1. Dhvanyaloka Sara Purushottama Sharma Chaturvedi Chowkambha.djvu

प्रकाशक : चौखम्बा सरकृत सीरीज आफिस, वाराणसी

मुद्रक : चौखम्बा प्रेम, वाराणसी

संस्करण : द्वितीय, वि० सं० २०३३

मूल्य : चौ० सं० मी० आफिस

Rs. -

(C) TheChowkhamba Sanskrit Series Office

K. 37,99, Gopal Mandir Lane

Post Box 8, Varanasi-221001 (India)

1977

Phone : 63145

अपरं च प्राप्तिस्थानम्

चौखम्बा अमरभारती प्रकाशन

के० ३७/१९८, गोपाल मन्दिर लेन

पो० बा० १३८, वाराणसी-२२१००१

(भारत)

वास्तविकं किञ्चित्‌ कस्तावदस्योपयोगः ?

'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इतीदमामगकुमारसरपपि‌डतं सुप्रसिद्धम् । अतएव पर्यनुयोगजीर्णप्रेक्षावन्तो यत् प्राहुर्जल्पा प्रचस्तया च भाष्यो विनिबद्धस्य हठन्यालो‌कस्य विदुषा माने सर्वत्रैव लोचनचमत्कारिणि 'लोचने', विनिब‌द्धेषु विर‌टतमानेषु च न तदीनेपु ठोका-टिप्पणनुसारदिपु को‌डस्य सारसोपयोग इति । तदन्रेदं सर्वनदं 'वृत्ति‌वेद‌नो‌वम-यत्न' प्रदमतस्तु ते सर्वे शुन‌द्रवी बहुमूल्याः, प्रौढाः, सुविस्तृताश्चेति स‌च्वरणः संस्कृतविद्यार्थी न तत्क्षये प्रभवति, न च मनुत्ति त‌स्तस्य प्रश्नो‌त्त‌न्सिद्धिरप । तथाहि--श्रीमद‌भिनवगुप्तीयं लोचनं यावन्न स्ववीर‌साहिल्याद् गुरोरसक्रीयेत तावद्गुनिकानां पल्लवग्राहि-पाण्डित्यच‌चुचू नां छात्राणां न मद‌हेदैन सहुपयोगाहम् । विस्तृतं च विवरणमेत-दिति सर्वेषु परीक्ष्यग्र‌न्थेपु द्वि‌त्रि‌दश‌प‌र‌ऋणैकश्र‌माणां परीक्षार्थिनां न व‌श्रर्वाति-तामध्युपयाति । सन्ति च तादृशान्यपि स्थ‌लानि त‌त्र, यान्ति प्रकाशितेऽपि शुसम्पादिते संस्करणे विधुषामपि विचारणीयानि । यान्ति चेतराणि तु‌न्दि‌लान्यानुवादादीनि प्रकाशितानि तान्यपि न संक्षेपेण वेदनीय‌न्थं‌प‌र्य‌न्ति, अपितु जटिलतामेव विदधति । अत्र तु ताः सर्वा अनुवपत्तीः परिहृत्य छात्राणां तथा बोधाय प्रयतितवम्, यथा ते सरलया च संक्षिप्तया च भाषयाड‌वग‌न्त‌व्यमच-ग‌च्छेयुः । अथ‌न्त्स्यास्तय स्प‌ष्टप्र‌तिपत्त‌ये उदाहरणमेक‌मिहोद‌ध्रियते--

'करस्स व ण होई रोसो दटूण पिआइ सव्वणं अह‌रम् । सभ‌मर-पउम-ग्घाइणि वारिअवामे सह‌सुह एणि‌हि‌म् ॥'

( ४ )

इति पञ्चे लोचननेन व्यज्ज्ञविचारो द्वादशांतोज्ज्वल्याधिकारीभिः पडित्कमिति हितः। इह तु बोध्यमर्थमपरित्यज्यापि संक्षिप्यार्थाधिकपिंडकृतेनैव टिप्पणां संग्रहोत। आध्युनिकटोकाकारैस्तु ‘अत्र संप्रविनामन्वेषणं क्रमशो मासमानानां प्रतिबेधि-सप्तमी-नाधिकाटदुपर्पत्ति-तटस्थादिविषयक! णां व्यज्ज्ञच्यानां विस्तार-भिया वर्णनं न कृतेमिति लोचननेनालोचनीयम्’ । ( द्वितीया पृ० २४ नवीन संस्करण ) इति विद्विस्य सर्वं परिहृतम्। तदेवं विवेकविमलया दृष्टा सावधानतया पठडीरमंजूषे रुपयोगोज्ज्वलं ज्ञायेतैव। स्वल्पमूल्यतां, सुबनुशरोरतां वास्य सारस छान्त्रिपयोगाय मवेदेवाभिलषणीयेति किमत्र विरोहितम्। तेन ‘दर्पणमरपर्णीयं किं पाणिकडूणपरं’ क्षणकामनायाम’ इत्यामयुक्तोक्तिमनुस्मरता विरस्यते विफलवित्तराव।

इदं तिह निकेवनोदयम्

उपक्रम एव चोक्तमुपोद्घातेन पूर्वपक्षनिराकारा निश्चप्तिः, तत्र लोचने प्रकार-त्रयमेव हरयते। उदतं च विद्वत्सहहृदयोमयशिरोमणिमिलोंडनकारैः--‘तन्नाभावविकल्पस्य त्रयः प्रकाराः—च्वादार्थंगुणालड्काराणामेव शब्दा-थशोभाकारितत्वात्’... शब्दार्थमयस्य काव्यस्य न शोभाहेतुः कश्चिदर्थयोःसति मवतोति द्वितीयः। अथ शोभाकारी मवति तर्ह्यस्मदुक्त एव गुणे बालड्कारे वान्तमर्वति, नामांतरकरणे तु क्रियदिदं पाण्डित्यमू’..........इति तृतीयः प्रकारः।’

तथापि लेखकैनेनालाप्रिमग्रंथस्य स्पष्टप्रतिपदर्थं पडच प्रकाराः स्वीकृताः--तत्र ध्वने: स्वहपे ससाधितेतडपि लोकप्रसिद्धचमावहपो दोप: ‘क’ ‘पक्षे, ध्वने: प्रवादमान्रवं तु ‘ड’ पक्षे प्रदर्शचतम्। पद्यपयनयो: पक्षयो: रूढिवादिनामाग्रह-मलकतवमेव, तर्कसिद्धं तु लोचनोक्तमेव पक्षत्रयम्, तथापि वृत्तो ‘रामायण-महाभारतप्रभृतिविनत लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्धव्यवहारम्’ ( कारिका १ ) इत्यनेत्-

प्रसिद्धं प्रतिबदतां 'यस्मिन्नस्ति न वस्तु किंचन मनः प्रल्लादि' इत्यादिमनोरथकविपचमुद्ररता च ग्रन्थकारेण तद् प्रकारद्रयमपि प्रतिपन्नमिति क्षमन्तां धाष्ट्र्यमिदं मे विद्वांसः।

संक्षेपप्रकारस्वयम्

( १ ) यत्न विस्तारेण लेखस्तत्र ग्रन्थाश्रयप्रकटीकरणमात्रं स्वशब्दैर्विहितम्।

( २ ) यत्न विनापि किंचन महत्त्वपूर्णं विशेषमुदाहरणान्तराणि दत्तानि तत्र प्रधानमुदाहरणमेव सङ्गृहीतम्। परिकरश्लोकोक्तवस्त्रय विधिः।

( ३ लोचने येषां वृज्ज्ञचर्योक्त विस्तारेण प्रदर्शानं तेषां संक्षेपेण प्रदर्शंतस्म्।

( ४ ) लोचनादपि तदर्थतत्त्वां केषांचिद्विवेचनार्णा विस्तारम्। परिस्यङ्गः। यथा तृतीयोद्योते 'गद्याया घोषः' इत्येनं लक्षणाया जहत्स्वार्थत्वं वा अजहत्स्वार्थत्वं वेष्टादिविचारस्य । इत्यादि ।

'सार' लेखनस्येतिहासः

मोहमही ( मुंबई ) वास्तविकां जगद्गुरुमहाप्रभु-श्रीवल्लभाचार्यपीठस्थितानां साम्प्रतं गो लोकलीलाविलासिनां गो स्वामिमश्रीगोकुलनाथजीमहाराजानां ज्येष्ठतनुजन्मानो गो स्वामिमश्रीकृष्णजीवनजीमहाराजा: साहित्यपरीक्षोत्तरणाय पुस्करमिद्ध त्रयोदशवर्षेष्यः पूर्वं निरपेक्षायतत्। तदानींमहसजयमेवेतत्स्थे मेयोक्लेजनासु राजकुमारविद्यालये संस्कृताध्यापको धर्मोप्रदेशकश्चासम्, केनापि प्रशड्देन च मोहमहोसुपागम्। तत्र पूर्वोक्ता गो स्वामिमहाराजा: साहित्यपरीक्षोत्तरणाय प्रयतमानाः आसन्। तैस्तस्मिन् कर्मणि स्वसाहाध्याय मासमेवमहं तत्राप्रबुद्धः, ध्वन्यालोक-रसगङ्गाधरयोश्च प्राचलदालोचनम्। यथावकाशसम्प्राप्तिमकलय्य प्रस्तुतुकां ममवोचंस्ते यद् रसगङ्गाधरस्य तु

मवत्प्रणीतो हिन्दीसरगड्झाधरनामाडनुवादो विद्यते मतसविवे, किन्तु ध्वन्या-

लोकस्य नाधिगम्यत्वात् विदुषडुपसङ्कमपीतिं कश्चन सारसङ्ग्रहोडस्य विलिलिष्य

प्रेपणीय: । तदनणपरदशेन मया समगृह्यत सारोडयं, किन्तु परोक्षया:

प्रत्यासत्तत्वादतिस्पष्टग्रन्थया सम्पादनस्याविधायंवेन, तदनन्तरं च विद्यालक्-

कार्येपु व्यवस्ततया समयाल्लासेन च पुनरीविमर्शाय नालम्भतावकार: । तदेवं

सम्पादितस्य हि तत्सालोकसरस्वास्ति मदोयमतेऽपिसिद्धार्ता लेखित! परिष्कृता

डनिका ( Fair copy ) प्रार्होयत तत्सविधे, अपरिष्कृता (Rough copy )

च नितराडडशोभनमद्रीये लेखसंग्रहे ।

अथ कार्यंवदातू समये समये रामनगरं समागच्छता संस्कृतपुस्तकप्रकाशने

सुप्रसिद्धाया: सुचिरस्तत्न्या: 'चौखम्वा-संस्कृत-सीरीज' समभिधानाया:

संस्थाया: सच्वालकेन श्रीकृष्णदाससंशोधनता प्रकाशनार्थं किंमपि पुस्तक प्रदत्त-

महंमनुरुन्ध: । भूयो भूयोडनुरोधेऽपि सति: पुस्तकप्रदानेऽनुजामथ्यमुदूूदयतो मम

सविवे ध्वन्यालोकसरमेवनुपस्थिततमवगतय तेनास्य प्रारम्भको माग: स्वयमेव

साग्रहं गृहीतः । प्रारब्धं च तस्य प्रकाचनमपि ।

निवेदितमेवैतत् पुरस्ताद यत् पुस्तकमिदनतित्वरया सम्पादितमिति-

पुस्तकेsस्मिन् तात्कालिकपरिक्रोष्ययोगी अतिसङ्क्षेप आसीत्, उदाहरणश्लोकानां

च प्रतिक्रमाश्राण्यासन् । प्रारब्धे तु मुद्रणो श्रीकाशीनरेशाध्यापनेदिहुविविध-

कार्यंव्यग्रतया नासीदेतावानवकारो यत् पुस्तकमिदं पुनरालोच्य सङ्ज्ञाऽऽद्रियत,

विशेषतस्तु मुद्रणायेक्रान्ते माने । तेन विस्तारपेऽ्यपि प्रथमोद्योतस्तु केवल-

मुदाहरणश्लोकप्रतीकपूर्त्यादि विधाय यथापूर्वमेवामुद्रचत, द्वितीयोद्योतादारम्य

तु यथावशरं कृतोडपि परिष्कार: तदेवंविध्यां परिलसिथतौ मर्षयन्तु मामिकमहा-

मागा यावत्पुनर्मुद्रणं प्रथमोद्योतस्यातिसङ्क्षेपमात्न्याप्ययावत्परिष्कारमवका-

शालाभेन दृश्टिदोषाविना चौडैरिवास्तृटिस्थेति भूयोभूय: साध्वलिबन्वमभ्यध्यंते ।

( ७ )

कृतज्ञताप्रदर्शनम्

कार्येऽस्मिन् मदीयान्तेवासिद्वयेन प्रतीकर्पूर्तौ -प्रतिलिपिकरणादिषु साहास्य-

न्नचरितम् । तयोरेको रामनगराधनलमाषाविद्यालये संस्कृताध्यापकः साहित्या-

चार्यः श्रीझामोदरदासमहोदयः, अन्रस्तु जयपुरीयमहाराजसंस्कृतविद्यालये-

उद्यापकः साहित्याचार्यः श्रीदीनानाथवरुडितः । उभावपि शोभनौ श्रमियोज-

यामि, विरमामि च विफलतिस्वरात्रात् ।

रोमनगरम् ( काशी ) नववत्सरारात्रमः ( चैत्रगुरुयतिरत्नः ) २०८१ विक्रमवत्सरः ।

विदुपरा विधेयः पुरोहित्तमशर्मी चतुर्वेदः

विषय-सूची

विषय: पृष्ठम् विषय: पृष्ठम्

प्रथमोद्योतः द्वितीयोद्योतः

मङ्गलाचरणम् १ प्रथमतो ध्वनेर्दैवव्यम् ११

पूर्वपक्षः प्रतिज्ञा च , अविवक्षितवाच्यस्य भेदो ,

ध्वनिनिराकत्तु णां पक्षत्रयम् , विवक्षितान्यपरवाच्यस्य भेदो १२

तत्र अभिमाववादी नां पक्षाः , रसवदादिल ङ्कारः १३

भक्तिरेव ध्वनिरिति पक्षः , ध्वनित्वाल ङ्कारतवनिर्णयः ,

अनुमित्यादिपक्षैः , एकदोषमतत्र निराकरण च ,

प्रथमपक्षनिराकरणम् २ गुणाः १४

ध्वनिस्थापनम् , दोषाः १५

व्यङ्गस्य वाच्यप्रमितत्त्वविचारः ३ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदाः ,

ध्वने: सकलविदनम नोग्राहहितवम् ४ श्रुत्तौचारसप्रधानने काव्ये अलङ्का-रादिविधानम् १६

तस्यैव च काव्ये प्राधान्यम् , अलङ्काराणां रसाङ्गत्वसाधने वि-घेयचतुष्टयम्, तदुदाहरणानि च १७

ध्वनिकाव्यम् ६ विवक्षितान्यपरवाच्यध्वने: प्रथमतो

प्रसिद्धच्यभावनिराकरणम् , द्वौ भेदौ १९

ध्वनेरल ङ्कारादिष्वन तर्मविः , शब्दशक्तिमूलस्य श्लेषस्य च

छ: ने: पूर्वसिद्ध स्वम् ८ विषयविमागः ,

ध्वनिभेदविमर्श: ,

द्वितीयपक्षनिराकरणम् ,

तृतीयपक्षनिराकरणम् १०

३०

विषय-सूची

विषय:

पृष्ठम्

विषय:

पृष्ठम्

सामध्योक्षितस्थालङ्कार-स्थालङ्कारतैव

३१

अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये

पदप्रकाशता

३२

सामध्योक्षितस्थालङ्कारस्य

ध्वनिनिदर्शनता

३२

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये

शब्दशक्तिमूलध्वनौ

वाक्यप्रकाशता

३३

कैवल्यमुन्मेषु किल्विध्वन्येऽ-

अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये

प्यलङ्कारः संभवन्ति

३३

वाक्यप्रकाशता

अथंशक्तिमूलध्वनिः, तथैव-

विवक्षितवाच्यस्य शब्दशक्त्य-

हरणानि च

३४

द्वये भेदे पदप्रकाशता

शब्दशक्त्याक्षिप्तस्यापि स्वो-

अस्यैव वाक्यप्रकाशता

कर्त्यादिष्वेकीरे न ध्वनित्वम्

३४

प्रौढोक्तिविषयेऽस्यार्थशक्त्युद्भवे

पदप्रकाशता

३४

वच्यजकार्यंश्य प्रौढोक्तिसमाश्र-

स्वन सम्भवर्धशक्त्युद्भवे

सिद्धः, तंश्र्चि चैति द्वौ भेदौ

पदप्रकाशता

अथंशक्तिमूलध्वनौ

रसत्वानि

वाक्यप्रकाशता

दीपकादुपमादेर्य ज्चतुर्विधि

पदप्रकाशताविषये विचारः

न ध्वनिनिष्पदेः

३६

वर्णादीनां व्यङ्ग्यक्त्वम्

३५

वाच्यप्रयत्नस्थालङ्कार्योद्दाहरणप्र-

प्रसङ्गातः सङ्गटनाविचारः

३७

दर्शनमुखेन विपयविभागः

३७

वक्तृवाच्यप्रपञ्चस्यैव

रचना नियमे हेतुः

३९

ध्वनिभेदाः; गुणीभूतव्यङ्ग्यानि वा-

प्रबन्धरत्नमौलिलक्ष्यक्रममध्वने:

त्रतीयोद्योते:

प्रकाशनप्रकारः

४१

व्यङ्गजक्रमुखेन ध्वनिभेदप्रदर्शंनम्

४२

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये

सलक्ष्यक्रमस्यापि प्रबन्धेषु दशन्तम्

४३

पदैकदेशादीनामपि व्यङ्ग्यक्त्वम्

४४

विषय-सूची ११

विषय: पृष्ठम् विषय: पृष्ठम्

व्यस्तानां सुबादीनां व्युञ्जकत्व- स्योदाहरणानि ४५ वाच्यव्यङ्ग्ययोर्‍ध्ययोग: प्राधान्याप्राधान्य- विवेके प्रयत्नः कायः ७३

रसविरोधिनोऽर्थाः ४६ चित्रकाव्यम् ७४

विरोधिनां ग्राह्यत्वव्यवस्था ४९ किमिदं चित्रं नाम ध्वने: संकीर्णादिय: प्रभेदाः ७६

प्रबन्धे एक एव रसोऽङ्गी विधेय: ४८ उपसंहार: ७९

यान्तररसविचार: ५६

रसादीनां वाच्याध्यान्तमावितत्वम् ५८ चतुर्थोद्द्योत: ध्वनिव्युत्पादनस्य प्रयोजनान्तरम् (स्फुटाव्यक्तकरण-स्फुटाव्यबोधरूपम्) ८०

शब्दस्य व्युञ्जकत्वसाधनम् ( व्यङ्ग्यनास्थापनम् ) ६० व्यङ्ग्यार्थज्ञानन कवे: शब्दार्थप्रतिमा- नान्त्यम् ८१

मीमांसकानां व्यङ्ग्यतास्वीकार आवश्यक: ६४ अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनि- योगेन नवरतम् ८१

दैैयाकरणैस्तु स्वीकृतैव व्यङ्जना ६५ अर्थान्तरसंकीर्णितवाच्यध्वनि- योगेन नवरतम् ८२

नैयायिकैरप्यखण्डनीया व्यङ्जना ६७ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य प्रकारा- न्तरसमाश्रयणेन नवरतम् ८२

उपसंहार: ६७ शब्दशक्तिमूलध्वनियोगेन ८२

गुणीभूतव्यङ्ग्य: काव्यप्रभेद: अर्थमूलध्वनिसंयोगेन ८३

वाच्यालङ्कारगस्य व्यङ्ग्यचां- ज्ञानुगमे चमत्कारातिशय: ६९ कविनिबन्धकृत्प्रौढोक्तिसिद्ध- त्वेन नवरतम् ८३

ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययो: संकीर्ण- तायां यस्य युक्तिसहायता तेन व्यपदेश: कार्य: ७१ अन्त्रेदं सारम् ८५

रसादिपर्यालोचनया गुनीमूत- व्यङ्ग्यस्यापि ध्वनित्वम् ७२ महामारते को रस: कवच पुरुषार्थ: ८४

१२

विषय-सूची

विषय:

पृष्ठम्

विषय:

पृष्ठम्

अतलंकृतस्यापि रसगुणानांर्थे शोभाधायित्वम्

८४

कालभेदेन नामात्वम्

८७

प्रतिभामाहात्म्यम्

८६

स्वरूपभेदेन

९४

वाच्यप्रार्थीक्ष्यार्द्धपि अर्थान्नत्ययम्

अंगित्वद्रप्तीतेऽरमत्वनिरास:

अवस्थाभेदेन नामात्वम्

८७

संपादस्यादोषता

९८

देशभेदेन

संवादत्रिविध्यम्

उपसंहार:

श्रीहरिः

ध्वन्यालोक-सारः

अथ प्रथमोऽध्यायः

मङ्गलाचरणम्

स्वेच्छाकेसरिणः स्वच्छस्वच्छायायासितेन्दवः । त्रायन्तां वो मधुरिपोः प्रपञ्चप्रातिच्छदो नखाः ॥

पूर्वपक्षः । प्रतिज्ञा च

काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदूरपरे भाक्तमहस्तमन्ये ॥ केचिद् वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदोयं तेन ब्रूमः सहृदयमनःप्रोतये तत्स्वरूपम् ॥ १ ॥

अत्र पद्ये इदमुख्यते—

ध्वनिनिराकर्तृणां पक्षत्रयम्—( १ ) ध्वनेरभावः ( २ ) ध्वनिनिर्मोक्तः ( भक्ता- वन्तभूतः ) ( ३ ) ध्वनिनिर्धाचामविषय इति ।

( १ ) तत्र अभाववादिनां पक्षः—

(क) प्रसिद्धध्वभावाश्रास्ति ध्वनि: ।

(ख) शब्दार्थोऽलङ्कृरुणवृत्तिरतिरेकः श्रेयान्ते । काव्ये हि परिगणितगुणादिमत्वमन्तरा सहृदयहृदयाह्लादकत्वस्याऽननु- मूतत्वाद्यो ध्वनिसञ्जकः काव्यभेदः परिकल््यते, न स सकलविद्र्मनो- ग्राही भवितुमर्हन्ति ।

(घ) विच्छित्तिविशेषरूपस्य ध्वनेरक्तेषु चारुत्वहेतुष्वेवान्तर्भावाश्रायमपूर्वो ध्वनि: संबवति ।

२

ध्वन्यालोक-सार:

(१) वस्तु वा कश्चिद् ध्वनि:, किन्तु न स प्रसिद्धदै। कान्तलक्षणविधायिभिरद्ग-

तित: । तस्मात्प्रवादमात्रं ध्वनि: ।

(२) अनुमयवृत्ता काव्येषु व्यवहारं दर्शयन्‍दौर्मट्रूदृढवामनादिभिर्घनैर्मंगो

मनाकस्‍पृष्‍टोऽपि न स्‍पष्‍टं प्रतिपादित इत्युच्यते 'भाक्तमाहुस्त मन्ये' इत्यनेन ।

तेन भक्तौ ( लक्षणीयौ ) एवास्थान्तिमौ इति चेषां मत: ।

(३) अपरे पुनर्ध्वननेस्तत्वं सहृदयहृदयसंवेद्यमेवाहु:, न तु वाच्यविषयम् ।

प्रथमपक्षनिराकरराम

ध्वनिनिस्‍थापनम् ('ख' पक्षस्योत्तरम्)

योऽयं सहृदयहृद्य: काव्यात्मेति व्यवस्थित: ।

वाच्यप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ २ ॥

अयमाशय:—काव्यशब्दे: प्रत्याय्यमाने योऽर्थ: सहृदयै: इलाध्यते, यशच

काव्यात्मेत्येवंरूपेण व्यवस्थाप्यते, सोऽयं वाच्यप्रतीयमानोऽयरूपोऽपि यथोद्दिवे-

किमितरथा शरीरादप्यस्ततो गृह्णते तस्‍मैव प्रकृत:। पिण्डोकृतरूपेण गृह्णते ।

अनन्तरं तु विवेकिभिरात्मेव सोऽयं मर्थ उत्कविभागद्रयवान् स्‍पष्‍टमेव प्रतीयते—

रमणीयोऽथ्यमर्थो वाच्य एव, अयं पुन: प्रतीयमान इति । एवं च प्रयत्नं रमणो-

यतया संमिलितरूपेण ग्राहणेऽपि प्रतीयमानस्यैवात्मत्वं सिध्यति न वाच्यप्रतोयमानो-

भयभेदयो:, यथा चार्वाक्‍स शरोऽत्मनोरपृथक्‍ग्रहणेऽपि न वस्तुतस्तथात्वमिति ।

तत्र वाच्य: प्रसिद्धो य: प्रकारैरुपमादिभि: ।

बहुधा व्याकृत: सोऽयं नैह प्रतन्यते ॥ ३ ॥

प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्‍ति वाणीषु महाकवोनाम् ।

यत् तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥ ४ ॥

अयमाशय:—सोऽयं दृश्‍याकत्वेन स्‍पष्‍टं गृहीतो रमणीयोऽर्थ: शरोरादिशोन्दर्य-

मिव बाह्यदृश्‍या प्रतीमmano वाच्य एव, व्याकृतत्वाच्च सुप्रसिद्धोऽर्थो बहुधोपमादि-

प्रकारै: प्राचीनै: कान्‍यलक्षणविधायिभि: । यत्पुनर्महाकवीनां वाणीषु प्रतीयमानं

(व्यङ्‍ग्यं) वस्तु, तत् तु प्रसिद्धावयवातिरिकतमङ्‍नासु लावण्यमिव स्फुटमवबुध्यमानं

१. मुक्ताफलेषु छायायासरलत्वमिवान्तरा । संलक्ष्यते यदंगेषु तल्लाव-

प्यमिहोच्यते ।

मित्तमेव, तत्थंतिपातिदालड्ढूारादिहपाइस्तुनः । सोड्ढयमर्थं प्रथमतो 'वस्तवलड्ढार-रसादि' रूपभेदत्रयवानपनेकभेदमित्तोऽवस्तातु प्रतिपादते ।

व्यञ्जनस्य वाच्याभिन्नतविचारः

सोड्ढयमर्थो न वाच्यत्वेनाभिधानुं हयते । वस्तवलड्ढाररसादिवृत्तिस्य त्रिविध-व्यञ्जनस्य वाच्यातिरिक्तत्ववात ।

( १ ) तत्र वस्तुरूपव्यञ्जनस्य वाच्याभिन्नत्वं यथा—

भम धम्मिअ वीसर्यो सो सुणओ अज्ज मारिओ देओ । गोहाणइकच्छकुप्पाझवासिणा दरि असि हेओ ॥

( भ्रम धारिमिक विरवस्तः स शुनकोट्य मारितस्तेन ॥ गादावरिणोदीकच्छकुज्जवासिना दुर्मृगमिहैन ॥ )

अत्र 'भमे'ति वाच्यस्य विधिरूपत्वे व्यञ्जनस्य 'मा गम' इत्यस्य निपेष्टरूपत्ववात । अन्ता एत्थ णिमज्जइ, एत्थ अहं, द्विअसअं पलोओहि । मा पहिअ ! रत्तिअन्धअ ! सेउज्जाए मह णिमज्जहेसि ॥

( इत्थश्रुत्ते निमज्जत्ति, अन्ता अहं, दिवसकं पलोओय । मा पथिक ! राअन्ध ! हत्थायामावयोनिमड्ढस्सिमि । )

अत्र 'मा निमज्जहिसि' इति वाच्यस्य प्रतिषेधरूपत्वे व्यञ्जनस्य 'समागमिस्स-सो' त्यस्य विधिरूपत्ववात ।

वच्च मुहु णिवअ हणन्तु पीआस-रोइअवाइँ । मा तुज्झ वि तोअ विणा दुक्किसणहअस्स जाइन्तु ।

( व्रज ममेवंकसया भवतु निःस्वासरोदितग्गयानी ॥ मा तवापि तया विना दुःखसण्हवत्थ जणिट्ठत ॥ )

अत्र 'व्रजे' ति वाच्यस्य विधिरूपत्वेऽपि 'गाढमन्यु' रूपस्य व्यञ्जनस्याडनुभय-रूपत्ववात ।

दे आ पसिअ णवत्तसु मुहु-ससि-जोअ्ल्ला-विलुत्त- तम-णिवहे । अहिसारिआण्ण विग्घं करोसी अण्णाण्ण वि हुआसे ॥

( प्रार्थिये तावत् प्रसाद निवर्तस्व मुखशशिज्योत्म्नाविलसतमोनिवहे । अभिसारिकाण्ण विघ्नं करोऽप्यन्यासामपि हतासो !! )

४

ध्वन्यालोक सार:

'मङ्झे माङ्गं स्थितिनोंचित्ता, मदोयं वा गृहमागच्छ, त्वदोयं वा गच्छावे'ति नायकाभिप्रायः।

अत्र 'निवर्त्तस्वे'ति वाच्यस्य प्रतिपेधरूपत्वे चाटुरूपस्य व्यङ्ग्यचस्यानुभयकस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइ सव्वणं अहरमू। सभसमर-पडुम-णाइअं वारिअवामे सहसु पइमू॥ ( कस्य वा न भवति रोपो दृष्ट्ट्वा प्रियायाः सङ्गरमथवरमू । सभ्रमरपङ्क्त्याग्रायिणि ! वारितवामे ! सहस्रवेदानिमू ॥ )

अत्र उपालम्भरूपस्य वाच्यविपर्यस्यैकवेदपि व्यङ्ग्यविषयस्य नायिकातदूर्त्त- सपत्नी-जारादिविषयस्यभेदेन विमिश्रविषयत्ववादू। इत्यादि ।

(२) अलङ्कारुप्रपस्य व्यङ्ग्यवावचारोडपरे विस्तारेण विधास्यते।

(३) यथ तृतीयं रसादिरूपं च व्यङ्ग्यं तु न कदाचिदपि वाच्यतामहीति, साक्षाच्छब्दद्वग्यापारविषयत्वभावात्, अभिधया अप्रतिपाद्यत्वादिति यावत्। तद् 'रस' इत्युक्ते रसप्रतीतिरभवति, किन्तु विभावादिमुखेनैव। तस्मादयं वाच्यात् सर्वथा भिन्न एव ! तथाहि—रसादेर्व्यतिरिक्तं 'शृङ्गारादि'शब्दैरपि स्यात् विभावा-

दप्रतिपादनमुखेन वा ।

तत्र नायध:— यद्विश्रस्य विरोकितेषु बहुशो निःस्थेमनो लोचने यदूगात्राणि दरिद्रति प्रतिदिनं लूनाञ्जननीनालवत् । दूरोत्सारणडविडम्बकचक्षु निबिडो यत्पाणिडिमा गण्डयोः कृष्णे यूनि सयौवनासु वनितास्वेषैव वेषस्थितिः ॥

इत्यादिपु तादृशशब्दाभावेन रसाद्यप्रतीतिप्रसङ्गात्। यत्र तु— याते द्वारवतीं तदा मधुरिपौ तिष्ठत्सम्प्राप्ततां कालिन्दीतटटङ्गवधूछलतामालिङ्गय सोत्कण्ठया । तदूगीतं गुहबाष्पगद्गदगलच्चारस्वरं राधया येनान्तर्जलचारिमर्ज्जलचररस्युक्तमुकूजितमू ॥

१. नायिकाविषय व्यङ्गचम्'—अग्रे एवं न विषयातव्यम्' इति, भरतृविषयमू— 'अपराधो नास्ती'ति, सपत्नीविपयमू—'सोमाग्यातिशयदर्शनमू', जारविषयमू— दर्शनविधिन्त्र विषयेः' इत्येवमनेकविधम् ।

प्रथमोद्योतः

४

इत्यादौ 'सोत्कण्ठग' इत्यादिना व्यङ्ग्यस्याङ्गयुक्तकण्ठादेहक्तः, तत्र सिद्धसाधन मात्रम्, न तु तेन शाब्देनोत्कण्ठादे प्रतीति: । अनङ्गथा पूर्वोक्तपद्यादौ सा न स्यात् । तदेव केवलेम्यो विभावादिम्यो रसादिप्रतिप्रोतिदर्शानात्, विभावादिप्रतिपादनरहिते च शृङ्गारादिशब्दमात्रवर्ति काङ्क्षे तदप्रतीतिदर्शानादन्यथातिरेकाभ्यामभिधेय सामर्थ्याछतिस्वमेव रसादीनाम् । न त्वभिधेयत्वम् । इतित ततीयोर्ध्वपि प्रमेयो- वाच्यादिमत्न एव ।

काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवे पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ ५ ॥

अयमेव व्यङ्ग्यगमोऽर्थः काव्यस्यात्मा , यथा क्रौञ्चस्य सहवरो वनाशोऽथः शोक एव तदृश्विनावतदु:खाक्रन्दाद्यनुभावचर्वणग्याऽऽस्स्वाद्यतामापन्नः—

'मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥'

एतच्चालोककृतामस्मै ध्वने: सकलविदह्न्मनोग्राहितवम् ( 'ग' पक्षस्योत्तरम् ) सरस्वती स्वादु तदर्थवस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवोनाम् । अलोकसामान्गभिव्यनक्ति परिषकुरुतं प्रतिभाविशेषम् ॥ ६ ॥

अयमेव चाथो मदृकाविवाणोपु स्वयमायातस्सरतिभाविद्योपमभिव्यनक्ति, तन्माहात्म्यादेव च केषांचित् कालिदासादीनामेव महाकवित्वम् । शब्दार्थंशासनज्ञानमात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थतत्वज्ञैरैव केवलम् ॥ ७ ॥

सोऽयमर्थो व्याकरणादिज्ञानमात्रेण नावबुध्यते, किन्तु शब्दार्थंतत्त्ववेदिभिरेव बुध्यते, अतोऽस्यास्ति वाच्याद् भिन्नः । तस्यैव च काव्ये प्राधान्यमिति दर्शयति—

सोऽर्थस्तत्वग्यक्तिसामर्थ्ययोगी शब्दैरच कव्यन । यत्नत: प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थों महाकवे: ॥ ८ ॥ आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्छनः । तदुपायतया तद्रर्थे वाच्ये तदादृतः ॥ ९ ॥

६ ध्वन्यालोक-सार:

यथा पदार्थधारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थपूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थं प्रतिपादयन् । यथा व्यापारानुपस्से पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥ तद्वत् सचेतसां सोऽर्थो वाच्यार्थविमुखात्मनम् । बुद्धौ तत्वार्थदर्शिन्यां झटित्येवावभासते ॥ १२ ॥

तादृशार्थस्य तद्वच्यजकशब्दस्यैव च महाकविसंप्रादकत्वम् । वाच्ये प्रयत्नस्तु तदुपायत्वात्, यथाऽऽल्लोकाधीनो दोषप्रश्नायाम् । यथा पदार्थधारेण वाक्यार्थप्रतीति:, यथा वा वाक्यार्थप्रतीतिकाले पदार्थानां न मुख्यक् प्रतीति:, तथैक वाच्यार्थद्वारास्य प्रतीति:, गोणत्वं च वाच्यार्थस्स ।

ध्वनिकाव्यम्

व्यङ्ग्यार्थ: शाब्दो वा तमर्थमुपसर्जनाकृतिस्वार्थो । व्यङ्ग्यत्तः काव्यविशेष: स ध्वनिरिति सूरिभि: कथितः ॥ १३ ॥ यत्रशब्दोऽर्थस्येच स्वमुपसर्जनाकृत्य सहृदयहृदयाह्लादिनं तमर्थं व्यङङ्क्त, तद् ध्वनिकाव्यमित्युच्यते । स तु: काव्यचारुत्वहेतुत्वम् उपमारादिस्य: सर्वथा विभक्त. एवास्य विषय:, उपमादीनां वाच्यवाचकाभ्यामनतिरिक्तत्वात्, शब्दार्थतत्प्रतिपादकशब्द-स्तत्त्वादिति यावत् ।

प्रसिद्धयभावनिराकरणम् ( ‘क’ पक्षस्योत्तरम् )

अथ प्रसिद्धयभावान्न ध्वनिरिति यदुच्यते हतं चात्र । लक्ष्यानेव हि लक्षणानि निर्‌मियन्ते । लक्ष्येपु रामायणमहाभारतादिषु रुफुटं तदुपलङ्घेलङ्क्षणकृताम्-प्रसिद्धिरप्रयोजिकाैव ।

ध्वनेरलङ्कारादिध्वननन्तर्भाव: ( ‘घ’ पक्ष निराकरणम् )

न चास्य चारुत्वहेतुत्वलङ्कारादिध्वननन्तर्भाव: । ते हि ध्वन्यज्भूताः, न तु ध्वनिरूपाः । तेन—

व्यङ्ग्यो यत्र्यकसम्बन्धनिबन्धनतया ध्वने: । वाच्यवाचकचारुत्वहेतुत्वन्त: पातिता कुलताः ॥

न च व्यज्जधाध्यप्रतिषिमत्सु समासोक्ल्यादिवप्यास्यान्तभावः । तेषु व्यज्ज्यस्य गुणीभावात्, व्यज्ज्यप्रधान्ये च ध्वनिनिरिति भेदात् । तथाहि—

उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहोतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तथा पुरोडपि रागाद् गलितं न लक्ष्यतम् ॥

इति समासोक्तौ निशाशशिनोरेव वाक्यार्थबोधविषयत्वम्, नान्यिकानायकव्यवहाररूपं व्यज्ज्यं तदुपस्कारकतया गोणमेव । लक्षणेपडपि तत् ।

अहं त्वा यदि नेक्ष्येय क्षणमप्युत्सुका ततः । इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाधिक्येण ते ॥

अत्र प्रतिषेध एव कार्यशरीरम्, व्यज्ज्यध्वनिविषयस्तु लक्षणीयमात्रस्तदड्कमेव, व्यज्ज्यस्य चारुत्वाभावात् । चारुत्वनिषेधनं चात्र प्राघान्यम् । यथा दोपक-पह्नुत्यादौ व्यज्ज्याङ्गयमा न प्रधानम्, तथेहापि व्यज्ज्यस्य न प्राधान्यम् ।

आहूतोडपि सहायैरोरित्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमन्नम् आ पाथकः संकोचं नैव शिथिलयति ॥

इत्यादिविशेषोक्तावपि संकोचांशिथिलोकरनरूपवाच्यस्य यथा चारुत्वम्, न तथा प्रकरणसामध्यप्रतिपाद्यस्थापि 'प्रियतमास्वप्नसमागमादे' व्यज्ज्यस्य, तस्य वाच्योपस्कारकत्वात् ।

ये पुनः पर्यायोक्ते ध्वने: प्राधान्यं मन्यन्ते, तैरपि प्रचुरविषये ध्वनावस्थानेरभावः शङ्क्यः कर्त्तृं न पुनर्‌वचनेऽस्मिन्, मूर्छसुषिरे सुमेरोरिव । वस्तुतस्तु—

'गृहेष्वच्वसु' वा नात्नं भुज्ज्महे यदघीतनः । विप्रा न भुञ्जते' इति भामहाद्युदाहृतसदृशो पर्यायोक्ते व्यज्ज्यस्य प्राधान्यमेव नास्ति, तत्र तस्योप- पर्जनोभावात् ।

अपह्न्तिदीपकोस्तु वाच्यस्य प्राधान्यं व्यज्ज्यस्य चानुरूप्यितं प्रसिद्धमेव । अङ्गाङ्गिभावसङ्करेडप्येकस्यापरस्योभयोरभिधानकत्वेन न व्यज्ज्यस्य प्राधान्यं संभवति ।

१. चैद्यं प्रति भगवतो वासुदेवस्य वचनम् । 'वेदज्ञग्रान्त संभोज्यैव वयं भुञ्ज्महे'ति तदर्थः ।

२. रसशब्दो विषवाची । शिशुपालद्वारा विषदानं माभूदिति भयवत्त्वमुक्तम् ।

धवन्यालोक-सार:

समप्राधान्यरूपसंकरेऽपि स्पष्टैवैकतरस्य प्राधान्यभावः । अथ—

होइ ण गुणाणुराओ खलाणं णवरं पसिद्धसरणाणम् ।

किर पडिसणुअ ससिमणी चन्दे ण पिआमुहेँ दिट्टेँ ॥

( भवति न गुणानुरागः खलानां केवलं प्रसिद्धशरणानाम् ।

किल प्रसिद्धौ शशिमणिशशचन्द्रे न priyamुखे दृष्टे ॥ )

इत्यादिषु यदि व्यङ्ग्यचित्राभान्यं दृश्यते तर्हि स भवतु ध्वनेर्विषयः, न तु ‘एऱनिस्त्रान्तर्भवितुं शक्नोति’, पर्यायोक्तन्यायात् ।

अपस्तुसप्रयंसायामपि समप्राधान्यम् । तथाहि—अपस्तुतात् सामान्यविशेष-

भानेँ, कार्यकारणभावेँ, सारूप्ये चेतिं पच्चधाsप्रस्तुतप्रतुतप्रकासं । तत्र सामान्यविशेषयो-

रविनाsभावदस्त्येव समप्राधान्यम्‌, एकप्रतीतावपरस्य समानसावेन प्रतीते: । एवमेव

कार्यकारणयोः । सारूप्ये पुनर्यत्र व्यङ्ग्यचस्य प्राधान्यं स भेदो ध्वनावलम्बनभंवतु, न

पुनर्ध्वानिस्त्रान्तर्भावयतुं शक्य. ।

तद्यमत्र संक्षेपः—

व्यङ्ग्यस्य यत्रप्राधान्यं वाच्यमात्रानुरायिनः ।

समासोक्त्यादयस्तत्र वाच्यालङ्कृतयः स्फुटा. ॥

व्यङ्ग्यस्य प्रतिभामात्रे वाच्यार्थानुगमेऽपि वा ।

न ध्वनिर्यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतोयते ॥

तत्परावेव शब्दार्थी यत्र व्यङ्ग्यं प्रतिस्थितौ ।

ध्वने: स एवं विषयो मन्तव्य: सड्ङरोsङ्गित: ॥

ध्वने: काव्यस्य कस्यापि निष्पत्ताव्‌दलङ्कारादीनां च तदुपस्कारकत्वाद् यथावयविनो

नावयवेष्वनस्तभावस्था न ध्वनेरपि तेऽपि तत्‌यप्यपरो हेतु: । तदेवं ध्वनेमंहाविषयत्व-

ज्ञास्य कुत्राप्यनन्तर्भाव:, व्यङ्ग्य ध्वप्रधानानामलङ्कारादीनां तु भवत्स्वान्तर्भाव: ।

ध्वने: पूर्वसिद्धघत्स्वम्‌ ( ‘ड’ पक्षस्योत्तरम्‌ )

न वायं ध्वनिरसदुपपन्नं, वैयाकरणैस्तत्त्वोकारात् ।

तदेवं ध्वनेरभाववादिन: प्रयुक्ता: ।

प्रथमोऽहयोतः

ध्वनिभेदविमर्शः

तदेवमस्ति ध्वनिर्नः । तस्य द्वे भेदो—अविवक्षितवाच्यः, विवक्षितान्यपरवाच्यरश्चेति । आद्यस्योदाहरणम्—

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुपास्त्रयः । शूरश्र कृतविद्यश्र यश्र जानाति सेवितुम् ॥

अत्र शूर—कृतविद्य—सेवकानां प्राशस्त्यम् अशब्दवाच्यं व्यङ्ग्यधर्मर्यादया भासते । द्वितोऽप्रस्योदाहरणम्—

शिखरिणि क तु नाम क्रियाश्रितं किन्मिधानमसावकरोत्तपः । तरुणि ! येन तवाघरपाटलं दृशति विम्वफलं शुश्रावकः ॥

अत्रानुरागिणः प्रच्छन्नस्वाभिप्रायस्याप्यापनवैदगध्य—चातुर्विरचनात्मकं विभावो— दीपनं ध्यञ्ज्धम् ।

( २ ) यदप्युक्तं भक्तिरध्वान्तनिरृति तत् प्र तसमाधीयते— निर्णीत नैक्तकं रूपभेदवदभयं ध्वनेः ।

अतिव्याप्तेरस्थाव्यामेनं चासौ लक्ष्यते तथा ॥ १४ ॥ उक्त्यन्तरेणाशङ्क्यं यत् तच्चारुत्वं प्रकाशयन् ।

शब्दो ध्यञ्जकतां विश्वृद्ध ध्वनयुक्तेरविषयो भवेत् ॥ १५ ॥ रूढा ये विषयेऽनन्त शब्दाः स्वविषयादपि ।

लावण्यायाः प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पदं ध्वने । ॥ १६ ॥ मुख्यां वृत्ति परित्यज्य गुणवृत्त्यार्थदर्शनम् ।

यदुदिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्वलक्षणितः ॥ १७ ॥

न च भक्तिः ( लक्षणा ) ध्वनेः । भक्तेरहचारमात्रत्वात्, व्यङ्ग्यचस्य पुन— रूढचापकातिरिक्तस्य प्रधाजत्वात् । यथा—

परिम्लानं पौतस्तनजघनसङ्घादुभयत— स्तनोमेध्यस्यातः परिम्लानमप्राप्य हरितम् ।

इदं नयस्तन्यासं इल्थमुजलताक्षेपवलनेः: कृशाङ्गया सन्तापं वहति विसिनीपतत्रशयनम् ॥ चुम्बिज्जइ सअहुअं अवरुनिझज्जइ सहस्सहुअत्तम्भि । विरमिअ पुणो रमिझज्जइ पिओ जणो णत्थि पुरत्तम्भ ॥

( चुम्ब्यते शतकृत्वोडवग्धयते सहस्रकृत्वः । विरम्य पुनः रम्यते प्रियो जने नास्ति पुनरक्तम् ॥ ) कुवियाओ पसण्णाओ ओरगणमुहोओ विहसमाणाओ । जहँ गहियओ तहँ हिअअँ हरन्ति सुच्छन्दमहिल्लाओ ॥ ( कविः । प्रियस्यावग्धनवेदनं विहसनस्य । यथा गृहीत्वास्तथा हृदयं हरन्ति स्वच्छन्दमहिलाः ॥ ) अज्जाए पहारो णबलदाए दिण्णो पिअण थणवढढे । मिडओ चि दूसहो विअ जाओ हिअए सवत्तीणम् ॥ ( आर्यया । प्रहारो नवलतया दत्तः प्रियेण स्तनपृष्ठे । मृत्कोटिभि दुःसह इव जातो हृदये सपत्नीनाम् ॥ ) परार्थे यः पीडामनुभवति भण्णेडपि मधुरो यर्दीयः सर्वेषामिह खलु विकारोडप्यभिमतः । न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि स भ्रूशमक्षेत्रपतितः क्रियतेक्षोदरिओडसा ने पुनरगुणाया मरुसुवः ॥

एपुदाहरगेसु क्रमशः स्फुटोकरोतीत्यं वदता ति अनुवादेय मतयें पुनरुक्तिम ति, स्ववसो कुर्वन्नोतीत्यं हरन्तो ति, सफलोकृत इत्यं दत्त इति प्राप्तो-तस्यं अनुववति इति लक्ष्यन्ते । नैप ध्वनेविषयः, उक्त्यनतरेणाक्षयस्य चारुत्वस्य प्रकाशन एव तत्त्ववात् । अत एव लावण्णाद्या शब्दा न ध्वनेविषयः, रूढत्वात् । किन्तु शब्दस्य सक्लदृत्तिव एव लक्षणा, लक्षणया प्रतिपाद्ये प्रयोजने पुनः शब्दस्य सकलदर्गतत्नामावाच्चा तललक्षणया प्रतिपादयितुं शुष्कः । न च तत्प्रतिपादने शब्दस्यामुख्यत्वम्, तथा सति तादृश्नयोगस्य दृष्ट्वापत्तेः । तस्मात्— वाचकत्वाध्येयेव गणवन्निर्कवस्थिता । व्युत्कत्वैकवैमूलस्य ध्वने स्पाल्लक्षणं कथम् ? ॥ १८ ॥ न चारिवधसितवा चयरुपस्य ध्वनिनिमित्तस्य भक्तिमूलत्वादुक्तेःर्ध्वनिलक्षणता स्पादिति वाच्यम् ।

कस्यचिद् ध्वनिनिबेदस्य सा तु स्यादुपलक्षणम् । लक्षणेण क्रते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥ १९ ॥ कस्य निद्ध्वनिनिबेदस्योभलक्षणमात्रं सा । यदि तयाड़्यं लक्ष्यत इति तन्नान्त-

प्रथमोद्योतः

११

भवतत्वस्यामित्युच्येत, तदपि न साधु । एवं सति सर्वेषामालंकाराणामभिध्या प्रति-पादनात् तेषामोतरल्लक्षणं कर्त्तव्यमित्यप्यापद्येत । यदि चास्ति किचिद्देश्म्रो भिन्नं लक्षणं ध्वनेस्तर्राहि ध्वनिरस्तोति नः पक्ष एवं समर्थितो भवति ।

तृतीयपक्षनिराकरणाभिधम्

( ३ ) अथाविशेष्यतस्ते ध्वनेरेनार्षेयरवदादिनः ! ते तु ध्वनेः सामान्यविशेष-लक्षणैरैव दत्तोत्तराः । यदि तु तैरदतिशयोक्त्या काव्यान्तरातिशयितवेने ध्वनिना प्रशंसन्ति, न पुनर्वाइषयतवें मन्यन्ते । तर्हि तेषां युक्त एव पक्ष । इति प्रथम उद्योतः ।

अथ द्वितीयोद्योतः

प्रथमोद्योते हि दृष्टिभिः ध्वनिः प्रकटाशिनः—प्रतिप्रतिपत्तिकृतया, निवक्षिततायापर-वाच्यैष । तत्र—

अर्थान्तरे संक्रमितमतयन्तं वा तिरस्कृतत्म् । अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्नेवां द्विधा मतम् ॥ ९ ॥

अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्द्वेभेदौ—अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यः, अतद्यन्ततिर-स्कृतवाच्यश्च । अथान्तरसंक्रमितवत्या्योदाहरणम्—

सिग्धरयामलकान्तिलिलम्पवियतो वेध्रदवला का घना वाता: शीकरण: पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ॥ कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि स्वयं सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा ! देहि घोरा भव ॥

इत्यादि । अत्र 'राम' पदं राज्यपरित्यागादिदुःखसहनशोले तावताडपि संभावितजीवितत्वे चार्थान्तरे सक्रमितम् । एतदेवोक्तम् 'अनेन हि व्यङ्ग्यघर्मान्तर-रूपपरिणतः । संज्ञी प्रत्याद्यते, न तु संज्ञिमात्रम्' इति पदकृता ।

ताला जआन्ति गुणा जाला दे सहिअपहिं घेपन्ति । रइकिरणानुगहिआइँ होन्ति कमलाइँ कमलाइँ ॥

३२

ध्यानालोक-सार:

( तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैगृ'ह्यन्ते । रविकिरणानुगृहीता'न भवन्ति कमलानि कमलानि ॥ )

इत्यन्न द्वितीय 'कमल' शब्द: 'सौन्दर्यादिमत्कमलरूपे'ड्यन्तरे संक्रमित: । अत्यन्ततिरसृकृतवाच्यो यथा — रोहसंक्रान्तसाभिप्रायस्तुषारावृतमणडल: नि:श्वासान्ध इवादर्शेन्द्रमा न प्रकाशते ॥ इत्यत्र 'न्व'शब्दो मालिन्यं बोधयति, न तु दृष्ट.युपहतत्वम् । अयं पदगत: । गअणं च मत्तमेहं धारलुलिअज्जुणाइँ अप वणाइँ । पिरहंकारमिअड्डा हरन्ति नीलाओ विणिसाओ ॥ ( गगनं च मत्तमेघं घारालुलितार्जुनानि च वतानि । निरहंकारमृदुलाङ्गा हरन्ति नीला अपि निशा: ॥ )

इति पद्ये वाङ्गगत:, पदे'ड्यस्य तथात्वात् । अत्र 'मत्त'शब्दस्य 'असमुज्ज-सकारितया'द, 'निरहं'कार'त्वस्य च 'विच्छायितया' दि लक्ष्यम् । असंलक्ष्यक्रमोद्द्योत: क्रमेण द्योतित: पर: । विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मत:॥ २ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्यस्य द्वौ भेदौ—असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय:, संलक्ष्यक्रमव्यङ्गय- इच्छेति ।

रसभावतदभावसततप्रशान्त्यादिक्रम: । ध्वनेरात्माडिर्भावेन भासमानो व्यवस्थित:॥ ३ ॥ रस-भाव-रसभावास-भावाभास-भावशान्त्याद्यो'संलक्ष्यक्रम: ध्वनय: । वाच्यवाचकचर्वित्वहन्तूनां विविधत्मनोऽपि । रसाविपरता यत्र स ध्वनेविषयो मत:॥ ४ ॥ प्रधानेयत्र वाच्यार्थे यत्राऽऽज्ञं तु रसादय: । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसाविरहिति मे मत:॥ ५ ॥

इदमत्र बोध्यम्—यत्र हि रसादोनां प्रधनता तत्क्षैां ध्वनि:, यत्र पुनरेते'डन्य- काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरहिति मे मत:॥

१. एकपदमत्स्येव पदमतत्त्वेन स्वीकरात् ।

द्वितीयोदयोतः

स्मिन् वाक्यार्थेडड़भूलास्त्रेमे रसवदाद्यलङ्कारा: ।

त इङ्गितलङ्कारा द्विविधा:-शुद्धा: संकीर्णाश्च । शुद्धो यथा—

कि हास्येन न मे प्रयत्नसि पुनः प्राप्तश्रियादर्शं केयं निष्कृति! प्रवासरहिता केनासि दूरीकृतः । स्वप्नान्तीभूत तं वेदनं प्रियतमन्यास्तक्कण्ठग्रहं बुद्धध्वा रोदिति रिक्तवाहुवलयस्तारं रिपुःक्षीजनः ॥

अत्र शृङ्गस्य करणरसस्य राजविषयकरतिभावाॠज्यतवम् । संकीर्णो यथा—

क्षिप्तो हस्तावलम्बन;, प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंडशुकान्तं, गृह्णन् केशवपास्तशरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण । आलिङ्गनं यौडवधूतनिपुरयुवतीभः साश्रनेत्रोत्पलाभिः कामीवाद्रौंपराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वा शराग्नि: ॥

इत्यादि ।

अत्र इलेषोपस्रतेर्र्याविप्रलम्भस्य शिवप्रभावातिशयवर्णनाज्जुतवम् ।

तदेवं रसादीनां प्राधान्ये ध्वनित्वम्, उपमादीनां रसादुपकारकस्वादलङ्कारत्वम्,

त्वम्, अर्थान्तररस्यकाव्यार्थत्वे रसादीनां वाङ्कत्वे त्वेषामप्यलङ्कारत्वमिति निष्कर्षः ।

एकदेशिमतम्—विषयेडस्मिन् केचनैव मन्यन्ते—यद् 'यत्र यत्र चेतनानां वाक्यार्थतत्पर्यविषत्वं तत्र सर्वत्र रसवदाद्यलङ्काराणां विषय' इति । तदिदं न साधु । एवं सति सर्वत्र रसवदादय एवालङ्कारा: स्युः, उपमादीनामलङ्काराणां तु स्वल्पविषयता, विषयभाव एव वा, प्रसज्येत । यतो यथाकथड्चित्‌चेतनवस्तुवृत्तान्त-योगो दुष्परिहर एव, नग-नगरादिवर्णनेऽपि चेतनसंपर्कस्य यथाकथड्चित्‌ प्राप्तेः ।

अथ यदि चेतनवृत्तान्त्ययोगिना न रसवदादे: प्रयोजिका, किन्तु यत्र केवलं चेतनवर्णनप्राधान्यं तदेव रसवदादिविषय इत्युच्यते, तर्हे रसनिष्पत्तिभूतानां कार्य-

प्रबन्धानां भूयान् मागो नीरस एव संपध्यते । यथा—

तरङ्कभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणीरचनान्ती फेनं वसनमिव संलम्भशिथिलम् ।

१. वस्तुतस्तु-रसभावादीनामितररसभावाद्यज्जवे गुणीभूतव्यङ्ग्यतयैव, नालङ्कारत्वम् । शब्दार्थद्वारा रसोपस्कारकस्यैवालङ्कारत्वात्, अन्यथा गुणेष्वतिव्याप्तेः ।

यथाविद्रं याति स्वक्लितसभिसन्धाय बहुशो नदीःक्षपेणेयं ध्रवमसहना सा परिणता ॥ तन्वी मेघजलद्रेपललवतया धौताधरेश्रुभिः शून्येवाभरणैः। स्वकालविरहादिश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तासौमितविग्रहाश्रिता महुकृतां जगह्र्तिन्तां लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातातुतापेव सा ॥ तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहःसाक्षिणां क्षेमं भद्र ! कलिन्दशैलतनयातीरेऽलावेइमनाम् । विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नोलतिवशाः पललवाः ॥ इत्युदाहरणत्रयेचेतनानां वाध्यार्थवैड्यस्यैव चेतनवृत्तान्तयोजना । अथ यदि यत्र चेतनवस्तुयोजनादृष्टं तत्र रसादिरलङ्कार इत्युच्येत, तर्हि उपमादीनां निर्विषयताहपो दोषस्तदरक्ष्य एव, चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनार्हितस्या-चेतनवस्तुवस्तुन्त्वालम्बनात्, यतः सर्वोऽपि जडसमहो विभावत्वेन चेतनवस्तुवर्णने युज्यत एव । तस्मादस्मदुक्तैव व्यवस्था श्रेयसी, न त्वयं कष्टकल्पना ।

तस्मथंवलम्बनते येड्‌डिननं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारामन्तव्याः कटकादिवत् ॥ ६ ॥ गुणा अङ्गिनो रसस्य धर्माः शौर्यादिवत्, अलङ्कारास्तु कटककुण्डलादिवदङ्ग-श्रयिणः ।

शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्यं प्रतितिष्ठति ॥ ७ ॥ शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमाद्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥ ८ ॥ शृङ्गारस्य परममधुरत्वम् । माधुर्यं चास्य गुणः । न तु श्रृङ्गारत्वमेव माधुर्यमिति शङ्कच्यम्, तस्योजोगेऽपि सत्त्वात् । माधुर्यस्य शृङ्गारद्विप्रलम्भे, तस्मात् करणे प्रकर्षः ।

रौद्रादयो रसाः दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यर्वातनः । तत्त्वस्थितेस्तु शब्दार्थावाचित्योजो व्यवस्थितम् ॥ ९ ॥

९. नाविद्रवम् = कुटिलम् ।

द्वितीयोऽध्योतः

रोद्रादीन् रसान् दोषिरित्याललक्षणया दोषिरित्यपि वर्दन्ति । वस्तुतस्तु तदङ्गयङ्ककथनद्रार्थयोगेजसः स्फुरिति: । द्वेष्यसमासवद्राव्यमोजः प्रकाशयति । यथा—चक्रद्रुमजप्रमितचण्ङडगरदाभिघात-सङ्घू णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्र्यातानवद्रघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कच्चास्तव दैवि भीमः ॥

अर्थस्तु दोष्यसमासरचनां नापेक्षते, किन्तु प्रसङ्गयदतामात्रं, यथा—यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वसुजगुरुसदः पाण्डवीनां चमूना यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भेश्यां जातो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मरय रणे यश्र यश्र् प्रतापः क्रोधान्धस्तस्य तस्य तथ्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यांतकोऽहम् ॥

इत्यादौ दोष्यसमासरचनासांवेदपि शब्दार्थयोरोजोग्ययङ्कत्वम् । समर्पकत्वं काव्यस्य वतुं सर्वरसांन् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ॥ १० ॥

अकलुषोदकमिव शब्दार्थयोः स्वच्छता प्रसादः, स च सर्वरससाधारणो गुणः । यद्यप्यचार्यैरपि क्षोद्योवास्य गुणत्वम् ।

दोषाः

श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शुż्झारे ते हेया इत्युदाहुता: ॥ ११ ॥

ये हि श्रुतिदुष्टाद्योङ्गनिस्या दोषास्ते सृङ्गार एव हेयाः, नान्येषु रसेषु, अन्यथा तेषामनित्यतैव न स्यात् ।

ग्रसङ्गलदयक्रमव्यूचभेदाः

तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताताश्र ये । तेषामान्त्यमन्योन्येसम्बन्धपरिकलपने ॥ १२ ॥

अन्योन्यसम्बन्धपरिकलपने रसादोनाममनन्ता भेदाः संभवन्ति । यथा सृङ्गारस्य संहोगविप्रलम्भोभयमभेदवतो भूयांसः पररस्रप्रेमदर्शनाद्योजमिलाषादयरच भेदाः । तेषां च प्रत्येकं विभावानुभावव्यभिचारिभेदे, तेषां च देशकालाश्रयाद्यवस्थाभेदे एकस्यापि रसस्याणुरिमेयत्वं, किं पुनरङ्गप्रभेदकल्पनायाम् ।

ध्वन्यालोक-सारः

दिड्नागत्रं तुच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् । बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥ १३ ॥

शृङ्गाररसमप्रधाने काव्ये अलङ्कारादिविधानम् । शृङ्गारस्यैव यत्नादेकरूपाभूषणबन्धनवान् ॥ सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥ १४ ॥

ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥ १५ ॥

'प्रमादित्वम्' इत्यनेतद् दशयितुं काकतालीयेन कदाचित् कस्मिंश्चिदेकस्य यमकादेनिष्पत्तावपि अलङ्कारान्तरखेद् बाहुल्येन निबन्धो न कर्तव्यः । विप्रलम्भे तु सर्वथा न कर्तव्यः ।

रसाक्षिप्रतया यस्म्य् बन्धः शक्यक्रियो भवेत् । अपृथग्यत्तनिवर्त्यः सङ्घड्ढारो ध्वनन मतः ॥ १६ ॥

यः कश्चनालङ्कारो रसनिबन्धने प्रयूहूतामापयते न च स रसाझातामर्हति । यमके तु शब्दविशेषणाच् छेषणरूपस्य प्रयत्नस्यावसर्यसंपादनात् सर्वथैव हेयः । अलङ्कारान्तराणि तु रससङ्कटने समाहितचेतसोपि प्रतिभानवतः कवेरनायासेन संपद्यन्ते । यथा कादम्बरीदर्घ्यनानवसरे कादम्बर्याम्, वनयात्र च । रूपकादीनां रसाभिव्यक्तिं न बाधिरकत्वम्, वाच्यविशेषराक्षसङ्गये रसे तेषां वादूषणाच् च विशेषरूपत्वात् ।

रसवत्स्वपि यमकादिषु रसादीनामझत्वम्, यमकादीनामझित्वमिति मन्तव्यम् । रसाभासादिषु तु भवेदझत्वम् । अस्यैवार्थस्य संप्रहल्लोका:— रसविन्ति हि वस्तूनि साङ्घड्ढाराणि कानिचित् । एकैनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवे: ॥

द्वितीयोदयोतः

यमकादिनिरन्वये तु पृथग्यत्नोडस्य जायते । शक्तस्यापि, रसे डाक्त्वं तस्मादेशां न विद्यते ॥ रसा भावाझभावस्तु यमकादेरं वायते । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ इति । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिरलङ्कारवर्ग नति यथार्थताम् ॥ १७ ॥ विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गी कृतेचन । काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिवर्हणेषिता ॥ १८ ॥ निव्याधावपि ध्वनित्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । रूपकादिरलङ्कारवर्गस्याङ्गत्वसाधनम् ॥ १९ ॥ sमीक्ष्य विनिवेशित इति । यथा करे धृतो रूपरञ्जनो धृतो वलयश्व न शरीरशोभां जनयतः, यथास्थानां धृतो तु जनयतस्तथैव रूपकादिरपि रसस्य । तथा चास्याङ्गडाराणां रसाङ्गत्वसाधने चतुष्टयं हेतुः— ( १ ) अलङ्काराणां रसाङ्गत्वेन विवक्षा, नाङ्गित्वेन ( २ ) काले च ग्रहणत्यागौ ( ३ ) निव्याधावपि सङ्केतं न विस्मय यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । ( ९ ) रसाङ्गत्वेन विवक्षा यथा— चञ्चापाञ्जां हस्त्रि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु करणान्तिककचरः । करौ न्याधुन्वत्या: पिवसि रतिसर्वस्वमधरम्, वयं तत्कान्तान्वेषान्मधुकर ! हतास्त्वं खलु कृतो ॥ इत्यत्र स्वभावोक्तिः रसानुगुणा, किन्तु— चक्राभिधातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुबधूजघनस्य । आलिङ्गनोद्दामविलासबन्धं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥ इत्यत्र रसानुदिततया मत्वर्थीयप्रयोगादित्वेन विवक्षा, न रसस्य । ( २ ) अवसर ग्रहणं यथा— उद्यामोत्कलिकां विपाण्डुरुरुः प्रारुढजृम्भां क्षणा- द्वायासं इवसनोद्गमैर विरलैर रात्राव त्तीमामनः । अच्योच्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां श्रुवं पश्यन् कोपविपाटलधृति मुखं देठ्याः करिष्यामहम् ॥

२ द्वि० सा०

१८

ध्वन्यालोक-सार:

इत्यन्त उपमानुप्राणकस्य श्लेषस्य ।

ध्वंसरे त्यागो यथा—

'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहंरपि श्लाघ्ये: प्रियाया गुणै-

स्वामायान्ति शिलीमुखा: स्मरधनुरमुंक्तास्तथा मामपि ।

कान्ताप्राप्ततलाहतिस्तव मुग्धे तद्‌दनसमाप्यावयो:

सर्वं तुल्यमशोक! केवलमहं धात्रा सशोक: कृत: ॥

इत्यन्त प्रबन्धप्रवृत्तौपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया त्वद्यमाने रसं पुष्टयाति ।

न चात्र नर्वीहवत्वं श्लेषग्यतिरेकलक्षणं संकररूपमलङ‌डूारान्तरमवेति शङ्‌क्यम् । यत्र हि श्लेषविषय एव शब्दे प्रकारान्तरण व्यतिरेकप्रतीतिर्जायते स तस्य विषय: । अत्र ह्यन्य एव शब्द: श्लेषस्य विषय:, अन्यस्य च व्यतिरेकस्य, तेनैह संसृष्टि:, न तु संकर; अन्यथा तस्यैव विषयापहारात् । न च श्लेषमूलोपमयैवान्व-

व्यतिरेकस्यात्मलाभ इति नायं संसृष्टविषय इति वाच्यम् । प्रयोयमानाया अध्युपमाया व्यतिरेकसाधकत्वात् । कण्ठेनाभिधानस्यापेक्षणात् । यथा—

नो कल्पापायवायोरदयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या

गाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तम:कज्जलनेत्र ।

प्राप्तोत्यत्ति: पतझ्जान्र पुनरुपगता मोषमुष्णाद्विषो वर्तिं: सैवान्यरूपा मुखयतु निखिलद्विपदीपस्य दीप्ति: ॥

अत्र हि साम्योक्तौौ श्लेषादिकं नोपात्तमेव । न च श्लेषो व्यतिरेकचारुत्व-

साधनायाडनन्यमपेक्षितौपि, तौ विनापि चारुत्वसिद्धे: । यथा—

आकन्दा: स्तनितैर्विलोचनजलानन्यश्रान्तधाराम्बुभि-

स्तद्विगलदेसुवच्र्र शोकशिखिनस्तुल्यास्र्टदिद्रिभमै: ।

अन्तमें दयितासुखं, तव शशी, वृत्ति: समैवावयो-

स्तत्किं मामनिशं सखे ! जलधर ! त्वं रघुमेवोद्वहत् ॥

( ३ ) निर्वाह्निग्रहो यथा—

कोपान्न कोमललोऽल‌बहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं

नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीभिः पुर: ।

भूयो नैवमिति स्वलत्कलगिरा संसृष्ट्य दुस्स्त्र्थितं

धन्यो हन्यत एव निह्हतिपर: प्रेयान् हृदत्या हसन् ॥

९. रक्तो लोहित:, अन्यनानुरक्त: । शिलासुखा: भमरा:; अन्यत्र बाणा: ।

द्वितीयोद्योतः

९९

इत्यत्र बाहुल्यतिकाराः पाशत्वेन रूपणेऽपि दयितताया व्याघ्रवदघूतत्वेन, वासगृहस्थस्य च कारागारपज्ञादिरूपेण वर्णनमकृत्वा सावयवरूपकस्प्यानिबर्ह एंव रसपरिपोषकः, अन्यथा महदनौचित्यं स्यात् । किन्तु—

इयामास्वद्र्धं चकितहरिणीमप्रेक्षणे दृष्टिपातं रागादनुल्लया शशिनि शिखिनां वह्नेभारेष केशान् । उत्प्रेक्ष्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूकुटी लासान् हन्तैकस्थं कचिद्रपि न ते भ्रू सादृश्यमसति ॥

इत्यादौ रमपोषकतया रूपकस्याद्रुतं हृदिरम् । एवं निवध्ध्यमानेऽलङ्कारो रसाभिव्यक्तिहेतुत्वंवति, अन्यथा तु रसभङ्गहेतुः । रसभङ्गोदाहराणि महाकविविनिदर्शनेपु प्राप्तप्रायेऽपि न दर्शितानि, सूक्तिसहस्रद्योतितातमनां महात्मनां दोषदर्शनमात्सर्यान्न एव दूषणं भवत्नोत्पनोचित्यं यात् । अलङ्कारवर्गस्य येयं रसादिगुणकत्वे दिग्दर्शिता तामनुसृत्य सुकविः वस्तुतः सुकवित्वं लभते ।

क्रमेण प्रतिभात्साल्मा योड्स्यानुस्वानसनिनभः । शब्दार्थशक्तिमूलत्वात् सोऽपि दृश्यो व्यवस्थितः ॥ २० ॥

विवक्षितान्यपरवाच्यवनेः प्रथमतो दो भेदौ—शब्दशक्तिमूल , अर्थशक्तिमूलेश्चेति । नच शब्दशक्तिमूलव्यङ्गच्येडपरार्थस्य शब्दशक्त्या प्रकाशने विपयारहार एव इलङ्कारः स्यादिति शङ्कचम् । यतः—

आक्षिप्त एवारलङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्नुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः ॥ २१ ॥

अयमभिप्रायः—वस्तूद्भयस्य शब्दशक्त्या प्रकाशने इलङ्कारः । यथा— येन ह्वस्तमनोभवेन बलिजितृकायः पुरास्त्रीकृतो यस्योद्वत्तमुखज्जहारबलयोद्धारां च योजधारयत् । यस्याहुः शाशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायातस स्वयंमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोर्माधवः ॥ इत्यत्र ।

१. येन ह्वस्तं बालक्रीडायमानः शाकटम् । अमवेनाजेन सता । बलिनो दानवान् यो जयति तदृशेन कायो वपुः पुरामृतहरणकाले स्त्रीत्वं प्राप्तितः । यश्चोद्वृत्तं समुदं कालियाश्रयं भुजङ्गं हतवान् । रवे शब्ने लयो यस्य । ‘अकारो विष्णुः’ इत्युक्तेः । यश्वागां गोवर्धनपर्यंतं गां च भूमिं पाताललग्नामधारयत् । यस्य च नाम

२०

ध्वन्यालोक सारः

वाक्सिसलङ्कारस्य व्यङ्ग्यजनयति प्रकाशने तु शब्दशक्तिमूलो ध्वनिनिरिति भेदान् । भट्टोद्धटदर्शितदिशा अलङ्कारान्वतरम्भातिभानेऽपि रुद्रटवपदेशसदृश्वात्तत्स्विवारणाय 'वाकिस' इत्यलङ्कारविशेपणम् । तन्न सिद्धान्तदम्—यत्र हि शब्दशक्त्या सन्नादलङ्कारान्तरं वाच्यं सत्त् प्रतीयात्ते म इलेपस्य विपयः, यत्र तु सामर्थ्यनिर्भरं व्यङ्ग्यं तेनालङ्कारेण सङ्करः ॥ यथा—

तस्यां विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ । जनयामासतुः कल्यं विस्मयं न पयोहरौ ॥

इत्यत्र विस्मयादयो भावः, 'कल्यं' शब्दबलात् रस इवोद्दालकुन्दारव वच्यवेत प्रतिभासते इति रलेपस्यां विपयः, न तु सङ्करःक्रमध्वने । असङ्कीर्णक्रमस्य ध्वने. ( सङ्करस्य ) तु वाच्येन रलेपेण, विरुच्येन वा व्यङ्ग्यजनतया मसृङ्गदेव विपयः ।

इलायाशेपततुं सुदर्शनकरः सङ्घऋल्लीलाजितत्रैलोक्यां चरणाराविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः । विभ्रान्तां सुरमिन्दुरुपमसहिलं चन्द्राराति-चक्रुरे.नर स्थानो मां यतिराजरिपुयधिकां लोकिणीं लोलताम् ॥

इत्यत्र रलेपो वाच्यचयैव व्यतिरेकः। छायादितुग्राहितैव प्रतीयते । यथा च—भ्रमिसर'तमलसहदयतां प्रययं मूर्छ्छां तमः शरोरसादम् । मरणं च जलतरसुजगं प्रमहा कुरते विपं वियोगिनीनाम् ॥

स्तुत्यमूर्च्छव आहुः किं तत्र ? शशिनं मथनातीत, विष्णुप्, राहुः, तस्य शिरोहरो मूर्धिपहारक इतिं । स त्वां माधवो विष्णुः सर्वदः पायात् । कोदण्डनान्नां जताना येन कयो निवासो द्वारकायां कृतः । यदि वा मौसेल इषोकामिस्वं पां कयः विसारदो येन कृतः । द्वितीयोऽर्थः—येन शस्त्रकामेन सता वल्लिजितो विटणोः सम्भवन्न्यो कियः पुरा त्रिपुरनिदहनेनवसरेहस्त्रोदूतः शरत्वं नोतः । उद्भूता भुजङ्गा एवं हार इलेपार्व यस्य, मन्त्रांकितो च योडरायतु, यस्य च ऋषयः शरिमच्छन्दत्रयुक्तं शिर आहुः । हर इति च यस्य नाम स्तुत्यमाहुः, स भगवान्स्वयमेवान्धकामुरस्य विनाशहारी त्वां सर्वदा सर्वकामुमाया चवो वल्लभः पायादिति । ( लोचनम् )

१. 'हरता हृदयमवशयर्मित हारिणो, हारो हि ह्यदयते ययोस्तादविति' च ।

२. व्यतिरेकपक्षे—सुदर्शनौ करावेव यस्य, चरणाराविन्दसयेव ललितं ( सन्नद्ध्र—त्रिसुवर्णक्रमणक्रोधनम् ), चक्षुरेव चन्द्ररुपम् ।

अत्र हि ‘भुजग’ शब्दार्थपर्यालोचनावलादेव ‘दिन’ शब्द्रे जलमविघ्नायापि न विरन्तुमुत्सहते, अपि तु द्वितीयमर्थ हालाहललक्षणमाह । तदभिधानेन विना अभिधान एवासमासस्वात् ।

चमहिअ-माणस-कडचणपडुअ-णिम्महिअ-पिरिमला जस्स ।

अखण्डिज्ज-हियण-पसरा वाहु-परिढा मत्तक गाइन्हा ॥

( खण्डितममानसकाच्चनपड्कजनिर्मितपरिमला यस्य ।

अखण्डितदानप्रसरा बाहुरनिद्रा एतद्र गेन्द्रा ॥ )

अत्र हि निराशोक्तिरस्त्वेन खण्डिततनि साचुहृदयगमनेव चडचतनपडुकजानि तहें सूते प्रसृतप्रताना अव पडतविररजुपररा बाहुनेरप एतद यस्स गजेन्द इति प्रकृतोड्यः । गजेन्दशब्दइवशाच्चमहहिअ-पडिमल-दाणशब्दः । त डत-शोभमदलुपानर्थान् प्रतिपादयापि न परिम मार्त्तभिधाध्यापारा भवन्तीत्युक्त्वा तत्रार्थमध्यमिदधत्येव ।

तेन हृद्यकच्छायानुप्राप्ता इलेपो नच्यनचैवदभासते

न केवलक्रीडसेवदाहरगेभेव, किन्तु आ ङ्गिरसेऽप्यललङ कृतो वस्त्र गद्धान्तरेग-

भिहितसव रुपस्त्वापि म ध्वनितव दवहारः, अन्तर्ललद इररमवहार एतद । यथा—

दृष्ट्या केशव गोपै रागहृता किच्चिन्न दृश्यं तयाः

तेनैव सकल तास्मिन् नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे ।

एक्स्वं विषमेपुखिन्नमनसां सर्वावलानां गति-

गोप्यैवं गदितः सलेशभवतादृगोष्ठे हरिंवक्षिरमू ॥

यत्र तु सामध्यक्षिसमलडकारान्तरं शब्दशक्त्या प्रकारते स सर्व एव च्वने-

विषयः । यथा—

“अत्रान्तरे कुसुमसमयुरगमुपसंहरन्तनजूर्मभत ग्रीष्माभिधानः

फुल्लमलिकाधवलाट्टहासो महाकालः ।”

१. एकत्र-गोधूलिलिह्नुतया, अपरत्र-देहगोप = स्वामिन्, राहहृता = स्नेहहृता ।

२. एकत्र-पतिता, अन्यत्र स्वपिहतचचरित्रा । ३. अन्यत्र भर्तृंभावम् ।

४. निम्नोन्नतेपु, अन्यत्र विषयेपु = कामः ।

५. अबलानामू = निर्वलानाम्, अन्यत्र प्रमदानाम् ।

६. समयुर = मासदयम्, अन्यत्र समयविशेषः ।

७. महाकालः = महासमयः; अन्यत्र शिवः ।

२२

ध्वन्यालोक-सार:

इति रघ्ये शिवप्रोक्तमयो रुपमा । उन्नत: प्रोळसदृधार: कालागुरु मलोमस: । पयोधरभरस्तन्या: कं न चक्रेड मिलाषिणम् ॥ इति पद्ये मेघस्तनयो रुपमा । दत्तानन्या: प्रजानां समुचितसमयाकू रुपस्त्रै: पयोधि: पूर्वांह्हे विप्रकीर्णों दिग्दिशि विरमत्य हि संहारभाज: । दीप्तांशोर्दिध्द:खंप्रभवभवभयोदनवडहुतारनावो गावो वः पावनानां परम्परिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥

इत्यत्र च करणधेनोरुपमा । कथमेपपमा ध्वन्यत इति चेत् शब्दशक्यार्थनाकरणके डयोरन्तरे प्रकाशमाने सति वाक्यस्यारम्भादर्थान्तं मा भूतिति प्राकरणिकाप्रकारणिकयो रुपममानोपमेय-भाव: कलनीय: । तस्माद्यक्ष्यत्सितोदयं शलेपो न शब्दीपालृढ इति श्लेपाद् भिन्न एवास्य ध्वनो न्वय: । न केवलमुपमैव किन्त्वन्वयेड पलकृता: शब्दशक्तिमूले ध्वनयो संभवन्त्येव । यथा हर्षचरिते स्थानेश्वरराष्ट्रायजनपदवर्णने— 'यत्र च मत्तमातङ्गामिन्य: शीलवत्यश्र गौर्यो विभवरताक्षर:, इयामा: पद्मरागिण्यश्र, धवलद्रिज शुचिवदनासु मिदिरामोदिश्वसनाश्र प्रसदा: ।'

इत्यादिगचे विरोधो गम्यते । अप्यादिशब्दाभावात्न विरोधस्य वाच्यता, द्वयोरधं गोरवाचत्वाच न श्लेप: । विरोधो हि अप्यादिशब्दे: साक्षाद्रूपतोड लडू, द्वारतमहं ति 'च' शब्दोपादानेन 'मत्तमातङ्ग' त्वादिशब्दे डपि दोषमिमं संरक्ष्य— सर्वेषकरणमक्षयमधीयसीम्नोधियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रिय मरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥

१. एकत्र गजगामिन्य:, अपरत्र शबरगामिन्य: । २. अन्यत्र विगतमहादव स्थान । ३. एकत्र यौवनवत्या:, अपरत्र कृष्णा: । ४. एकत्र पचरागरतनयुक्ता: अपरत्र पच सदृशालोहितयुक्ता: । ५. द्विजा: = दन्ता:, ब्राह्मणाइच । ६. वदनम् = मुखम्, उक्तिरच । ७. शरणं गृह महिषयरूपम गृहंकथ यम् ? यो न घोष: स कथं वियामिष: ? यो हरि: कपिल: स कथम् कृष्ण: ? चतुरे पराक्रमयुक्तो यस्मि आत्मा स कथं निष्क्रिय: ? शरणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्र बहुमानेन धारयति ?

इति स्वीयमुदाहरणं दर्शयति । अत्र वाचकाभावात् स्फुटमेव विरोषस्य व्यज्जकत्वम् । एवंविच्छवन्निरुपो व्यतिरेकोडपि दृश्यते । यथा—

स्वं येडत्युज्जवलयति लूनतमसो ये वा नखोद्दासिनो ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्रप्रोज्ज्वलभासस्न ये । ये मूर्धस्वविलासिनः क्षितिभृतां ये चामराणि शिरो- स्याक्रामन्युबुमंयेडपि ते दिनपते पादाः श्रिये सन्तु वः ॥

इत्यत्र चरणापेक्षया किरणाधिक्यं चोतत्नं व्यतिरेकः एवमन्येपि ।

अर्थशक्त्युद्भववस्तुन्यो यत्रार्थः स प्रकारते । यस्तात्पर्येण वस्तुन्यदृव्यनक्तुर्युक्त विना स्वतः ॥ २२ ॥

अर्थशक्त्युद्भवोडनुस्वानोपमगुज्ज्वलो छवनिस्तु तत्र भवति यत्रार्थः शब्दपरिवृत्ति सहमानः स्वसार्थ्यादर्थान्तरमविग्यनक्त । यथा—

एवंवादिनं देवर्षिं पाथ्थे पितुरधोमुखो । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पाविती ॥

अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनं शब्दगव्यापारमनन्तरं विरहवार्ताश्रवणेन क्रोडां प्रकाशयति । न च भावस्वनिसंलक्ष्यक्रम एवेति भ्रमितव्यम्, यत्र विवादिनां साक्षाच्छन्दनिवेदितत्वं तत्रैव तत्क्रमस्यालक्ष्यत्वात् । यथा—

निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्यं सन्धुक्षयन्तीव कपुरुषेण । अनुप्रयाता वनदेवताभिरदृश्यत स्थावरराजकन्या ॥

इत्यादिकुमारसंभवप्रकरणे ।

उक्तोदाहरणे तु पूर्वं क्रोडाह्यवयवभिचारिभावप्रतीतिरनन्तरं च रसप्रतीतिरिल्य- स्त्येव क्रमः । तस्मादयं संलक्ष्यक्रम एव च्वनेनः प्रकारः ।

अत्रेदमवधेयम्—यत्र शब्दगव्यापारसहायोऽयोऽर्थान्तरस्य व्यज्जकत्वेनोपादीयते स नास्य छवनेऽविषयः । यथा—

संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापदं निमीहितम् ॥

१. नखैरुद्भासते, अन्यत्र न गगने न उद्भासन्ते । २. अर्जुनं पदकम्, अन्यत्र चन्द्रः । ३. क्षययुक्तानामू, अपरत्र पर्वतानाम् । ४. किरणैरचरमौ च ।

इत्युदाहरणे लीलाकमलनिमीलनस्य सायंकालव्यक्तिकतवेऽपि चरणत्रयेऽपि स्वोक्या स आकृतः। इदमत्र सारम—

शब्दार्थशक्त्योरैककिम्रोपि व्यङ्ग्योऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्या सान्यैवालङ्कृतितद्ध्वनेः ॥ २३ ॥

शब्दशक्त्याविष्कृतस्य व्यङ्ग्यार्थस्य स्वोक्या प्रकाशनं यथा—

'वत्से मा गा विषादं श्वसनसुरूजवं सन्त्यजोधर्वप्रवृत्तं कुस्पः क्रो वाऽ गुरुरस्ते भवतु वलभिदा जम्भितेनात्र याहि प्रत्यास्यानं सुराणामिति भयशमतचछदान्तकारयित्वा यस्मे लक्षणोऽदाद्रः स दहतु दुरितं मन्थ्रमूर्तिः पयोधिः ॥

इत्यत्र 'प्रत्यास्यानं कारयित्वा' इत्यनेन ।

अर्थशक्त्याविष्कृतस्य यथा—

अस्मा शोते डच्ना बुद्धा परिणतवयसां समप्रणीरत्र तातो निःशेषपगारकरंश्रमशिथिलनतुः कुम्भदासो तथात्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायस्थं तरुण्याः कांथतमवसरऋ्याहंतव्याजपूर्वकम् ॥

इत्यादौ ।

उभयगकस्योदाहरणं यथा 'दृष्टा केशव' (पृ० २१ ) इति पूर्वोक्तोदाहरणे ।

शब्दशक्तिस्तावद् 'जोपराग' इदिदृदृश्लेषवशात्, अर्थशक्तिस्तु प्रकरणवशात् ।

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थोऽपि हि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्वयस्य दीपकः ॥ २४ ॥

व्यङ्ग्यकार्यस्य प्रौढोक्तिमिद्धः, स्वतःसंभवी चेति द्वौ भेदौ । ( मस्याश्रयो मेवास्त्र रसगङ्गाधरे, द्वादश मेवास्तु कार्यप्रकाशो द्रष्टव्यः । )

कविप्रौढोक्तिसिद्धो यथा—

सज्जेहि सुरहिमासो न हि ताव् अपेही जुगुप्सितकल्मषमुहे । अहिणवसहआरमुहे णवपल्लवपत्तले अणङ्गस्स सरे ॥

१. पक्षे—विषमत्तोति विषादः शिवः, श्वसनो वायुः, ऊध्वंप्रवृत्तोदितः, कुस्पोऽपां पति: वह्निः, को ब्रह्मा, गुरुः बृहस्पतिः, वलभिदा इन्द्रेण, जम्भितेन ऐश्वर्यंमदमत्सेन ( वन्यन्न वलनाशक्त्यै जम्मया, यायासकारित्वात् )

द्वितीयोद्योतः

२४

( सज्जयति सुरभिमासो न तावदपंर्यति युवतिजनलक्ष्यमुखानं अभिनवसहकारमुखानं नवपल्लवपत्रलालनड्रूस्य हारान् ॥ )

अत्र वसन्तादे: शरन्निर्मातृत्वादिकं केवलं कविकल्पितं वसन्तस्य मदनोद्दीपकत्वं व्यनक्ति ।

कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धो यथा—

शिखरिणि क रिमु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोच्तपः । सुतनु ! येन तवाधरपाटलं पिवति विम्वफलं शुगरावकः ॥

अत्र कविनिबद्धस्य साभिलाषस्य तरुणस्य वक्तुः प्रोढोक्तौ ज्ञातायामेव व्यज्ज- कत्वं, नान्यथा । यथा वा—

साहर-वइहण-जोअण-हत्थालम्वं समुण्णगन्तोहिं । अन्तुडेहिं वि अ मह्महस्स दिसिणं तुहु थणेहिं ॥

( साहद्रवितोणंयोवतनहस्तालम्बं समुण्णगमद्ग्यामं । अम्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ॥ )

अत्रापि 'त्वदीयस्तनावलोकमप्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवतो'ति व्यज्ज्यच- कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्त्यैव व्यज्जयते ।

यः पुनरोचियेन संबन्धगुमानसदृशावः स स्वतःसंभवी । यथा 'एवं वादिनि

( पृ २२३ ) इत्यादि । यथा वा—

सिहिपिच्छकण्णपूरा जआ वाहस्स गठिणी भमइ । मुत्ताफल-रिअ-पसाहणाणं मज्झे सवत्तीणम् ॥

( शिखिपिच्छकर्र्पूरा जाया व्याघ्रस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्तीनाम् ॥ )

अत्र व्याघ्रबच्चवा: सौभाग्यातिशयः 'शिखिमात्र मारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम्; अन्यामु त्वापक्तो हस्तिनोष्यमारयत्' इत्यर्थेन व्यज्यते ।

यथा वस्तु व्यज्यते तथेवालङ्कारोडपि प्रकाशते । एतदेवोक्तं अयंशत्केरलड्ढारो यत्राप्यन्यः प्रतोयते । अनुस्वानोपमव्यज्ज्ञ्यः स प्रकारोऽपरः ध्वने: ॥ २४ ॥

इति कारिका ।

रूपकादिरलङ्कारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं विध्रुत् भूम्ना प्रदर्शितः ॥ २६ ॥

वाच्योऽलङ्कारवर्गे प्राचीनः प्रतिपादित एव, व्यङ्ग्योऽलङ्कारादिभिः ससंदेहद्विपूपमार्गकान्तिशयोक्तिभिः प्रकाशयन्न्रः स्वीकृत एव । किन्तु अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनिरमृतः ॥ २७ ॥

यत्र दीपकादलङ्कारे उपमादीनां व्यङ्ग्यत्वं तत्रापि तन्मूलकचारुत्वामावान् ध्वनिव्यपदेशः । यथा— चन्द्रमयूखहिं णिसा णालिणी कमलेहिं कुसुमगुच्छेहिं लआ । हंसेओहिं सरअसोहा कव्वकहा सज्जनेहि करइ गरुइई ॥ ( चन्द्रमयूखैर्‌निशा, नलिनी कमले;, कुसुमगुच्छैर्लता । हंसैर्‌शरद्शोभा, काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुरुः ॥ )

इत्यादौ दीपकमेव नोपमाद्वननि । तस्मादेवविधे स्थले वाच्यालङ्कारमुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः ।

यत्र तु वाच्यस्य व्यङ्ग्यचमत्कारवेनैव व्यवस्थानम्— 'ग्रामश्रीरेपि कसमात्पुनरपि मयि तं मन्थस्लेदं विदग्धया- त्रिद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भाव्यामि । सेतुं बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्योयानुयान्त- स्वर्य्यायते वितर्कोऽनिति दृढत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥

इत्यादौ । तत्र तु व्यङ्ग्यचमत्कारेनैव व्यपदेशो युक्तः । एवमेव— लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेडस्मि- न्सेरेरडघुना तव मुखे तरलायिताक्षि ! क्षोभं यदेतिन मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥

१. अत्र रूपकं ध्वन्यते ।

इत्याद्युदाहरणेडपि चन्द्ररूपकस्य व्यज्ज्यत्वम्‌ ।

वीराणं रमइ घुसिणरुणस्सि ण तहा पिआसणुच्छेओ ।

दिट्ठी रिअडगअकुम्भत्थलस्सि जहँ बहलासिन्दूरे ॥

( वीराणां रमते घुष्णारुणने न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे ।

दृष्टिर्‌ रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥ )

इत्यन्न व्यतिरेको वाच्यः, प्रियाकुकुमडमलास्यां गजकुम्भस्थलोपमा तु

घवन्यते । सैव च प्रधानम्‌, वीरतातिशयचमत्कारजनकत्वात्‌ ।

तं ताण सिरि-सहोअर-रअणाहरणम्मि हिअअमेकरसम्म ।

विम्वाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमवाणेण ॥

( तत्षपां श्रोसहोदरस्त्राहरणे हृदयमेकरसम्‌ ।

विम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ॥ )

इत्यत्रातिशयोक्तिर्‌वाच्यालङ्कारः, सकलरत्नसारतुल्यो विम्वाधर इत्युपमा

व्यज्ज्यथा । रूपकस्यारोप्यमाणत्वेन अवास्तवत्ववाचिनः रूपकध्वनेः ।

स वक्तुमखिलान्‌ शक्तो हयग्रीवाश्रितान्‌ गुणान्‌ ।

योञ्चुकुम्भम्भेः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधे: ॥

इत्यन्न अतिशयोक्त्या इष्टप्रतिषेधरूप आक्षेपालङ्कारो घवन्यते । रथ्यकमते तु

निषेधस्यैवात्र व्यज्ज्यत्वम्‌, नाक्षेपस्य, निषेधाभासाभावात्‌ ।

शब्दशक्तिमूलानुरणननुरूपार्थान्तरन्याससद्भवनिर्यथा—

देव्वायत्तम्मि फले किं कीरइ एत्तिअं पुण्ण भणिमो ।

कडिल्लपल्लवा: पल्लवाणं अण्णाणं ण स रिच्छा ॥

( दैवायत्ते फले किं क्रियतामेतावत्‌ पुनर्भणणाम्‌ ।

रक्ताशोकपल्लवा: पल्लवेभ्योऽन्येषां स सदृक्षाः ॥ )

इत्यन्न 'फल' शब्दस्य लामार्थंक्स्वमप्रस्तुतमादाय 'फलं दैवायत्तं' मित्यप्रकार-

णिकः सामान्यार्थों व्यज्ज्यते, स च प्रकृतं विशेषमर्थं समर्पयति ।

न चात्र समप्रवाक्ष्ये-

नाप्रस्तुतप्रशंसाप्रतीतिरनुभवसिद्धत्वात्‌ कथमुच्चयेऽर्थान्तरन्यासध्वनिरति वाच्यम्‌ ?

पदव्यज्ज्यध्वनेरुदाहरणमेतत्‌, तेन वाक्यार्थस्यान्यत्र तात्पर्यसत्त्वेऽपि न दोषः ।

अर्थशक्तिमूलार्थान्तरन्यासङ्‌चनिर्‌नोय?—

हिअअड्डविअमण्णुं अवरूण्णमुहुं वि मं पसाआन्त ! ! अवरद्धस्स वि ण हउ दे वहुजाणअ रोसिउं सक्कम्‌ !!

( हृदयस्थापितमन्युमपरोष्मुखोमपि मां प्रहसादयन् ! ! अपारद्र्श्यापि न क्कु ते वहुज्ञ ! रोपितुं शक्यम्‌ !! )

इहापि 'बहुज्ञानमुपरि क्रोध: कर्तुं न शाक्य:' इति समर्य्कं सामान्यं विशेषेण सम्बन्धं सत्त्वं अर्थान्तरन्यासं प्रकाशयति ।

शब्दशक्तिमूलक्यतिरेकस्योदाहरणम्‌ 'खं येड्‌ऽुज्झवलयण्ति' (पृ. २३) इत्यदि। अर्थशक्तिमूलक्यतिरेकस्योदाहरणं यथा—

जाएज्ज वणदेसेँ खुज्ज ठिअ पाओवो गहिअअवत्तो । मा माणुअम्मि लोए ताएक्अरसो दरिद्दो अ ॥

( जायेय वनोदेेशे कुज्ज एव पादपो गलितपत्तः । या मानुप्ये लोके त्यागेकरसो दरिद्रश्च ॥ )

अत्र तादृशापुरापेक्षया तादृशवाक्यस्य श्रेष्ठत्वस्योपमानोपमेयभावद्वारा प्रतीत्या व्यतिरेको व्यङ्‌ग्य: ।

उत्प्रक्षावचनियां यथा—

चन्दणसक्कमुजगनि:श्वासानिलमूर्च्छत: । मूर्च्छयत्येष पथिकानं मधौ मलयमारुत: !!

अत्र हि मलयमारुतस्य मदनोद्दीपनकरत्वेन तादृशमुजग-निःश्वासानिलमूर्च्छतत्वेनोत्प्रेक्षा व्यङ्‌ग्यच्य । न चेत्‌वादिप्रयोगमनुत्तर कथमत्रोत्प्रेक्षेति शङ्‌क्यम्‌ ! रम्यकत्स्वनेवोदेवि चङ्‌कस्माभावेऽपि उत्प्रेक्षाप्रतीतिदर्शनात् । यथा—

ईसकलुस्से वि तुहु मुहस्स णं एस पुण्णमाचन्दो । अज्ज सरिसत्तणं पाविऊण अण्णे वि ण माइ !!

( ईश्वरकलुषस्यापि तव मुखस्य न वेष पूर्णमाचन्द्र: । अद्य सरिसत्वं प्राप्य अन्ये अपि न माति !! )

अत्र स्वतःसिद्धं पूर्वपिचन्द्रेश दिशां पूरणं मुखसादृश्यप्राप्तिहेतुत्वेन गम्यते । यथा वा—

द्वितीयोदयोतः

त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान्न पुंलिङ्गं कैक्चिदपि धन्वाभिरन्ववन्ध । तस्मिन्नपि तथापि न मृगः कचिदज्ञाभिराकार्णपूर्णनयनेऽहुतेक्ष्यगश्रीः ॥

एतत् स्वाभाविकं मृगध्वानवशीकृतद्वारमुपगतानेकार्थानुदेशानुपकथन गम्भते । इत्यादौ गम्योत्रेक्षायाः सर्वसममतत्वात् ।

रम्प्या इति प्राप्तवतोः 'पताका' 'रागं विविक्तौ' इति वर्धयन्तीः । यस्सामसेवन्त 'नमद्वचलीकृताः' 'सं वधूभिर्वण्ठभोयुवानः' ॥ वत्न वाच्यार्थप्रतीत्यनन्तरं 'वध्व इत वलम्यः' इत्युपमया श्लेषप्रतीति: शब्दमनुत्रादपि अर्थसामर्थ्यादेवेया । यथासंस्यध्वनिरवथा—

अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पिततया सहकारः । अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पिततया हृद्य मदनः ॥

वत्न वाच्यातुल्ययोगितासमुच्चयरुरादतिरिवतं यथासंस्यं यथोदेशानुदेशोन प्रतीयते ध्वन्यमानानानामलङ्काराणां किं प्रयोजनमिति चेच्चारुत्वातिशय । प्रतिपादितमेतत् शरीरोकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् ।

तेजलड्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यड्गतात् गताः ॥ २८ ॥

उक्तोदाहरणेपु वयड्गयत्वेन ध्वन्यड्कृतालङ्काराणां, न तु व्यङ्ग्यकत्वेन । व्यङ्ग्यप्राधान्ये व व्यङ्ग्येन अलङ्काराः कदाचिद् वस्तुमात्रे ण, कदाचिच्चालङ्कारेण व्यज्यन्ते ।

तत्र—

व्यज्यत्ते वस्तुमात्रेण यदालङ्कृतपस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यड्कता तासां काव्यवृत्तिस्तदाश्रया ॥ २९ ॥

१. एकत्र ध्वनिप्रतानू, अन्यत्र रम्प्या इति प्रसिद्धौ ।

२. संमोगाभिलाषं चित्रोशिमां वां, अन्यत्र अनुरागमू ।

३. जनरहिता, अपरत्र विशक्ताड्गन्यः सुन्दर्य इति यावत् ।

४. नमच्छदिपयन्तभागाः, अन्यत्र नर्मन्त्रवलोकाः । ५. सह ।

३०

ध्वन्यालोक-सार:

वस्तुमात्रेणालङ्काराणां व्यङ्ग्यत्वे न गुणत्वं, किन्तु ध्वनित्वमेव तत्र काव्यव्यवहारस्य तेनोद्‌देयेनैव प्रवृत्तत्वात् इति कारिकानिष्कर्षः ।

अलङ्कारात्‌तरव्‍यङ्ग्‍यभावे ध्वन्यङ्गता भवेत् । चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्यचप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥ ३० ॥

किन्तु यचालङ्कारान्तरेणालङ्कारो व्यज्यते तदा चारुत्वोत्कर्षं सत्त्येव व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यं, वाच्यालङ्कारचारुत्वे त्वस्य गुणत्वमेव ।

ध्वन्याभासा: गुणीभूतव्यङ्ग्यानी वा

यत्र प्रतीमानेsर्थे: प्रम्लिष्टत्वेन भासते । वाच्यस्यालङ्गतया वापि नास्यसौ गোচरो ध्वने: ॥ ३१ ॥

स्फुटव्यङ्ग्यस्यैव ध्वनित्वम्, अस्फुटस्य तु गुणीभूतत्वम् । स्फुटस्यापि वाक्य-कृत्थे न ध्वनित्वम् । यथा—

कमलेऽपि ण मोलिआ हेस । उड्डुविआ ण अलि पिच्छिआ । केण वि गामतड्ए अण्णं उत्ताणं फलिहिमु ॥ ( कमलाकरा न मलती हंसा उड्डायिता न च षट्पदा । केनापि ग्रामतडागे अन्यत्रमुत्सानितं क्षिप्तम् ॥ )

इत्यन्र मेघप्रतिबिम्बदर्शनं व्यङ्ग्यमपि वाच्यापेक्षया न चारु । वाच्येनैव वक्‍त्‍वया मुग्धान्तव सिद्‌धे: ।

एवमेव—

वाणीर-कुइज्जोअडीण-सअणि-कोलाहलं सुणन्तोए । घरकम्मेहि-विब्भमिआ बहुडे सोऽन्त अज्जाइ ॥ ( वाणीरकुञ्जोद्यानशकुनिकोलाहलं श्रुणवत्या: । गृहकर्मभ्यापृताया वध्वा: सोदन्यानुगानि ॥ )

इत्युदाहरणेsपि ‘दत्तसंकेत: कान्त:' 'कुत्रजं प्रविट्ठ:' इति व्यङ्ग्यं वाच्यापेक्षयाऽङ्ग-सादादि वाच्यमेव चारु ।

१. संजातमला: । इत्थं ।

यत्र पुनः प्रकारणादिप्रतिपत्या वाच्यस्य व्यङ्ग्याचाझत्वं व्यङ्ग्यापेक्षया चारुत्वं स ध्वनि: । यथा—

लक्ष्मणसु पडिअ कुसुमं मा धुणु सेआलिअं हल्लिअसुहु । अह दे विसमाविवाओ ससुरण सुणो वलअसद्दो ॥ ( उच्चिन्तु पतितं कुसुमं मा धुनोहि शेफालिकां हालिकस्नुषे । एष तेऽत्रिपाकः स्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥ )

अत्र हि बहिः श्रुतवलयकलकलाया: सत्या उत्ते:नायिकाडविनयाच्छादनार्थंत्वाद् व्यङ्ग्याझत्वमेव, तेन ध्वनि: । अविवक्षितवाच्ये ध्वनौपोद्मवचेयम् । av्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स्खलद्गते: । शब्दस्य स तु न जेयः सूरिभिर्विषयो ध्वने: ॥ ३२ ॥

यत्र लासणिकशब्दानां प्रयोगोऽव्युत्पत्त्या अशक्त्या वा कियते तत्र न ध्वनिरिति जेयम् । यत:— सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यद्वचचाझस्याझिभूतस्य तत्पूण्ं ध्वनिलक्षणम् ॥ ३३ ॥

अव्यमाशय:—व्यङ्ग्यस्य स्फुटत्वेनावभासन एव ध्वनिलक्षणम्, न तु स्फुटत्व-चारुत्वादौ इति ।

इति द्वितीयोद्योतः ॥

यत्र पुनः प्रकरणादिप्रतिपत्त्या वाच्यस्य व्यञ्ज्याझलत्वं व्यञ्ज्यापेक्षया अवाच्यत्वं । स्वनि: । यथा—

उच्चिणसु पडिअ कुसुमं मा घुण सेआलिआँ हेलिअमुह्हे । अहँ दे विसमविवाओ ससुरेण सुओ वलअसहो ॥ ( उच्चिन्तु पतितं कुसुमं मा घुनोहि शेफालिकां हेलिकास्नुषे । एष ते विसमत्रिपाकः श्वशुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥ )

अत्र हि बहिः श्रुतवलयकलकलाया: सख्या उत्के:नायिकावितयाऽछादनार्थंवाद् व्यङ्ज्याझलत्वमेव, तेन स्वनि: । अविवक्षितवाच्ये ध्वनावपोद्मवघेयम् ।

अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स्खलद्गते: । शब्दस्य स तु न ज्ञेयः सूरिभिर्विषयो ध्वने: ॥ ३२ ॥

यत्र लक्षणिकशब्दानां प्रयोगोऽव्युत्पत्त्या अशक्त्या वा कियते तत्र न ध्वान्निरीक्ष्य- ज्ञेयम् । यत:—

सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यत्र चाझलस्याझलिभूतस्य तत्पूर्वं ध्वनिलक्षणम् ॥ ३३ ॥

व्यमाशय:—व्यङ्ज्यस्य स्फुटत्वेनावभासन एव ध्वनित्वम्, न त्वस्फुटत्वा- चारुत्वादौ इति ।

इति द्वितीयोद्घोतः ॥

अथ तृतीयोद्धवचोतः

द्वितीयोद्योते हि तन्ने: सप्रमेदं स्वरूपं व्यज्जयचमुखेनैव प्रदर्शितम्, तदिदं व्यज्जकमुखमूलेन प्रकाश्यते।

अविवक्षितवाच्यस्य पदवाच्यत्वप्रकाशता। तद्नुरणानुरणनरूपपव्यज्जकत्वस्य च ध्वने।। १ ।।

अविवक्षितवाच्यस्य व्यज्जककमुखेनैव हि भेदौ—पदप्रकाशत्वम्, वाच्यप्रकाशत्वं चेति अविवक्षितवाच्यस्य विलयन्ततिरसृतत्वाच्यभेदे पदप्रकाशता यथा— वृत्ति: क्षमा दया शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैता: समिध: श्रिय:।।

अत्र हि समिच्छकृत 'उद्दीपिका' इत्यर्थे लक्ष्यित:, अन्यसाधनवैलक्षण्येन लक्ष्यद्यो-पनक्षमत्वं च व्यज्जकत्वम्। तदेतदेकपदप्रकाश्यमेव।

एवमेव— क: सन्नद्धे विरहविधुरां त्वद्युपेक्षेत जायाम्। इत्यत्र 'सन्नद्ध' पदम् उचतत्कं लक्ष्यते निष्ठारुणिकत्वादप्रतिकार्यत्वादि व्यनक्ति।

'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्' इति शाकुन्तलपद्ये च 'मधुराणाम्' इति पदं सर्वानुरणनकत्वं लक्ष्यते

'सातिशया-भिलाषविषयत्वं नामाश्चर्य'मिति वक्ष्यभिप्रायं ध्वनयति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये पदप्रकाशता यथा—

प्रत्याख्यानरूपं कृतं समुचितं ऋतुरेण ते रक्षसा सौधं तच्च तथात्वया कुषजनो धत्ते यथोच्चै: शिर: न्यस्थं समप्रति विभ्र्रता धतुरिदं त्वद्र्यापद: साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण: प्रिये नोचितम् ।।

इत्थं त्रिसंधिस किरसत्कवोचितकारित्वादिगुणगव्यज्जकता 'राम' पदस्य । (कात्य- व्यज्जकता तु नोचिता, कातरस्यक तादृशकरणस्यैवोचित्यात् )।

एमेअ जणो तिस्स तेउ देह कवोलुपमाइ ससिच्चिम्बम् । परमत्थविसारे उण चन्दो चन्दो वि'अ वराओ ।। ( एवमेव जनस्तस्या ददाति कपोलोपमायां शशिविम्बम् । परमार्थविचारे पुन: शशद्रश्वनद्र एव वराक: ।। )

इत्यन्त तु कळजितवादिघर्मविंशिष्टरचनद्रो द्वितीयचन्द्रप्रदस्य लक्ष्यम्, 'कथमपि तुन्ना नारोहतो'ति तु व्यज्ज्यचम् । अत्यन्ततिरसकृतवाच्ये व्यज्ज्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा— या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्स्थां जागरति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

इत्यत्र 'निशायां जागरितव्यम्, अन्यत्र रात्रिवदासितव्य'मित्युपदेशो व्यय्ध: सन् बाधितार्थो भवति, तेन लोकोत्तरतां लक्जयत् 'तृतीयदृष्टाववघानं, मिथ्यादृष्टो च पराड्मुखत्वं छादनति, इति तिरसकृतवाच्यस्य व्यज्ज्यत्वम् । अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य वाक्यप्रकाशता यथा—

विसमिओ काण्ण वि काण्ण वि वाळेइ अमिआणिम्माओ । काण्ण वि विसामिअसओ काण्ण वि अविसामिओ कालो ॥ ( विसमयित: केशामपि केशामपि प्रत्यात्म्यमूर्तिनिर्माण: । केशामपि विशामूर्तमय: केशामप्यविशामृत: काल: ॥ )

इत्यत्र 'विष'शब्दस्य 'दुःखसाधने' 'अमृत'शब्दस्य च 'सुखसाधने' लक्षण, भवितुमर्हति विषादिवाच्यस्यात्र संबन्धाभावात् । तथापि विषामृतपदे लावण्यादि-शब्दवाच्यत्रिलुढे सुलुबुःखसाधनमयोतेते, यथा विषं निम्बममृतं कपित्थम् 'इत्येतद-मिप्रायेण अर्थान्तरसंक्रमितवाच्योदाहरणत्वेन उदाहृतते । विवक्षितवाच्यस्य शब्दशक्त्युद्भूते मेदे पदप्रकाशता यथा—

प्रातं वनेरथिजनस्य वाऊो दैवेण सृष्टो यदि नाम नास्मि । पथि प्रसण्णाम्बुधरस्तडाग: कूपोऽथवा किं न उदः कृतोऽहम् ॥

इत्यत्र । 'अत्र हि 'जडपदं' वाक्यार्थस्वविकेषणत्वेन प्रयुक्तमपि शान्दशकत्या (व्यज्जनया) कूपविशेषणत्वं प्राप्नोति । तेन द्वितीयार्थस्य (जलरूपस्य) व्यज्ज्यत्वं पदप्रकाशतं च ।

अस्यैव वाक्यप्रकाशता यथा— "वृत्तेऽस्मिन् महाप्रलये धरणीधारणायाधुना त्वं शेष: |"

इत्यत्र हृशंचरितगधे 'प्रभाकरवर्झनराज्यवर्झनयो: प्रलये (नाशो) धरणीधार-३

३४

ध्वन्यालोक-सार:

णाय ( राज्यभारस्वीकाराय ) त्वमवशिष्ट' इति प्रकारणिकेड्यो संपन्ने 'कल्मषघरोद्धनाय त्वमनुत्त:' इत्यप्रकारणिकोड्यः शब्दशक्त्या प्रतीयते ।

विवक्षितवाच्यस्यैव प्रौढोक्तिसिद्धस्यार्थशक्त्युद्भवे प्रमेये पदप्रकाशता यथा—चूअंकुरअअंसं छणअप्पसरमहधवमणहरसुरामोअम् । अससमप्पिअअ वि गाहिअ कुसुमसरेण महुमासलच्छिअसुहेम् ॥

( चूअआरावतंसं कणप्रसरमहाधमनोहरसुरामोदमं । अससमप्पितमपि गृहीतं कुसुमशरेण मधुमासलक्ष्मीमुखमं ॥)

इत्यत्र 'असमप्पितम्' इतिपदं नवोदयदशासूचकं कुसुमशरस्य बलात्कारं व्यनक्ति वाच्यप्रकाशता तु 'सज्जेहि सुरहिमासो' (पृ २४) इत्यत्र पूर्वोदाहृते पद्ये । अत्र हि 'सज्जयति सुरभिमासो' न तादृदर्थयत्नान्वयात् 'शरान्त' इति वाच्यादकविप्रौढोक्तिमात्रसिद्ध: वसन्तस्य कामोद्दीपकतातिशयं व्यनक्ति ।

स्वतः सम्भव्यशक्त्युद्भवे पदप्रकाशता यथा—वाणिअअस्स हत्थिदंतअ। कुत्तो अव्वाणि वाधिअत्तो अ । जाव लुत्तिआलअमुही घरम्मि परिसक्कऐ सुह्खा ॥

( वाणिजक हस्तिदन्ता: कुत्रोदस्माकं व्याघ्रकृतिश्व । यावल्लुलितालकमुखी गृहे परिभूषयक्ति सुखा ॥ )

इत्यत्र । अत्र हि 'लुलितालकमुखी'पदं स्वतःसम्भविमोक्ष्य शक्त्या व्याघ्रवधूसुरतक्रोडार्सक्तिं सूचयत्तदर्थत: सततत्संभोगेन दुर्बलतां व्यनक्ति ।

अस्यैव वाच्यप्रकाशता यथा—'सिहिहिपिच्छ' (पृ १५ ) इत्यादि । अत्र हि नवपरिणोताया वधूवचवा: शिखिपिच्छककर्णपूराया मौक्तिकभूषितानां सपत्नीनां पुर: सगव्भं भ्रमयं पत्यनुरागप्रचार्यरूपसौभाग्यनिकायं व्यनक्ति ।

काले प्रियस्य करिवरान्त्रिहत्थ मोक्तिकानयनसमर्थत्वसूचनात् ।

पदप्रकाशताविषये विचार:

शब्दसन्दर्भोंविशेषस्य काव्यास्य ध्वनितवेन (उत्तमकाव्यवेन) ध्वने: (व्यङ्ग्यस्य पदप्रकाशता कथम् ? वाच्यशक्तिवादिना मते पदाभिधानवाचकत्वस्वात् । तैदोष: । छत्रनिध्यवहारे पदां व्यङ्ग्यकत्वमे प्रयोजकम्, वाचकत्वस्य तु ततदोष:

तृतीयोदयोतः

नापेक्षा ! अथरं च, यथा शारीरिणामनवयवसमुदायसाध्या अपि चादतमप्रतीतिरवयवैरेपु हेत्वते, तथैव पदग्रृजकतद्रमुखेन व्यवस्थितो ध्वनिनिग्रवहारो न विरोधी । अस्यार्थस्य संप्रहः —

अनिष्टस्य श्रुतियद्वदापादयति दुष्टताम् । श्रुतितद्रादिषु व्यक्तं तद्विश्रस्मतिरक्षणम् ॥ पदानां स्मारकत्वेडपि पदमात्रावभासिनः । तेन ध्वनेः प्रभेदेषु सर्गेष्वेवास्ति रस्यता ॥ त्रिच्छत्तिशोभिनैकैन भूषणेनैव कामिनी । पदद्योतयेन सुकवेर्यैनिन्ना भाति भारती ॥

इत्यनेन ।

वर्णादीनां व्यञ्जकत्वम्

यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिनिर्वर्ण्यपदादिषु । वाक्ये सङ्कुट्टनायां च स प्रभन्धेऽपि दीप्यते ॥ २ ॥

अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यच्वादपि ध्वनेः वाच्यं रचयिताराम्, प्रबन्धे च प्रकाशते । कथम् ? वर्णा व्यञ्जका इति चेत् ।

शब्दौ सरेतसयोगो धकारश्वापि भूयसा । विरोधिनः स्मुः श्रुज्ज्ञारे तेन वर्णा रसच्युतः: ॥ ३ ॥

त एव तु निवेश्यन्ते बोभत्सादौ रसे यदा । तदा तं दीप्यल्येव तेन वर्णा रसच्युतः ॥ ४ ॥

यदि न स्यात्तेषां व्यञ्जकता तहि इलोक्त्रयेन दर्शितं वर्गान्तां द्योतकत्वं न सिध्येत् । तेनास्यैव तेषां व्यञ्जकत्वम् । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य पदप्रकाशता यथा—

उत्कम्पिनो भयपरिस्खालितांशुकान्तां ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती । क्रूरेण दारणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षिता सा ॥

इत्यन्न लोचनविशेषरवेनोपात्तः 'ते'शब्दो वदनुगतस्रसंवेद्यौचपदर्श्यतारन्त-गुणगणस्मरणाकारधोतको रसस्यासाधारणनिमित्तं प्रापः ।

३६

ध्वन्यालोक-सार:

पदावयवेन च्योतनं यथा— वीडायोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणां वद्धोत्कम्पं कुचकलशयोरन्युमन्ती निगृह्य । तिष्ठेत्सुकं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य वाष्पं मध्या सकृत्कितहृणीदरामन्तर्निविभ्रमः ॥ इत्यत्र तृतीयमागार्यक'स्वमाग'शब्दः: गुरुजनसन्निधौ तस्या: सामिलाषदैन्य- मन्युगरभंभवुरं विलोकनं स्मारयतु विप्रलम्भमुद्रोपयाति । वाक्यप्रकाशेऽलक्ष्यक्रमवृत्तयो ध्वनिनिद्रिधा—शुद्धोऽलङ्कारसङ्कीर्णश्च । तत्र शुद्धो यथा—

कृतकुपितैर्वोष्टपाम्भोभिः सदैन्यविलोकितै- र्वनमपि गता यस्य प्रीत्या धृताडपि तथाम्बया । नवजलधरश्यामा: पर्यन्तु दिशो भवन्ती विनता- काञठनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥

इति पदावयवैः परिपुष्टं परस्परानुरागं प्रदर्शयतु विप्रलम्भशृङ्गारं भयङ्कि । अलङ्कारान्तरसङ्कीर्णो यथा—

स्मररत्नवदनदीपूरणोढा: पुनर्गृहसेतुभि- येँ चपि विध्रुतास्तिष्ठन्त्यारादपूरणमनोरथा: । तदुपि लिखितप्रस्त्यैरज्जै: परस्परमुन्त्सुखा: नयननलिनीनालानोति पिचन्ति रसं प्रिया: ॥

इत्यादि । मत्न हि रूपकेणोपसृतो विप्रलम्भो व्यज्यते । न चात्र रूपकं न निगूढं, हंसचकवाकादिरूपेण नायकयुगलस्यानुरूपवत्त्वात् इति शाब्द्यम् ? 'नाविनिर्वहणौषिते' त्यनेन पूर्वमेव दत्तात्तरत्वात् । मत एव वृत्तो 'यथोक्तगुजक- लक्षणानुगतेन' तिरु पकविशेषणमुक्तम् ।

१. यस्य प्रीत्या तैस्तैर्व्याजैरम्भावचचनर्माप त्वयोल्लद्धतं स तव प्रियोऽद्व प्रावृषि त्वां विना विषोदतीति पद्याशयः ।

२. यद्यपि स्मर एव नवनदोपूरस्तेनोढा: साम्मुख्यं नोता ऽपि गुरुजनरूपै: शेतुभिरवृत्ता अपूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति तथापि नयनहुपैर्नलिनीनालनैरानोतिं परस्पराभिलाषरूपं रसं पिबन्तीत्यााशयः ।

तृतीयोऽध्यायः

प्रसङ्गक्रमगद्येऽचो ध्वनि: संघटनायामपि भाषत इत्युक्तम्, तेन तावत् संघटनाया: स्वरूपं निरूप्यते—

असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता ।

तथा दीर्घंसमासेति त्रिधा सङ्घटनोदिता ॥ ४ ॥

संघटना त्रिविधा—असमासा, मध्यमसमासा, दीर्घसमासा चेति ।

गुणानाश्रितय तिष्ठन्ती मधुर्यादीन् व्यनक्ति सा ।

रसाँस्त्रियमे हेतुरोचित्यं वाक्यवाच्ययोः ॥ ६ ॥

संघटनाया गुणवलमिवतयं रसगुणोज्जृकतवं च ।

अत्र विचांर्यतें—( १ ) किं गुणसंघटनयोरेकैक्यम् ? अथवा व्यतिरेक:? व्यतिरेकश्चेत् ( २ ) गुणाश्रया संघटना ( ३ ) संघटनाश्रया वा गुणा:? इति विकल्पत्रयम् । तत्र 'गुणानाश्रितय तिष्ठन्ती' इत्यस्यैकदक्षे 'आत्मभूतानुर्गुणान्' इत्यर्थ:, संघटनाश्रयणपक्षे तु 'आधेयभूतान् गुणान्' इन्यर्थ: । गुणाश्रयिसंघटना पक्षे पुनः 'गुणपरतन्त्रस्वभावा' इत्यर्थ:, छात्राः उपाध्यायाश्रिता इति यत् ।

किमस्य व्रिकल्पतस्य प्रयोजनमिति चेत् गुणसंघटनयोरैक्ये, गुणानां संघटनाऽऽयत्वे वा गुणानामनियतविषयत्वमापते । असति च तेषां नियतविषयत्वात् । संघटनायास्तु श्रृङ्गारेऽपि दीर्घसमासानाम्, रौद्रादिष्वपि समासाल्पभावस्य च दर्शानात्तु नियतविषयत्वम् । यथा—

'मन्दारकुसुमरेणुपिञ्जरितालका' इति ।

अनवरतरतनयनजलघलवचनिपतनपरिमुषितपटलेखं ते ।

करतल्निषण्णमबले वदनसिदं कं न तापयति ॥

इत्यादौ च श्रृङ्गारेडपि दीर्घसमासा संघटना ।

यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वसुतगुरुमद: पाण्डवीनां चमूनां

यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवयागर्भशङ्क्यां गतौ वा ।

यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मति रणेऽपि यशः प्रतिप:

क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयंमिह जगतामन्तकस्यांतकोऽहम्

३८

ध्वन्यालोक-सार:

इत्यादि रौद्रादिष्वपि समासाभाव: । तस्माल्ल गुणा: संघटनारूपा न च संघटनाश्रया: ।

कस्तर्हि गुणानामाश्रय: ? अङ्गी व्यङ्ग्यचर्य: ।

तदेतत्- 'तथाहि सकलसंवत्ने ये डाकिणस्ते गुणा: स्मृताः । अङ्गाश्रितास्त्वस्वलङ्कारैर्मन्त्रत्वया कटकादिवत् ॥' (२-६) इति कारिकया पूर्वं प्रतिपादितमेव ।

अथवा भवतु गुणानां शब्दार्थसमत्वम्, किंतु शाब्देरे शौचादिवदौपचारिकमेऽ, न त्वनुप्रासादिवत् । यद्येवं तर्हि तेषा सङ्घटनारूपता सङ्घटनाश्रयता वा प्राप्ते, असङ्घटितानां शब्दानां गुणाङ्ग्यङ्गकत्वात् । मेऽवम् वाच्यदोषामपि रसाद्यङ्गकत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । रसादीनां वाच्यग्यङ्गच्वेऽपि कस्याश्चित्रियत्वस्य सङ्घटनाया रसानुरूपत्वाभावात् । तन्नसमासङ्घटनाया ओजोगुणकत्वात् कथमिदमुच्यते इति चेत् । प्रसिद्धमूलकोऽयमग्राहः: रौद्रादिप्रकाशिका दोषिरोजःशब्दवाच्या, सा यचसमास्यां सङ्घटनाश्रया स्वारथ कोपि दोषः । न चाचार्यवम्, 'यो यः शब्द्र इत्यादि तदनुभवात् । तस्माद् गुणानाम् असङ्घटितशब्दाश्रयत्वे न कापि क्षति: । वकुरादीनामिव यथाश्रव विपर्ययमेन तेषां स्वरूपस्य न कदाचिद् व्यभिचार: ।

तत्र सङ्घटनाश्रिता गुणा इत्येक: सिद्धान्त: ।

अपरे पुन: सङ्घटनाहपतवमेव गुणानामातिष्ठन्ते न च गुणानामनियतविष- यत्वं पूर्वोक्तं प्राणतोति वाच्यवम्, यत्र लक्ष्ये परिकल्पतविषयघ्यभिचारस्तत्र भवतु विरुपता । कुतस्तत्र नाङ्गाहलत्वं भवितीति चेत्, क विराक्तितिरोहितत्वात् । द्विविधो हि दोष: वहे:-अलङ्कृतिप्रहृत:, अशक्तिकृतश्च । तत्र - अलङ्कृतिप्रकृतोदोष: शक्त्या संत्रियते कवे: । यस्तु विराक्तिकृतस्तस्य स झटित्येव भासते ॥

यथाकुमारसंभवे देवसंभोगो वर्णनं ग्राम्यत्वेन न भासते । प्रतिभानवता कविना संमोगोऽक्षो तथा वर्णितो यथा तत्रैव विश्रान्तं हृदयं पौर्वापर्यपरामर्शं कतुं न ददाति- त्वकाशम् । यत्तिरहितेन तु निबध्यमानस्तादृश: श्रृङ्गार: स्फुटमेव दोषत्वेन भासते ।

तस्माद्भवतु संघटनं गुणरूपा वा गुणवत्यतिरिक्ता वा, किन्तु 'कुतः सा कर्थ विधेया' इत्येवंविधे रचनाया नियमे 'वक्तृवाच्ययोःौचित्यमेव' हेतुः, न तु रसानुसारिता । एकस्मिन्नपि रसे वक्तृवाच्यभेदे रचनामेदस्यावश्यकत्वात् ।

तत्र वक्ता कविः, कविनिबद्धो वा । कविनिबद्धश्चापि रसभावपरहितो, रसभावसमन्वितो वा । रसोद्दीपन कथानायकाश्रयः, प्रतिनायकाश्रयो वा । कथानायकोद्दीपनघोरोदात्तादिमेदभिन्नः प्रधाोनो वाडनुनायकादिवोंति विकल्पः ।

एवमेव वाच्यमपि रसाङ्गं, रसामासाङ्गं, अभिनेयार्थं, अनभिनेयार्थं, देवमुनिप्रमृतिनायकाश्रयं, मध्यमाधमग्यक्त्याश्रयं वेति बहुप्रकारम् ।

कवे: कविनिबद्धस्य वा वक्तुः रसभावादिशून्यत्वे रचनाया: कामचारः । यदा़ तु वक्ता रसभावसमन्वितः, रसश्च प्राधान्येन विवक्षितः, तदा असमासा मध्यमसमासा वा संघटनैा विधेया ।

करणविप्रलम्भोशृङ्गाररसुमासैव । दोर्घंसमासानां रसप्रतोतिव्यवधायकत्वया तत्र त्यन्तमभिनिवेशो रसप्राधान्यविवक्षायां परित्याज्य एव, समासानमनेकधा विग्रहोातु काकत्नात् । विशेषतस्तु अभिनेयार्थकाव्ये, करुणे, विप्रलम्भे च । अनयो रसयोः सुकुमारतरस्वाच्यब्दार्थयोःशृङ्गार्टीति प्रतीतिरपेक्ष्यते, न च सा दीर्घंसमासेषु शब्दार्थयोरहरायामव्यस्च्चतां भवितुमर्हति ।

रोद्रादौ प्रतिपाद्ये तु मध्यमसमासा संघटना, घोरोद्धतनायकसंवलनिति वर्णने रचनेतासु सर्वत्र वक्तृवाच्यौचित्यमेव हेतुः ।

प्रसादगणस्तु सर्वरस-सर्वसंघटनासाधारण इत्युक्तमेव । तत्परित्यागे असमासाया अपि रचनाया: करुणाद्यग्यक्तिकत्वं, तस्स्त्वे तु मध्यमसमासाय अपि प्रकाशकत्वम् । अतः 'यो य: शास्त्र' इत्यत्र केशांश्चनमते योजसोऽसत्वेऽपि प्रसादोऽस्त्येव । तेनाभिप्रेतप्रकाशनाल्लाच्चारुत्वम् । माधुर्यशब्दा तु तत्र न विधेया, योजोमाधुर्ययोहि अन्योन्यभावरूातत्स्य प्रादुर्भावितत्वात् ।

एवं स संघटना गुणरूपा, गुणवती, गुणनिष्ठा वा भवतु । पक्षत्रयेऽपि वक्तृवाच्यौचित्यतविभयता तस्या रसग्यझकत्वं च ।

४०

ध्वन्यालोक-सारः

विषयाश्रयमप्यदौचित्यं तां नियच्छति ।

काव्यप्रबन्धेऽप्ययततः स्थिता तु भेदवती हि सा ॥ ७ ॥

वक्त्रादिवदेव विषयाश्रयमौचित्यमपि संघटनां नियामयति । यथा वक्त्रादि वैचित्र्ये सा परिवर्त्तते तथा मुक्तकादिकाव्यरूपविषयवैचित्र्येऽपि सा परिवर्त्तनीयेऽहि कारिकाया भावः ।

काव्यस्य प्रभेदाः *मुक्तकं, सन्दानितकं, विशेषकं, कलापकं, कुलकं पर्यायबन्धः, परिकथा, खण्डकथा, सकलकथा, सर्गबन्धः, अभिनेयार्थं, आख्यायिका, कथा वेतालवेतादयः । आदिशब्दाच्चम्पूः ।

तथो मुक्तकेषु रसबन्धाभिनिवेशे तदाश्रयमौचित्यम् । अन्यथा कामचारः । मुक्तकेष्वपि सन्ति रसबन्धाभिनिवेशः: कवयः । अमहकस्य मुक्तकः प्रबन्धायमाना प्रसिद्धा एव । सन्दानितका (युग्मा) दिपु तु विकटनिबन्धौचित्यवान्मध्यसमासादौश् प्रसिद्धा एव ।

समासे एव रचने । प्रबन्धान्तर्गतेषु तु युग्मादिषु तत्प्रबन्धप्रोचित्यमेवानुसर्त्तव्यम् ।

पर्यायबन्धे (ऋतुादिवर्णनानातमके खण्डकाव्ये ) रचना असमासा मध्यमसमासा वा । अर्थोचित्येन कदाचिद्दौर्घ्यसमासायामपि ग्राह्य्या, परुषा च वृत्ति॑रद्य्या ।

परिकथायां तु रचनायां कामचारः; इतिवृत्तमात्रवर्णनात् । प्राकृतप्रसिद्धे खण्डकथासकलकथे द्वौधंसमासे अपि भवतः; कुलकादिदाहुल्यात् । वृत्त्योचित्यं तु यथारस मनुसर्त्तव्यम् ।

सर्गबन्धो द्विविधो—रसप्रधानः, इतिवृत्तप्रधानश्च । तत्र प्रथमे यथारसं रचना, अन्यत्र कामचारः । यत्र रसप्रधानस्य श्रेष्ठत्वम् । दृश्यकाव्यं तु रसप्रधान मेव विघेयम् । आख्यायिकाकथयोरस्तु गद्यपद्योःलु्यात् छन्दोविचित्रवभित्रप्रस्थानन्त्रात्

मनाडनियमेदः—

• (१) मुक्तकं—अन्येनानालिङ्गितं स्वतन्त्रं पद्यम् । पद्याश्रयां क्रियासमासो । युग्ममिति लोके प्रसिद्धम् । (२) सन्दानितकं द्वाभ्या पद्याभ्यां क्रियासमासो । (३) विशेषकं—श्रिभिः पदैः क्रियासमासो । एवं (४) चतुभिः पद्यैः कलापकं (५) पञ्चभिः पद्यैः स्तु कुलकं । (६) पर्यायबन्धः—वसन्तवर्णनादिरेवस्तुवर्णनात्मकः । (७) परिकथा— धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्र्येण अनेकवृत्तान्तवर्णनात्मिका । (८) खण्डकथा— एकदेशवर्णनरूपा । (९) सकलकथा—फलोदयपर्यन्ते इतिवृत्तवर्णनरूपा । (१०) सर्गबन्धः—महाकाव्यम् । (११) अभिनेयार्थं—नाटकादिदृश्यकाव्यम् । (१२) आख्यायिका—उदात्तचरितादिवभक्ता संवादात्मकाः । (१३) कथा—उदृत्त रसादि रहितेतिवृत्त- वर्णनरूपा । गद्यपद्ययं काव्यं चम्पूः ।

एतच्चार्थोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम्‌। सर्वत्र गद्यबन्धेऽपि छन्दोनियमर्वाजिते ॥ ८ ॥

रसबन्धोक्तमौचित्यं भाति सर्वत्र संश्रिता । रचना, विषयापेक्षं तत्‌ किंत्रिविधभेदवत्‌ ॥ ९ ॥

यथोक्तम्‌—वक्त्रौचित्यं, विषयगौचित्यं च । तस्याः—रचनायाः । रसबन्धौ- कयौचित्यं संश्रिता रचना सर्वत्र भातीयस्न्रयः । तत्‌तु—औचित्यं तु । आवश्यकायिकायां गद्यस्य विकटबन्धेन चमत्कारितया दीर्घं—मध्यममस्मासे एव रचने । शृङ्गारकथनयोसु विकटबन्धो न शोभते । कयायां तु रसबन्धौचित्यम्‌ । नाटकादौ त्वस्मासेव । विषयानुसारितंव तु कुत्‌रापि न विस्मार्यम्‌ ।

प्रबन्धार्थमनोडलक्ष्यप्रक्रममध्ये: प्रकाशनप्रकारः । विभावभावानुभावसञ्चारिभिरित्यचारुणः । विधिः कथाशरीरस्य वृत्तस्योप्रेक्षितस्य वा ॥ १० ॥

इतिवृत्तवशायातां त्यक्वाननुगुणां स्थितिम्‌ । उत्प्रेक्ष्याद्यनतराभीष्टरसोचितकथोन्नयः ॥ ११ ॥

सन्धिसन्ध्यङ्गघटनं रसाभिव्यक्तिपेक्षया । न तु केवलया शास्त्रसिद्धिसम्पादनेच्छया ॥ १२ ॥

उद्बोधनप्रशमने यथावसरमनतरा ।

रसस्यारब्धविश्रान्तेरनुसन्धानमञ्जसा । अलङ्कृतोनां शक्त्याव्यानुरूप्येण योजनम्‌ ॥ १३ ॥

प्रबन्धस्य रसादीनां व्यञ्जकत्वे निबन्धनम्‌ ॥ १४ ॥ प्रबन्धे तत्त्वदर्शौचित्यभाव-भावनमात्र-संचारिणाम्‌ औचित्येन चारुणो: शब्दार्थयोनिविघानं प्रबन्धं मूलम्‌ ।

तत्र विभावौचित्यं प्रसिद्धम्‌ । भावौचित्यं तु प्रकृतोनाम्‌ ( नायकप्रतिनायक- दोनाम्‌ ) औचित्यात्‌ । प्रकृतिमेदासच दिव्या, अदिव्या, दिव्यादिव्या, उत्तमा, मध्यमा, अधमा चेति । ताम्‌ (प्रकृतिम्‌) अनुसृत्य निवन्ध्यमोनो रत्यादिरोचितयवान्‌ भवति । अन्यथा त्वनुचितः । यथा केवलमानुषस्य राज्ञः सस्सार्णवलङ्कना‌र्दे नीरसमेव भवति । तत्र चानौचित्यमेव हेतुः ।

४२ ध्वन्यालोक-सार: ननु सातवाहनादीनां नागलोकगमनादि श्रूयते । तद्वादि राज्ञा प्रभावातिश्रृङ्गारवर्णनं क्रियते तर्हि किं मनुचितम् ? सत्यम् किन्तु तद्वतिवृत्तानुमार्यवेँचितम्, न तु तद्वच्यतिरिक्तम् । राज्ञां प्रभावतिश्रृङ्गारवर्णनं न वचं निनषेधामः, किन्तु केवलं मनुष्यकथायां दिव्यामौचित्यं न योजनीयमित्यस्माकमभिप्रायः । ये पुनः पाण्डवायो दिव्यादिव्यास्त्वेषु न द्वयमपि योजनीयम् ।

अयमर्थः— अनौचित्याहते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम् । प्रसिद्धौचित्यवन्ध्यस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥

अत एव भरतेन नाटके रामायणादिप्राचीनप्रबन्धेषु प्रसिद्धवस्तूनां प्रश्यातो- दातनायकस्य च वर्णनमावश्यकमित्युच्यते । अन्यथाsऽडभुतवृत्तान्तानमनौचित्य- पत्तेः । अनुसूते च तस्मिस्तादृशचरिताना लोकप्रसिद्धत्वेन कवेरनौचित्यप्रद- भाति । कलिप्तवस्तुनि नाटकादौ तु तादृशदिव्यचरितवर्णनं महान् प्रमादः ।

न चोत्साहादिवर्णनं एव प्रकृतिपरोक्षा, न तु रसगदादिवति वाच्यम् । देवेष्ट्रपि राजादिवद् अप्रशस्तश्रृङ्गारोपनिबन्धस्वभावकत्वात् । यथादर्शमप्रकृत्यौचित्येनोत्तम- प्रकृतेः श्रृङ्गारवर्णनं भारतवर्षेऽपि न दृश्यते, तथैव देवेष्ट्रपि तत् परिहृतंव्यम् ।

न च दृश्यमानत्वेsपि विधेरम्, किन्तु श्रद्धयेवपि । तेनोत्तमप्रकृते राजादि- देवतादीनां च संयोगवर्णनमिवानुचितमेव । परस्परप्रेमदर्शना-ददयो ये संयोगश्रृङ्गारविप्रलम्भौ स्त्र एव तेऽपु वर्णनीयाः, न सुरतम् । यत्तु विप्रलम्भ- महाकवोनामप्यसमेष्यकारितां दृश्यते स दोष एव, शक्तितिरसकृतत्वात्तु न लक्ष्यते ।

अनुभावौचित्यं भरतादौ प्रमिद्धमेव । इदमत्र सारम्—भरतादिविरचितां मर्यादां, महाकविप्रबन्धम्, स्वप्रतिभां चानु- सृत्य प्रकटितवच्येषु विविधासु कथासु महाकविप्रतिभाविश्रायैः पदैः ग्राह्यम्, नेतरत् । स्वकलिते विषये तु कविना सर्वथैवानौचित्यपरिहारः कार्यः । एतदेव प्रबन्धव्यङ्जकत्वम् । अयं चात्र परिकरश्लोकः—

कथाशरीरमुत्पाद्यवस्तुकायं तथा तथा । यथा रसमयं सर्वमेवैतत् प्रतिभासते ॥

यथा रसमयं सर्वमेवैतत् प्रतिभासते । रामायणादिवृत्तवर्णने तु स्वेच्छया न योज्या । यदुक्तम्—‘कथामार्गे न चाल्यो-

तृतीयोदयोतः

व्यतिक्रमः' । योजयेत् चेत् न रसाविरोधिनो । रसानुरोधी तृतीयो विशेषः, यथा कालिदासादोनामिन्दुमतोःस्वयंवरवर्णनादि । न हि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वाहेण प्रयोजनम्, इतिहासादेव तत्सिद्धेः, किन्तु तेन रसपरतन्त्रेण भवितव्यम् । ततश्चेतिहासेऽपि रसादनु गुणं तत् परिगण्य स्वातन्त्र्येण रसानु गुणकल्पनेऽपि न दोषः ।

शास्त्रोक्तानां संध्यादिनटिकादियवानामपि प्रवन्धे रसानुगुणतयैव निबन्धनमुचि- तम्, यथा रत्नावल्याम् । न तु शास्त्रमर्यादापालनाय ।

यथा युद्धवर्णनाऽऽसरे—

लोलांशुकस्य पवनाकुलितां शु कान्तं त्वदूदृशृङ्खिहारि मम लोचनबान्धवस्य । अध्यासितुं तत् चिरं जघनस्थलस्य पयोधरमेव करमोहत मगोरहयुग्मम् ॥

इत्यस्य विलासाद्वस्य प्रतिमुखसन्ध्ययुद्धस्य वेणीसंहारे भरतमतानुसरणमात्रेच्छया घटनम् ।

इदं चापरं प्रदर्श्यम्य रसाभ्यञ्जकत्वे निमित्तम्—यथावसरं रसस्योद्बोधनप्रशमनेऽथवा रत्नावल्याऽऽदौ निमित्ते विवक्षिते पूर्णतया रसस्योद्दपनं‘कुत्र वधूर्गता रामा उद्दाम- णो जस्स अहं तादेग दिसण्हा' इत्यादि सागरिकाया उक्तिः, प्रशमनं वासवदत्तातः पलायने, पुनरुद्दोपनं चित्रफलकोलेख्ये, प्रशमनं सुसज्जताप्रवेशो इत्यादि ।

अनवरतरतपरिम्लिदतो हि रसः सुकुमारमालतोःकुसुमवसज्जितलयेव म्लानिमवलम्बेत, विशेषतस्तु श्रृङ्गारः, अतः प्रशमन विषयेऽपोद्बोधनीयः ।

आङ्गिनो रसस्यानुसन्धानं यथा—तापसवत्सराजे वासवदत्तद्विपयः प्रेमबन्धः पञ्चावतोविदाहादिकथावशादाङ्गदाच्च दृश्यमानविच्छेदरोष्यानुसन्धिः ।

इत्येतद् द्वयम् प्रदर्शेऽस्यावश्यकम् ।

अलंकृतौ च शक्तावध्यानुरूप्येण योजनं विधेयम्, न तु रसं विस्तृत्य तत्नैव प्रयत्नो विधेयः ।

संलक्ष्यक्रमस्यापि प्रवन्धेषु दर्शनम्

अनुस्वानोपमात्मापि प्रभेदो य उदाहृत । ध्वनेरस्य प्रवन्धेषु भासते सोपि केषुचित् ॥ १५ ॥

एवमेव संलक्ष्यक्रमोदपि प्रवन्धेपु भासते । यथा महाभारते गृद्धगोमायुसंवादादौ

तत्र हि इमशानावतोणं पुत्रदारार्थमुयोगिनं जनं वञ्चयितुं गृध्रो दिवा शवशरीरभक्षणार्थी प्राह —

अलंस्थितवा इमशानेडस्मिन् गृध्रगोमायुसंकुले । कडककलबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ न वैह जीवन्तः कर्हिचिद्भयमुपासादः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरोद्दृशी ॥ गोमायुः्तु 'निशोदयावधि अमो तिष्ठन्तु ततो गृध्रादपहृत्यमाहं भक्षयामो'- त्यमिप्रायेणावोचत् —

आदित्योदयं स्थितो मूढः ! स्नेहं कुरुत साम्प्रतम् । बहुविध्नो मुहुर्तोङयं जीवेर्दपि कदाचन ॥ असं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम् । गृध्रवाक्यात्तु कथम् वाळास्त्यधवमविशङ्किता: ॥

इत्यादि । पदैकदेशादीनामपि व्यज्जकत्वं अलक्ष्यक्रमविषये डव धेयमिदम् —

सुप्-तिड्-वचन-संवन्यैस्थता कारकशक्तिभिः । कृत-तद्धित-समासैश्र द्योत्योङलक्षणक्रमः स्वचित्त ॥ ९६ ॥

'च' शब्दात्रिपातोपसर्गकालादिभिः । यथा — न्यङ्कारो ह्यमेव मे यदरयस्त्राय्यसौ तपसः सोडप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः ॥ धिक् धिक् धिक् शक्र्जितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णोऽनु वा स्वर्गोग्रामटिकाविलुठनवृथोच्छूतैः कि मेभिरुज्झितैः । वच् 'मे यदरयः' इत्यत्र सुप्-संवन्ध-वचनातां व्यज्जकत्वं स्वस्यादितीयौपनिक- मत्वं, बहुभिः सह वध्यघातकरूपसंवन्धनौचित्यं च व्यङ्ग्यवम् । 'तत्राव्यसो तपसः' इत्यत्र तद्धितानिगातयोग्जकत्वं, व्यङ्ग्यञ्च तु देवादीनामसंमुखोभवनं नि:साधन- मनुष्यमात्रस्य तथात्वं च । 'अत्रैवैति क्रियकरणस्य, 'राक्षसबल'मिति कर्मणः, 'हन्ति' 'जीवती'त्यनयोस्तिङौ 'असंम्मार्गममानुपनतमिति पुरुषकारासम्पत्ति' व्यञ्ज्यम् । 'धिक् शक्र्जित'मिति इलोकाद्र्धे च 'शक्र्जितं' 'प्रबोधितवता' इत्यञ्च कृतोः, 'प्रामटिका' इत्यञ्च तद्धितस्य, 'स्वर्गं...'इत्यादि समासःय,

प्रबोधित-विलुण्ठन शब्दयो: 'प्र' 'वि' रूपयो: हपसर्गयोश्च व्यज्जकत्वम् । आत्म-पौरुषनिन्दा च व्यज्ज्यचम् ।

एवं व्यज्जकभूस्तवे कार्यं निरतिशयचमत्कारि भवति । यत्र हि एकस्य पदस्य व्यज्जकत्वेऽपि संघटनासौन्दर्यं तत्र पूर्वोक्तश्लोकादिषु बहूनां व्यज्जकानां सत्चे किमु वाच्यम् । उक्तमेव 'वाच्यम्' इति पदं 'निरतिशयपरिक्रमवैशिष्ट्य' रूपार्थान्तरसङ्केतवाच्यं सत् पूर्वोक्तव्यज्जकसमुदायेन सहितं चारुत्ववैशिष्ट्यं पुङ्णाति ।

प्रतिभावतां महारम्नां कार्येषु दृश्यन्ते च बहव एवंविधा: प्रकाराः । यथा—अतिकान्तसुखा: काला: प्रत्युपस्थितदारुणा: । स्व:श्वपापीयादिवसा पृथिवी गतयौवनना ॥

इति व्यासपद्ये 'अतिकान्ता'दो 'कत्' रूपस्य कृतः, 'पापीय' इत्यादौ तद्धितस्य, 'काला:' इति बहुवचनस्य च शाब्दरसव्यज्जकत्वम्, 'गतयौवन' इत्यत्र च तादृशार्थस्य पृथिव्यां बाषितत्वात् 'उपमोगायोचितवम्' लक्ष्यम्, अन्यत्ततिरसकृतवाच्यरहुपं 'परित्याजयत्व' च व्यज्ज्यचम् ।

नयस्तानां सुबादीनां व्यज्जकत्वस्योदाहरणानि सुवस्तस्य यथा—

ताले: शिञ्जदूवळयसुभगे: कान्तया न ततो मे । यामध्यास्ते दिवसाविगमे नीलकण्ठ: सुहृदृदृ: ॥

अत्र 'ताले:' इति बहुवचनसुबन्तेन बहुवैभवतालाभिज्ञतया यक्षपत्न्या: संगोत-जत्वं व्यज्ज्यते ।

तिड्न्तस्य यथा—

अवसर रोऽं विअ णिम्मिआइँ मा पुंस मे हअच्छीओं । दंसणमेत्तत्तोहिँ जइहँ हिअअँ तह ण णाइँम् ॥ ( अपसर रोदितुमेव निर्मिते मा प्रोत्स्च्छ हतवे णिस्साणो मे । दर्शनमात्रोन्मत्ततोहि याम्यां तव हृदयं न ज्ञातम् ॥ )

इत्यत्र 'अपसर' इति तिङन्तेन नायिकाया रोष:, नायकापराधस्यामर्षणोयत-च व्यज्ज्यते । यथा वा—

मा पन्थं कुन्थीओ अवेहि बालअ ! अहोसि आहिरीओ । अस्हेअ णिरिच्छाओ सुण्णघरं रक्खिदुअवं णो ॥

( मा पन्थानं रुघः, अपेहि बालक ! अहहो अहो अहो ! वयं परस्तत्रा: शून्यग्रामं रक्षितुम् नः ॥ )

इत्यतत् 'अपेहि' इत्यनेन 'नायं समय:' गृहे समागन्तव्यम्' इति व्यज्यते । संबन्धस्य यथा—

अण्णन्त वच्चे बालऐ ! द्वआन्ति कि मं पेसोअमि एसअम् ! भो ज.आभीरुअआं तड़ं विअ ण होइ ॥

(अन्यत्र ब्रज बालक स्नान्ती कि मां प्रलोकयस्येवम् । भो जायाभीरुकाणां तट²मेत्र न भवति ॥ )

इत्यत्र 'जायाभीरुकाणाम्' इत्यनेन जायासंबन्धद्वारा 'यदि मत्प्रणयं वाञ्छसि तर्हि जायाभयं परित्यज' इति व्यज्यते ।

तद्वितस्य तु अल्पादर्थक'क्' प्रत्ययवत्सु व्यत्नजकत्वं दृश्यत एव, यथा— 'भीरुकाण'मित्यत्र कृत्सितत्वेनावज्ञातिशय: ।

समासानां तु तदसदृशानेकूलपरुषादृष्टिसंपादनेन सुप्रसिद्धं तत् । निपातानां यथा—

अयंमेकपदे तथा वियोगः प्रियया चोपनत: सुहृ:सहो मे । नववारिधरोदयादहोभिरेभिरेवितलयं च निरातपत्रवरम्यै: ॥

इत्यत्र चकारद्येन क्रियोयोर्योगपद्यं तेन च वियोगस्यासह्यतोत्कर्षो व्यज्यते । यथा वा—

मुहुरञ्जुलिसञ्चृताधरोष्ठं प्रतिबेधाक्षरविकलाविरामम् । मुखमं सविचार्ति पक्ष्मलाक्ष्या: कथमन्युन्रुमितं न चुम्वितं तु ॥

इत्यत्र 'तु' शब्द: 'परवात्तापतिशय' व्यनक्ति । 'चा' द्वितिपातानां समूहप्रयादिशोभनकत्वे प्रसिद्ध उप न तुब्सदृशोदाररसादिव्यञ्जकत्वेनैति ध्येयम् ।

उपसर्गाणां यथा—

नीवाराः शुक्रगर्मेकोटरमुखभ्रष्टास्तरुणामसंध: प्रस्निग्धा: कचिदिर्झृदीफलमिद: सूच्यन्त एवोपलाः ।

१. तटमेत्र = स्थातिस्थलमेव, दृढनिश्चय इति यावत् ।

तृतीयोद्धयोतः

विश्वासोपमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगस्तोयाधारपथाश्रू वल्कलशिखानिष्यन्दलेखाड्किता: ॥

इत्यत्र 'प्र' शब्देनोपलानां स्निग्धतां तिशयबो-धकेन दृढदीफलानां सरसतांतिशय: सूच्यते ।

द्वित्रोपसर्गाणामित्यत्र पदे प्रयोजेऽपि रसस्योत्कर्षान्न गुणत्वं न दोषः । यथा—

'प्रभ्रंशयत्युत्तररीयत्निवाषि तमसि समुद्दीक्ष्य वोतातृतीनू द्रागू जन्तून्'

इत्यत्र 'समुद्रीक्ष्ये' त्यस्मिन् पदे 'सम्-उद्-वी'नां समुदायो भगवान् सूर्यस्य जन्तुविशयकानुकम्पाप्रकर्षम् ।

यथा वा—मनुष्यवृत्तया समुपाचरन्तं स्वकुत्रिद्रिसामान्यपृकतानुमान: ।

योगीश्वरैरप्यसुभो-धसमीश! त्वां बोधधुमिच्छन्त्यबुधा: स्वतकै: ॥

इत्यत्र 'सम्-उप-आ' इत्येतेषां समुदायो लोकार्निजिघ्रातिशयं व्यनक्ति । निपातानामपि समुदायो रसगन्धं कुरते न दुष्ठ: ।

यथा—सुरा: समभ्यर्थयितार एते कायं त्रयाणामपि विष्णुपानामू ।

चापेन ते कमं नचाताहस्समहो वेतालो' स्पृहणीयवपु: ॥

इत्यत्र 'अहो-ते'ति समुदाय: कामपराक्रमस्यालौकिकत्वप्रकटनद्वाराड्‌दूनरस व्यनक्ति ।

यथा—ये जीवन्त न मान्ति ये स्म वपुषि प्रीत्या प्राणत्यन्त च

प्रस्यन्दिप्रमदाश्रव:9 पुलकिता वृधे गुणिन्यूजिते ।

हा धिक्छमहो क यामि शरणं तेभ्यो जननानां कृते नीतानां प्रलयं शठेन विधिना साध्वदिष: पुष्यता'॥

इत्यत्र 'हा-धिक्' इति निपातसमुदायो विरिञ्चि प्रत्यसूयां तदद्वारा निर्वेदं च व्यनक्ति ।

एवं पदपोतसुक्त्यमपि ।

यदू वच्म्रनाहितमतिर्‌बहुचाड्‌गाभें कार्योन्मुखे खलजन: कृतकं त्रवाति ।

तत्साधवो न न विदन्ति, विदन्ति, किन्तु कर्त्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥

९. आनन्दाश्रुनिझररवत: पुलकिता: सन्त: ।

४०

ध्वन्यालोक-सार:

परस्परानुरागे, समागमोपायचिन्तोचितं व्यवहारमुत्सृज्य व्यपारान्तरवर्णने । (४) धनवसरे रसस्य प्रकाशनं यथा—प्रवृत्ते विविधवीरसंक्षये उचिततिमित्तविनैव श्रृङ्गारकथोपन्यासे । न च कथा पुरुषस्य दैन्यग्यामोहितत्वादिना तथा चरणं संभवतीति कवेरपि तथा वर्णने न दोष इति वाच्यम् । रसबन्धस्येव कवित्त्वव्यप्तिहेतुसप्रयोजकत्वात् । तेन तथाविधं वस्तु परिहार्यमेवेत्येचित्तम् । सर्वथेति वृत्तानुसरणं नोपयुक्तम्, किन्तु ‘आलोकार्यो यथा दोपष्लाखायां मत्नवान् जन:' ( पृ० ५ ) इत्युक्तदिशा कवेरितिवृत्तवर्णनं रसनिबन्धनोपायमात्रम् । अत एव चेतिवृत्तमात्रवर्णने प्रकटतां कवोनां' मस्मत्प्रबन्धे कस्तावदृशो रस:, के च ईदृशकविशिष्टार्थमेव ध्वन्यालोकरचनाप्रयासोडपि, न तु केवलं ध्वनिसिद्धये ।

(५) परिपोषं गतस्य रसस्य पौनःपुन्येन दीपनमपि रसभङ्गहेतुः, यत उपभुक्तस्य तस्य पुनः परामर्शः पृथग्जानकुसुमकलङ्कतामापद्यते ।

(६) वृत्त्यनौचित्यं = व्यवहारानौचित्यमपि रसभङ्गहेतुः । यथा नायकं प्रति नायिकाया विलासादिप्रकटनमनुपपद्य तन्मुखेन संयोगाभिलाषिकथनं । अथवा वृत्तिशब्देन भरतप्रतिपादिता: कौतुकादय:, प्रसिद्धा उनागरिकादयोऽपि ग्राह्यन्ते, तेन विषयमनंतरं तात्क्षणिकतन्मपि रसभङ्गहेतुः ।

एवमेषामनयैव दिशा स्वोत्प्रेक्षितानां च रसविरोधिनां सत्कविना सावधानतया परिहारो विधेयः । तेन (१) रसनिबन्धनेप्रमादितवं, (२) कविप्रतिभोविनाशकस्य नीरसप्रबन्धस्य परिहार;, इत्येतद् द्वयं सर्वथा न त्याज्यम् । वाल्मीकिकृत्यासादिभिः शृङ्गोदयं पन्था विनिदर्शनेऽनुपेक्षणीयः । तदेतदत्र परिकरश्लोका:—

सुख्या व्यापारविषया: सुकवीनां रसादयः । तेभां निबन्धने शक्तिं तेः महाकविप्रबन्धभिः ॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान् कवे: । स तेनाकिरेवस्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥ पूर्वे विश्रुतखलङ्गिरः कवयः प्रापकीर्त्तयः । तान् समाश्रित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनोषिभिः ॥ वाल्मीकिकृत्यासमुख्यास्त्र ये प्रख्याताः कवोई्वराः । तदभिप्रायबाह्योडयं नास्माभिरेर्ंशितो नयः ॥

तृतीयोध्योतः

विरोधनां ग्राह्यतववस्था

विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम्‌ । बाध्यता मड्रभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ॥ २० ॥

प्रकृतरसपोषाय विरोधिरसादीनां बाध्यत्वेन वा मड्रभावत्वेन वोक्तौ न दोषः । यथा विप्रलम्भे ष्याद्यादोनाम‌ । अनङदकानां तु दोषत्वमेव । किन्तु मरणस्य विप्रलम्भाङ्गत्वे संभवत्यपि तदुपन्यासो नोचितः, आश्रयविच्छेदे मति रसस्यात्यन्तविच्छेददापत्तेः । न च तत्र शोकोस्याविभावः य करुणस्य तेन परिपोषो भविष्यति प्रतोति वाच्यम‌, तस्याप्रस्तुतत्वात्, प्रस्तुतस्य सृङ्गारस्य च विच्छेदात । करणे प्रस्तुते तु मरणवर्णनं न विरुद्धम्‌ । अथचिरण प्रत्युद्ज्जीवनाशायां तु कदाचन मरणोपनिबन्धो नात्यन्तविरोधी, यथा कामबर्ह्याम‌, दोषकालिकस्तु त्याज्य एव ।

लब्धप्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोधिरसादीनां बाध्यत्वोक्तावदोषो यथा— काकां शशलक्षणः क च कुलं, भूयोडपि हृश्येत सा, दोषाणां प्रशमाय मे शरतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्‌ । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतधियः, स्वप्नेऽपि साधुलोभं, चेतः स्वाश्रयमुपैहि, कः खलु युवा धन्योधनं घास्यति ॥

इत्यत्र वितर्कस्योपनयेन, औत्सुक्यस्य मत्या, मते स्मृत्या, स्मृतेः शङ्कया दैन्येन, वैनस्य धृत्या, धृतेश्च चिन्तयेति क्रमेण शान्तादिसंचारिरणां शृङ्गारादीनां तु शान्ताद्यबन्धोऽपि पर्यन्ते शृङ्गारसंचारिण्या चिन्तया बाधितत्वेन निरुपाच्छान्तादीनां निबन्धो न दोषावहः । यथा वा महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्मरानुरागस्य पुण्डरीकस्य द्वितीयमुनिकुमारोपदेशवर्णने ।

विरोधिरसादीनां प्रस्तुतरसाद्भावास्वस्था—स्वाभाविकः, समारोपितः, द्विविधो विरोधितोरत्याज्यत्वे च ।

१—स्वाभाविको यथा— भ्रमरतरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छो तमः शरीरसादम्‌ । मरणं च जलदसुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्‌ ॥

इत्यत्र ये भावाः करुणाद्रुानि त एव स्वभावेन विप्रयोगादीनां प्राप्ताः ।

२—समारोपितत्वे यथा— पाण्डु क्षामं बदनं हृदयं सरसं त्वालसं च वपुः ।

४२

धन्यालोक-सार:

आवेदयति नितान्तं क्षेत्रिय¹रोगं सहिते हृदन्तः । इत्यादि करुणाज्ञापि विप्रलम्भे समारोपितान्ति । एतावति स्वाभाविकत्वेनापि संभवन्तोऽपि द्वितीयोदाहरणमाह— कोपानं कोमललोऽवाहुलतिकापाशेन्त बद्धवा हृढं नीतवा वासनिकेतनं दंपितया साजं सखीभिः पुरः । भूयो नैवमिति स्वलकलङ्गिरा संश्र्चय दुश्शेष्टितं धन्यो हन्यत एव निह्नितिपरः प्रेयान् रुदत्या हसन् ॥

३—विरोधिनोर्न्याऽऽज्ञप्ते यथा—

क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंशु कान्तं गृद्धनकेशेष्वपास्यशरणनिपतितो नेक्षिता सम्भ्रमेण । आलिङ्गन् यौवधूतिस्त्रपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोऽत्पलाभिः कामोवाद्रौपराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥

इत्येतत् । यथोक्तविरोध इति चेत्, उच्चयत्न-द्वोरप तद्योग्यपरत्वेन व्यवस्था नात, यतो विवेच्यो विरुद्धसमावेशोऽपि दुष्टस्वम्, नानुवादे । यथा एहि गच्छ पतोत्थितं वद मौनं समाचर । एवंसाश्रयाहमस्तेऽपि क्रोधान्ति धनिनोऽथिभिः ॥

इत्यत्र आगमनगमनयोर्विधिनिषेधरूपयोः परस्परवीरोधेऽपि स्वामिपरतन्त्र- दशायामनुवाञ्चत्वेन समवेशो न विरोधः, तथेहापि । अत्र हि त्रिपुररिपुप्रभवाति- शषस्य वाक्यार्थत्वेन विप्रलम्भस्य विधीयमानत्वम्, न च करुणस्य । वाक्यार्थाञ्ज्ञ- त्वेन व्यवस्थानाच्च न तयोरविरोधः ।

वाच्यार्थानां वाक्यार्थत्वेनाऽऽुपगमात् कथं तेषामनुवादत्वंविचेयत्ववग्यवहार इति वाच्यम्, रसानां वाच्यार्था. समत्वेन वाच्यार्थसंबन्धिनिर्विधेनानुवादयोस्स्रापि निवारण- नहंत्त्वात् । ये पुनः साक्षाद् वाक्यार्थतां रसादीनां न स्वीकरुवन्ति तन्मतेनाप वाच्यार्थ- मियक्ता. स्यां परस्परविरोधिरसाम्या सहकृताद् विमीयमानांशात् शिवविषयकरति: प्रयोयते. ततस्तच्च न कश्चन विरोधः ।

१ देहान्तरे ।चिकित्स्यो रोगः क्षेत्रियरोमः; असाध्य इति यावत् ।

तृतीयोद्धयोतः

५३

जलयो: परस्परविरोधेडपि तत्सहकारेण लोदनादिरूपकार्योत्पत्तिदृश्यते, तथैवेहापि करण—विप्रलम्भयोर्विरोधेडपि शिवप्रभावातिशयलुपकार्योत्पत्तो न विरोध: । वृत्तिगतस्य 'विरुद्धफलोत्पादनहेतुत्वम्' 'करणस्य विरुद्धत्वम्' इत्यादेरयमर्थः— यत् सहकारिरशून्यमेकं कारणं न परस्परविरोधिफलद्रयो:पादने युगपत् प्रभवति— यथा केवलं जलं परस्परविरोधिनं तापं च कलेदं चोष्ममपि न जनयितुं शक्नोति, न तु विरोधद्वयस्य सहकारिता कारणं निषिध्यते ।

न च श्रव्यकाव्ये परस्परविरोधस्य विध्यनुवादविरचया समाधाने डपि दृश्यकाव्ये परस्परविरोधिपदार्थाभिनय: कथं प्रयोक्तुं शक्यत इति वाच्यम् । 'एहि गच्छ' इत्यादौ यथा युगपद्विरुद्धयो:पि गमनागमनयो: क्रमेणाभिनयनात् न विरोध:, संबभूय च उभयकरणेते पारतन्त्र्यं प्रकाशयत:, तथैहापि पृथक् पृथक् प्रयुक्तमुभयमपि संबभूयैवत: प्रकाशने समर्थं भविष्यतोति न विरोध: । किंच, प्रभावातिशयवर्णने तत्प्रतिक्षसंवन्धो करणो रसो वाऽऽन्वित: सन् न वैकल्यं जनयति, प्रत्युत प्रोत्य- तिशयस्य निमित्ततामापद्यते, तेन न कश्चिद्दोष: ।

अतः प्रधानरसस्य विरोधी रस एव विरोधी रसादपेक्ष:, न त्वङ्गभूतस्य रसादेः । इत्येकं समाधानम् ।

अपरं च शङ्किताम् । प्रकृतिमधुरा: पदावलो: शृङ्गारयति प्राप्तौ सस्मृतता: सन्त: शोकवेगा मुपजनयन्तीति प्रधानेडपि करुणे तादृशशृङ्गारवस्तु रसपरिपोषायैव जायते । यथा—

अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरूजघनसंसर्गी नितम्बीविमलंसन: कर: ॥ इत्यत्र । तथैवोक्तरलोके शृङ्गारनिरासार्तने: कामिभिरवहारवर्णनं त्रिपुरयुवतिदुर्दर्शा सूचयतोल्यतोडपि न विरोध: । तेन सूक्ष्मविचारे नोक्तरलो: कलिचिद्दोष: । एवमेव—

कामिनो: क्षतकोमलाङ्गुलिलग्नदृशै: सद्भि: स्थली: पादै: पातितयैकैरिव पतद्वाष्पाम्बुभिः तानतननाः । भीता भयादकरावलम्बितकरास्त्वद्भिरिनाडधुना दावाग्नि: परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्रद्वाहा इव ॥ इत्यादावपि निर्विरोधत्वम् । प्रवाने राजविषयकरतिभावे स्थूलाङ्गारकुणयोरङ्गत्वात् ।

प्रबन्धे एक एव रसोङ्ङी विधेयः

प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने । एको रसोङ्ङी कर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ॥ २१ ॥

महाकाव्यनाटकादिपु यद्यापि बहवो रसा उपनिबध्यन्ते, तथापि चमत्कारातिशयमिच्छता कविचेदेक एव रसोङ्ङीरवेन निवेदयितव्यः ।

ननुः बहुपु रसेपु परिपोषं गतेपु कथंमेकस्याङ्गता न विरुध्यते ?

रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः । नोपहन्यते यत्नेन सोऽङ्गस्य स्थायित्वेनावभासिन् ॥ २२ ॥

कार्यमेकं तथा व्याप्तुं प्रबन्धस्य विधेयते ।

तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विधते ॥ २३ ॥

स्थायिनो रसस्य पुनः पुनरनुसंधानात्सकलप्रबन्धव्यापिप्रबन्धे मध्ये स्फुरिते रसान्तरेः सह समावेशो न विरुध्यते । यथैकमेव प्रधानेतदृत्तं मध्ये कथाान्तरसत्त्वेऽपि सकृल्ल प्रवन्धे व्याप्तुं तिष्ठति, तथैव मध्ये रसान्तरप्रतीतिरप्यङ्गीणः न नाशयति । प्रस्तुत विवेकिन सहृदयानामाहृलादातिशयं जनयति । यथोक्तम्—

गुणः¹ कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपादते । प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते ॥ इति ॥

ननु अनेन प्रकारेण बोज्ज्झगारादीनां विरोधिनमज्ज्ञारङ्गभावः स्यात्, न पुनः बाघ्यबाधकतापन्नानां शृङ्गारबीभत्सादीनाम्, रत्याद्युःछेद एव जुगुप्सादीनां प्रवृत्तः । उच्यते—

अविरोधी विरोधी वा रसोङ्ङी रसान्तरे ।

परिपोषं न नेतव्यस्थथा स्यादविरोधिता ॥ २४ ॥

रसान्तरे शृङ्गारादौ प्रबन्धाङ्गयुजुचे सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोषं न नेतव्यः । परिपोषपरिहारस्थितिघा— ( १ ) अविरोधिनो रसस्याङ्गिरसापेक्षया वाधिकारं न विधेयमिति प्रथमः ।

१. गुणः = अङ्गभूतः, कृतात्मसंस्कारः = परिष्कृतः सन्, प्रधानस्य = अङ्गिनः; भूयांसमुपकारं करोति भावः ।

तृतीयोद्ध्योतः

उत्कर्षसाम्यं तु न निषिध्यते । यथा—

एकत्तो हइ पिआ अपणन्तो समरतुरणिग्घोसो । पोहेण रण्णरसे ण अ भडस्स दोलाइअं हिअअम् । (एकतो रोदिति प्रिया अपनयन्तः स्मरतूर्‌णिःस्वनः । पृष्ठे रणरणरसेण न भटस्य दोलायितं हृदयम् ॥ )

इहं ‘दोलाइअं’ इति पदंनिरूप्योः समासोऽपि न, लु‍ट्ठा प्रतীয়ते । यथा ताव—कण्ठाच्छिद्रवाक्षमालावलयमिव करे हृद्मावर्त्तेयन्तो कृतवा पर्यङ्कद्वन्द्वं विषधरपतिना मेखलाया गुणेन । मध्येमान्त्राभिजापस्फुरदधरपुटतया क्षितावच्चहासा देवी सन्ध्याभ्यस्मूयाहसितपतिसुपतिसतत्र तुष्टा तु वोढन्यात् ॥

इत्थन्त्रापि शान्तस्युदीरयः साम्येऽपि न दःषः ।

(२) अथ्न्नरसविदुद्दारां णरभिचारिअरां प्राचुर्योभावः, क्षिप्रमेवाङ्गिरसस्यभिचार्यनुवृत्तिवेंति द्वितीयः ।

यथा—‘कोपात्कोमललो ल (पृ० १८) इति पूर्वोंद्धाहृते इलोके रतावङ्गिरसेपानिबिडस्यामर्षस्य क्षिप्रमे’ ‘हदत्थे’ ति ‘हसन्ति’ ति च रत्युचितेभ्योऽत्सुक्यहर्यानुसन्धानम् ।

(३) परिपोष्य नोयमात्रस्यप्यङ्गत्वेन पुनः पुनः प्रत्यवेक्षा इति तृतीयः । अनया दिशान्ये ऽपि प्रकार ऊह्यः ।

सेयमविरोधिरसपरिपोषपरिहाराअव्यवस्था । विरोधिरसस्य तु यथासंभवं परिपोषे विदिहते ण अङ्गिरसपेक्षय नूनतैव विचेया ।

एतच्चापेक्षिकं प्राक्षरयोनितवज्ज्ञो रसस्थ रसानामङ्गत्वं भावमस्वीकुर्वदृष्टापि न निपेद्यसुमर्हम् । इदं हि ‘रसौ रसान्तरस्य क्यभिचारियो भवति’ ति मतेनोक्तम् । ‘एवं विशेषे स्थायिनो स्थायिनो भाव एवं उपचारीद्र रसादुदे नोच्यन्ते’ इति मते तु नास्येवाङ्गताया विरोधः ।

सोर्य सर्वोऽपि विरोधिनामविरोधिनां च साधारणौद्विरोधोपायः ।

१. अत्र ‘वा’ ग्रहणमत्तरपक्षादाढ्यं सूचयति न विकल्य’ मिति लोचनम् । तस्यायमभिप्रायः—केवलमङ्गीरसविरुद्धार्ना क्यभिचारिरणां प्राचुर्योभावेन न विरोध-परिहारः, किंतु क्षिप्रमेवाङ्गिरसक्यभिचार्यनुवृत्त्यैव । अत एवायमेकः प्रकारः, अत्यथात्तु द्वौ स्वाताम् ।

५६

ध्वन्यालोक-सार:

केवलविरोधिविषये त्विदमवधेयम्—

विरुद्धैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत् ।

स विभिन्नाश्रय: कार्यस्तस्य पोषेड्यदोषता ॥ २५ ॥

विरोधी द्विविधः—एकाधिकरण्यविरोधी, नैरन्तर्यविरोधी च । तत्र पूर्वों यथा

वीरेऽप्यङ्गानक:, उदात्तहृदययो:कारुणरसाद्रुत्वाद्रुत्वाच्च विरोध: । से विभावेश्रय: कार्य:

अर्थात् नायकेऽ वीरः, प्रतिनायकेऽ तु भयं वर्णनीयम् । तेन नायकसंवलनिवपराक्रमोत्सर्हो

द्योतितो भवति ।

एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान् ।

रसान्तरव्यवधिना रसो व्यङ्गय: सुमेधसा ॥ २६ ॥

नैरन्तर्यविरोधी तु रसान्तरव्यवधानेन प्रवन्धे निवेशयितव्य:, यथा नागानन्दे

शान्तशृङ्गारयोर्मध्ये ड्डुनरसो निवेशित: ।

शान्तरसविचार:

ननु कोषु शान्तो रस: ? उच्यते । तृष्णाक्षयसुखरूप: । यदुक्तम्—

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।

तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाहंत: घोडशों कलाम् ॥

न च तृष्णाक्षयस्य सर्वजनानुभावगोचरता नास्तीत्यस्त्वं तस्येऽपि वाच्यम् ?

महानुभावाचितवृत्तिविशेषहृस्य तस्य प्रतिश्रवणानर्हत्वात् । तथा सति अन्येऽपि

केवलमहानुभावेषु वृत्तमानस्चित्तवृत्तितवविशेषा निषिध्येरन्निति भाव: । न च वोरेऽ-

स्त्वादि:, वीरस्याभिमानमयत्वात्, अस्य चाहङ्कारप्रशमैककत्पकत्वात् । सत्यप्येवं

विधे विशेषे यद्योऽपि कथमपि, तर्हि वोररोद्रयोरपि तत् स्यात् । दयावीरादीनां तु अहङ्कारा-

भावे शान्तभेदत्वम्, अन्यथा तु वोरभेदत्वम्, न तु शान्तस्य तन्नान्तर्भाव: ।

तदेवमस्ति शान्तो रस: । तस्य च न यथा नागानन्दे शृङ्गारविरोधितस्वं

संपादिते तन्निदर्शनमेव ।

तदेवम्—

रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरेपि ।

निवर्त्तते हि रसयो: समावेशे विरोधिता ॥ २७ ॥

यथा—

भूरेणुविग्रधान्ते नवपारिजातमालारजोवासितचाहुमध्य्या: ।

गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान् सुराझनाश्लिष्टमुजान्तरालाः ॥

सझोणितैः ऋत्यकुरजां स्फुरदृदृः पक्षः खगानामुपवीच्यमानान् । संवीजिताज्वलदनलवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपंक्तिरुत्कटले निषण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानांल्ललनाङ्गुलीभिरुच्चैःरा: स्वदेहान् पतितानपश्यन् ॥ इत्यादौ श्रृङ्गारेऽपि तस्योः ( मनोभ्रंशे रतिजुगुप्सया ) वीररसव्यवधानेन समावेशो न विरोधी, कि पुनरन्यत्रे । विरोधमविरोधं च सर्वत्रेत्यं निरूपयेत् । विशेषतस्तु श्रृङ्गारे सुकुमारतमो ह्यस्तौ ॥ २८ ॥

अवधानातिशयवान् रसे तत्रैव सत्कविः । भवेत्स्मिन् प्रमादो हि झटित्येवोपलक्ष्यते ॥ २९ ॥ सेयमत्र विरोधविरोधनिरूपणरीति:, श्रृङ्गारे द्वयं सर्वथा न विस्मर्त्तव्यं, स हि मनागपि विरोधसमावेशं न सहते । श्रृङ्गाररतस्य सर्वानुभवविषयत्वात् तत्र प्रमादो झटित्यवभासते । तेन सत्कविना तत्रैव भवितव्यम् ।

विनेयानुनमुखोकतुं काव्यशोभार्थमेव का । तस्मिन्नवधानेन भवितव्यम् ॥ ३० ॥ सदाचारोपदेशादिषु, शोभावृद्धये वाडपि विरोधिरसाझत्वेन श्रृङ्गाराद्रसमावेशो न विरोधी । यथा— सत्यं मनोरमा रामा: सत्यं रम्या: विभूषितय: । किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गलोलं हि जोवितम् ॥ इत्यादौ न रसविरोध: ।

एतदिह पर्यवसितम्— विरोध्येत्यं रसादीनामविरोधविरोधयोः । विषयं, सुकवि काव्यं कुर्वन् मुहुर्रति न क्वचिचित् ॥ ३१ ॥ वाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम् । रसादिविषये नैतत् कर्म मुख्यं महाकवे: ॥ ३२ ॥

१. हितिवृत्तकिशेषाभामित्यर्थ: । २. शब्दानाम् ।

अयमेव हि महाकवेरमुख्यो व्यापारो यदू रसादोनैव मुख्यतया काव्यार्थीकृत्य तद्रङ्ग्यत्नानुगुणत्वेन शब्दानामर्थाना चोपनिबन्धनम् । रसादनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः । औचित्यवान् यस्ता एता द्वृतयो द्विविधा स्थिता: ॥ ३३ ॥

भरतादयोरपि रसानुगुणशब्दाथयोरंजने स्वीकुर्वन्त एव । यतस्ते काव्यक्रियाद्यर्थवृत्ती:, उपनागरिकाद्या: शब्दवृत्तयश्चास्युपगच्छन्ति । रसादनुगुण औचित्यवानू यो व्यवहारस्ता एव चेताः वृत्तयः । रसादितात्पर्येण निवेशिता एव हि वृत्तयः काव्यस्य नाटचस्य च शोभामावहन्ति, यतस्तस्माद् द्विविधानामपि वृत्तीनां रसादयो जीवितभूता:, इतिकुत्रादिकं तु केवलं शारीरसूत्रम् ।

रसादीनां वाच्यादनन्तरभावित्वसाधनम्

अत्र केचित्-रसादीना मितिवृत्तादिभिः सह गुणगुणिव्यवहार:, न तु जीवशरीरव्यवहार: । वाच्यस्य रसादोना च शरीरे गौरवद्वित्वात् अपथ्यप्रतीते: । तैवम् । एवं सति यथा शरीरे गौरवं सर्वस्य प्रतीभासते तथारसादयोऽपि वाच्येन सहेव सर्वस्य प्रातीभासेरन्, न त्वेवम्, सहृदयस्यैव रसादिप्रतीतेः । अत एव प्रथमोद्योते 'शब्दार्थशासनज्ञानमात्रेणैव न बुध्यते' इत्युक्तम् । न च यथा रत्नानां जात्यादि ( उत्कृष्टजातिमत्वं ) विशेषज्ञानमेव भासते, न सर्वेषाम्, तथावाच्यस्य रसादिमयत्वमपि न सर्वप्रतोतिविषय इति वाच्यम् । एवं सति जात्यादिवस्य रत्नान्तिरिक्त्वामिव रसादेरपि विभावादिव्यतिरिक्तत्वमेव स्यात् । न चैत्रम् । विभावादय एव रसा इत्यनयवगमात् । यत् एव विभावादीनां कारणत्वं रसस्य च कार्यत्वं स्वीक्रियते । तेन तेषां पूर्वपरवाक्यारूप: क्रमोऽप्यं विहाने किंतु शाङ्गभावे नन लक्यत्ने । अत एव ते अलक्ष्यक्रममग्ना इत्युक्तम् ।

ननुप्रकरणादिसहकृतः शब्द एव वाच्यप्रतीतिसमकालमेव व्यङ्गचप्रतीतिमपि जनयतीति किं क्रमकलनया ? न च व्यङ्जकत्वस्य वाच्यप्रतीतिमूलकत्वेन वाच्यदाच्यपरामर्श विनैव रसप्रतीतितिदर्शानात् । तेन व्यर्थैव वाच्यप्रतीतेऽर्यङ्गचप्रतीति प्रति कारणत्वकल्पना ।

तृतीयोद्ध्योतः ५९

मैवम्। यद्यपि वयं प्रकरणादिसहकृतशब्दानां व्यङ्ग्यत्वं स्वीकुमः;, तथापि नैतद् वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीत्योः पूर्वोपरभावित्वहानि:। तथाहि-द्विविधं शब्दानां व्यङ्ग्य-कत्प्यम्-कदाचित् स्वरूपविशेषशक्त्या श्रवणमात्रेण यथा गीतादौ, कदाचित् तु अभिधाजन्यवाच्यार्थीपरामर्शेण यथा काव्यादौ, तेन गीतादौ वाच्यार्थपरामर्शस्य व्यङ्ग्यचप्रतीतौ कारणत्वम निवार्यमेव। तेनास्यैव क्रमः, अतिलघुत्वात्तु न लक्ष्यते। यदि तु गीतादावपि काव्यादावपि शब्दश्रवणमात्रेण रसादिप्रतीति: स्यात् तर्हि प्रकरण-मजज्ञानामघुत्पत्तिरशोभनां काव्यश्रवणमात्रेण सा कुतो न स्यात्? तेन वाच्यार्थ-ज्ञानपूर्वकं व्यङ्ग्यार्थप्रतीतिरिति सिदधम्।

न च वाच्यव्यङ्ग्यचप्रतीत्योः सहभाव इति वाच्यम्, एवं सति वाच्यप्रतीते-व्यङ्ग्यचप्रतीतौ कारणत्वेनोपयोगो न स्यात्। कारणस्य कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वात्। अस्ति चोपयोगः, तेन न सहभावः। स्वरूपमात्रेण व्यङ्ग्यके गीतादावपि पूर्वं शब्द-स्वरूपप्रतीतिस्ततस्तथा रसानुभवः, इत्यस्यैव क्रमः;, तथैवहापि प्रथमं वाच्यार्थ-परामर्शः; तथैवच व्यङ्ग्यार्थबोध इत्यनिवायं एव क्रमः। किन्तु स क्रमः रसादीनां वाच्यार्थविलक्षणत्वेऽपि आशुमावितत्वात् लक्ष्यते।

न चाव्ययं सर्वशास्त्रक्रम एव, किन्तु क्वचिल्लक्ष्यतेपि, यथा अनुरणनरूप-व्यङ्ग्यचप्रतीतिषु। तथाहि द्विविधं तादृदनुरणनरूपव्यङ्ग्यम्-शब्दशक्तिमूलं च, अर्थशक्तिमूलं च। तत्र अर्थशक्तिमूले वाच्यस्य तत्तसामर्थ्याद्विशिषस्य व्यङ्ग्यस्य च कार्यकारणभावो निल्होऽतुमशक्यः;, तेन स्पष्टमेव पूर्वापर्यम्। उदाहरणत् ‘गावो वः पावनातां परमपरिमितां प्रीतिमत्याद्युतम्’ (पृ. ३२) इत्यादौ ‘गो’ शब्देन ‘किरणधेनु’ रूपार्थद्वयप्रतीतो सत्यामुपमावाचकपदाविरहे योपमानोपमेयत्वप्रतीति:, सार्थसामध्येनाक्षिसेवेत्यस्यैववस्पष्टं वाच्यस्य व्यङ्ग्यच-लड्घारस्य च प्रतीत्योः पूर्वापर्यम्।

सेयं वाक्यप्रकाशशब्दशक्तिमूलव्यङ्ग्ये ध्वनवस्या। पदप्रकाशे शब्दशक्तिमूलव्यङ्ग्ये डपि अर्थद्वयसंबन्धयोग्यस्य विशेषणपदस्य यथेवादियोजकपदाभावेपि सक्रतुार्थेन सह योजनमर्थैकिसमभिति पूर्ववदेव वाच्यस्य व्यङ्ग्यालड्घारस्य च प्रतीत्योः पूर्वापर्यं सुस्पष्टमेव।

६०

ध्वन्यालोक-सार:

वस्तुतस्तु सेयमुख्यार्थसम्बन्धचवती प्रतिपत्तिरुक्तरीत्या अर्थाक्षिसत्वाद्‌व्येव । किञ्तु ( काव्यप्रकाशोक्तेः ) संयागाद्‌वोनियन्त्रिताया: शब्दशक्ते: प्रतिप्रसव- रूपत्वात् 'शब्दशक्तिमूलो' इति कल्प्यते । तेनात्रापि वाच्यप्रतीत्यानन्तर एव व्यङ्ग्यप्रतीतिरित्येव ब्रूमः ।

लक्षणामूले ( अविवक्षित वाच्ये ) वाच्यो हि वाच्यार्थनिवृत्तौ निमित्तक एव लक्षणार्थबोध:, तदनन्तरं तु व्यङ्ग्यार्थबोध इति कमश: नियतत्वमेव । तत् वाच्यस्याविवक्षितत्वातु कमविचारो न कृतः ।

इत्थं च यथा शब्दचर्वणस्य वाच्यार्थबोधस्य च स्पष्ट: पूर्वापरभावस्थ्येव वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीतियोरपि निमित्त-निमित्तिभावात् पूर्वापरभाव: सिद्ध: । स च वचिल्लक्ष्य , वाच्यप्रतीतिलक्ष्य इत्यन्यदेतत् ।

शब्दस्य व्यङ्गकत्वसाधनम् ( व्यञ्जनास्थापनम् )

इह हि शब्दद्वयोरपि व्यङ्गकत्वं प्रदर्श्य तन्मुखेन हि वानिमेदा: निरूपिता: । व्यङ्गकत्वं चेद् व्यङ्ग्यार्थबोधजननकत्वमेव भवेत्, व्यङ्ग्यत्वं च व्यङ्गकजन्यबोध- विषयत्वं स्यात् । एवं च व्यङ्गकत्वबोधयोनी व्यङ्ग्यत्वबोध:, व्यङ्ग्यत्वबोधाधीनत्वान्नेष दोष इति ।

अत्र शब्दौते-प्रथमोद्योतोत्कयुक्तिभिरवाच्यव्यतिरिक्तं किमपि वस्तु साधितं भवद्भि:, कितु नैतद् व्यङ्ग्यतया व्यपदेश्यमहङ्म । यतो यत्रैतत् प्राधान्येन वाच्यार्थ-भूतम्, तत्र वाच्यस्यैववास्य व्यपदेशो युक्त:, वाच्यस्यैव तत्रैव तात्पर्य्यात् । या तु मध्ये वाच्यान्तरप्रतीति:, श्लाघ्य तत्प्रतीतेर्हेतुपायमात्रं यथा मीमांसकानां नये वाच्यार्थप्रतीतेःपाय: पदार्थप्रतीति: ।

अत्रोच्यते—'गतोस्तमर्:' इत्यादि शब्दे यत्र 'तेजोविश्वस्यादर्शान' रूपं वाच्यमर्थ 'पण्यवस्तूनि समाह्रियन्ताम्' इत्याद्यर्थान्तरं च भिन्नाभिन्नतया बोधयति तत्र वाच्यार्थोऽपि विधायितवस्य ( अभिधाया: ) अर्थान्तरबोधहेतुत्वस्य ( व्यञ्जनाया:) च अभेदो वा भेदो वा स्वीक्रियते ?

तयोव्यापारयोर्नामेद:, विषयभेदात्, रूपभेदाच्च ।

तृतीयोद्द्योतः

विषयभेदस्तवत् सुप्रसिद्धः; अभिधायां विषयो वाच्यार्थः, व्यत्जनायास्तु अर्थान्तराणि । न च तथ्य तेषां चाभेदः; यतो वाच्यार्थः साक्षाच्छब्दस्य सम्बन्धी, अर्थान्तराणि तु वाच्यार्थसामर्थ्याक्षिसितानोति संबन्धिसंबन्धीनि, अन्यथा अर्थान्तरत्वमेव तेषां न स्यात् । तेन स्पष्टो विषयभेदः ।

अभिधाघट्यनयो रूपभेदोऽपि स्पष्टः, अभिधायां वाककशब्देस्तदेव सङ्केतः, व्यञ्जनायास्तु वाच्यार्थरक्षिततेष गीतशब्दवत् ( रागवत् ), अशब्दवत् चेष्टादिषु च सत्त्वात् । दृश्यते च -- प्रीडियोगान्नतवदनया सन्निधाने गुरूणां बद्धोऽकरपं कुचकलशयोर्मन्युमन्तर्निगृद्य । तिष्ठत्युक्तः किमिव न तथा यत्समुत्सृज्य वाष्पं मध्यासक्तक्ष्णितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः ॥ इत्यादिषु चेष्टया अर्थप्रकाशनम् । तेन न तयोः्यापारयोर्भेदः ।

भेदरचेत्, अर्थसामर्थ्याक्षिसितस्यार्थान्तरस्य न वाच्यत्वम्, किन्तु व्यङ्ज्यत्वमेव, अभिधायाः स्वार्थबोधे समासत्वादर्थान्तरबोधहेतुत्वस्य प्रकाशान ( व्यञ्जन )शब्दे- नेवोकेर्हितत्वात् । तत्र तावतैः सर्वसंमतत्वाभावात् यैस्तु सा स्वीच्रियते, तेषु वैयाकरणमतेऽपि तस्या न पारमार्थिकत्वम्, किन्तु वाच्यार्थबोधसाधनकल्पतया । सस्यत्वं तु स्कोटरुपपदवाच्यार्थस्यैव । मोमांसकमतेऽपि तात्पर्यवृत्तौ पदर्थानां वाच्यार्थे घट-तदुपादानकारणन्यायः स्वीकर्तव्यः ।

तथाऽपि यथा घटे निष्पन्ने तदुपादानकारणस्य मृत्पिण्डस्य पृथगुपलम्भः, तथैव वाक्ये- वाक्यार्थे च प्रतीते पदतदर्थानामपप्रतीति:, अन्यथा वाक्यार्थबुद्धेरेव दूरीभावात् । तेन वाक्यार्थबोधकाले पदार्थबोधो निवर्त्तत इति सिध्यति । न त्वेष वाच्यव्यङ्ज्य- योर्न्यायः; यतो व्यङ्ग्यस्य प्रतियोमाने वाच्यबोधो न दूरीभवति । वाच्यसहकृतस्यैव व्यङ्ज्यबोधकस्य प्रकाशनात् । तेन पदार्थवाक्यार्थंनद्वयोरविषयः !

घटप्रतीपदृष्टान्तस्तुचितः । यथा घटप्रतीतो प्रदीपप्रकाशो न निवर्त्तते, तथैव व्यङ्गयप्रतीतो वाच्यबोधः । यत्त प्रथमोद्योते 'यथा पदार्थद्वारेण …' इत्याद्युक्तम्, तदुपायतवसाम्यमात्रेण । तत्रैव युगपदर्थद्वययोगित्वं वाक्यस्य स्यात्, तद्वारे च तस्य वाक्यतां विघटते, वाच्यताया दण्डाद्यमानेकार्थबोधकत्वात् । नैष दोषः । तयोर्गुणप्रधानभावेन स्थिते-

यौगपद्याभावात् । ध्वनयो व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यम्, वाच्यस्य गौणत्वम्, गुणीभूतव्यङ्ग्यचे तु वैपरोत्यमिति न युगपदर्थद्वयप्रतीति: । तस्मात् काव्यस्य तात्पर्ये व्यङ्ग्यचप्रतीति- पर्यन्तं सङ्केत:, न व्यङ्ग्यस्य वाच्येन निरास:, तयोर्भेदस्य स्पष्टत्वात् ।

किञ्च, तात्पर्यवादिमते अप्रधानव्यङ्ग्यस्य वाच्यत्वमेव न भवति, तत् शब्द- तत्पर्यस्याविरोधात् । एवं च सति गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य व्यङ्ग्यत्वमेव न सिध्यति, तस्य शब्द- वाच्यत्वप्रतीकारे वाच्यत्वप्रतीतेः । च का गतिः स्यादित्यपि विचारणीयं भवता ।

अथ यदि गुणीभावावस्थायां व्यङ्ग्यस्य सत्ता स्वीक्रियते, तर्हि शब्दानां करिचद्विषयो व्यङ्ग्योस्तीति सिद्धे, किमिति प्रधाने तस्य स्वरूपमपह्नूयते । सदेवं सिद्धं वाचकत्वाद् भिन्नं व्यङ्जकत्वम् ।

आश्रयभेदाच्च वाचकत्वाद् व्यङ्जकत्वस्य भिन्नत्वम्, वाचकत्वस्य शब्दमात्र- श्रितत्वम्, व्यङ्जकत्वं तु शब्दाश्रितमर्यादाश्रितं च । तदेतत्पूर्वं प्रतिपादितमेव ।

न च लक्षणांव व्यञ्जना । लक्षणाया: साक्षादर्थनिष्ठत्वेन परम्परया च शब्द- निष्ठत्वेनोभयाश्रितत्वेऽपि व्यञ्जनाया लक्षणातः स्वरूपतो विषयतश्च भेदः ।

स्वरूपभेदस्तावदयम्—अमुख्यो वाचकत्वेव लक्षणेत्युच्यते, व्यञ्जकत्वं तु वाचकत्वात् सर्वथा भिन्नमेवं ति प्रतिपादितमेव । अपरणस्तु—लक्षणायां वाच्यपदार्थस्य लक्ष्यपदार्थ- रूपेण परिणमो दृश्यते, तथा 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्र 'गङ्गा' पदार्थस्य तटतूपेण परिणाम: व्यञ्जनायां तु वाच्योर्थ: स्वरूपं प्रकाशयन्नेव ठ्यङ्गघर्मे प्रकाशयति, प्रदीपवत्, यथा 'लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती' इत्यत्र वाच्योडनुभाव: स्वं रूपमनुभावान एव ब्राडा प्रकाशयति ।

मुख्यार्थबाधाभावेपि तात्पर्यविषयार्थप्रकाशनाय लक्ष्यप्रतीकारे तु लक्ष्यव मुख्ययतः शब्दव्यापारः स्यात् । वाक्येषु प्रायस्तथाविधार्थप्रकाशनदर्शनात् । एवं च सर्वाभिस्तु गुणवृत्तित्वं तस्यानुभयेत ।

ननु तात्पर्येऽपि व्यञ्जनाया मुख्यव्यापारत्वम्, मुख्यत्वेऽपि त्वभिधारवं प्रासमिति चेत् । न । व्यञ्जनाया: मुख्यव्यापारत्वेऽपि प्रकरणादिविशिष्टशब्दव्यापारत्वं तस्या:, व्यभिचार्यास्तु केवल- सद्देतितश्चब्दव्यापारत्वमित्यस्ति भेद: ।

लक्षणङ्गकजनयोर्विषयभेदोऽपि स्पष्ट एव, यतो व्यङ्गजनाया ये रसवस्वलङ्कारा विषयास्तेऽपु रसप्रतीतिलक्षणाविषयत्वं कथंअपि न सम्भवति । तथैव वस्तवलङ्कारयोरपि चाश्रुप्रतीतये स्वस्वलङ्कारवाचकत्वेन प्रतिपादितद्वितुमिदस्य व्यङ्ग्यध्वस्वात्, तत्र च शब्दस्य स्वलद्र्गानितया भावानां लक्षणाविषयत्वम्, संकेताभावाद्वाच्यग्यतिरिकत्वाच्च नाभिधाविषयत्वमिति सिद्धमस्यास्तदुभयतोऽपि भिन्नत्वम् । किंच, लक्षणशब्दानां हि कदिप्रयोगनास्मे विषयो गोचर्यते । तत्र प्रयोजकप्रतीतिरूपे भङ्गककस्वेनैव व्यङ्गजकत्वं हि विवक्षितानांपरवच्चे ध्वनो वाचकत्वाश्रयेण अविवक्षितवाच्ये तु लक्षणाश्रयेण अव्यवस्थितते । तस्य तदेकरूपता न शक्यते वस्तुम् । न तद् वाचकत्वरूपम्, सङ्चित्तस्य लक्षणाश्रितत्वात् । न च लक्षणारूपम्, अन्यत्र वाचकस्वाश्रितत्वात् । न चोभयङ्गरत्वेनैव तद्गतार्थियितुं शक्यम्, गीतध्वानितां वाचकत्वलाक्षणिकत्वविलक्षणानामपि रसविषयकङ्गकत्वदर्शनात् । न च शब्दधर्म एव व्यङ्गकत्वम्, चेष्टादावपि दर्शनात् ।

न चैवमविधलक्षणादिष्वनन्तर्भावेऽपि तत्प्रकारविलोपोऽप्यम्तीति वाक्यम् । उत्करीत्या प्रसिद्धप्रकारविलक्षणत्वेपी शब्दधर्मलुप्तानां तेषां न्या पाराणां प्रकारत्वकल्पनापेक्षया शब्दप्रकारवैच ( पृथग्वृत्तित्वेन ) कल्पनमेवोचिर्तम् । तेन न व्यङ्गजनाऽभिधालक्षणारुला, न च तद्विशेष इति सारः ।

तदेव शब्दे व्यवहारे त्रय: प्रकारा:—वाचकत्वं, गुणवृत्ति व्यङ्गकत्वं चैत्र । तत्र व्यङ्गकत्वे क्यङ्ग्यग्राह्यान्ये ध्वनिरिति मिद्धम् ।

अत्र शक्यते । विवक्षितान्यपरवच्चे ध्वनो लक्षणया न निर्वाह इति सत्यम्, तत्रार्थान्तरस्य वाच्यवाचकप्रतीतिपूर्वकत्वेन वाच्यस्य अत्यादितत्वात् । लक्षणायां तु 'अभिनर्माणवक' इत्यादो अत्यन्ततितरसकृतस्वार्थस्वेन वाच्यस्य अविवक्षितत्वम् ( बाधितत्वम् ), शब्दस्य विषयान्तरे अभिसदृशार्थंव आरोहितत्वात् । तेन विवक्षितान्यपरवाच्ये ( अभिधामूले ) ध्वनो भवतु ताम् व्यङ्ग्यता, तत्र व्यङ्ग्यार्थस्य वाच्यवाचकव्यवहारोऽपि स्वरूपदर्शनानात् 'स्वरूपं प्रकाशयन्नेव परावभासको व्यङ्गक:' इति व्यङ्गकलक्षणसिद्धं तत्र संगतत्वात् । अविवक्षितवाच्ये ( लक्षणमूले ) ध्वनो तु वाच्यस्य

२-अभिनवदृशस्य चारुत्वनभिलत्वम्, 'तादृशरवे सति तद्गतभूयोधमवतर्वम्'-मिति सदृशान्तवलक्षणात् ।

६४

ध्वन्यालोक-सार:

वाचितत्वेन द्वयोरपि भेदयोस्तत्स्वरूपानवभासात्, लक्षणाया: स्पष्टत्वात्, कुतो व्यञ्जना स्वोक्रियत इति चेत् ।

लक्षणाया व्यञ्जनाश्रयभूतत्वेऽपि न व्यञ्जनारूपता, व्यञ्जकत्वशून्याया ( रूढिल्वपाया ) अपि लक्षणाया दर्शनात् । यत्र तु प्रयोजनवती लक्षणा 'चन्द्र एवालोक मुखे' इत्यादि:, तत्र चारुत्वादिरूपस्य व्यङ्ग्यस्यैव लक्षणमूलेत्वेऽपि व्यञ्जनयैव बोध:, यथा वाच्यस्य व्यङ्जकत्वे । तस्माद् अविकक्षितवाच्ये ध्वनावपि व्यञ्जनाविशिष्टैव लक्षणा, न तु लक्षणारूपा व्यञ्जना ।

किञ्च—वाचकत्वं ( अभिधा ) हि शब्दविशेषस्य नियतो धर्म:, सकृतज्ञानकालादारम्भ तस्याविनाभावात् । व्यञ्जकत्वं तु अनियतम्, औपाधिकत्वात् । प्रकरणादिसहकारेण हि तत्प्रतीयते:, अन्यथा तु न । न चानियतत्वे तत्स्वरूपविचारो व्यर्थ इति वाच्यम्, शब्दस्वरुपे तस्य नियततायामपि व्यङ्गयव्यञ्जनने तस्य नियतत्वात् । यथा धूमादेरनुमितिहेतुत्वा नियताडपि सत्यामहुमितौ छायां प्रतीतवते, अन्यथा तु तत्प्रतीतिरनियता, तथैव व्यञ्जकत्वस्य नियतेऽपि व्यङ्गयहेतुत्वे प्रकरणादिसहकारे तत्प्रतीति:, अन्यथा तु तत्प्रतीतिरनियता, विविधा तु वाचकशब्देषु नियतैव । तेन स्वविषये सत्यापि व्यञ्जकत्वस्य नियतत्वेऽभिधावच्छेदे नियतत्वाभावेनास्य नाभिधामेदत्वं संश्रयति, तद्भेदत्वे तु तस्य शब्दस्वरुपे नियतत्वापद्येत ।

मीमांसकानां व्यञ्जनास्वोकार ग्रावश्यक:

शब्दानामयमौपाधिको धर्म: ( व्यञ्जना ) मीमांसकैरवरस्य स्वीकार्य:, तेषां मते शब्दार्थयो: संबन्धस्य नित्यत्वात्, पौरुषेयापौरुषेयवाक्ययोर्भेदवर्णनानच्च । व्यञ्जनाया अस्वोकारे हि शब्दार्थसंबन्धस्य नित्यत्वात् पौरुषेयापौरुषेयवाक्ययोरर्थप्रतिपादने न भवेत् कश्चिद् विशेष: । तत्स्वोकारे तु पौरुषेयवाक्यानां मिथ्यार्थंतापि संभवति, शब्दार्थसंबन्धस्य नित्यत्वेऽपि तेषु व्यञ्जनारूपतया पारसत्वात्, तस्य च पुरुषेच्छासमारोपितत्वात् । तेन तैरव्यञ्जना स्वीकायैव ।

ननु यथार्थार्थबोधकत्वस्य शब्दे नित्यं सत्चे तत्परित्यागमनन्तरा कयं मिथ्यार्थप्रतिपादकत्वं तत्र संभवति, नहि वह्नेरुष्णत्ववत्यागमनन्तरा शीत्यं संभवतीति चेत् । नैष नियम: । अपि तु यत्कस्यचस्वभावा अपि पदार्था: सामग्र्यन्तरेऽणौपाधिककच्यापारमधिगत्या विरुद्धक्रियाकारणो दृश्यन्ते, यथा चन्द्रादीनां विरहिसंतापकारित्वादि ।

वृतियोऽर्थोक्तः

६४ मातृपौरुषेयवाक्यानां मिथ्यार्थत्वं समर्थयितुमिच्छता वाचकत्वातिरिक्तं किमप्यधिकं रूपमवश्यं वाच्यम् । सा च व्यत्जनैरेवति सिद्धं नः समोहितम् ।

नत्वेवं शब्दमात्रस्य व्यङ्ग्यकत्वात् सर्वत्रैव ध्वनितव्यवहारः प्रकटः हति चेत् । अस्ति सर्वत्र वाचकत्वमिव व्यङ्ग्यकत्वमपि, किन्तु तद् अविनाभूतम्' न तु वक्षितम् । यत्र तु प्राधान्येन विवक्षितम्, तत्रैव ध्वनितव्यवहारः । तेन न दोषः ।

विवक्षितत्वे च शब्दादौ व्यतिरेकिभिः (न तु वेतरादिभिः) प्रकारिभिः वक्तुरभिप्रायशेषरूपे व्यङ्ग्ये एव । अथवमभिप्रायविशेषो न सर्वः । शब्दार्थयोर्ध्वनितस्वप्रयोजकः, स्यं व्यापकत्वात्, किन्तु तत्र यत्तु पूर्वोक्तरस-वस्त्र-लङ्काररूपमेव नय हपेण चोत्पत्त्यनं, वाच्यवाचकौ तिरस्कृत्य प्राधान्येन प्रयोज्यमानं च तत्रैव ध्वनितस्वप्रयोजकमिति तदव्यासिरं वाध्यासिः । तस्माद् वाच्यवाचकविदां मीमांसकानां मतेऽपि व्यञ्जनाप्रकारोडनुकूल एव, न तु विरोधी । तेन सिद्धा तन्मते व्यञ्जना ।

व्यैयाकरणैस्तु स्वीकृतैव व्यञ्जना

शब्दशक्त्युपो निरवयतातविचारकाणां पदतस्स्वविदां दैयाकरणाना मतमाश्रित्यैव तु ध्वनितव्यवहारप्रवृत्तिः, अतस्तैः सह विरोषाऽविरोधचिन्ता वृथा ।

नैयायिकैरपि दीपालोकदिवादनुभवसिद्धमिदं शब्दानां व्यङ्ग्यकत्वं खण्डयितुमनर्हम्, निर्विरोधत्वात् । वाचकत्वे हि तार्किकाणां 'नित्यं वा संकेतरूप्यं बे'त्यादयो विप्रतिपत्तयः प्रवर्तन्ताम् ।

अलङ्किकैडर्थे तार्किकाणां भवतु नामाग्रहः, न तु लौकिके, न हि प्रत्यक्षं नोलं केनापि पीतमिति साधयितुं प्रयस्यते । तथैव वाचकशब्दानां, भोग्यध्वनोनां, चेष्टादीनां च यत् सर्वानुभवसिद्धं व्यङ्ग्यकत्वं तत्तु तेनापलप्यते । विद्वद्वरपरिषत्सु विविधोक्तयश्चेष्टादीनि चासंकेतितं रमणीयमर्थं सूचयन्ति स्वीक्रियते, न तावत् सुधिया तिरस्कर्तुं शक्यते । तेन कथमपि युक्तिवलैः प्रतिबन्धगुणैर्जनानाम् ।

१. शब्देषु सर्वत्राभिप्रायस्य व्यञ्जनाबोध्यत्वेऽपि अभिप्रायत्रविशिष्टोऽर्थ एव वृत्युपयोगी, न तु वाभिप्रायमात्रेण किञ्चित् क्रियते इति भावः ।

तृतीयोऽध्यायः

६३

स्मात् पौरुषेयवाक्यानां मिश्याॢथॆ्त्वं समर्थयितुमिच्छता वाचकत्वातिरिक्तं किमप्यो- षिकं रूपमवश्यं वाच्यम् । स च व ष्यज्जनने॓वति सिद्धं नः समींहितम् ।

नववें शब्दमात्रस्य ष्यज्जनकत्वात् सर्वत्र ध्वनिनिगवहारः प्रसक्त इति चेत् । ऋत्यम् । अस्ति सर्वत्र वाचकत्वमिव ष्यज्जनकत्वमपि, किन्तु तद् अविनाभूतम् न तु देवासितम् । यत्र तु प्रतीयते विवक्षितम्, तत्रैव ध्वनिनिवृत्तिवारः । तेन न दोषः ।

विवक्षितत्वं च शब्दाॢथॆ्यामेव (न तु चेष्टादिना) प्रकार्यमाने वक्तुरभिप्राय- विशेषरूपे ष्यज्जघ एव । अयमभिप्रायविशेषो न सर्वः । शब्दाॢथॆ्यो॓धॆवनिस्वप्रयोजकः, तस्य व्याप्तत्वात्, किन्तु यत्र पूं॑वोक्तरस-वस्न्र्-लड्ढूाररूपभेद न्रथॢपेण ष्यो॓त्य- मानं, वाच्यवाचको तिरस्कृत्य प्रतीयते न तदेव ध्वनिनिस्वप्रयोजकमिति नातिव्याॢसिन्ं वाध्यासः । तस्माद् वाच्यतस्वविदां मीमांसकानां मत ष्यज्जनां व्यापारोडनुकूल एव, न तु विरोधी । तेन सिद्धा तन्मते ष्यज्जना ।

वैयाकरणैस्तु स्वीकृतैव ष्यज्जना

शब्दब्रह्मणो निरवयवताविचाररकाणां पदतस्वविदां वैयाकरणानां मतसमाॢश्रित्येष तु ध्वनिनिगवहारप्रवृत्ति, अतस्तैः सह विरोधा॓विरोधचिन्ता वृथा॓व ।

नैयायिकैरप्यखण्डनीया ष्यज्जना

शब्दाॢथॆ्यामप्यनिस्वतत्ववादिनां प्रमाणविदां नैयायिकादीनामपि दीपालोका-दिवदनुभवसिद्धमिदं शब्दानां ष्यज्जकत्वं खण्डयितुमनर्हं, निविरोधत्वात् । वाच- कत्वे हि ताॢकिकाणां ‘नित्यं वा संकेतजन्यं वे॓त्यादयो विप्रतिपत्तयः प्रब॓त्तन्ताम् । ष्यज्जकत्वे तु वाचकत्वानन्तरभाविनी स्वीक्रियमाणे को विमतीनामवसरः ?

अलो॓किकेड्यं ताॢकिकाणां भवतु नामाप्रहः, न तु लो॓क्के, न हि प्रत्यक्षं नीलं केनापि पौर्वमिकसिद्धान्तु प्रयत्नते । तत्रैव वाचकत्वादीनां, गीतवादिनो॓नां चेष्टादीनां च यत् सर्वानुभवसिद्धं ष्यज्जकत्वं तत् तेनापलक्ष्यत । विदसपरिक्षत्सु विविधा उक्त- यश्चेष्टादोनि वासंख्येऽतिं रमणीयमथं सूचयित्सु स्वीक्रियान्ते, न तानि सुष्ठिया तिर- स्कतुं शक्यानी । तेन कथमेते युक्तिविदः प्रतिषेधे॓ष्यज्जनानम् ।

१. शब्देशु सर्वत्राभिप्रायस्य ष्यज्जनाबोध्यत्वेऽपि अभिप्रायान्निविशिष्टो॓ड्यैव प्रवृ॓त्त्युपयोगी, न स्वमिप्रायमात्रेण किन्तच्चत् कृत्यमिति भावः ।

५

एतत् तु शक्यं वक्तुम् । लिङ्गत्वं ( हेतुत्वं ) मेव व्यङ्ग्यत्वमिति, लिङ्गलिङ्गिभावदच व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावाव इति, वक्त्रभिप्रायरूपं व्यङ्ग्यं चानुमेयरूपमिति । अनयो व्यतिरेकि किं नशिष्यत्वम् । अभिधालक्षणाभ्यामतिरिक्तलङ्घनव्यापारः करिचदस्तीत्यस्माभिः साधितम् । तत्र व्यङ्ग्यकत्रस्य लिङ्गत्वशब्देनोक्तावपि नाम्नं काचन क्षति: । अभिधाद्यतिरिक्तत्वे तु तस्य व्यापारस्य नास्त्येवायोर्विवाद: ।

किन्त्वेतन सर्वत्र व्यङ्ग्यकत्वं लिङ्गत्वमेव, व्यङ्ग्य चाप्रतीतिरिलिङ्गप्रतीतिरेवेति न मन्तव्यम् । 'वक्त्रभिप्रायप्रकाशने शब्दानां लिङ्गत्वमेव' इति यदस्माभिरुक्तं तस्य त्वयं भाव: । द्विविधो हि विषय: शब्दानाम्-अनुमेय:, प्रतीपाद्यश्च । तत्राद्यो वक्तु: शब्दप्रयोगेच्छा, शब्देनार्थप्रतिपादनेच्छा चेत्युभयरूप: शब्दतोऽनुमेयस्तेन तत् शब्दस्य लिङ्गत्वम् । द्वितीयोऽस्तु वाच्यव्यङ्ग्यचार्थरूपतैव सह शब्दस्य प्रतीपादकभाव: सम्बन्ध:, न तु लिङ्गलिङ्गिस्वरूप:, तेन तस्य नानुमेयरूपं, किन्त्वभिधानव्यञ्जनाभ्यो भिन्न: । तस्माद् व्यङ्ग्यकत्वस्यानुमित्या गतार्थत्वम् । यदि ह्यर्थप्रतिपादने शब्दानां लिङ्गता स्यात्तर्हि घूमादितुमितवह्न्यादिवत् शब्दार्थे सम्बन्धीमध्यात्वादिविवादा एव न प्रवर्त्तेरन् ।

व्यङ्ग्यार्थस्वरूपमयो वाच्यार्थवत् शब्दस्य सम्बन्धयेद । इयांस्तु केवलं भेद:-वाच्यार्थ: साक्षात्सम्बन्धी, व्यङ्ग्यार्थश्च वाच्यार्थाक्षिसत्परम्परासम्बन्धी । सोऽयं भेदोऽप्योजक: ।

तस्माद् वक्तृच्छारूपे व्यङ्ग्ये शब्दानां लिङ्गत्वम्, वक्तृच्छाविषयभूते प्रतीपाद्ये तु शब्दानां प्रतीपादकत्वम् । एवमुपे उभयविधे ( इच्छारूपे, प्रतीपाद्यमानार्थरूपे च ) सङ्केतिताभावे (संकेतात् भ्रान्ते:) शब्दस्य वाचकत्वरूप: सम्बन्धो न संसवति । सम्बन्धावस्तरं चेत्तर्हि व्यङ्ग्यकत्वमेव ।

न च व्यङ्ग्यक्त्वं लिङ्गत्वमेव, व्यङ्ग्यकानामालोकादौ घटादिलिङ्गतया अदृष्टत्वात् । तस्मात् प्रतीपाद्ये शब्दे व्यङ्ग्यरूपे शब्दस्य न लिङ्गत्वं, यत्तु न वक्तृच्छा-रूपे विषये शब्दस्य लिङ्गत्वं स न प्रतीपाद्यत्वेन प्रतीयते, किन्तु औपाधिकत्वेन । तेन व्यङ्ग्यकत्वस्य लिङ्गत्वं नास्त्येव । प्रतीपाद्यस्य लिङ्गत्वं (अनुमेयत्वे) तु लौकिकै: क्रियमानां विप्रतिपत्त्य: (सम्बन्धीमध्यात्वादिरूपा:) तत्र न प्रसज्येरन् इत्युक्तमेव ।

अनुमितेरनिश्चयात्कतया सन्देहप्रतिबन्धकत्वात् । तेन व्यङ्ग्यार्थस्य नानुमेयत्वम् । व्यङ्ग्यप्रतीत्यानन्तरं तत्सत्यत्ववासत्यत्वनिर्णयाय क्रियमानां प्रमाणान्तरं ( अनु-

मिति ) गोचरतां तु व्याड़चप्रतीतेऽर्थंङजनारूपशब्दघ्यापारविषयतां निवर्त्तयितुं न धवन्तोति, यथा वाच्यस्य सम्प्रकाशप्रतीतये ( आत्मवाच्यत्वसाधनाय ) क्रियमाणास्-नुमितिस्थ्यामिघाविषयतां न निवर्त्तर्यन्ति ।

काव्यविषये च वाच्यव्याड़चप्रतीतोतां सत्व्वासत्वत्कनिरूपणमप्रयोजकमेव ।

तेन तत्र तु प्रमाणान्तर ( अनुमिति त ) गोचरताविचार वह्नासजनक एव ।

तस्माद् व्याड़चप्रतीतेः: सर्वत्रानुमेयत्वेन न शाक्यते वक्तुम । यतु वक्तुमुरिच्छाया अनुमेयहृगया व्याड़चकृतंव शब्दानांमुक्तम्, तत्सु शब्दार्थयोर्निल्यसम्बन्धन्वादितां मीमांसकैरारोपितस्ववांकार आधयक इति प्रदर्श्नार्थ-मेवोपरवस्तुन् न तु तादृशलील्ज्ञतृकृत्प्रत्यचजकतस्य ध्वनिनिरूपणहारप्रयोजकता ।

लम्म!मस्तु कदाचिल्लिङ्गस्वेन, कदाचिद् रूपान्तरेण च व्याड़चकृतं सर्ववांदि-मिस्वीक्रियत एवेति दर्श्नाय तत्समतोर्गन्यास: कृतः ।

उपसंहार:

यतश्च व्याड़चकृतमिदं कश्चिदमिप्रायादावनुमानet, कश्चिद् दोपालोकार्थ-प्रत्यक्षेण, कश्चिद् गीतध्वन्यादो कारणहेतुनिर्वांक्षितानन्यपरैडंभया, मविचित-वाच्ये लक्षणया चानुगृह्यमाणं दृश्यम्, तेन तेम्यः: सर्वेऽप्यो विकल्पगमस्य रूपं विध्य-तीत्यमिवालक्ष गादिशब्दघ्यापारेम्यो व्याड़जनाया मतिरिक्तहसमतिोर्हितम् ।

अथ सामान्यतस्सहकारेणाऽमिधादिरेव व्याड़चर्यमपि बोधयतीति व्याड़जनाया 'समिघादिर्निवेशस्तवादिमां मतेऽपि विप्रतिपत्तिनिरासाय, सहृदयघमुत्पत्तये वा श्वानि-निरूपणमदर्यकमेवे, सामान्यलक्ष्णतिनिरूपणेन उपयोमिविशेषलक्षणानां प्राप्तिशेपस्य कर्तुं मसाध्यत्वात्, अन्यथा सत्तामात्रलक्षणेन सकलसद्रुसुलक्षणानां पोह्रकृत्यं स्यात् ।

तदेवं व्यवस्थापितेयं व्याड़जनाः

विसतिविषयो य आसोन्मनीषिणां सततमचिदितसतत-रवः ।

ध्वनिसंज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्याड़चितः सोऽयम् ॥

गुणीभूतव्याड़च:

प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्याड़च: काव्यस्य दृश्यते ।

यत्र इय्याड़चान्वये वाच्यचारुत्वं स्यात् प्रकर्षवत् ॥ ३४ ॥

६८

ध्वन्यालोक-सार:

व्यंग्यस्य प्राधान্যে ध्वननिः, तस्य गुणीभावेन वाच्यवाच्यार्थप्रकर्षे तु गुणोभूत-व्यंग्यो नाम काव्यप्रपंचः ।

तत्र वस्तुगुणीभावस्त्रिविधः—

१—वाच्यवाच्यार्थापेक्षया तिरसृतवाच्येsप्य शब्ददेम्यः प्रतोयमानस्य वस्तु-रु पव्यंग्यस्य गुणोभावो यथा—

व्रीडावण्यसिन्धुपरंपरैव हि केयमचिर-

यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते ।

उन्मज्जति द्विरदकुम्भतट्टी च यत्र

यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डा: ॥

इहोपमानोपमेयेsपि द्वैतादात्म्यं व्यज्यतेमानं वाच्यार्थे गुणीभूतम् ।

२—अतिरसृतवाच्येsप्य शब्ददेम्यः प्रतोयमानस्य व्यंग्यस्य वाच्यवाच्यार्थप्रकर्षापेक्षया गुणोभावो यथा—

अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः ।

अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥

इत्यादिसमामोक्तौ प्रभृतिषु ।

३—व्यंग्यस्य स्वयमुक्त्या प्रकाशने गुणोभावो यथा—

संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदगधया ।

हसननेत्रापिताकृतं लीलापदं निमीलितम् ॥

इत्युदाहरणे कविना ‘हसननेत्रापिताकृतम्’ इत्यनेन व्यंग्योsर्थः प्रकटीकृतः ।

रसादीनां गुणीभावस्तु विवाहप्रवृत्तभृत्यानुयायिराजवत् । स च रसवदाचलं-

कारेषु दर्शित एव । इत्यालंकारगुणभावो यथा दोपकादो उपमानानाम् ।

प्रस्तुतागम्भीरपदा: काव्यबन्ध्या: सुखावहाः ।

ये च तेषु प्रकारोdyमेव योज्यः सुमेघसा ॥ ३५ ॥

+अत्र सिन्धुपरंपरैव पांरपूर्णता, लतापलशब्देन कटाक्षकचाटः; शशिशब्देन वदनम्, द्विरदकुम्भतट्टीशब्देन स्तनयुगलम्, कदलिकाण्डशब्देनोरुयुगलम्, मृणालदण्डशब्देन दोर्युग्ममभिति ध्वन्यते । तत्र चैषां शब्दानां स्वार्थस्य सर्वथानुपत्तेःsविद्ररसकृतवाच्य-त्वम् । ‘अपरैव हि केयम्’ इति वाच्येऽर्थे प्रतोयमानार्थस्य चारुत्वविज्ञानाद् गुणीभूतत्वम् । ( लोचनसारः )

विवेकैकसुखावताराय प्रसन्नगम्भीरपदेऽपु सत्प्रेक्षवेत्त्र काव्यबन्धेपु गुणीभूतकथयड्यो नाम प्रकारोड्यं योज्य:। यथा— लच्छी दुहिदा, जामाउओ हरी, तंस धरणिअ गढ़ा। अमिअ-मिअड्डा अ सुआ अहो कुडुम्वं महोहिणो॥ ( लच्छी दुुहिता, जामातृ हरिगृहीतः गृिह्णाति गढ़ाम् । अमृतमुगाढ़ेऽपि च सुतेऽपि अहो कुुटुम्बं महोदधे॥ )

इह साम्प्रायपदाना व्यूढं च' महोदधिपरिवारस्य सकलसौख्यसम्पादकत्वम् आश्चर्याद्वाचकैन 'अहो' शब्देन स्फुटीकृतत्वाद् गुणीभूतम् । वाच्यालङ्कारवर्गोऽयं व्यङ्ग्यांशानुगमे सति । प्राप्येणैव परां छायां विभ्रल्लक्ष्ये निरोक्ष्यते॥ ३६॥

सर्वोऽप्ययं वाच्यालङ्कारवर्गो व्यङ्ग्यांशानुगमे सति वमत्काररतिशयं विश्र-ललक्ष्येषु निरोक्ष्यते। तथाहि—दीपकसमासोक्त्यादिदर्शने डप्यलङ्कारा: प्राप्येण व्यूढ्याद् डरारत्नरसम व्यङ्ग्यवस्तुनो वा संप्रेषणो हृदयंगते । तत्रान्तिशयोक्तिगर्भता सर्वत्र कर्तुं शक्या। किन्तु स्वविषयोचित्येन क्रियमाणे सोत्कर्पमावहति। बनौचित्येन तु शोभा लोयतेव। यथा—

अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। इदमेवविधं भावि भवत्या: स्तनजृम्भणम्॥ इत्यादौ। अत एव भामहेनोक्तम्

सैषा सर्वैव वक्रोक्तिरनयाडर्थो विभाव्यते । यत्नोडस्यां कविना कार्य: कोडलङ्कारोडनया विना॥ असर्थ।—कविभ्रतिभावशायातया अतिशयोक्त्याद्यैश्चास्त्रान्तविशयादियेव सर्वालङ्काररूपेति।

तस्यावलङ्कारसङ्कोर्णत्वं कदाचिद् वाच्यतयेन, कदाचिद् व्यङ्ग्यतयेन। व्यङ्ग्य- स्वरूपमपि कदाचित् प्राधान्येन कदाचिच्च गुणभावेनैति त्रिधा। तत्र वाच्यतयैव वाच्या लङ्कारता, व्यङ्ग्यप्राधान्ये च्वनितत्वम्, व्यङ्ग्यप्रस्याप्राधान्ये तु गुणीभूतव्यग्यत्वम्। अन्येपामप्यलङ्काराणामयमेव प्रकारः; किन्तु तेषां कतिपयेडलङ्कारा एव विषयः, अतिशयोक्तिस्तु सर्वालङ्कारविषयतां समवतोति विशेषः।

सादृश्यमूलेपि रूपक्रोपमातुल्ययोगितानिदर्शानादिषु गम्यमानसाधारणधर्मद्वारा-सादृश्यस्येव चमत्कारितया, ते सर्वेऽपि गुणीभूतव्यंग्यस्यैव विषयाः। समासोक्त्य-क्षेपपर्यायोक्तादिपु तु व्यंग्यांशाविनाभावेनैव लक्ष्यताव्यवस्थानाद् गुणीभूत-व्यंग्यता निर्निवादैव।

तत्र गुणीभूतव्यंग्यताया कश्चिद् विशेषो न लक्ष्यते, यथा—व्याजस्तुतेः प्रेयोऽलङ्कारगर्भता। केषांचिद् विशिष्टसामान्यलक्ष्यारगर्भता, यथा— सन्देहादीनामुपमागर्भता ( उपमया भल्लूकारसामान्य्यता नानालङ्कारान्तर्वातिस्वेन बोध्या )। केषांचिद् परस्मरगर्भतादिप्, यथा दीपकोपमयोः। तत्र दीपकस्योप-मार्गत्वद् व प्रसिद्धम्। उपमादिप् कदाचिद्दोपकच्छायानुयायिनी, यथा—

प्रभासमृत्या शिखयेच्च दीपक्रमरङ्गयेच्च त्रिदिवस्य मार्गः। संस्कारवत्येपि गिरा सन्नीषो तथा स पूतश्रु विभूषितश्रु ॥

इत्यादिमालोपमायां 'तया स पूरश्रवि:'पत्स्र्चे) त्यत्र दीपकच्छाया स्फुटतैव। तदेवं रूपकादिषु सर्वेष्वलङ्कारेषु गणीभूतव्यंग्यतैव रूढा, तेषु व्यंग्यांशसं-स्पर्शोनव चारुत्वातिशयातु, अन्यथा तु यथा गोस्वया गवया:' इत्यादार्वाप उपमा-दिकं स्यात्। तेन गुणीभूतव्यंग्यत्वमेव तेषां सामान्यलक्षणमित्यवसेयम्। एकैकस्य रूपविशेषस्तु न शक्यते निर्जातुम्, वान्तिकलहराणामलङ्काराणामनन्त्यात्। न चालङ्कारान्तरगर्भैव लक्ष्यताव्यवस्थातः सत्वात् सर्वेषामलङ्काराणां सामान्यलक्षणता तथा कथम् भवताति शङ्क्यम्, रसवस्त्वादीनां व्यंग्यार्थानां गुणीभावेऽ-प्यस्त्येव गुणीभूतव्यंग्यत्वमलङ्कारत्वम्। कथमपि व्यंग्यस्य संस्पर्शाभावे च न चमत्कृतिः। तेन गुणीभूतव्यंग्यत्वमलङ्काराणां सामान्यलक्षणमित्युक्षितं निर्निदेशैव।

एवं च प्रतीमानार्थसंश्रयाहित्ये काव्यस्य शोभामयतलिता न संभवतोति तस्मिन् परं काव्यरहस्यामिति सूरिभिरेव भावनीयोयम्। तेन—

मुख्यो महाकविगिरामलङ्कृतिभूतामपि । प्रतीमानचछायैषा भूषा लज्जेव योषिताम् ॥ ३७ ॥

प्रतीमानचछाययैव सुप्रसिद्धोडप्यर्थः कार्मपि कमनीयतामवहतति। यथा—विस्मयोत्था मनसिज्ञाविधाने ये सुरधाःख्या: केडपि लीलाविशेषा: । ऋक्षुब्धणास्ते चेतसा केवलेन स्थितदैकान्ते सन्ततं भावनीयाः ॥

तृतीयोद्योतः

७१

इत्यत्र ‘केडरे’ इति पदेन वाच्यमस्पष्टमभिदधता प्रतिप्रथमाक् क्लिष्टमनन्तं वस्तुपंयतां का नाम च्छाया नोपपादिता ?

अर्थान्तरगतिः काक्रा या चेष्टा परिदृश्यते। सा व्यूहचस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिताः ॥ ३८ ॥

काकवाड्‌ध्यंप्रत्यये:व गुणीभूतव्यङ्गचतैव, यथा—‘स्वस्थां भवन्ति ! मातृ जीवति धात्रं राष्ट्रा’ इ`ति भोमेक्तो । यथा वा कयाचिन्नापितानुरक्तया कुलवध्वा दृष्टान्तो विनियायां उपहस्स्यमानाया: काकुब्धाना प्रत्युपहासगर्मोक्ति:—

आम` असइओ ओरस पहिअवइ ण तुए मल्लिणिअं सीलं । किं उण जणरस जाअ ट्ठ चन्दिलहं तं ण कामेमो ॥ ( आम असत्यः, उपरम पतित्रते, न त्वया मलिनितं शीलम् । किं पुनर्जैनस्थ जायेच नापितं तं न कामयामहे ॥ )

इत्यत्र ‘भवामोसत्थ’ इत्यस्युपगमकाक्वा तथापि न त्वादृशयो नोचगामिन्य:’ इत्थंवद्गुणगणस्य गुणीभूतत्वम् ।

काकुविशेषसहकृतया शाब्‌दरशक्त्येवार्थविशेषप्रतिपादने डपि अर्थंसामध्यौ`क्षितत्वादेवंविष्यार्थस्य व्यङ्गचत्वम् । व्यङ्गचविशिष्टवाच्यप्रतीत्या व्यङ्गचस्याप्राधान्यात्तु गुण-भूत्व्यङ्गचता ।

प्रभेदस्यास्य विषयो यथ्र युक्त्या प्रतीयते । विधाताव्या सहृदयैर्न्त तत्र ध्वनियोजना ॥ ३९ ॥

यत्न लक्ष्ये ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयोः सड़्कीर्णता, तत्र यस्य युक्तिसहायतया तेन व्यपदेशः कार्यः, स्वव्र ध्वनित्वसिद्धेराग्रहो न विघ्नेयः । यथा—

पत्तुयः शिरस्न्रकलामननेन स्पृशेतिसक्खा परिहासपूर्वम् । सा रक्जयित्वा चरणौ कृत्ताशीरमोल्येन तां निविच्चनं जञान ॥

यथा च— प्रयच्छतोच्चवैः कुसुमान्नि मानिनी विपक्षगोत्रं दरितेन लम्भिता । न किञ्चिदूरे चरणेन केवलं लिलेख वाष्पाकुललोचना सुवम् ॥

इत्यनयोः पद्ययोः ‘निर्वचनं जञान’ ‘न किञ्चिदूरे’ इत्युक्तिस्पां ‘लज्जा’-

१. ‘ओमे’ तद्स्युपगमे । भवामः इत्यर्थः ।

७२

ध्वन्यालोक-सार:

'माता' देवैडङ्गसय किंचिद् विषयोकृततवाद् गुणोभाव एव रमणीय:, न तु ध्वनित्वम् । तेन नेहातुरणनसूपध्वनिर्यपदेश:, पुनरहकिभंगत्रा वाच्यस्यापि प्राधान्यात् । यशोऽकि विना तात्पर्येणैव व्यंग्योदर्थ: प्रकाशते तत्रैव व्यंग्यप्राधान्यस्वीकारात् । यथा—'एवं वादिनि देवर्षौ ( पृ० २३ ) इति कुमारसंभवपद्ये । प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम्

हत्ते रसादितात्पर्य-पर्यालोचनया पुन: ॥ ४० ॥

एतत्तु जेयम् । उत्तपदचत्रये 'लज्जा'—'माता' दिव्यंगयापेक्षयैव गुणीभूतव्यंगयत्वम्, रसादिपर्यालोचनया तु ध्वनित्वमेव, तेऽमगुणोमावात् । स एष न्याय: सर्वत्र गुणीभूतव्यंग्ये बोध्य: । यथा—

*दुराराधा राधा सुभग यदनेनापि मृत-स्तवैक्तमणेशाजघनवसनेनाशु पतितरम् । कठोरं स्तदलमुपचारैर्विरम है क्रियात्लं कल्याणं वो हरिरनुनयेष्येेेुमुदित: ॥

इत्यत्र यद्यपि सर्वेषामपि पदनां प्राय: साभिप्रायत्वेनैव व्यंगयप्रतीति: तेन च वाच्यं भूषितं सदोषपीइप्रलम्भादिगुण्वमेति । किं तु व्यंगयस्य वाच्योपस्कारकत्वेन गुणीभूतत्वम् ।

वत एव च 'न्यक्कारो हृद्यमेव' ( पृ० ४८ ) इति पद्ये निर्दिष्टानां पदनां व्यंगयविशिष्टार्थाचप्रतिपादनेन गोणत्वेऽपि वाक्यार्थोभूतरोचिरसापेक्षयाड्लेय ध्वनित्वमुक्तम् । एवविचेपु साभिप्रायेपु पदेपु अन्यान्तरसंक्रमितवाच्य'नभ्रमस्तु न कार्य:, विरक्षितवाच्यप्रत्स्त्वात् तेषाम् । तेषु हि व्यंग्यस्यविशिष्टत्वं वाच्यस्य प्रतीयते न तु व्यंगयविरूपपरिणतत्वम् । तस्माद् वाक्यं तत्र ध्वनि:, पदनि तु गुणीभूतव्यंगयानि ।

ध्वनिर्प्रधेदहगण्यपि पदनि ध्वनिर्यड्जकानि भवन्ति यथात्रैव पद्ये 'रावण:' इति पदस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यप्रच्यत्वम्, प्रधनारसग्यडणकत्वं च । तेन न केवलं गुणो भूतव्यंगयस्यैव किन्तु ध्वनेरपि ध्वन्यान्तरग्यङ्गकत्वं सततोत्नि बोध्यम् ।

यत्र तु वाक्ये रसादितात्पर्यं नास्ति तत्र गुणीभूतव्यंगयत्वैव, यथा—राजानमपि सेवन्ते विषमध्युपयुयुत्ते । रसन्ते च मह स्त्रीभि: कुशला: खलु मानवा: ॥

• दुराराधा—अकारणकृप्तान्त प पादपर्वतते त्वयि न प्रसोदति, सुभग—स्वसंमोगभूषण!दिहोनोडपि य: प्रियया क्षणमपि मोक्तुं न पार्यसे इत्यादिदिव्याग्र स्वयमूढाम् । विस्तरभयान्न लिख्यते ।

त्रयीयोगद्योतः

अत्र क्लेशातिशयसा ध्यानस्वरूपचर्यं गयविशिष्टवाच्यानामेव प्राधान्यान्नत्, कुशलतारूपवाच्यसिद्धयड्गतवाच्च गुणौभूतवाच्यंगयततैव वाच्यार्थः । तदेवंबाच्यन्यंगयोः प्राधान्यानुप्राधान्यविवेके परः प्रयत्नः कार्यं; अन्यथा प्रसिद्धालड्करनिरणयेsपि क्यासमोहः स्यात् । यथा—लावण्याद्वैरोणलयस्य न रागितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दं चरितो जनस्य हृद्ये चिन्तानलो दीपितः । एषाडपि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद् वाराकी हताकोर्ध्वतैसि वेधसा विनिहितस्तन्वीमां तन्वता ॥

इत्यश्र ‘निन्दया तन्वोसुतेऽभियुक्तिरिति व्याजस्तुतिरियम्’ इति व्याख्यातं केनचित् । तन्न सुविमृष्टम् । यतो नैषा रागिण उक्ति:, तस्य ‘तुल्यरमणाभावाद्वाराकी हता’ इत्येवमुक्तेरनुपपत्ते: नाप विरक्तस्य तस्य विधयाfवतृष्णत्वात् । मुक्तकत्वाच्चास्य इलोकस्य न प्रकारान्तरानुगतत्वम्, तस्मादप्रस्तुतप्रशंसेsयम् । यतोडश्र वाच्ये च गुणीभूतात्मना ‘स्वमादर्श्य विशेषपक्षमपश्यतो गुणगर्वितस्य परिदेवितमिदं’मिति प्रकार्यते । वेदाभिक्षोधमकोतरेरय इलोक इति प्रसिद्धिः । संभाव्यते च तस्यैव । यतः—अनध्यवसितावगाहनमनल्पभीशक्तिनाड्यदृष्टप्रकर्षार्थेतरस्वमधिकाभियोगैरप । मतं मम जगत्स्यलड्घ्यसहशप्रतिप्राहकम् प्रयास्यति प्रयोनिधे: प्रय इव स्वदेहे जराम् ॥

अनेनापि इलोकेऽन स एवाभिप्रायस्तेन प्रकाशित । साम्यमूलाप्रस्तुतप्रशंसमार्गो वाच्यस्य विरक्षितत्वम् । अविवक्षितस्वम्, विवक्षितस्वमिति त्रयो भेदाः । विवक्षितस्वं यथा—परार्थ यः पादौमुनुभवति भङ्गुरो यदीयः । यद्रीयः सर्वेषामिह खलु विकारोडप्यभिमतः । न सम्प्राप्नो वृद्धिं यदि स भृगमक्षेत्रपतितः किमिक्षुद्रोषोडसौ न पुनरगुणाया मरमुवः ॥

अथवा —अमी ये दृश्यन्ते नतु सुभगरूपाः, सफलता भवत्येषां यस्य क्षयमुपगतानां विपयताम् ।

७५

ध्वन्यालोक-सार:

निरालोके लोके कथमिदमहो चक्षुरघुनासम जातं सर्वेन्न सममथवाडन्यैरवरवयैः ॥

इत्थनयो: पद्ययोः-ऋषिवचोभ्रुपा यद्यापि विवक्षिते (संभवतः), तथापि न प्रस्तुते, महागुणजनस्वरूपवर्णन एव श्लोकयोस्तात्पर्य्यति ।

अविवक्षितत्वं यथा—

कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां वीक्ष्य शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि, साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्थमध्वरगजनस्सर्वोन्मना सेवते न च्छायाडपि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥

इत्यत्र वृक्षेण सहोक्तप्रत्युक्त्योरसंभवे वाच्यस्यापवक्षितत्वमू, तेन च कस्य-चन निर्धनस्य मर्वासक्तः परिदृश्यतेव व्यज्यते ।

विवक्षिताविवक्षितत्वं यथा—

उप्पहज्जाए असोहिणोए फलकुसुमप्पत्ररहिआए । बेरोए वईँ देन्तो पामर हो ओहसिज्झइसि ॥ ( उत्पथजाताया अशोभनाया: फलकुसुमपत्ररहिताया: । बड्योः वृत्ति ददत् पामर भोः उपहसिष्यसे ॥ )

अत्र हि वाच्यार्थो नात्यन्तं संभवो न चाशंभवो । अत्र अप्रस्तुतांशे कामण्यकुलोना कुसुमाच्च रक्षन्तं प्रत्युक्तिः । तस्माद वाच्यप्रचुरयोः प्राधान्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणोये ।

चित्रकाव्यम्

प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्ग्यस्यैवं व्यवस्थिते । काव्ये उभे, ततोडन्यद यत्तच्चित्रमभिधीयते ॥ ४१ ॥

चित्रं शब्दार्थंभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् । तत्र कवितिच्छब्दचित्रम् वाच्याचित्रमत परम् ॥ ४२ ॥

व्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये ध्वनिः, गुणोभावे गुणोभूतव्यङ्ग्यम् । व्यङ्ग्यार्थप्रकाशनशक्तिशून्यं तु चित्रसदृशत्वाच्चित्रम् । न तन्मूल्यं काव्यम्, किन्तु काव्यानुकारः ।

१. निर्विकेके इत्थप्यर्थः ।

तद् द्विविधम् । १-शाब्दचित्रम्-यथा दुष्करयमकादि, २-वाच्यचित्रम्-यथा वाक्यार्थतया स्थितं रसादितात्पर्यरहितमुत्प्रेक्षादि ।

किमिदं चित्रं नाम ?

ननु वस्तवलङ्काररूपतया गङ्यरहित्रत्वं काव्यस्य संभारवात, तेन भवतु नाम तादृशस्य चित्रत्वम् । रसादिशून्यं तु काव्यं न संभवत्येव । तथाहि-वस्तुवलणनरहितं काव्यं नोपपद्यते । वस्तुवलणनं च तादृशं न संभवति यत् कर्मपि चित्रवृत्तिविशेषं नोत्पादयेत्, अन्यथा तस्य कविकर्मविषयतैव न स्यात् । चित्तवृत्तिविशेषाश्च रसादय:, वस्तुमात्रस्य किञ्चिद्वृत्त्यालम्बनत्वेन दृढोपनततां मभवन् रसांगतया मनिवार्यत्वात् । रसादिप्रतिपत्तिरहितं काव्यं नास्त्येव, किञ्चु यदा रसभावादिविवक्षाच्छून्य: कविः शाब्दालङ्कारमयैः क्लृप्तं चोपनिबन्धनाति, तदा तद्विवक्षापेक्षया रसादिशून्यत्वं काव्यस्य कल्प्यते । वाक्यसामर्थ्येन तत्र प्रयोत्पादनस्यापि रसादेः प्रतोतिदुर्लभता-मापद्यत इति चित्रस्य तद्रसत्वं मुच्यते । इदमत्र विवक्षितम्—

रसभावादिविवक्षाविवक्षाविरहे सति ।

अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥

रसादिषु विवक्षा तु स्याद्वात्पर्यवती यदा ।

तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वननेयत्र न गोचरः ॥

रसादितात्पर्यरहितकाव्यदर्शना|चित्रमिति भेदोऽस्माभिः कल्पितं । आघुनिकैस्तु ध्वनिनिरूपण एव यतनीयोमु, मतः परिपाकवतां कवीनां रसादितात्पर्यविरहे व्यापार एव न शोभते । रसादितात्पयें सति तु श्चेतना अपि हि भावाः सन्त्येव ते ये रसाङ्गतां न यान्ति । अत एवोच्यते—

भावानचेतनानापि चेतनवच्चेतनाच्चतत् ।

स्थयवहेतुत्वात् स्थेयष्ठः काव्ये स्वातन्त्र्यतया ॥

तस्मान्नास्त्येव तद्रस्तु यत्कवेरी|भिमतरसाङ्गतां न घरेत, न वा रसाङ्गतयोपनिबध्यमानं चारुतातिशयं न पुष्णाति । सर्वमेतन्महाकवीनां काव्येषु दृश्यते । स्थिते चैवं सर्वोऽपि काव्यप्रकारो ध्वनिरेव भव्याति । गुणोभूतव्यङ्गच्यास्यापि रसाद्वपेक्षया ध्वनिरूपता प्राक् प्रतिपादितैव । नृपदेवतास्तुतिपु लोकिकृतथास्वपि च व्यङ्गच्यविशिष्टवाच्यस्यैव चमत्कारजनकत्वाद् गुणीभूतव्यङ्गच्यास्वपि श्वत्निनिष्यानदृपतवै ।

७७६

ध्वन्यालोक-सार:

तदेवं चित्रस्यातिस्वल्पो विषयः। स चाभ्यासाराधितां काङ्क्षेयेषु भवतु, प्राप्त-परिणतीनां तु ध्वनिरेव काव्यर्मिति।

ध्वने: प्रभेदाः

सगुणीभूतव्यङ्ग्यदृढ़चै: सालङ्कारै: सह प्रभेदै: स्वैः।

सङ्करसंकीर्णाभ्यां पुनरभ्युद्योचते वधूथा॥ ४२ ॥

ध्वनेरलक्ष्येषु सङ्कर-संसृष्टिभ्यां बहुप्रभेदता दृश्यते। तथा हि (१) स्वप्रभेदसङ्कीर्णः, (२) स्वप्रभेदसंस्कृतः, (३) गुणीभूतव्यङ्ग्यगर्भस्यसङ्कीर्णः, (४) गुणीभूतव्यङ्ग्यसंस्कृतः, (५) वाच्यालङ्कारान्तरङ्कीर्णः, (६) वाच्यालङ्कारान्तरसंस्कृतः, (७) संसृष्टालङ्कारसङ्कीर्णः, (८) संसृष्टालङ्कारसंस्कृतश्चेति बहुशः प्रकाशने।

(९) तत्र स्वप्रभेदसङ्कीर्णत्वमनुगृह्यत्यानुप्राहकभावेन यथा ‘एवं वादिनि देवपि’ (पृ. २३) इत्यादि। अत्र हि अर्थशक्त्युद्भवेत सङ्कलक्षणक्रमेण ‘लज्जा’ लक्षणाध्वनिना अलक्ष्यक्रमोद्भिलाषरूपविप्रलम्भमहद्वनिरनुरूपगृहीतमानः प्रतीयते।

स्वप्रभेदसङ्कीर्णत्वं सद्देहसकरेण यथा—क्षणपाहुणीअ दूअर जाइअ कि पि देअ भणिअ।

हअइ पडोहरवइहल्हीहि घरम्मि अणुणिज्जउ वराई॥ (क्षणप्राधान्यिका देवैर जायया किमपि ते भणिता। रोदिति शून्यवलभीगृहे अनुनीयतां वराकी॥) इत्यादि।

अत्र हि ‘अनुनोयताम्’ इत्यस्योपभोगो व्यङ्ग्यः। स च तात्पर्यानुपपत्त्यादनुन-यस्य बाधितत्वादथनंतरसंक्रमितरूपो ‘चवकक्षितवाच्यो’ वा अनुरणनऽयायेन विवक्षित-तान्यपरवाच्य एव चेत्यकोटितिन्द्धारक्रमाणामावादतयोः संदेहदूपः सङ्करः।

अलक्ष्यक्रमध्वनिप्रभेदयोरेकैकञ्जकानुप्रवेशरूपसङ्करो यथा—‘स्निग्धश्यामल’ (पृ. १) इत्येन विप्रलम्भसूचकझलस्य तद्रूप्यां च चारणकचोभनरचर्चा-यत्वात्। सङ्करोऽयं लक्ष्यतयैव बाहुल्येन दृश्यते।

(२) ध्वनिप्रभेद्योः संसृष्टिर्यथा पूर्वोक्ते ‘स्निग्धश्यामल’ (११) इत्यत्रैव।

अत्र हि रामपदद्वयस्यार्थान्तरसङ्क्रमितरूपस्य, ‘लिस्सा’दिपदद्वयङ्ग्यस्य चात्यन्त-तिरस्कृतवाच्यरूपस्य संसृष्टिः।

९. दुःसङ्जलविमिश्रणे सङ्करः, तिलतण्डुलविमिश्रणे तु संसृष्टिरिति भेदः।

( ३ ) गुणीभूतव्यङ्ग्यसङ्कीर्ण:-यथा 'न्यक्कारो ह्ययमेवो' (पृ.४८) इत्यत्र, कर्तो व्युतच्छलानां जतुमयशरणोदीपनः सोडभिमानी, कृष्णाकेशोत्तरीयवलयनपतदुः पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर्गुररतुजशतस्याऽऽडराराजस्य मित्रं, कौस्ते दुयोर्नोदसी कथयते न रुषा दृष्ट्टुमर्ह्यगत्या स्वः । इत्यत्र चोदाहृतयदेःप वाच्यार्थाभूषव रौद्ररसस्य साभिप्रायाविशेषणोपस्थापितैर्गुणोभूतव्यङ्ग्यैः सह अनुगृहीतानुग्राहकभावरूपसङ्करः ।

अत्रेदमवधेयम्-गुणीभूतव्यङ्ग्यघस्य पदार्थाश्रितत्वे, ध्वनेश्च वाच्यार्थाश्रितत्वे सङ्कोर्णतायां न विरोधः, यथा परस्पर ध्वनिनिमेदानाम् । यतो हि एकस्मिन् व्यङ्ग्ये प्रधनत्वं गुणीभूतत्वं च विरुध्यते, व्यङ्ग्यमेदे तु न विरोधः । सङ्करसंस्कृष्ट्यद्धारो व्यङ्ग्यव्यङ्गकभावे न भवतोति न शङ्क्यम्, वाच्य-नामिव व्यङ्गयानामपि तत्सत्वे विरोङाभावात् ।

( ४ ) गुणीभूततद्व्यङ्ग्यसंस्कृष्टत्व तत्र भवति यत्र कानिचित् पदान्यविवक्षितवाच्यध्वनितव्यङ्गकानि अपराणि तु गणोसतद्व्यङ्ग्यानि, यथा 'नेपथ्यं गोपवधू' (पृ १४ `इत्यादौ । अत्र हि 'विलाससुहृदां' 'राघारहसाक्षिणाम्' इत्येते पदे 'लतावेश्मनां' विशेपणे अचेतनेपु तेषु सोहृद्साक्ष्योऽपिाद्यन्त तिरस्कृतवाच्य-ध्वनिरूपे । तयोः 'ते' इति 'जाने' इति च गुणीभूतव्यङ्ग्यपदाम्या संसृष्टिः ।

( ५ ) वाच्यालङ्कारसङ्कीर्णत्वं तु रसाभ्यञ्जके, रसवदालङ्कारयुक्ते च काव्ये सर्वत्रैव ।

अन्यध्वनोनामपि वाच्यालङ्कारसङ्करो दृश्यते । यथा— या न्यापारवती रसान् रसयितुं काचित्कवीनां नवा दृष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोनमेषा च वैपक्वित्ती । ते दृशो अप्यङ्गवलस्ल्य विम्बान्तनिर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमनिध्यानन त्वदृक्तितुल्यं सुखम् ॥

इत्यत्र 'निर्वर्णन'पदस्य चाक्षुपज्ञानरूपस्य कविदृष्ट्या, विधददृष्ट्या च प्रतिमानरूपस्य विरोधः, असम्भवितत्वात्, बोधरूपार्थंपरिगतत्वात् तस्मिव्वितिरिति विरोधाभासोलङ्कारः, तस्य च निर्वर्णनपदे व्यज्यमानेन 'सकलप्रमाणपरिनिश्चितदृष्टादृष्टविषयविशेषज्ञ यत् सुखं, यद्वा लोकोत्तरं रसचर्वणात्मकम्, तत् उभय-तोऽपि परमेश्वरविश्रान्त्यानन्दः प्रकृष्ट्यते' इति ध्वनिना सह संकरः ।

( ६ ) वाच्यालङ्कारसृष्टतवं तत्र भवति यत्र हि कानिचित् पदানি वाच्यलङ्कारवस्ति, कानिचिच्च ध्वनिप्रभेदयुक्तानि । यथा— दीर्घीकुर्वन् पदं सदकलं कूजितं सारसानां मत्यूपदेशु स्फुटितकलामोदमैत्रीकषायः । यत्र शोणां हरति सुरतोल्लासिनिमज्जनकुलः सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥ इत्यत्र 'मैत्री'कषाय' पदं परस्परानुरागलालने लक्षणीकृतया सौरभोत्कर्षगन्धोज्जक-मित्यादिविरक्षितनाच्चयो ध्वनति । स च 'दीर्घीकुर्वन्'ति' अत गम्योत्प्रेक्षया, द्वितीय-चरगणोक्तया स्वभावोक्त्या, वातेः चाटुकारयितृस्वारोपाद् रूपकेण, 'प्रियतम इव' इत्युपमया च संसृष्ट । पदालङ्कारैवलङ्कारान्तराण्यपि ।

( ७ ) संसृष्टालङ्कारसङ्कीर्णः— दनत्क्षतानि करजैषु विपाटिततनि प्रोद्यत्किनसांन्र्रपुलके भवतः शरीरे । दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहंसुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ अत्र हि वाच्यार्थभूयस्य दयावीरस्य शान्तस्य वा रसस्य नायिकावृत्तान्तारोपरूपसमासोक्तिसंसृष्टेन मुनित्व-मदनाविष्टतव्ययोबिरोधाद विरोधालङ्कारेऽपि संकीर्णत्वम् ।

( ८ ) संसृष्टालङ्कारसंसृष्टः । यथा— अहिणअ-पओअ रसिपेसु पहिअ-सामाइएसु दिअहेसु । सोहइ पसारियगिआणं णच्चिअं मोरवन्दाणं ॥ ( अभिनवपयोदरसितेषु पथिकरसायामासु यितेषु दिवसेषु । शोभते प्रसारितग्रीवाणां नृत्यं मयूरवन्दानाम् ॥ अथ च— अभिनयप्रयोगरसिकेषु पथिकसामाजिकेषु दिवसेषु । शोभते प्रसारितगीतानां नृत्यं मयूरवन्दानाम् ॥ ) यत्र हि 'सामाइएस' इति पदस्थ 'श्यामायितेषु', 'सामाजिकेषु' इति च द्विविधा

१. लभिनवं पयोदरस्सित मेवगर्जितं येषु । २. पथिकालं प्रति श्यामायितेषु मोहनकत्वाद् रात्रिरूपतामाचरितवत्सु । ३. पथिकरुपेषु सामाजिकेषु अभिनयप्रयोगसिकेषु सत्सु ।

तृतीया प्रोद्योतः

७३

छाया । पूर्वस्मिन्नर्थे लुप्तोपमा, परस्मिन् रूपकम् इति ( प्राचां मतेऽन ) संसृष्टाभ्यां ताभ्यां द्वितीयाच्छान्तिमदृष्टस्य शब्दशक्तिमूलकच्वने: संसृष्टत्वम् ।

उपसंहारः

एवं ध्वनेः प्रभेदा: प्रभेदभेदाद्भ्राज् केन शक्यन्ते । संख्यातुं दिडमात्रं तेषामिदमुक्तमस्माभिः॥ ४४ ॥

इत्युक्तलक्षणो यो ध्वनिरिनिवेद्यः प्रयत्नत: सङ्कीः। सत्काव्यं कर्तुं वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः ॥ ४५ ॥

अस्फुटस्फुरितं काव्यतत्त्वमेतद्यथोदितम् । अशक्नुरवद्विर्याक्तुं रीतयः समप्रवर्तिता: ॥ ४६ ॥

शब्दतत्त्वाश्रया: काश्चिद्रदर्थतत्त्वयुजोडपरा: । वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते ज्ञातेऽस्मिन् काव्यलक्षणे ॥ ४७ ॥

रीतिलक्षणविवाचिनां वामनादीनां ध्वनिरनुरूपकाव्यतत्त्वं मनाक् स्फुरितमासोत् तदत्र स्फुटतया संक्षिप्ततया मति: श्रावः । उपनागरिकादीनां शब्दरीतौनां केषिचिद्यादीनामर्थरीतौनां च रीतितत्त्वमपि ध्वनिबोधेनेव यथार्थं भवति, अन्यथा तु वृत्तीनां फलादर्शानादर्शदेयत्वं स्यात्, नानुभवसिद्धत्वम् ।

यत् तु केनचित् रत्नानां जात्यतवमिव केंश्चिद्देव जातृभिज्ञोयमानं शब्दानामर्थानां चानुर्येयं चारुत्वं यत्न भासते तत् ध्वनिनिबन्धनम् इत्युक्तम्, तदनवबोधेमेव । तथाहि-कस्य विशेषस्य तत्रानाश्रयेयत्वं ? शब्दानां स्वरूपाश्रयस्य ? न, तस्य-विश्लष्टत्वादिर्मिन्निरूपणात् । तद्राचकत्वश्रयस्य ? न, प्रसादौ, व्यङ्ग्य-तत्स्वरूपणात् । अथयां विशेषस्य ? न, तस्य स्फुटस्फुरितेनाप्रकाशनमित्येकः, व्यङ्ग्यध्वनिः (ध्वनिरूपत्वात्), गौणप्रधानानुरूपत्वं (गुणप्रधानकल्पनरूपत्वं) चेति द्वितीयः, एतौ च विशेषौ व्याश्रयात् शक्येते, बुद्धया व्याश्रयातो चास्माभिः । तद्स्यतिरिक्तस्य कस्यचिदानाश्रयेऽविशेषस्य कल्पना त्वविचेकमूलैव । सर्वस्यापि पदार्थज्ञानस्य शब्दार्थ-गोचरत्वेनानाश्रयेयस्याप्यनाश्रयेयशब्देनाभिधानात् ।

यत् रत्नानामिव सामान्यशब्दमात्रवेद्यत्वं काव्यचारुत्वस्याऽऽश्रयेयत्वं सर्वच-दृश्यते, तद् रत्नानां संभवति, तेषां सामान्यसंभावनयैव मूल्यंकलपनात्, न तु काव्यविशेषणाम्, लक्षणकारैरव्यङ्गयाकृतत्वात् । तेन विषमो दृष्टान्तः ।

यदि तु 'रत्नानां काव्यानां च विरला एव वेत्तार:' इत्युच्यते, तर्हि नास्माकं विप्रतिपत्तिः । वैकटिका एव रत्नतत्त्वविदः, सहृदया एव च काव्यरसज्ञा इत्यस्माभिरपि स्वीक्रियते एव ।

यत्तु सर्वलक्षणविपये बौद्धानामनिदर्शनत्वं प्रसिद्धम्, तत्रिरासो ग्रन्थान्तरस्य विषयः । तत्रयात्र सहृदयत्वेनैव प्रसिद्धौ । अथवा बौद्धैरपि रसा रसनिरूपणाप्रत্যক्षादिलक्षणानां लक्षणं क्रियत एव, तथैव तन्मतेनैवमकम्पि ध्वनिनिलक्षणं भवतु । तस्माद् ध्वनेरस्मदुक्तमेव लक्षणं साधीयः, अन्यथा तदघटनात्, न त्वनाख्येयांशाभासितमिति ।

तदिदमुक्तम्—

अनाख्येयांशाभासित्वं निर्वाच्यार्थतया ध्वनेः । न लक्षणं, लक्षणं तु साधीयोऽस्य रथोदितम् ॥ इति तृतीय उद्योतः ॥

चतुर्थ उद्योतः

सम्प्रति ध्वनिनिरूपादने विप्रतिपत्तिनिरासातिरिकं प्रयोजनान्तरम् ( सत्काव्य-करण-सत्काव्यबोधरूपम्, अथवा पूर्वोक्तयोः प्रयोजनयोः अन्तरं विशेषः केन विशेषेण सत्काव्यकररमस्य प्रयोजनं केन च विशेषेण सत्काव्यबोधोऽस्य प्रयोजनमिति ) उच्यते—

तत्र सत्काव्यकररमस्योपयोग इति पूर्वं प्रतिपाद्यते—

ध्वनेर्यः सगुणीभूतव्यङ्ग्यस्याध्वा प्रदर्शितः । अनन्वकलस्यमपि कवीनां प्रतिभानगुणः ॥ १ ॥

य एष ध्वनेःर्‌गुणीभूतव्यङ्ग्यरसः च मार्गो दर्शितः, तस्य फलान्तरं कवे: शब्दार्थ-प्रतिभानान्त्यम् । यदो हि—

अतो हृद्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता । वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्थान्वयवत्यपि ॥ २ ॥

उत्तेषु ध्वनानि-प्रकारेषुकेनापि प्रकारेण वाणी वाल्मीक्यादिपुरा-

तनकविनिबद्धमयं स्पृशन्त्यपि नवरतममार्यति । तथाहि— रयन्ततिरस्कृतवाच्यस्य छन्दनेराश्रयणेन नवरत्वं यथा—

स्मितं किश्चित्सुमुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोऽमिसरसः । गतानुगतिकोऽयं किसलयितलीलापरिमलः स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः ॥

इत्यत्र— सविलासस्मितोद्वेत्ता लोळाक्ष्यः प्रस्कलद्दृङ्गारः । नितम्बवत्सगामिन्या कामिन्यः कस्य न प्रिया ॥

इत्यादिप्राचां पद्यसदृशैरपी मुग्धादिशब्दैरै स्वाभाविकैरुदर्यादिग्यङ्करपूर्वकं प्रतिबिम्बते ।

अर्थान्तरसंकरिमत्वाच्चयवनैराश्रयणेनापूर्वकं यथा— यः प्रथमः प्रथमः स तु तथाहि हतहसितवहळपळलाशी । स्वापद्राणेषु सिंहः सिंहः केनाधरीक्रियते ॥

हुन्यत्र— स्वरत्नकृतिमहिमा केनान्योन्येनापि श्लिष्यते । महद्धीरपि मातङ्गः सिंहः किमभिभूयते ॥

इति पद्यसदृशेऽपि द्वितीयः प्रथमशब्दोऽनुप्राकरणायप्रधानतया, द्वितीयः सिंह-शब्ददत्तश्च वीरत्वादिकं वडज्जयतीति नवन्त्वम् ।

असंलक्ष्यक्रमभयकृत्स्य प्रकरणनरसमाश्रयणेन नवन्त्वं यथा— निद्राविकेतविनः प्रियस्य बदने विन्यस्य वक्त्रं वघू-वोधनासनिरूढचुम्बनतरसादृश्याभोगलोभं स्थिता ।

वैलक्ष्याद्वि मुखीभवेदिति पुनस्तत्स्याप्यनारम्भणः साकाड्क्षं प्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः ।

हत्पत्र— शून्यं वारगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय कींचिच्छन-निद्रालस्यामुपागतस्य सुचिरं निवेष्टुं पत्सुमुखस्वम् ।

विरुद्धं परिचुम्बस्य जातपुलकासालोक्य गणडस्थल्ली लज्जानसमुद्वी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥

इति अमरुकपद्योक्तार्यस्य । अमरुकपद्ये 'चुम्बन' क्रिया निष्पत्तिहेतुता, नवीनपद्ये तु कविना तयोः साकाड्क्षत्वमेव निरूपयता रतेरक्षणत्वं साक्षितम् ।

६ द्व० साका०

ध्वन्यालोक-सार:

अनयाडSदिशाऽSसंधैः कविमिः सहस्रधा क्षुण्णोडपि काव्यमार्गोऽभिनवतामापन्नोऽनन्ततां याति । युक्त्याडनेयाडनुसरतङव्यो रसादिबन्धुविष्तरः । मिथोऽप्यनन्ततां प्राप्तः काव्यमार्गो यदाश्रयात् ॥ ३ ॥

यद्यापि रसभावादिः सन्ति परिगणिताः एव, तथापि तद्रिभावानुभावव्यभिचारिणमनन्तविचित्रतत्त्वमाश्रयेण तेऽप्यम्यानन्त्यं सम्पद्यन्ते । तादृशप्रभेदापेक्षया निबध्यमानपस्य प्रतिदिनपर्यवेद्यमाणस्यैव जगतो वृत्त विचित्रतां चमत्कारितां चायाति । तद्वेतत् 'भावानचेतनाननः' ( ९५ ) इत्यादिना पूर्वं प्रतिपादितमेव । गाथाऽऽपन्न दृश्यते—

अतहड टिट्टिए वि तहसरिण्ठए हवइआणिमा जा णिवेसइ । अत्थविसेसेए सा जअइ विकड-कइ-गोअरा वाणी ॥ (अतथास्थितानपि तथासंस्थितानिव हृदये या निवेशयति । अर्थविशेषाण सा जयति विकटकविकरोचरा वाणी ॥)

अत एवोच्यते—

हृश्रपूर्व अपि ह्यर्थाः काव्ये रसपरिप्रहात् । सर्वे नवा इवाभान्ति मधुमास इव द्रुमाः ॥ ४ ॥

शब्दशक्तिमूलध्वनियोगेनाऽभिनवत्वं यथा—

रेषो हिमगिरिस्थं च महान्तो गुरवः स्थिराः । यदलङ्कृतयोदन्ती चरन्तीं विध्रुते सुवम् ॥

इत्यादिशु सत्व्वपि 'घरणीधारणाघुनात्वं रेषः' ( पृ० ३३ ) इत्यादाव-'भिनवत्वम् । अर्थशक्तिमूलध्वनि योगेनाऽभिनवत्वं यथा—

कृते वरकथालापे कुमार्यः पुलकोद्नमैः । सूचयन्ति स्पृहामन्तर्लेञ्जयाऽऽडवनतन्नता ॥

इत्युक्कार्थ एव—

एवं वादिनि देवर्षौं पार्श्वे पितुरघोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पावती ॥ ( पृ० २३ )

इत्यन ।

अर्थशक्तिमूलभ्यङ्गस्य कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वेन नवतयं यथा— सज्जेहि सुरहिमासो प दाव अप्पेइ जुअइणालक्खमुहे । अहिणवसह आरमुहे णवपल्लवपत्तले अगडरस्स झरे ॥ ( पृ. २४ ) ( सज्ज्यते सुरभिमासो न तावदर्पयति युष्मतेजनलक्ष्मीमुखान् । अभिनवसहकारमुखान् नवपल्लवपत्रलताननकानना शरत् ॥ )

इत्यग्रे— सुराभिसमये प्रवृत्ते सहसा प्रादुर्भे.दन्ति रमणीयाः । रागवतामुल्कलिका: सहैव सहकारकलिकाभिः ॥ इत्यादिषु सत्स्वपि ।

तस्यैव कविनिबद्धवत्कप्रौढोक्तिसिद्धत्वेनाभिनवत्वं यथा — वाणिअ हत्थि दन्ता कुतो अज्जाण वार्घिकित्तीअ । जाव लु'इआलअमुही घरम्मि पर'रसक्कए सुह्णा ॥ (पृ. ३४) ( वाणिजकहस्तिदन्ता: कुतोऽस्माकं ध्यातव्यकृतयः । यावल्लुब्धालकमुखी गृहे परिरक्षितव्या सुहृद्भिः ॥ )

इत्यादिगाथार्थस्य— करिणीवेहणअरो मह पुत्तो एककाण्डविनिवाई । हुअसोहाऐ तह कओ जइ कण्डकरण्डअ वहइ ॥ ( करिणीवैदग्ध्यकरो मम पुत्र एककाण्डविनिष्णातः । हस्तस्नुषया तथा कृतो यथा काण्डकरण्डकं वहति !! ) इत्याद्यर्थेपु सरस्वत्यैव गतार्थतैव । 'लुब्धालकमुखी' इति स्नुपाविरोषेणैव 'कृत' इति काव्य च वस्तुनोऽपूर्वत्वसंपादनात् । एवमेव व्यङ्ग्यकमेदाश्रयेपि काव्यार्थाना नवत्वं संभवति । विस्तारभयात्तु नेदानीह्तम्‌ सहृदयैरुहुम्‌ ।

अत्रेदं सारम्— व्यङ्गच्यग्यझकभावेडस्मिन् विविधे संभवत्यपि । रसाविमय एकस्मिन् कवि: स्यादवधानवान् ॥ ५ ॥ रभावतदामासरूपे हि व्यङ्गच्ये, तद्ग्यझकेफपु च यथामति निर्दिष्टेपु वर्ण- पद-वाक्य-रचना-प्रबन्धेपुचबहितमनसः कवे: सर्वमपूर्वं संपचते । यथा रामायणे महाभारते च संग्रामादयः पुनः पुनरभिहिता अपि नवनवाः प्रकाशन्ते ।

अङ्गी रसः पुनरेक एव विषयः; तथासति चमत्कारातिशयः संपद्यते । यथा रामायणे करुणः स्वयमादिकविना 'शोकः इलोकत्वमागतः' इत्यासूत्रितः; सीतान्यन्तवियोगपर्यन्तं व काव्यं रचयता नियूढः ।

महाभारते कौ रसः कश्च पुरुषार्थे?

एवमेव शान्तकाव्योभयचमत्कारवती महाभारतेsपि वृद्धपाण्डवानां 'वरसम्भव-सानमन्ते निवघ्नता महामुनिना निर्वेदस्थायिभावः शान्तो रसः; मोक्षलक्षणहच पुरुषार्थः प्राधान्येन तात्पर्यविषय इति सूचितम् । एतद् व्याश्रयातृभिरंशातः प्रकटीकृतं स्वयं च वेदव्यासेन वर्णितम्—

'यथा यथा विप्रयेंति लोकतन्त्रमसारवत् । तथा तथा विरागोद्र जायतेऽत्र संस्नयः:॥'

इत्यादि बहुशः कथयत ।

तत्रैव रसान्तरेह रसर्जनाभूतेरुनुरागसयमानः शान्तो रसो महाभारतेऽङ्गी । एवमेव पुरुषार्थान्तरेरानुरागसयमानो मोक्षलक्षणः पुरुषार्थेइच ।

यत्तु केऽपिचितत्राऽऽजूटतरसस्य स्वप्राधान्येन चाहुत्वं भाषते, तदात्मतत्च्वमनपेक्ष्य शरीरचाहुतवं पश्यतातिमवेत्यविरुद्धम् । वस्तुतस्त्वं विजानता तु यथात्मनेव शरोरे

प्रधानं तथा शान्तो रसो मोक्षः पुरुषार्थेइच तत्र तात्पर्यविषय इति सारम् ।

नतु महाभारतानुक्रमण्यां नेदद्वयाति, प्रत्युत महाभारतस्य सर्वपुरुषार्थबोधकत्वं सर्वरसरर्भत्वं चोक्तमभि चेतः । सत्यम् । नेततत्र शब्देन निवेदितम्, किन्तु व्यज्ज्यत्-

त्वेन दर्शितम् । तथाहि 'भगवान् वासुदेवेइच कीर्त्यतेऽत्र सनातनः' इत्यादि वाक्ये-

नेदमेव व्यज्ज्यत्वेन स्फुटं बोध्यते यत् 'यदिह पाण्डवादिचरितं कीर्त्यतेऽत्र तेन

संपत्सु नय-पराक्रमादिगुणेषु चारित्री निवर्त्य संसारासारतां पद्यादिभिः संगवद्येव भावितान्तःकरणींवितनयम्' इति । जनस्तरश्लोकाइचात्रैवाथेडनुकूला: ।

महाभारतावसाने भगवान्कृतिप्रतिपादकं हरिवंशं वर्णयता च भगवता व्यासेन सोयं स्वहृदय-स्थतोड्थ: सम्यग् स्फुटोकृतः ।

एवं संसारातीते तथ्ये मर्चिक प्रकाशयता तेन सकल-सांसारिकपदार्थानां पूर्वपक्षता विहितेति प्रत्यक्षमेव ।

देवाततिथ्यादिप्रसृतिवर्णनमपि तत्र भगवद्भूतित्वेन तत्प्राप्त्युपायतवेन च विवते, पाण्डवादिचरितस्य च मोक्षमूलवैराग्यजननार्थं वर्णनमस्ति । तेन सर्वं

स्पास्य परब्रह्मप्राप्त्युपायत्वमेव । वासुदेवशब्देन वाच्यं गीतादिषुप्रसिद्धं सकलावतारमूलभूतं परब्रह्मैव विवक्षितम्, न तु मायुप्रादुर्भावांश एव, सनातनशब्दविशेषितत्त्वात् । रामायणादिष्वपि वासुदेवशब्देन कपिलाद दशावतारान्तरवर्याणं श्रूयते । कैयटादिभि: शाब्दतत्त्वविद्भरपयस्म्य: शाब्दनित्यत्वसाधनेन सकृत् एव । तदेवं शाब्दतत्त्वसिद्ध्या मोक्षपुरुषार्थस्य, काम्यान्तदृष्ट्या न काम्यरमस्या तत्राद्दि त्वन्मिति सिद्धम् । वर्यन्तसारभूतत्ववास्यवर्म यो व्यङ्ग्यत्व एव शोभाजनकत्वात् । प्रसिद्धं चैत्रं विदग्धविदग्धसु यदभिमततरं वसंतु वक्छव्यतवेनेव प्रकारयत इति ।

ग्रनलंकृतस्यापि रसानुगुणार्थस्य शोभाधायित्वम्

मतएवालङ्कारान्तरैरहैडपि रसानुगुणार्थनिबन्धनं शोभातिशयं चाऽपि मरति । यथा—मुनिजनप्रियतयो गोगिन्द्रो महात्मा कुसुमानि बिभ्रत् । येनैकचुलुके हृदयौ दृतयौ तौ मुन्यनुच्‍छपौ ॥ इत्थं चुलुके मुन्यनुच्‍छपदग्‍जान्तमदसुमतसारणुगुणान्वचआयनिर्नायपोषकम् । यद्यप्येकचुलुके जलधिसंविधानमपि महाइश्रचर्यजनकम्, तथापि सर्वज्ञोकग्रसिद्धतया, पूर्वक्‍षणस्य चारुचर्यजनकतया रेधानात्, इदमक्‍षणमद्भुतरसस्याधिकमतुगुणम् । न चाक्‍षणं वस्तु अदभुतरसस्यैवात्नुगुणम्, किन्तु रमान्तरस्यापि । यथा—सिङजइ रोमञ्चचुडजइ वेइ रथ्यातुलमपडिलग्गो । सो पासो अज्ज वि सुहअ जेणासि बोलीणो ॥ ( स्विद्यति रोमाञ्चते वेपते रथ्यायातुलाप्रतिलग्न: । न पार्श्वेऽपि सुभग येनासि बोलीतः ॥ ) एतद्गाथार्थभावने रथ्याया: पार्श्वस्पर्शेन स्वेदादिजनने या रसप्रतीतिभवति, न सा श्वृङ्गारादिपोषेभन जायते, तादृग्वर्णनस्य सर्वक्‍षुगुणत्वात्, अस्यैव चार्थस्यापूर्वत्वेनाभिनिवेशात् ।

तदेवं श्वनिप्रेमसमाश्रयणेन काव्याना नवनवत्वं प्रतिपादितम् । एवमेव गुणीभूतव्यङ्गचकाराश्रयणेऽपि तद्भवति, विस्तार भिया तु नोदाहृतम् । स्वयमृत्प्रेक्षणोयम् ।

प्रतिभामाहात्म्यम्

तदेवं सत्त्वपि पुरातननिबन्धेषु—

ध्वननेरितं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य च समाश्रयात् । न काव्यार्थविरोधोऽस्ति यदि स्यात् प्रतिभागुणः ॥ ६ ॥

तदस्तवे तु न किञ्चिदेव कवेरस्त्ववरिष्ठ वर्णनीयम् ।

रचनाचमत्कारोदपि ध्वनि—गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याप्युपार्धद्योतनुरूपशब्दसंनिवेशोनेव, नान्यथा । अर्थविशेषणमपेक्ष्य केवलाक्षररचनत्वं काव्यशोभाजनिकेति मतं तु सहृदयबुद्धचगोचरः, अथः काचिद् गुणमालाक्षरमालामात्रेऽपि काव्यसंज्ञा प्रवर्तते ।

तर्हि व्यङ्ग्यानपेक्षिशब्दचित्रे कुतं काव्यत्वमवहार इति चेत्, यथा कस्यचित् पुरातनकवे: पद्यार्थानुकरणेन पद्यान्तरनिमाणि अयथार्थ ( नकली ) काव्यत्वम्, तथैव तत्राप्यनुकरणमात्रेण काव्यत्वम् ।

वाच्यार्थनिबन्धेऽपि सार्थानमस्ति—

न चेदर्थान्तर्यं व्यङ्ग्यार्थसमाश्रयणेनैव, किन्तु वे वल् वाच्यार्थापेक्षयाडपि भवति—

अवस्थादेशकालादिविशेषैरपि आन्तरमेव वाच्यस्य शुद्धस्यापि स्वभावतः ॥ ७ ॥

स्वभावो ह्ययं वाच्यानां चेतनाचेतनानां यत् (१) अवस्थाभेदात्, (२) देशभेदात्, (३) कालभेदात्, (४) स्वरूपभेदाच्चैकस्यैव वस्तुनोऽन्वतता संबभूवति । तेन स्वभावोक्त्या निवेश्यमानैरपि वस्तुमिःभिन्न-भिन्नस्वभावानुसरणेन निरवधि: काव्यार्थः संग्रहीतवे तत्र हि—

( १ ) अवस्थाभेदेन नानात्वं यथा—कुमारसंभवे भगवत्या: पार्वत्या: रूपवर्णनं, ‘सर्वोऽपमादव्यसमुचयेन’ त्यादिभिरारम्भे, ‘वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती’ इत्यादि, ‘कामदहनात् प्राक् शम्भुपरिचर्यायाम्’, ‘तां प्राप्मुखीं तन्र निवेदय’ तन्न्वोभू” इत्यादिभिरितरितराहसमये च कृतम्, किन्तु तदेकस्या एकस्मिन्नपि काव्ये वर्णनम् अवस्थाभेदेन भज्यते चरसंनिवेशितं न मनागपि पुनरुक्तत्वेन भासते । अतएव

विषमबाणलोचायामुचकम्—

चतुर्थोदयोतः

ण अ ताण घडइ ओही ण अ ते दीसन्ति कहँ वि पुनरुच्चा । जे विडभमा पियाणं अत्या वा सुकइवाणीणम् ॥ ( न च तेषां घटते डवधिः न च ते दृश्यन्ते कथं अपि पुनरुक्ताः । ये विभ्रमाः प्रियाणामर्था वा सुकविवाणीना॥ ) इति ।

अत्रेमपरदचावस्थामेदप्रकारः—हिमवद्रज्जोदानामच्छतनानामभानित्येन प्रस्थितं d्वितीयं रूपमपि श्रूयते, तच्चेकत्र पर्वतातिरूपेण परत्र तु पुरवादिरूपेण वर्ण्यमाने- मन्दे देव संपद्यते । यथा कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पर्वतरूपेण हिमवतो वर्णनम्, सस- रिसंवादादिपु च पुरुपरूपेग । वाल्मीक्यावस्थामेदेभित्त्वं च चेतनानां प्रसिद्धमेव । एकस्यामवस्थायामप्यवन्तरावस्थामेदान्नानात्वम्, यथा कुमारोणामविदितमद- नविकाराणामु दृश्यमदनविकाराणां च, तत्रापि कुलशोभादिमतो, उच्चद्रू ह्लानां चेत्यादि ।

एवमचेतनानामपि गरम्भाववस्थामेदेन स्वरूपान्तव्यम् । यथा— हंसानां निनदेषु यैः कवलितैरासज्यते कूजता- म्न्यः कोडीइ कषायकण्ठलुत्थनादाघवरो विग्रहमः । ते सम्प्रत्यकठोरवारणवधूदनन्ताडुरसिर्धिनो निर्याता: कमलाकरेषु बिसिनीका न्दाग्रिमप्रत्थयः ॥

( २ ) देशभेदानात्वं च वायुमलिलकुसुमादीह न चेतनानाम्, ग्रामारण्य- सल्लिलादिममेधितानां मानवपशुपुपकिप्रभृतोना चेतनानां च प्रत्यक्षमेव लक्ष्यते । तथाहि मानुषाणामेव विगदशार्दिमिओभतानां न्यवहारग्यापारादिषु ये विभिन्ना विशेषा- स्तेषां केनास्ति श्कियते गन्तुम्, त्रिशेवतो योषिताम् ।

( ३ ) कालभेदाच्च नानात्वम्—ययर्तु भेदादिह ग्योमसलिलादीनामचेतनानाम्, चेतनानां चात्सुख्यादयः कालविशेषकृताः प्रसिद्धा एव ।

( ४ ) वस्तुस्वरूपमेदस्तु सुप्रसिद्ध एव । तदृशभेदेन भिन्नानां वस्तूनां वर्णने- नाप्यननन्तता काव्यार्थस्य भवति ।

ग्रभिन्नवस्तुप्रतीतेर्भ्रमत्वनिरासः अत्राशड्क्यते—कविमिर्हि स्वयमनुभूतानां सुखादीनां तद्रिमित्तानां च कृतु- माल्यादीनां स्वरूपमन्यत्रारोप्यतद्रः काव्ये सामान्यमात्रेण वस्तून्युपनिबध्यन्ते ।

८६

ध्वन्यालोक-सारः

नहि तय्योःंगिरिभिरिक त्रैकालिकं परचित्तर्वाति च वस्तु प्रत्यक्षीक्रियते । तत् स्व-पर-चित्तवत्तत्त्वसामान्येनोभयनिध्यमानं वस्तु पुरातनैः कविभिरवर्णितमेव । तदेव अभिनवतत्त्वप्रतिप्तिस्न भ्रममात्रमेव ।

तत्रोच्यते-सामान्यमात्राथ्येयं काव्यप्रवृत्तिः, तस्य च प्रागेव गोचरोकृतत्वात्स्थास्ति नवत्त्वर्मिति । यद्युक्तम् । पूर्वं निर्दशितवस्त्वा।दभेदस्यातुनभवगोचरस्यापलापापत्तेः, महाकविर्निबन्धनात् व्यर्थत्वापत्तेश्च । एवं सति वाल्मीकियत्यतिरिक्तानां सर्वेषां कवितवमेव न स्यात्, सामन्यातिरिक्तस्य काव्यार्थत्वभावात्, सामन्यस्य च तेनैव प्रदर्शितत्वात् ।

उक्तिवैचित्र्यानैश दोष इति चेत् । उच्यते । वाच्यवैचित्र्याभावे उक्तिवैचित्र्यसंभवः । वाच्यविशेषप्रातप'दनस्यैवोःक्तवैचि'वचद् ।शब्दवच चमत्कारात् । तदयत्र संक्षेपः-वाल्मीकियत्यतिरिक्तस्य यद्य कस्यापि कस्याचित् । इष्यते प्रतिभार्थेषु तत्तद्वान्त्यमक्षतम् ॥

किञ्चोक्तिवैचित्र्येण पूर्वं प्रदशितस्यवावस्थादिमेदभिन्नस्य काव्यपदार्थस्य पुनरपि भूयांसः प्रकाराः संमवंन्ति, यथोपमादीनां विविधशब्दोभिव्यञ्जने । तेन काव्यार्थान्नल्ये तद् वस्तुवैचित्र्यं प्रत्युत्नगुगमेवास्माकम् । भाषाभेदेन भाण्यातिभेद-इच्याप्युक्तैवि चः=रूपप्रस्तत्पदार्थानां तत्तद्वाक्षया निबन्धने विचित्रतां दद्भयन्त काव्यार्थान्नल्ये सपादर्पति । तेन सिद्ध'मदम्—

अवस्थादिविभिन्नानां वाच्यार्थानां निबन्धनम् । भूनैव दृश्यते लक्ष्यते तत् भाति रसाश्रयात्व ॥ ८ ॥

वाच्यार्थानन्ववसाय च रसाश्रयेगणेव शोभाजननादिदमत्र बोध्यं सत्कविभिः-रसभावादिसंबन्धा यदौचित्यानुसारिणी । अन्वीयते वस्तुगतिदेशकालादिभेदिनी ॥ ९ ॥ वाचस्पतिसहस्राणां सहसैरपि यन्नताः । निबद्धा सा क्षयं नैति प्रकृतिजंगतामिव ॥ १० ॥

यथा जगत्प्रकृतिविषये 'इदानीं परिक्षीणां पदार्थानिर्माणशक्ति'रिति न शक्यते वक्तुम्, तथैव काव्यस्यतिरपिन परिहोयते, प्रत्युत नवनवाभिव्यृत्पसिर्भिवर्धन्ते एव ।

संवादास्यादोषता

संवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेघसाम् । नैकरूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपक्विताः ॥ १८ ॥

संवादो ह्रास्यसाहश्यं तत्पुनः प्रतिबिम्बवत् । आलेख्याकारवतुल्यदेहवच्चे शारीरणाम् ॥ १२ ॥

संवादमात्रेण तु कवित्रिय नरवपितपदार्थानामेकृत्पता ने मनः क्वा । संवादो हि सादृश्यम् । तत् त्रिधा-प्रतिबिम्बवत्, चित्रवत्, तुल्यदेहवच्च । तत्र पूर्वंमनन्यात्म तुच्छात्म तदनत्तरम् ।

तृतीयं तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्यं त्यजेत् कविः ॥ १३ ॥

तत्र चित्रप्रतिविम्बस्योरिव सादृश्यं त्याज्यम्, अनुवरणमान्नत्वात् । प्रतिविम्बस्य अनन्यरूपत्वेन तात्विकशारीरोच्चून्यत्वात् । चित्रस्य तु शरीरान्तरयुक्त-स्यापि तुच्छात्मकत्वात् ।

तत्ोयं तु न त्याज्यम्, न हि शारीरो शारीरणा सदृशोऽपि एक एवेति शक्यते वक्तुम् । एतदेवोपपादयितुमुच्यते—

आत्मभोन्यस्य सद्धावे पूर्वस्थित्यनुपायपि । वस्तु भातितरां तन्व्या: शाशिच्छायामिवाननम् ॥ १४ ॥

तेन पूर्वंवृत्तेऽपि वस्तुनः काव्यंरत्मनो यद् वृत्तरसस्य मेेेे सन्ति चन्द्रानुकारीणि वदन एव न पुनरुक्तता, शरीरसादृश्येऽप्यात्मभेदः ।

अक्षरादिरचनेव यौज्यते यत्र वस्तुरचना पुरातनी । नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि व्यक्तमेव खलु सा न दुष्यति ॥ १५ ॥

तेन यथा तनयेवाक्शराण पदात्नि च वाल्मोक्ययादुच्चारितानि साप्रतमपि निबन्ध्यमानानि नूतनता न विरुह्यन्ति तथेव काव्यपदार्था अपि वयृदृश्यमेदेन निबन्ध्यमाना न विरुह्यन्ति न नवताम् । तदिद तत्स्वम्—

यदपि तदपि रम्यं यत्र लोकस्य किञ्चिद्- स्फुरितमिदममितीयं बुद्धिरभ्युद्यजोहते । अनुगतमपि पूर्वंच्छायया वस्तु तादृक्- सुकविरपुनिबन्धनं निन्द्यतां नोपयाति ॥ १६ ॥

९०

ध्वन्यालोक-सारः

तेन यत्र लोकस्य 'रसपं स्फुरितमिदम्' इति बुद्धिस्थतादृशां पूर्ववर्णितमप्यर्थं प्रसादपूर्णया वाग्दरचनया निवेशयन् सुकविनोपयाति निन्द्यताम् । तदित्थं स्थिते—

प्रतिपत्तां वाचो निमित्तविविधार्थामृतरसां न वादः कर्तव्यः कविमिरनवद्ये स्वविषये । परस्वादानेच्छाविरतमनसो वस्तु सुवके: सरस्वत्येवैषा घटयति यथेष्टं भगवती ॥ १७ ॥

एतदेव हि मृकवीनां कवीनाम् । इत्यभिलषतरसाश्रयोचितगुणालङ्कारशोभाभृतो यस्मादस्तु सममीहितं सुकवृत्तिभिः सर्वं समासाद्यते । काव्याख्येऽविलसौकृत्यधाम्नि विभुधोद्गाने ध्वनिनिर्देशितः सोऽयं कल्पतरुपमानमहिमा भोग्योऽस्तु भण्यात्मनाम् ॥ यस्मात्=काव्यादुद्यतां । सर्वं सममीहितं वस्तु=श्रुत-रतिक्रीतितिप्रोतिकषणं सत्काव्यततरचनयवर्म्म चिरप्रसृप्त-कल्पं मनस्तु परिपक्वधियां यदासीत् ।

तदू व्याकरोन् सहृदयोदयलाभहतोरानन्दवर्धन इति प्रथितताभिधानः ॥ इत्थमिदं प्रातर्विधुपां स्फुरितमपि प्रसुतं ध्वनितस्वमानन्दवर्धनवचननेन निর্ণीततम् ।

अस्ति स्वस्तिमयप्रशस्तित्रिदिता मुम्बापुरी मोहिनी तस्यामपयतिसुन्दरं शिशुहरेरमोघ्य महानन्दिरम् । श्रीमद्गोकुलनाथशिखवरः श्रीवल्लभाचार्यस-दंशाम्भोनिधिकौस्तुभो विजयते तत्राश्रयः सद्विद्राम् ॥

तद्योग्येष्टतनियश्रीमद्कृष्णजीवनशरणः । प्रोत्यै प्रणोतः सारः स्याद् ध्वन्यालोकस्य सन्मुद्रे ।

१ काव्य |ह आ|कलष्ट| रसाश्रयण डाचता य गुणालङ्कारास्ते: शोभा विरत्ति; उद्यानमपि |अकिलष्ट|: कालोचितो यो रस: सेकादिकुरसतदाश्र|णोचितानां सुकुमा-यंच्छायावत्सौगन्ध्यादिगुणानामलङ्कार: पर्याप्तिसतेन शोभां विरत्ति, तादृशात् ।

२ श्री बालकृष्णस्य ।

ध्वन्या‌लोकका‌रिकार्थसूची

विपय: पृष्ठम् विपय: पृष्ठम्

अथ अकाण्ड एव विच्छित्तिः अक्षरादिरचनेय योग्यते अक्षो‌श्रतिसटिकैलड्कारः अतिविद्या‌तेरष्य‌ऽ‌प्तेः

४९ असलक्ष्य‌क्रमे ध्वोतः वस‌मासा समासेन अस्फुटस्फुरितं काय०

९४ आक्षित एवालङ्कारः आत्मनो‌ऽ‌ज्ञ‌स्य स‌द्धावे

अतो ह्रान्यत‌मेना‌पि अनुगत‌म‌पि पूर्व‌च्छायया अनुस्वानोपम‌व्यङ्ग्यः अनुस्वानोपमा‌र्त्र‌मा‌पि अन‌नेना‌न्त्य‌मायाति अपृथ‌ग‌य‌त्त‌निवन्ध्यः

८० आन‌त्य‌मेव वाच्यस्य आल‌क्ष्याकारा‌व‌त्तुल्य० आलोकार्थो यथा दीप०

२५ इति‌वृत्ति‌वि‌श्र‌या‌तां अथ श‌क्तेरलङ्कारः अथ श‌क्त्य‌द्वैत‌व‌स्तुन्यः

१६ उक्त‌स‌न्त‌रे‌णाश‌न‌स्य यत् एका‌श्र‌य‌त्वे निर्दोषः

२५ इत्युक्त‌ल‌क्षणो यः एको रसोड‌ज्जो‌क‌र्तृक‌यः

अथों‌न्त‌र‌ग‌तिः का‌व‌वा अर्यो‌न्त‌रे सङ्क‌र‌मितं अर्यों‌प‌दि‌वि‌धो झेयः अलङ्का‌रा‌न्त‌र‌व्यङ्ग्य० अलङ्का‌रा‌न्त‌र‌स्य‌ा‌पि

७९ उत्त‌प्रे‌च‌या‌प्य‌न्त‌रा‌भिष्ट० उद्दो‌प‌न‌प्रश‌म‌ने एत‌द‌य‌थोक्त‌मो‌चि‌त्यं

४१ एवं च्व‌न्तेः प्रभेदैः प्र० औचि‌त्य‌वा‌न‌र‌स्ता एताः

अ‌व‌ग‌ना‌ति‌श‌य‌वान् अव‌स्थादि‌वि‌भि‌न्ना‌ना‌ना अव‌स्थादे‌श‌का‌ला‌दि० अ‌वि‌रो‌धो वि‌रो‌धो वा

४७ औचि‌त्य‌म‌न्य‌स्त‌ एत‌ः क‌स्य‌चि‌द्र्वा‌नि‌श्रे‌यं कार्य‌मे‌कं य‌त्रा व्या‌पि

८८ का‌ले न च ग्र‌ह‌ण‌स्या‌गो काव्य‌प्र‌भे‌दा‌श्र‌य‌ता!

अ‌वि‌व‌क्षित‌वा‌च्य‌स्य अ‌वि‌व‌क्षित‌वा‌च्य‌स्य अ‌व‌यु‌त‌प‌त्तेर‌श‌क्ते‌र्वा अ‌श‌क्नु‌व‌द्‌दृश्या‌क‌र्तुं

१९ का‌व्य‌प्र‌भे‌दा‌श्र‌य‌ता! ३२ १० ३९ ७९

३२

ध्वन्यालोकारिकार्धसूची

विषय:

काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैः

पृष्ठम्

१

दिङ्मात्रान्त्रूच्यते येन

१६

काव्यस्यात्मा स एवार्थः

५

दृश्पूर्वं अपि ह्यर्थी

८२

काव्ये उमे ततोऽन्यद्

७४

घत्त रसादितात्पयं

७२

काव्ये तस्मिन्नलङ्कारः

१२

श्रुवं ध्वन्यालङ्कारं विना

२९

कृतद्वितसमासेनच

४८

ध्वननेरस्य प्रवन्धेषु

४३

क्रमेण प्रतिभात्यात्मा

९९

ध्वनेरेरात्याङ्गिभावेन

१२

कौटचदन्ववियोगोऽथः

५

ध्वनेरिस्थं गुणीभूतं

८६

गुणनाश्रित्य तिष्ठन्ती

३७

ध्वनेर्न्यस्य गुणीभूतं

८०

चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्यः

३०

ध्वन्यात्मन्येव श्रृङ्गारे

१५

चित्रं शब्दार्थमेदेन

७४

ध्वन्यात्ममूते श्रृङ्गारे

१६, १७

न एव तु निवेध्यस्ते

३५

न काव्यार्थविरोधोऽत्र

८५

न तु केवलया शास्त्रं

४१

तथपरत्वं न वाच्यस्थं

२५

निबद्धा सा क्षय नत्ति

८२

तत् किञ्चिच्छब्दचित्रं

७४

निरूढौ धार्वपि चारुत्वे

१७

तत्र पूर्वंनन्यातम

८९

निवर्तते हि रसयोः

५६

तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः

२

नूतने स्फुरति काव्यवस्तुनि

८९

तथा दोर्घंसमासेति

३७

नेकरूस्तया सर्व

८९

तथा रसस्यापि विधो

५४

नोपहन्त्यङ्गितां सौडस्य

५४

तदन्यैर्यानुरणनं

३२

प

तदा तं दीप्यन्व्येक

३५

परस्वादानेच्छाविरतमनसः

९०

तदुपायतया तद्वत्

५

परिपोषं गतस्यापि

४९

तद्रसचेतसां सौडस्यः

६

परिपोषं न नेतव्यः

५४

तद्रुध्दरमस्पृशः

५७

प्रकारोऽथ्यो गुणीभूतः

६७

तदव्यक्तिहेतु शब्दार्थो

१४

प्रकारोऽथ्यो गुणीभूतः

७२

तन्मयं काव्यमाश्रित्य

१८

प्रतायनन्तां वाचो निमित्तं

९०

तमर्थमवलम्बते

१८

प्रतीपमानं पुनरन्यदेव

२

तस्याङ्ग्ज्ञानं प्रमेयं ये

१५

प्रतोयमानच्छाया

७०

तृतीयं तु प्रसिद्दालम

८९

प्रधानगुणभावास्यां

७४

तेऽङ्गकृताः परां छायां

२९

प्रधानेड्यत्र वाक्यार्थे

१२

तेषामाननत्यमन्योन्यं

१५

प्रबन्धस्य रसादीनां

४१

घवन्यालोककारिकार्थसूची

विषय:

प्रबन्धे मुक्तकेऽपि वाऽपि प्रसङ्गगम्भीरपदा:

प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां प्रायेणैव परां छायां

प्रोढोक्तिमात्रनिष्ठपदं

व

बहुषा व्याकृतस्सोदर्ये:

बाध्यमानड्ढभावं वा

बुद्धिरासादितालोका

बुद्धौ तत्त्वार्थदर्शिन्यां

भ

भक्त्या विरर्ति नैकत्वं

भवेत्स्मिन् प्रमाणो हि

भूनंव दृश्यते लक्ष्ये

म

माधुर्यमाद्रतां याति

मिथोऽङ्गयतस्ततां प्राप्त:

मुख्यां वृत्ति परित्यज्य

मुख्या महाकविगिरां

य

यत्तत्प्रसिद्धावयवविलतिरिक्तं

यत्न: कार्यंसुमतिना

यत्नतः प्रयत्नभिज्ञेयो

यत्र प्रतीयमानोऽर्थ:

यत्र वृक्कुचान्वये वाच्यो

यत्रार्थ: शब्दो वा तमर्थो

यत्राविष्क्रियते स्वोकत्या

यथा पदार्थद्वारेण

यथा व्यपारनिष्ठप्तौ

यदपि तदपि रसं यत्र

यदुचिंतय फलं तत्र

यन्मूर्धस्थाऽऽडिर्भतस्य

पृष्ठम् ४८

विषय:

यस्तात्पर्येण वस्तुन्यत्

पृष्ठम् २३

यस्तवलक्ष्यक्रममगृह्ण च:

पृष्ठम् ३५

यस्मिन्ननुक्त: शब्देन

पृष्ठम् १९

युक्त्याSन्वयाडनुसर्तव्य:

पृष्ठम् ८२

ये च तेऽपि प्रकारोऽयं

पृष्ठम् ६८

ये डर्थस्सहृदयरसालाघ्या:

पृष्ठम् ७

र

रचनाविपययोऽपेक्ष

पृष्ठम् ४१

रसभावनदाभासमो

पृष्ठम् १३

रसवन्योक्तिमौचित्यं

पृष्ठम् ४८

रसस्यार्घविवक्षात्ने:

पृष्ठम् ४१

रसस्य स्याद्विरोधाय

पृष्ठम् ४९

रसाक्षिसमतया यस्म

पृष्ठम् १६

रसादिपरता यत्र

पृष्ठम् १२

रसादिमचैकिकर्मन्

पृष्ठम् ८३

रसादिविषयेणैतत्

पृष्ठम् ५७

रसाधनुगुणत्वेन

पृष्ठम् ५८

रसांस्त्रियमे हेतु:

पृष्ठम् ३७

रसान्तरव्यवविन्या

पृष्ठम् ५६

रसान्तरसमावेश:

पृष्ठम् ५४

रसान्तरान्तरितयो:

पृष्ठम् ९६

रुद्धा ये विषयेऽद्यत्र

पृष्ठम् ९

रूपकादिरलङ्कार:

पृष्ठम् २६, १७, १७

रोद्रादयो रसा दीप्त्या

पृष्ठम् १४

लक्षणेऽन्यै: कृतेऽपि च

पृष्ठम् ८

लावण्याद्या: श्रुयक्तासते

पृष्ठम् ९

व

वस्तु भावितरां तत्न्या:

पृष्ठम् ८९

वाक्ये सङ्घटनायां च

पृष्ठम् ३५

वाचकत्वाश्रयेणैव

पृष्ठम् १०

वाचस्पतिसहस्त्राणां

पृष्ठम् ८८

९४

ध्वन्यालोककारिकार्थसूची

विषय:

वाच्यप्रतীয়मानार्थयो

वाच्यवाचकचारुत्व ०

वाच्यस्याड्गतया वापि

वाच्याद्वा वाचकाद्वच

वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्

वाच्यालङ्का रवरगोऽयम्

वाणी नवस्वमायाति

विज्ञाप्यं रसादीनाम्

विविध: काव्यशोभास्य

विनेयानु मुखीर्त्तु

विभावभावानुमाव ०

विरुद्धेकाश्रयो यस्तु

विरोधमविरोधश्च

'विरोधिन: स्यु: श्रुत्तारे

विरोधे रससम्बन्धे०

विवक्षा तत्परत्वेन

विवक्षिताभिधेयस्य

विवक्षिते रसे लब्ध०

विसंवतस्तु श्रुंगारे

विषयम्, सुकवि: कार्यम्

विषयाश्रयमप्यन्वद०

विस्तरेगान्वितस्यापि

वृत्योऽपि प्रकाशान्ते

वैच्यते स तु काव्यार्थ०

व्यङ्ग्य: काव्यविशेष:

व्यङ्ग्यचगुज्जकभावे०स्मिन्

व्यङ्ग्यन्ते वस्तुमात्रेण

व्यङ्ग्यकत््वैकमूलस्य

इति

शक्तावपि प्रमादित्वं

शब्दतत्त्वाश्रया: कारिचित्

शब्दस्य स तु न जेय:

पृष्ठम्

२

विषय:

शब्दार्थशक्तिमूलत्वात

शब्दार्थशक्त्यादिसोडपि

शब्दार्थशासनज्ञान ०

शब्दो व्यञ्जकतां बिभृत्

पृष्ठम्

७९

२४

५

९

शारीरेकरणं येषाम्

शाषी सरेफसंयोग:

श्रृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नात्

श्रृङ्गार एव मधुर:

श्रृङ्गारे विप्रलम्भाश्रये

श्रुतिदुष्टादयो दोषा:

स

संव्यातुं दिडमात्रं

संवादास्तु भवत्येव

संवादो हान्यसादृश्यम्

स गुणीभूतव्यङ्ग्ये०स्सालङ्कार:

सकृद्रसंस्कृतिम्याम्

सत्काव्यं कतुं वा ज्ञातुं

सन्निधिसन्धयज्ञचटनं

स प्रसादो गुणो जेय:

समर्पकत्वं काव्यस्य

सरस्वती स्वादु तदथ्यवस्तु

सर्वत्र गद्यबन्धे०डपि

सर्वे नवा इवाभान्ति

सर्वेषांवेव प्रमाणे०सु

पृष्ठम्

२९

३५

९६

९४

७९

८९

८९

७६

७६

७९

८१

८२

३१, ९६

स विभिन्नाश्रय: काय:

स सर्वो गम्यमानत्वं

सा व्यङ्ग्यस्य गुणीभावे

मुसिडवचनसम्बन्धे:

सोऽयंस्तदूध्यक्तिसामर्थ्यो०

स्वसामर्थ्याविशनेनैव

स्वेच्छाशक: करिण:

स्वच्छ०

पृष्ठम्

५६

२६

७९

८४

६

३१

९

विषय:

उदाहरणपद्यानां सूची

विषय:

पृष्ठम्

विषय:

पृष्ठम्

उ

भण्णुरितः पल्लवित।

२९

इत्यमिलष्टरसाश्रयोचित।

९०

अज्जाए पहारो जलदाए

[ यानदवर्घनस्य ]

९०

अण्णत्त वच्च बालण

४६

एसालहुस्स वि तुह

२८

साहिहिऍ वि तहसीणिऍ

८२

उ

अतिक्रान्तसुका: काला:

४५

उच्चिण्णसु पडिवडकुसुम

३१

अत्ता एत्य णिमज्जइ

३

उत्कम्पिनो भयपरिस्खलिओ

३५

[ गा. स., ७. ६७ ]

[ ता. व. ]

अनघ्यवसितवगाहनं

७३

उद्दामोत्तकलिका विपाण्डुररुच

१७

[ धर्मकेतुः ]

[ रत्ना., लं. २ इलो. ४ ]

अनिष्ठस्य श्रुतिर्यत्र

३५

उन्नतः प्रोद्लसदारः

२२

[ परिकररलोकः ]

उपोडरागेण विलोलतारकं

९

अनुरागवती सन्ध्या

६८

[ पालिनेः ]

अनौचित्यादते नान्यत्त

४२

उप्पहज्जाए असोहिनिऍ

९८

[ आनन्दवर्धनस्य ]

ए

अमो ये दूइयन्ते ननु

७३

एकन्तो हसइ सिमा

५५

[ आनन्दवर्धनस्य ]

एमेक जणो तिस्सा

३२

अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा

२४

एवं वादिनिओ

८२, २३

अयं स रशनोत्कर्षी

५३

[ कु. सं., ६, ८४. ]

[ महाभा., स्त्री. २४. १९ ]

एहि गच्छ पतोरितोऽष

५२

अयमेकपदे तया वियोगः

४६

[ व्यासस्य ]

क

अवसर रोउ विह

४५

कण्ठाच्छतवाक्षमालावलयं

५५

अगृहीतपात्रीकृतो दोषः

३८

कथाशरीरमुत्पाद्य।

४२

[ परिकररलोकः ]

[ परिकररलोकः ]

अहिणअपओसरसिऍसु

७८

कमलाइरा ण मलीआ

३०

आ

आक्रन्दा: स्वनितेनिलोचन।

९८

करिणोवेहस्सवरो मह

८३

आम असइखो ओरम

७९

कत्ता तद्रूच्छलानां जतुमयो।

७९

[ वे. सं., ५. २६ ]

आहूतोऽपि सहायो।

७

कस्त्वं भोः कथयामि

७४

९६

उदाहरणपद्यानां सूची

विषय:

कस्सत्तदे विरहविघुरां [ मे. हू. ]

कस्स व ण होइ रोसो [ स. शा., ८८६ ]

किमिव हि मघुराणि [ शाकु., १. १७ ]

कि हास्येण न मे प्रयास्यसि

कुवि आालो पसन्नाओ

कृतककुपिते. [ रामास्वदये ]

कृते वरकथालोπε

कोपात्कोमललोलवाહુ० १८, ५२

अमरु., ९ ]

क्रामन्त्य: क्षतकोमलाङ्गुलि०

म्वाकार्यं शशलक्षणमा: [ विक्रमो., ४ ]

क्विसो हस्तावलग्न: प्रसभ० १३, ५२

[ अमरु., २ ]

खं येडसुज्जलपरिणत

स्वणपाहुणिआ देहरे ७६

ग

गअणं च मत्तमेहं

गावो व: पावनानां २२, ५९

च

चक्राभिघातप्रसभाञ्जियं

चञ्चदृभुजञ्र मत्तवण्ह० [ व. सं. ]

चन्दनासक्तभुजग०

चन्दमउएहिं णिसा णलिनो

चमहिग्रमाणसकटञ्चण०

चलापाङ्गां दृष्टि स्पृष्टि [ शाकु., १. २५ ]

पृष्ठम् ३२

चूमिवुज्जइ सअहुत्तं

चूअअरावअं छणमपि [ हरिविजये ]

ज

जाइज्ज वाउदेसु कुज्ज० [ गा. स., ३, ३०. ]

ण

ण ण ताण खडह मोहो

८७

त

तं ताणं सिरिसहोमर० [ विषमबाणलीला ]

तद् गेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं

तन्वी मेघजलात्पलवलतया [ विक्रमो., ]

तमर्थमवलम्बते

तरङ्गभू मञ्जा क्षुभिताविहग० [ विक्रमो., ]

तस्या विनापि हारेण

तां प्राड्मुखी तत्र निवेष्ट्य [ कु. सं., ]

ताला जानन्ति गुणा

[ विषमबाणलीला ]

तालेः शिख्जदलयसुभगे: [ मे. हू., उ. १६. ]

तेपां गोपवधूविलासहदां

नासिकुल: परिमलं परितः

[ म.घ., ५. २६. ]

द

दत्तानन्दा: प्रजानां समुचित०

दन्तक्षतानि करजइच्च

दीर्घीकुर्वन् पद मदकलं

दुराराधा राधा सुभग

दृष्ट्या केशव गोपारागहततया

उदाहरणपद्यानां सूची

विषय:

पृष्ठम्

ते आ पसिअ णिवत्तसु

देस्वाएत्थि फले क

घरणीधारणाय त्वं लोप:

[ ह. वृ., ]

हृतिः क्षमा दया

[ ध्यास्तम्य ]

निद्राकांतविनः प्रियस्य

नोवारा लुकणंकोटर०

[ शाकु०, १. १४ ]

तौ कलपापयवायरदयरदल०

[ सार्थ०, ]

न्यक्कारो हृदयमेव मे०

[ ह. ना., अं. १४ ]

पस्सु: गिरसचंदकलामननेन

पदानि स्मारकत्वेऽपि (कुमारसं०)

[ परिकरश्लोकः ]

पदाध्ये यः पोड़ामनुभवति

[ म. भा., श्लो० ४६ ]

परिस्लानं पोतस्तनजघनसङ्घात

[ रत्ना., २. ११२ ]

प्रत्याख्यानरुष: ऋतं

[ उत्तर. ]

प्रभामहत्या शिखयेब

प्रभ्रंशयुन्तरोयं त्विषि तमसि

प्रयच्छतोच्च्वेः कुसुमानि

प्रातुं घनेर्राथजनस्य

. प्रातश्रीरेष कसमात्पुनरपि

भगवान् वामदेवश्च ( म. भा. )

मम धम्मिम्मश्र वोसत्यो

[ गा. स., २.७६. ]

७ ध्व० सादो

विषय:

पृष्ठम्

भावानचेतनानि चेतन०

मूरेरुदिग्धाननवारिजात०

भ्रमिमरतिमलसहृदयतां

म

मनश्चवन्या ममपञ्चरनं

मन्दारकुमुमरेणुरजित०

मा पश्यं रुद्योऽसि वेधि

[ मा., ९६१ ]

मुनिजनयानि योगोन्त्र:

मुहरदुर्निमंवृत्तवरेष्ठं

[ शाकु०, ३. ३८ ]

यः प्रयमः प्रथम:

यच्च कामनुत्त लोके

यथा यथा द्विप्रियोति

यद्यनुरागितहृदयंचाटु

[ सुर्भाणविलासो., २७१ ]

या निशा सर्वभूतानां

या व्यापारवता रसान्

ये जीवन्ति न मान्ति ये स्म

येन ध्वस्तमनाभवैन्

[ चक्रककवे: ]

यो यः शास्त्र०

[ वेणो., ३. ३२ ]

रक्तस्त्वं नवपल्लवैरह्नवपि

रम्या इतः प्राकृततां पताकाः

[ माघ., ३. ५३ ]

रविसडकान्तसौभाग्य:

[ रामा., अ. का. १६. १३ ]

रसमान्तरदिविष्य०

रसादिशु विवक्षातु

राजानरपि सेवत्ते

९८

उद्धाहरणसूची

विषय:

ल

लःच्छो दुर्हिदा जमाउओ लःवण्यकान्तपरिपू'रत०

[ जयवन्धनद्य ]

लःवण्यद्रविर्णनस्यां मःख्यत.

लःवण्यसिंध्युरपरंव हि व्र

बच्च महु द्विर इणइ

[ स. क. ९८८ ]

वत्से मा गा विपःदे

३सन्तपुष्पाभरणं वहस्तो

[ कुमार., ]

वाणिअ हत्थदरत्ता

वाणोरकुडण्हेहूअण०

वामो रिअहिआलरिस्स्य

विच्छि णत्थोभिनेएण

[ परिकरश्लोकः ]

विसतिविपयं ? आंअन्तं

विमानपरूअहले णिपुणग्गः

विपमिओ कःणे [व

विसम्भोए'य मनम्थाहिओ

वःरःणं रम द घुसिणओ

वृत्तेसंभ-महत्थप्रल्हे धरण्णओ

[ ह. च., ]

णोआगेएसतवदसमा

हा

शिखरिणी वत्त नू नाम किय०

शून्यं वासगृहं विलोक्य

[ अमह, ]

लेसो देमग्गिरिस्सवं

[ मःमह., २. २८ ]

शोक. इल'कवसमानः

[ रामा ]

पृष्ठम्

विषय:

पृष्ठम्

श्यामास्त्वं चकितहरिणीप्रेक्षणे

[ मे. द्व, उ. ४? ]

६९

इलःव्याहेप्तनं सुदरंकर:

२०

स

मेघनोकालमनस

६?, ३३

सज्जेइ सुरहिमासो

८३, २४

सत्काव्यतत्स्वनयवतमं०

[ आनन्दवर्धनस्य ]

९०

सत्य मनोग्मा राम:

५७

समविसमणि द्विसेसा

८.

सर्वेऽक्षराणमखद्य मधूषा०

२२

सर्वोपमाद्रवयसमुच्चयेन

[ कुमार., ]

८६

म वक्तुमविलःन शक्तः

२७

स वध्नः'ममतीहृवेदा:

८१

सच्चोऽतत्ते वसभूजा

५७

माअरविधणजाइहरणहत्या

२४

सिज्जइ रोमञ्चउज्जइ

८'

सीहो'इच्छेइ कणणपूरा

२५.

सुरभिममये प्रकुले

८३.

सुरा: चमस्म्यर्थतयतार एते

[ कुमारसंभव ]

८७

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं

९

संख्या सर्वेष वक्तृक्तः

६९

सिन्धुद्दवामलकावन्तिलिस०

९१

स्मरमथनहूपरेउओहः

३६

स्मित किअकिन्मुरयं तरल०

८१

स्वतेजःक्रोत्महिमा

८१

स्वस्था भवन्ति मयि जीव्वति

७९

[ वे. सं. १. ८ ]

हसःनां णिदेसु यः

८७

हिअअहुअविमलप्पणुं

२८