1. Dhyanabindu Upanishad

॥ ध्यानबिन्दूपनिषत् ॥ ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । यदि शैलसमं पापं विस्तीर्णं बहुयोजनम् । भिद्यते ध्यानयोगेन नान्यो भेदः कदाचन ॥ १ ॥

// dhyānabindūpaniṣat // ॐ saha nāvavatu / saha nau bhunaktu / saha vīryaṃ karavāvahai / tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai / ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ / yadi śailasamaṃ pāpaṃ vistīrṇaṃ bahuyojanam / bhidyate dhyānayogena nānyo bhedaḥ kadācana // 1 //

बीजाक्षरं परं बिन्दुं नादं तस्योपरि स्थितम् । सशब्दं चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् ॥ २ ॥

bījākṣaraṃ paraṃ binduṃ nādaṃ tasyopari sthitam / saśabdaṃ cākṣare kṣīṇe niḥśabdaṃ paramaṃ padam // 2 //

अनाहतं तु यच्छब्दं तस्य शब्दस्य यत्परम् । तत्परं विन्दते यस्तु स योगी छिन्नसंशयः ॥ ३ ॥

anāhataṃ tu yacchabdaṃ tasya śabdasya yatparam / tatparaṃ vindate yastu sa yogī chinnasaṃśayaḥ // 3 //

वालाग्रशतसाहस्रं तस्य भागस्य भागिनः । तस्य भागस्य भागार्धं तत्क्षये तु निरञ्जनम् ॥ ४ ॥

vālāgraśatasāhasraṃ tasya bhāgasya bhāginaḥ / tasya bhāgasya bhāgārdhaṃ tatkṣaye tu nirañjanam // 4 //

पुष्पमध्ये यथा गन्धः पयोमध्ये यथा घृतम् । तिलमध्ये यथा तैलं पाषाणाष्विव काञ्चनम् ॥ ५ ॥

puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam / tilamadhye yathā tailaṃ pāṣāṇāṣviva kāñcanam // 5 //

एवं सर्वाणि भूतानि मणौ सूत्र इवात्मनि । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ ६ ॥

evaṃ sarvāṇi bhūtāni maṇau sūtra ivātmani / sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ // 6 //

तिलानां तु यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः । पुरुषस्य शरीरे तु स बाह्याभ्यन्तरे स्थितः ॥ ७ ॥

tilānāṃ tu yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ / puruṣasya śarīre tu sa bāhyābhyantare sthitaḥ // 7 //

वृक्षं तु सकलं विद्याच्छाया तस्यैव निष्कला । सकले निष्कले भावे सर्वत्रात्मा व्यवस्थितः ॥ ८ ॥

vṛkṣaṃ tu sakalaṃ vidyācchāyā tasyaiva niṣkalā / sakale niṣkale bhāve sarvatrātmā vyavasthitaḥ // 8 //

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ध्येयं सर्वमुमुक्षिभिः । पृथिव्यग्निश्च ऋग्वेदो भूरित्येव पितामहः ॥ ९ ॥

omityekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣibhiḥ / pṛthivyagniśca ṛgvedo bhūrityeva pitāmahaḥ // 9 //

अकारे तु लयं प्राप्ते प्रथमे प्रणवांशके । अन्तरिक्षं यजुर्वायुर्भुवो विष्णुर्जनार्दनः ॥ १० ॥

akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake / antarikṣaṃ yajurvāyurbhuvo viṣṇurjanārdanaḥ // 10 //

उकारे तु लयं प्राप्ते द्वितीये प्रणवांशके । द्यौः सूर्यः सामवेदश्च स्वरित्येव महेश्वरः ॥ ११ ॥

ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake / dyauḥ sūryaḥ sāmavedaśca svarityeva maheśvaraḥ // 11 //

मकारे तु लयं प्राप्ते तृतीये प्रणवांशके । अकारः पीतवर्णः स्याद्रजोगुण उदीरितः ॥ १२ ॥

makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake / akāraḥ pītavarṇaḥ syādrajoguṇa udīritaḥ // 12 //

उकारः सात्त्विकः शुक्लो मकारः कृष्णतामसः । अष्टाङ्गं च चतुष्पादं त्रिस्थानं पञ्चदैवतम् ॥ १३ ॥

ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ / aṣṭāṅgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam // 13 //

ओंकारं यो न जानाति ब्रह्मणो न भवेत्तु सः । प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मतल्लक्ष्यमुच्यते ॥ १४ ॥

oṃkāraṃ yo na jānāti brahmaṇo na bhavettu saḥ / praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahmatallakṣyamucyate // 14 //

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । निवर्तन्ते क्रियाः सर्वास्तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ १५ ॥

apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet / nivartante kriyāḥ sarvāstasmindṛṣṭe parāvare // 15 //

ओंकारप्रभवा देवा ओंकारप्रभवाः स्वराः । ओंकाररप्रभवं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १६ ॥

oṃkāraprabhavā devā oṃkāraprabhavāḥ svarāḥ / oṃkāraraprabhavaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram // 16 //

ह्रस्वो दहति पापानि दीर्घः संपत्प्रदोऽव्ययः । अर्धमात्रा समायुक्तः प्रणवो मोक्षदायकः ॥ १७ ॥

hrasvo dahati pāpāni dīrghaḥ saṃpatprado'vyayaḥ / ardhamātrā samāyuktaḥ praṇavo mokṣadāyakaḥ // 17 //

तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् । अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १८ ॥

tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat / avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit // 18 //

हृत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थिरदीपनिभाकृतिम् । अङ्गुष्ठमात्रमचलं ध्याये दोंकारमीश्वरम् ॥ १९ ॥

hṛtpadmakarṇikāmadhye sthiradīpanibhākṛtim / aṅguṣṭhamātramacalaṃ dhyāye doṃkāramīśvaram // 19 //

इडया वायुमापूर्य पूरयित्वोदरस्थितम् । ओङ्कारं देहमध्यस्थं ध्यायेज्ज्वालवलीवृतम् ॥ २० ॥

iḍayā vāyumāpūrya pūrayitvodarasthitam / oṅkāraṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyejjvālavalīvṛtam // 20 //

ब्रह्मा पूरक इत्युक्तो विष्णुः कुम्भक उच्यते । रेचो रुद्र इति प्रोक्तः प्राणायामस्य देवताः ॥ २१ ॥

brahmā pūraka ityukto viṣṇuḥ kumbhaka ucyate / reco rudra iti proktaḥ prāṇāyāmasya devatāḥ // 21 //

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासादेवं पश्येन्निगूढवत् ॥ २२ ॥

ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim / dhyānanirmathanābhyāsādevaṃ paśyennigūḍhavat // 22 //

ओंकारध्वनिनादेन वायोः संहरणान्तिकम् । यावद्बलं समादध्यात्सम्यङ्नादलयावधि ॥ २३ ॥

oṃkāradhvaninādena vāyoḥ saṃharaṇāntikam / yāvadbalaṃ samādadhyātsamyaṅnādalayāvadhi // 23 //

गमागमस्थं गमनादिशून्यमोंकारमेकं रविकोटिदीप्तिम् । पश्यन्ति ये सर्वजनान्तरस्थं हंसात्मकं ते विरजा भवन्ति ॥ २४ ॥

gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyamoṃkāramekaṃ ravikoṭidīptim / paśyanti ye sarvajanāntarasthaṃ haṃsātmakaṃ te virajā bhavanti // 24 //

यन्मनस्त्रिजगत्सृष्टिस्थितिव्यसनकर्मकृत् । तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २५ ॥

yanmanastrijagatsṛṣṭisthitivyasanakarmakṛt / tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam // 25 //

अष्टपत्रं तु हृत्पद्मं द्वात्रिंशत्केसरान्वितम् । तस्य मध्ये स्थितो भानुर्भानुमध्यगतः शशी ॥ २६ ॥

aṣṭapatraṃ tu hṛtpadmaṃ dvātriṃśatkesarānvitam / tasya madhye sthito bhānurbhānumadhyagataḥ śaśī // 26 //

शशिमध्यगतो वह्निर्वह्निमध्यगता प्रभा । प्रभामध्यगतं पीठं नानारत्नप्रवेष्टितम् ॥ २७ ॥

śaśimadhyagato vahnirvahnimadhyagatā prabhā / prabhāmadhyagataṃ pīṭhaṃ nānāratnapraveṣṭitam // 27 //

तस्य मध्यगतं देवं वासुदेवं निरञ्जनम् । श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुक्तामणिविभूषितम् ॥ २८ ॥

tasya madhyagataṃ devaṃ vāsudevaṃ nirañjanam / śrīvatsakaustubhoraskaṃ muktāmaṇivibhūṣitam // 28 //

शुद्धस्फटिकसंकाशं चन्द्रकोटिसमप्रभम् । एवं ध्यायेन्महाविष्णुमेवं वा विनयान्वितः ॥ २९ ॥

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ candrakoṭisamaprabham / evaṃ dhyāyenmahāviṣṇumevaṃ vā vinayānvitaḥ // 29 //

अतसीपुष्पसंकाशं नाभिस्थाने प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुजं महाविष्णुं पूरकेण विचिन्तयेत् ॥ ३० ॥

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ nābhisthāne pratiṣṭhitam / caturbhujaṃ mahāviṣṇuṃ pūrakeṇa vicintayet // 30 //

कुम्भकेन हृदि स्थाने चिन्तयेत्कमलासनम् । ब्रह्माणं रक्तगौराभं चतुर्वक्त्रं पितामहम् ॥ ३१ ॥

kumbhakena hṛdi sthāne cintayetkamalāsanam / brahmāṇaṃ raktagaurābhaṃ caturvaktraṃ pitāmaham // 31 //

रेचकेन तु विद्यात्मा ललाटस्थं त्रिलोचनम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं निष्कलं पापनाशनम् ॥ ३२ ॥

recakena tu vidyātmā lalāṭasthaṃ trilocanam / śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣkalaṃ pāpanāśanam // 32 //

अञ्जपत्रमधः पुष्पमूर्ध्वनालमधोमुखम् । कदलीपुष्पसंकाशं सर्ववेदमयं शिवम् ॥ ३३ ॥

añjapatramadhaḥ puṣpamūrdhvanālamadhomukham / kadalīpuṣpasaṃkāśaṃ sarvavedamayaṃ śivam // 33 //

शतारं शतपत्राढ्यं विकीर्णाम्बुजकर्णिकम् । तत्रार्कचन्द्रवह्नीनामुपर्युपरि चिन्तयेत् .. ३४.. पद्मस्योद्घाटनं कृत्वा बोधचन्द्राग्निसूर्यकम् । तस्य हृद्बीजमाहृत्य आत्मानं चरते ध्रुवम् ॥ ३५ ॥

śatāraṃ śatapatrāḍhyaṃ vikīrṇāmbujakarṇikam / tatrārkacandravahnīnāmuparyupari cintayet .. 34.. padmasyodghāṭanaṃ kṛtvā bodhacandrāgnisūryakam / tasya hṛdbījamāhṛtya ātmānaṃ carate dhruvam // 35 //

त्रिस्थानं च त्रिमार्गं च त्रिब्रह्म च त्रयाक्षरम् । त्रिमात्रमर्धमात्रं वा यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ३६ ॥

tristhānaṃ ca trimārgaṃ ca tribrahma ca trayākṣaram / trimātramardhamātraṃ vā yastaṃ veda sa vedavit // 36 //

तैलधारमिवाच्छिन्नदीर्घघण्टानिनादवत् । बिन्दुनादकलातीतं यस्तं वेद स वेदवित् ॥ ३७ ॥

tailadhāramivācchinnadīrghaghaṇṭāninādavat / bindunādakalātītaṃ yastaṃ veda sa vedavit // 37 //

यथैवोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । तथैवोत्कर्षयेद्वायुं योगी योगपथे स्थितः ॥ ३८ ॥

yathaivotpalanālena toyamākarṣayennaraḥ / tathaivotkarṣayedvāyuṃ yogī yogapathe sthitaḥ // 38 //

अर्धमात्रात्मकं कृत्वा कोशभूतं तु पङ्कजम् । कर्षयेन्नलमात्रेण भ्रुवोर्मध्ये लयं नयेत् ॥ ३९ ॥

ardhamātrātmakaṃ kṛtvā kośabhūtaṃ tu paṅkajam / karṣayennalamātreṇa bhruvormadhye layaṃ nayet // 39 //

भ्रुवोर्मध्ये ललाटे तु नासिकायास्तु मूलतः । जानीयादमृतं स्थानं तद्ब्रह्मायतनं महत् ॥ ४० ॥

bhruvormadhye lalāṭe tu nāsikāyāstu mūlataḥ / jānīyādamṛtaṃ sthānaṃ tadbrahmāyatanaṃ mahat // 40 //

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगाङ्गानि भवन्ति षट् ॥ ४१ ॥

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā / dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ // 41 //

आसनानि च तावन्ति यावन्त्यो जीवजातयः । एतेषामतुलान्भेदान्विजानाति महेश्वरः ॥ ४२ ॥

āsanāni ca tāvanti yāvantyo jīvajātayaḥ / eteṣāmatulānbhedānvijānāti maheśvaraḥ // 42 //

सिद्ध्ं भद्रं तथा सिंहं पद्मं चेति चतुष्टयम् । आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं द्वितीयकम् ॥ ४३ ॥

siddhṃ bhadraṃ tathā siṃhaṃ padmaṃ ceti catuṣṭayam / ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam // 43 //

योनिस्थानं तयोर्मध्ये कामरूपं निगद्यते । आधाराख्ये गुदस्थाने पङ्कजं यच्चतुर्दलम् ॥ ४४ ॥

yonisthānaṃ tayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate / ādhārākhye gudasthāne paṅkajaṃ yaccaturdalam // 44 //

तन्मध्ये प्रोच्यते योनिःकामाख्या सिद्धवन्दिता । योनिमध्ये स्थितं लिङ्गं पश्चिमाभिमुखं तथा ॥ ४५ ॥

tanmadhye procyate yoniḥkāmākhyā siddhavanditā / yonimadhye sthitaṃ liṅgaṃ paścimābhimukhaṃ tathā // 45 //

मस्तके मणिवद्भिन्नं यो जानाति स योगवित् । तप्तचामीकराकारं तडिल्लेखेव विस्फुरत् ॥ ४६ ॥

mastake maṇivadbhinnaṃ yo jānāti sa yogavit / taptacāmīkarākāraṃ taḍillekheva visphurat // 46 //

चतुरस्रमुपर्यग्नेरधो मेढ्रात्प्रतिष्ठितम् । स्वशब्देन भवेत्प्राणः स्वाधिष्ठानं तदाश्रयम् ॥ ४७ ॥

caturasramuparyagneradho meḍhrātpratiṣṭhitam / svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayam // 47 //

स्वाधिष्ठानं ततश्चक्रं मेढ्रमेव निगद्यते । मणिवत्तन्तुना यत्र वायुना पूरितं वपुः ॥ ४८ ॥

svādhiṣṭhānaṃ tataścakraṃ meḍhrameva nigadyate / maṇivattantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ // 48 //

तन्नाभिमण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् । द्वादशारमहाचक्रे पुण्यपापनियन्त्रितः ॥ ४९ ॥

tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam / dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ // 49 //

तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति । ऊर्ध्वं मेढ्रादधो नाभेः कन्दो योऽस्ति खगाण्डवत् ॥ ५० ॥

tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati / ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kando yo'sti khagāṇḍavat // 50 //

तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणि द्विसप्ततिः । तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः ॥ ५१ ॥

tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇi dvisaptatiḥ / teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ // 51 //

प्रधानाः प्राणवाहिन्यो भूयस्तत्र दश स्मृताः । इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्ना च तृतीयका ॥ ५२ ॥

pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastatra daśa smṛtāḥ / iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā // 52 //

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषा चैव यशस्विनि । अलम्बुसा कुहूरत्र शङ्खिनी दशमी स्मृता ॥ ५३ ॥

gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvini / alambusā kuhūratra śaṅkhinī daśamī smṛtā // 53 //

एवं नाडीमयं चक्रं विज्ञेयं योगिना सदा । सततं प्राणवाहिन्यः सोमसूर्याग्निदेवताः ॥ ५४ ॥

evaṃ nāḍīmayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ yoginā sadā / satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ // 54 //

इडापिङ्गलासुषुम्नास्तिस्रो नाड्यः प्रकीर्तिताः । इडा वामे स्थिता भागे पिङ्गला दक्षिणे स्थिता ॥ ५५ ॥

iḍāpiṅgalāsuṣumnāstisro nāḍyaḥ prakīrtitāḥ / iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā // 55 //

सुषुम्ना मध्यदेशे तु प्राणमार्गास्त्रयः स्मृताः । प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानस्तथैव च ॥ ५६ ॥

suṣumnā madhyadeśe tu prāṇamārgāstrayaḥ smṛtāḥ / prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānastathaiva ca // 56 //

नागः कूर्मः कृकरको देवदत्तो धनञ्जयः । प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः ॥ ५७ ॥

nāgaḥ kūrmaḥ kṛkarako devadatto dhanañjayaḥ / prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ // 57 //

एते नाडीसहस्रेषु वर्तन्ते जीवरूपिणः । प्राणापानवशो जीवो ह्यधश्चोर्ध्वं प्रधावति ॥ ५८ ॥

ete nāḍīsahasreṣu vartante jīvarūpiṇaḥ / prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ pradhāvati // 58 //

वामदक्षिणमार्गेण चञ्चलत्वान्न दृश्यते । आक्षिप्तो भुजदण्डेन यथोच्चलति कन्दुकः ॥ ५९ ॥

vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate / ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ // 59 //

प्राणापानसमाक्षिप्तस्तद्वज्जीवो न विश्रमेत् । अपानात्कर्षति प्राणोऽपानः प्राणाच्च कर्षति ॥ ६० ॥

prāṇāpānasamākṣiptastadvajjīvo na viśramet / apānātkarṣati prāṇo'pānaḥ prāṇācca karṣati // 60 //

खगरज्जुवदित्येतद्यो जानाति स योगवित् । हकारेण बहिर्याति सकारेण विशेत्पुनः ॥ ६१ ॥

khagarajjuvadityetadyo jānāti sa yogavit / hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ // 61 //

हंसहंसेत्यमुं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा । शतानि षट्दिवारात्रं सहस्राण्येकविंशतिः ॥ ६२ ॥

haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā / śatāni ṣaṭdivārātraṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ // 62 //

एतन्सङ्ख्यान्वितं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा । अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदा सदा ॥ ६३ ॥

etansaṅkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā / ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā // 63 //

अस्याः सङ्कल्पमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते । अनया सदृशी विद्या अनया सदृशो जपः ॥ ६४ ॥

asyāḥ saṅkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate / anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ // 64 //

अनया सदृशं पुण्यं न भूतं न भविष्यति । येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् ॥ ६५ ॥

anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam // 65 //

मुखेनाच्छाद्य तद्द्वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी । प्रबुद्धा वह्नियोगेन मनसा मरुता सह ॥ ६६ ॥

mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī / prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha // 66 //

सूचिवद्गुणमादाय व्रजत्यूर्ध्वं सुषुम्नया । उद्घाटयेत्कपाटं तु यथा कुञ्चिकया हठात् ॥ ६७ ॥

sūcivadguṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā / udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt // 67 //

कुण्डलिन्या तया योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत् ॥ ६८ ॥

kuṇḍalinyā tayā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet // 68 //

कृत्वा संपुटितौ करौ दृढतरं बध्वाथ पद्मासनम् गाढं वक्षसि सन्निधाय चुबुकं ध्यानं च तच्चेतसि ॥ वारंवारमपातमूर्ध्वमनिलं प्रोच्चारयन्पूरितम् मुञ्चन्प्राणमुपैति बोधमतुलं शक्तिप्रभावान्नरः ॥ ६९ ॥

kṛtvā saṃpuṭitau karau dṛḍhataraṃ badhvātha padmāsanam gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi // vāraṃvāramapātamūrdhvamanilaṃ proccārayanpūritam muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ // 69 //

पद्मासनस्थितो योगी नाडीद्वारेषु पूरयन् । मारुतं कुम्भयन्यस्तु स मुक्तो नात्र संशयः ॥ ७० ॥

padmāsanasthito yogī nāḍīdvāreṣu pūrayan / mārutaṃ kumbhayanyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ // 70 //

अङ्गानां मर्दनं कृत्वा श्रमजातेन वारिणा । कट्वम्ललवणत्यागी क्षीरपानरतः सुखी ॥ ७१ ॥

aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramajātena vāriṇā / kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrapānarataḥ sukhī // 71 //

ब्रह्मचारी मिताहारी योगी योगपरायणः । अब्दादूर्ध्वं भवेत्सिद्धो नात्र कार्यां विचारणा ॥ ७२ ॥

brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ / abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryāṃ vicāraṇā // 72 //

कन्दोर्ध्वकुण्डली शक्तिः स योगी सिद्धिभाजनम् । अपानप्राणयोरैक्यं क्षयन्मूत्रपुरीषयोः ॥ ७३ ॥

kandordhvakuṇḍalī śaktiḥ sa yogī siddhibhājanam / apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayanmūtrapurīṣayoḥ // 73 //

युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात् । पार्ष्णिभागेन संपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् ॥ ७४ ॥

yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt / pārṣṇibhāgena saṃpīḍya yonimākuñcayedgudam // 74 //

अपानमूर्ध्वमुत्कृष्य मूलबन्धोऽयमुच्यते । उड्याणं कुरुते यस्मादविश्रान्तमहाखगः ॥ ७५ ॥

apānamūrdhvamutkṛṣya mūlabandho'yamucyate / uḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntamahākhagaḥ // 75 //

उड्डियाणं तदेव स्यात्तत्र बन्धो विधीयते । उदरे पश्चिमं ताणं नाभेरूर्ध्वं तु कारयेत् ॥ ७६ ॥

uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho vidhīyate / udare paścimaṃ tāṇaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet // 76 //

उड्डियाणोऽप्ययं बन्धो मृत्युमातङ्गकेसरी । बध्नाति हि शिरोजातमधोगामिनभोजलम् ॥ ७७ ॥

uḍḍiyāṇo'pyayaṃ bandho mṛtyumātaṅgakesarī / badhnāti hi śirojātamadhogāminabhojalam // 77 //

ततो जालन्धरो बन्धः कर्मदुःखौघनाशनः । जालन्धरे कृते बन्धे कण्टसंकोचलक्षणे ॥ ७८ ॥

tato jālandharo bandhaḥ karmaduḥkhaughanāśanaḥ / jālandhare kṛte bandhe kaṇṭasaṃkocalakṣaṇe // 78 //

न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति । कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा ॥ ७९ ॥

na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati / kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā // 79 //

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न रोगो मरणं तस्य न निद्रा न क्षुधा तृषा ॥ ८० ॥

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī / na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā // 80 //

न च मूर्च्छा भवेत्तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम् । पीड्यते न च रोगेण लिप्यते न च कर्मणा ॥ ८१ ॥

na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm / pīḍyate na ca rogeṇa lipyate na ca karmaṇā // 81 //

बध्यते न च कालेन यस्य मुद्रास्ति खेचरी । चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा भवति खे गता ॥ ८२ ॥

badhyate na ca kālena yasya mudrāsti khecarī / cittaṃ carati khe yasmājjihvā bhavati khe gatā // 82 //

तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धनमस्कृता । खेचर्या मुद्रया यस्य विवरं लम्बिकोर्ध्वतः ॥ ८३ ॥

tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhanamaskṛtā / khecaryā mudrayā yasya vivaraṃ lambikordhvataḥ // 83 //

बिन्दुः क्षरति नो यस्य कामिन्यालिङ्गितस्य च । यावद्बिन्दुः स्थितो देहे तावन्मृत्युभयं कुतः ॥ ८४ ॥

binduḥ kṣarati no yasya kāminyāliṅgitasya ca / yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ // 84 //

यावद्बद्धा नभोमुद्रा तावद्बिन्दुर्न गच्छति । गलितोऽपि यदा बिन्दुः संप्राप्तो योनिमण्डले ॥ ८५ ॥

yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati / galito'pi yadā binduḥ saṃprāpto yonimaṇḍale // 85 //

व्रजत्यूर्ध्वं हठाच्छक्त्या निबद्धो योनिमुद्रया । स एव द्विविधो बिन्दुः पाण्डरो लोहितस्तथा ॥ ८६ ॥

vrajatyūrdhvaṃ haṭhācchaktyā nibaddho yonimudrayā / sa eva dvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā // 86 //

पाण्डरं शुक्रमित्याहुर्लोहिताख्यं महारजः । विद्रुमद्रुमसंकाशं योनिस्थाने स्थितं रजः ॥ ८७ ॥

pāṇḍaraṃ śukramityāhurlohitākhyaṃ mahārajaḥ / vidrumadrumasaṃkāśaṃ yonisthāne sthitaṃ rajaḥ // 87 //

शशिस्थाने वसेद्बिन्दुःस्तयोरैक्यं सुदुर्लभम् । बिन्दुः शिवो रजः शक्तिर्बिन्दुरिन्दू रजो रविः ॥ ८८ ॥

śaśisthāne vasedbinduḥstayoraikyaṃ sudurlabham / binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ // 88 //

उभयोः सङ्गमादेव प्राप्यते परमं वपुः । वायुना शक्तिचालेन प्रेरितं खे यथा रजः ॥ ८९ ॥

ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ vapuḥ / vāyunā śakticālena preritaṃ khe yathā rajaḥ // 89 //

रविणैकत्वमायाति भवेद्दिव्यं वपुस्तदा । शुक्लं चन्द्रेण संयुक्तं रजः सूर्यसमन्वितम् ॥ ९० ॥

raviṇaikatvamāyāti bhaveddivyaṃ vapustadā / śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryasamanvitam // 90 //

द्वयोः समरसीभावं यो जानाति स योगवित् । शोधनं मलजालानां घटनं चन्द्रसूर्ययोः ॥ ९१ ॥

dvayoḥ samarasībhāvaṃ yo jānāti sa yogavit / śodhanaṃ malajālānāṃ ghaṭanaṃ candrasūryayoḥ // 91 //

रसानां शोषणं सम्यङ्महामुद्राभिधीयते ॥ ९२ ॥

rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅmahāmudrābhidhīyate // 92 //

वक्षोन्यस्तहनुर्निपीड्य सुषिरं योनेश्च वामाङ्घ्रिणा हस्ताभ्यामनुधारयन्प्रविततं पादं तथा दक्षिणम् । आपूर्य श्वसनेन कुक्षियुगलं बध्वा शनैरेचयेदेषा पातकनाशिनी ननु महामुद्रा नृणां प्रोच्यते ॥ ९३ ॥

vakṣonyastahanurnipīḍya suṣiraṃ yoneśca vāmāṅghriṇā hastābhyāmanudhārayanpravitataṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam / āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanairecayedeṣā pātakanāśinī nanu mahāmudrā nṛṇāṃ procyate // 93 //

अथात्मनिर्णयं व्याख्यास्ये - हृदि स्थाने अष्टदलपद्मं वर्तते । तन्मध्ये रेखावलयं कृत्वा जीवात्मरूपं ज्योतीरूपमणुमात्रं वर्तते । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं भवति सर्वं जानाति सर्वं करोति सर्वमेतच्चरितमहं कर्ताऽहं भोक्ता सुखी दुःखी काणः खञ्जो बधिरो मूकः कृशः स्थूलोऽनेन प्रकारेण स्वतन्त्रवादेन वर्तते ॥ ९३-१ ॥

athātmanirṇayaṃ vyākhyāsye - hṛdi sthāne aṣṭadalapadmaṃ vartate / tanmadhye rekhāvalayaṃ kṛtvā jīvātmarūpaṃ jyotīrūpamaṇumātraṃ vartate / tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavati sarvaṃ jānāti sarvaṃ karoti sarvametaccaritamahaṃ kartā'haṃ bhoktā sukhī duḥkhī kāṇaḥ khañjo badhiro mūkaḥ kṛśaḥ sthūlo'nena prakāreṇa svatantravādena vartate // 93-1 //

पूर्वदले विश्रमते पूर्वं दलं श्वेतवर्णं तदा भक्तिपुरःसरं धर्मे मतिर्भवति ॥ ९३-२ ॥

pūrvadale viśramate pūrvaṃ dalaṃ śvetavarṇaṃ tadā bhaktipuraḥsaraṃ dharme matirbhavati // 93-2 //

यदाऽग्नेयदले विश्रमते तदाग्नेयदलं रक्तवर्णं तदा निद्रालस्यमतिर्भवति ॥ ९३-३ ॥

yadā'gneyadale viśramate tadāgneyadalaṃ raktavarṇaṃ tadā nidrālasyamatirbhavati // 93-3 //

यदा दक्षिणदले विश्रमते तद्दक्षिणदलं कृष्णवर्णं तदा द्वेषकोपमतिर्भवति ॥ ९३-४ ॥

yadā dakṣiṇadale viśramate taddakṣiṇadalaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tadā dveṣakopamatirbhavati // 93-4 //

यदा नैरृतदले विश्रमते तन्नैरृतदलं नीलवर्णं तदा पापकर्महिंसामतिर्भवति ॥ ९३-५ ॥

yadā nairṛtadale viśramate tannairṛtadalaṃ nīlavarṇaṃ tadā pāpakarmahiṃsāmatirbhavati // 93-5 //

यदा पश्चिमदले विश्रमते तत्पश्चिमदलं स्फटिकवर्णं तदा क्रीडाविनोदे मतिर्भवति ॥ ९३-६ ॥

yadā paścimadale viśramate tatpaścimadalaṃ sphaṭikavarṇaṃ tadā krīḍāvinode matirbhavati // 93-6 //

यदा वायव्यदले विश्रमते वायव्यदलं माणिक्यवर्णं तदा गमनचलनवैराग्यमतिर्भवति ॥ ९३-७ ॥

yadā vāyavyadale viśramate vāyavyadalaṃ māṇikyavarṇaṃ tadā gamanacalanavairāgyamatirbhavati // 93-7 //

यदोत्तरदले विश्रमते तदुत्तरदलं पीतवर्णं तदा सुखशृङ्गारमतिर्भवति ॥ ९३-८ ॥

yadottaradale viśramate taduttaradalaṃ pītavarṇaṃ tadā sukhaśṛṅgāramatirbhavati // 93-8 //

यदेशानदले विश्रमते तदीशानदलं वैडूर्यवर्णं तदा दानादिकृपामतिर्भवति ॥ ९३-९ ॥

yadeśānadale viśramate tadīśānadalaṃ vaiḍūryavarṇaṃ tadā dānādikṛpāmatirbhavati // 93-9 //

यदा सन्धिसन्धिषु मतिर्भवति तदा वातपित्तश्लेष्ममहाव्याधिप्रकोपो भवति ॥ ९३-१० ॥

yadā sandhisandhiṣu matirbhavati tadā vātapittaśleṣmamahāvyādhiprakopo bhavati // 93-10 //

यदा मध्ये तिष्ठति तदा सर्वं जानाति गायति नृत्यति पठत्यानन्दं करोति ॥ ९३-११ ॥

yadā madhye tiṣṭhati tadā sarvaṃ jānāti gāyati nṛtyati paṭhatyānandaṃ karoti // 93-11 //

यदा नेत्रश्रमो भवति श्रमनिर्भरणार्थं प्रथमरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते प्रथमरेखाबन्धूकपुष्पवर्णं तदा निद्रावस्था भवति । निद्रावस्थामध्ये स्वप्नावस्था भवति । स्वप्नावस्थामध्ये दृष्टं श्रुतमनुमानसंभववार्ता इत्यादिकल्पनां करोति तदादिश्रमो भवति ॥ ९३-१२ ॥

yadā netraśramo bhavati śramanirbharaṇārthaṃ prathamarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute prathamarekhābandhūkapuṣpavarṇaṃ tadā nidrāvasthā bhavati / nidrāvasthāmadhye svapnāvasthā bhavati / svapnāvasthāmadhye dṛṣṭaṃ śrutamanumānasaṃbhavavārtā ityādikalpanāṃ karoti tadādiśramo bhavati // 93-12 //

श्रमनिर्हरणार्थं द्वितीयरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते द्वितीयरेखा इन्द्रकोपवर्णं तदा सुषुप्त्यवस्था भवति सुषुप्तौ केवलपरमेश्वरसम्बन्धिनी बुद्दिर्भवति नित्यबोधस्वरूपा भवति पश्चात्परमेश्वरस्वरूपेण प्राप्तिर्भवति ॥ ९३-१३ ॥

śramanirharaṇārthaṃ dvitīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute dvitīyarekhā indrakopavarṇaṃ tadā suṣuptyavasthā bhavati suṣuptau kevalaparameśvarasambandhinī buddirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati paścātparameśvarasvarūpeṇa prāptirbhavati // 93-13 //

तृतीयरेखावलयं कृत्वा मध्ये निमज्जनं कुरुते तृतीयरेखा पद्मरागवर्णं तदा तुरीयावस्था भवति तुरीये केवलपरमात्मसम्बन्धिनी मतिर्भवति नित्यबोधस्वरूपा भवति तदा शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतयात्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तये चिन्तयेत् ॥ ९३-१४ ॥

tṛtīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute tṛtīyarekhā padmarāgavarṇaṃ tadā turīyāvasthā bhavati turīye kevalaparamātmasambandhinī matirbhavati nityabodhasvarūpā bhavati tadā śanaiḥ śanairuparamedbuddhyā dhṛtigṛhītayātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintaye cintayet // 93-14 //

तदा प्राणापानयोरैक्यं कृत्वा सर्वं विश्वमात्मस्वरूपेण लक्ष्यं धारयति । यदा तुरीयातीतावस्था तदा सर्वेषामानन्दस्वरूपो भवति द्वन्द्वातीतो भवति यावद्देहधारणा वर्तते-तावत्तिष्ठति पश्चात्परमात्मस्वरूपेण प्राप्तिर्भवति इत्यनेन प्रकारेण मोक्षो भवतीदमेवात्मदर्शनोपायं भवन्ति ॥९३-१४॥

tadā prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā sarvaṃ viśvamātmasvarūpeṇa lakṣyaṃ dhārayati / yadā turīyātītāvasthā tadā sarveṣāmānandasvarūpo bhavati dvandvātīto bhavati yāvaddehadhāraṇā vartate-tāvattiṣṭhati paścātparamātmasvarūpeṇa prāptirbhavati ityanena prakāreṇa mokṣo bhavatīdamevātmadarśanopāyaṃ bhavanti //93-14//

चतुष्पथसमायुक्तमहाद्वारगवायुना । सह स्थितत्रिकोणार्धगमने दृश्यतेऽच्युतः ॥ ९४ ॥

catuṣpathasamāyuktamahādvāragavāyunā / saha sthitatrikoṇārdhagamane dṛśyate'cyutaḥ // 94 //

पूर्वोक्तत्रिकोणस्थानादुपरि पृथिव्यादिपञ्चवर्णकं ध्येयम् । प्राणादिपञ्चवायुश्च बीजं वर्णं च स्थानकम् । यकारं प्राणबीजं च नीलजीमूतसन्निभम् । रकारमग्निबीजं च अपानादित्यसंनिभम् ॥ ९५ ॥

pūrvoktatrikoṇasthānādupari pṛthivyādipañcavarṇakaṃ dhyeyam / prāṇādipañcavāyuśca bījaṃ varṇaṃ ca sthānakam / yakāraṃ prāṇabījaṃ ca nīlajīmūtasannibham / rakāramagnibījaṃ ca apānādityasaṃnibham // 95 //

लकारं पृथिवीरूपं व्यानं बन्धूकसंनिभम् । वकारं जीवबीजं च उदानं शङ्खवर्णकम् ॥ ९६ ॥

lakāraṃ pṛthivīrūpaṃ vyānaṃ bandhūkasaṃnibham / vakāraṃ jīvabījaṃ ca udānaṃ śaṅkhavarṇakam // 96 //

हकारं वियत्स्वरूपं च समानं स्फटिकप्रभम् । हृन्नाभिनासाकर्णं च पादाङ्गुष्ठादिसंस्थितम् ॥ ९७ ॥

hakāraṃ viyatsvarūpaṃ ca samānaṃ sphaṭikaprabham / hṛnnābhināsākarṇaṃ ca pādāṅguṣṭhādisaṃsthitam // 97 //

द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीमार्गेषु वर्तते । अष्टाविंशतिकोटीषु रोमकूपेषु संस्थिताः ॥ ९८ ॥

dvisaptatisahasrāṇi nāḍīmārgeṣu vartate / aṣṭāviṃśatikoṭīṣu romakūpeṣu saṃsthitāḥ // 98 //

समानप्राण एकस्तु जीवः स एक एव हि । रेचकादित्रयं कुर्याद्दृढचित्तः समाहितः ॥ ९९ ॥

samānaprāṇa ekastu jīvaḥ sa eka eva hi / recakāditrayaṃ kuryāddṛḍhacittaḥ samāhitaḥ // 99 //

शनैः समस्तमाकृष्य हृत्सरोरुहकोटरे । प्राणापानौ च बध्वा तु प्रणवेन समुच्चरेत् ॥ १०० ॥

śanaiḥ samastamākṛṣya hṛtsaroruhakoṭare / prāṇāpānau ca badhvā tu praṇavena samuccaret // 100 //

कण्ठसङ्कोचनं कृत्वा लिङ्गसङ्कोचनं तथा । मूलाधारात्सुषुम्ना च पद्मतन्तुनिभा शुभा ॥ १०१ ॥

kaṇṭhasaṅkocanaṃ kṛtvā liṅgasaṅkocanaṃ tathā / mūlādhārātsuṣumnā ca padmatantunibhā śubhā // 101 //

अमूर्तो वर्तते नादो वीणादण्डसमुत्थितः । शङ्खनादिभिश्चैव मध्यमेव ध्वनिर्यथा ॥ १०२ ॥

amūrto vartate nādo vīṇādaṇḍasamutthitaḥ / śaṅkhanādibhiścaiva madhyameva dhvaniryathā // 102 //

व्योमरन्ध्रगतो नादो मायूरं नादमेव च । कपालकुहरे मध्ये चतुर्द्वारस्य मध्यमे ॥ १०३ ॥

vyomarandhragato nādo māyūraṃ nādameva ca / kapālakuhare madhye caturdvārasya madhyame // 103 //

तदात्मा राजते तत्र यथा व्योम्नि दिवाकरः । कोदण्डद्वयमध्ये तु ब्रह्मरन्ध्रेषु शक्ति चा ॥ १०४ ॥

tadātmā rājate tatra yathā vyomni divākaraḥ / kodaṇḍadvayamadhye tu brahmarandhreṣu śakti cā // 104 //

स्वात्मानं पुरुषं पश्येन्मनस्तत्र लयं गतम् । रत्नानि ज्योत्स्निनादं तु बिन्दुमाहेश्वरं पदम् ॥ १०५ ॥

svātmānaṃ puruṣaṃ paśyenmanastatra layaṃ gatam / ratnāni jyotsninādaṃ tu bindumāheśvaraṃ padam // 105 //

य एवं वेद पुरुषः स कैवल्यं समश्नुत इत्युपनिषत् ॥ १०६ ॥

ya evaṃ veda puruṣaḥ sa kaivalyaṃ samaśnuta ityupaniṣat // 106 //

ॐ सह नाववतु .. सह नौ भुनक्तु .. सह वीर्यं करवावहै .. तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै .. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ ॥ इति ध्यानबिन्दूपनिषत्समाप्ता ॥ == अधिकाध्ययनाय == वर्गः:Hinduism वर्गः:Hinduism

ॐ saha nāvavatu .. saha nau bhunaktu .. saha vīryaṃ karavāvahai .. tejasvināvadhītamastu mā vidviṣāvahai .. ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // // iti dhyānabindūpaniṣatsamāptā // == adhikādhyayanāya == vargaḥ:Hinduism vargaḥ:Hinduism