारोऽस्यैवाङ्गतामेतीति भावः सुबन्तस्येति। समुदितत्वे तूदाहरणं दत्तं व्यस्तत्वे चोच्यत इति भावः। तालैरिति बहुवचनमनेक- विधं वैदगध्यं ध्वानत् विप्रलम्भोद्दीपकतामेति। अपसर रोदितुमेव निर्मिते मा पुंसय हते अक्षिणी मे। दर्शनमात्रोन्मत्ताभ्यां याभ्यां तव हृदयमेवंरूपं न ज्ञातम् ॥ उन्मत्तो हि न किन्चिज्जानातीति न कस्याप्यत्रापराधः दैवेनेत्थमेव निर्माणं बालप्रिया पृथिव्या इति शेषः । ननु पापीयानित्युक्तार्थः कर्थ लभ्यत इत्यत्राह-इयसुनग्त इति। नन्वस्मिन् पक्षे पापीयो दिवसेति भाव्यमित्यत आह-मुनिनेत्यादि। आर्षोडयं प्रयोग इत्यथः । अत्र पक्षान्तरमाह-णिजन्तो वेति। मुनिना प्रयुक्त इत्यनुषज्यते णिजन्तेयसुनन्तो मुनिना प्रयुक्तो वेत्यर्थः । लोकान् पापीयसः करोतीत्यर्थे पापीयरश- ब्दाण्णिचि कर्तर्यचि टेणिचश्च लोपादकारान्तोऽयं पापीयशब्द इति भावः । अनुस्वाने- त्यादिकारिका यथा व्याख्याता, तथा प्रकृते योजयति-सोऽपीत्यादि। सोऽपि प्रकार: अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिः । रसस्येति। प्रकृतस्य शान्तस्येत्यर्थः । दत्तमिति। न्यककार इत्यादिश्लोकेन दर्शितमित्यर्थः । 'तालै रित्याघुत्तरमेघसन्दे- शस्थम्। वैदग्ध्यमिति। नतनविषयकं वैदग्ध्यमित्यर्थः । अपसरेत्यादिविरहि- ण्याइशठं प्रत्युक्तिः । मे हताक्षिणी इति छाया। त्वमपसर अपेहि। कुत इत्यत्राह- रोदितुमित्यादि। रीदितुमेव निर्मिते सृष्टे मे हताक्षिणी कुत्सिते नयने। मा पुंस- य मा अभिवर्धेय, मा त्वदभिमुखं विकासयेति यावत्। पुंस अभिवर्धन इति चुरादौ। हृदयं तव न ज्ञातमिति छाया। तद्याख्यानम्-तवेत्यादि। एवंरूपमिति। मथि अनासक्त भावीत्यर्थः। भावार्थमाह-उन्मत्तो हीत्यादि। तिङन्त इति। अपस

३५२ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

यथा वा- मा पन्थं रुन्धीओ अवेहि बालअ अहोसि अहिरीओ। अम्हेअ णिरिच्छाओ सुण्णघरं रक्खिदव्वं णो।।

सम्बन्धस्य यथा- अण्णत वच्च बालअ हा अन्ति कि मं पुलोएसिएअम्। भो जाआभीरुआणं तडं विअण होई॥

लोचनम् कृतमिति। अपसर मा वृथा प्रयासं कार्षीः दैवस्य विपरिवतयितुमशक्यत्वादिति तिडन्तो व्यज्जकः तदनुगृहीतानि पदान्तराण्यपीति भावः । मा पन्थानं रुध: अपेहि बालक अप्रौढ अहो असि अह्ीकः । वयं परतन्त्रा यतः शून्यगृहं मामकं रक्षणीयं व्तते॥ इत्यत्रापेहीति तिउन्तमिदं ध्वनति-त्वं तावदप्रौढो लोकमध्ये यदेवं प्रकाशयसि। अस्ति तु सक्केतस्थानं शुन्यगृहं तत्रैवागन्तव्यमिति। 'अन्यन्न व्रज वालक' अप्रौढ बुद्धे स्नान्ती मां कि प्रकर्षेणालोकयस्येतत्। भो इति सोल्लुण्ठमाह्वानम्। जायाभीरु- काणां सम्बन्धितडमेव न भवति। अत्र जायातो ये भीरवस्तेषामेतत्स्थानमिति दूरापेतः बालप्रिया रेति तिखन्तशब्द इत्यर्थः । व्यक्षक इति। ईर्ष्यादिव्यज्जक इत्यर्थः। बालकेत्यस्य विवरणम्-अप्रौढेति। णिरिछाओ इत्यस्य छायाविवरणम्। वयं परतन्त्रा इति। शून्यगृहं रक्षणीयं न इति छाया। अस्य व्याख्यानम्-यत इत्यादि। प्रकाशयसी ति। सम्भोगेच्छामिति शेषः । अत्र श्लोके श्रज्गारः सम्भोगो व्यञ्य पूर्वश्लोके तु विप्रलम्भ इति भेदः । वृत्तौ-'अण्णत्ते'ति। अन्यत्र व्रज बालकस्नान्तीं किं मां प्रलोकयस्येतत्। भो जायाभीरुकाणां तटमेव न भवति ॥ इतिच्छाया। जलाशये स्नान्तीं काश्विदनुरागेण पश्यन्तं कञ्वन गृहस्थं प्रति तं कामयमानायास्तस्या उक्तिरियम्। तडमित्यस्य स्थाने तित्थमिति पाठोऽपि दृश्यते। तस्य तीर्थमिति छाया। लोचने-सम्बन्धीति षष्ठयर्थकथनम्। एतत्तटं जायाभीरुकाणा सम्बन्धि न भवत्येवेति योजना। उक्तस्यैव विवरणम्-जायात इत्याहि। इति सम्बन्धो दूशपेत इत्यन्वयः । तथाविधानामत्र स्थाने वर्तनरूपः सम्बन्धो दूरापेत इत्यर्थः । अतो व्रजेति। मनेन सम्बन्धेनेति। षष्ठचर्थसम्बन्घेनेत्यर्थ; । ईर्ष्येति।

तृतोयोद्द्योत: ३५३

कृतकप्रयोगेषु प्राकृतेषु तद्धितविषये व्यञ्षकत्वमावेद्यत एव। अवज्ञातिशये कः। समासानां च वृत्त्यौचित्येन विनियोजने। निपातानां व्यञ्षकत्वं यथा- अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। • नववारिघरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपार्धरम्यैः ॥ इत्यत्र चशब्दः । यथा वा- मुहुरङ्कुलिसंवृताघरौष्ठ प्रतिषेधाक्षरविक्कवाभिरामम्। मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्या: कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु॥ अत्र तुशब्दः। निपातानां प्रसिद्धमपीह द्योतकत्वं रसापेक्षयोक्त मिति द्रष्टव्यम्। उपसरगाणां व्यञ्जकत्वं यथा-

प्रस्तनिग्धा: कचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः। विश्वासोपगभादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्च वलकलशिखानिष्यन्दलेखाङ्गिताः ॥ लोचनम् सम्बन्ध इत्यनेन सम्बन्धेनेर्ष्यातिशयः प्रच्छन्नकामिन्याभिव्यक्त। कृतकेति कभहणं तद्धितोपलक्षणार्थम्। कृतः कप्रत्ययप्रयोगो येषु काव्यवाक्येषु यथा जायाभोरुकाणामिति। ये ह्यरसज्ञा धर्मपत्नीषु प्रेमपरतन्त्रास्तेभ्यः कोऽन्यो जगति कुत्सितः स्यादिति कप्रत्य- योऽवज्ञातिशयद्योतकः । समासानां चेति। केवलानामेव व्यञ्जकत्वमावेद्यत इति सम्बन्धः । चशब्द इति जातावेकवचनम्। द्वौ चशब्दावेवमाहतुः काकतालीयन्यायेन गणडस्योपरि स्फोट इतिवत्तद्वियोगश्च वर्षासमयश्च सममुपनतौ एतदलंप्राणहरणाय। अत एव रम्यपदेन सुतरामुद्दीपनविभावत्वमुक्तम्। तुशब्द इति। पश्चात्तापसूचकर््सन् तावन्मात्रपरिचुम्बनलाभेनापि कृतकृत्यता स्यादिति ध्वनतीति भावः । प्रसिद्धम- बालप्रिया जायास्रक्तिनिमित्तकेष्येत्यर्थः । कग्रहणं तद्धितोपलक्षणार्थमिति। कृतकप्रयो- गेष्वित्यत्र कप्रत्ययग्रहणं कादितद्धितोपलक्षकमित्यर्थः। व्याचष्टे-कृत इत्यादि। केत्यस्य विवरणम्-कप्रत्ययेति। 'अवज्ञातिशये क' इत्येतद्विवृणोति-य इत्यादि। प्रेमेत्यत्र कामेति च पाठः। केवलानामेवेति पूरितम्। 'अयमि'त्यादिविक्रमोर्वशीयस्थम्। द्वौ चशब्दाविति। 'उपनतश्व' 'भवित- ४५ ६व०

३५४ सटीकलोचनोपेतध्न्यालोके

इत्यादौ। द्वित्राणां चोपसर्गाणामेकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रस व्यक्त्यनुगुणतयैव निर्दोषः । यथा-'प्रअ्रश्यत्युत्तरीयत्विषि ्मस समुद्धी- क्ष्य वीतावृत्तीन्द्राग्जन्तून्' इत्यादौ। यथा वा-'मनुप्यवृत्त्या समु- पाचरन्तम्' इत्यादौ।

लोचनम् पीति। वैयाकरणदिगृहेषु हि प्राक्प्रयोगस्वातन्त्र्य प्रयोगाभावात्षष्ठयाद्यश्रवणाल्लिज्ग- संख्याविरहाच्च वाचकवैलक्षण्येन द्योतका निपाता इत्युद्धोष्यत एवेति भावः । प्रकर्षेण स्निग्धा इति प्रशब्दः प्रकर्ष द्योतयन्निङुदीफलानां सरसत्वमाचक्षाण आश्रमस्य सौन्द- र्यातिशयं ध्वनति। 'तापसस्य फलविशेषविषयोऽभिलाषातिरेको ध्वन्यते' इति त्वसत; अभिज्ञानशाकुन्तले हि राज्ञ इयमुक्तिन तापसस्येत्यलम्। द्वित्राणामित्यनेनाधिक्यं निरस्यति। सम्यगुच्चैर्विशेषेणेक्षितित्वे भगवतः कृपातिशयोऽभिव्यक्तः । मनुष्यवृत्या समुपाचरन्तं स्वबुद्धिसामान्यकृतानुमानाः । योगीश्वरैरप्यसुबोधमीश त्वां बोद्धुमिच्छन्त्यवुधाः स्वतकैः ॥ सम्यग्भूतमुपांशुकृत्वा अ समन्ताच्चरन्तमित्यनेन लोकानुजिघृक्षातिशयस्तत्तदा- चरतः परमेश्वरस्य ध्वनितः । बालप्रिया व्यञ्नेशति चशब्दावित्य्थः। समयश्चेत्यनन्तरं द्वयमिति शेषः। मुहुरित्यादिश्लोकद्वयं शाकुन्तलस्थमस्मदीय शाकुन्तलव्याख्यायां विस्तरेण व्याख्यातम्। प्रसिद्धिं विवृणोति- वैयाकरणादीत्यादि। गहेष्वित्यस्योद्धोष्यत इत्यनेन सम्बन्धः । वाचकवैलक्षण्ये हे- तुचतुष्ट्यमाह-प्रागित्यादि - प्राकप्रयोगश्च स्वातन्त्रयेण प्रयोगाभावश्च तत्मात् प्राक्प्रयोगादिति व्यस्ततया पाठः साधीयान् उपसर्गेसंज्ञाविशिष्टानां प्रसाक्षादित्यादीना निपातानां धातोः प्रागेव प्रयोगा दिवैवमादीना प्रतियोग्यादिवाचकपदं विना स्वतन्त्रतया प्रयोगस्याभावाच्चेत्यर्थः । षष्ठयाद्यश्रवणादिति। यथा चन्द्रस्य चन्द्रेण वा सदशं मुखमित्यादौ षष्ठयादिकं श्रूयते, तथा चन्द्र इवेत्यादौ षष्टयादिकं न श्रूयते यतस्तस्मादित्यर्थः । लिङ्गेति। निपातार्थस्येति शेषः । समुद्दीक्ष्ये' त्येतद्वयाचष्टे-सम्यगित्यादि। भगवतः सूर्यस्य। मनुष्येति। कृताभिमानो इति'च पाठः। समुपाचरन्तमित्येतद्विवृणोति- सम्यगित्यादि। 'ये जीवन्ती'ति। ऊर्जिते गुणिनि दृष्टे सति, ये जीवन्ति स्म उत्क- ष्टजीविता अभूवन्। ये प्रीत्या वपुषि न मान्ति स्म, ये प्रस्यन्दिप्रमदाश्रवः पुलकिताः सन्तः प्रनृत्यन्ति स्मेत्याद्यन्वयः । 'साधुद्विषः' असज्जनान्। साधुद्विषामिति पाठे कर्मणश्शेषत्वविवक्षया षष्ठी। 'पुष्यता' पोषयता। ये स्ववपुषीति पाठे तु जीवन्ती-

तृतीयोद्द्योत: ३५५

निपातानामपि तथैव । यथा-'अहो बतासिति स्पृहणीयवीर्यः' इत्यादौ। यथा वा- ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म वपुषि श्रीत्या प्रनृत्यन्ति च प्रस्यन्दिप्रमदाश्रवः पुलकिता दृष्टे गुणिन्यूर्जिते। हा विक्कष्टमहो क्क यामि शरणं तेर्षा जनानां कृते नीवानां प्रलयं शठेन विघिना साधुद्विषः पुष्यता ॥ इत्यादौ। पदपौनरुक्त्यं च व्यञ्जकत्वापेक्षयैव कदाचित्प्रयुज्यमानं शोभामा- वहति। यथा- यद्वश्वनाहित मतिबहुचाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं न्रवीति। तत्साघंवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु करतु वृथाप्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ इत्यादौ।

लोचनम् तथैवेति। रसव्यञ्जकत्वेन द्वित्राणामपि प्रयोगो निर्दोष इत्यर्थः । इलाघातिशयो निर्वेदातिशयश्च अहो बतेति हा धिगिति च ध्वन्यते। प्रसन्नात्पौनरुक्त्यान्तरमपि व्यअ्जकमित्याह-पदपौनरुक्त्यमिति । पदग्रहणं वाक्यादेरपि यथासंभवमुप- लक्षणम्। विदन्तीति। त एव हि सर्वं विदन्ति सुतरामिति ध्वन्यते। वाक्य- पौनरुक्त्यं यथा-'पश्य द्वीपादन्यस्मादपि' इति वचनानन्तरं 'कः संदेहः द्वीपा- दन्यस्मादपि' इत्यनेनेप्सितप्राप्तिरविध्नितैव ध्वन्यते। 'किं किम्? स्वस्स्था भवन्ति मयि जीवति' इत्यनेनामर्षातिशयः । 'सर्वक्षितिमृता नाथ दृष्टा सर्वाञ्सुन्दरी' इत्युन्मादातिशयः । बालप्रिया त्यादौ वर्तमानसामीप्ये भूते लडिति बोध्यम्। लोचने-8चन्यत इति। अत्र यथा संखूयं बोध्यम्। 'यद्वच्चने'ति। काव्यप्रकाशेऽप्युदाहृतम्। द्वीपादित्यादिरत्नावली- स्थम् । स्वस्था इति। वेणीसंहारस्थमिदम्। अमर्षातिशय इति। वक्तुर्भीमसेनस्ये- ति शेषः। सर्वेत्वादि विक्रमोर्वेशीयस्थम्। उन्मादातिशय इति। वक्तुः पुरुर

३५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

कालस्य व्यञ्जकत्वं यथा- समविसमणिव्विसेसा समन्तओ मन्दमन्दसंआरा। मइरा होहिन्ति पहा मणोरहाणं पि दुलङ्डा। [समविषमनिर्विशेषाः समन्ततो मन्दमन्दसञ्चाराः । अचिराद्धविष्यन्ति पन्थानो मनोरथानामपि दुर्लङ्घयाः॥ इति छाया] अत्र ह्यचिराद्गविष्यन्ति पन्थान इत्यत्र भविष्यन्तीत्यस्मिन् पदे प्रत्ययः कालविशेषाभिधायी रसपरिपोषहेतुः प्रकाशते। अयं हि गाथार्थः प्रवास- विप्रलम्भशङ्गारविभावतया विभाव्यमानो रसवान्। यथात्र प्रत्ययांशो व्यञ्जकस्तथा क्वचित्प्रकृत्यंशोऽपि दृश्यते। यथा- तद्गेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावगाइँ दिवः सा धेनुर्जरती चरन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं सञ्कीतकं योषिता- माश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूमि समारोपितः ।।

लोचनम् कालस्येति। तिउन्तपदानुप्रविष्टस्याप्यर्थकलापस्य कारककालसंख्योपप्हरूपस्य मध्येऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सूक्ष्मदृशा भागगतमपि व्यअ्जकत्वं विचार्यमिति भावः । रस- परिपोषेति। उत्प्रेक्ष्यमाणो वर्षासमयः कम्पकारी किमुत वर्तमान इति ध्वन्यते। अंशाशिकप्रसज्वादेवाह-यथात्रेति। बालप्रिया वस इति शेषः । ध्वन्यते इत्यस्यानुषऊः । भावमाह-तिङन्तेत्यादि । तिङन्तप दानुप्रविष्टस्य तिरन्तपदबोध्यस्य। कारकेत्यादि। कारकादिचतुष्ट्यरूपस्येत्यथः । उपग्रहः, आत्मनेपदपरस्मैपदे तद्योत्यः कत्रभिप्रायक्रियाफलादिरिति यावत्। भा- गगतमिति। कारकादिचतुष्टयैकदेश भूतकालगतमपीत्यर्थः । वृत्तौ 'समे'ति। स्रमवि- षमाः समाः विषमाश्च देशाः निविशेषाः जलप्रवाहनिमग्नतया एकरूपाः येषु ते। 'मनोरथानाम'पीति। किमुत जनानामित्यपिशब्दार्थः। 'रसपरिपोषहेतुः प्रकाशत' इत्युक्तं विवृणोति-उत्प्रक्ष्यमोण इत्यादि। उत्प्रक्यनाणः अचिराद्धावित्वेमोह्य- मान: । कम्पेति। विरहिजनानामिति शेषः । 'तद्गेहमि'ि। काव्यप्रकाशेऽप्युदा- हृतोऽयं श्लोकः । 'इयतीं भूमि' मिति। समृद्धिसीमामित्यर्थ। भूतिमिति च पाठः।

तृतीयोद्द्योत: ३५७

अत्र ऋ्रोके दिवसैरित्यस्मिन् पदे प्रकृत्यंशोऽपि द्योतकः । सर्वनाम्ना च व्यञ्जकत्वं यथानन्तरोक्ते श्रोके। अत्र च सर्वनाम्तामेव व्यञ्जकत्वं हृदि व्यवस्थाप्य काविना क्केत्यादिशब्दप्रयोगो न कृतः । अनया दिशा

लोचनम् दिविसार्थो ह्यन्रात्यन्तासम्भाव्यमानतामस्यार्थस्य ध्वनति। सर्वनाम्नां चेति। प्रकृत्यंशस्य चेत्यर्थः। तेन प्रकृत्यंशेन सम्भूय सर्वनामव्यञ्जकं दृश्यत इत्युक्त भवतीति न पौनरुक्त्यम्। तथा हि तदिति पदं नतभित्तीत्येतत्प्रकृत्यंशसहायं समस्तामङ्गलनि- धानभूतां मूषकाद्याकीर्णतां ध्वनति। तदिति हि केवलमुच्यमाने समुत्कर्षातिशयोऽपि संभाव्येत। न च नतभित्तिशब्देनाप्येते दौर्भाग्यायतनत्वसूचका विशेषा उक्ताः। एवं सा धेनुरित्यादावपि योज्यम्। एवंविधे च विषये स्मरणाकारद्योतकता तच्छन्दस्य। न तु यच्छन्दसंबद्धतेत्युक्तं प्राक्। अत एवात्र तदिदंशब्दादिना स्मृत्यनुभवयोरत्यन्त- विरुद्धविषयतासूचनेनाश्चयविभावता योजिता। तदिदंशब्दाद्यभावे तु सर्वेमसङ्गतं श्यादिति तदिदमंशयोरेव प्राणत्वं योज्यम्। एतच्च द्विशः सामस्त्यं त्रिशः सामस्त्य- मिति व्यज्जकमित्युपलक्षणपरम् । तेन लोष्टप्रस्तारन्यायेनानन्तवैचित्र्यमुक्तम् । बालप्रिया दिवसैरित्यादयुक्तं विवृणोति-दिवसार्थो हीत्यादि। दिवसार्थः दिवसरूपप्र- कृत्यर्थः। अस्यार्थस्य सम्पत्समृद्धिप्राप्तिरूपार्थस्य। ननु प्रकृत्यंशो द्योतक इत्युक्त्यैव सर्वनाम्नामपि व्यञ्जकत्वे प्राप्ते पुनस्तद्वचनं पुनरुक्तमित्यत आह-प्रकृत्यंशस्य चेति। सर्वनाम्नाश्चेति चकारेणोक्तार्थस्य लाभ इति भावः। एवं व्याख्यानेन लब्घमा- इ-तेनेत्यादि। तदिति पदमिति। 'तद्गेह' मित्यत्र तत्पदमित्यर्थः । ध्वनती ति। गेहस्येति शेषः । द्वयोः सम्भूय व्यञ्जकत्वमुक्तमुपपादयति-तदित्यादि। सम्भाव्यतेति। व्यंग्यत्वेनेति शेषः। नतभिचिशव्देनापीति। केवलेनेति विप रिणामेनानुषजः । एते विशेषा इति। मूषकाद्याकीणतारूपा विशेषा इत्यर्थः ।न च उक्ता इति सम्बन्धः । भवेयुरिति शेषः । केवलयोस्तयोरुक्तार्थव्यज्जकत्वं न भवेदि- त्यर्थः । ते लोचने इत्यत्र पूर्वमुक्तं स्मारयति-एवंविध इत्यादि। मत एवेति। तच्छब्दानां स्मरणाकारद्योतकत्वादेवेत्यर्थः । स्मृत्यनुभवयोरिति। तच्छब्दग- म्याया: स्मृतेरिदमेतच्छब्दगम्यस्यानुभवस्य चेत्यर्थः । अत्यन्तेति। अत्यन्तविरुद्धौ विषयौ ययोस्तत्तायास्सूचनेनेत्यर्थः । अत्र गेहस्य नतमित्तित्वमूष काद्याकीर्णत्वादिधर्म- प्रकारेण स्मृतिः दिवो लब्धावकाशमित्याद्युक्त्तधर्मप्रकारेणानुभवश्चेति बोध्यम्। तदिदं शब्दादिना योजितेत्यन्वयः । तदिदमंशयोरेवेति। तदित्यादेरिदमित्यादेश्चैवेत्य- र्थः । प्राणत्वमिति। चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । ऐतच्चेत्यादि। द्वयोः सम्भूय तथा त्रमाणां सम्भूय व्यज्जकत्वमित्येतदुपलक्षणमित्यर्थः । उक्तमिति। दर्शितमित्य

३५८ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोके

सहृदयैरन्येपि व्यल्जकविशेषा: स्वयमुत्प्रेक्षणीयाः। एतच सर्व पदवाक्य- रचनाद्योतनोक्त्यैव गतार्थमपि वैचितयेण व्युत्पतये पुनरुक्तम् । ननु चार्थसामथ्याक्षप्या रसादय इत्युक्तम्, तथा च सुबादीरना व्यक्ष् कत्ववैचित्र्यकथनमनन्वितमेव। उक्तमत्र पदानां व्यञ्जकत्वोक्त्यत्र सरे। किश्चा र्थविशेषाक्षेप्यत्वेऽपि रसादीनां तेषामर्थविशेषार्णा व्यञ्ञकश व्दाविनाभावित्वाद्यथाप्रदर्शितं व्यञ्नकस्वरूपपरिज्ञानं विभज्योपयुज्यत एव। शब्दविश्ेषाणां चान्यत्र च चारुत्वं यद्विभागेनोपदर्शित तदपि तेर्षा व्यञ्ञकत्वेनवावस्थितमित्यवगन्तव्यम् । यत्रापि तत्सम्प्रति न प्रतिभासते तत्रापि व्यञ्ञके रचनान्तरे यद्दृष्टं सौष्ठवं तेषां प्रवाहपतितारना तदेवाभ्यासादपोद्धृतानामप्यवभासत इत्यव-

लोचनम् यद्वक्ष्यत्यन्येऽपीति। अतिविक्षिप्ततया शिष्यवुद्धिसमाधानं न भवेदित्यभिप्रायेण संक्षि- पति-एतच्चेति। वितत्याभिघानेऽपि प्रयोजनं स्मारयति-वैचित्र्येऐोति। नन्विति। पूर्व निर्णीतमप्येतदविस्मरणार्थमधिकाभिधानार्थ चाक्षिप्तम्। उक्त- मत्रेति। न वाचकत्वं ध्वनिव्यवहारोपयोगि येनावाचकस्य व्यज्ञकत्वं न स्यात् इति प्रागेवोक्तम्। ननु न गीतादिवद्रसाभिव्यञ्जकत्वेऽपि शब्दस्य तत्र व्यापारोऽस्त्येव; स च व्यज्जनात्मैवेति भावः । एतच्ास्माभिः प्रथमोद्दयोते निर्णीतचरम्। न चेद्मस्माभि- रपूर्वमुक्तमित्याह-शब्दविशेषाणां चेति। अन्यत्रेति। भामहविवरणे। विभा गेनेति। स्क्चन्दनादयः शब्दाः शङ्गारे चारवो बीभत्से त्वचारव इति रसकृत एव विभाग: । रसं प्रति च शब्दस्य व्यज्जकत्वमेवेत्युक्तं प्राक् । यत्रापीति। स्रक्चन्दनादिशब्दानां तदानीं शज्गारादिव्यअ्जकत्वाभावेऽपि व्यज्ञ- बालप्रिया थः। अत्रोपष्टम्भकमाह-यद्वच्यत्यन्येऽपीति। इत्यभिप्रायेण वक्ष्यतीति सम्बन्धः। 'नन्वि'त्याद्याक्षेपस्य फलं दर्शयति-पूर्वमित्यादि। अधिकाभिधानाथें चाक्षिप्तमिति। वृत्तावनुपद वक्ष्यमाणस्याधिकांशस्य बोधनार्थ चाक्षेपः कृत इत्यर्थः । वृत्तौ 'अनन्वित'मिति। असअ्वतमित्यर्थः । समाधते-'उक्तमि'त्यादि। 'उक्तमत्रे' ति। अत्र प्रत्युक्तमित्यथेः । एतद्विवृणोति-न वाचकत्वमित्यादि। येनेति। वा- चकत्वस्य ध्वनिव्यवहारोपयोगित्वेनेत्यर्थः । न तु नेत्यस्य व्यापारोऽस्तीत्यनेनान्व. यः। भावमाह-स्त्कूचन्दनादय इत्यादि। 'यत्रापी'त्यादेः 'अवसातव्य' मित्यन्तप्रन्थस्य तात्पर्यं विवृणोति-स्नकूचन्द-

तृतीयोद्द्योत: ३५९

सातव्यम्। कोऽन्यथा तुल्ये वाचकत्वे शब्दाना चारुत्वविषयो विशेषः स्यात्। अन्य एवासौ सहृदयसंवेद्य इति चेत, किमिदं सहृदयत्वं नाम? किं रसभावानपेक्षकाव्याश्रितसमयविशेषामिज्ञत्वम, उत रसभावादिमय- काव्यस्व रूपपरिज्ञाननैपुण्यम्। पूर्वस्मिन् पक्षे तथाविधसहृदयव्यवस्थापिता- नां शब्दविशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात्। पुनः समयान्तरेणान्यथापि व्यवस्थापनसम्भवात्। द्विवीयस्मिस्तु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति। तथाविधैः सहृदयैः संवेदो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिकं शब्दाना विशेष इति व्यञ्ञजकत्वाश्रय्येव तेषां सुख्यं चारुत्वम्। वाचकत्वाश्रयाणा-

लोचनम् कत्वश कर्भूयसा दर्शनात्तदधिवाससुन्दरीभूतमर्थ प्रतिपादयितुं सामर्थ्यमस्ति। तथाहि- 'तटी तारं ताम्यति' इत्यत्र तटशब्दस्य पुंस्त्वनपुंसकत्वे अनादृत्य स्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः 'स्रीति नामापि मधुरं' इति कृत्वा। यथा वास्मदुपाध्यायस्य विद्वत्कविस हृदयच क्रवर्तिनो भटटेन्दुराजस्य- इन्दीवरद्युति यदा बिभृयान्न लक्ष्म स्युर्विस्मयैकसुहदोऽस्य यदा विलासाः । स्यान्नाम पुण्यपरिणामवशात्तथापि कि कि कपोलतलकोमलकान्तिरिन्दुः ॥ अन्र हीन्दीवरलक्ष्मविस्मय सुहृद्विलासनामपरिणामकोमलादयः शब्दाः शङ्गाराभि- व्यअ्जनदृष्टशक्तयोऽन्र परं सौन्दर्यमवहन्ति। अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यमित्याह- काऽन्यथेति। असंवेद्यस्तावदसौ न युक्त इत्याशयेनाह-सहद्येति। पुनरिति ।

नादिशब्दानामित्यादि। तदानीमिति। प्रकृतप्रयोगकाल इत्यथः। श्रङ्गारातिरि- बालप्रिया

क्वर्णनस्थल इति यावत्। पुंस्त्वनपुंसकत्वे इति। 'तटं त्रिष्वि' त्यनुशासन- प्राप्ते ते इत्यर्थः । इन्दीवरेति। पुण्यपरिणामवशादिन्दुः इन्दीवरद्ुति लक्ष्य न बिमृयाद्यदा, अस्य विलासा: विस्मयैकसुहृद: स्युः यदा, तथाऽपि कपोलतलकोमलकान्तिः कि कि स्यान्ना- मेति सम्बन्धः । यदेति यदीत्यर्थे। कपोलेति। सुन्दरोकपोलतल इव कोमलकान्ति- रित्यर्थः । केरीकपोलेति पाठे केरीशब्दः स्त्रीविशेषवाची बोध्यः। किं कि स्यान्ना- मेति। नैव स्यादित्यर्थः । अन्रेति। चन्द्रं विलोक्य मध्यस्थस्य कस्यचिद्रसिकस्य वचन इत्यर्थ: । 'अन्य' इत्यादिशङ्काअन्थमवतारयति-अ्रसंवेध इत्यादि। असा-

३६० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

न्तु प्रसाद एवार्थापेक्षार्यां तेषां विशेषः । अर्थानपेक्षार्या त्वनुप्रासादिरेव। एवं रसादीना व्यञ्जकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लक्षयितु- मिदमुपक्रम्यते- प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन्वन्दधुमिच्छता। यत्र: कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम् ॥ १७ ॥ प्रबन्धे मुक्तके वापि रसभावनिबन्धनं प्रत्याहतमनाः कविर्विरोधिप- रिहारे परं यत्नमादधीत। अन्यथा त्वस्य रसमयः श्रोक एकोऽपि सम्य- ड्न सम्पद्यते।

लोचनम् अनियन्त्रितपुरुषेच्छायत्तो हि समयः कर्थं नियतः स्यात्। मुख्यं चारुत्वमिति। विशेष इति पूर्वेण सम्बन्धः । अर्थापेक्षायामिति। वाच्यापेक्षायामित्यर्थः । अ्रनु- प्रासादिरेवेति। शब्दान्तरेण सह या रचना तदपेक्षोऽसी विशेष इत्यर्थः । आदि अ्रहणाच्छन्दगुणालद्काराणो सड्ग्रहः। अत एव रचनया प्रसादेन चारुत्वेन चोपबृंहिता एव शब्दाः काव्ये योज्या इति ताह्पर्यम् ॥१५, १६ ॥ रसादीनां यद््यञ्ञक वर्णपदादिप्रबन्धान्तं तस्य स्वरूपमभिधायेति सम्बन्धः । उपक्रम्यत इति। विरोधिनामपि लक्षणकरणे प्रयोजनमुच्यते शक्यहानत्वं नाम अन- या कारिकया। लक्षणं तु विरोधिरससम्बन्धीत्यादिना भविष्यतीत्यर्थः ॥१७॥ ननु 'विभावभावानुभावसश्चार्यौचित्यचारुणः' इति यदुक्तं तत एव व्यतिरेकमुखे- नैतदप्यवगंस्यते। मैवम् ; व्यतिरेकेण हि तदभावमात्रं प्रतीयते न तु तद्विरुद्धम्। तदभावमात्रं च न तथा दूषकं यथा तद्विरुद्धम्। पथ्यानुपयोगो हि न तथा व्याधिं विति। शब्दगतो विशेष इत्यर्थः। अ्नियन्त्रितेत्यादिना 'पुन'रित्यादिग्रन्थस्य बालप्रिया

भावार्थ उक्तः। अनुप्रासपदार्थ व्याचष्टे-शब्दान्तरेरेत्यादि। फलितमाह-अत एव रचनयेत्यादि। उपबृंहिता: विशिषः ॥ १५, १६ ॥ भावमाह-विरोधिनामपीत्यादि। शक्यहानत्वं नाम प्रयोजनमनया कारि- कया उच्यत इति सम्बन्धः । विरोधिनां लक्षणे ज्ञाते तेषां परिहारः शक्य इति तदेव प्रयोजनमित्यर्थः ॥१७॥ एतद्पीति। विरोधिनां परिहरणमपीत्यर्थः । तदभावमात्रमिति। विभा वाद्यौचित्यशालिनः कथाशरीरस्य विधिरित्यादिना तदौचित्यविरहिणो विधिर्न कार्य इत्याद्यथमात्रमित्यर्थः । यत्नत इतीति। यत्नत इत्यादिनेत्यर्थः । वृत्तौ 'शान्ता'

तृतीयोद्द्योत: ३६१

कानि पुनस्तानि विरोधीनि यानि यत्नतः कवे: परिहर्तव्यानीत्युच्यते- विरोधिरससम्बन्धिविभावादिपरिग्रह:। विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनोऽन्यस्य वर्णनम् ॥ १८॥ अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च पकाशनम् । परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम्। रसस्य स्थाद्विरोधाय वृच्यनौित्यमेव च ।। १९ ।। प्रस्तुतरसापेक्षया विरोधी यो रसस्तस्य सम्बन्धिन। विभावभावानु- भावानां परिग्रहो रसविरोधहेतुकः सम्भवनीयः । तत्र विरोघिरसविभाव- परिग्रहो यथा शान्तरसविभावेषु तद्विभावतयैव निरूपितेष्वनन्तरमेव शृ- झ्ारादिविभाववर्णने। विरोधिरसभावपरिग्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणयकल हकुपितासु कामिनीषु वैराग्यकथाभिरनुनये। विरोधिरसानुभावपरित्रहो यथा प्रणयकुपितायां प्रियायामप्रसीदन्त्यां नायकस्य कोपावेशविवशस्य रौद्रानुभाववर्णने।

लोचनम् जनयति यद्वदपथ्योपयोगः । तदाह-यत्नत इति। 'विभावे'त्यादिना श्लोकेन यदुकं तद्विरुद्धं विरोधीत्यादिनार्घेश्लोकेनाह। 'इतिवृत्ते'त्यादिना श्लोकद्वयेन यदुक्तं तद्विरुद्धं विस्तरेरोत्यर्धश्लोकेनाह। 'उद्दीपने'त्यर्धश्लोकोक्तस्य विरुद्धं मकाराड इत्यर्धश्ोकेन। 'रसस्ये'त्यर्धश्लोको क्तस्य विरुद्धं परिपोषं गतस्येत्यर्धश्लोकेन। 'अलङ्कृतीनामि'त्यनेन यदुक्त तद्विरुद्धमन्यदपि च विरुद्धं वृत्यनौचित्यमित्यनेन। एतत्क्रमेण व्याचष्टे- प्रस्तुतरसापेक्षयेत्यादिना। हास्यश्क्वारयोर्वीराद्भुतयो रौद्रकरुणयोर्भैयानकबीभत्स - योन विभावविरोध इत्यभिप्रायेण शान्तश्क्गारावुपन्यस्तौ, प्रशमरागयोर्विरोधात्। विरोधिनी रसस्य यो भावो व्यभिचारी तस्य परिग्रहः, विरोधिनस्तु यः स्थायी स्थायि- बालप्रिया दीति 'शङ्गारादी'ति च निर्देशे बीजमाह-हास्यशृङ्गारयारित्यादि। भयानक- बीभत्सयोरित्यस्यानन्तरं "शान्तबीभत्सयो"रिति च क्वचित् अ्रन्थे पाठः। शान्त- शङ्गारयोविरोधे हेतुमाह-प्रशमेति। विरोधादिति। सहानवस्थानादित्यर्थः । प्रतिपत्तर्येकस्मिन् शमे उद्बुद्धे तदव्यवधानेन रागोद्वोधासम्भवादिति भावः । अतः शान्तविभावे वणिते तदनन्तरमेव श्ज्वारादिविभाववर्णनं न कायम्। विरोधिरसस्ये- ४६ ध्व०

३६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अयं चान्यो रसभज्जहेतुर्यत्प्रस्तुतरसापेक्षया वस्तुनोऽन्यस्य कथ- श्विदन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम्। यथा विप्रलम्भशृङ्गारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमुपक्रान्ते कवर्यमकाद्यलक्कारनिबन्घनरसिकतया महता प्रबन्धेन पर्वतादिवर्णने। अयं चापरो रसभङ्गहेतुरवगन्तव्यो यदकाण्ड लोचनम् तया तत्परिग्रहोऽसम्भवनीय एव तदनुत्थानप्रसज्ञात। व्यभिचारितया तु परिग्रहो भवत्येव। अत एव सामान्येन भावग्रहणम् । वैराग्यकथाभिरिति वैराग्यशब्देन निर्वेदः शान्तस्य यः स्थायी स उक्तः। यथा-'प्रसादे वर्तख प्रकटय मुदं सन्त्यज रुषम्' इत्याद्युपक्रम्यार्थान्तरन्यासो 'न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः' इति। मना गपि निर्वेदानुप्रवेशे सति रतेर्विच्छेदः। ज्ञातविषयसतत्वो हि जीवितसवस्वाभिमानं कथं भजेत। न हि ज्ञातशुक्तिकारजततत्त्वस्तदुपादेयधियं भजते ऋते संवृतिमात्रात्। कथाभिरिति बहुवचनं शान्तरसस्य व्यभिचारिणो धृति मतिप्रभृतीन् सङ्गृह्लाति। नन्वन्यदनुन्मत्तः कर्थं वर्णयेत्, किमुत विस्तरत इत्याह-कथञ्चिदन्वितस्ये- बालप्रिया त्यादिग्रन्थं विवृणोति-विरोधिन इत्यादि। तदनुत्थानप्रसङ्गादिति। तस्य स्थायित्वेनोत्थाने प्रसङ्गस्याभावादित्यर्थः । तदुत्थाने प्रकृतस्थायिनो विच्छेदः स्या- दिति भावः । सामान्येनेत्यादि। स्वत एव व्यभिचारिणः व्यभिचारित्वेन स्थायि- नश्च बोधनाय भाव इति सामान्यत उक्तमित्यथः । प्रसाद इति। काव्यप्रकाशेऽ प्युदाहतोऽयं श्लोकः । 'प्रिये शुष्यन्त्यज्ञान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः। निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखमिशति द्वितीयतृतीयपादौ। हे मुग्धे विवेकरहिते, गतः काल एव हरिणः अस्थिरत्वात् प्रत्येतं प्रत्यागन्तुम् न प्रभवति स पुनर्नाग- च्छतीत्यर्थः । अत्र शान्तस्य विभावः कालानित्यत्वलक्षणो निबन्धः तत्प्रकाशितो निर्वेदो व्यभिचारी चेत्यतोऽत्र विरोधिरसविभावभावयोः परिभ्रहः स च प्रकृतरसप्रति- कूल इत्याह-मनागपीत्यादि। निर्वेदानुवेधे इति च पाठः। विच्छद इति। भवेदिति शेषः। अत्र हेतुमाह-ज्ञातेत्यादि। ज्ञातं विषयाणं सतत्वं दुःखमिश्रित- त्वपरिणामविरसत्वादिना हेयत्वरूपं तत्त्वं येन सः। जीवितसर्वस्वाभिमान- मिति। वनितादी विषय इति शेषः । भजेतेत्यत्र करोत्विति च पाठः । दृष्टान्तमाह- न हीत्यादि। शुक्तौ भासमानं रजतं शुक्तिकारजतमित्युच्यते, ज्ञातं शुक्तिकारजत- तत्वं येन सः । तदिति। तद्विशेष्यकोपादेयत्वबुद्धिमित्यरथः । संवृतिमात्राद्वत इति। संवृत्त्यव तन्रोपादेयत्वबुद्धि भजत इति भावः। संवृतिरविद्या भ्रमरूपा तद्वृत्तिर्वा। वृत्तौ 'कथश्चिदन्वितस्ये'ति। यया कयापि विधया प्रकृतेन सम्बद्धस्येत्यर्थः । एतद्ग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि । अपि तावदिति शब्द्राभ्यामिति।

तृतीयोद्द्योत: ३६३

एव विच्छित्तिः रसस्याकाण्ड एव च प्रकाशनम्। तन्रानवसरे विरामो रसस्य यथा नायकस्य कस्यचित्स्पृहणीयसमागमया नायिकया कयाचि- तपरां परिपोषपदवी प्राप्ते शक्गारे विदिते च परम्परानुरागे समागमोपाय चिन्तोचितं व्यवहारमुत्सृज्य स्वतन्त्रतया व्यापारान्तरवर्णने। अनवसरे च प्रकाशनं रसस्य यथा प्रवृत्ते प्रवृत्तविविधवीरसङ्गये कलपसङ्गयकल्पे सङ्गमे रामदेवप्राय्यस्यापि तावन्नायकस्यानुपक्रान्तवविप्रलम्मशङ्कारस्य निमित्तमुचि- तमन्तरेणैव शुङ्गारकथायामवतारवर्णने। न चैवंविधे विषये दैवव्यामो- हितत्वं कथापुरुषस्य परिहारो यतो रसबन्ध एव कवे: प्राधान्येन प्रवृत्ति- निबन्धनं युक्तम्। इतिवृत्तवर्णनं तदुपाय एवेत्युक्तं प्राक् 'आलोकार्थी यथा दीपशिखार्या यत्नवाञ्जनः' इत्यादिना। अत एव चेतिवृत्तमात्रवर्णन प्राधान्येऽङ्गाज्विभावरहितर सभवनिबन्धेन च कवीनामेवंविधानि रखलितानि भवन्तीति रसादि रूपव्यभ्रयतात्पर्यमेवैर्षा

लोचनम् ति। व्यापारान्तरेति। यथा वत्सराजचरिते चतुर्थेड्क्के-रत्नावलीनामधेयमप्यगृह्णतो विजयवर्मवृत्तान्तवर्णने। अपि तावदिति शब्दाभ्यां दुर्योधनादेस्तद्वर्णनं दूरापास्तमिति वेगीसंहारे द्वितीयाङ्कमेवोदाहरणत्वेन ध्वनति। अत एव वक्ष्यति-'दैवव्यामोहितत्वमि'ति। पूर्व तु सन्ध्यज्वाभिप्रायेण प्रत्युदाहरणमुक्तम्। कथापुरुषस्येति प्रतिनायकस्येति यावत्। मत एव चेति। यतो रसबन्ध एव मुख्यः कविव्यापारविषयः इतिवृत्तमात्र- बालप्रिया रामदेवप्रायस्यापि तावदित्यत्रत्याभ्यां ताम्यामित्यर्थः । ध्वनतीत्यनेनास्य सम्बन्धः । तद्वर्णनमिति। सड्परामे प्रवृत्ते निमित्तमुचितमन्तरेणैव श्रज्गारवर्णनमित्यर्थः । अ्त एवेति। द्वितीयाङ्कस्य उदाहरणत्वेन ध्वननादेवेत्यर्थः। दैवव्यामोहितत्वमिति। दैवेन व्यामोहितः कृत्याकृत्यविवेकराहित्यं प्रापितस्तत्वमित्यर्थः। वेणीसंहारे दुर्योध- नस्य तद्रम्यत इति भावः। यथा वेणीसंहारे इति पूर्वमुक्तमन्याभिप्रायेणेति स्मार- यति-पूर्वमित्यादि। कथापुरुषस्येत्यनेन विवक्षितमाह-प्रतिनायकस्येति। न तु प्रधाननायकस्येत्यर्थः । तस्य तथात्वेनौचित्यापातादिति भावः । वृत्तौ 'रसबन्ध' इति प्रथमान्तं रसानुकूलशब्दार्थनिबन्ध इत्यर्थः । प्रवृत्तिनिबन्धनमिति। प्रवृत्ति- विषय इत्यर्थः । यद्वा रसबन्धे इति सप्तम्यन्तम् । 'प्रवृत्तिनिबन्धनं' प्रवृत्तेः सम्बन्धो विषयतेत्यर्थः । 'अतएवे'त्यस्यारब्ध इत्यनेन सम्बन्धः । लोचने व्याचष्टे-यत इत्यादि। वृत्तौ प्राधान्ये सति र्या बन्धनं तस्मिन्निति स०

३६४ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

युक्तमिति यत्नोऽस्माभिरार्घो न ध्वनिप्रतिपादनमात्राभिनिवेशेन । पुन- श्वायमन्यो रसमञ्जहेतुरवधारणीयो यत्परिपोष गतस्यापि रसरय पौन :- पुन्येन दीपनम्। उभयुक्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमाणः परिम्लानकुसुमकलपः कलपते । तथा वृत्तेर्व्यवहारस्य यदनौचित्यं तदपि रसभङ्गहेतुरेव। यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्या श्विदुचितां भङ्गिमन्तरेण स्वयं सम्भोगाभिलाषकथने। यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां कैशिक्यादीनां काव्यालङ्कारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरिका- द्यार्ना वा यदनौचित्यमविषये निबन्धनं तदपि रसभङ्हेतुः । एवमेर्षा रसविरोधिनामन्येषां चानया दिशा स्वयमुत्प्रेक्षितानां परिहारे सत्कविभि- रवहितैर्भवितव्यम्। परिकर श्रोकाश्चात्र- मुख्या व्यापारविषयाः सुकवीनां रसादयः । तेषां निबन्धने भाव्ये तैः सदैवाप्रमादिमिः ॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ।।

वर्णन प्राधान्ये सति यदज्गाज्जिभावरहितानामविचारित गुणप्रधानभावानां रसभावानां नि- लोचनम्

बन्धनं तन्निमित्तानि रखलितानि सर्वे दोषा इत्यर्थः । न ध्वनिप्रतिर्पादनमात्रेति। व्यङ्गयोरऽर्योभवतु मा वा भूत् कस्तत्राभिनिवेशः? काकदन्तपरीक्षाप्रायमेव तत्स्यादिति भावः। वृत्त्यनौचित्यमेव चेति बहुधा व्याचष्टे तद्पीत्यनेन चशब्दं कारिकागतं व्याचष्टे। रसभन्नहेतुरेव इत्यनेनैवकारस्य कारिकागतस्य भिन्नकमत्वमुक्तम्। रसस्य विरोधायैवेत्यर्थः । नायकं प्रतीति। नायकस्य हि धीरोदात्तादिभेदभिन्नस्य सर्वथा वीररसानुवेधेन भवितव्यमिति तं प्रति कातरपुरुषोचितमधैर्ययोजनं दुष्टमेव। तेषामिति रसादीनाम्। तैरिति सुकविभिः। सोऽपशब्द इति दुर्यश इत्यर्थः । ननु कालिदासः म्बन्धः। चकारी वाक्यालद्वारे इत्याशयेन व्याचष्टे-इतिवृत्तेत्यादि। बहुधा बालप्रिया

व्याचष्ट इति। वृत्तेव्यवहारस्येत्यादिना रसभङ्हेतुरित्यन्तप्रन्थेन त्रेधा व्याचष्ट इत्यर्थः । तदपीत्यनेनेति। तत्पदोत्तरापिशव्देनेत्यर्थः। नायकें प्रति नायिकया स्वयं सम्भोगाभिलाषस्य कथने निबद्धे नायकस्याधैर्ययोजनमापतति, तच्च दुष्टमिति भावं विवृणोति-नायकस्येत्यादि। भावितव्यमिति। सर्वेषां वीरशब्देन व्यव- हारादिति भावः । कातरपुरुषेति। अधीरपुरुषेत्यर्थः । वृत्तौ 'उचितां भक्गिमन्तरेणे'

तृतीयोद्द्योत: ३६५

पूर्वें विशङ्धलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान्समाश्रित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनीषिणा।। वारमीकिव्यासमुख्याश्र ये प्रख्याताः कवीश्वराः । तदभिप्रायबाह्योऽयं नास्माभिर्दर्शितो नयः ॥ इति । विवक्षिते रसे ळब्घप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । वाध्यानामङ्गभावं वा पाप्तानामुक्तिरच्छला ॥ २० ॥ स्वसामग्या लब्घपरिपोषे तु विवक्षिते रसे विरोधिनां विरोधिरसाङ्वाना बाध्यानामङ्कभावं वा प्राप्तानां सतामुक्तिरदोषा। बाध्यत्वं हि विरोघिनां शक्याभिभवत्वे सति नान्यथा । तथाच तेषामुक्तिः प्रस्तुतरसपरिपोषायैव सम्पद्यते। अङ्गभावं प्राप्तानां च तेषां विरोधित्वमेव निवतते। अञ्ञभाव- प्राप्तिर्हि तेषां स्वाभाविकी समारापकृता वा। तत्र येषां नैसर्गिकी तेषां तावदुक्तावविरोध एव। यथा विप्रलम्भशङ्गारे तदब्ाना

लोचनम् परिपो गतस्यापि करुणस्य रतिविलासेषु पौनःपुन्येन दीपनमकार्षीत्, तत्कोऽयं रस- विरोधिनां परिहारनिर्बन्ध इत्याशङ्कयाह-पूर्व इति। न हि वसिष्ठादिभिः कथश्चिददि स्मृतिमार्गस्त्यक्तस्तद्वयमपि तथा त्यजामः । अचिन्त्यहेतुकत्वादुपरिचरितानामिति भावः । इति शब्देन परिकरश्लोकसमाप्ति सूचयति ॥१९॥ एवं विरोधिनां परिहारे सामान्येनोक्ते प्रतिप्रसवं नियतविषयमाह-विवक्षित इति। बाध्यानामिति। बाध्यत्वाभि प्रायेणाज्ञत्वाभिप्रायेण वेत्यर्थः। अच्छुला निर्दोषेत्य- र्थः। बाध्यत्वाभिप्रायं व्याचष्टे-बाध्यत्वं हीति। आज्ञभावाभिप्रायमुभयथा व्याचष्टे, बालप्रिया त्यनेन भङ्गया तत्कथनं दुष्यन्तादेर्नायकस्येव नायिकाया अपि न दोष इति दर्शि- तम्। भावार्थमाह-न हीत्यादि। न हि त्यजाम इति सम्बन्धः। वसिष्ठादीना तत्त्यागेऽपि न दोष इत्याह-अचिन्त्येत्यादि। अचिन्त्यहेतुकत्वादुपरिचरिताना- मिति च पाठः । उपरिचरितानामित्यस्योत्कृष्टचरितानामित्यर्थः ॥१९॥ 'बाध्यानामि'त्यादिकारिकाभागं व्याचष्टे-वाध्यत्वेत्यादि। उक्तिरित्यनेनास्य सम्बन्धः । उभयथा व्याचष्ट इति। 'अज्ञभाव प्राप्तिर्ही'त्यादिग्रन्थेन द्वेधा व्या- ख्यातवानित्यर्थः । वृत्तौ 'तदज्ञाना व्याध्यादीनामि'ति। उक्तावविरोध इत्यस्यानुषञ्गः। उपरि वाक्ये उक्तावित्यस्यैवानुषज्गः । तत्पदेनान्न विप्रलम्भपरामर्शः। व्याध्यादीनां

३६६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

व्याध्यादीनां तेषाश्च तदङ्गानामेवादोषो नातदज्जानाम्। तदङ्गत्वे च सम्भवत्यपि मरणस्योपन्यासो न ज्यायान्। आश्रयविच्छेदे रसस्यात्यन्त- विच्छेदप्राप्तेः । करुणस्य तु तथाविधे विषये परिपोषो भविष्यतीति चेत्- न ; तस्याप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतस्य च विच्छेदात्। यत्र तु करुणरसस्यैव काव्यार्थत्वं तत्राविरोधः । शृद्गारे वा मरणस्यादीर्घकालप्रत्यापिसम्भवे कदाचिदुपनिबन्धो नात्यन्तविरोधी। दीर्घकालप्रत्यापतौ तु तस्यान्तरा प्रवाहविच्छेद पवेत्येवंविधेतिवृत्तोपनिबन्धनं रसबन्धप्रधानेन कविना परिहर्तव्यम्। लोचनम् तत्न प्रथमं स्वाभाविकप्रकारं निरूपयति-तद्ङ्गानामिति। निरपेक्षभावतया सापे- क्षभावविप्रलम्भश्ङ्गारविरोधिन्यपि करुणे ये व्याध्यादयस्सर्वथात्गत्वेन दृष्टाः तेषामिति। ते हि करुणे भवन्त्येव त एव च भवन्तीति। शङ्गारे तु भवन्त्येव नापि त एवेति। अतद्ङ्गानामिति। यथालस्यौग्रजुगुप्सानामित्यर्थः । तद्ङ्गत्वे चेति। 'सर्व एव शभ्गारे व्यभिचारिण इत्युक्तत्वादिशति भावः । आश्रयस्य स्त्रीपुरुषान्यतरस्याधिष्ठानस्या- पाये रतिरेवोच्छिद्येत तस्या जीवितसर्वस्वाभिमानरूपत्वेनोभयाधिष्ठानत्वात्। प्रस्तु- तस्येति। विप्रलम्भस्येत्यर्थः । काव्यार्थत्वमिति। प्रस्तुतत्वमित्यर्थः । नन्वेवं सर्वे एव व्यभिचारिण इति विघटितमित्याशङ्कयाह-शङ्गारे वेति। अदीर्घकाले यत्र मरणे विश्रान्तिपदबन्ध एव नोत्पद्यते तत्रास्य व्यभिचारित्वम्। कद्ाचिदिति। यदि तादृशीं भङ्गि घटयितुं सुकवेः कौशलं भवति। यथा- तीर्थे तोयव्यतिकरभवे जहुकन्यासरय्वोर्देहन्यासादमरगणनालेख्यमासाद्य सदः । बालप्रिया विरोधिरसाङगत्वं प्रकृतरसाङत्वं च दर्शयति-निरपेक्षभावतयेत्यादि। ते हीति। व्याध्यादयो हीत्यर्थः । करुणे इत्यादि। करुणे भवन्त्येव ते एव भवन्तीति द्वेधा नियम इत्यर्थः। नापीत्यादि। ते एवेति नियमोऽपि नेत्यर्थेः । मरणस्य विप्रलम्भा- ङत्वसम्भवे मानमाह-सर्व इत्यादि। आलस्यौग्यजुगुप्सावर्जास्सवं एव व्यभिचा रिण इति मुनिना उक्तत्वादित्यर्थेः । आश्रयविच्छेद इत्यादिभ्रन्थं व्याचष्टे-माश्र- यस्येत्यादि। वृत्तौ-'ङ्गारे वे'त्यादि। 'मरणस्ये'ति। नायकयोरेकस्य यन्मरणं तस्ये- त्यर्थः । अस्य उपनिबन्ध इत्यनेन सम्बन्धः । 'अदोर्घे ति। मरणादूर्ध्वमदीर्घो यः कालस्तस्मिस्तेन वा प्रश्यापत्तिः नायकयोः समागमस्तत्सम्भवे सतीत्यर्थः । लोचने भावमाह-यत्रेत्यादि। विश्रान्तिपद्बन्धः प्रतीतिविश्रान्तेः अतिष्ठा। तत्र तथा- विघस्थले। मस्य मरणस्य। काव्यानुशासनेऽप्येवमुक्तम्-"शङ्गारे तु मरणाध्यवसायो

तृतीयोद्द्योत: ३६७

तत्र लब्घप्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोधिरसाञ्जानां बाध्यत्वेनोक्ता- वदोषो यथा- क्काकार्य शशलक्ष्मण: क्व च कुलं मूयोऽपि हश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। •कि वक्ष्यन्त्यपकरमषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा घन्योऽधरं पास्यति ॥

लोचनम् पूर्वाकाराधिकचतुरया सक्गतः कान्तयासौ लीलागारेष्वरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु ॥ अत्र स्फुटैव रत्यङ्गता मरणस्य। अत एव सुकविना मरणे पदबन्धमात्रं न कृतम्, अनूद्यमानत्वेनैवोपनिबन्धनात्। पदबन्धनिवेशे तु सर्वथा शोकोदय एवातिप रिमितकालप्रत्यापत्तिलाभेऽपि। अथ दूरपरामर्शकसहृदयसामाजिकाभिप्रायेण मरणस्यादीघकालप्रत्यापत्तेरङ्वतो- च्यते, हन्त तापसवत्सर।जेऽपि यौगन्धरायणादिनीतिमार्गाकर्णनसंस्कृतमतीनां वासव- दत्तामरणवुद्धरैवाभावात्करुणस्य नामापि न स्यादित्यलमवान्तरेण बहुना। तस्माद्दी- घंकालतात्र पदबन्धलाभ एवेति मन्तव्यम्। एवं नैसर्गिकाङ्गता व्याख्याता। समारो- पितत्वे तद्विपरीतेत्यर्थलब्धत्वात्स्वकण्ठेन न व्याख्याता। एवं प्रकारत्रयं व्याख्याय क्रमेणोदाहरति-तत्रेत्यादिना । क्वाकार्यमिति। बालप्रिया मरणादूर्ध्व झटिति पुनर्योगो वा निबध्यत'इति। तीर्थ इति रघुवंशस्थम्। देहत्यागादि- ति च पाठः । कान्तया इन्दुमत्या। असौ अजः । रत्यङ्गतेति। रमणाङ्गतेत्यर्थः । मरणस्येति। देहत्यागादित्यनेन दर्शितस्य मरणस्येत्यर्थः । प्रपूर्वश्लोकेन सङ्गमाशाया वर्णितत्वादत्र मरणस्य विप्रलम्भाङ्गत्वं स्फुटमिति भावः। पद्बन्धः प्रतीतिविश्रानते: पदबन्धः । अनूद्यमानत्वेनेति। देहत्यागादित्यनेनेति भावः। मतीति। अतिपरि- मितोऽत्यत्पः कालस्तेन प्रत्यापत्तेः सङ्गमस्य लाभः सम्भवः प्रतीतिर्वा तस्मिन्नपीत्यर्थः शोकोदय एवेत्यनेनास्य सम्बन्धः । सहृदयानां शोकघर्वणैव भवेदिति तदर्थः । केचिददीर्घेकालेत्या दिप्रन्थस्य भावमन्यथा व्याचक्षते, तदनुवदन्राह-अथेत्यादि। अथेति प्रश्ने। प्रतिवक्ति-हन्तेत्यादि। अयुक्तकथनहेतुको विषादो विस्मयो वा हन्तेत्यनेन प्रकाश्यते। समतेनोपसंहरति-तस्मादित्यादि। दीघति। दीर्घकाल- तापदार्थोऽत्र मरणे सहृदयप्रतीतिविश्रान्तेः पदबन्ध एवेत्यर्थः। समारोपिता त्विति। अऋ्तेति शेषः। एतद्विपरीतेति। वास्तवाङ्त्वाभावान्नैसर्गिकाङ्गता विप- रीतेत्यर्थः। व्याख्यातेति। पदर्शितेत्यर्थः । वृत्तौ 'तस्ये'त्यादि। 'तस्य' शज्गारस्य।

३६८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्भरानुरागस्य द्विवी- यमुनिकुमारोपदेशवर्णने । स्वाभाविक्यामङ्कभावप्राप्तावदोषो यथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मृच्छा तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥ इत्यादौ। समारोपितायामप्यविरोधो यथा-'पाण्डुक्षामम्'इत्यादौ। यथा वा-'कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन' इत्यादौ। इयं

लोचनम् वितर्क औत्सुक्येन मतिः स्मृत्या शङ्का दैन्येन धृतिश्चिन्तया च बाध्यते। एतच्च द्विती- योदयोतारम्भ एवोक्तमस्माभिः। द्वितीयेति। विपक्षीभूतवैराग्य विभावाद्यवधारणेऽपि ह्यशक्यविच्छेदत्वेन दाढयमेवानुरागस्योक्तं भवतीति भावः। समारोपितायामि- ति। अङ्गभावप्राप्ताविति शेषः । पाण्डुक्षामं वक्त्रं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः । अत्र करुणोचितो व्याधिः श्लेषभङ्गया स्थापितः । कोपादिति बध्वेति हन्यत इति च रौद्रानुभावानां रूपकबलादारोपितानां तदनिर्वाहादेवाङ्गत्वम्। तच्च पूर्वमेवोक्तं 'ना-

'अन्तरा' मध्ये। 'प्रवाहविच्छेदः' अनुसन्धानधाराया विच्छेद इत्यर्थः । बालप्रिया

लोचने-विपक्षीभूतेति। अनुरागस्य विरोधिभूतेत्यर्थः। अनुरागस्येति। पुण्डरीकगतानुरागस्येत्यर्थः । वृत्तौ 'भ्रमिमि'ति। इदं पाण्डि्वत्यादि च काव्यप्रका- शेऽप्युदाहृतम् । भ्रमिर्नाम दिशां भ्रमणमिव दर्शयन्नान्तरः कश्चिद्विकारः। प्रलयो नष्टचेष्टता, मूर्छा वाह्याभ्यन्तरेन्द्रियवृत्तिनिरोधः । तमः आन्ध्यम्। जलद एव भुज- गस्तज्जम्। विषं जलमेव गरलम्। अत्र करुणोचितव्याधेरनुभावानां भ्रम्यादीनां विप्रलम्भेऽपि सम्भवान्नैसर्गिकी अङ्गता। पाण्डुक्षाममिति। हृदयं उरः। सरसं अन्नरससहितं, यद्वा-चन्दनादि रससहितम्। अलसं बाह्यक्ियायामक्षमम्। क्षेत्रियो देहान्तरे चिकित्स्योऽसाध्य इति यावत्। रोग: गदः। क्षेत्रियो रोगः क्षयरोग इति केचित तम्। आवेदय- तीति। वक्त्रादीनां प्रत्येकमन्वयाभिप्रायेणैकवचनान्ततया निर्देशः। अत्र करुणोचितव्याधेः विप्रलम्भे समारोपादङ्गतेत्याह लोचने-अत्रेत्यादि। श्ले- षभङ्गयेति। उभयसाधारणनुभावप्रदर्शनेनेत्यर्थः । स्थापित इति। आरोपेणाज्वतया, प्रदर्शित इत्यर्थः । वध्वेतीत्यादि। बन्धनादीनामित्यर्थः । तद्निर्वाहादिति। रूप- कानिर्वाहादित्यर्थः । अङ्गत्वमिति। श्ृङ्गाराज्त्वमित्यर्थः। वृत्तौ अङ्गभावगमनं यदियं

तृतीयोद्द्योत: ३६९

चाङ्गभावप्राप्तिरन्या यदाधिकारिकत्वात्प्रधान एकस्मिन्वाक्यार्थें रसयोर्भा वयोरबा परस्परविरोधिनोर्द्वयोरङ्कभावगमनं तस्यामपि न दोषः । यथोक्तं 'क्षिप्तो हस्तावलगः' इत्यादौ । कथं तत्राविरोष इति चेत्, द्वयो- रपि तयोरन्यपरत्वेन व्यवस्थानात्। अन्यपरत्वेऽपि विरोघिनोः कथं वविरोघनिवृत्तिरिति चेत, उच्यते-विधौ विरुद्धसमावेशस्य लोचनम् तिनिर्वहणैषिता' इत्यत्रान्तरे। अन्येति। चतुर्थोऽयं प्रकार इत्यर्थः। पूर्व हि विरो- धिनः प्रस्तुतरसान्तरेऽङ्गतोक्ता, अधुना तु द्वयोर्विरोधिनोर्वसत्वन्तरेऽज्गभाव इति शेषः । क्षिप्त इति। व्याख्यातमेतत् 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे' इत्यत्र। नन्वन्यपरत्वेऽपि स्वभावो न निवर्तते, स्वभावकृत एव च विरोध इत्यभिप्रायेणाह-अन्यपरत्वेऽपी- ति। विरोधिनोरिति। तत्स्वभावयोरिति हेतुत्वाभिप्रायेण विशेषणम्। उच्यत इति। अयं भाव :- सामप्रीविशेषपतितत्वेन भावानां विरोधाविरोधौ न स्वभावमात्रनि- बन्धनौ शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात्। विधाविति। तदेव कुरु मा कार्षीरिति

चान्या अङ्गभावप्राप्तिरिति सम्बन्धः । 'तस्यामपोशति। तथाविधाङ्गभावप्राप्तावपी- बालप्रिया

त्यर्थः । अन्येत्यस्य विवरणं लोचने-चतुर्थ इति। पूर्वोक्ताद्विशेषं दर्शयति- पूर्वमित्यादि। विरोधिन इति। विरोधिरसान्नस्येत्यर्थः। रसान्तरे रसविशेषे। वस्त्वन्तर इति। प्रस्तुते इत्यनुषज्यते। अन्यपरत्वेऽपीति। अन्यान्ञत्वेऽपी- त्यर्थः । आहेति। पृच्छतीत्यर्थेः । विशेषणमिति। अनुषज्यमानयोरद्वयोरित्यस्य विशेषणमित्यर्थः । अय भावः विधावित्यादिग्रन्थस्यायं भावार्थः । क इत्यत्राह- सामग्रीत्यादि। अयमर्थ :- पदार्थाना मध्ये कस्यचित्केनचित्सह विरोधश्चाविरोधश्च स्वभावमात्रकृतौ न, किन्तु सामत्रीविशेषानुप्रवेशेनापि सम्भवतः। अत्र तद्विरोधो नाम तदसामानाधिकरण्यं तदुत्पत्तिप्रतिबन्धश्च घटत्वादीनां पटत्वादिभिशशीतस्पर्शादीनामु- ष्णस्पर्शादिभिश्च सहासामानाधिकरण्यरूपो विरोधः स्वभावकृतः। एवं तेषां द्रव्यत्वा- दिभि: रूपादिगुणैश्च सह सामानाधिकरण्यरूपाविरोधश्च बोध्यः। शीतस्परशासौरभग- न्धादीनां स्वाश्रयारब्धद्रव्ये उष्णस्पर्शासौरभगन्धाद्युत्पत्ति प्रतिबन्धरूपस्तद्विरोघस्सामप्री - विशेषानुप्रवेशकृतः, एवं शीतोष्णस्पर्शयोरविरोधः कोमलभक्तोत्पत्तिसामप्रीविशेषानुप्रवे- शकृतो बोध्यः । विधिस्थले प्रवृत्तिसामत्रीं निषेधस्थले निवृत्तिसामप्रीं चादाय तदनुप्रवे- शेन विरोधाविरोधौ प्राह्याविति। शीतोष्णयोरिति। शीतोष्णस्पर्शयोरित्यर्थः। विरो-

त्यादि। तदित्यनेनैकं कर्म विवक्षितम्। एकदेति शेषः। इति यथेति। इति विधौ दुष्टत्वं यथा तथेत्यर्थः। करणाकरणयोरेकेनैकद।Sनुष्ठातुमशक्यत्वादिति भावः। उपष्टमभ- ४७ ६्व०

३७० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दुष्टत्वं वानुवादे। ना

लोचनम् यथा। विधिशव्देनात्रैकदा प्राधान्यमुच्यते। अत एवातिरात्रे षोडशिनंगृह्लन्ति न गृह्ण- न्तीति विरुद्धविधिर्विकल्पपर्यवसायीति वोक्यविदः। अनुवाद इति। अन्यात्वतायामि- बालप्रिया कमाह-अत्तएवेत्यादि। अतएव विरुद्धायोरेकत्रैकदा प्राधान्यस्य दुष्टत्वादेव। अति- रात्र इत्यादि। अतिरात्रे अतिरात्रयागे षोडशिनं सोमपात्रविशेषम् गृह्ृन्ति १. अयमत्र विषयविवेक :- अस्ति ज्योतिष्टोमसंज्ञकः क्रतुरस्वर्गोद्देशेन विहितः 'ज्यो- तिष्टोमेन म्वर्गकामो यजेत' इति । अत्र सन्ति चतस्रस्संस्थाः-अग्निष्टोमः, उक्थ्यः, षो- डशी, अतिरात्रश्वेति। संस्था नाम कतुप्रयोगवृत्तिस्तोत्रोपरमः। स्तोत्रं नामोद्ातृगणप्रवि- श्टैरुद्रातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तृभिः क्रियमाणं प्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिष्ठगुणाभिधानम्। एवञ्चयेन स्तोत्रेण क्रतुप्रयोगः परिसमाप्यते तेनैव सा संस्था व्यवहियते। तथा हि-ज्योतिष्टोमे द्वादश स्तोत्राणि वर्तन्ते-बहिष्पवमानम्, चत्वार्याज्यस्तोत्राणि, माध्यन्दिनपवमा- नम्, चत्वारि पृष्ठस्तोत्राणि, आर्भवपवमानम्, अग्निष्टोमस्तोत्रश्चेति। अग्निष्टोमस्तो- त्रानन्तरं स्तोत्रान्तरमकृत्वा तेनैव चेज्ज्योतिष्टोमस्समाप्यते, तदा सोऽग्निष्टोमसं- स्थाको ज्योतिंष्टोम इति व्यपदिश्यते। एवमेकदा ज्योतिष्टोमप्रयोगं परिसमाप्य प्रयो- गान्तरे पूर्वोक्तानि द्वादशापि स्तोत्राणि कृत्वाSनन्तरमुक्व्यस्तोत्रश्चेत्कियेत, तदा स उक्थ्यसंस्थाको ज्योतिष्टोम इति व्यवह्ियते। एवमुक्थ्यस्तोत्रानन्तरं षोडशिस्तोत्रं कृत्वा कतुश्ेत्समाप्यते, तदा सः षोडशिसंस्थाक इत्युच्यते। षोडशिस्तोन्नानन्तरं रात्रिपर्यायाः स्तोत्रविशेषास्त्रयश्चेत्कियन्ते तदा सोऽतिरान्रसंस्थाको ज्योतिष्टोमो भवति अत्राग्निष्टोमोक्थ्यषोडश्यतिरात्रपदानां प्रचुरप्रयोगात् तत्तत्संस्थास्वेव शक्तिः, तादृश- संस्थावति ज्योतिष्टोमे निरूढलक्षणा, तद्वति क्रर्वन्तरे च साम्प्रतिकी लक्षणा, ग्रहणे स्तोत्रे च गौणीति मीमांसकमर्यादा। ज्योतिष्टोमप्रकरणे च 'नातिरात्रे षोडशिन गृह्णाति' 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति' इति निषेधकं विधायकश्च वाक्यं श्रुतम्। अतिरात्रे अतिरात्रसंस्थाके ज्योतिष्टोमे षोडशिनं तत्संज्ञकं ग्रहं न गृहीयात्, गृहीयादिति च तयोरर्थः । अत्र 'अतिरात्रे षोडशिनं गृह्नाति' इति विधिना विहितं षोडशिग्रहणं 'नातिरात्रे षोडशिनं गृण्हाति' इति निषे- धकवाक्येन प्रतिबध्यत इति विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः स्वीक्रिय ते। अत्र प्रतिषेधे सत्यपि प्रतिषिध्यमानस्य नानर्थहेतुत्वम् तस्य विकल्पापादकत्वात्। तत्रैव प्रतिषिध्य- मानस्यानर्थ हेतुत्वं, यत्र च प्रतिषेधस्य न विकल्पापादकत्वम्। यथा-'न कलञ्जं भक्षयेत्' इत्यत्र प्रकृते च शास्त्रविहितस्यैव शास्रान्तरेण प्रतिषिद्धत्वात, उभयोस्तुत्य- बलत्वाच्च विकल्पस्स्वीक्कियत इति। २. वाक्यविदः मौमांसका इत्यर्थः ।

तृतीयोदद्योत: ३७?

यथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशात्रहप्रस्तैः क्रीडन्ति घनिनोऽथिमिः ॥ इत्यादौ। मत्र हि विधिप्रतिषेघयोरनूद्यमानत्वेन समावेशे न विरो- धस्तथेहापि भविष्यति। श्रोके ह्यस्मिन्नीष्याविप्रलम्भशङ्गारकरुणवस्तुनोर्न विधीयमानत्वम् । त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वात्तदञ्जत्वेन च तयोव्र्यवस्थानात्। लोचनम् त्यर्थः। क्रोडाज्त्वे न ह्यत्र विरुद्धानामर्थानामभिधानमिति राजनिकटव्यवस्थिताततायिद्वय· न्यायेन विरुद्धानामप्यन्यमुखप्रेक्षितापरतन्त्रीकृताना श्रौतेन क्रमेण स्वात्मपरामर्शेऽप्यवि- श्राम्यताम्, का कथा परस्पररूपचिन्तायां येन विरोध: स्यात्। केवलं विरुद्धत्वा- बालप्रिया गृह्णीयुः इति षोडशिग्रहणं विहितम् । पुनश्च "नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाती" त्यनेन तन्निषिद्धञ्चेति यद्यपि ग्रहणाग्रहणयोर्विरुद्धयोविधिः, तथाऽपि स विधि: षोडशिनं गरृह्नीयान्न गृह्लीयाद्वा इति विकल्पे पर्यवस्यतीत्यर्थः । वृत्तौ-'एह्ी' ति। हे अर्थिन् त्वमेहि आगच्छ। 'एन्र'मिति। उक्तप्रकारेणेत्य्थः । 'भाशे' ति। आशारूपैर्श्रहैर्ग्र्य्स्तास्तैरित्यर्थः। 'अर्थिभिः' याचकैः धनिनः क्रीडन्तीति सम्बन्धः। अत्र एहीति क्रीडन्ति गच्छेति क्रीडन्तीत्यादिरीत्या भावाभावरूपयोरपि गमनागम- नाद्योः प्रधानभूतक्रीडायां प्रकारतयाऽन्वयेन तदक्कत्वान्न दुष्टत्वमिति दर्शयन्नाह लोचने- क्रीडाङगत्वेनेत्यादि। अत्रेति। एहीत्यादिश्लोक इत्यर्थः। विरुद्धानामर्थाना- मिति। एकदैकत्र विरुद्धयोः गमनागमनयोः पतनोत्थानयोर्वचनमौनयोश्षार्थानामित्यर्थः इतीति हेतौ। राजेति। राजनिकटव्यवस्थितौ राजाश्रयत्वेन स्थितौ यावाततायिनौ मिथो वैरेण वघोद्यतौ पुरुषौ तयोर्द्वयं तन्न्यायेनेत्यर्थः । अन्येति। अन्यमुखप्रेक्षिता अन्यायत्तता तया परतन्त्रीकृतानामुपसर्जनीकृतानामित्यर्थः। श्रौतेन क्रमेण एहि गच्छेत्यादिश्रुतिक्रमेण यः स्वात्मनां परामर्शः प्रतीतिः तस्मिन् सत्यपि। अविश्राम्थ- तामिति। स्वात्मनि प्रतीतिविश्रान्तिमलभमानानामित्यर्थः । कोड़ायामन्गत्वेनान्वया- दिति भावः । परस्पररूपेति। परस्परस्य यद्रूपं खभावः तच्चिन्तारया का कथा तच्चिन्ता नोदेत्येवेत्यर्थः । विशेषमाह-केवलमित्यादि। अरुरेति। अरुणाधि- करणन्यायेनेत्य्थः । सम्भाव्यत इत्यनेनास्य सम्बन्धः। अरुणयेत्यादिविधिवाक्ये

कस्यन्तपदार्थानां सोमक्रयणभावनाया करणतवेनादावन्वयः, पश्चात् परस्परान्वय :-

३७२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

न च रसेषु विध्यनुवादव्यवहारो नास्वीति शक्यं वक्तुम् , तेर्षा वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात्। वाक्यार्थस्य वाच्यस्य च यौ विध्यनुवादौ तौ

दरुणोधिकर णस्थित्या यो वाक्यीय एषां पाश्चात्यः सम्बन्धः सम्भाव्यते स विघटताम्। लोचनम्

ननु प्रधानतया यद्वाच्यं तत्र विधिः । अप्रधानत्वेन तु वाच्येऽनुवादः । न च रसस्य वाच्यत्वं त्वयव सोढमित्याशक्कमानः परिहरति-न चेति। प्रधानाप्रधानत्व- मात्रकृतौ विध्यनुवादौ, तौ च व्यङ्गयतायामपि भवत एवेति भावः । मुख्यतया च रस एव काव्यवाक्यार्थ इत्युक्तम्। तेनामुख्यतया यत्र सोऽर्थस्तत्रानूद्यमानतवं रसस्यापि युक्तम्। यदि वानूद्यमानविभावादिसमाक्षिप्तत्वाद्रसस्यानूद्यमानता तदाह-वाक्यार्थ

या गौस्सा अरुणा पिज्ञाक्षीत्यादि। स्पष्टमिद मीमांसापरिभाषादौ। वाक्यीय इति। बालप्रिया

वाक्यप्रतिपाद्य इत्यर्थः । एषामित्यादि। य आगच्छति स गच्छतीत्यादिपार्ष्ठिकान्वय इत्यर्थः । विरुद्धत्वात्स केवलं विघटतामिति सम्बन्धः । वृतौ 'विधिप्रतिषेधयोरिति। गमनागमनाद्योरित्यर्थः । 'अनूद्यमानत्वेने'ति। कीढाविधाने इति शेषः। तथेत्याधु- क्तमेव विवृणोति-'शोक' इत्यादि। 'विधीयमानत्व'मिति। प्राधान्यमित्यर्थः । 'न चे'्व्यादयभ्युपगमादित्यन्तं प्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। यद्वा- च्यमिति। यो वाच्यार्थ इत्यर्थः । तत्र विधिरिति। तस्य विधीयमानत्वमित्यर्थः। अनुवाद इति। अनूद्यमानत्वमित्यर्थः । वाच्यार्थस्यैव विधिरनुवादश्चेति भावः। तेषामित्यादिपरिहारग्रन्थस्य भावमाह-प्रधानेत्यादि युक्तमित्यन्तेन । विध्यनु- वादाविति। अर्थस्येति शेषः । व्यङ्गयतायामपि व्यक्यत्वे सत्यपि। कुत्रानूद्य- मानत्वं रसस्येत्यत्राह-मुख्यतयेत्यादि। सोरऽर्थः व्यङ्ग्यार्थः । यदिवेति पक्षा- १. अयमत्र विषय :- ज्योतिष्टोमप्रकस्णे 'अरुणया पिज्ञाक्ष्या एकहायन्या सोमं क्रीणाति' इति श्रुतम्। अरुणा अरुणगुणविशिष्टा, पिज्जे अक्षिणी यस्यास्सा गौः पिज्ाक्षो, एकं हायनं यस्यास्सा एकहायनी एकवर्षवयस्का गौः। अन्रारुणादिशब्दत्नयं लक्षणया तद्विशिष्टं क्रयमभिदधाति। तस्य चाख्यातवाच्यभावनायां करणत्वेनान्वयः, सोमस्य (सोमळतायाः) च भाव्यत्वेन। एवश्च आरुण्यादियुक्तगोविशिष्टक्रयेण सोमं सम्पादयेदिति विषयवाक्यार्थः । मीमांसकाना भावनामुख्यविशेष्यकशाब्दबोधस्या- भिमतत्वात् आरुण्यादीनां प्रथमतो भावनायामेवान्वयः । एकहायन्या यथा तृतीया- श्रुतिबलात् क्रयकरणिकभावनायामन्वयः, तथा 'अरुणये्ि तृतीयाबलादारुण्यस्यपि तत्रैवान्वयः । एवञ्च साक्षात्क्रयेणान्वितयोरपि द्रव्यगुणयोः पश्षाद्वाक्यप्रमाणेन परस्प- रावच्छेदकत्वेनान्वय इष्यते। तथा सति आरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातीत्यर्थः पर्य- वस्यति इति।

तृतीयोद्द्योत: ३७३

तदाक्षिप्ताना रसानां केन वारयेते। यैवा साक्षात्काव्यार्थता रसादीना नाभ्युपगम्यते, तैस्तेर्षां तन्निमिचता तावदवश्यमभ्युपगन्तव्या। तथाप्यत्र

विधीयमानांशाद्भावविशेष प्रतीतिरुत्पद्यते ततश्च न कश्चिद्विरोघः । दृश्यते हि विरुद्धोभयसहकारिणः कारणात्कार्यविशेषोत्पत्तिः । विरुद्धफलोत्पादन- हेतुत्वं हि युगपदेकस्य कारणस्य विरुद्धं न तु विरुद्धोभयसहकारित्वम्। लोचनम् स्येति। यदि वा मा भूदनूद्यमानतया विरुद्धयो रसयोः समावेशः, सहकारितया तु भविष्यतीति स्वथाविरुद्धयोर्युक्तियुक्तोSभ्गाज्निभावो नात्र प्रयासः कश्चिदिति दर्शयति- यैवति। तन्निमित्ततेति। काव्यार्थो विभावादिर्निमित्तं येषां रसादीनां ते तथा तेषां भावस्तत्ता। अनूद्यमाना ये हस्तक्षेपादयो रसाङ्गभूता विभावादयस्तन्निमितं यदुभयं करुणविप्रलम्भात्मकं रसवस्तु रससजातीयं तत्सहकारि यस्य विधीयमानस्य शाम्भव- शरवह्निजनितदुरितदाहलक्षणस्य तस्माद्भावविशेषे प्रेयोळ ङ्कारविषये भगवत्प्रभावातिशय- लक्षणे प्रतीतिरिति सज्नतिः । विरुद्धं यदुभयं वारितेजोगतं शोतोष्णं तत्सहकारि यस्य तण्डुलादेः कारणस्य तस्मात्कार्यविशेषस्य कोमलभक्तकरणलक्षणस्योत्पत्तिर्द्श्यते। सर्वत्र ह्ीस्थमेव कार्यकारणभावो बीजाङ्कुरादौ नान्यथा। ननु विरोधस्तहि सरवेत्राकिश्चित्करः स्यादित्याशङ्कयाह-विरुद्धफलेति। तथा चाहु :- 'नोपादानं विरुद्धस्य' इति। नन्वभिनेयार्थें काव्ये यदीदृश वाक्यं भवेत्तदा बालप्रिया न्तरद्योतकम्। अन्वित्यादि। अनूद्यमानैर्विभावादिभिः समाक्षिप्तत्वाद्यजितत्वादि- त्यर्थः। तदाह तदभिप्रायेणाह। 'तन्निमित्तते'त्येतद्याचष्टे-काव्येत्यादि। अनूद- मानाङ्वेत्यादिकं क्षिप्त इत्यादिश्लोके योजयन् व्याचष्टे-अनूद्यमाना इत्यादि। हस्त- क्षेपादयो विभावादय इत्यत्र यथासंख्येनान्वयो न विवक्षितः। हस्तक्षेपस्यानुभावत्वात् अनुभावादय इति वा पाठः । तन्निमित्तमिति। ते निमित्तानि यस्य तदित्यर्थः । रससजातीयमिति। रसात्मकं स्थाय्यात्मकं वेत्यर्थः। यस्य विधीयमानांशस्येत्य- स्यैव विवरणम्-शाम्भवेत्यादि। विधीयमानाशादिति विशेष्यसन्निधानेन यस्य विधीयमानांशस्येति व्याख्यातं, तदेतद्दशयितुमाह-तस्मादिति। भावविशेषप्रतीति- रित्येतद्याचष्टे-भावेत्यादि। भावविशेषे इत्यस्य विवरणम्-प्रेयोऽलङ्कारविषय इति। स क इत्यत्राह-भगवदित्यादि। सर्वत्रेत्यादि। तेजोजलाद्यात्मकविरुद्धो- भयसहकारिण एव बीजादेरड्कुरादिकार्योत्पत्तिरिति भावः। नोपादानमिति। नोत्पा- दनमिति पाठेन भाव्यमिति प्रतिभाति।

३७४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

एवंविधविरुद्धपदार्थविषयः कथमभिनयः प्रयोक्तव्य इति चेत्, अनू० द्यमानैवंविघवाच्यविषये या वार्ता सात्रापि भविष्यति। एवं विध्यनुवा- दनयाश्रयेणात्र श्रोके परिहृतस्तावद्विरोधः । किं च नायकस्याभिनन्दनीयोदयस्य कस्यचित्प्रभावातिशय वर्णने तत्प्रतिपक्षार्णा यः करुणो रसः स परीक्षकाणां न वैक्लव्यमादघाति

लोचनम् यदि समस्ताभिनयः क्रियते तदा विरुद्धार्थविषयः कथं युगपदभिनयः कर्तु शक्य इत्या- शयेनाशङ्कमान आह-एवमिति। एतत्परिहरति-अनूद्यमानेति। अनूद्यमा- नमेवंविधं विरुद्धाकारं वाच्यं यत्र तादृशो यो विषयः 'एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ' इत्या- दिस्तत्र या वार्ता सात्रापीति । एतदुक्त भवति-'क्षिप्तो हस्तावलग्न' इत्यादौ प्राधान्येन भीतविप्लतादिदृष्टधुपपा- दनक्रमेण प्राकरिणकस्तावदर्थः प्रदशयितव्यः । यद्यप्यत्र करुणोऽपि पराङ्गमेव तथापि विप्रलम्भापेक्षया तस्य तावननिकटं प्राकरणिकत्वं महेश्वरप्रभावं प्रति सोपयोगत्वात्। विप्रलम्भस्य तु कामीवेत्युत्प्रेक्षोपमाबलेनायातस्य दूरत्वात्। एवं च सास्रनेत्रोत्पला- भिरत्यन्तं प्राधान्येन करुणोपयोगाभिनयक्रमेण लेशतस्तु विप्रलम्भस्य करुणेन साद- श्यात्सूचनां कृत्वा। कामीवेत्यत्र यद्यपि प्रणयकोपोचितोऽभिनयः कृतस्तथापि ततः प्रतीयमानोऽप्यसौ विप्रलम्भः समनन्तराभिनीयमाने स दहतु दुरितमित्यादौ साटो- पाभिनयसमर्पितो यो भगवत्प्रभावस्तत्राङ्गतायां पर्यवस्यतीति न कश्विद्विरोधः ।एतं विरोधपरिहार मुपसंहरति-एवमिति। विषयान्तरे तु प्रकारान्तरेण विरोधपरिद्दारमाह-किञ्चेति। परीक्षकाणामिति सामाजिकानां विवेकशालिनाम्। न वैक्कव्यमिति। न तादृशे विषये चित्तद्रुतिरुत्पद्यते करुणास्वादविश्रान्त्यभावात् । किन्तु वीरस्य योऽसौ क्रोधो व्यभिचारिता प्रतिपद्यते तत्फलरूपोडसौ करुणरसः स्वकारणाभिव्यञ्ञनद्वारेण वीरास्वादातिशय एव पर्यवस्यति। बालप्रिया नटशिक्षार्थं विवृणोति-एतटुक्तमित्यादि। प्रदर्शयितव्यः अभिनेतव्यः। उत्प्रेक्षापमाबलेनेति। उत्प्रेक्षाया उपमाया वा बलेनेत्यर्थः । कृत्वा अभिनय इति सम्बन्धः । शङ्कते-कामीत्यादि। समाधत्ते-तथाSपीत्यादि। कृत इति । कृति- विषय इत्यर्थः । भवेदिति शेषः । किश्वेत्यादिप्रन्थमवतारयति-विषयान्तरेऽपीत्यादि। विषयान्तरे स्थलान्तरे कुशवकेत्यादौ। प्रकारान्तरेशोति। प्चमेन प्रकारेणेत्यर्थः। आहेति। प्रसन्ादाहे- त्य्थः। ताद्वशे विषय इति। कुरवकेत्याधुदाहरणादावित्यर्थः। वैक्लव्यमित्यस्य

तृतीयोद्द्योव: ३७५

प्रत्युत प्रीत्यतिशयनिमित्ततां प्रतिपद्यत इत्यतस्तस्य कुण्ठशक्तिकत्वाचत- द्विरोघविधायिनो न कश्चिद्दोषः। तस्माद्वाक्यार्थीभूतस्य रसस्य भावस्य वा विरोधी रसविरोधीति वक्तुं न्याय्यः, न त्वङ्गभूतस्य कस्यचित्।

लोचनम् यथोक्तम्-'रौद्रस्य चैव यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः' इति। तदाह-प्रीत्यतिश- येति। अत्रोदाहरणम्- कुरबक कुचाघातकीडासुखेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्तव्यं ते मुखसवसेवनम्। चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ॥ भावस्य वेति। तस्मिन् रसे स्थायिनः प्रधानभूतस्य व्यभिचारिणो वा यथा विप्रलम्भश्ङ्गार औत्सुक्यस्य। बालप्रिया विवरणम्-चित्तद्ुतिरिति। कुरवकेति। मुखासवसेवनमित्यपि पाठः । पादाघातादशोकस्तिलककुरवकौ वीक्षण्सलि्ञनाभ्याम् स्त्रीणां स्पर्शात्प्रिय ङुर्विकसति बकुलश्शीधुगण्डूषसेकात्।। इति वचनमत्रानुसन्धेयम्। वृत्तौ 'करुणोरस'इति। निबध्यमान इति शेषः। 'प्रीत्य- तिशये'ति। वीररसाखादेत्यर्थः । 'तस्ये'ति। करुणस्येत्यर्थः । 'कुण्ठशक्तिकत्वादि'ति। अन्याङ्गत्वेन शक्तेः कुण्ठीभावादित्यर्थः । न दोष इत्यनेनास्य सम्बन्धः । 'तद्विरोध विधायिन' इति तस्येत्यंस्य विशेषणम्। वीररसास्वादातिशयविरोधविधायिन इत्यर्थः । अकुण्ठशक्तिकत्वादिति पाठे तस्येत्यस्य वीरास्वादस्येत्यर्थः। तद्विरोधविधायिन इति पञ्चम्यन्तं करुणादिति शेषः। निगमयति 'तस्मादि'त्यादि। 'वाक्यार्थीभूतस्ये'ति। प्रधानस्य प्रस्तुतस्येत्यर्थः। 'रसविरोधीति वक्तुमि'ति। "विरोधिरसे"त्यादौ विरोधिप- देन वक्तुमित्यर्थः । तथाच वाक्यार्थभूतरसादिविरोधिरससम्बन्धिपरित्रहो दोष इति भावः । 'न त्वि'त्यादि। अङ्गभूतस्य कस्यचिद्रसस्य भावस्य वा विरोधी रसविरोधीति वक्तुं न न्याय्य इत्यर्थः । तथाचाङ्भूतस्य कस्यचिद्विरोधी यो रसः तत्सम्बन्धिपरि- प्रहो न दोष इति भावः। यथाक्षिप्तत्यादौ श्रप्कारविरोधी यः करुणस्तत्सम्बन्धिपरि- ग्रहः। भावस्य वेत्यत्र भावपदेन स्थायी व्यभिचारी च विवक्षित इत्याह लोचने- तस्मिन्नित्यादि। तस्मिन् रसे प्रकृतरसे । वाक्यार्थभूतस्येत्यस्य विवरणम्- प्रधानभूतस्येति।

३७६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अथवा वाक्यार्थीभूतस्यापि कस्यचित्करुणरसविषयस्य तादृशेन शृद्गारवस्तुना भञ्िविशेषाश्रयेण संयोजनं रसपरिपोषायैव जायते। यतः प्रकृतिमधुराः पदार्थाः शोचनीयता प्राप्ताः प्रागवस्थाभाविभिः संस्मर्यमा- णैर्विला सैरधिकतरं शोकावेशमुपजनयन्ति। यथा-

लोचनम् अधुना पूर्वस्मिन्नेव इलोके क्षिप्त इत्यादौ प्रकारान्तरेण विरोधं परिहरति-अथ- वेति। अयं चात्र भाव :- पूर्व विप्रलम्भकरुणयोरन्यत्राज्गभावगमनान्निर्विरोधत्वमु- कम्। अधुना तु स विप्रलम्भः करुणस्यैवान्नतां प्रतिपन्नः कथ विरोधीति व्यवस्था- व्यते-तथा हि करुणो रसो नामेष्टजनविनिपातादेर्विभावादित्युक्तम्। इष्टता च नाम रमणीयतामूला। ततश्च कामीवार्द्रापराघ इत्युत्प्रेक्षयेदमुक्तम्। शांभवशरवह्विचेष्टिताव- लोकने प्राक्तन प्रणयकलहवृत्तान्तः स्मर्यमाण इदानी विध्वस्ततया शोकविभावतां प्रति- पद्यते। तदाह-भङ्गिविशेषेति। अग्राम्यतया विभावानुभावादिरूपताप्रापणया बालप्रिया अथ वेत्यादिग्रन्थस्यार्थान्तरभ्रमनिवारणाय तद्ग्रन्थमवतारयति-अधुनेत्यादि। अथ वेति इत्यस्य स्थाने अथवेत्यादिना दोषाभाव इत्यन्तेनेति च पाठः । वृत्तौ 'अथवे' त्यादि। 'वाक्यार्थभूतस्ये'ति। वाच्यस्येत्यर्थः । अपिशब्दः अनन्तरोक्तनीत्या रस- परिपोषणे आपाततो विरोधं द्योतयति 'कस्यचिदि'ति। विभावादिरूपस्य कस्यचिदि- त्यर्थः। 'करुणरसविषयस्य' करुणाङ्गस्य। 'तादृशेन' वाच्यतया तत्तुल्येन। यद्वा-विरो- घिना शज्वारवस्तुना शव्गाराङ्वेन। उक्तस्योदाहरणमाह-'अयमि'त्यादि। काव्यप्रका शेऽप्युदाहतोऽयं श्लोकः। प्रकृते क्षिप्त इत्यादावुक्तं योजयन्नाह-'तदत्रे'त्यादि। 'व्यवहरति स्मे'ति। करग्रहणादिकमकरोदिति तदर्थः । वृत्तिप्रन्थेन विवक्षिता स्या- स्पष्टत्वाद्धावमाह लोचने-यञ्चात्रत्यादि। अन्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयै। अधु- ना तु इत्यस्य इति व्यवस्थाप्यत इत्यनेन सम्बन्धः । कथं विरोधीति। करुणस्य विरोधी नेत्यर्थः। विभावादित्युक्तमिति। मुनिनेति शेषः । रमणीयतामूलेति बहुव्रीहिः। इत्युत्प्रक्षयेति। इदं चात्रोत्प्रेक्षालङ्कार इति पक्षाभिप्रायेणोक्तम्। इद- मुक्तमिति। वक्ष्यमाणार्थः प्रकाशित इत्यर्थः। शाम्भवेति। शाम्भवव हवेश्चेष्टिता- नामवलोकनेनेत्यथः । अवलोकने इत्यपि पाठः, स्मर्यमाण इत्यनेनास्य सम्बन्धः । प्राक्तनेति। प्राक्तन: पूर्वानुभूतः प्रणयकलहवृत्तान्तः करप्रगणासहनादिरित्यर्थः । हमर्यमाण इति। त्रिपुरयुवतिभिरिति शेषः । विध्वस्ततयेति । नष्टतयेत्यर्थः शोकविभावतामित्यस्यानन्तरं प्रकृष्टामिति च क्वचित् पाठः। प्रतिपद्यत इति। तथाचात्र विशिष्टवैशिष्टयन्यायेन विप्रलम्भोपस्कृतः करुणः त्रिपुररिपुप्रभावातिशयं

तृतोयोद्द्योतः ३७७

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाथ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ इत्यादौ। तदत्र त्रिपुरयुवतीनां शाम्भवः शरािरार्द्रापराघः कामी यथा व्यवहरति स्म तथा व्यवहृतवानित्यनेनापि प्रकारेणास्त्येव निर्विरो- घत्वम्। तस्माद्यथा यथा निरूप्यते तथा तथात्र दोषाभावः। इत्थं च- क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्कुलिवलद्रक्तैः सदर्भा: स्थली: पादैः पातितयाषकैरिव पतद्वाष्पाम्बुधौताननाः ।

दावाभि परितो भ्रमन्ति पुनरष्युद्यद्विवाहा इव ॥ इत्येवमादीनां सर्वेषामेव निर्विरोधत्वमवगन्तव्यम्। एवं तावद्रसादीनां विरोघिरसादिभिः समावेशासमावेशयोविषयवि- भागो दर्शितः । इदानीं तेषामेकप्रबन्घविनिवेशने न्याय्यो यः क्रमस्तं प्रतिपादयितु-

लोचनम् ग्राम्योकिरहितयेत्यर्थः । अन्रैव दृष्टान्तमाह-यथा अयमिति। अत्र भूरिश्रवसः समरभुवि निपतितं बाहुं दृष्टा तत्कान्तानामेतदनुशोचनम्। रशना मेखला सम्भोगा- वसरेषूर्ध्व कर्षतीति रसनोत्कर्षी। अमुना विरोधोद्धरण प्रकारेण बहुतरं लक्ष्यमुपपादितं भवतीत्यभिप्रायेणाह-इत्थं चेति। होमाग्निधूमकृतं बाष्पाम्बु यदि वा बन्धु- गृहत्यागदुःखोद्भवम्। भयं कुमारीजनोचितः साध्वसः। एवमियताञ्भावं प्राप्ताना- मुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोपयोगि निरूपितमित्युपसंहरति-एवमिति। तावद्ग्रह- णेन वक्तव्यान्तरमप्यस्तीति सूचयति ॥२०॥ तदेवावताशयति-इदानीमित्यादिना । तेषां रसाना क्रम इति योजना । बालप्रिया तदालम्बितं इतिभावं वा उपस्करोत्ीति भावः । तदाहेति। उक्ताभि प्रायेणाहेत्यर्थ: । अग्राम्यतयेत्य स्यैव विवरणम्-विभावेत्यादि। अत्र भूरिश्रवस इत्यादि। श्लो- केऽस्मि न्नायकगतश्ज्गारो नायि का गतकरुणस्यान्गमित्यादिक काव्य प्रदीपोद्योतादौ द्रष्टव्य- म्। अमुनेति। उक्तेनेत्यर्थः। विवाहकाले कथं बाष्पोद्रम इत्यत आह-होमेति। अयमपि श्लोकः काव्यप्रकाशे उदाहृतः । क्षिप्त इत्यादाविवात्रापि सर्व बोध्यम् ॥२०॥ इदानीं तेषामित्यत्र तेषामितिपदं व्याचष्टे-रसानामिति। क्रम इत्यादि। ४८ ध्व

३७८ सटीक लोचनोपेतध्वन्यालोके

मुच्यते- पसिद्धेSपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने । एको रसोऽङ्रीकर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥२१॥ प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयाञ्गाङ्गिभावेन बहवो रसा उपनिबध्यन्त इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रबन्धानां लाया. विशययोगमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसोऽ द्वित्वेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्गः । ननु रसान्तरेषु बहुषु प्राप्तपरिपोषिषु सत्सु कथमेकस्याज्ञिता न विरु· ध्यत इत्याशङ्कथेदमुच्यते- रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः। नोपहन्त्यद्गितां सोऽस्य स्थायित्वेनावभासिनः ॥ २२।। प्रबन्घेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन् पुनः पुनरनुसन्घीयमानत्वेन स्थायी यो रसस्तस्य सकलबन्धव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्तिमिः समावेशो यः

प्रसिद्धेऽपीति। भरतमुनिप्रभृतिभिर्निरूपितेऽपीत्यर्थः । तेषामिति प्रबन्धानाम् । लोचनम्

महाकाव्यादिष्वित्यादिशब्दः प्रकारे। अनभिनेयान्भेदानाह, द्वितीयस्त्वभिनेयान्। चिप्र- कीर्णातयेति। नायकप्रतिनायकपताकाप्रकरीनायकादिनिष्ठतयेत्यर्थः । अज्ञाज्गिभावेने- त्येकनायकनिष्ठत्वेन । युक्ततर इति। यद्यपि समवकारादौ पर्यायबन्धादौ च नैकस्या- ज्ञित्वं तथापि नायुक्तता तस्याप्येवंविधो यः प्रबन्धः तद्यथा नाटकं महाकाव्यं वा तदुत्कृष्टतरमिति तरशब्दस्यारथः ॥ २१॥ नन्विति। स्वयं लब्धपरिपोषत्वे कथमज्जत्वम् ? अलब्धपरिपोषत्वे वा कर्थ रसत्व- मिति रसत्वमप्ञत्वं चान्योन्यविरुद्धं तेषां चाऊत्वायोगे कथमेकस्याङ्वित्वमुक्तमिति भावः। रसान्तरेति। प्रस्तुतस्य समस्तेतिवृत्तव्यापिनस्तत एव विततव्याप्तिकत्वेनाद्विभावो- क्रम इत्यनेन तेषामित्यस्य सम्बन्ध इत्यर्थः । ग्रसिद्धेऽपीत्येतद्विवृणोति-भरतेत्यादि । बालप्रिया

वृत्तिप्रन्थं व्याचष्टे-महेत्यादि। 'युक्ततर' इत्यत्र तरबर्थ दर्शयति-यद्यपीत्यादि। तथाऽपि च तस्यापि नायुक्ता इति सम्बन्धः । तस्यापीति। समबकारादेरपीत्यर्थः। एवंविध इति। नानारसकोऽज़िभूतैकरसकश्चेत्यर्थः ॥ २१॥ 'नन्वि'त्यादिशक्काअ्रन्थस्य भावमाह-स्वयमित्यादि। लब्धपरिपीषत्वे इति। रसान्तराणामिति शेषः। नन्वज्ञतवं मास्तिवत्यत्राह-तेषां चेत्यादि। वृत्तौ

तृतीयोद्द्योत: ३७९

स नाक्ितामुपहन्ति। एतदेवोपपादयितुसुच्यते- कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते। तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते ।। २३ ।। लाचनम् चितस्य रसस्य रसान्तरैरितिवृत्तवशायातत्वेन परिमितकथाशकलव्यापिभियः समावेशः समुपबृंहणं स तस्य स्थायित्वेनेतिवृत्तव्यापितया भावमानस्य नाश्ितामुपहन्ति, अज्ञिता पोषयत्येवेत्यर्थः । एतदुक्त भवति-अज्गभूतान्यपि रसान्तराणि स्वविभावादिसामग््या स्वावस्थाया यद्यपि लब्धपरिपोषाणि चमत्कारगोचरतां प्रतिपद्यन्ते, तथापि स चमत्कारस्तावत्येव न परितुष्य विश्राम्यति किं तु चमत्कारान्तरमनुधावति। सर्वत्रैव ह्यग्गाज्निभावेऽयमेवो- दन्तः । यथाह तत्रभवान्- गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते ॥ इति ॥२२ ॥ उपपादयितुमिति। दृष्टान्तस्य समुचितस्य निरूपणेनेति भावः। न्यायेन चैतदेवोपपद्यते; कार्य हि तावदेकमेवाधिकारिकं व्यापकं प्रासज्ञिककार्यान्तरोपक्रियमाण मवश्यमन्ीकार्यम्। तत्पृश्ठवर्तिनीनां नायकचित्तवृत्तीनां तद्लादेवाज्ञाजिभावः प्रवाहा- पतित इति किमत्रापूर्वमिति तात्पर्यम्। तथेति व्यापितया। यदि वा एवकारो भिन्न- क्रमः, तथैव तेनैव प्रकारेण कार्याप्ाज्जिभावरूपेण रसानामपि बलादेवासावापततीत्यर्थः तथा च वृत्तौ वक्ष्यति 'तथैवे'ति। कार्यमिति। 'स्वल्पमात्रं समुत्सष्टं बहुधा यदिसर्पति' इति लक्षितं बीजम्। क्कचिद्प्रन्थे बहुष्विति पाठो न, 'कथमेकस्याङ्गिता न' इत्यस्य स्थाने एकस्यात्रितेति बालप्रिया

पाठश् टश्यते। कारिकां व्याचष्टे-प्रस्तुतस्येत्यादि। अस्येत्यस्य विवरणम्-तस्येति। कारिकयाऽनया लब्धं नन्वित्यादिशक्कायाः समाधानं दर्शयति-एतदुक्तमि- त्यादि। गुण इति । गुणः अज्नभूतः । अन्येन कृतात्मसंस्कार: सन् तथा कृतात्म- संस्कार: गुणः प्रधानस्य अज्निनः भूयसि उपकारे वतते भूयसे उपकाराय भवति हि। श्लोकोडयं काव्यप्रकाशेऽपि दर्शितः । निरूपणोनेति। प्रदर्शनेनेत्यर्थः । पतदेवेति। कार्यमित्यादिना वक्ष्यमाणमेवे- त्यर्थः । तत्पृष्ठवर्तिनीनामिति। तत्तत्कार्यानुषक्तानामित्यर्थः। नायकचित्तवृ- प्तीनामिति। नायकपदेन नायकोपनाय कादयस्सर्वेऽन्र विवक्षिताः । तद्ब लादेवेति। कार्याणामज्ञाज्जिभावस्य बलादेवेत्यर्थः। कारिकास्थं तथेति पर्द व्याचष्टे-व्यापित- येति। अन्यथाऽपि व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। भिन्नक्रम इति। नैवेत्येवकारस्त-

३८० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सन्ध्यादिमयस्य प्रबन्धशरीरस्य यथा कार्यमेक््मनुयायि व्यापकं कर्प्यते न च तत्कार्यान्तरैर्न सक्कीर्यते, न च तैः सक्कीर्यमाणस्यापि तस्य प्राधान्यमपचीयते, तथैव रसस्याप्येकस्य सन्निवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित्। प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसन्धानवर्ता सचेतसां तथाविधे विषये प्रह्ादातिशयः प्रवर्तते । ननु येषां रसाना परस्पराविरोध: यथा-वीरशृद्गारयोः शङ्षार- लोचनम् बीजात्प्रमृति प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणं यावत्समाप्तिबन्धं स तु बिन्दुः इति बिन्दुरूपयार्थप्रकृत्या निर्वहणपर्यन्त व्याप्नोति तदाह-मनुयायीति। अनेन बीजं बिन्दुश्वेत्यर्थप्रकृती सड्गृहदीते। कार्यान्तरैरिति। 'आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवतते' इति प्रासतिकं यत्पताकालक्षणार्थप्रकृतिनिष्ठं कार्यं यानि च ततोऽप्यून- व्याप्तितया प्रकरीलक्षणानि कार्याणि तैरित्येवं पञ्चानामर्थप्रकृतीनां वाक्यैकवाक्यतया निवेश उक्तः । तथाविध इति। यथा तापसवत्सराजे। एवमनेन श्रोकेनानगाज्ञितायां दृष्टान्तनिरूपणमितिवृत्तबलापतितत्वं च रसाज्ञाति- भावस्येति द्वय निरूपितम्। वृत्तिप्रन्थोऽप्युभयाभिप्रायेणैव नेयः । शप्गारेण वीरस्या विरोधो युद्धनयपराक्रमादिना कन्यारत्नलाभादौ। हास्यस्य तु स्पष्टमेव तदञत्वम्। हास्यस्य स्वयमपुरुषार्थस्वभावत्वेऽपि समधिकतररअ्जनोत्पादनेन श्प्गाराप्ततयैव तथात्वम्। रौद्रस्यापि तेन कथश्विदविरोधः । यथोक्त्तम्-'>ज्नारश्व तैः प्रसभं सेव्यते'। थेत्यनेन सम्बध्नातीत्यर्थः। असाविति। अभ्गात्गिभाव इत्यर्थः । कार्यपदेन योग- बालप्रिया

व्युत्पत्या विवक्षितमर्थ दर्शयन् विवृणोति-स्वल्पमात्रमित्यादि। बोजमित्यस्य व्याप्नोतीत्यनेन सम्बन्धः । अनेनेति। कार्यपदेनेत्यर्थः। कार्यान्तरैरिस्यनेन विव क्षितं विवृणोति-भागर्भादित्यादि। ततोऽप्यूनव्यापीति। ततः पताकालक्षणा- र्थप्रकृतेः । तैरित्यन्तेन कार्यान्तरैरित्यस्य विवरणम्। उपसंहरति-इत्येवमित्यादि। उक्त इति। कार्य कार्यान्तरैरित्याभ्यां बोधित इत्यर्थः। तथाविधे विषये इत्यस्योदा- हरणं दर्शयति-यथा तापसेति। साराथमाह-एवमित्यादि। अनेनेति। कार्यमित्यादिनेत्यर्थः । अभ्नाजितायो दृष्टान्तनिरूपणं रसाङ्ञात्निभावस्य इतिवृत्तबलापतितत्वं चेति द्वयमनेन श्रोकेन निरूपि- तमिति सम्बन्धः। रसानामविरोधमुपपादयति-शङ्गारेरोत्यादि। अविरोध इति। एकाश्रयत्वे विरोधाभाव इत्यर्थः । तद्ङगत्वं शप्ञाराअत्वम्। समधिकरअन त्प १. भरतना.,

: तृतीयोद्द्योतः ३८१

हास्ययो रौद्रगन्जारयोवीराङ्गुतयोवीररौद्रयो रौद्रकरुणयोः शक्ाराद्सुत- योवी तत्र भवत्वञ्ञाज्जिभावः। तेर्षा तु स कथं भवेद्येर्षा परस्परं बाध्यबा धकभावः । यथा-शङ्गारबीभत्सयोवीरभयानकयोः शान्तरैौदद्रयोः शान्त-

लोचनम् तैरिति रौद्रप्रमृतिभिः रक्षोदानवोद्धतमनुष्यैरित्यर्थः। केवलं नायिकाविषयमौग््यं तत्र परिहर्तव्यम्। असम्भाव्यपृथिवीसम्मार्जनादिजनितविस्मयतया तु वीराद्भुत- योः समावेशः । यथाह मुनिः-'वीरस्य चैव यत्कर्म सोऽद्भुतः' इति। वीररौद्रयोर्धींरोद्धते भीमसेनादौ समावेशः क्रोधोत्साहयोरविरोधात्। रौद्रकरुणयोरपि मुनिनैवोक्त :- 'रोद्रस्येव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः' इति। शृङ्गाराज्ट्रुतयोरिति। यथा रत्नावत्यामैन्द्रजालिकदर्शने। शृङ्गारबीभत्स- यारिति। ययोहि परस्परोन्मूलनात्मकत्यवोद्भवस्तन्न कोSग्रात्विभावः आलम्बननिम- अरूपतया च रतिरुत्तिष्ठति ततः पकायमानरूपतया जुगुप्सेति समानाश्रयत्वेन तयोरन्यो- न्यसंस्कारोन्मूळनत्वम्। भयोत्साहावप्येवमेव विरुद्धौ वाच्यौ। शान्तस्यापि तत्त्वज्ञ/- नसमुत्थितसमस्त संसारविषय निर्वेद प्राणत्वेन सर्वतो निरीहखभावस्य विषयासक्तिजीवि- ताभ्यां रतिक्रोधाभ्या विरोध एव ॥ २३ ॥ बालप्रिया दनेनेति। समधिकरसोत्पादनेनेति च पाठः। शक्वाररसनाया आधिक्योत्पादनेनेत्य- र्थः। तथात्वं पुरुषार्थत्वम्। तेन शद्गारेण। उक्तमिति। मुनिनेति शेषः । विशेष- माह-केवलमिति। असम्भाव्येत्यादि। वीरस्य व्यसम्भाव्यवस्तुलाभेन विस्मयो भवति। उक्क इति। अविरोध इति शेषः। अन्नैकालम्बनकत्वेनाविरोधो बोध्यः। रौद्र करुणयोर्भिन्नाश्रयकत्वस्यैव सम्भवात्। 'शम्गाराङ्गतयोरपी'ति अविरोध इति शेषः । बाध्यबाधकभावमुक्तं विवृणोति-ययोर्हीत्यादि। ययोरिति। शज्गारबीभत्सा- द्योरित्यर्थः। तत्र तयोः। उक्तार्थे हेतुं दर्शयति-आलम्बनेत्यादि। उत्तिष्ठति प्रादुर्भवति। तत इति। आलम्बनादित्यर्थः । जुगुप्सेति। उत्तिष्ठतीत्यनुषभ्गः। इतीति हेतौ। समनाश्रयत्वेनेति । एकालम्बनकत्वेनैकाधिकरणकतवेन चेत्य थः। तयारिति। रतिजुगुप्सयोरित्यर्थः । अन्योन्येति। अन्योन्यस्य यः संस्कारः, तदुन्मूलनत्वं तद्विनाशकारित्वमित्यर्थः । एवमेवेति। एकाश्रयत्वे- नेत्यर्थः ॥ २३ ॥

१. भरतना. २. भरत.,

३८२ सटीकलोचनोपेतध्वन्य।लोके

अविरोधी विरोधी वा रसोSद्गिनि रसान्तरे। परिपोषं न नेतव्यस्तथा स्यादविरोघिता॥ २४॥ अक्विनि रसान्तरे शृभ्गारादौ प्रबन्धव्यन्नथे सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोष न नेतव्यः तत्राविरोधिनो रसस्याझ्ञिरसापेक्षयात्यन्तमाघिनयं न कर्तव्यमित्ययं प्रथमः परिपोषपरिहारः । उत्कर्षसाम्येऽपि तयोविरोघास-

अविरोधी विरोधी वेति। वाग्रहणस्यायमभिप्रायः-अज्ञिरसापेक्षया यस्य लोचनम्

रसान्तरस्योत्कर्षो निबध्यते तदा तदविरुद्धोऽपि रसो निबद्धश्चोद्ावहः। अथ तुयुक्त्या जिनि रसेSअभावतानयेनोपपत्तिघटते तद्विरुद्धोऽपि रसो वक्ष्यमाणेन विषयभेदादियोज- नेनोपनिबध्यमानो न दोषावह इति विरोधाविरोधावकिश्चित्करौ। विनिवेशनप्रकार एव त्ववधातव्यमिति। अङ्गिनीति सप्तम्यनादरे। अज्विनं रसविशेषमनादृत्य न्यक्कृ- त्यान्नभूतो न पोषयितव्य इत्यर्थः । अविरोधितेति। निर्दोषतेत्यर्थः । परिपोषपरि- हारे त्रीन् प्रकारानाह-तत्रेत्यादिना तृतीय इत्यन्तेन। ननु न्यूनत्वं कर्तव्यमिति वाच्ये आधिक्यस्य का सम्भावना येनोक्तमाधिक्यं न कर्तव्यमित्याशङ्कयाह-उत्क. षसाम्य इति। एकतो रोदिति प्रिया अन्यतः समरतूर्यनिर्घोषः । स्नेहेन रणरसेन च भटस्य दोळायितं हृदयम् ॥ अयमिति। वक्ष्यमाण इत्यर्थः । अपेक्षयेत्यस्य उत्कर्ष इत्यनेन सम्बन्धः । बालप्रिया

तद्विरुद्धोऽपीति। अभ्निरसाविरुद्धोऽपीत्यथः । मङ्गेति। अञ्जत्वप्रापणेनेत्यर्थः । तदिति। तहि इत्यर्थः । अङ्गिनीति इति प्रतीकधारणम्। सप्तमीति। अङ्विनि रसान्तरे इत्यत्र सप्तमीत्यथः । अनादर इति। "षष्ठी चानादर" इति सूत्रानुशिष्टा सप्तमीत्यर्थः। रसान्तरपदविवरणम्-रसविशेषमिति। अनादृत्येत्यस्यैव विवरणम्- न्यक्कृत्येति। इति वाच्य इति। तत्राविरोधिनो रसस्याज्गिरसापेक्षया न्यूनत्वं कर्त- व्यमिति वक्कव्ये सतीत्यर्थः । वृत्तौ 'तयोरिति। अज्ञिनो रसस्य तदविरोधिनो रसा- न्तरस्य चेत्यर्थः । कत इति । एकतः एकस्मिन् देशे। अन्यतः अन्यस्मिन् देशे। डोलायितं सन्देहकुलम्। 'कण्ठादि'ति कण्ठाच्छित्वा। दारं कण्ठादुडृत्य। मेखलाया गुणेनैव विषधरपति मेति रूपकम्। 'सन््ये'ति। सन्थ्याया नायिकात्वं गम्यते। तस्यां या अभ्यसूया तया हेतुना हष्तितः पश्ुपतिः सन्ध्यो सेवमानः परमेश्वरो यया सा। हृष्ट सन्तुषा। श्रलोकोडयं प्रक्षिप्तः । उत्कर्षेसाम्यं वित्रृणोति लोचने-रोदितीत्यादि। इत्यत इति।

तृतीयोद्द्योत: ३८३

म्भवात् । यथा- एकन्तो रुअइ पिमा अण्णन्तो समरतूरणिग्घोसो। णेहेण रणरसेण अ भडस्स दोलाइअं हिअभम्॥ यथा वा- •कण्ठाच्छित्वाक्षमालावलयमिव करे हारमावर्तयन्ती कृत्वा पर्यड्चबन्धं विषधरपतिना मेखलाया गुणेन।

देवी सन्ध्याभ्यसूयाहसितपशुपतिस्तत्र दृष्टा तु वोऽव्यात्।। इत्यत्र। अङ्गिरसविरुद्धारना व्यभिचारिरणा प्राचुर्येणानिवेशनम, निवेशने वा क्षिप्रमेवाङ्गिरसव्यभिचार्यनुवृत्तिरिति द्वितीयः ।

लोचनम् इति चछाया। रोदिति प्रियेत्यतो रत्युत्कर्षः। समरतूर्येति भटस्येति चोत्साहो- त्कर्षः। दोलायितमिति तयोरन्यूनाधिकतया साम्यमुक्तम्। एतच मुक्तकविषयमेव भवति न तु प्रबन्धविषयमिति केचिदाहुस्तच्चासत्; आधिकारिकेष्वितिवृत्तेषु त्रिवर्ग फलसमप्राधान्यस्य सम्भवात्। तथाहि-रत्नावल्यां सचिवायत्तसिद्धित्वाभिप्रायेण पृथिवीराज्यलाभ आधिकारिक फलं कन्यारत्नलाभः प्रासज्ञिकं फलं, नाय काभिप्रायेण तु विपर्यय इति स्थिते मन्त्रिबुद्धौ नायकबुद्धौ च स्वाम्यमात्यबुद्धथेकत्वात्फलमिति नीत्या एकीक्रियमाणायां समप्राधान्यमेव पर्यवस्यति। यथोक्तम्-'कवेः प्रयत्नान्ने- तृणां युक्तानाम्' इत्मलमवान्तरेण बहुना। एवं प्रथम प्रकारं निरूप्य द्वितीयमाह-मङ्गीति। अनिवेशनमिति। अग्ञभूते

प्रियाकर्तृकरोदनरूपानुभावोक्त्येत्यर्थः। रत्युत्कर्ष इति। उक्त इति विपरिणामेन बालप्रिया

सम्बन्धः । उक्तः व्यजितः। तयारिति। रत्युत्कर्षस्य उत्साहोत्कर्षस्य चेत्यर्थः । साम्यमुक्तमिति। अत्र प्रकृतो रसो वीरः भटस्येत्युक्तिबलाद्रम्यः समप्राधान्येन वर्णितस्तदविरोधी श्रज्गारः, कण्ठादित्यादौतु प्रकृतो रसो विप्रलम्भः तदविरोधी हास्यस्समप्राधान्येन दर्शितः। पतदिति। द्वयोरुत्कर्षसाम्यमित्यर्थः। मुक्तकविष- यमेवेति। मुक्तके एवेत्यर्थः । त्रिवरगति। त्रिवर्गरूपं यत् फर्लं तस्य समप्राधान्यं यत्तस्येत्यथः । समप्राधान्यमेवेति । वीरश्ङ्गारयोरिति शेषः । कुन्नानिवेशनमित्यतः पूरयति-मङ्जभूत इति।असाविति। अज्ञभूतो रस इत्यर्थः।

३८४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

अङ्गत्वेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षा परिपोषं नीयमानस्याप्यङ्गभूतस्य रसस्येति तृतायः । अनया दिशान्येऽपि प्रकारा उत्प्रेक्षणीयाः । विरो- घिनस्तु रसस्याज्जिरसापेक्षया कस्यचिन्त्यूनता सम्पादनीया। यथा शान्तेडद्गिनि शृङ्गारस्य शृद्गारे वा शान्तस्य। परिपोषरहितस्य रसस्य कथं रसत्विति चेत्-उक्तमत्राज्विरसपेक्षयेति। मङ्विनो हि रसस्य

लोचनम् रस इति शेषः। नन्वेवं नासौ परितुष्टो भवेदित्याशङ्कय मतान्तरमाह-निवेशने वेति। अत एव वाग्रहणमुत्तरपक्षदाढर्थ सूचयति न विकल्पम्। तथा चैक एवारयं प्रकारः । अन्यथा तु द्वौ स्याताम्। अज्विनो रसस्य यो व्यभिचारी तस्यानुद्ृत्तिरनु- सन्धानम्। यथा-'कोपात्कोमललोल' इति श्लोकेऽजिभूतायां रतावज्ञत्वेन यः क्रोध उपनिबद्धस्तत्र बद्ध्वा दृढं इत्यमर्षस्य निवेशितस्य क्षिप्रमेव रुदत्येति इसन्निति च रत्युचितेर्ष्योतसुक्य हर्षानुसन्धानम्। तृतीयं प्रकारमाह-अङ्गत्वेनेति। अत्र च तापसवत्सराजे वत्सराजस्य पद्मा- वतीविषयः सम्भोगश्प्वार उदाहरणोकर्तव्यः। अन्येऽयीति। विभावानुभावाना चापि उत्कर्षो न कर्तव्योSङिरसविरोघिनां निवेशनमेव वा न कार्यम्, कृतमपि चाशिरस विभावानुभावैरुपबृंहणीयम्। परिपोषिता अपि विरुद्धरसविभावानुभावा अज्ञत्वं प्रतिजाग- रयितव्या इत्यादि स्वयं शक्यमुत्प्रेक्षितुम्। एवं विरोध्यविरोधिसाधारणं प्रकारमभिधाय विरोधिविषया साधारणदोषपरिहारप्रकारगतत्वेनैव विशेषान्तरमप्याइ-विरोधिन बालप्रिया रतावङ्गत्वेनेति। उपनिबद्ध इत्यनेनास्य सम्बन्धः । अनुभावद्वारा प्रदर्शित इत्यर्थः। तत्रेति। क्रोधे इत्यर्थः । तद्व्यभिचारितयेति यावत्। उदाहरणीकर्तव्य इति। स तन्राज्ञमिति भावः। अन्येऽपीत्याद्युक्त विवृणोति-विभावेत्यादि। विभावानुभावानाभि- त्यस्य विशेषणम्-शङ्गिरसविरोधिनामिति। निवेशनमेव वेति। षष्ठथन्तयोरत्रानु षङ्गः। कृतमपीति। निवेशनमित्यनुषज्यते। अङ्गीति। अज्विरसस्य ये विभावानु भावा: तदेकरूपं सत् तदेकरूपतां सम्पाद्येत्यर्थः। बृ'हणीयं पोषणीयम्। मङ्गत्वं प्रति जागरयितव्याः अङ्गतां नेतव्याः । विरोध्यविरोधिसाधारणं प्रकारमिति। सम्भवन्तमिति शेषः । विरोधीति। विरोधिविषयः असाधारणश्च यो दोषपरिह्वार प्रकारः तद्गतत्वेन तत्सम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । सम्भवीति। अत्र पूरयति-प्रधाने- त्यादि। वृत्तौ 'एतच्चे'त्यादि। बहुरसेषु प्रबन्धेष्वेकस्य रसस्य आपेक्षिकमेतत्प्रकर्ष योगित्वमशक्यप्रतिक्षेपमिति सम्बन्धः । केनाशक्यप्रतिक्षेपमित्यत्रोक्तम्-रसानामि- त्यादि। मतमेतद्विवृणोति-उपकार्येत्यादि। अन्यथेति। स्वचमत्कारविश्रान्तत्वाभाव

तृतीयोद्द्योत: ३८५

यावान् परिपोषस्तार्वास्तस्य न कर्तव्यः, स्वतस्तु सम्भवी परिपोषः केन वार्यते। एतच्चापेक्षिकं प्रकर्षयोगित्वमेकस्य रसस्य बहुरसेषु प्रबन्धेषु

रोघिनां विरोधिनां च रसानामङ्लाङ्विभावेन समावेशे प्रबन्धेषु स्यादवि- रोधः। एतच्च सर्व येषां रसो रसान्तरस्य व्यिचारीभवति इति दर्शनं

लोचनम् इति। सम्भनीति। प्रधानाविरोधित्वेनेति शेषः । एतच्चेति। उपका- र्योपकार कभावो रसानां नास्ति स्वचमत्कार विश्रान्तत्वात् ; अन्यथा रसत्वायोगात्, तद- भावे च कथमन्गात्वितेत्यपि येषां मतं तैरपि कस्यचिद्रसस्य प्रकृष्टत्वं भूयः प्रबन्धव्यापक. त्वमन्येषां चाल्पप्रवन्धानुगामित्वमभ्युपगन्तव्यमितिवृत्तसड्घटनाया एवान्यथानुपपत्ते:, भूयः प्रबन्धव्यापकस्य च रसस्य रसान्तरैयदि न काचित्सङ्गतिस्तदितिवृत्तस्यापि न स्या- त्सङ्गतिश्चेदय मेवोपकार्योपकार कभावः। न च चत्मकारविश्रान्तेर्विरोध: कश्चिदिति समन- न्तरमेवोक्तं तदाह-मनभ्युपगच्छतापीति। शब्दमात्रेणासौ नाभ्युपगच्छति। अकाम एवाभ्युपगमयितव्य इति भावः। अन्यस्तु व्याचष्टे-एतच्चापेक्षिकमित्यादिग्रन्थो द्विती- यम त्मभिप्रेत्य यत्र रसानामुपकार्योपकारकता नास्ति, तत्रापि हि भूयो वृत्तव्याप्त्वमेवा- द्वित्वमिति। एतचासत् ; एवं हि एतच्च सर्वमिति सर्वशब्देन य उपसंहार एकपक्ष- बालप्रिया इत्यर्थः । तद्भाव इति। रसत्वाभाव इत्यर्थः । कथमङ्गाङ्गितेति। रसयोरङ्गाज्ञि- भावः कथमित्यर्थः। तैरपीत्यस्याभ्युपगन्तव्यमित्यनेन सम्बन्धः। कस्यचिद्रसस्य प्रकृष्टत्वमित्य नेनैतच्चापेक्षिकमित्यादिग्रन्थो विवृतः । प्रकृष्टत्वं वित्ृणोति-भूय इत्यादि। अशक्यप्रतिक्षेपमित्यस्य विवरणम्-अभ्युपगन्तव्यमिति। अत्र हेतुमाह-इति- वृत्तेत्यादि। इतिवृत्तघटनायाः कथासङ्घटनस्य। एवमभ्युपगमे उपकार्योपकारकभावो- डप्यभ्युपगतो भवेदित्याह-भूय इत्यादि। सङ्गतिरिति। सम्बन्ध इत्यर्थः । तदि- ति। तदेत्यर्थः । न स्यादिति। सङ्गतिरित्यनुषज्यते। न च चमत्कारेति। चम- त्कारविश्रान्तेः कश्चिद्विरोधो न चेत्यन्वयः। तदाहेति। तदभिप्रायेणाहेत्यर्थः । शब्देति। वचनमात्रेणेत्यर्थः। अभ्युपगमयितव्य इति। युकत्येति शेषः। द्विती यं मतमिति। मतान्तरे त्वित्यादिना वक्ष्यमाणं मतमित्यर्थः। रसानामित्यादि। किन्तु सास्थायिनामिति भावः। तत्रापीति। तन्मतेऽपीत्यर्थः । भूय इत्यादि। तथाच वह्नितिवृत्तव्याप्तत्वमङ्वितवमत्पेतिवृत्तव्याप्तत्वमन्नत्वं चेति भावः। सर्वशब्देने- ति। सवेशब्दं प्रयुज्येत्यर्थः। उपसंहार इति। तन्मतेनोच्यते इत्युपसंहार इत्यर्थः। एकपक्षविषय इति। रसो रसान्तरस्येत्युक्ततकपक्षविषयक इत्यर्थः । एतत्पक्षविषय ४९ ध्व०

३८६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् विषयः मतान्तरेऽपीत्यादिना च यो द्वितीयपक्षोपक्रमः सोऽतीव दुःश्लिष्ट इत्यलं पूर्व- चंश्यैः सह बहुना संलापेन। येषामिति। भावाध्यायसमाप्तावस्ति श्लोक :- बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्वहु। स मन्तव्यो रसस्थायी शेषाः सव्ारिणो मताः ॥ इति। तत्रोक्तक्रमेणाधिकारि के तिवृत्तव्यापिका चित्तवृत्तिरवश्य मेव स्थायित्वेन भाति प्ासत्ि- कवृत्तान्तगामिनी तु व्यभिचारितयेति रस्यमानतासमये स्थायिव्यभिचारिभावस्य न कश्चिद्विरोध इति केचिद््याचचक्षिरे। तथा च भागुरिरपि कि रसानामपि स्थायिसश्चारि-

अन्ये तु स्थायितया पठितस्यापि रसस्य रसान्तरे व्यभिचारित्वमस्ति, यथा क्रोधस्य वीरे व्यभिचारितया पठितस्यापि स्थायित्वमेव रसान्तरे, यथा तत्वज्ञानवि- भावकस्य निर्वेदस्य शान्ते ; व्यभिचारिणो वा सत एव व्यभिचार्यन्तरापेक्षया स्थायि- त्वमेव, यथा विक्रमोर्वश्यामुन्मादस्य चतुर्थेऽक्के इतीयन्तमर्थमवबोधयितुमयं श्लोक: बहूनां चित्तवृत्तिरूपाणा भावानां मध्ये यस्य बहुलं रूपं यथोपलभ्यते स स्थायी भावः, स च रसो रसीकरणयोग्यः; शेषास्तु सश्चारिण इति व्याचक्षते, न तु रसानां स्थायिस- च्वारिभावेनाङ्गाङ्गितोक्तेति। अत एवान्ये रसस्थायीति षष्ठया सप्तम्या द्वितीयया वाश्रि- बालप्रिया इति च पाठः । स दुःश्लिष्ट इत्यपकर्षः । बहुनामिति। समवेतानामात्मनिष्ठानाम् बहनां भावानामिति शेषः। चित्त- वृत्तिविशेषाणामित्यर्थः । मध्ये यस्य भावस्य, रूपं बहु भूयः प्रबन्धव्यापकं भवेत्। रस स्थायीति। रसः स्थायीति छेदः । "ख्परे शरी"ति विसर्गलोपः । सः स्थायी रसो मन्तव्य इति योजना। शेषा इति। रसा इति विपरिणामेनानुषङ्गः। उक्तमर्थ दशयन्नाह-तत्रेत्यादि। तत्रोक्तक्रमेण तस्मिन् श्लोके उक्तो यः क्रमस्तेन। रस्यमानतासमये इति। रस्यमानतायामपीति च पाठः । स्थायिव्यभिचारि- भावस्येति। रसानामिति शेषः। तथाचेत्यादि। भागुरिरपि वाढमस्तीत्यम्युपगमे- नैवावोचदित्यन्वयः । 'मतान्तर' इत्यादिप्रन्थं तन्मतस्योपपत्ति दर्शयन्नवतारयति-अ्न्ये त्घित्या- दि। अत्र वीर इत्यन्तमेंकं वाक्यं, शान्त इत्यन्तं द्विंतीयं, चतुर्थेऽक्क इत्यन्तं तृतीयं बोध्यम्। उन्मादस्येति। वितर्काद्यपेक्षयेति शेषः। समवेतानामित्यस्य विवरणं चित्तवृत्तिरूपाणा भावानामिति। सः स्थायी रसश्ष मन्तव्य इति योजना। स्थायीय- स्य व्याख्यानम्-ह्थायिभाव इति। रस इत्यस्य रसीकरणयोग्य इति। शेषा इति। अन्ये भावा इत्यर्थेः । न त्वित्यादि। किन्तु स्थायिनामेवेति भावः। युक्ते- ति। उक्तेति च पाठः। षष्टयेत्यादि। रसस्य रसे रसं स्थायीति विग्रह इति भावः ।

तृतीयोद्द्योत: ३८७

तन्मतेनोच्यते। मतान्तरे तु रसानां स्थायिनो भावा उपचाराद्रसशब्दे- नोक्तास्तेषामङ्गत्वं निर्विरोधमेव । एवमविरोधिनां विरोधिनां च प्रबन्धस्थेनाज्विना रसेन समावेशे साधारणमविरोघोपायं प्रतिपादेदानीं विरोधिविषयमेव तं प्रतिपादयितुमि- दमुच्यत। विरुद्वैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत्। स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेऽप्यदोषता ॥ २५ ॥। ऐकाधिकरण्यविरोधी नैरन्तर्यविरोधी चेति द्विविधो विरोधी। तत्र प्रबन्धस्थेन स्थायिनाङ्विना रसेनौचित्यापेक्षया विरुद्वैकाश्रयो यो विरोधी यथा वीरेण भयानकः स विभिन्नाश्रयः कार्यः । तस्य वीरस्य य माश्रयः कथानायकस्तद्विपक्षविषये सन्निवेशयितव्यः । तथा सति च तस्य विरो- धिनोऽपि यः परिपोषः स निर्दोषः । विपक्षविषये हि भयातिशयवर्णने

लोचनम् तादिषु गमिगाम्यादीनामिति समासं पठन्ति। तदाह-मतान्तरेऽपीति। रस- शब्देनेति । 'रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः' इत्यादिप्राक्तनकारिकानि- विष्टेनेत्यर्थः ॥ २४॥ अथ साधारणं प्रकारमुपसंहरन्नसाधारणमासूत्रयति-एवमिति। तमित्यवि- रोधोपायम्। विरुद्धेति विशेषणं हेतुगर्भम्। यस्तु स्थायी स्थाय्यन्तरेणासंभाव्य- मानैकाश्रयत्वाद्विरोधी भवेद्यथोत्साहेन भयं स विभिन्नाश्रयत्वेन नायकविपक्षा- दिगामित्वेन कार्यः । तस्येति। तस्य विरोधिनोऽपि तथाकृतस्य तथानिबद्धस्य

आश्रितादिषु गम्यादीनामिति। द्वितीयया वेति सम्बन्धः । द्वितीयाश्रितेत्यादिसूत्रे बार्लाप्रया

"गम्यादीनामुपसंख्यान" मिति वार्तिकमनेन स्मारितम् ॥ २४॥ साधारएं प्रकारमिति। विरोध्यविरोधिसाधारणं अविरोधोपायप्रकारमित्यर्थः । उपसंहरन्निति। अनेन प्रतिपाद्येत्यन्तवृत्त्यर्थो दर्शितः । असाधारणं विरोधिमा- त्रविषयकम्। अनेन विरोधिविषय मेवेतिवृत्त्यर्थो दर्शितः। विरुद्धेतीति। विरुद्धका- श्रय इतोत्यर्थः । विरुद्धपर्दं विवृणोति-स्थायोत्यादि। असम्भाव्यमानः एकाश्रयः यस्य तत्त्वात्। सः तथाविधः स्थायी। तस्येति तत्पदार्थ विवृण्वन्नाह-तस्य विरोधिनोऽपीत्यादि। तथा कृतस्य विभिन्नाश्रयत्वेन कृतस्य। अस्यैव विवर-

३८८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

नायकस्य नयपराक्रमादिसम्पत्सुतरामुद्दयोतिता भवति। एतच्च मदीयेड र्जुनचरितेऽर्जुनस्य पातालावतरणप्रसञ्जे वैशदयेन प्रदर्शितम्। एवमैकाधिकरण्यविरोधिनः प्रबन्धस्थेन स्थायिना रसेनाङ्गभावग- मने निर्विरोधित्वं यथा तथा तद्दर्शितम्। द्वितीयस्य तु तत्प्रतिपाद- यितुमुच्यते- एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान्। रसान्तरव्यवधिना रसो व्यङ्गयः सुमेघसा ॥ २६॥ यः पुनरेकाधिकरणत्वे निर्विरोधो नैरन्तर्यें तु विरोधी स रसान्त-

लोचनम् परिपुष्टतायाः प्रत्युत निर्दोषता नायकोत्कर्षाधानात्। अपरिपोषणन्तु दोष एवेति याव- त्। अपिशब्दो भिन्नक्रमः । एवमेव वृत्तावपि व्याख्यानात्। ऐकाधिकरण्यमेकाश्रयेण सन्बन्धमात्रम्, तेन विरोधी यथा-भयनोत्साहः, एकाश्रयत्वेऽपि सम्भवति कश्चिन्नि रन्तरत्वेन निर्व्यवधानत्वेन विरोधी, यथा रत्या निर्वेदः । प्रदर्शितमिति। 'समुत्थिते धनुर्ध्वनौ भयावहे किरीटिनो महानुपप्लवोऽ्भवत्पुरे पुरन्दरद्विषाम्' इत्यादिना ॥२५॥ द्वितीयस्येदि। नैरन्तर्थविरोधिनः । तदिति। निर्विरोधित्वम्। एकाश्रयत्वेन

णम्-तथानिबद्धस्येति। 'पोषे अदोषते' त्येतद्विवृणोति-परीत्यादि। गम्यमर्थ- बालप्रिया

माह-अपरिपोषणन्त्वित्यादि अपिशब्द इति। 'पोषेऽप्यदोषते'त्यपिशब्द इत्यर्थः । व्याख्यानादिति। तस्य विरोधिनोऽपीति व्याख्यानादित्यर्थः । एवं कारि- काव्याख्यानेन 'तत्ने'्यादिवृत्तिग्रन्थस्य विवरणादैकाधिकरण्यविरोधीत्यादिपूर्वभागमात्रं व्याचष्टे-ऐकाधिकररयमित्यादि। सम्बन्धमात्रं सम्बन्ध एवं। दृष्टान्तमाह- भयेनोत्साह इति। 'नैरन्तर्यविरोधी' त्येतद्विवृणोति-एकेत्यादि। एकाश्रयत्वे सम्भवत्यपि कश्षित्निरन्तरत्वेन विरोधीति सम्बन्धः। निरन्तरत्वेनेत्यस्य विवरणम्- निर्व्यवधानत्वेनेति। समुत्थित इति। "श्रवेण तस्य तु ध्वनेर्विलुप्तमूलबन्ध नमशेषदैत्ययोषितां श्लथीवभूव जीवितमि" त्युत्तरार्धम्। किरीटिनोऽर्जुनस्य धनुर्ध्व- नाविति सम्बन्धः । पुरन्दरद्विषामसुराणाम्। उपप्लवस्यैव किश्चिद्विवरणं श्रवेणे- त्यादि॥ २५ ॥ वृत्तौ 'ऐकाधिकरण्यविरोधिन' इत्यस्य 'अज्ञभावगमने निर्विरोधित्व'मित्यनेन सम्बन्धः । कारिकायाम् 'एकाश्रयत्वे नैरन्तर्ये'इत्युभयत्र सप्तमी निमित्त इत्याशयेन व्याचष्टे-एकाश्रयत्वेनेत्यादि। निर्दोष इत्यस्य व्याख्यानम्-न विरोधीति।

तृतीयोद्द्योत: ३८९

रव्यवधानेन प्रबन्धे निवेशयितव्यः। यथा शान्तशृज्जारौ नागानन्दे निवेशितौ। लोचनम् निमित्तेन यो निर्दोषः न विरोधी कि तुनिरन्तरत्वेन निमित्तेन विरोधमेति स तथाविधवि- रुद्धरसद्वयाविरुद्धेन रसान्तरेण मध्ये निवेशितेन युक्तः कार्य इति कारिकार्थः । प्रबन्ध इति बाहुल्यापेक्षं, मुक्तकेऽपि कदाचिदेवं भवेदपि। यद्वक्ष्यति-'एकवाक्यस्थयोरपि' इति। यथेति। तत्र हि-'रागस्यास्पदमित्यवैमि न हि मे ध्वंसीति न प्रत्ययः' इत्यादिनोपक्षेपात्प्रभृति परार्थशरीरवितरणात्मकनिर्वहणपर्यन्तः शान्तो रसस्तस्य विरुद्धो मलयवतीविषयः श्ङ्गारस्तदुभयाविरुद्धमद्भुतमन्तरीकृत्य क्रमप्रसरसम्भाव- नाभिप्रायेण कविना निबद्धः 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इति। एतदर्थमेव 'व्यक्तिर्व्य- जनधातुना' इत्यादि नीरसप्रायमप्यत्र निबद्धमद्भुतरसपरिपोषकतयात्यन्तरसरसता- वहमिति 'निर्दोषदर्शनाः कन्यकाः' इति च क्रमप्रसरो निबद्धः। यथाहुः-'चित्तवृ- त्तिप्रसरप्रसंख्यानधना: संख्याः पुरुषार्थहेतुकमिदं निमित्तनैमित्तिक प्रसञ्ञेने ति। अन- न्तरं च निमित्तनैमित्तिकप्रसज्गागतो यः शेखरकवृत्तान्तोदितहास्यरसोपकृतः श्ज्वार- स्तस्य विरुद्धो यो वैराग्यशमपोषको नागीयकलेवरास्थिजालावलोकनादिवृत्तान्तः स बालप्रिया विरोधवानित्यस्य विवरणम्-विरोधमेतीति। उत्तराधं व्याचष्टे-स इत्यादि। प्रबन्ध इतीति। प्रबन्धे निवेशयितव्य इत्यत्र प्रबन्धप्रहणमित्यर्थः। यथा शान्त- शृद्गारौ नागानन्दे निवेशितावित्येतद्विवृणोति-ततरेत्यादि। इत्यादिना य उपक्षेपस्त- स्मादित्यर्थः। परेति। परार्थ यच्छरीरवितरणं तदात्मक यन्निर्वहणं तत्पर्यन्त इत्यर्थः। शान्तो रस इति। निबद्ध इत्यस्यापकर्षः । तस्येत्यादि। शरङ्गारः इत्यद्भुतमन्तरी- कृत्य निबद्ध इत्यन्वयः । क्रमेति। क्रमेण यः प्रसरः रतिरूपश्ङ्गारस्य नायके प्रसरणं तस्य सम्भावनारूपो य अभिप्रायस्तेनेत्यर्थः । इत्यादिनिबद्धमिति सम्बन्धः । इति चेति। निर्दोषदर्शनाः कन्यका इत्युक्त्या वक्तरि रत्यनाविर्भावप्रकाशनादिति भावः । चित्तवृत्तीति। चित्तवृत्तीनां रागादीनां ये प्रसरास्तेषु, यद्वा चित्तवृत्तीनां प्रसरो येषु विषयेषु तेषु यत्प्रसंख्यानं दोषदर्शनं, तदेव धनं येषां ते। तद्वचनमाह-पुरुषार्थे- त्यादि। सांख्यकारिकायाः पूर्वाधमिदम्। "प्रकृतेर्विभुत्वयोगान्नटवद्यवतिष्ठते लिड- मिशत्युत्तरार्धम्। निमित्तं धर्मादिनैमित्तिकं धर्मादिकारणं स्थूलदेहादि तयोः प्रसज्गेन सम्बन्धेन। 'इदं लिङ्गं' सूक्ष्मशरीरम्। 'नटवद्वयवतिष्ठते' यथा नटो विविधं रूपं गृहीत्वा व्यवहरति तथा देवादिशरीरं गृहीत्वा व्यवहरति। किमर्थम्, तत्राह- 'पुरुषार्थे'ति। पुरुषाथेफलकमित्यर्थः । तत्तद्भोगादृष्टबलात्ततद्वोगार्थमेव तथा व्यव- हरतीति यावत्। कुतोऽस्यैवविधो महिमेत्यत्राह-'प्रकृते'रित्यादि इति तद्याख्या।

३९० सटोकलो चनोपेतध्वन्यालोके

शान्तञ्र तृष्णाक्षयसुखस्य यः परिपोषस्तल्लक्षणो रसः प्रतीयत एव । तथा चोक्तम्- यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशी कलाम् ॥ लोचनम् मित्रावसोः प्रविष्टस्य मलयवतीनिर्गमनकारिणः 'संसर्पद्भिः समन्तात्' इत्यादि काव्यो- पनिबद्धक्रोधव्यभिचार्युपकृतवीररसान्तरितो निवेशितः । ननु नास्त्येव शान्तो रसः तस्य तु स्थाय्येव नोपदिष्टो मुनिनेत्याशङ्कयाह- शान्तश्चेति। तृष्णानां विषयाभिलाषाणां यः क्षयः सर्वतो निवृत्तिरूपो निर्वेदःतदेव सुखं तस्य स्थायिभूतस्य यः परिपोषो रस्यमानताकृतस्तदेव लक्षणं यस्य स शान्तो रसः। प्रतीयत एवेति। स्वानुभवेनापि निवृत्तभोजनाद्यशेषविषयेच्छाप्रसरत्वकाले सम्भाव्यत एव। अन्ये तु सर्वचित्तवृत्तिप्रशम एवास्य स्थायीति मन्यन्ते। तृष्णासद्भावस्य प्रस- ज्यप्रतिषेधरूपत्वे चेतोवृत्तित्वाभावेन भावत्वायोगात्। पर्युंदासे त्वस्मत्पक्ष एवायम्। कामादितत्तत्पुरुषार्थलाभः क्रमेणैव भवतीत्यंशे उपष्टम्भकमिदं वचनमिति बोध्यम्। बालप्रिया

निवेशित इति। नागानन्दनाटकमवलोकयता सहृदयानां स्पष्टोऽयं विषयः । निवृत्तिरूपो निर्वद इति। निवृत्तिरूपः प्रध्वंसहेतुः । निर्वेद इति। तत्त्व- ज्ञानजनितो विषयेषु हेयत्वबुद्धिरित्यर्थः । यद्वा-सर्वतो निवृत्तिरूप इति। सर्व- स्माद्विषयान्मनोनिवृत्तिरूप इत्यर्थः । निवृत्तिर्नाम काचिचचित्तवृत्तिः । तस्य स्थायि भूतस्येति सुखस्येत्यन्तस्य विवरणम् । रस्यमानताकृतो यः परिपोष इति सम्बन्धः। निवृत्तेति। निवृत्तः भोजनाद्यशेषविषयाया इच्छायाः प्रसरो यतः पुरुषात्तस्य भाव- स्तत्वं तस्य काले प्रसरकाले इति वा पाठः। सम्भाव्यते ज्ञायते। शमः स्थायीति केचित्, तन्मतमाह-अन्य इति। सर्वेति। सर्वासां चित्त वृत्तीनां रत्यादिरूपाणा प्रशमः प्रकर्षेण शम इत्यर्थः। तृष्णाक्षयशब्दार्थोऽप्ययमेवेति भावः । अस्येति। शान्तस्येत्यर्थः । सर्वचित्तवृत्तिप्रशम इत्यनेन सर्वासा चित्तवृत्ती- नामभावस्य विवक्षणे दोषं दर्शयन्नाह-तृष्णोत्यादि। तृष्णानां सर्वासां चित्तवृत्तीनां सद्भावस्य प्रसरस्य यः प्रसज्यप्रतिषेधोऽत्यन्ताभावस्तद्रूपत्वे। सर्वचित्तवृत्तिप्रशमप- दार्थस्येति शेषः। चेतोवृत्तित्वाभावेनेति। अभावरूपत्वादिति भावः। भाव- त्वायोगादिति। भावान्तर्भोवासम्भवादित्यर्थः । पर्युदास इति। विवक्षिते इति शेषः । पर्युदासन्यायेनार्थे विवक्षिते सतीत्यर्थः । यथा अधर्मादिपदस्य धर्मविरोधिपा- पादिकमर्थः, तथा तृष्णाक्षयपदस्य सर्वंचित्तवृत्तिप्रशमपदस्य वा सर्वचित्तवृत्तिविरोधी

तृतीयोद्द्योत: ३९१

लोचनम् अन्ये तु- स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भावः प्रवर्तते। पुनर्निमित्तापाये तु शान्त एव प्रलीयते। इति भरतवाक्यं दृष्टवन्तः सर्वरससामान्यस्वाभावं शान्तमाचक्षाण अनुपजात- विशेषान्तरचित्तवृत्तिरूपं शान्तस्य स्थायिभावं मन्यन्ते। एतच्च नातीवास्मत्पक्षा- द्दूरम्। प्रागभावप्रध्वंसाभावकृतस्तु विशेषः । युक्तश्र प्रध्वंस एव तृष्णनाम् । यथोक्तम्-'वीतरागजन्मादर्शनात्' इति। प्रतीयत एवेति। मुनिनाष्यङ्गीक्रियत एव 'क्वचिच्छमः' इत्यादि वदता। न च तदीया पर्यन्तावस्था वर्णनीया येन सर्व- चेष्टोपरमादनुभावाभावेनाप्रतीयमानता स्यात्। 'शङ्गारादेरपि फलभूमाववर्णनीयतैव पूर्वभूमौ तु 'तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात्। तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः' बालप्रिया चित्तवृत्तिविशेषो यदि विवक्षितस्तदेति यावत्। अस्मत्पक्ष एवायमिति। निर्वेद- रूपचित्तवृत्तिविशेषे एव पर्यवसानादिति भावः। स्वं स्वमिति। षष्ठाध्यायान्तिमभागस्थोऽयं श्लोकः। अस्मात्पूर्वोडयं श्लोक :- भावा विकार रत्याद्याः शान्तस्तु प्रकृतिर्मतः । विकारः प्रकृतेर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते ॥ इति। स्वमिति। स्वं स्वीयम्। निमित्तम् वनितादिरूपम्। शान्तान्निर्विकारादन्तः- करणरूपात्प्रकृतेः । भावः रत्यादिः। अनुपेति। अनुपजातविशेषा बाह्यवनितादि- विषयविशेषानाश्रया आन्तरी आत्मविषयिका च या चित्तवृत्तिः, तद्रूपमित्यर्थः । एतदिति। उक्तमतमित्यर्थः । नातीवेत्यादि। अस्मत्पक्षसन्निकृष्टमित्यर्थः । प्राग- भावेति। पक्षस्यास्य सर्वंचित्तवृत्तिप्रागभावे पर्यवसानमस्मत्पक्षस्य तु सर्वचित्तवृत्तिप्र- ध्वंसाभाव इति विशेष इत्यर्थः । युक्कश्चेत्यादि। तृष्णाप्रध्वंसपक्ष एव युक्त इत्यर्थः । यथोक्तमिति। सर्वासी तृष्णानां प्रध्वंसो भवतीत्येतदुक्तमित्यथः। न्यायसूत्रकृतेति- शेषः । वीतेति। तृतीयाध्यायप्रथमाह्निकस्थमिदं सूत्रम्। वीतरागस्य रागादिरहि- तस्य। जन्मनः अदर्शनात् यतो जन्म न भवति, तस्मादित्यर्थः। किन्तु सराग- स्यैव जन्मेति भावः। आत्मनो नित्यत्वसाधकमिदम्। प्रतीयत एवेत्येतदन्यथाऽपि व्याचष्टे-मुनिनेत्यादि। वदता मुनिनेत्यन्वयः । शमपदमत्र योगेन निर्वेदपरमिति भावः। चेष्टोपरमादयो हि शान्तस्यानुभावा वत्तव्यास्ते च न प्रयोगयोग्याः। अत- स्तस्यानुभावैरप्रतीयमानतेति केचिद्वदन्ति, तन्मतन्निराकर्तुमाह-न चेत्यादि। तदी- येति। शान्तसम्बन्धिनीत्यर्थः। पर्यन्तावस्था निरीहावस्था। अप्रतीयमानतेति। शान्तस्येति शेषः । फलभूमाविति। सुरतावस्थायामित्यर्थः । पूर्वभूमावित्या- दि। पूर्वभूमौ तु शान्तस्यापि जनकादेश्चेष्टा दृष्टैवेति सम्बन्धः । चित्तस्य क्षिप्ताद्या

३९२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् इति सूत्रद्वयनीत्या चित्राकारा यमनियमादिचेष्टा राज्यघुरोद्वहनादिलक्षणा वा शान्त-

द्धावाच प्रतीयत एव। ननु न प्रतीयते नास्य विभावाः सन्तीति चेत्-न; प्रतीयत एब तावदसौ।

परिशीलनादिभिर्विभावैरितीयतैव विभावानुभावव्यभिचारिसद्धावः स्थायी च दर्शितः । ननु तत्र हृदयसंवादाभावाहस्यमानतैव नोपपन्ना। क एवमाह स नास्तीति, यतः प्रतीयत एवेत्युक्तम् । ननु प्रतीयते सर्वस्य श्लाघास्पद न भवति। तर्हि वीतरागाणं शक्गारो न बालप्रिया नानावस्थाः, ता भूमय इत्युच्यन्ते। प्रशान्तेत्यादि। "तस्य प्रशान्तवाहितासंस्का रात्, तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः" इमे योगसूत्रे। अत्राद्यस्येयं भोजवृत्तिः- "तस्य चेतसः उक्तान्निरोधसंस्कारात् प्रशान्तवाहिता भवति परिहृतविक्षेपतया सदृश- प्रवाहपरिणामि चित्तं भवतीत्यर्थः" इति। सूत्रमिदं तृतीये पादे, तच्छिद्रेत्यादि चतुथें। अस्यापीयं भोजवृत्ति :- "तस्मिन् समावौ स्थितस्य छिद्रेष्वन्तरालेषु यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि ज्ञानानि तानि, प्राग्भूतेभ्यो व्युत्थानानुभवजेभ्यः संस्कारेभ्यः अहं ममेत्येवंरूपाणि क्षीयमाणेभ्योऽपि भवन्ति" इति। चित्राकारेति। विस्मयावहेत्यर्थः । राज्येत्यादि। चेष्टेति शेषः। अन्न समाधिकाले यमादिचेष्टा व्युत्थानकाले राज्यधुरोद्वहनादिचेष्टेति विभागः । जनकादेरिति। जनकमहाराजो महायोगीति प्रसिद्धिः। इतीति हेतौ। यमेति। यमनियमादोनां योगाज्वानां मध्ये अन्तरे सम्भाव्यमाना: भूयांसश्ष ये व्यभिचारिणः मतिधृतिस्मृत्यादयः, तेषां सम्भ- वादित्यर्थः । प्रतीयत एवेति। शान्तो रस इति शेषः । शङ्कते-नन्वित्यादि। न प्रतीयत इति। शान्त इति शेषः । कुत इत्यत्राह- नास्येत्यादि। समाधत्ते-नेति। के वा विमाबा इत्यत्राह-तस्येत्यादि। तस्य च विभावैभवितव्यमेवेत्यन्वयः । तानाह-प्राक्तनेत्यादि। प्राक्तनानां कुशलानां सत्क- मणां परिपाकः तथा परमेश्वरानुग्रहः, तथाऽव्यातमरहस्यशास्त्रेषु वेदान्तादिषु बीतरा- गेषु च परिशीलनं तदादिभिरित्यर्थः । उपसंहरति-इतीत्यादि। इयतैव उक्तप्रका- रेणैव। शङ्कते-नम्विति। तत्र शान्ते। हृदयेति। प्रतिपत्तृणामिति शेषः। समाधतं- क इति। सः हृदयसम्वादः उक्तमिति। वृत्तिकृतेति शेषः । 'यदि नामे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। प्रतीयत इति शान्त इति शेषः । विशेषमाह-सघस्येति। प्रतिबन्या उत्तरमाह-तहीत्यादि। सेाऽपि शृग्गारोऽपि। तदाहेति। तदभिप्रायेणाहेत्यर्थः। नन्वित्यादि। असौ धर्मप्रधानो

तृतीयोद् द्योत: ३९३

यदि नाम सर्वजनानुभवगोचरता तस्य नास्ति नैतावतासावलोक- सामान्यमहानुभावचित्तवृत्तिविशेषः प्रतिक्षेप्तुं शक्यः । न च वीरे तस्या- नतर्भावः कर्तु युक्तः । तस्याभिमानमयत्वेन व्यवस्थापनात्। अस्य चाह- द्वारप्रशमकरूपतया स्थितेः । तयोश्चैवंविधविशेषसद्धावेऽपि यदैक्यं लोचनम् इलाध्य इति सोऽपि रसत्वाच्च्यवतामिति तदाह-यदि नामेति। ननु धर्मप्रधा नोऽसौ वीर एवेति सम्भावयमान आह-न चेति। तस्येति वीरस्य। अभिमान- मयत्वेनेति। उत्साहो ह्यहमेवंविध इत्येवंप्राण इत्यर्थः । अस्य चेति शान्तस्य। तयोश्चेति। ईहामयत्वनिरीहत्वाभ्यामत्यन्तविरुद्धयोरपीति चशब्दार्थः। वीररौ- द्रयोस्त्वत्यन्तविरोधोऽपि नास्ति। समानं रूपं च धर्मार्थकामार्जनोपयोगित्वम्। नन्वेवं दयावीरो धर्मवीरो दानवीरो वा नासौ कश्वित्, शान्तस्यैवेदं नामान्तर- करणम्। तथा हि मुनि :- दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसवीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधसम्मितम् ॥ बालप्रिया वीर एवेति सम्बन्धः । असौ शान्तः धर्मप्रधानो वीर: धर्मवीरः। इतीत्यादि। इति सम्भावनां कुर्वस्तां परिहर्तुमाहेत्यर्थः वृत्तौ-'न चे'त्यादि। 'वीरे' धर्मवीरे। 'तस्य' शान्तस्य न च युक्त इति सम्बन्धः । 'तस्ये'ति। वीरस्येत्यर्थः । 'अभिमानम- यत्वेन, गर्वमयत्वेन। इममर्थ विवृणोति लोचने-उत्साहो हीत्यादि। उत्साहः वीर- स्थायी। एवंविध इत्यादि सर्व साधयितुं शक्नोमीत्यादि बुद्धिरेव प्राणा जीवितं यस्य स इत्यर्थः । तयोश्चैति चकारार्थमाह-इहेत्यादि। तद्वीररौद्रयोरपि तथा प्रसङ्ग इत्युक्तं वित्ृणोति-वीएरौद्रयोरित्यादि। धमति। धर्मार्थकामानां यदर्जनं तदुपयोगित्वं समानरूपं चास्तीत्यर्थः । अतस्तयोरैक्यं स्यादिति भावः। दयावीरादीनामित्यादिग्र- न्यमवतारयति-नन्वित्यादि। एवं वीरशान्तयोरुक्तरीत्या भेदाङ्गोकारे। दयावीर इत्यादि। दयावीरः धर्मवीरान्तर्गतो दानवीरान्तर्गतो वेत्यर्थः। दयावीर इत्यस्यान- न्तरं 'कोऽभिधीयतामिति च पाठः। प्रतिवक्ति-नासावित्यादि। दयावीर इत्यनु- षज्यते। असौ कश्चिन्नेति। धर्मवीरो दानवीरो वा नेत्यर्थः । तहि किमात्मक इत्यत्राह-शान्तस्यैवेत्यादि। इदं दयावीर इत्येतत्। शान्तस्यैव नामान्त- रकरणं दयावीरश्शान्त एवान्तभूँत इत्यर्थः । कुत इत्यत्र मुनिवचन प्रमाणयति- तथेत्यादि। तथाहीति। दयावीरस्य शान्तान्तर्भावाद्वेतोरित्यर्थः त्रैविध्यमेवाभ्य- धादित्यनेनास्य सम्बन्धः । दानवीरमिति । त्रिविधसम्मितमिति। त्रैविध्येन विभक्तमित्यर्थः । ५० ६व०

३९४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

परिकल्प्यते तद्वीररौद्रयोरपि तथा प्रसङ्गः । दयावािादीना च चित्तवृत्तिवि- शेषार्णां सर्वाकारमहक्काररहिततवेन शान्तरसप्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीर- प्रभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्च्िद्विरोघः । तदेवमस्ति शान्तो रसः । तस्य चाविरुद्धरसव्यवधानेन प्रबन्धे विरोघिरससमावेशे सत्यपि निर्विरोधत्वम । यथा प्रदर्शिते विषये।

लोचनम् इत्यागमपुरःसरं त्रैविध्यमेवाभ्यधात्। तदाह-दयावीरादीनाञ्चत्यादिप- हणेन। विषयजुगुप्सारूपत्वाद्बीभत्सेन्तर्भावः शङ्कयते। सा त्वस्य व्यभिचारिणी भवति न तु स्थायितामेति, पर्यन्तनिर्वाहे तस्या मूलत एव विच्छेदात्। आधिकारि- कत्वेन तु शान्तो रसो न निबद्धव्य इति चन्द्रिकाकारः । तच्चेहास्माभिन पर्यालोचितं, प्रसज्ञान्तरात्। मोक्षफलत्वेन चायं परमपुरुषार्थनिष्ठत्वात्सर्वरसेभ्यः प्रधानतमः। स चायमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन काव्यकौतुके, अस्माभिश्च तद्विवरणे बहुतरकृतनिर्णय पूर्वपक्षसिद्धान्त इत्यलं बहुना ॥ २६ ॥ बालप्रिया आगमपुरस्सरमिति। ब्रह्मा प्राहेत्युक्ेरिति भावः । त्रैविध्यमेवेत्येवकारेण दयावीरव्यवच्छेदः । तदाहेति। उक्ताभिप्रायेणाहेत्यर्थः । 'दयावीरादीनां चे' तीत्यस्यानन्तरं विषयेत्यादे: पूर्वमादि्रहणेनेति पाठः सर्वेंषु दृष्टप्रन्थेषु दृश्यते, तस्य च विषयेत्यादिना सम्बन्धो न घटते चातोऽत्र धर्मवीरदानवीरयोर्ग्रहणमिति पूरणीयम्। यदि वा तथा प्रन्थे,पठनीयमिति बोध्यम्। वृत्तौ 'चित्तवृत्तिविशेषाण'मिति। चर्व्य- माणानामिति शेषः। दयावीरो नाम परोपचिकीर्षाप्रयत्नरूप उत्साहः । 'सर्वाकार- मिशति क्रियाविशेषणम्। सवथेत्यर्थः । 'अहङ्काररहितत्वेने'ति हेतौ तृतीया, रहितत्वे इति च पाठः । नायकस्येति शेषः । 'इतरथा' अहङ्कारसहितत्वे। शान्तस्थायिनो विषयजुगुप्सारूपत्वाच्छान्तस्य बीभत्सेऽन्तर्भाव इति केचित्। तन्मतं प्रसप्वान्निराकरोति लोचने-विषयेत्यादि। विषयजुगुप्सारूपत्वादिति। शान्तस्येति शेषः । अस्ये- त्यपकर्षो वा। शङ्कयत इति। कैश्विदिति शेषः । वस्तुतो नैवमित्याह-सा तव- स्यादि।सा जुगुप्सा । अस्थ शान्तस्य । तस्याः जुगुप्सायाः । शान्तस्य सर्वरसापेक्षयोतकष इत्याह-मोक्षेत्यादि। स चेति। शान्तश्चेत्यर्थः । बह्नित्यादि। बहुतरं यथा तथा कृतनिणयौ कृतविचारौ! पूर्वपक्षसिद्धान्तौ यस्य सः ॥२६॥

तृतीयोद्द्योत: ३९५

एतदेव स्थिरीकर्तुमिद मुच्यते- ररसांन्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि। निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥२७॥ रसान्तरव्यवहितयोरेकप्रबन्घस्थयोर्विरोधिता निवर्तत इत्यत्र न काचिद्म्रान्तिः । यस्मादेकवाक्यस्थयोरपि रसयोरुक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्तते। यथा- भूरेणुदिग्घान्नवपरिजातमालार जोवासितबाहुमध्याः । गाढं शिवामिं: परिरभ्यमाणान्सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तरालाः।। सशोणितैः क्रव्यभुर्जा स्फुरद्भिः पक्षैः खगानासुपवीज्यमानान्। संवीजिवाश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ • विमानपर्यक्कतले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानाब्ललनाङ्गुलीभि्वीरा: स्वदेहान् पतितानपश्यन्।।

लोचनम् स्थिरीकर्तुमिति। शिष्यबुद्धावित्यर्थः । अपिशब्देन प्रबन्धविषयतया सिद्धो० जयमर्थ इति दर्शयति-भूरेण्विति। विशेषणैरतीव दूरापेतत्वमसम्भावनास्पदमु- कम्। स्वदेहानित्यनेन देहत्वाभिमानादेव तादात्म्यसम्भावनानिष्पत्तेरेकाश्रयत्वमस्ति, बालप्रिया मपिशव्देनेति। 'एकवाक्यस्थयोरपी'त्यपिशब्देनेत्यर्थः । वृत्तौ-'भूरेण्वि' त्यादि। इदे काव्यप्रकाशेऽप्युदाहतम्। वीराः पतितान् स्वदेहानपश्यन्निति सम्बन्धः। यथाक्रमं कुतूहलहेतुगर्भमेकं देहानामपरं वीराणां विशेषणम्। 'दिग्धान्' व्याप्तान् 'वासिते'ति। सुरभीकृतेत्यथः। 'बाहुमण्यं' वक्षः। 'कव्यभुजां' मांसाशिनाम्। चन्द- नवाशीणां सेको यत्र तादृशैः । 'कल्पलतादुकूलैः' कल्पलतोद्भूतपट्टवस्त्रैः, यद्वा-कल्प- लता एव दुकूलानि तैः । 'ललनाः' स्ववेश्याः। लोचने-विशेषणैरिति। भूरेण्वित्या- दिदेहविशेषणैरित्यर्थः । असम्भावनास्पदम् स्वीयत्वसम्भावनाया अभावस्य निमि- त्तम्। दूरापेतत्वं दूरविप्रकृष्ठत्वमत्यन्तवैलक्षण्यमिति यावत्। उक्तं व्यजितम् । ननु शृभ्गारबीत्भसयोरेकस्मिन्नेकालम्बनकयोरेव विरोधः, एकस्मिल्नेकदैकस्य रतिजगुप्सयो रनुदयात् ; प्रकृते च भूरेणुदिग्धत्वादिविशिष्टवीरदेहालम्बनको बीभत्सो दिव्यत्वविशि- ष्टवीरदेहालम्बनकश्र शृज्गार इति तयोः कथमेकालम्बनकत्मरूपैकाश्रयत्वमिति शर्ङ्का परिहरन्राह-स्वेत्यादि। देहत्वाभिमानादिति। वीरणी पतितदेहेषु स्वदेहत्वबु-

३९६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

इत्यादौ। अत्र हि शुङ्गारबीभत्सयोस्तदङ्कयोर्वा वीररसव्यवधानेन समावेशो न विरोधी। विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्थं निरूपयेत्। विशेषतस्तु शृङ्गारे सुकुमारतमो ह्यसौ ॥ २८॥ यथोक्तलक्षणानुसारेण विरोधाविरोधौ सर्वेषु रसेषु प्रबन्धेऽन्सत्र च निरूपयेत्सहृदयः; विशेषतस्तु शृङ्गारे। स हि रतिपरिपोषात्मकत्वा-

लोचनम् अन्यथा विभिन्नविषयत्वात्को विरोधः । ननु वीर एवात्र रसो न शङ्गारो न बीभतसः, किन्तु रतिजुगुप्से हि वीरं प्रति व्यभिचारीभूते। भवत्वेवम्, तथापि प्रकृतोदाहरणता तावदुपपन्ना। तदाह-तदङ्गयेवति। तयोरञे तत्स्थायिभावावित्यर्थः। वीर- रसेति। 'वीरा: स्वदेहान्' इत्यादिना तदीयोत्साहाद्यवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्त- वाक्यार्थानुयायितया प्रतीतिरिति मध्यपाठाभावेऽपि सुतरां वीरस्य व्यवधायकतेति भावः॥ २७॥ अन्यत्र चेति मुक्तकादौ। स हि श्ज्ारः सुकुमारतम इति सम्बन्धः। सुकुमार- बालप्रिया द्वेरित्यर्थः । एतत्प्रदर्शनार्थ खपदोपादानमिति भावः। तादात्म्येति। प्रतिपत्तुद्वयो- र्देंहयोरैक्यवुद्धिनिष्पत्तेरित्यथेः । तथा च स्वर्ललनागतस्य शज्ञारस्य बीभत्सस्य च देहद्वयैक्याभिमानी वीर एक एव विषय इति भावः। 'तदङ्गयोवे'ि प्रन्थमवतारय- ति-नन्वित्यादि। वीर पवेति। साहसेन रणमध्यनिपातनाद्यनुभावेनाक्षेपलभ्यगर्वा- दिसञ्चारिणा च वीररस एव प्रतीयत इत्यर्थः । तत्स्थायिभावाविति। शज्गारबीभ- तसयोः स्थायिभावौ रतिजुगुप्से इत्यर्थः । इत्यादिनेति। वीरपदेन देहपाताद्यनुभा- वेन चेत्यर्थः । उत्साहादीत्यादिपदेन गर्वादेः परिप्रहः। अवगत्येत्यनन्तरं वीरो रस इति शेषः। वीरव्यवधानं विव्ृणोति-कर्तृक्मणारित्यादि। कर्तृकर्मणोः वीर- हय कर्तुः पतितदेहरूपकर्मणश्च। समस्तेत्यादि। अत्र वार्क्य पदसमुदायः भूर्रे्व- त्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्मणः न वेत्यादिवाक्यार्थान्वयितया कर्तुश्व प्रतीतिरित्यर्थः । इतीति हेतौ। भाव इति। अयमर्थः-'भूरेण्वि'त्यादिविशेषणार्थबोधे बीभत्सस्तद्विशे- ष्यार्थबोधे वीरो, न वेत्यादिविशेषणार्थबोधे शज्नारस्तद्विशेष्यार्थबोधे वीरश्चास्वाद्यत इति रीत्या वीरस्य मध्ये मध्ये आस्वादः। श्रुतक्रमेण बोधे त्वादी बीभत्सो, योजन या बोधे त्वादौ श्ङ्गार इति ॥ २७ ॥ 'प्रबन्धेऽन्यत्र चे'त्यत्नान्यन्नपदं व्याचष्टे-मुक्तकादाविति। 'मुकुमारतमो हि

तृतीयोद्द्योत: ३९७

द्रतेश्च स्वल्पेनापि निमित्तेन भङ्गसम्भवात्सुकुमारतमः सर्वेभ्यो रसेभ्यो मनागपि विरोधिसमावेशं न सहते। अवधानातिशयवानरसे तत्रैव सत्कविः । भवेत्तस्मिन् प्रमादो हि झटित्येवोपलक्ष्यते ॥ २९ । •तत्रैव च रसे सर्वेभ्योऽपि रसेम्यः सौकुमार्यातिशययोगिनि कविर- वधानवान् प्रयत्नवान्स्यात्। तत्र हि प्रमाद्यतस्तस्य सहृदयमध्ये क्षिप्रमेवा- वज्ञानविषयता भवति। शृङ्गाररसो हि संसारिणां नियमेनानुभवविषय- त्वात्सर्वरसेभ्यः कमनीयतया प्रधानभूतः । एवं च सति- विनेयातुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा। तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदङ्गानां न दुष्यति ॥३०॥

लोचनम् स्तावद्रसजातीयः ततोऽपि करुणस्ततोपि श्ङ्गार इति तमप्रत्ययः ॥२८-२९॥ एवं चेति। यतोऽसौ सर्वसंवादीत्यर्थः । तदिति। शङ्गारस्य विरुद्धा ये शान्तादयस्तेष्वपि तदन्ञानां श्ज्नाराज्जानां सम्बन्धी स्पर्शो न दुष्टः।तया भङ्गया रसान्तरगता अपि विभावानुभावाद्या वर्णनीया यया शृज्गाराङ्कभावमुपागमन्। यथा ममैव स्तोत्रे- त्वां चन्द्रचूडं सहसा स्पृशन्ती प्राणेश्वरं गाढवियोगतप्ता। सा चन्द्रकान्ताकृतिपुत्रिकेव संविद्विलीयापि विलीयते मे॥ बालप्रिया स' इति कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे-स हीत्यादि। रसजातीय इति। रसत्व- जातिमानित्यर्थः ॥ २८-२९॥ 'एवश्वे'त्येतत् व्याचष्टे-यत इति। शङ्गारस्य सर्वानुभवविषयत्वादित्यर्थः । 'विनेयानिशत्यादयर्थ व्याख्यास्यन्नादौ तद्विरुद्धेत्याद्युत्तरार्धं व्याचष्टे-तदित्यादि। भा- वार्थमाह-तयेत्यादि। रसान्तरेति। शान्तादीत्यर्थः । यया शङ्गाराङ्गभाव- मुपागमन्निति। यया भङ्या वर्णनया श्रङ्गारविभावादित्वं प्राप्तुवन्तो भवन्तीत्यर्थः । अन्नोदाहरणमाह-त्वामित्यादि। गाढवियोगेन गाढं गाढेन वा त्वदस्पर्शेन तप्ता संसारतापमनुभवन्ती। सा विषयान्तरसश्चारिणी मे संवित् अन्तःकरणं तद्वृत्तिर्वा त्वां र्पृशन्ती किश्चिद्विषयीकुर्वाणा विलीय त्वदाकारतारूपत्वसम्बन्धमवाप्य यत्र ज्ञाने

३९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

शृङ्गारविरुद्धरसस्पर्शः शृङ्गाराङ्कारना यः स न केवलमविरोधलक्ष- णयोगे सति न दुष्यति यावद्विनेयानुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा क्रियमाणो न दुष्यति। शृङ्गाररसाङ्गरुन्मुखीकृताः सन्तो हि विनेया: सुखं विनयोपदेशान गृह्गन्ति। सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्ठी

लोचनम् इत्यत्र शान्तविभावानुभावानामपि शज्ञारभक्ञया निरूपणम्। विनेयानुन्मुखीकर्तु या काव्यशोभा तदर्थ नैव दुष्यतीति सम्बन्धः । वाग्रहणेन पक्षान्तरमुच्यते। तदेव व्याचष्टे-न केवलमिति। वाशब्दस्यैतद्याख्यानम्। अविरोधलक्षर्णं परिपोषपरि- हारादि पूर्वोक्तम्। विनेयानुन्मुखीकर्तुं या काव्यशोभा तदर्थमपि वा विरुद्धसमावेशः न केवलं पूर्वोक्तैः प्रकारैः, न तु काव्यशोभा विनेयोन्मुखीकरणमन्तरेणास्ते, व्यवधानाव्य- वधाने नापि लभ्येते यथान्यैर्व्याख्याते। सुखमिति। रजनापुरःसरमित्यर्थः । ननु काव्यं क्रीडारूपं क्व च वेदादिगोचरा उपदेशकथा इत्याशक्कयाह-सदाचारेति। बालप्रिया ध्यातृध्यानध्येयानि भासन्ते तदनेन दर्शितम्। अपिशब्द आपाततो विरोधं द्योत्तयति। विलीयते विलयनं नामान्तःकरणस्य तद्वृत्तेरवा अभानम्। अनेन ध्येयमात्रविषयक- ज्ञानं दशितम्। यद्वा-विलीयापि विलीय ते द्रवीभूयापि द्रवीभवति अत्यन्तं द्रुता भव- तीत्यर्थः। भक्तानां चित्तद्रुतिः प्रसिद्धा पुत्रिकापक्षे तु चन्द्रकरस्पर्शेन किश्चिदार्द्रीभूय पुनस्सर्वावयवावच्छेदेनार्द्रीभवतीत्यर्थः । अत्र संविदादौ विरहतप्तनायिकात्वादिप्र- तीत्या श्ज्ञारविभावत्वादिप्राप्तिः, तदाह-शङ्गारभङ्गया निरूपणमिति। पूर्वार्ध व्याचष्टे-विनेयानित्यादि। एवकारस्य नजा सम्बन्ध इति दर्शयति-नैवेति। पक्षान्तरमिति। अविरोधी विरोधी वेत्यादिकारिकाभिरुक्त्तेभ्यः पक्षेभ्योऽन्य इत्यर्थः, न त्वत्रैव पक्षद्वयद्योतक इति भावः। एतद्याख्यानमिति। स न केवलमित्यादि- व्याख्यानमित्यर्थः । अविरोधलक्षणयोग इत्यत्राविरोधलक्षणपर्द व्याचष्टे-परिपोषे त्यादि। 'विनेयानि'त्यादि 'तदर्थमपि वे'व्यन्तं 'विनेयानि'त्यादिवृत्तेर्विवरणं, 'सक्रिय- माण' इत्यस्य विवरणं 'विरुद्धसमावेश' इति। फलितमाह-न केवलं पूर्वोक्तैः प्रकारैरिति। विरुद्धसमावेशो न दुष्यतीति शेषः । किन्त्वेवं क्रियमाणोऽपि न दुष्य- तीति भावः। विनेयानुन्मुखीकर्तुं या काव्यशोभेत्युक्तमुपपादनति-न त्वित्यादि। नास्ते इत्यन्वयः । न भवतीत्यथेः । व्यवधानेति। रसान्तरेण यद्वयववधानमव्यव- धानं वा तेनापीत्यर्थः । क्वचिल्लभ्यत इति। काव्यशोभा नेत्यनयोरनुषम्ञः। यथेत्यादि। तथेति पूर्वेण सम्बन्धः । अन्यव्याख्यानश्च विनेयानुन्मुखीकर्तु वा का- व्यशोभार्थ वेति विकल्पपरं बोध्यम्। वृत्तौ 'विनेयानि'त्याद्युक्तस्यैव विवरणम्-

तृतीयोद्द्योत: ३९९

विनेयजनहितार्थमेव मुनिभिरवतारिता। किं च शूङ्गारस्य सकलजनमनोहराभिरामत्वात्तदङ्गसमावेश: काव्ये शोभातिशयं पुष्यतीत्यनेनापि प्रकारेण विरोधिनि रसे शृक्गाराङ्जसमावेशो न विरोधी। ततश्च सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । कि तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ।। इत्यादिषु नास्ति रसविरोघदोषः ।

लोचनम् मुनिभिरिति-भरतादिभिरित्यर्थः । एतच्च प्रभुमित्रसम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः प्रीतिपूर्वकं जायासम्मितत्वेन नाटथकाव्यगतं व्युत्पत्तिकारित्वं पूर्वमेव निरूपितमस्मा भिरिति न पुनरुक्तमयादिह लिखितम्। ननु श्यङ्गाराङ्गताभङ्गया यद्विभावादिनिरूपणमेतावतैव कि विनेयोन्मुखीकारः। न; अस्ति प्रकारान्तरं, तदाह-किं चेति। शोभातिशयमिति। अलङ्कारविशेषमुपमा- प्रभृति पुष्यति सुन्दरीकरोतीत्यर्थः । यथोक्तम्-'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणा- स्तदतिशयहेतवस्त्वलङ्वारा' इति। मन्ताङ्गनेति। अत्र हि शान्तविभावे सर्वस्यानि- त्यत्वे वर्ण्यमाने न कस्यचिद्विभावस्य शप्गारभङ्गया निबन्धः कृतः, किंतु सत्यमिति बालंप्रिया 'शङ्गारे'त्यादि। तत्र सुखमित्येतद्वयाचष्टे-रक्जनेति। एतच्चेत्यादि। प्रभुमित्र- सम्मितेभ्यः शास्त्रेतिहासेभ्यः तान्यपेक्ष्य। नाटयकाव्यगतमेतद्व्युत्पत्तिका- रित्वं जायासम्मितत्वेन प्रीतिपूर्वकमिति पूर्वमेवास्माभिर्निरूपितमिति सम्बन्धः। इती ति हेतौ। किञ्चेत्यादिकमवतारयति-नन्वित्यादि। शृङ्गाराङ्गतेति। शङ्गारविभावानु- भावतेत्यर्थः । समाधत्ते-नेति। तदिति। प्रकारान्तरमित्यर्थः। शोभाया अति- शयो येनेति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे-अलङ्कारेत्यादि। 'सत्य'मि- त्यादि। सत्यमित्यर्धाङ्कीकारे। 'रामाः' रमण्यः कामा इति च पाठः 'विभूतयः' ऐश्व- र्याणि। 'मत्तेशति। मत्ता यौवनादिमदयुक्ता या अज्गना प्रशस्ताङ्गा नारी तस्याः अपाऊ्ग- भङ्गः कटाक्ष: स इव लोलमस्थिरम्। 'ही'ति प्रसिद्धौ। रामादीना मनोरमत्वेऽपि • सत्येव जाविते जनः स्वोपभोगायोपादेयास्ताः जीवितं चास्थिरमिति किडकृरत तासरा- मुपादेयत्वमतो रम्यत्वेऽपि तास्सर्वा निष्फला एवेति भावः । उक्तमर्थ लोचने विवृ- णोति-अत्रेत्यादि। सवस्यानित्यत्व इति। समस्तानित्यत्वे इति च पाठः। सर्वजीवितस्यास्थिरत्वे इत्यर्थः । न कृत इति सम्बन्धः । कस्यचिद्विभावस्य शान्तादिविभावस्य। शङ्गारभङ्गया श्ज्ारविभावत्वयोजनेन। सत्यमितीति।

४00 सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

विज्ञायेत्थं रसादीनामविरोधविरोधयोः । विषयं सुकविः काव्यं कुर्वन्मुह्यति न कचित् ॥ ३१ ॥ इत्थमनेनानन्तरोक्ेन प्रकारेण रसादीना रसभावतदाभासानां परस्परं विरोधस्याविरोधस्य च विषयं विज्ञाय सुकविः काव्यविषये प्रतिभातिश- ययुक्त: काव्यं कुर्वन्न क्वचिन्मुह्मति। एवं रसादिषु विरोधाविरोधनिरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाद्य व्यक्षक वाच्यवाचकनिरूपणस्यापि तद्विषयस्य तत्प्रतिपाद्यते- वाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम्। रसादिविषयेणैतत्कर्म मुख्यं महाकवेः ॥ ३२ ॥

लोचनम् परहृदयानुप्रवेशेनोक्तम्; न खल्वलीकवैराग्यकौतुकरुचि प्रकटयामः, अपि तु यस्य कृते सर्वमभ्यर्थ्यते तदेवेदं चलमिति; तत्र मत्ताज्गनापाङ्गभङ्गस्य शज्गारं प्रति सम्भाव्यमान- विभावानुभावत्वेनाङ्गस्य लोलतायामुपमानतोक्तेति प्रियतमाकटाक्षो हि सर्वस्याभिलषणीय इति च तत्प्रीत्या प्रवृत्तिमान् गुडजिह्िकया प्रसक्तानुप्रसक्तवस्तुतत्त्वसंवेदनेन वैराग्ये पर्यवस्यति विनेयः ॥ ३० ॥ तदेतदुपसंहरन्नस्योक्तस्य प्रकरणस्य फळमाह-विज्ञायेत्थमिति॥३१॥ रसादिषु रसादिविषये व्यजकानि यानि वाच्यानि विभावादीनि वाचकानि च सुप्तिडादीनि तेषां यन्निरूपणं तस्येति। तद्विषयस्येति। रसादिविषयस्य। तदिति

इत्यनेनेत्यर्थः । परेति। पराभिमतार्थाक्कीकारेणेत्यर्थः। मलीकेति। अलीका असत्या बालप्रिया

या वैराग्यकौतुके रुचिस्तामित्यर्थः । यह्येति। जीवितस्येत्यर्थः । तत्र जीविते। तत्र लोलतायामुपमानतेति सम्बन्धः । तन्निरूपितं लोलतानिमित्तकोपमाप्रतियोगित्वमि- त्यर्थः। सम्भाव्येति। सम्भाव्यमानेन नायकविभावत्वेन नायिकानुभावत्वेन च हेतुना शद्गाराङ्गस्येत्यर्थः। तदुक्के: फलमाह-प्रियेत्यादि। तत्प्रतीत्येति कटाक्ष- स्योपमानत्वप्रतीत्येत्यर्थः । तत्प्रीत्या इति च पाठः । विनेय इति। व्युत्पाद्यो राज- कुमारादिरित्यथः । तथा च यया कयाऽपि विधया शङ्गाराङ्गयोजनं काव्यशोभाकर- मिति भावः ॥। ३० ॥ 'विज्ञाये'त्यादिकारिकामवतारयति-तदेतदित्यादि ॥ ३१॥ रसाविष्वित्यस्य विवरणम्-रसादिविषये इति। 'व्यज्ञकवाच्ये'त्यादिग्रन्थं

तृतीयोद्द्योतः ४०१

वाच्यानामितिवृत्तविशेषाणां वाचकानां च तद्विषयाणां रसादिविष- येणौचित्येन यद्योजनमेतन्महाकवेर्मुख्यं कर्म। अयमेव हि महाकवेर्मुर्यो व्यापारो यद्रसादीनेष मुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तद्यक्त्यनुगुणत्वेन शब्दा- नामर्थारनां चोपनिबन्घनम्। एतच् रसादितात्पर्येण काव्यनिबन्घनं भरतादावीप सुप्रसिद्धमेवेति प्रतिपादयतुमाह- रसाद्यनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। औचित्यवान्यस्ता एता वृत्तयो द्विविधा: स्थिताः ॥३३॥ व्यवहारो हि वृत्तिरित्युच्यते। तत्र रसानुगुण मौचित्यवान्वाच्या- अयो यो व्यवहारस्वा एताः कैशिक्याद्या वृत्तयः । वाचकाश्रयाश्च्ो- पनागरिकाययाः। वृक्तयो हि रसादितात्पर्येण संनिवेशिता:कामपि नाट्यस्य काव्यस्य च च्छायामावहन्ति । रसादयो हि द्वयोरपि तयोरजीवभूताः । इतिवृत्तादि तु शरीरभूतमेव ।

लोचनम् उपयोगित्वम्। मुख्यमिति। 'आलोकार्थी' इत्यत्र यदुक्तं तदेवोपसंहृतम्। महा- कवेरिति सिद्धवत्फलनिरूपणम्। एवं हि महाकवित्वं नान्यथेत्यर्थः । इतिवृत्तवि शेषाणमिति। इतिवृतं हि प्रबन्धवाच्यं तस्य विशेषा: प्रागुक्ताः-'विभावभावानुभाव- सश्चार्याचित्यचारुणः । विधिः कथाशरीरस्य' इत्यादिना । काव्यार्थीकृत्येति। अन्यथा लौकिकशास्त्रीयवाक्यार्थेभ्यः कः काव्यार्थस्य विशेषः । एतच् निर्णीतमाद्यो- दृथोते-'काव्यस्यात्मा स एवार्थः' इत्यत्रान्तरे ॥ ३२॥ एतच्चेति। यदस्माभिरुक्तमित्यर्थः । भरतादावित्यादिप्रहणादलङ्कारशास्त्रेषु परुषाद्या वृत्तय इत्युक्तं भवति। द्वयोरपि तयोरिति। वृत्तिलक्षणयोर्व्यवहारयोरि- त्यर्थः। जीवभूता इति। 'वृत्तयः काव्यमातृकाः' इति ब्रुवाणेन मुनिना रसोचिते- तिवृत्तसमाश्रयणोपदेशेन रसस्यैव जीवितत्वमुक्तम्। भामहादिभिश्व- स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं वाक्यार्थमुपभुजते। प्रथमाळीढमधवः पिबन्ति कटुभेषजम् ॥ बालप्रिया व्याचष्टे-व्यस्कानीत्यादि। आलोकार्थीत्यादि। आलोकार्थीत्यादिकारिकया प्रथमोद्योते यदुक्तं तदेवानया कारिकया उपसंहृतमित्यर्थः ॥ ३२॥ ५१ धव

४०२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्र केचिदाहु :- 'गुणगुणिव्यवहारो रसादीनामितिवृत्तादिभिः सह युक्तः, न तु जीवशरीरव्यवहारः। रसादिमयं हि वाच्यं प्रतिभासते न तु रसादिभि: पृथम्मूतम्' इति। अत्रोच्यते-यदि रसादिमयमेव वाच्यं यथा गौरत्वमयं शरीरम्। एवं सति यथा शरीरे प्रतिभासमाने नियमेनैव गौरत्वं प्रतिभासते सर्वस्य तथा वाच्येन सहैव रसादयोऽपि सहृदयस्यासहृदयस्य च प्रतिभासेरन् । न चैवम् ; तथा चैतत्पतिपादि- तमेव प्रथमोद्दयोते।

लोचनम् इत्यादिना रसोपयोगजीवितः शब्दवृत्तिलक्षणो व्यवहार उक्तः । शरीरभूत- मिति। 'इतिवृत्तं हि नाट्यस्य शरीरं' इति मुनिः। नाट्यं च रस एवेत्युक्त प्राक्। गुणगुणिव्यवहार इति। अत्यन्तसम्मिश्रतया प्रतिभासनाद्धर्मधर्मिव्यव हारो युक्तः । न त्विति। क्रमस्यासंवेदनादिति भावः । प्रथमेति। 'शब्दार्थशासनज्ञान- मात्रेणैव न वेद्यते' इत्यादिना प्रतिपादितमदः । बालप्रिया कारिकायामर्थशब्दयोः रसादनुगुणरवेन औचित्यवान् व्यवहारो यः, एता वृत्तयः एताः द्विविधाः स्थिताश्चेत्यन्वयः । लोचने-रसोपयोगजीवित इति। रसोप- योग एव जीवितं यस्य स इत्यर्थः । शेषं सर्व स्पष्टम्। 'गुणगुणिव्यवहार' इत्यस्य व्याख्यानम्-धर्मधर्मिव्यवहार इति। अत्र हेतुं दशयति-अत्यन्तेत्यादि। गुणगुणिनोरिव रसादिवाच्ययोरिति शेषः। अन्न गुणस्थानीयो रसादि: गुणिस्थानीय इतिवृत्तादिरूपो वाच्यार्थः। न तु पृथग्भूतमित्यत्र हेतुमाह-क्रमस्यासंवेदना- दिति। वाच्यप्रतीतेः रसादिप्रतीतेश्चेति शेषः । वृत्तौ-'यदी'त्याद्यनुवादः । अत्र दृष्टान्तमाह-'यथे'त्यादि। 'गौरत्वमयं शरीरमति गुणगुणिनोस्तादातम्येन व्यव- हारः । 'एवं सती'ति। वाच्यस्य रसादिमयत्वे सतीत्यर्थः । प्रतिभासेरन्नित्यनेनास्य सम्बन्धः । दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकमाह-'यथे'त्यादि। 'नियमेनैव भासत' इति। द्रव्य- प्रत्यक्षस्य तद्गतरूपविषयकत्वनियमादिति भावः। 'तथेति। नियमेनैवेत्यस्यानु- षङ्गः । 'प्रतिभासेरन्निति। यदि रसादिमयो वाच्यार्थस्तर्हि स नियमतो रसादिभिः सहैव सर्वेः प्रतीयमानस्स्यादित्यर्थः। अत्रेष्टापत्ति परिहरति-'न चैव'मिति। 'स्यान्मतमि'ति शङ्काद्योतकम्। जात्यत्वमिवेति योजना। जात्यत्वमुत्कृष्टरत्नगतो

१. भरतना.,

तृतीयोद्द्योत: ४०३

स्यान्मतम् ; रत्नानामिव जात्यत्वं प्रतिपत्तविशेषतः संवेध वाच्यानां रसादिरूपत्वमिति । नैवम्; यतो यथा जात्यत्वेन प्रतिभासमाने रत्ने रत्नस्वरूपानतिरिक्तत्वमेव तस्य लक्ष्यते तथा रसादी नामपि विभावानुभावादिरूपवाच्याव्यतिरिक्तत्वमेव लक्ष्येत । न चैवम् ; लोचनम् ननु यद्यस्य धर्मरूपं तत्तत्प्रतिभाने सर्वस्य नियमेन भातीत्यनैकान्तिकमेतत्। माणिक्यधर्मो हि जात्यत्वलक्षणो विशेषो न तत्प्रतिभासेऽपि सर्वस्य नियमेन भाती- त्याशङ्कते-स्यादिति। एतत्परिहरति-नैवमिति। एतदुक्तं भवति-अत्यन्तो- न्मग्नस्वभावत्वे सति तद्धर्मत्वादिति विशेषणमस्माभिः कृतम्। उन्मन्नरूपता च न रूपवज्जात्यत्वस्य, अत्यन्तलीनस्वभावत्वात्। रसादीना चोन्मन्नतास्त्येवेत्येवं केचि- देतं प्रन्थमनैषुः । अस्मद्गरवस्त्वाहु :- अत्रोच्यत इत्यनेनेदमुच्यते-यदि रसादयो बालप्रिया जातिविशेषः । यथा मालत्यां "जात्येन चन्द्रमणिनेव महीधरस्ये"ति। 'प्रतिपत्तृवि- शेषतः' ज्ञातृविशेषेण कर्त्रा। स्यादित्यादिग्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। यदित्यादि । यत् गौरत्वादि। यस्य शरीरादेः। तत् गौरत्वादि। तत्प्रतिभाने शरीरादिप्रतिभासे इत्येतदिति सम्बन्धः इति नियम इत्यर्थः। यत्र यत्र यद्धर्मत्वं तत्र तत्र प्रत्य- क्षोयतद्विषयिताव्यापकविषयिताकत्वमिति व्याप्तिरिति यावत्। अनैकान्तिक मिति। व्यभिचारीत्यर्थः । कुत्र व्यभिचार इत्यत आह-माणिक्येत्यादि। तत्प्र- तिभासे माणिक्यभाने। न भातीति। तथा च माणिक्यधमें जात्यत्वे व्यभिचार इति भाव: । वृत्तौ-'यथे'त्यादि। 'जात्यत्वेन' जात्यत्वप्रकारेण। 'भासमाने' प्रति पत्तृविशेषगतसाक्षात्कारविषये। रत्नस्वरूपानतिरिकतत्वं रत्नादभिन्नत्वम्। 'तस्य' जात्यत्वस्य। 'लक्ष्यते' ज्ञायते। 'विभावे'ति। विभावानुभावादिरूपं यद्वाच्यं तस्मा- दव्यतिरिक्तत्वमित्यर्थः । 'न चैवभि'ि। एवं न लक्ष्यते इत्यर्थः । कुत इत्यत्राह- 'न ही'त्यादि। न ह्यवगम इति सम्बन्धः । यत इत्यादि न चैवमित्यन्तस्य परिहार- ग्रन्थस्य भावमाह लोचने-एतदुक्तमित्यादि। अत्यन्तोन्मस्नस्वभावत्व इति। स्वाश्रयाद्भिन्नत्वेन प्रतीयमानत्व इत्यर्थः। सतीति। इत्येतदिति शेषः। तद्धर्मत्वा- दित्यादि। तद्धर्मत्वादित्यस्य विज्ञेषणमित्यर्थः। कृतमिति। अभिमतमित्यर्थः। यत्र यत्र तद्धर्मत्वभित्यत्र अत्यन्तोन्मअ्स्वभावत्वे सतीत्यपि निविष्टमस्तीत्यर्थः । इत्थ च जात्यत्वेन व्यभिचार इत्याह-उन्मग्नेति। उन्मनरूपता यथारूपस्य गौरत्वादेरस्ति तथा जात्यत्वस्य नेत्यर्थः। अत्यन्तलीनस्वभावत्वात् अनुन्मन्नस्वभावत्वात्। स्वाश्रयाद्विन्नत्वेनाप्रतीयमानत्वादिति यावत्। एतं ग्रन्थमिति। यत इत्यादि न चै०

४0४ सटोकलोच नोपेतध्वन्यालोके

न हि विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसा इति कस्याचिदवगमः। अतएव च विभावादिप्रतीत्यविनाभाविनी रसादीनां प्रतीतिरिति तत्प्रतीत्योः कार्य- कारणभावेन व्यवस्थानात्क्रमोSवश्यम्भावी। स तु लाघवान्न प्रकाश्यते 'इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तो व्यङ्गथा रसादयः' इत्युक्त्तम् ।

लोचनम् वाच्याना धर्मास्तथासति द्वौ पक्षौ रूपादिसदशा वा स्युर्माणिक्यगतजात्यत्वसददशा वा। न तावत्प्रथमः पक्षः, सर्वान् प्रति तथानवभासात्। नापि द्वितीयः, जात्यत्ववदनति रिक्ततवेनाप्रकाशनात्। एष च हेतुराद्येऽपि पक्षे सज्ञच्छत एव। तदाह-स्यान्मत- मित्यादिना न चैवमित्यन्तेन। एतदेव समर्थयति-न हीति। अत एव चेति। यतो न वाच्यधर्मत्वेन रसादीनां प्रतीतिः, यतश्व तत्प्रतीतौ वाच्यप्रतीतिः सर्वथानु- पयोगिनी तत एव हेतोः क्रमेणावश्यं भाव्यं, सहभूतयोरुपकारायोगात्। स तु सहृदयभावनाभ्यासान्न लक्ष्यते अन्यथा तु लक्ष्येतापीत्युक्तं प्राक्। यस्यापि प्रती- तिविशेषात्मैव रस इत्युक्तिः, प्राक्तस्यापि व्यपदेशिवत्त्वाद्रसादीना प्रतीतिरित्ये- वमन्यत्र। ननु भवन्तु वाच्यादतिरिक्ता रसादयस्तत्रापि क्रमो न लक्ष्यत इति तावत्त्वयैवोक्तम्। तत्कल्पने च प्रमाणं नास्ति। अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थप्रतीतिमन्तरेण रसप्रतीत्युदयस्य वभित्यन्तं प्रन्थमित्यर्थः । स्वमतमाह-अस्मादित्यादि। तथाऽनवभासादित्यन्तेन बालप्रिया 'प्रतिभासेरन्न चैवमिशत्यन्तप्रन्थो विवृतः । अ्प्रकाशनादिति। अप्रकाशादित्यर्थः । आदयेऽपि पक्ष इति। रूपादिसदृशा वा इति पक्षेऽपीत्यर्थः । रूपादीनामनतिरिकतत्वेन प्रकाशनादिति भावः । इत्यन्तेनेति । इतीति शेषः। आहुरिति पूर्वेण सम्बन्धः । वृत्ता- वत एवेत्येको हेतुः व्यवस्थानादित्यपरश्चेत्याशयेन व्याचष्टे-यतो नेत्यादि। तत्प्र- तीतौ रसप्रतीतौ। सर्वथेति। नेत्यस्यानुषङ्गः। नानुपयोगिनी उपयोगिन्येव। क्रमोऽवश्यंभावीत्यस्य विवरणम्-क्रमेणावश्यं भाव्यमिति। कुत इत्यत्राह- सहेति। उपकारायोगादिति। उपकार्योपकार कभावायोगादित्यथेः। यस्यापीति। उक्तिः प्रागित्यनेन सम्बन्धः । तस्यापीति। मते इति शेषः। व्यपदेशिवत्वा- दिति। राहोश्शिर इत्यादिवद्भेदारोपादित्यर्थः । इतीति। इति व्यवहार इत्यर्थः । 'ननु शब्द एवे'त्यादिप्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। इत्युक्तमिति। तदु- कत्या क्रमोऽस्तीत्यावेदितमिति भावः। तत्कल्पन इति। क्रमकल्पन इत्यर्थः। रसप्रती- त्युदयस्येत्यस्य दर्शनादित्यनेन सम्बन्धः । कृतस्येत्युदयस्येत्यस्य विशेषणम्। फलित-, माह-ततश्चेत्यादि। सहैव युगपदेव। वचनेत्यादि। वचनव्यापारो वाच्यार्थप्रतिपा-

तृतीयोद्द्योत: ४०५

ननु शब्द एव प्रकरणाद्यवच्छिन्नो वाच्यव्यङ्गथयोः सममेव प्रती- विमुपजनयतीति कि तन्र क्रमकरपनया। न हि शब्दस्य वाच्यप्रतीति परामर्श एव व्यञ्जकत्वे निबन्धनम् । तथा हि गीतादिशब्देभ्योऽपि रसा- भिव्यक्तिरस्ति। न च तेषामन्तरा वाच्यपरामर्शः । अन्नापि ज्रूमः- प्रकरणाद्यवच्छेदेन व्यञ्ञकत्वं शब्दानामित्यनुमतमे वैतद्स्मा कम् । कि तु तद्यञ्जकत्वं तेषां कदाचित्स्वरूपविशेषनिबन्धनं कदाचिद्वाचकशकक्तिनि- बन्घनम्। तत्र येषां वाचकशक्तिनिबन्धनं तेर्षा यदि वाच्यप्रतीतिमन्त- रेणैव स्वरूपप्रतीत्या निष्पन्नं तद्भवेन्न वर्हि वाचकशक्तिनिबन्घनम्। अथ लोचनम् पदविरहितखरालापगीतादौ शब्दमात्रोपयोगकृतस्य दर्शनात्। ततश्चैकयैव सामग्न्या सहैव वाच्यं व्यक्चाभिमतं च रसादि भातीति वचनव्यज्ञनव्यापारद्वयेन न किश्चिंदिति तदाह-नन्विति। यत्रापि गीतशब्दानामर्थोऽस्ति तत्रापि तत्प्रतीतिरनुपयोगिनी प्रमरागानुसारेणपहस्तितवाच्यानुसारतया रसोदयदर्शनात्। न चापि सा सर्वत्र भवन्ती दृश्यते, तदेतदाह-न चेति। तेषामिति गीतादिशब्दानाम्। आदिशब्देन वाद्यविलपितशब्दादयो निर्दिष्टाः। अनुमतमिति। 'यत्रार्थः शब्दो वा' इति ह्यवोचामेति भावः। न तहीति। ततश् गीतवदेवार्थावगमं विनैव रसावभासः स्या- त्काव्यशव्देभ्यः, न चैवमिति वाचकशक्तिरपि तत्रापेक्षणीया; सा च वाच्यनिष्टैवेति प्राग्वाच्ये प्रतिपत्तिरित्युपगन्तव्यम्। तदाह-अथेति। तदिति वाचकशक्तिः । बालप्रिया दनम्। तदाहेति। उक्त्ामाशङ्कां 'नन्वि'त्यादिना 'परामर्श' इत्यन्तेन प्रदर्शयतीत्यर्थः। 'न चे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-यत्रापीत्यादि। 'अनुपयोगिनी'त्यत्र हेतुमाह-ग्रामे- त्यादि। अपेति। अपहस्तितः अनादृतः वाच्यानुसारः वाच्यार्थप्रतीत्यनुसरणं येन रसोदयेन तस्य भावस्तत्ता तया। सेति। वाच्यप्रतीतिरित्यर्थः । 'गीतादीना'मित्यत्रा- दिपदार्थमाह-आादीत्यादि। विलपितं विलापः "विलापोऽनर्थकं वच' इत्यमरः। वृत्तौ 'तद्वयञ्जकत्वमि'ति। प्रकरणादिसहकृतं व्यज्ञकत्वमित्यर्थः । 'तेषा' शब्दानाम्। 'स्वरूपविशेषे'ति। शब्दस्वरूपविशेषेत्यर्थः। 'वाचकेि। वाचकराक्तिरभिधा सैव नि- बन्धनं प्रयोजकं यस्य तत् । व्यक्तेरभिधेयार्थप्रतीतिपूर्वकत्वादिति भावः । 'येषामि'ति । तद्वयञ्जकत्वमित्यनुषज्ञः । 'तदि'ति व्यज्जकत्वमित्यर्थः। 'न तहीति। तदित्यस्यानुषज्ञः। लोचने न तर्हीत्यादेर्भावं दर्शयन्नुत्तरत्रन्थमवतारयति-ततश्चेत्यादि। ततश्च व्यञ्जक- स्वस्य वाचकशक्तिनिबन्धनत्वाभावेच। गीतवदिति। गीतेन तुल्यमित्यर्थः । न चैवं एवं न भवति च। इतीति हेतौ। वाच्यनिष्ठैव वाच्यविषयिकैव। प्रागित्यादि।

४०६ सटीकलोचनोपैतध्वन्य।लोके

तन्निबन्धनं तन्नियमेनैव वाच्यवाचकभावप्रतीत्युत्तरकालत्वं व्यज्ञयप्रतीतेः प्रास्तमेव । 1४। 1 स तु क्रमो यदि लाघवान्न लक्ष्यते तर्रिक क्रियते। यदि च वाच्य- प्रतीतिमन्तरेणैव प्रकरणाद्यवच्छिन्नशव्दमात्रसाध्या रसादि प्रतीति: स्या- त्तदनवघारितप्रकरणाना वाच्यवाचकभावे च स्वयमव्युत्पन्नाना प्रतिपत्तणा

लोचनम् वाच्यवाचकभाचेति। सैव वाचकशकतिरित्युच्यते। एतदुक्त भवति-मा भूद्धाच्यं रसादिव्यञ्जकम् ; अस्तु शब्दादेव तत्प्रतीतिस्त- थापि तेन स्ववाचकशक्तिस्तस्यां कर्तव्यायां सहकारितयावश्यापेक्षणीयेत्यायातं वाच्य- प्रतीतेः पूर्वभावित्वमिति। ननु गीतशब्दवदेव वाचकशक्तिरत्राप्यनुपयोगिनी, यत्त क्वचिच्छ्रुतेऽपि काव्ये रसप्रतीतिन भवति तत्रोचितः प्रकरणावगमादिः सहकारी नास्ती त्याशङ्कयाह-यदि चेति। प्रकरणवगमो हि क उच्यते ? कि वाक्यान्तरसहायत्वम्? अथ वाक्यान्तराणां सम्बन्धिवाच्यम्। उभयपरिज्ञानेऽपि न भवति प्रकृतवाक्यार्था- बालप्रिया वाच्यार्थप्रतीतिः प्राग्भवतीत्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । वृत्तौ 'अथे'ति यदीत्यर्थे। 'तन्नि- बन्धन मिति। सा निबन्धनं यस्य तदित्यर्थः। व्यञ्ञकत्वमित्यनुषज्ञः। 'तदि'ति। तहीं- त्यर्थः। 'स तु क्रम' इति। वाच्यप्रतीत्युत्तरकोलत्वरूपः क्रमस्त्वत्यर्थः । व्यज्ञयप्रतीते- रित्यनुषञ्ञः। तन्निबन्धनमित्यत्र तत्पदं व्याचष्टे लोचने-वाचकशक्तिरिति। सैवे- ति। स एवेति च पाठः। वाच्यवाचकभाव एवेत्यर्थः । भावार्थमाह-एतदित्यादि । रसादिव्यस्कमिति। रसादिव्यक्तिजनक मित्यर्थः । तत्प्रतीतिरिति। रसादिप्रतीतिरित्यर्थः । तेनेति। शब्देनेत्यर्थः । तस्यां कर्तव्यायामिति। रसादिप्रतीतावुत्पादयितव्यायामित्यर्थः । इतीति हेतौ। नन्वि- त्यादि। गीतशब्दवदिति। गीतशब्दे इवेत्यर्थः । अत्रापि काव्यशन्देऽपि। नन्वेवं यत्र शब्दः श्रुतोरऽर्थो नाधिगतश्च तत्र रसप्रतीतिः स्यादित्यत आह- यच्वित्यादि। यन्तु यत्र। इत्याशङ्गयाहेति। इति शङ्गापूर्वक समाधानं भवेदित्य- न्तप्रन्थेनाहेत्यथेः। वृत्तौ शब्दमात्रसाध्येत्यत्रत्यमात्रपदार्थविवरणम्-'वाच्यप्रती तिमन्तरेणैवे'ति।'तदवधारितेति। तत्तहि। अवधारितं ज्ञातं प्रकरणं यैस्तेषाम्। 'वाच्ये'त्यादि। तत्तद्वाचकशब्दस्य तत्तद्वाच्यार्थ स्वयमजानतामित्यर्थः । 'असौ' रसादिप्रतीतिः। लोचने विवृणोति-प्रकररोत्यादि। प्रकरणावगमः अवगम्यः प्रकरणपदार्थः। वाक्येति। वाक्यान्तरं सहायः सहकारि यस्य तत्वं सहकारि वा

तृतीयोद्द्योत:9 ४०७

काव्यमान्रश्रवणादेवासौ भवेत्। सहभावे च वाच्यप्रतीतेरनुपयोगः, उप. योगे वा नं सहभावः । येषामपि स्वरूपविशेषप्रतीतिनिमित्तं व्यञ्षकत्वं यथा गीतादिशब्दाना तेषामपि स्वरूपप्रतीतेर्व्यन्नयप्रतीतेश्च नियमभावी

लोचनम् वेदने रसोदयः। स्वयमिति। प्रकरणमात्रमेव परेण केनचिद्येषां व्याख्यातमिति भावः । न चान्वयव्यतिरेकवतीं वाच्यप्रतीतिमपछुत्यादृष्टसद्भावाभावौ शरणत्वेनाश्रितौ मात्सर्यादघिकं किश्चित्पुष्णीत इत्यभिप्रायः । नन्वस्तु वाच्यप्रतीतेरुपयोग: क्रमाश्रयेण कि प्रयोजनम्, सहभावमात्रमेव ह्युप- योग एकसामग्रयधीनतालक्षणमित्याशङ्कयाह-सहेति। एवं ह्युपयोग इति अनुपका- रके सञ्ज्ञाकरणमात्रं वस्तुशून्यं स्यादिति भावः । उपकारिणो हि पूर्वभावितेति त्वया प्यज्वीकृतमित्याह-येषामिति। तद्दृश्न्तेनैव वयं वाच्यप्रतीतेरपि पूर्वभावितां सम० बालप्रिया न्तरमित्यर्थः । प्रकृतवाक्यस्येति शेषः । अथेति प्रश्ने। वाक्यान्तराणामित्यादि। वाक्यान्तरतद्वाच्यमित्यर्थः । उभयेति। वाक्यान्तरतद्वाच्योभयेत्यर्थः। प्रकृतवा- क्यार्थावेदन इति। प्रकृतवाक्यघटकतत्तत्पदार्थानवगम इत्यर्थः। वाच्यवाचकभा- वाव्युत्पत्तिमुपपादयति-प्रकरणमात्रमित्यादि। मात्रश्देन वाच्यस्य व्यवच्छेदः। येषामिति । केषाश्चित् प्रतिपत्तृणामित्यर्थः। व्याख्यातमिति। बोधितमित्यर्थः । ननु वाक्येन रसादिप्रतीतौ कर्तेव्यायामदष्टविशेषोऽपि सहकारी तदभावादेव वाच्यप्र- तीतिविरहकाले रसादेरप्रतीतिरिति शङ्गां परिहरति-न चेत्यादि। न च पुष्णित इति सम्बन्धः । अन्वयेति। वाच्यप्रतीतिसत्वे रसादिप्रतीतिस्तदभावे तदभाव इत्यन्वय. व्यतिरेकशालिनीमित्यर्थः । शरणत्वेनेति। प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः। रसप्रतीतितदभाव- योरिति शेष:। नन्वित्यादि। उपयोग इति। रसादिप्रतीति प्रतीति शेषः। क्रमश्रयेरोति। वाच्य प्रतीतिर सादिप्रतीत्यो: पौर्वापर्यरूप क्रमाश्रयेणेत्यर्थः। तहि उपयोगः क इत्यत्राह- सहेति। तत् कीदशमित्याङ्कयाह-एकेति। वाच्यप्रतीतेः रसादि प्रत्याय कसामग््यधीन- त्वरूपो रसादिसहभाव इति भावः। उपयागः उपयोगपदार्थः। आशङ्कयेति। आपाततरशङ्कित्वेत्यर्थेः। सहभावे चेत्यादिप्रन्थस्य भावमाह-एवं हीत्यादि। अनु- पकारके उपयोग इति सब्ज्ञाकरणमात्रमिति सम्बन्धः। मात्रपदार्थ विवृणोति-वस्त्व- त्यादि। वस्तु उपकारकत्वरूपस्तदर्थः । पूर्वभावितेति। पूर्वकालवृत्तित्वमित्यर्थः । क्रम इत्यन्तप्रन्थस्य भावमाह-त्वद्द्वष्टान्तेनेत्यादि। त्वद्द्ृष्टान्तेन गीतादिना तत्त्वित्यादिप्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। शब्दस्येत्यस्य क्रियेत्यनेन सम्बन्धः ।

४०८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

क्रम: । तत्तु शब्दस्य क्रियापौर्वापर्यमनन्यसाध्यतत्फलघटनास्वाशुभावि- नीषु वाच्येनाविरोधिन्यभिधेयान्तरविलक्षणे रसादौ न प्रतीयते।

लोचनम् र्थयिष्याम इति भावः । ननु संश्चेत्क्रमः कि न लक्ष्यत इत्याशङ्कयाह-तच्विति। क्रियापौर्वापर्यमित्यनेन क्रमस्य स्वरूपमाह-क्रियेते इति। करिये वाच्यव्यन्ञथप्रतीती यदि वाभिधाव्यापारो व्यज्ञनापरपर्यायो ध्वननव्यापारश्चेति किये तयोः पौर्वापर्यं न प्रतीयते। क्वेत्याह-रसादो विषये। कीदृशि ? अभिधेयान्तरात्तदभिधेयविशे- षाद्विलक्षणे सर्वथैवानभिधेये अनेन भवितव्यं तावत्क्मेणेत्युक्तम्। तथा वाच्येनाविरो· धिनि, विरोधिनि तु लक्ष्यत एवेत्यर्थः । कुतो न लक्ष्यते इति निमित्तसप्तमीनिर्दिष्टं हेत्वन्तरगरभ हेतुमाह-आ्शुभाविनीष्तिति। अनन्यसाध्यतत्फलघटनासु घटना: पूर्व माधुर्यादिलक्षणाः प्रतिपादिता गुणनिरूपणावसरे ताथ्च तत्फलाः रसादिप्रतीतिः फलं यासाम्, तथा अनन्यत्तदेव साध्यं यासाम्, न त्योजोघटनाया: करुणादिप्रतीतिः साध्या। एतदुक्तं भवति-यतो गुणवति काव्येऽसक्कीरणविषयतया सड्घटना प्रयुक्ता ततः क्रमोन लक्ष्यते। ननु भवत्वेवं सख्घटनानां स्थितिः, क्रमस्तु किंन लक्ष्यते अत आह-आशुभाविनीषु वाच्यप्रतीतिकालप्रतीक्षणेन विनैव झटित्येव ता रसादीन् भाव-

शब्दजन्यक्रियेत्यर्थः । क्रियापदार्थमाह-क्रियेते इत्यादि। ते के इत्यत्राह- बालप्रिया

वाच्येति। शब्दस्य क्रियेत्यस्य शव्दनिष्ठक्रियेत्यभिप्रायेणाह-यदिवेत्यादि। अन्व्यं दर्शयति-तयोरित्यादि। तयोः क्रिययोः । अत्र वाच्यव्यङ्गथप्रतीतिगतं पौर्वापरयं तद्यापाशयोरारोपितं बोध्यम्। रसादौ विषये इति। तथाच वाच्यप्रतीतेः रसादि- रूपव्यङ्ञयप्रतीतेश्चेत्यर्थः । अभिधेयविशेषादिति। तत्तद्वाच्यार्थविशेषादित्यर्थः। फलितमाह-स्वथेत्यादि। अनभिधेये अभिधेयमिन्ने। अनेनेति। अनभिधेय- त्वकथनेनेत्यर्थः। इत्युक्तमिति। इति दर्शितमित्यर्थः । लक्ष्यत पवेति। गथा "भ्रम धार्मिके"त्यादौ। इतीति। इत्याकाल्कायामित्यर्थः । निमित्तसप्तमीति । "यस्य च भावेनेशति सूत्रानुशिष्टनिमित्तार्थकसप्तमीत्यर्थः । हेत्वन्तरेति। अनन्यसा- ध्यतत्फलत्व रूपहेत्वन्तरेत्यथः। अनन्येत्यादिकं व्याचष्टे-घटना इत्यादि। कर्मधा- रयाभिप्रायेण विग्रहमाह-ताश्चेत्यादि। अनन्यदित्यस्य व्याख्यानम्-तदेवेति। तत्तद्वटनया यत्साध्यं तदेवेत्यथः । उक्तमेव विवृणोति-न हीत्यादि। ओजोघटन या करुणादिप्रतीतिने हि साध्येत्यन्वयः । किन्तु वीरादिप्रतीतिरेवेति भावः । उक्तस्य भावमाह-एतदित्यादि। मसङ्कीर्णविषयतयेति। घटनान्तरास- द्ीर्णस्वविषयकत्वेनेत्यर्थः । आशुभाविनीष्वित्येतद्वयाचष्टे-वाच्येत्यादि। ता इति।

तृतीयोद्द्योत:

लोचनम् यन्ति तदास्वादं विदधतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-सड्घटनाव्यप्रयत्वाद्रसादीनामनुप- युक्कतेऽप्यर्थविज्ञाने पूर्वमेवोचित सड्घटनाश्रवण एव यत आसूत्रितो रसास्वादस्तेन वाच्य- प्रतीत्युत्तरकालभदेन परिस्फुटास्वादयुक्तोऽपि पश्चादुत्पन्नत्वेन न भाति। अभ्यस्ते हि विषयेSविनाभावप्रतीतिक्रम इत्थमेव न लक्ष्यते। अभ्यासो ह्ययमेव यत्प्रणिधानादि- नापि विनैव संस्कारस्य बलवत्त्वात्सदैव प्रबुभुत्सुतया अवस्थापनमित्येवं यत्र धूमस्त- त्राझनिरिति हृदयस्थितत्वाद्वयाप्तेः पक्षधमज्ञानमात्रमेवोपयोगि भवतीति परामर्शस्थान- माकमति, झटित्युत्पन्ने हि धूमज्ञाने तद्वयाप्तिस्मृत्युपकृते तद्विजातीय प्रणिधानानुसरण- बालप्रिया घटना इत्यर्थः। रसादीनित्यादेर्विवरणम्-तदास्वादमित्यादि। तत्त्वित्यादिग्रन्थेन लब्धं क्रमस्तु किन्न लक्ष्यत इति चोद्यस्योत्तरं विवृणोति-एतदित्यादि। सङ्गटना- व्यङ्गयत्वादिति। अर्थज्ञानोपयोगं विनाऽपि सड्घटनया व्यङ्ञयत्वादित्यर्थः । पूर्वमेव वाच्यार्थज्ञानात्प्रागेव। उचितेति। अभ्यस्तेत्यर्थः । आसूत्रितः ईषतस्फुरितः। तेने- त्यस्य न भातीत्यनेनान्वयः । वाच्येति। वाच्यप्रतीत्युत्तरकाले यो भवः जननं तेन हेतुना यः परिस्फुटास्वाद: तेन युक्तोऽपि विशिष्टोऽपि ; परिस्फुटास्वाद: युक्तोऽपीति च पाठः। पश्चादुत्पन्नत्वेन वाच्यप्रतीत्युत्तरकालोत्पन्नत्वेन। न भातीति। सहदयाना मिति शेषः। सदृष्टान्तमुक्तमेव वित्ृणोति-अ्रभ्यरत इत्यादि। अभ्यस्ते व्याप्तिमत्त्वेन पुनः पुनर्ज्ञाते। अविनेति। अविनाभावो व्याप्तिस्तस्य प्रतीतिस्तस्याः क्रमः अनुभि- ताविति शेषः । अभ्यास इत्यादि। "अभ्यासस्तु समाने विषये ज्ञानानामभ्यावृत्तिरि" ति न्यायभाष्ये। प्रणिधानेत्यादि। "सुस्मूर्षया मनसो धारणं प्रणिधान"मिति न्याय. भाष्यम्। धारणमेकाप्रीकरणम्। प्रणिधानादि नेत्यादिपदेन "प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलि- के"त्यादिन्यायसूत्रोक्तलिन्नादीनां ग्रहणम्। विनैवेत्यश्य प्रबुभुत्सुतया स्थापनमित्यनेन सम्बन्धः । बलवत्वादिति। झटित्युद्धोधकसमवधान रूपदाढर्यवत्वादित्यर्थः । प्रबु- भुत्सुतयेति। स्मृति रूपप्रबोधोपधाय कत्वेनेत्यर्थः। कूलं पिपतिषतीत्यादिवत् प्रयोग:। अभ्यस्त इत्यादिना सामान्यत उक्त विशिष्य दर्शयति-एवमित्यादि। इत्येवं · व्याप्तेरित्यन्वयः । हृदयस्थितत्वादिति। संहकाररूपेणन्तः करणे वर्तमानत्वादि- त्यर्थः। पक्षेति धूमादिलिङ्गस्य पर्वतादिपक्षत्रत्तित्वज्ञानमात्रमित्यर्थः। मात्रमेवेत्यनेन पक्षे साध्यव्याप्तिविशिष्टहेतुमत्ताज्ञानरूपस्य परामर्शस्य व्यवच्छेदः । उपयोगीत। वह्नयाद्यनुमिताविति शेषः। इतीति हेतौ। परामर्शेति । परामर्शस्थानीयं भवती- त्यर्थः । यद्वा-आक्रमतीति सप्तम्यन्तं धूमज्ञाने इत्यस्य विशेषणम्। वेदान्तपरिभागादौ स्पष्टमिदं मतम्। झटितीत्यस्य व्याप्तिस्मृतीत्यनेन सम्बन्धः । तद्याप्तीति। धूमादौ वहयादिव्याप्तेः स्मृत्या सहकृते सतीत्यथैः । तदित्यादि। ताभ्यां धूमज्ञानव्याप्तिस्मृ· तिभ्यां विजातीयं यतू प्रणिधानानुसरणादिना प्रणिधानकरणादिना प्रतीत्यन्तरमालोच. ५२ ६व०

४१० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

क्वचित्तु लक्ष्यत एव। यथानुरणनरूपव्यक्कयप्रतीतिषु। तत्रापि कथमिति चेदुच्यते-अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गथे ध्वनौ तावदभिधे- यस्य तत्सामर्थ्याक्षिप्तस्य चार्थस्याभिधेयान्तरविलक्षणतयात्यन्तविलक्षणे ये प्रतीती तयोरशक्यनिह्ववो निमित्तनिमित्तिभाव इति स्फुटमेव तत्र पौर्वा- पर्यम्। यथा प्रथमोद्दचोते प्रतीयमानार्थसिद्धर्थमुदाहृतासु गाथासु। तथाविधे च विषये वाच्यव्यङ्गघ्योरत्यन्तविलक्षणत्वाद्यैव एकस्य प्रती- तिः सैवेतरस्येति न शक्यते वक्तुम्। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यञ्जये तु ध्वनौ- गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु

लोचनम् दिप्रतीत्यन्तरानुप्रवेशविरहादाशुभाविन्यामननिप्रतीतौ कमो न लक्ष्यते तद्वदिहापि। यदि तु वाच्याविरोधी रसोन स्यादुचिता च घटना न भवेत्तल्लक्ष्येतैव क्र्म इति। चन्द्रिकाकारस्तु पठितमनुपठतीति न्यायेन गजनिमीलिकया व्याचचक्षे-तस्य शब्दस्य फलं तद्वा फलं वाच्यव्य्गयप्रतीत्यात्मकं तस्य घटना निष्पादना यतोऽन- न्यसाध्या शब्दव्यापारकजन्येति। न चात्रार्थसतत्वं व्याख्याने किश्चिदुत्पश्माम इत्यलं पूर्ववंश्येः सह विवादेन बहुना। यत्र तु सख्घटनाव्यज्ञयत्वं नास्ति तत्र लक्ष्यत एवेत्याह-क्कचित्विति। तुल्ये व्यङ्गचत्वे कुतो भेद इत्याशङ्कते-तत्रापीति। स्फुटमेवेति। अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाशता। तदन्यस्यानुरणनरूपव्यज्ञयस्य च ध्वनेः । इति हि पूर्व वर्णस्घटनादिकं नास्य व्यञ्जकत्वेनोक्तमिति भावः। गाथा बालप्रिया नरूपं तस्य योऽनुप्रवेशः तस्य विरहादभावादित्यर्थः। आशुभाविन्यां झटिति भवन्त्याम्। मग्निप्रतीतौ पर्वतादी वहेरनुमितौ। कम इति। व्याप्तिस्मृतिसहकृतस्य धूमज्ञानस्येति शेषः । उपसंहरति-तद्वदिति। अभ्यासनिमित्तकाशुभावित्वेन साम्यं बोध्यम्। वाच्याविरोधितेत्यागुवत्या गम्यमर्थमाह-यदीत्यादि। अनन्येत्यादिग्रन्थस्य चन्द्रिकाव्याख्यानमाह-तस्येत्यादि। अर्थसतत्वमिति। अर्थस्य सङ्गतत्वमित्यर्थः। स्फुटमेव पौर्वापर्यमित्येतदुपपादयति-अविवक्षिते- त्यादि। इति हि पूर्वमुक्तं वर्णेसड्घटनादिकमस्य व्यज्ञकत्वेन नोक्तमिति सम्बन्ः ।

तृतीयोद्द्योत: ४११

इत्यादावर्थद्वयप्रतीतौ शाव्यामर्थद्वयस्योपमानोपमेयभावप्रतीतिरुप- मावाचकपदविरहे सत्यर्थसामथ्यादाक्षिप्तेति, तत्रापि सुलक्षमभिधेयव्यङ्गा- लक्कारप्रतीत्योः पौर्वापर्यम्। पदप्रकाशशब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गथेऽपि ध्वनौ विशेषणपद. स्योभयार्थसम्बन्धयोग्यस्य योजकं पदमन्तरेण योजनमशब्दमप्यर्थादव- स्थितमित्यत्रापि पूर्ववदभिघेयतत्सामर्थ्याक्षिप्तालक्कारमात्रप्रतीत्योः सुस्थि-

लोचनम् स्विति। 'भम धम्मिअ' इत्यादिकासु। ताश्व तत्रैव व्याख्याताः । शाब्द्ामिति। शाब्द्यामपोत्यर्थः। उपमावाचकं यथेवादि। अर्थसामर्थ्यादिति। वाक्यार्थसाम- थ्यादिति यावत्। एवं वाक्यप्रकाशशब्दशक्तिमूलं विचाय पदप्रकाशं विचारयति-पदप्रकाशेति। विशेषणपदस्येति। जड इत्यस्य। योजकमिति। कूप इति च अहमिति चोभ- यसमानाधिकरणतया संवलनम्। अभिधेयं च तत्सामर्थ्याक्षिप्तं च तयोरलङ्कारमात्रयोः। ये प्रतीती तयोः पौर्वापर्यं क्रमः। सुस्थितं सुलक्षितमित्यर्थः। मात्रत्रहणेन रसप्रतीति- बालप्रिया येन पौर्वापर्यस्यास्फुटत्वं भवेदिति भावः। शाब्दामपीति। अभिधया शब्दजन्या- मपीत्यर्थः। अपिशब्देनाप्रकृतार्थस्य व्यङ्गयत्वपक्षः सूच्यते। उपमावाचकपदविरह इत्यत्रोपमावाचकपदं विवृणोति-उपमेत्यादि। वृत्तौ 'आक्षिप्ते'ति। उत्पादिते- त्यर्थः। 'अभिधेये'ति। अभिधेयस्य व्यङ्गयालङ्कारस्य च ये प्रतीती तयोरित्यर्थः । द्वितीयार्थोऽप्यभिधेयः तदुपमामान्रं व्यज्ञयमिति मताभि प्रायेणेदम्, अनुपदं वक्ष्यमाण- स्थलेऽप्येवं बोध्यम्। लोचने वृत्तानुवादपूर्वकमवतारयति-एवमित्यादि। पदप्रकाशमिति । शब्दशक्तिमूलमित्यनुषङ्गः। प्रातुं धनैरित्याद्युक्तमुदाहरणं मनसिकृत्य व्याचषे- जड इत्यस्येति। योजनशब्दार्थेमाह-कूप इत्यादि । इति चोभयेति। कूपा- हम्पदार्थोमयेत्यर्थः । संघलनं सम्मिश्रणम्। वृत्तौ 'अशाब्दमपी'ति। योजक- शब्दाप्रतिपाद्यमपीत्यथः । अर्थाद्वयज्जनात्। 'अवस्थितम्' प्रतिपत्तिविषयभूतम्। अभिधेयेत्यादिकं व्याचष्टे-अभिधेयमित्यादि। अन्नाभिधेयोऽलक्कारोदीपकम्, जडत्व- स्योभयत्रान्वयात्। तत्सामर्थ्याक्षिप्ता चोपमा। अभिधेयं च तत्सामर्थ्याक्षिप्तालङ्कारश्व तावेव तन्मान्ने इति च वृत्त्यर्थो बोध्यः। अलक्षणीयत्वशङ्काया व्यावर्तनीयतया तदनु- रोधेन व्याचष्टे-सुलत्षितमिति। मात्रग्रहयोनेति। अलङ्कारमान्रेत्यत्रत्यमात्रपदेने-

४१२ सटीकलो चनोपैतध्वन्यालो के

तमेव पौर्वापर्यम्। आश्यपि च प्रतिपत्तिस्तथाविधे विषये उभयार्थस- उबन्धयोग्यशव्दसामर्थ्यप्रसावितेति शब्दशक्तिमूला कर्प्यते। अविव क्षितवाच्यस्य तुध्वनेः प्रसिद्धस्वविषयवैमुख्यप्रतीतिपूर्व कमेवार्थान्तरप्रका- शनमिति नियमभावी क्रमः । तत्राविवक्षितवाच्यत्वादेव वाच्येन सह व्यङ्गयस्य क्रमप्रतीतिविचारो न कृतः । तस्मादभिघानाभिघेयप्रतीत्यो-

लोचनम् स्तन्राव्यलक्ष्यक्रमैवेति दर्शयति। नन्वेवमार्थत्वं शब्दशक्तिमूलत्वं चेति विरुद्धमित्या- शङ्कयाह-आथ्यपीति। नात्र विरोधः कश्चिदिति भावः। एतच्च वितत्य पूर्वमेव निर्णीतमिति न पुनरुच्यते। स्वविषयेति। अन्धशब्दादेरुपहतचक्षुष्कादिः स्वो विषयः, तत्र यद्वैमुख्यमनादर इत्यर्थः । विचारो न कृत इति। नामधेयनिरूपण- द्वारेणेति शेषः । सहभावस्य शङ्कितुमत्रायुक्तत्वादिति भावः । एवं रसादयः कैशिक्या- दीनामितिवृत्तभागरूपाणं वृत्तीनां जीवितमुपनागरिकाद्यानां च सर्वस्यास्योभयस्यापि वृत्तिव्यवह्ारस्य रसादिनियन्त्रितविषयत्वादिति यत्प्रस्तुतं तत्प्र्रन रसादीनां वाच्या तिरिक्तत्वं समर्थयितुं क्रमो विचारित इत्येतदुपसंहरति-तस्मादिति। अभिधानस्य

त्यर्थः । रसप्रतीतिरिति। रसस्य भावस्य वा प्रतीतिरित्यर्थः । तत्रापीति। उक्त- बालप्रिया

शब्दशक्तिमूलस्थलेऽपीत्यर्थः । प्रातुमित्यादौ निर्वेदो व्यक्षयः। नात्रेत्यादि। उभयार्थे- त्यादिविशेषणस्य विद्यमानत्वान्न विरोध इत्यर्थः । एवं विवक्षितान्यपरवाच्ये व्यज्ञय. व्यअकयोः क्रमं प्रतिपाद्य सर्वतरापि व्यअ्यव्यञ्जकयोः क्रमोऽस्तीति दर्शयितुमाह- वृत्तौ 'अविवक्षिते'त्यादि। 'निःश्वासान्ध' इत्यादिपूर्वोक्तोदाहरणनिष्ठतया स्वविषयवैमु- ख्य मित्येतद्वयाचष्टे-अन्धशव्द्ादेरित्यादि। विषयः वाच्यार्थः। अनादर इति। वाच्यार्थस्य बाधितत्वात्परित्याग इत्यर्थः । वृत्तौ 'अर्थान्तरेशति। व्यञ्गथेत्यर्थः । 'क्रम' इति। वाच्यव्यक्गथप्रतीत्योरिति शेषः । 'तत्राविवक्षितवाच्यत्वादि'ति। अविवक्षितवा च्च्यध्वनिस्थले वाच्यस्याविवक्षितत्वादित्यर्थः । 'क्रमेति। क्रमेण या प्रतीतिः तद्विचारः वाच्यार्थव्यङ्गयार्थप्रतीत्योः कमस्य विचार इत्यर्थः। न कृत इत्यत्र पूरयति लोचने- नामेत्यादि। भावमाह-सहेत्यादि। अत्रेति। अपिवक्षितवाच्यध्वनावित्यर्थः । ननु रसादेः वृत्तिजीवितत्वमुपक्रान्तं वाच्यव्यप्नथ प्रतीतिक्रमश्च तस्मादित्यादिना उपसंहृतः । तदिदमसङ्गतमित्यतस्तद्रन्थमवतारयति-एवं रसादय इत्यादि। उपनागरिका- द्यानां च वृत्तीनामिति सम्बन्धः। रसादीनामुभयविधवृत्तिजीवितत्वे हेतुमाह-सर्व- स्येत्यादिना। प्रस्तुतमुपकान्तं तत्प्रसज्वेन विचारित इत्यन्वयः । इत्येतदिति। प्रसद्गागतं क्रमविचारमित्यथेः। वाच्यव्यङ्गयप्रतीती क्रमवत्यौ निमितनैमित्तिकत्वाद-

तृतीयोद्द्योत: ४१३

• तूक्तयुक्त्या क्वचिल्लक्ष्यते क्वचिन्न लक्ष्यते । तदेवं व्यञ्जकमुखेन ध्वनिप्रकारेषु निरूपितेषु क्चिचिद्ब्रूयात्- किमिदं व्यञ्जकत्वं नाम व्यक्रथार्थप्रकाशनम्, न हि व्यञ्ञकत्वं व्यङ्गथत्वं चार्थस्य व्यञ्जकसिद्धधीनं व्यक्ञयत्वम्, व्यक्रथापेक्षया च व्यञ्जकत्वसिद्धि- रित्यन्योन्यसंश्रयादव्यवस्थानम्। ननु वाच्यव्यतिरिक्तस्य व्यङ्गयस्य

लोचनम् शब्दरूपस्य पूर्व प्रतीतिस्ततोऽभिधेयस्य। यदाह तत्र भवान्- 'विषयत्वमनापन्नैः शब्दर्नार्थः प्रकाश्यते' इत्यादि। अतोऽनिर्ज्ञातरूपत्वात्किमाहेत्यभिधीयते' इत्यत्रापि चाविनाभाववत्समयस्याभ्य- स्तत्वात्क्रमो न लक्ष्येतापि। उद्योतारम्भे यदुक्तं व्यञ्जनमुखेन ध्वनेः स्वरूपं प्रतिपाद्यत इति तदिदानीमुपसंह- रन्व्यअ्जकभावं प्रथमोद्योते समर्थितमपि शिष्याणामेकप्रघट्टकेन हृदि निवेशयितुं पूर्वपक्ष- माह-तदेवमिति। कश्चिदिति। मीमांसकादिः। किमिदमिति। वक्ष्यमाणश्चोदक- बालप्रिया भिधानाभिधेयप्रतीतिवदिति वृत्त्युक्तानुमाने दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यशङ्कां परिहतुं व्याचष्टे-मभिधानस्येत्यादि। यदाहेति। यस्मादाहेत्यर्थः। विषयत्वमित्यादि। विषयत्वं श्रावणादिज्ञानविषयत्वम्। अनापन्नैः अज्ञातैरित्यर्थः। न प्रकाश्यते किन्तु ज्ञातैरेवेत्यर्थः । इत्यादीत्यादिपदेन सूचितेषु किश्चित पद्यार्द्धमपि दर्शयति-अत इत्यादि। मत इति। यतो निर्ज्ञातस्यैवार्थबोधकत्वं तत इत्यर्थः । अनिज्ञातिरूपत्वा- दिति। श्रोत्रा सम्यगश्रवणे शब्दस्यानिश्चितस्व्ररूपत्वादित्यर्थः । किमाहेत्यभिघी- यत इति। भवान् किं वक्तीति पृच्छथते इत्यर्थः । शब्दस्य तदर्थस्य च जिज्ञासरयेति भावः। प्रसन्वादाह-अत्रापीत्यादि। अत्रापि अभिधानाभिधेयप्रतीत्योरपि। अ- विनाभववदविनाभावस्येव। समयस्य तत्तदर्थे तत्तत्पदसक्वेतस्य। न लक्षयेतापि क्वचिदलक्ष्योऽपि भवति। 'त देव'मित्यादि 'निरूपितेष्वि'त्यन्तमनुपयोगि, कश्चिदित्यादिना व्यञ्जकत्वनिरूपणं पुनरुक्त चेत्यतस्तत्फलं द्शयन्नवताशयति-उद्योतारम्भ इत्यादिना। प्रघट्टकेन प्रकरणेन। किमिदमित्यत्र किशब्दः आक्षेपे प्रश्ने वा, तत्र हेतुनोक्त इत्यत आह- व्यमाण इति। अन्योन्याश्रयादव्यवस्थानमिति वक्ष्यमाण इत्यर्थेः । चोदकस्य चोदवादिनः । वृत्तौ 'व्यज्जथाथप्रकाशन'मिति। व्यंग्यार्थप्रतीत्यनुकूलसामर्थ्यमित्य्थः। अस्यानन्तरं चेदिति शेषः । निषेधति-'न ही'त्यादि। शब्दस्येति शेषः । शब्दस्य

४१४ सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सिद्धि: प्रागेव प्रतिपादिता तत्सिद्दघीना च व्यञ्ञकसिद्धिरिति कः पर्य- नुयोगावसरः । सत्यमेवैतत् ; प्रागुक्त्तयुक्तिभिर्वाच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः सिद्धिः कृता, स त्वर्थो व्यङ्ञयतयैव कस्माद्व्यपदिश्यते। यत्र च प्राधा

लोचनम् स्याभिप्रायः। प्रागेवेति। प्रथमोद्योते अभववादनिराकरणे। अतश्ष न व्यञ्जकसिध्या तत्सिद्धिर्येनान्योन्याश्रयः शख्क्येत, अपि तु हेत्वन्तरैस्तस्य साधितत्वादिति भावः। तदाह-तत्लिद्धीति। स त्विति। अस्त्वसौ द्वितीयोऽर्थः, तस्य यदि व्यख्थ इति नाम कृतम्, वाच्य इत्यपि कस्मान्न क्रियते? व्यज्तय इति वा वाच्याभिमतस्यापि कस्मान्न क्रियते? अवगम्यमानत्वेन हि शब्दार्थत्वं तदेव वाचकत्वम्। अभिधा बालप्रिया व्यञ्जकत्वमर्थस्य व्यङ्गयत्वं च 'न हि' स्वतो न भवति हि। हीति प्रसिद्धौ। अत इति शेषः। अतः परिशेषादित्यर्थः । व्यङ्गयत्वं व्यञ्जकसिद्ध्यधीनं व्यङ्ञथापेक्षया व्यज्जक- त्वसिद्धिश्च। 'इतीर्शति । इत्यतो हेतोरित्यर्थः । 'अव्यवस्थानं' न व्यवस्थितिः। यद्वा- न हीत्यस्य पूर्वेण सम्बन्धः । व्यञ्जकत्वं शब्दस्यैवेति सूचयितुं व्यक्ञयत्वं चार्थस्येत्यु- कम्। तथा च यतोऽर्थस्य व्यङ्गयत्वमतो व्यजकत्वं शब्दस्यैव तच्व व्यङ्गयार्थप्रकाशनं न हीति सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-'व्यज्जकत्वे'त्यादि। व्यक्षकत्वसिद्ध्यधीनमित्यस्या नन्तरं व्यज्गयत्वमिति पाठाभावे त्वेवं योजना-व्यज्ञकत्वं व्यक्नयार्थप्रकाशनं न हि। कुत इत्यत्राह 'व्यङ्गयत्वमि'त्यादीति। 'नन्वि'त्याि सिद्धान्तिनः समाधानग्रन्थः । विस्मरणमाशङ्कय तत्रत्यं प्रागिति पदं व्याचष्टे लोचने-प्रथमेत्यादि। फलितमाह- अतश्चेत्यादि। चकारोऽवधारणे अत इत्यनेन परामृष्टं हेतुमाह-हेत्वन्तरैरिति। तदाहेति। तस्मादाहेत्यथेः । वृत्तौ-'तत्व्रिद्ध्यधीने'ति। व्यक्गयसिध्यधीनेत्यर्थः । 'सत्यमि'त्यादिना सिद्धान्त्युक्तमनूद्य पूर्वपक्षी 'स त्वि'्त्यादिना दूषणमभिहितवांस्तं ग्रन्थं व्याचष्टे-अस्त्वसावित्यादिना। स त्वर्थ इत्यस्य व्याख्यानम्-असौ द्विती योऽर्थ इति। व्यञ्ञयतर्यवेत्येवकारं द्विधा योजयनू व्याचष्टे-तस्येत्यादिना। न क्रियत इति। अतक्च नियमार्थ व्यक्यशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं वक्तव्यं, तथाचान्यो न्याश्रय एव पर्यवस्येदिति भावः। यत्र चेत्यादिना व्यङ्गथत्वविशिष्टार्थस्याभिमतस्या- सिद्धिरूपं दूषणान्तरमुच्यते तद्रन्थमवतारयति-अवगम्यमानत्वेनेत्यादिना। अवगम्यमानत्वेन शब्दावगम्यमानत्वेन । शब्दार्थत्वमिति। तथा च शब्दाव गभ्यत्वं वाच्यत्वमित्यथेः । तदेवेति। यदेवार्थगतावगम्यत्वप्रतियोगि तदेवेत्यथेः। अर्थावगमकत्वमेवेति यावत्। अस्त्वेवं ततः किमत आह-अभिधा दीत्यादि। अभिधा वाचकत्वान्तर्गता वचनलक्षणा। यत्पर्यन्तेति। योऽर्थः पर्थन्तो यस्याः

तृतीयोद द्योत: ४१५

न्येनानवस्थानं तत्र वाच्यतयैवासौ व्यपदेष्टुं युक्त:, तत्परत्वाद्वाक्यस्य । अतश्च तर्त्प्रकाशिनो वाक्यस्य वाचकत्वमेव व्यापारः । कि तस्य व्यापा रान्तरकर्पनया ? तस्मात्तात्पर्यविषयो योऽर्थः स तावन्मुख्यतया वाच्यः। या त्वन्तरा तथाविधे विषये वाच्यान्तरप्रतीतिः सा तत्प्रतीतेरुपायमात्रं पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेः ।

लोचनम् हि यत्पर्यन्ता तत्रैवाभिधायकत्वमुचितम्, तत्पर्यन्तता च प्रधानीभूते तस्मिन्नर्थ इति मूर्धाभिषिक्तं ध्वनेर्यद्रूपं निरूपितं, तत्रैवाभिधाव्यापारेण भवितुं युक्तम्। तदाह- यत्र चेति। तत्प्रकाशिन इति। तद्वयक्कयाभिमतं प्रकाशयत्यवश्यं यद्वाक्यं तस्येति। उपायमात्रमित्यनेन साधारण्योक्त्या भाट्टं प्राभाकरं वैयाकरणं च पूर्वपक्षं सूचयति। भाट्टमते हि- वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ बालप्रिया सेत्यर्थः । तत्रैव पर्यन्तीभूततदर्थ एव। नन्वस्तु पर्यन्तीभूतार्थ प्रति वाचकत्वं, ततः किमत आह-तत्पर्यन्तत्यादि। तत्पर्यन्तता तामभिधां प्रति पर्यन्तता अवधिता तात्पर्यविषयतेति यावत्। तस्मिन्निति। व्यङ्गयभूते त्वदभिलषित इत्यर्थः। उक्तस्य दूषणत्वं प्रकटयन् फलितमाह-इतीत्यादि। इतीति हेतौ। मूर्धाभिषिक्तं प्रधानं रसादिलक्षणम्। रूपं स्वरूपम्। तत्रैवेति। एवकारोऽभिधाव्यापारेणेत्यनेन सम्ब धनाति। भवितुं युक्तमिति। अतो व्यज्ञकत्वं नाममात्रमिति भावः । वृत्तौ 'यत्र चे' त्यादि। यत्र काव्यादौ। 'प्राधान्येनावस्थान'मिति। तात्पर्यविषयतया अर्थस्या- वस्थानमित्यर्थः । 'तत्र' काव्यादौ। 'असौ' प्राधान्येनावस्थितोऽर्थः । लोचने-तदि- त्यादि। अवश्वमिति। अन्यथा काव्यचारुत्वं न सिध्येदिति भावः। इत्यनेन साधाररायोक्त्येति। स्ा तत्प्रतीतेरुपायमान्रं पदार्थप्रतीतिरिव वाक्यार्थप्रतीतेरिति मतत्रयसाधारणवचनेनेत्यर्थः । तन्मतत्रयं क्रमेणोपन्यस्यति-भाट्टमते हीत्यादि। वाक्यार्थमितये इत्यादि। तेषां पदानों वाक्यजननद्वारेण वाक्यार्थमितये एव प्रवृत्तिः, तस्या सत्याम् स्वार्थप्रतिपादनं नान्तरीयकमविनाभावबलादायातम्। यथ।S

१. श्लोकवार्तिकवाक्याधिकरणस्थेयं कारिका। वाक्यघटकीभूतपदैरुपस्थापितानां पदार्थानां प्रमाणन्तरसिद्धत्वात् तन्मान्रप्रतिपादनं पदानां निष्फलाय भवेदिति पदा- र्थावसिताभिधाव्यापराणामपि पदानां तत्रानवसिततात्पर्याणा वाक्यार्थावगतावेव तात्पर्यमिति भावः ।

४१६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अत्रोच्यते-यत्र शब्द: स्वार्थमभिद्घानोडर्थान्तरमवगमयति तत्र यत्तस्य स्वार्थाभिघायित्वं यच्च तदर्थान्तरावगमहेतुत्वं तयोरविशेषो विशेषो वा। न तावदविशेषः ; यस्मात्तौ द्वौ व्यापारौ भिन्नविषयौ भिन्नरूपौ च प्रतीयेते एव। तथाहि वाचकत्वलक्षणो व्यापारः शब्दस्य स्वार्थविषयः गम-

लोचनम् इति शब्दावगतैः पदार्थैस्तात्पर्येण योरऽर्थ उत्थाप्यते स एव वाक्यार्थः, स एव च वाच्य इति। प्राभाकरदर्शनेऽपि दीर्घदीर्घो व्यापारो निमितिनि वाक्यारथे, पदार्थानां तु निमित्तभावः पारमार्थिक एव। वैयाकरणानी तु सोऽपारमार्थिक इति विशेषः । एत- च्चास्माभि: प्रथमोद्योत एव वितत्य निर्गीतमिति न पुनरायस्यते भ्रन्थयोजनैव तु क्रियते। तदेतन्मत्रयं पूर्वपक्षे योज्यम्। अत्रेति पूर्वपक्षे। उच्यत इति सिद्धान्तः। वाचकत्वं गमकत्वं चेति स्वरूपतो भेद: स्व्राथॅऽर्थोन्तरे च क्रमेणेति विषयतः । ननु तस्माच्चेदसौ गम्यते- ऽर्थ: कथं तर्ह्यृच्यतेऽर्ान्तरमिति । नो चेत्स तस्य न कश्चिदिति को विषयार्थ

बालप्रिया न्नपाकार्थ प्रवृत्तानां काष्ठानां ज्वलनम्। अतः पदानां वाक्यार्थमितिपर्यन्त एवाभि- घाव्यापारो यथा काष्ठव्यापारः पाकान्त इत्यर्थः । इतीति। इत्युक्तनयेनेत्यर्थः। शब्दावगतैरिति। वाक्यगतपदावगतैरित्यर्थः । से एवेति। एवकारेण पदार्थव्या- वृत्तिः पदार्थप्रतीतेरुपायमात्रत्वेन तस्यातात्पर्यविषयत्वात्। व्यापार इति। वाक्या- त्मकपदानामिति शेषः। निमित्तिनीति। नैमित्तिके कार्यरूपे इत्यर्थः । वाक्यार्थस्य नैमित्तिकत्वोक्त्यैव पदार्थानां निमित्तत्वे सिद्धेऽपि वैयाकरणमताद्विशेषं दर्शयितुमाह- पदार्थानानत्विति। उत्पत्त्यपेक्षया प्रतीतिस्तु प्रथमं वाक्यार्थेस्य प्राभाकरमते कार्यान्विताभिधानादिति बोध्यम्। सोऽ पारमार्थिक इति। अविद्यात्मकत्वादपारमार्थिक इत्यर्थः । सह्विप्य मतत्रयोपन्या सस्य फलमाह-तदेतदिति। योज्यमिति। अन्यथा निर्मूलत्वप्रसङ्गादिति भावः। 'उच्यते' इत्यत्र पूरयति-सिद्धान्त इति। यत्रेत्यादिवृत्तिप्रन्थेनाभिहितौ स्वरूप विषयभेदौ र्फुटयति-चाचकत्वमित्यादि। विषयत इति। भेद इत्यनुषज्यते। समयापेक्षत्वात्स्वाथें अभिधा तदनपेक्षत्वादन्यत्रार्थे अवगमनव्यापार इति भावः । 'न च स्वपरे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तस्माहिति। यस्मादभिधेयस्या- रथस्ष्य प्रतीतिः तस्माच्छब्दादित्यर्थः । असौ व्यङ्गयतवेनाभिमतः । ननु न गम्यते तस्माच्छब्दात्किन्तु तत्सम्बन्धिवशादित्यत आह-नो चेदित्यादि। सः सशब्दः।

तृस्तीयोद् द्योत: ४१७

कत्वलक्षणस्त्वर्थान्तरविषयः । न च स्वपरव्यवहारो वाच्यव्यन्नययोरपह्ोतुं शक्य:, एंकस्य सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरपरस्य सम्बन्विसम्बन्घितवेन। वाच्यो ह्यर्थ: साक्षाच्छब्दस्य सम्बन्धी तदितरस्त्वभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तः सम्ब- न्विसम्बन्घी। यदि च स्वसम्बन्धित्वं साक्षात्तस्य स्यात्तदार्थान्तरत्वव्य वहार एव न स्यात्। तस्माद्विषयभेदस्तावत्तयोर्व्यापारयोः सुप्रसिद्धः । रूपभेदोऽपि प्रसिद्ध एव। न हि यैवानिधानशक्ति: सैवावगमनशक्तिः । अवाचकस्यापि गीतशब्दादे रसादिलक्षणार्थावगमदर्शनात्। मशब्द- स्यापि चेष्टादेरर्थविशेषप्रकाशनप्रसिद्धेः। तथाहि 'ब्रीडायोगान्नतवदनया'

लोचनम् इत्याशङ्कयाह-न चेति। न स्यादिति। एवकारो भिन्नक्रमः, नैव स्यादित्यर्थः । यावता न साक्षात्सम्बन्धित्वं तेन युक्त एवार्थान्तरव्यवहार इति विषयभेद उक्तः । ननु भिन्नेऽपि विषये अक्षश्दादेवहर्थस्य एक एवाभिधालक्षणो व्यापार इत्याशङ्कथ रूपभेदमुपपादयति-रपभेदोऽपीति। प्रसिद्धिमेव द्शयति-न हीति। विप्रतिपन्नं प्रति हेतुमाह-आवचकस्यापीति। यदेव वाचकत्वं तदेव गमकत्वं यदि स्यादवाचकस्य गमकत्वमपि न स्यात्, गमकत्वे नैव वाचकत्वमपि न स्यात्। न चैतदुभयमपि गीतशब्दे शब्दव्यतिरिक्ते चाघोवक्त्रत्वकुचकम्पनबाष्पावेशादौ बालप्रिया वस्य अर्थान्तरस्य। न कश्चिदिति। गमकोऽभिधायकश्च कश्चिन्नेत्यर्थः । ततः किमि त्यत आह-इतीत्यादि। विषयार्थः विषरूपोऽर्थः। यद्वा-विषयशब्दस्यार्थः । क इति। अर्थान्तरं शब्दस्य विषयो न भवेदित्यर्थः। इत्याशङ्याहेति। न चेत्यादिना न स्यादित्यन्तेनाहेत्यथः। एवकार इति। व्यवहार एवेत्येवकार इत्यर्थ:। भावं विवृणोति-यावतेत्यादि। यावता येन हेतुना। ननु भिन्नविषयत्वसमर्थनेनै- वेष्टसिद्धौ रूपभेदसमर्थनं किमर्थमित्यतस्तद्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। अक्षश- ब्दादेरित्यादिपदेन हर्यादिशब्दो गरृह्यते। बह्वर्थस्येति। इन्द्रियाद्यनेकार्थकस्येत्यर्थः। एक एवेति। आवृत्त्यपेक्षत्वेऽपि तत्र तत्रार्थे अभिधैव व्यापार इति भावः। स्वरूप- भेदे प्रसिद्धिं हेतुमुक्त्वा पुनर्हेत्वन्तरोक्तौ बीजं दर्शयति-विप्रतिपन्नं प्रतीति । विप्रतिपन्नं वाचकत्वमेव गमकत्वं नान्यदनुभूयत इति वदन्तम्। भावं व्याचष्े- यदेवेत्यादिना। न स्यादित्यत्र हेतुमाह-गमकत्व इत्यादि। गमकत्वे सति वाचक- त्वमपि नैव न स्यादिति योजना। स्यादेवेत्यर्थः । यत इति शेषः । न चेति। ५३ ध्व०

४१८ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालोके

इत्यादिश्लोके चष्टाविशेषः सुकविनार्थप्रकाशनहेतुः प्रदर्शित एव । तस्मा-

शब्दस्य यत्तयो: स्पष्ट एव भेदः । विशेषश्चेन्न तर्हीदानीमवगमनस्या भिधेयसामर्थ्याक्षिप्तस्यार्थान्तरस्य वाच्यत्वव्यपदेश्यता। शब्दव्यापारगो- चरत्वं तु तस्यास्माभिरिष्यत एव, तत्तु व्यक्रथत्वेनैव न वाच्यत्वेन। प्रसि-

लोचनम् तस्यावाचकस्याप्य वगमकारित्व दर्शनाद वगमकारिणोऽप्यवाच कत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तात्पर्यम्। एतदुपसंहरति-तर्माद्भिन्नेति । न तर्हीति । वाच्यत्वं ह्यभि- धाव्यापारविषयता न तु व्यापारमात्रविषयता, तथात्वे तु सिद्धसाधनमित्येतदाह- शब्दव्यापारेति। ननु गीतादौ मा भूद्वाचकत्वमिह त्वर्थान्तरेऽपि शब्दस्य वाचकत्वमेवोच्यते, किं हि तद्वाचकत्वं सङ्कोच्यत इत्याशङ्कयाह-प्रसिद्धेति। शब्दान्तरेण तस्यार्थान्तरस्य बालप्रिया एतदुभयं वाचकत्वगमकत्वोभयम्। गीतशब्दे बाष्पावेशादौ च नास्तीत्यन्वयः, किन्तु अवगमकत्वमेवास्तीति भावः। अधोवक्त्रत्वेत्यादिना व्रीडायोगादिति श्लोकप्र. तिपादितार्था दशिताः । कुत इत्यत्राह-तस्येत्यादि। तश्य गीतशब्दादेः। इति तात्पर्यमति। अवाचकस्येत्यादेः प्रदर्शित एवेत्यन्तवृत्तिग्रन्थस्य तात्पर्यमित्यर्थः । एतदिति। वाचकत्वव्यञ्जकत्वयोभेंदसमर्थनेन अविशेषपक्षनिराकरणमित्यर्थः । वृत्ती 'विशेषश्चे'दिति। तयोरित्यनुषङ्गः । 'अवगमनस्येति। अवगमनव्यापारसम्बन्धि यदर्थान्तरमिति सम्बन्धः । अवगमनीयस्येति च पाठः । अवगमनसम्बन्धित्वे हेतु. माह-'अभिधेये'त्यादि। न वाच्यत्वव्यपदेश्यतेत्युक्तं विघृणोति-वाच्यत्वं ह्यभि- धाव्यापारविषयतेति। साक्षात्तद्विषयतेत्यर्थः। व्यापारमान्रेति। व्यापारसामा न्येत्यर्थः । तथात्व इति व्यापारमात्रगोचरत्वे सतीत्यर्थः । सिद्धसाघनमिति । तस्यार्थस्य व्यज्ञनाव्यापारविषयताया अस्मन्मतसिद्धायास्साधनात् सिद्धसाधनं नाम दोष इत्यर्थः ।

मिति। वाच्यस्याभावादिनि भावः । इह तु शब्दस्येति सम्बन्धः । इह काव्ये। तु. शब्दो विशेषे। शब्दस्य वाचकस्य। अर्थात्नये व्यड्यत्वेनाभिमते। अपीति समु- चचये। कि हीत्यादि। अर्थोन्तरत्वस्य न तत्सङ्कोचकत्वमिति भावः। अन्वयं प्रदर्शयन् प्रकाशनोक्तिरेव युक्तत्येवकारारथ व्याचष्टे-शब्दान्तरेशेत्यादि। शब्दान्तरेण 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ गह्गादिशब्देन। तस्यार्थान्तरस्य शैत्यपावनत्वादेः। तत्र

तृतीयोद्द्योत: ४१९

द्धाभिधानान्तरसम्बन्घयोग्यत्वेन च तस्यार्थान्तरम्य प्रतीतेः शब्दान्त- रेण स्वार्थाभिधायिना यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्ता । न च पदार्थवाक्यार्थन्यायो वाच्यव्यक्रथोः। यतः पदार्थप्रतीतिर-

लोचनम् यद्विषयीकरणं तत्र प्रकाशनोक्तिरेव युक्ता न वाचकत्वोकितः शब्दस्य, नापि वाच्यत्वोफि रर्थस्य तत्र युक्ता, वाचकत्वं हि समयवशादव्यवधानेन प्रतिपादकत्वं, यथा तस्यैव शब्दस्य खार्थे; तदाह-स्वार्थाभिधायिनेति। वाच्यत्वं हि समयबलेन निर्व्यवधानं प्रतिपाद्यत्वं यथा तस्यैवार्थस्य शब्दान्तरं प्रति तदाह-प्रसिद्धेति। प्रसिद्धेन वाच- कतयाभिधानान्तरेण यः सम्बन्धो वाच्यत्वं तदेव तत्र वा यद्योग्यत्वं तेनोपलक्षितस्य। न चैवविधं वाचकत्वमर्थ प्रति शब्दस्येहास्ति, नापि तं शब्दं प्रति तस्यार्थस्योक्तरूपं वाच्यत्वम्। यदि नास्ति तर्हि कथं तस्य विषयीकरणमुक्तमत्याशङ्कयाह-प्रतीतेरिति। अथ च प्रतीयते सोर्ऽर्थो न च वाच्यवाचकत्वव्यापारेणेति विलक्षण एवासौ व्यापार इति यावत्। नन्वेवं मा भूद्धाचकशक्तिस्तथापि तात्पर्यशक्तिर्भविष्य तीत्याशङ्कयाह-न चेति। बालप्रिया तस्मिन्नर्थे। प्रकाशनोक्तिः अवगमकत्वोकिः। शब्दस्य गज्ादिशब्दस्य। न वाच- कत्वोक्तिर्युक्तत्यत्र हेतुत्वेन स्वार्थाभिधायिनेति पदं वाचकत्वनिर्वंचनपूर्वकमवतार- यति-वाचकत्वं हीत्यादि। तस्यैव शब्दस्य गज्ञादिशब्दस्य। स्व्रार्थे प्रवा- हादौ। तदाह तदभिप्रायेणाह। न वाच्यत्वोक्तियुक्तेत्यत्र हेतुत्वेन प्रसिद्धेत्या दिप्रन्थं वाच्यत्वलक्षणोक्तिपुरस्सरमवतारयति-वाच्यत्वं हीत्यादि। अर्थस्य शैत्यपावनत्वादेः। शव्द्रान्तरं शैत्यपावनत्वादिशब्दम्। प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे- प्रसिद्धनेत्यादि। वाचकतयेति पूरितम्। अभिधानान्तरेण शब्दान्तरेण शैत्य- पावनत्वादिशव्देन। तत्र वेति। तत्र वाच्यत्वे तन्निरूपितमित्यर्थः। योग्यत्व मर्हत्वम्। तेनोपलक्षितस्येत्यर्थान्तरस्येत्यस्य विशेषणं योग्यत्वेनेत्युपलक्षणे तृतीयेति भाव:। निगमयति-न चैवमित्यादि। मथं शैत्यपावनत्वाद्यर्थम्। शब्दस्य गज्जादिशब्दस्य। योग्यत्वेनेत्युफलक्षणे तृतीयेति व्याख्यानात्प्रतीतेरित्यनेन तदन्वय- स्य निरस्तत्वात्तत्पदमवतार्यति-यदीत्यादि। यदि नास्तीन्यनेन न चैवंविधमित्या- य्ुक्तस्यानुवादः । तस्य शैत्यपावनत्वाद्यर्थस्य। विषयीकरणमिति। गज्जादिशब्दे- नेति शेषः। अथ चेति वृत्तिस्थ चकारार्थविवरणम्। सोऽर्थः शैत्यपावनत्वाद्यर्थः ।

3.Fn व्यापारेणेत्यनन्तरं किन्तु व्यापारान्तरेणेति शेषः। तथा च फलितमाह-इतीत्यादि। प्रकृतसन्दर्भानुगुणमवतायति-नन्वित्यादि। तात्पर्यशक्तिर्भविष्यतीति।

४२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

सत्यैवेति कैश्विद्विद्वद्भिरास्थितम्। यैरव्यसत्यत्वमस्या नाभ्युपेयते तर्वां- क्यार्थपदार्थयोर्घटतदुपादानकारणन्यायोऽभ्युपगन्तव्यः । यथाहि घटे नि- ष्पन्ने तदुपादानकारणानां न पृथमुपलम्मस्तथैव वाक्ये तदयें वा प्रतीते पदतदर्थानां तेषां तदा विभक्ततयोपलम्भे वाक्यार्थबुद्धिरेव दूरीभवेत्। न त्वेष वाच्यव्यक्ञययोर्न्यायः, न हि व्यङ्रथे प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिर्दूरी

कैश्चिदिति वैयाकरणैः। यैरपीति भट्टप्रमृतिभिः। तमेव न्यायं व्याचषे- लोचनम्

यथाहीति। तदुपादानकारणानामिति। समवायिकारणानि कपालानि अन- योक्त्या निरूपितानि। सौगतकापिलमते तु यद्यप्युपादातव्यघटकाले उपादा- नानों ने सत्ता एकत्र क्षणक्षयित्वेन परत्र तिरोभूतत्वेन तथापि पृथक्तया नास्त्यु- पलम्भ इतीयत्यंशे दृष्टान्तः । दूरीभवेदिति। अर्थैकत्वस्याभावादिति भावः।

अर्थान्तर इति शेषः। अर्थान्तरप्रतीत्यनुकूला वाक्यस्य या शकतिस्सा तात्प- बालप्रिया

यंशक्तिरेव न त्वदभिमतेति भावः। वृत्तौ 'न चे'त्यादि। यथा पदार्थे प्रतीते तात्पर्य- शक्त्या वाक्यार्थो गम्यते, तथा वाक्याथें प्रतीतेऽर्थान्तर्चेति न युक्तमित्यर्थः । अर्थान्तरं तात्पर्यशक्तिगम्यं पदसमुदायगम्यत्वात, वाक्यार्थवदित्यनुमानमत्र शक्कितु- रभिप्रेतम्। न चेत्यत्र हेतुमाह-'यत' इत्यादि। अनेन दृष्टान्तवैषम्यादिति हेतुदे- ्शितः। 'असत्यैवे'ति। स्फोटरूपवाक्यार्थस्यैव सत्यत्वादिति भावः । लोचने-भट्टप्र- भृतिभिरिति। प्रमृतिपदेन नैयायिकादीनां भ्रहणम्। समवायीति। उत्पद्यमानं घस्तु यत्र समवैति तत्समवायकारणम्। कपालानि शकलानि। अनयोकत्या उपादानकारणशब्देन। निरूपितानि दर्शितानि। ननु यैरपीति सामान्येनोकिन घटते सौतगकापिलमतयोरुपादेयकाले उपादानाभावादिति शङ्कते-सौगतेत्यादि । न सत्तेत्यत्र हेतुमाह-एकत्रेत्यादि। एकत्र सौगतमते। क्षरोति। उपादानाना- मित्यनुषज्यते। यत्सत्ततक्षणिकमिति हि तन्मतम्। अपरत्र कापिलमते। तिरो भूतत्वेन उपादानानां तिरोभावेन। समाधत्ते-तथापीत्यादि। वृत्तौ 'वाक्य' इश्यादि। यद्यपि पदार्थेवाक्यार्थयोरेव प्रकृतत्वं, तथापि पदवाक्यग्रहणं दृष्ठान्तार्थम्। 'पदतदर्थाना'मिति। न पृथगुपलम्भ इत्यनुषङ्ः। वाक्ये प्रतीते तस्मात्पदाना वाक्यार्थे प्रतीते तस्मात्पदार्थोनाञ्च पृथक्तया उपलम्भो नासतीत्यर्थः। पृथगुपलम्भे दोरष दर्शयति-'तेषामि'त्यादि। 'तेषां' पदतदर्थानाम्। 'तदा' तत्प्रतीतिकाले। 'विभक- तया' वाक्याद्वाक्यार्थाच्च विभागेन। 'दूरीभवेदि'ति। पदार्थप्रतीतेर्दूरे भवेदित्यर्थः। अत्र.गम्यं हेतुं दर्शयति लोचने-अर्थैकत्वस्याभावादिति पदार्थवाक्यार्थ

तृतीयोद्द्योत: ४२१

भवति, वाच्यावभासाविनाभावेन तस्य प्रकाशनात। तस्माद्घटप्रदीपन्या- यस्तयोः, यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटप्रतीतावुत्पन्नारया न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते तद्वद्यक्रथप्रतीतौ वाच्यावमासः। यत्तु प्रथमोद्द्योते 'यथा पदा- ्यद्वारेण' इत्याद्युक्तं तदुपायत्वमात्रात्साम्यविवक्षया। नन्वेवं युगपदर्थद्वययोगित्वं वाक्यस्य प्राप्तं तद्भावे च तस्य वाक्य- तैव विघटते, तस्या ऐकार्थ्यलक्षणत्वात् ; नैष दोषः; गुणप्रधानभावेन तयोर्व्यवस्थानात्। व्यङ्रयस्य हि क्वचित्प्राधान्यं वाच्यस्योपसर्जनभावः

लोचनम् एवं पदार्थवाक्यार्थन्यायं तात्पर्यशक्तिसाधकं प्रकृते विषषे निराकृत्याभिमतां प्रकाश- शक्ति साधयितुं तदुचितं प्रदीपघटन्यायं प्रकृते योजयन्नाह-तस्मादिति। यतो- Sसौ पदार्थवाक्यार्थन्यायो नेह युक्तस्तस्मात्, प्रकृतं न्यायं व्याकरणपूर्वक दार्थन्तिके योजयति-यथैव हीति। ननु पूर्वमुक्तम्- यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः स प्रतीयते। वाक्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ इति तत्कर्थस एव न्याय इह यत्नेन निराकृत इत्याशक्कयाह-यच्विति। तदिति। न तु सर्वथा साम्येनेत्यर्थः । एवमिति। प्रदीपघटव दुगपदुभयावभास प्रकारेणेत्यर्थः। तस्या इति वाक्यतायाः। ऐकार्थ्यलक्षणमर्थैकत्वाद्धि वाक्यमेकमित्युक्तम्। सकृत बालप्रिया प्रतीत्योः प्रयोजनैक्यस्याभावादित्यर्थः। दूरीभावश्च नेष्ट इत्यतस्तयोः पृथगुपलम्भो नाभ्युपेय इति भावः । प्रकृते विशेषमाह-'न त्वेष' इत्यादि। कुत इत्यत आह- 'न ही'त्यादि। न हि दूरीभवतीति सम्बन्धः। अत्र हेतुमाह-'वाच्ये'त्यादि। वाच्येन सह व्यड्यस्य पृथक्प्रतीतेरित्यर्थः । लोचने 'तस्मादि'यादिप्रन्थमवतारयति-एव- मित्यादि। प्रकृतन्यायं घटप्रदीपन्यायम्। व्याकरणपूर्वकं विवरणपूर्वकम्। तदुपायत्वमात्रात्साम्येत्यत्रत्यमात्रपदव्यावर्त्य दर्शयति-न त्वित्यादि। ऐकार्थ्य- लक्षणमिति। एकः अर्थो यस्य तस्य भावः ऐकार्थ्यम्। अस्य लक्षणत्वे प्रमाण- माह-अर्थैकत्वादिति। नन्वेकार्थतवं न लक्षर्ण श्लेषालक्कारविषयस्यानेकार्थस्यापि वाक्यत्वादिति शङ्कामभिप्रायप्रदर्शनेन परिहरति-सकृदित्यादि। यत्रैव यदर्थ

१. 'अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्कञ्चेद्विभागे स्यात्' इति जैमिनिसूत्रं द्रष्टव्यम्।

४२२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

क्वचिद्वाच्यस्य प्राधान्यमपरस्य गुणभावः। तत्र व्यङ्ञयप्राधान्ये ध्वनि- रित्युक्तमव ; वाच्यप्राधान्ये तु प्रकारन्तरं निर्देक्ष्यते। तस्मातिस्थितमेतत्- व्यङ्ञचपरत्वेऽपि काव्यस्य न व्यञ्ञयस्याम्निघेयत्वमपि तु व्यङ्गयत्वमेव। कि च व्यङ्गचस्य प्राधान्येनाविवक्षार्यां वाच्यत्वं तावद्धवद्धिर्नाभ्यु- पगन्तव्यमतत्परत्वाच्छन्दस्य। तदस्ति तावझ्यङ्गयः शब्दानां कश्िद्विषय इति। यत्रापि तस्य प्राधान्यं तत्रापि किमिति तस्य स्वरूपमपह्नूयते। लोचनम् श्रुतो हि शब्दो यन्रैव समयस्मृति करोति स चेदनेनैवागमितः तद्विरम्यव्यापारा- भावात्समयस्मरणानां बहूनां युगपदयोगात्कोऽर्थभेदस्यावसरः । "पुनः श्रुतस्तु स्मृतो वापि नासाविति भावः । तयोरिति वाच्यव्यज्गथयोः । तत्रेति। उभयोः प्रका- रयोर्मध्यायदा प्रथमः प्रकार इत्यर्थेः । प्रकारान्तरमिति। गुणीभूतव्यज्जयसन्ज्ितम्। व्यङ्गयत्वमेवेति प्रकाश्यत्वमेवेत्यर्थः । ननु यत्परः शब्द: स शब्दार्थ इति व्यज्गथस्य प्राधान्ये वाच्यत्वमेव न्याध्यम्, तर्थ्यप्राधान्ये किं युकतं व्यज्ञथत्वमिति चेत्सिद्धो नः पक्षः, एतदाह-किञ्चेति। ननु प्राधान्ये मा भूद्धथप्रथरवमित्याशङ्गयाह-यत्रापीति। अर्थान्तरत्वं सम्बन्धिसम्ब-

एव। समयस्मृति सक्केतस्मरणम्। करोति उद्दोधकत्वाज्जनयति। सः बालप्रिया

सोऽर्थः। अनेनैव सकृ्छरुतेन शब्देनैव। मवगमितश्चेत् प्रकरणादिसह कारेण बोधितो यदि। तत् तर्हि कोऽथभेदस्यावसर इत्यनेनास्य सम्बन्धः । ननु समयस्म- रणश्वेदर्थावगमे कारणं, तहि तान्यपि बहूनि भवन्त्वित्याशङ्कायां तानि क्रमेण युगप- द्वेति विकल्पादं निराकरोति-विरम्यव्यापाराभावादिति। द्वितीयं निराकरोति- समयेत्यादि। ननु श्लेषविषये बह्वर्थत्वं दृश्यत इत्यत आह-पुनरित्यादि। श्रुतस्तु स्मृतो वापीत्युभयत्र शब्द इति शेषः। यद्वा श्रुतः अनुसंहितः शब्द इति शेषः। स्मृतः अर्थ इति शेषः। नासाविति। पूर्वः शब्दोर्ऽर्थो वा नेत्यर्थः। तथाच श्लेषस्थले आवृत्या बोधाद्वाक्यतदर्थो भिन्नौ तयोरेकत्वश्चौपचारिकमिति भावः। वृत्तौ 'नैष दोष' इति। न वाक्यभेदरूपदोष इत्यर्थः । 'गुणेति। तथाच वाच्योपसर्जनको व्यङ्गथो व्यज्ञथोपसरजेनकवाच्यो वैक एवार्थो वाक्ये न प्रतिपाद्यत इति भावः। किश्वेत्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-नन्वित्यादि। न्याय्यमित्यन्तः पूर्वपक्षः । तह्यप्राधान्ये कि युक्तमिति सिद्धान्ती पृष्टा पूर्वपक्षिण उत्तरमनुवदभाह-व्यङ्गयत्व मिति चेदित्यादि। अनेनास्तितावदित्यादिवृत्तिप्रम्थो वित्ृतः। भावमाह-अर्था- न्तरत्वमित्यादि। मर्थान्तरत्वं मुख्यार्थमिन्नार्थत्वम्। सम्बन्धिसम्बन्धि-

तृत्तीयोद्द्योत: ४२३

एवं तावद्वाचकत्वादन्यदेव व्यञ्जकत्वम् ; इतश्र वाचकत्वाद्यञ्ष- कस्वस्यान्यत्वं यद्वाचकत्वं शब्दैकाश्रयमितरत्तु शब्दाश्रयमर्थाश्रयं च शहदार्थयोई्वयोरपि व्यञ्लकत्वस्य प्रतिपादितत्वात्। गुणवृत्तिस्तूपचारेण लक्षणया चोभयाश्रयापि भवति। किन्तु ततो Sपि व्यञ्जकृत्वं स्वरूपतो विषयतश्च भिद्यते। रूपभेदस्तावदयम्-यद- लोचनम् न्धित्वमनुपयुक्तसमयत्वमिति व्यज्ञथतारया निबन्धनं, तच्च प्राधान्येऽपि विद्यत इति स्वरूपमहेयमेवेति भावः। एतदुपसंहरति-एवमिति। विषयभेदेन स्वरूपभेदेन चेत्यर्थः । तावदिति वक्तव्यान्तरमासूत्रयति। तदैवाह-इतश्चेति। अनेन सराम- श्रीभेदातकारणभेदोऽप्यस्तीति दर्शयति। एतच्च वितत्य ध्वनिलक्षणे 'यत्रार्थः शब्दो वा' इति वाप्रहणं, 'व्यङ्कः' इति द्विर्वचनं च व्याचक्षाणैरस्माभिः प्रथमोद्दोत एव दर्शितमिति पुनन विस्तार्य ते। एवं विषयभेदात्स्वरूपभेदात्कारणभेदाच्च वाचकत्वान्मुख्यात्प्रकाशकत्वस्य भेद प्रतिपाद्योभयाश्रयत्वाविशेषात्तर्हि व्य्जकत्वगौणत्वयोः को भेद इत्याशङ्कयामुख्या दपि प्रतिपादथितुमाह-गुणवृत्तिरिति। उभयाश्रयापीति शब्दार्थाश्रया । बालप्रिया त्वमिति। शब्दस्य सम्बन्धी वाच्यो लक्ष्यो वार्थः तत्सम्बन्धित्वमित्यर्थः । अनेन शब्दगम्यत्वं दर्शितम्। अर्थान्तरत्वे हेतुमाह-अनुपयक्तसमयत्वमिति। सङ्केत- प्रहानपेक्षप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः। इतीति। एतन्त्रयमित्यर्थः । नन्वेतदस्तु ततः प्रकृते किमित्यत आह-तच्चेत्यादि। प्राधान्येऽपीति। व्यङ्गयस्येति शेषः। वक्त- व्यान्तरमासूत्रयतीति । प्राथम्यार्थकत्वात्तावच्छब्दस्येति भावः । तदेवेति। वक्तव्यान्तरमेवेत्यर्थः। वृत्तावित इत्यनेन यदित्यादिवक्ष्यमाणः आश्रयभेदरूपो हेतुः परामृश्यत इत्यक्षिप्रेत्य व्याचष्टे-अनेनेत्यादि। सामग्रीभेदादिति। सहकारिव- र्गभेदादित्यर्थः। वृत्तावाश्रयशब्देन कारणमुच्यत इत्याह-कारणभेदोऽपीति। अर्थ- स्य व्यज्ञकत्वाश्रयत्वं शब्दायत्तमेवैति यद्यपि शब्द एव वाचकत्वस्येव व्यज्ञकत्वस्यापि मुख्य आश्रय इति कारणैक्यमस्ति, तथापि सहकारिभेदात्कारणरूपस्य शब्दस्य भेदोऽपीत्यर्थः। शब्दार्थयोरित्यादेर्विवरणम्-एतच्चेत्यादि। 'गुणवृत्तिस्त्व'त्यादिप्रन्थं वृत्तानुवादपूर्वकमवतारयति-एवमित्यादिना। एवं मुख्याद्वाचकत्वादभेदं प्रतिपाद्य अमुख्यादपि प्रतिपादयितुमाहेति सम्बन्धः । किमि- दार्नी तत्प्रतिपादनमित्यत उक्तः उभयाश्रयत्वाविशेषादित्यारभ्याशक्कयेत्यन्तग्रन्थः । तर्हीति। यदि वाचकत्वव्यअ्जकत्वयोर्भेदः, तहीत्यर्थः । क इति। नेत्यर्थः । उपचार- लक्षणारूपोभयेत्यर्थभ्रमः स्यादत उभयाश्रयेत्येतद्वयाचष्टे-शब्देत्यादि। उपचारेण लक्ष-

४२४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके मुख्यतया व्यापारो गुणवृत्तिः प्रसिद्धा । व्यञ्जकत्वं तु मुख्यतयैव शब्दस्य व्यापारः। न हयर्थाद्यङ्गयत्रयप्रतीतिर्या तस्या अमुख्यत्वं मनागपि लक्ष्यते। अयं चान्यः स्वरूपभेद :- यद्गुणवृत्तिरमुख्यत्वेन व्यवस्थितं वाच कस्वमेवोच्यते। व्यञ्जकत्वं तु वाचकत्वादत्यन्तं विमिन्नमेव। एतष्ब प्रतिपादितम्। अयं चापरो रूपभेदो यद्गुणवृत्तौ यदार्थोडर्थान्तरसुपल- क्षयति। तदोपलक्षणीयार्थात्मना परिणत एवसौ सम्पद्यते। यथा 'गङ्चार्यां घोषः' इत्यादौ। व्यञ्जकत्वमा्गे तु यदार्थोडर्थान्तरं द्योतयति तदा स्वरूपं प्रकाशयन्नवासावन्यस्य प्रकाशकः प्रतीयते प्रदीपवत्। यथा-'लीलाकमळपत्राण गणयामास पार्वती' इत्यादौं। यदि यत्रातिरस्कृतस्वप्रतीतिरर्थोऽर्थान्तरं लक्षयति तत्र लक्षणाव्यवहारः क्रियते, तदेवं सति लक्षणैव मुख्यः शब्दव्यापार इति प्राप्तम्। यस्मात्प्रायेण वाक्यारना वाच्यव्यतिरिक्ततात्पर्यविषयार्थावभासित्वम् ।

उपचारळक्षणयोः प्रथमोद्द्योत एव विभज्य निर्णीतं स्वरूपमिति न पुनर्लिख्यते । मु- लोचनम् ख्यतयैवेति। अस्खलद्रतित्वेनेत्यर्थः । व्यङ्गयत्रयमिति। वस्त्वलङ्गाररसात्मकम्। वाचकत्वमेवेति। तत्रापि हि तथैव समयोपयोगोऽस्त्येवेत्यर्थः । प्रतिपादित- मिति। इदानीमेव। परिणत इति। स्वेन रूपेणानिर्भासमान इत्यर्थः ।

णया च या गुणवृत्तिः सा उभयाश्रयापीति वृत्तौ योजनेति भावः । पूर्वमुक्तं स्मारयति- बालप्रिया उपचारलक्षणयोरिति । मुख्यतयैवेत्यत्र मुख्यत्वं प्रकृतानुरोधेन व्याचष्टे -- अस्खलव द्गतित्वेनेति वाचकत्वमेव गुणवृत्तिरित्येतद्विवणोति -- तत्रापीत्यादि। तत्रापि गुणवृत्तावपि। तथैव यथावाचकत्वे तथैव। समयोपयोगः सक्केतप्रहणो- पयोगः । अस्त्येवेत्यर्थ इति। गुणवृत्तेरभिधेयाविनाभूतप्रतीतित्वादिति भावः। वृत्तौ 'यदार्थोऽर्थान्तरमि' ति। 'अर्थः' प्रवाहादिः। 'अर्थान्तरं' तीरादिकम्। परिणा- मो नाम पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापत्तिः। परिणंतपद प्रकृतानुरोधेन व्याचष्टे लो- चने-हवेनेत्यादि। वृत्तौ 'असा' विति। प्रवाहादर्थ इत्यर्थः। 'यदार्थ' इति। 'अर्थः' लीलाकमलपत्रगणनादिः । 'अर्थान्तरं' लज्जादिकम्। 'वरूप प्रकाशयन्नेवे' त्यादौ दष्टान्तमाह-'प्रदीपवदि' ति। अर्थोरडर्थान्तरं द्योतयतीत्युक्तस्योदाहरणमाह-'यथ। लीले त्यादि। माभूदत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्थले गुणवृत्तिव्यज्जकत्वयोः स्वरूपाभेदः, तद-

तृतीयोद्द्योत: ४२५

ननु त्वत्पक्षेऽपि यदार्थों व्यङ्गचत्रयं प्रकाशयति तदा शब्दस्य कीदशो व्यापारः । उच्यते-प्रकरणाद्यवच्छिन्नशब्दवशेनैवार्थस्य तथा- बिधं व्यञ्ञजकत्वमिति शब्दस्य तत्रोपयोगः कथमपहूयते। विषयभेदोऽपि गुणवृत्तिव्यक्षकत्वयोः स्पष्ट एव। यतो व्यक्षकत्वस्य रसादयोडलक्कार- विशेषा व्यप्रथरूपावच्छिन्नं वस्तु चेति त्रयं विषयः । तत्र रसादिप्रती-

लोचनम् कीदश इति मुख्यो वा न वा प्रकारान्तराभावात्। मुख्यत्वे वाचकत्वमन्यथा गुणवृत्तिः, गुणो निमित्तं सादृश्यादि तद्द्वारिका वृत्तिः शब्दस्य व्यापारो गुणवृत्तिरिति भावः। मुख्य एवासौ व्यापाः सामग्रोभेदाच् वाचकत्वाद्यतिरिच्यत इत्यभिप्रायेणाह-उच्यत इति। एवमस्खलद्गतित्वात् कथश्चिदपि। समयानुपयोगात्पृथगाभासमानत्वाच्चेति त्रिभिः प्रकार: प्रकाशकत्वस्यतद्विपरीत रूपत्रयायाश्च गुणवृत्तेः स्वरूपभेदं व्याख्याय विषयभेदमप्याह- विषयभेदोऽपीति। वस्तुमात्नं गुणवृत्तेरपि विषय इत्यभिप्रायेण विशेषयति-व्यङ्गय- बालप्रिया न्यस्थले तु स्यादित्याशङ्कय परिहरति-'यदि चे' त्यादि। 'लक्षणाव्यवहार' इति। न व्यअ्जकत्वव्यवहार इति शेषः । मुख्यः शब्दव्यापारो लक्षणैवेति सम्बन्धः । 'इति प्राप्तमि' ति। स्यादिति शेषः । अत्र हेतुमाह-'यस्मादि' त्यादि। उक्तमसहमानस्य प्रतिबन्धा प्रत्यवस्थानम्-'नन्वि' त्यादि। तदभिप्रार्यं व्याचष्टे लोचने-मुख्या वेत्यादि। कल्पान्तराकरणे हेतुमाह-प्रकारन्तराभावादिति। तस्मिन्सति कि स्यादित्यतः क्रमेण दूषणमाह-मुख्यत्व इत्यादि। अमुख्यत्वे गुणवृत्तित्वं गुणवृत्तिशब्दार्थविवरणेन साधयति-गुणो निमिन्तमित्यादि। उच्यत इत्यादिग्रन्थस्य भावमाह-मुख्य इत्यादि। असौ व्यापारः शब्दव्यापारः। ननु मुख्यत्वे वाचकत्वादभेदस्स्यादित्यत आह-सामग्रीभेदादिति। वृत्तौ 'प्रकरणे' त्या दिना सामग्रीभेदः प्रदर्शितः। 'तत्रे' ति। अर्थेन व्यङ्गयन्नयप्रकाशनस्थल इत्यथैः। 'उपयोग' इति। व्यक्षकत्वलक्षणोपयोग इत्यर्थः । गुणवृत्तिव्यञ्ञकत्वयोः स्वरूपभेदहे- तून् बहुप्रन्थोक्तान् सु्रहत्वायैकग्रन्थेन वृत्यभिप्रायतया उपसंहरन्नुत्तरप्रन्थ तात्पर्यो- कत्यावतारयति-एवमित्यादि। मस्खलद्गतित्वादिति। र्खलद्रतित्वाभावादि- त्यर्थः । कथञ्चिदपीत्यादि। असङ्केतितार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । पृथगिति। वाच्यार्थात्पृथगित्यर्थः। त्रिभिः प्रकारैरित्यस्य गुणवृत्तेस्स्वरूपभेदमित्यनेन स- म्बन्धः । एतदिति । एतद्विपरीतं रूपत्रयं स्खलद्गतित्वादिकं यस्यास्तस्या इत्यर्थः । गुणत्रृत्ते: गुणवृत्तितः । व्यज्गथेत्यादिविशेषणस्य फलमाह-वस्तुमात्रमिति।

५४ ६व०

४२६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

तिरगुणवृत्तिरिति न केनचिदुच्यते न च शक्यते वक्तुम्। व्यङ्गयालक्क्ा रप्रतीतिरपि तथैव। वस्तुचारुत्वप्रतीतये स्वशब्दानमिघेयत्वेन यत्प्रति- पिपादयितुमिष्यते तद्व्यङ्ञयम्। तच्च न सर्व गुणवृत्तेर्विषयः प्रसिद्धनुरो- घाभ्यामपि गौणानां शब्दानां प्रयोगदर्शनात्। तथोक्तं प्राकु। यदपि च गुणवृत्तेर्विषयस्तदपि च व्यञ्ञकत्वानुप्रवेशेन। तस्मात्ुणवृत्तेरपि व्य-

रूपावच्छिन्नमिति । व्यज्कत्वस्य यो विषयः स गुणवृत्तेन विषयः अन्यश् लोचनम्

तस्या विषयभेदो योज्यः। तत्र प्रथम प्रकारमाह-तत्रेति। न च शक्यत इति। लक्षणासामग्यास्तत्राविद्यमानत्वादिति हि पूर्वमेवोक्तम्। तथैवेति। न तत्र गुणवृत्ति युक्तत्यर्थः । वस्तुनो यत्पूर्व विशेषणं कृतं तद्याचष्टे-चारुत्वप्रतीतय इति। न सर्वमिति। किंचित्तु भवति। यथा-'निःश्वासान्ध इवादर्शः' इति। यदुक्तम्- 'कस्यचिद्ध्वनिभेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम्' इति। प्रसिद्धितो लावण्यादयः शब्दा, वृत्तानुरोधव्यवहारानुरोधादेः 'वदति बिसिनीपत्रशयनम्' इत्येवमादयः । प्रागिति। प्रथमोद्दयोते 'रूढा ये विषयेऽन्यत्र' इत्यत्रान्तरे। न सर्वमिति यथास्माभिर्व्याख्यातं तथा स्फुटयति-यदपि चेति। गुणवृत्तेरिति पश्चमी। अधुनेतररूपोपजीवकत्वेन तदितरस्मात्तदितररूपोपजीवकत्वेन च तदितरस्मादित्यनेन पर्यायेण वाचकत्वाद्यु बालप्रिया वस्तुमात्रं भवतु गुणवृत्तेविषयः व्यज्नथत्वावच्छिन्नन्तु न तद्विषयः, यतो व्यज्गथत्वे व्यज्जनाव्यापारविषयत्वमित्यर्थेः । अन्यश्चेति। प्रथमोद्योतोक्तश्चेश्यर्थः । त्याः गुणवृत्तितः । याज्यः अत्रानुसन्धातव्यः। न च शक्यते वक्तमित्यत्र गम्यं हेतुमाद्- लक्षरोत्यादि। तथैवेत्येतत्तात्पर्यतो व्याचष्टे-नेत्यादि। विशेषणमिति। व्यड्ग्य- रूपावच्छिन्नमिति विशेषणमित्यर्थः । वृत्तौ 'रसादिप्रतीति' रिति। रसादिप्रतीति हेतुरि- स्यर्थः । 'वस्तिव' त्यादि । यद्वस्त्विति सम्बन्धः । 'चारुत्वे'ति। काव्यचारुत्वेत्यर्थः। 'तद्वड्ग्यमि'ति। तथाविधं व्यड्ग्यं व्यड्ग्यरूपावच्छिन्नमित्यनेन विवक्षितमित्यर्थः। सर्वमित्यनेन गम्यमाह लोचने-किश्चिच्तिति। यदुक्तमिति। यस्मादुक्तमित्यर्थः। प्रसिध्यनुरोधाभ्यामित्येतद्विवृणोति-प्रसिद्धित इत्यावि। प्रसिद्धितः रूढितः। यथा व्याख्यातमिति। किञ्चित्तु भवतीति व्याख्यातम्। स्फुटयतीति। स्वय- मिति शेषः। गुणवृत्तेरपीत्यत्र षष्ठीभ्रमस्त्यादत आह-पञ्चमीति। वाचकत्वेत्या- दिग्रन्थं भेदप्रदशनपरतया व्याख्यास्यन्नवतारयति-अधुनेत्यादि । इतरेति। इतररूपं गुणवृत्तिस्तदुपजीवकतवेन तत्समाश्रयत्वेनेत्यर्थः । तदितरस्मादिति। वाचकत्वादित्यर्थः । तदितरेत्यादि। तदितररूपं वाचकत्वं तदुपजीवकत्वेनेत्यर्थः ।

तृतीयोद्द्योतः ४२७

अकत्वस्यात्यन्तविलक्षणत्वम् । वाचकत्वगुणवृत्तिविलक्षणस्यापि च तस्य तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानम् । व्यञ्जकत्वं हि क्वचिद्वाचकत्वाश्रयेण व्यवतिष्ठते, यथा विवक्षिता- न्यपरवाच्ये ध्वनौ। क्वित्तु गुणवृत्त्याश्रयेण यथा अविवक्षितवाच्ये ध्वनौ। तदुभयाश्रयत्वप्रतिपादनायैव च घवनेः प्रथमतरं द्वौ प्रमेदावुप- न्यस्तौ। तदुमयाश्रितत्वाच्च तदेकरूपत्वं तस्य न शक्यते वक्तुम्। यस्मान्न तद्वाचकत्वैकरूपमेव, कचिल्लक्षणाश्रयेण वृत्तेः । न च लक्षणै-

णतृत्तेश्ष द्वितर्यादपि भिन्नं व्यञ्ञकत्वमित्युपपादयति-वाचकत्वेति। चोऽवधारणे लोचनम्

भिन्नक्रमः, अपिश्दोऽपि न केवलं पूर्वोक्तो हेतुकलापो यावत्तदुभयाश्रयत्वेन मुख्योप- चाराश्रयत्वेन यद्व्यवस्थानं तदपि वाचकगुणवृत्तिविलक्षणस्यैवेति व्याप्तिघटनम्। तेनायं तात्पर्यार्थः-तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानात्तदुभयवैलक्षण्यमिति। एतदेव विभजते-व्यअ्जकत्वं हीति। प्रथमतरमिति। प्रथमोद्दयोते 'स च' इत्यादिना ग्रन्थेन। हेत्वन्तरमपि सूचयति-न चेति। वाचकत्वगौणत्वोभयवृत्तान्त· बालप्रिया तदितरस्मादिति। गुणवृत्तिप्रकारादित्यथः। उभयन्न भिन्नमिति शेषः । पर्यायेण क्रमेण । च इति। 'विलक्षणस्यापि चे'त्यत्रत्यचकार इत्यर्थः । भिन्नक्रम इति। विलक्षणस्येत्यनेन योज्य इत्यर्थः। अपिशब्दोऽपीति। भिन्नक्रम इत्यनुषज्यते । क्वचिद्ग्रन्थे तथा पाठश्च । अपिशब्दस्य व्यवस्थानमित्यनेन सम्ब्रन्ध इति भावः। अपिशब्दगम्यमर्थमाह-न केवलमित्यादि। तदुभयाश्रयतवेने- त्यस्य विवरणम्-मुख्येत्यादि। वाचकत्वगुणवृत्युभयाश्रयत्वेनेत्यर्थः । इति व्याप्ति- घटनमिति। यद्यदाश्रयत्वेनावतिष्ठते तत्तद्विळक्षणमिति व्याप्तिर्दर्शितेत्यर्थः । तदुभ- याश्रयत्वेनेति। व्यक्षकत्वस्येति शेषः। व्यज्ञकत्वं वाचकत्वाद्गुणवृत्तेश्र विलक्षणं तदुभयाश्रयत्वेनावस्थानादित्यर्थः । एतदेवेति। उक्तमेवेत्यर्थः । विभजते विभज्य दर्शयति। प्रथमतरमिति। द्वितीयोद्योतापेक्षया तरपः प्रयोग इति व्याचष्टे-प्रथमेति। वृत्तौ 'न चे' त्यादि। तदित्यनुषज्यते। व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । 'उभयधर्मत्वेनैव' वाचकत्वगुणवृत्युभया- श्रयत्वेन हेतुनैव। 'तदेकैकरूपं न भवति' वाचकत्वादिभिन्नं भवति। इति न चेति सम्बन्धः । 'यावदि' त्यादि। यावत् किन्तु। 'वाचकत्वे'ति। वाचकत्व- लक्षणादिरूपैः रहिता ये शव्दा: तद्धर्मत्वेनापीत्यर्थः । तत्तदेकैकरूपं न भवतीत्य स्यानु- ष्ः। न चोभयेत्यादिप्रन्थमवतारयति लोचने-हेत्वन्तरमित्यादि। उक्के साध्ये इति

४२८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

करूपमेवान्यत्र वाचकत्वाश्रयेण व्यवस्थानात्। न चोभयधर्मत्वेनैव तदे- कैकरूपं न भवति। यावद्वाचकत्वलक्षणादिरूपरहितशब्द घ्मै ख्वे नापि । तथाहि गीतध्वनीनामपि व्यञ्जकत्वमस्ति रसादिविषयम्। न च तेषां वाचकत्वं लक्षणा वा कथश्चिल्लक्ष्यते। शब्दादन्यत्रापि विषये व्यञ्जक- स्वस्य दर्शनाद्वाचकत्वादिशब्दधर्मप्रकारत्वमयुक्क्तं वक्तुम् । यदि च वाचकत्वलक्षणादीनां शब्दप्रकाराणां प्रसिद्धप्रकारविलक्षणत्वेSपि व्यक्ष कत्वं प्रकारत्वेन परिकल्प्यते तच्छन्दस्यैव प्रकारत्वेन कस्मान्न परिक-

लोचनम् वैलक्षण्यादिति सूचितो हेतुः । तमेव प्रकाशयति-तथाहीत्यादिना। तेषामिति। गीतादिशब्दानाम्। हेत्वन्तरमपि सूचयति-शब्दादन्यत्रेति। वाचकत्वगौणत्वा भ्यामन्यद्व्यञ्जकत्वं शब्दादन्यत्रापि वर्तमानत्वात्प्रमेयत्वादिवदिति हेतुः सूचितः । नन्वन्यत्रावाचके यद्व्यञ्जकत्वं तद्भवतु वाचकत्वादेर्विलक्षणम्, वाचके तु यद्व्यज्जकत्वं तदविलक्षणमेवास्त्वित्याशङ्कयाह-यदीति। आदिपदेन गौणं ग्रृह्यते। शब्दस्यै- बालप्रिया शेषः। तमेव हेतुं स्फुट्यति-चाचकत्वेत्यादि। वाच कत्वगौणत्वोभयस्य यो वृत्तान्तः तद्वैलक्षण्यात्तदुभयरहितवृत्तित्वादित्यर्थः। गौणत्वेति। लाक्षणिकत्वस्याप्युपलक्ष- णम्। शब्दादित्यादिदर्शनादित्यन्तप्रन्थोन पूर्वान्वयी, किन्तु उत्तरान्वयीत्याशयेना- वतारयति-हेतवन्तरमिति। तमेव हेत्वन्तरमवयवान्तरेण सह दर्शयति-वाच कत्वेत्यादि। भिन्नमित्यन्तं वाचकत्वादिशब्दधर्मप्रकारत्वमशक्यं वक्तुमित्यस्य विव- रणम्। नन्वित्यादि। मवाचक इति। गीतध्वन्यादावित्यर्थः । अविलक्षणमि- ति। वाचकत्वादेरित्यनुषजः । गौणमिति। गौणीवृत्तिरित्यर्थः । वृत्तौ 'शब्दप्रकारा- णामिति निर्धारणे षष्ठी, प्रकारत्वेनेत्यनेनास्य सम्बन्धः । शब्दप्रकाराणां मध्ये यः प्रकारस्तत्वेनेत्यर्थः । 'प्रसिद्ध प्रकार विळणतवेऽपी ति। व्यञ्जकत्वस्य प्रसिद्ध प्रकारेभ्यो वाचकत्वादिभ्यो वैलक्षण्ये वस्तुतस्सत्यपीत्यर्थः । 'तदिशति। तर्हांत्यर्थः। 'शब्दस्यैव प्रकारत्वेने ति। शब्दावान्तरभेदत्वेनेत्यर्थः । 'कस्मान्न परिकत्प्यत' इति। परिकल्पन १. वाचकत्वेति। अयम्भावः-व्यज्जनम् अभिधालक्षणान्यतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकभेदवतू शब्दवृत्तित्वे सति शब्देतरवृत्तित्वात् प्रमेयत्ववत्। गौण्याः पृथग्वृत्ति- स्ववादिमीमासकनये तु तद्ुभयगौण्यन्यतमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदवदिति साध्य- रूपं वेद्यम्।

तृतीयोद्द्योत: ४२९

रप्यते। तदेवं शाब्दे व्यवहारे त्रयः प्रकारा :- वाचकत्वं गुणवृत्तिर्व्य- अ्नकत्वं च। तत्र व्यञ्जकत्वे यदा व्यङ्गथप्राधान्यं तदा ध्वनिः, तस्य चावि- वक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति द्वौ प्रमेदावनुक्रान्तौ प्रथमतरं तौ सविस्तरं निर्णीतौ। अन्यो ब्रूयात्-ननु विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ गुणवृत्तिता

लोचनम् वेति। व्यञ्जकत्वं वाचकत्वमिति यदि पर्यायौ कल्प्येते तर्हि व्यजकत्वं शब्द इत्यपि पर्यायता कस्मान कल्प्यते, इच्छाया अव्याहतत्वात्। व्यञ्जकत्वस्य तु विविक्त स्वरू पं दर्शितं तद्विषयान्तरे कथं विपर्यस्यताम्। एवं हि पर्वतगतो धूमोऽनग्निजोऽपि स्यादिति भावः। अधुनोपपादितं विभागमुपसंहरति-तदेवमिति। व्यवहार प्रहणेन समुद्रघोषादीन् व्युदस्यति। ननु वाचकत्वरूपोपजीव कत्वाद्गुणवृत्त्यनुजीवकत्वादिति च हेतुद्वयं यदुक्त तदवि- वक्षितवाच्यभागे सिद्ध न भवति तस्य लक्षणैकशरीरत्वादित्यभिप्रायेणोपक्रमते-अ्रन्यो ब्रयादिति। यद्यपि च तस्य तदुभयाश्रयत्वेन व्यवस्थानादिति ब्रुवता निर्णीत चरमेवै- तत्, तथापि गुणवृत्तेरविवक्षितवाच्यस्य च दुनिरूपं वैलक्षण्यं यः पश्यति तं प्रत्याश-

स्यादित्यर्थः । वितृणोति लोचने-जयञ्जकत्वमित्यादि। इतीति। इतिशब्दावित्यथः । बांलप्रिया

पर्यायौ एकार्थकौ। इत्यपीति। इत्यनयोरपीत्यर्थः । अस्तु पर्यायतेत्यत आह- व्यञ्जकत्वस्येत्यादि। विविक्तं वाचकत्वादेर्विविक्तम्। दशितमिति। गीतध्वन्या- दाविति भावः। अतश्च वाचकत्वादिरूपेण परिकल्पनमयुक्तमित्याह-तदित्यादि। तद्विषयान्तर इति। वाचकगतं व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । कथं विपर्यस्यतामिति। वाचकत्वादिरूपेषेति शेषः । एवं हीत्यादि। वाचकाश्रयं व्यञ्जकत्वं वाचकत्वादि- मूलं न चेत्पर्वतगतो धूमोऽनग्निजश्च स्यादतो विपर्यासो न युक्त इति भावः । विभागमुपसंहरतीति। वाचकत्व गुणवृत्तिभ्या विभक्ततया व्यव्जकत्वस्य प्रतिपा- दितस्वात्प्रकारत्रयमुपपादितमेवेति भावः। व्युदस्यतीति। समुद्रघोषादेरभिधायक- 6 स्वाभावादिति भावः । तात्पर्यतोऽवतारयति-नन्वित्यादि। उपजीवत्यपेक्षत इत्युपजीवकमनुसन्निधौ जीवतीत्यमुजीवकम्। वाचकत्वेत्यादि नावाचकत्वगुणवृत्युभयाश्रयत्वमेवांशे दूषणदा- नायानूदितम्। यथोक्तार्थोभयाश्रयत्वहेतुनैवास्य चोदस्य परिहृतत्वात्पुनस्तदुद्गावन- परिहारावनर्थकावित्याशड्क्य परिहरति-यद्यपीत्यादि। अविवक्षितवाच्यस्येति ध्वने- शेष रितिः। यो वैलक्षण्यं दुर्निरूप पश्वति, तं प्रतीति सम्बन्धः । आररशङ्केति। वैल-

४३० सटीकलोच नोपैतध्वन्यालोके

नास्तीति यदुच्यते तद्युक्तम्। यस्माद्वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्विका यत्रार्था न्तरप्रतिपत्तिस्तत्र कथं गुणवृत्तिव्यवहारः, न हि गुणवृत्तौ यदा निमित्तेन केनचिद्विषयान्तरे शब्द आरोप्यते अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थः यथा-'अग्नि- र्माणवकः' इत्यादौ, यदा वा स्वार्थमंशेनापरित्यजंस्तत्सम्बन्घद्वारेण विष लोचनम् क्वानिवारणार्थोऽयमुपक्रमः । अत एवाद्यभेदस्यान्गीकरणपूर्वकमयं द्वितीयभेदाक्षेपः। विवक्षितान्यपरवाच्य इत्यादिना पराभ्युपगमस्य स्वाज्ञीकारी दर्श्यते। गुणवृत्ति- व्यवहाराभावे हेतुं दर्शयितुं तस्या एव गुणवृत्तेस्तावद्वृत्तान्त दशयति-न हीति। गुणतया वृत्तिर्व्यापारो गुणवृत्तिः । गुणेन निमित्तेन सादृश्यादिना च वृत्तिः अर्थान्तर- विषयेऽपि शब्दस्य सामानाधिकरण्यमिति गौणं दर्शयति। यदा वा स्वार्थमिति

क्षण्यदुर्निरूपत्वाशङ्केत्यर्थः । अयमुपक्रमः वृत्तिकारोपक्रमः। अत्रोष्ट्भकमा ् -अ बालप्रिया

एवेत्यादि। आद्यभेदस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य। द्वितीयभेदेति। अविवक्षित- वाच्येत्यर्थः । अत्र हेतुं दर्शयति-विवक्षितेत्यादि। न हत्यादिप्रन्थस्य फलं दर्शय- न्नवतारयति-गुणव्ृत्तीत्यादि। हेतुं दर्शयितुमिति। विवक्षितान्यपरवाच्य इति शेषः । गौगलाक्षणिकोभयस्राधारणं गुणवृत्तिशब्दार्थमाह-गुणतयेत्यादि। गुणतया अप्रधानतया। अभिधावृत्तिर्हि प्रधानभूता। व्यापार इति। शब्दस्येति शेषः। अनेन गौणस्य लाक्षणिकस्य च संग्रहः। गौणे गुणवृत्तिशब्दस्यार्थान्तरञ्चाह-गुरोनेत्यादि। गुणेनेत्यस्य विवरणम्-सादृश्यादिनेति। निमित्तेनेति तृतीयार्थकथनम्। उक्तस्यैव विवरणम्-अर्थान्तरविषयेऽपीत्यादि। अर्थान्तरमेव विषयस्तस्मिन्। इति गौणं १. स्वार्थमंशेनापरित्यजन्निति। अग्निर्माणवक इत्यत्र अग्नेः अग्निसदृशे लाक्ष- णिकतया सादृश्यस्य भेदघटितत्वेन लक्ष्यकुक्षौ वाच्यार्थाप्रवेशाद् भवतीयं जहत्स्वार्था, गज्नायां घोष इत्यत्र तु गज्गापदस्य गङ्गातीरे लक्षणया लक्ष्यघटकतया शक्यस्यापि

शब्दस्य तीरमात्रे लक्षणा तदैषापि जहत्स्वार्यैव समाकलनीया। वयन्त्वत्र विभावयामः-यत्र शक्यार्थस्य स्वरूपेण रूपान्तरेण वा पदार्थान्तरेण- न्तयः शाब्दमतौ भासते तत्राजहत्स्वार्था, यथा यष्टयः प्रविशन्ति इत्यादौ काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्येवं प्रभृतिनि च। अत्र दि यष्टीनामपि यष्टित्वेन प्रवेशनक्रियायाम- न्वयः, काकानां च दध्युपघातकतवेन रक्षणान्वयः। पूर्वत्र उभयन्न च नाग्नेर्माणवका- न्वयः, न च गङ्गाया घोषे। तथा चात्र द्वयोर्जहत्स्वार्थैव सर्वथा। एवं च 'स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणमि'ति प्रकाशीयतल्लक्षणे 'स्वसिद्धये स्वर्थस्य अन्वयप्रवेश- सिद्धये' इति प्रदीपव्याख्यानं साधु संगच्छते।

तृतीयोद्द्योप्त: ४३१

यान्तरमाक्रामति, यथा-'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ। तदाविवक्षितवाच्य- त्वमुपपद्यते। अत एव च विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ वाच्यवाचकयो- द्वयोरपि स्वरूपर्प्रतीतिरर्थावगमनं च दश्यत इति व्यञ्जकत्वव्यवहारो युक्त्यनुरोधी। स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परावभासको व्यञ्जक इत्युच्यते, तथाविधे विषये वाचकत्वस्यैव व्यञ्जकत्वमिति गुणवृत्तिव्यवहारो निय मेनैव न शक्यते कर्तुम्।

लोचनम् लक्षणां दर्शयति। अनेन भेदद्वयेन च स्वीकृतमविवक्षितवाच्यभेदद्वयात्मकमिति सूचय- ति। अत एव अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थशब्देन विषयान्तरमाफ्रामति चेत्यनेन शब्देन तदेव भेदद्वय दर्शयति-अत एव चेति। यत एव न तत्रोक्तहेतुबलाद्गु- णवृत्तिव्यवहारो न्याय्यस्तत इत्यर्थः । युकि लोकप्रसिद्धिरूपामबाधिता दर्शयति-स्व- रूपमिति। उच्यत इति प्रदीपादिः, इन्द्रियादेस्तु करणत्वान्न व्यज्ञकत्वं प्रतीत्युत्पत्तौ। बालप्रिया दर्शयतीत्यादि। उक्तगुणवृत्तिशब्दार्थाभिप्रायेण 'यदा निमित्तेने' त्यादिप्रन्थेन गौणी 'यदा वा स्वार्थमि' त्यादिग्रन्थेन लक्षणाच् दर्शयतीत्यर्थः । ननु गुणवृत्तेबंहुरूपत्वेऽपि किमितीदं भेदद्वयं सोदाहरणं दर्शितमित्यत आह-अनेनेत्यादि। त्रनेन दर्शितेन। सूचयतीत्यत्र गमकमाह-अत एवेत्यादि। तदेव भेदद्वयमिति। अविवक्षितवाच्य- भेदद्वयमेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'न ही' त्यादि। विवक्षितवाच्यत्वं तदा न हुपपद्यत इति सम्बन्धः । 'विषयान्तरे' माणवकादौ। 'शब्दः' अग्न्यादिशब्दः। अग्निर्माणवक इत्यादौ ह्यग्न्यादिपदं तीक्ष्णत्वादिगुणवत्वेन माणवकादिकं लक्षयतीत्यतोऽत्यन्ततिरस्क· तस्वार्थ तत्। 'स्वार्थमि'ति। गज्गादिशब्दमुख्यार्थमित्यर्थः। 'अंशेनापरित्यजन्नि' ति। गङ्गादिशब्दो हि गङ्गातीरत्वादिना केवलतीरत्वादिना वा गङ्गायास्तीरमेव लक्षय- तीत्यतोंऽशेन स्वार्थापरित्यागः। 'तत्सम्बन्धद्वारेणेति। सामीप्यरूपस्वार्थसम्बन्धेन निमित्तेनेत्यर्थः । 'विषयान्तरं' तीरादिकम् । 'आक्रामति' स्वविषयमापादयति। शब्द इत्यनुषन्गः, गङ्गादिशब्द इत्यर्थः । लोचने-युक्तिमिति। युक्त्यनुरोधीत्यत्रोक्तां युक्तिमित्यर्थः । पूरयति-प्रदीपादिरिति। ननु व्यञ्जकत्वं ज्ञापकत्वं, तत्तु मुख्य- मिन्द्रियादेस्ततः किं सहकारिभूतप्रदीपादिग्रहणमित्यत आह-इन्द्रियादेस्त्विति। आदिपदेन लिग्गादेर्ग्रहणम्। प्रतीत्युत्पत्तौ करणत्वाद्वयञ्जकत्वं नेति सम्बन्धः । वृत्तौ 'तथाविधे विषय' इति। वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्वकप्रतीतिविषयेऽर्थान्तर इत्यर्थः । 'वाचकत्वस्यैवे'ति वाचकत्वाश्रय्येवेत्यर्थेः । 'कर्थ भिद्यत' इति। न भिद्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-'तस्ये',त्यादि।

४३० सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके नास्तीति यदुच्यते तद्युक्तम्। यस्माद्वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्विका यत्रार्था न्तरप्रतिपत्तिस्तत्र कथं गुणवृत्तिव्यवहारः, न हि गुणवृत्तौ यदा निमित्तेन केनचिद्विषयान्तरे शब्द आरोप्यते अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थः यथा-'अग्नि- र्माणवकः' इत्यादौ, यदा वा स्वार्थमंशेनापरित्यजंस्तत्सम्बन्धद्वारेण विष

क्वानिवारणार्थोऽयमुपक्रमः। अत एवाद्यभेदस्यान्गीकरणपूर्वकमयं द्वितीयभेदाक्षेपः। लोचनम्

विवक्षितान्यपरवाच्य इत्यादिना पराभ्युपगमस्य स्वाज्ञीकारी दर्श्यते। गुणवृत्ति- व्यवहाराभावे हेतुं दर्शयितुं तस्या एव गुणवृत्तेस्तावद्वृत्तान्त दर्शयति-न हीति। गुणतया वृत्तिर्व्यापारो गुणवृत्तिः । गुणेन निमित्तेन सादृश्यादिना च वृत्तिः अर्थान्तर- विषयेऽपि शब्दस्य सामानाधिकरण्यमिति गौणं दर्शयति। यदा वा स्वार्थमिति

क्षण्यदुर्निरूपत्वाशङ्केत्यर्थः । अयमुपक्रमः वृत्तिकारोपक्रमः । अत्रोपष्टम्भकमाह-अत- बालप्रिया

एवेत्यादि। आद्यभेदस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य। द्वितीयभेदेति। अविवक्षित- वाच्येत्यर्थः । अत्र हेतुं दर्शयति-विवक्षितेत्यादि। न हीत्यादिश्रन्थस्य फलं दर्शय- ननवतारयति-गुणव्ृत्तीत्यादि। हेतुं दर्शयितुमिति। विवक्षितान्य५रवाच्य इति शेषः। गौगलाक्षणिकोमयस्राधारणं गुणवृत्तिशब्दार्थमाह-गुणतयेत्यादि। गुणतया अप्रधानतया। अभिधावृत्तिरहिं प्रधानभूता। व्यापार इति। शब्दस्येति शेषः। अनेन गौणस्य लाक्षणिकस्य च संग्रहः। गौणे गुणवृत्तिशब्दस्यार्थान्तरश्वाह-गुरोनेत्यादि। गुणेनेत्यस्य विवरणम्-सादृश्यादिनेति। निमित्तेनेति तृतीयार्थकथनम्। उक्तस्यैव विवरणम्-अर्थान्तरविषयेऽपीत्यादि। अर्थान्तरमेव विषयस्तस्मिन्। इति गौणं १. स्वार्थमंशेनापरित्यजन्निति। अग्निर्माणवक इत्यत्र अग्नेः अग्निसदृशे लाक्ष- णिकतया सादृश्यस्य भेदघटितत्वेन लक्ष्यकुक्षौ वाच्यार्थाप्रवेशाद् भवतीयं जहत्स्वार्था, गज्ञायां घोष इत्यत्र तु गज्गापदस्य गङ्गातीरे लक्षणया लक्ष्यघटकतया शक्यस्यापि गज्गापदार्थस्य प्रतीत्यासावजहत्स्वार्थेत्याह-स्वार्थमंशेनापरित्यजन्निति। यदा च गज्ञा- शब्दस्य तीरमात्रे लक्षणा तदैषापि जहत्स्वार्येव समाकलनीया। वयन्त्वत्र विभावयामः-यत्र शक्यार्थस्य स्वरूपेण रूपान्तरेण वा पदार्थान्तरेणा- न्वयः शाब्दमतौ भासते तत्राजहत्स्वार्था, यथा यष्टयः प्रविशन्ति इत्यादौ काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्येवं प्रभृतिनि च। अत्र हि यष्टीनामपि यष्टित्वेन प्रवेशनक्रियायाम- न्वयः, काकानां च दध्युपघातकर्वेन रक्षणान्वयः। पूर्वत्र उभयत्र च नाग्नेर्माणवका- न्वयः, न च गङ्गाया घोषे। तथा चात्र द्वयोर्जहत्स्वार्थैव सर्वथा। एवं च 'स्वसिद्धये पराक्षेप: परार्थ स्वसमर्पणमि'ति प्रकाशीयतल्लक्षणे 'स्वसिद्धये स्वर्थस्य अन्वयप्रवेश- सिद्धये' इति प्रदीपव्याख्यानं साधु संगच्छते।

तृतीयोद्द्योप्त: ४३१

यान्तरमाक्रामति, यथा-'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ। तदाविवक्षितवाच्य- त्वमुपपद्यते। अत एव च विवक्षितान्यपरवाच्ये धवनौ वाच्यवाचकयो- द्वयोरपि स्वरूपप्रतीतिरर्थावगमनं च दश्यत इति व्यक्षकत्वव्यवहारो युक्त्यनुरोधी। स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परावभासको व्यञ्जक इत्युच्यते, तथाविधे विषये वाचकत्वस्यैव व्यञ्जकत्वमिति गुणवृत्तिव्यवहारो निय मेनैव न शक्यत कर्तुम्।

लक्षणां दर्शयति। अनेन भेदद्वयेन च स्वीकृतमविवक्षितवाच्यभेदद्वयात्मकमिति सूचय- लोचनम्

ति। अत एव अत्यन्ततिरस्कृतस्वार्थशब्देन विषयान्तरमाफ्रामति चेत्यनेन शब्देन तदेव भेदद्वयं दर्शयति-भत एव चेति। यत एव न तत्रोक्तहेतुबलाद्गु- णवृत्तिव्यवहारो न्याय्यस्तत इत्यर्थः। युक्ति लोकप्रसिद्धिरूपामबाधिता दर्शयति-स्व- रूपमिति। उच्यत इति प्रदीपादिः, इन्द्रियादेस्तु करणत्वान्न व्यञ्ञकत्वं प्रतीत्युत्पत्तौ।

दर्शयतीत्यादि। उक्तगुणवृत्तिशब्दार्थाभिप्रायेण 'यदा निमित्तेने' त्यादिप्रन्थेन गौणी बालप्रिया

'यदा वा स्वार्थमि' त्यादिग्रन्थेन लक्षणाच्च दर्शयतीत्यर्थः । ननु गुणवृत्तेबहुरूपत्वेऽपि किमितीदं भेदद्वयं सोदाहरणं दर्शितमित्यत आह-अनेनेत्यादि। अ्रनेन दर्शितेन। सूचयतीत्यत्र गमकमाह-अत एवेत्यादि। तदेव भेदद्वयमिति। अविवक्षितवाच्य- भेदद्वयमेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'न ही' त्यादि। विवक्षितवाच्यत्वं तदा न हुपपद्यत इति सम्बन्धः । 'विषयान्तरे' माणवकादौ। 'शब्दः' अग्न्यादिशब्दः। अग्निर्माणवक इत्यादौ ह्यग्न्यादिपदं तीक्ष्णत्वादिगुणवत्वेन माणवकादिकं लक्षयतीत्यतोऽत्यन्ततिरस्कृ· तस्वार्थ तत्। 'स्वार्थमिति। गज्गादिशब्दमुख्यार्थमित्यर्थः। 'अंशेनापरित्यजन्नि' ति। गज्गादिशब्दो हि गङ्गातीरत्वादिना केवलतीरत्वादिना वा गङ्गायास्तीरमेव लक्षय- तीत्यतोंऽशेन स्वार्थापरित्यागः। 'तत्सम्बन्धद्वारेणे'ति। सामीप्यरूपस्वार्थसम्बन्धेन निमित्तेनेत्यर्थः। 'विषयान्तरं' तीरादिकम् । 'आक्रामति' स्वविषयमापादयति। शब्द इत्यनुषज्ञः, गङ्गादिशब्द इत्यर्थः । लोचने-युक्तिमिति। युक्त्यनुरोधीत्यत्रोक्तां युक्तिमित्यर्थः । पूरयति-प्रदीपादिरिति। ननु व्यञ्जकत्वं ज्ञापकत्वं, तत्तु मुख्य- मिन्द्रियादेस्ततः किं सहकारिभूतप्रदीपादिग्रहणमित्यत आह-इन्द्रियादेस्त्वति। आदिपदेन लिज्गादेर्भ्हणम्। प्रतीत्युत्पत्तौ करणत्वाद्वयञ्जकत्वं नेति सम्बन्धः । वृत्ती 'तथाविधे विषय' इति। वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्वकप्रतीतिविषयेऽर्थान्तर इत्यर्थः। 'वाचकत्वस्यैवे'ति वाचकत्वाश्रय्येवेत्यर्थः । 'कर्थ भिद्यत' इति। न भिद्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-'तस्ये',त्यादि ।

४३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके प्विवक्षितवाच्यस्तु ध्वनिर्गुणवृत्तेः क्थ मिद्यते। तस्य प्रमेददये गुणवृत्तिप्रभेदद्वयरूपता लक्ष्यत एव यतः । अयमपि न दोषः । यस्मादवि- वक्षितवाच्यो ध्वनिर्गुणवृत्तिमार्गाश्रयोऽपि भवति न तु गुणवृत्तिरूप एव । गुणवृत्तिर्हि व्यञ्ञकत्वशून्यापि दश्यते। व्यञ्जकत्वं च यथोक्तच।रुत्वहेतुं

लोचनम् एवमभ्युपगमं प्रदर्श्याक्षेपं दर्शयति-अविवत्षितेति। तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेर्ष घ्ोतयति। तस्येति। अविवक्षितवाच्यस्य यत्प्रभेदद्वयं तस्मिन् गौणलाक्षणिकत्वात्मक प्रकारद्वयं लक्ष्यते निर्भास्यत इत्यर्थः। एतत्परिहरति-अयमपीति। गुणवृत्तेयों मार्ग: प्रमेददयं स आश्रयो निमित्ततया प्राक्कक्ष्यानिवेशी यस्येत्यर्थः।-एतच्च पूर्वमेव निर्णातम्। ताद्रूप्यामावे हेतुमाह-गुणवृत्तिरिति। गौणलाक्षणिकरूपोभयी अपी- त्यर्थः । ननु व्यञ्ञकत्वेन कर्थ शून्या गुणवृत्तिर्भवति, यतः पूर्वमेवोक्तम्- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ इति। न हि प्रयोजनशून्य उपचारः प्रयोजनांशनिवेशी च व्यञ्जनव्यापार इति भवद्भि- रेवाभ्यधायीत्याशङ्याभिमतं व्यञ्जकत्वं विश्रान्तिस्थानरूपं तत्र नास्तीत्याह-व्यञ्जक बालप्रिया लोचने-दर्शयतीति। पूवपक्षीति शेषः गुणवृत्तीत्यादेर्विवरणम्- गौरोर्यादि। लक्ष्यत इत्यस्यार्थान्तरभ्रमनोदनाय विवृणोति-निर्भास्यत इति। न हीत्यादिनोक्तप्रकारेणेति शेषः । प्राक्कव्येति। व्यज्ञनातः पूर्वकक्ष्येत्यर्थः । पूर्वमेवेति। न हीत्यादिप्रन्थे 'भ्रम धार्मिके' त्यादिगाथाव्याख्यानावसरे वेत्यर्थः । ताद्रूप्याभाव इति। गुणवृत्तिरूपत्वाभाव इत्यर्थः। ननु गुणवृत्तिहिं व्यष्जक- त्वशून्यापि दृश्यत इत्यनेनैवाविविक्षितवाच्यस्य गुणवृत्तिरूपत्वाभावे सिद्धे व्यब्ज- कत्वश्वेत्यादिग्रन्थः किमर्थ इत्यतस्तद्ग्रन्थमवताशयति-नन्वित्यादि। ननु पूर्वो- किरन्यपरैवास्ति्वत्यत आह-न हीत्यादि। इतीत्यादि। अन्यवाक्यं तिष्ठतु इति भवद्भिरेवाभ्यघायि चेत्यर्थः । अभिमतमित्यस्यैव विवरणम्-विश्रान्तिस्था- नरूपमिति। तत्रेति। गुणवृत्तिमात्र इत्यर्थः । नास्तीति। व्यञ्ञकत्वं न व्यअ्ञनक- रणत्वमात्रमत्र विवक्षतं, किन्तु विश्रान्तिस्थानभूतव्यज्जनकरणत्वम्। तत्तु चारुत्वहेतु· व्यप्ञयव्यञ्ञनं विना न भवतीत्यर्थः । व्यञ्ञकत्वशून्यापि दृश्यत इत्युक्तत्यैव विवरणं वृत्तौ 'गुणवृत्तिस्त्व'त्यादि। गुणवृत्तिस्तु वाच्यधर्माश्रयेणैव व्यङ्गयमात्राश्रयेण चे सम्भ- वति। सा अभेदोपचाररूपा यथेत्याद्यन्वयो यापीत्यादिवाक्ये वाच्येत्यादेर्व्यअ्थेत्यादे- क्षानुषज्ञश्र बोध्यः । तत्र वाच्यधर्माश्रयेणेत्येतत्प्रकृतानुगुणं बिद्टणोति लोचने-

तृतीयोद्द्योत: ४३३

व्यङ्रयं विना न व्यवतिष्ठते। गुणवृत्तिस्तु वाच्यघर्माश्रयेणैव व्यङ्गथमा त्राश्येण च्ाभेदोपचाररूपा सम्भवति, यथा-तीक्ष्णर्वादग्निर्माणवकः, मह्वादकत्वाच्चन्द्र एवास्या मुखमित्यादौ। यथा च 'प्रिये जने नास्ति पुनरुक्तम्' इत्यादौ। यापि लक्षणरूपा गुणवृत्तिः साप्युपलक्षणीयार्थसंब. न्धमात्राश्येण चारुरूपव्यञ्ञयप्रतीति विनापि सम्भवत्येव, यथा-मश्नचाः क्रोशन्तीत्यादौ विषये।

लोचनम् तवं चेति। वाच्यधर्मेति। वाच्यविषयो यो धर्मोऽभिधाव्यापारस्तस्या- क्षयेण तदुपबृंहणायेत्यर्थः । श्रुतार्थापत्ताविवार्थान्तरस्याभिधेयार्थोपपादान एव पर्यवसा नादिति भावः। तत्र गौणस्योदाहरणमाह-यथेति। द्वितीयमपि प्रकारं व्य्जकत्व- शून्यं निदर्शयितुमुपक्रमते-यापीति। चारुरूपं विश्रान्तिस्थानं, तदभावे स व्यञ्ज- कत्वव्यापारो नैवोन्मीलति, प्रत्यावृत्त्य वाच्य एव विश्रान्तेः, क्षणदृष्टनष्टदिव्यविभव प्राकृतपुरुषवत्। वाच्यविषयो यो धर्म इति। वाचकस्येति शेषः। भावार्थविवरणम्-तदुपबृंह- बालप्रिया

णायेति। अभिधेयार्थोपवृंहणायेत्य:। कर्थं गुणवृत्तेस्तदुप बृंहणार्थत्वमित्यतस्सदृष्टान्त- माह-श्रुतेत्यादि। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुख्क्त इत्यादौ श्रुतस्य पीनत्वादे रुपपादकतया रात्रिभोजनादिक कत्प्यते। कत्पितस्य तस्यार्थान्तरस्य पीनत्वाद्युपपा- दन एव पर्यवसानञ्व तथा गुणवृत्तिस्थलेऽर्थान्तरस्य लक्ष्यस्य पदान्तराभिधेयार्थोप- पादन एव वर्यवसितिर्यतस्तस्मादित्यर्थः । वृत्तौ'व्यभ्गथमात्राश्रयेणेशत्यत्र मात्रपदेन चारुत्वहेतुर्मुख्यव्यङ्गयं व्यावत्यते। 'प्रिये जन'इति। प्रिय इति तीक्ष्णत्वादित्यादिव- द्गुणरूपहेतुकथनं पुनरुक्तपदेनानुपादेयत्वं लक्ष्यत इति पूर्वमेवोक्तम्। एषूदाहरणेषु तीक्ष्णत्वादिगुणानामाधिक्यं व्यञ्ञथं, तत्तुन चारुत्वकारीति भावः । 'उपलक्षणीये'ति। उपलणीयो लक्ष्यो योरऽर्थो मश्चस्थबालकादिस्तेन सह यस्सम्बन्ध आधाराधेयभावा- दिरमन्चादिपदमुख्यार्थस्य तन्मात्राश्रयेणेत्यर्थः । मात्रपदव्याव्त्यकथनं 'चारुरूपे' त्यादि। 'मश्चा' इति। अन्र मश्चस्थबालकानां बहुत्वादिकं व्यक्गथं तदपि न चारुत्व- कारि। 'चारुरूप'मित्येतद्विवृणोति लोचने-विश्रान्तीति। ननु विनापि चारुव्यप्थ- प्रतीति व्यञ्जनाव्यापारो भवत्वित्यत आह-तद्भाव इत्यादि। तदभावे चारु- व्यङ्जयाभावे। सः लक्षणामूलकः । उन्मीलति प्रकाशते। कुत इत्यत आह-प्रत्या- वृत्येत्यादि। क्षोति। क्षण एव दष्टो नष्टश्ष दिव्यविभवो यस्य सः तथाविधो यः प्राकृतो दरिद्रः पुरुषः तद्वत्। तस्य यथा प्रत्यावृत्य प्राकृतविभव एव तथा व्यज्ञना ५५ ६न०

४३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्विवक्षितवाच्यस्तु ध्वनिर्गुणवृत्तेः कथं मिदयते। तस्य प्रमेदद्ये गुणवृत्तिप्रभेदद्वयरूपता लक्ष्यत एव यतः । अयमपि न दोषः । यस्मादवि- वक्षितवाच्यो ध्वनिर्गुणवृत्तिमार्गाश्रयोऽपि भवति न तु गुणवृत्तिरूप एव । गुणवृत्तिर्हि व्यञ्जकत्वशून्यापि दृश्यते। व्यञ्जकत्वं च यथोक्तचारुत्वहेतुं

लोचनम् एवमभ्युपगमं प्रदर्श्याक्षेपं दर्शयति-अविवत्ितेति। तुशब्दः पूर्वस्मादविशेष द्योतयति। तस्येति। अविवक्षितवाच्यस्य यत्प्रभेदद्वयं तस्मिन् गौणलाक्षणिकत्वात्मकं प्रकारद्वयं लक्ष्यते निर्भास्यत इत्यर्थः। एतत्परिहरति-अयमपीति। गुणवृत्तेरयों मार्ग: प्रभेदद्वयं स आश्रयो निमित्ततया प्राक्कक्ष्यानिवेशी यस्येत्यर्थः। एतच् पूर्वमेव निर्णातम्। ताद्रूप्याभावे हेतुमाह-गुणवृत्तिरिति। गौणलाक्षणिकरूपोभयी अपी- त्यर्थः । ननु व्यक्षकत्वेन कर्थ शून्या गुणवृत्तिर्भवति, यतः पूर्वमेवोक्तम्- मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम्। यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्गतिः ॥ इति। न हि प्रयोजनशून्य उपचारः प्रयोजनांशनिवेशी च व्यञ्जनव्यापार इति भवद्भि- रेवाभ्यधायीत्याशङ्याभिमतं व्यञ्जकत्वं विश्रान्तिस्थानरूपं तत्र नास्तीत्याह-व्यञ्जक

लोचने-दर्शयतीति। पूवपक्षीति शेषः गुणवृत्तीत्यादेर्विवरणम्- बालप्रिया

गौरोश्यादि। लक्ष्यत इत्यस्यार्थान्तर्रमनोदनाय विवृणोति-निर्भास्यत इति। न हीत्यादिनोक्तप्रकारेणेति शेषः । प्राक्कव्येति। व्यज्जनातः पूर्वकक्ष्येत्यर्थः । पूर्वमेवेति। न ह्ीत्यादिप्रन्थे 'भ्रम धार्मिके' त्यादिगाथाव्याख्यानावसरे वेत्यर्थः । ताद्रूप्याभाव इति। गुणवृत्तिरूपत्वाभाव इत्यर्थः । ननु गुणवृत्तिहिं व्यञ्जक- त्वशून्यापि दृश्यत इत्यनेनैवाविविक्षितवाच्यस्य गुणवृत्तिरूपत्वाभावे सिद्धे व्यषज- कत्वश्वेत्यादिप्रन्थः किमर्थ इत्यतस्तद्ग्रन्थमवताश्यति-नन्वित्यादि। ननु पूर्वो- क्तिशन्यपरैवास्ति्वत्यत आह-न हीत्यादि। इतीत्यादि। अन्यवाक्यं तिष्ठतु इति भवद्भिरेवाभ्यधायि चेत्यर्थः । अभिमतमित्यस्यैव विवरणम्-विश्रान्तिस्था नरूपमिति। तत्रेति। गुणवृत्तिमात्र इत्यर्थः । नारतीति। व्यञ्ञकत्वं न व्यअ्ञनक- रणत्वमात्रमत्र विवक्षतं, किन्तु विश्रान्तिस्थानभूतव्यञ्जनकरणत्वम्। तत्तु चारुत्वहेतु. व्यप्नयव्यञ्ञनं विना न भवतीत्यर्थेः । व्यज्जकत्वशून्यापि दृश्यत इत्युक्तस्यैव विवरणं वृत्तौ 'गुणवृत्तिस्त्व'त्यादि। गुणवृत्तिस्तु वाच्यधर्माश्रयेणैव व्यङ्गयमात्राश्रयेण चे सम्भ- वति। सा अभेदोपचाररूपा यथेत्याद्यन्वयो यापीत्यादिवाक्ये वाच्येत्यादेर्व्यप्वधेत्यादे- क्षानुषज्ञश्र बोध्यः । तत्र वाच्यधर्मोश्रयेणेत्येतत्प्रकृतानुगुणं बिद्ठणोति लोचने-

तृतीयोद्द्योत: ४३३

व्यङ्गथं विना न व्यवतिष्ठते। गुणवृत्तिस्तु वाच्यघर्माश्रयेणैव व्यङ्गथमा- त्राश्रयेण चाभेदोपचाररूपा सम्भवति, यथा-तीष्णत्वादग्निर्माणवकः, आह्वादकत्वाचन्द्र एवास्या मुखमित्यादौ। यथा च 'प्रिये जने नास्ति पुनरुक्तम्' इत्यादौ। यापि लक्षणरूपा गुणवृत्तिः साप्युपलक्षणीयार्थसंब- न्धमात्राश्रयेण चारुरूपव्यञ्ञयप्रतीति विनापि सम्भवत्येव, यथा-मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ विषये।

लोचनम् तवं चेति। वाच्यधर्मेति। वाच्यविषयो यो धर्मोऽभिधाव्यापारस्तस्या श्रयेण तदुपवृंहणायेत्यर्थः। श्रुतार्थापत्ताविवार्थान्तरस्याभिधेयार्थोपपादान एव पर्यवसा नादिति भावः । तत्र गौणस्योदाहरणमाह-यथेति। द्वितीयमपि प्रकारं व्यन्जकत्व- शून्यं निदर्शयितुमुपक्रमते-यापीति। चारुरूपं विश्रान्तिस्थानं, तदभावे स व्यञ्ज- कत्वव्यापारो नैवोन्मीलति, प्रत्यावत्त्य वाच्य एव विश्रान्तेः, क्षणदृष्टनष्टदिव्यविभवः प्राकृतपुरुषवत्। वाच्यविषयो यो धर्म इति। वाचकस्येति शेषः। भावार्थविवरणम्-तदुपबृंह- खालप्रिया

णायेति। अभिधेयार्थोपवृंहणायेत्य:। कर्थ गुणवृत्तेस्तदुप बृंहणार्थत्वमित्यतस्सदृष्टान्त- माह-श्रुतेत्यादि। यथा पीनो देवदत्तो दिवा न भुड्क्त इत्यादौ श्रुतस्य पीनत्वादे रुपपादकतया रात्रिभोजनादिकं कत्प्यते। कल्पितस्य तस्यार्थान्तरस्य पीनत्वाद्युपपा- दन एव पर्यवसानञ्व तथा गुणवृत्तिस्थलेऽर्थान्तरस्य लक्ष्यस्य पदान्तराभिधेयार्थोप- पादन एव वर्यवसितिर्यतस्तस्मादित्यर्थः । वृत्तौ'व्यप्गथमात्नाश्रयेणे'त्यत्र मात्रपदेन चारुत्वहेतुर्मुख्यव्यक्चयं व्यावत्यते। 'प्रिये जन'इति। प्रिय इति तीक्ष्णत्वादित्यादिव- द्गुणरूपहेतुकथनं पुनरुक्तपदेनानुपादेयत्वं लक्ष्यत इति पूर्वमेवोक्तम्। एषूदाहरणेषु तीक्ष्णत्वादिगुणानामाधिक्यं व्यक्तथं, तत्तुन चारुत्वकारीति भावः । 'उपलक्षणीयेति। उपलणीयो लक्ष्यो योरऽर्थो मश्चस्थबालकादिस्तेन सह यस्सम्बन्ध आधाराधेयभावा- दिर्मन्चादिपदमुख्यार्थस्य तन्मात्राश्रयेणेत्यर्थः । मात्रपदव्यावर्त्यकथनं 'चारुरूपे' त्यादि। 'मश्चा' इति। अन्र मश्चस्थबालकानां बहुत्वादिकं व्यप्गथं तदपि न चारुत्व- कारि। 'चारुरूप'मित्येतद्विवृणोति लोचने-विश्रान्तीति। ननु विनापि चारुव्यप्ञथ- प्रतीति व्यञ्जनाव्यापारो भवत्वित्यत आह-तद्भाव इत्यादि। तदभावे चारु- व्यङ्गयाभावे। सः लक्षणामूलकः । उन्मीलति प्रकाशते। कुत इत्यत आह-प्रत्या- वृत्येत्यादि। क्षरोति। क्षण एव दृष्टो नष्टश्ष दिव्यविभवो यस्य सः तथाविधो यः प्राकृतो दरिद्रः पुरुषः तद्वत् । तस्य यथा प्रत्यावृत्य प्राकृतविभव एव तथा व्यज्ञना ५५ ६व०

४३४ सटीक लेचनोपेतध्वन्यालोके

यत्र तु सा चारुरूपव्यक्ञयप्रतीतिहेतुस्तत्रापि व्यञ्षकत्वानुप्रवेशेनैव वाचकत्ववत्। असम्भविना चार्थेन यत्र व्यवहारः, यथा-'सुवर्णपुष्पां पृथिवीम्' इत्यादौ तत्र चारुरूपव्यङ्गयप्रतीतिरेव प्रयोजिकेति तथा

लोचनम् ननु यत्र व्यज्ञचेर्ऽर्ये विश्रान्तिस्तत्र कि कतव्यमित्याशङ्कयाह-यत्र चिति। अस्ति तन्नापरो व्यव्जनव्यापार: परिस्फुट एवेत्यर्थः । दृष्टान्तं पराजीकृतमेवाह- वाचकत्ववदिति। वाचकत्वे हि त्वयैवाज्वीकृतो व्यञ्जनव्यापारः प्रथमं ध्वनिप्रभेद- मप्रत्याचक्षाणेनेति भावः। किञ्च वस्त्वन्तरे मुख्ये सम्भवति सम्भवदेव वस्त्वन्तरं मुख्यमेवारोप्य ते विषयान्तरमात्रतस्त्वारोपव्यवहार इति जीवितमुपचारस्य, सुवर्णपुष्पा- णां तु मूलत एवासम्भवात्तदुच्चयनस्य तत्र क आरोपव्यवहारः; 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीम्' इति हि स्यादारोपः, तस्मादत्र व्यञ्जनव्यापार एव प्रधानभूतो नारोपव्यवहारः, सपरं व्यञ्जनव्यापारानुरोधितयोत्तिष्ठति। तदाह-असम्भविनेति । प्रयोजिकेति। व्यज्ञथ- मेव हि प्रयोजनरूपं प्रतीतिविश्रामस्थानमारोपिते त्वसम्भवति प्रतीतिविश्रान्तिराशङ्कनी- बालप्रिया व्यापारस्य वाच्यार्थ एव विश्रान्तिर्यंतस्तस्मादित्यार्थः । वृत्तौ 'यत्रे'त्यादि । 'से'ति। गुणवृत्तिरित्यर्थः । 'व्यक्जकत्वानुप्रवेशेनैवे'ति। भव- तीति शेषः । ग्रन्थमेतमवतारयति-नन्व्ित्यादि। अपर इति। चारुरूपव्यज्ञय- प्रत्यायकत्वाद्विलक्षण इत्यर्थः । प्रथममिति। विवक्षितान्यपरवाच्यमित्यर्थः । अप्र- त्याचक्षारोन अभ्युपगच्छता । असम्भविनेत्यादिग्रन्थं तात्पर्यतोऽवतारयति- किञ्चेत्यादि। असम्भविना चेति चकारः किञ्चेत्यनेन व्याख्यातः। वस्त्वन्तर इत्यादि। अधिष्ठानारोप्ययोरुभयोरपि सम्भवे सत्येवारोप इत्यर्थः । यथा माणवकादा- वग्न्यादेः। ननु तयोरुभयोस्सत्वे कुत आरोपव्यवह्ार इत्यत आह-विषयान्तर- मात्रत इति । विषयान्तरत्वमात्रेणेत्यर्थः । वस्तुतस्तयोरैक्याभावादिति भावः । इ- तीत्यादि। स्वतस्सतोरारोप्याधिष्ठानयोरेकस्मिच्नन्यस्यारोप इतीदमुपचारस्य मुख्यं जीवितमित्यर्थः । अस्त्वेतत्ततः किमत आह-सुव्सपुष्पाणामित्यादि। मूलत एव अत्यर्थमेव। तदुच्चयनस्य सुवर्णपुष्पोच्चयनस्य। तन्र सुवर्णपुष्पामित्यादुदाहरण- स्थले। क इति। निर्जीव इत्यथेः । ननु तर्हि सुवर्णपुपां पृथिवीमिति प्रयोग: कथमु- पपद्यत इत्यत आह-सुवरोत्यादि। इत्यारोपस्स्याद्वीति सम्बन्धः। तदारोपं विना तस्य महाकविप्रयोगस्यानिर्वाहादिति भावः। फलितमाह-त्मादित्यादि। आरो· पव्यवहार इति। आरोपमूलकगुणवृत्तिव्यवहार इत्यर्थः । तदाद्देति। उक्ताभिप्राये- णाहेत्यर्थः । वृत्तौ 'प्रयोजिके'्यस्य व्यवहारप्रयोजिकेत्यर्थः। चारुरूपेत्यादिग्रन्थस्य भावार्थमाह-व्यङ्गयमित्यादि। प्रयोजनरूपमिति हेतुगर्भ विशेषणम्। :नन्वसम्भ-

तृतीयोद्द्योत: ४३५

विधेऽपि विषये गुणवृत्तौ सत्यामपि ध्वनिव्यवहार एव युक्त्यनुरोधी। तस्मादविवक्षितवाच्ये ध्वनौ द्वयोरपि प्रभेदयोर्व्यक्जकत्वविशेषाविशिष्टा गुणवृत्तिन तु तदेकरूपा सहृदयहृदयाह्वादिनी प्रतीयमाना प्रतीति

यापि न भवति। सत्यामपीति। व्यञ्ञनव्यापार सम्पत्तये क्षणमात्रमवलम्बितायामिति लीचनम्

भावः। तस्मादिति। व्यञ्ञकत्वलक्षणो यो विशेषस्तेनाविशिष्टा अविद्यमानं विशिष्टं विशेषो भेदनं यस्याः व्यञ्जकत्वं न तस्या भेद इत्यर्थः। यदि वा व्यज्जकत्वलक्षणेन व्यापारविशेषेणाविशिष्टा न्यक्कृतस्वभावा आसमन्ताद्वयाप्ता। तदेकेति। तेन व्यज्ञक त्वलक्षणेन सहैकं रूपं यस्याः सातथाविधा न भवति। अविवक्षितवाच्ये व्यज्जकत्वं गुणवृत्ते: पृथक्चारुप्रतीति हेतुत्वात् विवक्षितवाच्य निष्ठव्य्जकत्ववत्, न हि गुणवृत्तेश्रारु- बालप्रिया वदपि व्यक्कथमात्रान्वितमारोपितमेव प्रतीतिविश्रान्तिस्थानमस्तु, कि चारुरूपव्यज्ञथस- माश्रयणेनेत्यत आह-आरोपित इत्यादि। असम्भवतीति हेतुगर्भम् । क्षणमात्रम- वलम्वितायामित्यनेन गुणवृत्तिविषयभूतार्थस्यावान्तरतात्पर्यगोचरत्वं दर्शितम्। वृत्तौ 'तथाविधे विषय' इति। असम्भवदर्थकवाक्य इत्यर्थः। उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि।

करणे तृतीया। विवरणेन सिद्धं फलितार्थेसाह-व्यअ्षकत्वमित्यादि। तस्याः गुण- वृत्तेः। भेदः अवान्तरधर्मः । व्यञ्ञकत्वगुणवृत्योः प्रतिपादितभेदोपसंहारपरतयैवं व्याख्याय व्यञ्जकत्वप्राधान्यस्यान्याप्राधान्यस्य च प्रतिपादितस्योपसंहारपरतयाऽप्येतं प्रन्थं व्याचष्टे-यदि वेत्यादि। यदि वा अथ च। विशिष्टा विशेषिता न भवतीत्य- विशिष्टा। यद्वा विशिष्टं विशेष: आदरः अविद्यमानं विशिष्टं यस्यास्सेति व्युत्पत्तिमभि- प्रेत्याह-न्यक्कृतस्वभावेति। व्यञ्जकत्वविशेषेणाSविशिष्टेति विभ्रहं धातूनां बह्- थञ्चाभिप्रेत्य प्रकारान्तरमाह-आसमन्ताद्यप्तेति। यदिवेत्यनुषङ्गः । ननु तथापि गुणवृत्तेर्व्यज्ञकत्वैकरूपत्वमस्त्वति शङ्कायामुक्तं, न तु तदेकरूपेति तद्विवृणोति-तेने· त्यादि। तदेकरूपत्वाभावे हेतु :- 'सहृदये'त्यादि। नेत्यस्यानुषङ्गः। यतो गुणवृत्तिः सहृदयहृदयाह्लादिनी प्रतीयमाना च न भवत्यतो न तदेकरूपेति सम्बन्धः । व्यक्ञय. गतं सहृदयहृदयाह्लादकत्वं प्रतीयमानत्वञ्ध व्यञ्ञकत्वे समारोप्य गुणवृत्तेस्तन्निषेधपूर्वरक तदेकरूपत्वं निषिद्धमिति बोध्यम्। एवं गुणवृत्तर्व्यज्जकत्वैकरूपत्वाभावप्रतिपादनेन व्यञ्जकत्वस्य गुणवृत्तिभिन्नत्वं लभ्यते, तत्र हेतुप्रदर्शकः प्रतीतिहेतुत्वादिति ग्रन्थः, वारुत्वप्रतीतिहेतुत्वादिति तदर्थः, व्यज्ञकत्वस्येति शेषः । तथाचाय प्रयोग इत्याशये- नाह लोचने-अविवक्षितवाच्य इत्यादि। पृथगिति भिन्नमित्यर्थः । वृत्तौ 'तद्रू- पशून्याया' इति। चारुत्वप्रतीतिहेतुत्वशून्याया इत्यर्थः। गुणवृत्तेरित्यनुषङ्गः। अ्रन्थ-

४३६ सटीकलौ चनोपेतध्वन्यालोके

हेतुस्वाद्वियषान्तरे तद्रूपशून्याया दर्शनात्। एतच्च सर्वे प्राक्सूचि- तमपि स्फुटतरप्रतीतये पुनरुक्त्म्। अपि च व्यञ्जकत्वलक्षणो यः शब्दार्थयोर्धर्मः स प्रसिद्धसम्बन्घा- नुरोधीति न कस्यचिद्विमतिविषयतामईति। शब्दार्थयोर्हि प्रसिद्धो यः सम्बन्घो वाच्यवाचकभावाख्यस्तमनुरुन्धान एव व्यञ्षकत्वलक्षणो व्या- पारः सामगन्तरसम्बन्घादौपाधिकः प्रवर्तते। अत एव वाचकत्वात्तस्य सामड,्यन्तर विशेषः। वाचकत्वं हि शब्दविशेषस्य नियत आत्मा व्युत्पत्तिकालादा- रभ्य तदविनाभावेन तस्य प्रसिद्धत्वात्। स त्वनियतः, औपा-

छोचनम् प्रतीतिहेतुत्वमस्तीति दर्शयति-विषयान्तर इति। अग्निर्वटुरित्यादौ। प्रागिति प्रथमोद्दयोते। नियतस्वभावाच् वाच्यवाच कत्वादौपाधिकत्वेनानियतं व्यक्षकत्वं कर्थ न भिन्ननिमि- त्तमिति दशयति-अपि चेति। औपाधिक इति। व्यज्जकत्ववैचित्र्यं यत्पूर्वमुक्त तत्कृत इत्यर्थः । अत एव समयनियमितादभिधाव्यापाराद्विलक्षण इति यावत्। एत- बार्लप्रिया मेतमुक्तानुमानोपयोगितयाऽवतारयति-न हीत्यादि। विषयान्तर इत्यस्य विव- रणम्-अग्निवटुरित्यादाविति। अथापि चेत्यादिप्रन्थोऽभाववादिनः प्रति स्थूणानिखननन्यायेन व्यञ्जकत्वसाधक इत्यभिप्रायेणावतारयति-नियतेत्यादि। नियतस्वाभवादिति। वाचकत्वं हि समयापेक्षत्वेन नियतस्वरूपमिति भावः। अनियतत्वे हेतुः-औपाधिकत्वेनेति। कथमित्यादि। वाचकत्वाद्वयज्जकत्वस्य प्रवृत्तेरनिमितं भिन्नमेवेत्यर्थः । वृत्तौ 'सामभ्रूथ- नतरे'त्यादि। 'सामग््यन्तरसम्बन्धात्' प्रकरणादेमुख्यसामग्न्यास्सन्निधानात्। 'औपा- विवक्षितेत्याशयेन विवृणोति-व्यक्षकत्वेत्यादि। व्यक्जकत्वे यद्वैचित््यं वाच्यवाकयो- र्गुणत्व प्राधान्यादि। ननु सामप्रधन्तरसम्बन्धजनितत्वेऽप्ययं व्यापारो वाचकव्यापा- रत्वादभिधैवास्त्वित्यत आह-भत एवेत्यादि। अत एव यतस्सामभ्रधन्तरसम्ब- न्धादौपाधिको जनितस्तत एवेत्यथेः । एतदेव उक्तमेव । वृत्तौ 'शब्दविशेषस्ये'ति। साक्षात्समयापेक्षिणश्शब्दस्येत्यर्थः। 'आत्मा' स्वभावः । 'वयुत्पत्तिकालादि'ति। सङ्केत- कालादित्यर्थः । तथा पाठश्च। 'तदि'ति शब्देत्यर्थः। 'तस्य' वाचकत्वस्य। 'स ख्वि'ति। व्यञ्जकत्वव्यापारस्त्वित्यर्थः । 'प्रकरणाद्यवच्छेदेन' प्रकरणादिसहकारेण।

तृतीयोद्द्योत: ४३७

घिकत्वात । प्रकरणाद्यवच्छेदेन तस्य प्रतीतिरितरथा त्वप्रतीतेः । ननु यद्यनियतस्ततिक तस्य स्वरूपपरीक्षया । नैष दोषः; यतः शब्दात्मनि तस्यानियतत्वम, न तु स्वे विषये व्यब्रयलक्षणे। लिन्े- त्वन्यायश्चास्य व्यञ्जकभावस्य लक्ष्यते, यथा लिख्वत्वमाश्रयेष्वनियता- वभासन्, इच्छाघीनत्वात् ; सविषयाव्यभिचारि च। तथैवेदं यथा दर्शितं लोचनम् देव स्फुटयति-अत एवेति। औपाधिकत्वं दर्शयति-प्रकरणादीति। किं तस्येति। अनियतत्वाद्यथारुचि कल्प्येत पारमार्थिकं रूपं नास्तीति ; न चावस्तुनः परीक्षोपपद्यत इति भावः। शब्दात्मनीति। सक्केतास्पदे पदस्वरूपमात्र इत्यर्थः । आश्रये्विति। न हि धूमे वहिगमकत्वं सदातनम्, अन्यगमकत्वस्य वह्वयगमकत्वस्य च दर्शनात्। इच्छाधीनत्वादिति। इच्छात्र पक्षधर्मत्वजिज्ञासाव्याप्तिसुस्मूर्षाप्रेभृतिः । स्वांवि-

'तस्य' व्यञ्जकत्वस्य। 'प्रतीतेः' उन्मेषात्। प्रकरणादीत्यादिग्रन्थो न हेत्वन्तरप्रदर्शकः, बालप्रिया

किन्त्वौपाधिकत्वादित्युक्तस्येव विवरणरूप इत्याह लोचने-औपाधिकत्वं दर्शय- तीति। वृत्तौ यद्यनियत' इति। स इत्यनुषज्यते। तस्य व्यज्ञकत्वस्य। लोचने भा- वमाह-अनियतत्वादित्यादि । अनियतत्वात् अभिधावन्नियतत्वाभावाद। कल्प्येतेति। तत्स्वरूपमिति शेषः । अत्र हेतुमाह-पारमार्थिकमित्यादि। पार- मार्थिक अनुगतम्। इतीति हेतौ। किं तत इत्यत आह-न चेत्यादि। गगनार- विन्दादेरपि परीक्ष्यत्वप्रसक्गादिति भावः। शब्दात्मनीत्यनेन विवक्षितं व्याचष्टे-सङ्के- तारुपद इत्यादि। मात्रपदेनार्थस्य व्यवच्छेदः । वृत्तौ' तस्ये'ति। व्यञ्जकत्वस्येत्यर्थः । 'न त्विशत्यादि। तस्यानियतत्वमित्यनुषज्यते। स्वे स्वसम्बन्धिनि। 'व्यज्ञयलक्षणे विषये' व्यप्तथार्थे। यस्य यरय व्यक्तथोर्ऽर्थो विद्यते तस्य तस्य व्यञ्जकत्वमित्येव- मर्थविषये नियतत्वं व्यञ्जकत्वस्यास्त्येवेत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तकथनम्-किन्नत्वे'त्यादि। 'लिज्त्वन्यायः' लिङ्गत्वसाम्यम्। 'लिग्त्वं' वहथादिज्ञापकत्वम्। 'आश्रयेषु' धूमा- दिषु। अनियतावभासमित्येतद्विवृणोति लोचने-न हीत्यादि। न हि सदातनमित्यत्र हेतुमाह-अन्येत्यादि। अन्येति। वह्वयतिरिक्तेत्यथः । वहथगमकत्वस्येति। कदाचिद्वहिगमकत्वाभावस्येत्यर्थः। दर्शनात् अनुभवात्। इच्छाधीनत्वादित्यत्रेच्छा- पदं प्रकृतानुगुणतया व्याख्याति-इच्छेत्यादि। पक्षधर्मता व्याप्यस्य पक्षवृत्तिता १. लिन्गत्वेति। लीनं प्रत्यक्षाद्यविषयं व्याप्तिज्ञानपरामर्शाभ्यां गमयति वेदयती- ति लि्ञ पृषोदरादित्वान्निष्पन्नसाधुत्वकम् । २. प्रभृतिरिति । इच्छात्र सिषाधविषाविर हविशिष्टसिध्यभवरूपपक्षताकु क्षिनि- हितानुमित्सात्मिक्ोपादेयेति तत्त्वम्।

४३ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

व्यञ्जकत्वम्। शब्दात्मन्यनियतत्वादेव च तस्य वाचकत्वप्रकारता न शक्या कल्पयितुम्। यदि हि वाचकत्वप्रकारता तस्य भवेत्तच्छब्दा- समनि नियततापि स्याद्वाचकत्ववत्। स च तथाविध औपाधिको धर्मः शब्दानामौतपत्तिकशब्दार्थसम्बन्घवादिना वाक्यतत्त्वविदा पौरुषापौरुषेय- योर्वाक्ययोर्विशेषमभिदता नियमेनाभ्युपगन्तव्यः, तदनभ्युपगमे हि तस्य शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वे सत्यप्यपौरुषेयपौरुषेययोर्वाक्ययोरर्थ प्रतिपा

लोचनम् षयेति। स्वस्मिन्विषये च गृहीते त्ररूप्यादौ न व्यभिचरति। न कस्थचिद्विमतिमेती ति यदुक्कत तत्स्फुटयति-स चेति। व्यञ्जकत्वलक्षण इत्यर्थः । औत्पन्तिकेति। जन्मना द्वितीयो भावविकारः सत्तारूपः सामीप्याल्क्ष्यते विपरीतलक्षणातो वानुत्पत्तिः, बालप्रिया तस्या: जिज्ञासा। व्यापतिसुस्मूर्षा हेती साध्यस्य या व्याप्तिः, तत्स्मरणेच्छा । प्रभृतिपदेन व्याप्यस्य सपक्षसत्वादिजिज्ञासा ग्रृह्यते। पक्षधर्मताजिज्ञासादीनामनुमिति प्रति प्रयोजकत्वं प्राचीनाभ्युपगर्त तद्वारा च लिन्त्वस्य तदधीनत्वं बोध्यम्। स्वाविष- याव्याभिचारीत्यस्य तात्पार्थेविवरणम्-स्वस्मिन्नित्यादि। रवस्मिन् स्वसम्ब- न्धिनि लिस्ने। विषये च साध्ये च। विषये वेति च पाठः । गृहीत इत्यनेनानयोस्स- म्बन्धः। त्रैरूप्यादाविति। त्ररूष्यमनुमानान्गभूतं पक्षसत्वसपक्षसत्वविपक्षासत्वरूप- मादिपदेनाबाधितत्वादिकं गृह्यते। तत्र त्ररूप्यस्य लिक्े अबाधितत्वादेस्साध्ये च प्रहः । न व्यभिचरतीति ज्ञापकत्वं स्वविषये न व्यभिचरतीत्यर्थः। स्वविषयाव्यभिचारीति वृत्तेस्तु ज्ञापकत्वस्य विषये ज्ञाप्ये वह्यादौ न व्यभिचरतीत्येवार्थः । वृत्तौ 'वाचकत्वप्र- कारते'ति। वाचकत्वावान्तरघर्मतेत्यर्थः । 'तदि'ति। तर्हीत्यर्थः। नन्वेवं व्यज्जकत्व न कस्य चिद्विमतिविषयतामहेतीत्युक्तमयुक्तं व्यङ्गयव्यज्जकभावलक्षणस्य शब्दार्थस म्बन्धस्यानियततवेनौरपत्तिकसूत्रविरोधादित्याशङ्कां स चेत्यादिप्रन्थेन परिहरतीत्यव- तारयति-न कस्यचिदित्यादि। स्फुटयति स्फुटं करोति साधयतीति यावत्। वृत्तौ शब्दानां धम इति योजना। 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्यादिजै- मिनीर्य सूत्रं मनसि कृत्योक्तम् 'औत्पत्तिके'त्यादि। तत्रौत्पत्तिकपदेन नित्य इत्यर्थो विवक्षितस्तल्लाभप्रकारं द्शेयति-जन्मनेत्यादि। लक्ष्यत इति। जायते अस्ति वर्धते विपरिणमते अपक्षीयते नश्यतीति षडि्विकारा भावानामुक्ताः। तत्र द्वितीयस्स- तारूपो विकारः उत्पत्तिपदार्थेन जन्मना सामीप्याननिमित्ताल्लक्ष्यत इत्यर्थः। सत्तामा- त्रश्य लक्षणात्सदासत्वं कत्प्यमित्यपरितोषादाह-विपरीतेत्यादि। जन्मना लक्ष्यत

तृतोयोद्द्योत: ४३९

दने निर्विशेषत्वं स्यात्। तदभ्युपगमे तु पौरुषेयाणां वाक्यानां पुरुषे-

न्धापरित्यागे मिथ्यार्थतापि भवेत् ।

लोचनम् रूढ्या वा औत्पत्तिकशब्दो नित्यपर्यायः तेन नित्यं यः शब्दार्थयोः शक्तिलक्षणं संबन्ध मिच्छति जैमिनेयस्तेनेत्यर्थः। निर्विशेषत्वमिति। ततश्च पुरुषदोषानुप्रवेशस्याकि- श्वित्करत्वात्तनिबन्धं पौरुषेयेषु वाक्येषु यदप्रामाण्यं तन्न सिध्येत्। प्रतिपत्तुरेव हि यदि तथा प्रतिपत्तिस्तर्हि वाक्यस्य न कश्चिदपराध इति कथमप्रामाण्यम्। अपौरु- षेये वाक्येऽपि प्रतिपत्तृदौरात्म्यात्तथा स्यात्। बालप्रिया इत्यनुषङ्ञः विरोधरूपसम्बन्धेन निमित्तेन जन्मनाS त्पत्तिर्लक्ष्यत इत्यर्थः । अत्र मतु- बर्थे तद्धितः पक्षद्वयेऽपि। लाघवादाह-रूढ्या वेत्यादि। रूढ्या सूत्रकारसङ्केतेन। फलितमाह-तेनेत्यादि। यो जैमिनेय इच्छतीति सम्बन्धः । शक्तिलक्षणमिति। बोधनसामर्थ्यरूपमित्यर्थः । वृत्तौ पूर्वोक्तशक्काबीजत्वेनौत्पत्तिकेत्यायुक्तं पौरुषेयेत्यादि- कन्त्वभ्युपगन्तव्यत्वे हेतुत्वेन ।अनभ्युपगमे दोषमाह-'तदि'त्यादि। 'तस्ये'ति। वाक्यतत्वविदो जैमिनेयस्येत्यर्थः । मत इति शेषः । 'शब्दे'त्यादि । 'शब्दार्थसम्ब- न्धस्य' शब्दगतार्थबोधनसामर्थ्यरूपस्य नित्यत्वादित्यर्थः । अर्थगोचरज्ञानजननश क्तिहि प्रामाण्यं, सा शक्तियथार्थेष्विवायथार्थेष्वपि वाक्येष्वस्ति। प्रमाण्यं स्वत एव। अप्रामाण्यन्तु कारणदोषबाधकप्रत्ययादिना जन्यत इत्यादिमीमासकमतमत्रा- वधेयम्। निर्विशेषत्वं स्यादित्यत्रेष्टापत्ति परिहतु निर्विशेषरवे दोषं दर्शयति-तत· श्चेत्यादि। पुरुषेति। पुरुषे वक्तरि यः कादाचित्को दोषस्य भ्रमादेरनुप्रवेशः, यद्ा-पुरुषदोषस्य वाक्ये योऽनुप्रवेशस्तस्येत्यर्थः। अकिञ्चित्करत्वादिति। नित्यस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य बाधने शक्त्यभावादिति भावः। तन्निबन्धनं वस्तु तः पुरुषदोषाधीनम्। पौरुषेयेषु लौकिकेषु वाक्येषु अयथार्थवाक्येषु अप्रामा- ण्यम् यथार्थत्वनिमित्तकमप्रामाण्यम्। ततश्व तन्न सिद्ध्येदिति सम्बन्धः। नतु पुरुष- दोषः प्रतिपत्तृद्वारा वाक्यस्याप्रामाण्यसम्पादक इति शङ्कायामाह-प्रतिपत्तुरित्यादि। तथेति। अयथार्थतयेत्यर्थः। दोषान्तरश्राह-अपौरुषयेत्यादि। अपौरुषेय- वाक्ये वैदिकवाक्ये। प्रतिपत्तदौरत्म्यात् प्रतिपत्तुर्दोषात्। तथा स्या् अय- थार्थत्वप्रतीत्या अप्रामाण्यं स्यात्। स्यात् वृत्तौ तथाविधौपाधिकधर्म्माभ्युपगमे गुणमाह-'तदभ्युपगम' इत्यादि। 'पुरुषेति। पुरुषेच्छायाः वक्तृपुरुषाभिप्रायस्यानुवि- धानाद्वेतोः समारोपितं कव्पितमत एवौपाधिकन्व यद्व्यापारान्तरं येषु तेषामित्यर्थः।

४४० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

दशयते हि भावानामपरित्यक्तस्वस्वभावानामपि सामग््यन्तरसमपात- सम्पादितापाधिकव्यापारान्तरार्णां विरुद्धक्रियत्वम्। तथा हि-हिनमयूखप्र भृतीनां निर्वापितसकलजीवलोकं शीतलत्वमुद्धहृतामेव प्रियाविरहदहनद ह्यमानमानसैर्जनैरालोक्यमानानां सता सन्तापकारित्वं प्रसिद्धमेव । तस्मा- त्पौरुषेयार्णां वाक्यानां सत्यपि नैसर्गिकेऽर्थसम्बन्घे मिथ्यार्थत्वं समर्थयि- तुमिच्छता वाचकत्वव्यतिरिक्तं किचिद्रूपमौपाधिकं व्यक्तमेवाभिधानीयम्। तच्च व्यञ्त कत्वादते नान्यत्। व्यज्नयप्रकाशनं हि व्यब्जकत्वम्। पारुषेयाणि च वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्ति। स च व्यङ्गय एव

लोचनम् ननु धर्मान्तराभ्युपगमेऽपि कर्थ मिथ्यार्थता, न हि प्रकाशकत्वलक्षणं स्वधर्मं जहा. ति शब्द इत्याशङ्कथाह-द्वश्यत इति। प्राधान्येनेति। यदाह-"एवमयं पुरुषा वेदेति भवति प्रत्ययः न त्वेवमयमर्थ" इति। तथा प्रामाणान्तरदर्शनमत्र बाध्यते, नतु बालप्रिया उक्तार्थस्यानुभवसिद्धत्वमुक्तं दश्यत इत्यादिना तद्वचनं किमर्थमित्यतस्तद्रन्थमव- लारयति-नन्वित्यादि। कथमिति न सिद्ध्येदित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-न हीत्यादि प्रकाशकत्वलक्षणमिति। अर्थबोधनसामर्थ्यरपमित्यर्थः। न हि जद्दातीति सम्बन्धः। क्लप्तकल्प्यमानयो: क्लृप्त बलवदिति न्यायोऽनेन दर्शितः। वृत्तौ'भावानामि'ति। पदा- र्थानामित्यर्थः। सामग््यन्तरसम्पातेन सम्पादितमत एवौपाधिकं धर्मान्तरं येषु तेषाम्। 'विरुद्धक्रियत्वं' स्वस्वभावविरुद्धक्रियोत्पादकत्वम् । 'हिममयूखः' चन्द्रः । 'निर्वा पितः सन्तापशान्ति प्रापितो जीवलोको येन तत्। तथाविधं शीतलत्वमुद्दहतामि- त्यनेनापरित्य क्तस्वस्वभावत्वं प्रियाविरहेत्यादिना सामभ्यन्तरेत्याद्युकं सन्तापकारित्व- मित्यनेन विरुद्धक्रियत्वश्व दर्शितम्। यथा शाकुन्तले "विसृजति हिमगभैरग्निभिन्दु- मयूखैः" इति। उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि। पौरुषेयाणि वाक्यानि प्राधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव प्रकाशयन्तीत्यत्र जैमिनिसूत्रभाष्यकृद्वचनं प्रमाणयति-यदाहेति। मयं पुरुष इति। वक्तृपुरुष इत्यर्थः । एवं वेदेननि। यथानेनोक्तं तथा जानाती- त्यर्थः । इति प्रत्ययो भवतीति योजना। प्रतिपत्तुरिति शेषः । न त्वेवमर्थ इति। अयमर्थ एवमेवेति प्रत्ययस्तु प्रतिपत्तुन भवतीत्यर्थः । अर्थस्य बाधसम्भवादिति भावः। अतस्तत्तद्वाक्यार्थज्ञानरूपं पुरुषाभि प्रायमेव प्राधान्येन प्रकाशयन्तीति भावः ।

१. शाबरभाष्य., पृ. ४. पं. ५ चौ. सं.

तृतीयोद्द्योत: ४४१

न त्वमिधेयः, तेन सहाभिधानस्य वाच्यवाचकभावलक्षणसम्बन्धाभावात्। नन्वनेन न्यायेन सर्वेषामेव लौकिकानां वाक्यानां ध्वनिव्यवहारः प्रसक्तः। सर्वेषाम्यनेन न्यायेन व्यञ्जकत्वात्। सत्यमेतत् ; किंतु वक्रभिप्राय- प्रकाशनेन यद्व्यञ्जकत्वं तत्सर्वेषामेव लौकिकार्ना वारक्यांनामविशिष्टम्। तत्तु वाचकत्वान्न भिद्यते व्यङ्गथं हि तत्र नान्तरीयकतया व्यवस्थितम्।

शाब्दोऽन्वय इत्यनेन पुरुषाभिप्रायानुप्रवेशादेवाङ्गुत्यप्रवाक्यादौ मिथ्यार्थत्वमुक्तम्। तेन लोचनम्

सहेति। अनियततया नैसर्गिकत्वाभावादिति भावः। नान्तरीयकतयेति।

नन्वस्तु पुरुषाभिप्रायो व्यङ्गथः व्यापारान्तरञ्च व्यञ्जकत्वं वाक्यस्य, तथापि कथं बालप्रिया

मिथ्यार्थकत्वमित्यत आह-तथेत्यादि। तथा अभिप्रायव्यञ्जकत्वेन प्रकारेण मत्र पौरुपेयवाक्ये विषये। प्रमाणान्तरदर्शनं प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिना दर्शनं तद्वाक्यार्थज्ञानम्। बाध्यते क्वचिद्वाधितं क्रियते। बाधा नाम अनुत्पत्तिः। पौरुषेय- वाक्यस्य पुरुषेच्छानुविधायित्वेन यथा दृष्टार्थकत्वनियमाभावात्कदाचित्तदर्थविषयकं प्रत्यक्षादिज्ञानं नोत्पद्यत इत्यतों मिथ्यार्थकतेति भावः। न त्विति। बाध्यत इत्यनु षज्यते। शाब्दोऽन्वयः शब्दस्यार्थेन स्वाभाविकस्सम्बन्धोरऽर्थबोधनसामर्थ्यल क्षण: । सामान्येनोक्त्तं विशेषे दर्शयन्नाह-इत्यनेने त्यादि । अङ्गल्यग्रवाक्यादौ अङ्लुल्यश्रे करिवरशतमिति वाक्यादौं। मिथ्यार्थत्वमुक्तमिति। असम्बद्धार्थस्यापि पुरुषाभिप्रेतत्वसम्भवादिति भावः। तथाचोक्तरूपस्य शब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वेऽपि पौरुषेयवाक्यानां पुरुषाभिप्रायानुविधायित्वात्तदभिप्रेतं यद्वाक्यार्थस्यासत्यत्वं, तद्वा- क्यस्य मिथ्यार्थकत्वेनाप्रामाण्यम्। अपौरुषेयाणां वाक्यानान्तु वक्तुरभावेन तेषां सर्वेषामेव प्रामाण्यञ्चेति बोध्यम्। वृत्तौ 'तेन सहेति। पुरुषाभिप्रायेण सहेत्यर्थः । 'अभिधानस्य' शब्दस्य। 'वाच्यवाचकसम्बन्धाभावादिति। अनेन शब्दस्य व्यप्तयेन सह यस्सम्बन्धस्तस्य वाच्यवाचकभावत्वं नास्तीति दर्शितं, तत्र हेतुमाह लोचने-अनियतत्वादित्यादि। अनियतत्वेन हेतुना स्वाभाविकत्वाभावादि- त्यर्थः । अथाभिप्रायस्य व्यज्ञयत्वोक्तिमाश्रित्य शङ्कते-'नन्वनेने'त्यादि। 'प्रसक्तः' प्राप्तः, यद्वा-आपत्तिविषयः। अन्र हेतुमाह-'सर्वेषामि'त्यादि। इष्टापति दर्शयति- 'सत्यमि'त्यादि। 'सत्यमेतदि'ति। अभिप्रायप्रकाशनेन यद्वचञ्जकतवं तत्सर्वेषामस्ती- त्यर्थ: । विशेषमाह-'किन्तिव'त्यादि । यद्वयज्जकत्वं तत्तु वाचकत्वान्न भिद्यत इति सम्बन्धः । वक्त्रभिप्रायप्रकाशनेनेत्यस्य स्थाने वक्त्रभि प्रायविशिष्टार्थप्रकाशनेनेति च पाठः । 'अविशिष्टं' साधारणम्। वाचकत्वान्न भिदत इत्यत्र हेतुमाह-'व्यङ्गथं ही' ५६ ६व०

४४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

न तु विवक्षितत्वेन। यस्य तु विवक्षितत्वेन व्यङ्गचस्य स्थिति: तद्यञ्ज कत्वं ध्वनिव्यवहारस्य प्रयोजकम्। लोचनम् गामानयेति श्रुतेऽप्यभिप्राये व्यक्ते तदभिप्रायविशिष्टोऽर्थ एवाभिप्रेतानयनादिक्रियायोग्यो न त्वभिप्रायमात्रेण किचित्कृत्यमिति भावः । विवक्षितत्वेनेति। प्राधान्येनेत्यर्थः । यस्य त्विति। ध्वन्युदाहरणेष्विति भावः । काव्यवाक्येभ्यो हि न नयनानयनाधुपयो- गिनी प्रतीतिरभ्यर्थ्यंते, अपि तु प्रतीतिविश्रान्तिकारिणी, सा चाभिप्रायनिष्ठैव नाभिप्रे- तवस्तुपर्यवसाना। 1 नन्वेवमभिप्रायस्यैव व्यप्तयत्वात्त्रिविधं व्यङ्गयमिति यदुक्तं तत्कथमित्याह- बालप्रिया त्यात्यादि। 'नान्तरीयकतये'ति। अविनाभूतत्वेनेत्यर्थः। भारव विवृणोति लोचने- गामित्यादि। अभिप्राये व्यक्तेऽपीति सम्बन्धः । क्षीरत्रहणाद्यर्थकगवानयनाभिप्राये व्यक्तेऽपीत्यर्थः । अ्रर्थः गोकर्मकात्वाद्यर्थः । न त्वित्यादि। गो्कर्मकानयनादिक्रिया- रूपार्थ विना अभिप्रायासिद्धिरतश्च न वाचकत्वात्पृथगव्यअ्जकत्वं वाच्याद्यक्गयमिवेति च भावः। अभिप्राय रूपव्यप्नथस्य विवक्षितत्व प्राप्त्यभावान्नि षैधानुपपत्तिमाशक्कय व्याचष्टे- प्राधान्येनेति। वृत्तौ यस्य व्यङ्गयस्यैति सम्बन्धः । विवक्षितत्वेन स्थितिरित्यत्रा- काङ्कां पूरयति-ध्वन्युदाहररोष्विति। वृत्तौ तद्यञ्जकत्वमित्यस्य तत्कर्मक- व्यञ्जकत्वमित्यर्थः । ननु ध्वन्युदाहरणेष्वपि लौकिकवाक्येष्विव विवक्षितत्वापरप- र्यायं प्राधान्यं वाच्यस्य विद्यत इत्याशद्ायामभिप्रायमाह-काव्यवाक्येभ्य इत्यादि। नयनेति। प्रापणादिक्रियोपयोगिनीत्यर्थः । प्रतीतिः वाच्यार्थप्रतीतिः । नाभ्यथ्यत इति। किन्तु बलादापततीति भावः । अपि त्विति। का पुनरभ्यर्थ्यंत इति भावः। प्रतीतिविश्रान्तिकारिणी वाच्यप्रतीतिविश्रान्तिकारिणी। प्रतीतिरभ्य- थर्यत इत्यनुषज्गः । रसादिप्रतीतिरभ्यथ्यत इत्यथः। विभावादिप्रतीतिरूपत्वात्तस्या इति भावः । ननु सापि वाच्यपर्यवसायिन्यस्तु, तन्मूलकत्वादिति कथं व्यज्गयस्य प्राधान्यमित्यत आह-सा चेत्यादि। चस्त्वथें। अभिप्रायनिष्ठैत रसादिव्यज्ञय- पर्यवसायिन्येव। अभिप्रेतवस्त्विति। वाच्यार्थेत्यर्थः । अतश्च वाच्यस्य न विवक्षि- तत्वलक्षणं प्राधान्यं काव्यवाक्येष्विति भावः ।

यविशेषरूपं यद्यप्नथन्तु तात्पर्येण प्रकाश्यमानं सच्छशब्दार्थाभ्यां प्रकाश्यते तद्विवक्षि- तं भवतीति सम्बन्धः । 'विवक्षित' प्रधानम्। 'तदेव' अभिप्रायविशेषरूपमेव। अप- रिमितविषयस्येति हेतुगभेम्। किन्तु तथा दर्शितेति सम्बन्धः । 'तथा' उक्तप्रकारेण। 'अनभिप्रायरूपञ्चे'ति। विवक्षितमित्यनुषन्ञः। 'नातिव्याप्ति'रित्यादि। गुणोभूतव्य-

तृतीयोद्द्योत: ४४३

यत्त्वभिपायविशेषरूपं व्यङ्गयं शब्दार्थार्भ्या प्रकाशते तद्भवति विवक्षितं तात्पर्येण प्रकाश्यमानं सत्। किन्तु तदेव केवलमपरिमितवि- षयस्य ध्वनिव्यवहारस्य न प्रयोजकमव्यापक्तवात्। तथा दर्शितभेद- त्रयरूपं तात्पर्येण द्योत्यमानमभिप्रायरूपमनमिप्रायरूपं च सर्वमेव ध्वनिव्यवहारस्य प्रयोजकमिति यथोक्तव्यञ्ज कत्वविशेषे ध्वनिलक्षणे नाति- व्याप्तिर्न चाव्याप्तिः। तस्माद्वाक्यवत्त्वविर्दा मतेन तावद्यञ्जकत्वलक्षणः शाब्दो व्यापारो न विरोधी प्रत्युतानुगुण एव लक्ष्यते । परिनिश्चितनिर पअंशशब्दब्रह्मणां विपश्चिता मतमाश्रित्यैव प्रवृत्तोऽयं ध्वनिव्यवहार इति

यच्विति। एवं मीमासकानां नात्र विमतिर्युक्तेति प्रदर्श्य वैयाकरणानां नैवात्र लोचनम्

सास्तीति दर्शयति-परिनिश्चितेति। परितः निश्चितं प्रमाणेन स्थापितं निरपभ्रंशं गलितभेदंप्रपञ्चतया अविद्यासस्काररहितं शब्दाख्यं प्रकाशपरामर्शस्वभावं ब्रह्म व्यापक त्वेन वृहद्विशेषशक्तिनिर्भरतयाच बृंहितं विश्वनिर्माणशक्तीश्वरत्वाच्च बृंहणम् यैरिति। जधस्थलेऽभिप्रायरूपव्यव्नथस्य क्वचित्सत्वात्तदादाय तत्रातिव्याप्तिने रसादिव्यज्ञय- बालप्रिया

स्याभिप्राय रूपत्वाभावात्तत्स्थलेऽव्याप्तिश्च नेत्यर्थः । उपसंहरति-'तस्मादि'त्यादि। न न विरोधीति सम्बन्धः। वाक्यतत्ववित्पदार्थकथनेन वृत्तमनुवदन्नुपसंहारप्रन्थं व्या- कुर्वन् परिनिश्चितेत्यादिविशेषणविशिष्टविपश्चिच्छन्दार्थकथनेन वर्तिष्यमाणप्रन्थतात्पर्य- माह-एवमित्यादिना। सेति। विमतिरित्यर्थः। परिनिश्चितेत्यादिग्रन्थमनादिनिधनं ब्रह्मेत्यादिभर्तृहरिवचनादिकमनुसत्य सविप्रहं वित्रणोति-परित इत्यादि। परितः बहुमुखान्वादिन: प्रति दोषविशेषवाचिनापभ्रंशश्ददेनात्र सर्वदोषहेतुरविद्यासंस्कारो लक्ष्यत इत्याशयेन व्याचष्टे-गलितेत्यादि। गलितभेदप्रपश्चतया भेदप्रपश्वसंसर्गर- हितत्वेन। उपलक्षणे तृतीया। गलितभेदप्रपश्चत्वे हेतुरविद्येत्यादि। शब्दपदविवरणं शब्दार्थाख्यमिति। शब्द इत्यथे इति चाख्या यस्य तत्। नामरूपात्मकमित्यर्थः। यद्वा-शब्दार्थयोराख्या स्फुरणं यम्मिस्तच्छब्दार्थभ्रमाधिष्ठानमित्यरथः । निरुपाधि- रूपमाह-प्रकाशेत्यादि। स्वप्रकाशज्ञानस्वरूपमित्यर्थः। वृहधातोर्रह्मशब्दनिष्पत्ति- मभिद्रेत्य विवृणोति-ध्यापकत्वेन बृहदिति। एवं निरुपाधिपरतया व्याख्याय सोपाधिपरतयापि व्याचष्टे-विशेषेत्यादि। विशेषाणं व्यष्टिरूपाणां सर्वेषां शक्ति- भिरनिर्भरतापूणता तया चेत्यर्थः। वृद्दित्यनेन सम्बध्नाति। बृद्दधातोर्बह्मशब्दनिष्प- त्यभिप्रायेण चाह-बृंहितमित्यादि। वृंदितमिति कर्तरि क्ः। कर्थ परिपोषरूपं वृंहणमित्यत आह-विश्वेत्यादि। विश्वस्य यानि निर्माणानि तद्विषया याः शक्तयः

४४४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

तेः यैः सह कि विरोषाविरोधौ चिन्त्येते। कृत्रिमशब्दार्थसम्बन्घवादिनां तु युक्तिविदामनुभवसिद्ध एवायं व्यञ्जकभावः शब्दानामर्थान्तराणामिवा- लोचनम् एतदुक्तं भवति-वैयाकरणास्तावद्ब्रह्मपदेनान्यत्किंचिदिच्छन्ति तन्र का कथा वाचकत्वव्यअ्जकत्वयोः, अविद्यापदे तु तैरपि व्यापारान्तरमभ्युपगतमेव। एतच्च प्रथमोद्योते वितत्य निरूपितम्। एवं वाक्यविदां पदविदां चाविमतिविषयत्व प्रदर्श्य प्रमाणतत्त्वविदां तार्किकाणामपि न युक्तात्र विमतिरिति दर्शयितुमाह-कृत्रि- मेति। कृत्रिमः सक्केतमात्रस्वभावः परिकल्पितः शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति ये वदन्ति नैयायिकसौगतादयः। यथोक्तम्-'न सामयिकत्वाच्छब्दार्थप्रत्ययस्ये'ति। तथा शब्दा: संकेतितं प्राहुरिति। अर्थान्तराणामिति। दीपादीनाम्। बालप्रिया ताभिर्हेतुभिः ईश्वरत्वाद्विश्वपरिणमनसमर्थत्वात्। यद्वा-विश्वनिर्माणशक्तिर्माया, तस्या ईश्वरत्वाद्विश्वरूपेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वादित्यथः । यैरित्यस्य परिनि- श्वितमित्यनेन सम्बन्धः । तेषामिति शेषः । वृत्तौ 'विरोधाविरोधावि'ति। पूर्वपक्ष- तया विरोधस्सिद्धान्ततया अविरोधक्च। ननु वैयाकरणमतमाश्रित्य ध्वनिव्यवहारस्य प्रवृत्तत्वेऽपि वाचकलक्षणस्य शब्द- स्य वाचकत्वात्पृथगव्यञ्जकत्वाङ्गीकारे विरोधाविरोधौ मीमांसकवच्चिन्तनीयाविति तैस्सह किमित्याुक्तमयुक्तमिति शङ्कायां तात्पर्यमाह-एतदुक्तमित्यादि। ब्रह्मपद इति। विद्यादशायामित्यर्थः। नेच्छन्तीति सम्बन्धः । अन्यदिति। ब्रह्मण इति शेषः । तत्र ब्रह्मपदे। का कथेति। कथापि नास्तीत्यर्थः । अतश्व कथं विरोधा- विरोधचिन्ताप्रसन्न इति भावः । व्यापारान्तरमिति। व्यञ्ञकत्वमित्यर्थः। अ्भ्यु पगतमेवेति। अतस्तन्नापि न विरोधाविरोधचिन्तावसर इति भावः। व्यापारान्तरं तैरम्युपगतमिति कुतोऽवगन्तव्यमित्यत आह-पतच्चेति। प्रथमोद्योत इति। ध्वनिलक्षणनिरूपण इति भावः। वृत्तमनुवदन्नवतारयति-एवमित्यादि। युक्तिविदा- मित्यस्यार्थकथनं प्रमाणतत्वविदा तार्किकाणामिति। सौगतादेरुपलक्षणमिदम्। सङ़के- तमात्रस्वभाव इति। सक्केतस्समयः, स चास्माच्छव्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्यादी- चछा। अस्य शब्दस्यायमर्थ इत्युपदेशस्स इति च केचित्। नेत्यादिप्रत्ययस्येत्यन्तं न्यायसूत्रम्। शब्दो लिप्नविधयार्थबोधक इति पूर्वपक्षस्य समाधानमिदम् । नेति। शब्दो लिङ्गविधयार्थबोधको नेत्यर्थः । अत्र हेतुः-सामयिकत्वादित्यादि । शब्दादर्थस्य यः प्रत्ययो बोधस्तस्य सामयिकत्वात्सङ्वेतमूलकत्वादित्यर्थः। सौगतव- चनमाह-शब्दा इत्यादि। शब्दानामयं व्यञ्जकभावोऽनुभवसिद्ध एवेत्येतदुपपाद- नायार्थान्तराणामिचेति दृष्टान्तकथनं, तत्रार्थान्तराणामित्येतद्वयाचष्टे-दीपादीना-

तृतोयोद्द्योत: ४४५

विरोधश्चेति न प्रतिक्षेप्यपदवीमवतरति। वाचकर्वे हि तार्किकार्णा विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्ताम्, किमिदं स्वा- भाविकं शब्दानामाहोस्वित्सामयिकमित्याद्याः। व्यञ्जकत्वे तु तत्पृष्ठभा- विनि भावान्तरसाधारणे लोकप्रसिद्ध एवानुगम्यमाने को विमतीनाम-

लोचनम् नन्वनुभवेन द्विचन्द्राद्यपि सिद्धं तच्च विमतिपदमित्याशक्कथाह-अविरोधश्चे- ति। अविद्यमानो विरोधो निरोधो बाघकात्मको द्वितीयेन ज्ञानेन यस्य तेनानुभव- सिद्धश्चाबाधितश्चेत्यर्थः। अनुभवसिद्धं न प्रतिक्षेप्यं यथा वाचकत्वम्। ननु तत्राप्येषां विमतिः। नैतत् ; न हि वाचकत्वे सा विमतिः, अपि तु वाचक- त्वस्य नैसर्गिकत्वकृत्रिमत्वादौ तदाह-वाचकत्वे हीति। नन्वेवं व्यञ्जकत्व- स्यापि धर्मान्तरमुखेन विप्रतिपत्तिविषयतापि स्यादित्याशक्कयाह-व्यस्ञकत्वे त्विति। भावान्तरेति । अक्षिनिकोचादेः साक्केतिकत्वं चक्षुरादिकस्यानादिर्योग्यतेति दृष्ट्ा बालप्रिया मिति। यथा दीपादिः परिकल्पितनिजविषयादन्यं विषयमपि प्रकाशयति, तथा शब्दोऽपि स्रङ्केतितादन्यं विषयं प्रकाशयतीति तेषामप्यनुभवसिद्ध एवायं शब्दाना व्यञ्जकभाव इति भावः । नन्तित्यादि। अनुभवेन दोषजनितेनानुभवेन। तच्च द्विचन्द्रादि च। तच्चे- त्यस्य स्थाने न च नेति च पाठः । परिहारानुगुण्येनाविरोधपदं व्याचष्टे-अविद्य- मान इत्यादि। निरोधः प्रतिबन्धः। फलितमाह-तेनेत्यादि। न प्रतिक्षेप्यं न विमतिपदम्। व्यज्जकत्वं न विमतिपदमनुभवसिद्धत्वाद्वाचकत्ववदित्यनुमानम- नेन दर्शितम्। अत्र दष्टान्तस्य साद्वथवैकल्यशङ्कापरिहारपरतया वाचकत्वे हीत्यादि्रन्थमवता रयति-नन्चित्यादि। तत्रापि वाचकत्वेऽपि। एषां तार्किकाणाम्। नैतदिति। एतन्न युक्तमित्यर्थः । अन्र हेतुः-न हीत्यादि। वाचकत्वे धर्मिणि न विमतिः, किन्तु तत्र नैसर्गिकत्वादिधर्म एवेत्यर्थः । अतो न साध्यवैकल्यं दृष्टान्तस्येति भावः । धर्मान्तरमुखेनेति। नैसर्गिकत्वादिमुखेनेत्यर्थः। विप्रतिपत्तिविषयतापीति। न केवलमनुभवसिद्धतेत्यपिशब्दार्थः । वाचकत्वस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वं व्यञ्जकत्वस्य तदभावञ्च दर्शयन् भावमाह-शक्षीत्यादि। अक्ष्णोर्निकोचो विकासः। आदिपदेन सङ्कोचादिकं गृह्यते तस्य। साङ्केतिकत्वमिति। सक्केतवत्त्वमित्य:। यद्वा-अर्थेन सह सम्बन्धस्य सङ्केतसिद्धत्वमित्यर्थः । योग्यतेति। चाक्षुषादिज्ञानकारणतेत्यर्थः । यथा भूषणसारे "इन्द्रियाणां स्वविषयेष्वनादिर्योग्यता यथे"ति। इति द्वष्टवेति।

४४६ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के वसरः। अलौकिके ह्यर्थे तार्किकाणां विमतयो निखिलाः प्रवर्तन्ते न तु लौकिके। न हि नीलमधुरादिष्वशेषलोकेन्द्रियगोचरे बाधारहिते तच्वे परस्परं विप्रतिपत्ना दृश्यन्ते। न हि बाधारहितं नीलं नीलमिति त्रुवन्नपरेण प्रतिषिध्यते नैतन्नीलं पीतमेतदिति। तथैव व्यञ्तकत्वं वाच- कानां शब्दानामवाचकार्ना च गीतध्वनीनामशब्दरूपार्णा च चेष्टादीरना

काममस्तु संशयः शब्दस्याभिधेयप्रकाशने व्यज्ञकत्वं तु यादृशमेकरूप भावान्तरेषु लोचनम् तादृगेव प्रकृतेऽपीति निश्चितैकरूपे कः संशयस्यावकाश इत्यर्थः। नैतन्नीलमिति नीले हि न बिप्रतिपत्तिः, अपि तु प्राधानिकमिदं पारमाणवमिदं ज्ञानमात्रमिदं तुच्छ- दमिति तत्सष्टावलौकिक्य एव विप्रतिपत्तयः। वाचकानामिति। ध्वरन्युदाहरणे- बालप्रिया अक्षिनिकोचादेश्वक्षुरादीन्द्रियस्य चार्थप्रकाशकत्वे समानेऽप्याद्यस्याथेन सह सम्बन्घस्य सराङ्कतिकत्वं द्वितीयस्यार्थेन सह सम्बन्धस्य नैसर्गिकत्वञ्च दृष्ट्वेर्थः। काममित्यादि। शब्दस्य वाचकत्वे किमिदं साङ्केतिकमाहोस्विन्नैसर्गिकमिति वाचकत्वधर्मिकस्संशयः कामं भवत्वित्यर्थः । यथा शब्दे नित्यानित्यत्वसंशयः । व्यञ्ञकत्वमिति। तुशब्दो विशेषे। भावानतरेष्विति। प्रदोपादिष्वित्यर्थः। न तु लौकिक इत्युक्तमुपपादयति वृत्तौ 'न ही'त्यादि। 'नीलमधुरादिषु' नीलमधुरादिद्रव्येषु। निर्धारणे सप्तमी। 'तत्त्वे' पदारथें। 'विप्रतिपन्ना' इति। जना इति शेषः । उक्तमेव स्फुटयति-'नही'त्यादि। 'बाधारहितं सत्यम्। 'नीलं' नीलद्रव्यं घटादि। 'नीलमिति ब्रुवन्नि'ति। इदमिति शेषः । 'अपरेणेश््यादि। एतन्न नीळमेतत्पीतमिति न हि प्रतिषिध्यत इति सम्ब न्घः। लोचने भावमाह-नैतदित्यादि। नीले एतन्न नीलमिति विप्रतिपत्तिन हीति सम्बन्धः । लौकिकत्वादिति भावः । विरुद्धा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः। अपि त्वित्या दि। अपि त्बित्यलौकिक्य एव विप्रतिपत्तय इति सम्बन्धः । तत्प्रकारंकथनं प्राधा- निकमित्यादि। इदमित्यनेन सर्वेत्र जगद्विवक्षितम्। प्राधानिकं प्रधानस्य मूलप्र- कृतेविकारः। पारमाणवं परमाणुजन्यम्। ज्ञानमात्रं विज्ञानस्वरूपमेव। तुच्छ शून्यम्। अत्र क्रमेण सांख्यवैशेषिकविज्ञानवादिमाध्यमिकानाम्मतानि दर्शितानि। तत्सृष्टाविति। जगत्सृष्टिहेतावित्यथेः। तद्दृष्टाविति पाठे तु जगतकारणदृष्टावित्य थ:। अलौकिक्य एव विप्रतिपत्तय इति। लौकिके विप्रतिपत्तीनामदर्शनादलौ- किके वस्तुनि तद्दरशनाच्वान्वयव्यतिरेकाभ्यामलौकिकवस्तुविषय कत्त्रमेव तासां सिद्धमि- त्यर्थः । अलौकिक इत्यादि्ृत्तिग्रन्थोऽतेन विद्ृतः । वृत्तवुपसंहरति-'तथैवे'्यादि। 'तथैव' तथाभूतमेव, लोकिकमवेति यावत्। 'केनापहूयत' इति। सर्वैरादियत एवे-

तृतीयोद्द्योत: ४४२

यत्सर्वेषामनुभवसिद्धमेव तत्केनापहनूयले। अशब्दमर्थ रमणीयं हि सूच- यन्तो व्याहारास्तथा व्यापारा निबद्धश्चानिबद्धाश्च विद्ग्धपरिषत्सु विविधा विभाव्यन्ते। तानुपहास्यतामात्मनः परिहरन् कोऽतिसन्दधीत सचेताः

लोचनम् व्विति भावः । अशब्द्मिति। अभिधाव्यापारेणस्पृष्टमित्यर्थः । रमणीयमिति। यद्ोप्यमानतयैव सुन्दरीभवतीत्यनेन ध्वन्यमानतायामसाधारणप्रतीतिलाभः प्रयोज- नमुक्तम्। निबद्धा: प्रविद्धाः । तानिति व्यवहारान्। कः सचेता अतिसन्दधीत नाद्रियेतेत्यर्थः । लक्षणे शत्रादेशः आत्मनः कर्मभूतस्य योपहसनीयता तस्याः परि-

त्यर्थः । अत्र हेतुः-'अशब्दमि'त्यादि। नास्ति शब्दोऽभिधायको यस्येति व्युत्प- बालप्रिया

त्तिमभिप्रत्याशव्दमित्येतद्वयाचष्टे लोचने-अभिधेत्यादि। अशब्दत्वं रमणीयत्वे हेतुरिति दर्शयन्विवृणोति-यदित्यादि। व ्रान्तप्रावृत कामिनीकुच कलशदृष्टान्तसिद्ध· मेतदिति भावः। सुन्दरी भवतीति रमणीयपदव्याख्यानम्। इत्यनेनेति। अशब्दत्व- रमणीयत्वविशेषणद्वयेनेत्यर्थः । धवन्यमानतायामिति। अर्थस्येति शेषः । मसा- वारगेति। प्रतीतेरसाधारणत्वमास्वाद्यमानात्मकत्वम्। वृत्तौ 'व्याहारा' इति। व्यव- हारा इति च पाठः । 'तथा व्याहर' इति। येनार्थस्याशब्दत्वं रमणीयत्वश्व भवति, तथाभूतो व्यापारो व्यञ्जकत्वलक्षणो येषां तथाभूता इत्यर्थः । 'निबद्धाः' ककादि- रूपाः । 'अनिबद्धाः' गद्यादिरूपाः । लोचने-प्रसिद्धा इति। मुक्तकादिरूपत्वेन प्रसिद्धा इत्यर्थः । अतिसन्दधीतेत्येतत्प्रकृतानुगुणं विवृणोति-नाद्ियेतेति। सचेता इति विशेष्यानुसारेण परिहरन्नित्येतद्वयाचष्टे-लक्षण इति। लक्षणरूपार्थ इत्यर्थः । परिहरणस्यादरणफलत्वाल्लक्षणत्वम् । शत्रादेश इति। परिहरत्नित्यत्रेति शेषः । तेन सिद्धमर्थमाह-आत्मन इत्यादि। उपसहनीयता विद्वत्परिषत्कर्तृकपरिहास- विषयता। परिहारेण प्रागभावपरिपालनेन। फलितमाह-तामित्यादि। वृत्तौ 'ब्रयादि'ति। कश्चिदिति शेषः। सम्भाव्यन्तद्वचनमाह-'अस्ती'त्यादि। कथमित्य- ताह-'व्यअ्जकत्व'मित्यादि। 'तच्' गमकत्वश्च। 'लिग्त्वं' ज्ञापकत्वम्। 'अत' इति। गमकत्वस्य लिगनत्वरूपत्वादित्यर्थः । इतीति हेतौ। 'तेषां' शब्दाना व्यक्षयव्रयञ्जक- भावो लिझ्विलिजभाव एवेति योजना। एवकारार्थकथनं 'नापरः कश्चिदिि। उक्तं साधयति-'अतश्चेत्यादि। 'अतः' वक्ष्यमाणद्वेतोः। चकारो युक्त्यन्तरसमुच्चायकः ॥

बोद्धव्य'मिति। अतिरिकत्वे प्रमाणाभावादिति भवः। अत इत्युक्तनदशयति-'यस्मादि' त्यादि। ततः किमत आह-'वक्त्रभित्रायश्चे'त्यादि। व्यञ्जकत्वमित्यादिप्रन्थस्य

४४८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके ज्रयात्, अस्त्यतिसन्धानावसरः व्यञ्जकत्वं शब्दाना गमकत्वं तच्च

व्यङ्चचव्यञ्जकभावो नापरः कश्चित। अतश्चैतदवश्यमेव बोद्धव्यं यस्मा- द्वक्कभिप्रायापेक्षया व्यञ्जकत्वमिदानीमेव त्वया प्रतिपादितं वक्रभिप्राय- श्रानुमेयरूप एव । अत्रोच्यते-नन्वेवमपि यदि नाम स्यात्तर्रिक नश्छिल्म्। वाच

म्युपगतम्। तस्य चवमपि न काचित् क्षतिः। तद्धि व्यञ्ञकत्वं लिव्वत्व- मस्तु अन्यद्वा। सर्वथा प्रसिद्धशाब्दप्रकारविलक्षणत्वं शब्दव्यापारविष-

लोचनम् हारेणोपलक्षितस्तां परिजीहीर्षुरित्यर्थः। अस्तीति। व्यक्षकत्वं नापह्नूयते तत्व- तिरिक्तं न भवति अपि तु लिज्विलिक्भाव एवायम्। इदानीमेवेति। जैमि- नीयमतोपक्षेपे। यदि नाम स्यादिति। प्रौढवादितयाभ्युपगमेऽपि स्वपक्षस्तावन्न सिध्यतीति दर्शयति-शन्देति। शब्दस्य व्यापारः सन् विषयः शब्दव्यापारविषयः, अन्ये तु बालप्रिया भावमाह लोचने-व्यक्षकत्वमित्यादि। नापह्वयत इति। स्वरूपत इति शेषः। तन्तु व्यञ्जकत्वन्तु। अतिरिक्तं लिन्त्वाद्धिनम् । लिङ्गिलिक्रभाव एव लिज्विनि- रूपितलिन्वत्वमेव। अ्रयं व्यञ्जकत्वम् । स्यादितीति। इत्यनेनेत्यर्थः । प्रौढेति । परोक्तं स्वीकृत्यापि स्वसिद्धान्त- स्थापनाय यो वादस्स प्रौढवादः तं वदतीति प्रौढवादी, तक्ष्य भावस्तत्ता तये- त्यर्थः । स्वपक्ष इति। व्यञ्जकतवं लिन्नत्वादन तिरिक्त्मिति पूर्वपक्षिपक्ष इत्यर्थ: । न सिद्धयतीति। वक्ष्यमाणयुक्त्येति भावः । वृत्तौ 'तत् कि नः छिन्नमि'त्युक्तस्येव विवरणम्-'वाचकत्वे'त्यादि। 'प्रसिद्धे'ति । प्रसिद्धो यश्शब्दस्य प्रकारो धर्मोड- भिधा लक्षणा च तद्विलक्षणत्वमित्यथेः। शब्दव्यापारत्वमिति वक्तव्ये शब्द लोचने-शब्देत्यादि। विषय इति। सचेतोबुद्धिविषय इत्यथेः। तदास्वाद्य इति यावत्। व्याख्यानान्तर दर्शयति-अन्य इति। बृत्तौ 'तस्ये'ति। व्यञ्जकत्वस्येत्यर्थः। व्यञ्जकत्वं लिग्नत्व- मस्तिवत्युक्त्या सिद्धं नस्समीहितमिति मन्यमानं पूर्वपक्षिणं प्रत्याह-'न पुनरि'त्यादि।

तृतीयोद्द्योतः ४४९

यत्वं च तस्यास्त्रीति नास्त्येवावयोर्विवादः । न पुनरयं परमार्थो यद्य- स्जकत्वं लिख्वत्वमेव सर्वत्र व्यङ्कयप्रतीतिश्च लिख्विप्रतीतिरेवेति। यदपि स्वपक्षसिद्धयेऽस्मदुक्तमनुदितं त्वया वक्रभिप्रायस्य व्यङ्गय- त्वेनाभ्युपगमात्तत्प्रकाशने शब्दानां लिख्वत्वमवेति तदेतद्यथास्मामिरभि- हितं तद्विभज्यं प्रतिपाद्यते श्रयताम्-द्विविधो विषयः शब्दानाम्- अनुमेयः प्रतिपाद्यश्च। तत्रानुमेयो विवक्षालक्षणः । विवक्षा च शब्द- स्वरूपप्रकाशनेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विप्रकारा। तत्राद्या न शाब्दव्यवहाराङ्कम्। सा हि प्राणित्वमात्रप्रतिपत्तिफला। द्वितीया तु शब्दविशेषावधारणावसितव्यवहितापि शब्दकरणव्यवहारनिबन्धनम् । ते तु द्वे अप्यनुमेयो विषयः शब्दानाम्। प्रतिपाद्यस्तु प्रयोक्तुरर्थप्रति- पादनसमीहाविषयीकृतोऽर्ः । स च द्विविष :- वाच्यो व्यङ्रथश्च। प्रयोक्ता हि कदाचित्स्वश-

लोचनम् शब्दस्य यो व्यापारस्तस्य विषयो विशेष इत्याहुः । न पुनरिति। प्रदीपालोकादौ

लिग्गभावोऽव्यापक इति कर्थ तादात्म्यम्। विषय इति। शब्द उच्चरिते यावति

इति यदयं पुनर्न परमार्थ इति सम्बन्धः । अत्राभिप्रायमाह लोचने-प्रदीपेत्यादि। बालप्रिया

लिङ्गीति। लिक्विलिन्भावेन लित्िनिरूपितळिनत्वेन शून्यः विना कृतः तदसमाना- धिकरण इति यावत्। शून्ये इति पाठे प्रदीपालोकादावित्यस्य विशेषर्ण तत्। व्यङ्गय- व्यञजकभाव इति। घटादितत्तद्विषयेण सहेति शेषः । इतीति हेतौ। लितिळिम्- भावो व्यज्नथव्यञ्जकभावस्य व्यापको नेति सम्बन्धः । नञ्रहितपाठे त्वव्यापक इति छेद:। कथन्तादात्म्यमिति।, यदि हि व्यज्नयव्यञ्जकभावो लिजिलिज्भाव एव स्यान्न तदतिरिक्तः, तर्हि यत्र यत्र व्य्ञयव्यञ्जकभावस्तत्र तत्न लित्विलितभावोऽपि भवेत्, न चासावस्ति प्रदीपादौ व्यभिचारदर्शनादतस्तयोरैक्यन भवतीत्यर्थः । ननु वक्त्रभिप्रायस्य व्यञ्जकत्वन्तु शब्दस्य लिङत्वमेव वक्तृज्ञानानुमापकतवं शब्दस्येति वदता प्राभाकराणं मतस्य संवादकत्वादित्याशङ्कायामुक्त वृतौ 'यदपी'- त्यादि। अभिहितमित्यस्यानन्तरं तथेति शेषः। विषयशब्दस्यार्थे प्रसिद्धत्वात्तस्य चात्रायोगाद्वयाचष्टे लोचने-शब्द इत्यादि। यावतीति। यावत्यर्थ इत्यर्थः। तावा- ५७ ६व०

४५० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके उदेनार्थ प्रकाशयितुं समीहते कदाचित्स्वशब्दानमिवेयत्वेन प्रयोजना-

लोचनम् प्रतिपत्तिस्तावान्विषय इत्युक्तः। तत्र शब्दप्रयुयुक्षा अर्थप्रतिपिपादयिषा चेत्युभय्यपि विवक्षानुमेया तावत्। यस्तु प्रतिपिपादयिषायां कर्मभूतोऽर्थस्तत्र शब्द: करणत्वेन व्यवस्थितः न त्वसावनुमेयः, तद्विषया हि प्रतिपिपादयिपैव वेवलमनुमीयते। न च तत्र शब्दस्य करणतवे यैव लि्स्येतिकर्तव्यता पक्षधर्मत्वभ्रह्णादिका सास्ति, अपि बलप्रिया मिति। उच्चरितशब्दजन्यप्रतिपत्तिविषय इत्यर्थः । वृत्तौ 'आदयेति। शब्दस्वरूपप्र- काशनेच्छेत्यर्थः। 'शाब्देति। शब्दः शब्दकरणको यो व्यवहारोऽर्थप्रत्ययस्तस्याज्ग- मित्यर्थः । 'प्राणित्वेति। शब्दस्वरूपप्रकाशनेच्छयोच्चरितेन शब्देनायं प्राणीति श्रोतुर्या प्राणित्वमात्रस्य प्रतिपत्तिः मात्रपदेनार्थस्य व्यवच्छेदः सा फलं यस्यास्सेत्यर्थः। 'द्वितीये'ति। शब्देनार्थ प्रकाशनेच्छेत्यर्थः। 'शब्देति। शब्दविशेषस्य प्रतिपिपादयिषि- तार्थबोधानुकूलस्य वाक्यस्य यदवधारणं वक्तुरनुसन्धानं तस्मिन्नवसिता पर्यवसिता तदुत्पादनेन कृतार्थेति यावत्। अत एव व्यवहितापि शाब्दबोधं प्रति व्यव- धानवत्यपि। यद्वा-व्यवहितापि शब्दविशेषावधारणवसितेति योजना । शब्दे- नार्थविशेषस्यावधारणे श्रोतुर्बोधे अवसिता,परम्परया तदुत्पादिकेति यावत्। तथा- सतीत्यर्थः । शब्देति। शब्दः करणं यस्य तथाभूतो व्यवहाररशाब्दबोधः, तस्य निबन्धनं निमित्तमित्यथेः । ते तु द्वे इति पूर्वोक्ताद्द्विप्रकाराविवक्षेत्यर्थः । 'अनुमेयो विषय' इति। अयमेतद्विवक्षुः एवंविधशब्दप्रयोक्तृत्वादित्याद्यनु मानमत्र बोष्यम्। तत्रानुमैय इत्यादिग्रन्थस्यार्थन्दर्शयन्नवतारयति लोचने- तन्नेत्यादि। शब्दप्रयुयुक्षा शब्दप्रयोगेच्छा । अनुमयेति। कार्येण तत्त- च्छन्दप्रयोगेणेति शेषः । प्रतिपिपादयिषायां कर्मभूत इति। प्रतिपिपा- दयिषित इत्यर्थः । तत्रेति। प्रतिपिपादयिषितत्व्वविशिष्टेडयें विषय इत्यर्थः । करणत्वेन व्यवस्थित इति। प्रतिपादनं प्रति करणत्वात्तथाविवार्थ प्रति करणत्वं बोध्यम्। न लिगत्वेनेति भावः। अत एवाह-न त्वित्यादि। असौ प्रतिपिपाद- यिषितोऽर्थः । तद्विषया अर्थविषयिका। न त्वज्ञावनुमेय इत्युक्तमेव साधयति- न चेत्यादि। तन्न प्रतिपाद्यार्थे विषये। पक्षधर्मत्वप्रह्णादिका लिन्नस्येतिकर्तव्यता या सा तत्न शब्दस्य करणत्वेन चास्तीति योजना। लिङ्गस्य लिन्नत्वेनाभिमतस्य धूमादेः। इतिकर्तव्यता सहकारिकारणम्। लिङ्गेतिकर्तव्यताया अभावं प्रतिपाद् शब्देतिकर्तव्यतायास्सद्भावमाह-अपि त्वित्यादि। अन्यैवेति। इतिकर्तव्यता- सतीत्यनुषङ्गः। सङ्केतेति। तत्तच्छद्दस्य तत्तदथें यस्सड्केतस्तस्य स्फुरणं स्मरणं

तृतीयोद्द्योत: ४५१

पेक्षया कयाचित्। स तु द्विविधोऽपि प्रतिपादो विषयः शब्दार्ना न लिङ्गितया स्वरूपेण प्रकाशते, अपि तु कृत्रिमेणाकृत्रिमेण वा सम्बन्धा- न्तरेण। विवक्षाविषयत्वं हि तस्यार्थस्य शब्दैलिंक्वितया प्रतीयते न तु स्वरूपम्। यदि हि लिङ्वितया तत्र शब्दानां व्यापारः स्याचच्छन्दार्थे

लोचनम् तवन्यैव संकेतस्फुरणादिका तन्न तत्र शब्दो लिज्गम्। इतिकर्तव्यता च द्विधा-एकया- भिधाव्यापारं करोति द्वितीयया व्यञ्जनाव्यापारम्। तदाह-तत्रेत्यादिना। कया- चिदिति। गोपनकृतसौन्दर्यादिलाभाभिसन्धानादिकयेत्यर्थः । शबदवार्थ इति। अनु-

तदादिकेत्यर्थः । उपसंहरति-तदित्यादि। तत् तस्मात् । तत्र प्रतिपाद्याथें बालप्रिया

विषये। शब्दो लिज्गविधया नार्थप्रतिपादकः पक्षधर्मत्वाद्यनुसन्धानानपेक्षया तत्प्रति- पादकत्वाचक्षुरादिवदित्यनुमानमत्र बोध्यम्। प्रतिपाद्यद्वैविध्ये निमित्तन्नोक्तं वृत्तावि- त्यतश्शब्दरूपकरणेतिकर्तव्यताद्वैविध्यं तन्निमित्तमिति दर्शयति-इतिकर्तव्यते- त्यादि। पकयेति। सक्केतस्फरणादिरूपयेत्यर्थः । अभिधाव्यापारमिति। सङ्केति- तार्थबोधनमित्यर्थः । द्वितीययेति। वक्तृवैशिष्ट्यादिज्ञानादिरूपयेत्यर्थः । व्यस० नाव्यापारमिति। कस्यचिदर्थस्य व्यजनमित्यथेः । करोतीत्यनुषङ्गः। शब्द इति शेषः । वृत्तौ 'स्वशब्दानभिधेयत्वेने'ति। स्वश्ञब्दाभिधेयत्वं विनेत्यर्थः। अर्थ प्रकाश- यितुं समीहत इत्यनुषज्ञः । अत्र ह्ेतु :- 'प्रयोजने'्यादि। प्रयोजनापेक्षयेत्येतद्वथचष्टे लोचने-गोपनेत्यादि। गोपनकृतं यत्सौन्दर्य सूक्तिचारुत्वं तदारदेर्यों लाभो निष्पत्ति- स्तदभिसन्धानादिकयेत्यर्थः । वृत्तौ 'स त्वि'त्यादि। 'द्विविधोऽपि' वाच्यो व्यप्यक्। 'न लिज्नितये'त्यादि। व्याप्तिस्मृत्यादिसहकृतशब्दरूपलिपज्ञाप्यो न भवतीत्यर्थः । कथन्तहि भासत इत्यत्राह-'अपि त्वि'्त्यादि। द्विविधोऽपीत्यादिशब्दानामित्य- न्तस्यानुषङ्गः । कृत्रिमेणेत्यादिमतभेदकथनम्। 'सम्बन्धान्तरेणेि। अभिधादिर- पसम्बन्धविशेषेण हेतुनेत्यर्थः । न लिङ्वितया प्रकाशत इत्यत्र हेतुमाह-'विवक्षे' त्यादि। उक्तमेव साधयति-'यदि ही'त्यादि। 'तत्र' प्रतिपिपादयिषितेऽथें। 'लिन्नतया शब्दानां व्यापारः लिज्लिक्विभावरूपः शब्दसम्बन्धः । 'स्यायदि' प्रतिपिपा- दयिषितार्थो व्याप्तिस्मृत्यादिसहक्कतशब्दरूपलिज्ञानुमेयो यदि स्यादित्यर्थः । 'तत्' सहि। 'शब्दार्थे' शब्दप्रतिपादितार्थे । 'सम्यगिशत्यादि। अयमर्थस्सत्यः, अय- मर्थो मिथ्या इत्यादयो विरुद्धा वादाः। अयमर्थस्सत्यो मिथ्या वेत्यादिसशयाश्च वस्तुतः प्रवर्तन्ते ततप्रवृत्तिरन स्यादित्यर्थः । 'धूमादी'ति। धूमादिलिमेनानुमित यदनुमेयान्तरं वह्व्यादि तस्मिन्निवेत्यर्थः । तत्र यथा तद्विवादा न प्रवर्तन्ते तथे- स्यर्थः । नन्वनुमितेऽर्थे कुतो विवादाप्रवृत्तिरित्यतो भावमाह लोचने-अनुमानमि-

४५२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके सम्यडू मिथ्यात्वादि विवादा एव न प्रवर्तेरन् धूमादिलियानुमितानु- मेयान्तरवत्। व्यङ्ग्यक्षार्थो वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ततया वाच्यवच्छन्दस्य सम्बन्धी भवत्येव। साक्षादसाक्षाद्वावो हि सम्बन्धस्याप्रयोजकः। वाच्यवाचकभावाश्रयत्वं च व्यञ्ञकत्वस्य प्रागेव दर्शितम्। वस्माद्वक्र-

लोचनम् धान हि निश्चयस्वरूपमेवेति भावः। उपाधित्वेनेति। वक्त्रिच्छा हि वाच्यादेर- त्यादि। केनचिल्निज्नेन कस्यचिदर्थस्यानुमितिर्निश्वयरूपैव भवतीत्यर्थः। एवकारेण बालप्रिया

तदुत्तरन्तद्विषयकविषयकसंशयो व्यवच्छिद्यते। सन्देहपूर्विका ह्यनुमिति: अर्थेनाव्य- भिचारिण एव हेतोर्गमकत्वश्वेत्यभिप्रायः । ननु व्यङ्गयतवेनाभिमतस्यार्थस्य शब्देन सम्बन्धे सरति तत्र व्यापारस्सिद्धथति, स एव नेत्याशक्कायामुक्तमेव स्मारयति वृत्तौ 'व्यन्गयक्वार्थ' इत्यादि। वाच्यसामर्थ्याक्षिप्ततयेति हेतौ तृतीया। अनेन परम्परास्रम्बन्धः प्रदर्शितः । 'वाच्यवदि'ति। वाच्येन तुल्यमित्यर्थः। वाच्य इवेतियावत्। ननु वाच्य- स्य साक्षात्सम्बन्धः व्यज्ञथस्य तु तद्द्वारक इत्यत आह-'साक्षादि'त्यादि। 'अप्नयो- जक' इति। अत एव संयोगसंयुक्तसमवायादीनां सन्निकर्षत्वाभिधानं सज्गच्छत इति भावः। व्यक्नथस्य वाच्यसामथ्योक्षिप्ततया, तेन सह सम्बन्धस्य वाच्यघटितत्वमुक्त द्रढीकर्तुँ पूर्वोक्ततं स्मारयति-'वाच्ये'त्यादि। प्रकृतमर्थद्वैविध्यप्रतिपादनं निगमयति- 'तस्मादि'त्यादि। 'वक्त्रमिप्रायरूपे' विवक्षारूप। एवकारेण तद्विषयीकृतार्थस्य व्यवः च्छेद: । 'लिग्तये'त्यादि। शब्दरूपलिप्वज्ञाप्यत्वमित्यर्थः। 'तद्विषयी'ति। शब्दानां व्यापार इत्यनुषञ्ः । वक्त्रभिप्रायविषयोऽर्थस्तु शब्दप्रतिपाद्य इत्यर्थः । 'प्रतीयमाने तस्मिन्निति। शब्दप्रतिपादे व्यप्नय इत्यर्थः । वाचकत्वेनेत्यादिविकत्प्याद्यं निषेधति- 'न तावदि'ति। 'सम्बन्धान्तरेणेि।सम्बन्धान्तरेण यो व्यापारस्स व्यञ्जकत्वमेवेत्यर्थः। पूर्वोक्तं स्मारयति-'न चे'त्यादि। 'अन्यथादृष्टत्वादि'ति। लिन्नत्वं विना व्यजकत्वस्य दष्टत्वादित्यर्थः । उपसंहरति-'तस्मादि'ति । 'प्रतिपाद्यो विषय' इति। व्यप्थ इत्यर्थेः । 'लिग्नित्वेन' लिज्लिजिभावेन। 'न सम्बन्धीति। व्यक्गयत्वेनाभिमतोऽर्थो न शब्दस्य लिन्गलिज्जिभावेन सम्बन्धी शब्दप्रतिपादत्वाद्वाच्यवदित्यनुमानमनेन दशि- तम्। उक्तमेव दर्शयितुमाह-'यो ही'त्यादि। 'तेषां' शब्दानाम्। 'यथा' दर्शितो विषयः विवक्षालक्षणः । 'स' इति। विवक्षालक्षणो विषय इत्यर्थः। 'उपाधित्वेने'ति। प्रतोयत इत्यनुषङ्गः। उपाधिशब्दोऽन्र व्यावर्तकपर्याय इत्याशयेन व्याचष्टे लोचने- वक्त्रिच्छ्ेत्यादि। विशेषणतवेन भातीति। अनेन वकष्त्रायमर्थो विवक्षित इति प्रतीतौ विवक्षा ह्पर्थस्ष्य विशेषेणरवेन भासतते। तस्मादित्युक्त द्रढयितुं पूर्वोक्तमेष हमा-

तृतीयोद्द्योत: ४4३

मिप्रायरूप एव व्यड्गथे लिड्गतया शब्दार्ना व्यापारः । तद्विषयीकृते तु प्रतिपाद्यतया। प्रतीयमाने तस्मिन्नभिप्रायरूपेऽनभिप्रायरूपे च वाच- कत्वेनैव व्यापारः सम्बन्घान्तरेण वा। न तावद्वाचकत्वेन यथोक्तं प्राक्। सम्बन्धान्तरेण व्यञ्जकत्वमेव। न च व्यञ्जकत्वं लिङ्गत्वरूपमेव आलोकादिष्वन्यथा उष्टत्वात्। तस्मात्प्रतिपाद्यो विषयः शब्दाना न लिख्ित्वेन सम्बन्धी वाच्यवत्। यो हि लिज्वित्वेन तेर्षा सम्बन्धी यथा दर्शितो विषयः स न वाच्यत्वेन प्रतीयते, अपि तूपाधित्वेन। प्रतिपा- घस्य च विषयस्य लिङ्गित्वे तद्विषयार्णा विप्रतिपत्तीना लौकिकैरेव क्रिय० माणानामभविः प्रसज्येतेति । एवच्चोक्त्तमेव ।

लोचनम् र्थस्य विशेषणत्वेन भाति। प्रतिपाद्यस्येति। अर्थाद्वयज्ञयस्य। लिङ्वित्व इति। अनुमेयत्व इत्यर्थः । लौकिकैरेवेति। इच्छायां लोको न विप्रतिपद्यतेऽर्ये तु विप्रति- पत्तिमानेव। ननु यदा व्यज्तथोरऽर्थः प्रतिपन्नस्तदा सत्यत्वनिश्चयोऽस्यानुमानादेव प्रमाणान्तरात् क्रियत इति पुनरष्यनुमेय एवासौ। मवम्: वाच्यस्यापि हि सत्यत्वनिश्योऽनुमाना- बालप्रिया रयति वृत्तौ-'प्रतिपाद्यस्ये'त्यादि। प्रतिपाद्यस्येत्येतत्प्रकृतानुगुणं व्याचष्टे लोचने- अर्थाद्वयङ्गय स्येति। ननु कर्थ विप्रतिपत्तिविषयत्वावगमादननुमेयत्वनिश्चयः, असु- मेयेऽपि विप्रतिपत्तिसम्भवादित्यत आह-इच्छायामित्यादि। इच्छायां विवक्षाया- याम्। अर्थे विवक्षाविषयाथें। विप्रतिपत्तिमानेवेति। सत्यत्वादिविप्रतिपत्ति- मानेवेत्यर्थः। विमतोरऽर्थो नानुमेयः विप्रतिपत्तिविषयत्वाद्वयतिरेकेण वक्तृविवक्षा- वदिति प्रयोग: । यथा चेत्यादिप्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। प्रतिपन्न इति। वाच्यार्थप्रती- तिपूर्वकं शब्दादवगत इत्यर्थः । मस्य प्रतिपन्नस्य व्यक्ञथार्थस्य। अनुमानादेवेत्य- स्यानन्तरं प्रमाणान्तरादिति च क्वचिद्प्रन्थे पाठः। क्रियत इति। प्रतिपतुभिरिति शेषः । शब्दस्य संवादकप्रमाणन्तरसहकृतस्यैव स्वार्थे प्रामाण्यमिति भावः। इती ति हेतौ। पुनरित्यादि। प्रतिपाद्यस्य व्यप्नयस्य शब्दापेक्षया लिजित्वाभावेऽपि संवा- दकप्रमाणान्तरापेक्षया लिझ्गित्वं भवत्येवेति भावः । पूर्वं शब्दादर्थस्यावगमः पश्चात्तत्र संवादकस्यानुमानस्य प्रवृत्तिः, अर्थस्वरूपं हि शब्दस्य विषयः, अनुमानस्य तु तद्ग्तं सस्यत्वमित्यनुमानस्य न शब्दावगतार्थानुमापकत्वमिति समाधत्ते-मैवमित्यादि।

४५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके यथा च वाच्यविषये प्रमाणान्तरानुगमेन सम्यकत्वप्रतीतौ कचि- क्क्रियमाणायां तस्य प्रमाणन्तरविषयत्वे सत्यपि न शब्दव्यापारविषय-

देव। यदाहुः- लोचनम्

'आप्तवादाविसंवादसामान्यादत्र चेदनुमानता' इति। न चैतावता वाच्यस्य प्रतोतिरानुमानिकी किं तु तद्गतस्य ततोऽधिकस्य सत्य- स्वस्य तद्वयङ्गथेऽपि भविष्यति। एतदाह-यथा चेत्यादिना। एतच्चाभ्युपगम्यक्तें बालप्रिया वाच्यस्यापीत्यपिशब्देन व्यङ्ञयस्य परिप्रहः। यदाहुरिति। वाक्याधिकरणे श्लोक- वार्तिककृत इति शेषः। आप्तेति। मुद्रिततत्पुस्तके त्वेवं पाठः-"आप्तवादाविसंवादा- दत्र चेदनुमानते"ति। अस्यावशिष्टन्तु- "निर्णयस्तावता सिद्धथेद्बुद्धधुत्पत्तिन तत्कृता । अन्यदेव हि सत्यत्वमाप्तवादत्वहेतुकम् । वाक्यार्थश्चान्य एवेति ज्ञातः पूर्वतरन्ततः । तत्र चेदाप्तवादेन सत्यत्वमनुमीयते॥ वाक्यार्थप्रत्यययस्यात्र कथं स्यादनुमानतेति। आप्तवादाविसवादादिति हेतुकथनम्। अत्रेति। वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः । मनु- मानता अनुमितित्वम्। चेदित्यनन्तरं नेति शेषः । अत्र हेतुमाह-'निर्णयस्ता- वते'त्यादि। एभिर्वचनैर्वाक्यार्थस्य सत्यत्वमेवाप्तोक्तत्वरूपानुमानेन निश्चेतव्यमिति लभ्यत इति भावः । 'आप्तवादाविसंवादस्सामान्यादनुमानत' इति पाठो बहुपु प्रन्थेषु दृश्यते। तस्यायमर्थः-आप्तवादस्य आप्तवचनस्य यस्स्वार्थविषयोऽविसंवाद: सत्यत्वं, सत्यारथविषयकत्वमिति यावत। सः सामान्यादनुमानतः आप्तवादत्वादयनु- मानगम्य इति। ननु तर्हि वाच्यप्रतीतिरप्यानुमानिक्येवाश्रीयतामित्यत्राह-न चेस्यादि। तत् किमत्रानुमानिकी प्रतीतिरेव नास्ति, अस्तीत्याह-किन्तिवत्यादि। सत्यत्वस्येति । प्रतीतिरानुमानिकीत्यनुषन्ञः । तद्यङ्गयेऽ्पि भविष्यतीति। आनुमानिकं सत्यत्वं व्यङ्गयार्थेऽपि भविष्यतीत्यर्थः । व्यङ्गयोऽर्थशशब्देन प्रतिपाद्यते तस्य सत्यत्वन्तवनुमानगम्यमिति भावः। एतच्चेति। यथाचेत्यादिप्रन्थेनोकं व्यङ्गथस्यानुमानिकं सत्यत्वमित्यर्थः । अभ्युपगस्येति। प्रयोजनवत्वं वस्तुतोऽ विद्यमानमपि विद्यमानं कृत्वेत्यर्थः। जप्रयोजकत्वमुपपादयति-न हीत्यादि ।

१. श्लोकवा., १. १. ७.

तृतीयोद्द्योत: ४५५

वाहानिस्तव्यञ्कयस्यापि। काव्यविषये च व्यङ्गयप्रतीतीनां सत्यासत्य- निरूपणस्याप्रयोजकत्वमेवेति तत्र प्रमाणान्तरव्यापारपरीक्षोपहासायैव सम्पद्यते। तस्मालिलिङ्गिप्रतीतिरेव सर्वत्र व्यञ्ञयप्रतीतिरिति न शक्यते वक्तुम् । •य त्वनुमेयरूपव्यक्कयविषयं शब्दानां व्यञ्ञकत्वं तद्धूनिव्यवहारस्या-

लोचनम् न त्ननेन नः प्रयोजनमित्याहुः। काव्यविषये चेति। अप्रयोजकत्वमिति। न हि तेषां वाक्यनामान्निष्टोमादिवाक्यवत्सत्यार्थप्रतिपादनद्वारेण प्रवर्तकत्वाय प्रामाण्यमन्वि- ष्यते, प्रोतिमात्रपर्यवसायित्वात्। प्रीतेरेव चालौकिकचमतकाररूपाया व्युत्पत्त्यज्ञ- खात्। एतच्चोकं वितत्य प्राक्। उपहासायैवेति। नायं सहृदय: केवलं शुष्कतर्कोपक्रमकर्कशहृदयः प्रतीति परामर्ष्टं नालमित्येष उपहासः। नन्वेवं तहि मा भूदयत्र यत्र व्यञ्ञकता तत्र तत्रानुमानत्वम् ; यत्र यत्रानुमानत्वं तत्र तत्न व्यअ्जकत्वमिति कथमपहूनूयत इत्याशङ्कयाह-यत्वनुमेयेति। तद्यञ्ज- कत्वं न ध्वनिलक्षणमभिप्रायव्यतिरिक्तविषयाव्यापरादिति भावः। नन्वभिप्रायविषयं यद्वयअ्जकत्वमनुमानैकयोगक्षेमं तच्चेन्न प्रयोजकं ध्वनिव्यवहारस्य तर्हि किमर्थ

तेषां काव्यरूपाणाम् । अग्निष्टोमादिवाक्यवदिति। वैधर्म्येण दष्ान्तः। बालूप्रिया

प्रचर्तकत्वाय प्रवृत्युपधायकत्वसम्पादनाय। अन्विष्यते विचार्यते। प्रीतिमात्रेति। मात्रशब्देन प्रवर्तकत्वव्युदासः । कुतः प्रीतिमात्रपर्यवसायित्वमित्यत आह-प्रीते- रित्यादि। उक्तमिति। रसस्वरूपनिरूपणवसर इति भावः। उपहासस्वरूपमाह- नायमित्यादि। शुष्केति। शुष्कस्य तर्कस्यानुमानस्योपक्रमेण कर्कशहृदयः अर- सिक इत्यर्थः । प्रतीतिमिति। काव्यजन्यप्रतीतिस्वरूपमित्यर्थः । माभूदिति। आलोकादौ व्यभिचारादिति भावः। इतीति। इत्येतदित्यर्थः। वृत्तौ तद्वधञ्जकत्वं ध्वनिव्यवहारस्याप्रयोजकमित्येवोक्तमप्रयोजकत्वे हेतुर्नोक्त इत्य- तोऽभिग्रेतं हेतुं दर्शयन्नाह-तदित्यादि। तव्यञजकत्वमिति। वश्त्रभिप्रायात्म- कानुमेयव्यङ्गयविषयं शब्दस्य व्यअ्जकत्वमित्यर्थः । न ध्वनिलक्षणं ध्वनिव्यवहार- विषयस्य लक्षणं न। अत्राव्याप्ति हेतुमाह-अभिप्रायेत्यादि। अभिप्रायो विवक्षा, तद्वयतिरिक्तो विषयो,रसालक्कारादिरूपो व्यङ्ञयः तत्राव्यापाराद्वयापरणाभावादित्यर्थः । यत्राभिप्रायातिरिक्त व्यप्वयं ध्वनिव्यवहारविषये तस्मिन्नभिप्रायरूपानुमेयव्यन्नयवि- षयस्य व्यञ्नकत्वस्याभावादव्याप्तेरिति यावत्। स्वीयपूर्ववचनव्याघातशङ्कामुद्भाव्या- वतारयति-नन्वित्यादि। अनुमानकेति। अनुमानेन सह एकयोगक्षेमतुत्यप्रका-

४५६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

प्रयोजकम्। अपि तु व्यञ्जकत्वलक्षणः शब्दारना व्यापार औतपत्तिक शब्दार्थसम्बन्धवादिनाप्यभ्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तम्। तद्धि व्यक्जकत्वं कदाचिल्लिङ्गत्वेन कदाचिद्रूपान्तरेण शब्दानां वाचकानाम वाचकार्ना च सर्ववादिभिरप्रतिक्षेप्यमित्ययमस्माभिरयत्न आरब्घः । तदेवं गुणवृत्तिवा चकत्वादिभ्यः शब्दप्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं ज्यञ्ञ

लोचनम् तत्पूर्वमुपक्षिप्तमित्याशङ्कथाह-अपि त्विति। एतदेव संक्षिप्य निरूपति-तद्धीति। यत एव हि क्वचिदनुमानानेनाभिप्रायादौ क्वचित्प्रत्यक्षेण दीपालोकादौ क्वचित्कारणतवेन गोतध्वन्यादौ क्वचिदभिधया विक्षितान्यपरे क्वचिद्गुणवृत्त्या अविवक्षितवाच्येS- नुगृह्यमाणं व्यञ्ञकत्वं दृष्ट तत एव तेभ्यः सवैभ्यो विलक्षणमस्य रूपं नस्सिध्यति तदाह-तदेवमिति। ननु प्रसिद्धस्य किमर्थं रूपसंकोच: क्रियते अभिधाव्यापारगुणवृत्त्यादेः। तस्यैव साम-

रमित्यर्थः। पूर्वमुपत्षिप्तमिति। तथाविध इत्यादिग्रन्थेनोपन्यस्तमित्यर्थः। एतदेवेति। बालप्रिया

उक्तमेवेत्यर्थः । तद्धीत्यादिग्रन्थेन सह तदेवमित्यादिप्रन्थस्यार्थ विवृण्वज्नाह-यत इत्या- दि। क्वचिदत्यस्य विवरणम्-अभिप्रायादाविति। एवमुपर्यपि बोध्यम्। क्वचिद्रूपा- न्तरेणेति वृत्तिप्रन्थस्य विवरणं प्रत्यक्षेरोत्यादि। तदेवमित्यादेर्विवणं-तत एव तेभ्य इत्यादि। यत एव हि अभिप्रायदिविषयं शब्दस्य व्यक्षकत्वमनुमानेनानुमित्या। दोपा- लोकादिगतं घटादिविषयं व्यञ्ञकत्वं प्रत्यक्षेण घटादिचाक्षुषज्ञानेन। गीतध्वन्यादिगतं सविषरयं व्यञ्जकत्वं कारणतवेन रसनिष्पादकरवेन। विवक्षितान्यपरगर्त व्यञ्जकत्वमभि- धया। अविवक्षितवाच्यगत व्यञ्जकत्वं गुणवृत्या च अनुगृह्यमाणं दष्ट, तत एवेत्यथः । व्यष्जकत्वानुप्राहकत्वमेवैतेषां, न तु तत्ताद्वूप्यमिति भावः। तेभ्यस्सर्वेभ्य इति। अनुमानादिरूपेभ्य इत्यर्थः । विलक्षणमित्यादि। अनेनायं प्रयोग: प्रदर्शितः-विमर्त व्यञ्जकत्वमनुमानादिप्रकारेभ्यो विलक्षणं तेषु व्यावर्तमानेष्वपि अनुवर्तमानतयावभा समानत्वात्, यद्येषु व्योवतमानेष्वप्यनुवर्तमानतयावभासते तरोभ्यो भिन्नं यथा कुसुमेभ्यः सूत्रमिति। तदाहेति। तद्वैलक्षण्यमाहेत्यर्थः । नन्चित्यादि। प्रसिद्धस्याभिधाव्यापारगुणवृत्यादे रूपसङ्कोचः किमर्थ क्रियत इति सम्बन्धः । व्यञ्जकत्वस्यातिरिक्तस्य कल्पनेनेति शेषः। गुणवृत्यादेरित्यादिपदेन लक्षणायाः परिप्रहः। तर्हि कथं वक्तव्यमित्यत्राह-तस्यैवेत्यादि। तस्यैव अभि• धाव्यापारादेरे। सामग्रयन्तरेति। प्रतिपत्तृप्रतिभावक्तृवैशिष्ट्यादिज्ञानादिरूपे-

तृतीयोद्द्योत: ४५७

कत्वम्। तदन्तःपातित्वेपि तस्य हठादभिवीयमाने तद्विशेषस्य धवने- यत्प्रकाशनं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृदयव्युत्पत्तये वा तत्कियमाणमन- तिसन्घेयमेव। न हि सामान्यमात्रलक्षणेनोपयोगिविशेषलक्षणाना प्रति- क्षेपः शक्यः कर्तुम्। एवं हि सति सततामात्रलक्षणे कृते सकलसद्वस्तु- लक्षणानां पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । तदेवम्- विमतिविषयो य आसीन्मनीषि्णा सततमविदितसतत्त्वः ।

लोचनम्

पातित्वेऽपीति। न वयं संज्ञानिवेशनादि निषेधाम इति भावः । विप्रतिपत्ति- स्तादृग्विशेषो नास्तीति व्युत्पत्तिः संशयाज्ञाननिरासः । न हीति। उपयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम्। उपयोगिपदेनानुपयोगिनां काकदन्तादीर्ना व्युदासः । एवं हीति। त्रिपदार्थसङ्करी सत्तेत्यनेनैव द्रव्यगुणकर्मणां लक्षितत्वाच्छति- त्यर्थः । विशिष्टं रूपमिति। अवस्थान्तरपर्यायं विलक्षणं स्वरूपमित्यर्थः। तदे बालप्रिया

व्यअक्वत्वमुच्यतामिति। व्यञ्जकत्वाख्यस्यार्थान्तरस्य कल्पनापेक्षया लाघवादिति भावः। वृत्तौ तस्य तदन्तःपातित्वे हठादभिधीयमानेऽपीति योजना। 'तदन्तःपाति- त्वे' गुणवृत्तिवाचकत्वाद्यन्तःपातित्वे। 'तस्य' व्यञ्जकत्वस्य। 'तद्विशेषस्य ध्वनेः' व्यन्जकत्वविशेषात्मकस्य ध्वनेः । 'अनतिसन्धेयम्' आदरणीयम्। भावमाह लोचने- न वयमित्यादि। वयं संज्ञानिवेशनादि न निषेधाम इति। अस्मदभिमतस्य व्यब्ज- कत्वस्य विलक्षणस्वरूपाभिधादिसंज्ञा यदि क्रियते, तहिं तो न निषेधाम इत्यर्थः। वस्तुनि हि समुचिता विमतिरन नाममात्र इति भावः + विरुद्धा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिरिति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य तत्पर्द व्याचष्टे-ताद्वगित्यादि। तादृग्विशेषः व्यञ्जकत्वरूपः। व्युत्पत्तिपदेन विवक्षितमाह-संशयेति। उपयोगीत्यादिप्नन्थं विवृणोति-उपयो- गिष्वित्यादि। उपयोगिषु लोकयात्रोपयोगिषु। विशेषेषु वस्तुविशेषेषु। तद्ग- तानीति यावत्। उपयोगिष्विति विशेषणस्य फलमाह-उपयोगिपदेनेत्यादि। वैशेषिकदर्शने द्रव्यादिपदार्थानामुद्देशानन्तरमादौ "सदनित्यमि"त्यादिसूत्रेण द्रव्य- गुणकर्मणां त्रयाणां सत्तावत्वादिक लक्षणमभिहितं, तन्मनसि कृत्योक्तं वृत्तौ 'सत्तामात्रे' त्यादि। तद्विवृणोति-त्रिपदार्थेत्यादि। त्रिपदार्थसक्करीति। त्रिपदार्थसक्की णेति पाठस्साधुः। द्रव्यादिपदार्थत्रयव्याप्तेत्यर्थः। सकलेत्यादिप्रसन्न इत्यन्तेन विव- क्षितं व्याचष्टे-श्रुतीत्यादि। अनारम्भे बाधकं दर्शयति-सकलेत्यादि। वृत्तावुप- संहरति-'तदेवमिशत्यादि। 'विमती'त्यादिश्लोको वृत्यन्तर्गतः । 'अविदितिसतत्व' ५८६च०

४५८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

5वनिसब्ज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्य्ञितः सोऽयम् ॥ प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यङ्गयः काव्यस्य दृश्यते। यत्र व्यङ्गयान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात्मकर्षवत् ॥ ३४॥।

लोचनम् स्मृत्यायुवेदधनुर्वेदप्रमृतीनां सकललोकयात्रोपयोगिनामनारम्भ: स्यादिति भावः। विमतिविषयत्वे हेतुः-अविदितसतत्व इति। अत एवाधुनान्र न कस्यचिद्विम- तिरेतस्मात्क्षणात्प्रभृतीति प्रतिपादयितुम-आसीत् इत्युक्तम् ॥३३॥ एवं यावद्ध्वनेरात्मीयं रूपं भेदोपभेदसहितं यच्च व्यक्ञकभेदमुखेन रूपं तत्सर्वं प्रतिपाद्य प्राणभूतं व्यक्तथव्यञ्जकभावमेकप्रघट्टकेन शिष्यवुद्धौ विनिवेशयितुं व्यज्जक- वादस्थानं रचितमिति ध्वनि प्रति यद्वक्तव्यं तदुक्तमेव। अधुना तु गुणोभूतोऽप्ययं व्यप्थः कविवाचः पवित्रयतीत्यमुना द्वारेण तस्यैवात्मत्वं समर्थयितुमाह-प्रकार बालप्रिया इत्युक्ततेरुपयोगमाह लोचने-विमतिविषयत्वे हेतुरिति। संशयस्य विशेषानव- धारणमूलकतवं हि प्रसिद्धम्। आस्रीदिति भूतनिर्देशस्य फलमाह-अतएवेत्यादि। अतपवेति। यत एव विप्रतिपत्तिर्वस्तुतत्वानवबोधनिबन्धना तदवधारणे सति नोत्पत्तुमर्हति, तत एवेत्यर्थः । अधुनेत्येतद्विविच्याह-एतस्माक्ष्षणादित्यादि। प्रतिपादयितुमिति। सूचयितुमित्यर्थः ॥३३॥ अथ गुणीभूतव्यड्श्यप्रतिपादनपरमुत्तरप्रन्थसन्दरभं तात्पर्यार्थकथनपूर्वकमवतार- यतुमादित आभ्यैतदन्तवृत्तप्रन्थसन्द्भैस्यार्थ सड्क्षिप्याह-एवमित्यादि। एवं यावद्ध्वनिं प्रति यद्वक्तव्यन्तदुक्तमेवेति सम्बन्धः । प्रथमोद्योते तावत्सोपोद्धारत ध्वने. स्सामान्यलक्षणमेवोक्तं, द्वितीये त्वविवक्षितवाच्यादिभेदस्तद्वेदाश्व प्रदर्शिताः । तदाह- भेदोपभेदसहितमात्मीयं रूपमिति। यच्चेत्यनेन तृतीयोद्योतार्थ उक्तः । तत्सवं प्रतिपाद्येत्यनेन, ताघतैव ध्वनिस्वरूपप्रतिपादनं निव्संढमिति दर्शयति। प्राणभूतमित्यनेन व्यड्ग्यव्यज्जकभावनिरूपणस्यात्यन्तावश्यकत्वं प्रदर्शितम्। एक- प्रघट्टकेनेत्यादिना पौनरुक्त्यशङ्का परिहता। ध्वनिं प्रतीत्यनेन प्रतिपाद्यान्तर- सद्भावं ध्वनति। ननु काव्यस्यात्मा ध्वनिरित्यभ्युपगमेन काव्यात्मभूतध्वनिस्वरूप- प्रतिपादनमात्रप्रवृत्तत्वात् किमर्थ गुणीभूतव्यक्गयप्रतिपादनं कृतं, तस्य काव्यात्मत्वा- भावादित्यतोऽभिप्रायं दशयन्नवतारयति-अधुनेत्यादि। अयं व्यङ्गयः उक्तप्रकारो व्यञ्ञयार्थः । गुणीभूतोऽपि न प्रधानभूत एवेति भावः । पवित्रयतीति। छाया- तिशयं सम्पादयतीत्यथेः । अमुना द्वारेरोति। कैमुत्यन्यायोपक्षेपमुखेनेत्यर्थः। तस्यैवेति। ध्वनेरेवेत्यथः। उक्तं दि प्राक् 'एवंभूता चेयं व्यङ्ग्यते'त्यादिनराजत्व- मिवे'्यन्तम्। चारुत्वप्रकर्षहेतुत्वेन व्यक्ञयान्वयस्य कारिकायान्दर्शितत्वान्न व्यङ्ग्य-

तृतीयोद्द्योत: ४५९

व्यङ्कयं।Sर्थो ललनालावण्यप्रख्यो यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्ननिरित्युक्तम्। तस्य तु गुणीभावेन वाच्यच।रुत्वप्रकर्षे गुणीभूतव्यक्यो नाम काव्यप्रभेदः प्रकल्प्यते। तत्र वस्तुमात्रस्य व्यङ्ञयस्य तिरस्कृत- वाच्येभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद्वाच्यरूपवाक्यार्थापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्यङ्गयता। यथा- लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह सम्प्लवन्ते। उन्मज्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृगालदण्डाः ।।

इति। व्यअथेनान्वयो वाच्यस्योपस्कार इत्यर्थः । प्रतिपादित इति। 'प्रतीयमानं लोचनम्

पुनरन्यदेव' इत्यत्र। उक्तमिति। 'यत्रार्थः शब्दो वा' इत्यत्रान्तरे व्यजर्थ च वस्त्वादित्रयं तत्र वस्तुनो व्यप्नथस्य ये भेदा उक्तास्तेष। क्रमेण गुणभारव दर्शयति- तत्रेति। लावण्येति। अभिलाषविस्मयगर्भेयं कस्यचित्तरुणस्योकिः। अत्र सिन्धुशब्देन परिपूर्णता, उत्पलशब्देन कटाक्षच्छटाः, शशिशन्देन वदनं, द्विरदकुम्भतटीशब्देन स्तनयुगलं, कदलिकाण्डशन्देनोरुयुगलं, मृणालदण्डशब्देन दोर्यु- गममिति ध्वन्यते। तन्न चैषां स्वार्थस्य सर्वथानुपपत्तेरन्धशब्दोक्ेन न्यायेन तिरस्क- बालप्रिया सम्बन्घमात्रं वाच्यस्यात्र विवक्षित, किन्तु व्यक्षथसम्बन्धकृतातिशयविशेषास्पदत्व- मित्याह-वाच्यस्योपस्कार इति। व्यज्थस्य गुणीभावे वक्तव्ये वृत्तौ वस्त्वादे- र्गुणीभाव प्रदर्शनासन्गतिशङ्कामुद्धर्तुमाह-व्यङ्गधञ्च वर्त्वादित्रयमिति। उक्तमिति शेषः । वृत्तौ 'लावण्ये'ति। 'अन्र' अस्मिन्देशे। 'अपरैव' अपूर्वैव। 'केयं लावण्यसिन्धुः' लावण्यस्य सरित्। 'यत्र' यस्याम्। 'शशिना' पूर्णचन्द्रेण। 'संप्लवन्ते' सम्मिलितानि भवन्ति। 'उन्मज्जति' उत्थिता भवति। 'द्विरदः' गजः । 'यत्रे' त्यादि। सन्तीति शेष: । 'कदलिकाण्डः' कदलीदण्डः । वस्तुमात्रस्य व्यत्तयस्येत्यादिवृत्त्युक्तं सर्वं क्रमेण प्रदर्शयिष्यन्नादौ भूमिकां रचयति लोचने-अभिलाषेत्यादि। प्रथमं विस्मयस्त- तोऽभिलाष इति क्रमः, तदविवक्षयाभिलाषविस्मयगर्भेत्युक्तम्। कस्यचिदिति। विशेषानुक्तिरनुपयोगात्। सिन्धुशब्देनेति। सिन्धुशब्देन परिपूर्णतेति ध्वन्यत इत्या- दयन्वयः । परिपूर्णतेति। पारिपूर््यविशिष्टेत्यर्थः। उत्पलानिति बहुवचनान्तनिर्दे- शानुगुण्येनाह-कटाक्षच्छुटा इति। ध्वन्यन्त इति विपरिणामेनात्र सम्बन्धः। तत्रेति। उक्तवस्तुध्वनने सतीत्यर्थः । एषां सिन्धूत्पलादिशब्दानाम्। तिरस्कृतवा- च्यत्वमित्यनेन सम्बन्धः । अत्र हेतुमाह-स्वार्थस्येत्यादि। स्वार्थस्य नदी-

४६० सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के

अतिरस्कृतवाच्येभ्योऽपि शव्देभ्यः प्रतीयमानस्य व्यङ्ञयस्य कदा

तवाच्यत्वम्। सच प्रतीयमानोऽप्यर्थविशेषः 'अपरैव हि केय' इत्युफ्तिगर्भीकृते लोचनम्

वाच्यडशे चायुत्वच्छाया विधत्ते, वाच्यस्येव स्वात्मोन्मज्जनया निमज्जितव्यज्थ- जातस्य सुन्दरत्वेनावभानात्। सुन्दरत्वं चास्यासम्भाव्यमानसमागमसकललोकसार- भूतकुव लयादि भाववर्गस्यातिसुभगकाधिकरणविश्रान्तिलब्व समुच्चय रूपतया विस्मय- विभावनाप्राप्तिपुरस्कारेण व्यङ्गयार्थोपस्कृतस्य तथा विचित्रस्यैव वाच्यरूपोन्मज्जने- बालप्रिया नीलाव्जप्रभृते: । अन्धेति। निःश्वासान्ध इवादशें इत्यत्रान्धशब्दव्याख्याने य उक्तो न्यायस्तेनेत्यर्थः । प्रतीयमानोऽपीत्यपिशव्देन स्वतः प्रातप्रधानभावस्य वैपरीत्येन गुणीभावापत्तिविरद्धेति दर्शयति। सोऽर्थविशेषः व्याख्यातव्यञ्ञया- र्थजातम् । अपरैवेत्यादि। अपरैव हीति केयमिति चोकतिभ्यां सामान्यात्मना क्रोडीकृत इत्यर्थः। वाच्येऽशे सिन्धूत्पलादिशब्दवाच्यनदीनीलाब्जादिघटितवा- क्यायें। चारुत्वच्छायां काव्यचारुत्वप्रतीतिहेतुभूतां शोभाम्। विधत्ते करोति। अनेन व्यङ््यस्य गुणीभावः प्रदर्शितः । अत्र सहृदयानुभवमेव प्रमाणयति- वाचस्यैवेत्यादि। वाच्यस्यैव सुन्दरत्वेनावभासनादिति सम्बन्धः । अत्र हेतु- गर्भे विशेषणे दर्शयति-स्वात्मेत्यादि। सस्य वाच्यस्य य आत्मा स्वरूपन्तस्य य दुन्मज्नमुद्धुरकन्धरतयावस्थानं तया उपलक्षितस्य। तथा निमज्जितं व्यज्य- जातं पूर्वोकं येन तस्य। व्यप्यजातस्य निमजनं वाच्यमुखप्रेक्षितया नीचैरव- स्थानम्। कथं पुनस्तादृशस्य वाच्यस्य सुन्दरत्वमित्यत आह-सुन्दरत्वञ्चे- त्यादि। अस्य वाच्यस्य। श्लोकेऽस्मिन्नादौ वाच्यस्य विस्मयविभावता- प्राप्तिः पुनस्तामेव पुरस्सरीकृत्याभिलाषादिविभावताप्राप्तिरिति प्रतीयते तदभि- प्रायेणाह-असम्भाव्येत्यादि। असम्भाव्यमानस्सम्भावयितुमप्यशक्यतां प्रति- पद्यमानस्समागमो येषां ते। तथा सकललोकसारभूताक्ष ये कुवलयादयो भावाः पदार्थास्तेषां वर्गस्य। अतिसुमगं यदेकाधिकरणं नायिकारूपं तत्र या विश्रा- न्तिः संश्लिष्यावस्थितिस्तया लब्धं समुच्चयरूपं सख्घातरूपत्वं येन तस्य भाव- स्तत्ता तया हेतुना। या विस्मयविभावताप्राप्तिस्तस्याः पुरस्कारेण पुरस्सरीकारे- णेति च पाठः। अभिलाषादिविभावताप्राप्ती हेतुमाह-व्यङग्येत्यादि। व्यङ्या- रथेपिस्कृतस्य कटाक्षवदनादुक्त्तव्य्ग्यार्थेजातेनोपस्कृतस्य। तथाविचित्रस्य व्य ग्यार्थोपस्कारेण वैचित्र्यं विशेषं प्राप्तस्य। ननु यदि व्यड्ग्यार्थोपस्कृतस्यैवाभि- लाषादिविभावत्वं न स्वरूपतः, तर्हि व्यप्नथस्य प्राधान्यमापतितं तस्यैव विभावता- प्राप्ती प्रयोजकत्वादित्यत आह-वाच्यरूपोन्मज्जनेनेति। कुवलय चन्द्रादिवाच्यार्थ-

तृत्तीयाद्द्योत: ४६१

चिद्वाच्यप्राधान्येन काव्यचारुत्वापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्य- ङ्यता, यथोदाहृतम्-'अनुरागवती सन्ध्या' इत्येवमादि। तस्यैव स्वय- मुक्त्या प्रकाशीकृतत्वेन गुणीभावः, यथोहाहृतम्-'सङ्केतकालमनसम्'

लोचनम् नाभिलाषादिविभावत्वात्। अतएवेयति यद्यपि वाच्यस्य प्राधान्यं, तथापि रसध्वनौ तस्यापि गुणतेति सवस्य गुणीभूतव्यज्जयस्य प्रकारे मन्तव्यम्। अत एव ध्वने- रेवात्मत्वमित्युक्तचरं बहुशः।

सहृदयाः, तत्रापि चोक्तप्रकारेणैव योजना। यदि वा नदीसन्निधौ स्नानावतीर्णयु- वतिविषया। सर्वथा तावद्विस्मयमुखेनेयति व्यापाराद्गुणताव्यज्ञयस्य। उदाहृत- बालप्रिया स्वरूपोन्मजनेन हेतुनेत्यर्थः । व्यक्तयस्य कटाक्षवदनादेर्वच्यकुवलयचन्द्रादिरूपतवेन दर्शनं ह्यभिलाषादिजनने निमित्तमिति भावः। अत एवेति। उक्तरीत्या व्यप्नयस्य गुणीभा- वादेवेत्यर्थः । इयतीति। विस्मय विभावताप्राप्तिपूर्वकाभिलाषादिविभावताप्राप्तिपर्यन्तेऽर्थ इत्यर्थः। अनन्तरन्तु तस्या गुणीभाव एवेत्याह-तथापीत्यादि। रसध्वनौ शद्गारा- दिध्वनौ। तस्यापि वाच्यस्यापि। न केवलमत्रैवेत्याह-इति सर्वस्येत्यादि। अत्रोपष्टम्भकमाह-अत एवेत्यादि। यदि गुणीभूतव्यप्रथप्रभेदे वाच्यार्थस्यैव प्राधान्यं स्यात्तदा ध्वनिः काव्यस्यात्मेति तत्र तत्रोद्धोष्यमाणमसज्ञतं स्यादिति भावः । श्लोकस्यास्य क्वचित्प्रबन्धेऽनुपलम्भानमुक्तकस्यौचित्यानुसारेण वर्ण्यविशेषनिवर्ण. नाविधेयेति दर्शयन् पक्षान्तरमाह-अन्ये त्वित्यादि। लावण्यद्रवसुन्दरीकृतनदीविषये- त्यनेन लावण्यसिन्धुरित्येतद्विवृतं लावण्यमयी लावण्यसुन्दरीकृता वा सिन्धुरिति विभ्रहः, सिन्धुशब्दो न तिरस्कृतवाच्यो व्यअ्जक इति च भावः। उत्पलादिशब्दानान्तु प्रागुकेव व्यज्जनपरिपाटीत्याह-तत्रापि चेत्यादि। अस्मिन् पक्षे कुवलयादीनामतिसुभगैका- धिकरणसमाचेश कृतसौभाग्यलाभो न सामज्स्येन भवतीत्यस्वरसमन्य इत्यनेन सूंचयन् पक्षान्तरमाह-यदि वेत्यादि। नदीसन्निधाविति। युवतिगतनिरतिशयलाव- ण्यपूरव्याप्तत्वाल्लावण्यमयी सिन्धुर्यस्यास्सेत्यर्थोति्सिन्धुशब्दोऽत्रापि पक्षे मुख्यार्थक एव, न च प्रागुक्तदोषस्तरुण्या एव वर्णनीयत्वादिति भावः। पक्षत्रयेऽपि विवक्षित- गुणीभूतव्य प्रथप्रभेदत्वं निर्बाधमित्याह-सर्वथेत्यादि। निरूपितमिति। यथात्र व्यञ्यस्य नायकवृत्तान्तस्य गुणीभावस्तथा दशितमित्यर्थः। ननु सन्ध्यादिशब्दाना- मतिरस्कृतवाच्यानामेव नायिकादयर्थप्रत्यायकत्वेऽप्यनुरागशन्दस्य प्रेमवाचकतवेनैव प्रसिद्धस्य रक्तिमरूपप्रकृतार्थे जहत्स्वार्थलक्षणाया एव वक्तव्यतया कथमतिरस्कृतवा च्यत्वमिति शङ्गां परिजिहीर्षुः प्रत्युत तत्पदस्य योगरूद्या रकतिमवाचकत्वमेव, प्रेम-

४६२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

इत्यादि। रसादिरूपव्यञ्ञयस्य गुणीभावो रसवदलक्कारे दर्शितः ; तत्र च तेषामाधिकारिकवाक्यापेक्षया गुणीभावो विवहनप्रवृत्तमृत्यानुयायिराज- वत्। व्यङ्गथालङ्कारस्य गुणीभावे दीपकादिविषयः ।

लोचनम् मिति। एतच्च प्रथमोद्धोत एव निरूपितम्। अनुरागशब्दस्य चाभिलाषे तदुपर- कत्व लक्षणया लावण्यशन्दवत्प्रवृत्तिरित्य भिप्रायेणातिरस्कृतवाच्यत्वमुक्तम्। तस्यैवेति। वस्तुमात्रस्य। रसादीति। आदिशब्देन भावादयः रसवच्छन्देन प्रेयस्विप्रभृतयो- Sलङ्कारा उपलक्षिताः । नन्वत्यर्थ प्रधानभूतस्य रसादेः कर्थ गुणीभावः, गुणीभावे वा कृथमचारुत्वं न स्यादित्याशड्क्य प्रत्युत सुन्दरता भवतीति प्रसिद्धदृष्टान्तमुखेन दर्शयति-तत्र चेति। रसवदाद्यलङ्कारविषये। एवं वस्तुनो रसादेश गुणीभाव प्रदर्श्यालक्कारात्म- नोऽपि तृतोयस्य व्यज्नथप्रकारस्य तं दर्शयति-व्यङ््यालङ्कारस्येति। उप- मादेः ॥३४॥ एवं प्रकारत्रयस्यापि गुणभावं प्रदर्श्य बहुतरलक्ष्यव्यापकतास्येति दर्शयि तुमाह- बालप्रिया

स्येत्यादि। अभिताषे प्रेम्णि। तदिति। तत्पदार्थस्तद्वस्तु तदुपरक्तं येन तत्त्वं वस्तुपरअकत्वं तेन निमित्तेन लक्षणयेत्यर्थः । लावण्यशब्दवदिति। सुषमाविशेषे लावण्यशब्दस्पेदेत्यर्थः । इत्यभिप्रायेणेति। उक्ताद्वेतोः रक्तिमरूपप्रकृतार्थो वाच्य इस्यभिप्रायेणेस्यर्थः । प्रेमरूपार्थी व्यक्ञय एवेति बोष्यम्। रसवच्छब्देनेति। रसवदलङ्वारे दर्शित इत्यत्रत्यरसवच्छन्देनेत्यर्थः । रसवदलङ्वारविषयः प्राक्दर्शित इति च वृत्तौ पाठः । दष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं रसादेर्गुणीभावप्रदर्शनस््य फलं तदसम्भवशङ्कानिवृत्तिरित्या- शयेन शङ्कामाह-नन्वत्यथमित्यादि। वाच्यस्याप्यापेक्षिकं प्राधान्यमस्तीत्यतोऽ त्यर्थमित्युक्तम्। कथमिति। प्राधान्यगुणीभावयोरेकत्र समावेशो विरुद्ध एवैति भावः । नतु प्रधानस्यापि सतो रसादेः कविविवक्षावशाद्गुणीभावः किन्न स्यादित्यत आह-गुणीभावे वेति। प्रलिद्धद्वष्टान्तेति। सुन्दरत्वेन प्रसिद्धदृष्टान्तेत्यथः । न हि राज्ञो विवाहप्रवृत्तमृत्यानुयायित्वमसुन्दरं भाति, प्रत्युत मृत्योत्कर्षविशेषोऽपि राजोत्कर्षातिशयायैव कल्पिष्यत इति चारुत्वमेव पुष्णातीति भावः ॥ ३४ ॥ मस्येति। गुणीभूतव्यकूग्यस्येत्यर्थः। प्रसादगुणयोगात्प्रसन्नानि व्यङ््यार्था- क्षेपकत्वाद्गम्भीराणि चेति सम्बन्धः। सुखावहा इत्यनेन तेषु प्रकारोऽयमेव योज्य

तृतीयोद्द्योत: ४६3

तथा- भसन्नगम्भीरपदाः काव्यबन्धा: सुखावहाः। ये च तेधु पकारोऽ़यमेव योज्य: सुमेघसा ॥३५॥ ये चैतेडपरिमितस्वरूपा अपि प्रकाशमानास्तथाविघार्थरमणीयाः सन्तो बिवेकिनां सुखावहाः काव्यबन्धास्तेषु सर्वेष्वेवायं प्रकारो गुणी- मूतव्यब्रचो नाम योजनीयः । यथा- लच्ब्छी दुहिदा जामाउओ हरी तंस धरिणिआ गङ्गा।

तथेति। प्रसन्नानि प्रसादगुणयोगाद्गभीराणि च व्यड््यार्थाक्षेपकत्वात्पदानि येषु। लोचनम्

सुखावहा इति चारुत्व हेतुः। तत्रायमेव प्रकार इति भावः । सुमेधसेति। यस्त्वेत प्रकारं तत्र योजयितुं न शक्तः स परमलीकसहृदयभावनामुकुलितलोचनोक्त्योपहस- नीयः स्यादिति भावः । लक्ष्मी: सकलजनाभिलाषभूमिदुहिता। जमाता हरिः यः समस्तभोगापवर्गदान- सततोदमी। तथा गृहिणी गज्ञा यस्याः समभिळषणीये सर्वेस्मिन्वस्तुन्यपहत उपाय- भावः। अमृतमृगाङ्कौ च सुतौ, अमृतमिह वारुणी। तेन गज्ञास्नानहरिचरणाराधना- द्ुपायशतलब्धाया लक्ष्म्याश्वन्द्रोदयपानगोष्ठथुपभोगलक्षणं मुख्यं फलमिति त्रेोक्य- बालप्रिया इत्यत्र तत्प्रकारस्य चारुत्वहेतुत्वं दर्शितमित्याशयेनाह-चारुत्वहेतुरित्यादि । तत्र तथाविधे काव्यबन्धे। सहृदयत्वप्रतिष्ठालाभश्वैतत्प्रकारयोजनकौशलशालितानि- बन्धन एवेति तदर्थिभिस्तद्विषये महाप्रयत्न आधेय इति दर्शयितुं सुमेधसेत्युक्तमि- त्याह-यस्त्वेतमित्यादि। अलीकेति। अयं न सहृदयः किन्त्वळीकसहृदयभाव- नया असत्यस्य सहृदयत्वस्य भावनया रसास्वादवैवश्यं मनसः प्रकटयितुं मुकुळितलो- चन आस्ते, पश्यतास्य विप्रलम्भकभावमिति सहृदयगोष्ठीषुपरिहासपात्रं स्यादित्यर्थः । लक्ष्मीर्दुहिता जामाता हरिस्तस्य हिणी गज्गा। अमृतमृगाङ्गौ च सुतावहो कुटुम्बं महोदधेः ॥

त्यादि। सकलेत्यादि। समस्तेत्यादि। यस्या इत्यादि च तत्तत्पदव्यक्ार्थकथ- नम्। अमृतमिति। अमृतपदार्थ इत्यर्थः । वारुणीति। न पीयूषं तस्य चन्द्रो- दयवदखिलजनसाधारण्याभावादिति भावः। तेनेति। उक्तेनार्थजातेनेत्यर्थः । गङ्गा- स्नानेत्यादिगुणीभावमनुभवतीत्यन्तस्यायमर्थः। यस्यां स्नानाद्यदाराधनादितश्व या लभ्यते सा गश्ास्य गृहिण्येव, स हरिरस्य जामातैव, सा लक्ष्मीरस्यात्मजैव, लब्धाया

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके 833

आमिअमिषक्का अ सुआ महो कुडुम्बं महोअहिणो॥ वाच्यालङ्कारवगोडयं व्यङ्गयांशञानुगमे सति। पायेणैव परां छायां बिभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते ॥ ३६॥ वाच्यालक्कारवर्गोडयं व्यङ्रथांशस्याल्कारस्य वस्तुमात्रस्य वा यथायो. गमनुगमे सति च्छायातिशयं बिम्रल्लक्षणकारैरेकदेशेन दर्शितः । स तु तथारूपः प्रायेण सर्व एव परीक्ष्यमाणो लक्ष्ये निरीक्ष्यते। तथा

लोचनम् सारभूतता प्रतीयमाना सती अहो कुटुम्बं महोदघेरित्यहोशब्दाच्च गुणीभावमनु- भवति॥३५ ॥ एवं निरळङ्कारेषूत्तानतार्यां तुच्छतयैव भासमानममुनान्तःसारेण का्व्यं पवित्री- कृतमित्युक्त्वालद्कारस्याप्यनेनैव रम्यतरत्वमिति दर्शयति-वाच्येति। अंशत्वं गुण- मात्रत्वम् । एकदेशेनेति। एकदेश विवर्तिरूपकमनेन दर्शितम्। बालप्रिया लक्ष्म्यास्सम्पद्रपाया उपभोगाभावे चाल्घक्पत्वच्चन्द्रोय काले वु्ुपभोगो हि मुख्यं फलं, स चन्द्रस्सा वारुणी चास्य पुत्रभावमेव भजत इति महोदधिरेव त्रैलोक्य- सार इतीयानर्थोSन ध्वननव्यापारादवगम्यते। स चावगतस्सन्नहो कुटुम्बमिति शब्दस्पृष्टतया गुणीभावमवलम्बते यतः, तद्वयक्थार्थजातोपस्कृत एव वाच्यार्थो विस्मयविभावता प्राप्नोति चमत्कारातिशयश्च विधत्त इति ॥ ३५ ॥ पूर्वकारिकातात्पर्यार्थकथ नपूर्वक मुत्तर कारिकामाव तारयति-एवमित्यादि। नि- रलक्कारेष्विति। लक्ष्मीरित्यादयुक्तोदाहरणे न कश्विदलक्वारः स्फुटोऽवगम्यत इति भावः। उच्तानतायामिति। आपाततः प्रतीतावित्यर्थः । भासमानं काव्यमिति सम्बन्धः । भासमानमपीति च पाठः। अमुना गुणीभूतेन व्यप्गथेन। अन्त- रसारेगोति। अन्तस्सारत्वं गुणीभावेऽपि बालक्रीडाकालीनराजत्वन्यायेन नैसर्गि- कमुत्कर्षशालित्वम्। अलङ्कारस्येति जात्येकवचनम्। अनेनैवेति। गुणीभूत· व्यङ्गथेनैवेत्यथः । रम्यतरत्वमिति। अलङ्कारत्वात्सतो रम्यत्वमस्तीति तरप्प्र- त्ययः। अत एव "परां छायामि"ति छायातिशयमिति चोक्तम्। व्यक्गयांशानुगम इत्यत्र व्यञ्यस्य वाच्य प्रत्यंशत्वं गुणीर्भूतत्वमेवेत्याह-अंशत्वं गुणमात्रत्व- मिति। अनेन द्शितमिति। नामग्रहणे नामैकदेशग्रहणमिति न्यायेनैकदेशशब्द एकदेशविवर्तिरूपकपर इति भावः ।

तृतीयोद्द्योत: ४६५

वस्त्वन्तरसंस्पर्शिनो दश्यन्ते । यतः प्रथमं तावदिशयोक्तिगर्भता सर्वा- लक्कारेषु शक्यक्रिया। कृतैव च सा महाकविभिः कामपि काव्यच्छविं पुष्यति, कथं ह्यतिशययोगिता स्वविषयौचित्येन क्रियमाणा सती काव्ये

तदयमर्थ :- एकदेशविवर्तिरूपके- कोचनम्

राजहंसैरवीज्यन्त शरदैव सरोनृपाः इत्यत्र हंसाना यच्चामरत्वं प्रतीयमान तन्नृपा इति वाच्येडये गुणता प्राप्तमल- क्वारकारैर्यावदेव दर्शितं तावदमुना द्वारेण सूचितोऽयं प्रकार इत्यर्थः। अन्ये त्वेकदेशेन वाच्यभागवैचित्र्यमात्रेणेत्यनुद्धिन्नमेव व्याचचक्षिरे। व्यप्रथं यदलङ्गारान्तरं वसवन्तर च संस्पृशन्ति ये स्वात्मनः संस्कारायाश्लिष्यन्तीति ते तथा। महाकविभिरिति। काळिदासादिभिः। काव्यशोभां पुष्यतीति यदुक्त तत्र हेतुमाह-कथं हीति। हि शब्दो हेतौ। अतिशययोगिता कर्थ नोत्कर्षमावहेत् काव्ये नास्त्येवासौ प्रकार इत्यर्थः। स्वविषये यदौचित्यं तेन चेदघृदयस्थितेन तामतिशयोकतिं कविः करोति। यथा भट्टे- न्दुराजस्य- यद्विश्रम्य विलोकितेषु बहुशो निःस्थेमनी लोचने यद्गान्नाणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाब्जिनीनालवत्। बालप्रिया कथमेकदेशविवर्तिरूपकेण तत्प्रदर्शनमित्यत आह-तदयमर्थ इत्यादि। प्रतीयमानमिति। सरसां नृपत्वरूपणमेव शाब्दन्तत्सामर्थ्याद्वीजनोपायभूताना हसानाश्चामरत्वं व्यज्तथमित्यर्थः । शरदश्वामरग्राहिणीत्वमप्यत्र व्यज्वर्थं बोध्यम्। प्राप्तं प्राप्तं सत्। दर्शितमिति। अत्रोक्तव्य्थोपस्कृतस्य वाच्यस्यव चमरकार- कारित्वाद्व्यप्नथस्य गुणीभूतत्वं स्पष्टीकृतमित्यर्थः। यावदेवेति। कालावधिनिर्देश- स्तस्य स्पष्टत्वातिशयसूचनार्थः। तावदिति। तद्दर्शनमात्रावसर एवानन्यापेक्षया स्फुटावसेयोऽयमिति भावः। अमुना द्वारेरोति। उपलक्षणन्यायेनेत्यर्थः । मर्य प्रकार: कारिकोक्तप्रकारः । एकदेशेन दर्शित इत्यस्यान्येषां व्याख्यानमाह- मन्य इत्यादि। एकदेशेनेत्यस्य व्याख्यानम्-वाच्य इत्यादि। अनुद्भिन्नमिति। अस्पष्टार्थकमित्यर्थः। व्यत्नथमित्यस्योभयविशेषणत्वं योजयन्नाह-यङ्यमि- त्यादि। संस्पृशन्तीत्यस्य विवरणम्-स्वात्मन इत्यादि। संस्काराय अतिश ययोगाय। काव्य इत्यस्य पूर्वेण सम्बन्धः। नास्त्येवेत्यादि। सत्यामतिशययो- गितायामनासादितोत्कर्षः काव्यप्रकारो नास्त्येवेत्यर्थः । कि सर्वथा नेस्याह-स्वविः षथ इत्यादि। स्वविषये स्वस्या अतिशयोक्तेर्यो विषयस्तस्मिन्। औचित्यं सम्भाव्यमानत्वलक्षणम्। तेन हृदयस्थितेनेति। कविहृदयस्थेन तदौचित्येनोप- लक्षितामित्यथः। करोति चेत्तदा नास्त्येवासौ प्रकार इति सम्बन्ध: 12 ५९ ६व०

४६६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

नोत्कर्षमावहेत्। भामहेनाप्यतिशयोक्तिलक्षणे यदुक्तम्-

लोचनम् दूर्वाकाण्डविडम्बकश्च निबिडो यत्पाण्डिमा गण्डयो: कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषव वेषस्थितिः । अत्र हि भगवतो मन्मथवपुषः सौभाग्यविषयः सम्भाव्यत एवायमतिशय इति सक्काव्ये लोकोत्तरैव शोभोल्लसति। अनौचित्येन तु शोभा लौयेत एव। यथा- अर्त्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेघसा। इदमेवंविर्धं भावि भवत्याः स्तनजृम्भणम् ॥ इति । नन्वतिशयोक्तिः सर्वालङ्गारेषु व्यक्चयतयान्तर्लीनैवास्त इति यदुर्क्त तत्कथम्? थतो भामहोऽतिशयोकि सर्वालद्वारसामान्यरूपामवादीत्। न च सामान्यं शब्दाद्वि- शेषप्रतीतेः पृथग्भूततया पश्चात्तनत्वेन चकास्तीति कथमस्य व्यञ्ञयत्वमित्या-

तन्नौचित्ययुक्तमुदाहरणमाह-यदित्यादि। व्याख्यातोडयं श्लोकः। भगवत बालप्रिया

इति मन्मथवपुष इत्यत्र, तच्च सम्भाव्यत एवेत्यत्र च हेतुः । सम्भाव्यत पवेति। एवं भवेदिति प्रतिपत्तृभिस्सम्भाव्यमान एवेत्यर्थः । एवकारेणासम्भाव्यमानत्वव्यव- च्छेदः। मयं सौभाग्यचिषयोऽतिक्ञाय इति। वनितावस्थाविशेषवर्णनेन प्रती- यमानस्सौन्दर्यादिगुणातिशय इत्यर्थः । तरकाव्ये तादृशि काव्ये। एतदेव प्रत्युदाहर- णमुखेन स्फुटयिध्यन्नाह-अनौचित्येनेत्यादि। लीयत एवेति। शोभोल्लासर्य का वतिति भावः । अल्पमिति। अहपं निर्मितमिति। स्तनयोः पर्याप्तावकाश- त्वाभावेनेति भावः । इदमिति। दृश्यमानमित्यर्थः । एवंविधमिति। वक्तुमश क्य मित्यर्थः । अत्रातिमहतोऽप्यवकाशात्मकाकाशस्यात्पत्वेन निर्माणोक्त्या ततोऽप्य- तिशयितं महत्वं स्तनयोः प्रतीयत इति अतिशयोक्तिव्यप्था, परन्तिवियं स्तनयोस्त- थाविधम हत्वस्यासम्भाव्यमानतवेनानौचित्यवतीति काव्योत्कर्ष सम्पादयितुं न क्षमत इति भाव: । भामहेनापीत्यादिप्रन्थः प्रकृते किमथ इत्यतस्तमवता्यति-नन्वित्यादि । यदुक्तमिति। अतिशयोक्तिगभता सर्वालङ्वारेषु शक्यक्रियेति प्रन्थेनेति भावः । कथमिति। अयुक्तमित्यथः । कुत इत्यत्राह-यतइत्यादि। भामहः अलक्कारल- क्षणकारकूटस्थो भामहनामा आचार्यः। अवादीदिति। सैषा सर्वैव वक्रोकतिरिति प्रन्थे- नो कवानित्यर्थः । 'सर्वापि वक्रोकितिः' सर्वे एवालद्वारः। 'सैषा' येयमुक्तातिशयोकिः सैवेति तत्तदलद्वाराणां विशेषत्वं तत्सामान्यरूपत्व्चातिशयोक्तेरिति तदर्थः। भवत्वेवं तावता प्रकृते किमायातमित्यत आह-न चेत्यादि। कथमस्य व्यङ्गयत्वमिति। व्यज्नथं हि वाच्यात पृथक्तया तत्प्रतीत्युत्तरं शब्दात्प्रतीयते सामान्यन्त्वन्यथा। गौरि-

तृतीयोद्द्योत: ४६७

सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोडस्यां कविना कार्यः कोडलक्कारोऽनया विना॥ इति। तत्राविशयोकिर्यमलक्कारमधितिष्ठति कविप्रतिभावशात्तस्य चारुखा- लोचनम् शङ्गयाह-भामहेनेति । भामहेनापि यदुक तत्रायमेवार्थोऽवगन्तव्य इति दूरेण सम्बन्घः । कि तदुक्तम्-सैषेति। यातिशयोकतिलक्षिता सैव सर्वा वक्रोक्तिरलक्कार- प्रकार: सर्वः । व क्राभिधेयशब्दोकतिरिष्टा वाचामलड्कृतिः इति वचनात्। शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणा- वस्थानमित्यय मेवासावलक्कारस्यालक्वारभावः; लोकोत्तरतैव चातिशयः, तेनातिशयोक्तिः सर्वोलङ्वारसामान्यम्। तथा हि-अनया अतिशयोक्त्या, अर्थः सकलजनोपभोग- पुराणीकृतोऽपि विचित्रतया भाव्यते। तथा प्रमदोदानादिः विभावता नीयते। बालप्रिया स्यादिशब्देन सामान्यविशेषयोरपृथक्तया समकालमेवावभासादित्यलक्कारविशेषप्रती- त्युत्तरं तत्टृथक्तया भासमानत्वं व्यापकं निवर्तमानं स्व्रव्याप्य व्यक्तयत्वमपि निवर्त- यतीति तस्य व्यक्तथत्वोकिर्मामहवचनव्याहतत्वादयुक्केत्यर्थः। व्यवहितत्वादन्वयनदर्श- यति-भामहेनापीत्यादि। तदुक्तं भामहोक्तम्। श्लोक व्याचष्टे-येत्यादि। लक्षितेति। "निमित्ततो वचो यत्वि"त्यादिग्रन्थेन लक्षितेत्यर्थः । वक्रा वक्ष्यमाण- स्वरूपवक्रताविशिष्ट। उक्तिरुच्यमानोऽर्थ इत्यर्थाभिप्रायेण व्याचष्टे-अलङ्गारप्र- कार इति। अलक्कारविशेष इत्यर्थः। वक्रोकतिश्दस्यालक्कारार्थकत्वे भामहोक्तिमेव संवादयति-वक्रेति। अलङ्कृतिरिति। अलबिक्रियेति च पाठः । वक्रशब्दोऽन्ना-

लोकेत्यादि। लोकोन्तीर्णेन रूपेण लोकप्रसिद्धश/स्त्रेतिहासादिव्यावृत्तेन रूपेण। तच् रूपं विवक्षितरसाभिव्यअ्नं प्रति योग्यत्वापत्तिलक्षणम्। मयमेवेति। रसाभिव्य- व्जनयोग्यत्वरूपलोकोत्तीर्णरूपमेवेत्यर्थः। अन्क्कारस्पालङ्कारमावः उप- मादेरलङ्कारतवम्। तथाच व क्रोफिशन्द्रोऽलङ्गारार्थक इति भावः । तथापि कथमति शयोकतिरूपत्वमत आह-छोकोत्तरतैवातिशय इति। फलितमाह-तेनेति। अनयेत्यादिभागं विवृणोति-तथाहीत्यादि। तथाहीति। वक्ष्यमाणमुक्तोपपाद कमि- त्यर्थः । सकलेति। पुराणीकृतः अनास्वाद्यता नीतः। विशब्दार्थविवरणं विचि- प्रतयेति। नवनवबिशेषशालितयेत्यर्थः । भाव्यते निष्पाद्ते। यथाहुः-"सवभाव- श्वायमर्थानां यन्न साक्षादमी तथा। स्वदन्ते सत्कविगिरीं गता गोचरता यथे"ति। अर्थ- द्वय श्वान्यद्विभाव्यत इश्यनेन विवक्षितमिति दर्शयति-तथेत्यादि। प्रमदोदानादिरि-

४६८ सटीक लोच नोपे तध्वन्यालो कें

तिशययोगोऽन्यस्य त्वलक्कारमात्रतैवेति सर्वालक्वारशरीरस्वीकरणयोग्यत्वे- नामेदोपचारात्सैव सर्वालद्काररूपेत्ययमेवार्थोऽवगन्तव्यः । तस्याश्चालङ्का-

लोचनम् विशेषेण च भाव्यते रसमयीक्रियते, इति तावत्तेनोकतं, तत्र कोऽसावर्थ इत्यत्राह- अभेदोपचारात्सैव सर्वालङ्काररूपेति। उपचारे निमित्तमाह-सर्वालङ्का- रेति। उपचारे प्रयोजनमाह-अतिशयोक्तिरित्यादिना अलङ्कारमात्रतैवेत्य- न्तेन। मुख्यार्थबाधोऽप्यत्रैव दर्शितः कविप्रतिभावशादित्यादिना। अयं भाव :- यदि तावदतिशयोंक्े सर्वालक्कारेषु सामान्यरूपता सा तर्हि ता- दात्म्यपर्यवस्रायिनीति तद्यतिरिक्तो नैवालङ्वारो दृश्यत इति कविप्रतिभानं न तत्रा- ालप्रिया ति। अर्थ इत्यनुषज्यते। विशेषेण भाव्यत इत्यस्यैव विवरण-रसेस्यादि। इतीत्या दिपिण्डितार्थकथनम्। तावदित्यविसंवादे। तत्रेति। तद्वचन इत्यर्थः । असाविति। अयमेवेत्यत्रेदंशब्देन विवक्षित इत्यर्थः । उपचारे हि त्रितयमवश्यं वक्तव्यं, निमित्तं प्रयोजनं मुख्यार्थबाधश्चेति। तत्राभिधेयसम्बन्धलक्षणनिमितसमर्पक सर्वालक्वारेत्या- दिकमित्याहोपचार इत्यादि। निमिन्तमाहेति। तथाचालक्वारशरीरस्वीकरणयोग्य त्वरूपमुख्यार्थसाद्ृश्यं निमित्तमिति भावः। अतिशयोकतिरित्यादिक प्रयोज नसमर्पकमित्याह-उपचार इत्यादि। वृत्ती 'यमलङ्कारमधितिष्ठती'ति। येनालङ्कारेण सम्बष्नातीत्यथः। 'तस्ये'ति। अतिशयोकिसम्बद्धत्येत्यर्थः । 'अन्यस्ये'ति। अति- शयोक्त्यसम्बद्धस्येत्यर्थः । तथाचोपमादेरतिशयोकिसम्बन्धेन चारुत्वातिशयस्य द्यो. तनं प्रयोजनमिति भावः । लोचने-मत्रवेति। प्रयोजनसमर्पकप्रन्थ एवेत्यर्थः । कथमनेन मुख्यार्थबाधावग़म इत्यपेक्षायामाशयमुन्मीलयन्नाह-भयं भाव इत्यादि। यथा खण्डमुण्डादिविशेषेषु गोत्वादेरनुव्ृत्ततया सामान्यरूपत्वन्तथा उप- मादिविशेषेष्वतिशयोक्तेरनुवृत्ततया सामान्यात्मकत्वात्सर्वा व क्रोकतिस्सैवेत्यभेदव्यपदेशो मुख्यो वा, सामान्यविशेषभावस्याविवक्षयानया वाचोयुक्त्या ध्वनिरेव काव्यात्मेति पक्षप्रतिक्षेपार्थमतिशयोक्तेः काव्यजीवितत्वं वा विवक्षितमिति विकल्पं मनसि कृत्या- गन्दूषयति-यदि तावदित्यादि। तादात्म्यपर्यवसायिनीति। तथाच यथा खण्डमुण्डादयो गोत्वाद्यात्मकास्तथा सर्वेडलद्कारा अतिशयोक्त्यात्मान एव भवेयुरिति भावः। नन्वस्तु तादात्म्यमित्यत भाह-इति तक्व्यतिरिक्त इत्यादि। तद्यति- रिक्तः अतिशयोक्तिव्यतिरिकः । तत्र अतिशययोजने। अनपेक्षणायन्न स्या- दित्ति। यथा खण्डादीना स्वत एव गोत्वाद्याकारशालित्वं नान्यापेक्ष तथा उपमादे- र तिशययोंगित्वमपीति

तृतीयोद्द्योत: ४६९

रान्तरसंकीर्णत्वं कदाचिद्वाच्यतवेन कदाचिद्यङ्गधत्वेन । व्यङ्गथत्वमपि

लोचनम् पेक्षणीयं स्यात्। अलक्कारमात्रं च न किश्िद्दृश्येत। अथ सा काव्यजीवितत्वेनेत्थं विवक्षिता, तथाप्यनौचित्येनापि निबध्यमाना तथा स्यात्। औचित्यवती जीवित- मिति चेत्-औचित्यनिबन्धनं रसभावादि मुक्त्वा नान्यत्किश्चिदस्तीति तदेवान्तर्यामि मुरुयं जीवितमित्यभ्युपगन्तर्व्यं न तुसा। एतेन यदाहु: केचित्-औचित्यघटितसु- न्दरशब्दार्थमये काव्ये किमन्येन ध्वनिनात्मभूतेनेति ते स्व्रवचनमेव ध्वनिसद्धावाभ्युप गमसाक्षिभूतं मन्यमाना: प्रत्युक्ताः। तस्मान्मुख्यार्थबाधादुपचारे च निमित्तप्रयोजन- सद्भावादभेदोपचार एवायम्। ततश्वोपपत्नमतिशयोक्तेर्व्यप्रयत्वमिति। यदुक्तम- लङ्कारान्तरस्वोकरणं तदेव त्रिधा विभजते-तस्याश्च्ेति। वाच्यत्वेनेति। सापि वाच्या भवति। यथा-'अपरैव हि केयमत्र' इति। अन्न रूपकेऽप्यतिशयः बालप्रिया विरुद्ध्येतेति भावः। दूषणान्तरमाह-भलङ्कारमान्रमित्यादि। किश्चिदलक्कार- मात्रमतिशयोक्त्यनालित्वितमपि दृश्यते, तदप्यघटमानं स्यादित्यर्थः । द्वितीयमुत्थाप्य दूषयति-अथेति । सा अतिशयोकिः। काव्यजीवितत्वेनेत्थं विवक्षिता काव्यजीवितत्वप्रदर्शनाय सर्वा वक्रोक्तिस्सैषेतयुक्ता। तथापीत्यन्नीकृत्य वादसूचकम्। किमतिशयोकिमात्रस्य जीवितत्वं विवक्षितं, किं वा यस्किश्चिद्विशिष्ठस्य ? नादः पक्ष इत्याह-मनौचित्येनापीति। सेत्यनुषञः। यथा "अरु्पं निमिंतमि"त्यादौ। तथा काव्यजीवितम्। द्वितीयमनुवदति-भौचित्यवतीति। यथा "यद्विश्रम्ये" त्यादौ। तहि अस्मदभिमतं सिद्धमित्याह-मौचित्यनिबन्वनमित्यादि। रसादिक- मेवौचित्य प्रयोजकमिति प्रागेवोक्तम्। मुख्यत्वे हेतु :- मन्तर्यामीति। न तुसेति। सा औचित्यवत्यतिशयोकिः। प्रसन्नादाह-एतेनेत्यादि। एतेन प्रत्युक्ता इति सम्ब- न्धः। स्ववचनमेवेति। औचित्यघटितेति व चनमेवेत्यर्थः । ध्वनिसन्भावेति। औ- चित्यस्य रसादिनिबन्धनत्वाद्रसादिध्वनिसन्भावस्याभयुपगमे प्रमाणीभवेदित्यर्थः। उपसं हरति-तस्मादित्यादि। मभेदोपचार एवायमिति। सवां वक्रोकिस्सैषैति निर्देशो मुखं चन्द्र इत्यादिव दभेदोपचार एवेत्यर्थः।औपचारिकत्वोपपादनफलमाह-ततश्चे त्यादि। तस्याश्चेत्यादिप्रन्थस्य प्रकृतेन स्जतिन्दशयन्नाह-यदुक्कमित्यादि। उक्तमिति। उपचारनिमित्ततया पूर्वोक्तमित्यर्थः । मलङ्कारान्तरसवीकरणमिति। अलङ्गारा- तरसङ्कीर्णत्वमित्यर्थः। तस्या इत्यस्य वाच्यत्वेनेत्यनेनापि सम्बन्ध इति व्याचष्टे- सापीत्यादि। सा अतिशयोक्तिः। अत्रोदाहरणं लावण्येत्यायुक्तमेव दर्शयति-

नयनादीना मुत्पलत्वादिरूपणाद्ूपकस्य वाच्यरवं तावक्कमेव, अतिशयो

सटीकलोच नोपैतध्वन्यालोके

कदाचित्प्राधान्येन कदाचिद्गुणभावेन । तत्रादये पक्षे वाच्यालक्कारमार्गः । द्वितीये तु ध्वनावन्तर्भावः। तृतीये तु गुणीमूतव्यङ्गयरूपता। अयं च प्रकारोऽन्येषामप्यलक्काराणामस्ति, तेर्षा तुन सर्वविषयः । अविशयोक्तेस्तु सर्वालक्वारविषयोऽपि सम्भवतीत्ययं विशेषः । येषु चाल- कारेषु सादृश्यमुखेन तत्त्वप्रतिलम्भः यथा रूपकोपमातुल्ययोगितानिव- शनादिषु तेषु गम्यमानवर्ममुखेनैव यत्सादृश्यं तदेव शोभातिशयशालि भवतीति ते सर्वेऽपि चारुत्वाविशययोगिनः सन्तो गुणीमूतव्यन्नयस्यैव लोचमम् शब्दस्पृगेव। अस्य श्रैविष्यस्य विषयविभागमाह-तत्रेति। तेषु प्रकारेषु मध्ये य आद्यः प्रकारस्तस्मिन्। नन्वतिशयोक्तिरेव चेदेवम्भूता तरिकमपेक्षया प्रथमं तावदिति क्रमः सूचित इत्या- शङ्कयाह-अयं चति। योऽतिशयोक्तौ निरूपितोऽलक्कारान्तरेऽप्यनुप्रवेशात्मकः । नन्वेवमपि प्रथममिति केनाशयेनोक्तमित्याशक्क्याह-तेषामिति। एवमळङ्कारेषु तावद्वयज्थस्पर्शोऽस्तीत्युक्त्या तत्र कि व्यप्थत्वेन भातीति विभागं व्युत्पादयति- येषु चेति। रूपकादीनां पूर्वमेवोक्तं स्व्रूपम्। निदर्शनायास्तु 'क्रिययैव्र तदर्थस्य

कस्तु व्यड्ग्यतया स्थातुमारब्धाया अपि अपरैवेति शब्देन स्पृष्टत्वाद्वाच्यत्वमापतित- बालप्रिया

मिति द्वयोर्वाच्यत्वमित्यर्थः। नव्यमते त्वपरैवेत्यत्र भेदकातिशयोक्तिः, यत्रोत्पला- नीत्यादौ रूपकातिशयोकिः। भोजराजमते त्वत्र समासोकिरित्यादिमतभेदा बोध्याः। मसयेति। विषयविभागविरहे त्रैविध्यप्रदर्शनस्य मन्दफलत्वादिति भावः। माघयः प्रकार: दयोरपि वाच्यत्वात्मकः । अतियोक्तावुक्तस्य प्रकार स्यायश्चेत्यादिनाळद्कारान्तरेष्वतिदेशः कृतः, तत् किमर्थ मित्यतोऽवतारयति-नन्वित्यादि। चेदित्यसन्दिग्धे सन्देहवचनम्। अतिशयोके रेवैतघुज्येत । तस्यास्सर्वोल ङ्कारशरीरस्वीकरणाईतवस्योकत्वादिति भावः । किमपेक्ष येत्यादि। क्रमो हि सत्स्वेव बहुषु क्रमिकेषु घटेत, नान्यथेति भावः । निरूपित हति। प्रकार इति शेषः । प्रथममिति केनाशयेनोक्तमिति। प्राथम्यं प्राधान्येनेति वक्तव्यं प्राधान्यं किन्निबन्धनमित्यर्थः । आह तेषामितीति। तेषामित्यादिन। विशेष इत्यन्तेनाहेत्यर्थः । व्यङ््यस्पर्शोऽसतीत्युक्त्वेति। वाच्यालक्कारवर्गोडय- मिस्यादिप्रन्थेनोक्त्वेत्यर्थः । किमिति। अलक्करान्तरं वस्त्वन्तर वेत्यर्थः । वृत्तौ 'तत्वप्रतिलम्भ' इति ।अलङ्कारत्वप्राप्तिरित्यर्थः। 'रूपकेत्यादि। रूपकादौ साद्ृश्यं व्यङ्शयमुपमा तु तत्स्वरूपैवेति बोध्यम्। लोचने-क्रिययेति।लक्षणमिदमुदा-

तृतीयोद्द्योत: ४७१

विषयाः। समासोक्त्याक्षेपपर्यायोक्कतादिषु तु गभ्यमानांशाविनामावेनैव तत्त्वव्यवस्थानाद्गुणीभूतव्यञ्जता निर्विवादैव। तत्र च गुणीमूतन्यङ्गथता यामलक्काराणां केषाश्विदलद्ारविशेषगर्भतार्या नियमः । यथा व्याजस्तुतेः प्रेयोलद्ारगर्भतवे। केषाश्बिदलक्कारमात्रगर्भतार्या नियमः । यथा सन्दे- हादीनामुपमागर्भत्वे। केषाश्चिदलक्काराणां परस्परगर्मतापि सम्भवति। यथा दीपकोपमयोः। तत्र दीपकमुपमागर्भरवेन प्रसिद्धम्। उपमापि कदाचिहीपकच्छायानुयायिनी। यथा मालोपमा.। तथा हि 'प्रभामहत्या शिखयेव दीपः' इत्यादौ स्फुटैव दीपकच्छाया लक्ष्यते ।

विशिष्टस्योपदर्शनम्। इष्टा निदर्शने ति। उदाहरणम्- लोचनम्

अयं मन्दद्ुतिर्भास्वानस्तं प्रति यियास्रति। उदय: पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान् ॥ प्रयोलङ्कारेति। चाटुपर्यवसायित्वात्तस्याः । स्रा चोदाहृतैव द्वितीयोद्योतेऽस्मा- भिः। उपमागभरव इत्युपमाशव्देन सर्व एव तद्विशेषा रूपकादयः, अथवौपम्यं सर्वसामान्यमिति तेन सर्वमाक्षिप्तमेव। रफुटवेति। 'तया स पूतश्च विभूषितश्' इत्येतेन दीपस्थानीयेन दीपनाद्ीपकमत्रानुप्रविष्टं प्रतीयमानतया, साधारणधर्माभिधान बालप्रिया हरणश्च भामहोयम्। यियासति यातुमारभते। यथात्रोपमाया व्यप्नथ- त्वं तथा कुवलयानन्दादौ स्पष्टम्। वृत्तौ 'गुणीभूतव्यञ्थस्यैव विषया' इति। गभ्य- मानधर्मस्य वाच्यसिद्धथज्वत्वादिति भावः। 'तत्वव्यवस्थानादि'ति। समासोकित्वा- दिव्यवस्थितेरित्यर्थः । 'गुणीभूतव्यज्गथते'ति। वाच्यार्थोपरकारकत्वादिति भावः । प्रेयोलक्कारगर्भत्वे हेतुमाह लोचने-चाटूविति। सा चेति। व्याजस्तुतिश्चेत्य्थः । केषाश्चिदळ क्कार मात्र गर्भतायामित्य त्राल क्कारमात्र श्देन। लङ्कार सामा न्याभिधानापुनरुप- मागर्भत्व इति तद्विशेषाभिधानं व्याहतमित्यत आह-उपमाशब्देनेत्यादि। तद्विशेषा: उपमाविशेषाः। "उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यत" इत्यादिवचनादिति भावः । रूपकादय इति। विवक्षिता इति शेषः। उपमाशब्दोऽत्रोपमालङ्कारस्य न वाचकः किन्त्वौपम्यस्येत्याह-अथवेत्यादि। सर्वसामान्यमिति। उपमारूप- कादिसवैसाधारणमित्यर्थः। कथम्मालोपमायान्दीपकच्छायावगम इत्यत उपपादयति- तयेत्यादि। दीपस्थानीयेन दीपनादिति। अनेन दीप इवेति दीपयतीति वा दीपकशब्दव्युत्पत्तिदशिता। स्पष्टमिद कुवलयानन्दे। प्रतीयमानतया दीपकमत्रानु- प्रविष्टमिति सम्बन्धः। प्रतीयमानतया व्यक्रयतया। अत्र मालोपमास्थले 'प्रभा-

४७२. सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तदेवं व्यङ्र्थाशसंस्पर्शे संति चारुत्वातिशययोगिनो रूपकादयोS- लद्काराः सर्व एव गुणीभूतव्य्जथस्य मार्गः । गुणीभूतव्यञ्ञचत्वं च तेर्षा तथाजातीयाना सर्वेषामेवोक्तानुक्ताना सामान्यम्। तब्लक्षणे सर्व एवैते

लोचनम् ह्येतदुपमार्या स्पष्टेनाभिघाप्रकारेणैव। तथाजातीयानामिति। चारुत्वातिशयवता मित्यथः। सुलक्षिता इति यत्किलैषा तद्विनिमुंकं रूप न तत्काव्येऽ्भ्यर्थनीयम। उपमा हि 'यथा गौस्तथा गवयः' इति। रूपक 'खलेवाली यूप' इति। श्लेषः 'द्विव- चनेऽची'ति तन्त्रात्मकः। यथासंख्यं 'तुदीशालातुरे'ति। दीपक 'गामश्वम्' इति। सस- न्देहः 'स्थाणुर्वा स्यात्' इति। अपहुतिः 'नेद रजतम्' इति। पर्यायोक्त 'पीनो दिवा नात्ि इति। तुल्ययोगिता 'स्थाघ्वोरिच्च' इति। अप्रस्तुतप्रशंसा सर्वाणि ज्ञापकानि, यथा पदरसज्ञायामन्तवचनम्-'अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययभ्रहणे तदन्तविधिन इति। आक्षेपश्रोभयत्र विभाषासु विकल्पात्मकविशेषाभिधित्सया इष्टस्यापि विधे: पूर्व निषे-

महत्यै'त्यादौ। अत्र हेतुन्दर्शयन्ाह-साधाररोत्यादि। एतदुपमायामिति। बालप्रिया

मालोपमायामित्यर्थः । मभिधाप्रकारेण अभिधाव्यापारेण। एवकारेण व्यज्ञनस्य व्यवच्छेदः । .. अयमर्थ :- अत्रोपमायामपेक्षितो धर्मः पूतत्वादिस्तयेश्यादिना स्पष्टममिधीयते, न पुनर्दीपकाभिप्रायेण दीपस्थानीयोऽर्थः। प्रभामहत्या शिखया दीप इव तया स पूतश्चेत्यादिवाक्यार्थत्रयस्य बोधो ह्यादौ जायते, तदुत्तरन्तु पूतत्ववि भूषितत्वयोरदीपादयुपमानत्रय ह्िम वदुपमेयात्मकानेकानुगमोऽवगम्यत इति दीपकमत्र व्यक्ञयतयानुप्रविष्टमिति। मालोपमातिरिकोपात्तघर्मकोपमास्थले तु धर्मस्योभयत्र सम्बन्धः स्पष्टमभिधीयत इति न दीपकस्य व्यज्ञथतयानुप्रवेश इति मालोपमेत्यु क्भ् । 'तथाजातीना' मित्यत्र जातिशब्दः प्रकृते चारुत्वातिशयोगित्वरूपोपाधि- वचन इत्याह-चारुत्वेति, नन्वन्य एव गुणीभूतव्यप्नथप्रकारः, अन्ये चोप- मादयोऽलद्वारास्तत्कर्भ गुणीभूतव्यप्नयलक्षणे कृते तेषां लक्षितत्वसिद्धिरित्यतो- डभिप्रायमुद्भेद्ष्यन्नाह-प्रतिकलेत्यादि। एषामिति। उपमादीनामित्यर्थः । त- द्विनिर्मुक्तं गुणीभूतव्यप्ञथताविरहितम् । नाभ्यर्थनीयमिति। अलङ्कारताया- मनुपयोगित्वादिति भावः। उक्तोपपादनायाह-उपमा होत्यादि । द्विर्वचनेऽ चीति। सूत्रेऽस्मिन् द्विरवेचनशब्दोऽर्थद्वयपरः। तुदीति। 'तुदीशाले'्यादिसूत्रे हि यथासङ्गथेन सम्बन्धः । गामश्वमित्यत्रकक्रियया स बोध्यः। स्थाध्वो रिति। अनेन सूत्रेण द्वयोरेक विधीयते। सर्वाणि ज्ञापकानीति। तत्तत्परिभाषा- दयस्सूत्रस्थतत्तत्पदेन गम्यन्त इति भावः । नेतीति। ज्ञापयतीति शेषः । उभयत्र

तृतीयोद् द्योत: ४७३

सुलक्षिता भवन्ति। एकैकस्य स्वरूपविशेषकथनेन तु सामान्यलक्षणर- हितेन प्रतिपादपाठेनेव शब्दा न शक्यन्ते तत्त्वतो निर्ज्ञातुम्, आा- नन्त्यात्। अनन्ता हि वाग्विकलपास्तत्प्रकारा एव चालङ्वारा:।

लोचनम् धनात्प्रतिषेधेन समीकृत इति न्यायात्। अतिशयोक्तिः 'समुद्रः कुण्डिका' 'विन्ध्यो वर्धितवानर्कवर्त्मागृहूणात्' इति। एवमन्यत्। न चैवमादि काव्योपगीति, गुणीभूतव्यक्ञयतैवात्रालक्वारतायां मर्मभूता लक्षिताः तान् सुष्ठु लक्षयति। यया सुपूर्ण कृत्वा लक्षिता: सड्गृहीता भवन्ति, अन्यथा त्वव- श्यमव्याप्तिर्भवेत्। तदाह-एकेकस्येति। न चातिशयोक्तिव क्रोक्त्युपमादीनां सामान्य- रूपत्वं चारुताहीनानासुपपदते, चारुता चैतदायत्तेत्येतदेव गुणीभूतव्यज्ञयत्वं सामान्य लक्षणम्। व्यज्ञयस्य च चारुत्वं रसाभिव्यक्तियोग्यतात्मकम्, रसस्य स्वात्मनैव विश्रान्तिधाम् आनन्दात्मकत्वमिति नानवस्था काचिदिति तात्पर्यम्। अनन्ता हीति। प्रथमोद्थोत एव व्याख्यातमेतत् 'वाग्विकल्पानामानन्त्यात्' इत्यत्रान्तरे। ननु सर्वेष्वलक्कारेषु नालङ्वारान्तरं व्यक्षथं चकास्ति ; तत्कर्थं गुणीभूतव्यप्नथेन बालप्रिया विभाषास्वित्यादि। स्पष्टमिदं वैयाकरणानाम्। समुदः कुण्डिकेति। जलबाहु- ल्य प्रदर्शनाय कुण्डिका विषयोकृत्य समुद्र इति निर्देशाद्भेदे अभेदरूपातिशयोकिरिति भावः। विन्ध्य इत्यादावसम्बन्धे सम्बन्धरूपा सा। उपसंहरन्नाह-एवमन्य- दित्यादि। एवमादीति। उक्तोदाहरणादिकमित्यर्थः । इतीति हेतौ । तल्लक्षणे सर्व एवैते सुलक्षिता भवन्तीत्येतस्य विवरणम्-गुणीभूतेत्यादि। ययेति। गुणीभु- तव्यज्ञयतयेत्यर्थः । अन्यथेति । उक्तैन सामान्यलक्षणेन विना तत्तद्विशेषल- क्षणस्यैव कथन इत्यर्थः । क्वचिद्ग्रन्थे तूपमा हीत्यादिकस्सक्गृहदीता भवन्तीत्यन्तो प्रन्थो न दृश्यते। ननु गुणीभूतव्य्गयत्वेमेव सवेषामलङ्काराणां सामान्यलक्षणं तल्लक्षणेन तेषा सुलक्षितत्वं भवतीत्युक्तमयु कमतिशयोत्तयादीनामल ङ्का रसामान्यरूप- त्वात्तल्लक्षणेनैव च चरितार्थत्वादित्यत आह-न चेत्यादि। चारुताहीनानामतिशयो- क्त्यादीनां सामान्यरूपत्वन्न चोपपद्यत इति सम्बन्धः। ततः किमत आह-चारुते- त्यादि। एतदायप्तेति। गुणीभूतव्यङ्गयात्वाधीनेत्यर्थः। नन्वलद्कारचारुत्वप्रयोजक गुणीभूतव्यङ्गथस्य चारत्वं वक्तव्यन्तदप्यन्येन प्रयुक्तन्तदप्यन्येनेत्यनवस्थाप्रसन् इत्यत आह-व्यङ्गयस्येत्यादि । यदुक्तन्तल्लक्षणे सर्व एते सुलक्षिता इति तदाक्षिप्य तत्समाधानपरतयोत्तरग्रन्थ- मवतारयति-नन्चित्यादि। सर्वेष्चिति। दीपकादौ क्वचिदेव चकास्त्याक्षेपादौ तु ६० ६व०

४७४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

गुणीभूतव्यङ्जथस्य च प्रकारन्तरेणापि व्यङ्ञयार्थानुगमलक्षणेन विषयत्व- मसतयेव। तदयं ध्वनिनिष्यन्दरूपो द्वितीयोऽपि महाकविविषयोडतिर मणीयो लक्षणीयः सहृदयैः । सर्वथा नास्त्येव सहृदयहृदयहारिणः काव्यस्य स

लोचनम् लक्षितेन सर्वेषां संप्रहः। मैवम्; वस्तुमात्रं वा रसो वा व्यवर्थं सद्गुणीभूर्त भविष्यति तदेवाह-गुणीभूतव्यङ्यस्थ चेति। प्रकारन्तरेण वस्तुरसात्मनोपलस्षित्य। यदि वेत्थमवतरणिका-ननु गुणीभूतव्यड्ग्येनालद्वारा यदि लक्षितास्तर्हि लक्षणं वक्तव्यं किमिति नोक्तमित्याशइयाह-गुणीभूतेति। विषयत्त्मिति लक्षणीयत्व- मिति यावत्। केन लक्षणीयत्वं ध्वनिव्यतिरिक्तो यः प्रकारो व्यज्नयतवेनार्थानुगमो नाम तदेव लक्षणं तेनेत्यथः । व्यङ्गथे लक्षिते तद्गुगीभावे च निरूपिते किमन्यदस्य लक्ष क्रियतामिति तात्पर्यम्। एवं 'काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इति निर्वाह्योपसंहरति-तदयमि- बालप्रिया नेति भावः। तत्कथमित्यादि। अव्यापकत्वादलक्षणमिति भावः । गुणीभूनव्यज्जयत्व- मित्यत्र व्यक्ञयपदेनालङ्कारमात्रन्न विवक्षिम : किन्तु वस्तुरसादिकक्षानो नाव्यापकमि- दमित्याह-मैवमित्यादि। वसतुमान्रं वेति। यत्र गुणीभूतव्यञ्यस्थलेSलद्वारो न चकास्ति तत्रेति भावः । व्यङ्गयार्थोनुगमलक्षणेनेत्येतदर्थतो विवृरत व्यक्षयं सद्गुणीभूतं भविष्यतीत्यनेन । व्यप्नय वेनार्था]गमो वाच्यं प्रति गुणभावः, स लक्षणमसाधारण- धर्मः स्रूपं वा यस्य प्रकारान्तरस्य तेनेति तदर्थः । प्रकारान्तरेणेत्युपलक्षणे तृतोये- त्याह-उपलक्षितस्येति। गुणोभूतव्यज्ञयस्येत्यस्य विशेषणं, तथा च वस्तुरसाल- द्वाशन्यतमस्य गुणीभूतस्य व्यप्नथस्येत्यथः । विषयत्वमस्त्येवेत्यनेन सम्बन्धः ।अल- द्वारेष्विति विपरिणामेनानुषभ्ञः । उत्तप्रन्थयोजनाया: क्लेशसम्पाद्यत्वम्मन्वानः प्रकारान्तरेणाह-यदि वेत्यादि। लक्षिता इति। भवेयुरिति शेषः। तस्य गुणीभूतव्यङ्गयस्य। लक्षणेनेत्युक्तेर्विषयत्व- मित्यस्य लक्षणीयत्वमित्यथेक्सिद्धयतीत्याह-लक्षणीयत्वमितीति। केन लक्षणीय- त्वमिति प्रकारन्तरेणेत्यस्यावतारिका। ध्तनिव्यनिसिक्त इति। पूर्वमलद्वारापेक्षय। प्रकाशन्तरत्वमिदानीन्तु ध्वन्यपेक्षयेति विशेषः। अर्थानुगम: वाच्यं प्रति गुणीभावे नावस्थानम्। लक्षणमसाधारणधर्मेः। नन्वेतल्लक्षणन्न प्रागुक्तमतः कर्थ सिद्धवद- भिधानमित्यत आह-व्यङ्गय इत्यादि। व्यङ्ञयलक्षणन्तावदुक्तमेव प्रथमोद्योते। यत्र व्यप्षधान्वय इत्यादिना गुणीभावक्च निरूपित इति भावः। तदयमित्याद्युपसंहार स्योप संहार्यार्थविशेषदर्शनेन तात्पर्यमाह-वमित्यादि। निर्वाह्य निर्व्यूद कृत्वा।

तृतीयोद्द्योत: ४७५

प्रकारो यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शेन सौभाग्यम्। तदिदं काव्यरहस्यं परमिति सूरिभिर्भावनीयम्।

मुखुया महाकविगिरामलङ्कतिमृतामपि। पतीयमानच्छायेषा भूषा लज्जेव योषिताम्॥ ३७॥ अनया सुप्रसिद्धोऽप्यर्थः किमपि कामनीयकमानीयते।

त्यादिना सौभाग्यमित्यन्तेन। यत्प्रागुर्क सकलसत्कविकाव्योपनिषद्भूतमिति तन्न लोचनम्

प्रतारणमात्रमर्थवादरूप मन्तव्यमिति दर्शयितुम्-तदि, मिति॥३६॥ मुख्या भूषेति। अलड्कृतिमृतामपिशब्दादलङ्कारशून्यानामपीत्यर्थः । प्रतीय- मानकृता छाया शोभा, साच लज्जासदशी गोपनसारसौन्दयप्राणत्वात्। अलङ्कार- धारिणीनामपि नायिकानां लज्जा मुख्यं भूषणम्। प्रतीयमाना च्छाया अन्तर्मेदनोद्भेद- जहृदयसौन्दर्यरूपा यया, लज्जा ह्यन्तद्धिन्नमान्मथविकारजुगोपयिषारूपा मदनविजृ- म्भव। वीतरागाणं यतीनां कौपीनापसारणेऽपि त्रपाकलङ्वादर्शनात्। तथा हि कस्यापि बालप्रिया

चेतोविलोभनमात्रम् । अर्थवादरूपं स्तुतिरूपम् ॥ ३६॥ कारिकार्या मुख्येत्यस्य भूषेत्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयति-मुख्या भूषेति। अलङ् कृतिभृतामिति। अलङ्कृतिपदेन काव्यालङ्काराः कटकादयश्ष प्राह्याः। प्रतीय- मानच्छायेत्यस्य बिवरणम्-प्रतीयमानकृतेत्यादि। प्रतीयमानं वरत्वलङ्काररसा. द्यात्मकम्। लज्जेवेत्यस्य व्याख्यानम्-लज्जामद्शीति। लज्जासादृश्ये हेतुमाह- गोगनेति। गोपनैव सारा यस्य तत्तथाविधं सौन्दर्यमेव प्राणा यस्यास््तस्या भाव- स्तत्ता, तस्मादित्यर्थः । प्रतीयमानस्य गोपनासारसौ-दर्यग्रणत्वमुक्त कमिनीकुच- कलशनिदर्शनदशा। लज्जीयास्त्वनुनर्द वक्ष्यति अलक्कतिभृतामपीत्यस्य मुख्या-

माने योजयति-प्रतीयमानेत्यादि। पक्षेऽत् छायारदार्थो न कन्तिः, किन्तु योषितां योवनारम्भसम्माविनी कापि हृदयस्य दशेत्याह-अ्रन्तरित्यादि। अन्त- मदनोद्भेदर्ज तद्धृदयसौ-दर्यन्तदेव रूप यस्पास्सा मदनोद्ेदरूपमनोविकारात्म- केति यावत्। यया प्रतीयमानेति सम्बन्धः। उक्तमुपपादयति-लज्जेत्यादि। उक्तार्थे व्यतिरेकेण तदसम्भवं हेतुमाह-गीनेत्याहि। कुरज्रीत्यादिश्लोकः काव्य- प्रकाशे उदाहृतः । अन्र हि मन्मथवि कार जुगोपयिता स्पष्ट गम्यते। प्रकारन्तरेणापि

४७६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तदथा- विस्रम्भोत्था मन्मथाज्ञाविधाने ये मुउधाक्ष्या: केऽपि लीलाविशेषाः । अक्षुण्णास्ते चेतसा केवलेन स्थित्वैकान्ते सन्ततं भावनीयाः ॥

लोचनम् कवे :- 'कुरज्ीवाज्ञानि' इत्यादिश्लोकः। तथा प्रतीयमानस्य प्रियतमाभिलाषानुनाथ नमानप्रमृते: छाया कान्तिः यया। शज्गाररसतरह्जिणी हि लज्जावरुद्धा निर्भरतया तांस्तान् विलासान्नेत्रगान्नविकारपरम्परारूपान् प्रसूत इति गोपनासारसौन्दर्यलज्जावि जुम्भितमेतदिति भावः । विश्रम्भेति। मन्मथाचार्येण त्रिभुवनवन्दमानशासनेन अत एव लज्जासाध्व- सध्वंसिना दत्ता येयमलख्घनीयाज्ञा तदनुष्ठानेऽवश्यकर्तव्ये सति साध्वसलज्जात्यागेन विस्त्रम्भसम्भोगकालोपनताः, मुग्धाचया इति अकृतकसम्भोगपरिभावनोचितदृष्टि प्रसरपवित्रिता येऽन्ये विलासा गात्रनेत्रविकाराः, अत एवाक्षुण्णाः नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिषन्तस्ते, केव लेनान्यत्राव्यग्रेणैकान्तावस्थानपूर्व सर्वेन्द्रियोप संहारेण भाव- बालप्रिया तत्पदं व्याचष्े-प्रतीयमानस्येत्यादि। यया हेतुना कान्तिरिति सम्बन्धः । कर्थ लज्जायस्तद्वेतुत्वमित्यत आह-शङ्गारेत्यादि। इत्येतदिति सम्बन्धः । नेत्रादि विकारजातं प्रतीयमानच्छायारूपमिति भार्व:। शलोकं व्याचष्टे-मन्मथाचार्यणी त्यादि। राजा ज्ञातोऽप्यनतिलड्घनीया त्याचार्याज्ञा "गुरौरुष्टे न कश्चने"त्यादिवचना- दत आचार्यत्वरूपणम्। त्रिभुवनेति । यथोक्तं मालतीमाधवे-'अन्त्येषु जन्तु- ष्वि'त्यादि। अत एव त्रिभुवनवन्दनीयशासनत्वादेव। दत्तेत्यवश्यग्राह्यत्वादि- सूचनार्थम्। आ्जेति। सर्वा युवत्यस्त्यक्तलज्जा साध्वसास्सम्भोगपरा भवेयुरित्या- ज्ञेत्यर्थः । त्यागेन कर्तव्य इति सम्बन्धः । अकृतकेति। अकृतकाः अकृत्रिमा: तथा सम्भोगस्य या परिभावना आस्वादः, तत्र तदवसर इति यावत्। उचिताक्ष ये दृष्टिप्रसरास्तैः पवित्रिता इत्यर्थः । सम्भोगपरिभोगेति च पाठः। लीलाविशेषा इत्यत्र- त्यविशेषपदार्थकथनम् । अन्ये इति। असाधारणा इत्यर्थः । अत एव अन्यत्वादेव। एकान्तावस्थानफलमुक्तम्-सर्वन्द्रियोपसंहारेरोति। कृत्यप्रत्ययार्थ द्वेधाह- १. कुरज्गीवाज्जानि स्तिमितयति गीतध्वतिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्र यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेद्म्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्या: सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥ इति सम्पूर्णश्लोकः।

तृतीयोद्द्योत: ४७७

इत्यत्र केडपीत्यनेन पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदघता प्रतीयमानं वस्त्व- क्िष्टमनन्तमर्पयता का छाया नोपपादिता। अर्थान्तरगतिः काक्वा या चैषा परिदृश्यते। सा व्यङ्गथस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता॥३८॥ या चैषा काक्ा क्वचिदर्थान्तरप्रतीतिर्दश्यते सा व्यङ्गयस्यार्थस्य गुणीभावे सति गुणीभूतव्यञ्चयलक्षणं काव्यप्रभेदमाश्रयते। यथा-'स्व-

लोचनम् यितुं शक्या अर्हा उचिताः । यतः केऽपि नान्येनोपायेन शक्यनिरूपणाः ॥ ३७॥ गुणोभूतव्यज्गथस्योदाहरणान्तरमाह-मर्थान्तरेति । 'कक लौल्ये' इत्यस्य धातोः काकुशब्दः। तत्र हि साकाह्निराकाक्कादिकमेण पठ्यमानोऽसौ शब्दः प्रकृता- र्थातिरिक्तमपि वाञ्छतीति लौल्यमस्याभिधीयते। यदि वा ईषदर्थे कुशब्दस्तस्य बालप्रिया शक्या अर्हा इति। अर्हा इत्यस्यैव विवरणम्-उचिता इति। वृत्तौ "वाच्यमस्प- ष्टमभिद्धतेशति। किशब्दस्यानिर्ञातविशेषधर्मावच्छिन्नवाचकत्वादिति भावः । प्रतीयमानं वस्त्विति। तच्च वचनाशक्यत्वानुभवैकवेद्यत्वपरमाह्ादकारित्वादिक बोध्यम्। का छायेत्यादि। उक्त व्यङ्ग्यं वाच्यार्थोपस्कारकं सत्काव्यस्य चारुत्वं सम्पादयतीत्यर्थः ॥ ३७॥ कारिकां वृत्तिच्व विवरिष्यन्नादौ काकुशव्दनिष्पत्तिमाह-ककेत्यादि। अस्य धातोः एतद्धातुसम्बन्धी। ननु लौल्यमिच्छा तत्कथमत्र घटत इत्यत आह-तत्र हीत्यादि। तत्र काकुविषये। साकांक्षेति। यथोक्तं काव्यानुशासने-"सा च काकु- र्द्विधा साकाल्ा निराकाक्का च, वाक्यस्य साकाङ्गनिराकाह्कतवात्। यस्माद्वाक्याद्यादृदश- रसक्केतबलेनार्थः प्रतीयते, न तादृश एव, किन्तु न्यूनाभ्यधिकः प्रमाणबलेन निर्णय- योग्यस्तद्वाक्यं साकाडक्षं तद्विपरीतं निराकाङ्क्षम्। वक्तृगता ह्याकाल्णा वाक्ये उपच- रयते। सा च प्रकरणबलान्निश्चीयते। विशिष्टविषयत्वञ्च तस्यास्तत एवावसीयते। विषयोऽपि त्रिविधः अर्थान्तरं तदर्थगत एव विशेषस्तदर्थाभावो वे"त्यादि। निराका- ह्ादीत्यादिशव्देन दीप्ताद्यलङ्कारादिपरिग्रहः । क्रमः प्रकारः । मसौ शब्द इति। ध्वनिविशेषात्मिका हि काकुश्शब्दधर्म इत्यतश्शब्द इत्युक्तम्। प्रकृतेति । प्रकृतो योऽर्थस्सक्केत ब लेनावगम्यमानस्तस्मादतिरिक्तमर्थमित्यथः । वाञ्छतीति। बोध्यत्वे- नेच्छतीत्यर्थः । अभिधीयत इति। उपचारादिति शेषः । प्रकारान्तरेणाह-यदि वेत्यादि। हृदयेति। हृदयस्थं यद्वस्तु विधिनिषेधादिरूपं तस्य प्रतीतेरित्यर्थः ।

सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

स्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः'।

लोचनम् कादेशः । तेन हृदयस्थवस्तुप्रतीतेरीषद्भूमिः काकुः तया याडर्थान्तरगतिः स काव्य- विशेष इमं गुणीभूतव्यङ्गयप्रकारमाश्रितः। अत्र हेतुर्व्यज्गयस्य तत्र गुणीभाव एव भवति। अर्थान्तरगतिशव्देनात्र काव्यमेवोच्यते। न तु प्रतीतेरत्र गुणीभूतव्य- जयत्वं वत्तर्व्य, प्रतीति द्वारेण वा काव्यस्य निरूपितम्। अन्ये त्वाहु :- व्यज्ञयस्य गुणीभावेऽयं प्रकारः अन्यथातु तत्रापि ध्वनित्वमे- वेति। तच्चासत्; काकुप्रयोगे सर्वत्र शब्दस्पृष्टत्वेन व्यज्ञयस्योन्मीलितस्यापि गुणी- भावात्, काकुहिं शब्दम्यैव कश्षिद्धर्मस्तेन स्पृष्ट 'गोप्यैवं गदितः सलेश' इति, 'इस- न्नेत्रार्पिताकूतम्' इतिवच्छन्देनैवानुगृह्दीतम्। अत एव 'भम धम्मिअ' इत्यादौ काकु योजने गुणीभूतव्यन्ञयतैव व्यक्तोक्तत्वेन तदाभिमानाल्लोकस्य। स्वस्था इति, भवन्ति इति, मथि जीवति इति, घार्तराष्ट्रा इति च साकाक्दीप्षगद्दतारप्रशमनोद्दीपनचित्रिता

ईषद्भूमिरिति। कश्षिदुपाय इत्यर्थः । भूमिरिति कुशब्दार्थकथनम्। कारिका बालप्रिया

व्याचष्टे-तयेत्यादि। तया काक्का। अर्थान्तरगतिरित्यनेनार्थान्तरावगमकः काव्य- विशेषो विवक्षित इति वक्ष्यति तदाशयेन सेत्येतद्वयाचष्टे-स काव्यविशेष इति। गुणीभाव इति सप्तमी निमित्ते गुणीभावाद्धेतोरित्यर्थ इत्याह-तत्रेत्यादि। न त्वित्या- दि। अर्थान्तरगतिरित्यस्य अर्थान्तरस्य प्रतीतिरिति यथाश्रुतार्थकत्वे अर्थान्तरप्रती- तेरेव गुणीभूतव्यन्नथत्वं वक्तव्यं भवति, तच्चानभिमतमिति भावः। यथाश्रुतमुक्तम- र्थमेव योजयन्नाह-प्रतीतीत्यादि। अर्थान्तरप्रतीतेर्गणीभाव प्रदर्शनव्याजेन तद्धेतुभू- तकाव्यस्य गुणीभूतव्यङ््यत्वं प्रदर्शितमित्यथैः । अन्ये तु काकुस्थले यत्र तद्व्यड््यस्य प्राधान्यन्तत्र ध्वनित्वं, यत्र गुणोभावस्तत्र गुणीभूतव्यद्ग्यत्वं तदेतद्व्यङ्ग्यस्य गुणोभाव इत्यनेन दर्शितमिति व्याचक्षते; तन्म- तमुषन्यस्य दूषयति-अन्य इत्यादि। शब्दसतृष्टत्वमुपपादय्ति-काकुर्हीलादि। धर्म इति। यथोक्तमभिप्रायवान् पाठ्यधर्म: काकुरिति। 'काकुः स्त्रियां विकारो यश्शोक- भीत्यादिभिर्ध्वने'रित्य मरक्व। तेन स्पृरमिति। काकुरूपेण शब्दधर्मेण विषयकृतमि- त्यर्थः। शब्देनैवानुगृह्वीतमित्यनेनास्य सम्बन्धः धर्मधर्मिणोरभेदादिति भावः। शब्दा- वेदितत्वरूपशब्दानुगहीतत्वे दृष्टान्तमाह-गोव्येत्यादि। अत एवेति। काकुव्यप्गय- स्य गुणोभावादेवेत्यथेः । काकित्यादि। भ्रमणनिषेतस्य काक्का व्यप्तयत्वे गुणीभूत- व्यङ्गयत्वमेवेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-व्यकतेत्यादि। तदा काकुयोजने। काकुमुदा- हरणे दर्शयति-स्वस्था इत्यादि। इति चेति। चतुर्षु स्थलेषु चेत्यर्थः । साका- ड्क्षेत्यादि। साकाङ्ला दीपा गद्गदेन ताराप्रशमनोद्दीपनाभ्यां चित्रिता विशेषवती चेत्य-

तृतीयोद्द्योत: ४७९

यथा वा-आम असदओ ओरम पहव्वए ण तुऍ मलिणिअं सीलम्। कि उण जणस्स जाअ व्व चन्दिलं तं ण कामेमो।। शब्दशक्तिरेव हि स्वाभिधेयसामर्थ्याक्षिप्काकुसहाया सत्यर्थविशेष- प्रतिपत्तिहेतुर्न काकुमात्रम्। विषयान्तरे स्वेच्छाकृतात्काकुमात्रात्तथावि घार्थप्रतिपत्त्यसम्भवात्। स चार्थः काकुविशेषसहायशब्दव्यापारोपारू- ढोऽप्यर्थसामर्थ्यलम्य इति व्यन्यरूप एव। वाचकत्वानुगमेनैव तु यदा

लोचनम् काकुरसम्भाव्योऽयमर्थोऽत्यर्थमनुचितश्चेत्यमुं व्यप्नथमर्थ स्पृशन्ती तेनैवोपकृता सती कोधानुभावरूपतां व्यज्तयोपस्कृतस्य वाच्यस्यवाधत्ते। आमेति। आम असत्यः उपरम पतित्रते न त्वया मलिनितं शीलम्। किं पुनर्जनस्य जायेव नापितं तं न कामयामहे। इति च्छाया। आम असत्यो भवामः इत्यभ्युपगमकाकुः साकाल्कोपहासा। उप- रमेति निराकाल्कनया सूचनगर्भा। पतिव्रते इति दीप्तस्मितयोगिनी। न त्वया मलिनितं शीलमिति सगद्गशकाल्का। कि पुनर्जनस्य जायेव मन्मथान्धीकृता, चन्दिलं नापित- मिति पामरप्रकृति न कामयामहे इति निराकाड्क्षगद्गदोण्हासगर्भा। एषा हि कया- चिन्नापि ।नुरक्तया कुलवध्वा दृष्टाविनैयाया उपहास्यमानायाः प्रत्युपद्दासावेशगर्भोफि: काकुप्रधानैवेति। गुणीभावं दर्शयितुं शब्दस्पृष्टतां तावत्साधयति-शब्दशक्तिरेवे- बालप्रिया र्थः। दीप्नतारावलङ्कारान्तर्गतौ प्रशमनोद्दीपने त्वज्ञान्तर्गते इति विवेकः। अयमर्थ इति। मयि जीवति धार्तराष्ट्राः स्वस्था भवन्तीति वाच्यार्थ इत्यर्थः । स्पृशन्तीति। बिषयीकुर्वाणा सतीत्यर्थः । तेनैव उक्तेन व्यञ्गथेनैव। उपकृता सतीति हेतुकथनम्। व्यङ्गयेति। असम्भाव्यत्वादिरूपोक्तव्यप्रथेनोपस्कृतस्येत्यर्थः। आधन्त सम्पादयति। तथाच व्यड्ग्यं गुणीभूतमिति भावः । मामेति। वयमसत्यः स्वैरिप्यो भवामः। आमेत्यभ्युपगमे। उपरम त्वं मदुप- हासाद्विरम। शीलं सद्वृत्तम् । किं पुनः किन्तु । जनस्य जायेवेति। त्वमिवेत्यर्थः । त्वं यथा कामयसे तथेति यावत्। लोचने-साकाङक्षेति। साकाड्क्षा उपहासव्य- जिका चेत्यर्थः। पतिव्रत इति न मलिनितमित्यत्र च काक्का तत्तदभावो व्यप्नय इत्य- भिप्रायेणाह-पतिव्रत इत्यादि। चन्दिलमित्यस्य छाया-नापितमिति । तेन गम्यमाह-पामरेति। गुणीभावमिति। व्यप्नयस्येति शेषः। अनुगम इत्यस्य

४८० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके तद्विशिष्टवाच्यप्रतीतिस्तदा गुणीभूतव्यङ्गयतया तथाविघार्थद्योतिनः का- व्यस्य व्यपदेशः।व्यक्रथविशिष्टवाच्याभिधायिनो हि गुणीभूतव्यङ्कयत्वम्। प्रभेदस्यास्य विषयो यश्च युक्त्या प्रतीयते। विघातव्या सहृदयैन तत्र ध्वनियोजना ॥ ३९॥ सङ्कीणों हि कश्चिद्ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गयस्य च लक्ष्ये दश्यते मार्गः।

त्यादिना। नन्वेवं व्यक्गयत्वं कथमित्याशङ्कयाह-स चेति। अधुना गुणीभावं लोचनम्

दर्शयति-वाचकत्वेति। वाचकत्वेऽनुगमो गुणत्वं व्यक्षयव्यञ्जकभावस्य व्यक्षयवि शिष्टवाच्य प्रतीत्या तत्रैव काव्यस्य प्रकाशकत्वं कल्प्यते; तेन च तथा व्यपदेश इति काकुयोजनारयां सर्वत्र गुणीभूतव्यङ्गथतैव। अत एव 'मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यदौ विपरीत लक्षणी य आहुस्ते न सम्यक्पराममृशुः। यतोऽत्रोच्चारणकाल एव 'न कोपात्' इति दीप्तारगद्गदसाकाड्क्षकाकुबलान्निषेघस्य निषिध्यमानतयैव युधिष्ठिराभिमतस्रन्धिमार्गाक्षमारूपत्वाभिप्रायेण प्रतिपत्तिरिति मुख्यार्थबाघाद्यनुसरणवि- ध्नाभावात्को लक्षणाया अवकाशः । 'दर्शे यजेत' इत्यत्र तु तथाविधकाक्कादुपायान्तरा- भावाद्दवतु विपरीतलक्षणा इत्यळमवान्तरेण बहुना ॥ ३८ ॥ अधुना संकीण विषयं विभजते-प्रभेदस्येति। युक्त्येति। चारुत्वप्रतीतिरे- विवरणम्-गुणत्वमिति। कस्येत्यतः पूरयति-व्यङ्गचेत्यादि। 'तद्विशिष्टे'त्यादि- बालप्रिया

वृत्तिप्रन्थविवरणम्-व्यङ्गयविशिष्टेत्यादि। तत्रैव व्यङ्गयविशिष्टवाच्य एव। प्रकाशकत्वं बोधकत्वम्। वृत्तौ 'यदा तदेश्व्यनयोर्यंतस्तत इत्यर्थौ बोध्यौ। मथ्ना- मीत्यादि। प्रतिज्ञातकौरवशतवधस्य क्रुद्धस्य भोमसेनस्य वचनमिदमत एव न मश्नामीत्यादौ विपरीतलक्षणेति केचित्तदाह-विपरोतेत्यादि। इति निषेधस्य निषि- द्वयमानतयैव प्रतिपत्तिरिति सम्बन्धः। काकुकल्पनायां हेतु :- युधिष्ठिरेत्यादि। युधिष्ठिराभिमतो यस्सन्धिमार्गस्तस्य यदक्षमारूपत्वमक्षम्यत्वं तदभिप्रायो भीमगत- स्तेनेत्यर्थः । इतीत्यादि। अ्यं भाव :- न मथ्नामीत्यादिरूपस्य मथनादिनिषेध- स्यादौ प्रतीतिः पश्चात्तु मथ्नाम्येवेत्यादिरूपस्य तन्निषेधनिषेधस्य प्रतीतिरिति न, किन्तू- च्चारणकाल एव काकुबलान्मथनादिनिषेधस्य निषेध प्रतियोगित्वेनैव न मथ्नामि नेत्या- कारिका प्रतीतिरतो मथनादिनिषेधस्य वाच्यस्य निषेधो व्यक्ञय एवेति। प्रसन्ा- न्मीमांसकं प्रत्याह-दर्श इत्यादि। न दृश्यते चन्द्रोऽन्रेति व्युत्पत्त्या दर्शशब्दोS मावास्यायां प्रयुज्यते। तथाचात्र दृशधातोदेशनाभावे विपरीतलक्षणेति भावः । र्प- ष्टमिदं श्रौतसूत्रव्याख्याने॥३८॥ सङ्कीणं विषयमिति। प्रमुख एवान्यतरावधारणनियमासम्भवो यत्र युक्तिपरा-

तृतीयोद्द्योत: ४८१

तत्र यस्य युक्तिसहायता तत्र तेन व्यपदेशः कर्तव्यः । न सर्वत्र ध्वनि- रागिणा भवितव्यम्। यथा- पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ।

लोचनम् वात्र युक्तिः । पत्युरिति । अनेनेति। अक्तकपरक्तस्य हि चन्द्रमसः परभागलाभोऽनवैरतपदपतनप्रसादनैविंना न पत्युझंटिति यथेष्टानुवर्तिन्या भा व्यमिति चोपदेशः । शिरोधृता या चन्द्रकला तामपि परिभवेति सपत्नीलोकाप- जय उक्तः । निर्वचनमिति। अनेन लज्जावहित्थहर्षेर्ष्यासाध्वससौभांग्याभिमानप्रभृति य- द्यपि ध्वन्यते, तथापि तन्निर्वचनशब्दार्थस्य कुमारीजनोचितस्याप्रतिपत्तिलक्षणस्यार्थ- स्योपस्कारकतां केवलमाचरति। उनस्कृतस्त्वर्थः शक्गाराप्मतामेतीति। बालप्रिया मश विना तं विषयमित्यर्थः। न्यायवित्सम्मतस्य युक्तिपदार्थस्यात्रासम्भवात्तत्पर्द व्याचष्टे-चारुत्वेत्यादि। अत्र काव्यार्थतत्वनिन्ताविषये। यदि व्यक्षय पम्कृताद्वा च्यादेव स चेतश्चमत्कारलाभः, तदा गुणीभूतव्यज्ञयत्वं; यदा तु व्यप्नयादेव न्यवकृ० तवाच्यात्तदा ध्वनित्व्मिति चारुत्वप्रतीतिरूपकार्यबलादेव तदन्यतरावधारणसिद्धिरि- त्यर्थः। स्वृशेत्यन्नेन व्यज्यमानमर्थद्वर्य द्शयति-अलक्तकेत्यादि। परभागलाभ इति। चन्द्रमसोऽतिधवलत्वादलक्तकस्य रक्तत्वाच्चेति भावः। अलक्तकोपरजिनत्वरू- पविशेषणाशव्यङ्चयभुक्त्वा चरणेन शिरस्पर्शनविधिना व्यक्षयमाह-अनवरते- त्यादि। अटिनीति। नैसर्गिकविरनिशयरागपारनन्त्र्यवलातकारादित्यर्थः । शिरो- धिकरणकत्व व शेषणोसकृतेन स्त्रीलिङ्गनिर्देशेन व्यक्ष्यनाह-शिरोवृतेत्यादि। उक्त इति । व्यञ्जित इत्यर्थः । 'निरवचनमि'त्यादिवृत्तिग्रन्थेन दर्शित व्यंग्यं तस्प गुगीभावं च प्रदर्शयति- अनेनेत्यादि। अतेन निर्वचनं जवानेत्यनेन। तदिति। लज्जादिव्यंग्य जातमि- त्यर्थः। कुमारोतनोतितसपेति। अनेन वाच्यार्थस्य चमत्कारकारित्व्रयोग्यता दर्शिना। उपस्कृनस्त्वर्थ इति। उक्तव्यंग्योपस्कृतो 'निर्वचनं जघानेति वाच्यार्थ इत्यर्थः । शृग्गारेति । विप्रेलम्भशृग्नरेत्यर्थः । उच्चेःशब्दस्योर्ध्वदेशस्थितारथकत्वं कुसुमविशेषणत्वं चाभिप्रेत्य व्याचष्टे- ६१ ६व०

४८२ . सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

यथा च- प्रायच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता। न किश्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाष्पाकुललोचना सुवम्॥ इत्यत्र 'निर्वचनं जघान' 'न किञ्चिदूचे' इति प्रतिषेधमुखेन व्य. ब्रधस्यार्थस्योक्त्या किश्विद्विषयीकृतत्वाद्गुणीभाव एव शोभते। यदा वक्रोकि विना व्यङ्थोडर्थस्तात्पर्येण प्रतीयते तदा तस्य प्राधान्यम्। यथा 'एवं वादिनि देवर्षो' इत्यादौ। इह पुनरुक्तिर्भङ्गयास्तीति वाच्य- स्यापि प्राधान्यम् । तस्मान्नात्रानुरणनरूपव्यङ्गयध्वनिव्यपदेशो विधेयः ।

लोचनस् प्रायच्छत्तेति। उच्चैरिति। उच्चैर्यानि कुसुमानि कान्तया स्वयं ग्रहीतुमश- क्यत्वाद्याचितानीत्यर्थः। अस्मदुपाध्यायास्तु हृद्यतमानि पुष्पाणि अमुके, गृहाण गृह्वाणे- त्युच्चैस्तारस्वरेणादरातिशयार्थं प्रयच्छता। अत एव लम्भितेति। न किंचिदिति। एवंविधेषु श्द्गारावसरेषु तामेवायं स्मरतीति मानप्रदर्शनमेवात्र न युक्कमिति सातिश- यमन्युसंभारो व्यक्नथो वचननिषेधस्यैव वाच्यस्य संस्कारः। तद्वक्ष्यति-उत्ति भंङ्गया- स्तीति। तस्येति व्यङ्गयस्य। इद्देति पत्युरित्यादौ। वाच्यस्यापीति। अपिशब्दो भिन्नक्रमः । प्राधान्यमपि भवति वाच्यस्य, रसाद्यपेक्षया तु गुणतापीत्यर्थः। अत एवोपसंहारे ध्वनिशब्दस्य विशेषणमुक्तम्॥३९॥ उच्चैर्यानीत्यादि। एतद्विशेषणव्यंग्यमाह-कान्तयेत्यादि। उच्चैःशब्दस्य तार- बालप्रिया स्वरार्थकत्वं प्रदानक्रियाविशेषणत्वं च स्वाभिमतमित्याह-अरमदित्यादि। अमुक्क इति। पाणितलादिपात्र इत्यर्थः । पुष्पाणीत्यनेन सम्बन्धः । उच्चैरित्यस्य व्याख्या- नम्-तारस्वरेरोति। तारस्वरेण दाने निमित्तमादरातिशयद्योतनमित्याह- आदरेति। उक्तार्थसामव्जस्यद्रढिम्ने पदान्तरमनुकूलयति-अतएवेत्यादि। अत एव तारस्वरेण कुसुमदानादेव। 'न किचिदूच' इत्यस्य प्रयोजनं दर्शयन् व्यंग्य- माह-एवंवरिधेष्वित्यादि। मानप्रदर्शनमिति। अक्षिविवतनाद्यनुभावद्वारेति भावः। तदिति। व्यंग्यस्य वाच्योपस्कारकतया वाच्यायमानत्वमित्यर्थः । भिन्न क्रम इति। अन्यथा व्याहतस्स्यादिति भावः । विशेषणमिति। अनुरणनेत्या- दिविशेषणमित्यर्थः । असंलक्ष्य क्रमव्यंग्यध्वनिरूपत्वस्यान्नापि सत्त्वद्योतकं हि तद्विशे- षणमिति भावः ॥ ३९ ॥

१. ध्वनिशब्दस्य विशेषणम्-अनुरणनरूपव्यङ्गधेति। एवं च रसध्वनिव्यपदे-

तृतीयोद्द्योत: ४८३

प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यङ्गथोऽपि ध्वनिरपताम् । घत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः॥४० ॥ गुणीभूतव्यञ्ञयोऽपि काव्यप्रकारो रसभावादितात्पर्यालोचने पुनर्ध्व- निरेव सम्पद्ते। यथात्रैवानन्तरोदाहते श्रोकद्वये। यथा च- दुराराधा राधा सुभग यदनेनापि मृजत- स्तवैतत्प्राणेशाजघनवसनेनाश्रु पतितम् ।

एतदेव निर्वाह्यन् काव्यात्मत्वं ध्वनेरेव परिदीपयति-प्रकार इति। इलोकद्वय लोचनम्

इति तुत्यच्छायं यदुदाहृतं पत्युरित्यादि तत्रेति, द्वयशब्दादेवंवादिनीत्यस्यानवकाशः। दुराराधेति। अकारणकुपिता पादपतिते मयि न प्रसीदसि अहो दुराराधासि मा रोदीरित्युक्तिपूर्व प्रियतमेऽश्रणि मारजयति इयमस्या अभ्युपगमगर्भोकिः। सुभगेति। प्रियया यः स्वसंभोगभूषणविहीन: क्षणमपि भोक्तुं न पार्यसे। अ्रनेनापीति। पश्येदं प्रत्यक्षेणेत्यर्थः । तदेव च यदेवमादतं यत् लज्जादित्यागेनाप्येवं धार्यते। मृजत इत्यनेन हि प्रत्युत स्रोतस्सहस्त्रवाही बाष्पो भवति। इयच्च त्वं हतचेतनो

एतदेवेति। गुणीभूतव्यंग्यस्य रसादिध्वनिरूपत्वं यदा सूत्रितं तदेवेत्यर्थः । बालप्रिया

तुल्यच्छायमिति। पत्युरित्यादौ प्रयच्छतेत्यादौ च भावध्वनेर्वचननिषेधरूपवा च्यार्थोपस्कारकत्वस्यावगमात्तयोः तुत्यच्छायत्वम्। 'दुराराधे'ति । हे सुभग। यत् पतितमेतदश्रु अनेन प्रणेशाजघनवसनेनापि मृजतस्तव राधा दुराराधा स्त्रीचेतः कठोरं तदुपचारैरलं, हे त्वं विरम, अनुनयेष्वेवमुदितो हरिः वः कल्याणं क्रियादि- त्यन्वयः । लोचने श्लोक व्याकरिष्यन् पीठिकामारचयति-अकाररोत्यादि। श्लोक- गतानां पदानां व्यंग्यमर्थजातमासूत्रयति-सुभगेतीत्यादि। य इति। त्वमिति शेषः । न पार्यस इति। इत्यैवं राधागताभिप्राय इत्यर्थः। व्यज्यत इति शेषः । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। व्यंग्यान्तरमाह-तदेव चेति। इदमित्यनुषज्यते। एव- मादृतमित्येतत् स्फुटयति-यदित्यादि। मृजत इति वर्तमानार्थकप्रत्ययेन मार्जन- स्याविरामत्वोक्या व्यंग्यमाह-अनेन हि प्रत्युतेत्यादि। प्रकृत्यंशव्यंग्यमाह-इय- च्चेत्यादि। मामिति। पुरःस्थितामपि मामित्यर्थः । मन्यस इत्यनेनाप्यस्य सम्ब- शस्तु न्याय्य एवेति भावः। यत्तु वाच्यस्यापीत्यपिना रसस्य परामर्शः। अनुरणन- रूपव्यज्गथापेक्षया वाच्यस्य वाच्यापेक्षया च रसस्य प्राधान्यं सुसलघटमेवेति, तन्न; अग्रिमकारिकया पौनरुक्त्यापतेः।

४८४ सटीकलो चनोपेतध्वन्याले के

कठोरं स्त्रीचेस्तदलमुपचारैविरम हे क्रियात्कल्याणं वो हरिरनुनयेष्वेवमुद्दितः ।।

लोचनम् यन्मां विस्मृत्य तामेव कुपिता मन्यसे। अन्यथा कथमेवं कुर्याः। पतिनमिति। गत इदानी रोदनावकाशोऽपीत्यर्थः। यदि तूच्यते इयताप्यादरेण किमिति कोपं न मुञ्चसि, तर्रिक क्रियते कठोरस्वभावं स्त्रंचेतः । स्त्रीति हि प्रेमाद्ययोगाद्वस्तुविशेषमा· न्रमेतत् ; तस्य चैष स्व्रभावः, अत्मनि चैतत्सुकुमारहृदया योषित इति न किश्चिद्वज्र- साराधिकमासी हृदयं यदेवंविधवृत्तान्तसाक्षातकारेऽपि सहस्रधा न दलत। उपचारै- रिति। दाक्षिण्य प्रयुक्तः। अनुनगेष्तिति बहुवचनेन वारं वारमस्य बहुवल्लभस्येयमेव स्थितिरिति सौभाग्यातिशय उक्तः । एवमेष व्यङ्गयार्थसारो वाच्यं भूषयति। ततु वाच्यं भूषितं सदीर्ष्याविप्रलम्भान्वत्वमेतीति। यस्तु त्रिष्वपि इलोकेषु प्रतीयमानस्यैव रसाअत्वं व्याचष्टे स्म। स देवं विक्रीय तद्यात्रोत्सवमकार्षीत्। एवं हि व्यज्ञयस्य या गुणीभूतता प्रकृता सैव समूलं त्रुटथेत्। रसादिव्यतिरितस्य हि व्यप्नयस्य रसाऊ्भा- बालप्रिया न्धः। पतितमिति भूतनिरदेशेन व्यंगमाह-गत इत्यादि। कठोरमित्यादिव विवरि- ष्यन्नाह- यःतत्यादि। ुञ्चसीत्यस्यानन्तरमित ति शेषः। इत्युच्यते यदीति सम्ब न्धः। तत् तहिं। स्त्रीति पदेन व्यंग्यमाह-प्रेमादीति । त्त्रीति ह्येतदिति सम्बन्धः। एष इति। कठोरहृदयतमित्यर्थः। एवं बोधनीयं प्रति व्यंग्यमुकत्वा राधागतं व्यंग्यमाह-मात्मनीत्यादि। म.त्मनि चैतदिति। वक्ष्यमाणं राधागतं व्यंग्य- मित्यर्थः। इतीति। इत्येतदित्यथेः। न किञ्चदिति। अपरमार्थमित्यर्थः। उक्त स्य व्यंग्यजातस्य वाच्यं प्रति तस्य रसं प्रति चाङ्गभावमाह-एवमत्यादि। व्या- ख्यानान्तरमनुवदति-य.सवत्यादि। प्रतोयमानस्यैचेति। एवलारेण प्रतीयमा नोपस्कृतस्य वाच्यार्यस्य व्यवच्छेद.। व्याचष्टे स्मेति। व्यारयातुरस्यायमाशय :- यस्य हि मुख्यं प्राधान्यं तं प्रत्येव गुणीभावोऽन्याय्यः रसस्येव च तत्प्राधान्यमिति नेदं व्याख्यानं साधीय इत्युपहासोवत्या दशयति-स देवमित्यादि। यथा कश्चि- ननिर्धनतया देवं विक्रोय धनं सम्पाद्य तद्यात्रोतसवं कर्तुभारभते, तथा गुणीभूतव्यंग्यो- पपादनाय प्रवृत्तस्तद्विरोधिनं कवित्प्रकारमाश्रित इति महत्तरमस्य कौशलमित्युपहासः। एतदेव स्फुटयति-एवं हीत्यादि। नतु व्यंग्यस्य रसं प्रति गुणभावोऽग्ञीकृत एवेति कथं स त्रुटथेदित्यत आह-रसादीत्यादि। रसादिध्यतिरिक्तस्व वयं- ग्यह्य वस्त्वलद्वारात्म कस्य। रसाङ्गत्याहि। टयग्यैकस्वभावस्य रसादेस्नावतस्वत एव प्राधान्यं, तद्वयतिरिक्तस्य तु तदशत्त्रेनेत्यतस्तस्य तदज्त्व्रे प्राधान्यमेवाप-

तृतीयोद्द्योत: ४८५

एवं स्थिते च 'न्यक्कारो ह्ययमेव' इत्यादिश्लोकनेर्दिष्टानां पदानां व्य-

न तेर्षा पदानामर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिभ्रमो विघातव्यः, विवक्षित· वाच्यत्त्रात्तेषाम्। तेषु हि व्यङ्गयविशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते न तु व्यङ्जथंरूग्परिणतत्वम्। तस्माद्वाक्यं तत्र ध्वनिः, पदानि तु गुगीभूत- व्यङ्चयानि। न च केवलं गुगीभूतव्यङ्गयान्येव पदान्यलक्ष्यक्मव्यङ्गय ध्वनेवर्यञ्जकानि यावदर्थान्तरसंक्रमितवाच्यानि ध्वनिप्रभेदरूपाण्यपि । यथात्रैव श्लोके रावण इत्यस्य प्रभेदान्तररूपव्यञ्जकत्वम्। यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्य नास्ति गुणीभूतव्यङ्ञयैः पदैरुद्ासितेऽपि तत्र गुणीमूतव्य- प्चतैव समुदायघर्मः । यथा- राजानमपि सेवन्ते विषममप्युपयुल्लते। रमन्ते च सह स्त्रीभि: कुशलाः खलु मानवाः ॥

लोचनम् वयोगित्वमेव प्राधान्यं नान्यत्किश्चिदित्यलं पूर्ववंश्यैः सह विवादेन। एवं स्थित इति। अनन्तरोक्तेन प्रकारेण ध्वनिगुणीभूतव्यप्ययोर्विभागे स्थिते सतीत्यर्थः। कारिकागतमपिशब्द व्याख्यातुमाह-न चेति। एष च श्लोकः पूर्वमेव व्याख्यात इति न पुनर्लिख्यते। यत्र त्विति। यद्यपि चात्र विषयनिर्वेदात्मकशा- न्तरसप्रतीतिरस्ति, तथापि चमत्कारोऽयं वाच्यनिष्ठ एव। व्यक्गयं त्वसम्भ/व्यत्वविप- बालप्रिया तति, न तु गुणत्त्मित्यर्थः । अतो वाच्यं प्रत्येव गुणीभावो वक्तव्य इति भावः । वृत्तौ-'पदानामि'्यादि। व्यंग्यार्थाः पूर्वमुक्ताः 'वाक्यार्थीभूतरसेति। रौद्रसेत्यथैः। प्रसज्नादाह-'न तेषामि'त्यादि। 'न च केवल'मित्यादिग्रन्थस्योत्सूत्रत्वशङ्की परिहर्तुमाह लोचने-कारिके- त्यादि। अपिशब्दं गुणीभूतव्यंग्योऽपीत्यपिशब्दम्। व्याखयातुमिति। अपि शब्दोऽनुक्तसमुच्चायक इति भावः। ननु राजानमित्यादौ कर्थ रसादितातर्यांभावः। राजसेव दिव्यव हारोपलक्षितस्य विषोपभोगतुत्यस्य सर्वंस्यापि लौकिकव्यवहारस्य विषयवैरस्यापादकतया शान्तरसव्यंजकत्वादिति शङ्गामनूद्य परिहरति-यद्यपी- त्यादि। अयमिति। सहृदयैरनुभूयमान इत्यर्थः। वच्यार्थनिष्ठ इति। यतो राजा- देरपि सेवादिक कुर्वन्ति, ततो मानवाः कुशलाः खल्विति वाच्यार्थप्रयुक्त इत्यर्थः।

४८६ सटीकलोच नोपे तध्वन्यालोके इत्यादौ। वाच्यव्यङ्कययोः प्राधान्याप्राधान्यविवेके परः प्रयत्नो वि० घातव्यः, येन ध्वनिर्गुणीमूतव्यञ्ञययोरलक्काराणां चासक्कीणो विषयः सुज्ञातो भवति। अन्यथा तु प्रसिद्धालद्कारविषय एव व्यामोहः प्रव-

लोचनम् रीत कारित्वादि तस्यैवानुयायि, तच्चापिशब्दाभ्यामुभयतो योजिताभ्यों चशब्देन स्था- नत्रययोजितेन खलुशब्देन चोभयतो योजितेन मानवशव्देन स्पृष्ट्मेवेति गुणीभूतम्। विवेकदर्शना चेयं न निरुपयोगीति द्शयति-वाच्यव्यङ्ययोरिति। अलङ्का- राणां चेति। यत्र व्यक्षयं नास्त्येव तत्र तेषा शुद्धानां प्राधान्यम्। अ्न्यथा त्विति। यदि प्रयत्नवता न भूयत इत्यर्थः ।

बालप्रिया एवकारेण शान्तरसनिष्ठत्वव्यवच्छेदः। ननु तथाऽप्यत्र राजसेवादेरसम्भाव्यत्वादिक व्यज्यते, तत एव च चमत्कार इत्यत आह-व्यंग्यन्ति्वत्यादि। विपरीतेति। उददि- ष्टफलविपरीतफलेत्यर्थः । तस्यैवेति। वाच्यस्यैवेत्यर्थः । अनुयायीति। अज्ञमि- त्यर्थः । तदेव हेतुप्रदर्शनेनोपपादयति-तच्चेत्यादि। तच्च स्टृष्टमेवेति सम्बन्धः। उभयतो योजितास्यामिति। राजानमपि सेवन्ते अपि विषमपि उपभुज्जते अपि इति कर्मणा क्रियया च योजिताभ्यामित्यर्थः । राजा तावत्क्ममूतो यो दुरुप सर्पवस्तुषु मूर्धाभिषिक्तः। सेवाक्रियाया क्षणे क्षणे सुलभापायतया समाहितमतिभिरपि दुरनुष्ठेया। एवमन्यत्रापि बोध्यम्। स्थानत्रययोजितेन चशव्देनेति। एको य्योतको बहुष्व- न्त्य इति न्यायाद्रमन्ते चेति चकारस्य समुचयार्थकस्य क्रियात्ररेण योजनेत्यर्थः । उभयतो योजितेन खलुशन्देनेति। खलुशब्दः कुशलशब्देन मानवशब्देन च योजनीय इत्यर्थः। मानवशब्देन चेति योजना। रषृष्टमिति। किंचित्प्रकाशितमि- त्यर्थः। इतीति हेतौ। अलङ्काराणामसङ्कीर्णो विषयः क इत्यत्राह-यत्रेत्यादि। तेषा मिति। अलङ्काराणामित्यर्थः । प्रसिद्धालक्कारविषय एवेत्येवकारेण किमुत व्यंग्यविषय इत्यर्थो दर्शित इत्याह- व्यंग्यप्रकारस्त्वित्यादि। उत्प्रेक्षितः उत्प्रेक्ष्य दर्शितः। व्यमाहस्थानत्वं व्यमोहविषयत्वम्। 'उदाहतश्लोकगतानां पदानां व्यंग्यं दर्शयति-द्रविशोत्यादि। द्रविणशब्देनेति। लावण्ये द्रविणत्वारोपेणेत्यर्थः । उक्तमिति। लावण्यस्य व्यजित- मित्यर्थः। विदित इत्यनुक्त्वा गणित इत्युक्त्या व्यंग्यमाह-चिरेरोत्यादि। तत्रेति। तथाविधे व्यय इत्यर्थः। अनन्तेति। अनन्तेनानवधिना कालेन यन्निर्माण तन्वीत-

तृतोयोद्द्योत: ४८७

तते। यथा- लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतः चिन्तानलो दीपितः । एषापि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाहराकी हता कोऽर्थश्चतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्तनुं तन्वता ।। इत्यत्र व्याजस्तुतिरलङ्कार इति व्याख्याय केनचित्तन्न चतुरस्म् ; यतो स्याभिधेय स्यैतद लङ्कारस्वरूपमात्रपर्यवसायित्वे न सुक्रिष्टता। यतो न तावदयं रागिणः कस्यचिद्विकलपः । तस्य 'एषापि स्वयमेव तुल्यर- मणाभावाहराकी हता' इत्येवंविधोक्त्यनुपपत्तेः । नापि नीरागस्य ;

काराभिप्रायः। द्रविणशब्देन सर्वस्वप्रायत्वमनेकस्वकृत्योपगित्वमुक्तम्। गणित इति। लोचनम्

चिरेण हि यो व्ययः सम्पद्यते न तु विद्युदिव झटिति तत्रावश्यं गणनया भवितव्यम् । अनन्तकालनिर्माणकारिणोऽपि तु विधेन विवेकलेशोऽप्युदभूदिति परमस्याप्रेक्षावत्त्वम्। अत एवाह-क्लेशो महानिति। स्वच्छन्दस्येति। विश्ृङ्धलस्येत्यर्थः। एषा पीति। यत्स्वयं निर्मीयते तदेव च निहन्यत इति महद्वैशसमपिशब्देन वकारेण चोक्तम्। कोर्ऽर्थ इति। न स्वात्मनो न लोकस्य न निर्मितस्येत्यर्थः । तस्येति। रागिणो हि वराकी हतेति कृपणतालिक्वितममङ्गलोपहतं चानुचितं वचनम्। तुल्यरमण-

नुनिर्माणं तत्कारिणोऽपीत्यर्थः । नोदभूदिति। तदगणनयेति भावः । अस्य विधेः । बालप्रिया

अप्रेक्षावत्त्वम् अविमृश्यकारित्वम्। उक्तमित्यनुषङ्गः। निर्माणझाटित्याभावविवक्षायां गमकमाह-अतएचेत्यादि। पादत्रयोक्तनां त्रयाणामेकेन योग्यो नं कश्चिदर्थो निरूष्यमाणो दृश्यत इत्याह-न स्व्रात्मन इत्यादि। अर्थ इत्यनुषज्यते। वृत्तौ 'व्याजस्तुतिरळङ्कार' इति। निन्दाद्वारा नायिकायाः स्तुतेः प्रतीतेरिति भावः । 'न सुश्लिष्टतेति। सुष्ठ सङ्गतत्वं न भवतीत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-'यत' इत्यादि। 'अयमि'ति। इ्लोकोक्त इत्यर्थः १ 'विकल्पः' विविधकत्पनाविषयः। नेत्यत्र हेतुमाह- 'तस्ये'त्यादि। क्थं रागिणस्तथाविधोक्त्यनुपपत्तिरित्यत उपपादयति लोचने-रा- गिणा होत्यादि। वराकीति कृपणतालिङ्गितं हतेत्यमङ्गलोपहतं च वचनं रागिणो ह्यनु- चितमिति सम्बन्धः । रागी हि तन्निमग्नचित्तवृत्तितया तामेव बहुमन्यमानस्तद्रूपसु- षमासुधामास्वादयन् कथङ्वारं तस्याः शोच्यत्वममज्ञलत्वं च पर्यालोचयेदिति भावः। तुल्यरमणाभावादितीति। रागिणो वचनमित्यनुषन्ञः। स्वात्मनीति। स्वात्मनि

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

भावादिति स्वात्मन्यत्यन्तमनुचितम्। आत्मन्यपि तद्रपासम्भावनायां रागितार्या च लोचनम्

पशुप्रायत्वं स्यात्। ननु च रागिणोऽपि कुतश्चित्कारणत्परिगृहीतकतिपयकालव्रतस्य वा रावणप्रायस्य वा सीतादिविषये दुष्यन्तप्रायस्य वाऽनिर्ज्ञातजातिविशेषे शकुन्तलादौ किमियं स्व्रसौ- भाग्याभिमानगर्भा तत्स्तुतिगर्भा चोक्तिन भवति। वीतरागस्य वा अनादिकालाभ्यस्त- रागवासनावासिततया मध्यस्थत्वेनापि तो वस्तुतस्तथा पश्यतो नेयमुक्तिः न संभ/व्या। न हि वीतरागो विपर्यस्तान् भावान् पश्ष्यति। न ह्यस्य वीणाक्कणित काकरटितकतपं प्रतिभाति। तस्मात्प्रस्तुतानुसारेणोभयस्यापीयमुक्तिरुपपद्यते। अप्रस्तुत प्रशंसायामपि ह्यप्रस्तुतः सम्भवन्नेवार्थो वक्तव्यः, न हि तेजसीत्थमप्रस्तुतप्रशंसा सम्भवति-अहो

सति, यद्वा-स्वात्मविषयकमित्यर्थः । अत्यन्तमनुचितमिति। काममस्तु स्वात्मव्य- बालप्रिया तिरिक्तजनापेक्षया तुत्यरमणाभावस्य सम्भावना स्व्ात्मापेक्षयाऽपि तत्सम्भावना न युक्तेत्यतस्तद्वचनमत्यन्तानुचितमित्यर्थः । कुतोऽनौचित्यमित्यत अह-आत्म- न्यपीत्यादि। तद्रूपासम्भावनायामिति। तदनुरूपसौन्दर्यस्य सम्भावनाया अभावे सतीत्यर्थः। तुल्यरमणत्वसम्भावनाया अभावे सतीत्यर्थो वा। रागितारयां तद्रागित्वे सति। शलोकस्यास्य प्रबन्धान्तगतत्वे यथा प्रकरणानुगुगार्थपरिकल्पनं, तथा प्रदर्श्य न चेत्यादिग्रन्थमवताश्यति-ननु चेत्यादि। रागिगोऽपीयमुक्तिः किन्न भवतीति सम्बन्धः, भवत्येवेत्यर्थः। ननु तदभाव उक्त एवेत्यत आह-कुतश्रिडित्यादि। स्वसौभाग्भाभिमानगर्भेति। तुल्यरमणाभावादिति तु स्वव्यतिरिक्तजन।पेक्षयेति भावः। रागि जनोत्तित्वमुपपाद्य वीतरागोक्तित्वमत पताद्यति-वीतेत्यादि। वीत- रागस्य वा इयमुक्तिन न सम्भाव्येति सम्बन्धः, सम्भाव्यवेत्यथेः। अत्र हेतुमाह- अनादीत्यदि। तथा पश्यतः निरतशयलावण्यादिगुणशालितिया वश्यतः। तथा दर्शनाच्च पूर्वरागवासनावशात् तथाविधोक्तिः सम्भवत्येदेत्यर्थः । वस्तुतस्1था पश्यत इत्येतदुपपादयति-न हीत्यादि। निगमयति-तस्मादिति। उभयस्य रागिणो वीतरागस्य च। उक्तमेव द्रढयतुमाह-अनवतुतेत्य दि। सम्भवन्नेवाप्रस्तुतोऽयों वक्तव्य इति सम्बन्धः। व्यतिरेकप्रदर्शनेनोक्तमेव साधयति-न हीत्यादि। तेजलि प्रस्तुततेजोविषये। विशेषमाह-सेत्यादि। सा अप्रस्तुतप्रशंसा। प्रस्तुतपरतया प्र्तुतार्थतात्पर्यकतया। इतीति हेती। अ्रन्रेति। लावण्येत्यादावि यर्थः । नास म्भव इति। अभिधेयस्येति शेषः। किन्तूक्तरीत्या सम्भवोडस्तीति भावः । वृत्तौ- 'अप्रस्तुतप्रशंसेति। सारूप्यनिबन्धनाSप्रस्तुतप्रशंसेत्यर्थः । 'गुणीभूतात्मनेति। उपायभूतेनेत्यर्थः। अत्र व्यंग्योपस्कृतस्य वाच्यार्थस्येव प्राधान्यमित्यतोऽप्रस्तुतप्र-

तृतीयोद्द्योत: ४८९ तस्यैवंविधविकल्पपरिहारैकव्यापारत्वात्। न चायं श्लोकः कित्प्रबन्ध इति श्रूयते, येन तत्प्रकरणानुगतार्थतास्य परिकल्प्यते। वस्मादप्रस्तुत प्रशंसेयम्। यस्मादनेन वाच्येन गुणीमूतात्मना निस्सामान्यगुणावलो- पाध्मातस्य निजमहिमोत्कर्षजनितसमत्सरजनज्वरस्य विशेषज्ञमात्मनो न कश्चिदेतापरं पश्यतः परिदेवितमेतदिति प्रकाश्यते। तथा चायं धर्मकीतेः श्लोक इति प्रसिद्धिः। सम्भाव्यते च तस्यैव। यस्मात्-

प्यहष्टपरमार्थततत्वमधिकाभियोगैरपि।

घिक्ते काष्ण्यमिति सा परं प्रस्तुतपरतयेति नात्रासम्भव इत्याशङ्कयाह-न चेति । लोचनम् निस्सामान्येति निजमहिमेति विशेषज्ञमिति परिदेवितमित्येतैक्वतुर्मिर्वाक्यखण्डैः क्रमेण पादचतुष्ट्यस्य तात्पर्य व्याख्यातम्। नन्वत्रापि कि प्रमाणमित्याशक्कयाह-तथा चेति। ननु किमियतेत्याशक्कय तदाशयेन निर्विवादतदीय श्लोकार्पितेनास्याशयं संवा- दयति-सस्भाव्यत इति। अवगाहनमध्यवसितमपि न यत्र आस्ता तस्य समू्पा- शंसालक्वार इति बोध्यम्। लोचने-क्रमेणेति। निस्सामान्यगुणेत्यनेन लावण्येत्या- बालप्रिया वयपादतात्पर्यार्थ उक्त:, एवंवदतो ह्लोकसामान्यगुणगणपूर्णत्वादहो। अहमिति महीया- नवलेप: परिस्फुट गस्यत इति भावः । अत्रापोति। अप्रस्तुतप्रशंसषापक्षेऽपीत्यथेः। वृत्तौ-'तथाचे'त्यादि। चकारो हेतौ। यतोऽयं धर्मकोतेः श्लोक इति प्रसिद्धिरतस्त- थापूर्वोक्तार्थक इत्यर्थः। विनिश्चय उृत्त्यन्ते स्थितोऽयं श्लोक इति श्रूयते। लोचने- किभित्यादि। इयतेति। धर्मकीतेंः श्लोक इत्येतावतेत्यथेः । तदाशयेन धर्मकीतें- राशयेन। निर्विवाद्ेति। प्रकृतोदाहरणे हि विवादो व्याजस्तुत्यप्रस्तुतप्रशंसावि षयो न वक्ष्यमाणतदीयश्लोक इति भावः। अस्येति। लावण्येत्यादिप्रकृतश्लोकस्ये- त्यथः। संचाद्यतीति। अयं भाव :- यो यस्याशयोऽन्यन्न सुस्पष्टप्रतिपत्तिकस्स एव सम्भवन् अन्यत्रापरिस्फुटप्रतीतिके विषयेऽप्यध्यवसातुमुचित इत्यतो वाक्यशेष- न्यायानुसारेणात्राप्रस्तुतप्रशंसावधारणसिद्धिरिति । वृत्तौ-'सम्भाव्यते च तस्यैवे'ति। श्लोकोऽयं ध्मकीर्तिसम्बन्धित्वेनैवानुमीयते चेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-'यस्मा/द'त्या- दि। 'अनध्यवसितेति। अनव्यवसितं सुधीभिन सम्पिपादयिषितमवगाहनमवबोधः, पय:पक्षे यदा दानायान्तः प्रवेशो यस्य तत्। अनत्पा धीशक्तिबुंद्धिसामर्थ्य यस्य तेना- प्यन्येन केनचित् कर्त्रा। अधिकैरभियोगैः प्रयत्नैरपि । अदृष्टानिपरमार्थतत्त्वानि यत्र। यहतान्युत्कृष्टार्थतत्त्वान्यदष्टपूर्वाणीत्यरथः। पयःपक्षे त्वेतलोचने विवृतम्- ६२ ६्व०

४९० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

प्रयास्यति पयोनिधे: पय इव स्वदेहे जराम्। इत्यनेनापि इलोकेनैवंविधोऽभिप्रायः प्रकाशित एव।

लोचनम् दनम्। परमं यदर्थतत्त्वं कौस्तुभादिभ्योऽप्युत्तमम्, अलब्घं प्रयत्नपरीक्षितमपि न प्राप्तं सदृ्श यस्य तथाभूतं प्रतिप्राहमेकैको श्राहो जलचरः प्राणी ऐरावतोच्चैःश्रवोधन्व- न्तरिप्रायो यत्र तदलब्घसदृशप्रतिग्राहकम्। एवंविध इति। परिदेवितविषय इत्यर्थः । इयति चार्थे अप्रस्तुतप्रशंसोपमा लक्षणमलङ्कारद्वयम्। अनन्तरं तु स्वात्मनि विस्मयधामतयाद्भुते विश्रान्तिः। परस्य बालप्रिया अलब्धेत्यादि च । एवंभूतं मम मतं मतप्रतिपादको ्रन्थः । अलब्घः सदशः स्वतुत्यः प्रतिग्राहकोऽन्यान् प्रतिबोधयिता स्वयं बो। च यस्य तथाविर्धं सत्। स्व- देहे जरा प्रयास्यति जीण भविष्यति। अनध्यवसितमित्यनेन कैमुत्येन लब्धमर्थमाह लोचने-आस्तामित्यादि। तस्येति। अवगाहनस्येत्यर्थः। परममित्यस्य विवर- णम्-कौस्तुभादिभ्योऽप्युत्तमं यदर्थतत्व्रमिति। अदृषटं परमं यस्मात्तथाविध- मर्थतत्त्वं कौस्तुभादि यत्र तत्। य द्गतारथतत्वादुत्तममन्यत्रादृष्टमित्यर्थे इति भावः । लाभनिषेधेन तदुपायान्वेषणं सिध्यतीत्याशयेनाह-प्रयत्नेत्यादि। सद्गशमिति। वस्त्विति शेषः । तथाभूतं प्रति्राहमिति। प्रतिप्राहमिति वीप्सायामव्ययीभावः । 'अव्ययीभावश्वे'ति नपुंसकत्वम्। प्रतीत्यस्य विवरणम्-एकैक इति। प्राहशब्दश्वात्र न मुख्यार्थकः, किंतु जलचरप्राणित्व गुणयो गेनार्थान्तरवर्तीत्याह-जलचर इत्यादि। य द्ग तैरावणादिजलचरसदृशं वस्त्वन्यत्र लब्धमित्यर्थः । इयति चार्थ इति। उक्ते श्लोकद्वयवाच्याथें इत्यर्थः। अप्रातुतेत्यादि। लाव- ण्येत्यादावप्रस्तुतप्रशंसा अनध्यर्वाितेत्यादावुपमेति, तदात्मकालक्कारद्वयमित्यर्थः । अनन्तरन्त्विति। उक्तालङ्कारसुन्दरवाच्यार्थप्रतीत्युत्तरकालमित्यर्थः । स्त्रात्मनीति। वक्ता धर्मकीर्तिरत्र स्वात्मशब्दार्थः । विस्मयेति। विस्मयविषयत्वेनेत्यर्थः । लावण्ये- त्यादौ स्वस्य लोकगुणगणपूर्णत्वप्रतिपादनेनानध्यव सतेत्यादौ ताद्ङ्मतप्रवर्तकत्व प्रति- पादनेन चात्मनो विश्वोत्तरत्वप्रत्यायनात्तत्पद्यश्रोतुरात्मविषय कविस्मयजन ना दिति भाव:। यद्वा-विस्मयधामतयेति। विस्मयाश्रयत्वेनेत्यर्थः । तत्तच्छल केन प्रतिपादिताया स्तथाविधस्य सस्य स्वमतस्य च तथाविधशोच्यावस्थायाः स्वप्नेऽप्यसम्भाव्यायाः सम्भवात् स्वस्य विस्मयः। अद्भुते विश्रान्तिरिति। सहृदयानां तद्वस्मयचर्वणयेति भावः। अनध्यववसितेत्यादिश्लो कस्य वीरर सेऽपि विश्रान्तिमाह-परेस्य चेत्यादि।

तृतीयोद्द्योत: ४९१

अप्रस्तुतप्रशंसारयां च यद्वाच्यं तस्य कदाचिद्विवक्षितत्वं, कदाचिदविवाक्षि- तत्वं, कदाचिद्विवक्षिताविवक्षितत्वमिति त्रयी बन्घच्छाया । तत्र विव क्षितत्वं यथा- परार्थे यः पीडामनुभवति भङ्गेडपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खल विकारोऽप्यभिमतः । न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोदोषोडसौ न पुनरगुणाया मरुमुवः । यथा वा ममैव- ममी ये दश्यन्ते ननु सुभगरूपा: सफलता भवत्येषां यस्य क्षणमुपगतानां विषयताम्।

लोचनम्

सत्कतिपयसमुचित जनानुग्राहकं कृतमिति स्वात्मनि कुशलकारिताप्रदशनया धर्मवीर- स्पर्शनेन वीररसे विश्रन्तिरिति मन्तव्यम्। अन्यथा परिदेवितमात्रेण किं कृतं स्यात्। अप्रेक्षापूर्म कारित्वमात्मन्यावेदितं चेतिक ततः स्वार्थपरार्थासम्भवादित्यलं बहुना। ननु यथास्थितस्यार्थस्यासन्गत्तौ भवत्वप्रस्तुतप्रशंसा, इह तु सज्ञतिरस्त्येवेत्याशक्कथ सङ्गतावपि भवत्येवैषेति दर्शयितुमुपक्रमते-अप्रस्तुतेति। नन्विति। यैरिदं जगद्भूषितमित्यर्थः । यस्य चक्षुषो विषयता क्षणं गतानामेषां सफलता भवति तदिदं बालप्रिया श्रोतृजनस्योत्साहजनने हेतुद्वयम्-अत्यादरेत्यादि। मतस्येति शेषः । उस्लाहेति। मतप्रहविषयकोत्साहेत्यर्थः। एवंभूतमित्यादि। मतमिति शेषः । कुशलकारितेति। सन्मतनिर्माणरूपसत्कर्मकारितेत्यथः । अन्यथेति । रसविश्रान्त्यभाव इत्यर्थः । परिदेवितमात्रेणेति। मात्रशब्देन पूर्वोक्तविश्रान्तिस्थलपर्यवसानव्यवच्छेदः। नन्व- प्रेक्षापूर्वकत्वमात्मनोऽनेन दशितं स्वविषयपरिदेवितस्य सर्वत्र तदावेद कत्वादिति न किंचित्करत्वविरह इत्याशंक्य परिहरति-अप्रेक्षेत्यादि। नन्वप्रस्तुतप्रशंसायामित्यादिप्रन्थस्य का संगतिरित्यतः प्रासज्गिकी सेति दर्शय- न्नवतारयति-नन्धित्यादि। यथास्थितस्यार्थस्यति। यथाश्रुतवाच्यार्थस्येत्यर्थः। अलङ्गतौ असम्भवे। इह त्विति। लावण्येत्यादौ त्वित्यर्थः। सङ्गतिरिति। वाच्या- र्थस्य सम्भव इत्यर्थः । स च पूर्वोक्तरीत्या बोध्यः । वृत्तौ 'अप्रस्तुतप्रशंसाया'मिति।

४९२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

निरालोके लोके कथमिदमहो चक्षुग्धुना समं जातं सर्वैन सममथवान्यैरवयवैः ॥ अनयोर्हिं दवयोः इलोकयोरिक्षुचक्षुषी विवक्षितस्वरूपे एव न च प्रस्तुते। महागुणस्याविषयपतितत्वादप्रप्तपरभागस्य कस्यचित्स्वरूपमुप- वर्णयितुं द्वयोरपि शलोकयोस्तात्पर्येण प्रस्तुतत्वात्। अविवक्षितत्वं यथा- कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं माँ विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि, साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । लोचनम् चक्षुरिति सम्बन्धः। आलोको विवेकोऽपि। न सममिति। हस्तो हि परस्पर्शादा- नादावप्युपयोगी। अवयवैरिति। अतितुच्छप्रायेरित्यर्थः । अप्राप्तः पर उत्कृष्टो भागोऽ्थेलाभात्मकः स्वरूपप्रथनलक्षणो वा येन तस्य। कथयामीत्यादिप्रत्युक्तिः। अनेन पदेनेदमाह-अकथनीयमेतत् श्रूयमाणं हि निर्वेदाय भवति, तथापि तु यदि निर्बन्ध- स्तत्कथयामि वैराग्यादिति। काक्का दैवहतकमित्यादिना च सूचितं ते वैराग्यमिति अप्रस्तुतार्थवर्णनस्थल इत्यर्थः । 'विवक्षितत्वमिति। तस्येत्यनुषङ्गः । 'परार्थ' इति। बालप्रिया

पीडा नामाक्षौ निष्पाडनं सत्पुरुषे तु क्लेशः। एवं भङ्गो ग्रन्थित्रोटनं धनाभावनिमित्तको विप्लवश्च। माधुर्य रसविशेषोऽनुत्वणत्वश्च। विकारशकरादिश्चित्तविकारइच । न हि सत्पुरुषा: क्रोधाद्यवस्थायामप्यसेव्याः । अक्षेत्रमूषरस्थानं निर्विवेक्कप्रभ्वादिस्थानं च । 'किमि'त्यादि। मरुभुव एव दोष इति भावः । 'अमी'ि। ये इत्यस्य प्रतिनिर्देश :- 'एषामि'ति 'यस्येत्यस्येदमि'ति च। नतु सुभगरूपा इत्येतद्विवृणोति लोचने-यैरि त्यादि। विवेकोऽपीत्यपिशब्देन प्रकाशरूपार्थस्य सड्प्हः साम्याभवे विवक्षितं हेतुं दर्शयति-हस्ता हीत्यादि। इदमुपलक्षणं, चरणादिकं हि गमनादयुपयोगि। व्यं- ग्यार्थमाह-अतितुच्छेति/ भागशब्देन धनादिलाभः कीर्तिप्रसरलाभो वा प्र्राह्यो द्वयो. रपि भजनीयत्वेन भागशब्दवाच्यत्वादित्याह-अर्थलाभ इत्यादि। अनेनेति। कथ- यामीत्यनेनेत्यर्थः । आह व्यञ्जयति। अकथनीयत्वे हेतुमाह-श्रयमाणमित्यादि। श्रयमाणं न तु श्रवणोत्तरमेवेत्यतिशयितनिर्वेद हेतुत्वं श्रवणस्य द्योतयितुं शतृप्रत्ययेन निर्देशः । वैराग्यादिव वक्षीत्यत्रेवशब्दः प्रतीतौ,त्वं वैराग्याद्वदसीति ज्ञायत इत्यर्थः । मदीर्य वैराग्यं केन ज्ञातमित्यत आह-काववेत्यादि। काक्का शोकसूचकध्वनिविकार- १. अप्राप्तपरभागस्य, अफब्धोत्कर्षस्य। 'परभागो गुणोत्कर्षे' इति यादवः। परभागपदस्य योगार्थो लोचने द्रष्टव्यः ।

तृतीयोद्द्योत: ४९३

वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सवत न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥ न हि वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती सम्भवत इत्यविवक्षिताभिषेयेनै- वानेन इलोकेन समृद्धासतपुरुषसमीपवरतिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनस्विनः परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यार्थीकृतमिति प्रतीयते। विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा- उप्पहजाआऍॅ असोहिणीऍ फलकुसुमपत्तरहिमाए। वेरीऍ वइं देन्तो पामर हो ओहसिज्जिहसि ॥

लोचनम् यावत्। साधुविदितमित्युत्तरम्। करमादिति वैराग्ये हेतुप्रश्नः । इदं कथ्यत इत्यादिसनिवेंदस्मरणोपकम कथंकथमपि निरूपणीयतयोत्तरम्। वामेनेति। अनुचितेन कुलादिनोपलक्षित इत्यर्थः । वट इति। च्छायामात्रकरणादेव फलदानादिशन्यादुद्गु- रकन्धर इत्यर्थः। छायापीति। शोखोटको हि स्मशानाग्निज्वालालीढलतापल्लवा- दिस्तरुविशेषः । अन्नाविवक्षायां हेतुमाह-न हीति। समृद्धो योऽसत्पुरुषः । 'समृद्धसत्पुरुष' बालप्रिया विशेषेण। इदं कथ्यत इति कथनप्रतिज्ञाभिप्रायमाह-सनिवेदेत्यादि। स्मृतिविषयव- स्तुनो निर्वेदप्रदत्वात्स्मरणसहभावी निर्वेद इति सनिर्वेदत्वं स्मरणस्य। निरूपणोयत- येति निरूपणसुचितवचनपर्यालोचनम्। उत्तरमिति। इदं कथ्यत इत्यादीत्यस्यानेन सम्बन्धः । वामेनेत्येतत् प्रस्तुतार्थें योजयति-अनुचितेनेत्यादि। वटशब्देनार्थ- शक्तिबलेन गम्यमर्थमाह-छायेत्यादि। शून्यादिति। करणादित्यस्य विशेषणम्। अन्रेति। कस्त्वमित्यादुदाहरण इत्यर्थः । वृत्तौ-'उत्पथेति। हे पामर तथाभूताया बदर्याः वृति ददात्त्वं जनैरपहसिष्यस इत्यन्वयः । बदरी वृक्षविशेषः । "प्राचीनं प्रान्ततो वृति"रित्यमशः। सम्भवीत्यस्यानन्तर न चासम्भवीति च क्वचित्

१. शाखोटको भूतावासवृक्ष इति नागोजिभट्प्रभृतयः । सिहोरेति उत्तरभारते प्रसिद्धः क्षुद्रवृक्षस्तुच्छच्छाय इति वैद्यविद्याविदः।शाखोटः पीतफलको भूतावासः रवरच्छदः। शाखोटोर कपित्तारशोवातस्लेष्मातिसारछित्।। इति निघण्टुश्। भट्टोक्तिस्तु भ्राभिका भूतावाससा कलिद्िमेऽपि प्रसिद्धे: ।

४९४ सकटीलोच नोपेतध्वन्यालो के

अत्र हि वाच्याथों नात्यन्तं सम्भवी नष्ट चसम्भवी। तस्माद्वाच्य. व्यङ्चचयोः प्राधान्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणीये। प्रधानगुणमावास्यां व्यङ्गयस्यैवं व्यवस्थिते। काव्ये उभे ततोऽन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयते ॥ ४१॥ चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् । तत्र किश्चिच्छब्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥४२॥

लोचनम् इति पाठे समृद्धेन ऋद्धिमात्रेण सत्पुरुषो न तु गुणादिनेति व्याख्येयम् ।र नात्यग्त मिति। वाच्यभावनियमो नास्ति नास्तीति न शष्यं वक्तुं, व्यज्ञथस्यापि भावादिति तात्पर्यम्। तथा हि उत्पथजाताया इति न तथाकुलोद्भूतायाः। अशोभनाया इति लाव- ण्यरहितायाः। फलकुसुमपत्ररहिताया इत्येवम्भूतापि काचित्पुत्रिणी वा भ्रात्रादिपक्षप- रिपूर्णतया सम्बन्धिवर्गपोषिता वा परिरक्ष्यते। वदर्या वृत्ति ददत्पामर भोः, हसिष्यसे सर्वलोवैरिति भावः। एवमप्रस्तुतप्रशंसां प्रसङ्गतो निरूप्य प्रकृतमेव यन्निरूपणीयं तदुप संहरति-तस्मादिति। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि लावण्येत्यत्र इलोके यस्माद्यामोहो लोकस्य दष्टस्ततो हेतोरित्यथः ॥ ४० ॥ एवं व्यङ्गयस्वरूप निरूप्य सवेथा यत्तच्छून्यं तत्र का वार्तैति निरूपयितुमाह- प्रधानेत्यादिना। कारिकाद्वयेन। शव्दचत्रमिति। यमकचक्रबन्धादिचित्रतया बालप्रिया प्रन्थे पाठः। वाच्यार्थ इत्यादिग्रन्थं तात्पर्यतो वित्ृणोति लोचने-वाच्यभावनियमो नासतीति। वाच्यार्थेस्य सम्भपनियमो नास्तीत्यथेः। नास्तीति न शक्यं वक्तु मिति। वाच्यार्थो न सम्भवतीति वक्तुं च न शक्यमित्यर्थः । भावात् सत्वात्। व्यंग्यमर्थमाह-न तथेत्यादि। फलत्यादेः पुत्रसहादरादिरहिताया इति। वृतिमित्यस्य रक्षामिति च व्यंग्यमर्थेमभिसन्धायाह-एंवंभूनाSपीत्यादि। एवं भूताऽपि अकुलीना लावण्यादिगुगरहिता च भव.त्यपि। परिरदपत इति। जनेनेति शेषः । इयं तु पुत्रादिरहिता च अतोऽस्या रक्षां कुर्वसवं परिहासास्प्द भविष्यसी- त्यर्थः। छायां दशेयन्नाह-बदर्या इत्यादि। तस्मादित्यनेन विवक्षितं हेतुं विवृणो- ति-अप्रस्तुतप्रशंसायामपीत्यादि ॥४ ॥

न्यमिति। व्यंग्यशून्यमित्यथः । का वातंति। को व्यवहार इत्यर्थः । कारिकाद्व- येनाहेत्यन्वयः । विभागप्रदर्शेनमात्रेण सिद्धे शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति समशीर्षि-

तृतीयोद्द्योत: ४९१

व्यक्रथ स्यार्थस्य प्राघान्ये ध्वनि संज्ञितकाव्यप्रकार: गुणभागे तु गुणी- भूतव्यङ्गथता। ततोऽन्यद्रसभावादितात्पर्यरहि तं व्यङ्गयार्थविशेषप्रकाशन- शक्तिशून्यं च काव्यं केवलवाच्यवाचकवैचित्यमात्राश्थेणोपनिबद्धमाले- र्यप्रख्यं यदाभासते तच्चित्रम्। न तन्मुरयं काव्यम्। काव्यानुकारो ह्यसौ। तत्र किश्विच्छन्दवचित्रं यथा दुष्करयमकादि। वाच्यचित्रं ततः शब्दचित्र, दन्यद्यक्कयार्थ संस्पर्शरहितिं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसा- दिवात्पर्यरहित मुत्प्रेक्षादि। अथ किमिदं चित्रं नाम? यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शः । प्रतीयमानो ह्यर्थस्त्रिमेद: प्राक्प्रदर्शितः। तत्र यत्र वस्त्वलङ्कारान्तरं वा व्यङ्गथं नास्ति स नाम चित्रस्य कल्प्यतां विषयः । यत्र तु रसादीनामविषयत्वं स काव्यप्रकारो न सम्भवत्येव। यस्मादवस्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य नोप- पद्यते। वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्यं कस्यचिद्रसस्य भावस्य वाङ्गत्वं प्रतिपद्यते अन्ततो विभावत्वेन। चित्तवृत्तिविशेष। हि रसादयः, न च तदस्ति वस्तु किश्विद्यन्न चित्तवृत्तिविशेषसुपजनयति तदनुत्पादने वा

लोचनम् प्रसिद्धमेव तत्तुत्यमेवार्थचित्रं मन्तव्यमिति भावः। आलेखय प्रख्यमिति। रसादि- जीवरहितं मुख्य प्रतिकृतिरूपं चेत्यर्थः । मथ किमिद्मिति आक्षेपे. वक्ष्यमाण आशयः। अन्नोत्तरम्-यत्र नेति। आक्षेप्ता स्वाभिप्रायं दर्शयति-प्रतीयमांन इति। अत्रस्तुसंसपर्शितेति। कच- टतपादिवन्निरर्थकत्वं दशदाडिमादिवदसंबद्धार्थत्वं वत्यर्थः । बालप्रिया कया संज्ञाकरणस्याभिप्रायमाह-यमकेत्यादि। बन्धादीति भिन्नं पदम्। प्रसिद्ध- मेवेति। यमकादेरक्षरसन्निवेशविशेषरूपत्वात्तस्य चित्रत्मलङ्कारविद्धिरननिश्चित मेवे- त्यर्थः । किन्निबन्धनमालेख्य प्रख्यत्वमित्यत आह-रसादीति। मुख्येत्यादि। गुणालङ्कारकृतसौन्दर्य शालित्वेन ध्वनेरनुकतिरूपं चेत्यथेः । किमिदमित्याक्षेपे हेतुं दर्शयति-वत्यमाण इति। अवस्तुसंसपर्शितेत्येतद्द्वैधा वितृणोति-कचटतपादीत्यादि। माभूदिति। ध्वनिगुणीभूतव्यंग्ययोरेव कविविषय- त्वौचित्यादिति भावः। भावं वित्रृणोति-काव्येत्यादि। न निर्दिष्ट इति। न तन्मुख्यं काव्यं काव्यानुकारो ह्यसाविति वचनादिति भावः। अलाविति। चित्रविषय इत्यर्थः।

४९६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके कविविषयतैव तस्य न स्यात् कविविषयश्च चित्रतया कक्चित्निरूप्यते। अत्रोच्यते-सत्यं न तादक्काव्यप्रकारोस्ति यत्र रसादीनाम- प्रतीतिः। कि तु यदा रसभावादिविवक्षाशून्यः कविः शब्दालक्कारमर्था- लद्डारं वोपनिबध्नाति तदा तद्विवक्षापेक्षया रसादिशून्यतार्थस्य परिक- हप्यते। विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानामर्थः । वाच्यसामर्थ्ययशेन च कविविवक्षाविरहेऽपि तथाविधे विषये रसादिप्रतीतिर्मवन्ती परिदुर्बला

लोचनम् ननु मा भूत्कविविषय इत्याशद्कयाह-कविविषयश्चेति। काव्यकषतया यद्यपि न निर्दिष्टस्तथापि कविगोचरीकृत एवासी वक्तव्यः अन्यस्य वासुकितृत्तान्ततुत्यस्ये- हािधानायोगात् कवेश्चेद्गोचरो नूनममुना प्रीतिर्जनयितव्या सा चावश्यं विभावानु- भावव्यभिचारिपर्यवसायिनीति भावः । कि त्विति। विवक्षा तत्परत्वेन नाजित्वेन कथंचन। इत्यदिर्योSलंकारनिवेशने समीक्षाप्रकार उक्तस्तं यदा नानुसरतीत्यर्थः । रसा- दिशून्यतेति। नैव तत्र रसप्रतीतिरस्ति यथा पाकानभिज्ञसूदविरचिते मांसपाकवि- शेषे। ननु वस्तुसोन्दर्यादवश्यं भवति कदाचित्तथास्वादोडकुशलकृतायामपि शिखरि- ण्यामिवेत्याशक्कयाह-व्राच्येत्यादि। अ्नेनापीति। पूर्व सर्वथा तच्छून्यत्व्रमुक्त- बालप्रिया अन्यस्येति। कविगोचरीकृतादन्यस्येत्यथेः । वासुकितृत्तान्ततुल्यस्येति। अप्र- कृतस्येत्यर्थः । नन्वस्तु कविगोचरत्वं किमतस्तत्राह-कवेशचेत्यादि। यथो क्म्- स्वभावश्चायमर्थाना यन्न साक्षादमी तथा। स्वंदन्ते सत्कविगिशं गता गोचरतां यथा ॥ इति। नन्वस्तु प्रीतिजनकत्वं, तथाऽपि कर्थं रसादिशून्यत्वाभाव इत्यत आह-सा चे- त्यादि। काव्यजन्यस्य प्रीतिविशेषस्य नियमेन रसास्वादैकनिबन्धनत्वादिति भावः । 'कित्वि'त्यादिग्रन्थस्य भावं वितृणोति-विवक्षेत्यादि। यदा नानुसरतीति। तदनुसारेणालङ्कारोपनिबन्ध एवालह्वाराणों रसाअ्त्वमिति भावः। सदष्ान्तं भाव- माह-नैवेत्यादि। तत्रेति। समीक्षाप्रकारी य उत्तस्तदनुसरणं विनाऽलङ्कारोपनिब, न्घस्थल इत्यर्थः। रसप्रतीतिरिति। रसशब्देन शज्गारादिर्मधुरादिश्च रसो विव- क्षितः । तथाऽस्वाद इति। रसास्वाद इत्यथेः। शिखरिण्यामिवेति। शिख· रिणी नाम दध्यादिमिश्रो भक्ष्यविशेषः । 'अनेनापी'त्यपिशब्दार्थमाह-पूर्वमि- त्यादि। तच्छून्यत्वम् रसशन्यत्वम्। दौबध्यमिति। रसास्वादस्येति शेषः।

तृतीयोद्द्योत: ४९७

भवतीत्यनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्प्य चित्रविषयो व्यवस्थाप्यते। वदिदमुक्तम्- 'रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ रसादिषु विवक्षा तु स्याच्तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्र न गोचरः ।।' एतच्च चित्रं कवीनां विशृङ्गलागिरा रसादितात्पर्यमनपेक्ष्यैव काव्य प्रवृत्तिदर्शनादस्माभि: परिकल्पितम्। इदानीन्तनार्ना तुन्याय्ये काव्यनय व्यवस्थापने क्रियमाणे नास्त्येव ध्वनिव्यतिरिक्तः काव्यप्रकारः । यतः परिपाकवतां कवीनां रसादितात्पर्यविरहे व्यापार एव न शोभते । रसा- दितात्पर्ये च नास्त्येव तद्वस्तु यदभिमतरसाङ्कतां नीयमानं न प्रगुणी- भवति। अचेतना अपि हि भावा यथायथमुचितरसविभावतया चेतन- वृत्तान्तयोजनया वा न सन्त्येव ते ये यान्ति न रसाक्जताम्। तथा चेद-

मधुना तु दौर्वश्यमित्यपिशब्दस्यार्थः। अज्ञकृतार्या च शिखरिण्यामहो शिखरिणीति न लोचनम्

तज्ज्ञानाच्चमत्कारः अपि तु दधिगुडमरिचं चैतदसमज्जसयोजितमिति वककारो भवन्ति। उक्तमिति। मयैवेत्यर्थः । अलङ्काशाणों शब्दार्थगतानां निबन्ध इत्यर्थः । ननु 'तच्चित्रमभिधीयते' इति किमनेनोपदिष्टेन। अकाव्यरूपं हि तदिति कथितम्। हेयतया तदुपदिश्यत इति चेत्-घटे कृते कनिन भवतीत्येतदपि वक्तव्यमित्याशङ्कय कविभिः खलु तत्कृतमतो हेयतयोपदिश्यत इत्येतन्निरूपयति-एतच्चेत्यादिना ।, परिपाकवतामिति। शब्दार्थविषयो रसौचित्यलक्षणः परिपाको विद्यते येषाम्।

इति वक्तारो भवन्तीत्यनेन रसास्वीदस्य दौर्बत्यं दर्शितम्। उक्तमित्यनेनान्योक्त्रव बालप्रिया

दर्शितमिति भ्रमं वारयति-मयवेति। वृत्तिकारेण मयैवेत्यर्थः । अकाव्यरूपमि- त्यादि। तदकाव्यरूपमिति कथितं हौत्यन्वयः । तदित्यस्य चित्रमित्मर्थः । मध्ये शककते-हेयतयेत्यादि। हेयतया त्याज्यतया। तत् चित्रम्। प्रतिवक्ति-घट इत्या- दि। तत्कृतमिति। चित्रकाव्यं कृतमस्तीत्यर्थः ।ननु- यस्पदानि त्यजन्त्येन परिवृत्तिसहिष्णुताम्। ६३ व०

४९८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

मुच्यते- अपारे काव्यसंसारे कविरकः प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ।। शृद्गारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमयं जगत्। स एव वीतरागश्चेन्नीरसं सर्वमेव तत् ।। भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवत् । व्यवहारयति यथेष्टं सुकविः काव्ये स्वतन्त्रतया ॥ तस्मान्नास्त्येव तद्वस्तु यत्सवात्मना रसतात्पर्यवतः कवेस्तदिच्छया तदभिमतरसादता न घत्ते। तथोपनिवध्यमानं वा न चारुत्वातिशयं

लोचनम् यस्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम्। इत्य पि रसौचित्यशरणमेव वक्तव्यमन्यथा निर्हेतुक तत्। अपार इति। अना- दयन्त इत्यर्थः । यथारुचि परिवृत्तिमाह- शृङ्गारीति । शभ्गारो क्तवि भावानुभावव्य- भिचारिचर्वणारूपप्रतीतिमयो न तु स्त्रीव्यसनीति मन्तव्यम्। अत एव भरतमुनि :- 'कवेरन्तर्गतं भावं' 'काव्यार्थान् भावयति इत्यादिषु कविशब्दमेव मूर्धाभिषिक्ततया प्रयुडकते। निरूपितं चैतद्रसस्वरूपनिर्णयावसरे। जगदिति। तद्रसनिमज्ज- बालप्रिया तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपार्क प्रचक्षते।। इत्यनेन पाकलक्षणमन्यदेवोक्तमित्यत आह-यत्पदानीत्यादि। न तु स्तर- व्यसनीति। शङ्गारिपदार्थ इति शेषः। व्यसनमासक्तिः। शग्गारीत्याययुक्तार्थे उप- ष्टम्भकमाह-मत एवेत्यादि। कवेरिति। वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च। कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव उच्यते ॥ इति श्लोकः, काव्यार्थानित्यादिवाक्यं च नाटयशास्त्रे सप्तमाध्याये वतेते। वाग- जमुखरागात्मना अभिनयेन सत्वलक्षणेन चाभिनयेन करणेन। कवेः वर्णनानिपुणस्य योऽन्तर्गतोऽनादिप्राक्तनसंस्कार प्रतिभानमयो देशकालादिभेदाभावात्सर्वैसाधारणीभावे· नास्वादयोग्यश्चित्तवृत्तिकक्षणो भावस्तम्। भावयन्नास्वदयोग्यीकुर्वन्। काव्यार्था- निति। को: कवतेर्वा कवनीर्यं काव्यं तन्र च पदार्थवाक्यार्थौ रसेष्वेव पर्यवस्यत इत्यसाधारण्यात्प्राधान्याच्च काव्यस्यार्थो रसाः अर्थ्यन्ते प्रधान्येनेत्यर्था, इति चाभिन- वभारत्यां विव्ृतम्। कर्थ जगतो रसमयत्वमित्यत आह-तद्रसेत्यादि। रसोपल-

तृतीयोदद्योत: ४९९

पुष्णाति । सर्वमेतच्च महाकवीनां काव्येषु दश्यते। अस्माभिरपि स्वेषु काव्यप्रबन्घेषु यथायर्थं दर्शितमेव । स्थिते चैवं सर्व एव काव्यप्रकारो न ध्वनिधर्मतामतिपतति रसाद्यपेक्षारया कवेर्गुणीभूतव्यङ्गथलक्षणोऽपि प्रका रस्तदङ्गतामवलम्बत इत्युक्तं प्राक् । यदा तु चाटुषु देवतास्तुतिषु वा रसादीनामङ्गतया व्यवस्थानं हृदयवतीषु च सप्रज्ञकगाथासु कासुचिद्य- प्रथविशिष्टवाच्ये प्राधान्यं तदपि गुणीभृतव्यङ्गयस्य ध्वनिनिष्पन्दभूत- त्वमेवेत्युक्तं प्राक्। तदेवमिदानींतनकविकाव्यनयोपदेशे क्रियमाणे प्राथ मिकानामभ्यासार्थिनां यदि परं चित्रेण व्यवहार:, प्राप्तपरिणतीर्ना तु

नादित्यर्थः । शग्गारपदं रसोपलक्षणम्। स एवेति। यावद्रसिको न भवति तदा लोचनम्

परिदृश्यमानोऽप्ययं भाववर्गो यद्यपि सुखदुःखमोहमाध्यस्थ्यमात्रं लौकिक वित- रति, तथापि कविवर्णनोपारोहं विना लोकातिक्रान्तरसास्व।दभुवं नाधिशेत इत्यर्थः । चारुत्वातिशयं यन्न पुष्णाति तन्नास्त्येवेति संबन्धः । स्वेष्तिति। विषमबाणलीला - दिषु। हृदयवतीष्विति। 'हिअअललिआ' इति प्राकृतकविगोष्ठथां प्रसिद्धासु। त्रिवर्गोपायोपेयकुशलासु सप्रज्ञाकाः सहदया उच्यन्ते। तद्गाथा यथा भट्टेन्दुराजस्य- लड्घिअगअणा फलहीलआओ होन्तुत्ति वढ्ढअन्तीअ। हालि अस्स आसिसं पालिवेसवतुआ विणिठ्ठविआ। बालप्रिया क्षणमिति। रससामान्योपलक्षकमित्यर्थः। वीतरागशचेदित्यादिकं विवृणोति- यावद्रसिको न भवतीत्यादि। सुखेति। मध्ये तिष्ठतीति मध्यस्थः तस्य भावो माध्यस्थ्यं सुखदुःखमोहानां यन्माध्यस्थ्यं तदेकानुभवं. तन्मात्रमित्यर्थः। मात्रपदेन रसास्वादव्यवच्छेद: । वितरतीति। भाववर्गस्य त्रिगुणात्मकत्वादिति भावः । हृद- यवतीष्वित्यस्य विवरणम्-हिअमललिआ इत्यादि। त्रिवर्गेति। त्रिवर्गस्य धर्मादित्रयस्य य उपायः, स एवीपेयो ज्ञातव्यस्तन्न कुशलास्वित्यर्थः । लडघअ इति। लविघितगगना: कार्पासलता, भवन्त्वति वर्धयन्त्या। हालिकस्याशिषं प्रातिवेश्यवधुका निर्वापिता। इतिच्छाया। हे हालिक । कार्पासलताः त्वदुपजीवनभूताः कार्पासस्तम्बाः। लडिघितगगना: अत्युच्चाः । भवन्तु इति हालिकस्याशिषं वर्घयन्त्या पुनः पुनः कुवत्या कयाचित्। प्रातीति। प्रातिवेशिनी वधूरित्यर्थः। निर्वापिता निर्वृति परापिता। कार्पासलतानां परिपोषे तत्स्थले निश्शक्क हालिकेन सह रमणं भविष्यतीति बुद्धथा निर्वृतिरित्यनेन तच्चौर्यसम्भोगाभिलाषो वध्वा व्यज्यते, तच्च गुणीभूतम्; तदे.

सटोकलोचनोपेतध्वन्यालोके

ध्वनिरेव काव्यमिति स्थितमेतत् । तदयमत्र संग्रहः- यस्मिन् रसो वा भावो वा तात्पर्येण प्रकाशते । संवृत्तयामिहितौ वस्तु यत्रालद्कार एव वा ।। काव्याध्वनि ध्वनिर्व्यक्रय्प्राधान्यैकनिबन्धनः ।

अन्न लख्घितगगना कर्पासलता भवन्त्विति हालिकस्याशिष वधयन्त्या प्रातिवे लोचनम्

श्यकवधुका निर्वृति प्रापिता इति चौर्यसंभोगाभिलाषिणीयमित्यनेन व्यज्नधेन विशिष वाच्यमेव सुन्दरम् । गोलाकच्छकुडमे भरेण जम्बूसु पच्चमाणासु। हलिअबहुआ णिअंसइ जम्बूरसरत्तअं सिअअम्॥ अत्र गोदावरीकच्छलतागहने भरेण जम्बूफलेषु पच्यमानेषु । हालिकवधूः परि- धत्ते जम्बूफलरसरक्तं निवसनमिति त्वरितचौयसंभोगसंभाव्यमानजम्बूफलरसरक्तत्व- परभागनिह्ववनं गुणीभृतव्यप्ञथमित्यलं बहुना। ध्वनिरेव काव्यमिति। आत्मात्मिनोरभेद एव वस्तुतो व्युत्पत्तये तु विभाग:

तद्याचष्टे-अत्रेत्यादि। प्रातिवेश्यिको निर्वृति प्रापित इति च लोचने पाठः। सोऽपि बालप्रिया

साधुः। तदनुसारेण गाथा छाया च पठनीया। अत्र पक्षे सङ्केतस्थानार्थिनं स्वानुरक्तां प्रातिवेश्यिकं तत्सम्भोगाभिलाषिणी काचिद्यदच्छया हर्टट हालिक प्रत्येवमाशीर्वादेन सक्के- तस्थानं ज्ञापितवतीति तत्सम्मोगाभिलाषो व्यंग्यो बोध्यः । गोलाकच्छेति। गोदाकच्छनिकुब्जे भरेण जम्बूषूपच्यमाना । सुहालिकवधूनियच्छति जम्बूरसरकतं सिचयम् ॥ इति च्छाया। भरेणेत्यस्यातिशयेनेत्यर्थः । लोचने 'गोदे'त्यादेः गोदावरीत्या- दिविवरणं बोध्यम्। गुणीभूतं व्यंग्यं दर्शयति-त्वरितेत्यादि। त्वरितः पतितज- म्बूफले निकुजदेशे सिचयारत्तरणे त्वरया कृतो यश्चौर्यसम्भोगस्तेन सम्भाव्यमान: समुत्पाद्यमास्तद्वेतुकतया तर्क्येमाणो वा यो जम्बूफलरसरक्ततवेन परभाग: सिचयस्य तत्तद्भागे वर्णान्तरप्राप्तिः तस्य निह्वनं गोपनेच्छेत्यर्थः। गुणीभूतव्यंग्यमिति। सर्वावयवावच्छेदेन जम्बूफलरसरक्तस्य सिचयस्य परिधानेन तन्निह्ववर्न गम्यते, तत्तु वाच्याथॅ गुणीभूतमित्यर्थः । ननु ध्वनिकाव्ययोशत्मशरीरस्थानीययोभेंदाद्वृत्तौ 'ध्वनिरेव काव्यमि'ति सामा- नाधिकरण्येन निर्देशोऽनुपपन्न इत्यत आह-आत्माऽत्मिनोरित्यादि। मात्मी देहः । व्युत्पत्तये शिष्यजनव्युत्पादनाय। विभाग इति। ध्वनिः काव्यस्यात्मा

तृतीयोद्द्योतः ५0१

सर्वत्र तत्र विषयी ज्ञेयः सहृदयैर्जनैः ॥ सगुणीभूतव्यङ्गयैः साळङ्कारैः सह मभेदः र्वैः। सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरष्युद्योतते बहुधा ॥ ४३॥ तस्य च घवने: स्वप्रभेदैर्गुणीमूतव्यङ्गयेन वाच्यालड्ठारैश्र सक्कर- संसृष्टिव्यवस्थायां क्रियमाणायां बहुप्रभेदता लक्ष्ये दश्यते। तथाहि स्वप्र० भेदसङ्कीर्णः, स्वप्रयेदसंसृष्टो गुणीमृतव्यक्ञयसक्कीणो गुणीभूतव्यक्ञय- संसृष्टो वाच्याल्कारान्तरसक्कीणो वाच्यालङ्कारानवरससृष् संसष्टङ्कार सङ्कीर्ण: संसृष्टालङ्कारसंसृष्ठश्वेति बहुषा ध्वनिः प्रकाशते।

कृत इत्यर्थः । वात्रहणात्तदाभासादेः पूर्वोक्तस्य ग्रहणम्। संवृत्येति। गोप्यमानतया लोचनम्

लब्धसौन्दर्य त्यर्थः। काव्याद्ध्वनीति। काव्यमार्गे। विषयीति। स त्रिवि- घस्य ध्वने: काव्यमार्गो विषय इति यावत् ॥४१, ४२॥ एवं श्लोकद्वयेन संभ्रहार्थमभिधाय बहुप्रकारत्वप्रदर्शिकां पठति-सगुणीति। सहगुणोभूतव्यन्गथेन सहालंकारैर्ये वर्तन्ते स्वे ध्वनेः प्रभेदास्तैः संकीर्णतया संसृष्टया वानन्तप्रकारो ध्वनिरिति तात्पर्यम्। बहुप्रकारतां दर्शयति-तथाहीति। रवभेदै- र्गुणीभूतव्यक्गथेनालंकारैः प्रकाश्यत इति त्रयो भेदाः । तत्रापि प्रत्येक संकरेण संसृष्टया चेति षट्। संकरस्यापि त्रयः प्रकाराः अनुग्राह्यानुग्राहकभावेन संदेहास्पदत्वेनैकपदा- नुप्रवेशेनेति द्वादश भेदाः । पूर्व च ये पञ्चत्रिशद्धेदा उक्कासते गुणीभूतव्यप्नथस्यापि

शब्दार्थमयं काव्यं शरीरमिति विभाग इत्यर्थः। वाग्रहणादिति। भावो वेति वाका- बालप्रिया

रादित्यर्थ:। संवृत्त्याभिहितावित्यस्य विवरणम्-गोप्यमानतया लब्घसौन्दर्य इति। धवनेविषयित्वोक्त्या काव्यमार्गस्य विषयत्वं लब्घमित्याशयेनाह-स त्रि।षि- घस्येत्यादि। 'यस्मित्नि'त्यादौ। यस्मिन् काव्याध्वनि। प्रकाशते सर्वेत्र तत्र व्यंग्य- प्राधान्यैकनिबन्धनो ध्वनिः विषयी सन् सहृदयैजनै्ज्ञेय इत्यन्वयः॥४१,४२॥ कारिकां व्याचष्टे-सहेत्यादि। उद्योतत इत्यत्र ध्वनिरिति शेष इति भावः । सगुणोभूतव्यंग्यैस्सालक्वारैस्त्वप्रभेदैः सह सङ्करसंसृष्ट्योरुक्त्या प्रत्येकं तैस्त्रिभिस्सह ते लभ्येते इत्याशयेन विभागान् दर्शयति-स्वप्रभेदैरित्यादि। प्रकाश्यत इति सम्मिश्यत इति च पाठः। द्वादशेति। स्वप्रभेदादिभिस्त्रिमिः सह सङ्करकृता नव, संसृष्टिकृतास्त्रय इति द्वादशेत्यर्थः । पूर्व च ये पञ्चतरिशद्भेदा उक्त्ता इति। द्वितीयोद्योतावसान 'एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाधेति वृत्तिप्न्थव्याख्यानावसरे ये पञ्च

५०२ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके

तत्र स्वपरमेदसक्कीर्णत्वं कदाचिदनुग्रह्यानुग्राहकभावेन। यथा- 'एवंवादिनि देवषो' इत्यादौ। अत्र हयर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यज्ञय

कदाचित्पभेदद्वयसम्पातसन्देहेन। यथा- खणपाहुणिआ देअर एसा जाआऍँ किपि दे भणिदा। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुणिज्जउ वराई॥

लोचनम् मन्तव्याः । स्वप्रभेदास्तावन्तोऽलंकार इत्येकसप्ततिः । तत्र संकरत्रयेण संसृष्टया च गुणने द्वे शते चतुरशीत्यधिके। तावता पञ्चत्निशतो मुख्यभेदानां गुणन सप्तसहस्त्राणि चत्वारि शतानि विशत्यधिकानि भवन्ति। अलंकाराणामानन्त्यात्वसंख्यत्वम् । तत्रा व्युत्पत्तये कतिपयभेदेषदाहरणानि दित्सुः स्वप्रभेदाना कारिकाया- मन्यपदार्थत्वेन प्रधानतयोक्तत्वात्तदाश्रयाण्येव चत्वार्युदाहरणान्याह-तत्रेति । अनुगृह्यमाण इति। लज्जया हि प्रतीतया। अभिलाषश्ज्वारोऽन्नानुगृह्यते व्यभिचारिभूतत्वेन । क्षण उत्सवस्तत्र निभन्त्रणेनानीता हे देवर 1 एषा ते जायया किमपि भणिता रोदिति। पडाहरे शून्ये वलभीगृहे अनुनी- यता वराकी। सा तावहेवरानुरक्ता तज्जायया विदितवृत्तान्तया किमप्युक्केत्येषोकि-

त्रिशद्द्ेदाः स्वयं प्रतिपादिता इत्यर्थः । ते इति। पश्वत्रिंशद्धेदा इत्यर्थः । स्वप्र बालप्रिया

भेदा इति। ध्वनेरवान्तरभेदा इत्यर्थः। तावन्त इति। पञ्चत्रिशदित्यर्थः । मल- दार इति। अलङ्कारत्वावच्छिन्न इत्यर्थः । ततत्रेत्यादि। एकसप्ततेश्चतुरभिर्गुणन इत्यर्थः । द्वे शते चतुरशीत्यधिके इत्यस्यानन्तरं 'तावता पञ्चत्रिंशतो मुख्यमे- दानां गुणने सप्तसहस्राणि चत्वारि शतानि विशत्यधिकानि भवन्तीति पाठो बहुषु अ्रन्थेषु दृश्यते, तदर्थः सज्गतो न भाति, विद्वद्धिर्निश्चेतव्यः । असंख्यत्वमिति। अतोऽलङ्कारत्वावच्छि एक एव ग्रात्य इति भावः । मन्यपदाथत्वेनेति। सगुणोभूतेत्यादिब हुवीहिद्वियान्यपदार्थत्वेनेत्यर्थः। अत्र ह्यर्थशकीत्यादिवृत्युक्तं विवृणोति-लज्जयेत्यादि। व्वभिचारिभूतत्वेनेति। लजा- याइश्श्नारव्यभिचारित्वेन हेतुनेत्यथः । उत्सव इति। उत्सवोऽयं देवरसम्बन्धी बोध्यः । प्राघुणिकेत्यस्याम्यागतेति वाच्यार्थः। तद्भावार्थकथनम्-निमन्त्रणेनानी तेति। अनेनानुनयनस्यावश्यकत्वं द्योत्यते। देवरेत्यादिच्छायाप्रदर्शनम्। किम पीति। अनुचितमित्यर्थः। यतो रोदिति अतो वराकी दीना। सां त्वया अनुनीयता- मिति सम्बन्धः। गाथामिमामवतारणपूर्वकं व्याचष्टे-सेत्यादि। सेति। या क्षणप्रा.

तृतीयोद् द्योत: ५०३

(क्षणप्राघुणिका देवर एषा जायया किमपि ते मणिता। रोदिति शून्यवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी ॥ इति च्छाया ।)

न्यपरवाच्यत्वेन च सम्भाव्यते। न चान्यतरपक्षनिर्णये प्रमाणमस्ति । एकव्यञ्ञकानुप्रवेशेन तु व्यङ्गयत्वमलक्ष्यक्रमव्यञ्चयस्य स्वप्रमेदान्तरा-

लोचनम् स्तद्तृत्तान्तं दृष्टवत्या अन्यस्यास्तदेवरचौरकामिन्याः। तत्र तव गृहिण्यायं वृत्तान्तो ज्ञात इत्युभयत: कलहायितुमिच्छन्त्येवमाह। तत्रार्थान्तरे संभोगेनैकान्तोचितेन परि- तोष्यतामित्येवंरूपे वाच्यस्य संक्रमणम्। यदि वा त्वं तावदेतस्यामेवानुरक्त इतीर्ष्या- कोपतात्पर्यादनुनयनमन्यपरं विवक्षितम्। एषा तवेदानीमुचितमगर्हणीयं प्रेमास्पद- मित्यनुनयो विवक्षितः, वर्यं त्विदानी गर्हणीयाः संवृत्ता इत्येतत्परतया उभयथापि च स्वाभिप्रायप्रकाशनादेकतरनिश्चये प्रमाणाभाव इत्युक्तम् । विवक्षितस्य हि स्वरूपस्थ- बालप्रिया घुणिकाऽभूत्सा नायिकेत्यर्थः । देवरेति। तस्या यो देवरो भर्तुर्ध्राता तस्मिन्ननुरक्ते. त्यर्थः । विदितेति। विदितो वृत्तान्तस्तस्या देवरस्य च परस्परानुरागादिर्यया तये- त्यर्थः । तद्वृचान्तमिति। तज्जायावचनादिवृत्तान्तमित्यर्थः । कामिन्या इत्ये- षोक्तिरित्यन्वयः । जायया किमपि भणितेति रोदनहेतुप्रदर्शनमात्रं न तत्कथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्याह-तत्रेत्यादि। तद्वचने। तत्र इत्येवमाहेति सम्बन्धः । सेति शेषः । उभयतः कलहायितुमिति। तद्देवरस्य तज्जायायाश्च मिथः कलहमुत्पा- दयितुमित्यरथः । वृत्तावुक्त सन्देहसङ्करं विवृणोति-तत्रेत्यादि। तत्र तथावचने। इत्येवंरूपे अर्थान्तर इति सम्बन्धः । वाच्यस्य अनुनयतिवाच्यार्थस्य। सङक- मणमिति । विवक्षितमित्यस्यापकर्षः । प्रियभाषणादिः परितोषजनको व्यापारस्त- त्वेनानुनयतेर्वाच्यार्थः, स चात्र सम्भोगत्वेन रूपेण लक्ष्यो विवक्षित इत्यर्थः। तस्यां तवानुरागो मया ज्ञात इत्यादिरर्थश्चात्र व्यंग्यो बोध्यः। एतस्यामेवेति। देवर तस्यामेवेति च पाठः। या रोदिति तस्यामेवेत्यर्थः। इतीति हेतौ। ईषर्थेति। वक्तृ कामिनीगतयोरीर्ष्याकोपयोस्तांत्पर्यादित्यर्थः । अनुनयनमिति। अनुनयति वाच्यार्थ इत्यर्थः । अन्यपरमिति। ईर्ष्याकोपव्यग्यपरमित्यर्थः । उक्तमुपपदयति-एषे- त्यादि। इत्येतत्परंतया विवक्षितमिति सम्बन्धः। उभयथाऽपाति। अनुनयति वाच्यस्यार्थान्तरसङ्क्रमणपक्षे अन्यपरत्वेन विवक्षितत्वपक्षे चेत्यथेः। सवभिप्रायेति। वक्तृकामिनीगतामिलाषेत्यर्थः । उक्तमिति । वृत्तिकृतेति शेषः। प्रसत्नादाह-

५०४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके पेक्षया बाहुल्येन सम्भवति। यथा-'स्निग्घश्यामल' इत्यादौ। स्वप्र- भेदसंसृष्टत्वं च यथा पूर्वोदाहरण एव। अत्र हर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्या- त्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य च संसर्ग: । गुणीभृतव्यक्ञय सङ्कीर्णत्वं यथा- 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयः' इत्यादौ। यथा वा- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोडभिमानी कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपट: पाण्डवा यश्य दासाः ।

कास्ते दुर्योघनोऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ।।

स्यैवान्यपरत्वम्, संक्रान्तिस्तु तस्यैतद्रपतापत्तिः। यदि वा देवरानुरक्ताया एव तं लोचनम्

देवरमन्यया सहावलोकितसंभोगवृत्तान्तं प्रतीयमुक्तिः, देवरेत्यामन्त्रणात्। पूर्वव्या- ख्याने तु तदपक्षया देवरेत्यामन्त्रणं व्याख्यातम्। वाहुल्येनेति। सर्वत्र काव्ये रसादितात्पर्य तावदस्ति तत्र रसध्वनेर्भावध्वनेश्चैकेन व्यञ्ञकेनाभिव्यञ्ञनं स्निग्धश्या- मलेत्यत्र विप्रलम्भश्भ्गारस्य तद्वयभिचारिणश् शोकावेगात्मनश्चर्वणीयत्वातू। एवं त्रिविधं संकरं व्याख्याय संसृष्टिमुदाहरति-स्वप्रभेदेति। अत्र हीति। लिप्तश- ब्दादौ तिरस्कृतो वाच्यः, रामादौ तु संक्रान्त इत्यर्थः । एवं स्वप्रभेदं प्रति चतुर्भेदानुदाहृत्य गुणीभूतव्यन्नयं प्रत्युदाहरति-गुणीभूतेति। विवक्षितस्येत्यादि। स्वरूपस्थस्य वाच्यस्य। तस्य वाच्यस्य। एतदरूपता बालप्रिया

पत्तिः विवक्षितरूपान्तरप्राप्तिः। देवरानुरक्ताया इति। सस्य यो देवरस्तदनुर- काया इत्यर्थः। सहेत्यस्य सम्भोगेत्यनेन सम्बन्धः। उक्तार्थे गमकमाह-देवरे- त्यादि। तद्पेक्षयेति। या प्राघुणिकाऽभूत्तदपेक्षयेत्यर्थः। तन्निरूपितं देवरत्वं बोध्य- मित्यर्थः। गाथेयं काव्यप्रकाशेऽप्युदाहता। बाहुल्येन सम्भवतीत्येतदुपपादयति- सर्वत्रेत्यादि। चर्वणीयत्वादभिव्यञ्जनमिति सम्बन्धः । लिप्रेशब्दादावित्यादि। 'स्नग्धश्याम ळकान्तिलिप्तवियत'इत्यत्र द्रवद्रव्यस्य सर्वावयवावच्छेदेन यः संयोगस्त- दात्मकस्य लेपस्य वाच्यार्थस्य बाधाल्लिपिधातुः सम्पर्क कक्षयंस्तदतिशयं द्योतयति। एवं पयोदाससुहदो येषामित्यत्र वाच्यार्थस्य बाघात्सुहत्पदमुपकारितवेन रूयेण लक्षय- सदतिशयं व्यनकत्यर्थः। रामाद्ाविति। रामादिपद इत्यर्थः । वाच्य इत्यनु षज्यते। सङकान्त इति। यथासङ्कान्तिस्तथा द्वितीयोद्योते उक्तम्। रामादावि- त्यादिपदेन 'न्यकूकार' इत्यादिस्थरावणादिपदर्सप्रहः। 'कर्तेंशश्यादिश्लोको वेणीसंहा

तृतीयोद्द्योत:

मत्र श्रलक्ष्यक्रमव्यअ्ञथस्य वाक्यार्थीभूतस्य व्यङ्षथविशिष्टवाच्या- भिघायिभि: पदैः सम्मिश्रता। अत एव च पदार्थाश्रयत्वे गुणीभूतव्य ब्धस्य वाक्यार्थाश्रयत्वे च धवनेः सक्कीर्णतायामपि न विरोषः स्वप्रमेदा-

लोचनम् अत्र हीत्युदाहरणद्वयेऽपि। मलदयक्रमव्यङ्गयस्येति। रौद्रस्य व्यङ्गयवि० शिष्टेत्यनेन गुणता व्यम्नयस्योक्ता। पदैरित्युपलक्षणे तृतीया। तेन तदुपलक्षिता योऽर्यो व्यप्तथगुणीभावेन वर्तते तेन संमिश्रता संकीणता। सा चानुप्रात्यानुगराहकभावेन संदेहयोगेनैकव्यअ्जकानुप्रवेशेन चेति यथासंभवमुदाहरणद्वये योज्या। तथा हि-मे यदरय इत्यादिभि: सवैरेव पदार्थः कर्तेत्यादिभिश्च विभावादिरूपतया रौद्र एवानुगृत्यते। कर्तेत्यादौ च प्रतिपदं प्रत्यवान्तरवाक्यं प्रतिस्मास च व्यप्नथमुत्प्रेक्षितुं शक्यमे- वेति न लिखितम्। पाण्डवा यस्य दासा इति तदीयोक्त्यनुकारः। तत्र गुणीभूतव्या्ञथ तापि योजयितुं शक्या, वाच्यस्यैव कोधोद्दीपकत्वात्। दासैक् कृतकृत्यैः स्वाम्यवर्श्यं द्रष्ट- व्य इत्यर्थशक्त्यनुरणनरूपतापि। उभयथापि चारुत्वादेकपक्षग्रहे प्रमाणभावः। एकव्यञ्ञ- कानुप्रवेशस्तु तैरेव पदैः गुणीभूतस्य व्यप्नयस्य प्रधानीभूतस्य चरसस्य विभावादिद्वारतया-

रस्ष्थः वृत्तावत्रेत्यक्ष्य कर्तेत्युदाहरणमात्रपरामर्शकत्वभ्रमवारणाय वित्रणोति- बालप्रिया

उदादरणद्वयेऽपीति। रौद्रस्येति। न्यक्कार इत्यादौ रावणगतस्य कर्तेत्यादौ भीमसेनगतस्य च क्रोधस्य प्रतीतेरिति भावः । व्यंग्यविशिष्टेत्यनेनेति। व्यंग्य- वैशिष्ट्यकथनेनेत्यर्थः । गुणतेति। वाच्यार्थ प्रतीति शेषः । उक्ता दशिता। पदै- रसम्मिश्रतेत्यस्य यथाश्रुतार्थस्य बाधाद्व्याचष्टे-पदरित्युपलक्षरो तृतीयेति। पदैरिति तृतीयार्थो ज्ञाप्यत्वमित्यर्थः । तमैवार्थ दर्शयति-तदुपलक्षितेति। केन सम्मिश्रतेत्यत्राह-योर्ऽर्थ इत्यादि। योऽर्थः वाच्यार्थः। तेनेति। गुणीभूतर्व्यं- ग्येन वाच्येनेत्यर्थः। सा चेति। सङ्कीणतेत्यर्थः । तृतीयान्तत्रयस्यानेन सम्बन्धः । कर्तेत्यादिभिश्चेति। पदार्धैरित्यनुषनः। नतु न्यक्कारेत्यादौ व्यंग्यार्थाः पूर्व व्याख्याता: । कर्तेत्यादौ तु,ते कि न सन्तीत्यत आह-कर्तेत्यादाविति। तदी- योक्तीति। पाण्डवा मम दासा इति दुर्योधनोक्तीत्यर्थः । रौद्र एवानुगृह्यत इत्यनेना- नुप्रात्यानुप्राहकभावेन सक्करं प्रदर्श्य सन्देहयोगेन तं दर्शयति-तत्रेत्यादि। तत्र 'पाण्ठ- वा यस्य दासा' इत्यत्र। गुणीभूतव्यंग्यताऽपीति। व्यंग्यमत्र पाण्डवगतापकर्षा- दिकं बोष्यम्। इत्यर्थेत्यादि। उक्क यदर्थशक्तिमूलं व्यंग्यं तद्रूपताऽपीत्यर्थः । योजयितुं शक्येत्यनुषन्नः। उभयथापीत्यादि। तथा च गुणीभूतव्यंग्यस्य व्वनेश्च सन्हेहसक्कर इति भावः । तैरिति। मे यदरय इत्यादिभिरित्यर्थः । विभावादिद्वार- तया रसस्य चाभिव्यअ्नादिति सम्बन्धः । अतएवेत्येतद्व्याख्याया त एवेत्यादि न ६४ ६व०

५०६ सटीकलोचनोपेतध्बन्यालोके न्तरवत्। यथाहि ध्वनिप्रभेदान्तराणि परस्परं सक्कीर्यन्ते पदार्थवाक्यार्था- श्रयत्वेन च न विरुद्धानि । कि चैकव्यङ्रथाश्रयत्वे तु प्रधानगुणभावो विरुध्यते न तु व्यङ्गथ- मेदापेक्षया तताऽप्यम्य न विरोधः । अयं च सङ्करसंसृ ष्टवयवहारो बह- नामेकन्न वाच्यवाचकभाव इव व्यक्षव्व्यन्लकभावेऽपि निर्विरोध एव मन्तव्यः । यत्र तु पदानि कानिचिदविवक्षितवाच्यान्यनुरणनरूपव्यङ्गथ वाच्यानि वा तत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ञययोः संसृष्टत्वम्। यथा-'तेषां गोपवधूविलाससुहृदाम्' इत्यादौ। मत्र हि 'विलाससुहृद।' 'राधारहःसा- क्षिणाम्' इत्येते पदे ध्वनिप्रभेदरूपे 'ते' 'जाने' इत्येते च पदे गुणीभूत- व्यङ्रचरूपे।

भिव्यज्ञनात्। अत एव चेति। यतोऽत्र लक्ष्ये दृश्यते तत इत्यर्थः । ननु व्यज्ञथं लोचनम्

गुणीभूतं प्रधान चेति विरुद्धमेव तद्दृश्यमानमप्युक्तत्वान श्रद्धेयमित्याशङ्कय व्यज्ञ कभेदात्तावन्न विरोध इति दर्शयति-अत एवेति। स्वेति। स्वप्रमेदान्तराणि संकी- णतया पूर्वमुदाहृतानीति तान्येव द्ृटान्तयति । तदेव व्याचष्टे-यथाह्वीति। तथात्रापीत्यध्याहारोऽन्र कतव्यः । 'तथा दि' इति वा पाठः । ननु व्यञ्जकभेदात्प्रथमभेदयोः परिहारोऽस्तु एकव्यञ्जकानुप्रवेशे तुकिं वक्तव्य- मित्याशङ्कय पार्माथिकं परिहारमाह-िञत्त्रेति। ततोऽपीति। यतोऽन्यद्वयभ्गथं गुणीभूतमन्यच्च प्रधानमिति को विरोधः। ननु वाच्यालंकारविषये श्रुतोऽयं संकरा- दिग्यवहारो न तु व्यप्नयविषय इत्याशङ्कथाह-अयं चेति। मन्तव्य इति। मन- नेन प्रतीत्या तथा निश्चेयः उभयत्रापि प्रतीतेरेव शरणत्वादिति भावः । एवं गुणीभू- तव्यज्ञय संकरमेदाखीनुदाहृत्य संसृष्टिमुःहरति-तत्र तु पदानीति। कानिचिदित्य-

विरोध इत्यन्तं प्रन्थमवतार्यति-नन्धित्यादि । दवश्य पानेमिति । लक्ष्य इति शेषः। बालप्रिया

स्वेति। दृष्टान्तयतीति मम्बन्धः । स्वप्रभेदान्तरवदित्यनेन दृष्टान्तं दर्शयतीत्यर्थः । प्रथमभेदयोरिति। अनुग्राह्यानुग्राहकभावेन सन्देहयोगेन च यौ सङ्करौ तयोरि- त्यर्थः। किं वक्तव्यमिति। कि कर्तव्यमिति च पाठः। व्यञ्जकभेदाभावादिति भावः। भावमाह-यतोऽन्यदित्यादि। मन्तव्य इत्येतत् प्रकृतानुगुणतया व्याचष्टे- मननेनेत्यादि। प्रतीत्या सहृदयप्रतीत्या। इत्यनेनेति। कानिचिदविवक्षितवा- व्यानि कानिचिदनुरणनरूपव्यंग्यवाच्यानीत्युक्त्येत्यर्थः । सुहृदित्यादि। मुख्यार्थयो:

तृतौयोद्द्योत: ५०७

डूकारे काव्ये सर्वत्र सुव्यवस्थितम् । प्रभेदान्तराणामपि कदाचित्सड्की- णत्वं भवत्येव। यथा ममैव-

नेन संकरावकाशं निराकरोति। सुहृच्छन्देन साक्षिशव्देन चाविवक्षितवाच्यो ध्वनिः लोचनम्

'ते' इतिप देनासाधारण गुणगणोऽभिव्यक्तोऽपि गुगत्वमवलम्बते, वाच्यस्यैव स्मरणस्य प्राधान्येन चारुत्वहेतुत्वात्। 'जाने' इत्यनेनोतपेक्ष्यमाणानन्तधर्मेव्यञ्जकेनापि वाच्यमे- वोत्प्रेक्षणरूपं प्रधानीक्रियते। एवं गुगीभूतव्यज्ञथेऽपि चत्वारो भेदा उदाहृताः । अधुनालंकारगतांस्तान्दशयति-वाच्यालङ्कारति। व्यक्षथत्वे तवलंकाराणा- मुक्तभेदाष्टक एर्वा्तिर्भाव इति वाच्यशब्दस्याशयः । काव्य इति। एवंविधमेव हि काव्यं भवति। सुव्यवस्थितमिति। 'विवक्षा तत्परत्वेन' इति द्वितीयोद्दथोतमू लोदाहरणेभ्यः संकरत्रयं संसृष्टिश्व लभ्यत एवं। 'चलापार्त्ा दृष्टिम्' इत्यत्र हि रूप- कव्यतिरेकस्य प्राग्व्याख्यातस्य श््म्वारानुभ्राहकतवं स्वभावोक्तेः श्क्गारस्य चैकानु- प्रवेशः । 'उप्पह जाया' इति गाथायां पामरस्वभावोकिर्वा ध्वरनिर्वेति प्रकरणाद्यभावे एकतरप्राहकं प्रमाणं नास्ति । यद्यप्यलङ्वारो रसमवश्यमनुगटक्वाति, तथापि 'नाति निर्वहणैषिता' इति यदभि- प्रायेणोकं तत्र सक्करासम्भवात्ससृष्टिरेवालङ्कारेण रसध्वनेः। यथा-'बाहुलतिकापाशेन वद्ध्वा दढम्' इत्यत्र। प्रभेदान्तराणामपीति। रसादिष्वनिव्यतिरिकानाम्। बालप्रिया सुहृत्वसाक्षित्वयोरचेतनेषु लतावेश्मसु बाघत्सुहृत्पदमुपकारित्वेन साक्षिपद मासन्नतवेन रूपेण च लक्षयति। उपकारादिगतातिशयो व्यंग्यश्चेत्यनयोः पदयोर्ध्वनिरित्यर्थः। पदेनाभिव्यक्त इति सम्बन्धः । गुणत्वमिति । वाच्यं प्रतीति शेषः । वाच्यालक्कारसक्कीर्णत्वमित्यत्रालङ्कारे वाच्यत्वविशेषणस्य फलंदर्शयति-व्य- ङश्यत्व इत्यादि। उक्तभेदाष्ट्रक इति। सक्करसंसृष्टिकृतभेदाष्टक इत्यर्थः। एवंवि- घमिति। रंसवत्सालङ्कारं चेत्यर्थः। सुव्यवस्थितत्वं दशयति-विवक्षेत्यादि। शंङ्गारानुम्गाहकत्वमिति। शङ्गारेण सहानुग्राह्यानुग्राहकभाव इत्यथेः। नायकान्त- रगततत्तच्चेष्टादर्शनस्य रत्युद्दीपकश्वादिति भावः। इति गाथायामिति। पूर्वोदाह- तायामिति शेषः । प्रकरणाधयंभाव इति निमित्ते सप्तमी। एवं त्रिविधस्य वाच्यालक्कारसक्करस्योदाहरणं प्रदर्श्य, तत्संसृष्टेविषयमुदाहरणं च दर्शयिष्यन्नाह-यद्यपीत्यादि। यद्भिप्रायेगेति। अनुराहकत्वाभावाभिप्राये णेत्यर्थः । इत्यत्रेति। अत्र हि रुनकेण रसस्य संसृष्टिरेवेत्यर्थः। वक्ष्यमाणोपपत्यर्थ- माह-निष्पादनेत्यादि। व्यापारवतीत्पादीनि पदानि विवृणोति-तत्रेत्यादिना।

५०८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

या व्यापारवती रसान् रसयितुं काचित्कवीना नवा दष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती।

लोचनम् व्यापारवताति। निष्पादनप्राणो हि रस इश्युक्तम्। तत्र विभावादियोजनाटिमका वर्णना, ततः प्रभृति घटनापर्यन्ता किया व्यापारः, तेन सततयुक्ता। रसानिति। रस्यमानतासारान् स्थायिभावान् रसयितुं रस्यमानतापत्तियोग्यान् कर्तुम् । काचि- दिति लोकवार्तापतितबोधावस्थात्यागेनोन्मीलन्ती। अत एव ते कवयः वर्णनायोगात तेषाम्। नवेति। क्षणेक्षणे नूतनैन तनै वैंचित्र्यैजगन्त्यासूत्रयन्ती। द्वृष्टिरिति। प्रति- भारूपा, तत्र दृष्टिश्वाक्षुषं ज्ञानं षाडवादि रसयतीति विरोधालक्कारोऽत एव नवा। तदनुगृहीतश्च ध्वनिः, तथाहि चाक्षुषं ज्ञानं नाविवक्षितमत्यन्तमसम्भवा भावात्। न चान्यपरम् ; अपि त्वर्थान्तरे ऐन्द्रिय कविज्ञानाभ्यासोल्लसिते प्रतिभा- नलक्षणेडयें संक्रान्तम्। संक्रमणे च विरोधोऽनुप्राहक एव। तद्वक्ष्यति-'विरोधा बालप्रिया विभावादीति। विभावानुभावय्य्थॅत्यर्थः । घटनेति। तत्तत्पदसळूघटनेत्यर्थः । क्रियेति। तत्तदनुसन्धानात्मिका मनःक्रियेत्यर्थः । नित्ययोगे बतुबित्याह-तेने- त्यादि। युक्तत्वं जन्यजनकभावसम्बन्धेन बोध्यम्। रसानित्यस्य वाच्यार्थविवरणम्- रस्यमानतासारानिति। रसपदेन प्रकृते विवक्षितमाह-स्थायिभावानिति। लोकयात्रापतितबोधेति। लौकिकतत्तद्वस्तुविषय कंज्ञानेत्यर्थः। मतपवेति। दृष्टथु- न्मीलनादेवेत्यर्थः । कविपदयोगार्थमाह-चर्णनायोगादिति। आसूत्रयन्ती प्रका- शयन्ती। वक्ष्यमाणं सछकमणं मनसि कृत्याह-प्रतिभारूपेति। अन्न दष्टिश्चाक्षु घज्ञानम्। रसान् रसयितुं षाटबादिपेयद्रव्याणि मधुरादिरसयुक््तानि कर्तुम्, यद्वा- षाडबादिगतमधुरादिरसानास्वादयितुं व्यापारवतीति विरुद्धार्थस्य प्रतीत्या विरोधाभासा- लद्ार इश्याह-तत्र दृष्टिरित्यादि। विरोधद्योतकमाह-अतपवेत्यादि। नवेति विरोधद्योतकमिति भावः । ध्वनिः दृष्टिरित्यर्थान्तरसंडक्रमितवाच्यध्वनिः । नावि- घक्षितमत्यन्तमिति । अत्यन्ततिरस्कृतं नेत्यर्थः । अतम्मवाभावादिति। कविगतस्य चन्द्रोद्यानादिचाक्षुषज्ञानस्यापि रसनिष्पादनोपयोगित्वादिति भावः । न वान्यपरमिति। व्यंग्यपर विवक्षितं च नेत्यर्थः । अपितु प्रतिभानलक्षणे अर्थान्तरे सङक्रान्तमिति। दृष्टिपदमत्र प्रतिभात्वेन रूपेण ज्ञानं लक्षयतीत्यर्थः । प्रतिभानस्यातिस्फुटत्वादिकमत्र व्यंग्यम्। मुख्यार्थसम्बन्धं दशयितुमाह-पन्द्रि- यकेत्यादि। ऐन्द्रियक विज्ञानं लौकिकतत्तद्विषयकचाक्षुषज्ञानं तस्याभ्यास आवृत्ति: तेनोछसिते प्रकाशिते इत्यथेः। उक्तमर्थ वृत्या सन्गमयति-तद्वक्ष्यतीत्यादि।

सृतीयोद्दोत: ५०९

ते द्वे अप्यवलम्य विश्वेमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं आ्ान्ता नैव च लळ्घमब्घिशयन त्वद्धक्तितुल्यं सुखम् ॥ लोचनम् लङ्कारेण इत्यादिना। या चैवंविधा दृष्टिः परिनिष्ठितोऽचलः अर्थविषये निश्चेतव्ये विषये उन्मेषो यस्याः । तथा परिनिष्ठिते लोकप्रसिद्धेडयॅ न तु कविवदपूर्वस्मिन्नयें उन्मेषो यस्या: सा। विपश्चिताम्तियं वैपक्चिती। ते अवलस््येति। कवीनामिति वैप- श्वितीति वचनेन नाहं कविर्न पण्डित इत्यात्मनोऽनौद्धर््यं ध्वन्यते। अनात्मीयमपि दरिद्वगृह इवोपकरणतयान्यत आहृतमेतन्मया दृष्टिद्वियमित्यर्थः । ते द्वे अपीति। न ह्ोकया दृष्टथा सम्यड्निर्वर्णनं निर्वहति। विश्वमित्यशेषम्। अनिशमिति। पुनः पुनरनवरतम् .. । निर्वर्णयन्तो वर्णनया, तथा निश्चितार्थं वर्णयन्तः इदमित्थमिति परामर्शानुमानादिना निर्भज्य निर्वर्णनं किमत्र सारं स्यादिति तिळशस्तिलशो विचयनम्। यच्च निर्वर्ण्यते तत्खलु मध्ये व्यापार्यमाणया मध्ये चार्थविशेषु निश्चितोन्मेषया निश्- लया दृष्टथा सम्यउनिर्वर्णित भवति। वयमिति। मिथ्यातत्वदृष्टथाहरणव्यसनिन इत्यर्थः । श्रान्ता इति। न केवलं सारं न लब्धं यावत्प्रत्युत खेद: प्राप्त इति भावः । चशब्दस्तुशब्दस्याये। अब्धिशयनेति। योगनिद्रया त्वमत एव सारस्वरूपवेदी स्वरूपावस्थित इत्यर्थः । श्रान्तस्य शयनस्थितं प्रति बहुमानो भवति। त्वन्भ्रक्ीति। स्वमेव परमात्मस्वरूपो विश्वसारस्तस्य भक्तिः श्रद्धादिपूर्वक उपासनाक्रमजस्तदावेश बालप्रिया अर्थविषय इत्यस्यार्थमाह-निश्चेतव्य इत्यादि। अन्यथापि व्याचष्टे-तथेत्यादि। ते अवलम्ब्येस्यनेन ध्वनितमर्थमुक्त्वा तद्वाच्यार्थमाह-अनात्मीयमित्यादि। गृह इचेति। अविद्यमानं मण्डनादिकमिति शेषः। द्वे अपीत्युक्तेः फलमाह-न हीत्यादि। अनिशमित्यस्यार्थंद्वयमाह-पुनरित्यादि। कविदष्टथवलम्बनेन निर्वर्णन द्वेधा विवृणोति-निवर्णयन्तो वर्णनयेति। तथेत्यादीति च। वर्णानया निर्वर्ण- यन्तो वीक्षमाणाः । विपश्चिद्दृष्टयवलम्बनेन निर्वर्णनं व्याख्याति-इद्मित्थमि- त्यादि। निर्भज्य निरवर्णनमेव स्फुटयति-किमन्रेत्यादि। दृष्टिद्वयालम्बनेन निर्वर्ण- न्य फळम्-न ह्येकयेत्यादि। पूर्वोक्तमेव विशदयति-यच्चेत्यादि। वयमित्यस्य भावार्थमाह-मिथ्येत्यादि। मिथ्या दृष्टिः कविदृष्टिः तस्वदृष्टिः विपश्चिद्दृष्टिः, तयोराह- रणे व्यसनिनस्तात्पर्यवन्त इत्यर्थः। तुशब्दस्यार्थ इति। विशेषरूपार्थबोधक इत्यर्थः। अन्धिशयनेत्यस्य गम्यार्थमाह-योगनिद्येत्यादि। अत एवेति। त्वद्धक्तितुल्यस्य सुखस्याभावादेवेत्यर्थः। सारेति। विश्वसारभूर्त यत्स्वस्वरूरप तद्व- दीत्यर्थः।वयंग्यान्तरं च दर्शयति-भ्रान्तस्येत्यादि। तदावेश इति। तद्विषयक- प्रेमातिशय इत्यर्थः। यद्वा-अन्तःकरणवृप्तेस्तदाकाराकारितत्वमित्यथेंः-। भक्े: स्वरपं

५१० सटीकलोचनोपेतध्व न्यालोके

इत्यत्र विरोधालड्कारेणार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य ध्वनिप्रमेदस्य सठ्कीर्णत्वम्। वाच्यी लड्कारसंसष्टत्वं च पदापेक्षयव। यत्र हि कानिचित्पदानि लोचनम् स्तेन तुल्यमपि न लब्धमास्तां तावत्तजातीयम्। एवं प्रथममेव परमेश्वरभक्तिभाजः कुतूहलमात्रावलम्बितकवि प्रामाणिकोभयवृत्तेः पुनरपि परमेश्वरभक्तिविश्रान्तिरेव युक्तेति मन्वानस्येयमुक्तिः । सकलप्रमाणपरिनि· श्वितदष्टादष्टविषयविशेषजं यतसुखं, यदपि वा लोकोत्तरं रसचर्वणात्मकं तत उभयतोऽपि परमेश्वरविश्रान्त्यानन्दः प्रकृष्यते तदानन्दविप्रुण्मात्रावभासो हि रसास्वाद इत्युक्त प्रागस्माभिः। लौकिकं तु सुखं ततोऽपि निकृष्टप्रायं बहुतरदुःखानुषज्जादिति तात्पर्यम्। D. तत्रैव दृष्टिशब्दापेक्षयेकपदानुप्रवेशः । दृष्टिमवलम्व्य निर्वर्णनमिति विरोधालद्वारो वाश्रीयताम्, अन्धपदन्यासेन दृष्टिशब्दोऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो वास्तु इत्येकतरनिश्चये नास्ति प्रमाणम्, प्रकारद्वयेनापि हृद्यत्वात्। न च पूर्वत्राप्येवं वाच्यम्। नवाशब्देन शब्दशक्त्यनुरणनतया विरोधस्य सर्वथावलम्बनात्। एवं सङ्करं त्रिविधमुदाहृत्य संसष्टिमुदाहरति-वाच्येति। सकलवाक्ये हि यथलक्कारोऽपि व्यप्तथार्थोऽपि प्रधानं तदानुप्राह्यानुग्राहकतवसङ्करस्तदभावे स्वसज्ञतिरि- बालप्रिया तस्य परमानन्दरूपत्वं च भक्तिरसायनादिग्रन्येषु प्रदर्शितम्। इलोकस्यास्यावतारिकामाह-एचमित्यादि। एवमियमुक्तिरिति सम्बन्धः । श्लोक- स्यास्य पार्यन्तिक तात्पर्यारथमाह-सकलेत्यादि। वृत्तौ सक्वीर्णत्वमित्यनेनानुप्रात्यानुग्रा- इकमावेन सक्करः एकपदानुप्रवेशसङ्करक्ष विवक्षित इति दर्शयति-तत्रेत्यादि। तत्रैव उक्तश्लोक एव। एकपदानुप्रवेश इति। विरोधालद्वारेण सहार्थान्तरसडक्मितवा व्यस्य ध्वनेरिति शेषः । सन्देहसङ्करमप्यत्र दशेयति-दृष्टिमवलस्व्येम्यादि। विरो- धालङ्वारो वेति। ते अवलम्ब्य निर्वणयन्त इत्यत्र ते इति तत्पदेन दृष्टिपदवाच्या ्ंस्य दशनस्य परामर्शे दर्शनमवलम्व्य पश्यन्त इति विरुद्धार्थस्य प्रतीत्या विरोधाल- द्वारो वेत्यर्थः। वक्ष्यमाणमर्थमादायात्र विरोधपरिहारः। अन्धेत्यादि। निःश्वासानध इत्यादावन्धादिपदेनेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन दृष्टिपदेन लक्ष्यस्य प्रतिभारूपार्थस्य परा- मर्शेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो ध्वनिवेत्यथेः। पूर्वत्रापीति। या दृष्टिः रसान् रसयितुं व्यापारवतीत्यत्रापीत्यर्थः । एवमिति। सन्देहसङ्कर इत्यर्थः। नवेत्यादि। नवाशब्दे- नावलम्बनादिति सम्बन्धः । नवेति शब्देन थोतनादित्यर्थः। शव्दशक्त्यतुरणनत येति विशेषणे तृतीया। उदाहरतीति। दर्शयतीस्यथेः। सकलवाक्य इति। सम्पूर्णवाक्य इत्यर्थः।

सृतीयोद्द्योतः ५११

वाच्यालक्कारभाञ्जि कानिचिच्च ध्वनिप्रभेदयुक्तानि। यथा- दीर्घीकुर्वन पटु मदकलँ कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटित कमलामोदमैत्त्री कषायः ।

लोचनम् स्यलबूकारेण वा ध्वनिना वा पर्यायेण द्वाभ्यामपि वा युगपत्पदविश्रान्ताभ्यां भाव्य- मिति त्रयो भेदाः । एतद्गर्भीकृत्य सावधारणमाह-पदापेक्षयैवेति। यत्रानुभाव्या- नुप्राहकभावं प्रत्याशक्कापि नावतरति तं तृतीयमेव प्रकारमुदाहर्तुसुपक्रमते-यत्र हीति। यस्माद्यत्र कानिचिदलक्कारभाजि कानिचिद्ष्वनियुक्तानि, यथा दीर्घीकुर्वन्नि- त्यत्रेति। तथाविधपदापेक्षयैव वाच्यालक्कारसंसष्टत्वमित्यावृत्त्या पू प्रन्थेन सम्बन्धः कर्तव्यः । अत्र हीति। अत्रत्यो हिशब्दो मैत्रीपदमित्यस्यानन्तरं योज्य इति प्रन्थ- सप्नतिः । दीर्घीकुर्वन्निति। सिप्रावातेन हि दूरमप्यसौ शब्दो नीयते, तथा सुकु- मारपवनस्पर्शजातहर्षाः चिरं कूजन्ति, तत्कूजितं च वातान्दोलितसिप्रातरन्जमधुर- शब्दमिश्रं भवतीति दीर्घत्वम्। पट्विति। तथासौ सुकुमारो वायुयॅन तज्जः शब्दः सारसकूजितमपि नाभिभवति प्रत्युत तत्सव्रह्मचारी तदेव दीपयति। न च दीपर्न तदीयमनुपयोगि यतस्तन्मदेन कलं मधुसमाकर्णनीयम्। प्रत्यूषेष्विति। प्रभातस्य तथाविधसेवावसरत्वम्। बहुवचनं सदैव तत्रैषा हृद्यतेति निरूपयति। स्फुटितान्य. बालप्रिया तदभाष इति। तत्सक्करभाव इत्यर्थः । चर्यायेरेति। पदविश्रान्तेन भाव्यमिति शेषः । तृतीयमेवेति। द्वाभ्यामपि युगपत् पदविश्रान्ताभ्यां भाव्यमित्युक्तमेवे- त्यर्थः। 'यत्रे' त्यादिवाक्यं सज्तमयति-यरम्रादित्यादि। यस्मादिति हिशब्दार्थ कथनम्। आवृत्येति। वाच्यालङ्कारसंसष्टत्वं पदापेक्षयैवेति पदानागावृत्ति: तन्न पदापेक्षयेत्यस्य तथाविधपदापेक्षयेत्यर्थश्चेति भावः । इदमुपलक्षणं तत्रेति शेषश्च बोध्यः। दीर्घाकुवन्नित्यनेनोक्तं सिप्रावातहेतुकं कूजितस्य दीर्घत्वं दैशिक कालिक खसजातीयसंवलनकृतं चेतिव्रिविधमिति विवृणोति -- सिप्राव्ातेनेत्यादि दीर्घत्व- मित्यन्तेन। पटु सम्थ० दीर्घीकुर्वन्निति करियाविशेषणमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-तथे- त्यादि। सुकुमारः मन्दः। दीपयति पोषयति यतस्तन्मघुरमतो नानुपयोगींति सम्बन्धः । तंथाविधसेवेति'। सुरतग्लानिहरणादिरूपसेवेत्यर्थः। तत्रेति। उज्जयि- न्यामित्यर्थः । निरूपयति दर्शयति। स्फुटितानीत्यस्य त्रुटितानीत्यर्थ मनसि कृत्य तत्र हेतुं गैम्यं दर्शयति-मातरित्यादि। स्फुदितानीत्यनेनार्थान्तरं च विव-

४१२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

यत्र स्त्रीर्णां हरति सुरतग्ळानिमञ्जानुकूलः सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥

न्सर्वर्तमानमकरन्दभरेण। तथा स्फुटितानि विकसितानि नयनहारीणि यानि कमलानि चनम् तेषा य आमोदस्तेन या मैत्री अभ्यासान्नावियोगएस्परानुकृत्यलाभस्तेन कषाय उपरक्तो मकरन्देन च कषायवर्णीकृतः। इत्रीणामिति। सर्वस्य तथाविधस्य त्रैलोक्य- सारभूतस्य य एवं करोति सुरतकृता ग्लानि तान्ति हरति, अथ च तद्विषयां ग्लानि पुनः सम्भोगाभिळाषोद्दीपनेन हरति। न च प्रसत्यप्रभुततयापि त्वज्ञानुकूलो हृद्यस्पर्शः हृदयान्तर्भूतश्व। प्रियतमे तद्विषये प्रार्थनार्थ चाटूनि कारयति। प्रियतमोऽपि तत्पवनस्पर्शप्रवुद्धसम्भोगाभिलाषः । प्रार्थनार्थ चाटूनि करोतीति तेन तथा कार्यत इति परस्परानुरागप्राणश्त्तारसर्वस्वभू- तोडसौ पवनः । युक्त चैतत्तस्य यतः सिप्रापरिचितोऽसौ वात इति नागरिको न त्ववि- क्षितमित्याह-तथेत्यादि। भावार्थमाह-नयनेति। मैत्रीपदमुख्यार्थस्यान्न बाधा- बालप्रिया तस्पदेन विवक्षितं दर्शयति-अभ्यासङ्गेत्यादि। अभ्यासश्स्य संश्लेषस्यावियोगोS विच्छेद: अविच्छिन्नस्संश्लेष इति यावत्। तेन परस्परानुकूल्यस्य परस्परोप० कारित्वस्य लाभ इत्यर्थः । अत्राविच्छिन्नस्संश्लेषो लक्ष्यार्थः, परस्पनुकूल्यलाभस्तु व्यंग्य इति विवेकः । उपरक्तः सम्बद्धः। अर्थान्तरं चाह-मकरन्देने- त्यादि। पीतमिश्रो रक्तः कषायवर्णः। सर्वस्येति बहुवचनार्थकथनम्। तथः- विधस्य स्त्रीत्वविशिष्टस्य। श्रैलोक्येत्यादि गम्यार्थकथनम्। सुरतग्लानिमित्येत- तसुरतकृता ग्लानि सुरतविषयां ग्लानिमित्युभयथा वित्ृणोति-सुरतकृतामित्यादि। तान्तिमिति। शारीरं श्रममित्यर्थः। ग्लानिमिति। अनुत्साहमित्यर्थः । न चेति हरतीत्यनुषज्यते। अप्गस्य हृदयस्यानुकूल इत्य र्पेऽपीत्याह- हृदयांन्तर्भूत इति। स्निग्ध इत्यर्थः। प्रियतमे इति च प्रदच्छेदमभिप्रेत्य प्रियतमे प्रार्थना चाटुकार इति वातविशेषणतयाऽपि योजयति-प्रियतम इत्यादि। प्रियतम इति सप्तम्यन्तस्य विवरणम्-तद्विषय इति। प्रार्थनार्थमिति। स्त्रीर्णा सम्भो गप्रार्थनोत्पादनमित्यथः । चाटकार इति व्यन्तात्कतरि "प्रत्यय इत्याह-चाटूनि १. अथं शब्दो 'नगरात्कुत्सनप्रावीण्ययोः, इति पाणिनीयसूत्रेण ठका निष्पनः । तत्रभवता भट्टेजिदीक्षितेन तु नागरिकशब्दश्वौरशित्पिनोरुदाितो न तु सामान्यतो निपुणे। अत एव कालिदासेनापि तादृशेऽथे नगरपद प्रायोजि-'नाराणमुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभियौवनानि' इति मेघदूते।

तृतीयोद्द्योत: ५१३

मत्र हि मैत्रीपदमविवक्षितवाच्यो ध्वनिः ! पदान्तरेष्वलकारान्त- राणि। संसृष्टालंकारान्तरसंकीर्णो ध्वनिर्यथा- लोचनम् दग्धो आ्राम्यप्राय इत्यर्थ:। प्रियतमोऽपि रतान्तेऽक्ञानुकूलः संवाहनादिना प्रार्थनार्थ चाटुकार, एवमेव सुरतग्लानि हरति। कूजितं चानज्ञीकरणवचनादि मधुरध्वनितं दीर्घी- करोति। चाटुकरणावसरे च स्फुटितं विकसितं यत्कमलकान्तिधारिवदनं तस्य यामो- दमैत्री सहजसौरभपरिचयस्तेन कषाय उपरक्तो भवति। अज्गेषु चातुष्षष्टिकप्रयो- गेष्वनुकूलः । एवं शब्दरूपगन्धस्पर्शा यत्र हृय्या यत्र च पवनोऽपि तथा नागरिकः स तवाऽवश्यमभिगन्तव्यो देश इति मेघदूते मेघं प्रति कामिन इयमुक्तिः। उदाहरणे लक्षणं योजयशि-मैन्नीपदमिति। हिशब्दोऽनन्तरं पठितव्य इत्युक्तमेव। अल- द्वारान्तराणीति। उत्प्रेक्षास्वभावोकतिरूपकोपमाः क्रमेणेत्यर्थः। एवमियता .. सगुणीभूतव्यजथैः सालक्वारैः सहप्रभेदैः स्वैः। सक्करसंसृष्टिभ्याम्। इत्येतदन्तं व्याख्यायोदाहरणानि च निरूष्य 'पुनरपि' इति यत्कारिकाभागे पद- द्वयं तस्यार्थ प्रकाशयत्युदाहरणद्वारेणैव-संसृष्टेत्यादि। पुनःशब्दस्यायमर्थ :- न केवलं ध्वने: स्वप्रभेदादिभिः संसृष्टिसक्करौ विवक्षितौ यावत्तेषामन्योन्यसपि स्वप्रभेदाना बालप्रिया कारयतीति। एतदेव विवृणोति-प्रियतमाऽपीत्यादि। तेनेति। वातेनेत्यर्थः। परस्परेत्यादि। स्त्रीणां प्रियतमस्य च सम्भोगाभिलाषोद्दीपकत्वादिति भावः। सिप्रा- परिचित इति सिप्राया नायिकात्वं गम्यते। इतीति हेतौ। उपमाने प्रियत- मेऽपि विशेषणानि योजयति-प्रियतसोऽपीत्यादि। संवाहनादिना अज्ञानुकूल इति योजना। चोटुकार इति। चाटुवाक्यकर्तैत्यर्थः। अनङ्गीकरणवचनेति। माSल- मित्यादिवचनेनेत्यर्थः । मदकलमित्यस्य विवरणम्-मधुरध्वनितमिति। चाटिव- त्यादि। प्रियतमचाटुवाक्यश्रवणावसर इत्यर्थः। विकसितमिति। चाइश्रवणज- नितस्मितेनेति भावः। कमलपदं, साध्यव सानलक्षणया मुसपरमित्याह-क्रमलेत्यादि। वदनमिति। स्रोणामिति शेषः। अज्ञानुकूल इत्येतदन्यथाऽपि व्याचष्टे-अङ्गेष्वि- त्यादि। श्लोकस्यास्य सारार्थं दर्शयन् विवरणमुपसहरति-एवमित्यादि। स देश इति। उज्जयिनीदेश इत्यर्थः। उत्प्रेक्षेत्यादि। पटु दीघीकुर्वन्नित्यत्र गम्योत्प्रेक्षा, प्रत्यूषस्वभाघोक्तिः, अज्ञानुकूलः स्निग्ध इत्यस्य वायावारोपाद्रूपक, यद्वा-रूपकमित्यस्य रूपकातिशयोक्तिरित्यर्थः। कमलपेदेन मुखस्य बोधनात्तत्र सा बोष्या। प्रियतम इवेत्युपमा चेत्यर्थः ।

६५ ६्व०

५६४ सटीकलोच नोपेतध्प न्यालोके

दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्विन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ।। अत्र हि समासोक्तिसंसृष्टेन विरोधालंकारेण संकीर्णस्यालक्ष्य कमव्य- अथस्य घवनेः प्रकाशनम्। दयावीरस्य परमार्थतो वाक्यार्थीभूतत्वात्।

इव प्रमेदैगुणीभूतव्यप्थेन वा सङ्कीर्णानां संसृष्टानां च ध्वनीना सडकीर्णतवं संसष्ठत्वं च लोचनम् दुर्लक्षमिति विस्पष्टोदाहरणं न भवतीत्यभिप्रायेणालड्कारस्यालंकारेण संसृष्टस्य संकी णैस्य वा ध्वनौ संकरसंवर्गौ प्रदर्शनीयौ। तदस्मिन् भेदचतुष्टये प्रथमं भेदमुदाहरति-दन्तक्षतानीति। बोधिसत्त्वस्य स्वकिशोरभक्षणप्रवृत्तां सिंहों प्रति निजशरीरं वितीणवतः केनचिच्चाटकं क्रियते। प्रोद्भूतः सान्द्रः पुळकः परार्थसम्पत्तिजेनानन्दभरेण यत्र। रक्ते रुधिरे मनोऽभिलाषो यस्याः, अनुरक्तं च मनो यस्याः । मुनयश्चोद्वोधितमदनावेशाश्चेति विरोधः । जात. स्पृहैरिति च वयमपि कदाचिदेवं कारुणिकपदवीमधिरोक्ष्यामस्तदा सत्यतो मुनयो भविष्याम इति मनोराज्ययुक्तः । समासोक्तिश् नायिकावृत्तान्तप्रतीतेः। दयावीर- स्येति। दयाप्रयुक्तत्वादत्र धर्मस्य धर्मवीर एव दयावीरशब्देनोक्तः। वीरश्षात्र रसः, उत्साहस्यैव स्थायित्वादिति भावः। दयावीरशब्देन वा शान्तं व्यपदिशति ।सोऽन् संसृष्टिसङ्करौ विवक्षितावित्यनुषज्ः । अयमर्थ इति पूर्वेण सम्बन्धः। नन्वेर्व वृत्तौ बालप्रिया संसृष्टालङ्वारान्तरसङ्कीर्णंत्वादिभेदमात्रप्रदर्शने कि बीजमित्यत आह-स्वप्रभेदाना- मित्यादि, ध्वनिनेति। ध्वनिना सहेत्यर्थः । दुल्लक्षमितीति। दुर्ल्लक्षत्वाद्धेतो- रित्यर्थ:। विस्पष्टेति। सुस्पष्टेत्यर्थः। प्रदशनीयौ प्रदर्शयितुं शक्यौ। प्रथमं भेदमिति। ससष्टालद्वारसक्वीर्णत्वरूपं भेदमित्यर्थः । परार्थसम्पत्तिजे- नेति। परपरित्राणजन्येनेत्यर्थः । नायिकासम्भोगजन्येन चेति। भवतश्शरीर इत्यनेन कामिनश्शरीर इति, मृगराजवध्वेत्यनेन मृगाख्यपुङ्जातिविशेषस्य वध्वेति च गम्यते। मुनिभिरपि जातस्पृहैरित्यत्र विषयविरक्तैरप्युद्बुद्धकामैरित्यर्थप्रतीत्या विरोध इत्याह- मुनयश्चेत्यादि। प्रकृतमर्थमाह-जातस्पृहैरित्यादि। मनोराज्ययुक्कश्चेति योजना। मुनिना दयावीरस्याकथनादाह-द्येत्यादि। धर्मस्य दयाप्रयुक्तत्वादत्र दयावीरश्देन धर्मवीर एवोक्त इति सम्बन्धः। पक्षान्तरमाह-दयावीरशब्देनेत्यादि। समासो- फिसंस्ृष्टेने त्यादिवृत्त्युक्तं विव्ृणोति-सेडतेत्यादि। स रस: धर्मवीरश्शान्तो वा

तृतीयोद्द्योत:

संसष्टालक्कारसंसृष्टत्वं च ध्वनेर्यथा- अहिणअपओोअरसिएसु पहिअसामाइएसु दिभहेसु । सोहइ पसारिआगिआणं णच्चिअं मोरवन्दाणम् ।।

लोचनम् रसः संसृष्टालद्वारेणानुगहते। जमासोक्तिमहिम्ना ह्यमर्थः सम्पद्ते-यथा कश्वि- म्मनोरथशत प्रार्थितप्रेयसीसम्भोगावसरे जातपुलकस्तथा त्वं परार्थसम्पादनाय स्वश- रीरदान इति करुणातिशयोऽनुभावविभावसम्पदोद्दीपितः । द्वितीयं भेदमुदाहरति-संसृष्टेति। अभिनवं हृद्यं पयोदानां मेघाना रसितं येषु दिवसेषु। तथा पथिकान् प्रति श्यामायितेषु मोहजनकत्व।द्रात्निरूपतामाचरितवत्सु। यदि वा पथिकानां श्यामायितं दुःखवशेन श्यामिका येभ्यः। शोभते प्रसारितप्रीवार्णा मयूरवृन्दानां नृत्तम्। अभिनयप्रयोगरसिकेषु पथिकसामाजिकेषु सत्सु मयूरवृन्दा- नो प्रसारितगीतानां प्रकृष्टसारणानुसतारिगीतानां तथा श्रीवारेचकाय प्रसारितश्रीवाणा नृतं शोभते। पथिकान् प्रति श्यामा इवाचरन्तीति क्यनब्। प्रत्ययेन लुप्तोपमा निर्दिष्टा। पथिकसामाजिकेष्विति कर्मधारयस्य स्पष्टत्वाद्रूपकम्। ताभ्यां ध्वनेः संसर्ग इति प्रन्थकारस्याशयः । अत्रैवोदाहरणेऽन्यद्भेदद्वयमुदाहर्तु शक्यमित्याशयेनोदाहरणान्तरं

बालप्रिया रसः संसृष्टालक्वारेशोति। समासोक्तिसंसष्टेन विरोधालक्कारेणेत्यर्थः । मुनिमिरपि जातस्पृहैरवलोकितानीत्यनेन दयावीरस्य परिपोषप्रतीत्या विरोधस्यानुप्राहकत्व स्पष्ट- मिति मनसि कृत्य समासोक्तेस्तदुपपादयति-समासोक्तिमहिम्नेत्यादि। इतीति। इत्यर्थादित्यर्थः । मनुभावेत्यादि। अनुभावः सान्द्रपुलकाविर्भावः । आळम्बनविभावः सिंही। उद्दोपनविभावो दन्तक्षतादिरिति बोध्यम्। द्वितीयमिति। संसष्टालक्वारसंसृष्टत्वरूपमित्यर्थः । अभिनवेत्यादि वर्षावर्ण नम्। अन्रादौ वाच्यमर्थ व्याचष्टे-अभिनवमित्यादि। पथिकान् विरहिणः। इ्यामायितेष्वित्यत्र रात्रिवाचकात् श्यामशब्दादाचारार्थे क्यजित्यभिप्रेत्य व्याच- ष्टे-मोहेत्यादि। श्यामायितमित्यस्य श्यामिकेत्यर्थमभिप्रेत्याह-यदि वेत्यादि। इ्यामिका वर्णभेदः। छायान्तरदर्शनेनात्र व्यक्ञथमर्थ दर्शयति-अभिनयप्रयोगे- त्यादि। प्रसारितगीतानामित्यस्य व्याख्यानम्-प्रक्ृष्टेत्यादि। अत्र पक्षे प्रसारित- प्रीवाणामिति च योज्यमित्याह-तथेत्यादि। वनेः संसृष्टलक्कारसंसृष्टत्वं विव्ृणो- ति-पथिकानित्यादि। रपकमिति। पथिकेषु सामाजिकत्वारोपादिति भावः। ऋवनेरिति 1 अभिनेय प्रयोगेश्याद्युक्तस्य व्यप्रयस्येत्यर्थः । संलगः संसृदठिः। अन्य०

५१६ सटीकलो चनोपेतध्वन्यालो के मत्र हयुपमारूपकाभ्यां शब्दशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्गयस्य घवनेः संसृष्ठत्वम्। एवं धवने: पभेदाः मभेदभेदाश्च केन शक्यन्ते। संख्यातुं दिङ्.मात्रं तेषामिदमुक्तमस्मािः ॥४४॥ अनन्ता हि धवने: प्रकारः सहदयानां व्युत्पतये तेषां दि्यात्रं कथितम्। इत्युक्तलक्षणो यो ध्वनिरविवेच्य: मयत्नतः सद्िः। सत्काव्य कर्तु वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः ॥४५॥ उक्तस्वरूपध्वनिनिरूपणनिपुणा हि सत्कवयः सहृदयाश्व नियतमेव

सन्देहास्पदत्वेन सक्कीर्णाभ्यामभिनय प्रयोगे, अभिनव प्रयोगे च रसिकेष्विति प्रसारितगी- लोचनम्

तानामिति यः शब्दशकत्युद्धवस्तस्य संसर्गमात्रमनुप्राह्यत्वाभावात्। 'पहिअसामाईएसु' इत्यत्र तु पदे सक्कीर्णोभ्यां ताभ्यामुपमारूपकाभ्यां शब्दशक्तिमूलस्य ध्वनेः सक्कीर्णत्व-

मन्तव्यम् ॥४३ ॥ एतदुपसंहरति-एवमिति। स्पष्टम् ॥ ४४॥ अथ 'सहृदयमनःप्रीतये' इति यत्सूचितं तदिदानीं न शब्दमात्रमपि तु निर्व्यू- ढमित्याशयेनाह-इत्युक्तेति। यः प्रयत्नतो विवेच्यः अस्माभिश्वोक्तलक्षणो ध्वनि रेतदेव काव्यतत्त्वं यथोदितेन प्रपश्चनिरूपणादिना व्याकर्तुमशवनुवद्भिरलद्वारैः रीतयः • बालप्रिया

सक्कोरणो्यामुपमारूपकाभ्यामिति सम्बन्धः। 'अहिणअ' इत्यस्य अभिनय अभिनव इत्युभयथाऽपि च्छायेति दर्शयन् ध्वनि दर्शयति-अभिनयेत्यादि। अनुग्राह्य. त्वाभावादिति। उपमारूपकाभ्यां तत्येत्यनुषज्ः ॥४३ ॥ एतदिति। बहुप्रभेदकथनमित्यर्थः ॥ ४४॥ सहृद्येत्यादि। 'सहृदयमनः प्रीतये तत्स्वरूप ब्रूम' इति यदुक्तमित्यर्थः। शब्द्मात्रं वाड्मात्रम्। इत्युक्तलक्षण इत्यादिकारिकाद्वयमेकवाक्यमित्याह-य इत्यादि। उक्तेत्यन्न पूरयति-प्रस्माभिरिति। एतदिति य इत्यस्य प्रतिनि- देशः। यथोदितमित्यस्य व्याकर्तुमित्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयन् विव्ृणोति-यथो. दितेनेत्यादि। अन्ये त्वित्यादि। इत्युक्तलक्षणोऽयं ध्वनिरिति पठन्तीत्यर्थः । एत-

तृंतीयोद्द्योत: ५१७

काव्यविषये परां प्रकर्षपदवीमासादयन्ति । अस्फुटस्फुरितं काव्यतत्वमेतद्यथोदितम्। अशुक्तुवञ्धिर्व्याकर्तु रीतयः सम्पवर्तिताः॥ ४६॥ एतद्ध्वनिप्रवर्तनेन निर्णीतं काव्यततत्वमस्फुटस्फुरितं सदशक्तुवद्धि: प्रतिपादयितुं वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति रीतयः प्रवर्तिताः । रीतिलक्षण- विधायिनां हि काव्यतत्वमेतदस्फुटतया मनाकस्फुरिवमासीदिति लक्ष्यते तदत्र स्फुटतया सम्प्रदर्शितेनान्येन रीतिलक्षणेन न किश्चित् ।

वृत्तयोऽपि भकाशन्ते ज्ञातेऽस्मिन् काव्यलक्षणे ॥ ४७ ॥ अस्मिन् व्यक्रथव्यञ्जकभावविवेचनमये काव्यलक्षणे ज्ञाते सति याः कश्चित्प्रसिद्धा उपनागरिकाद्याः शब्दतत्त्वाश्रया वृत्तयो याश्र्ार्थतत्त्वसम्ब- द्वा: कैशिक्यादयस्ताः सम्यग्रीतिपद्वीमवतरन्ति। अन्यथा तु तासाम- दष्टार्थानामिव वृत्तीनामश्रद्धेयत्वमेव स्यान्नानुभवसिद्धत्वम्। एवं स्फुट- तयैव लक्षणीयं स्वरूपमस्य घवनेः ।. यत्र शब्दानामर्थारना च केषाश्चित्म-

लोचनम् प्रवर्तिता इत्युत्तरकारिकया सम्बन्धः । अन्ये तु यच्छब्दस्थाने 'अयं' इति पठन्ति । प्रकर्षपद्वीमिति। निर्माणे बोधे चेति भावः। व्याकर्तुमशक्नुवद्धिरित्यत्र हेतु :- अस्फुटं कृत्वा स्फुरितमिति। लक्ष्यत इि। रीतिहिं सुणेष्वेव पर्यवसिता। यदाह- विशेषो गुणात्मा गुणाश्च रसपर्यवसायिन एवेति तुक्तं प्रारगुणनिरूपणे श्द्ार एव मधुरः इत्यत्रेति ॥ ४५-४६ ॥ प्रकाशन्त इति। अनुभवसिद्धतां काव्यजीवितत्वे प्रयान्तीत्यथः। रीतिपद- बालप्रिया रपक्षे इत्युक्तेत्यादिकमेकं वाक्यमस्फुटेत्यादिवाक्यान्तरं तत्रैतदित्यनेन ध्वनेः पराम- शश्चेति बोध्यम्। परा प्रकर्षपदवीमासादयन्तीत्यत्र पूरयति-निर्मारो बोधे चेति। 'अस्फुटस्फुरितं सदि'ति वृत्या तत्पद हेतुगर्भमिति दर्शितं, तदेव स्पष्टयति-व्या- कर्तुमित्यादि। 'इति लक्ष्यत' इत्युकं वृत्तौ तत्कथमित्यत उपपादयति-रीतिर्ही C.

स्यादि। इत्यत्र इति ह्युक्तमिति सम्बन्धः ॥ ४५-४६॥ अनुभवसिद्धत्वमिति वृत्तौ वक्ष्यमाणं फलितमर्थ मनसिकृत्य विवृणोति-अनु.

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

तिपतविशेषसंवेधं जात्यत्वमिव रत्नविशेषाणां। चारुत्वमनाख्येयमवभासते काव्ये तत्र ध्वनिव्यवहार इति यल्लक्षणं ध्वनेरुच्यते केनचित्तद्युक्तमिति नाभिघेयतामईति। यतः शव्दानां स्वरूपाश्रयस्तावदक्किष्टत्वे सत्यप्रयुक्त- प्रयोग:। वाचकाश्रयस्तु प्रसादो व्यञ्ञकत्वं चेति विशेषः । अर्थाना च स्फुटत्वेनावभासनं व्यञयपरत्वं व्यक्रर्थाशविशिष्टत्वं चेति विशेषः । तौ च विशेषौ व्याख्यातुं शक्येते व्याख्यातौ च बहुप्रकारम्। वद्यतिरिक्तानाख्येय विशेष सम्भावना तु विवेकावसादभावमूलैव। यस्मा

वीमिति। तद्वदेव रसपर्यवसायित्वात्। प्रतीतिपदवीमिति वा पाठः। नागरिक्या लोचनम्

ह्ुपमितेत्यनुप्रासवृत्तिः शप्नारादी विश्राम्यति। परुषेति दीप्ेषु रौद्रादिषु। कोम- लेति हास्यादौ। तथा-'वृत्तयः काव्यमातृकाः' इति यदुक्त मुनिना तत्र रसोचित एव चेष्टविशेषो वृत्तिः । यदाह- 'कैशिकी श्लक्ष्णनेपथ्या श्प्गाररसम्भवा' इत्यादि। इयता 'तस्याभावं जगदुरपरे' इत्यादावभावविक्पेषु 'वृत्तयो रीतयक्ष गताः श्रवणगोचरं,तदतिरिक्ः कोडयं ्वनिरि'ति। तत्र कथशविदभ्युपगमः कृतः कथश्चिच्च दूषण दत्तमस्फुटस्फुरितमिति वचनेन। इदानीं वार्चा स्थितमविषये' इति यदूचे तत्तु प्रथमो- इयोते दूषितमपि दूषयति सर्वेप्रपञ्चकथने हि असम्भाव्यमेवानाख्येयत्वमित्यभिप्रा- येण। अक्किष्टत्व इति। श्रुतिकष्टाद्यभाव इत्यर्थः । अप्रयुक्तस्य प्रयोग इत्यपौनर-

भवेत्यादि। तद्वदेव रीतिवदेव। रीतिपदवीमवतरन्तीति प्रकाशन्त इत्यसष्य विवर- बालप्रिया

मिति वन्ार्व्यं, तच्च न सम्भवति तयोर्भिन्नार्थखात्। किश्व रीतिपदवीमवतरन्तीत्यत्र काव्यलपणज्ञानस्य हेतुत्वमपि दुर्घटमित्यतोऽन्यथैवान्न पाठ इस्याह-प्रतीतिपद- वीमिति। वृत्तेः रसपयेवसायितां विशिष्य दर्शयति-नागरिकयेत्यादि। वृत्तौ- 'यत्रे'त्यादि। रत्नविशेषाणी जात्यत्वमिव प्रतिपत्तुविशेषसंवैधं यत्र केषाशिच्छब्दा- नामर्थाना च चारुत्वमनार्येयमेवावभासत इत्यन्वयः । 'अयुक्तमि'तीति। अयुक्त- राद्धेतोरित्यर्थः। चारुतवं नाम कव्विद्विशेष इति वक्तव्यमित्यभिप्रेत्य नाभिधेयतामहती- स्युक्तमुपपादयति-'यत' इत्यादि। 'स्वरूपाश्रय' इति 'विशेष' इत्यनेनास्ये सम्बन्धः। लोचने वृत्तानुवादपूर्वकमाह-इयतेत्यादि। ध्वनिरितीति। यदूचे इत्यस्यात्रा पकर्ष:। दूषयतीति। यत्रेत्यादिनाऽनूय तदयुक्तमित्यादिना ग्रन्थेन दूषयतीत्यर्थः । अभिप्रायेण दूषयतीति सम्बन्धः । अल्िष्टश्व इत्येतद्विवृणोति-श्रुतीत्यादि। बिवेका-

2 तीयोद्द्योत: ५१९

दनाख्येयस्वं सर्वशब्दागोचरत्वेन न कस्यचित्सम्भवति। अन्ततोऽना- र्येयशब्देन तस्याभिधानसम्भवात्। सामान्यसंस्पर्शिविकरपशब्दागोच- रत्वे सति, प्रकाशमानत्वं तु यदनाख्येयत्वमुच्यते क्वचित् तदपि काव्यवि शेषार्णां रत्नविशेषाणामिव न सम्भवति। तेर्षा लक्षणकारैर्व्याकृतरूपत्वात्। रत्नविशेषाणां च सामान्यसम्भावनयैव मूल्यस्थितिपरिकल्पनादर्शनाचच। उमयेषामपि तेर्षां प्रतिपत्तविशेषसंवेद्यत्वमस्त्येव। वैकटिका एव हि रत्नत- स्वविदः, सहदया एव हि काव्यानां रसज्ञा इति कस्यात्र विप्रतिपत्तिः । यत्वनिर्देश्यत्वं सर्वलक्षणविषयं बौद्धाना प्रसिद्धं तत्तन्मतपरीक्षायां अन्थान्तरे निरूपयिष्यामः । इह तु अन्थान्तरश्रवणलवप्रकाशनं सहृदय- वैमनस्यप्रदायीति न प्रक्रियते। बौद्धमतेन वा यथा प्रत्यक्षादिलक्षणं तथास्माकं ध्वनिलक्षणं भविष्यति। तस्माल्लक्षणान्तरस्याघटनादशब्दा- लोचनम् क्ल्यम्। ताविति शब्दगतोर्ऽर्थंगतश्च। विवेकस्यावसादो यत्र तस्य भावो निर्विवेक- त्वम। सामान्यस्पर्शी यो विकल्पस्ततो यः शब्दः दृष्टान्तेऽपि अनाख्येयत्वं नास्तीति दर्शयति-रत्नविशेषाणं चेति। ननु सर्वेण तन्न संवेधत इत्याशङ्कथाभ्युपगमे- नैवोत्तरयति-उभयेषामिति। रत्नानां काव्यानी च। ननु नार्थ शब्दा: स्पृशन्त्यपीति, अनिर्देश्यस्य वेदकमित्यादौ कथमनाख्येयस्वं वस्तूनामुक्तमिति चेदत्राह-यर्विति। एवं हि सर्वभाववृत्तान्ततुल्य एव ध्वनिरिति ध्वनिस्वरूपमनाख्येयमित्यतिव्यापकं लक्षणं स्यादिति भावः। ग्रन्थान्तर इति विनि- ख्वयटीका्या धर्मोत्तर्या या विवृतिरमुना अ्न्थकृता छता तत्रैव तद्व्याख्यातम्।

वसादभावेत्यंशं व्याचषे-विवेकस्येत्यादि। सामान्येस्यादिकं विवृणोति -- सामा बालप्रिया

न्येत्यादि। सामान्यसंस्पर्शाति। जात्यादिसामान्यावगाहीत्यरथः । विकल्प इति। सविकल्प कज्ञानमित्यर्थः। ततो यश्शब्द इति। तद्धेतुको व्यवहारात्मको यश्शब्द इत्यर्थः। नास्तीति दर्शयतीति। रत्नविशेषाणां जात्यत्वादिसामान्यस्य सम्भाव- नयैव मूल्यपरिकल्पनाया दर्शनादिति भावः । तदिति। जात्यत्वं चारुत्वञ्चेत्यर्थः । तद्पन्थान्तरे निरूपयिष्याम इत्युक्त्या सूचितमनिर्देश्यत्वरूपळक्षणस्य दोषं दर्श- यति-एवं हीत्यादि। सर्वभारेति। सर्वपदार्थेत्यर्थः । इति लक्षणमतिव्यापर्क स्यादिति सम्बन्धः । मयैवेत्यर्थ इति। अनेन 'अनार्येये'त्यादेः परिकरश्लोकत्व दर्शितम्। मनाष्टोयांशस्येति। अनारुयेयो योऽशः स्वरूपांशः तस्येत्यर्यः। भास इति। क्वचित् प्रत्थे भाव इति च पाठः। तत्पक्षे अनाख्यैयांशभावित्वमिति इ्लोके

५२० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

थत्वाच्च तस्योक्तमेव ध्वनिलक्षणं साघीयः । तदिदमुक्तम्- अनाख्येयांशभासितं निर्वाच्यार्थतया धवनेः । न लक्षणं, लक्षणं तु साधीयोऽस्य यथोदितम्।। इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके तृतीय उद्द्योतः ।।

उक्तमिति। संग्रहार्थ मयैवेत्यर्थः। अनाख्येयांशस्याभासो विद्यते यस्मिन् काव्ये तस्य लोचनम्

भावस्तन्न लक्षणं ध्वनेरिति सम्बन्धः । अत्र हेतु :- निर्वाच्यार्थतयेति। निर्विभज्य चक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । अन्यस्तु 'निर्वाच्यार्थतया' इत्यत्र निसो नवर्थत्वं परिक- रुप्यानाख्येयांशभासित्वेऽयं हेतुरिति व्याचष्टे, तत्तु क्लिष्टम्। हेतुश्व साध्याविशिष्ट इत्युक्तव्याख्यानमेवेति शिवम् । काव्यालोके प्रथां नीतान् ध्वनिभेदान् परामृशत्। इदानीं लोचनं लोकान् कृतार्थान्संविधास्यति॥ आसूत्रितानां भेदानां स्फुटतापत्तिदायिनीम्। त्रिलोचनप्रियां वन्दे मध्यमां परमेश्वरीम् ॥

लोचने ध्वनिसङ्केते तृतीय उद्द्योत:।।

पठनीयम्। तदिति। अनाख्येयस्वरूपत्वतित्वर्थः। निर्वाच्यार्थतयेति निर्वाच्यांश- बालप्रिया

तयैति वा पाठः। निरित्यस्य विवरणम्-विभज्येति। दूषणान्तरमाह-हेतु- शचेत्याह। साध्याविशिष्ट इति। साध्यादभिन्न इत्यर्थः । काव्यालोका इति। प्रथा नीतानिति। विस्तृतानित्यर्थः। परामृशदिति हेतुगर्भम्। लोचनमित्यादि। यथा नयनं लोकान् कृतार्थान विदधाति, तथेदं व्या- ख्यानमिति भावः । मसूत्रितानामिति। आसूत्रितानां भेदाना सम्यकसूत्ैनि्दिष्टाना ध्वन्यादि- भेद रूपार्ण काव्यवाणीना या स्फुटताऽपत्तिः। स्फुटत्व प्राप्तिस्त हायिनीम्। मध्यमा हि वैखर्याः स्फुटत्वं ददाति। मध्यमामिति। माथमारूपामित्यर्थः । शुभमस्तु सव शिवम् इति श्रीरामषारकरचितायां लोचनटिप्पण्यां तृतीय उद्योतः॥

चतुर्थ उद्दयोतः एवं ध्वनिं सप्रपञ्नं विप्रतिपत्तिनिरासार्थ व्युत्पाद्य तद्व्युत्पादने

लोचनम् चतुर्थ उद्दोत: कृत्यपञ्चकनिर्वाहयोगेऽपि परमेश्वरः । नाभ्योपकरणापेक्षो यया तां नौमि शाङ्करीम् ॥ उद्योतान्तरसज्ञति विरचयित्ं वृत्तिकार आह-एवमिति। प्रयोजनान्तर- मिति। यद्यपि 'सहृदयमनःप्रीतय' इत्यनेन प्रयोजनं प्रागेवोक्तं, तृतीयोद्योतावधौ च सत्काव्यं कर्तु वा ज्ञातुं वेति तदेवेषत्स्फुटीकृर्तं, तथापि स्फुटतरीकर्तुमिदानीं यत्नः। यतर्सुस्पष्टरूपत्वेन विज्ञायते, अतोऽस्पष्टनिरूपितात्स्पष्ट निरूपणमन्यथैव प्रतिभातीति प्रयोजनान्तरमित्युक्तम्। अथवा पूर्वोक्तयोः प्रयोजनयोरन्तरं विशेषोऽभिघीयते; केन विशेषेण सत्काव्यकरणमस्य प्रयोजनं, केन च सतकाव्यबोध इति विशेषो निरूप्य- बालप्रिया अथ चतुर्थोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अथोद्योतं चतुर्थ च लोचनस्य यथामति। किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुघाः ॥ कृत्येति। कृत्यपश्चकं सृष्टथादिरूपम्। यथोरक-"पश्चविर्ध तत्कृत्यं सृष्टिस्थि तिसंहारतिरोभावः तद्वदनुभ्रहकरणं प्रोक्तं सततोदितस्यास्य" इति। यया मायारूपया हेतुना। नान्योपकरणापेक्ष इति सम्बन्धः। मायारूपां यामेवापेक्षमाणः सृष्टथादिकं निर्वहतीत्यर्थः । उद्यतान्तरसङ्गतिमिति। तृतीयोद्योतेन सह चतुर्थोद्योतस्य सन्ञतिमिस्यर्थः। पूर्वोक्तस्यव प्रयोजनस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रयोजनान्तरमित्युक्तिरयुक्तेत्याशंक्य समाधत्ते-यद्यपीत्यादि। ननु प्रीतिरूपप्रयोजनस्योक्ततवेऽपि वक्ष्यमाण तदन्य देवेत्यत आह-तृतीयेत्यादि। तदेवेति। प्रयोजनमेवेत्यर्थः। स्फुटतरीकर्तु- मिति। तदेवेत्यनुषज्यते। विश्वायत इति। वक्ष्यमाणमिति शेषः। ततः किमत आह-अत इत्यादि। अस्पष्टनिरूपितादिति। प्रयोजनादिति शेषः। सत्कार्व्यं कतुं वा ज्ञार्तु वा सम्यगभियुक्तैः सद्धि: ध्वनिः प्रयत्नतो विवेच्य इत्युक्त्या सर्काव्य- करणज्ञानयोः ध्वनिविवेचनप्रयोजनत्वमर्थात्लभ्यत इत्यतस्तत्प्रयोजनमस्पष्टनिरूपित- मित्यर्थः । स्पष्टनिरूपणमिति। स्पष्टमुक्तमित्यर्थः। प्रकारान्तरेण व्याचष्टे- अथवेत्यादि। उक्तस्यैव विवरणम्-केन विशेषेरोत्यादि। अस्येति। ध्वनिव्यु- ६६ धव०

५२३ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

प्रयोजनान्तरसुच्यत- ध्वनेये: सगुणीयूतव्यङ्गयस्याध्वा प्रदर्शितः । अनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ॥ १॥ य एष ध्वनेगुणीभृतव्यङ्गचस्य च मार्ग: प्रकाशितस्तस्य फलान्तर कविप्रतिभानन्त्यम्। कथमिति चेत- अतो हन्यतमेनापि प्कारेण विभूपिता। वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्थान्वयवत्यपि॥ २ ॥

ते। तत्र सत्काव्यकरणे कथमस्य व्यापार इति पूर्व वक्तव्यं निष्पादितस्य ज्ञेयत्वादिति लोचनम्

तुच्यते-ध्चनेय इति ॥१॥ ननु ध्वनिभेदात् प्रतिभानामानन्त्यमिति व्यधिकरणमेतदित्य भिप्रायेणाशक्कते- कथमितीति। अत्रोत्तरम्-अतो हीति। आसतान्तावद् बहवः प्रकारा:, एकेनाप्येवं भवतीत्य- पिशब्दार्थः । एतटुकक भवति-वर्णनीयवस्तुनिष्ठः प्रज्ञाविशेषः प्रतिभानं, तत्र वर्णनी यस्य पारिमित्यादाद्यकविनैव स्पृष्टत्वात् सर्वस्य तद्विषयं प्रतिभानं तज्जातीयमेव स्या तू। ततश्च काव्यमपि तज्जातीयमेवेति भ्रट इदानी कविप्रयोगः, उक्तवैचित्र्येण तु त एवार्था निरवधयो भवन्तीति तद्विषयाणां प्रतिधानामानन्त्यमुपपन्नमिति। ननु प्रतिभानन्त्यस्य किं फलमिति निणेतुं वाणी नवत्वमायातीत्युक्तं, तेन वाणीना काव्यवाक्यानां तावन्नवत्वमायाति। तच्च प्रतिभानन्त्ये सत्युपपद्यते, तच्चार्थानन्त्ये, तच्च ध्वनिप्रभेदादिति।

त्पादनस्येत्य्थः। कथमस्य व्यापार इतीति। ध्वनिप्रतिपादनं कथमुपयोगीत्येत. बालप्रिया

दित्यर्थः । इत्येतदिति सम्बन्धः ॥ १ ॥ व्यधिकरणमिति। असङ्गतमित्यर्थः । 'अन्यतमेनापी'त्यपिशब्द दर्शयति- आसतामिति। एतदुक्तं भवतीति। प्रथमकारिकोत्तरार्धेन द्वितीयकारिकया च वक्ष्यमाणो भावार्थः प्रदर्शितो भवतीत्यर्थः। तमेवाह-वर्णनीयेत्यादि ध्वनिप्रभेदा- दित्यन्तेन। वर्णनीयवस्तुनिष्ठः वर्णनीयतत्तद्वस्तुविषयकः। प्रज्ञाविशेष इति। स्कूर्तिरूप इत्यर्थः । कवेरिति शेषः । तज्जातीयमिति। आद्यकविप्रतिभान जातीय- मित्यर्थः। तज्जातीयमेवेति। आद्यकविकाव्यजातीयमेवेत्यर्थः। इतीति हेतौ। भ्रष्ट इति। स्यादित्यनुषअ्ः । उक्तवैचित्रयेरोति। ध्वनिगुणीभूतव्यंग्यवैचित्येणे- त्यर्थः । वाणीनामित्यस्य विवरणम्-काव्यवाक्यानामिति। इतीति समात्तौ।

चतुर्थोद्द्योतः ५२३

अतो ध्वनेरुक्तप्रभेदमध्यादन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता सती वाणी पुरांतनकविनिबद्धार्थसंस्पर्शवत्यपि नवत्वमायाति। तथाह्यविवक्षित- वाच्यस्य धवनेः प्रकारद्वयसमाश्रयणेन नवत्वं पूर्वार्थानुगमेऽपि यथा -- स्मितं किश्चिनमुग्घं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचाममिनवविलासोर्मिसरसः । गतानामारम्म: किसलयितलीलापरिमलः 115

स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगहशः ॥ लोचनम् तत्र प्रथ्नमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यान्वयमाह-स्मितमिति। सुग्धमधुरविभवस· रसकिसलयितपरिमलस्पर्शनान्यत्यन्ततिरस्कृतानि। तैरनाहतसौन्दर्यसर्वेजनवाल्लभ्या-

णीयसङ्गतत्वानि ध्वन्यमानानि यानि, तैः स्मितादेः प्रसिद्धस्यार्थस्य स्थविरवेधोविहि तधर्मव्यतिरेकेण धर्मान्तरपात्रता यावत् क्रियते, तावत्तदपूर्वमेव सम्पद्यत इति सर्वत्रेति मन्तव्यम्। अस्येति अपूर्वत्वमेव भासत इति दूरेण सम्बन्धः। सर्वेत्रैवा- बालप्रिया 'स्मितमि'ति। किंचित् स्मितं मन्दस्मितम्। मुग्घं भवति इति सर्वत्र शेषः । तरलश्च मधुरश्च तरलमधुरः। दृष्टिविभवः विभवविशिष्टा दृष्टिः। परिस्पन्दः प्रसरः। अभिनवा ये विलासास्तात्कालिका विशेषास्तेषामूर्मिभिः उत्तरोत्तरमुत्पयमा- नाभि: परम्पराभि: सरसः। किसलयितः किसलयसम्बन्धी लीलायाः परिमलो यत्र तथाभूतः । मोहयतीति व्युत्पत्त्या मोहकारित्वं "मुग्धा नववयःकामे"त्यादिना लक्षि- तं मौग्ध्यं वा यत्तद्वानमुग्शब्दस्य मुख्यार्थः। एवं मधुरविभावादिशब्दाना मधुररसै- श्वर्यादयो मुख्यार्थाः, तेषामत्र बाघात्तत्सादश्येन निमित्तेन मुग्धादिशब्दाः स्मितादीन लक्षयन्ति, तेन च स्मितादीनां सौन्दर्यविशेषादिकं य्योत्यत इत्याह-मुग्धैत्यादि। मुग्धमधुरेत्यादि। मुग्धमधुरादयो मुख्यार्था इत्यर्थः। अत्यन्ततिरदकृता नीति। बाधादिति भावः । तैरित्यस्थ ध्वन्यमानानीत्यनेन सम्बन्धः। अत्र यथा संरूयं तेन स्मितस्य अनाहृतमळृत्रिमं सौन्दर्यम्। दृष्टेः सर्वजनवाल्लभ्यमक्षीणप्रस- रत्वं च। वचसस्सन्तापप्रशमनत्वं तर्पकत्वं च, गमनस्य सुकुमारपादकृतत्वेन मा्न्ध सार्वकालिकलीलानुव्ृत्तित्वं च, तारुण्यस्य यत्नाभिलषणीयसअ्तत्वं च ध्वन्यत इत्यर्थः । तैधर्मान्तरपात्रतेति सम्बन्धः। अनाहृतसौन्दर्यादिरूपधर्मान्तरपात्रत्वमित्यर्थः । स्थ विरवेधाः ब्रह्मा। तदिति। स्मितादिकमित्यर्थः। इतीति हेतौ। सर्वत्रेत्यादि। इत्थं सर्वत्र मन्तुव्यमित्यर्थः। अपूर्वत्वमेव भालत इति। भाविभ्रमेत्यादौ स्मिता

५२४ सटीकलो चनोपेतध्वज्यालो के

इत्यस्य, सविभ्रमस्मितोद्मेदा लोलाक्ष्यः प्रस्खलद्गिरः । नितम्बालसगामिन्यः कामिन्यः कस्य न प्रियाः॥ इत्येवमादिषु श्लोकेषु सत्स्वपि तिरस्कृतवाच्यध्वनिसमाश्रयेणापूर्व- त्वमेव प्रतिभासते। तथा -- यः प्रथम: प्रथमः स तु तथाहि हतहस्तिबहलपललाशी। इवापदगणेषु सिंहः सिंहः केनाघरीक्रियते॥ इत्यस्य, स्वतेजःक्रीवमहिमा केनान्येनातिशययते। महद्विरपि मातज्जैः सिंहः किमभिभूयते ।। इत्येवमादिषु श्लोकेषु सत्स्वप्यर्थान्तरसङक्रमितवाच्यध्वनिसमाश्र- येण नवत्वम्। विवक्षितान्यपरवाच्यस्याप्युक्तप्रकारसमाश्रयेण नवत्वं यथा- निद्राकैतविनः प्रियस्य वदने विन्यस्य वक्रं वधूः बोघत्रासनिरुद्धचुम्बनरसाप्याभोगलोलं स्थिता ।

लोचनम् स्य नवस्वमिति सज्जतिः । द्वितीयः प्रथमशब्दोरऽर्थान्तरेSनपाकरणीय प्रधानत्वासाधा- रणस्वादिव्यंग्यधर्मान्तरे सककरान्तं स्वार्थं व्यनक्ति। एवं सिंहशब्दोऽपि वीरत्वानपे- क्षत्वविस्मयनीय त्वादौ व्यंग्यधर्मान्तरे सडकान्तं स्वार्थ ध्वनति। एवं प्रथमस्य द्वौ भेदावुदाह्य्य द्वितीयस्याप्युदाहर्तुमासू त्रयति-विवक्षितेति। निद्रायां कैक्वी कृतकसुप्त इत्यर्थः। वदने विन्यस्य वक्त्रमिति। वदनस्पर्शजमेव तावहिव्यं झुखं त्यक्तुन्न पारयतीति। अतएव प्रियस्येति। वधूः नवोढा। बोधत्रा- सेन प्रियतमप्रबोधभयेन निरुद्धो हठात् प्रवर्तमानः प्रवर्तमानोऽपि कथश्चित्कथश्चित्

दीनां चतुर्णा वर्णनेऽपि तदपेक्षया स्मितं किश्िदित्यादौ तद्वर्णनस्यापूर्वत्वमेव भाती- बालप्रिया

त्यर्थ:। एवमुत्तरत्रापि बोध्यम्। अनपेति। अनपाकरणीय प्रधानस्वासाधारणत्वादि- रूपं व्यंग्यं यद्धर्मान्तरं तस्मिश्नित्यर्थः । वीरत्वेत्यादेरप्येवमर्थो बोध्यः। कृतकेति। कैतवेत्यर्थः । तावदिति। आदावित्यर्थः । पारयतीति। वधूरिति शेषः । इतीति। व्यज्यत इति शेषः। अतपवेति। एवंविध प्रीतिकारित्वादेवेत्यर्थः । इतीति। इत्युक्तमित्यर्थः। निरुद्धतवोक्त्या गम्यमाह-हठात्प्रवर्तमानोऽपीति। धृतः

चनुर्थोद्द्योत: ५२५

वैलक्ष्याद्विमुखीभवेदिति पुनस्तस्याप्यनारम्भिण: साकाङ्कप्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः ॥ इत्यादेः श्लोकस्य, शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै- • निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्सुखम्। विस्ब्धं परिचुम्न्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ।। इत्यादिषु शलोकेषु सत्स्वपि नवत्वम्। यथा वा-'तरञ्नभ्रूभञ्रा'

लोचनम् क्षणमात्रन्धृतश्चुम्बनाभिलाषो यया। अतएव आभोगेन पुनः पुनर्निद्राविचारनि र्वर्णनया विलोल कृत्वा स्थिता, न तु सर्वथैव चुम्बनान्निवर्तितुं शक्नोतीत्यर्थः । एवं- भूतैषा यदि मया परिचुम्व्यते, तदविलक्षा विमुखीभवेदिति तस्यापि प्रियस्य परिचु- मयनविषये निरारम्भस्य। हृदयं सार्काक्षप्रतिपत्ति नामेति। साकाक्षा साभि- लाषा प्रतिपत्तिः स्थितिर्यस्य तादृशं रुहरुहिकाकदर्थितं न तु मनोरथसम्पत्तिचरितार्थ, किन्तु रतेः परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानरूपायाः परनिर्वृतेः केन चिदप्यनुभवेनाल- ब्धावगाहनायाः पारजतमिति परिपूर्णीभूत एव श््ज्गारः । द्वितीयश्लोके तु परिचुम्बनं सम्पन्नं लज्जा स्वशब्देनोक्ता । तेनापि सा परिचुम्बितेति यद्यपि पोषित एव शत्ा- रः, तथापि प्रथमश्लोके परस्पराभिलाषप्रसरनिरोधपरम्परापर्यवसानासम्भवेन या बालप्रिया प्रतिबद्धः । भोगपदस्य साक्षात्कारार्थकत्वमभिप्रेत्याह-शाभोगेनेत्यादि। निद्रेति। निद्राविचारेण अर्यं निद्रातीति बुद्धया या निर्वर्णना दर्शनं तयेत्यर्थः । अनेन नुम्बनाभि- काषस्य पुनराविर्भावो गम्यते। विलोलं कृत्वा चम्बनसंशयसहितं यथा तथा। भा वार्थमाह-न त्वित्यादि। उत्तरार्ध विवृणोति-एवमित्यादि। विलक्षा लज्जिता सती। इतीति हेतौ। अपीति धष्वाः समुच्चये। रुहरुहिकाकदर्थितं औत्सुक्येन पीडि- सम्। गम्यमर्थमाह-न त्वित्यादि। चरितार्थमित्यस्यानन्तरं यथपीति क्वचित् प्रन्थे पाठः, तत्तु नामशब्दविवरणम्1 कित्विति तुशब्दार्थकथनम्। अनुभवेनेति। चुम्ब- नालिज्ञनाद्यनुभवेनेत्यर्थः । अलब्धेति। अलब्घमवगाहनं यस्यां तस्यामित्यर्थः। अव- गाहनस्यालाभेऽपि पारं गतमित्यापाततो विरोधः । श्लोकस्यास्य नवत्वं दर्शयितु- माह-द्वितीयश्लोंक इत्यादि। शङ्कते-तेनापीत्यादि। समाधत्ते-तथाSपी- त्यादि। पररु्परेति। परस्पराभिलाषप्रसरस्य या निरोधपरम्परा तस्या यत्पर्यवसान

५२६ सटीकलोच नोपे तध्वन्यालोके इत्यादिश्लोकस्य 'नानाभङ्ञिग्रमद्भूः' इत्यादिश्लोकापेक्षयान्यत्वम्। युक्त्याऽनयातुसतव्यो रसादिर्बदुविस्तरः । मिथोऽप्यनन्ततां पाप्त: काव्यमार्गो यदाश्रयात् ॥ ३॥ बहुविस्तारोडयं रसभावतदामासतत्प्रश्मनलक्षणो मार्गो यथास्वं विभावानुभावप्रभेदकलनया यथोक्तं प्राकू। स सर्व एवानया युक्श्यानुस- र्तव्यः। यस्य रसादेराश्रयादयं काव्यमार्ग: पुरातनैः कविभिः सहस्र संरयैरसंख्यै्वा बहुप्रकारं क्षुण्णत्वान्मिथोऽप्यनन्ततामेति। रसभावादीना हि प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिसमाश्रयादपरिमितत्वम्। तेषां चैके- कप्रमेदापेक्षयापि तावज्जगद्वृत्तमुपनिबध्यमानं सुकविभिस्तादेच्छावशा दन्यथा स्थितमप्यन्यथैव विवतते। प्रतिपादितं चैतच्चित्रविचारावसरे। रतिरुक्ता, सोभयोरप्येकस्वरूपचित्तवृत्यनुप्रवेशमाचक्षाणा रति सुतरां पोषयति ॥२ ॥ लोचनम् एवं मौलं भेदचतुष्टयमुदाहृत्यालक्ष्यक्रमभेदेष्वतिदेशमुखेन सर्वोपभेदविष्य निर्देशं करोति-युक्त्यानयेति। अनुसर्तव्य इति। उदाहर्तव्य इत्यर्थः। यथोक्तमिति। सस्याद्वानां प्रभेदा ये प्रभेदा: स्वगताक्ष ये। तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पना ।। इत्यत्र। प्रतिपादितं चैतदिति। चशब्दोऽपिशब्दायें भिन्नक्मः । एतदपि तदसम्भवेन तत्सम्भवं विनेत्यर्थः । रतिरिति। निर्वृतिरित्यर्थः । उकतेति। दशि- बालप्रिया तेत्यर्थः । सुतरामिति। द्वितीयश्लोकतोऽत्यधिकमित्यर्थः ॥२॥ मौलं भेदचतुष्टयमिति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यार्थान्तरसडक्रमितवाच्याववि वक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ, असंलक्ष्य कमव्यंग्य संलक्ष्यक्रमव्यंग्यौ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वो भेदावित्येवमादिमं भेदचतुष्ट्यमित्यर्थः । उदाहृत्येति। अनेन तरज्वत्यादिकं संल- क्ष्यक्रमव्यंग्योदाहरणमिति स्फुटीकृतं विक्रमोर्वशीयस्थ, द्वितीयोद्योतोदाहतं तत्पयं तु यथा तदुदाहरणं भवति, तथा सहृदयैरालोचनीयम्। नानाभङ्गीत्यादिश्लोकस्समअ्र तया नोपलब्धः । अल्येति। अलक्ष्यक्रमस्यावान्तरमेदेप्वित्यर्थः। कोरिकास्थस्या नुसर्तव्य इत्यस्य व्याख्यानम्-उदाहर्तव्य इति। यथोक्त प्रागित्यत्रत्यप्राकूपदार्थकथन तस्याङ्गानामित्यादि। अपिशब्दार्थ इति। समुच्चय इत्यर्थः। इत्यत्र प्रतिपादित मिति सम्बन्धः। अतथास्थितानित्यत्र पूरयति-वहिरिति। हृदयाद्वहिळोक इत्य-

चतुर्थोद्द्योत: ५२७

गाथा चात्र कृतैव महाकविना- अतहट्टिए वि तहसण्ठिए व्व हिअअम्मि जा णिवेसेइ। मत्थविसेसे सा जअइ विकडकइगोअरा बाणी॥ [अतथास्थितानपि तथासंस्थितानिव हृदये या निवेशयति। अर्थविशेषान् सा जयति विकटकविगोचरा वाणी॥ इति छाया।] तदित्थं रसभावाद्याश्रयेण काव्यार्थांनामानन्त्यं सुप्रतिपादितम्। एतदेवोपपादयितुमुच्यते- प्रतिपादितं "भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवदि"त्यत्र। अतथास्थि लोचनम् तानपि बहिस्तथासंस्थितानिवेति। इवशब्देन एकतरत्र विश्रान्तियोगाभावादेव सुतरां विचित्ररूपानित्यर्थः । हृदय इति। प्रधानतमे समस्तभावकनकनिकषस्थान इत्यर्थः । निवेशयति यस्य यस्य हृदयमस्ति, तस्य तस्य अचलतया तत्र स्थापय. तीत्यर्थः। अतएव ते प्रसिद्धार्येभ्योऽन्य एवेत्यर्थविशेषास्सम्पयन्ते। हृदयनिविष्टा। एव च तथा भवन्ति नान्यथेत्य्थ।। सा जयति परिच्छिन्नशक्तिभ्यः प्रजापतिभ्योS व्युत्कर्षेण वर्तते। तत्प्रसादादेव कविगोचरो वर्णनीयोऽर्थो विकटो निस्सीमा सम्पय्यते॥३॥ प्रतिभानां वाणीनाञ्चानन्त्यं ध्वनिकृतमिति यदनुद्भिन्नमुक्तं, तदेव कारिकया भछ्ग्या निरूष्यत इत्याह-उपपादयितुमिति। उपपत्या निरूपयितुमित्यर्थः। यद्यप्यर्थान न्त्यमानने हेतुवृत्तिकारेणोक्तः, तथापि कारिकाकारेण नोक्त इति भावः । यदि वा उच्यते संभ्रहश्लोकोऽयमिति भावः। अत एवास्य श्लोकस्य वृत्तिप्रन्थे व्यारूयानं न कृतम्। थ:। इवशब्देनेति। सम्भावनार्थकेनेति भावः। इत्यर्थ इति। गम्यत इति शेषः। बालप्रिया समस्तेति। समस्तभावाः सकलपदार्था एव कनकानि तेषां निकषस्थान इत्यर्थः। हृदये निवेशयतीत्यस्य विवरणम्-यस्येत्यादि। अतएव हृदयस्थापनादेव। ते हृदयस्थापितार्थाः। अर्थविशेषानित्यस्य विवरणम्-प्रसिद्धेत्यादि। तथेति। अर्थ- विशेषा इत्यर्थ: । विकटः कविगोचरो यस्या इति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य वित्ृणोति-कवि गोचर इत्यादि ॥३३ ॥ 'एतदेवे'त्यादिग्रन्थमवतारयति-प्रतिभानामित्यादि। ध्वनिकृतमिति । ध्व निभेदकृतार्थीनन्त्य प्रयुक्तमित्यर्थः । अनुद्भिन्नमिति। उपपत्तेरकथनेनास्फुट- मित्यर्थः । उक्तमिति। ध्वनेर्य इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । वृत्तिकारेणोक्त इति । युक्त्यानये'त्यादिकारिका व्याख्यावसर इति शेषः। संग्रहश्लोक इति। वृत्ति- कारकृतः परिकरश्लोक इत्यर्थः।

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके दृष्टपूर्वा अपि हर्थाः काव्ये रसपरिग्रहात। सर्वे नवा इवाभान्ति मधुमास इव हुमाः ॥ ४॥ तथा हि विवक्षितान्यपरवाच्यस्यैव शब्दशक्त्युद्धवानुरणनरूपन्य अ्थप्रकारसमाश्रयेण नवत्वम्। यथा-'धरणीधारणायाधुना त्वं शेषः' इत्यादेः । शेषो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरवः स्थिराः । यदलद्वितमर्यादाश्वलन्तीं विम्रते भुवम् ॥ इत्यादिषु सत्स्वपि। तस्यैवा र्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यञ्ञयसमाश्रयेण नवत्वम्। यथा-'एवंवादिनि देवषौ' इत्यादि श्लोकस्य। कृते वरकथालापे कुमार्यः पुलकोद्गमैः । सूचयन्ति स्पृहामन्तर्लज्जयावनताननाः ।। इत्यादिषु सत्स्वर्थशक्त्युद्धवानुरणनरूपव्यङ्जयस्य कविप्रौढोक्तिनि- मितशरीरत्वेन नवत्वम्। यथा-'सज्जेइ सुरहिमासो' इत्यादेः। सुरभिसमये प्रवृत्ते सहसा प्रादुर्भवन्ति रमणीयाः । रागवतामुत्कलिकाः सहैव सहकारकलिकाभिः॥। इत्यादिषु सतस्वप्यपूर्वत्वमेव।

दष्टपूर्वा इति। बहिः प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः प्राक्तनैश्व कविमिरित्युभयथा नेयम्। लोचनम् काव्यं मधुमासस्थानीयम्, र्पृहां लज्जामिति, राजवतामुत्कलिका इति च। शब्दस्पृष्टेऽथें का हृयता। एतानि चोदाहरणानि वितत्य पूर्वमेव व्याख्यातानीति कि पुनरुक्त्या सत्यपि प्राक्तन कविस्पृष्टत्वे नूतनत्वं भवत्येवैतत्प्रकार।नुग्रहादित्येतावति तात्पर्य हि अ्रन्थस्या- दुमान्वयिनमर्थमाह-बहिरित्यादि । अर्थान्वयिनमाह-प्राक्तनैरित्यादि। बालप्रिया का हद्यतेति। अतश्च 'कृत' इत्यादिश्लोकात् 'एवंवादिनी'त्यादेः 'सुरभी'त्यादिश्लो' कात् 'सज्जयती'त्यादेश्च नवत्वमस्तीति भावः । सत्यपीत्यादि। एतेषामिति शेषः । एतत्प्रकाशनुप्रह्यान्नूतत्वं भवत्यैवेति

चतुर्थोद्द्योतः ५२९ प्पत्नशरीरत्वेन नवत्वम्। यथा-'वाणिअअ हत्थिदन्ता' इत्यादिगाथार्थस्य। करिणीवेहव्वमरो मह पुत्तो एक्ककाण्डविणिवाइ। हषसोन्हाऍ तह कहो जह कण्डकरण्डअं वहइ॥ [करिणीवैधव्यकरो मम पुत्र एककाण्डविनिपाती । हतस्नुषया तथा कूतो यथा काण्डकरण्डकं वहति।। इति च्छाया] एवमादिष्वर्थेषु सत्स्वप्यनालीढतैव। यथा व्यज्ञथमेदसमाश्रयेण घ्वनेः काव्यार्थानां नवत्वमुत्पद्यते, तथा व्यक्जकमेदसमाश्रयेणापि। तत्तु अ्रन्थविस्तरभयान्न लिख्यते स्वयमेव सहदयैरभ्यूद्यम्। अत्र च पुनःपुनरुक्तमपि सारतयेदमुच्यते- व्यङ्गयव्यञ्षकभावेSस्मिन्विविधे सम्भवत्यपि। रसादिमय ऐकस्मिन् कविः स्यादवधानवान् ॥ ५॥ अस्मित्नर्थानन्त्यहेतौ व्यङ्गयव्यञ्जकभावे विचित्रं शब्दार्ना सम्भव- त्यपि कविरपूर्वार्थलाभार्थी रसादिमय एकस्मिन् व्यङ्गयव्यञ्ञकभावे यत्ना/- दवदधीत। रसभावतदाभासरूपे हि व्यङ्कथे तद्यअ्जकेषु च यथानिर्दिष्टेषु वर्णपदवाक्यरचनाप्रबन्धेष्ववहितमनसः कबेः सर्वमपूर्व काव्यं सम्पद्यते। तथा च रामायणमहाभारतादिषु सङ्गामादय: पुनःपुनरमिहिता अपि नवनवा: प्रकाशन्ते। प्रबन्धे चाक्जी रस एक एवोपनिबध्यमानोऽर्थ- विशेषलाभं छायातिशयं च पुष्णांति। कस्मिन्निवेति चेत् -- यथा रामा- यणे यथा वा महाभारते। रामायणे हि करुणो रसः स्वयमादिकविन/- सूत्रितः 'शोकः श्लोकत्वमागतः' इत्येवंवादिना। निर्व्यूदश्च स एव धिकन्नान्यत्। करिणीवैधव्यकरो मम पुत्रः एकेन काण्डेन विनिपातनसमर्थः हतस्तु- लोचनम् पया तथा कृतो यथा काण्डकरणकं वहतीत्युत्तान एवायमर्थ:, गाथार्थस्यानालीढतैवेति सम्बन्ध: ॥।४ ॥। बालप्रिया सम्बन्धः। एतत्प्रकारेत्यस्य ध्वनिप्रभेदेत्यर्थः। वृत्तौ 'शरीरत्वेन नवत्व'मित्युभयत्र अवतीति शेष: । 'एककाण्डविनिपाती'ति छाया, तस्य विवरणम्-एकेन काण्डे- नेत्यादि। काण्डो बाणः ॥ ४ ।। ६७ ६व०

५३० सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके सीतात्यन्तवियोगपर्यन्तमेव स्वप्रबन्धमुपरचयता। महाभारतेऽपि शास्त्र- रूपं काव्यच्छायान्वयिनि वृष्णिपाण्डवविरसावसानवैमनस्यदायिनीं समा- प्विमुपनिबघ्नता महामुनिना वैराग्यजननतात्पर्य प्राधान्येन स्वप्रबन्धस्य दर्शयता मोक्षलक्षणः पुरुषार्थः शान्तो रसश् मुख्यतया विवक्षाविषय- त्वेन सुचितः । एतच्चशिन विवृतमेवान्यैर्व्यांख्याविधायिमिः। स्वयमेव- चैतदुद्गीर्ण तेनोदीर्णमहामोहमग्नमुज्जिहीर्षता लोकमतिविमलज्ञानालोक दायिना लोकनाथेन- यथा यथा विपर्येति लोकतन्त्रमसारवत्। तथा तथा विरागोSन्न जायते नात्र संशयः । लोचनम् अत्यन्तप्रहणेन निरपेक्षभावतया विप्रलम्भाशङ्ां परिहरति। वृष्णीनां परस्प रक्षयः, पाण्डवानामपि महापथक्लेशेनानुचिता विपत्तिः, कृष्णस्यापि व्याधाद्विध्वंस इति सर्वस्यापि विरसमेवावसानमिति। सुख्यतयेति। यद्यपि "धमें चार्ये च कामे च मोक्षे चे"तयुक्तं, तथापि चत्वारध्वकारा एवमाहुः-यद्यपि धर्मार्थकामानां सर्वेस्वं ताद- छूनास्ति यदन्यत्र न विद्यते, तथापि पर्यन्तविरसत्वमत्रैवावलोक्यताम्। मोक्षे तु यद्ररपं तस्य सारतात्रैव विचार्यतामिति। यथायथेति। लोकैस्तन्तर्यमाणं यत्नेन सम्पाद्यमानन् धर्मार्थ्य काम तत्साधन उक्षर्ण वस्तुभूततयाभिमतमपि। येन येनार्जनरक्षणक्षयादिना प्रकारेण। असारवत्तुच्छेन्द्रजा- लादिवत् । विपर्येति। प्रत्युत विपरीतं सम्पदते। आस्तान्तस्य स्वरूपचिन्तेत्यर्थः । तेन तेन प्रकारेण अत्र लोकतन्त्रे। विरागो जायत इत्यनेन तत्वज्ञानोत्थितं निर्वेद 'सीतात्यन्तवियोगपर्यन्त मित्यत्रात्यन्तग्रहणफलमाह-मत्यन्तग्रहोनेत्यादि। बालप्रिया वृष्णिपाण्डवविरसावस्ानेत्युक्तं विवृणोति-वृष्णीनामित्यादि। मोक्षलक्षणः पुरु- षार्थो मुख्यतया विवक्षाविषयत्वेन सूचित इति यदुक्तं तस्यानुपपत्तिमारशक्य परिद्- रति-यद्यपीत्यदिना। मोक्षे चेत्युक्तमिति। कचिद्गन्थे 'भरतर्षभ यदिहास्ति तदन्यन्न यन्नेहास्ति न तत् क्वचि'दिति च पाठः। एवमाहरिति। वक्ष्यमाण विशेषं द्योतयन्तीत्यर्थः । सर्वस्वमिति। प्रधानं स्वरूपमित्यर्थः । नासतीति' अ्रेति शेषः। यदन्यत्र न विद्यते ताद्ृगन्न नास्तीति सम्बन्धः। यदत्रास्ति तदन्य त्राष्यस्तीति भावः। द्योत्यं विशेषं दशयति-तथापीत्यादि । पर्यन्तविरसत्व- मिति। धर्मार्थकामानामित्यनुषज्यते। लोकतन्त्रमित्येतह्वयाचष्टे-लोकैरित्यादि।

चतुर्थोद्द्योत: ५३१ इत्यादि बहुशः कथयता। ततश्र शान्तो रयो रसान्तरैर्मोक्षलक्षणः पुरुषार्थ: पुरुषार्थान्तरैस्तदुपसर्जनत्वेनानुगम्यमानोऽ्कित्वेन विवक्षाविषय इति महाभारततात्पर्य सुव्यक्तमेवावमासते। मङ्ञाङ्विमावश्च यथा रसाना तथा प्रतिपादितमेव। मारमार्थिकान्तस्त्त्वानपेक्षया शरीरस्येवाङ्गभृतस्य रसस्य पुरुषा- र्थस्य च स्वप्राधान्येन चारुत्वमप्यविरुद्धम्। ननु महाभारते यावान्विव• क्षाविषयः सोडनुक्रमण्यां सर्व एवानुक्रान्तो न चैतत्र हश्यते, प्रत्युत सर्व- पुरुषार्थप्रबोघहेतुत्वं सर्वरसगर्भत्वं च महाभारतस्य तस्मिन्नुद्देशे स्वश व्दनिवेदितत्थेन प्रतीयते। अत्रोच्यते-सत्यं शान्तस्यैव रसस्याङ्गित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्वपुरुषार्थेभ्यः प्राषान्यमित्येतन्न स्वशब्दाभिषे- यत्वेनानुक्रमण्या दर्शितम्, दर्शितं तु व्यञ्रयत्वेन- 'भगवान्वासुदेवश्च कीर्तर्यतेऽत्र सनातनः' इत्यस्मिन् वाक्ये। अनेन ह्ययमर्थो व्यङ्ञ्यत्वेन विवक्षितो यदत्र महाभारते पाण्डवादिचरितं यत्कीर्त्यते तत्सर्वमवसानविरसमविद्याप्रपञ्ञ- रुपश्च, परमार्थसत्यस्वरूपस्तु भगवान् वासुदेवोडत्र कीर्त्यंते। तस्मा- चस्मिन्नेव परमेश्वरे भगवंति भवत भावितचेतसो, मा भूत विभू- तिषु निःसारासु रागिणो गुणेषु वा नयविनयपराक्रमादिष्वमीषु केवलेषु केषुचित्सर्वातमना प्रतिनिविष्टधियः । तथा चात्े-पश्यत निःसारता संसा- लोचनम् शान्तरसस्थायिनं सूचयता तस्यैव च सर्वेतरासारत्वप्रतिपादनेन प्राधान्यमुक्तम्। ननु श्रद्गारवीरादिचमत्कारोऽपि तन्र भातीत्याशइथाह-पारमार्थिकेति। भोगाभिनिवेशिनां लोकवासनाविष्टानामञ्जभूतेऽपि रसे तथाभिमानः, यथा शरीरे प्रमा० तृत्वाभिमान: प्रमातुर्भोगायतर्नमात्रेऽपि। केवलेष्विति। परमेश्वरभक्त्युपकरणेषु वस्तुभूततयेति। परमार्थतयेत्यर्थः । तुच्छेति। तुच्छं शशभन्नादि। तस्यैवेति। बालप्रिया

शान्तरसस्यैवेत्यर्थः । पारमार्थिकेत्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तत्र महाभारते। भार्ष विवृणोति-भोगेत्यादि। तथाऽभिमानः प्राधान्याभिमानः। मात्रेऽपि शरीरे इति

५३० सटीकलोचनोपेतध्चन्यालोके सीतात्यन्तवियोगपर्यन्तमेव स्वप्रबन्धमुपरचयता। महाभारतेऽपि शास्त- रूपं काव्यच्छायान्वयिनि वृष्णिपाण्डवविरसावसानवैमनस्यदायिनीं समा- पिमुपनिबध्नता महामुनिना वैराग्यजननतात्पर्य प्राधान्येन स्वप्रबन्धस्य दर्शयता मोक्षलक्षणः पुरुषार्थः शान्तो रसश् मुख्यतया विवक्षाविषय- त्वेन सुचितः। एतच्चशिन विवृतमेवान्यैर्व्यांख्याविधायिभिः । स्वयमेव- चैत दुद्गीर्ण तेनोदीर्णमहामोहमग्नमुज्जिहीर्षता लोकमतिविमलज्ञानालोक दायिना लोकनाथेन- यथा यथा विपर्येति लोकतन्त्रमसारवत्। तथा तथा विरागोऽन्न जायते नात्र संशयः ॥

त्यन्तप्रहणेन निरपेक्षभावतया विप्रलम्भाशङ्गां परिहरति। वृष्णीनां परस्प लोचनम् रक्षयः, पाण्डवानामपि महापथक्लेशेनानुचिता विपत्तिः, कृष्णस्यापि व्याधाद्विध्वंस इति सर्वस्यापि विश्समेवावसानमिति। सुख्यतयेति। यद्यपि "धमें चार्ये च कामे च मोक्षे चेशत्युक्तं, तथापि चत्वारथ्रकारा एवमाहु :- यद्यपि धर्मार्थकामानां सर्वस्वं ताट- उनास्ति यदन्यत्र न विद्यते, तथापि पर्यन्तविरसत्वमत्रैवावलोक्यताम्। मोक्षी तु यद्रपं तस्य सारतात्रैव विचार्यतामिति। यथायथेति। लोकैस्तन्त्यमाणं यत्नेन सम्पाद्यमानन्धर्मार्थकामतत्साधन लक्षर्ण वस्तुभूततयाभिमतमपि। येन येनार्जनरक्षणक्षयादिना प्रकारेण। असारवत्तुच्छेन्द्रजा - लादिवत्। विपयति। प्रत्युत विपरीतं सम्पद्यते। आस्तान्तस्य स्वरूपचिन्तेत्य्थ:। तेन तेन प्रकारेण अत्र लोकतन्त्रे। विरागो जायत इत्यनेन तत्वज्ञानोस्थितं निर्वेद बालप्रिया वृष्णिपाण्डवविरसावस्रानेत्युक्तं वित्ृणोति-वृष्णीनामित्यादि। मोक्षलक्षणः पुरु- षार्थो मुख्यतया विवक्षाविषयत्वेन सूचित इति यदुक्तं तस्यानुपपत्तिमारशक्य परिह 1 में रति-यद्यपीत्यदिना। मोक्षे चेत्युक्तमिति। क्वचिद्ग्रन्थे 'भरतर्षभ यदिहास्ति तदन्यन्न यन्नेहास्ति न तत् क्वचि'दिति च पाठः। एवमाहुरिति। विशेषं द्योतयन्तीत्यथेः। सर्वस्वमिति। प्रधार्न स्वरूपमित्यर्थः। नास्तीति । वक्ष्यमाणं अन्रेति शेषः। यदन्यत्र न विद्यते तादृगन्न नास्तीति सम्बन्धः। यदत्रास्ति तदन्य त्राप्यस्तीति भावः। दोत्य विशेषं दशयति-तथापीत्यादि। पर्यन्तविरसत्व मिति। धर्मार्थकामानामित्यनुषज्यते। लोकतन्त्रमित्येतव्व्याचष्टे-लोकैरित्यादि

चतुर्थोद्द्योत: ५३१

इत्यादि बहुशः कथयता। ततश्च शान्तो रखो रसान्तरैरमोंक्षलंक्षण पुरुषार्थ: पुरुषार्थान्तरैस्तदुपसर्जनत्वेनानुगम्यमानोऽ्वित्वेन विवक्षाविषय इति महाभारततात्पर्य सुव्यक्तमेवावमासते। मञ्ञाङ्गिमावश्च यथा रसाना तथा प्रतिपादितमेव । मारमार्थिकान्तस्तत्त्वानपेक्षया शरीरस्येवाङ्गभृतस्य रसस्य पुरुषा- र्थस्य च स्वप्राधान्येन चारुत्वमप्यविरुद्धम्। ननु महाभारते यावान्विव क्षाविषयः सोऽनुक्रमण्यां सर्व एवानुक्रान्तो न चैतत्र हश्यते, प्रत्युत सर्व- पुरुषार्थप्रबोघहेतुत्वं सर्वरसगर्भत्वं च महाभारतस्य तस्मिन्नुद्देशे स्वश- व्दनिवेदितत्येन प्रतीयते। अत्रोच्यते-सत्यं शान्तस्यैव रसस्याद्गित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्वपुरुषार्थेभ्यः प्राधान्यमित्येतन्न स्वशब्दाभिधे- यत्वेनानुक्रमण्या दर्शितम्, दर्शितं तु व्यङ्रयत्वेन- 'भगवान्वासुदेवश्च कीर्तर्यतेऽत्र सनातनः' इत्यस्मिन् वाक्ये। अनेन ह्ययमर्थो व्यञ्ञ्यत्वेन विवक्षितो यदत्र महाभारते पाण्डवादिचरितं यत्कीर्त्यंते तत्सर्वमवसानविरसमविद्याप्रपञ्च रूपश्च, परमार्थसत्यस्वरूपस्तु भगवान् वासुदेवोऽत्र कीर्त्यंते। तस्मा- च्तस्मिन्नेव परमेश्वरे भगवंति भवत भावितचेतसो, मा भूत विभू- तिषु निःसारासु रागिणो गुणेषु वा नयविनयपराक्रमादिष्वमीषु केवलेषु केषुचित्सर्वात्मना प्रतिनिविष्टधियः । तथा चाग्रे-पश्यत निःसारता संसा- लोचनम् शान्तरसस्थायिनं सूचयता तस्यैव च सर्वेतरासारत्वप्रतिपादनेन प्राधान्यमुक्तम्। भोगाभिनिवेशिनां लोकवासनाविष्टानामज्गभूतेऽपि रसे तथाभिमानः, यथा शरीरे प्रमा० तृत्वाभिमान: प्रमातुर्भोगायतर्नमात्रेऽपि। केवलेष्विति। परमेश्वरभक्त्युपकरणेषु बालप्रिया वस्तुभूततयेति। परमार्थतयेत्यर्थः । तुच्छेति। तुच्छं शशशग्ञादि। तस्यैवेति। शान्तरसस्यैवेत्यर्थः । पारमार्थिकेत्यादिग्रन्थमवतारयति-नन्वित्यादि। तत्र महाभारते। भावं विवृणोति-भोगेत्यादि। तथाऽभिमान: प्राधान्याभिमानः। मात्रेऽपि शरीरे इति

५३२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके रस्येत्यमुमेवार्थ द्योतयन् स्फुटमेवावभासते व्यञ्जकशक्त्यनुगृहीतश्र शब्दः। एवंविधमेवार्थ गर्भीकृत सन्दर्शयन्तोऽनन्तरश्लोका लक्ष्यन्ते-'स हि सत्यम्' इत्यादयः । अयं च निगूढरमणीयोऽर्थो महाभारतावसाने हरिवंशवर्णनेन समाति विद्धता तेनैव कविवेघसा कृष्णद्वैपायनेन सम्यक्स्फुटीकृतः ।अनेन चार्थेन संसारातीते तत्वान्तरे भक्त्यतिशयं प्रवर्तयता सकल एव सांसारिको व्यवहारः पूर्वपक्षीकृतो न्यक्षेण प्रकाशते। देवतातीर्थतपः- प्रभृतीनां च प्रभावातिशयवर्णन तस्यैव परब्रह्मणः प्राप्त्युपायत्वेन तद्वि- भूतित्वेनैव देवताविशेषाणामन्येषां च। पाण्डवादिचरितवर्णनंस्यापि वैरा- ग्यजननतात्पर्याद्वैराग्यस्य च मोक्षमूलत्वान्मोक्षस्य च भगवत्प्राप्त्युपाय- त्वेन मुख्यतया गीतादिषु प्रदर्शितत्वात्परब्रह्मप्राप्त्युपायत्वमेव। परम्परया वासुदेवादिसब्ज्ञाभिघेयत्वेन चापरिमितशक्त्यास्पदं परं ब्रह्म गीतादिप्रदे- शान्तरेषु तदभिधानत्वेन लब्घप्रसिद्धि माथुरप्रदुर्भावानुकृतसकलस्वरूपं विवक्षितं न तु माथुरप्रादुर्भावांश एव, सनातनशब्दविशेषितत्वात्। तु न दोष इत्यर्थः । विभूतिषु रागिणो गुणेषु च निविष्ठधियो म। भूतेति सम्बन्धः। लोचनम् अ्ग्र इति । अनुक्रमण्यनन्तरं यो भारतप्रन्थः तत्रेत्यर्थः। ननु वसुदेवापत्यं वासु देव इत्युच्यते, न परमेश्वरः परमात्मा महादेव इत्याशक्कयाह-वासुदेवादिसंज्ञाभि- धेयत्वेनेति। बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते। वासुदेवस्सवम् सम्बन्धः । अन्वयं दशयति-विभूतिष्वित्यादि। वृत्तौ'तथाचेत्यादि। द्योतयम् बालप्रिया शब्दोऽवभासत इति सम्बन्धः । 'न्यक्षेणेशति। कात्स्येतेत्यर्थः। प्राप्त्युपायत्वेन वण- नमित्यन्वयः । देवताविशेषाणामित्यत्र प्रभावातिशयवर्णनमित्यनुषज्यते। 'मोक्ष- स्येति। अज्ञाननिवृत्तेरित्यथः। वासुदेवसंज्ञाभिधेयत्वेन ब्रह्म विवक्षितमित्यन्वयः। 'तदभिधानत्वेन' वासुदेवसंज्ञाभिधेयत्वेन। माथुरो यः प्रादुर्भावस्तेनानुकृतं सकलस्व- रूपं येन तत्। 'न त्वि'त्यादि। 'विवक्षित' इति बिपरिमाणामेनानुषन्गः। हेत्वन्तरम प्याह-'रामयणादिष्वि'त्यादि। 'पुरुषार्थ' इति 'विवक्षित' इत्यनेनास्य सम्बन्धः।

चतुर्थोद्द्योत: ५३३ रामायणादिषु चानया सब्ज्ञया भगवन्मृर्त्यन्तरे व्यवहारदर्शनात। निर्णी- तश्चायम्थः शब्दतत्त्वविद्भिरेव। तदेवमनुक्रमणीनिर्दिष्टेन वाक्येन भगवद्यतिरेकिणः सर्वस्यान्यस्या- नित्यतां प्रकाशयता मोक्षलक्षण एवैक: परः पुरुषार्थः शावनये, काव्य नये च तृष्णाक्षयसुखपरिपोषलक्षणः शान्तो रसो महाभारतस्याङ्गित्वेन विवक्षित इति सुप्रतिपादितम्। अत्यन्तसारभूतत्वाच्चायमर्थो व्यङ्गथत्वेनैव दर्शितो न तु वाच्यत्वेन। सारमूतो धयर्थ: स्वशब्दानभिषेयत्वेन प्रका शितः सुतरामेव शोभामावहति। प्रसिद्धिश्चेयमस्त्येव विदग्धविद्वत्परिष- रसु यदभिमततरं वस्तु व्यङ्ञयत्वेन प्रकाश्यते न साक्षाच्छन्दवाच्यत्वेन।

इत्यादौ अंशिरूपमेतत्संज्ञाभिधेयमिति निर्णीतं तात्पर्यम्। निर्णीतश्चेति। श- लोचनम्

कदा हि नित्या एव सन्तोऽनन्तरं काकतालीयवशात्तथा सक्केतिता इत्युक्तम्-"ऋष्य-

शास्त्रनय इति। तत्रास्वादयोगाभावे पुरुषेणार्थ्यंत इत्ययमेव व्यपदेशः साद र, चमत्कारयोगे तु रसव्यपदेश इति भावः। एतच्च प्रन्थकारेण तत्त्वालोके वित- क्त्योक्तमिह त्वस्य न मुख्योऽवसर इति नास्माभिस्तदर्शितम्। सुतरामेवेति यदुर्क तत्र डेतुमाह-प्रसिद्धिश्चेति। चशब्दो यस्मादर्थे। यत इयं लौकिकी प्रसिद्धिरना- दिस्ततो भगवद्यासप्रमृतीनामप्ययमेवास्वशब्दाभिधाने आशयः, अन्यथा हि क्रि- याकारकसम्बन्धादौ 'नारायणं नमस्कृत्ये'्यादिशन्दार्थनिरूपणे च तथाविध एव तस्य भगवत आशय इत्यत्र कि प्रमाणमिति भावः । विदग्धविद्वद्प्रहणेन काव्यनये शास्नय इति चानुसृतम्। उसादिमय एतस्मिन् कविः स्यादवधानवानिति यदुक्तं, तदेव प्रस्- बालप्रिया 'गीतादिप्रदेशान्तरेषु' इत्यादिकं विवृणोति लोचने-बहूनामित्यादि। काकताली यवशादिति यहच्छयेत्यर्थः । इत्यत्रोक्तमिति सम्बन्धः । काशिकावृत्ताविति शेषः । शास्त्रनये मोक्ष: पुरुषार्थः, काव्यनये तु शान्तोरस इत्युक्तं विव्ृणोति-तत्रेत्यादि। सादर इति। अरहं इत्यर्थः। यस्मादर्थ इति। हेत्वर्थेक इत्यर्थः। अयमेवेति। उक्ता विदग्धविद्वत्परिषत्प्रसिद्धिरेवेत्यर्थः। अस्वशन्दाभिधाने अभिमतस्यार्थस्य स्वशव्देनानभिधाने। आशयः अभिमतो हेतुः। अत्रोपछ्म्भकमाह-अन्यथेत्यदि। नारायणं नमस्कृत्ये'त्यादिश्लोकेषु नारायणाय्यथस्य क्रियाकार कभावादिसम्बन्धेन नम- स्कारादावन्वयो विवक्षितः । एवं नारायणादिपदानां विष्ण्वादयोऽर्याक्ष तद्विवक्षा च

५३४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालोके तस्मातस्थितमेतत्-अङ्गिभूतरसाद्याश्रयेण काव्ये क्रियमाणे नवार्थ- लाभो भवति बन्धच्छाया च महती सम्पद्यत इति। अत एवं च रसा- नुगुणार्थविशेषोपनिबन्धमलक्कारान्तरविरहेऽपि छायातिशययोगि लक्ष्ये द्ृश्यते। यथा- सुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः । येनैकचुलके दष्टौ तौ दिव्यौ मत्स्यकच्छपौ॥ इत्यादौ। अत्र ह्यद्भुतरसानुगुणमेकचुलके मत्स्यकच्छपदर्शनं छा. यातिशयं पुष्णाति। तत्र ह्येकचुलके सकलजलघिसन्निानादपि दिव्य- मत्स्यकच्छपदर्शनमक्षुण्णत्वादद्सुतरसानुगुणतरम्। क्षुण्णं हि वस्तु लोचनम् - यत एवं स्थितं अत एवेदमपि यत्लक्ष्ये दृश्यते, तदुपपन्नमन्यथा तदनुपपन्नमेव, न च तदनुपपन्नम्; चावत्वेन प्रतीतेः। तस्याश्चैतदेव कारणं रसानुगुणार्थत्वमेवेत्याशयः। अलङ्कारान्तरेति। अन्तरशब्दो विशेषवाची। यदि वा दित्सिते उदाहरणे रसवद लद्ारस्य विद्यमानत्वात्तदपेक्षयालद्वारान्तरशब्दः । ननु मत्स्यकच्छपदर्शनात्प्रतीयमानं यदेकचुलके जलनिधिसन्निधानं ततो मुनेर्मा- हात्म्यप्रतिपत्तिरिति न रसानुगुणेनाथॅन च्छायापोषितेत्याशङ्कयाह-अत्र हीति। नन्वेवं प्रतीयमानं जलनिधिदर्शनमेवाद्भुतानुगुणं भवत्विति रसानुगुणोडत्र वाच्योऽर्थे इत्यस्मिन्नंशे कथमिदमुदाहरणमित्याशडयाह-तत्रेति। क्षण्ण हीति। पुनः पुन- बालप्रिया लोकप्रसिद्धथनुरोधिनीति भावः। 'अत एवेत्यादि 'दश्यत' इत्यन्तं विवृणोति-यत इत्यादि। तस्या इति। चारुत्वेन प्रतीतेरित्यर्थः । 'अलक्कारान्तरविरहेऽपी'त्यत्रालक्का- रान्तरशन्द द्वेधा विवृणोति-अलङ्कारान्तरशब्द इत्यादि। इतीति हेतौ। नेत्यादि। किन्तूक्तेन व्यंग्येनै छाया पोषितेति भावः। वृत्तौ- 'अद्भुतरसानुगुणमि'ति। मुन्यालम्बितस्यान्भुतरसस्यानुगुणमित्यर्थः। काकतालीयेनेति भावार्थविवरणम्। 'प्रतिलग्न' इति। नायकपारश्वेन सम्बन्ध इत्यर्थः। असीत्यव्ययँ स्वमित्यर्थे। हे सुभग त्वं येन तस्या येन पार्श्वेण अतिक्रान्तः, तस्याः रथ्या तु- लाअ्रप्रतिलग्नरस पार्श्वोडद्यापि स्विद्यतीत्याद्यन्वयः । 'परस्परे'ति। पार्श्वसम्बन्धाति क्रमणेन नायकगतस्याप्यनुरागस्य प्रतीतेरिति भावः ।

चतुर्थोद्द्योत: ५३५

लोकप्रसिद्दाद्सुतमपि नाश्चर्यकारि भवति। न चाक्षुण्णं वस्तूपनिवष्य- मानमद्भुतरसस्यैवानुगुणं यावद्रसान्तरस्यापि। तद्यथा- सिज्जइ रोमश्विज्जइ वेवइ रत्थातुलग्गपडिलग्गो। सोपासो अज्ज वि सुहअ जेणासि वोलीणो।। एतद्राथार्थाद्धाव्यमानाद्या रसप्रतीतिर्भवति, सा त्वां स्पृष्टा स्विद्यति रोमाश्चते वेपते इत्येवंविधादर्थात्पतीयमानान्मनागपि नो जायते। तदेवं ध्वनिप्रमेदसमाश्रयेण यथा काव्यार्थानी नवत्वं जायते तथा प्रतिपादितम्। गुणीभूतव्यङ्गयस्यापि त्रिमेदव्यङ्ञयापेक्षया ये प्रकारास्त- रसमाश्रयेणापि काव्यवस्तूना नवत्वं भवत्येव। तश्वतिविस्तारकारीति नोदाहतं सहृदयैः स्वयमुत्प्रेक्षणीयम्।

तदिति दर्शयति-न चेत्यादिना। रथ्यायान्तुलाश्रेण काकतालीयेन प्रतिलग्नस्सा लोचनम् मुख्येन स पार्श्वोडद्यापि सुभग तस्या येनास्यतिक्रान्तः । रसप्रतीतिरिति। परस्प- रहेतुकश्ङ्गारप्रतीतिः । अस्यार्थस्य रसानुगुणत्वं व्यतिरेकद्वारेण द्रढयति-सा त्वा- मित्यादिना। 'धव नेर्यरस गुणी भूतव्यंग्यस्याध्वा प्रदर्शित' रत्युद्योतारम्भे यः श्लोकः तत्र ध्वनेरध्वना कषीनां प्रतिभागुणोऽनन्तो भवतीस्येष भागो व्याख्यात इत्युपर्सहरति-तदेवमित्यादिना। सगुणीभूतव्यजयस्येत्यमुं भागं व्याचष्टे-गुणीभूतेत्याहिना। त्रिप्रभेदो वस्त्वलङ्काररसातमना यो व्यग्यः तस्य यापे- क्षा वाच्ये गुणीभावः तयेत्यर्थः। तत्र सर्वे ये ध्वनिभेदास्तेषां गुणीभावादानन्त्यभिति तदाह-अतिविरतरेति। स्वयमिति। तत्र वस्तुना व्यंग्येन गुणीभूतेन नवत्वं सत्यपि पुराणार्थरपशें यथा ममैप- भअविहलर ूखणेक कमल्ल सर ण गआणअथ्थाण। खणमत्तं विण दिण्णा विस्सामकहेत्ति जुत्तमिणम् ।। अत्र त्वमनवरतमर्थास्त्यजसीति औदार्यलक्षणं वस्तु ध्वन्यमानं वाच्यस्योपस्का- बालप्रिया त्रिभेदव्यंग्यापेक्षयेत्येतद्वयाचष्टे-त्रिप्रभेद इत्यादि। भमविहलेति। भयविह्वलरक्ष णैकमल्ल शरणागतानामर्थानाम्। क्षणमान्नमात्रमपि न दत्ता विश्रामकथेति युक्तमिदम् ।। इतिछाया। इतीदंयुक्तमित्यत्र काका इत्येतन्न युक्तमित्यर्थः । चाइअरेति।

५३६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् एकं नवत्वन्ददाति, सत्यपि पुराणकविस्पृष्टेडयें। तथाहि पुराणीगाथा चाइअणकरपरम्परसच्चारणखे अणिस्सहस सरीरा। अथ्था किवणघरंथ्या सथ्नापथ्थास्ववंतीव ।। अलङ्धरेण व्यज्षथेन वाच्योपस्कारे नवत्वं यथा ममैव- वसन्तमत्तालिपरम्परोपमाः कचास्तवासन् कल रागबृद्धये। शमशानभूभागपरागभासुरा: कथन्तदेतेन मनाग्विर कये॥ अत्न व्याक्षेपेण विभावनया च ध्वन्यमानाभ्यां वाच्यमुपस्कृतमिति नवत्वं सत्यपि पुराणार्थयोगित्वे। तथाहि पुराणश्लोक :- क्षुत्तृष्णाकाममात्सर्य मरणाच्च महद्धयम् । पञ्चैतानि विवर्धन्ते वार्धके विदुषामपि ॥ इति। व्यज्गथेन रसेन गुणीभूतेन वाच्योपस्कारेण नवत्वं यथा ममैव- जरा नेयं मूर्ध्नि ध्रुवमयमसौ कालभुजगः क्ुधान्धः फृत्कारैः स्फुटगरलफेनान् प्रकिरति॥ 0 तदनं संपश्यत्यथ च सुखितम्मन्यहृदयः शिवो पायन्नेच्छन् बत बत सुधीरः खलु जनः ॥ बालप्रिया अर्था: कृपणगृहस्थाः स्वस्थावस्थाः स्वगन्तीव। इति छाया। अर्थः स्पष्टः। वसन्तेति। कञ्वन मित्रं प्रति कस्यचिदुक्तिः। तसन्ते वसन्तेन वा मत्ता ये अलयो मृन्नास्तत्परम्परोपमाः तेषा परम्परया तुल्याः अतिनी- लस्निग्धा इति यावत्। तथाभूताः कचा इत्यनेन यौवनदशा प्रदर्शिता। तव रागस्य वृद्धये आसन् किल। इमशानभूभागें ये परागाः भस्मरेणवस्ते इव भासुराः शुभ्राः जरया शुक्ला इति यावत्। एते कचाः । रागस्य वैराग्यस्य चोह्ीनकत्वात्तत्दुपमानः सुपात्तम्। तव मनागीषदपि विरक्तये वैराग्यायन भवन्ति। तत् तथ वैराग्यस्य कारणे सत्यपि तदजननं कुत इत्यर्थः । अनेन प्रत्युत कारणाभावेऽपि काम एव वर्धत इत्यर्थस्य कामक्य महिमा वर्णेये तुमशक्य इत्यर्थेस्य च प्रकाशनादविभावनाक्षेपौ व्यज्येते, ताभ्यां च वाच्यमुपस्कि यत इत्याह-भत्र हीत्यादि॥ क्षडिति। श्षुत्तृष्णेत्यादिसमाहारद्वन्द्वः । जरेति। जराजीर्ण कब्िदुद्दिश्योक्ति:। मूर्दिनि इयं दृश्यमाना जरा न भवति। अयमसौ क्रधान्धः। कालभुजगःकु सुर्पः। अथ च अन्तकरूपो भुजगः। फूरकारै: स्फुट गरलं येषु तथाभूता फेनान् प्रकिरति वर्षति। इयं न जरा, किन्तु शिरस्थकालभजगाि वृष्टः फैननिक

चतुर्थोद्द्योतः ५३७

ध्वनेरित्थं गुणीभूतव्यङ्गयस्य च समाश्रयात्। न काव्यार्थविरामोडस्ति यदि स्यात्पतिभागुणः ॥६॥ सत्स्वपि पुरातनकविप्रबन्धेषु यदि स्यात्प्रतिभागुणः, तरि्मस्तवसति न किश्विदेव कवेर्वस्त्वस्ति। बन्धच्छायाप्यर्थद्वयानुरूपशब्द सन्निवेशो र्थप्रतिमानाभावे कथसुपपद्यते। अनपेक्षितार्थविशेषाक्षररचनैव बन्घच्छा येति नेदं नेदीयः सहदयानाम्। एवं हि सत्यर्थानपेक्षचतुरमधुरवचन-

लोचनम् अत्राद्दुतेन व्यप्रथेन वाच्यमुपस्कृतं शान्तरसप्रतिपत्यऋत्वाच्चारु भवतीति नवत्वं सत्यप्यस्मिन् एशणश्लोके जराजीर्णशरीरस्य वैराग्यं यन्न जायते, तन्नूनं हृदये मृत्यु- र्ढन्नास्तीति निश्चयः ॥ ५॥ सत्स्वपीत्यादि कारिकाया उपस्कारः । त्रीन् पादान् स्पष्टान्मत्वा तुर्य पार्दं व्याख्यातुं पठति-यदीति। विद्यमानो ह्यसौ प्रतिभागण उक्तरीत्या भूयान् भवति, न त्वत्यन्तासन्नेवेत्यर्थः । तस्मिन्निति। अनन्तीभूते प्रतिभागुणे। न किश्चिदे- वेति। सर्व हि पुराणकविनैव स्पृष्टमिति किमिदानी वर्ण्य, यत्र कवेरवर्णनाव्यापार- स्स्यात्। ननु यद्यपि वर्ण्यमपूर्वन्नास्ति, तथाप्युक्तिपरिपाकगुम्भघटनादपरपर्यायब- न्धच्छाया नवनवा भविष्यति। यन्निवेशने काव्यान्तराणां संरम्भ इस्याशक्कयाह- बन्धच्छायापीति। अर्थद्वयं गुणीभूतव्यंग्यं प्रधानभूतं व्यंग्यं च। नेदीय इति। निकटतरं हृदयानुप्रवेशि न भवतीत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-एवं हि सतीति। बालप्रिया इत्यर्थः । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम्। तदिति जनः। तदेनान तथाभूतान् फेनान्। फेनमिति तदेनमिति वा पाठः। सम्पश्यति अथ च सुखितमन्यहृदयः शिवो पायं नेच्छंश्च। अतः सुधीरः खत्वित्यन्वयः। बतेत्यद्ुते। जरेति। तदिति त. स्मादित्यर्थः । मृत्युर्नास्तीति निश्चयः हृदये दृढमस्ति नूनमित्यन्वयः ॥ ५॥ उपसकार इति। सत्स्वपीत्यादेः न काव्यार्थविरामोऽस्तीत्यनेनान्वय इति भाव:। यदीत्यादेर्भावं विवृणोति-विद्यमान इत्यादि। वृत्तौ 'बन्धच्छाये'त्यस्य विवरणम्-'अर्थद्वयानुरूपशब्दसन्निवेश'इति। तद्रूपा बन्धच्छायेत्यर्थः। 'अनपेक्षिते'- त्यादिशङ्काप्रन्थः । इतीदं सहृदयानां न नेदीय इति सम्बन्धः। पुनश्शङ्कते-'शब्दा- र्थयो'रित्यादि"। 'काव्यत्व' इति निमित्ते सप्तमी। शब्दार्थयोः सहितयोः काव्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । 'तथाविध' इति। अर्थानपेक्षचतुरमधुरवचनरचन इत्यर्थ:। 'कव्यव्य- वस्थेति। काव्यव्यपदेश इत्यर्थः । समाधते-'परे'त्यादि। 'तत्काव्यतवे'ति तत्प- देन पर: परामृश्यते। 'काव्यसन्दर्भाणामि'ति। तत्काव्यत्वव्यवहार इत्यनुषज्यते। ६८ध्व०

५३८ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

रचनायामपि काव्यव्यपदेशः प्रवर्तेत। शब्दार्थयोः साहित्येन काव्यत्वे कथं तथाविधे विषये काव्यव्यवस्थेति चेत्-परोपनिबद्धार्थविरचने यथा तत्काव्यत्वव्यवहारस्तथा तथाविधाना काव्यसन्दर्भाणाम्। न चार्थाननत्यं व्यङ्रथार्थापेक्षयैव यावद्वाच्यार्थापेक्षयापीति प्रतिपा दयितुमुच्यते- अवस्थादेशकालादिविशेषैरपि जायते। आनन्त्यमेव वाच्यक्य शुद्धस्थापि स्वभावतः ।७॥ शुद्धस्यानपेक्षितव्यञ्ञयस्यापि वाच्यस्यानन्त्यमेव जायते स्वभावतः । स्वभावो ह्ययं वाच्यानां चेतनानामचेतनानां च यदवस्थाभेदाद्देशमेदारका- लभेदातस्वालक्षण्यभेदाच्चानन्तता भवति। तैश् तथाव्यवस्थितैः सद्धिः प्रसिद्धाने कस्वभावानुसरणरूपया स्वमावोक्त्यापि तावदुपनिवध्यमानैर्नि- चतुरत्वं समाससड्घटना। मधुरत्वमपारुष्यम्। तथाविधानामिति। अपूर्वबन्ध· लोचनम् चछायायुक्तानामपि परोपनिवद्धार्थनिबन्धने परकृतकाव्यत्वव्यवहार एव स्यादित्य- थंस्यापूर्वत्वमाश्रयणीयम्। कवनीयं काव्यं तस्य भावः काव्यत्वं, न त्वयं भावप्रत्य यान्तात् भावप्रत्यय इति शङ्कितव्यम् ॥६॥ प्रतिपादयितुमिति। प्रसज्वादिति शेषः । यदि वा वाच्यन्तावद्विविधव्यंग्यो- पयोगि तदेव चेदनन्तं तद्वलादेव व्यंग्यानन्त्यं भवतीत्यभिप्रायेणेदं प्रकृतमेवोच्यते। शुद्धस्येति। व्यंग्यविषयो यो व्यापारः तृत्स्पश विनाप्यानन्त्यं स्वरूपमात्रेणैव पश्चात्तु तथा स्वरूपेणानन्तं सक्वयड्यं व्यनक्तीति भावः। न तु सर्वथा तत्र व्यंगर्य नास्तीति नन्तव्यमात्मभूततद्रूपाभावे काव्यव्यवहारहाने :; तथा चोदाहरणेषु रसथ्व- नेर्सद्धावोऽस्त्येव। आदिग्रहणं व्याचष्टे-स्वालक्षरायेति। स्वरूपेत्यर्थः। यथा

स्यादिति शेषः । लोचने भावं वित्ृणोति-अपूर्कबन्धेत्यादि बालप्रिया व्युत्पत्ति दर्शयति-कवनीयमित्यादि ॥ ६ ॥ काव्यत्वमित्यस्य कारिकास्थं शुद्धस्येति पदमन्यथाप्रतिपत्तिपरिहाराय व्याचष्टे-यंग्येत्यादि। व्यापार इति। वाच्यस्येति शेषः। आ्रत्मेति। आत्मभूतस्य व्यग्यस्याभाव इत्यथः। हानि: अभावः । ननु कीदृशं व्यंग्यं तन्र भवतीत्यत्राह-तथांचेत्यादि। वृत्तौ'अ नपेक्षितव्यंग्यस्ये'येतदप्युक्तरीत्या व्याख्येयम्। 'तैश्चे'ति। 'तैः' वाच्याथैंः। 'प्रथम

चतुर्थोद्द्योत: ५३९

रवधि: काव्यार्थः सम्पद्यते। तथा ह्यवस्थामेदान्नवत्वं यथा-भगवती पार्वती कुमारसम्भवे 'सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन' इत्यादिभिरुक्तिभिः प्रथ- ममेव परिसमापितरूपवर्णनापि पुनर्भगवतः शम्भोर्लोचनगोचरमायान्ती 'वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती' मन्मथोपकरणभूतेन भङ्गयन्तरेणोपवर्णिता। सैव च पुनर्नवोद्धाहसमये प्रसाध्यमाना 'तां प्राङमुखी तत्र निवेश्य तन्वीम्' इत्याद्युक्तिमिनवेनैव प्रकारेण निरूपितरूपसौष्ठवा। न च ते तस्य कवेरेकत्रैवासकृत्कृता वर्णनप्रकारा अपुनरुक्तत्वेन वा नवनवार्थनिर्भरत्वेन वा प्रतिभासन्ते। दर्शितमेव चैतद्विषमबाणलीलायाम्- ण अ तीण घडइ ओही ण अ ते दीसन्ति कह वि पुनरुतता। जे विन्भमा पिमाणं अत्था वा सुकइवाणीणम्॥ अयमपरश्चावस्थाभेदप्रकारो यदचेतनानां सर्वेरषा चेतनं द्वितीय रूपमभिमानित्वप्रसिद्धं हिमवद्रक्कादीनाम्। तच्चोचितचेतनविषयस्वरूप- योजनयोपनिबध्यमानमन्यदेव सम्पद्यते। यथा कुमारसम्भव एव पर्वत- स्वरूपस्य हिमवतो वर्णनं, पुनः सप्तर्षिप्रियोक्तिषु चेतनततस्वरूपापेक्षया प्रदर्शितं तदपूर्वमेव प्रतिभाति। प्रसिद्धश्ायं सत्कवीनां मार्ग: । इदं लोचनम् न च तेषां घटतेऽवधिः, न च ते दश्यन्ते कथमपि पुनरुक्ताः। ये विभ्रमा: प्रियाणामर्था वा सुकविवाणीनाम्॥ चकाराभ्यामतिविस्मयस्सूच्यते। कथमपीति। प्रयत्नेनापि विचार्यमाणं पौन- रुक्तयं न लभ्यमिति यावत्। प्रियाणामिति। बहुवल्लभो हि सुभगो राधावल्लभप्रा- यस्तास्ताः कामिनीः परिभोगसुभगमुपभुआनोऽपि न विश्रमपौनरुक्तथं पश्यति तदा। एसदेव प्रियात्वमुच्यते, यदाह- बालप्रिया मेवेति। प्रथमसर्ग इत्यर्थः । 'उपवर्णिते'ति। तृतीयसर्ग इति शेषः। 'निरूपितरू- पसौष्ठवेति। सप्तमसर्ग इति शैषः । ते वर्णनप्रकाराः न च भासन्त इति सम्बन्धः । 'तस्य कवेरि'ति। कालिदासस्यापि कवेरित्यर्थः । 'णअ' इत्यादेः छाया दर्शयति लोचने-न चेत्यादि। प्रियाणां विभ्रमाः कथमपि पुनरुक्ता न दृश्यन्त इत्येतद्विवृणोति-बहुवल्लभ इत्यादि। तदा विभ्रमपौनरुकत्यं न पश्यतीति सम्बन्धः । तदा परिभोगकाले। यदाहेति माघकविरिति शेषः ।

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके च प्रस्थानं कव्िव्युत्पचये विषमबाणलीला्या सप्रपञ्चं दर्शितम्। चेत. . नानां च बाश्याद्यवस्थाभिरन्यत्वं सत्कवीनां प्रसिद्धमेव। चेतनानामव- स्थामेदेडप्यवान्तरावस्थाभेदान्नानात्म्। यथा कुमारीणां कुसुमशर- भिन्नहृदयानामन्यासा च। तत्रापि विनीतानामविनीतार्ना च। अचेत. नानां च भावानामारम्भाद्यवस्थामेदभिन्नानामेकैकशः स्वरूपमुपनिबध्य- मानमानन्त्यमेवोपयाति। यथा- हंसानां निनदेषु यैः कवलितैरासज्यते कूजता मन्यः कोऽपि कषायकण्ठलुठनादाघर्घरो विभ्रमः । निर्याता: कमलाकरेषु बिसिनीकन्दात्रिमग्रन्थयः ॥ एवमन्यत्रापि दिशानयानुसर्तव्यम्। लोचनम् क्षणे क्षणे यज्जवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयताया इति। प्रियाणामिति चासंसारं प्रवहद्रूपो योऽयं कान्तानां विभ्रमविशेषः स नवनव एव दृश्यते। न ह्यसावग्निचयनादिवदन्यतरिशिक्षितः, येन तत्सादृश्यातपुनरुकता गच्छेत्। अपि तु निसर्गोद्विद्यमानमदनाकुर विकासमात्रन्तदिति नवनवत्वम् । , तद्व- स्पर कीयशिक्षानपेक्षनिजप्रतिभा गुणनिष्यन्दभूतः काव्यार्थ इत्ति भावः। प्रियाणां विभ्रमा इत्यनेन गम्यमर्थमाह-प्रियाणामिति चेत्यादि। न ही- बालप्रिया स्यादि। असौ विभ्रमविशेषः । यथा अग्निचयनमन्यतरिशक्ष्यते तथा शिक्षितो नेतयर्थः। येनेति। अन्यतश्शिक्षितत्वेनेत्यर्थः । तदिति। विभ्रमविशेष इत्यरथेः। नवनवत्वमिति। तस्येति शेषः। 'अर्था वा सुकविवाणीनामिति प्रकृतं वित्ृणोति- तद्वदित्यादि। तद्वदिति। तेन तुल्यो भवति नवनवो भवतीत्यर्थः। वृत्तौ'चेतन" तत्स्वरूपापेक्षये'ति। हिमवतो वर्णनमित्यनुषज्यते ? 'प्रदर्शित तदि'ति। वणित तदित्यर्थः । 'अवस्थाऽमेदेऽपी'ति । कौमारादिशरीरावस्थाया भेदाभावेऽपीत्यर्थः 'आान्तरे'ति। मानसिकेत्यथेः । 'इंसानामि'ति। 'कबळितैः' भक्षितैः। यैः कूजरता हंसानां निनदेषु कषायकण्ठलुण्ठनादाघर्घेरः अन्यः कोऽपि विभ्रमः आसज्यते आसकः क्रियत इत्यादन्ययः । तच्च यथाSवस्थितमपि तावदुपनिबध्यमानमित्यत्र तावत्पद लोचने विषृणोति-

चतुर्थोद्द्योत: ५४१ देशमेदान्नानात्वमचेतनानां तावत्। यथा वायूरना नानादिग्देश चारिणामन्येषामपि सलिलकुसुमादीर्ना प्रसिद्धमेव। चेतनानामपि मानुष- पशुपक्षिप्रभृतीनां आ्रमारण्यसलिलादिसमेघितानां परस्परं महान्विशेष: समुपलक्ष्यत एव । स च विविच्य यथायथमुपनिबध्यमानस्तथैवानन्त्य- मायाति। तथा हि-मानुषाणामेव तावहिग्देशादिमिन्नाना ये व्यवहार व्यापारादिषु विचित्रा विशेषास्तेषां केनान्तः शक्यते गन्तुम्, विशेषतो योषिताम्। उपनिबध्यते च तत्सवमेव सुकविभिर्यथाप्रतिभम्। कालेदाच्ब नानात्वम्। यथर्तुभेदादिग्व्योमसलिला दी नाम चेत नाना म् । चेतनानां चौत्सुक्यादयः कालविशेषाश्रयिणः प्रसिद्धा एव । स्वालक्षण्य- प्रभेदाच्च सकलजगद्गतानां वस्तूना विनिबन्धनं प्रसिद्धमेव। तच यथा- वस्थितमपि तावदुपनिबध्यमानमनन्ततामेव काव्यार्थस्यापादयति। अत्र केचिदाचक्षीरन्-यथा साभान्यात्मना वस्तूनि वाच्यर्ता प्रतिपद्यन्ते न विशेषात्मना ; तानि हि स्वयमनुभूताना सुखादीना तन्नि- मित्ताना च स्वरूपमन्यत्रारोपयद्धि: स्वपरानुभूतरूपसामान्यमात्राश्रयेणोप- निबध्यन्ते कविभिः। न हि तैरतीतमनागतं वर्तमानश्च परिचितादिस्वलक्षणं योगिभिरिव प्रत्यक्षीक्रियते ; तच्चानुभाव्यानुभवसामान्यं सर्वप्रतिपतृसाधा- रणं परिमितत्वापुरातनानामेव गोचरीभूतम्, तस्या विषयत्वानुपपचेः। लोचनम् तावदिति उत्तरकालन्तु व्यंग्यस्पर्शनेन विचित्रता परां भयतान्नाम, तावति तु स्वभावेनैव सा विचित्रेति तः्वच्छब्दस्याभिप्रायः । तन्निमित्तानाञ्चेति। ऋतु- माल्यादीनाम्। स्वेति। स्वानुभूतपरानुभूतानां यत्सामान्यं तदेव विशेषान्तररहि- तन्तन्मात्रं तस्याश्रयेण। न हि तैरिति कविभिः। एतच्चात्यन्तासंभावनार्थमुक्तम्। बालप्रिया उ्त्रकालन्त्वित्यादि। स्वपरानुभूतेत्येतत् व्याचष्टे-स्वानुभूतेत्यादि। मात्रश- उ्दार्थविवरणम्-विशेषान्तररहितमिति। वृत्तौ 'अपरिचितादिस्वलक्षणमि'ति। अपरिचितादीनां वस्तूनां स्वरूपमित्यर्थः। एतच्चोक्तमिति सम्बन्धः । न हीत्यादि कथनं चेत्यर्थः । 'अत्यन्तासम्भावनार्थमि'ति। अत्यन्तं यदसम्भावनं वस्तूनां विशे- षात्मना प्रतिपाह्नसम्भवाभावस्तदर्थ तत्प्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः। एतदेव विशदयति-

५४२ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

अतएव स प्रकारविशेषो यैरद्यतनैरमिनववेन प्रतीयते तेषामभिमान मात्रमेव भणितिकृतं वैचित्यमात्रमत्रास्तीति । तत्रोच्यते-यत्तूक्तं सामान्यमान्नाश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तस्य च परिमितत्वेन प्रागेव गोचरीकृतत्वान्नास्ति नवत्वं काव्यवस्तूनािति, तद- युक्तम् ; यतो यदि सामान्यमात्रमाश्रित्य काव्यं प्रवर्तते किडूकृतस्तर्हि महाकविनिबध्यमानाना काव्यर्थानामतिशयः । वाएमीकिव्यतिरिक्तस्या- न्यस्य कविव्यपदेश एव वा सामान्यव्यतिरिक्तस्यान्यस्य काव्यार्थस्या भावात्, सामान्यस्य चादिकविनैव प्रदर्शितत्वाद्। उक्तिवैचित्यान्नैष दोष इति चेत्-किमिदमुक्तिवैचिऽपम् १ उक्तिरहि वाच्यविशेषप्रतिपादि वचनम्। तद्वैचितरये क्थ न वाच्यवैचित्र्यम्। वाच्यवाचकयोरविना

प्रत्यक्षदर्शनेऽपि हि- लोचनम् शब्दास्संकेतितं प्राहुर्व्यवहाराय स स्मृतः । तदा स्वलक्षणं नास्ति सक्केतस्तेन तत्र नः ।। इत्यादियुक्तिभिस्सामान्यमेव स्वृश्यते। किमिति। अर्सवेद्यमानमर्थपौनरकयं कथं प्राकरणिकैरज्वीकार्यमिति भावः। तमेव प्रकटयति-न चेदिति। उक्तिर्हीति। पर्यायमान्रतैव यद्युक्तिविशेषस्तत्पर्यायान्तरैरविकलं तदर्थोपनिबन्धे अपौनरुक्त्याभि- प्रत्यक्षेत्यादि। प्रत्यक्षदशनेऽपीतिः। कवीनां वस्तुस्वरूपप्रत्यक्षदर्शने सत्यपी- बालप्रिया त्यर्थः । स्पृश्यत इति । कविवाचेति शेषः । वृत्तौ-'अनुभाव्ये'ति। अनुभाव्यानाम- नुभवितव्यानां वस्तूनामनुभवानां च यत् सामान्यं सामान्यस्वरूपमित्यर्थः। 'तस्ये' ति। अनुभाव्यानुभावसामान्यस्येस्यर्थः । 'अविषयत्वे'ति। पुरातनानामित्यनुषज्ञः' 'तेषामि'ि। अद्यतनानामित्यर्थः। इत्यभिमानमात्रमेवेति सन्बन्धः । 'तत्रोच्यत' इत्यस्यानन्तरं 'यत्तूक सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिरित्यादि पाठः । क्रचिङ्गन्थे स्वस्मात् पूर्व 'यदि सामान्यमात्राश्रयेण काव्यप्रवृत्तिस्तत्प्र्शितप्रकारं काव्यवैचित्र्यमव स्थादिविशेषात्कि पुनरुक्तमेवास्तु न चेत्तथा तत्कर्थ न काव्यानन्त्यमिशत्यपि पाठः। तदसुरोधी किमितोत्यादि न चेदितीत्यन्तो लोचनप्रन्थः । 'उकिहौं'त्यादिप- न्यस्य भावं विवृणोति-पर्यायेत्यादि। पर्यायमात्रतैव शब्दान्तरेण निर्देश एव। तत् तहिं। अविकलं वैंकत्यं विना। अपोनरकत्याभिमानो न भवतीति।

चतुर्थोद्द्योतः १४३

भावेन प्रबृत्तेः। वाच्यानां च काव्ये प्रतिभासमानानां यद्रूपं तत्तु ग्राह्य- विशेषामेदेनैव प्रतीयते। तेनोक्तिवैचित्यवादिना वाच्यवैचित्र्यमनिच्छ- ताप्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम्। तदयमत्र सक्ेंप :- वाल्मीकिव्यतिरिक्तस्य यद्येकस्यापि कस्यचित् । • इष्यते प्रतिभार्थेषु तत्तदानन्त्यमक्षयम् ।। किञ्च, उक्तिवैचित्रयं यत्काव्यनवत्वे निबन्धनमुच्यते तदस्मत्पक्षा- नुगुणमेव। यतो यावानयं काव्यार्थानन्त्यमेदहेतुः प्रकारः प्राग्दर्शितः

लोचनम् मानो न भवति। तस्माद्विशिष्टवाच्य प्रतिपादकनैवोक्तेर्विशेष इति भावः । ग्राह्यवि• शेषेति। प्रात्यः प्रत्यक्षादिप्रमाणैर्यो विशेषः तस्य यो अभेदः । तेनायमर्थ :- पदानान्तावत्सामान्ये वा तद्वति वाऽपोहे वा यत्र कुत्रापि वस्तुनि समयः, किमनेन वादान्तरेण? वाक्यात्तद्विशेषः प्रतीयत इति कस्यात्र वादिनो विमतिः। अन्विताभिधानतद्विपर्यय संसर्गभे दादिवाक्यार्थपक्षेषु सर्वत्र विशेषस्याप्रत्याख्येयतवात्। उक्तिवैचित्र्यञ्व न पर्यायमात्रकृतमित्युक्तम्। अन्यत्तु यत्तत्प्रत्युतास्माकं पक्षसाध कमित्याह-किञ्चेति। पुनरिति। भूय इत्यर्थः। उपमा हि निभ, प्रतिम, च्छल, प्रतिबिम्ब, प्रतिच्छाय, तुल्य, सदशाभासादिभिर्विचित्राभिरुक्तिभिर्विचित्रीभवत्येव । वस्तुत एतासामुक्तीनामर्थवैचित्र्यस्य विद्यमानत्वात्। नियमेन भानयोगाद्धि निभ- बालप्रिया किन्तु पौनरुक्त्यबुद्धिरेव भवतीत्यथः । विशिष्टवाच्येति। वाच्यविशेषेत्यर्थः। प्रत्यक्षादिप्रमाणैःश्राह्य इति सम्बन्धः । तेनायमर्थ इति। उक्तप्रन्थेन वक्ष्यमाणोऽर्थस्सिष्यतीत्यर्थः। मीमासकादीना मते सामान्ये वस्तुनि, नैयायिकमते तद्वति, बौद्धमते अपोहे समयः। वादान्तरेण वादविशेषेण। तद्विशेषः वस्तुविशेषः। कस्यात्र विमतिः न कस्यापि। अत्र हेतु माह-अन्वितेत्यादि। अन्विंताभिधानादीनां ये वाक्यार्थत्वपक्षास्तेषु सवेष्वपी- त्यर्थः। विशेषस्याप्रत्याख्येयत्वादिति। प्रतीताविति शेषः । वस्तुविशेष- प्रतीतेः प्रत्याख्यातुमशक्यत्वादित्यर्थः। पुनरुत्तिवैचित्र्यादित्यत्रत्यपुनश्शब्दस्य व्याख्यानम्-भूय इति। 'यश्षायभि'त्यादिग्रन्थस्य भावार्थविवरणम्-उपमेत्यादि। उपमा हि विचित्रीभवत्येवेति सम्बन्धः। ननु निभप्रतिमादिशब्दानां समानार्थकत्वात् कर्थ त चित्र्यसित्यत आह-वस्तुत इत्यादि। उपसंहरति-एवमिति। तदिति।

५४४ सटीकलोच नोपेतध्वन्यालो के

रलद्धारवर्गः प्रसिद्धः स भणितिवैचित्यादुपनिबध्यमानः स्वयमेवानव घिर्धते पुनः शतशाखताम्। भणितिश्र स्वमाषाभेदेन व्यवस्थिता सती प्रतिनियतभाषागोचरार्थवैचिष्यनिबन्धनं पुनरपरं काव्यार्थानामानन्त्यमा- पादयति। यथा ममैव- महमह इत्ति भणन्तउ वज्जदि कालो जणस्स । तोइ ण देउ जणद्दण गोभरी भोदि मणसो।। इत्थं यथा यथा निरुप्यते तथा तथा न लभ्ष्यतेऽन्तः काव्यार्था- नाम्। इदं तूच्यते -- अवस्थादिविभिन्नानां वाच्पानां विनिबन्धनम्।. यत्प्रदरशितं प्राक्

शब्दः, तदनुकारतया तु प्रतिमशब्द इत्येवं सर्वत्र वाच्यं केवलं बालोपयोगि काव्य- लोचनम् टीकापरिशीलनदौरात्म्यादेषु पर्यायत्वभ्रम इति भावः । एवमर्थानन्त्यमलद्कारानन्तयथ् भणितिवैचित्र्याद्भवति। अन्यथापि च तत्ततो भवतीति द्शयति-भणितिश्चेति। प्रतिनियताया भाषाया गोचरो वाच्यो योऽर्थस्तत्कृतं यद्वैचित्र्यं तन्निबन्धनं निमिततं यस्य, अळद्काराणां काव्यार्थानाञ्चानन्त्यस्यन तत्कर्मभूतं भणितिवैचित्र्यं कर्तृभूतमापा- दयतीति सम्बन्धः । कर्मणो विशेषणच्छलेन हेतुर्दशितः । मम मम इति भणतो व्रजति कालो जनस्य। तथापि न देवो जनार्दनो गोचरो भवति मनसः ॥ मधुमथन इति यो अनचरतं भणति, तस्य कथन्न देवो मनोगोचरो भवतीति विरोधालद्वारच्छाया। सैन्धवभाषयां महमह इत्यनया भणित्या समुन्मेषिता ॥॥ अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यानां विनिबन्धनम अर्थाद्यानन्त्यमित्यर्थः। तत इति। भणितिवैचित्र्यादित्यर्थः। यस्येत्यन्यपदार्थविवर- बालप्रिया रणम्-अलङ्काराणामित्यादि। विशेषणच्छलेनेति। प्रतिनिय तेत्यादिविशेषण व्याजेनेत्यर्थः । 'महे'त्यादेः छायामाह-ममेत्यादि। मम मम इति भणतः ममायं ममेदमि त्यादि भणतः । अत्र ममेति प्रकृतार्थेः। मधुमथन इति प्रतीयमानो 'विरुद्धारथेः। तथापीति विरोधद्योतकम्। समुन्मिषितेति। महमह इत्यस्य मम मम इति मधुमथन इति च छाया भवतीति भावः ॥। ७ ।। इत ऊष्वं कारिकावृत्योभेंदस्य दुर्ग्रहृतया तद्गुभयं पृथवप्रदर्शयन् विव्ृणोति-अवस्थे-

चतुर्थोद्द्योत: ५४५ 0

भून्नैव दृश्यते लक्ष्पे न तच्छक्यमपोहितुम् । तन्तु भाति रसाश्रयात् ॥ ८ ॥ तदिदमत्र सङ्केपेणाभिधीयते सत्कवीनामुपदेशाय- रसभावादिसम्बद्धा यद्यौचित्यातुसारिणी। अन्वीयते वस्तुगतिर्देशकालादिभेदिनी ॥ ९ ॥ तत्का गणना कवीनामन्येर्षा परिमितशक्तीनाम्। वाचस्पतिसहस्त्राणां सहस्त्रैरपि यत्नतः। निबद्धी सा क्षयं नैति प्रकृतिर्जगतामिव ॥ १० ॥

लोचनम् भूम्नैव दृश्यते लक्षये तत्तु भाति रसाश्रयात्॥ इति कारिका। अन्यस्तु प्रन्थो मध्योपस्कारः ॥८ ।। अत्र तु पादत्रयस्यार्थमनूद्य चतुर्थपादार्थोऽपूर्वतयाभिधीयते। तदित्यादि शक्तीनामित्यन्तं कारिकयोर्मध्योपस्कार:। द्वितीय कारिकायास्तुरयं पार्द व्याचष्टे- यथाहीति॥ ९, १० ॥ बालप्रिया त्यादि। अन्यस्तु ग्रन्थ इति। 'यत्प्रदर्शितं प्रागिशति 'न तच्छक्यमपोहितुभि'ति च प्रन्थ इत्यर्थः ॥८ ॥ चतुर्थेयादि। 'तत्तु भाति रसाश्रया'दित्यस्यार्थोऽन्र विधीयमान इत्यर्थः। करिकयोरिति। रसभावे'त्यादेः 'वाचस्पती'त्यादेश् कारिकयोरित्यथः। उपस्कार इति। यद्यन्वीयते अन्यैः कविभिः तत्तर्हि इत्यर्थः। अन्येषां वाल्मीकिव्यतिरिक्ता नाम्। कवीनां गणना का। ते अगण्या भवेयुरिति तदर्थः । तुय पादमिति। प्रकृतिर्जगतामिवेति पादमित्यर्थः। व्याचष्ट इति। क्षयं नैतीत्यनेन सह विवृणोतीत्य- र्थः। यथाहीतीति। 'यथाही'त्यादिना 'अभिधातुमि'त्यन्तप्रन्थेनेत्यर्थः। 'तद्वदि'त्या- 1 दिकं तु वाचस्पतीत्यादिपादत्रयार्भविवरणम्। वृत्तौ 'जगत्प्रकृतिरिति। जगत्कारणभूता प्रकृतिरित्यथः । 'अतीते'ति। अतीतानां कत्पाना परम्परायामाविर्भूतः आविर्भावितः विचित्राणां वस्तूनां प्रपञ्चो यया सा 'परीति। परिक्षीणा नष्ा अपरपदार्थाना निर्माण- शक्तिर्यस्यास्सेत्यर्थः ॥ ९, १० ॥ ६९६्व०

५४६ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके पुनरिदानीं परिक्षीणा परपदार्थनिर्माणशक्तिरिति न शक्यतेऽसिघातुम।. तद्वदेवेयं काव्यस्थितिरनन्ताभिः कविमतिभिरुपभुक्तापि नेदानी परिही- यते, प्रत्युत नवनवाभिर्व्युस्पत्तिभिः परिवर्धते। इत्थं स्थिसेSपि- संवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधसाम्। स्थितं ह्येतत् संवादिन्य एव मेघाविना बुद्धयः । किन्तु- नैकरूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपश्चिता ॥ ११॥ कथमिति चेत् -- संवादो हन्यसादृश्यं तत्पुनः प्रतिबिम्बवत्। .. आलेख्याकारव ततुल्यदेह्वच्च शरीरिणाम् ॥१२॥ संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते यदन्येन काव्यवस्तुना साद्वजयम्। तत्पुनः शरीरिणां प्रतिबिम्बवदालेख्याकारवत्तुल्यदेह्विच्च त्रिधा व्यवस्थि- तम्। किश्चिद्धि काव्यवस्तु वर्त्वन्तरस्य शरीरिण: प्रतिबिम्बकल्पम्, संवादा इति कारि काया अर्ध, नैकरूपतयेति द्वितीयम्॥११॥ लोचनम् किमियं राजाज्ञेत्यभिप्रायेणाशङ्वते-कथमित्ि चेदिति। अन्नोत्तरम्- संवादो ह्यन्यसाद्ृश्यन्तत्पुनः प्रतिबिम्बवत्। मालेख्या कारव तुल्यदेहिवञ् शरीरिणाम्॥ इत्यनया कारिकया। एषा खण्डीकृत्य वृत्तौ व्याख्याता। शरीरिणामित्ययश्चशब्दः प्रतिवाक्यं द्वष्टव्य इति दशितम्। शरीरिण इति। पूर्वमेव प्रतिलब्धस्वरूपतया लोचने-संवादा इत्यादि। 'संवादा' इत्यादि 'सुमेधसामि'त्यन्तं कारिकायाः प्रथ बालप्रिया मार्ध, 'नैके'त्यदि 'विपश्चिते' त्यन्तं द्वितीयार्ध चेत्यर्थः। अत्रष्सुमेधसा संवादा इत्यस्य सुमेधसा बुद्धीनां काव्यानां च संवादा इत्यर्थ इत्यूभिप्रेत्य 'स्थितं हयेतदि'त्यादिक 'संवादो हि काव्यार्थस्योच्यत' इति च वृत्तावुक्तमिति बोध्यम् ॥११॥ खराडीकृत्य वृत्तौ व्याख्यातेति । केषुचित्पुस्तकेष्विति शेशरः। अतएव वक्ष्यते-केषुचित् पुस्तकेषु कारिका अखण्डीकृता एव दृश्यन्त: इति। खण्डीकृत्य व्याख्यानं तु 'संवादो हयन्यसादृश्यम्' 'संवादो हि काव्यार्थस्योच्यते, यदन्येन काव्यवस्तुना सादृश्यम्, तत् पुनः प्रतिबिम्बवत्, तत्पुनशशरीरिणां प्रतिबिम्बवत इत्यादिकं बोध्यम्। प्रतिवाकयमित्यादि। शरीरिणामित्यस्य प्रतिबिम्बादिमिस्तिमि

चतुर्थोद्द्योतः मन्यदालेख्यप्रख्यम्, अन्यत्तुरयेन शरीरिणा सदशम्। तत्रं पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम्। तृतीयं तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्यं सजेत्कविः ॥ १३ ॥ तत्र पूर्व प्रतिबिम्बकरपं काव्यवस्तु परिहर्तव्यं सुमतिना। यत- स्तदनन्यात्म तात्विकशरीरशून्यम्। तदनन्तरमालेख्यप्रख्यमन्यसाम्यं शरीरान्तरयुक्तमपि तुच्छात्मत्वैन त्यक्तव्यम्। तृतीयं तु विभिन्नक्रमनीय- शरीरसद्भावे सति ससंवादमपि काव्यवस्तु न त्यक्तव्यं कविना । न हि शरीरी शरीरिणान्येन सदशोऽप्येक एवेति शक्यवे वक्तुम्। प्रधानभूतस्येत्यर्थः ॥ १२ ॥ लोचनम् तत्र पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तद्नन्तरम्। तृतीयन्तु प्रसिद्धात्म नान्यसास्यन्त्यजेत्कविः॥ इति कारिका। अनन्यः पूर्वोपनिबन्धकाव्यादात्मा स्वभावो यस्य तदनन्यात्म येन रूपेण भाति तत्प्राक्कविस्पृष्टमेव, यथा येन रूपेण प्रतिबिम्बं भाति, तेन रूपेण बिम्ब- मेवैतत्। स्वयन्तु तत्कीदृशमित्यत्राह-तात्विकशरीरशूत्यमिति। न हि तेन किश्चिदपूर्वमुत्प्रेक्षितं प्रतिबिम्बमप्येवमेव। एवं प्रथम प्रकारं व्याख्याय द्वितीयं व्या चष्टे-तद्नन्तरन्त्विति। द्वितीयमित्यर्थः । अन्येन साम्यं यस्य तत्तथा। तुच्छा त्मेति। अनुकारे ह्यनुकार्यबुद्धिरेव चित्रपुस्तादाविव न तु सिन्दूरादिबुद्धि: स्फुरति, सापि च न चारुत्वायेति भावः ॥ १३ ॥ बालप्रिया र्सम्बन्ध इति भावः । वृत्तौ 'काव्यार्थस्ये'ति पूरितम्। काव्यार्थगतमन्यसादृश्य विवृणोति-'यदन्येने'त्यादि। प्रतिबिम्बवदित्यादित्रये षष्टयन्ताद्वतिः। प्रतिबिम्बे अन्यसादृश्यं शरीरिणा बिम्बेन सादृश्यमेवमालेख्याकारतुत्यदेहिनोश्व शरारिणा साद्ृश्यं बोध्यम्। 'किश्चिद्धी'त्यादिफलितार्थकथनम्। तत्र शरीरिण इत्येतत्पदस्य विवरर्ण लोचने-पूर्वमेवेत्यादि। नान्यसाम्यं त्यजेत्कविरित्युक्त्या गम्यस्यार्थस्य विवरणं वृत्तौ 'परिहर्तव्यं सुमतिने'ति। 'त्यक्तव्यमि'ति च ॥ १२॥ तात्विकशरीर शून्य मित्यनन्यात्मेत्यस्य विवरणमित्यन्यथा प्रतिपत्तिः स्यादित्यतो लोचने विवृणोति-मनन्य इत्यादि। भातीति। काव्यवस्त्वति शेषः। तस्य प्रति बिम्बकतपत्वं दर्शयति-यथेत्यादि। इत्यत्राहेति। तथाच तात्विकेत्यादिकमनन्या- स्मेत्यस्य विवरणं नेति भावः। तात्विकशरीरशून्यत्वे हेतुमाह-न हीत्यादि। तेनेति। नवीनकविनेत्यर्थः । अपूर्धमिति। काव्यवस्ति्वति शेषः। तुच्छात्मत्वसुप पादयति-अनुकारे होत्यादि। साऽपीति। सा अनुकार्यबुद्धिः ॥ १३॥

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

आत्मनोऽन्यस्य सद्धावे पूर्वस्थित्यनुयाध्यपि। वस्तु भातितरां तन्व्या: शशिच्छायमिवाननम् ॥१४॥ तत्त्वस्य सारभूतस्यात्मनः सद्धावेऽन्यस्य पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि वस्तु भातितराम्। पुराणरमणीयच्छायानुगृहीतं वि वस्तु शरीरवत्पर शोर्भा पुष्यति। न तु पुनरुक्तत्वेनावभासते। तन्व्याः शशिच्छायमिवाननम्। एवं तावत्ससंवादानां समुदायरूपाणां वाक्यार्थाना विभक्ताः सी- मानः। पदार्थरूपार्णा च वस्त्वन्तरसदशानां काव्यवस्तूनां नास्त्येव दोष इति प्रतिपादयितुमुच्यते- अक्षरादिरचनेव योज्यते यत्र वस्तुरचना पुरातनी। नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खलु सान दुष्यति॥१५॥ न हि वाचस्पतिनाप्यक्षराणि पदानि वा कानिचिदपूर्वाणि घटयितुं पतदेवेति तृतीयस्य रूपस्थात्याज्यत्वम्। लोचनम् आत्मनोऽन्यस्य सद्भावे पूर्वस्थित्यनुयाय्यपि। वस्तु भातितरान्तन्व्याश्शशिच्छ्रायमिवाननम्॥ इति कारिका खण्डीकृत्य वृत्तौ पठिता। केषुचित्पुस्तकेषु कारिका अखण्डीकृता एव दृश्यन्ते। आत्मन इत्यस्य शब्दस्य पूर्वपठिताभ्यामेव तत्वस्य सारभूतस्येति च पदाभ्यामर्थो निरूपितः ॥ १४॥ ससंवादानामिति पाठः। संवादानामिति तु पाके वाक्यार्थरूपार्णां समुदायानो ये संवादा: तेषामिति वैयधिकरण्येन संगतिः। वस्तुशब्देन एको वा द्वी वा त्रयो एतदेवेत्यत्रत्यैतत्पदार्थविवरणम्-तृतीयस्येत्यादि। आत्मन बालप्रिया निरूपित इति सम्बन्धः तत्त्वस्य सारभूतस्येति चात्मपदार्थविवरणमिति भाव: इत्यस्यार्थो वृत्तौ 'पूर्वस्थिती' त्यादुक्तस्यैव विवरणं 'पुराणे'त्यादि 'पुष्यती' त्यम्तम्। 'पुरा णेि। पुराणी रमणीया च या छाया तयाऽनुगृहीतमित्यर्थः । शरीरवत्' शरी रेण तुल्यम् ॥। १४ ॥ कारिकाया वस्तुरचनेत्यत्र वस्तुपदं विवृणोति लोचने-वस्तुंशव्देनेत्यादि।

9

चतुर्थोद्द्योतः ५४९

शक्यन्ते। तानि तु तान्येवोपनिषद्धानि न काव्यादिषु नव्ता विरुध्यन्ति। तथैव पदार्थरूपाणि इलेषादिमयान्यर्थतत्त्वानि। तस्मात्- यदपि तदपि रम्यं यत्र लोकस्य किश्चित- स्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युज्जिहीते। स्फुरणेयं काचिदिति सहदयाना चमत्कृतिरुत्पद्यते। अतुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताह- कसुकविरुपनिवध्नन्निन्द्यतां नोषयाति ॥ १६ ॥ लोचनम् वा चतुरादयो वा पदानामर्थाः। तानि त्विति। अक्षराणि च पदानि च। तान्ये- वेति। तेनैव रूपेण युक्तानि मनागप्यन्यरूपतामनागतानीत्यर्थः। एवमक्षरादिरचनैवेति दष्टान्तभागं व्याख्याय दार्ध्टान्तिके योजयति-तथवेति। श्लेषादिमयानीति। इळेषादिस्वभावानीत्यथः । सद्वृत्ततेजस्विगुणद्विजादयो हि शब्दा: पूर्वपूर्वैरपि कविस- हसैः श्लेषच्छायया निबध्यन्ते, निबद्धाश्चन्द्रादयश्वोपमानत्वेन। तथैव पदार्थरूपाणी- त्यत्र नापूर्वाणि घटयितुं शक्यन्ते इत्यादि विरुध्यन्तीत्येवमन्तं प्राक्तनं वाक्यम- भिसन्धानीयम् ॥१५ ॥ 'लोकस्ये'ति व्याचष्टे-सहदयानामिति। चमत्कृतिरिति। आस्वादप्रधाना धुद्धिवित्यर्थः । 'अभ्युज्जीहीत' इति व्याचष्टे-उत्पद्यत इति। उदेतीश्यर्थः। षुद्धेरेवाकारं दर्शयति-स्फुरशोयं काचिदिति। यद्पि तद्पि रम्यं यत्र लोकस्थ किञ्चि- त्स्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युज्जिहीते। बालप्रिया अर्था इति। विवक्षिता इति शेषः । तानि त्वित्यादिकं विवृणोति-अक्षराणी- स्यादि। तान्येवोपनिवद्धानीत्यस्य विवरणम्-तेनैवेत्यादि। व्याख्यायेति। न हीत्यादिना विरुष्यन्तीत्यन्तेनेति शेषः। सद्वृत्तेत्यादि। सद्ृत्तादयो हि शब्दा मानार्थकाः। निबद्धा इत्यादि। पूर्वेरुपमानत्वेन निबद्धाश्चन्द्रादयश्चाद्यतनैरुपमान- स्वेन निबध्यन्त इत्यर्थः। अभिसन्धानीयमिति। अनुषज्जनीयमित्यथः । कारिकार्या यत्रित्युक्त्या तत्रेत्यध्याहृत्य काव्यवस्तुनीत्यनेन योज्यम्। यत्रेत्यस्य स्थाने या त्विति वा पाठः । कारिकार्या 'यदपी'त्यादि। 'यदपि तदपि' यत्किश्चित्त- दवस्त्वपि। 'रम्यं काव्ये चारु भवति। तत्पदार्थ विवृणोति-'यन्ने'त्यादि। 'यत्र' निषद्धे यस्मिन वस्तुनि। इदं किश्चित् स्फुरितमितीर्यं बुद्धिः लोकस्य उज्बिहीते इत्य-

सकटीलोचनोपेतध्वन्यालोके

· तद्नुगतमृपि पूर्वच्छायया वस्तु ताद्क् तादृक्षं सुकविर्विवक्षितव्य-

नैव याति। वदिस्थं स्थितम्- प्रतायन्तां वाचो निमितविविधार्थामृतरसा न साद: कर्तव्यः कविभिरनवद्ये खचिषये। सन्ति नवाः कव्यार्थाः परोपनिबद्धार्थविरचने न कश्चित्कवेर्गुण इति मावयित्वा। परस्वादानेच्छाविरतमनसो वस्तु सुकवेः सरस्वत्येवैषा घटयति यथेष्टं भगवती ॥ १७ ।

अनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु ताद्ट- लोचनम्

कसुकविरुपनिबध्नन्निन्द्यतां नोपयति॥ इति कारिका खण्डीकृत्य पठिता ॥ १६ ॥ रवविषय इति। स्वयन्तात्कालिकत्देनास्फुरित इत्यर्थः। परस्वादानेच्छेत्या- दिद्वितीयं इ्लोकार्ध पूर्वोपस्कारेण सह पठति-परस्वादानेच्छ्राविरतमनस बालप्रिया न्वयः । तत्र लोकस्येत्यादेर्विवरणं वृत्तौ 'स्फुरणेयमि'स्यादि। तदेतदर्शयज्ाह लोचने- लोकस्येस्यादि। खण्डीकत्य पठितेति। 'यदपी'स्यादिकारिकापूर्वार्धपाठानन्तरं 'स्फुरणेय' मित्यादिवृत्तिप्रन्थपाठः, स्तदनन्तरं 'अनुगतमपी'त्यादृत्तरार्धपाठः, तदन- म्तरं 'गतमि'त्यादिवृत्तिप्रन्थपाठक्षेति भावः ॥ १६ ॥ 'प्रतायन्तामि'ति। निमिताः तुलिताः विविधार्थामृतरसाः अमृतरसतुल्याः विवि- धार्थाः याभि: ताः, यावन्तोऽर्थोस्तावत्य इति भावः। यथा साघे 'यावदर्थपदा वाच भिशि। वाच: काव्यरूपाः । कविभिः 'प्रतायन्तां' सविस्तराः निबष्यन्ताम्। 'अन वये निर्दोषे। 'स्वविषये' काव्यवस्तुनि विषये कविभिः 'सादः' मनस्सादः, कुतः खल्वपूर्वमानयामीस्यादिचिन्तया विषाद इति यावत् ; न कर्तव्यः, कुत इत्यत्राह- 'परस्वे त्यादि। 'वस्तु' काव्यम्। सुकवेर्घटयतीति सम्बन्धः । 'यथेरष्टं' कवेरिष्ठमन तिक्रम्य इति कारिकार्थ र्पष्ट मश्वा स्वविषय इत्यत्र पूरयति लोचने-स्वयं ता- स्कालिकत्वेनास्फुरित इति।,तर्काले कवेरस्फुरित इत्यर्थः। अनेन सादस्य हेतुदर्शितः। पूर्वोपदकारेण सह पठतीति। कारिकापूर्वीर्धिपाठानन्तर सन्ती

0

चतुर्थोद्द्योत: ५५१ • परस्वादानेच्छाविरतमनसः सुकवेः सरस्वत्येषा भगवती यंबेष्टं घटयति वस्तु। येर्षा सुकवीनां प्राक्तनपुण्याभ्यासपरिपाकवशेन प्रवृत्तिस्ते- षां परोपरचितार्थपरिग्रहनिःस्पृहाणां स्वव्यापारो न कचिदुपयुज्यते। सैव भगवती सरस्वती स्वयमभिमतमर्थमाविर्भावयति। एतदेव हि महाक- वित्वं महाकवीनामित्योम। इत्यक्किष्टरसाश्रयोचित गुणालद्कारशोभाभृतो यरमाद्वस्तु समीहितं सुक्ृतिभिः सर्व समासायते। लोचनम् वस्तु सुकवेरिति तृतीयः पादः । कुतः खत्वपूर्वमानयामीत्याशयेन निरु- द्योगः परोपनिबद्धवस्तूपजीवको वा स्यादित्याशङ्कयाह-सरस्वत्येवेति। कारिकार्या सुकवेरिति जातावेकवचनमित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-सुकविनामिति। एतदेव स्पध्ट्यति-प्राक्त्तनेत्यादि न तेषामित्यन्तेन। आविर्भावयतीति। नूतनमेव सृजतीत्यर्थः ॥ १७॥ इतीति। कारिकातद्वृत्तिनिरूपणप्रकारेणेत्यर्थः । अक्लिष्ा रसाश्रयेण उचिता ये गुणालङ्कारास्ततो या शोभा तो बिभर्ति काव्यम्। उद्यानमप्यक्लिष्टः काळो- चितो यो रसः सेकादिकृतः तदाश्रयस्तत्कृतो यो गुणानां सौकुमार्यच्छायावत्वसौग- न्ध्यप्रभृतीनमळङ्कारः पर्याप्तताकारणं तेन च या शोभा तां बिभर्ति। यस्मादिति काव्याख्यादुयानात्। सर्व समीहितमिति। व्युत्पत्तिकीर्तिप्रीतिलक्षणमित्यर्थः बालप्रिया त्यादिभावयित्वेत्यन्तस््य वृत्तिप्रन्थस्य पाठः। तस्य परस्वादानेच्छाविरतमनस इत्यत्र विरतेत्यनेन समन्धश्वेति भावः । अवतारयति-कुत इत्यादि। माशयेन चिन्तया। निरुद्योग: काव्यविषयकोयोगरहितः। स्वादिति। कुतो न स्यात्, स्यादेवेत्यर्थः ॥१७ इत्यक्लिष्टेत्यादिश्रोकस्थम्येतिपदस्य विवरणम्-कारिकेत्यादि। कारिका च तद्वृत्तिश्व ताभ्यां यन्निरूपण तत्प्रकारेणेत्यर्थः । अस्य ध्वनिरदेशित इत्यनेन सम्य- न्धः । अक्लिष्टेति शोभायाः रसाश्रयोचितेति गुणालङ्कारयोश विशेषणमिति दर्श- यन् व्याचष्टे-अक्लिष्टेत्यादि। तत इति। गुणालङ्कारहेतुकेत्यर्थः। तत्कृत इति। तत्प्रयुक्त इत्यर्थः । कालोचितजलसेकेन हि पल्लवपत्रपुष्पादिसमृद्धपा लतावृ- क्षादिसमुदायरूपर. योद्यानस्य सौकुमार्यादिगुणसम्पत्तिर्भवति। अलंश्दोडत पर्याप्त तावाचीत्याशयेन विवृणोति-पर्याप्तताकरणमिति। परिपूर्णताप्रापणमित्यर्थः

0

५५२ सटी कलोचनोपेतध्वन्यालोके

•काव्याख्येऽखिल सौर्यधाम्नि विबुघोद्याने ध्वनिर्दर्शित: सोडयं कल्पतरूपमानमहिमा मोग्योडस्तु भव्यात्मनाम्।। . सत्का व्यतत्वनयवत्मचिर प्रसुप्त- करपं मनस्सु परिपक्कधियाँ यदासीत्।

एतच्च सर्वं पूर्वमेव वितत्योक्तमिति श्लोकार्थमात्रं व्याख्यातम्। सुकृतिभिरिति। लोचनम् ये कष्टोपदेशेनापि विना तथावि धफलभाजः तैरित्यर्थः । मखिलसौख्यधाम्नीति। अखिलं दुःखलेशेनाप्यननुविद्धं यत्सौख्यं तस्य धाम्नि एकायतन इत्यर्थः। सर्वथा प्रियं सर्वथा च हितं दुर्लभं जगतीति भावः । विवुधोद्यान नन्दनम् । सुकतीना कृत- ज्योतिथेमादीनामेव समीहितासादननिमित्तम्। विवुधाश्व काव्यतत्वविदः। दर्शित. इति। स्थित एव सन् प्रकाशितः, अप्रकाशितस्य हि कर्थ भोग्यत्वम्। कल्पतरुणा उपमानं यस्य ताद्ड्महिमा यस्येति बहुव्रीहिगर्भों बहुव्रीहिः। सर्वसमोहितप्राप्तिर्दि काव्ये तदेकायत्ता। एतच्चोकतं विस्तरतः ॥ सःकाव्यतत्वनयवर्त्म चिरप्रमुप्त- कल्पं मनस्सु परिपक्कधियां यदासीत्। तथाविधफलभाज इति। तथाविधानि व्युत्पत्यादीनि फलानि भजन्ते तद्भजन- बालप्रिया शीळा: तदर्दा इत्यर्थः । तैरिति। राजकुमारादिभिरित्यर्थः। खिलशब्दोऽत्र दुःखा र्थंकः। नास्ति खिलं यस्मिस्तदखिलं : इति बहुव्रीहिश्वेत्याशयेन वित्ृणोति-दुःखे स्यादि। भावमाह-सवथेत्यादि। कृतज्योतिष्ठोमे त्यादिना उद्यानपक्षे सुकृतिपदार्थों विवृतः । उद्यानस्येव काव्यस्यापि विबुधपदार्थसम्बन्धोऽर्थाद्विवक्षित इत्याशयेनाह- विबुधाश्वेत्यादि । काव्यतत्वविदश्वेति योजना। चकारेण देवा इत्यर्थस्य समुच्चयः। दशित इति भोग्यत्वोपपादकमिति दर्शयन्नाह-अप्रकाशितस्येतदि। उपमानपद स्योपमित्यर्थकरवाभिप्रायेण विग्रहमाह-कल्पतरुरोस्यादि। उपमानपदस्योपमितिक रणाथकत्वे तु कल्पतरुरुपमानमिति विभ्रहः। बहुवरीहिदिति। अत्र कल्पतरुसा म्यस्य महिम्नि शब्देन बोधनेऽपि महिमाश्रये ध्वनौ तस्य पर्यवसानं बोध्यम। काव्यं नन्दनोद्यानेन तुल्यं ध्वनिः कल्पतरुतुल्यश्चेति भावः। अत एव ध्वने: कतप तरुसाम्यप्रयोजकं द्शयन्नाह-सर्वत्यादि। समीहितं प्रीत्यादि। तदेकायत्ता ध्वन्येकप्रयुक्ता । 'सत्काव्ये'ति। सत्काव्यत्वस्य ध्वनिस्वरूपस्य 'नयवर्त्म'.न्याय्यमारगः साध के युक्तिजातमित्यथः । 'चिरेशि। चिरकाल दारभ्य प्रसुप्त तुल्यं स्एस्ट म प्रक्राश मित्य थे :। 'परिपक्कधियां' परिणतप्रज्ञानां पूर्वेषां ग्रन्थकृताम्। 'तदिगति। ्वनिस्वरूपं तत्सा

•चतुर्थोद् द्योत: 0 ५५३ ?

तव्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतो- रानन्दवर्धन इति प्रथिताभिधानः ॥० इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके चतुर्थ उद्योतः 0 समाप्तोऽयं ग्रन्थ: ॥

लोचनम् तद्वयाकरोत्सहृदयोदयलाभहेतो: इति सम्बन्धाभिधेय प्रयोजनोपसंहारः । इह बाहुल्येन लोको लोकप्रसिध्या सम्भा बनाप्रत्ययबलेन प्रवर्तते। स च सम्भावनाप्रत्ययो नामश्रवणवशात प्रसिद्धान्यतदीयस माचारकवित्व विद्वत्तादिसमनुसमरणेन भवति। तथाहि-भतृहरिणेदं कृतम्-यस्या- य मौदायमहिमा यस्यास्मिष्छास्त्रे। एवंविधस्सारो दृश्यते तस्यायं श्लोकप्रबन्धस्त स्मादादरणीयमेतदिति लोकः प्रवर्तमानो दृश्यते। लोकश्वावश्यं प्रवर्तनीयः तच्छास्त्रो- दित प्रयोजनसम्पत्तये। तदनुआह्यश्रोतृजनप्रवर्तनाज्गत्वाद्प्रन्थकाराः स्वनामनिबन्धन कुर्वन्ति, तदभिप्रायेणाह-प्ानन्दनवर्धन इति। प्रथितशब्देनैतदेव प्रथितं यत्तु बालप्रिया धकें युक्तिजातं चेत्यर्थः। 'व्याकरोत्' विशदीकृतवान्। 'सहृदयेशि। सहृदयानां य उदय अभ्युदय: ध्वनिस्वरूपावबोधहेतुका प्रीतिः तल्लाभस्य हेतोः। तल्लाभरूपप्नयोज नायेत्यथः । 'तेन ब्रमः सहृदयमनः प्रीतये तत्स्वरूपमि'त्युपक्रमानुरूपोऽयमुपसं- हारः। श्लोकार्थ स्पर्ष्ट मत्वा वक्तव्यमंशं विवृणोति लोचने-सत्काव्येत्यादि। इति- सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनोपसंहार इति। सम्बन्धः ध्वनिस्वरूपस्यैतद्वन्थस्य च प्रतिपाद्यप्रतिपादरआावः । अभिधेय ध्वनिस्रूपं, प्रयोजनं ध्वनिस्वरूपज्ञान हेतुका प्रीतिः। तद्याकरोत्सहृदयोदय लाभहेतोरित्यनेनाभिधेयत्रयोजने स्पष्टमुक्ते, सम्बन्ध- स्त्वर्थात्लभ्यते। अथानन्देत्यादिचतुर्थपादमव तारयति-इहेत्यादि। सम्भावनाप्र त्ययेति। बहुमानेत्यर्थः । नामेति। ग्रन्थकारनाम्नो यच्छरावणं तद्वशादित्यर्थः । प्रसिद्धेति । प्रसिद्धमन्यन्नाम्नोऽन्यत्। यद्वा-प्रसिद्धान्यमसाधारणमित्यर्थः । तथाविधं यंत्तदीयं प्रन्थकारसम्बन्धिसमाचारस्सदाचार: तदादि तत्स्मरणेनेश्यथः। स च सम्भावना प्रत्ययो भवतीति सम्बन्धः। उक्त सदष्टान्तमाह-तथाहीत्यादि। भ्तृंहरिरोदं कृतमित्यादिकं लोकवुद्धयाकारकथनम्। यस्य भतृँहरे: । अयमिति ग्रन्थमुहदिश्योकति। इतीति। इति बुद्धधेत्यर्थः । सम्पतये परर्तनीय इति सम्बन् ः ७० ए्व०

५५४ सटीकलोचनोपेतध्वन्यालोके

लोचनम् तदेव नामश्रवणं केषाश्वितिवृत्ति करोति, तन्मात्सर्यविजृम्भितं नात्र गणनीयम्, निश्रे- यसप्रयोजनादेव हि श्रुतात्कोऽपि रागान्धो यदि निवतते किमेतावता प्रयोजनमप्रयो- जनमप्यवश्यं वक्तव्यमेव स्यात्। तस्मादर्थिनां प्रवृत्यज्ञन्नाम प्रसिद्धम्। स्फुटीकृतार्थवैचित्र्य बहिःप्रसरदायिनीम । 3 तुर्या' शक्तिमहं वन्दे प्रत्यक्षार्थनिदर्शिनीम् ॥ आनन्दवर्धन विवेकविकासिकाव्यालोकार्थतत्वघटनादनुमेयसारम् । यत्प्रोन्मिषत्सकलस्द्विषय प्रकाशि व्यापार्यताभिनव गुप्तविलोचनं तत् ।।

बालप्रिया तदिति। तस्मादित्यर्थः । एतदेव प्रथितमिति। उक्तमेव प्रकाशितमित्यर्थः । तदेव नामश्रवणमिति। यदेव नामश्रवण बहूनां प्रवृत्ति करोति, तदेव नामश्रवण- मित्यर्थः। करोति उत्पादयति। निःश्रेयसेति। निश्रेयसं प्रयोजनं यस्य तस्मादि- त्यर्थः । श्रुतादिति। श्रुतिप्रतिपादितात्तत्वज्ज्ञानादित इत्यर्थः । एतावतेति। रागा· ० न्धनिवृत्तिमात्रेणेत्यथःपयोजनमिति। वस्तुतः प्रयोजनमित्यर्थः । अप्रयोजनं प्रयोजनभिन्नम्। वक्तव्यमेव स्यात्कमिति सम्बन्धः । न वक्तव्यमिति भावः । प्रथितं नामप्रवृत्त्यज्ञमिति सम्बन्धः । प्रथमोद्योतान्ते पराया द्वितीयोद्योतान्ते पश्यन्त्यास्तृतीयोद्योतान्ते मध्यमायाश् वन्दनं कृतवान् प्रन्थकारः, चतुर्थोद्योतान्ते वैखर्या वन्दनमनुतिष्ठति-स्फुटीत्यादि। स्फुटीकृतानि वक्त्रा मनसि स्पष्टीकृतानि यानि अर्थवैचित्र्याणि विचित्रार्थाः तेषां यः बहिःप्रसरः श्रोतृजनेषु प्रकाशः तद्दायिनीम्। प्रत्यक्षेति। प्रत्यक्ष यथा तथा अर्थ- निदर्शिनीमर्थाननिदशयन्तीम् । अप्रत्यक्षांनप्यर्थान् प्रत्यक्षानिव प्रदर्शयन्तीमिति यावत्। तुर्या शक्ति वैखरीरूपां शक्तिम्। अहं वन्दे इत्यर्थः । आानन्देति। आनन्दवर्धनस्य यो विवेक: विविच्यतत्तदर्थावर्षीघः तेन विकासी प्रकाशमानो यः काव्यलोकस्तस्य यान्यर्थंतत्वानि सारार्थाः तेषां घटनात्संयोजना- द्वेतोः। अनुमेयस्सार उत्कर्षो यस्य तत्, किंच यत् प्ोत्मिषत् सहृदयेषु प्रका- O शमानमथ च प्रकर्षेण उन्मिषत् सत् सकलाना सर्वेषां काव्यादीनां सद्विषयान् सारा- र्थान् सकलान सदविषयान् वा अथ च सकलान् सदविषयान् विद्यमानान् पदार्थान् प्रका- शयतीति तथा भवति तत् तथाविधम्। अभिनवगुप्तस्य तन्नाम्नः स्वस्य, अथ च अभिनवं नवीनं गुप्तमन्येषामविदितं च लोचनमालोचनं ज्ञानं नेत्रं च व्यापार्यत आत्मना व्यापारितम्। णिजन्तातकर्मणि लबू। अत्र ज्ञाने नेत्रसाम्य गम्यते। श्रीसिद्धीति । श्रीमतः सिद्धिचेलस्य तनाम्नः गुरो: चरणाब्जपुरागैः पूतो यो

चतुर्थोद्द्योतः '५५५

लोचनम् श्रीसिद्धिचेलचरणाब्जपरागपूतभ ट्न्दुराजमतिसंस्कृतबुद्धि ळेशः । वाक्यप्रमाणपदवेकिगुरुः प्रबन्धसेवारसो व्यरचयदथ्वनि वस्तुवृत्तिन् ।। सज्जनान् कविरसौ न याचते हादनाय शशभृत्किम्थितः । नैव निन्दति खलान्मुहुमुँहुः धिक्कृतोऽपि न हि शीतलोऽनलः । वस्तुतश्शिवमये हृदि स्फुट सर्वतश्शिवमयं विराजते। नाशिवं क्वचन कस्यचिद्वच: तेन वश्शिवमयी दशा भवेत् ॥ इति महामाहेश्वराभिनवगुप्तविरचिते काव्यालोकलोचने चतुर्थ उद्योत:

समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥। बालप्रिया भट्टेन्दुराजः तस्य मत्या ज्ञानेन संस्कृतो बुद्धिलेशो यस्य सः । वाक्येति। वार्क्य मीमांसाशास्त्र, प्रमाणं न्यायशास्त्रं, पदं व्याकरणशास्त्रं, तद्वेदिनां गुरुरित्यर्थः । प्रबन्धसेवायां रसो यस्य सः। अभिनवगुप्त इति शेषः । धनिवस्तुवृत्ति ध्वनि- प्रन्थविवृतिम् । व्यरचयत् कृतवान्। सज्जनानिति। असौ कविरित्यात्मानं निर्दिश्योकिः। ह्वादनाय स्वभ्रन्थादर- णेन स्वप्रीणनाय सज्जनान्न याचते। कुतो न याचत इत्याशक्कां दृष्ठान्तप्रदर्शनेन परिहरति-शशभृत्किमर्थित इति। ह्वादनायेत्यनुषन्ञः। किमर्थितः जनैरर्थितः । कि नैवेत्यर्थः । चन्द्र इव सज्जनः स्वयमेव परानाह्लादयतीति चन्द्रस्येव पराह्ादनं सज्जनस्य स्वभाव इत्यर्थः । नैवेति। मुहुमुँहुः धिक्कृतोऽपि खलैः पुनः पुनरधि- क्षिप्तोऽपि। असौ कविरित्यनुषजः। खलान्नैव निन्दति कुत इत्यत आह-न ही- त्यादि। अनतः अग्निः, शीतलः अनुष्णः । न हि यथा अग्निः सर्वंदा उष्णस्व भाव एव तथा खलै्जनः परदूषणस्वभाव एव, स्वभावश्वापरिहाय इत्यर्थः। अत इत्यु- भयत्र पूर्वेण सम्बन्धः । अथ परममाहेश्वरो प्रन्थकारो प्रन्थान्ते परमशिवानुसन्धानात्मर्क परममज्जलमनु० तिष्ठनाह-वस्तुत इत्यादि। जनस्य हृदि हृदये वस्तुतः शिवमये सति शिवमये हृदीति वा योजना, सर्वतः सवं वस्तु स्फुटं शिवमयं विराजते भाति। नाशिवमि- त्यादि। क्वचन क्वचिदपि कस्यचिद्वचः अशिवं न भवति, किंतु सर्वत्र शिवमेव भवतीत्यर्थः । अनेन वस्तुतः शिवमये स्वस्य हृदये सर्व शिवमयं भाति। अतस्स- पत्रापि विषये स्ववचः शिवमेवेत्यर्थः प्रदर्शितः । तेनेति। स्ववचनेनेत्यर्थः । व इति श्रोतनुद्दिश्योकि्त शिवमयी मजलमयी दशा भवेत् भवस्विति सर्व शिवम्।

सटीकलोचनोपेतध्वन्यालो के

देवी निजयतां वाणी समं सत्कविसूरिभिः । हृद्यस्सचेतसां काव्यालोकश्च सहलोचनः । सर्वविद्याब्धिराजर्षिमहागोश्रीमृदादितः ।

शाकुन्तलादि यो व्याख्याद्वोश्रीशादिगुरुछ यः ॥ शास्त्रसाहित्य विन्मौलिः परीक्षिदुपनामकः । सुहृत्सतीर्थ्यो गोश्रीशो यस्यालम्बोऽस्ति सवेतः ॥i रामाख्यष्षारकस्सोऽहमकार्ष टिप्पणीमिमाम्। इष्वग्निखेषु कल्यब्दे बालानामस्तिवियं प्रिया॥ प्रौढं क् लोचनं क्वाहं मन्दधीरबहुधात्र तत्। टिप्पण्यां रखलितानि स्युस्तदियं शोध्यतां वुधैः ॥

इति श्रीसहृदयतिलक पण्डितराज बिरुदद्वयशालिना रामनाम्ना षारकेण विरचितार्या काव्यालोकलोचनटिप्पण्यां वालप्रियाख्यायां चतुर्थ उद्योतः समाप्तोडयं अ्न्थः ।।

3

प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।

ध्वन्यालोक कारिकार्धसूची

पृष्ठम- पृष्ठम्-

अ असमासा समासेन ३०९

अकाण्डे एव विच्छित्ति: ३६१ अस्फुटस्फुरितं काव्य० ५१७

अम्ाश्रितास्त्वलङ्कारा: २०४ अक्षरादिरचनेव योज्यते भा

५४८ अतिव्या प्तेरथाव्याप्ते: आक्षिप्त एवालङ्कार: १४२ २३५

अतो ह्यन्यतमेनापि आत्मनोऽन्यस्य सद्भावे ५२२ ५४८

अनुगतमपि पूर्वच्छायया आनन्त्यमेव वाच्यस्य ५४९ ५३८

२५७ ५४६

आलोकार्थी यथा दीप० अनुस्वानोपमात्मापि ३४५

अनेनानन्त्यमायाति ५२२ इ इतिवृत्तवशायाता २१९ इत्युक्तलक्षणो य: ३२९

अर्थशक्तेरलक्कार: २५७ ५१६

अर्थशक्त्युद्धवस्त्वन्यः २४७ उ

अर्थान्तरगतिः काक्का ४७७ उक्त्यन्तरेणशक्यं यत् १४६

अर्थान्तरे सड्कमितं १६५ उत्प्रेक्ष्याप्यन्तराभीष्ट ३२९

अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेय: २५४ उद्दोपनप्रशमने

२८० ए

अळङ्कारान्तरस्यापि २५९ एकाश्रयत्वे निर्दोष: ३८८

अलड्कृतीना शकतावपि ३१९ एको रसोऽगीकर्तग्यः अलोकसामान्य मभव्यनकि ३२६

अवधानातिशयवान् ३९७ एवं ध्वने: प्रभेदा: प्र० ५१६

५४४ मौ

अवस्थादेशकालादि ५३८

अविरोधी विरोधी वा औचित्यवान्यस्ता एताः ४०१

३८२ २८९ क

अविवक्षितवाच्यस्य १६५ १६१

अग्युत्प त्तेरशक्तेर्वा कार्यमेकं यथा व्यापि ३७९

२८५ अशक्नुबन्धिर्व्य कतु ५१७ काले च प्रहणत्यागौ २२३

अर्सलक्ष्य क्रमोघ्योत: १७४ काव्यप्रभेदाश्रयतः ३२३

0

५५८

पृष्ठम- पृष्ठम्- काव्यश्यार्मा ध्वनिरिति बुधे: द् : काव्यस्यात्मा स एवार्थ: ८४ दिड्मात्रन्तूच्यते यैन २१८ काव्ये उभे ततोऽन्यत् ४९४ दृष्टपूर्वा अपि त्यर्था: ५२८ काव्ये तस्मिन्नलक्कार: १९२ ध कृत्तद्वितसमासैश्व ३४७ वत्ते रसादितात्पर्य० ४८३ क्रमेण प्रतिभात्यात्मा २३४ ध्रुवं धवन्यप्नता तार्सां २७९ ८५ ध्वनेरस्य प्रबन्धेषु ३४५ ग ध्वने रात्माज्निभावेन १७५ गुणनाश्रित्य तिष्ठन्ती ३१० ष्वनेरित्थं गुणीभूत० ५३७ च चारुरवोत्कर्षतो व्यज्थः ध्वनेर्यहस गुणीभूत• ५२२ २८० चित्रं शब्दार्थभेदेन ध्वन्यात्मन्येव शम्ारे २१४,२१८,२२३ ४९४ न त त एव तु निवेश्यन्ते ५३९ ३०३ तत्परत्वं न वाष््यस्दा न तु केवलया शास० ३२९ २५९ तत्र किश्चिच्छब्दचित्रं निबद्धा सा क्षयं नैति ५४५ ४९४ तत्र पूर्वेमनन्याक्म निव्यूढावपि चाजरवे २२३ ५४७ तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः निवतते हि रसयो: ३९५ ४७ तथा रसस्यापि विधौ नूतने इ्फुरति काव्यवस्तुनि 4४८ ३७९ तदन्यस्यानुरणन० नैकरूपतया सवें ५४६ २८९ तदा ते दीपयन्स्यैव नोपहन्त्यम्नितां सोऽस्य ३७८ ३०३ तदा दीरघसमासेति ३०९ प

तदुपायतया तद्वत् परस्वादानेच्छाविरतमनसः ५५० ९९ तद्वर्सचेतसा सोऽथ: परिपोषं गतस्यापि ३६१ १०२ तद्विरुद्धरसस्पर्शः परिपोष न् नेतव्य: ३८२ ३९७ तद्व्यक्तिहेतू शब्दार्थो प्रकारोऽन्यो गुणीभूत० ४५८ २०८ 6 तन्मयं काव्यमाश्रित्य प्रकारोडयं गुणीभूत ४८३ २०५ तमर्थमवलम्बन्ते प्रतायन्ता वाचो निभित० ५५० २०४ प्रतीय मार्न पुनरन्यदेव तस्याज्ञानां प्रभेदा ये २१५ प्रतीयमानच्छायेषा ४७५ तृतीयं तु प्रसिद्धात्म ५४७ प्रधानगुणभावास्या ४९४ तेSलङ्कारा: परा छाया २७८ प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे १९१ तेषामानन्स्यमन्योन्य० २१५ प्रबन्धस्य रसादीना ३२९

५५९

प्रबन्धे मुरुके वापि पृष्टम्- पृष्ठम्-

३६० यस्तव लश्य क्रमव्यज्ञ थः ३०२

प्रसन्नगम्भीरपदा: ४६३ यस्मिन्ननुक्त: शन्देन २३५

प्रत्िद्धेऽपि प्रबन्धान ३७८ युक्त्याऽनयाऽनुसतव्यः ५२६

प्रायेणैव पररां छार्या ४६४ ये च तेषु प्रकारोडयं ४६३

२५४ योऽर्थरसहृदयश्लाध्यः ४२

ब र

बहुधा व्याकृतस्प्रोऽन्यः ४७ रचनाविषयापेक्षं

बाध्यानामजभावं वा ३२७

३६५ रसभावतदाभास० १७५

बुद्धिरासादिता लोकाः २१८ बुद्धौ तत्त्वार्थरंदर्शिन्यां रसबन्धोक्तमौचित्यं ३२७

१०२ रसस्यारब्घविश्रान्तेः ३२९

भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं भ रसस्य स्याद्विरोधाय ३६१ १४१ भवेत्तस्मिन् प्रमादो हि रसाक्षिप्ततया यस्य २१९

३९७ भूम्नैव दृश्यते लक्ष्ये रसादिपरता यत्र १८०

५४५ रसादिमय एकस्मिन् म ५२९

माधुयमार्द्रेतां याति रसादिविषयेणैतत्, ४०० २०७ रसादयनुगुणत्वेन ०४०१

मिथोऽप्यनन्तर्ता प्राप्तः ५२६ रसान् तन्नियमे हेतुः ३१०, ३१८ मुख्यां वृत्ति परित्यज्य १४८ रसान्तरव्यवधिना ३८८

मुर्या महाकविगिर ४७५ रसान्तरसमावेशः ३७८

0 ३९५

यत्तस्प्रसिद्धावयवातिरिकं रसान्तरान्तरितयोः १४६

यश्न: कार्यहसुमतिना ३६० रूढा ये विषयेऽन्यत्र

यत्नतः प्रस्यभिज्ञेयौ रूपकादिरळङ्कार० २२३, २२४,२५८ ९७ रौद्रादयो रखा दीप्त्या २०८

यत्र प्रतीयमानोऽर्थु: २८१

यत्र व्यन्नयान्वये वाच्य० ० ४५८ ल

यत्रार्थः शब्दो वा तमर्शम् १०३ लक्षणेऽन्येः कृते चाऽस्य १६२

यंत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या २५१ लावण्याद्याः प्रयुक्तास्ते १४६

यथा पदार्थद्वारेण १०० व ५४८

यथा व्यापारनिष्पत्तौ १०१ वस्तु भातितर्रा तन्व्या:

.५४९ ३०२

यदपि तदपि रम्यं यत्र० वाक्ये सड्घटनार्या च

यदुद्दिश्य फलं तन्न १४८ वाचकत्वाश्रयेणैव १५१

वाचस्पतिसह स्ार्ण ५४५ २८६ वाच्यप्रतीयमानाख्यौ ४३

य ्तात्पर्येण पस्तवन्यत् २४७

५६०

पृष्ठम्- पूष्ठम्-

वाच्यवां वकचारुतव० १८० शब्दार्थशक्तिमूलत्वातू २३४

वाच्य श्याज्नतया वापि २८१ शब्दार्थशकस्याक्षिप्तोऽपि २५१

वाच्याना वाचकानाच् ९३ ४०० शब्दार्थशासनज्ञान० वाच्यार्थपूर्विका तद्वत १०० शब्दो व्यञ्जकर्ता विभ्रत १४६

४६४ शरीरीकरणं येषां २७८

बाणी नवस्वमायाति ५२२ शषौ सरेफसंयोग: ३०३

विज्ञायेत्थं रसादीना शक्गारस्याजिनो यत्नातू २१८ ४००

विधि: कथाशरीरस्य ३२९ शज्ार एव मधुरः २०५

विनेयानुनमुखीकतु ३९७ भस्नारे विप्रळम्भाख्ये २०७

विभावमावानुभाव० ३२९ श्रुतिदुष्टादयो दोषा: २१४

विरुद्वैकाश्रयो यस्तु ३८७ स

विरोधमविरोधञ्च ३९६ संख्यातुं दिड्ूमात्रं ५१६

विरोधिन: स्यु: शद्गारे ३०३ संवादास्तु भवन्त्येव ५४६

विरोधिरससम्बन्धि० ३६१ संवादो ह्यन्यसादृश्यं ५४६

विवक्षातत्परत्वेन २२३ ५०१

विवक्षिताभिधेयस्य १७४ सङ्करसंसृष्टिस्यां पुनः ५०१

विवक्षिते रसे लब्घ० ३६५ सत्काव्यं कर्तु वा ज्ञातुं ५१६

विशेषतस्तु शज्ञारे ३९६ सन्धिसन्ध्य प्ञघटनं ३२९

विषयं सुकविः काव्यं स प्रसादो गुणो ज्ञेय: २१२ ४०० विषयाश्रयमप्यन्यत् ३२३ समर्पकत्वं काव्यस्य २१२

विस्तरेणान्वितस्यापि ३६१ सरस्वती स्वादु तदथवस्तु ९१

वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते .५१७ सर्वैत्र गद्यबन्घेऽपि ३२६

वेद्यते स तु काव्यारथ ९३ सवें नवा इवाभान्ति ५२८

व्यड्क्त: कव्यविशेषः सः १०३ सर्वेष्वेव प्रभेदेषु २१८, २८६

५२९ स विभिन्नाश्रयः कार्यः ३८७

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण २७९ स सर्वो गम्यमतत्वं २५८

१५१ सा व्यक््यस्य गुणीभावे ४७७

श सुप्तिङव्रचनसम्बन्घै: ३४७

शक्तावपि प्रमादित्वं २१९ ९७

शब्दतत्त्वाश्रया: काश्चित् ५१७ स्वसामंर्थ्यवशेनैव १०१

शब्दस्य स चन ज्ञेयः २८५ स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छ०

वृत्त्युदाहृतानां पद्यानां सूची

पृष्ठम्- पृष्ठम्- अ अहिणअपभोअरसिएसु ५१५ अङ़कुरितः परलवितः ० २७४ अहो बतासि स्पृहणोयवीयः ३५५ अज्जाएँ पहारो णवलदाए १४४ मा

भण्णत्तवच्च बालअहा ३५२ आक्रन्दाः स्तनितैविलोचन० २३१ अतहटूठिए वि तहसण्ठिए ५२७ भाम असइओ ओरम ४७९

अतिक्रान्तसुखी: काळा: ३५० आहूतोऽपि सहायरोम् ११७

अत्ता एत्थ णिमज्जइ ७१ इ [ गा. स., ५.६७] इत्यक्लिष्टर साश्रयोचित ५५१ अनष्यव सितावगाहनं ४८९ [ आनन्दवर्घनस्य ] [धर्मकीतेंः ] इत्यलक्ष्यक्रमा एव सन्तः ४०४ अनवरतनयनजललव० ३१२ ई अनिष्टस्य श्रुतियद्वत् ३०२ ईसाकलुसर्स वि तुह २७१

[ परिकरश्लोक: ] उ

अनरागवती सन्ध्या ११४, ४६१ उच्चिणसु पडिभ कुसुमं २८३

अनौचित्यादते नान्यत् ३३० उत्कम्पिनी भयपरिस्खलित० ३०४

[आनन्दवघनस्य ] [ ता. व., ]

अपारे काव्यसंहारे ४९८ उद्दामोत्कलिका विपाण्डुररुचिं २२६

[आनन्दवर्धनस्य ] [ रत्ना., अं. २ इ्लो. ४] अमी ये दश्यन्ते ननु ४९१ उन्नतः प्रोल्लसद्धार: २४१

[ आनन्दषैरधनर्य ], उपोढरागेण विलोलतारकं १०९

अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा २५३ [ पाणिनेः ]

धयं स रशनोत्कर्षी ३७७ उप्पहजाआएँ असोहिणीएँ ४९३

[महाभा०, सी. २४. १९.] एकन्तो रुअइ पिआ ए ३८३ अयमेकपदे तया वियोग: ३५३ [ विक्रमो०, ४.३. ] एमेअ जणो तिर्सा २९३ एवं वादिनि० २४८, ४८२,५०२, ५२८ अवसर रोउं चिअ ३५१ अव्युत्पत्तिकृतो दोष: [ कु. सं., ६. ८४. ]

[पररिकैरश्लोक: ] ३१६ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ ३७१ [ व्यासस्य ] ७१ ६न०

५६२

पृष्ठम्- पृष्ठम्- क 0 SI कण्ठाचिछत्वाक्ष मालावलयं ३८३ क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभ १९५, ३६९ कथाशरीरमुत्पादय० ३३४ [ अमरु., २] [ परिकरश्लोकः ] च कपोले पत्राली करतलनिरोधेन २२१ चक्राभिघात प्रसभाज्ञयेव २२५ कमळाअराणँ मलिआा २८१ चञ्चद् भुषभ्रमितचण्ड० २१० करिणीवेहव्वअरो मह ५२९ [ वे. सं०, कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमय० ५०४ चन्दनासक्त भुजग० २६९ [ वे. सं., ५. २६] चन्दमऊ एहि णिसा णलिनी २५९ कहत्वं भो: कथयामि ४९२ चमहिअमाणसकश्चण० ०0 0 २३८ करसन्नद्धे बिरहविधुरा २८९ चलापार्जं दषटिं स्पृशसि २२४ [ मे. दू०, ] [शाकु., १. २५ ] कस्स ण होइ रोसो ७६ [ स. श., ८८६] चुम्बिज्जइ असहुत १४३

किमिव हि मधुराणं चूअङ्कुरावर्अंसं छणमपि २९८० ०

२८९ [ शाकु., १. १७] [हरिविजये ]

किं हास्येन न मे प्रयास्यसि ज

कुविआओो पसन्नाओ १९३: जा एज्ज वणुद्देसे खुज्ज २६९ 0

कृतकक्कपितैः १४३ [ गा. स., ३. ३०.]

[ रामाभ्युदये] ३०७ ण

कृते वरकथाळापे ण अ ताण घडड ओही ५३९

कोपास्कोमळलोलबाहु० ५२८ २३२, ३६८ त

[अमरु.,९] तें ताण सिरिसहो अर० २६५

क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्कलि० [ बिषमबाणलीला ] क्वाफार्य शशलक्ष्मणः ३७७ तद्गेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं ३५६

[ विक्रमो०, ४] ३६७ तन्वी मेघजलार्द्रेपतलवतया २०१ [विक्रमो., ] ख तमर्थमवलम्बन्ते ये ३१३ २०१ खणपाहुणिआा देभर २४६ तरज़भूभन्गा क्षुभितविहग० ५०२ [ विक्रमो, ] ग गअ्ण च मत्तमेहं तस्या विनापि हारेण २३६ १७३ ता प्राख्मुखीं तत्र निवेश्य ५३९ गावो वः पावनाना ४१० [फृ. सं.]

00 ५६३

पृष्ठम्- ताला जाभन्ति गुणा पृष्ठम्-

१७० परार्थें यः पीडामनुभवति १४५, ४९१ [ विषमबाणळीला ] तालैः शिञ्जद्वलय सुभगैः [भ. श., इ्लो. ५६.] ३५१ परिम्लानं पीनसतनजघनसज्ञात् १४३ [ मे. दू०, उ. १६. ] [ रत्ना., २. १२ ] तेषां जोपवधूविलाससुहदां २०२, ५०६ प्रभामहत्या शिखयेव ४७१

त्रासाकुल: परिपतन् परितः २७२ प्रभ्रश्युत्तरीयत्विषि समसति [ माघ०, ५.२६. ] प्रातुं जनैरथिजनस्य ३५४ २९७

द् प्राप्तिश्रोरेव कस्मात्पुनरपि २६१

दत्तानन्दाः प्रजाना समुचित० २४४ प्रायच्छतोच्चैः कुसुमानि ४८२

दन्तक्षतानि करजैश्व ५१४ प्रिये जने नास्ति पुनरुक्तं ४३३

दोर्घीकुचन् पट्ठ मदकलं ५११ भ

दुराराधा राधा सुभग ४८३ भगवान् वासुदेवश्ष ५३१

दृष्टया केशव गोपरागहतया २४० भम धम्मिभ वीसत्थो ५२

दे आ पसिभणिवत्तसु ७४ [ गा.स., २. ७६.]

देव्ा एत्तम्मि फले किं २६६ भावानचेतनानपि चेतन० ४९८

ध भूरेणुदिग्धान्नवपारिजात० ३९५

धरणीधारणाय रवं शेषः ५२८ भ्रमिमरतिमलसहृदयतां २३५, ३६८

[ ह. च०, ] म मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्त ३५४

न मन्दारकुसुमरेणुपिष्जरित• ३१२

नानाभभ्निभ्रमद्भू: ५२६ ५४४

निद्राकैतविनः प्रियस्य महु महु इत्ति भणन्त उ ५२४ मा पर्न्थ रुन्धीओ अवेहि ३५३ ३५२

नीवारा: शुकगर्भकोटर. [ शाक, १. १४ ] [ स. र., ९६१] मुनिर्जयति योगीन्द्र: ५३४

२२९ ३५३

[सूर्यश०,] [शाकु., ३. ३८ ] न्यक्कारो हायमेव मे० ३४८,४८५,५०४ प

[ ह. ना., अं. १४] यः प्रथम: प्रथमः ५२४

प यच्च कामसुखं लोके ३९०

पशयुः शिरश्न्द्रकलामनेन ४८१ यथा यथा विपर्येति ५३०

पदाना स्मारकरवेऽपि ३०२ यद्व्नाहितमतिर बेहुचाटु. ३५५

् न रेंकरश्लोक: ] [सुभाषितावली., २७१ ]

O ५६४

पृष्ठम्- पृष्टम्- यस्मिनस्ति न वस्तु किश्वन २६ व [मुनोस्थस्य कवेः ] वच्च मह व्विअ एक्केइ ७३ यस्मिन् रसो वा भावो वा ५०० [ स. घ., ९४४] [आमन्दवर्धनस्य ] वत्से मा गा विषाद २५२ या निशा सर्वभूतानां २९३ वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती ५३९ या व्यापारवती रसान् ५०८ [कुमा., ] ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म ३५५ वाणिअअ हत्थिदन्ता २९१, ५२९ येन ध्वस्तमनोभवेन बलजित २३५ वाणीरकुडम्ोडडीण० २८२ [ चन्द्रककवेः ] ५४३ यो य: शहत्रं० २११,३१२,३१८, ३२२ विच्छित्तिशोभिनैकेन ३०२ [ वेणी., ३. ३२ ] [ परिकरश्लोकः ] विमतिविषयो य आस्त्रीत् ४५७ रक्तस्तर्व नवपतलवैरहमपि विमानपर्यककतले निषण्णा: ३९५ रम्या इति प्राप्तवतीः पलाकाः २२७ विसमइओ काणवि २९४ २७२ [माघ., ३.५३ ] विस्न्म्भोस्या मन्मथाज्ञा० ४७६ वीराणं रमइ घुसिण० २६२ १७२ [रामा., अ. का. १६. १३.] २९७

रसभावादिविषय० [ ह. च.,] ४९७ रसादिषु विषक्षा तु व्रीडायोगान्नतवदनया ३०५, ४१७ ४९७ राजानमपि सेवन्ते श रामेण प्रियजीवितेन तु ४८५

[उत्तर., ] २९१ शिखरिणि क नु नाम कियतू १३८ शून्यं वासगृहं विलोक्य ५१५ ल [अमरु.,] लच्छी दुहिदा जामाउओो शेषो हिमगिरिस्सवं, ५२८ ४६३ [भामह., ३.२८] २६१ [जयवर्धनस्य ] शोक: इलोकश्वमागतः ५२९ [रामा., ] लावण्य द्रविणठ्वयो न मणितः ४८७ लावण्यसिन्धुरपरैव हि शभ्नारी चेश्कविः काव्ये ४९८ ४५९ श्यामा्वमं चकितहरिणीप्रेक्षणे २३२ ४२४ [कुमा., ] [ मे. दू., उ .. ४१ ] श्काष्पाशेषतनुं बुद्धर्शनकर: २३७

५६५

पृष्टमू- 1पृष्ठभ्-

स सशोणितैः क्रव्यभुर्जा ३९५,

संवृत्त्यामिहितौ वस्तु ५०० स हरिर्नाम्ना देव: सहरि: २२८

[आनन्दवर्धनस्य ] २५६

सक्केतकालमनर्सं २५०, ४६१ सिज्जइ रोमश्चिज्जइ ५३५

सज्जेइ सुरहिमासो २५५, ५२८ सिहिपिष्छ कण्णऊरा ३००

सत्काव्यतत्वनयव्त्म० ५५२ सुरभिसमये प्रवृत्ते :५२८

[ आनन्दवर्धनस्य ; सुव्णपुष्पा पृथिरवी १३७, ४३४

स्रत्यं मनोरमा रामाः ३९९ सैषा सर्वेव वक्रोक्ि: ४६७

सन्ति षिद्धरसप्ररुया ३३५ स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्र० १६७, ५०४

सप्तैत्ताः समिधः श्रियः २८९ स्मरनवनदीपूरेणोढा: ३०८

[ व्यासस्य ] ह्मितं किश्चिन्मुग्धं तरल० ५२३

समविसमणिव्विसेसा ३५६ स्वतेजःक्रीतमहिमा ५२४

सवैकशरणमक्षयमधीशं २४६ स्वस्था भवन्ति मयि जोवति ४७७

५३९ [ वे. सं., १. ८ ]

[कुमा., ] ह

स वक्तुमखिलान् शक: २६५ हंसाना निनदेषु यै: ५४०

५२४ १ द्विभ अठूठाविअमण्णुं २६७

18

C O

लोचनोद्धृतानामुदाहरणपद्यानां वाक्यानाञ्च सूची

पृष्ठम्- पृष्ठम्- अवज्ञयाप्यवच्छादय ११९ अग्निहोत्रं जुहुयात् १६० [ ऐतिहासिका: ] [मै. उ., ६. ३६. ] अविवक्षितवाच्यस्य ४१० अधिकारादपेतस्य १२४ [ ध्घन्या., ३. १.] [भामह,, ३. २९] असंलक्ष्य क्रमव्यप्ञयः क्रमेण ७८ अनौचित्याहते नान्यत् ३१८ [ ध्वन्या., २. ४. ] [ध्वन्या. बृ, पृ. ३३०] अहं त्वां यदि नेक्षेय १११ अन्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्यय० ४७२ [भामह., २. ६९ ] [ परिभा. ] अहमित्य भिनय विशेषेण ७२ अपह्तिरभीष्टस्य ११६ [ भष्टनायकस्य ] [ भामह., ३.२१] अहो संसार नैध्ृण्यं १२४ अपूर्व यद्वस्तु प्रथयति १ मा [मजलम् ] आगर्भादाविमर्शात् अभिघेयाविनाभूतप्रतीतिः ३८० १५४ [ श्लो. वा., ] [नाट्यशा., ] भादिमध्यान्तविषयं ११५ अभिधेयेन सामीप्यात् २८ [भामह., २.२५ ] अमुं कनकवर्णाभं ३४७ आदित्योऽयं स्थितो मूढा: [महा., शा. १५३. १३ ] ३४७ [ महा., शा. १५३. १४] अयं मन्ददुतिर्भाखान् ४७१ आनन्दवर्धनविवेक० ५५४ [भामह., ३. ३४ ] आप्तवादाविसंवाद० ४५४ अर्यं स राभा उदयणोत्ति ३४१ [ श्लो. चा., १. १. ७.] [ वासव., ] आसीन्नाथ पितामही तव १२९ अलं स्थिरवा इमशानेऽस्मिन् ३४६ [ महाभा., शा. १५२.११.] इतिवृत्तं हि नाटथस्य अत्पं निमितमाकारश ४०२ ४६६ [नाटयशा., ] भव्पीयसापि यश्नेन १३४ इन्दीवरद्युति यदा बिन्वयात् [भर्तृ हरे: ] [भहेन्दुराजश्य] ३५९

५६७

पृष्टमू-

. १७२ ऐ पृष्ठमू-

[भट्टनायकस्य ] ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण. ११४.

उ [ पाणिनेः ]

उक्त्यन्तरेणशक्यं यत् १६९ मो

उपक्षेयः परिकरः [नाटथशा., २१. ३९.] ३३९ ओसुरु सम्ठि आड १७६ क कक लौल्ये ४७७

उपज्ञोपक्रमं १३२ [धातुपाठ: ] [ पा., सू., २. ४. २१.] कथमपि कृतप्रश्यापत्तौ

उपमानाक्षेपः ११३ [अमरु., ] ३२५

[ वां. सूं., ४. ३. २७ ] कर्पूर इव दग्धोऽपि ११६

उपमानेन तत्त्वं च २५८ [बालरा. ३.११. ]

[उद्भट., ] कवेः प्रयत्नान्नेतुर्णा ३८३

उपादायापि ये हेया: १५९ [नाटथशा., ] कवेरन्तर्गतं भावं ९३, ४९८

उपेयुषामपि दिरव [न्याय: ] ४१ [नाटपशा., ]

[भामह, १.६] कस्य चिद्ध्वनिभेदस्य ३०, ४२६

उप्पह जाया ५०७ [ ध्वन्य., १. १९ ]

ऋ कर्स वा होइ ण रोसो २८४

0 ऋष्यन्धकवृष्णिकरुभ्य: ५३३ [ स. श. ८८६ ] [ पा. सु. ४. १. ११४.] काव्यं तु जातु जायेत ९७

ए [ भामह., १.५ ]

एकदेशस्य विगमे ११६ काव्यशोभाया: कर्तारः ५२, ३९९

[भामह्., ३.२३.] [ वा. सू. ३. १. १. ] एकवाक्यस्थयोरपि ३८९ काव्यस्यात्मा, ध्वनिः ४७४

[ध्वन्या., ३. २७ ] [ध्वन्या., १. १. ]

एकस्मिन् शयने पराछ्मुखतया ७९ काव्यार्थान् भावयति ४९८

[अमरूक., ८३ ] [नाटयशा., ७. ६९]

एकाकिनी यद्बला तरुणी १३० काव्ये रसयिता सर्व: ३९

[रुदट., ] [भट्टनायकस्य ]

एतत्तस्य मुखात्कियत कमलिनी० १२५ कि वृत्तान्तैः परगृहगतैः १२९

एवमयं पुरुषो वेद, ४४० [मातपदिवाकरस्य ] कीर्ति स्वर्गफलमाहु: ४० [ शा. भा., ३.'४. पं. ५. चौ. सं ]

५६८

पृष्ठम्- पृष्ठ मू-

कुरप्गीवाज्ानि ४७६ गृहेष्वण्वसु वा नान्न ११९

कुरबक कुचाघातक्ीडा० ३७५ [भामह, ३९.]

कृष्ट्रोणोरुयुर्गं व्यतीत्य १७९ गोलाकच्छकुड फे .५००

[ रत्ना., २. १० ] [ स. श. ]

३०८ गोप्यैवं गदितस्सलेश ४७८

[रामाभ्युदये ] च ca

केळीकन्दलितस्य विभ्रम० २७७ चलापार्जा दृष्टि ५०७

[अभिनवगुप्तस्य ] [शाकु., १. २५ ]

कैशिकी श्लक्षणनेपथ्या ५१८ चाइअणकरपरम्पर. ५३६

[नाटथशा.,] [ पुराणी गाया ],

ववाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च १७७ चूर्णपादैः प्रसन्नैः ३२८

[विक्रमो., ४ ] [ नाटथशा.,]

क्रिययैव तदर्थस्य ४७० छ

[भामह., ३३३ ] छिद्रान्वेषी महांस्तब्घ: २१४ O

क्रोघोऽपि देवस्य वरेण, ६९ ज

क्ष जरा नेयं मूर्ध्नि ध्रुवमर्य ५३६ 3

क्षणे क्षणे यन्नवताम् ५४० [अभिनवगुप्तस्य ]

[माघ., ४. १७ ] ज्योरस्नापूरप्रसरधवले २६३

क्षुततृष्णाकाममात्सर्ये ५३६ ढ

[ पुराणश्लोक: ] ढुण्ढरलन्तो मरिहिशि २७४ · त ख खलेवाली यूप: १२० ४७२ तच्च. रसदाननिवृत्तये [भामह., ३.९] ग गद्यपद्यमयी चम्पूः तत्सहोस्त्युपमाहेतु० २८ ३२४ [ दण्डी., ] [ भामह., ६.१७]

गम्भीरोऽहं न मे कृत्यं तद्वक्त्रेन्दुविलोकनेन दिवसः ३४३

गुणः कृतात्मसंस्कारः २५१ [ ता. व., १] D

३७९ [नाटथशा.,] तद्वत्सचेतसा सोऽर्थः ६६ [ व्वंन्या., १. १२.] १. पद्यमिर्द मुद्रितविक्रमोवंशीय- तथाभूते तस्मिन्मुनिवचसि ३४४ पुस्तकेषु सर्वेषु नोपलभ्यते, तथापि केषुचन हस्तलिखितपुस्तकेषूपलभ्यतेS [ ता. व., '५.]

घिकपाठत्वेनेति वामनाचार्याः। तया सपूतक्ष विभूषितृक्ष ४७१

[भामह,ग-

५६९

पृष्ठम्- 5ष्ठम्= तव शतपृत्रपत्रमृदुताम्र १९९ [ अभिनवगुप्तविरचितदेवीस्तोत्रे ] दयितया प्रथिता स्रगियं २९७ तस्य प्रशान्तवाहिता ३११ [ अभिनवगुप्तस्य ] [ योगसू., ३. १०.] दानवौरं धर्मेवीरं ३९३ तस्याज्ञानां प्रभेदा ये . ५२६ [नाट्यशा., ] [ ध्वन्या., २. १२.] दूरकर्षणमोहमन्त्र इव १७८ तस्याभावं जगदुरपरे ५१८ [ उत्तर., ] [ ध्वन्या., १, १. ] देवडिति लुणाहि पलुत्न० १४७

तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्य० ११३ [ गाथा., ]

तस्याः पाणिरयं नु देवीस्वीकृतमानसस्य २५८ ३४३

[उद्भटा., ] द्विवेचनेऽचि [ता. व. ४] ४७२ तान्यक्षराणि हृदये किमपि १६३ [ पा. सृ. १. १. ५९] [बित्हणस्य ] घ तासामनादित्वमाशिषो नित्य० १८७ धर्मार्थकाममोक्षेषु ४० [ योगसू., ४. १०. ] [आमह, १. २.] तिष्टेरकोपवशात्प्रभावपिहिता० १७५ धमें चार्यें च कामे च ५३०

[ विक्रमो., ४. २. ] घृतिः क्षमा दया शौचं २९०

तुदीशालातुर० ४७२ । या. स्मृ., ]

१३२ ध्वनिर्नामापरो योऽपि ३९

[भामह., ३. ४८] [भष्टनायकस्य ] ध्वनेयरसगुणीभूत० ५३५ तेऽलङ्कारा: परा हायां २५९ [ ध्वन्या., ४. ] [ ध्वन्या., २. २८. ]' न तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतः ९८ नखं नसाक्ण विषट्यन्ती [उत्पलपादानाम् ] ९० [ कु. स., ] त्वत्सप्राप्तिविलोभितेन ३४४ न चेह जीवितः कश्चित् ३४७ [ ता. व., ६. ] [ महाभा., शा. १५३. १२] तवां चन्द्रचूर्ड सहसा स्पृशन्ती ३९७ न सामयिकत्वाच्छब्दार्थ ४४४ [ अभिनवसुप्तक्य ] त्वामालिख्य प्रणय कुपिता [ न्यायसू., ] नाति निर्वंह णौषिता ५०७ [ मे. दृ., ] [नास्यशा.,] ७२

५७०

पृष्ठम्- पृष्ठम्-

नायकस्य कवे: श्रोतुः ९२ प्रधानगुणभावाभ्या १०७

[ भदृतौतस्य काव्यकौतुके] [ ध्वन्या., ३. ४२,]

निःश्वासान्ध इवादर्श: २९०, ४२६ प्रवातनोलोत्पन्न निर विशेष १:२

निरूढा लक्षणा: काश्चित् १४७ [कु. सं., ] " ३६२ निर्वाणभूयिष्ठमथास्य २४९ प्रसादे वर्तस्व भ्रकटय मुदं

[ कुमा., ] [चन्द्रकस्य ]

नेयं विरौति भृज्गाली प्राज्यं प्रोलासमात्रं २८७ ११६ [ भामह., ३. २२.] [अभिनवगुप्तस्य ]

नोपादानं विरुद्धस्य ३७३ प्राणा येन समर्पितास्तव १२६ [ भट्टेन्दुराजस्य] प प्राप्ता देवी भूतधात्री च ३४२

परस्परोपकारेण १२२ पर्यायोकतं यदन्येन [ रत्ना., ] ११७ प्रारम्भक्ष प्रयत्नक्ष ३३८

[ भामह. ३. ८] पहिअसामाइएसु . [नाट्यशा., २१.९] ५१६ पाण्डुशामं वक्त्रं हृदय ३४० ३६८ प्रारम्भेऽस्मिन्स्वामिन:

पुरुषार्थहेतुकामिदं [ रत्ना., ] ३८९ [ सांखयोक्ति: ] प्रासज्ञिके परार्थत्वात् ३३९

३३३ • [ नाट्यशा., २१. २०]

[ नात्यशा., २०. ६० ] ०२८५

प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात् २४९ ब

[कुमा., १. ६६.] बद्धेतकण्ठमिदं मनः किम् ३४३

प्रतिषेध इवेष्टस्य १११ [ ता. व., १ ।

[ भामह., २. ६८] बहूनां समचेतानां ० ३८६

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव ४५९ • [नादथशा, ]

[ ध्वन्या., १. २. ] बाहुलतिकापाशेन ५०७

१३३ भ [ भतृ, ] भय विहलश्टकखणे प्रत्याख्यनरुष: कृतं ५३५ २९१ [अभिनवगुप्तस्य ]

१. माळतीमाधवस्येदं पद्यमिति भक्त्या बिभति नैकत्वं ३०

केचनाभिदधुः, परं मुद्रितपुस्तकेषु नो- [ धवन्या., १. १४]

पलभ्यते। भटटन्दुराजचरणाब्ध कृतृन २ [ अभिवनगुप्तस्य ]

५७१

पृष्ठम्- भमं धम्मिअ यन्नार्थ: शब्दो वा तं पृष्ठम्- ४७८ १८९, ४५९ [ गा. स., २. ७६] [ ध्वन्या., १. १३] भावव्रातहठाज्जनस्य १२७ यत्रोकौ गम्यतेऽ्न्योऽर्थ: १०९ [ अभिनवगुप्तस्य ] [ भामह., २. ७९] भावालचेतनानपि ५२७ यदयमनुभावयति वागप्नसत्व १५६ [ ध्वन्या., वृ. पृ. ४९८] [नाटथशा., ] भिन्नरुचिहि लोकः ७० यदि नामास्य कायस्य १३ [रघु., ६. ३०] यद्वामाभिनिवेशित्वं ३४१ भो भो: किं किमकाण्ड एव ११२ [ नाटथशा., २४. १९९] १ अभिनवगुप्तस्य ] यद्विश्रम्य विलोकितेषु ८१, ४६५ म [ भट्टेन्दुराजस्य ] मणि: शाणो्ळीढ़ः समरविजयी ११५ यस्य विकारः प्रभवन्नप्रति० १२९ मथ्नामि कौरवशतं ४८० [ रुद्रट., ] [ वेणी., १. १५ ] याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपर्थं १७५ मदो जनयति प्रीति : १२० [विक्रमो., ] [ भामह., २.२७ ] याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ 69 मनुष्यवृतत्या समुपाचरन्तं ३५४ यावत्पूर्णो न चैतेन० ८७

मा.निषाद प्रतिष्ठा त्वं ८६ [हृदयदर्पणे ] [ रामा., बा. १.] युद्धे प्रतिष्ठा परमार्जुनस्य ४१ मा भवन्तमनलः पवनः २७४ ये यान्त्यभ्युदये प्रीति १२६ मिअवहण्डि अरोरोणिरक्कुसः २४६ यो यः शस्त्रं बिभति २०७, ३१६ मुखुयां वृत्ति परित्यञ्य ६२, ४३२ [ वेणी., ३. ३१,] [ खवन्या., १. २०.]] योऽर्यो हृदयसम्बादी ३९

यं सर्वशैला: परिकतप्य [ भट्टनायकस्य ] ९२ र ० [ कु. सं., १.२ ] . रसान्तरसमावेशः ३८७ यः कालागुरुपत्रभज [ भ टेन्दुराजस्य ] २७५ [ध्वन्या., ३.२२ ]

यः संयोगवियोगाभ्या रसेऽपत्वं तस्मादेषा २२०

[ भर्तृहरिकारिका ] १३३ [ धवन्या., ]

यत्पदानि त्यजन्त्येव रागस्यास्पदमित्यवैभि ३८९ ४९८ [ नीटथशा.,] [नागान., १. ५.] राजह सैर वीज्यन्त ४६५

५७२

पृष्ठम- पृष्ठम्-

राम इव दशरथोऽभूत् १२१ ४०१

[रुद्रट., ] [नाटथशा., ] रूढा ये विषये ऽन्यत्र ४२६ विभावानुभावव्यभिचारि० १५६

[ "वन्या., १. १६] [नाटथ., ] रौद्रस्य चैव यत्कर्म ३७५, ३८१ विभावो विज्ञानर्थः लोके [नाट्यशा., ] [नाटथ.,]

मा १२१

लक्षण हेत्वो: ३१६ [ भह्ठोद्भटस्य ] [ पा. सू. ३. २. १२६] विरोधाळद्वारेण ५०८

लडघअगअणा फल० ४९९ [ ध्वन्या., ४. ९ लौलादाढा शुध्यूड्ढ। ३४६ विवक्षातस्परत्वेन ४९६, ५०७

[ महाबी., ] [ ध्वन्या., २.१८] लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये १९ विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् ५५

व विषमकाण्डकुटुम्बक० २८६०

वक्राभिधेय शब्दोफि:°. २५, ४६७ विषयस्वमनापन्नैः ४१३

[भामह, १. ३६] [ नाटथशा., ] वदति बिसिनीपत्रशयनं ४२६. वीतरागजन्मादर्शनातू ३९१

५३६ · [ न्यायसू, ३. १.] [ अभिनवशुप्तस्य ] वौरस्य चैव यस्कमे ३८१

वस्तुतश्शिवमये हृदि ५५५ [नाटथशा., ] वाक्यार्थमितये तेषा ४१५ वीशणीं रमते घुसृणारुणे २६४

[ इलोकवा., १.१.'७] वृत्तय: काव्यमातृका: ४०१, ५१८ वागज्सत्वोपेतान् काव्यार्थोन् ३१९ [नाटथश., ७.9.] [नाटथशा.,] ५१८ वाग्धेनुदुग्ध एतं हि वृक्षयो सैतयक्ष गर्ता: ९१ [दुवन्या., ] [ भष्टनायकस्य] श वाग्विकत्पानामानन्त्यात् ४७३ [ वन्या., वृ. पृ. २५] . ११७ शब्द प्राधान्यमाश्रित्य ८७

वाच्य: प्रसिद्धः ४७ [भट्टनायकस्य] [ ध्वन्या., १. ३.] १३४ वासुदेवस्सर्वेम् [गीता., ] ५३२ विन्ध्यो वर्चितवान् [ भर्तृह.,1] ४७३ शब्दाएसाङ्ेतितं प्राहु. ५४२

५७३

पृष्ठम्- प्रष्टम्- सगुणीभूतव्य ङथः ५१३ [ भामहविवरणे ] [ 'वन्या., ३. ३४ ] शब्दार्थवत्येलक्वारा: १२२ सर्गं अपारिजाअ १२६ [ भामहविवरणे ] [ सेतुबन्धे ] शब्दार्थशासनज्ञान० २७३, ४०२ सज्जनान् कविरसौ ५५५ शब्दाश्छन्दोऽभिधानार्थाः ३२ स्त्यं मनोरमा: कामाः २९८ [ भामह., १.९] स पातु वो यस्य हतावशेषा: २०० शशिवदन।सित सर सिषनयना १२१ समर्पकत्वं काव्यस्य ३२१ [ अभिनवगुप्तस्य ] [ध्वन्या., २. १०] शीताशोरमृतच्छटा यदि २३३ [अभिनगुप्तस्य ] समस्तगुणसम्पदः समं १९९ [अभिनवगुप्तस्य ] शजार एव परमः ३१६ [ ध्वन्या., २. ७.] समाधिरन्यधर्मस्य १४२ संसाध्ये फलयोगे तु "पभ्गार एव मधुरः ५१७ ३३७

[ ध्वन्या., २. ७] [नाटथश., २१. ७.]

स्भारक्ष तैः प्रसर्भ समुद्र: कुण्डिका ४७३ ३८० [ नाटथशा., ] समुत्थिते धनुर्ष्वनौ ३८८ C

शमारहास्य करुणरौद्र० [ भर्जुनचरित्रे]

[नाटपशा.,] सरस्वती हवादु तदर्थवस्तु १०३

शमाराद्दि भवेद्धास्यः ७6 [ ध्वन्या., १. ६ ]

[नाटथशा.,] सरूपव्यअ्ञनन्यासं १७

शमारानुकृतिर्याँ तु [ उद्भटका., १.८]

[नाटयशा,] सरदक्षितिमृता नाथ दृष्ठा ३५५ श्रव्यं गातिसमस्तथिशब्दं २०७ [विक्रमो., ] [भामह., २, २३ ] सर्वेत्र ज्वलितेषु वेश्मसु ३४३

५५४ [ ता. व., ३ ] [ अभिनवगुप्तस्य ] सरवेत्र तहि काव्यव्यवहार: 66

[जै.सू., ३.३.१४ अर्थतोऽनुवाद: ] ६७ [हृदयदर्पणे ] सादश्यातलक्षणा वक्रोफि: ३२ स स एव वीतरागश्चेव [ वा. सू. ४.३.८]

स एकस्त्रीणि खंयति ३२० सुवर्णपुष्पा पृथिवों ४३४ ११६ स्तिरियो नरपतिर्वदि: ३२७

0

५७४

पृष्टम्- पृष्टम्- स्थाघ्वोरिच्च ४७२७ एवं स्वं निमित्तमासायय ३९१

[ पा. सृ. १. २.१७] [ [नाटयशा., ] स्थितमिति यथा शय्यां ३३५ शादुकाव्यरसोन्मिश्रं ४०१

[ रामाभ्युदये ] [ भामह, ५. ३.] स्थैर्येणोत्तममध्यम० ३३३ ह [नाटयशा. ७.६३] स्फुटीकृतारथवैचित्र्य हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैर्य: २४९

५५४ स्मरनवनदीपूरेणोढा: [कु. सं., ] ३०८ ४७८ [अमरु., १०४] १७१ स्मरामि स्मरसंहार० हहाहेति संरम्भार्थोडयं २८८ [अभिनवगुप्तस्य ] [हृदयदर्पणे ] हिअअललिआ ४९९ स्वश्चितपक्ष्मकपाटं ३४४ २७७ [ स्वप्नवा., ] हेळापि कस्यचिदचिन्त्य फर्लं १२३ स्वत्पमात्रं समुत्सष्टं बहुधा .३७९ होइ ण गुणाणुराओ

[नाटथशा.,]

1

प्राप्तिस्थानम्- चौखम्या संस्कृत पुस्तकालय, बनारख सिटी।

1

0

0

0