1. Ekvali Vidydhara BSS 63

Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at http://books.google.com/

GIFT OF HORACE W. CARPENTIER

RSIT

ORN

LVX IS T SIGI MDC XV

EX LIBRIS

--

ח

.J

i

THE EKÂVALÎ

OF VIDYÂDHARA

WITH THE COMMENTARY, TARALA, OF MALLINATHA AND

WITH A ORITIOAL NOTICE OF MANUSORIPTS, INTRODUOTION AND CRITICAL AND EXPLANATORY NOTES

BY

KAMALÂS'ANKARA PRÂNAS'ANKARA TRIVEDÎ, B. A, FILLOW OP THH UNIVERSITY OF BOMBAY, PRINOIPAL, GUJARAT TRAIHING COLLEGS ( FORMERLY PROFESSOR OF ORIENTAL LANGUAGES, SAMALADAS COLLEGL, BHAVAMAGAR, AND AOTING PROFISSOR OF ORIENTAL LANGUAGES, ELPHIRSTONE AND DEOOAN COLLIGES ).

FIRST EDITION.

800 Copies

( Registered for copy-right under Act XXV. of 1867).

Bombay. GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPOT.

[ All rights reserved ].

Price 14 Rupees

Bombay Sanskrit Series No, 63.

PRINTED AT THE "TATVA-VIVECHAKA " PRESS,

BOMBAY.

श्रीः।

श्रीविद्याधरकृतैकावली

श्रीमल्िनाथकृततरलाख्यटीकया समेता

त्रिवेद्युपपदधारिणा

प्राणशंकरसनुना कमलाशंकरेण संशोधिता

स्वनिर्मिताङग्लमाषाभूमिकाटिप्पणीम्यां च समुपेता।

सा च

मुम्बापुरीस्थराजकीयप्रन्थश्ालाधिकारिणा

शाके १८२४ वत्सरे १९०३ स्िस्ताब्दे

प्राकाश्यं नीता ।

प्रथमा आवृत्ति:।

मूल्यं १४ रूपका:। 453477

'तत्त्वविवेचका ' रय मुद्रणयन्त्राळये मुद्रिता ।

CONTENTS.

Critical Notice of the Manuscripts of Ekâvalî and Tarala III .- VII. ... ...

Introduction ... IX .- XXXI. ... ... ...

Note by Dr. R. G. Bhandarkar. XXXIII,-XXXVII.

Works consulted for the Introduction and the English Notes of the Ekâvali IXL .- XLII. ... ... ... ..

Unmesha I .... ₹-43 ... ... ... ...

Unmesha II .... ... 98-20 ... ... ...

Unmesha III. ... ... ... ...

Unmesha IV. ... १३०-१४३ ... ... ...

Unmesha V. 388-890 ... ... ...

Unmesha VL ... ... ... १५१-१८३ ...

Unmesha VII. 348-18 ... ... ... ...

Unmesha VIII. 889-230 ... ... ... ...

ENGLISH NOTES 339-714 ... ... .. ...

ON Unmesha I. ... 339-381 ... ...

Unmesha II. ... 382-412 ... ...

Unmesha III. ... 413-465 ... ...

Unmesha IV. ... 466-471 ... ...

Unmesha V. ... 472-483 ... ...

Unmesha VI. ... 484-507 ... ... Unmesha VIL. ... 508-525 ... ...

Unmesha VIIL .... 526-714 ... ...

ii. CONTENTS.

APPENDIX 1 .... ... ... 715-744 .. ...

Readings of T' compared with the text ... 715-739 ...

Readings of S' compared with the

text .. ... 740-744.

APPENDIX 2.

An alphabetical list of the Karikâs and the Verses occurring in the Ekâvalî ... 745-754 APPENDIX 3.

Names of works, and authors and other proper names worth noting occurring in the Ekavali, alphabetically arranged. ... 755

APPENDIX 4.

Quotations in the Ekavali, arrranged alpha- betically ... .. ... 756-758

APPENDIX 5.

Names of authors and works found in the Tarala, alphabetically arranged 759-760

APPENDIX 6.

Quotations in the Tarala, arranged alpha- betically .. 761-772 ... .. ...

Addenda and Corrigenda ... 773-780 ... ...

CRITICAL NOTICE

OF

THE MANUSCRIPTS OF EKÂVALÎ AND TARALA.

The present edition of Vidy&dhara's Ekavalt is based apon the following manuscripts :-

(1) This is a transcript of a manuscript of the Ekavalf and Tarala, caased to be made by Dr. Bhandarkar and deposit- ed in the Deccan College Library. The manuscript belongs to Govind S'astri Nirantar of Nasik. It bears No. 133 in the list of Sanskrit manuscripts, published by Dr. Bhandarkar in 1893. The manuscript is thus described there :-

पनानि ११९, Folio 119; पङय: १३, lines 18; अक्षराणि ५२, letters 52, पकर १०१६, S'aka 1736, करनता, विद्यापर:, टीकाकार: मछिनाय:।

The transcript is very elegantly written and contains 120 leaves with generally 12 lines on each page and 65 letters in each line. It is generally correct, but there are omissions of entire lines and even series of lines in many places in the commentary Tarala and the reader is in most places misled ; as the vacant space, marking heads of omitted letters (like - - - -) shews that three or four letters only are dropped, wbile we find a long omission. This manuscript generally

iv. CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

agrees with the commentary Tarala of Mallinatha. It bears date S'aka 1826. It is complete. It is designated D.

(2) A manuscript from Conjeveram, received for collation through my friend, Prof. S. Râdhakrishna, B. A., F. M. U., Principal, Maharaja's College, Pudukota. It is in Grantha characters on plain palm-leaf which is now in an injured condition. It was written by Tidavur Tirumalacangar and the copying was finished on the fourteenth day of Bhadra- pada of the year Brava. The codex contains 67 leaves, and a page has 8 lines. The first four leaves appear to have been inserted at a later time, replacing two of the old leaves. The fifth and sixth leaves are injured and broken. The manascript was in the possession of the late Mr. Viratacarya' a great Pandit of Conjeveram, and is now in his grandson's possession. It is a very correct manuscript and appears to be old. It is designated C.

(3). A manuscript in charge of the Oriental Library of Madras. It has 105 pages with 25 lines on a page and 24 letters in each line. It is in Devanagarî characters and appears clearly to be a transcript of a manuscript for the library. It is not quite correct. It is designated M.

(4) A mannscript in charge of the Oriental Library of Mysore. It is a transcript of a Grantha manuscript, pages 54, containing the first six Unmeshas and of an Andhra mann- script containing the last two Unmeshas. A copy of these two manuscripts was secured throngh my friend Mr. A. Mahadeva

CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS. v

S'astri B. A., Carator of the Oriental Library of Mysore. It is incorrect in some places and has many omissions. It is designated G.

(5) A copy of a manuscript in charge of the Library of Maharaja's Sanskrit College, Trivandram, secured through my friend T. Ganapati S'&stri. It is a very correct manuscript in Dravida Grantha characters. It contains 168 pages with 8 lines on each page and 26 letters in each line. It is a palm-leaf manuscript and appears to be more than a hundred years old. It is designated T.

(6) A copy of a manuscript in charge of the Tanjore Palace Library, received through my friend Mr. A. Subrah- manyam S'astriar of Kumbhakonum. It is a correct manu- script in Telugu characters. It contains 60 palm-leaves with 9 lines on each page.

As it was received after a greater portion of the text was printed off, its Varæ Lectiones are given in Appendix I. The manuscript is designated T.

(7) A manuscript received through my friend, Pandit Govindadas of Benares. It belongs, he informs me, to Pandit Balmukund Karmakande of Gayaghat, Benares. It is a correct and complete manuscript in Nagarî characters. It contains 98 pages, and is found to resemble mostly D. As it was received after the text was printed off, its readings are given in an Appendix. It is designated S'. The opening page of the Ms. has 'इदं चानुर्धरध्चिवदीकितीयमेकावलीभन्यस्य पुस्तकम्.' B

vi CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS.

The text of the commentary, Tarala, is based upon two manuscripts, one, a transcript of a manuscript in charge of the Deccan College Library of which the history has already been given and which is designated D., and the other, a copy of a manuscript secured through my friend T. Ganapati S'astri, Principal, Maharaja's Sanskrit College, Trivandrum. This is a very correct manuscript and had it not been secured, it would have been very hard to settle the text of the com- mentary; since there are many omissions in manuscript D. as has already been remarked. Regarding the manuscript T., Ganapati Sâstri wrote to me as under :-

'सिटिचा भवान् वर्षते बह् नवदयें चिराय मया मुग्यमाणा सा 'तरला 'बवा एकावलीटीका पठनपाठनमचारामावादेष्वपि पदेशेष पुर्लमा जीर्णमायाप्यलुपाक्षरा परियुद्धा समभा प नम करं पूर्वेधु: पाप्तवती। अमनाक् च नम संतोष: परिश्रमो मे सफल: संवृत्त इति।

तरलमातृका तावदेतअ्नगरान्त:पातिनि 'करमन' नानकमाने लडवा तालपणा- लका ब्विडमन्यलिपिमयी उपशतवयाय। तब पनाणि १८ पविषनं पठ्कव: ११ प्रतिपद्गि अक्षराणि ६४।'

Having read in Dr. Aufrecht's Catalogus Catalogoram that there was a manuscript of Tarala in the Berlin Library, I requested the manager of the library to send it to me for collation. To satisfy him that the manuscript would be used with due care I was obliged to send him a recommendatory note from Dr. Mac Donald, the Registrar of the University of Bombay, and the manuscript was then lent to me through

CRITICAL NOTICE OF MANUSCRIPTS. vii

the University. It was, however, found that it was a mere fragment of 6 pages with 12 lines on each. It proceeds ap to 'राड्रयोरेकवैकम page 10, line 10.

It has on a cartridge paper sewn with it the following :-

'। डा. जी. ब्यूलर) (ब्राह्म. सं.)१८-

1878, 32 Mallinathakair's Taralam 6 foll, incomplete.

। तरलशूलम्-मतिनाथ :- भपूर्ण-६-१२-०

Manuscript or Fol. 823.

800. 10458.'

On the next page.

?.. '

The manuscript is designated B.

INTRODUCTION.

The Ekavalf : Its Contents-The Ekavalt of Vidyadhara is a work on poetics on the lines of Mammata's Kavyaprakasa. It is divided into eight Unmeshas or Chapters. The first Unmesha opens with an invocatory verse to God S'iva, and discusses the question whether salutation, one of the three forms of auspiciousness which should, according to Dandin, introduce a poetic work ('भाधीर्नमस्किया वस्तुनिर्देग्ो वापि तन्मुखम्'), is resorted to in the beginning of à work as a subordinate ordinance or as a principal ordinance, and if as a subordinate ordinance, whether it assists the main action directly or in- directly (whether it is संनिपत्योपकारकाङ् Or आराषुपकारकाङ्र), and if as a principal ordinance, whether it is a rite which is regularly prescribed and the omission of which at the time prescribed causes sin ( whether it is a fanruffr), or whether it is a rite which must be performed when a certain event occurs (whether it is a dfaftrefaf), or whether it is a rite to be performed with a certain object in view ( whether it is a afN). It goes on to decide that salutation is a principal ordinance and has the unimpeded completion of the work as the object in view ( i. e., it is a arrafafer), shews the purposes that poetry serves, gives the essential requisites in a person who wishes to be a poet and proves that Dhvani or suggested sense is the soul of poetry. The views of the Abhdvavadins ( Those who do not believe in the existence of Dhvani ) like

x INTRODUCTION.

Bhamaha and others, are refuted at great length. They are shewn to be either Antarbhdvavadins ( Those who hold that Dhvani is comprehended under Gunas and Alankâras ) like Bhâmaha and Rudrata, or those who maintain that Dhvani is not different from Anumana ( Inference ) like Mehimabhatta, the author of Vyaktiviveka, or the Mimamsakas of the Bhatta School and the Prdbhakaras, the Abhihitanvayavddins and the Anvitabhidhânavddins as they are called, or Dtrghavyâpdra- vadins like Bhatta Lollata who hold that the expressive power of words reaches very far like that of arrows. After having rebutted the views of those who hold the non-exis-

tence of Dhuani, the first Unmesha proceeds to refute the

other two views about Dhvani, viz., that it does exist but that it is not within the power of words to define it, and that it can be arrived at by the process of Implication ( Lakshand). In the first Unmesha, Vidydhara seems most- ly to have drawn upon Anandavardhana's Dhvanydloka". The second Unmesha treats of the three powers, Expression, Implication, and Suggestion (भभिधा, लक्षणा, and म्यसना) and the three corresponding senses of words, expressed, implied, and suggested (we4, øa, and sagra). In the treatment of Lakshand the author admits like the Vedantins and some Naiyayikast अहदजहत्स्वार्था लक्षणा, which is not admitted by Mammata. The third Unmesha classifies Dhvani, or ex-

Vide notes, pp. 352, 358, 359, 878, 874. t They call it arneT. Vide notes, p. 397.

INTRODUCTON. xi

cellent poetry, in which the suggested sense excels the expressed sense, deals with its divisions and sub-divisions, explains the different theories of Rasa ( poetic sentiment ), and treats of Bhava, Rasabhasa, Bhavabhasa, Bhavas'anti, Bhavodaya, Bhavasandhi, and Bhavas'avalya, which with Rasa are the eight varieties of Asamlakshyakramavyangya sort of poetry. The fourth Unmesha takes up the second kind of poetry, Gunibhutavyngya as it is called, in which the suggested sense is not more charming than the expressed sense. The fifth Unmesha treats of Gunas, defines them, dis- tinguishes between them and Alankâras, attacks the theories of Bhattodbhata, Bhoja, and Vamana about Gunas and Alan- karas, classifies Gunas according to Mammata, attacks their classification into ten according to Bhoja, Vamana and Dandin and concludes with the treatment of Rttis. The sixth Unmesha deals with principal Doshas, Avimrishtavidhe- ydus'a, Prakramabhanga, Aváchyavachana, Váchyávachana, and Arthapaunaruktya. The last two Unmeshas treat of the figures of speech, S'abdalankaras and Arthålankaras respec- tively. In the classification and treatment of figures, Vidya- dhara mostly follows Rajanaka Ruyyaka, the author of Alankárasarvasva.

The Ekavalt and the Kavyaprakas'a-It will be seen from the above that the Ekdvalt embraces the same subjects that are dealt with in the Kdvyaprakas'a and that the Unmeshas of the former correspond in regard to their subject-matter to the Ullasas of the latter. The agreement is as under :-

xii. INTRODUCTION.

Ekâvalt, Unmeshas. Kavyaprakas'a, Ullasas. H2345678 I and 5 (latter part ) 2 and 3

5

6 7

7 9 8 Io

Though embracing the same subjects as the Kâvyaprakâs'a, it is simpler than it and may be read with advantage by the student who wishes to master the harder work of Mammata.

The Divisions of Unmeshas :- Each Unmesha is divided into three parts, the Kdrikas in verses, which classify and de- fine the technical terms in poetics, the Vritti or the explana- tion of the Kdrikas in prose and the Udaharanas or instances given to illustrate the Karikas. They are all the production of Vidyadhara.

The striking feature of the Ekavalt and works of a similar hature-The striking feature of the instances in verses given in the work is that they all panegyrise Narasimha, king of Utkala or Kalinga. Pratáparudra Yas'obhúshana by Vidyândtha and Nañjardjayas obhushana by Narasimha are similar works on poetics. The illustrative verses in the former are all composed in honor of Pratáparudra or Rudra, worshipper of the Kakati God, who ruled at Ekas'il&nagara, while those in

INTRODUCTION .: xiii

the latter glorify Nanjarajan". The latest work of this nature brought to our notice by Dr. R. G. Bhandarkar in his Report on the Search for Sanskrit Manuscripts during the year 1887-88 and subsequent years up to 1890-91 is Alankdramanjushå by Purohita Devas'ankara Nahânâbhâi, who was a native of Ranera ( Rander near Surat ) and lived at Urahpattana ( probably Olpâd in the Surat District ). The instances in this work sing the glory of the Peshwas, Madhavarao the First and his uncle Raghunatharav.

Works that quote the Ekavalt-The Ekavalt is quoted by Mallinâtha in his commentaries on Meghadûta,t Kirdtar- juntya,t and S'is'upalavadhas, in Rasarnavasudhakara, a work

. I have not seen the work, but the following colophon of it was sent to me by my friend Prof. S. Râdhakrishna Aiyar of Pudukotâ :-

श्रोयूषणेपलंकारशासे दोषनिरूपणगुणनिरपणं नाम पञ्चमो विलाव:॥ 1 'देवपूर्व गिरिम्' इत्यत्र देवपूर्वन्वं गिरिशम्दस्य न तु संश्षिनस्तदर्थस्पेति संज्ञाया: संशञिम्वा- भावादवाच्यवचनं दोषमातुरालंकारिकाः । तदुक्तमेकावल्यानू-"यदवाच्यस्य वचनमवाच्यवचनं *ी तत्" इति !I'. Vide Meghaduta, Verse 44 'अनिष्यन्दोच्छषित-". See English notes, pp. 500-501. 1'सदृयं सदृस्ानुभवाद्त्र स्मर्येत तत् स्मरणम्" इति विद्यापर:।'. Vide Kiratar- jualya, Canto IV., Verse 88, also Canto 18, verse 44 'घनुरुपपदं वेदमिश्यत्र समुरूपपदन वेदखन्दस्प न तु संजिनस्तदर्थस्पेति संज्ञायाः संशिन्वामावादवाच्यवचनं दोषमाहुप- अंकारिकाः। तदुकस-'यदेवावाच्यवचनमवाच्यवचनं हि तठ्' इति।' Vide English noten, pp. 500-501.

5 'मत्र हिरण्यशन्दपूर्वकन्वं कशिपु सब्दस्येव न तु सशषिनस्तस्तदर्थस्येति शब्दपरस्य कशिपु-

fa aa" rfa l. Vide Canto L, Verne 42. C

xiv INTRODUCTION.

on poetics by S'ingabhupdla, king of Venkatagiri, who was called Sarvajfa on account of his great scholarship and who flourished about the end of the fourteenth* century, in Chi- tramlmamsåt and Kuvalayânandat by Appayya Dikshita, in

. Vide Report on a Search for Sanskrit and Tamil Manuscripts for the year 1896-97 by Prof. M. Seshagiri S'astri, M. A., pp. 7-10. The Ekâsalt is given in the list of works and authors referred to in the Rasarnavasudhakara on p. 10 as under :-

एकावली-विद्याधर :. Singama Nayadu is described as having flourished about 1380 A. C. and as being called Sarvajna on account of his vast learning and as being a great patron of learning. The author of Rasdrnavasudhakara was the grandson of Singama N. and son of Anapota N. and may therefore be taken to have lived about the end of the fourteenth century. The following is given as the colophon of the Ma. of Rasarnavasudha- kara, noticed by Prof. S'eshagiri :--

करनाम्नि नाव्यालंकारशाखे भावकोछासो नाम तृतीयाछ्लासः। Vide p. 98.

1 'अथ परिणामस्य व्यङ्ूग्यतायां किमुदाहरणम्। "नरसिंह धरानाथ के पर्य तव वर्णने। अपी राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्मते।"

इति विद्यापरेणोदाहतम्।' &c. Vide English notes, pp. 454-55. The verses 'आयुर्दान हान्सवस्य-'( Vide p. 76) and 'द्विभांवः पुष्पकेतोविनु- विटपिनां पौनठनयम-'( Vide p. 76) are quoted in Chitramtmamsd as in- stances respectively of strikingness even where there is geenduenn ('आायुर्दान-' इन्यादी शुद्धसारोपलक्षणास्थलेऽपि वैचित्यदर्शनात्) and of विषय and विषयिन् in रूपक being in different cases. Vide English notes, pp 407-08. + The verses 'अन्तर्षिष्णोखिलोकी निवसति-' (Vide p. 299) and

INTRODUCTION. XV

Rasagangâdhara. and Chitramtmamsakhandana by Pandit Jagannatha*, and in Alankarakaustubha by Vis'ves'varat.

Vidyâdhara- The Ekavalt and Kelirahasya are the two works ascribed to Vidyâdhara in Dr. Aufrecht's Catalogus Catalogorum. Having learnt that a manuscript of Keli- rahasya was in the Library of the Royal Asiatic Society of Bengal, I applied to the Secretary of the Society for a loan of it and he was kind enough to comply with my request- I have found that it is a work on love. It opens with invoca. tory stanzas to God of Love. It is divided into eighteen Parichchhedas. It seems to be a compendium of a larger work, Ratirahasya frequently quoted by Mallinatha, on the subject by Kokkokas. The following is the colophon of the work :-

Fglragerar :- ' ( Vide p. 321 ) are given in the Kuvalaya- nanda as instances of the figures att and a-fffesa respectively. ( Vide English notes p. 700 ). . Vide Rasagangadhara on verses 'feria: gouaat :- 'and '- सिंह धरानाथ के वर्य तव वर्णने-' pp. 250 and 254 respectively. Vide English notes, pp. 408 and 454-55. t Vidy&dhara's instance of परिणामध्वनि, 'नरसिंह महीपाल के वर्य तव वर्णने-' is criticized. Vide apanareTH, p. 163. Vide English notes, p. 456.

$ The following is the opening stanza :- येनाकारि प्रसभमचिरादर्षनारीश्वरत्वं दग्धेनापि त्रिपुरजयिनो ज्योतिषा चाभुषेण। इन्दोमिंत्र स जयति मुदां वामवामप्रचारो देव: श्रीमानु भवरसभुर्जा देवतं चित्तजन्मा ॥ § The following verse in the beginning of the work shows this :-

.

xvİ INTRODUCTION.

: 'एत फ्य्रीनेय विद्यापरकविविरचचिते केलिएहस्य समासय।'.

The manuscripts of the Ekâvalt collated by me have either 'शीनशमाहेम्वरस्य कवेर्विद्याधरस्य कुती' &c. or 'इद्धि विध्यापरकृती ' &c. No manuscript calls him vufarn. The two Vidyadharas may not therefore be the same poet.

The age in which the poet lived can be settled approxi- mately from the internal evidence the work affords. As stated before, the illustrative stanzas are all composed to glorify king Nrisimha or Narasimha, king of Kalinga or Utkala".

कोकोकनाम्मा कृतिना कतोय श्रीवैण्यदत्तस्प कुतहलेन । विलोक्यर्ता कामकलास धीर: प्रदीपकल्पो वचसा निगुम्ः॥।

. The colophons of the different Parichohhedas are as under :-- इति कझोल (कोकोक?) कतो जाव्यभिकार: प्रथम: परिचोद:। झती ककोलडती चनाफि कारो द्वितीयः। इति कक्षोलकृते रतिप्रकाये षठ्ठः। 'Our earliest glimpses at Orissa disclose an unexplored maritime kingdom stretching from the mouth of the Ganges to the mouth of the Krishns. It was a long narrow strip of coast every where shut out from the Indian Continent by a wide terra incognita of mountains and for- ests. Under the name of Kalinga it appears in the list of countries so frequently reproduced in Sanskrit writings and generally in one stereo- typed order, coming immediately after Lower Bengal, as if adjoining it, in the same way as the Lower Provinces of Bengal are invariably placed after the northern ones. It formed one of the five outlying kingdoms ( Anga, Vanga, Suhma and Pundra ) of ancient India with its capital situated about half way down the coast and still surviving in the present city of Kalingspatnam, We soon however become conscious

INTRODUCTION. xvü

It is therefore certain that the poet Vidyadhara flourished in the reign of this king; for no poet can eulogize a king in such magniloquent terms unless he were his patron. The ques- tion therefore turns upon the settlement of the age of king Narasisha. In the long list of kings of Orissa given by Mr. Robert Sewell in his 'Sketch of the Dynasties of Southern India ' Appendix VII., pp. 64 to 69, eight kings bearing the name Norasimha are mentioned as under :-

Narasingh Deva B. C. 421-306. Narsinh Kesari A. D. 1013-I024- Languliya Narsinh A. D. 1237-1282. Kesari Narsinh A. D. 1282-1307. Pratab Narsinh A. D. 1307-1327. Kapil Narsinh A, D. 1329-1330. Narsinh Jana A. D. 1549-1550. Narsinh Deva A. D. 1628-1653.

of the territory being divided into two parts. The name Kalinga is spplied more distinctively to the delta of the Godavari, while the delta of the Mahanadi on the north gradually stands out as a separate coun- try.' 'Oricss' by Sir W. W. Hunter, Vol, I., pp. 170-1.

The northern kingdom that thus looms hazily forth on the horizon of history was known as Odra or Utkala. The orthodox insist that it means the Glorious Country. Lexicographers suggest that it may only be the Land of the Bird-killers and an admirable student of the modern Aryan tongues interprets it as the Outlying Strip.' 'Orisss' by Sir W. W. Hunter, Vol, I., p. 172. The Outlying Strip is ex- phined in & foot-note on p. 82 as meaning 'lying beyond the Gangutic Valley ' from Utkala-katila-cut off.

xviii INTRODUCTION.

The copper-plate inscriptions of Nrisimha-deva IV. and Nrisimha-deva II. of Orissa published in the Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXIV., Part I., 1895 and Vol. LXV., Part I., 1896, are the latest source of informa- tion regarding kings of Utkala *. The grants of Nrisimha- deva IV. are dated, Sunday, 13th tithi of the bright half of Chaitra in the year S'aka 1305 corresponding to March 6th, 1384 A. D. and Tuesday, IIth tithi of the bright half of the Vichd month in the year S'aka 1316 answering to 23rd November 1395 A. D.t Nrisimha-deva II.'s grantt mentioned above is dated Monday, 6th tithi of the bright half of the Simha month in the S'aka year 1217, equivalent to 6th August 1296 A. D., in the 17th year of his reign. Another grant of the same king is mentioned as dated 1218 S'aka.§

. These inscriptions were brought to my notice by Prof. K.B. Pâthak of the Deccan College.

t Vide The Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXIV., Part I., 1895, pp. 132 and 133.

'अस्ति सप्तदशोत्तरद्वादशाय्रतशाऊवत्सरे चतुर्दशभुवनाधिपन्यादिवीरुदावलीविराजमानः श्रीवीर- नरसिददेवमह्ीपतिः स्वराज्यस्यकत्रिशन्यद्वेभिलिख्यमाने सिंहशुक्षन्ठयां सोमवारे &c.' Vide The Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXIV., Part I., 1896, pp. 254 and 230. qnfdarug is to be considered as 17th year; for, in giving regnal years, 1, 6, and the years ending in 0 and 6 except are not taken into account as being inauspicious. Vide Dr. R. G. Bhandarkar's Note after the Introduction.

§ Vide The Journal of the Asiatic Society of Bengal, Vol. LXV., Part I., 1896, p. 232.

INTRODUCTION. xix

The following is the table of kings constructed from these inscriptions :-

Years of reign,

चोरगङ़ 70 कामाणव I0

I5 राजराज 25 अनङ्गभीमदेव I. I0 राजराज II. I7 •अनङ्भीमदेव II. 34 नरसिहदेव I. 33 •मानुदेव I. I8

नरसिहदेव II. 34 भानुवेव II. 24 नरसिहदेव III. 24 भानुदेव III. 26 नरसिहदेव IV. reigning in 1397 A. D.

Calculating from the earliest of these inscriptions, vix., that of Narasisnha-deva II. dated 1217 S'aka, which is mentioned as the 17th year of his reign, and taking the periods of the reigns of kings, we get the following dates for the four Narasimhas, mentioned in the inscriptions :-

The grants of Narasimha-deva II. ascribe 34 and 18 years of reign to अनङूमीमदेव II and भानुदेव I. respectively; while the grants of Nara- sitha-dova IV. give 88 and 17 years as the periods of the reigns of these kings.

xx INTRODUCTION.

Narasinha-deva I. I229 A. D. to 1262 A. D.

Narasimha-deva II. 1280 A. D. ,, 1314 »

Narasimha-deva III. 1338 ,, , I362 , Narasimha-deva IV. 1388 ,, He was reigning in 1397 A.D .*

. The date of the accession to the throne of arari is in all these inscriptions put down as ruf: or Saka 1064 corres- ponding to 1142 A. D. In only one inscription, viz., that of Nara- sisnha-desa IV. of the year 1395 A. D. aef is changed to dad. The date of Chodaganga's accession is given Saka 999 and if we add to it 70, the period of his reign, we get 1069 instead of S'aka 1064 as the date of Kamdrnava's accession to the throne. The periods of the reigns of kings are almost the same in all inscriptions. If we calculate dates from the year of Kamarnava's accession, 1142 A. D., we get dates for Narasiiha IL and Narasimha IV. which are quite at variance with those which are put down as years of their grants. The dates are not therefore accurate.

The year 1296 A. D. which was the 17th year of the reign of Nara- sinha IL is taken as a basis in the above dates of the four Narasimnhas. But according to this calculation the year 1884 A. D. cannot be the sixth year of the reign of Narasimha-deva IV. If, on the other hand, we start from the year 1884 A. D. and calculate dates, we get 1879 as the year of the accession of Narasimha IV. and 1271 A. D. as that of Narasisnha II. which cannot make the year 1296 as the 17th year of his reign. Thus the dates are not accurate. For further elncidation of the peint see the Note sont to me by Dr. R. G. Bhandarkar, intended by him as supplementary to his remarks on the Ekavalf oontained in his Report quoted in the Introduction.

INTRODUCTION. xxi

As Vidyadhara has mentioned the poet Harihara and king.

Arjana* who flourished in the beginning of the thirteenth century,t the first two Narasimhas of the list of Mr. Robert Sewell are out of the question. They are excluded also by Vidyadhara's mention of S'rtharshat who lived in the 12th century,§ and Kavyaprakâs'akâraT who flourished in the latter part of the IIth or the beginning of the

· त्रियमद्ुतां हरिहरो लेमेऽर्जुनक्ष्मामुज:' p.19.

t 'It will be seen that Vidyadhara mentions Harihara in the above (i a., in 'न्रियमद्गतां हरिहरो लेमेऽर्जनक्ष्मामृतः'). The prince Arjuna, from whom he got amazing wealth, must have been the ruler of Malwa of that name whose earliest and latest known dates are 1211 A. D. and 1216 A, D. Harihara, & Jain poet named Madanaktrti and Somes'- Dara, the author of the Kirtikaumudt and Surathotsava, were contem- poraries and the last wrote Surathotsava while Vastupdla was alive. Vastupala died in 1298 Vikrama, i. e., 1242 A. D. So that all these autbors flourished during the early decades of the 18th century.' Vide Dr. R. G. Bhandarkar's Report on the search for Sanskrit Manu- scripts during the years 1887-88, 1888-89, 1889-90 and 1890-91, p LXVL

कवा कान्यमवाप विश्वमहितां कीत्ि कविग्रामणी: श्रीहर्ष :- Vide pp. 18-19.

§ According to Wileon he succeeded his father Kalasa in 1118 A. D.

He is mentioned and quoted on p. 78 ai-' and his views on अर्थक्षेष are given on p.262, 'शब्दपरिवर्तनसहिष्णुन्वमर्थश्ेषस्य विषय शरी पुनः काव्यमकाश्रकारस्य सिद्धान्तः।'. D

xxii INTRODUCTION.'

rtth century," and by his quoting Bilhanst who is placed in the latter part of the 1Ith century.t As the Ehâvalt is quoted in the Rasdrnavasudhakara whose author, S'ingabhupâla, is shewn to have lived in the fourteenth century and is com- mented upon by Mallinatha who is taken to have flourished about the end of the fourteenth century,§ it is evident that Vidyádhara could not have been the protégé of the last two Nrisimhas mentioned by Mr. Robert Sewell, or Nrisimha IV, of inscriptions. Nor could he have sung the glory of Kapil Narsinh who ruled only for one year. Thus there remain only three Narasimhas, Languliya Narsinh (1237-1282), Kesari Narsinh ( 1282-1307), and Pratab Narsinh ( 1307-1327), of Mr. Sewell or the first three Nrisimhas of inscriptions to be considered. As Narasimha, the patron of Vidyddhara,

• Mammata quotes Abhinasaguptachârya who ' wrote between 998- 1015' as Dr. Aufrecht says in his Catalogus Catalogorum and is com- mented upon by Manikyachandra who composed his Sanketa in 1160. Vide Vamanâcharya's Introduction to Karyaprakâsa

t 'nfrafr-' (p. 11) is from Bilhata's Karta- sundart. Vide Enghiah notes, pp. 844-45.

t Vide Durgaprasâda's Introduction to Karnasundart, Kâvyamili Series.

§ Vide Dr. Bhandarkar's Report on the Search for Sanskrit Manu- scripts during 1887-1890, p. LXIX., Prof. K. B. Pathak's Introduction to the Meghaduta, pp. 11-12, and my Introduction to the Bhatti-kavya, pp. XXIV .- XXVIIL

INTRODUCTION. xxiii

is described by his protégé as euftruraria* (One who has crushed the pride of Hammtrs ), it is evident that Narasimha was a contemporary of Hammtra. There were three kings of the name of Hammira and the Hammira referred to by Vidyadhara is 'the hero of the Hammira Mahâkâvya of Nayachandrasûri and is represented to have begun to reign in 1339 of Vikrama Samvat, i. ., I283 A. D. It was this Hammîra who defended the fortress of Ranthambhor ( Rana- stambhapûra ) with bravery against Alla-ud-din Khilji for more than a year and fell at last when it was taken in the year 1031 A.D. ....... As the Chohan prince is represented by Nayachandra as having attempted the conquest of Southern countries, he was probably the Hammira alluded to by Vidyâdhara.'t Thus neither Languliya Narsinh of Mr. Sewell nor Nrisimha I. of inscriptions could have been the patron of Vidyâdhara. These considerations make it clear that Vidyadhara must have flourished in the reign of either of the two remaining Narasimhas, Kesari Narsinh ( 1282-1307) or Pratab Narsinh ( 1307-1327) of Mr. Sewell, or Nrisimha II. of inscriptions, and that the Ekavalt was composed in the beginning of the fourteenth century.

·'एमीरमानमर्डन खेलति खनस्तवारिनारीय' Vide p.257, 'हम्मीरमानमर्दन भवत- स्तेजो विभावसुं जयति।' Vide p. 260, ·हम्मीरक्षितिपालचेतसि परं मालिन्यमुन्मलिितम्।' Vide P. 176, and 'निजचरणसविधनिपतनपरमपि पुर पद वीक्ष्य हम्मीरम्-'Vide p. 177.

t Dr. Bhandarkar's 'Report on the Search, for Sanskrit Manuscripts during the years 1887-1890', pp. LXVII, and LXVIII,

xxiv INTRODUCTION.

Mallindtha and his works :- The commentary Tarala ( Central Gem ) of the Ekâvalt ( One-stringed necklace) is from the pen of the celebrated Mallinatha, the well-known commentator of the five Mahakavyas and the Bhatti-kavya. It is a very valuable commentary, very useful to students, as it is written in simple language and free from the intricacies of other commentaries. The following are the works and commentaries of Mallinatha, that have as yet come to be known to me :-

रपवंशटी का-संजीवनी. कुमारसंभवटीका-संजीवनी. मेघवूतटीका-संजीवनी.

महिकाव्यटीका-सर्वपथीमा.

एकावलीटीका-तरल.

The Bhittikduya has been pablished with this commentary by me in the Bombay Sanskrit Series, Nos. LVI. and LVII.

t This commentary is mentioned in the Tarala, 'तदेतव सम्यग विवेचितम- स्मामिस्तन्यवार्तिकटीका यां वाजपेयाधिकरणे'। Vide p. 152, and in the Raina- pana, a commentary on Vidydnatha's Pratâparudrayas'obhushața, by Kumdrapdlasvamin, Mallinatha's son, 'तदुक तात पादैरकावलीतर से तन्नवार्तिकव्याश्याने सिद्धाक्ने व-'स्वार्थत्यागे समानेरपि सह तेनान्यलक्षणा। यने- ममजहत्स्वार्था जहत्सार्था तु तं बिना।।'

.INTRODUCTION. XxV

स्वरमख्जरी परिमल® सार्किकरक्षाटीका-निष्कण्टिका

रघुवीरचरित

• Dr. Aufrecht assigns अमरपदपारिजात, अमरकोश्टीका, to Mallind- tha. He places it first in the list of works composed by Mallindtha. But he is wrong in attributing the authorship of the commentary to the same Mallinatha. The place of deposit of a manuscript of this work mentioned by him is Government Oriental Library, Madras. I secured a true

• The commentary is mentioned in the Tarala, 'तदेतव सम्यकू प्रपश्नितम- स्मामि: स्वरमन्जरीपरिमलटीकायाम् L Vide p.59.

t This commentary is mentioned in Nishkantika, 'दिकूकालसाधन- प्रपश्वस्त अस्मतूप्रणीतम्रशस्तपावमाष्यटीकायां द्रष्टव्य:।'

t This work is mentioned in Dr. Aufrecht's Catalogus Catalogorum. The following verse is mentioned in the Tarala with the following prefatory remark :-

'पतदेव मत्रीग्प्येति चाख्यायते। यथास्मदीयश्नोके चन्द्रोदयवर्णने-

निशाकरकरस्पर्शान्नित्या निर्वृतात्मना। भमी स्तम्मादयो भावा व्यव्यन्ते रव्यमानया।'

Vide pp. 22-23, This shews that Mallindtha has composed a poetic work (probably रघवीरचरित) in which चन्द्रोदय is described. My friend T. Ganapati S'astri of Trivandrum wrote to me that he had secured a few pages of the Ms. of ekufta and was in search of the whole manuscript.

xxvi INTRODUCTION.

copy of the manuscript from Madras and on reading the introductory verses of it, found the anthor of the commentary to be very probably another Mallindtha. He is very probably the same Mallinatha that is mentioned as the son of Nara- simha Bhatta, born in the Vatsa family, and grandfather of Narahari who was known as Sarasvatttirtha after he re-

nounced the world and who was the author of the commen- tary Balachittônurañjant on Kavyaprakása. ( Vide Våmaná- charya's Introduction to Kâvyaprakas'a ). Mallinatha had two sons, Peddayarya and Kumdrasvamin. The elder son was as learned as his father, as his younger brother informs us in the introductory verses to his commentary Ratnapana on Pra- taparudrayas'obhashara.t

The introductory verses are as under :- आक ष्ठपौरुषमतो वारणता विघ्नवारणेनेव। प्रचितां विभ्नय सेपनिदयोपास्य परं महस्सेवे ।। उक्तानुक्तनिरुत्तचिन्तन फर्ला टड्कां सभूते: परा- मालोच्यामरभाष्पवार्तिकमुखान ग्रन्थान बह्नादराठ् । व्यावक्षेSमरसिंहनामकमई श्रीवत्सगोत्ोद्गवो मोलापिच्िनृरसिहसूरितनयः श्रीमतिनानो मुदा ॥

t विस्कन्धश्ाबजलावें चुलुकीकुरुते स्म य। सस्य श्रीमछ्विनायस्प तनयोऽवनि ताटय: ॥ कोलचल पेकयार्य: प्रमाणयदवाक्यपारदृश्वा यः। म्यार्पातनिसिलसाथ: प्रबन्धकर्ता च सर्वपिदासु।

स्वामी विपशिद्वितनोति टीकां भतापरुद्ीयरहस्पभेत्नीम्।।

INTRODUCTION. xxvii

The following account of Mallinatha was supplied to mo by my friend T. Ganapati S'astri, Principal, Mahâr&ja's Sanskrit College, Trivandrum, and may be taken for what it is worth. It is taken from 'qraruftag' in three Series of Kanarese Readers edited by Messrs Puttanna, B.A., and M. B. S'rinivåsa Iyangar, M. A., of the Mysore service.

· ' Mallinâtha was known as Pedda Bhatta and is in some Telugu and Kanarese provinces understood by that nick- name. The name in both these vernaculars indicates 'an ignoramus or a clodpoll,' thus casting some light on Malli's early life. There are evidences to prove that he began studentship in his far advanced years of about thirties at Virânasi. After he had acquired wonderful talents in all the branches of Sanskrit literature, the title of Bhatta was conferred upon him and even to this day in the Province of Mysore and other Telugu tracts he is best remembered by the pet name of Pedda Bhatta.

As to his nativity the Readers ascribe Devapura, an Agrahâra in the North. It is hard to identify the insignifi- cant village and probably very few remembrances are left in the minds of people of the North. Others ascribe some-

. Prof. K. B. Pathak informs me that this story oceurs in the Kanarese work, bathasangraha. He considers dfTE, arnd or va to be identical with the elder son of Mallindtha on the analogy of au, apya. and aifda. Prof. Aufrecht, however, identifies dpre with nirma, Vide Prof. Aufrecht's Catalogus Catalogorum, Vol. L, p. 434.

xxviii INTRODUCTION.

where near Rajmundry to be his birth-place. His father was known as Devavarman, a profound scholar and a model Vaidik.'

The account then goes on to state at great length how all the efforts of the father to educate him bore very little fruit, how his father advised him to conduct himself in his father- in-law's house, that he should preserve silence on any ques- tions put to him and if pressed to answer, he should inquire 'Is the book complete?', how he became the butt of his brother-in-law's ridicule by asking the question, 'Is the book complete' even when a blank book was placed into his hands to read, how, on being pressed by his wife to learn, he went to Kås'i, how his teacher set him, to make him understand his position, near the fort-gate, carving for him on the ground a big-lettered aft TH: fovra, so that all passers-by might ridicule him, how the teacher left instructions to his wife to use Nim- oil ( faraares ) instead of Ghee to mix with food and asked her to inform him when Malli felt and said the food tasted bitter, how days rolled on before he learnt the alphabet without feeling that the food mixed with Nim-oil tasted bitter, how after he had mastered the alphabet, he complained to his master's wife that the food tasted bitter, how the teacher on learning this improvement in his pupil, tried his best to teach him all the branches of learning, how he was permit- ted to return to his native place, blessed by his teacher, how he surprised his brothers-in-law by his learning and how he vanquished all his opponents by his learned dis- quisitions.

INTRODUCTION. xxix

."The next question that deserves to be settled is the mean- ing of the word कोल चर्ल", कोलचल, or कोलचल found associated with afw-nu. It is not easy to settle whether Koldchala was his native place or was occupied by him in his later life for settlement. Tradition has it that the village was owned by a mighty Zamindar in the 14th or 15th century. As the Zamindâr was a great patron of learning, learned scholars from the north flocked there, and Mallinatha may have been one of them, an sreurofota of the Court of Zamindar.

The following information was received by me from S. Vaidyanâtha Sastrt of Sringeri Matha in his letter dated 4th September 1901 :-

. 'I translate below the Telugu sentences contained in my Rajmandry friend's letter for your information :-

"There are two gentlemen who are natives of Bellaty and who are the descendants of Mallinatha Suri. One of them is named Kolachalam. Venkat Raw, now practising as a first- grade Pleader in the District Court at Kadappa. The other gentleman is his own younger brother named Kolachalam S'rinivåsa Raw who is practising as 2nd Grade Pleader in the District Munsiff's Court, Kadappa. This gentleman is a great Telugu pandit and poet and has composed several dramas in Telugu which have been printed and introduced as F. A, texts in the Madras University. I am addressing

• Kolacharla was the name found in the Mas. of Sarvapathina collated by me for the Bombay Sanskrit Series.

Xxx INTRODUCTION.

these two gentlemen to-day for the required information. You may also write to them yourself. They are likely to possess some records regarding their famous ancestor. More in my next.'

I addressed both the brothers and received the following reply, dated 6th October 1901, from the younger brother, Kolachalam S'rinivâsa :-

'I received your letter and the reminder. I have been trying my best to collect the information you require. I have written letters to different places where the members of our family live. Mallinâtha is not a Jain name. Malli- nâtha is a local name for God S'iva. Kolachala is the name of a village. It is also called Kolacharla Some of our ancestors are known as Malli or Malliah More in my next.'

No more information, however, has as yet been received from S'ringeri Matha or Bellary.

The appendices containing verses in the Ekavalt and the Tarala alphabetically arranged and quotations in the text and the commentary arranged in an alphabetical order, with foot-notes shewing from what works the quotations, where known, are derived, will, it is presumed, be highly useful to students and scholars.

The English notes prepared by me are explanatory and critical and are made as exhaustive as possible to enable the student of rhetoric to understand higher works on the subject. Definitions of figures of speech and their instances quoted

INTRODUCTION. xxxi

from Udbhata's Kavydlankarasârasangraha, Bhâmaha's Kâ- vydlankara, old and unpublished works on the subject, will, it is believed, be read with interest by students. Bhâmaha is an old Alankarika* and I have a mind to publish his work as found in the manuscript with me in an Appendix to my edition of Vidydnatha's Prataparudrayas'obhushana which I am preparing for the Bombay Sanskrit Series.

Gujarat Training College, Ahmedâbâd. 16th December 1902. K. P. TRIVEDÎ.

=

· 'पूर्वेम्यो भामहादिम्यः साद्रं विहिताञ्जलिः।' Vide Vidyanatha's Pratapa- rudrayas'obhushana and 'इE हि तावद्वामहमहोदट प्रभृतयक्षिरन्तनालंकारकायाः' Vide Alankârasarvasva, p. 3.

NOTE BY DR. R. G. BHÂNDÂRKAR.

In view of the inscriptions brought to the notice of Mr. K. P. Trivedi by Mr. K. B. Pathak and others which Mr. Pathak has not mentioned, the remarks made by me on the date of the Ekâvali in my Report on the search for Mss. during 1887-91 require to be supplemented, though the con- . clusion at which I arrived from the internal evidence as to the approximate time when the author of the work flourished remains not only perfectly unshaken but is remarkably con- firmed; and the inscriptions do not yield much in elucidation of the point discussed that was not known before.

The list of the princes who ruled over Orissa given by Sir W. W. Hunter and Mr. Sewell is based on the chronicle of the Jagannatha Temple and like other productions of the kind contains a great deal that has no surer foundation than fancy or imagination, mixed especially in the later portion with much that is historically true. It should therefore be accepted with caution, and confirmatory evidence of a more reliable nature should be resorted to where available. Such evidence we have in the case of the Ganga dynasty which ruled over the country, and with which alone we are here concerned. Seven copperplate inscriptions of princes of this family have hitherto been discovered, three of Choda- ganga, two of Narasimha II and two of Narasimha IV. The year of Chodaganga's accession is given as 999 S'aka and

xxxiv NOTES.

the dates of his three copperplate grants are 1003 S., 1040 S'. and 1075 S'. The dates of the grants of Narasimha II are 1217 S'. which was the regnal year represented by the figure 21, and 1218 S'. and those of the inscriptions of Narasimha IV are 1305 S'. which as a regnal year was represented by the figure 8, and 1316 S'. represented by the figure 22. In re- presenting a regnal year by a figure, i, 6 and a figure ending in 6, as well as a figure ending in zero except to, were, wè are told by Babu Manmohan in another paper* of his omitted as inauspicious. Thus the figure 8 represented the sixth year of the reign of Narasimha IV, r and 6 being dropped, and the figure 22 the eighteenth year, 1, 6, 16 and 20 being dropped. Thus 1305 S'. was the sixth year of his reign and 1316 S'. the eighteenth. If 1305 S,' was the sixth year, 1316 S'. ought to be the seventeenth instead of the eighteenth. But this difference is probably due to the fact that a new number was given to the regnal year in the month of Bhâdrapada, so that in Chaitra, 1316 S'aka was represented by the number 17 as 1305 S'aka was by 6 and in Mârgasirsha the month named in the grant of 1314 S. by the number 18. Thus 1217 S'. which as a reghal year of Narasimha II is represented by the figure 21, was the seven- teenth year of his reign.

The grants also give the genealbgy of the dynasty with the duration of the reigns of the princes This is given by

Uryd Inscriptions of the 15th and 16th centuries Jont. A. S. of Bengal Vol. LXII. Part I. No. I. 1893.

.

NOTES.

Babu Manmohan Chakravarti in his paper on the grants of Narasimha IV. and need not here be repeated. The genea logy is certainly reliable but the years of the duration of the rigns as certainly not. For, in the first place, in the grants of 1217 S/., of 1305 S'. and 1316 S'. the year of accession of Kamarnava the successor of Chodaganga is given as 1064 S'. If the latter got possession of the throne in 999 S'. and his son in 1064 S'., he could not have reigned for 70 years as he is represented to have done but only 65.

Again if we calculate by. adding to S/aka 1064 which is the date of the accession of Kâmârnava, the number of years for which the reigns of the succeeding princes lasted, we have the following dates for the accession of the last seven princes :-

Narasimha I. 1I74 S'. Duration 33 years. Vîrabhânudeva I. 1207 S'. 17 Narasimhadeva IL 1224 S'. 34 Virabhânudeva II. 1258 S'. 24 Narasimhadeva III. 1282 S'. 24 Bhanudeva III. 1306 S'. 26 Narasimha IV. I332 S'.

But from the contemporary evidence of their own plates 1217 S was the 17th year of the reign of Narasimha II. and 1316 S' the 18th year of the reign of Narasimha IV. There- fore either the date of the accession of Kâmârnava, 1064 S'. for which we have no contemporary evidence is wrong or the durations of the reigns or both.

xxxvi NOTES.

Now, if 1316 S'. was the 18th year of the reign of Nara, simha IV. he must have come to the throne in 1299 S/- Calculating backwards by subtracting the years of the dura- tion of each reign, we get the following dates for the acces- sion of the seven princes :-

Narasimhadeva I. II4I S. Virabhânudeva I. II74 S'. Narasimhadeva II. II9I S'. Virabhânudeva II. I225 S'. Narasimhadeva III. I249 S'. Bhânudeva III. I273 S'. Narasimhadeva IV. 1299 S'. --..- But according to one of the grants of Narasimhadeva II. 1217 S'. was the 17th year of his reign and therefore he must have come to the throne in 1201 S. while according to our calculation he got possession of it in 1192 i.e. eleven years earhier. Now since we started from a date vouched for by a contemporary document and thus come to a conclusion opposed to another contemporary document, the years of the duration of each reign given in the plates must be wrong. The date of Narasimha II. occurring in his earlier grant is found on computation to correspond to Monday the 6th August, I296 A. D. and those of Narasimha IV. Sunday 6th March A.D. 1384 and to Tuesday, 23rd November, 1395 A. D.

Now from all this what we get for our present purpose is no more than what we got from Sir W. W. Hunter's list, viz., that about the end of the thirteenth century of the

NOTES. xxxvii

Christian Era which is the period in which from the internal evidence the Ekâvalî was composed and the king panegy- rised lived, there was a Narasimha who ruled over Orissa. The date of his accession is 1201 S'. i.e. 1279 or 1280 A. D. while in the list he is represented as having acceded to the throne in 1282 A. D. There is a difference of two years only which can be accounted for in a variety of ways. If the period for which he is spoken of as having reigned is to be regarded as correct, he held power till 1314 A. D., while according to the list he ruled over the country till 1307 A. D.

That Narasimha II. was the Narasimha of the Ekâvalf is rendered highly probable, or I might say, certain by the fact that in the inscriptions of Narasimha IV. he is in one place called कविप्िय: or "favourite of poets" and in another कविकुमुदचन्त्रः "the Moon that made the night lilies in the shape of poets expand." This description applies to the hero of the Ekâvalî, both because he was chosen for his panegyric by Vidyâdhara and because he must have patronized him and others like him.

WORKS CONSULTED FOR THE INTRODUC- TION AND THE ENGLISH NOTES

OF THE EKÂVALI.

Abhijnanas'akuntala with Arthadyotanika of Raghavabhatta. Alankarakaustabha by Vis'ves'vara (N. S. Press ). Alankarasarvasva by Rajanaka Ruyyaka ( N. S. Press ). Alankarasarasangraha of Udbhata with the Laghu Vritti of Pratfharenduraja ( A Ms., Deccan College Library ). AlankArasarvasvasanjivanf of Chakravartin (A Ms. ). Alankaravimars'ini by Jayaratha ( N. S. Press ). Amarakosha ( Bombay edition ). Amarapadapârijâta ( A Ms.). Amarus'ataka (N. S. Press ). ( Dr. ) Aufrecht's Catalogus Catalogorum. Åpodevi Mimamsanyayaprakas'a by Âpadeva (Benares edition). Balaramayana by Rajas'ekhara ( Calcutta edition 1884 ). Chitramimamsa by Appyya Dikshita (N. S. Press ). Chitramimamsakhandana by Pandit Jagannatha (N. S. Fress). Das'arupa of Dhanaijaya with the commentary of Dhanika ( Calcutta edition of 1878). Dhvanyaloka by Anandavardhana with the commentary Lochana by Abhinavagupta (N. S. Press ). Kamalakari, a commentary on Kâvyaprakas'a by Kamal&kara ( Benares edition ). Karņasundarî by Bilhaņa ( N. S. Press ).

XL WORKS CONSULTED.

Kavyapradipa by Govinda with the Commentary Prabha by Vaidyanatha ( N. S. Press ).

Kavyaprakas'a by Mammata ( Vaman&ch&rya's edition ). Kâvyadars'a by Dandin ( Premachandra's Calcutta edition of S'aka 1803 ). Kavy&lankara by Bhamaha ( A Ms. ) Kavy&lankara by Rudrata with the commentary of Namisadhu ( N. S. Press ). KAvy&lank&rasttra of Vâmana ( N. S. Press ). Kelirahasya by Vaidya Vidyadhara ( A Ms. in charge of the Royal Asiatic Society of Calcutta ). Kiratarjuntya of Bharavi with the GhantSpatha of Mallinatha. Kumarasambhava of Kalidasa with the Sanjivini of Mallinatha. Kuvalayananda of Appayya Dikshita (The Poona edition ). Mahanataka of Hanumat ( Calcutta edition ). Malatimadhava of Bhavabhuti ( Bombay Sanskrit Series ) Mah&bharata. Mahabhashya of Patañjali ( Benares edition ). Meghaduta of Kalidasa with the Sanjivinf of Mallinatha ( Prof. K. B. Pathaka's edition ) Mitakshar& of Vijnanes'vara ( N. S. Press ). Mimamsadars'ana of Jaimini with the Bhashya of S'abara- svâmin ( Calcutta edition ). Muktâvali of Vis'vanatha Pamchanana (Bombay edition of S'aka 1808 ).

Naishadha of S'ri Harsha with the Jivatu of Mallinatha (A Ms., Deccan College Library ).

WORKS CONSULTED. XLİ

Natyas'astra of Bharata ( N. S. Press ). Nyayadars'ana of Gautama with Vatsyayana's Bhashya ( Cal- cutta edition ). Nyayakosha ( S'astri Bhimacharya's 2nd edition ). Orissa by Dr. W. W. Hunter ( Elph. Coll. Library )

Prataparndrayas'obhushana of Vidyanatha with the commen- tary Ratnapana of Kumarasvamin ( A Ms. ).

Rasagangadhara of Pandit Jagannatha with the commentary of Nages'a Bhatta ( N. S. Press ).

Report on the Search for Sanskrit Manuseripts in the Bombay Presidency for 1883-84 by Dr. R. G. Bhandarkar. Do. Do. during the years 1887-88 -- 1890-91.

Report on the Search for Sanskrit Manuscripts for 1896-97 by Prof. M. S'eshagiri. Sarasvatikanthabharana of Bhoja ( Benares edition ). Sarvadarsanasangraha of Madhavacharya ( Calcutta edition ).

Sahityadarpana of Vis'vanatha ( Calcutta edition ). Sâhityakaumudt by Vidyabhûshana ( N. S. Press ). Setubandha of Pravarasena ( N. S. Press ).

SiddhAntachandrodaya, a commentary on Tarkasangraha ( Benares edition ). SiddhAntakaumudi of Bhattoji Dikshita. Surathotsava of Somadeva ( N. S. Press )

S'is'upalavadha of Magha with the Sarvankasha of Mallinatha ( N. S. Press ). S'ivamahimastotra of Pushpadanta. G

xLii. WORKS CONSULTED.

Sketch of the Dynasties of Southern India by Mr. Robert Sewell ( Elphinstone College Library ). Tantravartika of Kumarila ( Published in the ' Pandit' ). Tarkasangraha of Annam Bhatta. Tarkikaraksh& of Varadaraja with the commentary Nishkan- țika of Mallinatha ( A Ms. in the Deccan College Library ). Udyota of Nagesa on Kavyapradipa ( Prof. Chandorkar's edition ). Upanishads ( Bombay edition ). Uttarâramacharita of Bhavabhuti. Vairâgyas'ataka of Bhartrihari. Vâgbhatalankara by Vagbhata (N. S. Press ). Vedantasara of Sadananda ( Col. Jacob's edition ). Venisamhara of Narâyana ( Calcutta edition ). Vikramorvas't of Kalidâsa. Vrittavârtika of Appayya Dikshita ( N. S. Press ). Yas'astilaka Champu (N. S. Press ).

N. B .- On page 537 L. 11 and L. 16 read vw got मुखस्य for पदमं तुल्यं मुखमस्य.

अथ

श्रीविद्याधरकृतैकावली

श्रीमल्लिनाथकृततरलाख्यटीकया समेता।

अथ प्रथमोन्मेषः।

प्रालेयाचलकन्यकाकुच तटीपत्राव लीशिल्पिनः प्रेक्द्रांलविलोचनानलशिखानिष्पीत चेतोभुवः। देवस्येन्दुविभूषणस्य सुचिरं पादारविन्दद्वयं युष्मान्पातु सुरासुरेश्वरशिरोरत्नांशुकिञ्जल्कितम्॥

अमे कुत्वा प्रियसह चरीमन्तिकं संप्रयान्ती

लोलापाङ्गां प्रणयमधुरं लोचनान्तेन पश्य-

अध्यारूढ: केपड़े पितुरमरधुर्नी हेलया गाहमान: कर्षन् हर्षातिरेकात् कैनककमलिनीषेण्डमुहण्डवृत्या। अन्तर्ममं करामं फणिपतिशचिरसि स्वैरमाधाय तोयं मुश्न् सिश्नन्नधस्तात् प्रमथपतिभिशुरभाति बालो गणेद्ः।।२।।

१ मेडन्फाल° T., G., O., M., T. २ निष्ठयूत° C. ३ रुबिर T., G., C., If., T. ४ मम्बिकावल्मो व: D., B. ६ मधुरा D. ६ व: D., B. • कपदीं ... नीहमान: D., क ... ६ वितुर मरधु .... नीहमान: B. ८ करकम D., B. ९ खण्ड° D., B १० मन्तर्मग्र: K. ११ शिशनू भाति D, B.

२ एकावल्यां तरलान्वितायां

स्वीयेर्नित्यं गुणपरिमलैमोदयन्ती दिगन्ता-

सालंकारा सुललितपदा साधुवृत्ता सभावा माता नित्यं मम भगवती भारती सन्निषत्ताम्॥।३॥ वाणी काजभुजीमजीगणदवासासीच वैवासिकी- मन्सस्तन्त्रमरंस्त पत्नगगवीगुम्फेषु चाजागरीत्। -------- i लोकेऽमददुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यअन्यं वद्ः ।।४।। मक्िनाथकवि: सोयमेकावल्यामलंकृती। टीकारतमं नियभाति तरलं नाम नामसः ।। ५।। एकावली रुमवतीयमलंक्रिवापि यहेशसावजनि कोधगृदेयु शुप्ता। तेनोर्बूलेन तरलेन समेव्य धन्येः कण्ठेपु चाथ हदयेधु व धौर्बतां सा।। ६M साख्ारम्मे घिटाचारं प्रमाणयन् ्प्ररिप्सितस्वा विभ्रपरिसमाप्तिसंप्रशमाविच्छेदलक्ष- जफलकामनया विधिट्टेषदेवतामसादमाघ्यास्ते। प्रालेयेत्यादिना म्लोकेन। वैघिषयं चेह देवताया वेदैकवेद्यस्वात्। इटत्वं पेटार्यवितरणताच्छील्यात्। तंध्योभवं भगवतः परमेश्वरस्य सर्वोपास्यत्वं प्रतिपादयता सुरासुरेत्यादिविशेषणेन सूच्यते। अन्वया सर्वोपास्यत्वभङ्गोत। तेन जगत्स्थाप कत्वमस्य ध्वनितम्। प्रालेयेस्वदिविशेषजेनास्य . वेव्या सह संभोगशृक्गारं प्रतिपादयता जगज्जनकत्वं प्रेग्गदित्यादिना वन्मूलभूतकामी- पसंहारकत्वं प्रतिपाठयता जगत्संहतृत्वं च घोत्यत इति देवताबा: सर्वोस्कुष्टताव्य-

तया परिहृतत्वेन विरोधाभासोऽलंकार: मेथमा्षे। 'आामासत्वे विरोधस्य विरोधाभा- सता मता' इति तक्रक्षणात्। स च ध्वन्यवे न तु वाेबत इति वक्ष्मति। द्वितीबा्षें तु

१ रेखिकेव K. २ दवाआावीच्च D., B. ३ वैयांसकी D., B. ४ 'माकळयद्र' D., B. ५ हदुपक्रम व D., B. ६० नोज्वलेन K, "धीयताम् D. ८ आरिप्सित° D., B. s. D. omita इष्ट. १० K. omits तन्. ११ मङ्रपसङ्गत् B. १२ K. omits काम. १३ K. omits प्रथमार्घे. १४ वाच्य D., B.

प्रथमोन्मेष:। ३

ननु नमस्कारात्मकं येत् फर्म तत् किं शास्त्रस्याङ्गमिति प्रथमत एव कियते प्रधानमिति वा । अङ्गतयोज्गीक्रियमाणमपि संनिपत्यो- रत्नांयुकिअ्स्किंतं पादारविन्दद्यमिति समस्तवस्सुविषयं सावयवरूपकं वाच्यमेव। अन्यत स्वबमेव दर्शयिष्यति। प्रलयादगतं प्रालेयं हिमम् । 'मुषारस्तु- हिंन हिंम मालेयं मिहिका' इत्यमरः। 'ततः आगतम्' इत्यणुप्रत्यये 'केकबमिन- खुपलबानां बावेरिय:' दृतीयादेशे गुण आविवृद्धिः। पालेयाचलकन्यका पार्वती तस्थाः कुचसटीपचावलीनां गिल्पिनो निर्मातुः। एतेनास्य निस्वकामुकत्वमुक्तम्। प्रेक्- खम्दबा रोलायमानवा मौलविलोचनानलस्य सिखया ज्यालया निष्पीतचेतोभुवो निर्दन्धकामस्य। एवेन नित्यवैरार्ग्यमस्योक्रम्। विरोर्धस्तु विरस्त एव । सचिर- मिति सैवरत्वर्य:। सुमव्दसामर्थ्यात्। रत्नांयुमि: किअ्ज्ल्कितं संजातकिअ्धल्कम्। 'वदस्य संजातं तारकाविम्य इतच्'। ईदृकू देवस्य पाहारविन्दहयं अष्मान् सुचिरं पास्विति संबन्ध । पादादेवारविम्द इति ऊपक रत्नांगूमां किेल्कलेन रूपणात्ि- झन। सुगममन्यल्।। मनु किमिदं भन्यादी सर्वेऽरपि अन्यकर्जार: प्रस्मुतमुपेक्याप्स्मुतं नमस्कारीदिकमाचर- न्सि। वरनुपपश्रम्। 'वाजपेयस्तिष्ठतु रारहूर्ण्यताम्' इतिवदसांगत्यादित्यभिप्रेत्य प्रत्यव- विष्व्वे नमस्कारात्मकमित्वादिना नमस्काराचरणप्रवृत्त्यभावप्रसङ्गादि- स्वन्देन सईमेन। असांगत्यमनिष्येड््कुं तावदिकल्पवति। नमस्कारात्मकमिति। नमस्कारभइणमाशीर्वस्मुनिर्देध्ध योरेमयप लक्षणम्। तथा चायमर्थः। यदेतच्छाखादाप- नुडीबमानमोधीर्नमस्कियावस्तुनिर्देद्यानामन्यतमात्मक मङ्गलकर्म तत् किं 'प्रयाजादि-

बनू वस्कीलनियतं पुरुषार्थसाधन किंचित् पधानकर्मेति। तत्राथं देधा विकल्पयति। अक्तयेवि। द्विविधान्यङ्गानि। कानिचित् संनिपत्योपकारकाणि यथा करणशरी-

१ D. omita यत् and G. has कर्म यत. १ 'तया क्रिय D. १ िश्नल्कितपा' D., B. ४ विषयकं K, मिहिका पाय D., B. ६ K. omits पार्वती. " फाल K. ८ K. drops अस्य. ९ अस्प विरो K. १० सदे K. ११ किश्वल्केन K. ११ नमस्कारमा K. १३ K.drops संदर्भेण. १४ मभिष्यक D., B. १९ B. drops कपे ११ 'तइन्यादा" D., B. १• र्रवस्तुनिर्देशनमस्काराणा® D., B. १८ K, drops कि. १९ प्रयाजादिवद्नुद्वेयशास्तर® D., B. २० D., and B. drop उत. २१ तन्कालपुरुषानि- यतार्थस्मनं K. २२ द्विषाविधा K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

पकारकत्वेनेदमेभिमतमारादुपकार कत्वेन वा। नादिमे: पकषः।द्वारा- भावास। शास्रप्रतिबन्धकदुरितोच्छेद एव द्वारमिति चेन। उच्छे- धस्य संदेहास्पवत्वेनोच्छेदकानुष्ठानाभावप्रसङ्गात् । नापरः । अलौकिकस्य नमस्कारस्य लौकिकशास्त्रकेर्माङ्गतानुपपच्तेभ्राह्कक-

यथा फलोपकारीणि प्रयाजादीनि। तमैतन्मद्लाचरणं शास्तरस्य कर्रणगरीरनिर्वर्स्त नाडूं ब्रष्यदेवतादवित् यहा फलोपकार्यकं प्रयाजादिवदित्यर्यः। संनिपस्य संनिकृष्या- ष्येवैधानव इति यावत्। आरादू दूरादचवधेनित इति यावत्। तनायं वृषयति। नौदिम इति। तब हेतुमाह। द्वाराभावादिति। उपकारो हि दवारं स चातर कि करणशरीरनिर्वर्सनैमन्यो वा। नाथः। शास्त्रघरीरस्य शब्दार्यैकनिर्व्त्यत्वात्। न द्वितीयः। अन्यस्यानुपलम्भादित्यरथ:। द्वारमाच्नङ्कते। शास्त्रप्रतिबन्धकेति। तदु- चछेदमन्तरेण शास्त्रगरीरस्यानिवृत्तेरिति भाषः । परिहरति। नेति। कुत इत्यत् भा। उच्छेद्यस्येति। प्रतिबन्धेकवुरितानां कार्यैकसमधिगम्बतया इदानी तद- निखये तदुच्छेदार्ये नमस्कारप्रवृत्तिरेव न संगच्छत इति मूले कुठार इत्यर्थ:। एवं संनिपर्योपकारकेपैक्षं वूषयित्वारादुपकारकंपक्षं वूषयति। नापर इति । का तभा- नुपपत्तिरित्यनौह। अलौकिंकस्येति। विधिभामस्येस्यर्यः। शार्मनिर्माणं सु रागतः पापत न विधिम्नाप्तमित्याश्थेन विधिनटटि। लौकिकेति। लौकिकालीकिकयोरक्रौद्गि- भावाभावे हेतुमाह। ग्राह्केति। गृद्वाति स्वशेषत्वेन स्वीकरोति स्वसंनिधिपठितमिति माहकं प्रकरणम। प्रधानवाक्यमक्गापेक्षमित्यर्थः । यथा समिदादिवाक्यसापेक्षं वर्स- पूर्णमासवाक्यम्। तट्क्म्। 'प्रधानवाक्यमङ्गोत्तयाकावं प्रकरणं मतम्' इति। तेन महणं स्वाकारस्तदभावात्। अङ्गाद्विभावप्रयोजकस्य प्रकरणप्रपाठकस्य प्रकरणासं-

१ मनिहित® T.२ नादिमपक्ष: C.३ द्वारत्व° 0.४ 'स्पदत्वे उच्छेद° T., T., G., C., M. ५ कमा ङ्त्वा° D. शास्त्राकृता M. ६ "द्वारास्योपकार D., B. • कानिति त्वारा° D., B. e K. omit करण. ९ शास्त्राद्वा D., B. १० संनिकृष्यापूर्वव्यव° K. ११ व्यवधानात् K. ११ नादिरिति K. ११ निर्वृत्तिर° K. १४ प्रतिबश्धेति K, १५ पतिबन्धदु° K. १६ पकारपक K. १७ K. omits भष्. १८ D. and B. omit इति. १९ अलौ- किकस्य विधि° B. २० निरूपण K. २१ रत्राङ्गगव्वि° K. २२ प्रकरणपाठस्य K,

प्रथमोन्मेषः।

प्रहणामावात्। अथ प्रधानं तर्हि नित्यमिदं नैमित्तिक काम्यं वा। नाध:। अहरह: संध्यामुपासीतेत्यादिवदस्य नित्यत्वे प्रमाणाभावात्। अस्तु वा तथापि संध्यावन्दनादेरिवास्यापि ग्रन्थारम्भे करणीय- त्वानुपपसेः । न द्वितीयः । उपरागे सनायादितिषन्नमस्कारं प्रति प्रन्थस्य निमित्तत्वेनासंकीर्चनात्। सेमाचारबलादेवमुन्नीयत इति

भवेनासंभवादित्यर्यः। न च लौकिकस्य शास्त्रनिर्मार्णकर्मणः किचित् पकरणं ना- मास्ति। तस्मादनङ्गस्य नमस्कारत्यानद्विनं शाख्ारम्भं प्रति नाराषुपकारकत्वमस्या- भापीस्वर्यः। एवमङ्गपक्षं प्रतिक्षिप्य प्रधानपक्षं प्रतिभेपुमुपादत्ते। अथ प्रधानमि- वि। तदेतर् वूषयितुं शेधा विकल्पयति। नित्यमित्यादिना। कल्पान्तरं तु खपुष्प- कल्पलादनाशङ्कनीयमवेति भावः। तत्राथ्यं सूषयाति। नाद्य इति। कुत इस्यत आइ। अहरहरित्यादिना। आविशषदान् 'यावज्जीवमम्िकोनं जुहोति' इत्यादिसंभरः। अहरहरित्यादि वीप्सा। यावज्जीवादिम्रैतिर्हि नित्यत्वे प्रमाणं सस्याभावादित्यर्य:। ननु वश्निमित्तफलसंबन्धान्तरेण विहितं सनित्यं नमस्कारादी च तयोरभावादस्तु नित्वत्वमित्वाश्यङ्क्यान्यपेत्यवादेन परिहरति। अस्तु वेति। नित्यत्वे च शाखार- म्मेनुष्ठेयं न स्थात्। सं्यावन्दनीदिवदेवानुष्ीयते मे नियमे तु शाखारम्भे। तस्मान्न नित्यमित्वर्यः । नैमितिकपक्षं धूपयति। न द्वितीय इति। कुत इत्याधङ्क्य कि- मत्र पास्तारम्म एव निमित्तमन्वद्वेति द्वेषा विकल्प्यादं वूषयति। उपराग इति। वयोपरागस्य खानं परति निमित्तत्वमुक्तं तथा नमस्करं प्रति घासारम्मस्य निमिरस-

वभिमित्तकेलं समाचारादेवोभ्नीयत इति शङ्कते। समाचारबलादिति। सस्यमा चारोनेयस्य च नैमित्िकान्तरस्य सज्वीवे द्षान्तवलावेवमुन्नेष्यामः। सदेव नास्ती

१ G. omits it. २ T. adds वा after नैमििकं. ३ नादिम: T., न प्रथम: G. M. and O. omit नाद :. ४सीतेतिवद° T., G., M. ५ समयाचार G. ६ निर्मा- जस्य K. • सर्हि निमिन्नमित्यादिना K. ८ पदान्तरं B. ९ अहरहःसंध्येति D., B. १० होत्रपरििहः। अह ° K. ११ शतिश K. १२ भावात् K. १२ Sनुष्ठेयतया D., B. १४ वन्दनवदेवा° D., B. १९ 'नुछठीयते नियमेन झामारम्मे® D., B. १६ नमस्कारस्य K. १ शस्त्रारम्मे K. १८ निमिन्तता® D., B. १९ मित्तकत्वमाचारा° D., B. २० सद्धावेन D., B. २१ तद्रदृषट B.

एकावल्यां तरलान्वितायां

नेभ। नैमित्िकं कर्म संमाचारबलादन्यवुश्नेयं किमपि नास्वीति -- रषन्ताभावात्। न तृतीयः । पुत्रादिकामनोया अधिकारिविशेष-

स्वप्रामाणिकीयं कल्पनेति परिहरति। नेति। न दृषटान्तामावादित्यन्वय:। दृषटान्ता- भावे हेतुमाह। नैमिस्िकमिति । किमप्याचारवलादुनेयं नेमित्तिकमन्यभ्रास्तीति

र्थः । कि च शाखारम्मस्य निमित्तत्वे 'निमिन्तान्तरं नेमितिकम्' इति न्यायेन आतंटेयामिव निमित्तानन्तर्वेन नमस्कारस्य शाख्तारम्भोत्तरकालमनुष्ठानापत्ती पा- गमुष्ठानानुपपलिः। नापि द्वितीयः। अन्यनिमित्तेकस्य शाख्त्ारम्भेऽनुष्ठानासंभवा- दिति। कि च कि'तन्निमित्तं प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा। नाथः। अनुपलम्भात्। न द्वितीयः। अतिमसङ्षात्। तस्मान्न नैमित्तिकत्वं सुज्यते। नापि काम्यस्वमित्याह। न तृतीय इति। कुत इत्वापङ््क्य कि ्योतिष्टोमारवच्छूतफलसंब्रन्धात् काम्यत्वं रानरि-

त्कलसंबन्धाडा। नाथः। मसंभवात्। येन विधिरेव मृग्यस्तन् का फलस्ुतिषस्स। भत एव न द्वितीय: । असति विधावर्यवादस्यासति मामे सीमाविवादवदनवेकाशे का प्रत्वाध्ा तषुपगम्ये फले। न तृतीयः। स्वर्गार्यत्व कर्मनो मन्यारम्भेऽनुष्ठानानुपपसेः। अत एव न तुरीय इत्बाह। पुत्रादीति। पुनादिफलार्यस्य नमस्कारस्थ शाखारम्ने मनुष्ठानासंभव इत्वर्यः। अवमाशयः। कर्मान सैदिर्थ्यबुद्विरधिकारः। सोडस्यास्ती- स्यधिकारी। स धार्यात् समर्यो विद्वान् शास्ेणापर्वदस्त सेत्येवंविदेषणकेस्थानार्यिस्वं नामानुड्ेबकर्मसाध्यफलकामना। फर्ल चाच भुतमार्थवारिकं साधारणं वा न संभ- वतीत्युक्तम्। कि सु नमस्कार्यदेवताया निरहुशपक्तिकतया यो बठ् कामयते पुनादि- कमन्यश तत्सर्व फलमिति पसोऽवग्रिष्ट:। सोऽपि प्ाखरम्मेऽनश्नासंभवदूषणमा-

१ समाचारवलादेवमुन्नेयमिति टृष्टा° T., समयाचार° G., न कमाचारवलादन्यदुनेय नास्तीति टृष्ट® D., B. २ कामनावत् G, ३ जातेष्टयादिवन्निमि° D., B. ४ ननिमित्तस्प K. D. omits क. & K. omits तस्मात्. • सर्वस्वसाधा K, ८ लोचनात् पूर्वस्वेच्छा® D., B. ९ मत्रवि यत्किश्नित्फलसंबन्धाद्वा सामर्थ्यमापफलसंबन्धाट्वा K. १० तभ D. ११ वदवकाशे D., B. १२ तदबगम्यफले D. ११ दार्कुद्ि° K. १४ चार्था K. १९ विश्वेषणकः नामा® D., B. १६ K, omits तु.

. .

प्रथमोन्मेष:। 9

गांमावेन ग्रन्थारम्मे नमस्कारकरणातुपपसेः। प्रतिबन्धकोच्छेद- कामनैवाधिकारिविशेषणत्वर्मंस्त्वति चेल। प्रतिबन्धकसंदेहे त्वें- विकारिसंदेह इति नमस्काराचरणप्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात्। अन्रोष्यते। काम्यमेवेदं कर्म। ग्रन्थसमाप्तिकामनैवाधिकारिविशेषर्णम्। तत्र न काविदँनुपपच्िरिति नीतिनेतचार्या:।।

सनावतिष्ठव इवि पञ्चमपक्षमासङ्कते। प्रतिबन्धकोच्छेदेति। सर्वैर्नियमेन घा- खारम्मे नमस्कारकरणान्ययानुपपर्या तव्पतिबन्धकोच्छेद एव फलमिति सामथ्यक- स्पिसफलसंबन्धात् काम्यत्वविद्धिरित्यर्थ:। परिहरति। नेति। कुव इत्यत आइ। प्रविबन्धकेति। प्रविबन्धकावृष्स्य कार्येकसमधिमम्वतया संगति संहिग्धत्वान्तव- केरकामुशने पाकिकवेफल्वशट्धारकलिते प्रतृत्िरेव न स्वादित्यर्यः। अधिकारि-

संदेशन् वदिगिषोष्रधिकायपि संदिग्ध इत्वर्य:। एवं पूर्वपस्े पापे सिद्धान्तं प्रतिजा- नीते। मत्रोच्यत इति। किमंनोच्यत इत्याकाङ्क्षायां काम्यत्वमित्वाह.। का- म्यमेवेति। एवकारो नित्यनैमित्तिकपक्षष्यदासार्यः। तथा च तत्तसवेक्षोक्तशेषोदो-

गर्जनमिति भाव:। नन्वभाष्यधिकारिसंदेहतप्रवृत्तिरित्युकं तवाह। तैत्रेति। नी- विनेनाचार्योक: परिहारोऽन माह्यः । विस्तरभयात्रास्मामिः प्रपश्ित इति भाव:।

१ विभेषणत्वे D., B .; विश्ेषणमावेन T., O. २ नमस्कारस्य D., B .; नमस्कारणा- नुर्प T. चछेटकं विनवा D,B .; प्रतिबन्भोच्छेद T., T., G., M., C. x 0, and M. drop अस्तु. D. and B. drop नु. { C., T. and T. insert अस्तु after विश्ेषणम्. " काचिदुप° D., B .; कदानिदनुन° T. ८ 0. and M. omit नीति; नेत्राचारा: M., O.९ कलङ्धिते K, कुलिते B. १० K, omits किमशरोच्यत इत्याकाकशयां. ११ तसकों K. ११ विशेषणं प्रतिबन्ध° K, ११ समाप्तीति K. १४ "कारो विज्िष्ट D. १५ °प्रपञ्चनमपि वृथाकृतिरिति माव: K, १६ K,omits इत्युक्तं, १० वत्र चेति K, B. १८ योक्नविहारी K, १९ प्रपञ्यत इति D., B.

एकावल्यां तरलान्वितायां V

अयं च प्रन्थकार: स्वयं भगवतञ्न्द्रचूडामणेः प्रणामेन कलय- अपि कतार्थतोमात्मनो व्याल्यातृओोत्णामपि निर्विन्नव्याल्यानभ्-

हहमनानुसंधेयम्। लोके चोरष्याप्रादिसंदेहेप्रपि संभावनामानेण तन्निवारणकारण- सामग्ीसंपावनदर्शनाविहापि प्रतिबन्धकसंदेहेऽरविर संभावनयैव तदुच्छेदकामनाया अविरोधादधिकारिविशेषणसिद्धी तबुच्छेदार्या प्रवृत्तिरुपपद्यत एवेति न पाक्िकवे- फल्यगद्कापि सर्वप्रायचित्तप्रतृत्तिवत्। मत एवोक्तमाचार्ये:। 'तस्सऐेहेप्र्पि' तुपा

हर्जनात् किरणावलीकादम्बर्यादी कृतेऽप्यसमाप्तिवर्शनाचार्नाश्वास: कार्यः । 'विश्यु- वज्ञानदेहय निवेदीदिव्यचक्षुषे। श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताव नमः सोमार्षवारिणे ।।'

कि तु मन्ये म लिखिस:। लेखनस्यातन्मस्वात्। इति कार्याववसेयम्। अयापि तेपां विध्यनावर इति साइिकानां प्रलेपि: । कचिवसमापिस्तु कियावेगुण्यास।

अमचितानां कुठारधारापातानां सारदारुच्छेदासामथ्येरपि तेषामेव प्रचितानां तच्छि- दासामर्थ्यंदर्यनात। न चेद निर्मूलमनुष्ठानम् होलाकादिवदाचारमूलत्वात। 'आचाराय स्मृर्ति ज्ञात्वा स्मृतेश प्रुतिकल्पनम्' इति संवोष्टष्यमित्यलं प्रसक्त्कानुप्रसत्तया।।

नैन्वेवमप्यस्य मन्थकारस्य स्वयं नमस्काराकरणाकृतार्थस्य युष्मान् पात्विति मरपरित्राणाशंसनमसंगतमित्यत आह। अयं चेति। कलयभपि प्राप्नुवन्नपीत्यर्यः। निर्विप्ष्याकयानश्ररवणमेव संपत्तस्था: समासावनं प्राप्तिस्तत्समुचितित्वं भाधिपस्त- द्विषयत्वं तत्समर्यत्व वा। आशीरिच्छा तस्या: प्रकाशनं वाचा निवेदनम्। सांमुख्य- माभिमुखयमनुग्रहमावण्यमिति यावत्। एतदेव नाणं चेति वक्यति। तच स्वमन्यसं-

१ कृतिमात्मनो G., कृतिमाख्यातृ° C., M .; D. omits आत्मन :. २ सदेहैऽ्रपि शा्ितानिष्टपरिहारसामग्री K दिहानापि D., B. ४ बन्धकसंदेहे तडुच्छेद° K ५ तदुच्छेदादर्थपवृत्ति° D., B. १ K, omits अपि. • 'स्यान्याय्य D., B. ८ पार्ये० D., B. ९ दानीग्वासः D., and B. १० D. drops अनि. ११ तेषामपिवि° D., B. १२ प्रवाद: K. ११ पावल्यास्तस्या K. १४ वेदानी D. १९ तथेव° D., B. ११ शवणे शवणसंपचस्याः K. १० समुचितेति पाठे तन्समर्थत्वम् D., B. १८ K. drops स्व.

प्रथमोन्मेष:।

वंजसंपत्समासादनं समुचिताशी:प्रकाशनद्वारा परमेश्वरस्य सां- मुख्यं दर्शयन्राह । युष्मानिति। व्याख्यातृभोतृन्। एषामेवानं संबोधनयोग्यत्वात् संबोधनप्रधार्नेत्वाच्च युष्मदर्थस्य। अभिलित- फलवितरणप्रवणत्वमंत्र त्राणमभिमतम्। एतस्य व प्रत्यूहैँशमनेनैष सिद्धिः। तञ्चाभिमतदेवतानमस्कारजन्मना परमपुण्येन भवति।

मदावाविच्छेदलाभात्मकमिति तदाशंसनं संगतमेवेत्यर्यः। ननु तथापि स्वमन्यव्या- स्यातृत्नोतृन् पास्विति प्रयोज्यं न तु युष्मानित्याश्यङ्क्य त एव सुष्मच्छव्दैन विव- किता इत्बाह। व्याख्यातृभोतृनिति। ननु कथमेषामप्रकुतानां युष्मच्छरदेन परामर्थ इस्वारईक्याइ। एषा मेवेति। व्याख्यानश्रवणसिद्धधाशंसीया व्यास्यातृ- श्रोतृणामेवाप्रकृतानामपि संबोधनसामथ्यमित्यर्यः। नन्वाम्रान पृष्टः कोविदारानाचटे मवान् वदेपां कर्थ युष्मदर्थते त्यनुयोगे संबोधनयोग्यत्वमुच्यत रैवैयबाइ। संबोध- नप्रधोनत्वात् युष्मदर्थस्येति। संबोधनमाभिमुख्यकरणं तदेव सष्मच्छळ्धर्य इति सुक्स्तेनेषां परामर्श इत्यर्यः । मनु पातेख्ाणार्थस्वात् भाजस्य च भयदेखवपादा- नकत्वाड्धयहेनूनां चेहानुपलम्भाइसंभावितं नाण किमाशास्यते कि स्वेषां यदभिमर्त वहितरणमेवाशास्यतामित्याघङ्क्याह। अभिलषितेति। तक्मोर्वभीरूणां तहवितर- जनेव भाणमिति भावः। ननु देवताप्रणामस्य प्रतिबन्धकोच्छेद: फलमिस्युक्तं पाकू संमति संपवयाविच्छेद: फलस्वेनोच्यत इति पूर्वापरविरोध इत्यापङ््क्य नेत्वाह। पतस्य चेति। एस स्याभिमतलाभस्य प्रस्यूदशान्तिनान्तरीयकत्वात् तल्फलत्वोक्तिर- विर्जेति भाव:। मनु नमस्कारकर्मणः क्षणविष्वसिन: कथं कालान्तरभाविफलसाध- कतव तनाह। तक्केति। क्षणिकत्व्रेऽपि सब्जन्यापूर्वत्य भुतार्यापत्तिगम्यस्य फल- मोगविनाश्वस्य फलजनकत्वमिति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः। तस्मादस्माकमपि

समुचितथीमकाश्न® T'., M., C. २ दर्शयति 0. ३ T. drops अभ. ४. प्राधाल्याच C., M.,G., T. ५ परवणत्वममृतादपि संमतम् C. ६C., G., TV., and T. drop च. • मन्यूहप्रज्ञमनेनैव T', ८ जम्येन T. ९ परपुण्येन G., Tv. १० इत्यत आह. K., ११ अंखाम्यां D. १२ संबोध्यत्वमु० K, १२ ध्यते तत्राह K. १४ प्रधानत्वाहिति K. १५ ०हेसूपादानात्मकत्वा° D., B. १६ तदमावे भीरुणां D. १• फलमुच्यत° K, 2

१० एकावल्यां तरलान्वितायां

कि चात्र कामिनोऽपि कामरिपोरिति विरोधो ध्वन्यते। तेन लोको- रं चरितमस्य शार्तुं न शक्यत इति वस्तु। तेन चान्नुतरूपेण मध्यनिवेशितेन शृक्गाररौद्रयोनैंरन्तर्यकृतंविशेषपरिहार: । देव्यां देवस्य रतेरुपनिबन्धात् संभोगात्मा शृङ्गारः। देवताविषया रति-

देवतानमस्कारस्यावशबकर्नव्यस्यैव कुतत्वान्नमस्तुताचरण शेप इति भावः । इत्वं नमस्कारस्य कर्त्तव्यतां प्रतिपाथ संपति श्लोकतात्पर्ये विविनक्ति किं चात्रेत्वाहिना पाणिनिप्रमुखैरित्यत: प्ान्कनसंह्मेन । विरोधो प्वन्यते व्वज्बत इत्बर्यः। विद्ये- धस्वरूपमाह। कामिनोपपि कामरिपोरिति। कामिन इति वृक्तारोपलक्षणं का नरिपोरिति रौड्रोपलक्षणम्। तथा च प्रालेवेत्याविविशेषणह्टवप्रतिपावितामयां पतना- बलीनिर्माणका मवहनाम्यां शृभ्तररौङ्गयोरेकदैकनवस्थानकतो विरोधी प्न्बत हत्बर्थः। मनु वेजस्तिमिरयोरिव कयमनबोरेक नावस्थानमित्याध्ड्क्य देवस्यालोकिकमहिम- स्वादुपपद्यत इत्याचबेनाह। तेन लोकोस्रमिति। वस्तु ध्वन्यत इत्यनुषङ्ग: । ववः किर्मत भइ। तेन चेति। अद्धतरूपेणेति। लौकिकपुरुषेष्वसंभादितत्वादिति भाद:। मध्यनिवेधितेम म्जे स्थापितेन। शृङ्गररौद्रापेक्षया चास्य माध्यस्थ्यम्। नैर- न्वर्वमेकमानयोयोंगपद्यम्। अयमेव समाधिः। लो्क कयोशित् कलहायमानवोरेक: कोऽपि समर्थो माध्यस्थ्यमवलम्कय विरोषं समाधने । एवनस्व महिमाप्यलौकिको माध्जस्थ्यमाश्रित्य शृङ्गाररीद्रयोरपि विदेषं रमयति । विरोधनिवर्त्तनादेवास्य माध्य- स्थ्यव्यपदेशः। अलौकिकमहिमत्वादन न किचिदसंभावितमस्तीति पिण्डितार्य:। तेन विरोधाभासालंकारोपि ध्वन्यत इति सिद्धम्। ननु घृक्गाररौड्गयोर्िरोध इत्युक्ं कभाज शृदगारो विवक्षितः संभोगो विपलम्भो वेरेयपेकषायामाह। देव्यामिति। संभो- गात्मकत्वे हेतुमाह। रतेयपैनिबन्धादिति। अभ्र रतिघम्देन पत्नावलीनिमांजौदि- कीडामिधीयते न तु रस्मायय: स्थाबीभाव:। सस्य विम्रलम्भेपि संभवात्। अथ न केवर्ल रौद्रमृङ्ारगोर्ष्यननाङ्रसव्यनिरेव कि तु कवेररेवलाविषयाया रतेरपि ध्यननाड्ा-

१ कतं विरोधं परिहरता T.,O.,G., M .; कृतविरोषं परिहरता T. २ देव्बा G.,M., T. १ परणदोष: K. * प्राक्तनेन सं° D. ९ 'प्रतीताभ्या K. ६ तत' किम K. • अयमर्थ: K. ८ यथा K. ९ D. drope अपि. १० वा अत आह K. ११ रतैरुपेति K. १२ नि्माणादिना K. १३ मलयेऽपि D.

प्रथमोम्मेष:।

स्कते: कुतत्वात्। अन्यथोपहासादावपि नमस्कार: संभवति। यथा बिन्दुद्वन्द्वतरद्विताग्रसरणिः कर्त्ता शिरोबिन्दुकं कर्मेति क्रमशिक्षितान्वयँकला ये केडरपि तेभ्योडअलिः।

मुल्लेखैः कवयन्ति बिल्हणकविस्तेष्वेव संन- ह्यति ॥ २ ॥

नध्धनियेत्वाइ । देवताविषयेति। रतिरिह कवीनां राजदेवताचार्यविषबेष्वमी- प्सिववस्तुष्विय विषवतीन्दर्वजन्मा कब्िमिरनिरतिविशेष: । मावश्रेति । मन्यत इवि सेष:। रतिसद्धाये विप्विपन्र प्रति प्रमाणमाह। तथाविधेति। भक्ति: पूज़बदेवतासे पिनादिष्विव पेमातिषय:। श्रद्धा तजैव विश्वासः। तम भक्ेस्तथा- विघत्ं पूर्वोक्तरतिकपत्वम्। कृतत्वात् कवत्वानुमामादित्वर्यः । प्रयोगस्त विमता नमस्कति: पूर्वोकरतिकपमक्तिम्रद्धातिशवर्पूर्विका कता विहितक्रियात्वात् संध्या- वन्दनवदिति। ब्रज्ामहणं दृटान्तार्य रतेरेवान सिषाधविषितस्वाठ्। साध्यानङ्गी- कारे बापकं तर्कमाह। अन्यथेति। अतत्पूर्वकत्वे त्वौपहासिक नमस्कारवदनुप- कारकत्वाइफलमनुडानं भवेल विपरीतफलं वा स्यातू। उक्तं च। 'ध्रुव कर्तुः शद्धाविचुरमनिचाराव हिमला:'इति। ओपहासिकनमस्कारमुदाहरति। यथेति। बिनदुशनं विसर्ग:। वृततस्तिष्ठवीत्यारे सविसर्गस्य कर्न्तृत्वदर्सनाज्जलं पियतीत्यादी विरोबिन्युकस्म कर्मस्ववर्धनाथ सर्वन वयासवक्रमः। तथा च पय: पिवति मुल सोभत

१ बन्धुरा T. २ अन्यया म्रहासादावपि T. म्यगिरो O., M., G .; °न्यकथा T. * तेम्यो नमः T., O.,G., T. ५ पूर्वे कृता D. 4 वाधकतर्क K. • कुर्याल् K. < मखः K, ९ वृष° K, १० तथानोकः K,

१२ एकावल्यां तरलाग्वितायां

परमेश्वरः पुनरिह न परमभिमतंद्वतमपि तु समुचितमपि भवति। निख्िलभुवननिर्माणकर्मठस्य भगवतः श्रीकण्ठस्य प्रन्थ- निर्माणावसरे नमस्कर्सुमुचितत्वात्। कि चात्र वाक्यार्थीभूतत्वा- द्विभान्तिधोमत्वेन प्राधान्यमुपेयुषो भावष्वनेर्षस्त्वलंकाररर्स-

इत्यादो पबसः कर्सृत्वं मुलस्य कर्मत्वं च स्यादित्वर्यः । इत्यनेन क्रमेण सिकित: उपॉध ्याबेरुपविष्टो योऽन्वथः पदसंखर्ग: पदार्थसंसर्गों वा स एव कला विद्या थेषां से तथोक्ा अव्युत्पना इत्वर्यः । तेम्योऽखलिर्नमस्कार इत्वर्यः। मन्यसहल्ाण्वेव घ्ाणास्तेपु कपणेन इुव्यत्कलद्वेभंश्यदोषेर्षहुमन्या-्यासदि सुद्धारत्वयंः । व्युत्पन्ना एव मे लक्ष्म नाष्युत्पना इति छोकर्तात्पर्वम्। ते्योऽख्जलिरित्यन्युत्पभ्ननमस्कार

शिटत्वा ्यामेयोपास्यस्वमपि त्वोचित्वादपीत्वाह। परमेश्वर: पुनरिति। औचि- स्ये हेतुमाइ। निखिलेति । निर्माणशयक्किकामेस्य तादृकशनिमरेवताया एव नमस्कर्जमुचितत्वाहित्वर्यः । कर्मणि घटकः समर्थ: कर्मठः। 'कमशूरेस्तु कर्मठः' इस्वमरः। "कर्मणि घटोऽठच्" इत्यवच्प्स्ययः। "नस्तच्तिते" दवि टिलोपः ।

रमाह । किं चात्रेत्वादिना सूचित एवेत्यन्तेन। अभ्र भाव: पूर्वोक्तो रत्याख्यः। वस्स्वलंकाररसाथ पूर्वोक्ता एव देवताया अलौकिकमहिमत्वं विरोधाभास: शृङ्गर- रोड्री च तेषां ध्वनिभिः सह भावष्वनेरस्तयेव संकर इति संबन्धः। अङ्राङ्गीभाव- लक्षण इति ग्ेष:। तब हेतुमाह। उपस्कार्येति। तभ भाषष्वनेरुपस्कार्यत्वादद्गित्व- मन्येषां सूर्पस्कारकत्वादङ्गत्वमिति विषेकः। तभ भावव्यनेरुपस्कार्यत्े हेतुमाह। प्राधान्यमुपेयुष इति। प्राधान्ये कारणमाह। विभरान्तिधामत्वेनोत। पर्य-

१ मतं देव Q D. drops भवति. २ करणा' T., C., G., M. ४ 'धंभूत® G. ५ मानत्वेन O. 0. drops रस. • सोपाध्याये० K. ८ K. drops यः ९ पद- संखर्गों वा K. १० लक्ष्या K. ११ शोकार्थ: K. १२ दितीदं D. ११ 'शक्तिक्रमस्य K. १४ ताटृकशक्तिदेवताया. १९ कर्मशीलस्तु K, १६ यपकार्योनकारक° K, १० मावेन संकर इस्याह K. १८ K. drops नु.

प्रथमोन्मेषः। १३

ध्वनिमिः सहास्त्येवोपस्कार्योपस्कारकभावेन संकर इतित्रिवि- घोषपि' सूंचित एव ध्वा: ॥ पाणिनिप्रमुखैस्तैस्तैः सर्वशास्त्रविशारदैः। इह तावत् त्रिधा शास्त्रमभ्यघीयत तत्र च।३॥ शब्दप्रधानं वेदाख्यं प्रभुसंमितमुच्यते। ईषत्पांठान्यथापाठे प्रत्यवायस्य दर्शनात्॥४।

वसानभूमितेनेत्यय:। तनापि हेतुमाह। वाक्यार्थीभूतत्वादिति। इति म्लोक व्यास्याव संप्ति प्रेक्षावतां परोचेनार्ये स्वभर्न्यप्रतिपाद्यमर्थ प्रतिज्ञातुमादी तपु-

नासमुपदेश: कर्त्तव्याकर्त्तव्यबोधकं पौरुषेयमपौरुषेयं वा वाक्यस्। तपुक्त्तम् । 'प्रवृत्तिवां निवृत्तिर्या नित्येन कुतकेन था । पुंसां बेनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते।' इि। तच्छाखं विधा प्रमुसंमितं मिर्णसंमितं काम्तासंमितं चैति। क्रिमंषी लक्षणमित्वपेक्षायामेकेकथ्षो निरूपयति। तत्र चेति। तम न्रयाणां मध्ये बहेदसयं भाखं वेठ् प्रभुसंमित राजतुल्यमित्यर्यः । ऐतेदेवोपपाठयम्रस्य लक्षणमाह। शब्द- प्रधानमिवि। बम शष्दमधानं शासं तत् प्रभुसंमितमित्यर्यः । यथा प्रभुर्वा- समानेज पुरुषं प्रवर्त्तयति निवर्त्तयाती विपक्षे इण्डयति चैवं वेदोऽपि विधिके- • मोनैव पुंसां प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुर्विपक्षे प्रत्यवावं चापादयति। शष्तपधानमित्व- नेनार्यस्व पाधान्यमाचनिषेध: । स्वरूपनिषेधे तूरने्मत्तमलपितवदमवर्त्तकत्वापोतात्।

१ T. drope अपि. २ सूच्य एव 0. ३ ईषतप्यन्ययाभावे पाठस्य पुरितिं यतः T., C., G., M. * वाक्यार्थभूत° K. प्रेक्षावन्मनःपररोचनाथे K. ६ स्वमन्ये प्रति° K. •पुसो K. सुहृत्समितं D. ९ वेत्यर्थ: K. १० कान्यत्र परभुसंमितादीनि कियन्ति तेषां रक्षणानीन्यासकृश्य ताग्येकैकशो K. ११ D. drops तत्. १२ तदेवो K. ११ K, drope यन. १४ K. drops विषि. १५ निषेषेत मत्त K. १६ प्रवर्नकत्वात् K.

१४ एकावल्यां तरलान्वितायां

इतिहासांदिकं शास्त्रं मिंत्रसंमितमुच्यते। अस्यार्थवादरूपत्वात् कथ्यतेर ऽर्थप्रधानता।।५।।

शध्दमान विधिन्रत्यनोपलक्षितं वाक्यं तस्व प्राधा्न्य प्रवसंकत्वम्। ननु पुरुष- प्रवृत्िरूपां भावनां विदधान: प्रत्यय एव प्रवर्तकः वस्व मेरणारयें विधानात् तत् कयं वाक्यं प्रवर्ततकमिति चेवहो पेलवभांहि पाण्डित्यमायुष्मतो बेन पत्वयः प्रवर्तक इत्वाकलयता स च विश्रिट्ट इति नाकलितम्। तदाकलने वाक्यमेव भवसंकमि- स्वपि कि नाकलवेः। तथाहि। न हि भावयेदिस्वुक्के केमित् प्रवर्सते कि त्विद- मनेनैवं भावयेदिति। तथा सत्यंशन्रयविश्िष्टभावनाभिधायी प्रत्यवः प्रवर्त्तक इवि वाक्यमेव प्रवर्ततकमित्टुक्त भवति। तटुक्माचा्ये: कारिकाबाम्। 'किमाद्यपेक्ितै: पूणंः समयं: पस्वयो विधौ। तेन प्रवर्तकं वाक्यं पाखेऽस्मिम् चोहनोच्यते ।।' इते। तत्सुधटक्क वाक्यमेव प्रवर्त्तकमिति। तबर परमेवेदं भ्ठतप्रधानमिति । श्ब्द- प्रधान्ये हेतुमाह। ईषदिति। पव्पते इति पाठो वेद: तस्व्न्ययापाठेडन्यथो- चारणेऽपि वतो पुरितमन्यथानुह्टानेऽननुष्ठाने वा प्रत्ववाय इति किमु वक्तष्यम्। अध्यवनविधे: फलवदयोवबोधपैर्यवसिवत्वादिति। वस्माच्छव्यपधान ततः प्रमु- संभितं वेदकयं शास्मित्वर्य:।। अथ मिन्नसंमितमाह। इतिहासेति। तस्व लक्षणं सोपपतिकमाह। अस्येति। अर्थम्रधानं शासं मिनसंमितमित्वयः। अर्थार्यों वाक्यायों न पदार्थस्तस्वामवर्तक- त्वास्। प्रोधान्यं प प्रवर्सकत्वमेव। अयंमाधान्ये हेवुमाह। अर्थवाद्रूप- त्वादिति। इतिहासादयों में वेदवहेवं कुर्बाहिति विधिवलेन पुरुषं भरवर्सवन्ति कि सु पूर्वपुरंपेचरितवर्णनोमेलेन सुदृदिव ुकिभिरसुनीय पयर्तबन्तीवीर्यभा. पान्यमित्वय: ॥।

१ हासपुराणादि T., O., G., M. २ सुहत्संमित° T., O.,G. १ मिष्बते T., O., M. कनिदपि K. ५ किंचिटने® K. ६ K, omits अम्यथापाठे. • 'वर्यनतत्व" K. e D.drops अर्थ :. ९ प्रवर्शकत्वं व भाषान्यम् K. १० न तदेव कु्या D. ११ 'पुढवा D. ११ 'वर्जन" D. ११ त्यर्थः। प्रधानतेति प्राधाम्ममित्वर्थः K,

प्रथमोम्मेपः । १५

ध्वनिप्रधानं काव्यं तु कान्तार्समितमीरितम्। शब्दार्थों गुणतां नीत्वा व्यञ्नप्रवणं यतः।।६।। एष विद्याघरस्तेषु कान्तासंमितलक्षणम्। कंरोमि नरसिंहस्य चाटुश्लोकानुदाहरन् ।।७।।

अय कान्तासंमितं तक्क्षण चाह। ध्वनीति। प्वनिप्रधानं ग्रास् कान्तासंमित मिति लेकणं तब कार्य्निस्वयं:। प्वनिलतणं तु पश्बते। पाधान्यं तु प्रवर्तकरन- मेव। तस्य कान्तासंमितत्वमुपपाठ्यति। शाष्द्रार्थाविति। श्रेष्दार्थाविह वाच्य-

व्वस्नपवन ध्वनिप्रधानम्। तरबमर्य: । यथा कान्ता कटाक्षवीक्षर्णमन्दहासमपुर- भावणादिमि: पुरुषं रक्ाबन्ती व्वञ्नव्यापारेजैव सैवे कारयति एवं काव्यकलापि मध्ार्योमयशक्तिमूलया व्यचनवृत्या सहतयहदयाक्काविकया चमसकुर्पती रामा- दिवदर्त्ततष्यं ्जनेन न रांवणादिवदिति ध्वनवन्ती सरसतामापाथ् पुंसः कर्तष्ये पवर्सवात निवर्नतवाते चाकर्सव्यादिति कान्तासंमितमिद शाख्तमितीत्यमुपदेशन- वें विविध्य तेने तृतीयनिरूपणं स्वमंन्यकत्यमिति प्रतिज्ञानीते। एष इति। एप ----- विध्ावरो विद्याधराययः। अहमिति श्रेष:। करोमीव्युत्तमपुरुषप्रयोगात्। 'स्थानि- न्यपि' इति वचनादप्रयोग:। तेष्विति। तेषु धार्त्रेषु तम्मेष्ये इत्यर्यः। कान्ता- संमितलक्षणं काव्यलक्षणमित्यर्यः : एतेन काव्यलक्षणं विषयः। नज्ज़ञानं प्रयो- जनम्। तबो: साध्यसाधनभाव: संबन्ध:। संज्जज्ञासुरधिकारीति सैभन्यस्थान- सन्पचसुटयं सचितम्। एण्व लोकचरितनिबन्धनात् मवन्धपविष्ठां मेरवाह। नर्रससहस्यति।।

१ करोति C., T., G. २ संमित तक्ञक K. ३ काव्याश्यामे K ४ स्वनिर्लकष्यते D. ९ वन्दार्यावेव D. ६ पेकण° K. •शष K. ८ K. omits ननेन. ९ D. inserte वर्तितष्यं after न. १० D. inserts wafter इति. ११ D. drops तन्र. ११ स्वरयं अन्यकृत् D. १२ K drops विद्याधर: १४ सोऽहमिति D. १९ मध्ये K, १६ जिज्ञासु० K. २ D. drops स्व. १८ प्रवलूप्रति°K. १९ मन्यान भाह K.

२ एकावल्यां तरलान्वितायां

स्वीयेर्नित्यं गुणपरिमलैमोदयन्ती दिगन्ता-

सालंकारा सुललितपदा साधुवृत्ता सभावा माता नित्यं मम भगवती भारती सन्निषत्ताम्॥।३॥ पार्णी काणभुजीमजीगणदवासासीच बैवासिकी- मन्तस्तन्त्रमरंस्त पत्नगगवीगुम्फेपु चाजागरीत्।

लोकेऽभूदवुपज्ञमेव विदुषां सौजन्यजन्यं वद्ः ।।४।। मछ्िनाथकवि: सोऽयमेकावल्यामलंकृती। टीकारत्मं निषभ्राति तरलं नाम नामतः।।५॥ एकावली गुभवतीयमलंक्रियापि यहेशसाइजनि कोधगृहेबु गुपा। तेनोर्ईलेन तरलेन समेस्व धन्यैः कण्ठेषु चाथ हरयेपु व धौर्बतां था।। ६। शाखारम्मे शिष्टाचारं प्रमाणयन् प्रारिप्सित स्या विभपरिसमाप्तिसंप्दयाविच्छेदलक्ष- जफलकामनया विधिट्टेषटदेवताप्सादमाघ्रास्ते। प्रालेयेत्याटिना शलोकेम । वैशिटयं चेह देवताया वेदैकवेद्यत्वात्। इटतं पेटार्यवितरणवाच्छील्यात्। तेंथ्योभवं भगवतः परमेश्वरस्य सर्वोपास्वत्वं प्रतिपारयता सुरासुरेत्यादिविशेषणेन सूच्यवे। अन्वथा सर्वोपास्यत्वमक्गीत। तेन जगत्स्थाप कत्वमस्य व्वनितम्। प्रालेयेस्वादिविगेषणेनास्व . देव्या सह संभोगशृक्गारं प्रतिपाठयता जगज्जनकत्वं प्रेङ्गदित्यादिना तन्मूलभूतकामो- पसंहारकतवं प्रतिपादयता जगत्संहर्सृत्वं च घोत्यत इति देवताया: सर्वोत्कष्टताव्य-

तया परिहृतत्वेन विरोधाभासोऽलंकार: मेथमार्षे। 'मामासत्वे विरोधस्य विरोधाभा- सता मता' इति त्क्षणात्। स च ध्वन्यते न तु वाबत इति वकष्यति। द्वितीवाषें तु

१ रेखिकेव K. २ दवाझासीच्य D., B. ३ वैयांसकी D., B. ४ 'माकलयद्र° D., B. ५ ददुपक्रमं D., B. ६० नोज्वलेन K, • धीयताम् D. ८ आरिप्सित° D., B. . D. omits इष्ट. १० K. omits तन्. ११ मङ्रपसद्गात् B. १२ K. omits काम. १३ K. omits प्रथमार्वे. १४ वाध्य D., B.

प्रथमोन्मेषः। ३

ननु वमस्कारात्मकं येत् फर्म तत् किं शास्त्रस्याङ्गमिति प्रथमत एव कियते प्रधानमिति या। अङ्गतयोग्गरीक्रियमाणमपि संनिपत्यो- रत्नांशुकिअस्कितं पादारविन्दद्यमिति समस्तवस्सुविषेयं सावयवरूपकं वाच्यमेव। अम्यत् स्वयमेव र्थयिष्यति। प्रलयादागतं पालेयं हिमम्। 'मुषारस्तु- हिन हिंम मालेयं मिहिका' इत्यमरः। 'ततः आगतम्' इत्यणुप्रत्यये 'केकवमिन- युपलयानां बादेरिय:' इतीयादेशे गुण आदिवृद्िः। प्रालेया चलकन्यका पार्वती सस्थाः कुचतटीपचावलीनां पिल्पिनो निर्मातुः । एतेनास्य नित्यकामुकत्वमुक्तम्। प्रेङू- खम्सबा रोलायमानवा मौलविलोचनानलस्य सिखया ज्वालया निष्पीतचेतोभुवो निर्हग्धकामस्य । एवेन नित्यवैरार्ग्यमस्योक्त्म्। विरोर्षस्तु निरस्त एव। सचिर- मिति सवरत्वर्यः। सुमव्वसामर्थ्यात्। रत्नांयुभि: किञ्जल्कितं संजातकिञ्ल्कम्। 'सदस्व संजातं तारकादिम्य इतच्'। ईदृक देवस्य पाहारविन्ददयं अष्मान् सुचिरं पात्विति संबन्ध:। पादावेवारविम्द इति रूपक रत्नांशूमां किखेल्कलेन रूपणात्ि- झाट । सुगममन्वस् ।। ननु किमिद मन्यादी सर्वेरपि मन्यकर्तार: प्रस्मुतमुपेक्ष्याप्स्मुतं नमस्कारीदिकमाचर-

विष्वे नमस्कारात्मकमित्वादिना नमस्काराचरणप्रवृत्त्यभावप्रसङ्गादि- स्वन्सेन सरमेंन। असांगत्वमनिष्यड्मुं तावदिकल्पयति। नमस्कारात्मकमिति। नमस्कारभहणमाशीर्वस्तनिर्देध्ययोरेषटरप लक्षणम्। तथा चायमर्थः। वदेतच्छाख्ादाय-

पतू वत्कौलनियतं पुरुषार्थसाधन किचित् प्रधानकर्मेति। तनाथं देषा विकल्पयति। अङ्तयेति । दिविधान्यद्गानि। कानिचित् संनिपत्योपकारकाणि यथा करणधरी-

१ D. omite यत् and G. has कर्म यठ. २ 'तथा क्रिय D. २ किस्ल्कितपा D., B. * विषयकं K. मिहिका चाथ D., B. ६ K. omits पार्वती. • फाल K. ८ K. drops अस्. ९ अस्य विरो K, १० सदे K. ११ किश्ल्केन K. १२ नमस्कारमा K. १२ K.drops संद्भेण. १४ मभिष्यस D., B. १५ B. drope मापे १६ 'तङम्यादा® D., B. १•र ्रवस्तुनिर्देशनमस्काराणा® D., B. १८ K, drops कि. १९ प्याजादिवद्नुद्वेयशास्त्र® D., B. २० D., and B. drop उत. २१ तन्कालपुरुषाने- यतार्थत्मनं K. २२ द्विपाविषा K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

पकारकत्वेनेद मेभिमतमारादुपकारकत्वेन वा। नादिमे: पक्षः।द्वारा- भावाव। शास्त्रप्रतिबन्धकदुरितोच्छेद एव द्वारमिति चेभ। उच्छे-

अलौकिकस्य नमस्कारस्य लौकिकशास्त्रकेमांङ्गतानुपपत्तेभ्राह्दक-

रनिर्वर्सनद्वारा साक्षाुपकारकाणि द्रव्यदेवतादीनि। कानिचिदारादुपकारकानि यया फलोपकारीणि प्रयाजादीनि। तनैतन्मड्लाचरणं शास्रस्य क्रणशरीरनिर्वर्न- नाङं इ्रष्यदेवतादिवत् यहा फलोपकार्यक प्रयाजाशवदित्यर्यः। संनिपस्थ संनिकृष्या- ष्येवैधानत इति यावत्। आराद् दूरादधवधानत इति यावत्। सनार्य ूषयति। नौदिम इति। तब हेतुमाह। द्वाराभावादिति। उपकारो हि द्वारं स चान कि करणशरीरनिर्वर्न्नैमन्यो वा। नाथः। शाख्त्रगरीरस्य शष्दार्थैकनिर्वर्त्यत्वात्। न द्वितीय:। अन्यस्यानुपलम्भादित्वर्थ:। द्वारमाघ्नङ्कते। शास्त्रप्रतिबन्धकेति। तदु- च्छेदमन्तरेण शास्त्नधरीरस्यानिवृत्तेरिति भाषः । परिहरति। नेवि। कुत इत्यत आइ। उच्छेद्य स्येति। प्रतिबन्धकवुरितानां कार्यैकसमधिगम्बतया इदानी तद निश्रये तवुच्छेदार्ये नमस्कारप्रवृत्तिरेव न संगच्छत इति मूले कुठार इत्यर्थः। पवं संनिपश्योपकारकेपैक्षं दूषयित्वारायुपकाररकंपक्ष दूषयति। नापर इति । का तभा- नुपपसिरित्यनौह। अलौकिंकस्येति। विधिपाप्तस्येत्यर्यः। शार्सनिर्माणं ु रागतः पार्प्त न विधिपाप्तमित्याश्येन विधिनटटि। लौकिकेति। लौकिकालोकिकयोरकद्रि- भावाभावे हेतुमाह। ग्राह्केति। गृह्णाति स्वश्ेषत्वेन स्वीकरोति स्वसंनिधिपठितमिति माइकं प्रकरणस्। प्रधानवाक्यमक्गापेक्षमित्यर्थः । यथा समिदादिवाक्यसापेक्ष वसं- पूर्णमासवाक्यम्। तट्क्तम्। 'प्रधानवाक्यमङ्गोत्त्याकाक्ं प्रकरणं मतम्' इति। तेन महणं स्वाकारस्तदभावात। अङ्गाद्गिभावप्रयोजकस्य प्रकरणपपाठकस्य प्रकरणासं-

१ ममिहित° T. २ नादिमपक्ष: 0.३ द्वारत्व° C. ४ 'स्पदत्वे उच्छेद° T., TV,, G., C., M. ५ कमाङगत्वा° D. शास्त्राङ्गता M. ६ द्वारास्योपकार' D., B. • कानिचित्वारा® D., B. K. omit करण. ९ झास्नाद्वा D., B. १• संनिकृष्यापूर्वव्यव° K. ११ व्यवधानात् K. ११ नादिरिति K. ११ निर्वृत्तिर K. १४ प्रतिबश्धेति K. १५ प्रतिबन्धदु° K. १६ पकारपक K. १० K. omits भष्. १८ D.and B. omit इति. १९ अली- किकस्य विधि° B. २० निरूपणं K. २१ रत्राननद्वि°K. २२ प्रकरणपाठस्य K.

प्रथमान्मेषः। ५

प्रहणामावात्। अथ प्रधानं तेर्हिं नित्याेदं नैमिच्तिक काम्यं वा। नाहं:। महरह:संध्यामुपासीतेत्यादिवदस्य नित्यत्वे प्रमाणाभावात्। मस्तु वा तथापि संध्यावन्दनादेरिवास्यापि अ्न्थारम्भे करणीय- त्वानुपपसे: । न द्वितीयः । उपरागे स्नायादितिवन्नमस्कारं प्रति प्रन्थस्य निमित्तत्वेनासंकीर्च्तनात्। समाचारबलादेवमुन्नीयत इति

भवेनासंभवादित्यर्यः। न च लौकिकस्य शाखतनिर्मार्णकर्मणः किचित् प्रकरणं ना- मास्ति। तस्माइनङ्गस्य नमस्कारस्यानङ्गिनं शास्ारम्भं प्रति नाराषुपकारकत्वमत्या- भापीत्वर्यः। एवमङ्गपक्षं प्रतिक्षिप्य प्रधानपक्षं प्रतिकेपुमुपादत्ते। अथ प्रधानमि- वि। तदेतड वूपयितुं भेधा विकल्पयति। नित्यमित्यादिना। कल्पान्तरं तु खपुष्प- कल्पलावनाष्ट्गनीयमवेति भाव:। तत्राद्यं दूषयति। नाद इति। कुस इस्यत आइ। महरहरित्यादिना। आदि्शषद्ान् 'यावज्जीवर्ममिहोनं जहोति' इत्यादिसंभरः । अहरहरित्वादि वीप्सा। यावज्जीवादिम्तिर्हि नित्यत्वे प्रमाणं तस्याभावादित्यर्य:। ननु वभिमिन्तफलसंबन्धान्तरेण विहितं तन्नित्यं नमस्कारादी च तयोरभावावस्तु नित्वत्वमित्वाशङ्क्याम्यपेत्यवादेन परिहरति। अस्तु वेति। नित्यत्वे च घाखार- म्मेषनुट्ेयं न स्थात्। संव्यावन्दनोदिवदेवानुष्ठीयते मे नियमे तु घाखारम्भे। तस्माम्र नित्यमित्वर्यः। नेमिलिकपक्षं पूपयति। न द्वितीय इति। कुत इत्याघ्ङ्क्य कि- मन पाख्षारम्म एव निमित्तमन्यद्ेति देषा विकल्प्यादं वूषयति। उपराग इति। वयोपरागस्य खानं प्रति निमित्तत्वमुक्तं तथा नमस्करं प्रति शास्पारम्मस्य निमिर्स-

वगिमिस्तकेलं समाचारादेवोन्नीयत इति शङ्कूते। समाचारबलादिति। सत्यमा चारोनेवस्य च नैमितिकान्तरस्य सज्जीवे दृटान्सवलावेवमुन्रेष्याम:। तदेव नास्ती

१ G. omits it. २ T. adds वा after नैमिन्तिकं. ३ नादिम: T., न प्रथम: G. M. and C. omit नाद. ४ धीतेतिवद° T.,G., M. समयाचार G. ६ °निर्मा- मस्य K. • तर्हि निमिन्तमित्यादिना K. ८ पदान्तरं B. ९ अहरहःसंध्येति D., B. १• होत्रपरियिहः। अह° K. ११ प्रतिश् K. ११ भावात् K. १२ Sनुष्ठयतया D., B. १४ "बन्दनवदेवा° D., B. १५ 'नुछठीयते नियमेन झामारम्मे D., B. १६ नमस्कारस्य K. १• आस्वार म्भे K. १८ निमित्तता D., B. १९ मित्तकत्वमाचारा° D., B. २० सद्रावेन D., B. २१ तद्रदृष्टा° B.

एकावल्यां तरलान्वितायां बेन। नैमित्तिकं कर्म संमाचारबलादन्यदुश्नेयं किमपि नास्तीति रष्टान्ताभावात्। न तृतीयः । पुत्रादिकामनोया अधिकारिविशेष-

स्यमामाणिकीयं कल्पनेति परिहरति। नेति। न टृष्टान्ताभावाहित्यन्वयः। दृटान्वा- आावे हेतुमाह। नैमित्तिकमिति । किमप्या चारवलावुनेयं नैमित्तिकमन्यन्रास्तीति

र्थः। कि च शास्ारम्मस्य निमित्तत्वे 'निमित्तान्तरं नैमितिकम्' इति न्यावेन आातेट्ट्यामिव निमित्तानन्तर्येण नमस्कारस्य शाख्ारम्भोत्तरकालमनुष्ठानापत्तौ प्रा- गनुष्ठानानुपप्तिः। नापि द्विवीयः। अन्यनिमित्तेकस्य शाखत्रारम्भेऽनुष्ठानासंभवा- दिति।कि च कि'तन्निमित्तं प्रसिद्धमपसिद्धं वा । नाथः। अनुपलम्भात्। न द्वितीयः। अतिम्सङ्षात् । तस्मान्न नेमित्तिकत्वं सुज्यते। नापि काम्यश्वमित्याह। न तृतीय इति। कृत इस्वापाङ्क्य कि उयोतिष्टोमादिवच्छूतफलसंब्रन्धात् काम्यत्वं रातरि- सभवदार्थवादिकफलसंबन्धाद्ा विश्वजिन्यायेन सर्वसाधारणस्वर्गफलसंबन्धाड्का न- मस्कार्यदेवतामहिमपर्यालोचनर्या स्वेच्छाप्रापफलसंबन्धोद्का सामर्थ्यपाप्तवस्किचि- त्कलसंबन्धाडा। नाथः। असंभवात्। येनर विधिरेव मृग्यस्तन का फलमुतिषस्स। भव एव न द्वितीयः । असति विधावर्यवादस्यासति मामे सीमाविवादवदनवेकासे का प्रत्वाद्या तषुपगेम्ये फले। न तृतीयः। स्वर्गार्थत्य कर्मणो भन्थारम्भेऽनुष्ठानानुपपसेः। अत एव न तुरीय इत्बाह। पुत्रादीति। पुभादिफलार्यस्य नमस्कारस्य शासारम्भे अनुष्ठानासंभव इत्वर्यः । अयमाशयः । कर्मनि तौिर्थ्यबुद्विरधिकारः। सोऽस्यास्ती- स्यधिकारी। स सार्यात समर्यो विद्वान् शास्तेणापर्डदस्त सरेत्येवंविदेषणकेस्बानार्थित्वं नामानुष्ठेबकर्मसाध्यफलकामना। फर्ल चात्र शुतमार्थवाधिकं साधारणं वा न संभ- वतीत्युक्तम्। कि सु नमस्कार्यदेवताया िरङुशशक्तिकतया यो बत् कामयते पुत्रादि- कमन्यश सत्सर्वे फलमिति पक्षोऽवस्रिष्टः। सोडपि शाखरम्मेऽनुट्ानासंभववूषणमा- १ समाचरवलादेवमुन्नेयमिति टृष्टा° T., समयाचार° G., न समाचारवलादन्यदुनेयं नास्तीति टृट्ट° D., B. २ कामनावत् G. ३ जातेष्टयादिवन्निमि® D., B. ४ निमित्तस्य K. D. omits कि. ६ K. omits तस्मात्. • सर्वस्वसाणा° K. ८ लोचनात् पूर्वस्वेच्छा D., B. ९ व्त्रवि यत्किश्नित्फलसंबन्धाद्वा सामर्थ्यप्राप्तफलसंबन्धाट्टा E. १० तभ्र D. ११ "वदवकाशे D., B. १२ तदवगम्यफले D. ११ दार्कावुद्धि° K. १४ चार्थी K. १५ विशेषणकः नामा® D., B. १६ K omits तु.

. .

प्रथमोन्मेष:।

जांमावेन ग्रन्थारम्मे नमस्कारेकरणातुपपसेः। प्रतिबन्धकोच्छेद- कामनैवाधिकारिवि शेषणत्वर्मंस्त्वति चेनन। प्रतिबन्धकसंदेहे त्वें- विकारिसंदेह इति नमस्काराचरणप्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात्। अन्नोच्यते। काम्यमेवेदं कर्म। ग्रन्थसमाप्तिकामनैवाधिकारिविशेषर्णम्। तत्र न काचिद्नुपपचतिरिति नीतिनेत्राचार्याः ।।

साभावतिष्ठत इति पश्रमपक्षमाशङ्कते। प्रतिबन्धकोच्छेदेति। सर्वैर्नियमेन घा- खारम्मे नमस्कारकरणान्ययानुपपरया तव्पतियन्धकोच्छेद एव फलमिति सामर्थ्यक- स्पिकफलसंबन्धात् काम्यत्वविद्धरित्यर्य:। परिहरति। नेति। कुत इत्यत आइ। प्रतिबन्धकेति। प्रतिबन्धकाृटस्व कार्येकसमधिगम्बतया संप्रति संदिग्धत्वान्तक- केरकानुठाने पाकिकवेफल्वसट्टार्कलिते प्रवृत्तिरेव न स्वादित्यर्यः। अधिकारि- संदेह इवि। अधिकारिविक्षेषणमूताया: प्रतिबन्धकोच्छेदकामनाया उच्छेद्यसेहे संवेक्षत् तद्िमिष्टोऽधिकार्यपि संदिग्ध इत्वर्य:। एवं पूर्वपस्षे प्राप्ते सिद्धान्तं प्रतिजञा- नीते। अत्रोच्यत इति। किमन्रोच्यत इत्याकाङ्क्षायां काम्यत्वमिल्वाह.। का- म्यमेवेति। एवकारो नित्यनैमित्तिकपक्षष्यदासार्यः। तथा च तत्तरपेक्षोक्त्तशेषोदो- पजमप्यड्गीकारपराहतत्वादरण्यरुदितमेवेति भावः । काम्यत्वे किमनाधिकारिविशेष-

गर्जनमिति भाव:। नन्वत्राप्यधिकारिसंदेहवप्रवृत्तिरित्युक्क तब्राह। तैंश्रेति। नी- विनेनाचार्योके: परिहारोऽन गाह्यः । विस्तरभयात्रास्मािः प्रपथित इति भाव:।

१ विभेषणत्वे D., B .; विश्लेषणमावेन T., O. २ नमस्कारस्य D., B .; नमस्कारणा- नुप T. १ चेटकं विनेवा D, B .; प्रतिबन्धोच्छेद" T., T., G., M., C. * 0, and M. drop अम्तू. D. and B. drop तु. ६ C., T. and T. insert अस्तु after विश्नेषणम्. •कचिदुप° D., B .; कदाणिदनुन° T. ८ 0, and M. omit नीति; नेत्राचारा: M., O. ९ कलदिते K., कुलिते B. १० K, omite किमशोच्यत इत्याकाक्कायां. ११ तश्पक्षो K. १२ विशेषणं प्रतिबन्ध° K. ११ समाप्ीति K. १४ "कारो विश्िविट्ट° D. १५ °प्रपञ्चनमपि पृथाकृतिरिति भाव: K, १६ K, omits इत्युत्तं, १• तब चेति K., B. १८ योकमरिहारी K, १९ प्रपक्पत इति D., B.

एकावल्यां तरलान्वितायां V

अयं च प्रन्थकार: स्वयं भगवतञ्न्द्रचूडामणेः प्रणामेन कलय- अपि कतार्थतोमात्मनो व्याख्यातृथोतृणामपि निर्विघ्नव्याल्यानभ-

हदमनानुसंधेयम्। लोके चोरष्याध्रादिसंदेहेप्रपि संभावनामानेण तननिवारणकारण- सामभीसंपावनवर्शनाविदापि प्रतिबन्धकसंदेहेऽविर संभावनयैव तदुच्छेरकामनाया अविरोधादधिकारिविशेषणसिद्धी तवुच्छेदार्या प्रवृत्तिरुपपद्यत एपेति न पाकिकवै- फल्यदद्कापि सर्वप्रायमित्तप्रवृत्तिवत्। अत एवोक्तमाचा्यै:। 'तत्सरेहेऽर्पि' तपुपा- दानस्यें न्याय्यत्वान्यथानुपस्थितपरिपन्थिमि: पार्थिवैर्दिरदयूथपतयो नाड्रियेरन्'

दर्णनात् किरणावलीकाइम्बर्बारी कुतेऽप्यसमाप्तिवर्शनाचानोश्वास: कार्यः । 'विश्ु- वज्ञानदेहय निवेदीदिष्यचक्षुपे। श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धवारिये ।।'

कि तु मन्ये न लिखित:। लेखनस्वातन्मत्वात्। इति कार्यादवसेयम् । अथापि तेपों विष्यनादर इति साइसिकानां प्रलंपि:। रचिदसमाप्तिस्तु क्रियावेगण्यास्।

अप्रचितानां कुठारधारापातानां सारदारुच्छेदासामथ्यैऽि तेषामेव प्रचितानां तच्छि- दासामर्थ्यदर्शनात। न चेदं निर्मूलमनुष्ठानम् होलाकादिवदाचारमूलत्वात्। 'आचाराच स्मृर्वि जञात्वा स्मृतेश्र प्रुतिकल्पनम्' इति संतोष्टष्यमित्यलं प्रसक्कानुपसत्तया।। मैन्वेवमप्यम्य मन्यकारस्य स्वयं नमस्काराकरणादकतार्थस्य युष्मान् पात्विति परपरित्ञाणाशंसनमसंगतमित्यत भइ। अयं चेति। कलयन्रपि प्राप्नुवन्नपीत्यर्यः। निर्विप्रष्यायानशर्वणमेव संपज्तस्या: समासाठनं प्राप्तिस्तत्समुचितत्वं चाधिषस्त- दविषयत्वं तत्समर्थत्व वा। आशीरिच्छा तस्याः प्रकाशनं वाचा निवेहनम्। सांमुख्य- भाभिमुख्यमनुभहप्रावण्यमिति यावत्। एसदेव नाणं चेति वकष्यति। तच सवमन्यसं-

१ कृतिमात्मनो G., कृतिमाख्यात° C., M .; D. omits आत्मन :. २ सदेहऽ्रपि शक्ितानिष्टपरिहारसामग्री K दिहभापि D., B. ४ बन्धकसंदेहे तदुच्छेद K ५ तदुच्छेदादर्थप्रवृत्ति° D., B. ६ K, omits अपि. • "स्यान्याग्य D., B. ८ पार्ये० D., B. ९ द्ञानीग्वासः D., and B. १० D. drops अनि. ११ तेषामनिवि° D., B. १२ प्रवाद: K. १२ प्रावल्या त्तस्या K. १४ बेदानी D. १५ तथेव° D., B. १६ अवणे अवणसंपत्तस्या: K. १• समुचितेति पाठे तन्समर्थत्वम D., B. १८ K. drops स्व.

1

• प्रथमोन्मेष:।

वंणसंपत्समासादनं समुचिताशीःप्रकाशनद्वारा परमेश्वरस्य सां- मुख्यं दर्शयन्नाह । युष्मानिति। व्याख्यातृभोतृन्। एषामेवानं संबोधनयोग्यत्वात् संबोधनप्रधार्नेत्वाच्च युष्मदर्थस्य। अभिलषित- फलवितरणप्रवणत्वमेत्र त्राणमभिमतम्। एतस्य व प्रत्यूहैंशमनेनैव सिद्धिः। तज्ञाभिमतदेवतानमस्कारजन्मना परमपुण्येन भवति।

प्रदावाविच्छेदलाभात्मकमिति तदाशंसनं संगतमेवेत्यर्यः। ननु तथापि स्वमन्यव्या- श्वातृत्रो्ृन् पास्विति प्रयोजयं न तु सुष्मानित्याशङ्क्य त एव रष्मच्छव्दैन विव- सिता इत्बाइ। व्याख्यातृभोतृनिति। नमु कथमेषामप्रकुसानां युष्मच्छवदेन परामर्थ इस्यागहक्वाह। एषा मघेति। व्याख्यानश्रवणसिद्धधाशंसीया व्याख्यातृ- श्रोतृणामेवाप्कृतानामपि संबोधनसामर्थ्यमित्यर्थः। नन्वाम्रान् पृष्टः कोविदारानाचटे मवान् वदेषां कर्थ सुष्मवर्थते त्यनुयोगे संबोधनयोग्यत्वमुच्यत बैैयबाइ। संबोध- नप्रधोनत्वात् युष्मदर्थस्येति। संबोधनमाभिमुख्यकरणं तदेव खष्मच्छष्दर्य इति युकस्तेनेषां परामर्श इत्यर्यः। ननु पातेख्ाणार्थल्वात भाजस्व च मयहेतवपादा- नकल्वादबहेमूनां चेहानुपलम्भादसंभावितं मार्ण किमाशास्यते कि स्वेषां यदभिमतं वहितर णमेवा श्यास्यतामित्याचड्क्याह। अभिलषितेति। तद्मोर्वभीरूणां तहवितर- जमेव भाणमिति भावः। ननु देवताप्रणामस्य प्रतिबन्धकोच्छेद: फलमित्युक्तं भाकू संमतति संपदायाविच्छेद्: फलल्वेनोच्यत इति पूर्वापरविरोध इत्यापड्क्य नेत्वाइ। एतस्य चेति। एस स्थाभिमतलाभस्य प्रत्यूहशान्तिनान्तरीयकत्वात् तल्फलत्वोक्तिर- विरुदवि भाव:। नु नमस्कारकर्मण: क्षणविष्वसिनः कथं कालान्तरभाविफलसाध- कस्व सनाह। तश्चेति। कणिकत्वेऽपि तत्जन्यापूर्वस्य भुतार्यापत्तिगम्यस्य फल- भोगविनाशवस्य फलजनकस्वमिति न काचितनुपपत्तिरित्यर्यः । तस्मावस्माकमपि

समुचितथीप्रकाशन® T', M., C. २ दर्शयति 0. ३ T. drope अभ. ४. प्राधाज्याच C., M., G., T. ९ °परवणत्वममृतादपि संमतम् C. ६ C., G., Tv., and T. drop च. • मन्यूहप्रज्ञमनेनेव T, ८ जम्येन T. ९ परपुण्येन G., T. १० इत्यत आह. K., ११ संखाम्यां D. १२ संबोध्यत्वमु० K, १२ ध्यते ततराह K. १४ प्रधानत्वाहिति K. १५ ०हेसूपादानात्मकत्वा° D., B. १६ तदभावे भीरूणां D. १• फलमुच्यत° K, 2

१० एकावल्यां तरलान्वितायां

किं चात्र कामिनोऽपि कामरिपोरिति विरोधो ध्वन्यते। तेन लोको- स्र चरितमस्य शार्तुं न शक्यत इति वस्तु। तेन चान्ुतरूपेण . मध्यनिवेशितेन शृक्गाररौद्रयोनैंरन्तर्यकृतंविशेषपरिहार:। देव्यां देवस्य रतेयपनिबन्घाव् संभोगात्मा शृङ्गारः। देवताविषया रति-

देवतानमस्कारस्थावड्वकर्तव्यस्यैव कुतत्वानप्रस्तुताचरण शोप इति भावः । इ्वं नमस्कारस्य कर्न्त्यतां प्रतिपाद् संमति श्लोकतात्परये विविनक्ति किं चात्रेत्वादिना पाणिनिप्रमुखैरित्यत: पान्कनसंद्मेन। विरोधो ध्वन्यते व्यज्बत इस्बर्थ:। विद्ये- धस्वरूपमाइट। कामिनोधपि कामरिपोरिति। कामिन इति वृक्षारोपलक्षणं का नरिपोरिति रौड्रोपलक्षणम्। तथा च मालेवेत्यादिविश्येषणड्डयप्रतिपादिताम्यां पभा- बलीनिर्माणकामवहनाम्यां घृङ्ताररोड्टयोरेकदैक नावस्थानकुतो विरोधी प्यन्बत इत्बर्थः।

स्वादुपपद्यत इत्याच्येमाह। तेन लोकोसरमिति। वस्तु ध्वन्यत इत्यनुपक्ः। ववः किर्मत आइ। तेन चेति। अद्धुतरूपेणेति। लौकिकपुरुषेष्वसंभावितत्वादिति भाद:। मध्यनिवेधितेन मब्जे स्थापितेन। शृङ्गररौद्रापेक्षया चास्य माध्यस्थ्वम्। नैर- म्सर्वमेकमानयोयोंगपद्यम्। अयर्मेन सनाधिः। लोर्के कयोित् कलहायमानवोरेक: कोऽपि समर्यो माध्यस्थ्यमवलम्य विरोषं समापे। एवनस्व महिमाप्यलौकिको माध्जस्थ्यमाश्रित्य सृद्राररीद्गवोरपि विशोषं रमयवि। विरोधनिवर्तनादेवास्व माध्य- स्थ्यष्यपदेशः। अलौकिकमहिमत्वादन न किचिएसंभावितमस्तीति पिण्डितार्थ:। तेन विरोधाभासालंकारोऽपि व्वन्बत इति सिद्धम्। ननु घृझाररौड्टयोरविरोध इत्युक्ं कभाण तृगारो विवक्षित: संभोगो विपलम्भो वेरथपेक्षायामाह। देव्यामिति। संभो- गात्मकत्वे हेतुमाह। रतेवपैनिबन्धादिति। अन्र रतिशव्देन पत्नावलीनिमाजौदि- कीडाभिधीयते न तु रत्मायय: स्थाबीभाव:। तस्य विर्मलम्मेपि संभवात्। मय न केवर्ल रौद्रसृनरगोर्ष्यननान्रसव्यनिरेव कि सु कवेर्रेवताविषबाया रतेरपि ध्यननाजा-

१ कतं विरोषं परिहरता T., C.,G., M .; कृतविरोधं परिहरता T. २ देव्पा G.,M., Tv. १ परणदोष: K. प्राक्तनेन सं° D. प्रतीताम्यां K. ६ ततः किम K. • अयमर्थ: K. ८ यथा K. ९ D. drops अवि. १० वा अत माह K. ११ रतेरुपेति K. ११ निर्माणादिना K. १२ पलयेऽपि D.

प्रथमोम्सेष:। ११

सकते कुतत्वास्। अन्यथोपहासादावपि नमस्फार: संभवति। यथा बिन्दुद्दन्द्वतरङ्गिताग्रसरणिः कर्त्ता शिरोबिन्दुकं कर्मेति क्रमशिक्षितान्वयंकला ये केऽपि तेभ्योऽञ्ैलिः। ये तु ग्रन्थसहस्त्रशाणकषणत्रुट्यत्कलङ्गैर्गिरा- मुल्लेखैः कवयन्ति बिल्हणकविस्तेष्वेव संन- ह्यति ॥ २ ॥

सध्यनियेत्वाह । देवताविषयेति। रतिरिह कबीनां राजदेवताचार्यविषबेष्वमी- प्सिववस्तुष्विव विषवंतीन्दर्वजन्मा कमिइमिरतिविशेष:। भावग्येति। ध्वन्बत इवि सेप:। रतिसद्धावे विप्रतिपन्रं प्रति प्रमाणमाह। तथाविधेति। भकि: पूज़बदेवतासी पिचाविष्िव प्रेमातिघयः । श्रद्धा सजैव विश्वासः। तम भक्तेस्तया- विवस्ं पूर्योक्तरतिरपत्वम्। कृतत्वात् कृतत्वानुमानाहित्यर्यः । प्रयोगस्तु विमता नमस्कृति: पूर्वोकरतिकपभक्तिश्रद्धातिदयपूर्विका कता विहितक्रियात्वात् संध्या- वम्दनवदिति। श्रद्ामहणं दृटान्तार्य रतेरेवान सिपाधविषितस्वात्। साध्यानड्गी- कारे वापकं तर्कमाह। अन्यथेति। अतत्पूर्वकत्वे त्वौपहासिक नमस्कारवदनुप- कारकत्वाइफलमनुडानं भवेल् विपरीतफलं वा स्या्। उक्ं च। 'भुव कर्जुः शन्ाविधुरमनिचाराव हि मसाः'इति। मपहासिकनमस्कारमुदाहरति। यथेति। बिन्दुडन विसर्ग:। वृसस्तिष्ठती स्वादी सविसर्गस्य कर्न्तृत्ववर्सनाज्जलं पिवतीत्सै विरोबिन्युकस्म कर्मत्वदर्जनाम सर्वन्र वयासवंयमः। तथा थ पय: पिवति मुखं भोभत

१ बन्धुरा T. २ अन्यथा प्रहसतादावपि T. १ नयगिरो O., M., G .; °न्यकथा - T. : सेम्यो नमः T., O.,G., T. ५ पूर्व कृता D. ६ वाधकतर्क K • कुर्याद् K. < मसः K, ९ वृष° K, १० तथान्योकः K,

१२ एकावल्यां तरलाग्वितायां

परमेश्वर: पुनरिह न परमभिमतद्वतमपि तु समुचितमपि भवाती। निखिलभुवननिर्माणकर्मठस्य भगवतः श्रीकण्ठस्य प्रन्थ- निर्माणावसरे नमस्कर्चुमुचितत्वात्। कि चात्र वाक्यार्थीभूतत्वा- द्विभान्तिघामत्वेन प्राधान्यमुपेयुषो भावष्वनेर्वस्त्वलंकाररर्स-

इत्यादौ पबसः कर्सृत्वं मुलस्म कर्मत्वं च स्वावित्यर्यः । इस्यनेन क्रमेण ग्रिित: उपॉध ्यायेरुपविटो योऽन्वयः पदसंखर्ण: पदार्थसंसर्गो वा स एव कला विद्या थेषां से तथोक्ता अव्युत्पन्ा इत्बयः। तेग्बोऽख्लिर्नमस्कार इत्बर्यः। अन्यसहत्ाण्येव शाणास्तेषु कपजेन मुव्यत्कल्वैअंश्यदोषैर्यहुमन्या ्यासदि सुद्धारत्वयंः । व्युत्पन्ना एव मे लक्षमं नाष्युत्पभा इति ओोकतात्पर्यम्। ते-्योडख्जलिरित्य्युत्पनननमस्कार उपहासार्यः। परमार्यतस्तेषामनमस्कार्यत्वादिति। इह न केवलमिन्दुभूषणस्वेष्टत्वि- श्िटत्वा-्यामेवोपास्यत्वमपि त्वोचित्थादपीत्याह । परमेश्वर: पुनरिति। औचि- स्वे हेतुमाइ। निख्िलेति । निर्माणशक्िकामेस्य तादृकशकिमदेवताया एव नमस्कर्भमुचितत्वादित्वर्यः । कर्मणि घटक: समर्थ: कर्मठः। 'कर्मसूरेस्तु कर्मठः' इस्यमरः। "कर्मणि घटोऽठच्" इत्यटच्प्रत्ययः। "नस्तजिते" इवि टिलोपः ।

रमाह। किं चात्रेर्वादिना सूचित एवेत्यन्तेन। अभ भाव: पूर्वोक्तो रत्वाक्यः। वस्त्वलंकाररसाथ्र पूर्वोक्ता एव देवताया अलौकिकमहिमत्वं विरोधाभास: घृङ्गार- रोड्रो च तेषां ध्वनिभि: सह भावष्वनेरस््येव संकर इति संबन्ध:। अद्राद्गीभाव- लक्षण इति घेष:। तब हेतुमाह। उपस्कार्येति। तब भावष्वनेरुपस्कार्यत्वाद्वित्व- मन्येषां नूर्पस्कारकत्वादन्गत्वमिति विवेकः। तत्र भावष्वनेरुपस्कार्यस्े हेतुमाह। प्राधान्यमुपेयुष इति। प्राधान्ये कारणमाह। विश्ान्तिधामत्वेनेति। पर्य-

१ मत देव D. drops मवति. १ 'करणा T., C., G., M. ४ 'धैंभूत" G. ५ मानस्वेन O. 0. drops रस. •सोपाध्यायै K. K. drops यः ९ पद- संसर्गों वा K. १० लक्ष्या K. ११ लोकार्थ: K. १२ दितीदं D. ११ 'शक्तिक्रमस्य K. १४ साटृकशक्तिदेवताया. १५ कर्मशीलस्तु K, १६ यपकार्योयकारक° K, १० भावेन बंकर इत्याइ K. १८ K. drops तु.

प्रथमोन्मेषः । १३

ध्वनिमि: सहास्त्येवोपस्कार्योपस्कारकभावेन संकर इतित्रिवि- घोषपि' सूंचित एव ध्वाने:॥। पाणिनिप्रमुखैस्तैस्तैः सर्वशास्त्रविशारदैः। इह तावत् त्रिधा शास्त्रमभ्यघीयत तत्र च।।३।। शब्दप्रधानं वेदारूयं प्रभुसंमितमुच्यते। ईषत्पाठान्यथापाठे प्रत्यवायस्य दर्शनात्॥४।।

वसानभूमित्वेनेत्वर्थ:। तत्रापि हेतुमाह। वाक्यार्थीभूतत्वादिति। इति श्लोकं ष्यास्याय संमति प्रेक्षावतां प्ररोचनार्ये स्वमर्न्यप्रतिपाद्यमर्थ प्रतिज्ञातुमादौ तपु- पयोगितवोपदेशनैविष्वं तावदाह। पाणिनीत्यादिश्लोकचतुष्टयेन। शासना- कायमुपदेशः कर्त्तव्याकर्त्तव्यबोषकं पौरुषेयमपौरुषेयं वा वाक्यम्। तबुक्तम्।

'प्रवृत्तिवां निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा । पुसां येमोपदिश्येत तच्छात्त्रमभिधीयते।।' इति। तच्छाखं विधा प्रभुसंमितं मिर्नसंमितं काम्तासंमितं चैति। किमेषी लक्षणमित्वपेक्षायामेकेकथो निरूपयति। तत्र चेति। तत्र त्रयाणां मध्ये यहेदययं झाखं सेत् प्रभुसंमितं राजतुल्यमित्यर्यः । ऐतेदेवोपपाठ्यन्रस्य लक्षणमाह। शब्द- प्रधानमिवि। बत शष्दप्धानं शाखां तत् प्रभुसंमितमित्यर्यः । यथा प्रभुर्वा- मानेण पुरुषं प्रवर्सयति निवर्त्तयाति विपक्षे इण्डयति चैवं वेदोऽपि विधिक्ें- . मेनैव पुंसां प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुर्विपक्षे प्रत्यवायं चापादयति। शष्दप्रधानमित्य- मेनायंस्य प्राधान्यमाचनिषेध: । स्वरूपनिषेधे तूर्म्मत्तपलपितवदम्रवर्त्तकत्वापातात् ।

१ T. drops अपे. १ सूच्य एव 0. ३ ईषतप्यन्ययाभावे पाठस्य पुरितिं यतः T., C., G., M. * वाक्यार्थभूत° K. प्रेक्षावन्मनःपरोचनाथे K. ६ स्वम्रन्धे प्रति° K, पुसो K. 6 सुहत्समितं D. ९ वेन्यर्थ: K. १० का्यत्र भमुसंमितादीनि किय्ति तेषां शक्षणानीन्यासड्क्य ताग्येकेकशो K, ११ D.drops तत्. १२ तदेवे K. १२ K drops यन. १४ K. drops विलि. १५ निषेषेऽन मन्त K. ११ °प्रवर्तकत्वात् K.

१४ एकावल्यां तरलान्वितायां

इतिहासादिकं शास्त्रं मिंत्रसंमितमुच्यते। अस्यार्थवादरूपत्वात् कथ्यते ऽर्थप्रधानता।।५।।

शब्दमात्र विधिप्रत्मयोपलक्षितं वाक्यं तस्य प्राधान्यं प्रवत्तंकत्वम। ननु पुरुष- प्रवृत्तिरूपां भावनां विदधान: प्रत्यय एव प्रवर्तकः तस्य भेरणायें विधानात् तत् कथं वाक्यं प्रवर्न्तकमिति चेदहो पेलवमांहि पाण्डित्यमायुष्मतो बेन म्रत्यवः प्रवर्सक इत्याकलयता स च विशिष्ट इति नाकलितम्। तदाकलने वाक्यमेव प्रवसंकमि- स्वपि कि नाकलयेः । तथाहि। न हि भावयेदिस्टुक्े केथिित् प्रवर्सते कि त्विद- मनेनैवं भावयेदिति। तथा सत्यंक्षम्रयविश्िष्टभावनाभिधायी प्रत्यव: प्रवर्त्तक दवि वाक्यमेव प्रवनंकमित्यक्तं भवति। तबुक्त्माचाये: कारिकायाम्। 'किमाद्यपेक्षितैः पूणंः समर्थ: प्रत्वयो विधौ। तेन पवर्सकं वाक्यं पाखेऽस्मिम् चोहनोच्यते।।' इति। तत्सुध्टक्तत वाक्यमेव प्रवर्त्तकमिति। तभ परमेवेदं शष्तप्रधानमिति। शब्द- भाधान्ये हेतुमाह। ईषदिति । पव्पते इति पाठो वेदः तस्बन्यथापाठेडन्यथो- चारणेऽपि यतो पुरिविमन्ययानुष्ठानेऽननुष्ठाने या परत्यवाब इति किमु वक्तष्यम। अध्ययनविधे: फलवर्यावबोधपैर्यवसितत्वांदिति। तस्माच्छव्दप्रधानं ततः प्रभु- संभितं वेदययं शाख्तमित्यर्य:।। मय मिनसंभितमाह। इतिहासेति। तस्व लक्षणं सोपपत्तिकमाह। अस्येति। मर्यमधानं शासमं मिनसंभितमित्ययः। अर्थार्यो वाक्यायों न पदार्थस्तस्थामवर्सक- लात्। प्रोधान्यं प प्रवर्सकत्वमेव। अयंप्राधान्ये हेतुमाह। अर्थवाद्रूप- त्वादिति। इतिहासाइयो में वेदवहेवं कुर्बारिति विधियलेन पुरुषं मवर्सबन्ति कि तु पूर्वपुरंपेचरितवर्णनोमुखेम सुदृदिव बुकिमिरननीय प्रवर्सबन्तरीलैर्यमा. पान्यमित्वर्थ: ॥

१ हासपुराजादि T., C., G., M. २ सुहत्संमित° T., O.,G. १ मिष्यते T., O., M. ४ कशिदपि K. ५ किंचिदने K. ६ K, omits अन्यथापाठे. · "वर्यन्तत्वा° K. e D.drope अर्थ :. ९ प्रवर्सकत्वं व पाधान्यम् K. १० न तदेव कुया D. ११ 'पुरषा D. १२ 'वर्जन° D. १२त्यर्थः। प्रजानतेति प्रायान्पमित्वर्थः K.

प्रथमोम्मेष: । १५

ध्वनिप्रधानं काव्यं तु कान्तासंमितमीरितम्। शब्दार्थो गुणतां नीत्वा व्यञ्नप्रवणं यतः।।६।। एष विद्याघरस्तेषु कान्तासंमितलक्षणम्। कंरोमि नरसिंहस्य चाटुश्लोकानुदाहरन्॥७॥।

मय कान्तासंमितं तकक्षण चाइ। ध्वनीति। प्वनिम्धानं श्ास् कान्तासंमित- निति लेक्षणं तब काय्बनित्ययः । प्वनिलरमण तु पक्वते। प्राधान्यं तु प्रवर्त्तकरव- मेव। तस्य कान्सासंमितत्वमुपपाठयति। शाब्दार्थाविति। ग्रन्दार्थाविह वाच्य-

व्वञ्नपयनं ध्वनिप्धानम। तदवमर्यः। यथा कान्ता कटाक्षवीक्षर्णमन्दहासमपुर- नावणादिि: पुरुपं रक्ायन्ती व्यञ्जनष्यापारेजैव सैवे कारयति एवं काव्यकलापि सध्ार्योभयशक्तिमूलया व्यञ्जनवृत्या सहदयददयाह्काविकया चमस्कुर्वती रामा- दिवदृर्त्तितष्य जैनेन न सांवणादिवदिति ध्वनबन्ती सरसतामापाथ् पुंसः कर्तव्ये प्रवर्तवाते निवर्तवाते चाकर्तव्वादिति कान्तासंमितमिदं शाख्त्रमितीत्यमुपदेशन- वं निविच्य सेतरे तृतीयनिरूपणं स्वमैंन्थकृत्यमिति प्रतिजानीते। एष इति। एप विद्यावरो विद्यापरायः । अहमिति श्ेप:। करोमीव्युत्तमपुरुषप्रयोगात्। 'स्थानि- न्यपि' इति वचनादप्रयोग:। तेष्विति। तेषु शास्त्रेषु तम्मेष्ये इत्यर्यः। कान्ता- संमितलक्षणं काव्यलक्षणमित्यर्थः : एतेन काव्यलक्षणं विषय:। तज्ज्ञानं प्रयो- जनमू। तथो: साध्यवाधनभाव: संबन्ध:। संज्जिज्ञासुरषिकारीति सैभन्यस्थान- मन्पचमुटयं सूचितम्। पुण्यमलोक चरितनिबन्धनात् मवन्धपतिष्ठां मेरवाह। नर्रसहस्मोति।।

१ करोति C., T.,G. २ °संमित तक्षक् K. ३ काव्याश्यामे K, ४ स्वनिर्लकष्यते D. * वन्दार्यवेष D. १ प्रेक्षण° K. .शष्दं K. ८ K. omite जनेन. ९ D. inserte वर्तितष्यं after न. १० D, inserts wafter इति. ११ D. drops सभ्र. ११ स्वयं प्रन्थकृत् D. १२ K, drops विद्याधर: १४ सोऽमिति D. १५ मध्ये K, ११ विज्वासु° K. १• D. drope स्व. १८ प्रबलप्रति°K. १९ मन्यान भार K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

अन्तरेण नरसिंहभूपतिं नेतरोऽस्ति मम वाङ्गयोचितः । चन्द्रचूडमपहाय जाह्वी- वारि वोढुमपरः क ईश्वरः॥८॥ विश्वोल्लङ्मनजाङ्डिकीं वितनुते कीति विघने श्रियं हेलाघिक्कृतयक्षराजविभवां चिन्ताकरं हन्त्यघम्।

ननु रघरामाहीन् पुरातनान् पुरुषषैरियानुपेक्ष्य किमित्याधुनिकं पुरुषमधिकरो- पीत्याशङ्क्याह। अन्तरेणेति । पुरातनत्वमप्रयोजकम्। रुणेनिधित्वप्रयोजक- गरिमाविना तु नरसिहो रामादीनतिश्ेत इति भाद:। अनेश्वरनरसिंहयोर्निरपेक्षे वाक्यइये विम्बप्रतिबिम्मभावेन वाङ्मय जाह्नवीवारिरप समान धर्मनिर्वेध्ाल् इटान्तालंकार:।।

मनु 'काष्बालापांभ वर्जयेत्' इति काव्यालाप एव निषिद्ध इति कुतः काष्यनि- र्माणावकाश: कुतस्तरां तकक्षणप्रजयनप्रसक्ति: कृतस्तनां थे नरसिंह चाटूशहरणवार्से- स्वाशेंङ्क्वाह। विश्वोलुङ्दनेति। जईैया चरतीति जाहिकी जहाला शीभ्गा- मिनीति वावठ्। 'जङ्टालोप्तिजवस्तुल्यौ जङ्ाकारिक जाडिकौ' इत्यमरः "चरति" इति ठक्। "टि्काणञ्-" इत्यादिना ीप्। विश्वष्यापिनीत्वर्यः । चिन्ताकरें- माधिजनकमवं पापं हन्ति पुण्यश्लोरकगुणवर्णनादित्यर्यः। रसान् घृङ्गराहीन् । चेतस: परिस्पन्देनपहन्तीति परिस्पन्दापहं विक्षेपहरमित्यर्यः। "अन्येष्वापे दृश्यते" इत्यपिश्यब्दानुप्रत्ययः । अत्र सैर्वत्र कवेर्यथायोगं सहदयानां चेति श्ेषः। पूर्वेमा- चमर्थ: प्रतिपादितः।

१ भूपतेनें C., G. २ गुणराश्िमान् नरसिही D. : K. drops च. ४ वार्नेति। तभाह K .. K omits जङ्या चरतीति. ६ "टिद्राण" इति डीपू D. • 'करणमा° D. c D. drops गुण. ९ परिस्पम्दनमप K. १० K. omite सर्वन्र.

प्रथमोम्मेषः। १७

दुग्घे स्वादुतरान् रसान् वितरति स्फारं केलाकौशलं काव्यं निर्वृतिमावहत्यपि परिस्पन्दापहं चेतसः ॥। ९ ॥

कवयत इति कविस्तस्य कर्म काव्यं तच्चार्थाद्वूर्णनात्मकम्। यदुक्म्।

·पेरिवड्डर विण्णाणं संभोविज्जइ जसो विसर्प्पन्ति गुणों। सुर्ष्वद सुपुरुस'चरिभं कि "ते जेण ने हरन्ति कैव्वालावा'॥ 'काव्यं वशसेऽर्यकृते- इत्यादि थ। तदेवमनेकश्रेयःसाधनतया काव्यं न हेयेमू। निषेधो मुद्राराक्षसाद्यसस्काव्यविषयतया व्यवस्थापनीयः। अन्यथा रमायणादीनामापे हेयत्वप्रसंगादिति भाव:।।

एवं कान्तासंमितोपदेशस्य स्वरूपं पामाण्यं च निरूप्य संप्रति तभ काव्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं सूचयननिर्वचनमाह। कवयत ईश्यादिना। कवयते वर्णयतीति कवि: कवयिता। कव वर्णन इति धातोरौणादिक इकारप्रत्ययः। तस्य कर्म का्यमिति ब्राहमणाहित्वात् व्यञप्रत्ययः। ननु कविकर्मण: काव्यत्वे तत्पर्यटनादी- नामपि काव्यत्वप्सङ्ग इत्यायद्वेवाह। तश्रोतति। तर्व कर्मार्थात् सांमर्थ्यात् काव्यसव्दस्य वर्णनार्यशष्तप्रकृतिकत्वलक्षणाद्र्णनात्मकमेव लभ्यत इति नाति- ष्यापिरिय्यर्यः। एतेन वर्णनात्मा संदर्मविशेष: काव्यमिति लक्षणं तदेव प्रवृत्ति- निमिनं व काव्वशष्वस्येत्युक्त भवति । अत्र च संमतिमाह। यदुक्क्मिति

१ वितरते G. २ क्रियाको D. ३ परिस्पन्दावहं T., G. ४ परषवज्धइं D. संमाविताइ D. ६ विवय्यंति D. • गुणा: D. ८ सुचः D. ९ सुपुभ्° K. १० "वऐश्य D. ११ कि जं D. १२.D. drops न. ११ कढालावा D. १४ विगेयम् K. १९ तत्र संति K. १६ इत्यादि D. १• तन्पतनादिना K १८ इस्यत आह K. १९ D. omits च. २० K, drops झामःयांत 3

१८ एकावल्यां तरलान्वितायां

शाणोत्कीर्णमिवोज्वलदुति पद बन्धो र्घनारीश्वर- श्ाघालडुनजाड़िको दिवि लतोद्भिन्नेव चार्योद्वतिः । किंश्रित्पीडितचन्द्रमण्डलगलत्पीयूषह्द्यो रसः तत् किश्चित् कविकर्म मर्म न पुनर्वाग्- डिण्डिमाडॅम्बरः ॥ १० ॥ कृत्वा काव्यमवाप विश्वमहितां कीनिं कवि- ग्रामणीः

'घाजस्तुनिकष: कपः' इत्वमर। तैनोल्वीर्नमुसेजितम् । उज्वलयुति भ्राणोभीर- मणिकल्पमित्वर्य। बन्ध: परसंबटना। अर्षेन नारी सो चासावीश्वरम तस्व म्लाषा संघटेनासौभाग्यं तलडूने जाङिक: भीमगामी अर्धनारीसंघटनवद्ियम इत्वर्यः। "सैरति" इति ठकू। विष्युनिना लता विशुक्ता। अर्योहतिरर्यस्कुरणम्। किश्िंते- पीडिसमीपैल्पीडितमन्यया विरसं भवेदिति भाव:। हदवत्य पियो हयः। "हदवस्थ पिय:" इति यत्प्रत्यवः। यजैते गुणास्तदेव किचित् किमपि लोकोसरं कविकर्म काष्यं मर्म रहस्वमन्यथा कर्नकोलाइल इत्वर्थः ॥ --

अय विश्ोग्द्मति श्लोके बम् काष्वस्मानेकश्रेवस्करत्वमुक्तं तड् दुदान्तैर्ष्यनकि। कस्वेति। कि बहुना चतुर्वर्गचिन्तामणिरियं कविता नाम। तस्मात् काष्यं कर्सव्यं ष्योक्यातम्यं चेति भाव:।।

१ शाण्रत्तीर्ण D. २ मिहोन्वल G. ३ किचिकूणित D. ४ नर्म T., G. ; ल्म C. ५ डिण्डिमादुम्बर: D. ६ निकष इन्य D. 'त्रोत्तीरम D. 6 मिति भा: D. ९ स K. १० संघटन K. ११ जह्या "चरति". D. १२ किंचियिमित D. १३ बन्निग्पीडित D. १४ K.ingerts श्रोतम्प after कर्तम्यं

प्रथमोम्मेष:। १९

श्रीहर्षः श्रियमद्गुतां हरिहरो लेभेरऽर्जुन- क्ष्माभुजः। मृत्योस्रासमपाचकार मलयक्ष्मामण्डलाखण्डल- स्तत् किश्चिन्न विलोक्यते न किल यत् काव्यात् समुन्मीलति ।। ११ ॥

प्रतिभा बहुशास्त्रदर्शिता बहुघा काव्यविदां च शिक्षया। मुँहुरम्यसनं मनीषिभि: कथितं कारणमस्य संभवे ॥ १२॥

शब्दार्थगुणालंकारा: प्रतिभान्त्यनयेति प्रतिभा शक्ति: यया

सहेवं मन्यारम्म समर्थ्य संमति न सेर्वसुलभं काव्यनिर्माणं ककि तु केषांचिदेक समविनामिवं विध्येवि दर्षबितुं सदुस्पत्तिसामभीमाह। प्रतिभेति। श्लोक स्वयनेद प्वपटे। शब्दार्थेत्वादि। प्रतिभान्ति स्कुरन्तीत्वर्थः । प्रविमेति। "आतमोप- स्में" इत्यट्म्रेबयः। "अकर्जरि च कारके संजञायान" इति करणार्यता। शक्ति: कवित्तवीर्जरप: संस्कारविशेष इति काव्यप्रकाश: । तत्सद्वावे कि ममाण- मित्वाधद्दब कार्बलिक्ानुमानमाह। यया विनेति। सर्वा काव्यक्रिया शक्तिविदेप- पूर्षिका किर्योत्वात् स्फोटीिवित् अज्यनावे कार्यमेव न स्याल् मॅनम्रावस्फोटय-

१ मेजे 0. २ क्मामृत: D., T. ३ शीलन (. ४ बहुर G. ५ प सुलभ K. K. drops प्रतिभेति. K. drope प्रत्यय: ८ "बीजः K. ९ मकाशे K. १० कार्यन्वात् D. ११ स्फोटादिकार्यवत् D. १२ अभावस्फोट D.

२० एकावल्यां तरलान्धितायां बिना काव्यं कर्नुमेव न क्षेमते कवि: कुर्वन् वा हास्यास्पद भवति। अकवितैव वरं कुकवितायाः। कुकविता हि कायानपेत- मनसे्कं मरणम्। बडुशास्त्रदाशता व्युत्पत्तिः। सर्वपथीना: बलुक- वयो भवन्ति। प्रतिभाया: प्रागुपादानं व्युत्पत्त्यपेक्षया प्राधान्य- दोतनाय व्युत्पत्तिमान्द्याविर्भूतदोषापाकरणाय प्रभविष्णुत्वात्

दितति प्रमाणतर्काम्यां शक्तिसिद्धिरित्यर्यः । अयापि शत्तयनङ्गीकारे शोषभाइ। कुर्बन् वेति। कुकाव्यकरणादिति भावः । नन्वभावाठ् भवोऽतिरिच्यत इति न्यायात कुकाव्यकरणमपि श्रेय इत्यापङ्डयाह। अकवितैवेति। कुत इस्यत आह। कुकविता हीति। कायानपेतमनस्कं मरणं जीवन्मरणमित्यर्थः। कुजी- वनादजीवनमिव कुकवित्वादकवित्वमेव वरम्। स्वदुक्त्तन्यायस्तु गुणविषय इस्या- शयः। तस्मात् सिद्धं प्रतिभावि कारणमन्यया सर्वोऽपि कवयेदिति। बदुशास्त्र- दर्द्ितेत्यस्य व्याखयानं व्युत्पत्तिरिति। संगतिभ्रह इत्बर्यः। सास्त्रगहणं लोक- स्वाप्युपलक्षणम् । वैगुण्योङ्गवस्थ लोकचरितत्येवातिविचिनस्य नानारसस्यं भावे-

विद्याकौश्यलमप्यंमें कारणमित्यर्थः। तत्रोपपत्तिमाह । सर्वपथीना इते। सर्वान् पथ: पूर्वोक्तलोकवेदादिमार्गान व्याभुवन्तीति सर्वपथीना: सर्ववेदिन इत्यर्थः। अन्यथा काव्यनिर्माणस्य दुष्करत्वादिति भाव:। "तत्सर्वादेः पथ्यङ्गकर्मपत्रपानं व्यामोति" इति खमत्ययः । श्लोके प्रतिभाया व्युत्प तेः परागुपादने कारणमाह। प्रतिभाया इति। प्राधान्ये हेतुमाह। व्युत्पत्तिमान्धेति। न हाष्युत्पत्तिशेषं प्रतिभेवाप्रतिभादोषं व्युप्पत्तिस्तिरोधेतिं प्रभवति। अतः प्रतिभायाः प्राधान्वमि- स्यस्याः प्राशुपादानं युक्तमित्यर्यः। बहुंधा बहुधास्त्रदर्दितेत्यन्वयः। बहूनां शास्त्रापां

१ कर्त्तु काव्यमेव D. २ क्षमेत D., शक्यते C .; D,G., and C, drop कवि: १ कत्वा हा° 0. ४ हासा G., C. ५ मनस्कमरणं T. ६ 'ध्वननाय T.,G., C., M. • भावो विर्च्यते D. ८ करणमेव K. ९ कायानपेतेति जीवन्म° K. १० 'रसस्यैव K. ११ वर्ष्यमानन्वात् D. १२ व्यवहारवद्वेद° D. १३ ० वेदाङ्गशास्त्रेति° D. १४० कीशलमत्र K. १५ प्रतीताया D. १६ तिरोधातुमीष्टे K.

प्रथमोन्मेषः। २१

प्रतिमाया: । काव्यं कर्तु विदन्ति विन्दत इति काव्यविद: कवयः सहद्यान्च वेच्िविन्दत्योरावृत्त्या ग्रहणात् परिस्फुरतः प्रक्रृतिश्ले- पस्य महिम्नामिधीयन्ते । तेषां हि शिक्षया काव्यकरणविचारयो-

बहुधा बहुओो दर्शनं व्युत्पत्तिरित्यर्थः। अथाभ्यासाख्यकारणनिरूपरणांय व्याचटे। काव्यविदामित्याहि। काष्यविड: कवयः सहदयाश्राभिधीयन्त इति संबन्ध:। ननु केयं काव्यविच्छव्वस्यैकस्थोभयार्यत्वमित्याशंक्कायां ययैतत्तथा व्युस्पावयति। कार्व्यं कर्त्तु विदन्ति विन्दृत इति काव्यविद इती। अन्रायं विवेकः। काव्य कर्ने विदन्ति जानन्तीति व्युत्पस्या काव्यविदः कवय उच्यन्ते। विद ज्ञान इति धातो: किप्। अय काष्यं विन्दते विचारयन्तीति व्युत्पन्या तु काव्य- विदः कोव्यपरीक्षका: सहवया: कथ्यन्ते। विद विचारण इति धातो किपू। ननु तयाप्येकोचारणे कथमेकस्यानेकार्याभिधायकत्वं तत्राह। परिसफुरत

ज्ञानविचारयो: श्लिषत्वादयं प्रकृतिश्लेषः। तस्य महिम्नेति। इहार्थद्यस्यापि म्रेी-

व्वर्य:। ननु श्लैषस्य किमंर्नर परिस्फोरकमत आह। वेत्तिविन्दत्योरिति। विद जञाने विद विचारणे इस्यनयोर्धात्वोर्िदविदेति द्वियावृस्या भहणे एक एवा- यमर्थशयेऽप्यावर्न्तत हत्येकत्वानुसंधानाचिछिष्टता स्कुरत्येवेत्यर्थः। नेतु भिन्नार्था- विमौ धोंतू भिन्नावेवेति कथमयं श्लेषः। यत्रैकस्थानेकार्यत्ं तननैव श्लेषव्यवहारा- दिति चेतु सत्थम्। सादृश्याऐेकत्वाव्यवसायादशोष इत्यलंकारसर्वस्वकारः। एवं काव्यविदामित्यन प्रातिपदिकार्य व्याख्याय विभत्तया योजयन्नभ्यसन-

१ विन्दन्ति वा T., G., C. २ रावृत्यार्थय" T., G. ३ प्रकृत G. ४ विधीय C., M. T.,G,, and O. omit हि. ६ विचारकरणय T. ७ पणाय काव्यविदामिन्यादि म्याक्टे D. ८ D. inserts काष्यमिन्यादि after काव्यविदामिन्यादि. ९ K. drops कर्थं. १० न्याशड्न्क्य K. ११ K. drops काव्य. १२ रतः प्रकृतिश्लेषस्थेति K. १३ काव्यविद इन्य® K. १४ क्विप्रसुपः D. १५ कर्त्तव्यवाचिनः D. १६ तत्र हते D. १- प्राकरणिकेनै® D. १८ किमुत तत् स्फोरक D. १९ नामिन्ना K. २० K, omits धातू. २१ K. drops इस्यलंकारसर्वस्व्रकार: २२ पदिकायें D.

२२ एकावल्यां तरलान्वितायां

रविच्छेदेन परिशीलनमभ्यास:। अववरतमम्यस्यतामेय कवीना वाक्यानि पाकमासाद्यन्ति। पाकस्तु रेसोजितशब्दार्थनिबम्य- नम्। श्षणसुधास्यन्दिनी पद्ष्युत्पशि: पाक इत्संम्ये। पदाना पेरिवृत्तिवैमुख्यं पाक इत्येंपरे।।

शब्दार्थौ वपुरस्य तत्र विबुवैरात्माभ्यवायि ध्वनि- श्वार्वाकैरिव कैश्विवदस्य न पुनः सत्तापि संभव्यते ।

कर्नु लक्षणमक्षमैरयमनिर्वाच्य: परैरुच्यते भाक्तोऽन्यैः समुदीर्यतेऽस्य हि ततो बूमः स्वरूपं वयम् ॥१३॥

शम्दार्थमाह। तेषामिति। काष्यविदामित्वर्यः। कर्नरि पडीबम। शिक्षया एवं कैर्बा- देव विचारयेदित्युपदेशेन तथैष काव्यस्य करणं विचारणं च परिघीलनं सदेवाम्यसन- नित्बर्थः। अभ्यासस्य प्रयोजननाह। अनवरतमिति। पाकशब्दार्थनाह। पाक- स्त्विति। रसा: घृद्ुरादयः । तेषां मृषृद्धतादिभेदभिन्नत्वादुचितश्रन्दार्यगुर्म्फनाज- इपञ्जनसमर्या सेती सा पदवृन्ति: कर्णामृतवर््षिणी भवति। भवो ससास्वारोचित- शव्दनिष्पत्ति: पाकः स चाभ्याससाव्य इति सफलोऽम्बास इत्बर्यः । अयं च पाक: कालिदासादिमबन्धेडु प्रसिद्ध एव। मतान्तरमाह। पदानामिति। परिवृन्ति- पेमुखयं विनिमासहिष्जल्म्। एतदेव मेजीशव्येदि भोजयायते। ययास्मसय- मलोके चन्द्रोदबवर्णने।

१ G. and O. insert हि after एव. २ रसोदित C. ३ इत्येके G., T. ४ पदा- न्तरपरिवृत्ति G.,T., C.,M. ५ इन्यन्ये T. ६ षक्ठी यया K. ७ प्रयोजयदिम्युपदेशने K. "गुम्फना तम् D. १ सा सा पद K, १० रसोचित K. ११ ि ख्यायंत D.

प्रथमोम्मेष:।. २३

शष्दरार्थवपुस्ताव काव्यं वयुषि से केनाप्यारमना सवितव्य- मात्मा व ध्वनिरेव तस्ये चामावं सन्यमाना लोकायतिका

भनी स्तम्नादजो भावा व्यज्यम्से रज्यमानया।। अन निश्ाव्पिहस्याने क्षपादिवदान्तरप्रस्षेपे पदानां पहस्परमैजीमक्र: । सहव पकिम्कृत्पर्य ्वासा मिलिता: काष्योत्वत्ी कारणं न लेकेकमिति पतिनेरवारि- कमेकार्य:। अयेरे ध्यनिनिरूपणं प्रथमोन्नेवार्यः । न चार्सदिग्धममयोजनं व निरूपणमई- तीति संरेहबीजं प्रयोजन च दर्धवन् ध्वनिनिरपणं प्रतिजानीते। शब्दार्था- विति। मस्य काव्वस्व। तत्र वयुषि। अस्व पवनेः। सत्तापि न संभाव्वते भभामा- जिकल्ानाडीकियत इत्वर्यः। लक्षणमिति। गुणालंकारष्यावर्तकं धर्ममित्वर्थः। मनिर्वाच्य: सहदबहरबैकसंबेधो व तु निर्वन्तु स्क्य:। माक भौपचारिक। वजो विपतिपत्तिसद्रावात। अस्य ्वने: स्वरूपं वव सिद्धान्तिनो हूमः। तह- बमर्यः । सष्दार्यशरीरं काव्यं वन व्यनिरात्मेति सिद्धान्तः। तम नेषा पूर्वपैक्षः। तज ध्वनिरेव नास्तीति प्रथम: । मस्स्वनिर्वाच्य इति दिवीय: । निर्याच्यो भाक् इसि पृतीय:। एतस्पक्षन्रवनिरासेन ध्वनिकारसिज्ान्तावलम्बात ध्वनिरूपस्वरूप पमाणलक्षणाम्यां निरपयाम इति। नन्वेतावता किमन प्रयोजनमुक्त कि या संदेह- कारणभित्वाधङ्क्य बयेवं तथा श्लोक व्याचहे । शाष्दार्थेति। ततः किमत भाइ। वंयुषि चेति। अन्ययास्य निरात्मकत्वे वश्यमाणगुणालंकारजावनग्रेप- नपि सवसरीरमण्डनमापयेतेति भाव:। वर्ह्यात्मैव निरुप्यतां कि व्वनिसाधनेने- व्यव भाइ। आात्मा च ध्वनिरेवेति। अतः काव्यकान्ताशरीरस्य जीवितसि- निरेव ध्वनिसाधनस्य प्रयोजनमिति प्रथमपादार्य:। द्वितीववृतीयाभ्मां कु संदेशका- एवं. वारिविमतिपत्ति: प्रतिपाधत इति ष्याचटे। तस्य चेत्यादिना। एवं विषा

१ T. and 0. drop v. २ तस्याभाव C. ₹ चैकेक K. ४ अग्रे ध्वनि D. ५ ध्यावतंकपर्ण K. ६ द्वेषा D. • पूर् पक्: K. ८ पपपीति K, ९ आात्मा पेति K. १० शेपं प्रतिसे (कि) प्य D.

-. -

...

एकावल्यां तरलाम्वितायां

केचन नास्ति ध्वनिरित्याचक्षते। अपरे तु वाग्गो वरतामवतारयितु- मेर्य न शक्यत इति त्ुवते। अन्ये तु भाकमेनं भाषन्ते । वैदेवमुपस्थितासु तिसृषु विमतिषु समयमपेक्षमाणस्य शब्दस्या- र्थबोधकत्वमिति न विवारितरमणीया वाच्याद्वर्यतिरिच्यमानता प्रतीयमानस्येति मन्वानानभाववादिन: प्रति प्रथमं वदाम: । ननु ध्वनिर्नास्तीति प्रतिज्ञाविरोधः । ध्वनिरित्यनेन विधिर्नास्ती- स्यनेन च निषेधस्तयोञ् परस्परविरुद्धयोरेकस्मिन् धर्मिणि तिमिरा- तपयोरिव सहानवस्थानदुःस्थयोरेव निवारितत्वात्। न चात्र विरोधर्परिहारप्रयोजकयोः देशकालयोरन्यतरस्थाप्युपादानमस्ति

तदेवमित्यादिना वदाम इत्यन्तेन । विमतिषु विप्रतिपत्िष्वित्यर्थः। अभाव- वांदिनां मतमनुवद्ति। समयमिति। समयः संकेतः । इति धब्दो हेत्वपें। समयमपेक्ष्येव शब्दस्य बोधकत्वात् तमन्तरेण न कबिदर्यः प्रतीयते। वस्तु प्रसी- यते समासोक्तिपर्यायोक्तयादै सोऽपि यथासंभवं जहत्याजहत्या वां कयाचि- मक्षणया प्रतीयमानो वाध्योपस्कारकः सन् न वाध्याठ् ध्यतिरिच्यत इत्यभाव एव ध्वनेरिति भामहप्रभृतयो मन्यन्ते सैहेतइनूद् वावन्निरस्थति। नन्विति। ध्वनि- नास्तीति ध्वनि पक्षीकृत्य तस्य नास्तिताप्रतिज्ञाने प्रतिज्ञाष्यांषात इत्यर्यः । व्याघातमाविष्करोति । ध्वनिरिति। स एवास्ति नास्ति चेति व्याघाव इत्ययंः । नैन्वेकास्मित्रपि धर्मिणि घटादौ देशभेदात् कालभेदड्ा भावाभीवो व्यवस्थितायुप- लम्येते तहदिहाप्यविरोष इत्यीघङ्क्याह। न चात्रेति। नास्ति 'में संभवति ध्वने: कापि कहाप्यनङ्गीकाराहिति भाव: । तदुपादाननिषेषस्य प्रसक्तिमाह। येनेति। येम देशकालोपादानेनेत्यर्थः । विरोधसमाधानार्थे प्रसक्कस्वायं निषेध इत्बर्यः ।

१ अपरे च गोच D., अपरे वाग्गोच T. २ रपितुं न श° T. ३ पवमु C. ४ वाच्यादति T. ५ निर्धारितन्वात् D. ६ विरोधप्रयोजक D., परिहारयोजक C. K. drops वा. ८ वाक्योप D. ९ तन्मतं तावन्निरस्यत इत्यर्थः। निरस्यत। K. १० प्रतिज्ञापदव्याघा® D. ११ नैकस्मि" K, १२ भावाभावावुप K. १३ इन्यत आह K. १४ K. omits न संभवति.

प्रथमोम्मेष:।

येन विरोध: समाधीयेते। कि य प्रतीतः प्रतिषिध्यते ध्वनिरम्र- तीतो वा । आस्रेपपि कचिभ्रास्ति कचिदपि नास्तीति या। प्रथमे सिदसाघनम्। अस्माभिरपि ध्वेने: काचित्कनिषेधप्रतियोगित्व- स्याम्युपगतत्वाद्। न द्वितीय:। प्रतीतस्य सावत्रिकनिषेघ्प्रति- योगित्वे व्याघातात्। अप्रतीतश्रेश् । प्रतियोगिप्रतीते: प्रतिषेषं पति कारणत्वाठ्। अथ लब्धसच्ताक एव व्वनिस्तयापि यदि न करोति काव्यस्य कामनीयकं तर्हि किमनेनाजागलस्तनायमानेन।

अयापि नियेधे दोपान्तर प्रस्तोति । किं खेवि। तम प्रतीतिपसषं देषा विकल्प- रति। आयेपीति। कि कौंचिस्को निषेध: सार्बनिको वेस्वर्य:। काचिस्क- एवं सपवति। प्रथम इति। सिदसाधनस्वे हेतुमाइ। अस्मामिरेपीति। अनिवादिनामपि पायेण चिनाधमाहौ व्वन्यभावानपगमादिलीय: । सर्वभिक- पर्क्ष दूषवदि। न द्वितीय इति। कुत इस्बत आह। प्रतीतस्येति। बम भती- बसे समापि निषेधे प्रतीतिविरोध: अनिषेधे निषेधस्य सार्यनिकत्वमक्र इत्बर्थ। भम्वीतनियेधपक्षमात्कृते। अप्रतीतश्रेदिति। प्रतिबिष्यत इत्बनुवर्सते। परि- हपते। नेवि। कुत इस्बत भाह। प्रतियोगीति। अबुद्धपाऊ्डत्व निषेडुम- सकयस्वाठ् सकबत्ने वा अकारणककार्जोदबमसङ्र इश्बर्यः। तदेवमभाववादे प्रत्ना-

सुणालकारान्तर्भाव साधनिष्यन हेतोरम्यतरासिद्ि तावल् परिहर्तुमाह। तथा- .

पीवि। सद्रावेऽपीत्वर्य:। गुणालंकारान्तर्भूत एव विशेष: कुत इत्याचट्कय कि वने: काव्यचाडताहेनुल्यमफ्रीकरियते न वा । नेति ैले वापकं तकमाह। यदीति।

१ समापीयते T., O., G., M. २ T omite अपि. ३ रचिदप्यस्ति 0. ४ नास्ति मा 0. १ ्यनो D. ६ 'प्रतियोगिकन्वम्याघा' D. 'स्तदापि U., G., M .; 'स्तदा T. ८ तत् T. ९ प्रतीतपर्क्ष K १० कि च क्राचि' D. ११ अस्मामिरिति K. १२ चित्र- ममकादी K. १३ दिति भाव: K. १४ इद्रादि' K, १५ विर्विवादमावयोरिन्या D. १६ पक्बाधकमाह K. 4

--- "*

२६ एकावल्यां तरलान्वितायां उतस्वित् करोति ताह गुणालंकारान्तर्भूत एव। तथाविधस्य चं नामान्तरकरेणे नैपुणं कियन्राम। अन्नानुमानमापे । ध्वनिर्गुंणा- लंकारेश्यो न व्यतिरिच्यते। चायताहेतुत्वाद्। यदेभ्यो व्यतिरि- ्यते न तज्चाक्ताहेतुः । अविमृष्टविधेयांशादिदोषवत्। चारुता- हेतुख्च ध्यनिः। ततो न व्यतिरिच्यते तेश्य इति। ननु गुणालंकार- व्यतिरिका अपि रीतयो वृत्तयश्च यथा चारुताहेतवस्तथैव ध्वनि- रपि मवतीति चेदुच्यते तन्न विचारानुगुणम्। गुणातिक्मेणोपजात- यदि चारताहेमुर्न स्याडथीं स्यादिति तर्कः। अय वैयर्थ्यर्भीस्या चारताहेतुस्म- ड्रीक्रियते तर्हि सिद्धं नः समीहितमित्याह। उतस्विद्िति। तैर्हि पार्थक्यवाचो- उक्ति: परिहासंहतुरित्याह। तथाविघस्येति। गृणाध्यन्तर्भूतस्थेययर्थः। नैपुणं पदुष्यम्। कियन्राम न किचिहित्यर्थः। एवं चाहताहेतुत्हेतोरन्यत रासिद्धि परिहत्व पश्चावयतम्रयोगारूढं करोति। अत्नेत्यादिना। चारुताहेतुस्वात् कीष्यशोभाकर- स्वाहित्यथ:। बश्रारुताहेतु: स तेम्यो न व्यतिर्च्यते यथोप मादिरित्यन्वयोदाहरणस्य स्फुटन्वाइपतिरे कोदाहरेणेमेवाइ। यदेभ्य इति । अविमृष्टेति । 'वपुर्विररुपा- क्षमलक्ष्य जन्मता' इत्यम विधयं अन्मनोऽलस्वैल्वं समासे गुणीभूतत्यान्र परामृश्यत हस्यिमृष्टविधेयांशदोषस्तपदित्यर्यः। उपमयमाह। चारुताहेतुश्रेति । निगमन- माह। तत इति। वैदर्म्यादिरीतिषु कशिक्यादिवृत्तिषु च गुणालंकारष्यतिरिक्ा- सूकहेतोध्यभिचारं शङकते । नन्विति। प्रकृते योजयति। तथवेति। रीत्यादि- वट् ध्वनिराि गुणालंकागतिरिक्त एव चारुताहेतुर्भवतीत्यर्थः । इति पेटुच्यते हत्युच्यते चेदितयन्वयः । पग्हिरति। तर्भ्र विचारानुगुणमिति। न युक्ति- सहमित्वर्थ: । कुत इश्याशङ्क्य न हि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचार: औसामपि

१ G. omits च; तु T. २ करणनयु' T., C.,G. ३ कारेम्यो ब्याति° T. ४ भवितेति T., C .. M. ५ पजायमान T, G. ६ स्पादिति तकः। द्वितीये दोषमाह। उतस्विदिति K · तथापि D. ८ गुणान्तर्भृतस्पेन्यर्थ: K ९ किञ्न इन्य D१• K. drops काव्य. ११ हरणमाह K. १२ 'विधेयस्य K. १३ जन्मालक्ष्यन्वस्य K. १४ गुणभूत® D. १५ विधेयांशाख्यदोष K. १६ सन्जति K. १" तासाम K

r

प्रथमोभ्मेघ: ।

महिमान: कथमपि ने भवन्ति रीतय:। वृत्तयस्तोवदलंकारान्त- र्भृता एव परुषमधुरमध्यमार्थनिरूपणाय दीत्मस्णमध्यमवर्णा- रम्घानां तासामनुपासजातिरूपतयाम्युपगमात् । जातिस्तु जाति-

सनेवाम्तर्मावाहित्यभिग्नेत्य रीतीनां तावडुणंष्वम्तर्जावमाह । गुणेति। तप्त: शलेप- मसादाइय: रीतवो वैदर्न्यादय: । तात्र युणविसेषमिशिटपदरचनात्निकास्तत: भापा- पापनिवेक्केन सुणानामेव रीतिष्यवदारहेतुस्यानुणास्मिका एव रीतयो न तेतोऽतिरि- कल्कपा इति न सासु हेतोष्यनिचार इत्बर्य:। इत्तीनां स्वर्लकारेष्वम्तर्भाषमाह। वुर्तय इति। कास्ता वृनय: केपु वालंकरेज्वन्तर्जूताः कयं वेश्वाकाट्सायां रसोचिवमर्मसंदर्भा्मिका वृसतकः। अत एव सासामनुपासनामनि सब्शालंकारेड- सवर्मान इत्याह। पदमेति। अनार्था रसास्तनें रौद्रभीमत्सी परुषौ शुद्रारकरुणी

उुतसान्ता इति भेरोप्स्ति तथापि शुरधमेववैलक्षण्यमानविवक्षर्या सर्वेषां मध्बम- ल्लोकिि: । तेषां निरूपणाव प्रतिपादनायेत्वर्य:। दीपा: परुषा: मसृणा मधुरा मध्यनाम्तु पूर्ववत्। तैर्वर्जेरारव्धानामित्यनेन रसोचितवर्णसंदभों वृत्तिगिति सामा- व्यनकममुक्म्। तडिग्ेपा: केषिक्यादयः। तथा हि। अतिसुकुमारार्थसंवर्भा केथरिकी । अतिपरौडर्यसंदर्मा सवारभडी। ईपन्मृद्र्थसंदर्भा भारती। ईपत्ौठार्य- संदर्गा सासती। वान वर्णावृत्तिनियतातस्मकतवामुपासमेदा एवेस्बाह। तासा- मिति। नेन्वर्याच्रिता वृततवः कर्यं सब्शलंक्रारेडमर्मवेदुरित्यनह। अभ्युपग- मादिति। अर्यापेक्षतेऽपि वर्मीवृत्तिप्राधान्वाच्डक्शलंकारता ेमामिरभ्युपगम्यतः इस्वर्च। बद्यासामनुपरासजञातिकपता सेर्रलंकारनिष्ठज्ञातिकंर्पस्वं मालंकारस्वमिति

दिति" नाड:। वदेव हेवोरव्यनिचाराठ् धवनेर्गुणालंकाराम्तर्भावः सिद्ध इति सोप-

१ G. and M omit न. १ वृत्तय: पुनरल T.,G.,M. ३ म्यमल्वनि° T, C., M.,G. * तम्रतिरि K. ५ तत एव D. १ परुषमध्यमेति K. • K. omits तन्र. ८ विवययेवेपा म D. ९ तेखवे वणे K. १० नन्वर्थनिक्ठा वृ K. ११ "कारेश्वन्त D. ११ सवत आइ K. १३ वर्णानां वृत्ति' D. १४ 'कारत्वम D. १५ तस्पालका K. ११ डिन् K. १· इन्यत आह K. १८ D. drops इति भाव :.

२८ एकावस्यां तरलाम्बितायां

विधायिन: संभवतोऽ्रपि सामान्यलक्षणेनैव परिगृद्दीतत्वाचिरन्तनैः पृथचयेनाप्रदर्शितस्य गुणालंकारयोरम्यतरस्य कस्यचिद् ध्वनि- रिति पारिभाषिक नामान्तरं विधाय यदेतचिरतिशयतर्कताटडित- शेमुषीकत्वमारमनस्ताण्डवयितुमुद्यअंते अर्वन्तस्तन्न को वेद

हासमुपसंहरति । तंस्मादित्वादिना इति सेदुच्यत इव्यन्तेन। कस्यचि- दिति। अर्यस्य पतीयमानस्वेति सेद:। पारिभाषिकं जात्वादिमिवुतिनिनिस्तपुर्न्यं डिर्त्यादियन् केवलसाक्ृेतिकमित्वर्यः। नर्मुँ पारिभाषिकरने को हेर्दुस्तनाह। गुणालंकारयोरम्यतरस्येति। तबोरम्तर्भुतस्बेत्वर्यः। तथा चोपमादिवदलंकार- स्वापान्तरजतिमत: पारिभाषिकसंज्ञाकरणमज्ञानकारणकमेवोति भात:। तहन्व- मांवे हेनुमाह। चिरन्तनैररिति। भामहादिभिरित्यर्य:। वेषामपृथक्वरणे हेतुमाह। सामान्येति। सामान्यलक्षणमाह। वारुत्वविधायिन इति। नन्वभिषाबा:

नितिकिनरच मापा बमित्वासड्कबाह। संभेवतोऽपीति। मतु संभव एव कुछ इत्टुकं तचाह। अमिधेति। इह वावदर्यान्व्रेमतीतेर्तुरपङ्टबतकार् व्यापारम- न्तरेणामती तेष्यापोरोन्तरकल्पनावां गौरवाजर्मिकल्पमातो बर धर्मकल्पनेति न्या- बाइभिषाया एव तास्पर्जान्तरकल्पनं वरमित्यमिभ्रायः। ताटेकू कर्णभूषणं तर्कण शाडक्िता संजातताटका तर्कालंकतेत्वर्य:। सेमुषी पज्ञा बेषां देपां भावस्तरवं सार्किकत्वमित्वर्थ:। ताण्डवबितुं ताण्डववत् कर्ते मर्तवितुं प्रकटवितुमिति भावल्। ताण्डवशब्दात् मत्वन्ताल। "वत्करोति" इति निचि सुमुनूप्स्ववः।

१ C., G. and M. insert समुदायक्ष समुदायिम्यो नान्य: after रिच्यते. २ "मिलाप- म्यापा C., G., M. ३ मुज्जृम्मन्ते G. ४ D. omits भवन्तः ५ D. drops इति. ६K. drope डिन्थादिवत्. • K.drops नमु. ८ दोषस्त D. ९ जातयो मता: K.१० 'मानकरणक K. ११ "व्यञ्जन° D. १२ संभव्ेऽपीति D. १३ भभि- धवेति K. १४ प्रतिभाया दूर D. १५ व्यापारकल्पनागौरवात् D. ११ कल्पनत्तो K. १• ताटर्डूं K.

प्रथमोन्मेषः।

कि निभिच्तमिति चेदुष्यते तत् किमन्रापि न डूमः । गुणेपु तावभ् व्यनेरम्तर्मांवो रसचर्मत्वासेषाम्। न हि मैमें धर्मिषोधतर्भाष:। नाप्यलंकारेचु। माच्यमात्रविभान्तेद्ु श्लेषदियु व्यमिच्चाराद् । मतु यत्ालंकारेशु न उवने: प्रतीतिस्तन मा भूदन्तर्भाव:। यत्र तु

अविहतद्वागठ् "विण्मतीर्लुद्द" इति मतुपी लुड। तन्ेति। बबोदोगे कि निमिसं को वेदेत्यन्वद:। मूडयेटितानामनिम्लयोर्नेकत्वादिवि भाद:। इति भेट़- चयवे इस्सुध्यते नेहिलर्वम्ययः । अथ पृथग्भाववादी साहंकारं प्रतिजानीते। तवूँ किमिति। मनापि बसुडं सर्ववत एवेति भावा। तब रसवस्स्वलंक्रारास्मना निषि- अस्वापि अ्वनेर्गणान्तर्भार्व तावनिरस्यति । गुणेष्विति। गुणाम्तर्भावे हेतुमाह। रसेवि। ततः किमत माह। न हीति। आस्मनि धोर्बादय इष काव्बात्मनिरसे माधुवांदयो गुणार समवायवृस्या वर्तन्ते इति गुणोन्मेषे वक्ष्वति। भतो रसवर्मेंदु गुजेदु धर्मिणो रसम्नेर्मान्तर्भाव: संभवति। संभवे वात्ममोऽपि धौर्यादिव्बम्तर्भाव- मसक इत्बर्य:। एवं गुणानां रसध्मत्वादेव न तेष्टु वस्तवलंकारमम्योरप्यन्तर्भादः। अम्तर्माने वा घटस्य पटवर्मेष्वन्तर्माव इस्वमुसंघेयम्। अयालंकरेध्वम्तर्भावं बार- यारी। नाप्यलंकारेष्विति। अम्तर्भाव इत्यमुवर्सते। नमु समासोसवादी वस्तु- ध्यनेरीपक रूपकादावमकारण्वने रसवदादी रेसेष्यनेश्रान्तर्भावाल् निविधोऽम्यलंक्ा- रम्तर्नृत प्वेति कथमनम्तर्माव इत्बाध्ड्क्म म्लेपादिपु तावडाध्यमान्रविश्वान्तलेन आनिगन्धस्वेव भावाभान्तर्भाववासांपीत्वाह। वाच्यमान्रेति। सेमिचारोडप- दिस्यय: । मादिमहणाचिनाविसंमैह:। ग्लेपेषपि म्लिटबोरीपम्यं गम्बते वयपि

कर्नतां व प्रतिभामानेण वाजेतवैव स्यितस्वादभायोककि:। ननु बभ नास्ति तम

१ किमिन्यर्म M. १ धर्मधर्मिणों D. ३ T. drope शेषादिषु, * D. inserts संभवति afte सु. ९ हेतुन्वा K. ६ दिन्यर्थ: D. •सर्हि कि K. ८ राक्ा इति माव: D. ९ K. drope तावत. १० गुणेष्यपीति K. ११ रसादिम्यने K, १२ व्यमि- भरवमासादि D. १२ ग्रह इन्यर्थ: K, १४ दये D. १६ "कन्वेग सम्पन्व मन्वा तृती° K. ११ मेदस्येव तन्म K. १• अच्यताया पव K,

पकावल्यां तरलाम्बितायां

समासोक्यादिपु र्फुटेब प्रतीति: प्रतीयमानस्ये तत्र तदम्तमावी

भामहादयस्तदृपि विचारषिधुरम । व्यङ्श्यस्य प्राधाम्य ध्वनि. रुपसर्जनत्वे पुनः मैसिदा: समासोक््यादयोऽलंकागस्ततस्तेपु कॅथट्ारमन्तर्भावोऽस्य भवतु। मेंदेमिरेव रूपकडीपकर्तुल्ययोगि- वादिष्वेलंकारेपु पुनरुपमालंकार: प्रतीयमानो वाच्यस्योपस्कुर्त हत्यलंकारष्वने्प्यलंकारत्वं शद्धितं तदपि नें विचारसदिष्ण । तननापि गुणीभूनव्यक्ग्यतयवोपमाया: स्थितत्वात्। रसवत्म्रेय- ना नूयन लवस्ति वस्तुष्यट्ग्यं समासोसयादौ तनान्तर्माद इति भामहायुकतम- जाववति। नन्वित्वाहिना ामहाद्य इत्पन्तेन। न नगुर इति बह् पुनरुहणा-

स्तस्य अनिस्मास्यितस्व स्वयमलंकार्बस्य काव्यात्मन: कृतोऽनंकारत्वमिति परि- हरवि। तद्पीति। कुत इस्बत आह। उयक्ग्यस्येति। उवने: सैसो मार्लं-

वैदेभिरेवेति। भामहादिभिरेवेत्यर्यः। अन्वर्भावे हेतुनाह। वाच्यस्योप- सकुकत रवि। इति सब्दो हेसेयें। वाध्यालकारस्योपस्कारकस्वाहित्यर्य: । "कम' प्रतिबले" इति कर्मनि सेपे पही। दूषवति। तद्पि नेति। कुत इत्बा- पङ्बद तमापि पूर्वोक्कामेद बुक्किमवतारवति। तत्रापीति । सनपि रूपका-

१ G inserts तस्य after प्रतीयमानस्य १ पुनरफ्स M. ३ समासोन्यादय: मसिद्धा अर्त G. 'स्तेपु तस्य कर्थकारमन्तभांगो भवतु T'. कथमलकारेण्वस्पान्तर्भावो भवतु G., कथमलंकारस्यान्तभांवो भवतु, M. ५ यदभिवेयरूपक T. ६ "दीपकापह्ृतितुल्प" 0, G . M. . T, C, G., and M. drop अलंकारेशु. ८ तदपि विचाससहिष्णु T. ९ 'तोपमा T. O.,G. १० धत्रास्ति D. ११ 'पस्कार्यन्येमा" D. ११ वाचक D. १३ कका D. १४ K drops स्वतः १५ सयविरोध इति D. ११ कमपि K, १० बरेमिरिति K. १८ ऐव्य: D. १९ D. drops अपि,

प्रथमोन्मेष:।

ऊर्जस्विसमाहितामिधोनेष्वलंकारेष्वपि रसभावरसामासभावा मासमावपशमानामनत्वमेवं । कि चैवमन्तर्भावाभिधानं न संग- छ्छते । रसादीनामात्मत्वे प्रतिपन्नानामलंकारत्वशङ्काया अपि दूरनिरस्तत्वाद्। कि व ध्वनिर्गुणालंकारेश्यो न व्यतिरिष्यते चारुत्व हेतुत्वादिति यन्द्रवद्ध्िरम्यधायि तदृपि दुर्रेमिधानम्। ध्वने- धर्वम्योत्मतया चारुत्वहेतुत्वादिति देतोः सिद्धिप्त्यनध्यांसः। एवं त्रिविधस्यापि ध्वनेरलंकारत्वं तावत् प्रत्यादिष्टम्।।

दावन्यमाधान्यरशायामेवालकारत्वं प्राधान्यवद्यायां सलंकावत्वमेवोते नाम्तर्भाव इत्यय:। मतु रसवदाद्यमंकारेषु रसादिष्वनेरन्तर्भाव: सिद्ध इत्याधठ्कबाह। रस- वदिति। रसो गुणीभृतो रसवानलंकार:। भावस्मु गुणीभूत: प्रेबान् । एवं रैसा- भासो भावाभास ऊर्जस्वी। मात्मशमः स्माहित इति। अङ्ृत्वमुपसर्जनल्वम्। वत: किमिस्यत आह। रसादीनामिति। अनापि रसादीमामङ्गस्वादेवालकारत्वं

जीविम्याम्। रसादेरलंकारस्व सनातन न भवति प्राधान्यवत्यायामलंकार्यल्वान्' इदि। पूर्ववाद्युपन्वस्तमनुमानं चानूद्यासिख्या पूषयति। किं चेत्माटिना। चाद- सांहेतोरसिख्स्े हेतुमाह । ध्वनेष्वंन्यात्मतयेति। धनित्वादेवेत्यर्यः। अव- नाशयः। पनिरास्मा काव्यस्येत्युक्तमात्मा नानकार्य एवेत्यिवादस। तथा प धनि-

वाकत हेमुस्तस्यापि निवृत्तिरिति ध्यापकविरुद्धोपलब्धेरसिद्धो हेतुरित्बर्थः। अैन्द- र्मोयामायमुपसंहाति। एवमिति।

१ धानादिव्यलं C.,G, M. २ भावाभासभावशान्तिभावादयभावसंधिभावशवलताना 0 .; G ard M. have the same reading, but G. drops भावाभास and M. भावशान्ति. १ इन्मेवं न संगच्छते D. ४ न विचारचतुरस्म् D. ५ वन्यान्मकतया T., G. H. ६ व्यासात् D • भावाभासी रसाभासो वा K. ८ "हवितं प्रन्यकरस्व D. ९. किमत आइ K १० एव मति। युक्िमाह। रसादीनामक्गन्वादेव D. ११ विरेधाव K. ११ हेतुन्वस्यापीति D. ११ अनन्तमांत्रमुप K.

३२ एकावस्यां तरलाम्वितायां

यत् पुनरतुमानतो नातिरिव्यते ध्वनिरित्याचष महिमभट्ट- स्तदृपि पलालायमानम्। अतुमानस्य चोर्ड व्याप्तिः। अनर्या बिना- नुमानमपि कथंकारमोत्मानमासादयितुमीशिष्यते। अथ क पव- माह नास्ति व्यापतिरिति। तर्हि तामेव व्याप्तिमनुमानवादिनो वढ- भाद्वतरन्तीमाकर्णयितुमुत्कण्ठाभोंरमम्थरा नः भवणसीमानः । साध्यसामान्येन साधनसामान्यस्याविनाभावो हि व्याप्तिः। प्रकते ध्वनिः साध्यसामान्यं शब्दॉरथी व साधनसार्मान्यं तन्र य ध्वने- रनुपलब्धिर्वा शब्दार्थयोस्तादात्म्यं वा तदुत्पत्तिर्या सौंधिका।

वाच्यनाचकथी: प्रतीयमान प्रतिलिद्धत्वाल् व्यञ्नस्यानुमानन्तर्भाव इति व्यक्कि- विवेककार:। तन्मतं पूपबितुमनुभाषते।यत् पुनरिति। पूषवति। तद्पीति। पलालायमानं पलायमायं निःसारमित्वर्य:। निष्फलो धान्यमृणकाण्ड: पलालम्। 'पलालोडली स निष्फल:' इत्वमर:। कुत इस्वाशक्डय व्यास्यभावाहित्यमिमे- स्वाद। अनुमानस्यति। परोऽम्बभिमन्यमान आसिपति। अथ क इति। अस्ति येटुच्यतां सुभ्यूपामहे वयमित्वाह सिधान्ती। तर्हीति। विज्ान्न्येव व्यापिलक्षण- पूर्वक पराभिमते व्याप्यव्यापके विधिनाकि। साध्यसामाम्येनेति। एवं परॉ-

सार्थसिद्धानि प्रयोजकानि तावदिकल्पवति। तत्र चेति। मनुपल्धिस्तादालयं सदुस्पत्तिम्रेति नीणीइ प्रयोजकानि। तन बनाभावयोर्गम्यगमकभावो बया ज्ञाना-

स्तन ताझरम्यम्। बम कार्यकारणयोर्यया धूमाम्बोस्तन तपुत्पत्ति:। तनामुप्-

.१ हि जीवितं न्या T .. C. G, M. २ अनया च विना C.,G., M., १ °नुमानमान्मा- नमपि T., C., G. ४ कथंकारमासा T., C., G. ५ भरणमन्थरत्रवणसीमान: C.,G., M. & 0. omits हि. • शब्दार्येन T. ८ 'सामान्यतेन्यत्र T. ९ 'लब्धिया तयोभ शब्दा C. G., M. १० साष्यं गमयेत T., 0., G.,M. ११ "मानेऽन्तर्भा K. १२ K. omits फलालम्. १३ K. omits सिद्धान्ती. १४ K. drops परभिमठ १५ व्याह्यभाव प्रहु सा2 D. १६ शाजान्तरसि' D. १• धमंधर्मिणो: D.

प्रथमोम्मेषः।

न तावद्तुपळन्धि: साथ्यं बोधयतीति शाक्यतेऽभिधातुमभावरूप साध्यैकसाधनाय प्रगश्ममानत्वाचस्या। यथात्र न कुम्मः । उप- सम्मयोग्यस्य तस्यातुपलग्घेरिति। प्रकृते त्वन्यतरासिद्धो हेतु:। न हि वर्य ध्वन्युपलम्मेन ध्वन्यभावं साधयाम:। ध्वन्युपलम्मेन ध्वनेरेवासमाभि: साध्यमानत्वाद्। नापि शष्द्रार्थयोरुपलम्मेन। न हि कुम्मोनुपलम्भ: स्तम्भामावं साधयितुमीष्टे। नोपि तादा- त्म्यम्। तादात्म्यं हायं बूक्ष: शिंशपात्वात् या या शिंशपा स स युस: यथा संप्रतिपधः शिशपा चेयं तस्मावृक्ष इतिवद्धषिष्यति।

प्यनेरिवि । वहेवं चतुर्षा वित्वस्प्याधां दूषवति। न वावदिति। अनुपलन्धि: साध्यानुपलब्धि: साधां प ध्वनिः। तत्वास्तदबोधकत्वे हेतुमाइ। अभावरपेवि। साध्यानुपलब्धि: साध्याभावं बोधवति न तु साध्यं योग्यातुपलब्धेरभावैकविषय- स्वादित्वर्य: । अब ट्टान्तमाह। पथान्रेति। बधयप्यमुपलब्धे: पमाजान्तरत्वं प्रमा- पसडकारित्वं देति हवी गतिस्तयापि विमतिपन्रं प्ति लिङ्गतया बोधकात्ये सर्वसं- पविप मेरविरोध: । वर्हि ववमप्यनावमेव ध्वने: साधयाम इति पूर्यापरविस्मारिण: सह्टां परिहरवि। प्रकृते स्थिति। मकते तथा चेहन्यतरासिद्ो हेतुरित्यर्यः। कुत इस्यासड्कयास्मामिर नङ्गीकारादित्वाह। न हीति। अनुपलब्धिविरुज्ाबामुपलब्धी जाभव्वां कुतोऽमुपलब्धेर्जीवितमित्वसिद्धो हेतुरित्यर्यः। अय साधनानुपलन्धिप्क्ष पविक्षिपति। नापीति। साध्यसिद्धिरिति श्रेष: । वभापि कि ध्वनिः साध्यं

मसकजेवि। न द्वितीय इस्वाह। न दि कुम्भेति। अथ ताहात्म्यप्स पराचटे। नामि वादात्म्यमिति। कुत इत्याचठ्मय प्रसिद्धं तावचादासम्यानुमानमुदहरति। वादात्म्वं हीति। इतिपद्धविष्यतीत्वन्वयः। यदि शष्दस्यार्यस्य वा ध्वनिना तावारम्वं १ साध्मवयोष T., O., G.,M. २ प्रगल्म्यमान G., M. ३ 'योम्यस्तस्या' T. ४ सुमायन: T., O.,G., M. ५ नापि तादाम्म्यम्। न हि वृक्षोऽयं शिशपा T. ६ वृक्षाऽय 0., G., M. • नुपलब्धिः सा° K, ८ 'विष्यममि K. ९ भङ्गितया D. 5

एकावल्यां तरलाम्वितायां

साध्यसाधनयोस्तादात्म्यंव्यवस्थित योरेव गम्यगमकभावदर्यनाव्। यद्यपि यो यो वृक्षः स स शिंशपेति नास्ति व्यात्तिशन्दन- चम्पकादौ व्यमिचारात् तथापि वृक्षोत्यं शिंशपात्वात् या या शिंशपा स सवृक्ष इत्यस्त्येव व्याप्तिः। यद्यपि वृक्षा: शिं- शेपात्वं व्यभिचरन्तो व्यलोक्यन्त तथापि शिंशपा वृक्षेत्वं व्यमि- चरन्ती न व्यलोक्यतेति वृक्षं गमयति। तर्था प्रकृते नें घटते। न हि शब्दोष्थों वा गमकत्वेन योषभ्युपगम्यते तस्य प्रतीयमाने- न साध्येन सई गम्यगमकभा्वस्तादात्म्येन व्यवस्थितः। प्रत्युतें शब्दार्थन्यक्कारेणैव तस्य प्रवर्समानत्वात्। तर्हि चैरमा तदुत्पत्ति-

भविष्यत्येवं भविष्यतीत्यर्थः । कोर्ऽवं नियम इत्यापङ्क्य तथा दर्शनादिस्याह। साध्यसाधनयोरिति। मनु तनरापि वृक्षत्वस्य शिंद्ञपाल्येन व्याप्तिर्नास्तीत्या- रह्क्य मा भूत विद्वपात्वस्य मे वृक्षत्वेनास्तीत्याह। यद्यपि यो य इति। उम- यन्हैर्धनादर्शने एव प्रमाणमित्योहें। यद्यपि वृक्षा इति। प्रकुते तु नेवमित्वाह। तथा प्रकृत इति। अघटमानतामेव प्रकटयति। न हीति। बया सिंद्यपाल वृक्षतादात्म्वेम वृक्षत्वं गमवति न तथा गब्दोऽयों वा साधनानिमत: साध्याभि- मतं प्रतीयमानं तन्तादास्म्येन गमयति व्यङ्ग्यव्य्जकयोस्ताशस्म्येऽतिमसम्गात्। अताहात्म्ये लिङ्रमाह। प्रत्युतेति । तादात्म्यवपरीत्येनेत्बर्थः। वेपरीत्वमेवाह।

तस्य प्रतीयमामस्य प्राधान्येन स्फुरणादित्यर्थ:। एवं पक्षान्तरप्रतिक्षेपेण ततुत्पत्तिपकषं परिधिनाटी। तर्दीति। तां च पराचटे। सा चेति। अप्रतिष्ठाकारणमाह।

१ 'स्तादान्म्यम्। व्यव° T. २ नास्ति कालाञ्ज्रानादौ व्यभि D. ३ इत्येवं व्या° T., इन्येव म्या० C., इन्येव च व्या° G. ४ शिंशर्पा व्य° D. ५ वृक्ष व्य D. ६ प्रश्वते तु D., तथापि C. नैवं D. e T. drops सह. ९ C. inserts तथापि before तादान्म्येन. १० T. inserts तस्य after प्रत्युत. ११ D. drops चरमा. १२ D. drops तु. १३ व्यभिचारदर्शनादर्शनमेव D. १४ प्रमाणम्। इड तथा परत इति K, १५ साधनाभिमत D. १६ परत्यायक° K. १• 'प्रतिक्षेपादुत्प° K

प्रथमोन्मेषः।

रेव परिशिष्यते । सोपि विचार्यमाणा न प्रतिष्ठामधिष्ठास्यति। यतस्तवुत्पचेरिदमुदाहरणम् । वहिमानयं प्रदेशो धूमवत्वादिति। धूमो दि वहेरात्मज इति केत्वात्मनो जनकमेनमनुमापयितुमीष्टे। न च प्रस्तुते शब्दार्थयोरतुमानवादिना लिङ्त्वेनाक्गीकृतयोः

सामग्रीसंनिधानादेव तयोराविर्भावदर्शनात्।

अथ अमिर्हितानामेव पदार्थानामन्वय इति मन्वानान्

यत इति। मात्मजल्वं कार्यत्वम्। ननु तयास्तु प्रकुतेऽपीत्याघ्ड्कबाह। न च्न प्रस्तुत इदि। आल्मजन्मनः प्राचि काले स्वोत्पसे: प्रागित्वर्यः। न हि ततः भागु- लग्नस्य तत्कार्यत्वं घटत इति भाव:। सदेवं सब्दार्थंयोर््यनेश व्याप्तिपयोजक- गोस्वासत्म्यत्वुस्पस्मोरसंमेवेन ष्याशयमावाआानुमानपक्ष: प्रतिष्ठा लभत इति स्थि-

म्याश्यवधारणं कृत्िकोइवरोहिण्यासक्तिवदिति पेत्र। बब श्ष्शार्थों तब ध्वनिः । बम मरैनिर्न न तब शब्दार्याविति व्याश्यभावात्। अव्यङ्ग्ये व्यनिचारादिति। वस्मात् सिद्धूं न शष्दार्थयोः प्रतीयमान प्रति लिद्गस्वमिति।।

नन्यनिषेयातिरिकं प्रतीयमानमेव नास्ति बहम्बस्ति सदमिधेयमेवेति मीमांसकाः। वनादि केचिदमिहितान्ययवादिन: केचिदन्विताभिधानवादिनस्तन तोवदाधान् समाहध्म इत्बाड। अथेति । नेय्याबिकान् न्यायवेदिनो मीमांसकानिस्बर्यः । वैवाषि माह्टान् ामाकराम वेत्याकाकसायां सेविद्राश्टमाह। अभिहितान्वय- वादिन इदि। ननु तेषां कयं तयात्वमत आइ। अभिद्दितानीमेवेति।

१ सा T.,सा प Com. २ रन्या साधनकमेनमनुमापयितुमीष्टे C., छल्वान्मनो जनकमेव वद्धि साधयति D. ३ मानाव्जानन्व D. ४ नुमित D. ५ प्राक्काले M. ६ 'हितानाम- न्य D. • मन्यमानान् G., M. ८ "भवेनाग्याप्तेनांनुमान° D. ९ °पक्षे D. १० न ध्वनि: K. ११ यदस्ति D. १२ तदप्य D. १३ तत्रादावाद्यान् वदाम K. १४ नैप्यायिकानत्र न्या D. ११ अत्र माहान् K. १६ आार्या भाटानित्याह K. १• अभिहितानामिति D.

३६ एकावल्यां तरलान्चितायां

प्रतीयमानं प्रति विवद्मानानमिहितान्वयवादिनो नैय्योषिकान वदाम:। नेन्वानन्स्याद्थभिचाराज विशेषाशेषाय न प्रम- षेति संकेत इति सामान्यरूपा: पदार्था: संकेतविषयाः। तर्तर संकेत: पदेष्वेव । संकेतिर्तानि च पदानि पदार्थानभिदघति।

तेषां कुच विवाहस्तवाह। प्रतीयमानं प्रतीति । ध्वर्नि प्रतीत्वर्यः। नन्वलं न्यायविदाममे कृया वल्गनैरित्वाध्ङ्क्य कि तैरर्यान्तरस्य प्रतीतिरेवापठूयते अभि- पेबलपं वा तस्याप्यास्थीयते हैति डिधा विकल्प्य नाथः। सकलसहदबहरय. संवािनस्तत्य दुरपद्ववत्वात्। द्वितीये कु कि वाक्याभिधेयत्वं पदानिधेयत्य वा। नाय:। लक्षणावारिनां तेषामपसिद्धान्तापातात्। द्वितीये कु स्वरूपनिकपणपूर्वक- माह। नेन्वित्यादिना का नाम वः प्रत्याशेत्वन्तेन। तब पदानां संकेतविषयं तावद्विविनक्ति। सामान्यरूपा इति । माकृत्यविकरणन्यावादित्वर्य:। मनु व्यक्तिष्वेव संकेतः कि न स्वाह तनाह। विशेषेति। विशेषा व्यकबः। आश्लेष: क्ोडीकारः। न प्रभवति न पक्काति। संकेव: संकेतमर। हेसर्य इति शब्द:। अशक्ौ हेसुदयमाह। आनन्त्याद्व यमिचाराक्रेति। व्यक्तिसंकेव- पक्षे तासां वेलक्षण्याद प्रतिपिण्डं संकेतमेरेपसंग: स चाशक्य: बैकाल्थिवर्सिनां नेषामानन्स्यात्। वेलसण्यादेव नोपिण्डान्तरववैगोपिण्डेव्वपि गोश्वदमवृत्तिप्संगय।

बस्त्वाक्षेपलभ्या इत्बर्यः । कुनैषां संकेत इत्याकाङक्षायां वर्णानामनर्थकत्वात् वाक्यवाक्यार्थयोरनियतत्वाच परिभ्ेषात् पदेष्वेष संकेत इस्वाह। सैत्रेति। संकेतफलमाइ। संकेतितानि च्ेति। अस्वयामर्य इति संकेतिंतीनि सृहीव-

१ नैम्यायिकादीन D., G., M. २ D. drops ननु. ३ व्यभिचाराद्वा M. ४ प्रवदृति C. ९ ते संकेन्यन्ते पदेषु T .; ते च संकेन्यन्ते पदेषु 0., G. ; ते च संकेम्पन्ते पदेषु च M. ई संकेतितानि तानि व T., C., M. • K. drops इति द्विधा विकल्प्य ८ मिरूपणापूर्व D. ९ मेन्यादिना D. १० इति शब्दो हेन्वयें D. ११ संकेतमन्ययः D. १२ कालवततिनां K. १३ वदेवागोपि K. १४ सामान्ये च संकेतः D. १५ से चेति K. १६D. omite संकेतितानि.

i

प्रेथमोन्मेषः ।

अमिहितानां व पंदार्थानां तेषामाकाककासंनिघियोग्यतावशा- दम्योन्यमन्ववे जातेऽननुभूतपूर्वः कोऽप्यभूतपूर्वः पदानमिधेयो विशिष्टरूपो वाक्यार्थ: परिर्फुरति । विशिष्टे व वाक्यार्थे नास्ति

तंगतिकानीत्वर्य:। ततः किमत आह। अभिहितानां खेते। म्येंकत्वादिति

योग्यता सामर्थ्ये प्रमाणवाधविरह इति बावत्। अन्वव: संसर्ग:। अननुभूतपूर्व: प्रमाणान्तरागोचरः। अभूतपूर्वः प्रागसिद्धः। कोऽपीति पदार्थसंसर्गरूप इत्वर्थः । सोषपि पहार्थ एव हेत्याधडकमाइ। पदानभिधेय इति। वम हेतुमाह। बिशि- धरूप इति। अनेकपदार्यानुरक्तस्वरूप: स्फुरतीत्यर्थः । बवीहुर्मट्टपादाः । 'पदा्येरनुरक्तोऽसी वाक्यार्थ: संग्रतीयते' इति। एवदेवास्य वैगि्यननिघिटस्तु पदार्थ इति भाव:। विशिटत्थापदार्यते रेतुमाह। विशिष्टे चेति। इति शब्दो हेत्वयें। मसंकेतितार्थबोधकस्वे वा सर्वे पद सर्वस्वार्थस्य बोधकं स्वान्। वाक्यार्थस्तु न संकेतापेक्ष इति -- भाद:। सर्हि वाक्यार्ये कि कारेणमिति चेत पदार्या पवेति हूमः। तथा

राजिपदि: स्वार्यामिधानद्वारा तत्संबन्धितवेतरपदार्या लक्ष्यम्ते तम तभ दीर्घ- रीर्वतमवाकयेधु पूर्वपूर्वपदविस्मरणेऽरपि वाक्यार्थसंवेदनवर्जनादनुसंधीयमानै: पदायें-

नुरक: प्रतिपाध्यत इति तड्ूताधिकरणसिद्धान्तसिद्धोऽर्यः । ययाहु:। 'तस्मात पहेरमिहिते: परार्येर्लक्षणया वाक्यार्यः प्रतिपाध्ते' इति। तदेतत् पदार्था- नामन्वये जाते वाक्यार्थ: पंरिस्फुरतीत्यनेन सूचितम। अस्तु

१ तेषां पदार्थानामाका D. २ 'योग्यतासंनिधि° C., M.,G. ३ कोऽप्यपूर्वः T.,G,; M. omnite कोऽप्पभूतपूर्व :. * परिश्िष्यत इति विशि° D. ५ नेन्याह K. ६ यथाद्ु° D. •'सवस्थापित K. ८ रफुरती instead of परिस्कुरति° K,

.-

३८ एकावल्यां तरलान्वितायां

पढानां संकेत इति। यत्र स्वस्वपदार्थमात्रामिधानाय जागरूक- व्यापाराण्यपि पदानि स्वैः स्वैः पदार्थैरार्घमपि न वाक्यार्थ- मभिधातुमीशते तत्रार्थान्तरभूतो ध्वनिरमिंधामवगाहिष्यत इति का नाम व: प्रत्याशा॥ आरोह जयाय कुश्जरमित्यादि वाक्यं प्रयोकारं प्रत्यक्षी- करोति प्रथमम्। चैरममनेनास्माद्वाक्याद्यमर्थोऽधिगत इति तदभिमुखार्नुसरणरूपया चेष्टयानुमिनोति। इयं प्रवृत्तिरर्था- वधारणपूर्विका प्रवृत्तित्वात् संप्रतिपन्नप्रवृत्तिवदिति । यद-

प्ररतुते किमायातं तवाह। यश्रेति। संनिकृष्टवाक्यार्याभिधानासमर्यानां पदानां विप्रकृष्टध्वन्यभिधानं कमुत्यन्यायनिरस्तमित्यर्यः। वाक्यार्यर्स्य संनिकटत्वे हेतु- मोह । स्वैः स्वैः पदाथैर्रार्ध इति। तत्संसर्गरूपत्वान् तदारव्वत्वव्यप- रेत:। धवनेर्विप्रकुष्टत्वे हेतुमाह। अर्थान्तरभूत इति ॥

जयाय कुश्जरमित्यादिना स्वीकारवैयर्थ्यापसेरित्यन्तेन सदेमेंण। प्रथमं तावसू तन्मतेन व्यल्पत्तिप्रकारमाह। आरोहेति। प्रयोक्तारम् भारोहेश्वेतटाक्य- प्रवोक्तकारमुत्तमवृद्धमित्वयंः। प्रत्यक्षीकरोति यथायोगं श्रोनेण चक्षषा पेत्वर्यः। बाल इत्यागामी सर्वन कर्त्ता। बालोडने व्युत्पित्स: । तवः किमत भाइ। बरम- मिति। प्रत्यक्षीकरणानन्तरमित्यर्यः । अनेन मध्यमवृद्देन। अस्माइ्वाक्यादारोहेति वाक्यात्। अयमर्य: कुञ्जरारोहणरूपः । इत्यनुमिनोतीत्वन्वयः। अनुमापेकं लिद्र- माइ। तद्भिमुखेति। कुञ्जराभिमुखेगमनरूपयेत्यर्थः। अन्र प्रयोगं दर्षबति। इयं प्रवृत्तिरिति। कुञ्जरारोहणचेष्टेत्यर्थः । अर्थावधारणेति । एतडाक्बार्थ- ज्ञानपूर्विका। प्रवृत्तित्वात् एतडाक्यश्रवणानन्तरप्वृत्तित्वाठ । या यहाक्यश्रवणा-

१ "रभिधेयताम T., G. २ प्रयोक्तारमर्थ च M .; प्रयोक्तारमर्थ G. ३ परमनेना D. ४ खाभिसरण' 0. ६ "वाक्यार्थासम K. ६ वाक्यार्यसंनि D. • 'तुमाचष्टे D. ८ पदार्थे- रिति D. ९ 'प्रकष्टस्य हेतु' D. १० जबाय इन्यादिना K, ११ संग्रहेण K. १२ K. drope अत्र. १३ परमिति D. १४ अनुमापकलिङ्ग K. १५ खागमनमेवेत्यर्थ: K.

प्रथमोन्मेष:।

शुमर्यमस्माद्वाक्याआ्ाश्ञासात तर्हि कर्थ तदभिमुखं चेष्टत इत्यर्था- पत्या पुनरखण्डस्य वाक्यार्थस्य तादेशमेव वाक्यं वाचक- मिति वैयोर्वाक्यवाक्यार्थयोवाच्यवा चकमावलक्षेणसंबन्धमवधार- यति। तकस्तत्र व्युत्पत्तिमासाद्यति बालः । अनन्तरमवरोह

नर्न्तरा सा तर्वर्यज्ञानपूर्विका यथा गवानयनादिवाक्यश्रवणानन्तरा मदीया प्रवृत्ति- रिति सामान्यतो ष्याप्तिः। न यदेवं न तदेवं यथा घटादिपवृत्तिरिति व्यतिरेकी दा।

आइ। यद्यमुमर्थमवि। आरोहेति वाक्यार्यमित्यर्थः। अर्यापर्या संबन्धमवधार- बतीत्वन्वयः । अर्थापत्यान्ययानुपपत्तिरूपयेत्यर्थः । अखण्डस्य निर्विभोगस्यैकस्ये- व्वर्यः। तादृश्मखण्डमेवेत्यर्थः। एतेन चिप्रमाणकं संबन्धावधारणमित्युक्तं भवति। बयाठुः श्लोकेडयम्। 'शम्दवृद्धाभिधेयांभ प्रत्वक्षेणान पश्यति। श्रोतुभ प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेषया।। अन्ययानुपपस्था च बुद्धा शर्कि इयाश्र्रिता- मर्यापरयैव सध्येत संबेन्धं निभमाणकम।'

इवि। पदवडाक्यमपि मीचकमेवोते गुरूणां मतम्। बयाहुस्तहिदः।

'वाक्येनैष हि वाक्चार्यः साक्षादेवाभिधीयते। उपलक्षणतश्रास्य संबन्धभहसंभव:।। वाक्यं गोपदयुक्त यत् तत् सालादिसमन्वितम्। वाक्यार्थ वेदेतीत्येवं व्युत्पत्ति: सुकरैव हि ।' इति। फलितमाह। ततस्तत्रेति। तदेवं प्रवृत्तिवाक्ये व्युत्पत्तिप्रकारमभिधाय निव्ट-

१ कर्थ वाभिमुख M. २ तादृगेव D. ३ D. inserts पदवत् before वाचकम्, ४ पदपदार्थयोरिव वाक्यार्थयोरवाच्य D. ५ लक्षणं T.६ नन्तरप्रवृत्तिः D. ७ गवादिवाक्य" K. < K. drope अन्यथा. ९ साधनन्वानैकान्तिकव्वादि K, १० निर्भागस्येन्यर्थ: D. ११ D. drop शोकद्यम्. ११ पसिद्धं K. १३ K, ingerts वाचकमपि after वाक्यमपि सास्त्रादिमदन्वितम् D. १५ वदतीत्येव K,

४० एकावल्यां तरलाम्वितार्यां कुजराज्ातस्ते जय इत्यादिम्रयोगे तेस्य तस्य शब्दस्य तें तमर्थ- मवगच्छतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृंत्िनिमित्तस्यें वाक्यस्यैव प्रयोगयोग्यता यस्मात् तस्माचदाक्यान्तर्वर्तिनामेव पदानोमि- तरेतरमाका कर्सासंनिधियोग्यतावशादन्वितैः पदा्थैरन्वर्य गता- नामेव संकेतविषॅयत्वमिति विशेषणविशेष्यभावापन्नः कृत्युद्देश-

सिवाक्येऽप्यतिदिघाती। अनम्तरमिति। आदिशब्दानामानय गां बधानेत्वादि- वाक्यसंभड:। अत एव सस्य तस्मेति वीप्सा च। श्रठइस्येति वाक्यस्वेत्वर्यः । आरो हेत्वादिप्रवृत्ति वाक्यवद्वरो हेत्यादि निवृत्तिवाक्येऽपि श्रवणामन्तरमेव निवृत्तिरूप- मध्यमवृद्ध चेटावास्तवर्यावधारणपूर्वकत्वाममानद्वारा वाच्यवाचकभाव प्रतिपथते बाल इस्यर्यः। एवं वार्क्यव्युत्पत्तिप्कारमुत्तवा पदष्ठत्पत्तिप्रकारमाह। इत्यन्वय- व्यतिरेकाश्यामित्यादि। पदामां संकेतविषयत्वमित्यन्यः । अभिहितान्वय- पलाजेदमाइ। अन्वितैरिति। अन्वये हेतुमाह। आकाऊक्षेति। मनु संकेत- काले मुक्तकानामाकाङ्स्षाइव: कुव इत्यामड्क्बाइ। वाक्यान्तेंवर््सिनामे- घेवि। तनापि हेतुमाह। वाक्यस्यैवेवि। एबकार: केवलपरष्वावृस्वर्थ: । वस्माइाक्यमेव प्रयोगाई में केवर्ल पढं तस्मावित्वर्थः । वाक्यरजैव मयोगयोग्यत्े हेसुमाह। प्रैवृत्तिनिमित्तस्येति। तस्यैष तभिमित्तत्वे प्रमाणमाह। अन्ध- यव्यतिरेकाभ्यामिति। वैह्व र्यवति। इतीवि। रेत पूर्वोदाहतारोड़-

भत एव वाक्याथोऽपि कार्यान्वितपदार्थसार्य एवेल्बाइ। इतीति। इति हेतो: । पहार्थसार्थ एव वाक्वार्य इत्यन्वयः। क्यं सममधानानां मियोऽन्नवस्तनाइ।

१ वस्य सन्दस्य G. २ तमर्थ G. ९ प्रवृत्तिनिपृत्तिनिमिन्तस्य G., M., T, ४ 'निमित्तस्पव वाक्यस्य T,G. पदानामेव M. १ 'योग्यतासंनिधि M. "विषयन्वमेवमिति D. वधारणद्वारापूर्वक K. ९ अवृततिम K.१० धृत्तीना K. ११ D. inserts तु after न. १२ वाक्यार्थस्यैव K. ११ प्रवृत्िनिव्ृचिनिभित्तस्थेति K. १४ तावेव दस K. १ K. omits इति.

प्रेथमोन्सेप:। ४१

विशिष्टः पदार्थसार्थ एव वाक्यार्थः । अन्वितानामेव पदार्थानां

यिनो वाक्यस्य स्ववाच्यामतिरिक्कासंकेतिताविशेषेंभूतपदार्था-

विशेषणविशेष्यभावापन इति । किमन्न विशेषणं कि वा विशेष्यं तनाह। कृत्युद्देशविशिष्ट इति । कृतिः प्रयत्नः । उरिश्यत इत्युदेशो विषय:। कुते- रदेर: कृतयुद्ेश: कृतिविषय: कृतिसाष्यं कार्यमिति बावत्। सदिपिट्टस्तरन्वितस्तदु- परक इत्बर्यः। शाष्तश्रायं विशेषणेंभाव: कार्यस्येति न प्राधान्यभक्गः पुरुषवृत्ति- विषयत्वेन तस्वैव वास्तवपाधान्यापिति। ननु पदार्या: कार्यान्विता म तु तदिघिटा इस्वाषङ्क्वाह। अन्वितानामेवेति। तदन्वितत्वमेव तदिशिटत्वमित्यर्थः । अस्तु पस्तुते किमायातमत भाह। इत्यमिदधानैरिति। नम्बनिहिता. एव पदर्था अर्यान्तरं च वाक्यस्वैवामिधेयं वदाम इत्बाषड्क्य विशिटार्यानिधाबिनो बाक्यस्व

परिहरति। य त्रोत्यादिना वचनीयतामित्वम्तेन। वाक्यार्थस्य वाक्यामिशेमले हेतुमाइ। संकेतनिकेतनीकृतेति। संकेवनिकेतनीकृत: संकेतविषवीकृतः संके- तित इति वावत् स भासौ विशिट्रूपवाक्यार्थम तवभिधाधिन इत्बर्थ:। वाक्यस्य पदार्यामिधाने पसकतिमाड़। स्ववाच्यारनतिरिकेति। तर्हि पदार्थवाक्यार्ययोमेंद- प्यवहार: कथमत आाह। अविशेषभूतेति । अविशिष्टः पदार्थ: स एव विभिट्टो वाक्यार्थ इंति स्वरूपेणाभिन्नोऽपि विशिष्टाकारेण भिन्न इत्यविरोध:। तर्हि किमिति पदार्यों वाक्येन नाभिधीयते इत्याधंड्कबाइ। असंकेतितेति। विश्विष्ट एव वादवस्व संकेतो नोविशिट्टः। अविशिष्टम् पदार्थ इति न तस्यामिवायक वाक्यमित्व्य: । एतयुक्तं भवति। संकेताभावमानेण परमार्थतः स्वाभिभ्नपदार्था-

१ विशिएन्वादिम्यामी D. २ संकेतितविशिष्ट' T. ३ T. omits रूप. ४ स्ववाच्पातिरित्ता T., C., G., M. विशेषरूपपदार्था T., C., G., M. ६ रतिसिद्ध K. · "भावः न कार्यस्ये K. ८ स्ववाचयानतिरिक्तस्मोति K. ९ किमिति न पदार्थो वाक्येनाभिधीयते D. १० इन्याह K. ११ नोडविशिटे D. 6

एकावस्यां तरकान्चिताया

भियोनेऽपि न सामर्थ्य तत्रार्थान्तरभूत: मरंतीयमान: कथमिया- बतरिष्यति वचनीयताम्। यदि पुनः सोध्यमिमोरिव दीर्वदीघों व्यापार इति मम्वाना: राष्ड्रभवणसमनन्तरं यावतोऽर्यस्यं प्रति- मानं तावल्यमिधेव व्यापार: प्रगस्मत इत्यमिद्माे। इत्थमपि- ुथा विकत्थेनम्। संप्रत्यमिषिषेर्णयिवति वः कुपित एवं नरसिंह- नर्रपतिः। कि य विमुश्त कान्दिशीकतामनुप्रविशत मामिति कथयत्ययमित्यादावजिळभूपालगतत्वेनोलसतां त्ांसभ्वासादीना- मपि वाज्यत्वप्रसङ्गात्। अपि व यदि न व्यापारान्तरममिघातः स्वीक्रियते वहिं कतं लक्षणया। दीर्घदीर्बाभिघाम्यापारेजैव लक्ष्यस्याप्यर्थस्य प्रतीरया तस्या: स्वीकारवैयर््यापसेः। अेपि य

अय मतीयमानस्व प्रकाराम्तरेन वाकयानिभेवतमाचकुते । यदि पुनरिति । सरपि सोपहास परिहरति। इसथमपीति। अभातिमसङ्रदोपनाइ। संभ्रतीत्वादि।

सेनवानिगननमरी तदमियेणनन्' इस्यमए: । अभिपूर्वात् सेनास्बाठ् " सस्वाप- पास-"इति ण्यम्तात् सनि ल्। "उपसर्गाठ सुनोति" इत्यनुत्ती "स्पादि-

इति सेनेः पलम्। काम्दिचीको भबहुतः। न्रासादीनामपीति। असंकेविताना- नपीति पेप:। अन्यया हीर्षेष्यापारवादिनामिटापनेरिति। कि य किर्मेनिधातो व्यापारान्तरमेव नेष्यते व्यञ्जनध्यापार एव पेति हिर्यां विकल्प्बाधे लक्षणापि एस- जलाझलि: स्वादित्बाह। अपि चेति। द्वितीये दूषणमाह। अपि भ नास्तीति । १ मिधाने न सामर्थ्य T., "धाने यदि न सामप्य G., O., M. १ T. omits प्रतीयमान: थंसंमतिमानं C., M. ४ तविम्यभिधा्यापारः T. ५ कल्पनम् D. स्यभिषेणयति O., G., M. • पद T., O., G., M. ८ भूपतिः T. ९ बासारीनानपि Com. १० रक्षणीयस्य T., C., G., M. ११ प्रतीन्यास्या: C., G., M. १२ G. omits अपि ११ सस्य K. १४ K. drops किम्. १९ K. drope दविया विकस्य. ११ अपि म यहि मास्तीति K.

नोसि्वि यदि व्वव््यण्यअकमान इत्युष्यते वाई व्युतसंस्कृति- प्रमुंकानां दोषाणां नित्यत्वं स्रुतिकटुप्रभृतीनां त्वैनित्यत्वमिति विभागकरणस्य कैमेये प्रसज्यते । अपि य यदि प्रतीयमानोऽयों नामविष्यत् तरि काव्याम्तर्निविष्टस्यासभ्यस्सृतिहेतोः पदार्था- म्वराम्वयविरहिन: पदस्य हेयत्वं न समपत्स्यत । अपि च यदि

भ्युवसंस्केति चलते कम्पतीत्वादी शष्दशास्त्रविरुद्धं पढम्। नित्यत्वं सर्वदा दोष- सवमसाधुत्वस्य नित्वस्वानपाबात्। एतचानुकरणाईन्यन। तट्क काव्यप्रकाशे । 'अनुकरणे तु सर्वेषां दोषानामर्ध्यतुटतैव' इति। तथा माघकाव्ये। 'व्रजजसि क वास वजस्ि'इदि वालभाषितानुकरणे नीरेफ: प्रयोग:। स्रुविकटु परुपाक्रं पद हस्यनित्वसेपत्वं कहाचिहुणत्वाह् । अत एव 'पैड्रादी रसे व्यक्ग्बे कटुलं तुणः' रवि काम्यप्रकाशकार:। एवडुर्क नकति। यदि व्यञ्जनोष्यापारो नेष्यवे संप्रा- परिम्यस्सने कडुलं होप: रौद्रादिष्यञ्जने कटुत्वं रुणः । च्युतसंस्काराविकं सु सर्वण दोप इति व्यअनैकान्रयो विभागों न स्थातू। निराश्रवकल्पनापनेः। रसमे म्यट्ग्ब एव न वाच्य इति बर्बते। केमर्थ्ये वेयर्थ्यमित्वर्थः। अनैद तर्कान्तरमाह। अपि वेति'। असभ्यस्मृतिहेतोरिति। अमङ्लव्रीडाुगुप्साष्यञ्जकतवा वि- विवस्याप्य लीलस्मेस्वर्य: । वैया। 'अिम्रेतपदावासः कदा न: संभविष्यति। नीचसाधनमेतेपां परोस्सर्गैकेजीपिनाम् ॥' इत्वम्लीलनपि किचित् कराचितुपादेवं स्वान्। 'स्वैस्था भवन्तु कुहराज- एवा: समृस्या:' इव्यादावमाङगल्यादिव्यअक स्वस्थादिपद ता्युवाखार्ये विधि- नहि। पैदार्थाम्तरान्वयविरहिण इति। पथते गम्बतेऽ्रनमेति पद पकर-

१ यदि नास्ति O.,G., M. १ प्रभृतीनां निन्यन्व T., M .; 'प्रभृतीनां दोषाणां निन्यन्व C.,G. ३ चानिन्य C., G. ४ कैमर्थक्य D., T. संपम्स्यते T., G., M. १ यदि . D. • च्युतसंस्कृति: K. ८ 'नुकरणादेरन्यत्र K. ९ K.drops अपि. १० नीरफे- प्रयोग: D. ११ व्यशानम्पा D. १२ नेष्पते तदा शृद्रायदि® D. १३ रसस्तु D. १४ D. omits गया. १५ जीवनम् D. १६ D. inserts यथा before स्वस्था. १ व्यज्जा- क K. १८ परार्यान्यनेति D.

एकावटयां तरकान्विता्यां

विधमानेगप विरदधर्माण्यासे कारणमेदे' वाध्यम्य नाम्युपेयते तर्दि कचिदपि न भेवितष्यं भेदेन। तत्र वाच्यष्य न्ययो: स्वरूपभेदो यथा। दिडमातन्ा: कनकशियरी सपयः सप्तससे:। चिन्तारतं दिविचरतर: श्रीनसिंहसितीन्द्र। अद्याप्येतत् सकलमकथा नार्थिसादित्यपार्थ- स्तेनायं ते वितरणकलाकौशलेनावलेप: I। अत्र निन्दा वाच्या प्रतीयमाना चे स्तुतिस्तंयोद् स्वरूपत एव पम्। तथा व माकरणिकार्यान्वेयविरहिण इत्बर्यः । अयमर्यः । हइ वेणीसंहार- फलस्य औरववभस्न काष्यायत्वार्न सवन्वयेन स्वस्थपदवाच्यनिराकुलत्वातिरिक-

देबलम्। एवं श्रीडाडुगुप्सयोरप्युवहाय्यंम। तर्कस्तु यदि पदं न व्यञ्जकं स्वादस-्वार्थव्यस्नकमपि न स्वात्। तहघञ्ज क्रमित्वहेयं स्थात्। न चेट्टा- पशतिः। दोषत्वोकिविरोधादिति। एवं ध्वनिस्वरूपे विग्रतिपद्यमानं प्रति तर्क- चतुटयमुक्म्। अस्यानुमाहयं प्रमाणमुन्मेषान्ते वश्बति। अथ 'मेरे विप्रतिषथ- मानं पस्वाह। अपि सेति। वाच्यष्यङ्ग्ये मिथो मिन्ने। विरुद्धधर्मयोगिस्वात। वंदेवं सैहेबम्। बथा चटपठादि। इति प्रयोगं मनसि निधाय साध्यानङ्गीकारेपतिपसङ्गं तर्क- माह। यदि विद्यमानेपीति। घटपटादिमेदनामपि सदेकसाध्यत्वात् तस्बैकनाम- बोजकले सर्वभापि तथात्वाहिति। अय हेत्वसिद्धिपरिहाराय विरुद्धधर्माध्यासं साधनान्तरोपम्वासव्याजेम प्रपम्चयति तत्रेत्यादिना। स्वरूपभेदो यथेति। स्वरूपभेदाज्वेरे वयेत्बर्यः। दिङ्मातक्जा पैति। अभ्र दिङ्मातक्रादिक मप्रयच्छ- तस्ते वितरणं किवदिति निन्दया ततोऽन्यल् सर्व दत्तमेवेति स्तुतिम्रतीतेष्याज- स्तुतिभेद:। अत्र वाध्यष्यङ्ग्ये विविनक्ति। अत्र निन्देति। ततः किमत आइ। १ D. inserts च after कारणभेदे. २ संभवितव्यं C., G., M. २ T. drops च. D.,T., and O. drop च. ५ र्थान्तरविर° K. ६ काव्यार्थत्वादन्यत्रान्वयेन D. • 'हाप्यमिति D. ८ K. omits यदि. ९ K. drops भेदे. १० यदुकसाधन D. ११ तडुसवाष्य D. १२ इत्यादि K.

मिशस्वं वाष्यम्रतीत्येनन्तरमाविनी व्यकूा्यप्रतीतिपिति कालमेदा- दप्यनवोर्भेद:। आशयमेदान्जेदो यथा। शब्दमात्रमाभ्रयो वाध्यस्य शेष्दैकदेशतरद्र्थवर्णसंघंटनाञ्च प्रतीयमानस्य।शब्दार्थशास्त्रज्ञान- मात्रं कारणं वाय्यस्य प्रर्केरणादिसेध्ीचीनप्रतिमातिशायसनाथं थ तत् प्रतीयमानस्येत्यनयोः कारणमेदादृपि भेद: । बुर्धबोद्धृवि- बदादिभि: पदैर्व्यपदिश्यते वाच्यक्ञः सहृद्यविदग्धप्रतिभानवेंदादि- मिस्तत्प्रतीयमानक्ञ इति । वाच्यस्यावबोधः प्रतीतिमात्रमभि-

तयोश्ेति। स्वरूपत एव परस्परविरुद्धस्तुतिनिन्दात्मकस्वादेव भिन्नत्वमित्वर्थः । भतो वाच्यव्यङ्ग्यात्मनापि भेद इति श्षेषः । परदोषोद्धाटनं निन्दा। तङुणानु- वाहा स्पतिः । अथ प्रतीतिपौ्यापर्य्यादप्यनयोभेद इत्याह। वाच्येति। आश्र- यमेदादित्यादि। इह प्रतिपाधप्रतिपत्तेः प्रतिपाठकायत्तत्वात् प्रतिपावक- मुपचारादात्रयशव्देनोच्यते। तेंत्र वाच्यप्रतिपत्तेः सक्कतेसापेक्षत्वात् सङ्कतमे शढेद पवेति शब्दमात्रमाश्रयो वाच्यत्येत्युक्तम्। व्यङ्ग्यस्य तु संकेतानपेक्षितया केवलप्रकरणादिवद्यादयायोगं शब्दार्थाद्याश्रयत्वं दर्शनबलादृध्यवसीयत इत्यर्यः । सैष 'कियेत चेत्' इत्याविवक्ष्यमाणोवाहरणे शब्दाश्रयं 'कस्सवण होइ' इत्य- नार्याश्रयं च व्यक्तीकरिष्यामः। वर्णायन्तं तु मधुरोद्धतादिवर्णगोचरं वर्णोद्धत- मधुरोद्धतादि रसष्यङ्ग्यम्। एवं संघटनाश्रयमपि मधुरोद्धतादिरचनागीचरं मधुरोद्ध - तादिरसव्यङ्ग्यमेवेति द्ृष्टव्यम्। कारणभेदावप्यनयोनेहै इत्याह। राष्द्रेति। शष्दधाखतरं व्याकरणं ततोऽन्यत् सर्वमर्थशास्तम् । सदिति शष्दार्थशास्त्रज्ञानमित्यर्थः। अय कार्याभेदाच भेद प्रप्चयन् प्रतिपमृसमाख्यातृरूपकार्यभेदात् तावद्रेदमाइ। युधेव्वारि। प्रतिपत्तिसमाखयारूपकार्यभेदास भेद इत्याह। वाच्यस्यावबोध

१ 'प्रतीन्यनुभाविनी C., G., M. २ शब्दतदर्थ D. ३ 'संघटना प C., G., M. ४ प्रकरणसधी M. ५ 'सध्रीचीनं प्रति T.,C., M. ६ बुधबोधबोद्धृ° G., C, M. ७ "वदादिभिः पदैस्तु प्रती G. ८ वाच्यस्थेति D. ९ प्रतीते: K. १० अन्र च K. ११ संकेते सापे D. १२ संकेतशास्य D. १३ शब्देनैवेति D. १४ 'यायोगशब्दा° K. १९.अत् K १६ विरोध इ° K.

i

एकाबदर्व वरकाम्बिवार्य भीयते प्रतीयमानस्य तु चमस्कार इति। बाज्यस्पे संबन्धमंमिनाम- निदमति परतीयमानस्ये पुनः परामर्शमिति कार्यमेदाइप्यमयो- मेद: । विषयमेदेन मेदो बथा। कस्स वं न होइ रोसो दडूण पिभाए सष्वर्ण अहरं। सममरपदुमग्धीयिणि वारिभवामे सहलु पोण्डिम । कस्स में कस्य वा अनीर्ष्यालोरपि वारिअवामे महैचना- नग्रीकीदिणि सहस्वेदानीमुपालम्मपरम्परामिति भाव: । मत्र काचित् स्वैरिणी केनचिदुपपतिना खण्डिताधरा तैदुपपतिसभिषि

हरेवादि। स्मतिपाइकसंबन्धवनाववाकूपकीर्बनेशच नेर इत्बार । वार्ष्येस्य

निगमबति। इति कार्यमेदाद्पीदि। विषयमेदेनेवि । गोइबनेरेनेत्वर्यः। कस्स देव्वारि। दस्य वा न नवति रोपी हट्टरा मिबाबा: सत्रजनधरम्। सममरपद्याभौबिनि वरितवामे सहस्वेदनीम्।। मर्याभेवव्यटग्यरमेतनुराहरणं इटम्बन्। अन नैर्स: रोपो नवतीति वल्म्मे कैस्मेति सामान्यनिर्हेद्स्याभिमावनाइ। अनीर्ष्यालोरपीति। ईर्ष्बालो: किमु पन्म्यमिति नाद:। मैने प्रसिद्धपदार्थनाह। नौरीति। मदूयनेवि। सम्रमर पच्चं ना गृहा- जेति पचननित्वर्थ:। सहेः सकर्मकत्वादिवक्ित कर्मकारकं दर्षवति। उपालम्मेति। भेय पाध्यम्यड्ग्यदोर्दियवविनान कमे प्करणं वाबराह। अत्र काचिदिति। वर-

१ वाच्यसंव T. २ संबन्धममिदवति T.,G., M. ३ ममिदधते G. * प्रतीयमानस्य तु पुन G., M. ५ परामर्थ इति T., C., G., M. ६ च ण D. • सम्भमर D., T., C., G., M. ८ पाइरि T. ९ इण्टि D., पण्णिम् T. १० व D. ११ मम वचना" C., G. M. ११ श्रीकारकारिणि T. ११ तमुपपति T., C., G., M. १४ इति K. १५ काये मेदा® D. १६ वाच्यसंव D. १० 'प्राहिणि K. १८ निवारित K. १९ भर्थाभरयस्य न्य D. २० मर्सृयोपो K. २१ कस्य पेती K. २१ अमसिद्ध° D. २३ पारियेपादिति D. २४ K, drops अप.

पथमोम्मेग:।

निभितवतति प्रियतमे तेमनवलोकमार्नयेब कयापि विदग्धया सथ्या तद्परामप्रच्छादनायेद्ममिधीयते। इह सहस्वेदानीमिति वाष्यं स्वैरिणीविचयम्। अनपराधत्वमस्या इति व्यक्ष््यं पुनः प्रियतम- विषयम्। सहस्वेत्यपि च तद्विपयम्। बल्लमेन सुतरामुपलभ्यमाना- यामस्यां तेहथलीकर्शद्वितेति पुनरविनयगोपनेन वॅत्प्स्यायनं प्रात्ति- वेशिकविषयम् । प्रियाया इति पदोपादानात् सौमाग्यातिशय- प्रतिपादनं तद्विनयोपालम्मसंभूतप्रमोद्सपत्नीविषयम्। अत एव सहस्वेति प्रियतमविषयं थ। प्रकटापराधप्रच्छादनेन स्वपैद्ग्भ्यप्र- काशनं वरस्थषिद्ग्धर्जनविषयम् । उपळश्यमाणोपभोगचिहा पुंनरिय न त्वया कर्स्व्येति प्रचछसकामुकविषयम्ं। इत्थं मयैषा.

इददेवि। स्वेरिजीयुरिश्वेदमुन्यत इत्बर्थ:। सर्वन नान विषयसब्द डह्डयपर। अयेर

च तद्दिषयमिति। उपालग्मं सहस्ेति वाध्बाजिरपराधेवमनुपालम्मेति व्यज्बते। च नियतनविवयनित्वर्य:।तड्थलीरफशद्कितेति। तरपराषो व्येसको्यनिति हेवोरिस्यर्य:। वष्यत्वावनं तत्म निवस्य विभ्वासोत्पाइननिस्वर्य:। सौभाग्य मेर्ु- र्बाहभ्बन्। विवयनेशेर निगनवति। इत्यनयोरिति। अनानपराधरेवीहि- मेतीदे: केनलार्यपस्तिवृततवाहर्या न्रबनेवेदं ध्यट्ग्यमिति इटव्यम्।।

१ विम्तवति T. १ तन्मुखमन T., C., G. ३ "लोकयन्न्येव T., G., M .; लोक- यनैव (. : 'मुपालम्य' G., M. ५ न तम्न T. १ °शा्गेति O., G., M. • प्रन्यायन C., G. 2 C., G., M. omit जन. ९ न पुनरेवमिय न्वया कत T., G., M. १• 'विषयमुक मये O. ११ पहुतं न भ्व T., M. १२ 'मनवलोकमानयैव D. ११ गर्जागै D. १४ तब D. १५ मिन्यादि D. ११ प्रक्तृति K. १० भर्नृवा K. १6 °पयपतम D.

एकावल्यां तरलान्चिताया

परीक्ष्यवादिन: । सामान्यतो विशेषती ध्वनिलक्षणस्यास्माभिः प्रदर्शितत्वात् । तथापि यदि तस्यानाक्येयत्वं तदा सर्वेष्वपि वस्तुपु तंदतिप्रसज्यमानमनिवार्य स्यात्। अथानयोतिशयोक्या लो- कोसरत्वमस्य निरूप्यते तदा सिद्धं नः समीहितम्। अथ भक्केरुपचारादागतोSयमिति ये ाक्तमभिदघते त एवं मष्टव्याः। भक्तिर्व्यक्तिश्चेति न तर्वान्तरमिति यदभिर्सधिस्तदा

सदेवमियता प्रबन्धेन ध्वनिरद नास्तीति प्रथमपूर्वपक्षं प्रतिक्षिप्बेदनी- मसत्यनिर्वाण्य इति द्वितीयपक्षं प्रस्वाचटे। येऽपीति। सहरवा विदग्धा- स्तेषामप्यनुभवैक्समधिगम्यो न तें केनापि लक्षणतो निर्वकुं अकबत हाते वादिनोऽपि न विमृशयवोदिन इत्बर्थः। कुत इत्यत आइ। सामा- न्यत इति। स्वरूपसिद्धी लक्षणस्थापि सिद्धनावत्वात्। प्रदर्शितत्वादिति सिद्धत्वोक्तिः। वस्तुत स्त्वनन्तरो्मेषे भविष्यतीति भावः। तथाप्यनिर्याच्यत्वे विश्व- ्वोपि तयात्वमित्यतिपसङ्गवाधकमाह। तथापीति। अयानिर्वाच्यस्वामिधान वने: प्रशंसेौपिर न वास्तवं तेर्हि न कश्रिदावयोर्विवाद इत्याह। अथेति। अति- श्रयोन्तयासंबन्धे संबन्धरूपयेत्यर्थः । अनिर्वाच्यत्वासंबन्धेऽ्रि तत्संबन्धोकेः। अथ भाको ध्वनिरिति तृतीयां विप्रतिपरतित विघटवितुं भाक्तपदनिरुक्तिपूर्यमुद्धा- टयति। अथ भक्क्ेरिति। उप चारादारोपादित्वर्यः । बथाहु:। 'भिन्नलेन पतीयमा- नयोरेक्यारोपणमुपचार: बथा गौर्वाहीक:' इति। न तन्बान्तरं नार्थाम्तरमित्वर्यः। तवेतसूषयितं विकल्पवति। तदेति। किमिद व्यकर्मनयमिन्रत्वं नाम तनाक्षसवं विवक्षितं तग्क्षणंर्रवमात्र वा ततुप लक्षितत्वमात्र वेति विकल्पार्थः। तम सारत्म्य नाम

१ ये तु T. २ विशेषतश्ास्माभिर्ध्वनिलक्षणस्य प्र० D. ३ वस्तुषु प्रसन्य D. ४ मनिर्वार्य D .; मनिवार्यमाणं M. ५ अथानया न्वतिशयोक्तया C., G., M .; अथानयार्थशन्तया T. ६ रुप्पते G. • व्यक्तिमभिद्धति D. ८ दधति C., M. ९ समधिगम्यं K. १० K. omite तु. ११ वादिन्वमिन्य D. १२ 'स्यातिमसङ्गवाधक° K. ११ प्ररशसा K. १४ D. drops तर्हि. १५ तादान्म्यं D. १६ कषणकन्वमात्रं D. १• K. drope तडु पलक्षितम्वमार्त्र वा.

अथमोग्मेग:।

अकिम्यकमो कि तादासम्यमुत भेकिम्यकर्सकषणमुपकशमं थी । न

पात्। तथा दि मुक्मयतामायतुलं धानमत् सत्वं मकेन चड्मोदम्य-

मझकळहवतार:। कि च भेदसिद्ध येऽसुमानमप्बस्ति।मकिष्यकी मिथो मिनने। मिन्रधर्मयोगिस्वात्। यद्जिम्रधर्मयोगि तन्मिथो मिश्रस्। यश्म भरपरादि। न द्वितीय:। बस्यमाणदूषणगणगस्तत्वाद्।तथा हि। लर्शणस्थ केवलव्यतिरेकित्वादेवं किलानुमानरचना । व्यक्ति- रितरेश्यो मिधते। भकिमस्वात्। बत् पुनरितरेम्यो न मिचयते न सेकाममलम्। असाधारणपर्नो लक्षण क्या गन्ध: पृथिष्या:1 कारानित्क म्यापर्च- सनुपलकणं बथा काक्ाहिक मुहवेरिति। तम वाहात्म्यपर्क पूषमति। न प्रथम हति। तम हेतुमाह। परस्परेवि। वमेद ध्यनकिकि। तर्थां हीवि। सिसे देवरच हल्बम रेवर से सिहल्ा संभमादाया नुसं पामनू। नादियबाठ् सादृनमनियंमहग सक्ृषो-

पर । कि येवि। अत्र विरुद्ध वर्मयोनस्ोकत्वानाविजियस् तयाि मेरानडी- करे एरपडाहिनेरोप्रि चिलीनैतेवि वर्क इति नाद:। शक्षणवथा भूयंबति । भ द्वितीय इति। वदेब पूपनं तकुमाह । तथा हि लकणस्यत्नीहि। मवापा सवपर्गत्ाइपतिरेकदेब सक्षणमित्युक्तत्वादिति भाव: । प्रयोगमाह। व्यक्किरिति। क्ययचिष्बदहारो का लक्षमरेने मयोजननिलामिमेक्यर। इतरेम्यो भिद्यत

१ पठिम्यायोर्ज D. २ मद्रष्पाभिवधानमपृतनम O.,G., M .: 'रवनयो O,G,, 2 सलामरव पयास्तन्बद् T. १ लक्ष्यस् G. ६ तदेकान्तम K. • तथा हीम्वादि D. ८ पसथति K १ प्रयोगमाह D. १० लक्षनसवति K. ११ तकनस्थार्थ इ्यन K, 7

एकावल्यां तरंकान्यितायां तद्टकिमंद्। यथामिबादि। तथा व सखमिधैकेमूके प्यनौ अचेद भावाद् भागासिको हेतु: । व्यककेरितरेम्यो मिनत्वे साम्पेऽस्न हेतोरितरामिंने विवेचकत्वमात्रं लक्षयति कुशलादौ रूढेपपि' केचिदंतरवाद्विरुस्त्वमपि। अनेन हि विवेचकत्वादिमा्जर लक्ष्यते ने तु किंचिदू व्यज्यते। न तृतीयः। विवसितान्यपरवाच्ये ध्यनौ मन्युं-

नरिवि। तहेतट् भगासिद्धया पूषयति। तथा * सतीति। दिविधो हि ध्वनिरनिधामूलो लक्षणामूलमेदि। उमयमिह पक्ष:। तबाये नसतयभावादागासिसो हेनुरित्यर्य:। दूषजान्तरमाह । व्यक्केरिति। कुशलादी साध्यामावं बकुं साष्यं ताबदाह। इतरेभ्यो भिन्नत्वे साध्य इति। अस्य हेतोरिति। नकिमस्वहेतोहिं- स्वर्ष:। इतराजिन्न इति।इतर मेदरूपसाध्यविरहिणीत्वर्य:। तब हेतुमाह।विषेच- कत्वमा्त्रं लक्षयतीति। कर्मणि कुशल इत्बादौ दर्ममहणरूपावयवार्यासंभवानिकद- लक्षमवा विवेचकत्वमानपरे ध्यञ्ुकत्वासंभवाहपक्र केवर भेवरूपसाध्यविरहो बुड्बर्त इत्बर्च:। गतत्वाल् नक्तिमस्वहेतोस्वम स्थितत्वाहित्वर्य:।विरुद्धत्वमिति। पक्षविक: सबारेव पर्तमानत्वाहित्वर्य:। अयोपलक्षणपक्ष प्रतिक्षिपति। न तृतीय इति। तम हेतुमाइ । विवसितेति। विवकिवान्यपरवाध्यम्वनेरमिधामूललेन मकरेवामा-

व बर्नास्ति भक्तिरविवक्ितवाध्यध्यनौ तनापि कि नके: कााचित्कमुध्यते नो ना। नो पेगनोपलक्षणत्वसिद्धिः। काराचित्कृतया भेदहेतुरपलक्षणमिति लक्ष- पात्। उच्यते पेद्ाव:। लक्षणामूलव्वनी म्ेरनपाबात्। तथापि सट्कमन्युपेत्यं रूबनमाह। उपलसजेनेति। तहिनाभाविनस्तदनिअत्वं विरुद्धमिति नावम भय

१ मिषायकमूले M., O .; 'मिषामूले G. १ 'राभिन्नविवे T. ३ O. and M, innert वस्प after रूळेडपि. ४ अचिन्कना M. ६ T., O., G, and M. drop अष्. ६ D. drope अस्ति. • 'मूले ब्यनी D. ८ दूष्यति K. ९ उपलूसजेन विनैषेति D.

संमगोच। उपळसजेने विनाप्युपलक्षणीवस्य र सिद्धेश्ें। पतेन यत्र कुन्तकेन भकावन्तर्भावितो ध्वनिस्तदृपि प्रत्यास्यातम्। यजु गुणविशिष्टपदर मनात्मकाया रीते: काव्यात्मत्वममानि वामनेन वदपि न साधु। माधुर्यादिगुणानतिकेमणात् तस्या: । कि सनुमानमपि ध्धनिसाधने लब्घप्रसरमेव। तथा दि।

मवान्तरमविदेशेन निरस्यति। पतेनेति। भाक्तपक्षनिरासेनेस्वर्यः। ननु सिष्मतु

वन्मदं दूषपबितुमनुभापते। यसु गुणेवि । 'रीतिराष्मा काष्मत्य' इति सूनादिति नाव: । सपूपयति। तदृपि न साध्बिति। तम हेतुमाह। माधुर्यादीति। गुणविशिटानीं: पदरचनाया भात्मत्वे केवलाया अनात्मत्वाद् मात्ापापविये- केन गुणानानेवालमत्वे स्ववचनविरोध: सूनकारसी। काव्यगोमावा: कर्सासे

सुष्पर्श प्रेमानं संमवि कण्टकदोपनानिरटसं प्रवर्तत इस्वाह। किं चातु- मानमपीवि। तब पक्षं निर्दियति । क्रियेतेव्वाटिन पतडाज्पमि- द्वन्देन । स्ाधं निर्दिदति। एतद्राक्येवि। अम साधुविभक्तिचिन्ता सुजन- विभागविचार: करिवेत चेत तेहा सा मलाभिधाना व्यकिमूर्ति प्रयमानिधेया प्रथम परिगननीया वा व्यक्ति: स्वीजसां स्वतेजसां विलासेष्याप्तिभिस्तावनट प्रभूतमना- ममनसं पढं पररार्ट्ट्र साधबितुं स्वायत्तीकर्जु क्षमेति वाच्यार्यः। साधु सम्मक विभ- निचिन्ता विभकतिविचार: क्रियेत पेतू वदा सा पथमा ध्यक्ति: पथमा विभक-

• १ सैमव एव T. २ उपलक्षणन्वेन D. ३ लक्षणीयसिदे T. ४ संसिज्े G.५ T. drope प. ६ कुसकेन D. तिक्रामिन्वाद् T., C.,G .; "विकान्तम्यात् M. 2 गुणसाधने O., M. ९ करथ काम्यात्मा स यद° K, १० बस्थिति K. ११ दूफ्पति K, ११ पिखिटाया. रचवाया D. ११ D drope सूत्रकारस्य. १४ गुणा धर्म इापु D. प्रमाणमद कण्टक° K. १६ K, omits तदा.

एकावर्रमां अरकान्चितायां

किवेत पेद् सायुक्भिकिचिम्त व्यकतिस्तदा सा प्रथमामिषेया। स स्वोजर्सा साथयितु बिलासै- स्लाबत् समानामपर्द बद्ु स्वाद्।

त्वाद्। यददाक्यं तचतदाध्यातिरिकार्यप्रकाशकस्। यथा कालि- दालादिवाकयम्। वान्यं चेदम्। तस्मादेवट्राक्यवाच्यातिरिक्कार्य- प्रकाशकम्। पर्यायवाक्येश्ैकान्तिकमिति वेक्। तस्यापि पक्षको- टिनिषिष्ठत्वाद्। तस्मादस्ति न्वनि:। अयं च वसत्वलंकाररसादि-

सनेत्वयम्तिरण् । तच्यकानकतव पसे सानाम्यतों माज्याविरिकार्यमकाशक- लांकन । साध्यविपर्वयोपस्थापकमनानानावान नाध: । नाषि सिद्धसामता परेनां विततिपसे: । अविभतिपजी वा सिछ्ा न: समीहितम्। दृटान्तेऽ्पि

दिवाक्यवरिति बाय: प्रतिपक्षो वेति पेज्र। पुंवाक्यत्वादिति हेतोर्निवसितत्वात्। सर्धनेकान्तिकत्वमिति चहते। पर्यायेति। सनानार्ये वाक्यं पर्यायवाक्यं तथ रइमविरि कार्यपतीतियास्तीति चडिकसममः । परिहरति । सस्यापीति + वर्त-

D, C., G, and M, omit the pertien from wemet to garwt २. प्रकाशवन्यनिर्येश: D. ३ साथ्यनाध: D. ४ सिद्धसाधनता K. ५ कहीं व्यभिचार इति प रकते K. ई तुल्पशत्तित्वात् K,

प्रथमोम्सेष:। ५३

रंसादिम्यनिकेति।

इति श्रीमैहामाहेश्वरस्य कवेर्विद्याघरस्य कतावेकार्वेलीनाड्यलं- - कारशास्त्रे ध्वनिव्यवस्थापनं नाम प्रथम उन्मेषः ।।

इति नाय:। परमम्रकृतनुपसंहरति। तस्मादिति। अयैन विभजते। अयं द्ेति। दिसो विया हर्यनी। वस्तुध्यनिरिष्याहि। इजियक: प्रकारे।।

वागामेकावलीव्याख्यायां तर्रलाख्यायां व्यनिष्यवस्थापनं प्रथम उन्मेषः ।। १ ।।

१ T.drope मव्ट २ रसम्पनि T. १ इति विज्यागरकस D. / एकामल्यर्स D पैकावल T, C., G .; "ैंकामलिनाम" M. K. emite श्री. १ पमाण पारावारीन D. "नजिनायमहसूरि D. ८D. omits अरलक्नाना

तीय डम

शब्दार्थयोरेव काव्यत्वमतस्तैयोरेव स्वरूपं निरूपयव्नाह। यः संकेतितमर्थ साक्षाहूते स वाचक: शब्दः। संकेतितश्तुर्धा जात्यादिर्जातिरेव वा भवति॥१॥

ममु ध्यनिनिकपणानन्तरं श्ब्दायंनिरूपणस्थ का गतिरित्वांग्ेट् कय संजनयनाइ। शष्दार्थयोरेवेति। धवने: काष्यात्मत्वात् तनिरूपणानन्तरं तच्छरीरभूत- श्ब्दार्थमिरूपणं संगतमेवेत्बर्यः। बढाु:। 'सम्दाथों मूर्तिरायवाती जीविवं व्यड्ग्यपेमवम्'। 3

हवि । इह निविध: गब्दो वाचको लक्षको व्यसकर्म। अर्योऽरपि निविधो वाच्यो लक्ष्मी व्यड्ग्बम। तथा तड्स्तयोऽप्यनिघालक्षणाव्यअ्रनादया- स्तिल इति विभाग सिदवन् कत्पेतरवोस्तन्मूलत्वाड्ाच्येनाचकी तावज्रसनाति। य हत्यादि। तर्वाप्यर्यज्ञानस्य श्रव्दज्ञानपूर्वकत्वात् पूर्वे सष्दनिकपणम्। संके- वितं गृहीतसंबन्धमित्ययं: । संबन्धय वाच्यवाचकयो: सक्तिरेव। सा योमव- पर्सिन्बेकेव वाच्यनिष्ठा वाच्यशक्िवांचकनिष्ठा वाचकधकिरिति योनवया ध्यपदिदयते। बयातु: कारिकायामाचार्या:। 'शक्तिरेव हि" संबन्धो भेदभास्या न विद्यते'। इति। बूते प्रतिपारवतीत्वर्थः। अन्यथा श्रष्देऽ्रभिंवहनासंभवालक्षण- मसंभवि स्वात। 'साक्षात् प्रत्वक्षतुल्यनो:' इति प्रत्यक्षाधर्यत्वेऽसाक्गत्वाएसंभ- पमाघ्ङ्क्य स्वयमेवान्यया व्याचटे । साक्षादृव्यवधानेनेति। मुक्यवृत्वेत्वयंः। तेन लक्षणाहिष्यावृत्तिरित्वर्यः। तेन संकेितार्यमतिपाइक: स्रब्दो वाचक: साक्षा- हरयमतिपाईक शब्दो वाचक इति लक्षणद्बम्। अन्बथा संकेतितसाक्षातूपदनो- रेकेनैव लक्षणादिम्युदासेऽन्मतरवैवर्थ्यादिति। अन्वितामिधानवादे लक्ष्यार्येऽ्रि संकेत

१ 'एवमयोरेव D. स्तयो: स्वरूप T. १ त्याझका D. ३ यथाहुः D. ४ कमेति K. ५ वाच्यवाचकमावं लक्ष° D. ६ तमार्थ D. •वK. ८ अत्तेरमि K. ९ 'मिना दना D. १० 'पादको पती K.

द्विंतीय उन्मेष:।

साक्षादृव्यवधानेन। जात्यादिर्जातिगुणक्रियाद्रव्यरूप: 1 ययप्यर्थक्रियाकारितया व्यक्तेरेव प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यता तथापि व्यकीनामानन्त्याद्यभिचाराज्च प्रतिव्यक्ति न शक्यते संकेत:

इप्बत. इति तभिरासार्य साक्षात्पदमिति पेक्षेत्रि सावतैव लक्षणादेरवि बयुवसाठ् संकेंतितपरवैबथ्ये तदवस्थमेवेति लक्षणद्वपक्षमेव्र रोचयन्ते तहिए:। शष्द- प्रम्देनोगवन पेटाव्युरासः। संकेतार्थावंधारज िना तहाचकस्वरूपस्थानवधारणाल वदिनाब: कुतः संगहे संकेतितअ्तुर्धेद्वादिना। तब संकेतितशब्दो ध्यां- स़्यादः । आदिषन्वार्थमाह। जात्यादिर्जातिगुणक्रियाद्रव्यरूप इवि. नो. सुकमनति दित्य इति चोशहर्तव्वस। नन्वर्यक्रियाकारितया पुरुषप्रवृत्ति- योग्यां व्यकिमुमेश्यान्यम किमिति संकेतः कियते इति सङ्गामनूच विराचटे। यद्यपीस्वादि। व्यक्तिसंकेतपसे कि सर्वातु व्यक्किपु संकेत: कविपवासु वेदि रेषा विकमप्याधे पूषजमाह। आनम्त्यादिति । द्विवीवेडप्याह । व्यमिचा- रादिवि। कतिपयसंकेते असंकेविते नदि गोष्बवहारो न स्वात् स्वाणेदसंके- सितत्वावियेपाइम्ादावनि स्वादिति व्यभिचार इत्वर्य:ः । कि च व्यक्तिसकेते सर्पन व्यनिरित्मेद व्यवहार:स्यान तु जोतिर्गुणः करिया इ्रष्यमिति विभाग इत़ि पूपनाग्तरसमुच्नदार्यब्रकारः। प्रतिव्यक्कीति। कतिपबासु वेति श्रेष: । इवि- मथ्दो हेतवयें। जातिरेय विषय: संकतस्मेर्यन जात्मोदिर्जाशिरेय या विषय इवि पठनीबड् 1 संमड़े इ्गोरमि ध्यकितिपक्षप्तिभटतमोक्तयोऐेकस्मैनपतारणायोमाविति व्यकिपक्षायोगाजेवोर्जात्यादि: संकेतस्य विषयो बडा जातिरेव विषय इत्यर्थ: वर्ष आात्मादिरविषय इति बेबाकरणा:। बथाह भगवाम्,महाभाष्यकार: । 'मौ :- बुझबलो डित्य. इत्याजे चलुटमी शब्दानां प्रवृत्ति'।'।: इति। तथा मवादिनब्दानां जातौ संकेत:। चुह्धादीमां गुणे। पाकादीमां किना बान् । वित्यादीनां इब्बे। गुणादवोऽपि जातिवदेकरूपा एव मणिमुकुराविद्ु मुखनिवाश्रयमेदानिमवयोपलभ्वन्त इति शुक्कमेषां संकेतविषयत्वमिति. भाव :: १ 'क्रियागुणाव्य' T., O., M. 'गुणइम्यक्रिया G. २ D. drope अपि. ३ K. drope किं. ४ व्यक्तिम्मवदार: K. ५ जातिगुणियाडव्यमिति K. ६ संकेतितस्ये D. · मतर्लना K. 6 अलतीत्यादी K.

एकॉबस्यों सरलाम्मितायां सनुमिति जविरेच विषय: संफैतस्य # मुर्यं तमर्थमाहु: साक्षाय्यत्रांस्य संकेतः। व्यापारोऽपि व मुख्यो Sभिषीयते ऽस्यामिषा- रूपः॥ २ ॥ अनुवाद्यानामर्थानां विधेयार्थपरत्वं तात्पर्यमिति व्यापारान्तरं परेरश्युपगतम् । यथा

शुकत्वारियानि। पथस्वसिमां पाकजहि। डित्वासी न वैश्ेषिकनदेनें परत्वई

.. मुम्चार्यंदुषप चानिन्यारियि ननापलत नालव जोपनीनितय पूर्मेकल

रसकाती। ड्यापारोप्रि चेरवादि। संकेतितार्थमीनरः स्रकष्यापारोडनिया स एव सुदय इत्लवमावत इत्चर्य: । एवर न योगपूर्विका कटियूर्षिका येवि दिपिया। क्वाननणादवी निर्भन्ध्ध: पक्षति पद्ुआइयमेवि । एतत् मचिजताभोजतय्। इत्यमिधा ।I भय मुदवमस्तावाठ तव्माम तातपर्थावय व्यापाराम्तरमाह। मनुवाध्यानामि- स्वादि। संसाध्यक पुनर्वचनमनुवाए: 1 मर्थ: भयोजनं वयाभामातस्वार्यत माजसेबन्मितया विवानमिति वाह्ध्जद। मालानुवावत्य संदेब सात्वर्वस्। बया

सालपर्जन्। तर्हि संभरे किमिवि नोकम् । तवाद । परैरश्युपगतमितति।य सर्वसंप्तिषजमित्वर्य:। अत एयोक कैबित्। १ संकेतितस्य D. १ साक्षादधापिG. १ पचनादियु K. * पाकन्वादि K, ५ मते K. १ कल्पनात K. • रूठिपूर्विका योगपूर्विका D.८ D, omite प्रतितं. ९.सार्यक D.

द्वितीय उन्मेष:।

'उर्मा स पश्यनुजुनैव चक्षुषा प्रचक्रमे वकुमनुज्सितक्रमः' इत्यन्रे दर्शनस्य चक्षु:करणेकत्वा्व्यमिचाराचदुर्पोदान तद्विशे पणार्थ तदेव चात्र विधेयं तत्परत्वमेव तात्पर्यम्।

'ताल्पयोऽपि व्यङ्ग्बार्थ एव' इवि। स्वयं त्वम्यपगमसद्धान्तन्यायादनुमन्यते इति न पृथगुक्तं संभहे। उदाहरति। यथा उमामित्यादि। तनानुवाद्यविधेये विविनक्ति। इत्यंत्रेति। तट्टुपादानं वदनुवाद। अनुवाध्यस्य चक्षुषः प्रमाणान्तरपाप्तिमाह। चक्षुःकरणकत्वेति। महर्सनं तवसुपैवोति व्याध्या व्यापमित्यय:। अनुवाहत्य प्रयोजनमाह। तद्धिशे- पणार्थमिति। कसुनेत्मार्जवविशेषणार्धमित्यर्यः। ननु विधानार्थमनुवादी न विशेषणार्ये वनाह। तद्वेति। तविषेषणमार्जवमेवान विधेयं विशेष्वस्व चकुपा मासत्वान्। यथा लोहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्तीत्यत्र लोहितोष्णीषस्वैमिति नाव: 1. अस्तु। ताल्पयें किमायातं तनाह। तत्परत्वमेवेवि। वत्परश्वं तत्प- वंवसितत्वं वदेव तात्पर्यमित्यर्यः। एतदुक्तं भवति। पदार्षज्ञानानन्तरं तेषामाका- इसादिवश्ञादन्ववे पदार्यातिरिक्ो वाक्यार्थरूपो विशेषात्मा वात्पर्यार्यो यहूलाल् समुकसत वस वाल्पर्याक्यं व्यापारान्तरमसत्थेव। अत एव

इत्यलंकारसर्वस्वसंजीविनीकारोपपी। एतेन तात्पर्यार्थस्य कचित् व्वञ्कत्पेमपीटमित्यवसेयम । अत एव तात्पर्य निरूप्योंकं काव्यप्रकाशे। 'सर्वेपां प्रायशोऽर्यानां व्यञ्ञकत्वमपीष्यते' इति वात्पर्यम्।

१ इन्यत्रास्या दर्शनस्य D. २ चकषुःकरणतवा T., G., C. ३ 'व्यमिचारद्यत्तवु° O., M. 'पादान तन्तदिये' T. ५ अेत्यादि K. ६ विशेषणार्यन्वमि" D. • मित्य्य: K. ८ तात्पर्य कि D. ९ 'बगमनसम D. १० 'व्यञ्जकत्वमपीत्यवसेयम् K, 8

५८ एकावल्यां तरलान्वितायां संयोगादिभिरभिधा गृझलिता यत्र कुण्ठतामेति। अर्थान्तरावगमने व्यञ्जनमेव क्षमं तत्र ॥ ३ ॥

यदाह तत्रमेवान् भर्जृहरिः। 'संयोगो विप्रयोगद् साहचर्य विरोषिता। अर्थ: प्रकरणं लिनं शब्दस्याम्यस्य सन्निधि:॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वराद्यः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥' हि।

तन्र संयोगेन यथा । शङचक्रधरो हरिरित्युक्ते कृष्ण एवा- भिधां नियम्यते। विप्रयोगेण यथा। विना रोमं सीता दण्डका रण्यर्मविशदिति दाशरथी। साहचर्येण यथा। रामलक्ष्मणाविति ननरैव । विरोधेन यथा। रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्चवी र्ययोः। अर्थेन यथा। स्थाणुं भज भवमञ्जनायेति हरे। प्रक- रणेन यथा । सर्व जानाति देव इति युष्मदये। लिङ्गेन यथा। कुपितो मकरष्वज इति कुसुमायुधे। शब्दान्तरसांनिध्येन यथा।

सद्ेवममियां निरूप्य तन्मूलं व्यअ्जनं निरूपयति। संयोगादिमिरिति। संयोगाइयो वक्यमाणा: पदार्यनिमयहेतवः । घृकुलिता प्रकुतार्ये नियन्त्रिता। एवकारी व्यापारान्तरव्यावृत्त्वर्यः। तचोदाहरणे व्यक्तीकरिष्यते। संयोगादीनाम- मिधानिवामकत्वे वृद्धसंमतिमाह। यदाहेति । संयोग: संभ्लेषः । विप्रयोगो विश्लेषः । अर्थ: प्रयोजनम् । लिय्र चिङ्गम् । ध्यक्ति: खीपुंनपुंसकम्। स्वर उदानादि:। विना राममिति। दाशरथिसंयोगिन्या सीतवी विप्रयोगोऽपि

१ भगवान् T., G. २ G. omits इति. ३ 'ममिधानं T. ४ राम: T., G., 0. ५ सीतां T., G., C., M. ६ 'रण्यमाविशत् T., C., G,, M. • O., G., M. omit तन्रैव. ८ हरे: D. ९ तन्मूलव्यश्जनं K. १० संयोगिन्या: D. ११ सीताया D.

द्वितीय उन्मेष: । ५९ देवस्य शृङ्गारिण इति तत्रैव । सामर्थ्येन थथा। मधुना मचः कोकिल इति वसन्ते। औचित्येन यथा। पातु वो दयितामुख- मिति सांमुख्ये। देशेन राजधानीप्रमुखेन यथा । भात्यत्र पर- मेश्वर इति राजनि। कालेन यथा। चित्रभानुर्षिभातीति दिवा दिवाकरे नकं तु वहौ। व्यक्ति: स्रीपुंनपुंसकरूपा। तया यथा। मिन्र उश्यतामिति वयस्ये मित्रो डश्यतामिति मयूखमालिनि । स्वरस्तु वेद एव न काव्येऽर्थविशेषावगमाय। आदिशब्दादभिन- यादिपरिग्रहः। तत्रामिनयेन यथा। 'ईठेकचित्ता सदा वेश्या प्रतार्येव केता विटैः। सिद्धे कार्ये पुनस्तस्ये दत्तमेतन काञ्चनम्।।' अपदेशेन यथा। 'इवः स दैत्यः प्राप्तभीर्नेत एवाईति क्षयम्'। निर्देशेन यथा।

वनैव न्याय्य इाते रामशम्दस्य विप्रयोगाहाशरथिपरत्वनिभय इत्यर्य:। कुपित इति। कोपचिद्गस्थाचेवने ध्वअमेरेऽसंभवाहिति भावः। स्वरस्तु घेद इति । इन्द्रपुरित्यन पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण बहुव्रीह्यार्थनिभयः। हाइशाहीनस्येत्यन हाइसर- सम्दत्व संदयास्वरण इन्दार्थनिमद:। महीनरवस्य मध्योदास्तत्वेमाहर्गणार्थ- स्वनिशद इत्वादि। सवेतत् सम्यकु प्रपश्वितमरमाभि: स्वरमश्जरीपरिमलटी- काबाम् । अभिनयोऽर्यष्यश्रिका चेष्टा। तमुदाहरति। ई्डेकूचिस्तेति। मनैव कैवेवि प्रकारविद्येषसदेहे करतलप्रमार्जनचेष्टया निःस्वीकरणरूपोर्डयो गम्बते।

हेसेनेत्वर्यः। इव इति सर्वनामपरामृष्टार्थसंदेहे नेत इति कथनं निभव इति।

१ वट्कचिन्ता T., G., G., M. २ विटै: कता G., O.,M. ३ "व्यञ्जका D. ·र्वद्यवृत्तेति K. तनेव K. ६ भूतेति K. ७ °योः संमय f K,

एकाचल्यां तरलान्कितायां

अर्सृदारिके दिस्या वर्षसे यदत्रैव कोअपि कस्या अपि वर्चत इति मामनेलिविलासेन व्यातवस्य:। इत्थं संयोगादिभिरमिधार्यां नियमितायां यदनेकार्थस्यें शब्द- स्यार्थाम्तरमपि यत्र कचन प्रतीतिगोचरीमवति तत्र व्यअ्ञना- व्यापार एव प्रगल्मते। यथा आच्छादितायतदिगम्बरमुखकैर्गा- माक्रम्य संस्थितमुद्भ्रविशालशृङ्गम्। मूर्मि स्फुरत्तुदिनदीधितिकोटिमेन- मुद्धीस्य को भुँषि न विस्मयते नंगेशम्।I' अंत्र तावन ्ेष:। केवलप्रोकरणिकगतत्वेन केवंलाप्राकरणि- कगतत्वेन व तस्य भावात्। नािधा। प्राकरणिनियमितायास्तस्या अप्राकरणिकामिधाने सामर्थ्याभावात्। न तात्पर्यम्। सिद्धानां साध्यार्थपरंत्वं तत्पर्यमुच्यते तदुपाच एव संभवति यथा'उ्मा

निर्देश्ोजल्यादिना प्रवर्धनस। कोऽपीति। किशब्द: परामृहयार्थसदेहे। माध- वस्ब मालतीसेलीनामङ्लीनिर्वेशटेन स्वयमेवेति निमवः। एवं संगोगादिपदार्थ ध्याब्वाव पाडयार्यमाह। इस्थमिति"। उदाहरि। मच्छादितेवि। अबर परि- शेषम्माजेन व्वञ्नं साधयति। अत्र तावदित्यादिना दुरपहव एवेल्बन्सेन। पसकं तावत् प्रतिषेधति। न स्ेष इति। स्वमते केवलप्रकृतयोः केवलाप्कु- सवोर्षा 'लेषो न सु प्रकुतापकृतयोरित्यलंकारोन्मेषे वक्ष्मति। अतो न श्लेषाप- १ मनुली T., G. २ विन्यासे G., C. ३ नाख्यातवत्य: G., M. ४ दनेकार्थशब्दस्य D. ५ व्यञ्जनव्या' T., C., G. ६ संश्रित D., च स्थित G., C. • न भुवि D. ८ गिरीशम् T.,G., M. ९ तत्र M. १० D. omits केवल, ११ ततः प्राकर O.,M. ११ तस्याभावात D. १,३ रणिकगताया' D. १४ करणिकतामि' G. १५ "परत्वात् ता" D. १६ T. drops उच्यते. १• मालतीशंसतिनाङ्क D, १८ इत्यमित्दि K. १९ भाच्छा- वितेत्यादि K.

द्वितीय उन्मेष: । ६१

स पश्यनुज्ुनैव चक्षुषा' इत्यत्र वक्षुषः प्रमाणान्तरंत एव सिंदे दर्शनकरणत्वे विशेषणार्थमुपादानम्। नापि लक्षणा। गवादिपदानां

रूपितध्चतुर्थो व्यापारो दुरपह्व एव । ततन् शब्दशक्तिमूला- तुरणनरूपव्यअ्याभिधानस्य ध्वनेमंहिसा नैंगेशं नगेशमिवे- स्यंजोपमालंकार: प्रतीयते।।

शब्दोडयं लाक्षणिको व्यापारो लक्षणा भवेद्यस्य। एतल्लक्षणमस्याः सामान्यं कथ्यंते पूर्वम्॥४ ॥

काम इत्यर्य:। तदुपाच एव संभवतीवि। तन् सात्पर्यमुपान्े विशेषण- विधानार्यमनूदित एव संभवति नान्यन। न चौन किचिद्विधातुं कस्यचिदनु- वाद: संगवतीति भावः। प्रसकं प्रतिषिध्यान्यत पैरिश्िनष्टि। ईत्यमिधेति। भेनाव प्रयोगः। विमतमर्यान्तरमभिधाविचितयातिरिक्तगोचरः । तदमावे- प्रपी प्रतीयमानार्यत्वास्। यदुर्नसा्यं न भवति तदुक्तसाधन च न भवति । वयानिधेक्दीति व्यतिरेकी । न म विशेषणासिद्धो हेतुः । अभिषाद्यभावस्य साधिवत्वाशिती। नन्वजागलस्सनायमानस्य "सिद्धी कि फलमत भाइ। तत- श्रेवि। वाच्यव्यङ्ग्ययोर्नगेशथोरोपम्यमिह व्यङ्ग्यं तदेव फलमित्यर्यः ।

एवं वाय्नेवाचकवदरति निरूष्य संप्ति वम्मूलतया लक्ष्यलक्षकतेवृत्ति निरूपय-

१ D. drops अन्र. २ प्रमाणान्तर पव G., D. ३ दर्शने सिद्धे D. ४ दिगम्बरा- दिफदा T .; गवादिपदार्थानां G. ५ लक्षणानुरूप G. ६ 'त्रया T., C., M. • 'तिवृत्तिर्ष्वनि° 6. ८ म्यपदेशे निरूपित G .; व्यपदेश्य इति चतु T. ९ चतुर्थोपि ्या G., C., M. १० गिरीश गिरीस T. ११ वेन्युपमा T. ११ न च तत्र K. १३ विश्िनषटि K, १४ निषेन्यादि K. १९ D. drope अत्र. १६ यत्तन्साथ्य K. १७ सिद्धोक्ति: फल° K. १८ नगेश्रयोरी® K. १९ D. drops वाच्य. २० 'तदत्तीनि® D. २१ 'तब्चीनि° D.

६२ एकावल्यां तरलाम्वितायां

मुख्यार्थानुपपत्तौ तद्योगे रूढितो Sथरवापि फलाद्। अन्योऽर्यो यदि लक्ष्यो भवति तदा लक्षणा- भिंमता ॥५॥

मुख्यस्यार्थस्य बाधस्तेन संबन्ध: प्रसिद्धि: प्रयोजनं वा लक्षणा- यामुपयुज्यते। ततम्न मु्यार्थस्य बाधे तेनैव संबन्धे सुर्र्येनार्येना-

भर्थज्ञानस्य भव्दज्ञानपूर्वकत्वात् पूर्वे भब्द निरूपवति। शब्दोऽयेमिवि। लक्षणयार्थप्तिपाठक: चब्दो लाक्षणिक इति लक्षणार्यः। लक्षणवेति वाच- कादिव्यावृत्तिः। ननु केयं लक्षणा नाम वद्योगाच्छवस्य लाक्षणिकतेस्याका- इसषायां सामान्यलक्षणं तावठ् प्रतिजानीते। पतदिति॥ लक्षर्णमाह। मुख्यार्थेत्यादि। मुक्यार्यानुपपत्तिर्वाच्यवाध:। तदोगो मुक्यार्याषिनामाव: । रठितः फलतो वेति विभागोकिः। रूडिः प्रसिद्धि: । फलं प्रयोजनम्। अन्योऽयों मुखयार्याविनाभूतस्तटादिर्लस्वः प्रतिपाथः। तदे- सदभिष्यङकुं व्याचटे । मुख्यस्येत्यादि। संबन्धानुपपस्ती प्रसिद्धिम्रयोजनयो- रम्यतरब लक्षणाप्रयोजकानीत्वर्थः। अय लक्षणभागं निष्कृष्य व्याचटे। ततभ्रेति । लकष्यत इति यत् स रष्पव्यापारो लक्षणेत्यन्वयः । वच्छवेम लक्यत इत्यन जुणीभूतप्रकष्ययोपलक्षणं प्रतिपादनापरपर्थायं यत् तत् परामृश्यते। स रति। तष्छम्देनापि सदेवोच्यते। ततम वल्रक्षणप्रतिपादमं सा लक्षणेत्यर्यः। स इति विधेयलिङ्गम्। मुखयार्यबाधे तत्संबन्धिन्यारोपित: शष्दव्यापारो लक्षणेति निष्कर्ष:। ननु कि शब्दो लक्षकोडर्यों वा। नाथः। चध्दस्य स्वार्यप्रकाशनमाने- जोपरतष्यापारस्य पुनर्ष्यापारान्तरायोगात्। न द्वितीयः । अर्थस्व लक्षकस्वे शम्ष्यापारो लक्षणेति कयम्। न च संमहे कभिननिमय इत्याणद्क्यार्यस्वेव लक्षकत्वं संभहे विवक्षितमित्याशयेनाह। मुख्येनार्थेनेति । तर्हि शष्दष्यापार

१ "धब फलतः T. २ मिहिता T. १ संबन्धेन T. ४ मुख्यार्येना D. ५ 'बमित्यादि K. १ लक्षणमात्रमाह. D.

द्वितीय उन्मेष:।

मुख्यारथों यल्लक्ष्यते स आरोपितः शब्दव्यापार: साम्तरार्थनिष्ठो छक्षणा। तत्र कुशल इत्यादौ रूढितो लक्षणा। गङ्गायां घोष इत्यादौ तु प्रयोजनात् ॥।

शब्दोर्ऽर्पयति परार्थ यद्यात्मानं तदा जहत्स्वार्था।

इति कयं सबाह। आरोपित इति। वाच्यधर्मस्य वाचके सेमारोपास् तथा व्यप- देस इति भाव:। नन्वर्थस्यैव लक्षकत्वे कर्थेमज्हत्स्वार्यायाः स्वायोसे वृत्षिविरो- धामावः। केवलसमुदायमेदेन लक्ष्यलक्षकभेदसद्रावादिति संक्षेपः। आरोपि- वच्वे हेतुमाह। सान्तरार्थनिष्ठ इति। व्यवहितार्थगोचर इत्यर्यः । शब्दस्य स्वार्य एव मुख्यव्यापारो न व्यवहितेऽर्यान्तरे व्यवहितार्थविषयभ्ायमिति युक्त्मारो- पितत्वमिति भाव:। ननु संगहे रूढितोऽयवीपि फलादिति किमर्ये यतोऽस्य लक्ष- नान्त:पातित्वे त्वेकैकस्य व्यभिचारात् समुदायस्यासंभवादधावर्याभावेन वैब- थ्यासेस्वाद्यड्क्य तदिभागपरमित्यभि्ेव्य तवुदाइरति। तत्रेत्यादि। कर्मणि कुशल इत्यादी कुश्ोपादानरूपावयवार्थासंभवादिवेकिनि कडितो लक्षणा। अन्यत्र भोषगतपवित्रस्वाविज्ञानफलल्वात् फलतो लक्षणेत्वर्यः।

इह रठितो लक्षणैकविधेय। फलतो लक्षणा तु प्रथमं शुद्धा सारोपा साध्यव- साना चेति तरिषा। तभाद्या अहदादिमेदेन बेधा इतरे तु प्रत्येकं गौणी शुद्धा नेति दिविधे इत्येव फलतो लक्षणा सप्तविधेति विभागं सिद्धवत्कृत्य क्रमेण- तासां सप्तानामपि लक्षणोदाहरणे दर्धयनाठी जहत्स्वार्या लक्षयति । शब्द इत्यादि। सब्दो गङ्गाव्शब्दः परार्थे परस्य तटादेषोषाद्यधिकरणस्वाविसिद्धपर्थ मास्मानमर्पयति स्वार्थ हिस्वा तटाय्यर्थे प्रवर्तयति तदा स्वार्यत्यागाज्जहत्स्वार्थेत्यन्य-

१ मुख्योडयों T. १ यो ल T.,C., G,, M. ३ आरोपितशब्द G., C., M. ४ बाचके सामान्ये वा तथा K. ५ कर्थ जहत्सारथायां K. ६ थवा फलत इति K, • फलकल्ात् K. ८ सुद्धेति K. ९ लक्षणायां साप्तविष्यमिति K.

६४ एकावल्यां तरलान्वितायां

त्वत्खङ्धारापयसि प्रवीरा: पतन्ति ये संयति संमुखीना:। वसन्ति ते वीर नुसिंह देष -.--- दुरासदायां सुरदीर्घिकायाम्॥ अत्र सुरदीर्घिकाशब्दस्य मुख्येऽयें स्रोतेसि रिपुनगराधिकरणता न संभवतीति सुरदीर्घिकाशब्दो मुख्यार्ये स्रोतोरेंपे बाधितस्त- मर्थ हित्वा तदधिकरणतासिद्धयर्थमात्मानमतिशयितशैत्यपाव- नस्वादिदोतनाय पॅरिसराय समर्पयति तेनेयं जहत्स्वार्था समा- क्याता। इयमेवा प्रस्तुतप्रशंसादेरलंकारस्य बीर्जम्। इयं तु लक्षण- लक्षंणेति परैरमिधीयते॥

र्यसंत्ञेत्वर्यः । उदाइरति। त्वत्खेंद्गधारेत्यादि। संमुखस्य दर्शनमेध्ु ते संसु- लीना अभिमुला इत्यर्यः। "ययामुखसंमुखस्य दर्शने खः" इति लमत्ययः। ने त्वथा रजेप्रभिमुखा इतास्वेषां शाश्वतिक: स्वर्गवास इति तात्पर्य्यार्थ:। बक्ष्ये लक्षणं पातयति। अन्रेत्यादि। मुख्यायें बाधकमाह। रिपुनगरेति। जह- रस्वार्यतां व्यनक्ति। तमर्थ हित्वेति। प्रयोजनमाह। शैत्येति। परिसरध्- व्देन तटवाचिना लक्ष्यार्थस्य मुख्यार्थेन लोतसाविनाभाव: सूचितः । अयास्याः स्वशोलोपयोगमाह। इयमेधेति। सामान्यविश्येषकार्यकारणस्वरूपाणामन्यतम- स्थाप्रस्तुतस्य कथनात् तेषामेवान्यवमस्य प्रतियोगिन: प्रस्तुतस्य गम्यत्वेऽमस्सु- समशंसा। तभाप्रस्तुतस्याप्रस्मृतत्वादेव कथनमनुपपन्नं सत स्वार्थत्यागेन प्रस्तुव- माक्िपतीति युक्तमस्या जहळक्षणामूलत्वमिति भावः । आदिशब्दादनन्वयादिसंभरः। नमु काव्यप्रकाशकारेणेयं लक्षणलक्षणेत्युक्तं न जहतस्वार्येत्यापड्क्याह। इयं त्विति। अस्या एव नामान्तरकरणान विरोध इति भाव:। परार्थ स्वस- मर्पण स्वत्थागो लक्षण तेनोपलक्षिता लक्षणा लक्षणलक्षणा।।

T. drops स्ोतसि. २ रिपुगणाधिक T., O., M., G. २ T. drops इति. ४ मुख्येडर्ये T .; ख्यार्यसत्रो D. ५ रूपेण G. ६ पावनतादि C., M. ७ परार्थाय T., G., C., M. e T. and M. drop समाख्याता. ९ मूलम् G. १० लक्षितलक्षणेति M. ११ खद्गंंति K. १२ मिमुखा रणे K. १३ स्वर्गावास° K, १४ स्वशाखे उपयोग K. १५ K. drops इति भाव :-

द्वितीय उन्मेष: ।

सा विपरीतां यस्यां लक्षयति परदं स्ववाच्य- विपरीतम् ॥ ६ ॥ किंमिव नापकृतमनेन। अन्नोपकारिणं प्रत्यपकृतमिति वचनं बाचितं सदुपकृतेमिति लक्षयति। इयमेव व्याजस्तुतेवींजम्।। सिद्धिं निजक्रियायाः कर्ततु यस्यां परस्य शब्देन। आक्षेप: क्रियते Sसाव जहत्स्वार्था समारयाता।।७।।

काव्यालंकारमीमांसातर्कव्याकरणागमाः। प्रविशन्ति तवास्थानी नरसिंह नरेश्वर॥। अंत्र स्वार्थमंजइत एव कांव्याद्य: स्वप्रवेशरूपक्रियासिद्धयें

मस्मा एव विधानतर लक्षयति। स्ेति। स्वार्थत्यागेन तहिरुद्धार्यलक्षणा विप- रैतलसणर साप्यम्या जहत्स्वार्थेत्यर्यः। उदाहरति। किमिवेति। अवापि लक्षरण नोजमति। अतोपकारिणमिति । उपकारिणि व्याजस्तुत्या प्रथुक्तीऽपकृत- सम्द: स्वार्यस्यार्गेन तडिंपरीतमुपकारमेव लक्षवतीत्यर्यः। मंस्था अपि स्वचालो पयोगमाढ। इयमेवेत्ति। यम्र वाध्यया निम्दया स्सुति: स्तुष्या वा निम्दा गम्यतें

मजहत्सार्यो लक्षति। सिद्धिमिति । यैत्र सब्दैन स्वार्यगतकियासिद्धयें सारयोपरित्याणेनैव तदिशिष्टमर्यान्तरं लक्ष्यते यथा कुन्ता: प्रविशन्तीत्यण कुन्त- भवेशाव तइन्त: पुरुषा असावजहत्स्वार्या लक्षणेत्यर्थः । उदाहरति । काव्ये- ति। अनापि लक्ष्ये लक्षणं संभावयति। अत्र स्वार्थमित्यादि। नन्वन स्वारयोप-

१ कि वा M. २ परुतिमेव D. ३ यस्या: M. ४ परस्पर शब्देन D. तवास्थानं M. ६ महेश्वर T. ७काव्यालकारादय: T. ८ K. omits विपरीतलक्षणा. K. inserts विपरीतरूपा before जहन्स्ारयें. १० अत्रापि K. ११ 'पकार K. १२ K. omits यत्र. 9

.६६ एकावल्यां तरलान्वितायां

सेत्संबन्धिनो विदुषो लक्षयन्ति माहात्म्यधोतनं तु' प्रयोजनम्। इयमेव समासोक्यादेर्वीजम्। इयं पुनरुपादानलक्षणेति मतान्तरे गीयते।। अंशेनैकेन पुनर्जहाति ने जहाति चान्येन । शब्द: स्वार्थ यदि जहदजहत्स्वार्था समा-

ख्याता॥।८॥

रित्यागे स्वार्योग्रेपमिया अंगान्तरे लक्षणा पेत्येकस्वैव शष्दस्यैकदा वृस्िडयापति:। नैष दोप:। अभापि स्वारयें हित्वेब तडिपिटार्यान्वरेलसमात्। कि स्वमिषातः मा्ग्देदवाच्यस्येव लक्यत्येन तस्वापि स्वीकारादजहत्त्वार्पेति व्यपरेश्ः । गङ्गाबां जोष इत्वादी सु वदपि नास्ति सा जहत्त्वार्येति भेह इवि संतोटष्बम् । वदेवो: स्सूचवति। तत्संबन्धिनो विदुषो लक्षयन्तीति। तेम स्वायेन संबन्धिन- स्वरिपिटानित्वर्यः। इयमेव समासोक्यादेर्वीजमिति। प्रस्तुवविद्येषणसाम्या ममस्तुतस्य गम्वत्वे समासोकि:। बया 'उदारकीर्सेहदयं दयापतः' इस्यक: निर्याधरक्षितत्वोपस्केतत्वदोहमादिविद्ेयणमहिका मेटिन्यां गोत्वप्रवीतिः । वभ

भाव:। इयं पुनरुपादानलक्षणेति। उपाशनं स्वार्यापरित्यागस्तेनोपलक्षिता

इह जहतस्वार्यायहत्स्वार्या चेति विधेय शुद्धेवि काव्यप्रकाशकार:। तबुकम। 'स्वसिज्ये पराक्षेपः परार्ये स्वसमर्पंणम् । उपादानं लक्षण चेख्डक्ा शुद्धैद सा दिया।।' इति।

१ स्वसंबन्धि T., C., G., M. २ वान्येन न जहाति T .; नैनं जहाति चान्येन G4, C., M. ३ रान्तरा लक्षणा K. ४ प्रच्याव्य लक्षत्वेन D. ५ "पस्तुतन्व° D.

द्वितीय उन्मेषः। ६७

यत्कर्णतालप्रभवैः समीरेः प्रतापदीपा: शमिता रिपृणाम्। सोडयं तथ न्यक्कतदिकरीन्द्र- लीलायितो वीर करेणुराज:॥ मत्र यददेशकालविशिष्टत्वं वारणेन्द्रस्य पूर्वमासीचददेशकाल- विशिष्टत्वमचुना नास्तीति सोऽयमित्यत्र तैच्ताशे जहाति स्वार्थमि- दम्तांशे तॅ न जहातीति जहदजहत्स्वारथेयम्।

वइन्ययाकरेणाय तृवीबार्माह । अंशेनेति। उदाहरति । यत्फैर्णतालेवि"। लक्ये लक्षणं बोजवति। यदेशेव्वादि। इदन्तांशे तुन जहातीति। एवोश- कालवेभिटयस्म संभवादिति भाव: । अयमाशयः । किमिट लक्षजैव नास्तीति विवसका विधेवेर्ट्टकं परेकत सत्यपि तनेवान्तर्मृतेति विवक्षया था। नाथ:। विचारांसहल्वात्। तथा हि बावता शब्हेन बावनर्य: प्रतीयते तावानेव तस्य स्वायों न न्यूनो नाधिकम। प्रतीयते न सोऽवं वारणेन्द्र इति पदचवेणोपाततस्वाय- चनेइन्ताविपिटं वस्स्विति तावानस्थार्थ:। अर्म सेसांग्वाधे न्यूमोऽयमस्वार्यः कय- मनेनानिणीदेत तथापि भ्रवीयत इत्बकामेनापि सत्तोपलक्षितमिदन्ताविभ्रिटं वस्तु लमेत इत्याअ्रयणीयमेतेति कथमन नास्ति लक्षणा। नापि दवितीय:। न ताव- दिवं जहत्स्वार्या । एकांशमाचहान्या नद्गावां घोष इतिवत् परार्य स्वसमर्पणाभा- वातू। नाम्यजहत्सार्या। कुन्ता: प्रविशवन्तीतिवठ् स्वसिद्धने परानाक्षेपात्।

नरिविधोदि । वेदान्तिनमैतामेवोपजीव्य महावादवार्ये वर्णवन्ति । कि है सोडवं

१ T. inserta यथा before the verse यन्कर्ण°. २ वारणस्य T. ३ तत्ताग्रेन T., G., C., M. ४ "मिदन्ताेग न जह्ाति T., C., G., M. ५ करणतृती D. ६ तृतीय।ं विधामाह D. • 'तालेन्यादि K. ८ द्विधेन्यु' D. ९ त्रयेण सा ततस्तचेद° K. १० तभ K. ११ तर्व्तायादेन्पूनो K, १२ लक्षितमि K. १३ पकार्थमा K. १४ निमेति K. १५ D. drope कि तु. १६ मात्रान्या" K. १० चोभयोपल® D.

६८ एकावल्यां तरलाम्वितायां

विषयी विषयश्च यदा सारोपा स्यासदा द्विविघा। आरोप्यमाणारोपविषयौ यदानपहुतस्वरूपी सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते तदा सारीपा। इयं व द्विविधा गौणी शुद्धा चेवि। तत्र गौणी गुणाध्यारोपरूपाठ् सादश्यात् प्रवर्चते।

यथा

सिसं स्वरूपमामं लक्ष्यत इत्युत्त्वा सदृटान्तेन महावोक्येऽपि तत्यंपदार्यगत- विशेषत्यागेन स्वरूपत्यागेन चोपेलसितमेकमखण्डं वस्तु जहदजहमसणया प्रति- पाइ्व इत्येवावान् विशेष इत्यलं प्रसक्त्ानुपसत्तया। अभायं लक्षणासंसेप:। 'स्वार्थास्याणे समानेऽ्रपि सह तेनान्यलक्षणा। यनेयमजहत्स्वार्था जहत्स्वार्या सु सं बिना।

सा जहदजहत्स्वार्था तत्वमसीत्यादिविषयट्टशवेयम्।।' इति। एवं िविधापि चुदधोक्ता।। सय सारोपलैक्षणाया लक्षणं विभागं चाह। विषयीत्मादि। विरषेवारिपयार्यान् विमेजनेब लक्षणं व्याचटे। आरोप्यमाणेव्यादि। एतेन साध्यवसानावो नेर एक्तः। संगहे सारोपा वियेस्टकं कि तौविध्यं सबाह। इयं चेति। तभ गीणी गुणतः सादृश्यनिमित्ता । वथाभिर्माणवक इति। तुद्धा साइश्वेतर- कार्यकारणभावादिसंबन्धनिमित्ता । वथा आयुर्घृतमित्यादिर्कति भाव:। एतेम सक्षणाया: पृथग्भूता गौणी वृत्तिरिति तान्निकसमय: परास्त हति पेदितिष्बम।

गौणीति । गुणतः सादृश्वमस्याः प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्यः। बयाहुराचार्य।

तेन माणवके पुच्तधि: सादृश्यादुप जायते ।' इति

१ वलयेनापि K. २ चोभयोफल® D. ३ सारोपाया लक्ष D. ४ D. drops विषयाटि. ५ विविक्ञम् K. ६ त्यादिकमिति माव:, K. .K. dropa इति वेदितमम्, ८ मसबां K,

1

द्वितीय उन्मेष:।

वीरशीस्वर सामिसाररजनीनिर्माणकर्मान्तिक-

जीयादुत्कलभूमिपाल भवतः खज्नो रणप्राङ्गणे शत्ुक्षीणिभृताममर्स्यनगरीयात्रासु कार्त्तान्तिक:। अन्न रिपुविषयसुरपुरप्रस्थानोपदंशकारित्वाद्यो मौहस्तिंकगुणा लक्ष्यमाणा अपि प्रवृत्तिनिमिच्ततां भजन्ते । ताव्रूप्यप्रतीति: प्रेयो-

सादश्वभिमित्ता लक्षितलक्षणेय न तु मुख्यार्याविनाभावमूलेत्यर्यः। गौजीमुवङ: रवि। वीरक्षीत्वादि। इह वीरश्रीरमिसारिका तस्वा; स्वरसाभिसार: स्वेच्छा- निसरणं सदरये रजनीनिर्माणे कर्मान्तिकया सृष्टया छायया स्वभासा कन्दलिताभि- र्त्ाहिताभिरन्धकारकलिकाभिस्तापिच्छितास्तापिच्छ वन्तस्तमालवन्त: कुता: इया मलिता इत्यर्थ: । तापिच्छश्दात् "तत्करोति" इति ण्यन्तात् कर्मणि क:। भाविश्वद्रावे "विन्मतोर्लुक्" इति मतुपो लुक्। ते आशाञ्ञला दिगन्ता थेन स तयोकः। कार्नान्तिको मौठूर्तिकः। इह कार्नान्तिक: खङ्ग इस्युवाहरण। वन गौ्णी व्युव्पादयति। अन्नेत्यादि। कार्त्तान्तिकशब्देन लक्ष्यमाणतहुणयोष- निमिच्चा खड्गे लक्षणा गौणलक्षणा। यथाह़ु:। 'अभिधेयाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षपेष्यते। लक्ष्यमाणगुणैयोंगाधृलेरिषा तु गौणता ।।' इति। सा प विषयनिगरणाभावात् सारोपेव्यर्थः। गुर्णाः स्वपरार्थसाधारण्येन लक्ष- पीवाः। मन्यया स्वार्थगसानामर्यान्तरप्रवृत्तिनिमित्तत्वे वैयधिकरण्यदोषः। परार्थ- गतानां स्वार्थासंबन्धानां लक्ष्यत्वानुपपसिः। साधारण्ये तु नैतहोषावकाघ: इस्थाए:। ताद्रप्येति। तेनारोप्यमाणरूपेण रूपर्वत्ततुपरक्तत्वमिति बावत्। म छु सासस्म्यम्। विषयनिगरणविरहिण्यारोपे सदसंभवात्। शुद्धसारोपां लक्षयति।

T., C.,G. and M. omit the words रिपुविषयसुरपुर मौदूर्तिकगतगुणा G .; मौदूतिकगता गुणा O.,M. ३ Oy, and M. insert छृपाणे after अपि. ४ D. bne 'प्रतीतिस्तु पयो'. ५ र ्र्तक्षणोच्यते K. ६ गुणाश् स्वपदान्याभयेन K. • ताहूप्येग रोपमाण रूपेण D. ८ रूपवज्न सक्पटवत्तदुप D.

पकाधल्यां तरलान्विंतायां

जनम्। शुदा पुनरुपचारवती। साडश्येतरकार्यकारणत्वादि- संबा्धान्तरकारिणी वा। यथा मद्क्षीवक्षोणीपतिपरिषदायोधनमद्दी-

भुवो भारं थोदुं भुजगप्रतिभोगप्रतिभट- खिलोकीकल्याणं जयति तव दोरुत्कलपते।। मत्र कल्याणहेतुत्वात् कल्याणम्। अंत्रापि ताद्रप्यप्रतीति: प्रयो- जनमू। इयमेव रूपकादेवीजम्। उपचारम् कार्यकारणमावादे- निमित्तस्य पाश्विध्याव् पश्चषा भवति। कार्यकारणमावे पागेवो-

शुदधेवि। अतस्वल्य तस्वेन ध्यपदेश उपचार:। तहती। तहत्ता व सादृष्ये- सरसंबन्धान्तरनिमित्ता न तु सादृश्यनिमित्ता। अन्यया गोण्बामतिष्यामेरिस्य- मिग्ेत्बाइ। साहश्येतरेवि । आदिमहणाइस्यनाणताहात्म्यारिसंमर:। साद्ट-

सुशहरति। मटेत्वादि। क्षीवो मन्त:। सीटू मह इति धावोर्निष्ठावाम् "अनुपसर्गात्

चिह्ा श्ीर्जवनीरित्वर्य:। इह कल्बाणं दोरिस्युदाहरणम्। तन कल्बानहेवो शेन्नि कल्याणसव्स्य प्रवृत्िनिमितं कार्यकारणभावसंबन्ध इस्बाह। अत्र कल्याणेति। तातूप्यं ततूपरकत्वमिस्यक्तम्। स्वस्राखत्नोपयोगमाह। इयमेवेति । इवं द्विविधापि सारोपलक्षणेत्बर्य। मुल चनद्रा नेवानन्मन इति चोभवमूलत्े- नापि रूपकस्योत्यानाहिति । कार्यकारणभावादीत्यादिश्यममाझ्यानि संबन्धान्त- राणि रंर्जबंस्तनिमित्तमुपचारं परर्चेधा निनलि। उपचारश्ोत्वादि। उपचारमा- सस्वस्य तर्वेन व्यपदेश इस्टकम्। प्रागेवोदाहतमिति। कल्याणं होरित्वने- स्वर्य: । अजैतनुजपालितानां नित्बेमङ्गलमस्तीति उ्यक्ग्बम्। एवमुत्तरनापि T.,G., C.,M. have उपचारक्र कार्यकारणभावादेर्निमित्तस्य पाश्विष्यात् पक्चषा। तब्र कार्यकारणभावेन यथा for साटृश्ये ...... वा. T., C, G., M. drop the words from अन्रापि तातूप्य to भागेवोदावतम्. ३ जयशन्दचिद्वा D. ४ "बारं प प D. ५ नित्यं D.

तुतीय उन्मेष: ।

दाहतम्। वाद्य्यें यथा। इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्र: । स्वस्वामिभाव- लक्षणसंबन्धे यथा। राजकीय: पुरुषो राजा । अवयवावयवि- भावे यथा। अंग्रहस्त इत्यत्राम्रमात्रेऽवयवे हस्त:। तोत्कम्ये यथा। मतका तक्षा।

विषयिनिमीणे विषये साध्यवसाना द्विघा

रयाता ।। ९ ॥

द्विया गौणी शुद्धा चेति। तत्राधा यथा। अयं पारिजात इत्यत्र वितरणयणत्वाद्य: पारिजातस्य गुणा वीरनरेसिंहे उक्यमाणा अपि प्रवृत्िनिमित्तवां भजन्ते । प्रयोजनं च सर्वथैवाभिन्नत्व-

्वम। वैध इस्तसमानसारताद्योतमाय इस्ताम एव लक्षणया इस्वरष्पयोगा: पमं भासी इस्वमेति समानाधिकरणसमावय। अत एव 'हस्तामा ममहस्वा भम- शयोर्गुनगुजिनोमेंसठ' इति वामन:॥।

मय साध्यवसानाजा लक्षणमाह । विषयीति। वर्ज विषबिणारोप्यमाणेनासयादिना विषयस्थारोपणाषिष्ठानस्य माणवकादेर्निगरजमत्वन्तापलाप: किवते बया वृतमाण- पकयोरिदमायुरयमग्निरित्वादि सा लक्षणा साध्यवसानलक्षणेस्वर्थः । विग्मति। द्विघेत्वदि। अभापि पूर्ववत् सादृश्यनिमित्ता गौणी संबन्धान्तरनिमित्ता थ।

अयं पारिजात इत्यनेदं ग्रैब्दों न राजाययविषयपरामेशी। तदाँ सारोपत्वपसङ्गात्। कि जु वहवेहन्सामानं परामृशेन् विषयिणमारोप्यमाणं पारिजातमेव पुरोवरर्य-

१ स्वस्वामिभावसंबन्धे G .; स्वस्वामिसंबन्धे D. २ 0. has स्वभावे after. विभावे. ३ अग्रहस्तमात्रेऽश्यवे हस्तः G., C.,M. ४ तान्कार्यें D. ५ T., C, G., M. have मत्र सादूप्य (दुष्य M.) प्रतीति: फल (प्रयाजनं T.)म् । इयमेव रूपकादे (कादौ T.) बीजमूं after तथां. ६ पारिजातगुणा G. • नृसिंहे T., G. < K. omits तत्र. ९ K. omits प्. १० विभजते D. ११ सर्वदैवा K. १२ शब्दे D. ११ 'परामर्श: D. १४ तथां K. १५ परामर्शन K,

७२ एकावल्यां तरलाम्वितायां

प्रेतीहि। अन्स्या यथा। अयमानन्द इतत्ानन्दहेतुस्वादानन्द:। इयमेवाविशयोकेर्बीजम्।। इत्यस्माभिर्भिंदाः सप्त लक्षणायाः प्रदर्शिताः । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया॥ १०॥

नैशध्यवसायेनेदन्तया वि्िनट्टि। सद्विषिष्टविषयी पारिजातो निर्मविषबितया सासब्म्येन प्रतीयदे। वदिह लक्षणायाः प्रयोजनमित्वर्यः । एक्मयमानन्द इत्व- बाप्यूहनीयम्। केवलमिह सादृश्वादध्यवसानं तर्भरे तु संबन्धान्तरादिति भेद:। अभापि स्वग्ाओरोपयोगमाह। इयमेवेति । मव्यवसितप्राधान्ये सतिशयोकि- रिति सर्वक्णादिति भाव:। इयमुभयरूपापि साध्यवसानलक्षणेत्वर्यः। उपरसद- रवि। इत्यस्मामिरिति। यदुकं काव्यप्रकाशे 'लक्षणा तेन पड्डिया' इवि सत् प्रतिकषिपति। सप्ेति। जहत्स्वार्याजहत्तवार्या जहवजहत्सवार्या गौणतासेपा सुद्धसारोपा गौणसाध्यपसाना शुद्धसाध्यवसाना चेत्येवं सप भेदा: फलती लक्ष- पावा: प्रदर्गिता इत्यर्य: । अस्मववहणं विशेषदर्तित्वाभिमानसूचनार्यम । विषेष- भारमानिर्ष्यायनावः पाक्। अनर जस्ावां घोष: कुम्ता: निशन्ति वोडयं देव- एस इति प जहवशयस्तिय: । आयुषृतमायुरेवेदमिति च सारोपसाध्यवताने हे वेत्वन प्च पुज्धाः। अिर्माणवकोऽयममिरिति हे गोण्यी। वयोर्गुणयोगादेव सुजाम्य: पक्म्यो मेद:। पुद्धत्वं कसामगौणलमेव। आरोपाव्यवसानास्यामेव

शङ्त केलद्घावकाय्:॥।

संकरेणेत्वादि । सप्तानामेकैकस्थाभ्ातुर्विध्यादटाविद्यतिभेद भवन्तीत्वर्थः । संकलनं मेलनम् । शुद्धमेदेरसंकलित मेदेरित्यर्यः। अष्टाविद्यतेः सप्ताधिक्यात् पञ्च

१ प्रतिपत्ति: D. २ अन्या D. ३ प्रकीर्तिता: T. ४ विजातीयनि' D. ५ न तु K ६ लक्षणा K. ७ 'मेदा D. ८ पश्चम्योऽपि D. ९ शुद्धन्वं च तासा D. १० तयोसन्योन्य2 K. ११ भेदात् D. १२ 'संबन्धेनोपचारा' D. १२ K, drops कालङू,

द्विवीय उन्मेष।. ७३

अस्याःसंकलने ऽन्योन्यमष्टाविंशतिरीरिताः। पञ्चत्रिंशत् समाख्याता: शुद्धेभेदैःसमं पुनः॥११॥ स्वैः प्रभेदैरलंकारैध्वनिभेदैश् संगता। वितन्वती चमत्कारं संखयामत्सरिणी मता॥१२॥ अड्गाद्विमावेन संशयेनैकैकलक्षकानुपवेशेन थे भवन् संकरो न त्रिरूपवामतिवर्सते। क्रमेण यथा।

राजानं नरसिंह पार्थिव तथाहंकारभारोघुरः। त्वत्कीरचिप्रसरो इसत्ययमश्री शकस्य दन्तावलं व्यालेन्द्रं मुंसलायुघ किमपर देव्या् पञ्ञाननम्। अनाहंकारमारोदुरस्त्वत्कीर्सिप्रसरो यतस्तत पव हसवीत्य- नयो: सज्रातीययोरड्ाक्िमावेन संक्र:।

विशडदा: स्वुरित्यर्यः। स्वै: मरेभेदैर्लक्षणामेवैरिव्यर्थः। संख्यामत्सरिणी असृंबये- स्वर्य:। बवुकं संकरेण त्रिरूपेणेति तद्भजते । अङ्गाद्विभावेनेवि। आक्र- म्येत्यादि। राजानं चन्द्रं मृप च । 'राजा प्रभौ तृपे चन्द्रे' इति विश्वः। इन्ता- वलो हेन्ती। " हम्सश्िखात्संज्ञायाम्" इति मत्वर्थीयी वलचूपत्ययः । "पले" इति दीर्घ: । व्यालेनी भुजगेन्द्र: श्ेप इत्यर्यः । देव्याभण्डिकाया: पञ्चाननं वाहन- विहमित्वयं: । वः किल सिंहासनारूडो राजविजयी सोऽहकरोति। अडकारम स्तय् परान इसवीति भावः । अन का लक्षणा कथं चाङाद्विभाव इत्याकाहा बामाह। अत्राहंकारेवि। अहंकारस्य हासहेतुलवेन तच्छेषतवा तदद्रमिस्वर्यः। अहंकारहखयोर चेतन कीर्चिप्रसरेSसंभवावहंकारशव्देन वज्जेतु: कीर्चिगतवावल्य विश्रेषो लक्ष्यते । हासग्म्देन तज्जेतु: सादृश्यं लैकष्यत इत्थनयोरुक्तरीत्यापक्िमावन संकर इचि भाव:।। ३ सुदामेदै: G. २ T.and D. drop व. १ सहलायुधं D. ४ सपमेदै० D. K. omite दन्ती. ६. सोऽयं . कीर्त्तिमसरो Sहंकार K. " स्ादृस्यमित्य' K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

एष चिन्तामणि: कि नु कि न्वेयं कल्पपादपः। किं वोसौ कामधेनुर्वा न चेत्याग: किमीडशः। अत्र यद्येष इति विशेष्यं तदा सारोपेयम्। आहोस्विद्विशेषणं तडा साध्यवसानेत्यन्यतरानवधारणात् संदेहेनायं संकर॥ राकातारकरॉजमण्डलमहः पाण्डित्यवैतण्डिकी कीरसििस्ते विदधाति यद्यपि जगच्छेतं समन्तादृपि। चित्र वीर नृसिंह देव तदपि प्रत्यर्थिनामानना- न्यालिङन्ति रुचं शिखावलशिखारिञ्छोलितापिच्छयोः।

संदेहसंकरमुदाहरति। एष इत्यादि। अनापि का लक्षणा कर्य च संदेह इत्याकाङ्सायामाह। अन्र यदीति। इह चिन्तामणिरित्यादौ निरतिद्ययवितरण- गुणयोगात सादृश्यनिमित्ता गौणी लक्षणेति ताववविवादम्। तजैप इत्यादिसर्व-

सारोपा स्वादिदन्तामाजनिष्ठत्तरे ह विषयनिगरणादयममिरितिवस साध्यवसानां स्यात। अभ्नाव्यतरनिश्षायकाभावेनेयमियं वेत्येर्कस्मिन संदेहज्ञानविषयत्रया संकीर्य- माणस्वात संवेह्संकर इत्वर्थ: ॥

तृतीयमुशहरति। राकेत्यादि। नक्षत्रे तारकं तारकेति चाभिषानात तारकश्वस्य नपुंसकपयोग:। इह पाण्डित्यशव्देन भचित्याज्जावल्याविद्ययो लक्ष्यते तस्य वेतण्डिकी खण्डनेत्यर्थः । स्वपक्षस्थापेनाहीना परपक्षखण्डनपती कया विवण्डा सां वेदेति वैतण्डिकी। "तदधीते तदेद" इति ठक । शिखा- स्यास्तीति शिखावल: शिखी केकीत्यर्थः । "दन्तशिखात् संज्ञायाम" इति वलच्। तस्य शिखा चूडा सैव रिञ्छोलिस्तापिच्छस्तमालस्सयो: रंचमालिकन्ति मलिनीभवन्तीत्यर्थः। अत्र सारोपसाध्यवसानलक्षणयोरेक लक्ष कानुप्रवेशेन संकरं

१ कि वायं D. २ चासौ G., C. ३ नरे न्याग: D. ४ तारकमण्डलस्थितमह्ः° G. ५ न्यालिम्पन्ति हचां D. ६ यदिति K. ७ D. drops तु. ८ न्यस्मिन् K, ९ K. drops ज्ञान. १० स्थापनही K, ११ रूपमालिम्पन्ति D.

द्वितीय उन्मेष:।

अत्र वैतण्डिकत्वेन कीर्त्तेयारोपात् सारोपा तावत्पाण्डित्यस्य शुम्रत्वकरोडीकारेण प्रवृत्तत्वात् साध्यवसाना च । समासे स-

संकरः ॥

इरपयवि। अन्रेति। तेत्र सारोपां दर्शयति। वैतण्डिकत्वेनेति। कीर्नियें- तण्डिकीति विषयनिगरणं बिना कीर्नौ वैतण्डिकत्वारोपात सारोपेयं लक्षणा गौणीत्यर्थः । साध्यवसानां च दर्शयति । पाण्डित्यस्येति । शोभ्त्वस्य विष- वभूतस्य क्रोडीकारो गर्भीकारो निगरणमिति यावत्। तेन तबर पाण्डित्याध्यव- सानात् साध्यवसानलक्षणेत्यर्यः। तथापि कथमनयोर्भिन्नपदस्थयोः संकर इत्या धङ्क्वाह। समासे सतीति। इर "समर्थः पदविधिः" इति समर्थयोः पदयोः समासः सामर्थ्ये प द्विविधं व्यपेक्षालक्षणमेकार्थीभावलक्षणं प। तबाथं विभट- वाक्यविषयं द्वितीयं व समासगोचरम्। तथा च र्पाण्डित्यवैतण्डिकीति समासे

वजैकन समासपढे हयो: समावेशावेकलक्षकानुप्रवेश्वलक्षणः संकर इत्यर्यः। नन्वेकपदानुप्रवेशेऽपि समासावयवगतयो: कथमेकलक्षकानुप्रवेश्यस्तव्राह। एक- पद्वद्धावादिति । एकलक्षकवद्धावाहित्यर्थः । अन्यया समासस्य मुख्यैक- पदल्वे वतिप्रत्ययानुपपत्ते: । संप्रति तु वस्तुतो भिन्नयोरपि समासपतक्रोडीकारति-

सनोपवेशिन्योरिति । ययैकस्मिन्रासने सहोपविष्टयो: प्रदेशभेदेऽपि 'प्रदेश्य- मेदात् समानदेघ्यत्वव्यप देशस्त हद्धिम्राव यववर्तितन्योरप्यपयव्यैक्यादेकलक्ष कानु प्र व्े्य् व्यपदेशो न विरुद्ध त्यर्थः।

१ पारोपणात् T., G., C.,M. २ प्रवृत्तत्वेन D. ३ सन्यैकपद्यादिह T., C., G., M. ४ अत्र K. ५ पाण्डिन्यस्य शुभ्न्वस्य D. ६ K. omits विग्रह. समासविषयम् K. ८ तथा च सति पाण्डित्य D. ९ कीरिवदे K, १० व्यपदेश्य K. ११. इति भाव: K.,

-.-

एकावस्यां तरलाम्वितायां

तंबस्यिथा॥ बविर्मांव: पुष्पकेतोविदुधविटपिन: पौमरतयं विकलप- भिन्तारत्स्य वीप्सा तपनतनुभुवो वासवस्य हविरुकि:। म्वैतं देवस्य दैत्याधिपमंथनकलाफेलिकारस्य कुर्ष- म्ानन्दं कोविदानां जगति विजयते भूपतिः भ्रीनसिंहः ॥ इयं सजातीयगौणसारोपार्णां संसृष्टिः। सजातीयशुदसारोपाणां यथा। आयुर्दानमहोत्सवस्य विनतक्षोणीभृतां मूर्सिमान् विश्वासो नयनोत्सवो मृगहशां कीर्ते: प्रकाशः पर:। मानन्द: कलिकाकृति: सुमनसां वीरभ्रियो जीवितं धर्मस्यैव महोदयो विजयते वीर: कलिङ्गेश्वरः। पवमन्यासामपि लक्षणानां संकरसंसृष्टी द्ृष्टव्ये। सर्वत्र गत्र प्रयोजमं व्यङ्थमेव ।

संसृटिमुदाहरति। द्विर्भाव इत्यादि। दि प्रैयोगी दिर्वचनमिति पक्षे तस्जैव रपान्तरं हिर्माप: । एवं पीनरुत्त्याविघ्यष्दा अपि तत्पर्यायाः। इह मदनमन्दारावि- ुनयोगेन दिर्मावाविचध्दामां विषयनिगरण बिना नुर्सिहे प्रयोगाल् वाहश्यनि- मित्ता गौणसारोपा लक्षणा: सर्षा इति सआतीयसंसृटिरित्याचटे। इयं सजातीयेति॥ पामसारोपाणां संसृदटमुदाहरति। आयुरित्यादि। अभायुरादिश्यब्दानां वज्ेती रशि विषयनिगरणं विना साटृश्येतरकार्यकारणभावसंबन्धनिनित्तप्रवृत्तस्वाद् शुद्ध- सारोपाणां सजातीयानामेव संसषटिरिति द्रटव्यम्। ननु निष्म योजनलक्षणाभावाठ् सवच प्रयोजनं वाच्यमित्यपेक्षायामाह। सर्वेत्र चेति । पावनत्वाविज्ञानं प्रयो- जनं तथ व्यझ्नव्यापारिकसाध्यमिति भाव:।

१ दलन G. २ प्रताप: G., प्रकार: D. ३ कविताशतिः G. ४ वीर: G., C. ५ धर्मस्येष C., M. ६ महोन्सवी T. प्रयोगे K. e K. omits लक्षणा :. ९ व्यखमा K.

द्वितीय उन्मेष: ।

ननु सप्रयोजनमेव लक्ष्यमस्त्विति शेश। ज्ञानविषर्योद्ध्रिज्यत्वेम फलस्याम्युपगमात् । विषयो हि नीलादि:। फलं तु प्राकत्यमि- प्यते। अतो न विशिष्टे लक्षणा। किं तु लक्षिते तटादौ शैत्यपावन- त्वादयो विशेषा: स्फुरन्ति॥ शब्दं व्यञ्ञकमाहुर्व्यापारो व्यजनं भवेर्द्येस्य। व्यश्जर्नेव्यापारवान् शब्दो व्यञ्ञकः। अत्र चॉर्थस्यापि सहकारित्वम् ॥।

तर्हि पावनस्वाविधर्नविशिष्टमेव तहं लक्ष्यतां किमन्तर्गडुना व्यञ्जनाय्येन व्यापा- रान्वरेण कल्पनागौरवकलंद्वितेनेति चद्कते। नन्विति । एवकारो भिन्नक्रमः । प्रेंवोजनं लक्ष्यमेवास्स्वित्यन्वयार्थौ। परिहरति। नेति । कुत इत्यत आइ। पानेति । सर्वत्र ज्ञानस्थान्यो विषयः अन्यत् फलमित्यविवादमित्यर्य। कुनेदं टृट बबाइ। विषयो हीति। नीलादिघंटादिरित्यर्थः । प्राकव्पं ज्ञातता । सा च ज्ञानजैन्या ज्ञानानुमापिकी विषयानेषी यत्मसादात जाँतो घट इति विशिटट व्यवहरो जायत इंति ज्ञांततावादिन: । ततः किमत आइ। अत इति। फलस्व विपवातिरेकदर्धनारित्यर्य:। विशिष्ट इाति। फलविशिष्ट इत्यर्य:। गङ्गारजा घोष इंस्यादी पावनत्वादिक न विषयज्ञानगोपर: फलत्वात् प्राकव्यवत्। अम्बया माकव्यस्थापि नीलाविज्ञानगोचरस्वप्रसक्गः । प्रयोजनस्यापि लक्ष्बत्वे तनापि प्रयोजनाम्तरापेक्षायामनवस्था स्वाहिति न तर्क इत्यर्थ:। कथं तर्हि फलजानमत आइ। कि स्विति। स्कुरन्ति व्यञ्चानवृस्वा भसन्त इत्बर्यः। इति लक्षणा॥ अय क्ममार्म व्यक्चकं लक्षयति। शष्दमिति। व्व्नावृत्याथवोपका पमरी व्यखरमें इति व्याचटे। व्यअनव्यापारवानिति। नमु शमस्वार्थन

शव्दत्वेव प्राधान्यमर्थस्य सहकारित्वमाभमित्यर्थः॥

१ विषयमिन्नन्वेन G. २ लक्षिते किं तु T. १ परिसुरन्ति T., C., G., M. ४ द्स्या D. ५ व्यख्जना G., C., M. ६ तत्र T. • "चार्थार्थसह' G. K. omits धर्म. ९ व्यापासन्तरकल्पना® D. १० प्रयोजनं च ल° D. ११ जन्यो D. १२ मापको D. ११ अन्यो D. ११ 'मसादाद्वासते घट D. १५ 'वृत्त्थावभासन्त° K. १६ व्यख्कशब्द K. १• अभार्यस्यापीति K. १८ सहकारित्वमि° D.

एकावल्या तरलान्वितायां

वाच्यो लक्ष्यो व्यङ्गयस्तेषामर्थो यथाक्र्कमं वेद्य:।।१३ ।।

काव्यप्रकाशकारेण पुनरेषामर्थानामपि व्यञ्ञकत्वमुक्तम् । यथा "वकृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥ प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा।" एवं शब्दान् निरूप्यार्यान् निरूपयाति। वाच्य इति। ननु प्रकतस्य व्यक्षके- स्येकवचनोपासत्वादन्यस्य चापकृतत्वात् कथं सषामिति बहुवचनोपपत्तिरित्या- शङूष वार्थकादीनां भयाणामपीड़ प्रकृतत्वात् वाच्यादिप्तियोगित्वेन बुद्धधारो- हाथ वाचकादिविवक्षया बहुवचनमिति व्याचष्टे। तेषामिति॥ एवं श्रम्स्य व्यञ्जकत्वमुक्त्वार्यस्थापि मतान्तरव्याजेमाह। काव्यप्रकाश- कारेणेति। तदीयं वाक्यमुदहराती। वक्रित्यादि। वक्त्ता वन्तकृविशेषः। बोद्व्यो बोषबितव्य: प्रतिपाद्यो जन इत्यर्थः । अन्तर्नीतणिजर्य: प्रायेणायं दुषिधासु:। वथा "एकस्ुतिवूरात् संबुद्धी" इत्यन्र संबुद्धिशब्दे। काकु: स्वरविकारः। वाक्यं वाक्यविशेष: । वाच्यं वाच्यार्थविश्वेषः। अन्यसंनिधिर्जनान्तरसंनिकर्षः। प्रस्ताव: मकरणम्। देशो विविक्कादिः। तथा कालम । आदिशव्दादभिनयारिसंभड:। एतेः सहकारिभिवेधिष्टधास् सहकायवर्यस्यापि व्यञ्षकत्वमस्त्वेवत्यर्यः । कि च शष्दशक्तिमूले ध्वनी अर्यस्येवार्यशक्तिमूलेऽपि शब्वस्य सहकारित्वमित्वपि इरटम्बम्। यथा तथा गतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेषवैती बभापे। आर्ये व्रजामोऽन्यत इत्ययैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्थ।।

१ "लाक्षणिक T., C.,G.,M. २ व्यञ्जानस्य K. ३ वाचकानां त्रयाणामपि प्रक K. ४ तेषामित्यादि D. ५ वेत्रधरा D.

द्वितीय उन्मेषः।

व्यक्षयं तुं देधा। गूढमगूढं च। तत्रादयं यथा। कीडासौय कलानां शरणगतरिपुष्मापविश्म्मपात्र जायेत त्वां नृसिंह क्षितिप केंवयितुं को न कण्डूळजिह्:।

स्फारस्व:सिन्धुबन्धुः सुरयुवतिगणैगीयते यस्य कीचि:।।

अत्र कण्डूलत्वं स्वार्थतिरस्कारेण स्तवनामिलाषं लक्षयत् तत्पा- रव्ये विभ्ाम्यति॥ द्विवीयं यथा। भग्रद्वारा लुलितपरिघाश्ूर्णिताट्टाः प्रनष्ट- स्तम्मा दूरीकृतवलभयः प्रोषितालेब्यलीलाः।

इत्यनान्यतोगमनप्रसकुटिलवर्शनरूपाभ्यामर्याम्यां क्रमात् सुनन्दया इनुमती- --: - -- व्वजयते। एवमन्यवप्युदाहार्यम्। अन्थकारस्तु विस्तरभयात काव्यप्रकाश एव प्रपश्वितमित्युपेक्ष्य व्यङ्गयं विभजते। व्यङ्गधं त्विति। यन्निधिवत्ुमं विदैग्धैक- वेद्यमुड्ाटिवं सचयमस्करोति तठूटम्। यहाच्यायमानतया वहिष्ठमिव धर्म सटिति स्कुरति तदगूटमिति विवेकः । फ्रीडेत्यादि। विश्रम्भपानं विश्वासस्थानमित्यर्थः। स्वःसिन्धबन्धु: स्वर्नदीकल्पेव्यर्थः । अत्र गूढव्यङ्ग्यं विविनक्ति । अन्रेति । सत्ासवश्ये स्मुतिपारवश्ये इत्यर्यः । तेन च कवीनां सैस्या राजगोचरा रतिर्ष्य-

T. omits तु. २ रूठमरूढं च D .; शुद्धमशुद्धं घ 0. ३ 'वित्रम्म' T., C., G., M. ४ कलयितुं C. ५ चालितो M, ६ 'तिरस्कारे D. • हन्त द्वा' T. ८ प्रभि वाले D. ९ मन्यास्तदीयसंसर्गोन्धाटनाभिप्राय' D. १० D. has काकुप्रस्तावैः प्रदर्रितम् for पस्तावे व्यव्यते-न्युपेक्ष्य. ११ विदग्वकविवद्यमुद्धा D. १२ स्वर्णदी D. १२ सुन्यराजगोचरो रतिभावो व्यज्यते D.

८0 एकावल्यां तरलान्वितायां

तास्ता: क्रीडाथिकषरिपतनाम्मोटिताक्रीडेभागा- स्त्वद्धिकान्ति रिपुवसतयः श्रीनुसिंह त्रुवन्ति। अत्र बुवन्तीति यद्यपि व्यङ्रधमस्ति तथापि कव्रिपरम्परांप्रयु-

इति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य कवेर्विद्याधरस्य कतावेकावलीनास्रन्य- लंकारशाखे शब्दार्थनिरूपणं नाम द्वितीय उन्मेषः ।।

भझेत्वाद्यगूडध्यक्पोदहरणेऽपि तदूधनक्ति। अत्र त्रुवन्तीति। भम्न शूधास्व- र्यस्य वचनस्वाचेतनासु रिपुवसतिष्वसंभवात् तस्कार्यज्ञापनमानं लक्ष्यते वेन व रिपेसमूलोन्मूलनं व्यज्येमानमपि सकलकविपरम्पराक्षुण्णतया वाच्यमावमित्यगर- स्वमस्येत्यर्थः। एवं म स्वार्थवाधेम वचनस्थ परार्यत्वादिति न्वावेन स्वार्या- विनामृतज्ञापनलेक्षणा जहत्स्वार्था। एतेन जूहानूडव्ययतचा पूर्णेत्तफलतो लक्षणाभेदौ ना समानामपि प्रत्येक द्रैविष्ये चतुर्रशविधसमित्यमुसंचेवन्।। इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारवारपारीणमहोपाध्याय कोलाचलमछ्विनाथसरिविरचिता- यामेकावलीव्याख्यायां तरलाख्यायां शब्दार्थनिरूपणं नाम द्वितीय उन्मेष: ।।२।।

१ कीलभागा M., G., C. २ T. drops कविपरम्परा. ३ परम्परया G., O., M. ४ "मानतया प्रसिद्धन्वा° D. ५ द्वाच्योपमानमि D. ६ इन्येकावल्या D .· 'नामन्य' M., G.,0. ८ शब्दार्यस्वरू पनिरूपण G., O.,M. ९ रिपमूलो K. १० व्यख्चितम D. ११ इयं प स्कार्थन्यागात् परार्थ स्वसमर्पणमिति न्यायेन K. १२ लक्षणात् K. ११ फलतो लक्षणोपादानम्। सप्ताना D. १४ विधत्वमनुर्संधेयम् K. १५ इस्येकावलीष्वाखमावां &c. D.

अथ तृतीय उन्मेष:।

अथ ध्वनिमेदा उच्यते।

ध्वनिरविवक्षितवाच्यो भवति द्वेघात्र

लक्षणामूलः ।

यत्र स तथा। येन चाविवक्षितेन सता वाष्येनाविवकित- वाब्य इति ध्वनिमाचक्षते। तदर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृत-

ममु प्रथमोन्मेपे व्निनिरूपणात वदनन्तरमेव तजेरनिरूपणे कर्तब्बे किमिति संचहे संमति कियत इत्वाधक्य संगमवनवतारयति। अथोति। सब्शार्थनिक-

तदनन्तरमेव ध्वनिभेदनिरूपणं संगतमिति भाव:। सर्हि काव्यपरीरभूतच्रषशर्थनि- रूपमानन्तरं तख्हर्माणां गुणशेषालंकाराजामवसरस्तवाइ। ध्वनिभेदा उच्यन्तं इवि । सत्वम्। सात्मकस्यैव शरीरस्थालंकार्यत्वादास्मनि ध्वनावपि धर्मिणि साक- स्वेन ज्ञावे पश्मात्ततुमयधर्मगुणादिजिज्ञासावकाश इति माव: । हह वावडुनिलस- पामूलोऽभिधामूलमेति मथमं दिविध:। तथाद्योऽविवकितवाच्य इत्यच्यते । दिवी- वस्तु विवसितान्यपरवाच्य इति। तनाध्स्ये विभार्ग लक्षणं चाह। अवनिरिति । वो लक्षणामूलो ध्वनिः सोऽविवकितवाच्य इत्यर्यः। विशेषलक्षणस्य सामान्यलक्ष- नापेक्षताद सत्पूर्वकं व्यायटे । लक्षणामूलेदि । गूठव्यङ्ग्यमधानं ओोनि. विं ध्यने: सामान्यलक्षणम्। तब गूटेत्यगूटव्यमपष्यदासः। प्रधानमिति गणीभूतष्यङ्ग्यनियस: । लक्षणामूलो अवनिरविवकितवाध्यधनिरिति विशेष- लक्षणम् । लक्षणामूल इस्यभिधामूलव्वनिष्यदासः। ध्वनिरिति लक्ष्यार्यव्यवासः।

१ "शुद' 0. २ तब्ानानन्तरीयक D. ३ तत्राद्यो ध्वनिरवि D. ४ लक्षणं विभागं K; ५ व्वनिरेवेति K. ६ °व्यदास: K. • 'मिधामूलश्युदास: K. 11

८२ एकावल्यां तरलान्वितायां त्वांश्यां दविया भवदाव्यमविवसितवाच्यामिधानध्वनिमपि दवैवि-

सोऽर्थान्तरसंक्मितस्ताशो वाच्यो यत्र सोऽर्थान्तरसंक्मित- वाच्य उच्यते। व्यअ्ञनव्यापारसहकारिप्रभावो जिचा दयोत्यते। अयं क पद्वाक्यप्रकाश्यत्वेन भवन् न दैविष्यं परिहरति। कमेण़ यथा। श्रीरमण: भीरमण: सुषायुमौलि: सुधांशुमौलिरसौ । नरसिहो नरसिंह: प्रभवति जगतामपि जितये।। अब द्वितीयं शीरमणादिपदं तद्रणमात्रशॉलित्वेन परिषमद् तहुणसाकेल्यं ध्यनकि।

संज्ञां व्युत्पाइवति। अविवसषितमिति। तथेति। तथोक इत्बर्यः । द्विधेवि विभागवचनभावं विष्ृणोति। येनेत्यादि। भेदडवस्म संजञाइनं निष्कष्याह।

तत्र योऽर्थ इति। अनुपयोगादिति। न दु प्रभाणविरोधाहित्वर्य: । मनु संकनितेश्यन प्रयोजको निजय: क इत्यवाह । व्यज्ञनेवि। इहार्यान्तर- संकमस्व ध्यद्रवेकमयोधर्नत्वाइपक्लनब्नपार एव सव्पबो्जकी निजर्य इत्वर्: । वें च रेषा विभजते। अर्थ खेवि। अत्र द्वितीयमिति। मयमेनैब स्वार्थस्थोमेसई-

लक्षकनो: समवाबसंबन्ध: सूचितः । परिणमत् संक्रामन्वसवदित्वर्यः।। 1

१ 'एकतन्वेन G., O., M. २ व्यवस्थापयति G., C., M. १ "सहकारी परभावो G. ४ शासि्ये परि" T., C,G., M. साफल्य D. ६ 'पयोजनकत्वा" K,• व्यछनाष्या K. ८ प्रयोजकेन णिजर्थ: K.

तृतीय उन्मेप:। एषा ते कथयामि सांमतमहं विष्ठम््वेमी मन्त्रिणः हमें यद् प्रतिभाति तव् कुद दैपि बुख्या विमृश्य स्वयम्।

स्तैमित्यं कलयन् नृसिंहगृपते तूष्जीमभूदानतः । अत्र कथनादिकमुपदेशरूपतया परिणमद्वश्यकर्सव्यतां ध्यनकि।। यः पुरतुपपद्यमानतयैव वाघितोऽर्थान्तरप्रतिपर्सि कृत्वा पला- यित इव सोपत्यन्ततिरस्कृतस्ताइशो वाच्यो यत्र सोऽत्यन्ततिर स्कृतवाच्यः। असावपि पूर्ववद्मिविधः। क्रमेण यथा । जायेत स्वां नृसिंह क्षितिप कवयितुं को न कण्डूलजिह्:। अत्र कण्टूलत्वं स्वार्थतिरस्कारेण स्तवनामिला्ष लक्षयत् तत्पा- रश्ये विभाम्यति।

शक्यगवमर्यान्तरसंकरमितवाच्यमुरहरवि। एषा त इत्वादि ! रुचिमिति । रवमिष्कान। ईुज्या विमृश्येति। विमर्धपूर्विकमा रच्या कर्तव्यंन रुचि- मानेमेत्चर्य:। अन्र कथनादिकमित्वादि। कयननानं परमवृस्तमुपयोगित्वा-

भत्न्नतिरस्कृतवार्ष्मं स्वुत्पाइवति। य: पुनरित्वादि। पूर्ववददि। पर- वकयमकामकत्मेनेत्वर्य: । जायेतेत्यादि प्यायवावं पाकू ।।

१ तिकन्यमी D. २ बिर T., C., G., M. १ रचिमिन्यादि K : युर्षा भविमृस्येति K, ५ 'प्रामाणिक° K,

एकावल्यां तरलान्वितायां

बाजैः पज्जरिता गजा: कति कति श्ुष्णा रया मुझ्रै- जीवप्राहमरातय: कति हयैः सार्ध गृहीतास्त्वया। मुक्ता: प्राज्लय: कतीति निमृतामर्षस्मिता: स्वपियान् संभ्ामापसुतान नुसिंह नृपते पृष्छन्ति वैरिश्नियः। अत्र नेरसिहनरेश्वाराव् समरभुवि परिभवं प्राप्य निषुच्वतः परिपन्थिन: पार्थिवान् प्रति प्रथमप्रार्थिताभिक्रमनिवर्तनस्यावरोधें जनस्येयमुक्ि:॥ अभिघामूलोऽपि तथा विवक्षितान्यपरवाच्य इत्युक्त: ॥9॥

पायलगतनुसइरतिबाणैरित्यादि। पैअ्जरिताः पैज्जरीकताः। जीवान् प्राणतो गूहीस्वा जीवमाईं गृहीताः। "समूलाकृतजीवेषु हन्कम्रमदः" इति नमुठ्मत्वयः। कमाहित्वावनुपयोग्। अमर्षप्रबुक्त स्मितममर्षस्मितं न तु संतोषमबुक्तमित्वर्थ:। तभिभृवं स्थिरं कामां वास्तयोकताः । अन्र पलायितागवान् पार्यिवान् प्रति परगञ-

स्वोपदेश्यावधीरणफलमनुभूतमिति नर्मोद्ाटनं व्यज्बते। वह्तदानव्यक् विषयं विविनकि। अत्र नरसिंदेति। मभिक्रमोऽभियानं तवो निवसन भिषृति: मथममेव भार्थित बेन तस्बेत्यर्यः।।

तान्यपरवाध्यव्वनि प्रपभ्नबितुं तत्सामान्यलक्षणं ताबदार। अमिधामुलो- पीि। बोडभिषामूलो प्वनि: स विवकितान्यपरवाच्य इत्वर्य:। संजञा व्युत्पारमवि।

१ कतीह T. १ नृर्सिह° G. ३ समरे भुवि D. ४ 'ताहवाभिकमनिवृत्तस्या° G,, M .; "वाहनाभिक्र मनिवर्चस्या C .; "ताहवनिवृत्तस्या" T. ५ 'रोधवधूजन G., O., M. ६ पिच्चरिता: K. vपिश्जरीक्ता: K. 6 K. drops च. ९ फ्लायितानू गतान् K, १० पिस्वरी- करणा° K,

तृतीय उन्मेष: ।. ८५

विवसितमन्यपरं व्यक्यनिष्ठं वाष्यं यत्र स विवक्षितान्यपर- वाच्यो ध्वनिः । तथेति भ्रहणाद्यमपि द्विया। असंलक्ष्यक्रमव्य- उप: संलक्ष्यतरमव्यक्गयस्ेति । क्रमस्यासंलक्ष्यत्वे तु न विपति- पर्ति:। नें खलु विभावानुभावव्यमिचारिण एव रसः । अपि

विवाक्षतमिवि। लक्षणामूलवद्ञाधाभावादिवकितत्वं व्यक्रयोपस र्जनस्व व्यक्रप- निहल्वम्। तथाशष्यार्थमाह । तथेति प्रहणादिति। नन्वसंलस्यकमेत्यसं- गवम् । क्रमः सम्ेव न संलक्ष्यते मास्त्येव वेति संदेहदित्याह। कमस्या- संलक्ष्यत्वे तुन विप्रतिपत्तिरिति। कुत इत्याच्कुय किमिह रसस्य विभा- वाहेरमेदल कमाभावो भवेऽपि क्रमावेवेकपमाणाभावादेति दविधा विक्ल्प्याद्ं निरा- चहे। न सल्यिति । विभावाविरेव रख इति म कस्वापि वर्शनमित्यर्थ:। तथा हि। विभावैरुत्पादितोऽनुभावे: मत्यायितः संचारिभिरुपचितो रामादिगतो रस- स्तरमेदमावनवा नटे प्रतीयत इत्युव्पत्तिवादिनो भट्टलोलटादय: । रमाद्य- मेदमाविवेन मटे तव्पकाशितैरव विभावादिमिरनुमित: स्थायी सामाजिकेन्व्यंमाणो रस इत्चनुमितिवादी श्रीशङ्ककः । काव्यनाटकशब्टृष्यापारसडकुतेन साधारणी- कवैनें विभावारिकन भार्वेकष्यापारेण नटादिगतत्वपरिहारेण साधारणतयानुसंधी- यमान: स्थायी सस्वोद्रेकमकाश्ानन्दसंविन्मयेम भोगापरनाव्ना भावनाक्यव्या- पारेण भुज्यत इति भुक्तिवारी भट्टनायक: । लोकेमसिडै: ्कार्यकारणसइका- रिभिरेव काव्ये गणालंकारमहिता नाटके चतुर्विधाभिनयमहिता चालौकिकविभा- वादिषषदृष्यपदेश्ये: साधारण्येनानसंधीयमाने: स्वगत एव सामाजिकामां स्वान- जव जनिववासनात्मतया स्थितो रत्यादिक: स्थाबी विभावाविभिरास्वाद्यतां मेि- -1- समिदत्ानन्दमयो रसो व्यज्यत इति व्यक्तिवारिनोऽभिनवगुपादय: । द्विवीयं परिहरति। अपि त्विति। उक्तरीत्या दर्शनचसुष्टयेऽरि तेभ्यो रस उत्पद्यतेऽ्रमु- मीबते अआयते व्यज्यते वा मतु त एव रस इति भेद: सर्वपादिसंपतिपमः। अन्य-

१ त्याहि न खलु T., O., M. २ "वेदनप्रमाणा" K. ३ K. omite द्विषा. * 'कतविमावा K. ५ भावम्यापारेण D. ६ नन्दविस्मयेन K. • लोके प्रसिद्धै° D. " कारणकार्य D. ९ वालोकिक D. १० गतः स्वप्रकाशचिदात्मा K

एकावद्यां तरलान्वितायां

तु तेम्य एवं रंस इति सतोऽपि क्रमस्योत्पलद्लशवव्येतिभेद्ष-

तैष्येकोऽपि यत्र प्राधान्यमवलम्बते तत्रालंकार्य एव । यत्र पुनर- प्राधान्यं तत्र रसवदादिरलंकार:। तत्र रसस्वरूपमेव प्रथर्म निरुप्यते।। विभावैलेंलनादिभिरालम्बनकारणैरकुरित: सिंतकरकोकिलाला- पमलयानिलकेलिकाननादिभियददीपनकारणैः कन्दलितोऽतुमावै-

योत्पाद्ोल्ाइकमावाधयनिधानायोगाल्। स च पूर्वापरीभावनियत इति क्म- विजेस्वदावेदकप्रमाणाभायविकल्पो गर्भलावेण मत इति भाव: । ससहणनोचित कियाध्माहारसिजये. कियापदस्याम्योग: । तर्हि किमिति न संलक्ष्यवेऽसी बभाइ। इति सवोऽपीति । इवि ममाजवस्वाद्ेतोरित्यर्यः। अयैनं विन- बते। अस्येति। नन्देषां रसवदाय्यलंकारत्वं वस्बते । ध्वनित्वेषलंकार्बलं पेति- विरोष इत्वासक्पाह। यश्रेति। अन्यया स्वन्ययास्वमित्वाह। यत्र पुनरिति। भाधान्याप्राषाम्याभ्यामुभयं व्यवस्थाप्यमित्यर्थ:। वर्हि कोर्ऽयं रस इति जिज्ञासा बामाह। तत्रेवि । हह रसस्मोत्पच्यमुमिठिमुक्तिपक्ञाभ्रत्वार इस्ुक्मस्माभिः। तमर ध्यक्तिपर्कष सिश्वा- न्तवनाइ। विमावरित्यादिना रसोऽमिधीयते इस्बन्सेन। आलम्यनकारणै: समवाविकारजैरित्यर्यः । अङुरितः मायुर्भावितः। कन्दलित: प्वर्पिसः । पद्रविदः परां कार्छा प्रापितः। अनुभावानां च रसकार्बतया तत्रात्वायनद्वारा पोषकत्वममि- मेव्बोरफ प्रतीतिपद्धतिमध्यारोपित इति । एवेन विभावाविभि: स्वपरो-

१ 'सूचि G., C., M. २ 'प्रतिमेद" D. ३ 'शबलस्वरूपतया D. ४ प्वेको G., I., M. ५ शीत G., O., M. ६ भूकसी G. 'वल्ि C., M, ८ प्रती तिपदम G .; प्रतीतिपथम C

तृतीय उन्मेष:।

येपितो व्यभिचारिमिश्िन्तादिभि: पठ्लवित: कदोचिदपि नांतु- भूवोषिघया न कर्णातिथीकृतस्तात्पर्येण न लस्यीकतो लक्षणया न स्वविषयं प्रापितः प्रत्यक्षेण नातमन: सीमानमानीवोऽनुमानेना- परिशीलितसरणि: स्मरणेन नाक्रान्त: कार्यवया न शातो. साप्य- कया बिगलितवेद्यान्तरत्वेन परिमितावनधीती ध्वननािधानाभि-

जिकानां वासनात्मतया स्थित: स्थायी रत्यादिको भाव एव

शासीनसंबन्धपरिहारेण साधारणवयानुसंधीयमान: सामाजिकावां ननस्यनिष्यक इस्पुर नित्यनुसंघेबम्। तस्व व्यद्गपरवसिद्धमे ष्यापादन्वरविमयत्ं विशेषणनु- सेन निराचटे कदाचिदृपीत्यादिना। नानुभूत इत्यादी सर्वन वडिपजीकत इस्ययों इटष्यः । तृतीयान्ताम ताः सर्वाः कर्जयाँ ट्रटष्याः । विभावाध्यन्ययव्य- विरेकायुविभामात् कार्यों रस इत्माशक्पाह। नाक्रान्व: कार्यतयेवि ! कार्बटे पटादिवत् विर्भोवाविनिमित्तमारेऽपि रसानुवृत्तिम्सक इवि भाव:। म

इनि । वस्ब निरविषयानन्यात्मकलं सूचववि । विगलितेवि : विगलिवानि देवाम्तराणि बस्मित् वस्य नावस्तसं वेनोपललित:। निरविशवानन्दात्मकत्क

ममस्कपामेई सचनति । परिमिताविति। अनधीती अपरिचिती अपरि- मित इवि बावत्। अधीतमनेनाधीती। "इटादिम्यम" इतीनिमल्वयः। "सस्ये- न्विषवस्य कर्मण्यपसंखवानम्" इति सप्तमी। ननु प्रेतयक्षादिममाणाविषयत्े कयमस्कायमास इत्यत आइ। ध्वननेति। ध्वननाभिधानो व्यस्जनाययो बोष्मि- नयोडपूर्वों व्यापारस्तस्य परिरम्मो विषयभावस्तस्य निर्रतवा संक्र्येनाव्यमिचा-

१ कदापि T., C., G., M. २ नाक्िलक्षीछतो T., M .; न लक्षीकतो G., C. ३ पापः G. 0., M. ४ प्रतिसीमानमानीतो D. ५ परिशीलित आगमसरणिस्मरणेमाक्रान्त: C., M. ६ इन्युसममुसधेयम् D. • कदापीन्यादिना K. ८ सर्वन्र विषयीकत ° K. ९ विभमवादिनिमिच्ततारोपितिरसानृवृतिगसन्र D. १० 'भावेन भासमान इ० K. ११ परत्यका- दिपमाणविषयल्वे कथमस्थानवभास ई D. १२ दीर्घेणाव्यभिचारायेन्यर्थ: D.

एकावल्यां तरळान्वितायां

विभावादिजीवितावधि: पानकरसम्यायेन चर्ष्यमाण्र्व्यमाणतैक. प्राण: समुदेंसन् म्रसास्वादसंब्रसचारी लोफोत्तरचमस्कारकारी

रेनेत्वर्यः। समुलसचिति व्यवहितेनान्ययः। अनोकिकेन व्यसनाव्यापारेन प्रतीयमान इत्बर्यः। भट्टलोछटादिमतं निरस्यति। अनुकार्यानुकर्तृगत- स्वपरिहारेणेदि। अनुकार्यल्य रामाहेरतीतत्वाठ्। अनुकर्जुर्नटस्याभिनजेसमारन्र- ननाथर्जनाद्यभिनिविट्टमनस्कतया रसास्वादासंभवास्। संभवे या तस्मापि सामाजि- कस्वमेवेति भाव:। तर्हि किमान्रयोडसावत आइ। सामाजिकानामिति। कि तेपूलयते। नेत्वाड। वासनातमतयेति। तेषां स्वयं रव्याधनुभवेन का वासना संस्कारस्तवात्मकेतया स्थित इत्यर्यः । स्थानी रत्याविको भाव एव घृद्रारादिको रसोऽभिधीयत इस्यन्वयः । स्थाय्येव विभाषादिभि: स्वायुवामानीतो रस इस्युच्यत इस्बर्य:। तर्हि विभावादीनां रसव्यतिरिक्तत्वे वृथगवभास: करिमित्ति भास्तीस्यत भाइ। पानकरसन्यायेनेवि। यथा पानकरसास्वादेन नानार- सोऽपि न पृथग् विभाष्यते कि स सर्वोपि पानकरस इत्येव सृहाते ता- स्नापि सर्वोपपि रस इत्येवाभिमन्यत इत्यर्य:। तस्यालौकिकत्वमाइ। चर्व्य- माणतैकप्राण इति। अनुभवैकजीवित इस्वर्य: । ननु सर्वे सखमीटृगेव ज्ञातैत्र-

रीति। ब्रझ्मास्वादकल्प इत्वर्थ: । यथा योगिनां निरवसिद्ोऽपि म्रह्मानन्दो धारावाहिनि ध्यानसन्ताने स्वैयं प्रकाशते न पागूध्ये च तथा रसोऽपि नित्यसि- छात्मानन्दसंदोहेसिमा का ्यार्थानुसंधानचतुर चेतसां व्यञ्ञ नाव्यापारसहकृतान्त:करण- वृत्िनिरस्तावरणतया विर्गेलित वैद्यान्तर: स्वयमेव भासते। न चैवं लौकिकं सुर- मिति कयं मौलौकिकभादः । कि व ब्रम्मानन्द एवायमन्यन योगगम्बः। अभ मु. विभावाद्यनुसंधानगम्य इतीयान् मेदः। कि च लोकोस्तरचमत्कारकारितया सकल- सहरवदश्यसंवेदमसाभिकेयं रसप्रतीति: न केनापि दुरपङ्गवेस्यभिमायेणाह। लोकोसरचमत्कारकारीति।

१ D. omits विभावादिजीवितावधि: २ मरमाण: C., M. ३ समुछसद्र T. ४ 'मिनय' D. ५ K, drops भावः ६ रसाधनु K. ७ दान्मतया K. ८ भागव- भास: K. ९ मेतादृगेव K. १० रसन्वात् तावता K, ११ निन्यसन्धो ब्रझ्मा D. १२ सन्ताने सति स्वयं D. १२ 'संदोहकाव्या' D. १४ गलितवेद्या' K, १५ कय नालाकिकमिति भाव: K. १६ K, omits तु.

तृतीय उन्मेष: ।

अयं च स्वप्रेऽ्रपि परिहरति वाच्यताम्। तथा हि। वाच्यो भव- नयं स्वशब्देनोच्यतां शृभ्गारादिशब्देन वा। इदमुभयमपि न संभवास्पदम् । रसादिशब्दाप्रयोगेपि विभावादिप्रंतिपादनद्वारैव तस्य प्रतीतिपथपंथिकत्वात्। रसादिशब्दप्रयोगेऽपि विभावाद- प्रयोगे तस्य प्रतीतिपथानधिरोद्दाश्ेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावा- दमिधानद्वारैव प्रतीतिपद्धतिमध्यास्त इति प्रतीयमानतामेवाईति॥

उत यदि तात्पर्यगोचरतामवतरति रस इति भवन्मनसि निवि- शते तदृपि न विचारचार। रसस्याभिधेयत्वानधिकरणत्वादभि- हिते च तात्पर्यस्य प्रगल्मनात्। विधेयानुवाद्यसममिव्याहारेण विधेयार्थमनुवाद्यमुपादीयते। अप्राप्तं तु विधेयम्। यथा लोहि-

अत्र यदुक्तमभिधातात्पर्यादिविषयत्वं रसस्य नास्तीति तदेकैकमेवोपपाठयन्नन- निधेबत्वं सावठपपाठयति। अयं चेति। स्ववाचक: शब्दः स्वशबो रसघद्द: झृक्रारादिशव्दस्तद्विशेषवाचकस्तेन सामान्यशव्देन विशेषशब्देन वेत्यॅर्यः । काव्या- र्यानुसंधानवतां सावर्ईन्तरेणापि रसप्रतीतेस्तदविरहिणां तु सहसशस्तच्छब्दाभ्यासेऽरपि रसाप्तीतेर्न तब्जन्येयं प्रतीतिरिति परिहरति। इदमुभयमपीति । यद्यपि घटाविशमद्स्तवर्यवद्रसशक्कारावद्यव्दैरपि संगतिगहणशालिनां परोक्षा रसप्रतीति- रस्त्वेव कि तु काव्यार्थानुसंधानसमनन्तरभाविनी ब्रह्मानन्दसेहोदरी थेयमानन्द- प्कासरपा पतीतिस्तस्या एवायमभिधातातपर्यादिविषयतानिषेध इत्यविरोध:।।

सात्पर्यष्यापारविषयत्वं निरस्यति। उत यदीति। कुत इत्यत आह। रस- स्येवि। अनुपदमेवानभिधेयत्वस्योक्तत्वादिति भावः । ततः किमित्याशङ्क्य वाल्र्वविषयं सोदाहरणमाह। विधेयेत्यादि। विधेयार्थमिति। भूतं भष्या-

१ 'प्रतीतिचोदनद्वारैखव T. २ प्रतीतिपथिकन्वात् T .; प्रतीतिपदपथिकन्वात् G. ३ प्रयोगपथा D .; प्रतीतिफ्दानारोहा G., O.,.M. ४ 'मिधाद्वारेणैत् C., M .; मिधानुसारेणैव T .; मिधानट्वारेणैव G. ५ ग्रतीतिपदम C, M. ६ तावन्मनासी D. "चेन्यर्थः T. ८ भावान्तरेणापि for तावदन्तरेणापि D. ९ नन्दस्वादसोदरी K, 12

९० पकावल्यां तरलान्वितायां तोष्णीषा ऋत्विज: प्रचरन्तीत्यत्र ऋत्विकूप्रचरणे प्रमाणान्तरतेः प्राप्ते लोदितोष्णीषस्थमप्रारस्तं विधेयम्। एवमन्यत्रापि याववभास- ममिहितं च तावति शब्दस्याथें तात्पर्य नाम व्यापारः प्रगल्मते। न पुनः प्रतीर्तिमाने । यदि भ्रतीतिमात्रेऽि तात्पर्य प्रभषिष्णु- तामासाद्यति तदा पूर्वो धावतीत्यादावपराधर्येकपि तात्पर्ये पर्य- वस्येत्। अपरोऽपिं धावतु वा न वा न तत्र तात्पर्यम्। अथ यदि लक्षणीयो रसस्तदृपि न झोदसमम्। मुख्यार्थबाधा- दिराहितैरेव विभावादिर्भिरस्याभिव्यज्यमानत्वाद्।। प्रत्यक्षप्रमाणप्राध्यो रस इति चेचहिं प्रत्यक्षेण गृह्यमाणो रसः कि निर्विकल्पेन गृह्ते सविकल्पेन था। न तावभिर्षिकल्पकज्ञान- गोचर: । विभावाद्यनुसंधानेनैवास्य सच्ासधिनसमर्थत्वाद् ।

योपदिडयते इति न्यायादिति भाव:। रक्तमन्यनाप्यतिद्तिति। एवमन्यत्रा- पीति। बथा इष्मा जुहोतीत्यन इष्न: करणत्वमार्ज एक्तकें पट वयेत्यन इ्ृरष्यगुण- क्रियाणामेकं इय वर्य वा बावदमाप्तमढग्धवहन न्यायेन सावन्मानविधी तात्पर्व- मित्यर्थ:। रसस्तु व्यञ्चितो न स्वमिहित इति न तात्पर्बगोचर इत्वाध्बेनाइ। न पुनः प्रेतीतिमात्र इति। विपसे वाधकमाह। यैदि प्रतीतिमात्रेऽपीति। इटापर्ति परिहरति। अपरोडपीतिH

लक्ष्यत्वं निराचटे। अथेत्यादि। सहपरोक्षावभासित्वात् प्रत्यक्षो रस इति चङुते। प्रत्यक्षेति। तदपि विकल्प्य सूपबति। तहींति। विभावाद्यनुसंघानेनैवेति । विघिटटार्यानुसंधानलव्ध- १ माणान्तरमासे G., O.,M. २ घत्वमात्रमत्रामा O., M. ३ तान्पर्यनामा C., G. ४ प्रतीतमाचे T .; प्रतीतिमात्रेण D. ५ प्रतीत T. ६ T. drope अपि. • अपरो हि D., T., C., M. ८ विभावादिभिव्यन्य T. ९ T.drope प्रमान. १० "सादन O.,M. ११ न पूनरिति D. ११ यदि प्रतीति° K.

वृतीय उम्मेष:।.

अशेषविशेषणरहितव स्तुमात्रपरिचछेदरूपं हि निर्विकल्पकम्। वर्दि

आयमानत्वात् सविकल्पकस्य। यदि य कारणाभावेि कार्यस्य जन्म तदा कारणानुसंधानप्रयास: कचिदपि नानुभूंयेत।।

तुंचिन्तनानुमितया तँया रामादिस्थयावस्थयात्मानं सामाजिक:

स्वरूपस्य विभिटानन्दात्मनो रसस्य स्वरूपमानार्वगादिनिर्विकल्पकविषयत्वाबो- गाहित्वय: । द्वितीयमाधङुवे। तेहीति। यत्र निर्विकल्पकं नास्ति न वभ सस्कार्यस्य सविकल्पकत्योर्यानमिति कृतस्वदविषयत्वमत्याशेस्वाह। नेत्वादि। कारणं विनापि कार्योत्पादे लोके कुलालादीमां कारणकलापसंपादनप्रवृत्तिरन स्वादिति तर्कमाह । यदि चेति। अपरोक्षावभासित्वं तु रसस्य लोकोत्तरान- न्दानभूतिस्वभावस्य नित्यापरोक्षचिदान न्वन्रहास्वरूपाभिन्नसयालोकि कष्यअ्जनापास्त-

हस्वर्य:। "पियवसे पद: लच्" इति सैचि मुमागम:। भविर्भूत नवनुभूर्व वत्ततस- नवमादानुचिन्दनं पूर्व स्वयमनुसूतनानाभावस्मरणं तदमुमितया तशड्टाम्सेनामुनि- न्वेन्वर्य:। सुलाकरोति ुःकाकरोति य तुलं दुःलं चानुभाववतीत्यर्य:। "झुल- मियरानुलोग्ये पुःलाठ् पाबिलोम्ये"इति व डाचप्रत्ययः । राम: पराकाडागवस- सहुःसपरवश्ो भवितुमईति तादृग्विभावाविकारणयोगित्वात् म एवं स एवं

१ अविशेषविरोषाहित O.,M. २ निर्विकल्पानन्तर T .; निर्विकल्पकज्ञानानन्तर° G., 0., M. ३ नानुभूयते D., O., M. ४ "भावेन नट D. ५ 0. and M. drop नटनपट्. ६ भावानुमितया G. तया तया M, ८ ररमादिस्थयान्मानं G., O., M. ९ मात्रपादिनिर्विकल्पक° K. १० सर्व्यसाबिति K, ११ खच्मन्ययः । मुमागमः ।K

९२ एकावल्यां तरलान्विताया सुलाकरोति दुःखाकरीति वेत्यतुमेयोऽरंतु रस इति चेत् तद्पि

यिनं प्रति विभावादीनां प्रत्यायकत्वमात्रेण लिङ्गत्वासिद्धे: रसं प्रति रविभावादे: कारणत्वादि निवरचमानं स्वव्याप्तां लिङ्रतामादायैव निवर्सते। लोके तु कारणकार्यसहकारीण्येवाभिधीयन्ते न विभा- वानुभावव्यभिचारिण:।

बयाहमिति रामस्य रसवत्तामनुमाय तेनानुमीयमानेनापि लोकोत्तरस्वादुस्वभाव- तथा स्वाद्यमानेन सामाजिक: स्वयं सुखायते इत्यनुमेयवादी मन्यते । अयेमं पक्षं पराचटे। तदृपि नेति । कृत इत्याधङ्क्य कि विभावादीनां कार्यकार- नािरूपेण लिङ्गस्वमुत विभार्वादिरूपेणेति दवेषा विकल्प्यादं पूषयति। लोकप्र- सिद्धेति। प्रत्यायकत्वमानेण व्यञ्जकत्वमाचेणेत्यर्यः । मानशष्द: कारणत्वव्या वृत्यर्यः । तथा हि कार्ये कारणसंयोगिसमवाविविरोधि वेति शाखे कायारीनां

मित्यादि। विभावादीनां तु व्यञ्जकत्वाभिमतानां लोकप्रसिद्धकारणत्वादिष्यावृर्वा सद्धाप्यलिपत्वादिष्यावृत्तेर्न रसानुमापकत्वमित्वर्य: ।.द्वितीयं दूषयति.। लोके स्विति। लोके विभावादीनामप्सिद्धत्वान तबूपेण लिद्गस्वमसिख्धिमसक्गाहित्वर्यः। एतेन थाखे कार्यादिमहणमुपलक्षणम् । अन्ययव्यतिरेकावेव व्यापे: मेयोजकौ सेनाकारणस्वेऽम्यन्वयव्यतिरेका्यामेवैयां रसलिक्गत्वमित्यपि निरस्तम्। लोकतोड प्रसिद्धानामन्यवष्यतिरेकयोरपि दुर्भहत्वादिति। कि चातिसुन्दरस्यापि वस्तुमोड-

रकारित्वादिकल्पनापि सहसमेवेति परामाणिकानां परिहरणीय एवायमनुमेवपक्ष इति तात्पर्यम्।।

१ 'स्ति रस' G. २ व्याप्ततया प्रयो T. ३ कारणतादि° G., C. ४ रसं प्रति हि बिमा T. स्वम्यार्प्यां D .; स्वव्याप्तलि® ( .; स्वम्पाप्यान्मलि° M. ६ विभावादीनां रूपे D. • 'कारणत्वम्यादृ' D. ८ 'लिद्ध्त्वव्यावृ° D. ९ 'मप्रसिद्धि D. १० व्यापिपयोजको D. ११ चमत्कारकारित्वकल्पना K. १२ K, drops अनुमेयपक्ष:

तृतीय उन्मेष:। ९३

स्मरणगोचरत्वमपि रसस्य कथमस्तु। वस्तुविषयस्तावदात्म- न्यनुमवपूर्वमिन्द्रियसंनिकर्षादिना जन्यते। जनितेने संस्कार आधीयते। आहितेन चे तेन कालान्तरे स्मृतिरुत्पद्यते। संस्का- रधानद्वारा स्मृति प्रत्यनुभवस्य कारणत्वम्। अनुभवस्तु वस्तुंतो रसे र नास्ति विभावादिगतस्य रैसगतत्वेनोपचर्यमाणत्वात्। किं च रसस्यानुभूयमानत्वाभ्युपगमे व्यङ्गयत्वविरोधः । तस्मादनुभवा- मावे स्मृतेरप्यभाव इति स्मृतिविषयो न रसः किंतु व्यकूग्य एव । यत् पुनरिहाकार्यत्वमुक्तं रसस्य तन्नटगतविभावाद्यनुत्पाद्यत्व-

स्मृविपसं प्रतिक्षिपति। स्मरणेवि। कथमस्तु न कयंचिहप्यस्त्वत्यर्थः। कुत इत्याशट् क्यानुभवाभावादिति प्रक्रियापूर्वकमाह। वस्त्वित्यादि। इन्दि- यसंनिकर्षादीत्यादिर्थव्देन शब्पलिङ्गादिसंग्रहः । मस्खनुभवर्सभवाह स्मृतिः रसोन्यनुभूवत इति स्मृतिगोचरीभविष्यतीत्याश्डक्याह। अनुभवस्त्विति । वया व्यपदेशस््वौपचारिक इत्वाह। विभावाादगतस्यति। मुक्वत्वेऽ्निट- नोह। कि चेति। समीचीनोऽसमीचीनो वेन्ट्रियलिक्गादिसमुत्य: प्रस्थयोऽनुभदः। वत्संस्कारमाचसमुत्यस्तु स्मृतिः । ततुभयविलक्षणं तु व्यञ्जनमिति भाव:।। बठ् माकू प्रतिज्ञातं नाक्रान्त: कार्यतयेति तदिषृणोति।यत् पुनरिति। विभावै- इत्पादिवोऽनुभावैज्ञांपितः संचारिभिरुपचितो रामादिगत: स्थायी तातूप्यभावनया मटे प्रतीयत इवि केचित्। तन्निषेधाभिप्ायं तवित्यर्यः। नटगतविभावादीति। कारणविश्ेषाभिधानं तु परेषां प्रक्रिर्याभिधानमाननपर न स्वन्योत्पाद्यत्वाभ्मनुज्ता नपरमुत्यसेरेवानग्ीकारास्। तदङ्रीकारे घटादिविन्निमित्तनिवृत्तावपि रसानुवृत्तिम- सङ्: कार्यब्रष्ये तथा नियमावित्युक्तम। रस उत्पय्त इति प्रायिकष्यप देश्वस्त्वा- स्वादनावर्मस्वास्नाद्येऽन्युपचारात् । अत एव चर्वणानिष्पच्या सस्य निष्पत्तिरूप-

१ संनिकर्षेण G. २ जनितेन तेन T., G., O., M. ३ T. drops च. ४ इति बंस्का T., G,, M. ५ वस्तुनि रसे G. ६ नास्ते D. • 'गतस्य तस्य रस° T., G., M .; गतस्य तस्य तस्य रस C. ८ पदेन K. ९ मुख्येत्व निष्कर्षमाह K. १० प्रक्रियामात्रपर K.

९४ एकावल्यां तरलान्धितायां

भभिसंधाय। यदपि रसस्याक्ञाप्यत्वमिधानं सदपि समस्य

स्वाभिप्रायेण।।

मात्रेण हेतुरलौकिको भवभलीकिकत्वमेव रसस्यामिव्यनक्ति। यदुक्तम्।

चर्यत इति काव्यप्रकाशकार:। नमु रसस्य विभावादिष्यङ्ग्यत्वं नाम वज्जा- प्यत्मेपेति कथमत्ञाप्यलं प्रतिज्ञातं प्रागित्वासक्यय तरपि विषृणोति। यद-

च्छम्दलिसरिसंमरः। रामस्य रतेरतीतत्वादिति। अनैन्द्रिवकत्वमाने पृट्ान्ता- र्यमुक्त्कम् । अतीतरतिवद्वर्तमानापि नेन्द्रियादिर्ज्ञीप्येति व्याययेयम्। अन्यया

प्रमाणमानाभिप्रायमित्येव व्याख्यानमुचिवस। एवं विभावादे रसस्य पालौकिक एवावं हेतुदेतुमद्राव: सिद्ध इति॥

फलितमाह अत इति। उक्तरीत्या रसस्याकार्यत्वावज्ञाम्यत्वाचेत्यर्यः। उत्प- चिज्ञश्योरहेतोर्विभावाडे: कुन्र हेतुत्वं तनाह। चर्षणेति। मानरशब्दः कारकल- -

चर्यस्य 'लोकोत्तरचमत्कारकारिण: सकललौकिकममाणनिरपेस: स्वयंप्रकाश्यात्मा विगलितवेद्यान्तरस्फुरणविदयेषभर्वनं स्वादनमिति चाख्यायते। उक्रीत्या

१ D. drops तदपि. २ संनिहिते D. ३ 'बर्चमानेन्दिरिय G. ४ "म्यावृत्तो रसं प्रति विमावा G., C, M. ५ मिपायक K. ६ गम्पेति D. • नियज्ञाप्प D. 6 पूवात्तेसकल° K, ९ व्यपदेशस्य D. १० लोकान्तर' D. १२ निरपेकषस्वरय' K.

तृतीय उन्मेष:। १५

'यो लौकिकोऽप्यतिजन: कारकसिद्धोऽप्यकार्यभूतञ्। सविकल्पोऽप्यविकल्प: स रस: केनोपमीयेत ।' ननु 'तत् प्रेक्ष्यं पश्यतां भाव्यं सम्यग् भावयतां हृदि। अलौकिंकसुखास्वादो रस इत्यभिधीयते।।' वैरम करुणादीनां दुःखरूपत्वात् कथंकारमुपपद्यते रसत्वमिति च्ेन। विगलितवेद्यान्तरत्वमानन्दस्य रूपम्। तद्यदि विभाषानु- भावव्यमिचारिय थोचितोपनिबन्धमहिया र्कोव्यभवणसमसमय- मेव समुल्लसति तंहि करुणादावपि कुतस्त्यं दुःखर्संवेदनम्।।

सन्माभोपयोगाजेतुत्वम। एतदेवैषां व्यक्जकत्वं व्यम्रपत्वं च रसस्वेति सर्वमलौ- किकनेवेस्वर्यः । अलौकिकत्वे संमतिमाह । य इत्यादि। लोकविदित त्वाओी- किकः। "तम विहित:" इत्यस्मिनर्ये लोकसर्वलोकाम्यां ठञ्। लोकोत्तर- अहद नेक संपेद्यत्वाइलैकिक बेत्वाह। अतिजन इति। विनावादिघयव्वष्यपदेश्य- कारणसा्यत्वात् कारकसिज्स्तैरपि व्यज्यते न तूलाव्यत इत्यकार्जभूतम। विभा- यदिविय्ेषजविभिट्टरूपल्वाल् सविकल्प:। तयापि स्वसंवेदनत्वादविकल्पो विक- स्याविषवमेत्यप्रतिमोऽयमित्वर्यः । करुणादीनो ुःखास्मकानामोनन्ैकरसत्वं कय- मिवि बहुते। नम्विति। कथंकारं कथमित्यर्यः। "अन्ययैवंकयमित्यंतु सिद्ामयोगमेत" इत्वनर्यकावेव करोतेः कयंपूर्वाण्णमुलूपस्वयः । परिहरति । नेवि। कुव इस्बत आइ। विगलितेति। काष्यनिबद्धविभावादिव्यञ्जकमहिन्ना लोकोचरेण भावकष्यापारेण सर्वोपपि स्थायी तवानीमानन्वात्मकतयैव समुद्र- सदि। अन्बया कयं सामाजिकानां करणाद्यभिनयेऽि महाम्तमानन्मन्वभूप- विवि पबासनन्दात्कताप्रतिसंधामं भूयोऽपि तब प्रवृत्तिमेति भाव:।

१ अगैकिक: T., O. २ ततः G. ३ यधोदितो G. ४ काब्ये श्रव्ण T., C,, M. " कुले दुःख G. ६ मानन्दात्मकरसात्मकन K.

RE पकाबल्यां तरलान्कितायां

विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः स चतुर्विध:॥ विकास: कुसुमस्येव पादपस्येव विस्तरः। क्षोभोऽघेरिव विक्षेपो माकुतस्येव चेतस:॥ तन्र विकासोपाधिक: शृद्गारः। विस्तरोपाधिको वीरः। झ्षोमो- पाधिको रौद्रः । विक्षेपोपाधिको बीभत्सः। उपाधिर्भूमिकाभय इति यावत्। हास्यान्द्रतकरुणभयानकेष्वपि विकासादिरेवोपा- चिरित्येमि: सह मित्रता शृद्गारादीनां न तु कार्यकारणभावः । तेषां प्रत्येकं विभावादिकारणमेदस्य उष्टत्वात्। ननु तदाष्टावेव रसा भवितुमर्हन्ति न तु नर्वमः । ततः कोऽयममिनवो नाम शान्त इति चेश । मुनिनास्य विभावाद्यप्रतिपादनाल्लक्षणाकर-

तदेवं रसस्वरूप निरूष्य तत्स्वरूपं निष्कृष्य दर्शयति। स्वाद इति। स्वाद्यत इति स्वादो रसः यतो रसशब्द निब्ुवते। रसतेः स्वादनार्य- ल्वाइस्यन्त एसे रसा इति । काष्यार्थ: काष्यस्य वाच्यार्थो विभावादि: तत्व संमेदाइपञ्जकत्पेन संबन्धादात्मैवानन्द: तस्य समुद्रवः समुकूतिराविर्भावः काष्या- र्थानुसंधानसंभव आत्मानन्वरसो यः स स्वादापरनामा रस हत्यर्यः। सस्व- पृक्नराविमेदाश्रयणेन विकासायुपाधिकं चातुर्विध्यमाह। विकासेत्वादि। इह शठ्दविषये विस्तारशव्दभिन्त्य। घृद्राराहि्चि सुष्टयोकं चातुर्विध्यं हास्यादिचत- ध्येप्रतिवचर्येनेषां इयानामपि यथासंखयं इयोईयोरेकोपाधिनिबन्धर्ना मियो मिन- तेत्यौह। हास्येत्यादि। कार्यकारणनिबन्धनैषां मेनीति केचित्। तान् निरस्बति। न त्विति। कार्यकारणभावस्यैवाभावात् कचिद्धावेऽप्यननुगमान्न तन्निबन्धनेत्वर्यः। नन्वेवं इनकरणाइटौ रसा इति ग्रान्तो नवमो न स्यादिति शकुते। नतु तदेवि। शान्तो नामेत्यन्वयः । अजैकदेशी परिहरति । नेति। नास्ति ग्रान्त इत्वर्यः। तभ्रो पपत्तिमाह । मुनिनेति। रागद्वेषा नुच्छेदे शान्तस्थायिनो निर्वेहस्याभावात् कुतः शान्त

१ विस्तारों D.and Com. २ भयानकरुणेष्व D. ३ नव नवमस्तु रसः कोडय T. 6 तथोति K. 'नन्दम्रकाशो K. ५ दर्शयन् तेषा° K. ६ निबन्धनात् K. 'तेत्वाशङ्क्याह K.

तुतीय उम्मेया ।

स्यत्वाथ। अपरे पुनरेवमिह बिवदन्ते। यथा तथास्तु नाम श्ान्दतो रस: । सर्वधा नाटकादायमिनयात्मनि स्थायित्ममस्य निषिध्य तेऽस्मामिस्तस्य सकलव्यापारोपरमरूपस्याभिनयायोगात्। पतम विचारविकलम्। अमङलरूपस्यापि निर्षेदस्य शान्तरस- स्थायित्वप्रकाशनायैव मुनिना व्यमिचारिपु प्रथम निर्दिष्टत्वाद्। "रतिहासभ् शोकश कोघोत्साही मयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्रेति स्थायिभावा: प्रकीर्िताः।

आाळस्यं चैव दैन्यं व चिन्ता मोह: स्मृतिर्भृतिः॥ वीडा चपलता हर्ष आषेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औौत्सुक्यं निद्धापस्मार एव स।

मतिर्ष्याघिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। पासग्घेव वितर्कन् विश्रेया व्यभिचारिण:। प्रयसि्पशदमी भावा: समाज्यातास्तु नामतः।।"

इत्वर्यः। सस्वेऽपि श्ाम्तस्थ ततस्थायिनो निर्वेदस्य माव्यानुपयोगित्वाहिड स्थाबिले- नास्य निबन्धो निषिष्यत इत्येकवेश्यन्तरमतमाह। अपरे पुनरिति। अस्येवि । निर्वेह्सवेख्र्य:। उमयनप्यपत्ु अभिमाप्यस्य स्थाबिष्यसूचनादिति परिहपति। पेतखेवि। कण्डतोडमुकिस्तु सूनकाराणां भूपजमेव। बया कन्पइयगामेन सरुस्वारियुमसपकां सर्मुधिकायेतिभाव: । प्रथमनिर्वेध्यममिष्यङ्कं सृत्रं प्रकति। एविरिकरि। घूनतात्पर्वे ध्यैनक्ि। स्थायीति। अयं भाड:। संचारिमाक

१ अयमानि G., C., M. २ मोहो परृतिः स्पृति: T. ३ परिपठना D. ४ 'स्यानुमत' T.,G, 0. ५ एत शेत्यादि K. ६ समुशकारे K. विविनकि K, 13

९८ एकाबल्यां तरलान्धितायां मतमिति मुनेराशयस्य लक्ष्यमाणत्वाच्च। तस्मादस्ति शान्तो रसः। अतब् नवैव रसा इति नः संमतम् ।। राजा तु शृङ्गारमेकमेव शृङ्गारप्रकाशे रसमुररीचकार। यथा " वीराद्कुतादिषु च येह रसप्रसिद्धि: सिद्धा कुतोऽपि वटयक्षवदाविभाति। लोके गतानुगतिकत्ववशादुपेता- मेतां निवर्च्तयितुमेष परिश्रमो नः ॥

आम्नासिषुर्दश रसान् सुधियो वर्य तु

रसानां लक्षणानि क्रमेण यथा। श्रीपुंसमाल्यादिविभावा स्तम्मस्वेदाद्यनुभावा जुगुप्सालस्यौ- भ्यवर्ज्यव्यमिचारिका रतिः संभोगविप्लम्भात्मा शृङ्गारः। विकृतवेषादिषिभावो नयनविकासाभुपाताद्यनुभावो लज्जादि- संहकारी हासो हास्य:। पितृविपत्तिप्रभृतिविभाषो दैवोपोलम्माभ्ुप्रभृत्यनुभावो दैन्या- दिसहकारी शोक: करुण:।

पाठमाचेण संचारित्वसिद्धाववि अमङ्गलतया परायम्यानरईस्थापि निर्वेदस्य प्रायम्य- करणं स्थाबिसांनिध्यात स्थायित्वसिद्धधर्थमेवेति कण्ठोकि विभापि स्थाबित्व- सिद्धिरित्यर्यः । उपसंहरति। तस्मादिति॥ भोजराजमतमाह। राजा त्विवि। तवदि भरतोदिघ्यासविरोभादतिदुर्वलतये- वोपेक्षेव प्रतिक्षेप इति मत्वा रसानां विशेषलक्षणान्याह। रखानामित्यादि।

१ विवर्त्तयितु G., D. २ 'प्रयमरणव्यतिरित्तम्यभि G., O., M. १ ध्यभिचारी T. ४ बोपला्भा® D. ५ भरतशाय K

तृतीय उन्मेष:। .. ९९

बारी कोषो रौद्र:।

हर्षादिमिर्व्यमिचारिमिरूपचित उत्साहो वीर:। प्रतिभटे दर्शनादिविभावं कम्पकातरासिविलोकनाद्यनुमावं दै- न्यादिव्यमिचारि भयं मयानक:। पूतिपरासुदर्शनादिविभावा नासापिधानवैवर्ण्याद्यनुभावा मो हादिग्यमिचारिणी जुगुप्सा बीमत्सः। विचिंत्रवस्तुदर्शनादिविभाव: स्तम्मस्फारनेत्रचिलोकनाध्यनु- भावो वितर्कादिव्यभिचारी विस्मयोज्द्ेतः।

घृत्यादिव्यभिचारी निर्वेद: शान्तः। अत्र कामस्य सकलजीवलोकानन्दकन्दुलनक्षमतया सर्वान् प्रति ....... इदतेति तन्मूल: पूंर्व निर्दिष्टः शृद्गारः।तदनुगामितया हास्य:।ततो निरपेक्षमीवत्वात् तद्विपरीत:करुणः । ततस्तभिमित्तमर्थप्रधानो पौद्र:। अथ कामार्थयोधर्ममूलत्वाद्धर्मप्रधानो वीरः । तस्य भीता- मयप्रदानसारत्वाद्वीरानन्तरं भयानकः । तद्विभावसाधारण्यसंभ- वाच तच्ेतुस्ततो बीमत्स इति। यद्वीरेणाक्षिप्ं वीरस्य पर्य- न्तेज्भुत: फलेमिति तदुपादानम्। ततस्त्रिवर्गात्मकप्रवृत्तिघर्मविप-

निगदष्याययानमेतत्। अय रसानां क्रमनिवामिका: संगतीराह। मत्र कामस्ये- स्वादि। इदनपि निगठव्याय्यानमेव।।

१ हर्षादिव्यभि २ प्रतिभय D. ३ "क्ष्यवलो G. ४ चित्रवस्तु' T. ५ हुतरस: 0. ६ 'निस्तरलता T. • हद्यन्वमिति O., G., M. ८ पूर्व G., D. ९ निर्दिष्ट' D. १• निरपेक्षमावात् G.i निरपेक्षकारिन्वात T. ११ फलमिति ततस्तदुपा° T.

एकावएवं तरलान्वितायां

याटुडु प्रभुषिषयस्य रत्याज्यस्य कविमावस्य प्राधान्य भविष्य- तीति रसादिध्वने: प्राधान्यप्रकाशनाय परकीयोण्येवास्मामि:पथा भ्यन कमेणोदाहियम्ते। तत्र रंसो बथा। 'ममासमाें भंव मण्डन ततः प्रिये मदुत्स्विभूषणं भष। प्रमान्टमादालपम मृध्यतां चिना ममोर: कतरचवासनम्।' वीर नरसिंह नृपते तव विरहे भाति पाण्डुता वपुषि मृशम्। तस्या हृद्यगतस्य त्वम्मुखचन्द्रस्य चन्द्रिकांमरमपुरा॥ अत्र सखी वक्री। 'उत्काले कण्ठदाह: प्रचुरघृतपय:पानमामज्वरासे रक्ता कृष्टि: कुशानामुदरभयहॅरा कर्कटी सकुमिशा। पथ्या पभ्यातिसारे दशि सरजि पुनः सारणूर्णप्रयोग- स्तसत्पथ्योपचारैस्तरुणयति यमाडम्बरं अन्तुकेतु:।'

शोकानुदाहरन्' इति स्वकृतमतिज्ञामङ्गदोषं परिहरति। चाटुष्विवि । रसमावादिमेशदसलक्यकमव्वनिरटविध इत्युक्तं तनाध्स्य रसध्वने: घृक्षराहिमेशेन नयविधस्यापि क्रमेणोदाहरणानि वक्तुमाह। तत्र रसो यथेति। ममेत्यादि। संभोगघृङ्गारोदाहरणं परकीयम्। वीरनृसिंद्दति विप्लम्भषृङ्रोशहरणं स्वकीयम्। वब पूर्वोक्तमभुविषयरत्याय्यभावध्वनिद्य्टा परिहरति। मत्र सखी वक्रीति । न सु कवििति घेप:। तथा चोक्शट्टानवकाष इति भाव: । अम सर्वन श्रीपुंसे त्यािलक्षणानि बोज्यानि। उत्कास ईति। कर्कटी उर्वाद:। 'डर्वाद: कर्कटी लििवाह'

१ परकीयान्येव D. २ तत्र शुङ्गाररसो यथा T., G., M. १ तव D .; मम G., C., M. * नमु T., G. ९ चन्द्रिकेव सुमधुरा T. ६ अयसों T.,G .• "भज्हर T., G., C., M. ८ इत्यादि K.

तुतीय उम्मेष: । १०१

'हद्ये वससीति मेत्पियं यंद्बोचस्तद्वैमि केतवम्। उपचारपड न चेदिदं त्वमनङ्: कथमसवा राति:।' 'केयं माता पिशाची क रष स जनको आातरा केपत्र कीटा वष्योऽयं बन्युवर्ग: कुटिलबिटंसुडमेष्टिता शातयोऽपि। हस्तौ निष्पीन्य आागर्मे यावदेषां कुलमिदमेखिलं नैव निईशेषयामि स्फूर्जन्त: क्ोधवहेर्दवति न विरति तावदड्े स्फुळिदा:।।' 'सुद्रा: संत्रासॅमेन विजहित हरय: स्षु्ण्णराक्रेमकुम्मा युष्मद्वात्ेपु लज्जा दघात परममी सायका निष्पतन्तः। सौमिने विष्ठ पात्रं त्वमसि न दि रेषां नन्वहं मेघनाद:

प्रीवामक्गामिरामं मुदुरनुपतति स्यन्दने दैंचडष्टिः पश्चार्घेन प्रविष्टः शरपतनभयान्द्रूयसा पूर्वकायम्। दर्भैरर्धावलीठैः अमविवृतमुखभ्रंशिमि: फीर्णवर्त्मा पश्योद्भ्रष्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्ष्या प्रयाति॥'

इन्यमर: । पथ्था हरीतकी। 'हरीतकी पथ्या' इति विश्वः। पथ्या हिता। जन्मुकेतुर्नाम औैमिरग्वइस्तो वैद्याभासस्तदिउम्बनेयम्। श्रीवाभट्रेत्यादि। पभ्चाये पभ्रावर्ष चरम- कायः। पृपोदरारित्वात्सायु: स्वमते तिर्यग्गतस्यापि रससयानाभासत्वात सारङ्गगत-

१ मे मिय D. २ इति G. १ विपुलसुद्र D. ४ निष्पिष्य D. ५ कुलमतिविमर्ल D. ६ निम्पेपयामि D. ७ 'मेत T. 6 'यो मिन्न" T., G., O., M. ९ यकाः संपत T., G., C., M. १० स्मपि T. ११ रुषो T., G., 0. १२ बड्टृाटटि: G., O., M. ११ कशन दग्ध K.

१०२ एकावल्यां तरलान्वितायां

'देसमाणुसमांसभालके कुंमसहस्सवशाहिं शंचिदे। अणिसं च पिबामि सोणिदं बलिशशई समले भवीयदु।' 'पश्य कख्चन चकोरलोचने . लोचनाविषयमैन्द्रजालिकम्

लक्ष्यमेतदखिलं बराचरम् ॥' कदा वाराणस्याममरतटिनीरोघसि वसन् वसान: कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम्। अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयन प्रसीदेत्याक्रोशध्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान्।।'

भयोदाहरणमित्वनुसंधेयम्। दसमाणुसे त्यादि। समरसीत्नि वसास् ङ्मांसम नावा:

दद्मानुषमांसभारा: कुम्मसहलवसाभि: सश्चिता:। अनिशं च पिवामि शोणितं वर्षधर्तं समरो भवतु।। पशयेत्यादि। अचान्यन्ताघटमानार्थघटनदर्थनादडुवः। कदेत्वादि। इह

बति। अत्र भावितीव्रेति। एतेन नित्यानित्यवस्सविवेक इहामुनार्यफलभोग-

१ हदमाणुशर्मश्भाअणे कुंभशह्शवश्रामि शंचिप अणिशे व पिवामि शोणिदं बलिशशदं शमळे भविभदु। D. २ 'झुकाण्डधनुरक D.

तृतीय उन्मेषः। १०३ वारणशिरोऽअ्लिपुटघटनादिभिरतुभावैरभिव्यक: कदेतिपदसू- चितेन चिन्ताक्येन व्यमिचारिमावेन पुष्टः स्वात्मावमानलक्षेणों निर्षेद: स्थायी शान्तरसरूपतां विभ्रद्विधान्तिधाम । विभावास्त्व- प्राक्षेपलभ्याः।।

गृक्गारादिरसमेदा: पुनः शाखान्तरसुलभनिरूपणा इति नेह प्रपज्िताः।।

भावो यथा।

भावो हि नाम देवद्विजगुरुंपुत्रमित्रादिविषया रतिर्विमावार्दया- पूरितो व्यभिचारी च कान्ताविषयाया रतेः शृङ्गारत्वेनाङ्गीकाराव। तत्र देवविषया यथा। 'छिन्से ब्रह्मशिरो यदि प्रथयति प्रेतेषु सख्यं यदि सीब: क्रीडति मातृमिर्यदि रति धचे स्मशाने यदि। सष्टा संहरति प्रजा यदि तथापार्धाय भक्या मन- स्वं सेवे करवाणि कि तरिंजगती शून्या से एवेश्वरः।'

बन्येवे विभावा: ग्लोकेनोक्ता इत्यासङ्क्याह। विभावास्त्विवि । कौपीन- भारणादिकार्योलेया इत्बर्यः। जनु घृक्गरादीनामवान्तरमेवाः किमिति नीदाहि- अम्वेषव भाइ। गृङ्गारादीति। अस्मार्क स्वेतावतैव ध्वनिस्वरूपनिरूपण-

१ "ाननल T., C. २ 'लक्षणनिरदे T ३ धामाT. ४ "मावास्तत्रा G. ६ दिजसुवत्युत्रादि D. १ वानुभावाट्ट° G., C., M. · मिन्नं G .; छिन्नं O., M. ८ "व्यादाय T. ९ कि नु जगती O., M. १० भून्याथता सेश्वरा G., O., M. ११ ते तवाह K. ११ पुत्रा K. ११ अकुरित K.

१०४ एकावद्बा वरकान्बितायां

मत्र मगवशपया रातः प्रतीयते। एवं द्विजातिषिषयाण्युदा- हार्या। पुत्रविषया तु रंतिर्बत्सलो रस इति फैस्िटुच्यते ।। यदपि सकलमेव काव्यं रसेनैव जीवति रससैकघनन्रम- स्कारात्मा तथापि कापि व्यभिचारिण: सकाशादधिकश्रमत्कारो भवतीति सोऽपि विभाषानुभावप्रकांशितो भाव उच्यते। यथा 'किमसुमिर्गलितैर्जंड मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः। मम किल श्रुतिमाह तदथिकां नळमुखेन्दुपरां बिबुध: स्मर: II'

रित उपचित इत्वर्य:। एवं द्विजातीति। तब दविजविषये 'अधे किय: कामदुर्षा: कनूनाम्' इत्यादि। गुरुविषये रघुवंशे 'ससैन्यभान्बगाड्रामम्' इत्वादि रामे रॉजि भरतवृत्ता्तः । पुत्रविषये 'आलस्वदन्तमुकुलान्' इत्यादि शाकुन्तले। मिन्रविषये ु 'अहैतं सुखदुःखयोरनुगतम्' इत्यादिकं चोढ़ा- हर्जमित्वर्यः । आदिशष्दाइूर्ण्यनृपतिविषया माह्याः। तब स्वचाटम्लोक एवोदा- हरनमिति भावः। पुन्रविषयारतिर्वत्सलोमाम दधमो रस इति केचित्। न सत्स्वमत- मिस्याशयेनाइ । कैश्वि्रिदिति। तस्वा: पृथमखत्े दैवद्विजादिविषवाणामपि पृथ- मसत्वप्रसङ्ग इति भाव:। ननु रसस्य लोकीत्तरचमस्कारकारिरत्वाद् ध्वनित्वमस्तु व्यमिचारिण: कथं तयात्वमिति शङ्कामनूद विभावादिमहिता कराचित् सोधपि तंयेत्वाइ। यद्यपीति। कि तस्य रखत्वमपि भस्याह। भाव उगयत रति। किमित्वादि। गलितैरुस्क्ामितैः। सदर्यिकां मृसमनसां चम्द्रमसि विलन इव्येवमयंपरानित्यर्य:। इड विरहवेदनया चन्द्रातपमसहमाना इमबन्सी चन्द्रमुपालमते । एमा मृता मैनि मसमना भविष्यति। 'यत्रास्य पुरुषस्य मृव-

१ तु वम्सली T., G., O. १ घने चम D. १ पकराशते 0.४ 'पिते D, ५ अन्न क्रिया: K. ६ 'दुपा इत्यादि. "रममरत K. ८ कारिवष्यनि' K, ९ तयेे K, १० मृतापि मन्मना D.

L.

तृतीय उन्मेष: । १०५

अत्र शशिनं प्रत्यस्या दमयम्त्या: प्रतीयेतेऽतिरेकेणेति विर्मेल-

रसामासो यथा। 'मह्यचध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णी वहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वज्रिण:। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापैरलं तुम्बरो सीतायेल्लकमल्मप्नहृदय: स्वस्थो न लङ्केश्वरः॥' --- अन्र न कथमपि मिथिलाषिराजतनयाया: प्रेमभाजनं भवति

स्वामि वागप्येति वातं प्राणमकराहित्य मनभन्द्रं दिश्ः श्रोनं पृथिवी शरीरमाका- भमात्मोयधीलोंमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतम निधीयते' इति भविभामाण्यादिति यदि तेऽ्रभिमानस्तवपि 'व्याख्यानतो विशेषप्रतिपतिः' इति न्यावेन विहैत्कामदेवष्याखयानान्नलमुखेन्दुपरमेव पुतेरिवि हताथो भवानित्वर्य:L खवेनेह बैलेकपरामा मेम परमापि तत्सायुज्यमेवेति व्यज्यते तेन रते: स्थाबित्व वेति स्थिते सत्याह। अन्रेति। अपकारिणि चन्द्रे मन्युप्रसुक्त्ता तत्पाण्डित्या- सहनरूपासूयेष्यपरायओो नावो व्यज्यत इत्यर्यः । 'परोत्कर्पाक्षमेर्ष्या स्यारोर्अ- न्यन्मम्यृवोषपि या' इति लक्षणम्। अत्र विपलम्भप्रतीते रसण्वमी जृम्भमाणे कुतो भावव्निरित्या घङ्क्य सत्संभवेडप्युजटत्वादयमुद्राव्य इस्वाह। अतिरेकेणेवि। भत्र परकीयापकाराइयो विभावा निन्वानाहरभूमङ्गाइयोऽनुभावा इत्यनुसंघेयम्।। अहयभिवि । सीतावनकः सीताविरह:। अम सायणस्य सीतायां विप्लम्भ- शृशर प्रवीयते । अंस्याभासत्वं ध्यनक्ति। अन्रेति । 'एकजैवानुरागमेत् तिर्यङ्म्लेच्छगतोऽपि वा। योपितो पहुसक्किभेद्रसाभासखिधा मतः ।।'

१ 'वते म्यतिरेकेन T., G., C., M. २ प्रलम्भसंमवे T.,C.,G., M. ३ "ष्पय- नाय I. x तुम्बुरो T., G., O., M. ५ 'वलम° D. ६ तनयाया भाजम D. · तट्िदन्का' D. ८ नलकव्रताया D. ९ मे K. १० तस्पाभास K. 14

१०६ कावल्यां तरकान्वितायां

रामभद्रेतरस्ततः सर्वथा तस्यामनौचित्येन रति: प्रावर्सत रावणस्य रसाभास: समजनि विप्रलम्भनृद्ार:। इदम्न तात्पर्यम्। यत्र पर- स्परानुकूल्यकलोलितः प्रवर्त्तते स्थायी तत्र रसः। यत्र पुनरेकतरा- तुरागस्तत्र स्थायिनोऽनौचित्येन प्रवृच्तत्वात् तदाभास एव। अपरे तु रसाभासं तिर्यक्षु प्रचक्षने तभ्र परीक्षाक्षमम्। तेष्वपि विभावादि- संभवाद्। विभावाविज्ञानशून्यास्तिर्यक्षा न भार्जनं भवितुमईन्ति रसस्येति चेश। मनुष्येष्वपि केपुचित्तथाभूतेषु रविषयंभावा- भावप्रसम्गात्। विभावादिसंभवो दि रसं प्रति प्रयोजको न विभावा- दिज्ानम्। ततश्च तिरश्ामप्यस्त्येव रसः। यथा 'दृदौ सरापङ्कजरेणुगन्धि गजाय गण्डूषजलं करेणु:। अर्धोपभुकेन बिसेन जायां संभावयामास रथाङ्गनामा॥I'

इस्युकस्वात् विर्यग्गवोऽपि रसामास इति केचित्। सम्मतमुपन्बरेवे निरस्यति। अपरे त्विति। तिरखां विभावादिसंभवेऽपि वदमुसंधानवैधुर्यान रसात्रमत्वमिति पङते। विभावादिज्ञानेति। समापने। नेति। कुत इत्याधड्क्य किमेषां विभावाहिल्वेन ज्ञानं प्रयोजकं स्वरूपमाचज्ञानं वेति विकल्प्याद्ं प्रतिबन्धा समा- धत्ते। मनुष्येष्वपीति। रसविषयभावो रसात्रयत्वम्। द्वितीवं सवेभाप्यस्ती- स्वाधयेनाड। विभावादीति। संभवः स्वरपज्ञानसंभव:। न विभावादिज्ञानं विभावाइय इति विशेषज्ञानमित्वर्यः। अन्यया ज्ञानमाचरनियेषेऽत्वन्तानुपलभ्य- मानानामपि सथेट्ादीनामुह्ीपकस्वप्रसङ्:। उपसंहरति। ततक्रेति। उदाहरति। दैदाविति।।

१ प्रवर्त्तते T., M. २ 'स्येन्याभास: T., G., O., M. ३ शृङ्गारस्य O., M. ४ मत्र- दम्पर्यम् T., G., C. ५ प्रवृत्तत्वेनाभास° G .; प्रवृत्तन्वादाभास° T., C.,M. ६ तिर्यक्ष्वेव G. "श्ोऽपि T. ८ भाजनीभवि G. ९ "विषयीभावा T., O., M.,G. १० थघोंपयुकेन T., C., M. ११ पन्यस्यति D. १२ द्वितीयं तत्राप्प D. ११ तस्वं चेति K. १४ वित्यादि K.

तृतीय उन्मेष:। २०७

रुद्दीपिता सुरमिगण्डरषजलदानानुभावप्रकाशिता हर्षादिभिव्यभि- चारिमिरुपचिता करेणो: संमोगगृग्गरितां प्रतिपश्रेष रविः । एवं रथाङ्गविषयापि। भावाभासो यथा। 'असु्मद्विकरमचेष्टितानि निखिलत्रैलोक्यहेलाजय- प्रहीभूतसुरासुराणि भवतो भूमे: सुता शृण्वती। पत्यी द्वेषकषायितेन मनसा स्निग्धा मयि स्थास्यति स्त्रीणां प्रेम यदुस्तरोत्तरगुणभ्रामस्पृहाचञ्चलम्।।' अत्र रावणस्यौत्सुक्यमनौचित्येन प्रवृस्म्।। रसस्य मुख्यत्वे सत्यपि राजानुगतविवादप्रवृत्तभृत्यवत् कदा- चिद्द्वित्वमनुभवन्ति भावशान्त्यादयः॥ तत्र मावशान्तिर्यथा। 'पश्त्यांम: किमियं प्रपदत इति स्यैये मयालम्बिर्त कि मां नालपतीत्ययं सलु शठः कोपस्तयाप्याभित:। इत्यन्योन्यविलोलडष्टिचतुरे तस्मिन्रवस्थान्तरे सव्याजं हसितं मया घृतिहरो वार्षवस्तु मुक्तस्तया।।'

मनु रसाऊभूतानां भावशान्त्यादीमां ध्वनित्वेऽद्ित्वं चेति विरोधमाधड्कय इृटन्वेन निराचटे। रसस्येति। बया राजानुगतमृस्वस्व राजशेषतवेऽपि विवा- सेपाधिमा सं प्रश्वेव वादास्मिकं शेषित्वं न विरुष्यते तथैषामपि कचित्तात्पर्वेण प्रेसिपाइनेन श्ेषित्वमविरुद्ध प्रस्युत रेसोहीपकं सदुपकारकमेवेत्यर्थः।। पश्याम इति। अभ कमित् कामी स्वतियासमोगमरहस्यं वयस्याव कयवति।।

१ हर्पादिग्य T. २ शुक्गारतां T., G. ३ प्रपन्नैव G. ४ विषयेऽपि T,, G., O,, M. १ अन्यवदबिन्य कदािदनु T. ६ °मो मय कि G. • "विलक्ष" T., G., C., M. ८ मुकस्तु वा्पस्तया G .; बाण्यक मुक्तस्तया 0. ९ प्रतिपादनेऽपि K. १० रसस्योहीप K. ११ K. drope समागम.

१०८ एकावल्यां तरलान्बितायां

अन्नेर्ष्याकृतस्य नायिकायाः कोपस्य शान्तिः । विशिष्टस्यापि कोपस्य कोपत्वानवगमाव् ।। भावोदयो यथा। 'तद्द विश्रैम्य दयालुरेधि मे दिनं निनोषामि भवद्विलोकिनी। अदर्शि पादेन विलिल्य पत्रिणा तवैव रूपेण समः स मत्प्रिय:॥' अन्र नलं प्रति दमयन्त्या औत्सुकेयरूपस्य भावस्योदय:। विरुद्योर्भावयो: परस्परस्पर्धिभावेनोपनिबन्धो भावसंधिः। यथा। 'मर्घे चतसि जानकी न विरमत्यर्धे चें लह्ेश्वरः किं चार्घे विरहानल: कवलयस्यर्ध च रोषानलः। हत्थं दुर्विधिवैशसव्यतिकरादाहे समेऽव्यर्धयो- रेकं वेभि तुषाप्िदग्धमपरं दग्ध करीषाप्निना।।'

तद्ंद्येति। इन्द्रसंदेशहारिणमायिष्कृतनिआ्ाकारं नलं प्रति तत्स्वरूप जिज्ञास- मानायास्तवालोकनकौ तुकारकेटेचित्ताया दमयन्स्या वचनमेतत्। पक्षिणा पूर्वे नलप्रहितेम हसेनेत्यर्थः ॥ अर्ध इति । पुर्विधिवेशसम्यतिकराइष्टदैवपातिकूल्यमेलनादित्यर्य: । विद्यसति हिनस्तीति विशसो हिसः। धसु हिंसायामिति धातो: पचायच्। सस्य भावो वेश्यसं कौय प्रातिकल्यमिति वावत्। यवादित्वादृण प्रत्ययः । अभेरिन्धम- विशेषाहाहकत्वविद्येष: प्रसिद्ध:। तदिह तृषामे: सह्यस्वं कैरीषाम्रेरसह्यत्वं पेति विवसित्वोक्तम्। एकं वेगीत्यादि। 'घान्यत्वेके विधुषास्तुयः'गोविट् गामयेर्म- त्ियां सेतु शुष्कं कर्रीपोडस्त्री' इति चामरः॥

१ विस्पृट्टस्या D. २ कोपन्वानपगमात् D. ३ विश्राम्य G., M. ४ धौन्सुक्य- भावस्य D. ५ परस्परविभावे° D. ६ न G., C., M. • न्यर्वे D. 6 न 0., M. ९. वेदि T. १० वदेत्यादि K, ११ काविष्ट K, १२ कारीषा K, ११ वेदीन्यादि K. १४ तचि तुषः पुमान K. १५ वविष्ठा D. १६ गोमयेऽखियाम् D. १० तद्विशक D.

तृतीय उन्मेष:। १०९

अन्र रतिक्रोधयो: सधिम्वर्वणास्पदम्। बहूनां भावानां पूर्वपूर्वोपमेर्देनोपनिबन्धो भावशावल्यम्।

! यथा

'काकाये शशलक्ष्मण: क च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा दोषाणामुपशान्तये झुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतघियः स्वप्रेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैदि कः सलु युवा धन्योऽधरं घोंस्यति॥ अन्र वितर्कौंत्सुभ्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शवलता विभान्तिधाम ॥

केत्वाहि। एवच्छकुन्तलायामज्ञाताभि अनविश्येषायामासकस्य राज्ञो दुष्यन्तस्य ब्राह्मणीघ्ड्गाकलित चेतसो वचनम्। तभाष्टभिर्वाषयैः क्रमेणाटौ वितकादयो भावा ध्वन्यन्ते। तभ

'तकों विचार: संदेहन्ू लस्षाङ्लिनर्नंकः।' -.----- 'कालाक्षमत्वमौत्सुक्यम् ।' 'तस्वमार्गानुसंधानात् तत्वनिर्धारणं मतिः।' 'स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते।।'

'सैस्वत्यागावनीदवव्यं दैन्यं कापर्ण्यसंभवम्।' 'धृतिभित्तस्य नैःस्पृह्यं ज्ञानाभीटागमादिभिः।' 'ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः जून्यताश्वासतापकृन्।' एवमर्संलस्यकमव्यत्ग्य्यनिरट्टधा निष्टक्गितः।।

१ पमदोपनिबन्धो T .; पमर्दकभावेनोपनिबन्धो G .; "पमर्दभावेनो O., M २ 'णां प्रशमाय न: T., M .; "णां पशमाय मे G., C. १ श्रुतिर° G. ४ पास्पति C. ५ धृति- विभावाना D. ६ K. omite भाषा. " स्वत्यागा° K.

११० एकावल्यां तरलान्वितायां

संलक्ष्यक्रमव्यक्यस्तु त्रिधा। शब्दशक्तिमूलानुरणनरपव्य-

अधमेति। वत्राद्यस्तावदलंकारस्य वस्तुनो वा व्यज्यमानत्वेन भवन् प्रथमं द्विधा भवति। द्विविधोऽपि पदवाक्यप्रकाश्य: स्यादिति चतुविध:। क्रमेण यथा

नरसिंह घरापाल के वयं तव वर्णने। अपि राजानमाक्रम्य यशो यस्य विजृम्भते।। अत्र राजपदेनेन्दोविषयस्य प्रस्तुतत्वे विषयिणो नुपस्याक्रम- णादिप्रकृतोपयोगिन: प्राधान्येन प्रतीते: परिणामो व्यज्यते।

अय संलक्ष्यकमष्यङ्ग्यध्वनि बिभजते। संलक्ष्येति। वीणादिवादनानन्तर- भावी यो मिस्वानस्तवमुरणनं तस्येव रूपं बस्थ सोऽमुरणनरूपष्यक्ृपः। भत ऐवोर्फ काव्यप्रकाये।

शष्दार्योभयश्त्तयुस्थखिधा स कथितो ध्वनिः ॥'इति।

इति भावा। तब शबवसक्तिमूलं चतुर्षा विभजते। तत्राद्य इति। परगत-

संलक्ष्यक्रमवस्तुध्यनिः। एवं वाक्यगती हो भेदावित्येवं चतुर्विष इव्यर्यः। आयोद- हरणेडलंकारअनिमुज्रावयति। अत्र राजपदेनेति । विषयिण आरोप्यमाणस्वे- स्यर्थ:। आरोप्यमाणस्य प्रकुतोपयोगित्वे परिणाम इति लक्षणम्। आरोप्यमाणस्व नृपस्य स्वताहात्म्येम प्रकृतस्येन्दोराक्रमणीयत्वापादनेनोपयोगात् परिणामालंकारो राजपइमहिम्मा ध्वन्यत इति पहगतशबदशक्तिमूलत्वम्। तस्य ध्वनित्वे हेतुमाह।

१ "पव निरक्ं काव्य K. २ प्रतीयते। तन्र D. ३ ताटग्भूतवस्तुष्यानिः K,

तृतीय उन्मेषः। १११

आाक्म्य स्मरवैरिशेखरसरित्पूरैकलिंहासनं राजानं नरसिंह पार्थित तथाहंकारभारोदुरः। त्वत्कीर्तिप्रसरो इसत्ययमसी शत्रस्य दन्तावलं व्यालेन्द्रं मुसलायुधं किमपरं दे्यान् पञ्चाननम्। इह करकलितमुसलतया भगवतः सीरपाणेः समरघु रंधरत्वरूपं वस्तु मुसलायुधपदेन व्यज्यते। हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानदर्शितविस्मय:। न कस्य श्लाघनीयोसि नरसिंह जगत्पते। अत्र राजनि प्राकरणिकत्वेनाभिघाया वियन्त्ितत्वादप्राकरणिक- नृसिहलक्षणद्वितीयार्थामिघाने कुतः शक्ति:। सकदुकारितस्य शब्दस्यैकार्थाभिधान एव सामर्थ्य न द्वितीयार्थामिधाने। मधाने-

प्राधान्येनेति। अन्यथा गुणीभृतव्यक्षपं स्वादिति भावः। आक्रम्येत्वदि। मतमेवठ्। अत वस्तुम्धनिमुद्धावयति। इद्ेति। अय वाक्यगतशब्दत्तक्तिमूलमलंकारव्वनिमुदाहरति । हिरण्येति। हिरण्यस्य कशिपुनोडमाच्छाइनस्य क्षेत्रस्व भूमेश्ष दानेन वितरणेनान्यन हिरण्यकशिपोरसुरस्य सेवदानेन गातखण्ड मेन दर्मितविस्मयः । अत्र हिरण्यादिवितरणाङ्गुतो राजेति प्रकृतो वाच्यार्थ:। असुरगानलण्डनानुतो भगवान् देवो नृरसिंह इत्यप्रफुतो व्यक्रपार्यः। सोड- स्यन्वमष्यतिरेकाम्यां शब्दशक्तिगम्थ एपेति वाक्यगतः शब्दशक्तिमूलोऽलंकार्वनि- रिवि भाव:। नन्विह न कशिदलंकार: प्रतीयते प्रस्युत वाक्यस्यासंबद्धार्यप्रतिपादकत्वं मप्मिति प्रत्यवतिष्ठते। अत्रेत्यादिना यद्भिधीयत इत्यन्तेन। कथमसंबद्ध- समित्य प्रक्धाभिधासंबन्धं तावभिरस्थति। राजनीति। तर्थयभिधान्तरमस्सि- न्वानकपाइ। सकृदिति। अनेकार्यस्वापि शम्दस्यैकोचारणे एकेवामिधा- पक्ियेष्टते इतरा तु विद्यमानाप्यप्रकृतत्वापुदास्त इत्यर्थः । तर्थेकैव शकति- रर्यान्तरेऽम्यनुवर्त्ततामित्याशयेन शङकूते। अथेति। परिहरती। नेति। कुत

१ दुर्धरन्व' T., O., M. ; दुर्धरत्वं वस्तु G. २ प्राकरणिकगतत्वे G., C., M. ३ नरसिंह° T. ४ काोपोः रायनाच्छादनस्य D. ५ रिन्यर्थ: K.

११२ पकावल्यां तरलान्वितायां

कार्योडयं शब्दस्तावंभ्न विरमति यावनं द्वितीयमेर्थममियस् इति चेनन। अनेकार्थस्य शब्दस्यैवाभावात्। यत् पुनरेकस्यैव शब्दस्याने- कार्थत्वैमिव केचन प्रतीतिसरणिमनुसरति स महिमा साडश्यनि- बन्धनस्य स्रमस्य। तेतोऽस्य वार्क्यस्यासंबन्धार्थाभिधायकतवमेव पसक्तम्। अॅतो निष्फल पवायं निलष्टयब्दान्वेषणप्रयास: कवेरिति यदमिधीयते तद्मीमांसितरमणीयम्। नरसिंह इव नरसिंह इत्युपमाया वाक्येन प्रतीयमानत्वाद्। यथा वा गौडगुर्जरकर्णाटलोंटमालव सेवणा: । नरसिंहनुपे ृष्टे भवन्ति करहाटका:॥

इस्याधक्य विरम्य व्यापारोवेत्तेरिति परिहरे स्थिते पक्षान्तरावलम्बनेन मूले कुगरमारोपयति। अनेकार्थस्येति। एकस्य शम्तस्यैक एवार्थ इति न्याया- दिति भाष: । सर्धनेकार्यताप्रतीतेः का गतिरिति चोधममूद्य गतिमाह। यत्पुनरित्यादि। यमानिकार्योऽयमेक: चठड इति प्रतीतिर्जायते तथाप्बेकस्म शष्दस्यैक एवार्थ इति न्यायाइर्यभेदाच्छकडमेदे सत्यपि सावृश्यावेकत्वक्षमः कारण- मित्यर्थः। तवः किमत आह। तत इति। एकस्यानेकार्थत्वाभावादित्वर्थः। ततोपपपि किमत आह। अत इति। अलंकार्वनिस्तु दूदपास्त इति भाव:।

तदिति। भान्तत्वाभ्ान्तत्वचिन्ता सु कि नः कवीनामिति भावः। कि त्वभिधायाः

इवेवि । तत्माइयमलंक्रारध्वनिरिति भाव: । अक्किटमुवाहर्सुमाइ। यथा वेवि। गौडेति। करे हाटकं येषामिति करहाटका: सुवर्णोपायनपाणयो भवन्तीत्वर्यः। करहाटको नाम देशविशेषोऽप्यस्ति तथा च कयं गौडाइय: करझटका इति

१ बावद् द्विती T. २ द्वितीयार्थ T. ३ °नेकार्थमिव D. ४ D. omits कचन; कत्र कचन G., O., M. ५ अतो T., G., C., M. ६ वाच्यस्या D. • ततो T. ८ स नर T. ९ वाच्येन D. १० कलिमालन' D. ११ मेडुणा: C. १२ व्यापारा- पत्ति' D. ११ गौडेत्यादि K.

वृतीय उन्मेषः।. ११३

विरोधो वाक्येन व्यज्यते। यद्यप्ययं कचन वाक्याथें पुसालंकार- भावमुपमादि रूपतयानुभवश्नासीत् संप्रति पुनरलंकार्यतामवलम्कते सथापि प्रत्यमिज्ञानबलादलंकारदशापरित्यागेऽप्य लंकारध्वनिरि- त्यमिधीयते ब्राहणभ्रमणन्यायेन। तकूपामावेन तूंपलक्षित वस्तु- मात्रमुख्यते । मात्रग्रहणमिह रूपान्तरनिराकरणाय। तज्तु यथा सन्वसागर नृसिंह भूपते . तावकैरलममीमिराशुगैः। बैरिणामसव एव यन्द्रव- न्त्याशुगा: कलितकार्मुके त्वयि।

वियेधालंकार: शष्दपत्तया वाक्येम ध्वन्यंते। ननु बद्यम विरोधो व्यङप: क तर्हि -वाच्य इस्यान्द्याइ । अपिप्रभृतेरिति। वम विरोषार्यस्थाप्यादे: प्रयोगस्तम विशेषस्य परिस्कूर्तिकत्वादिरोधो वाच्यः । अत्र तु वेपरीत्वाद्यङ्गय इति नय:। नन्वलंकारस्य ध्वनित्वेऽलंकार्यस्यें सतः कथमलंर्काव्यपदेशः प्राधान्याप्राधान्ययो- रेकन विरोपाहित्याणड्कबाह। यद्यपीति। बद्यप्यलंकार्यतामवलम्बवे तथापी- स्वन्नब:। ग्राहणथरमणन्यायेनेति। श्रमणः भबरः। बथा ग्राह्मण: झैवरस्व- नागतोऽपि मूतपूर्वगस्या ब्रार्ह्मण इति व्यपदिश्यते तद्नित्यर्यः। वस्तुतस्मु वदपि वस्लमेवि इटम्यम्। तर्ि वस्तुव्वनि: कीदृगत आह। तंद्रपेति। भूतपूर्वालंकार- त्वरहितं वहस्तु तडस्तुमा्गमित्युच्यते तत्ध्वनिर्वस्सष्वनिरित्यर्यः। रूपान्तरं भूत. पूर्वालंकारभावः । सस्वेत्वादि । आधुगा बाणा: श्रीम्रेमागगस्वराय। अभ्र व्यकय-

१ पुनरलं T., G .; पुपर्थालंका O., M. २ तद्वावाभावेन D. ३ भावेनोपलक्षितं तु T .; अलंकाररूपाभावेनोपलक्षितं O., M. ४ इन्पर्य: D. ५ 'स्यासतः K. ६ 'लकार्यन्य' K. श्रमणत् K. ८ ब्राम्मजय्यपदेशभाक.K. ९ तद्रूपेगेति D. १०. वस्तुमात्रमुच्यते K, ११ श्घ्रनिर्गन्वराश् K. 15 ...-..

११४ एकाव्रस्यां तरलान्वितायां

क्न्र सवं धनुर्षरणमात्रेणैव समरप्राङ्णेपु सत्वरमेव भवन्ति गत्वरा: पस्पिन्धिनां प्राणा इति वस्तु शब्दशंकिमहिसैव वाकवेन व्यज्यते ।।

मर्थशक्तिसूलानुरणनरूपव्यक्गये त्वर्थस्ये स्वतःसंभवी कवि-

रीरक्रेति त्रयो भेदा: । तेषु त्रिष्वपि भेदेषु वस्तुना वस्त्वलंकारो वालंकारेणोपि वस्त्वलंकारो वा व्यज्यत इति चतुष्पंकारतयास्या- रथशक्तिमूलस्य ध्वनेर्द्धाक्श प्रकारा: संभवन्ति। पते च पद्वा- क्यप्रबन्धप्रकाश्यतया प्रत्येकें तरिधा भवन्त: षट्तरिशद् भवन्ति। एकावयवगतेन भूषणेन कामिनीष पद्ध्रकाश्येनापि व्यङ्गथेन भारती भवति चमत्काराय सददयानाम्। तत्र पर्दप्रकाश्यत्वेनोदाहियन्ते।

वस्तु व्यमक्ति। मंत्रेति 1 आशुगादिशवदृशपयैवोक्त्वस्तुप्रतीतेरयं वाक्यगस- सब्दाक्िमूल: संलक्ष्यक्रमवस्तुध्वनिरित्यर्यः । एवं शध्दशन्तिमूलमतुर्षा दर््भित: ॥

अथार्थशक्तिमूलं विभजते। अर्थशककीत्वादि। ननु परगतेन ध्वनिना काव्यै- कदेशवर्तिना चमस्कार: कियानित्याशङ्कयाइ। एकावयवगतेनेति। बया नासामलमेन मुक्ताफलेनेति भादः। तत्र पद्प्रकाश्यत्वेनेति। तब षटरमि- शसो मेदानां मध्ये इत्यर्यः । तब दावथ पढगता दावड वाक्यगता हावड प्रबन्ध- गसाभ। तब पहगतास्ताववुच्यन्त इव्यर्यः । तेऽपि स्वतःसिद्धार्थशक्तिमूला वस्तुना वस्त्वलंकारध्वनी अलंकारेण च वस्त्वलंकारध्वनी इति चलवारः। एवं कविग्रोडो किसिद्धार्थशक्तिमूला: कविनिबद्धार्यशक्तिमूलाश्रेति विवेकः। एवं वाक्यगतपबन्ध- गतेष्वपि द्रटष्यम्। तभ पदगतस्वतःसिद्धार्यश्क्तिमूलकं संलक्ष्यक्रमे वस्तुना

१ T. drops तव २ T. drops शाक्ति. १ 'रूपे तु व्यड्म्ये T, ४ रर्थतः संभवी C. ५ संकारेण I., G. ६ चतुःप्रकार° D. • 'चमत्कारिणी C.,M. ८ पदगतमका°. ९ मदाह्वियते G., M. १० अते त्यादि K.

दुवीय ऊ्मेष:।

नुसिंह वसुषाचिप स्वयि रणोगमुखे घाचतः प्रतीपपृथियीपतेः पथि पथि प्रदीसक्षुधः। चिराद्गुरवन्ध्यतां दुरवगाहविन्ध्याटवी- पलाशिविटपाञ्चलाहतफलार्पणेन द्विपा:।। अत्रावन्ध्यतामगुरित्यादिना वस्तुना गजगर्त युद्धवन्ध्यत्वरूपे वस्तु चिरादिति पदेन व्यज्यते। नृसिंह इमापाल त्रिदशतटिनीवीचितुंलिते यश:पूरे दूरास्व जगदिदं पूरितवति।

स्तमस्तोमस्ताम्यन विशति कबरी: पक्षमलदशाम् । अत्र प्रवेशनादिरूपेण वस्तुना त्वधशोधवलिते जगति पंकमल- इशां कबरीष्वेव श्यामिकेति परिसंख्यालंकार: कबरीपदेन व्यज्यते। समरवसुन्धरासु नरसिंह धराधिपते रिपुनृपमौलिनी लॅमणयस्तव पादयुगे। सरसविकस्वरारुणसरोरुहलोभलग- नधुकरमण्ड लीललित डम्बरमाद घते ॥

वस्मुष्यनिमदाहरति। नुसिद्ेति। पर्लाशिविटपाञ्ला: वृक्षणालाभ्ाणि ।. विनध्या- दबीगहणं वृष्षाणामस्योन्नव्यधोवनार्यम्। चिरादिति पदेनेति। सदर्थतत्येस्वर्थः। पदल्य वु सत्सहकारिल्यम। एवमुत्तरमापि दटष्यम्। कछतुनालंकारण्वनिमवाढ़् रहि। नृसिंहेत्यादि। कबरी: केचपाधान्। "जानपद-" इत्वाटिना डीप्- प्र्यवः। कयरीध्ेधेति। कबरीष्यन्यम भ प्ापायाः श्यामिकाया: कवरीष्वेव मिधममात् परिसंसया। 'एकस्वानेकत पाप्तावेकन नियमनं परिसंखया' इति सक्षणादित्वर्यः। मलकारेण वस्तुध्ननिमद्हरति। समरेत्यादि। अत्र निदशं-

. १ पलाख2 G., C,M. २ °रपवस्तु D. २ 'ललिते D. ४ 'गुहु' G. ५ 'वहल" T. ६ धूप M. • "नतिमणय' D. ८ नृसिंहेत्यादि K. ९.पलाश° K.

११६ एकावल्यां तरलान्वितायां

अत् निदर्शनालंकारेज रणसोणीयु क्षणमपि तवे चरणप्रणामा- दविरमन्ति न त्राणार्थिन: प्रत्याधन इति वस्तु लगदिति पदेन व्यज्यते। पूर्व पयोधेकदरे स्थितासि ततः सुघे त्वं हदये सुधांशोः। मुखे कलिङ्गाधिपतेरिदानी यथोत्तरं धाम तवाभिरामम्।। अन्न पर्यायालंकारेण वाकसुधयोर्मेदेऽप्यभेद इत्येषंरपातिशयो- किर्मुज इति पदेन व्यग्यते। एशूदाहरणेपु स्वतःसंभविनोऽर्थस्य व्यञ्ञकत्वम् ।। हेमाद्रे: केन्दरायां रविरमणरणाटोपविच्छिन्नहार- व्यस्तं मुक्ताफलानां तमसि तत इतः स्तोममन्वेषयन्त्या:। कस्याश्वित् स्वस्तरुण्या निकटगतनिजप्राणनाथोपगीता कीतिज्योत्स्ना त्वदीया क्षणमकत मुदं श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र। अत्र वस्तुना तमस्यपि प्रकाशं कृतवती भवतः कीतितिरिति वस्तु मुदमिति पदेन प्रकाश्यते।

नेति। अन्यस्थान्यधर्मस्वीकारासंभवात् उम्बरमिय उम्बरमिति सादृश्वासेपाइस्त- संबन्धरूपा निहर्धनेत्यर्यः। विरामे लमनत्वासंभवात्मत्वादस्य व्यञ्ञकत्वमित्वर्यः। मलंकारेणालंकारध्वनिमुदाहरति। पूर्वमिति। अचेकस्वा: सुधावा उदराधनेका- धारवृत्तिनिबन्धनास क्रमेजैकस्यानेकन वृशिरप: पर्याबभे: 1 तस्य न मुले

झकत्वमित्वर्य:। स्वत:सिद्धार्थशक्तिमूलाम्रत्वारो भेदा दर्षिता इस्बाइ। एप्विति।। अयैष कविम्रौठोकिकिसिद्धार्यपक्तिमूलानपि चतुरो भेदान् क्रमेणोहाहरति। हेमा- द्रेरिति। रतिरमणरणं सुरतकीया। अत्र वस्तुनेति। मोदकरणरूपेणेस्वर्यः ।

१ मोणिषु T. २ T. and M. drop तथ. १ कन्दराणां D. ४ हारे D. D. drops अपि. ६ 'मिन्यादि K.

i

सृतीय उन्मेष: I .... ११७

अम्भोजभूचन्द्रकलावतंस: कंसद्विषः कुत्र पदं लभन्ताम्। यशभ्ियस्ते महिमा समन्ताद् व्याप्रोत्ययं वीर नृसिंह देव।।

अन्र वस्तुना त्वद्यशोधवलिते जगति पुण्डरीकप्रभृतयो ने शाक्यन्ते विभावयितुमिति महिमेति पदेन सामान्यालंकार: प्रकाश्यते।

तनौ दत्त्वा पाकोन्मुखशरसर्खी कामपि रुचिं रिपुश्नीभ्यस्तासां कलयसि कलिङक्षितिपेते। प्रभां ताटड्कानां श्रवणकुसुमानां विलसितं स्मितानामालोकं स्तनमलयजानां भियमपि।

अत्र परिवृत्त्यलंकारेण त्वैत्पलायितारितरुणीतनी विरइपाण्डिमा समुखुम्मत इति वस्तु पाकोन्मुखशरसलीमिति पदेन प्रकाश्यते।

अम्मोजेत्वादि। कुत्र पद लभन्तामिति। स्वाश्रवपुण्डरीकहिमाद्रिंजीरा- ब्ीनां बद्योममतवा दुर्भहत्वान कुनापि पदलाभ इत्यर्यः । अत्र वस्तुनेति। यगोष्याप्तिरपेजेत्यर्यः। पुण्डरीकम्मृतय इत्येव पाठः । कचिड् भूघब्द: प्रामादिकः। अन्यया सामान्यालंकारानुत्यानात् । 'सामान्यं डाणसाम्येन बन वस्त्वन्तरेकता' इवि वम्सणम्। न प पुण्डरीकभूपभृतीनामिव पुण्डरीकप्रभुतीनां गुणसाम्बेन बससैक्यं संभवति। अन्वथा श्लोके परमहणं बा्येत। प्रभृतिशब्देन हिमाचलपय :- पारावारयो: संमइः। तनावित्यादि। घरसर्खी घरतदृशीमित्वर्यः। स्वपर- पक्ार्यविनिमय: परिवृत्ति: सा चेह न्यूनाधिकस्वीकाराक्यूनपरिवृत्िरिति विशेष:।

१ पुण्ठरीकभूमभृतयो D. २ विभावयितुं न शक्यन्त इति T. ३ कलपति D. ४ "क्षितिपंति: D. < विकसित G. ६ खदूयपला T., G., C., M. ७ प्रकाशते G.

११८ पकावल्यां तरलान्वितायां

त्वत्खन्रधारा समरे पतन्ती मूर्मि द्विषां बीर नुसिंह देवं। विलोक्यतां सालयति क्षणेन तद्ङमानां स्तनपत्रमङ्गान्।। अत्रासंगत्यलंकारेण नवजलंघाराविलक्षणेयं तव करवालधारोति व्यतिरेकालंकारो विलोक्यतामिति पदेन प्रकाश्यते । पषु कवि-

भुवः केलीतल्पं जयति नरसिंहक्षितिभुजो

विकीर्णेमम्वारेपिततमुपहारं भजति य:। अत्र वस्तुना समयभिमुखानशेषानपि सर्वथा निहन्स्येव रिपून- यमिति वस्तु नवप्रेयोलाभेनेत्यादिना पदेन दयोत्यते। घूर्चाधोरण देव वासव कथं पड्टेन लिस: करी पातुं तोयमुपागतः सुरनदीं तत्रास्ति पङ्क: कुतः। सर्वाशाविजयोत्सवं प्रति कृतोद्योगे कळि्गेश्वरे स्फायन्ते करिकर्णतालपवनोद्धूताश्मूरेणव:॥

उपमेबस्व करवालवाराया धारान्तराठृपमानादाधिक्यप्रतीतेष्यतिरको अ्वन्यत इस्वर्य:। कुमूहलफ्डेस्यनेन मलोके विलोक्यतामित्यन कुतूहलाविति भठ उमेयः। अय कविनियदार्यशकिमूलांभपुरो भेसन कमेणोदाहरति। भुव हत्वादि। उमरो भयंकर:। सटए: मरोठः। अत्र वस्तुनेति। वि. शिषमन्दरोपहरमजनरूपेणेत्यर्यः । धूर्येत्वादि। स्फायन्ते संमूर्च्छन्तीतवर्यः।

१ भूप D. २ कुतूहलात् is also noticed in the Com. ३ नवजलधरधारा C., M. ४ D. omits अर्थस्य. लभटः D .; लडहः 0. १ "मैन्दारः स्तिमित G. · T. omits अशेषान्, ८ स च नर्दी M. ९ स्कायन्ति D. १० द्विफ्कर्ण° D.

तृतीय उन्मेषः। ११९

अत्र वस्तुना सुरनद्याख्मूरेणुमिरसंबन्धेपि संबन्ध: कुत इति स्फायन्त इति पदेनातिशयोकिरलंकारो चोल्यते।

आयोघनेषु रमसादघिरूढवत्या वीरभ्रिय: स्तननितम्बभरातिमायत्। हन्तुं नृसिंह नुपतेर्न भुज: कर्थचित् पादोपकण्ठपतितान् क्षमते विपक्षान्॥। मन्र जीवन्त एव परिपन्थिनो मुका इति कार्ये पृष्टे नुसिंहनुपति- भुजः कथमपि न हन्तुं क्षेमते इति कारणाभिधानरूपाप्रस्तुतप्रशं-

रेणानवरतक्षात्रधर्माचरणप्रर्वणत्वरूपं वर्णनीयविषय वस्तु पादो- पकण्ठपतितानित्यनेन पदेन द्योत्यते।

मत्र वस्तुनेवि करेणुभि: पक्लेपरूपेणेत्यर्यः। आयोधनेष्वित्यादि। इसम- स्तुचमंद्सोध्येक्षाव्या जस्तुतीनामझ्गाङ्गिभावेन संकरः। वेम राजो वित्यविजयित्यं पल्ु र्यज्कते इव्यलंकारेण वस्तुध्वनिरिति ध्यनक्ति। अन्नेत्यादि। कार्यकारणसामाम्य- विभेपसरूमाणामव्यतमस्वाप्रस्तुतस्य कथनात् सव्पतियोगिन: प्रस्तुतस्य गम्यत्वेड-

कामणेनाल प्रतीयमानत्वम् । विन्दया स्तुते: स्तुत्या वा निन्हाया भम्बले स्याज्स्तुति: 1 मनासमत्वकपया निम्दवा राज: सरणागतनाणपरायणत्वपर-

निर्वाहयोक्तोव्येक्षासापेक्षत्वात् तव्नुपाणितः 'क्षान्रवर्मोऽपि विजय: अ्षनि-

१ स्ायन्तीति D. २ योत्तयलकारो T. ३ व्य्यते T. ४ दृष्टे D., T. ५ क्षम इतिQ. ६ "वस्तून्मे G. "श्रेक्षणानु T. ८ °प्रक्णात्मरूपं G. ९ 'जीविता K. १० कार्यन्वा K. ११ कार्याय K.

१२० एकावल्यां तरलान्बितायां

बाहुस्ते नरसिंह देव विजयशरीकेलिसीप्यज- स्तन्नापि प्रलयाभिधूमरचिना खज्रेन सम्यं गतः।

प्राकरीडत् समरे सपत्नहरिणाक्षीणां ह हा हा विषिम्।

इह कारणामिधानरूपाप्रस्तुतप्रशंसानुगृहीतेन काव्यलिग्गेन सप- लनहरिणाक्षीणां दशा वचनगोवरतामपि नेतुं न शक्यत इति अणितिनिषेधन वक्ष्यमाणविषय आझ्षेपालंकारो हहा हा विधिमिति पदेन दोत्यते। पपु कविनिबद्धष कृम्रौठोकिमात्रनिष्पन्रशरीरस्या- र्थंस्य व्यञ्ञकत्वम्।।

वाक्यप्रकाश्यत्वेन यथा॥

बस्य हि जीवितन्' इति तवृत्तस्मरणाविति भाष:। बाहुरित्यादि। ल्ववाक्म- सर्गजित्वरस्तनापि खङ्गभाही रणे प्रवृत्तः किल तदारिनारीणां विधि पुर्वशां का चिक् विधि: किमुच्यते इत्बर्यः । "अमितः परितः-"इत्यादिना हा श्रब्योगे

अयंसानेदे तदिषयभूतस्य महिम्नो भुजविशेषणामुपवेशनारीबुरईस्ाज्ञानहेतुलेम

भ्योषलकार:। 'हेतोर्याकयपदार्यत्वे काव्यलिक्रमुदाहतम्'। तेनाक्षेपो ध्यज्बत हत्लंकारेणालंकारध्वनिरित्यर्यः। प्रकतस्योक्तस्व वकष्यमाणस्य वा निषेधाभास -- आशेप:। तब दिवीये उक्तनिषेष एव बथा। 'सा नुनमा: किमयय हतजीवितेन' इति। उक्त्ता: पढगता: ।। .. अथ वाक्यगतानपि पूर्ववद्कादणमदामदाहर्सुमाह। वाक्यप्रकाश्यत्वेनेति।

१ 'विकीयमाण D. २ क्षीणामपि G. ३० गोधरतां नेतुं G. ४ इति निषेधे वक्ष्य T. ५ 'विषयाक्षेपा' D. ६ 'संकीर्ण K. • पूंर्ववट् वाक्यदशमे K,

i

तृतीय उन्मेष:। १२१

एतास्तारा: समन्तादिशि दिशि नमसि प्राप्य धाम स्वकीयं निःसापत्न्य प्रकर्षप्रकटनपट्टुतां नाटयन्त्य: स्फुरन्तु। कि चन्द्र: कुत्र तिष्ठत्ययमियमधुना तस्य वार्त्तापि लुप्ता कीर्चीं विस्फूर्तितिमत्यां शुभचरितनिधेः श्रीनृसिंहस्य राजः॥

अत्नैतास्तारा: स्फुररन्त्विति विधिरूपेण वस्तुना न स्फुरन्त्विति निषेधरूपं वस्तु व्यज्यते। विधिनिषेधौ हि मावाभावरूपतया वि- रुद्धाविति न कस्यापि विमतिः । अनयोस्तु वाच्यत्वं तावन्न यौगपदयेन। असंभवात्। नापि क्रमेण । विरम्य व्यापाराभावाद्।

प्राग्भारैः सेतुबन्धो दशवदनशिरश्छेदनाय व्यधायि। पूर्वे तावत् त्वयासौ महति जलनिधौ सांप्रतं तत्र सेतुं कं वा जेतुं नृसिंह क्षितिप रचयसि स्वैर्यशश्रन्द्रकान्तैः॥

अत्र रावणवधाय वारिधौ सेतुस्त्वया बद्ध इत्येघंरपेण वस्तुना त्वमेव राम इति रूपकं व्यज्यते।

ततः स्वतासिद्धार्यशक्तिमूलेषु वस्तुना वस्तुध्यनिमाह। एता इत्यादि। यत्र चन्द्रोपरपि तभ स्फुरति न तारा: स्वयं स्फुरन्तु नामेति काका सासां कुतः स्पुरणमिति निषेधो व्यज्यत इत्याह। अन्रेति। नन्विह विधिनिषेधयोईयोरपि वाध्यलं कि न स्यादित्याशकय तथो परस्परपरिहरात्मकत्वं तावदाह। विधिनिषेधाविति। ततः किमित्वाशक्कय नानयोर्युगपत् क्रमाच ने वाच्य- स्वमित्वाह। अनयोरित्याहिना। र्वस्तुनालंकारध्वनिमाह। संघर्षेत्यादि। संपर्षोत्कर्ष: स्पर्धाविरेक: तेन रिछनप्लवनेः प्रवृत्तप्लवेः कपिकुलैहन्मूलिता

१ परता T. २ वार्त्ता विलुसा T., G. ३ कान्तौ D. ४ स्फुरन्तीति G. ५ यौगपद्े न्वरसम T. ६ संकर्षो T. • '्ित्त्मबलकप' T., G., C., M, ८ नात्राध्यत्व K, ९ वरन्वलंकार° K. 16

१२२ एकावल्यां तरलान्वितायां

पृथ्वीभारावतारं कृतवति भवतो दोष्णि हर्षेण दूत: शेषेण प्रेषितोऽसी निवसति भुजगः कोरजपि संवादहेतोः ।

पाणी नायं कृपाण: शुभचरितनिधे श्रीनुसिंह सषितीन्द्र।। अन्नापशुत्या सकळैरपि विपसै्दुनिरीसयस्त्वत्कीक्षेयक इति वस्तु व्यज्यते। सेनारजोमिस्तव विग्ममातु- राष्छादितोऽसी नरसिंह देव। विरोधिशुद्धान्तमृगेक्षणानां

इंहासंगत्यलंकारेण ग्वजिनीसमुख्ूतधूँलीश्यामलितनमोमण्डला- वलोकनसमकालमेव रिपुभूपाला: पलायन्त इत्यतिशयोकिरलं- कारो व्यज्यते। उत समरपराज्मुसत्वममजन्त भूसुज इति कार्ये

उत्पाटिता उस्ताला उनता के शैलमाग्भारा: शैलराअबस्तरित्वर्यः । पृथ्वी- स्ादि। संवाद एव हेतुस्तस्य सदर्यमित्वर्य: "यही हेतुम्रयोगे" इवि पहठी। अन्नापहुत्येति । अुजक्रोऽनं न कपाण इत्यारोप्यापह्वरूपबेव्बर्यः। कुसी मतः कौमेचकोपसि:। "कुलकु्षिमरीवाम्य: श्ास्बलंकारेतु" इति स्रैषिको हकमूपत्वय: । सेनेति'। मन नानौ रजम्छाइनं व जेन्दोर्मालिन्वमिति कार्यकारण- दोर्मिनवेश्यत्वक पोऽयमसंगत्यलंकारो वाच्य:। तेन वहवोडलंकारा व्यज्यन्त इल्यार। इदासंगत्यलंकेरेणेति। अतिशयोक्तिरिति पलायनावलोकनयोः समकालमे-

१ दोषेण D. २ म्रेरितो G. ३ कुष्पन् D. ४ 'रीक्षस्ते कपाण T., G., C., M. ५ प्रभाव: M. ६ अत्रा O. 'धूलि° T., M. ८ भूपा: T. ९ भूपतय G., C., M. १० विभावना D. ११ त्यादि K. १२ कारेजेत्यादिना K. i

तृतीय उन्मेष:। १२३

सेनावाहुल्यरूपस्य कारणस्यामिधानादप्रस्तुतप्रशंखा । उतस्वि-

कार्याद् प्रस्तुताज्पटिति रिपुसुभटरणापसरणादिरूपस्य कारणस्य प्रस्तुवस्यैव प्रतीते: पर्यायोक्म्। ए्दाहरणेषु स्वतःसंभविनोऽ- र्थस्य व्यञ्ञकत्वम्।। सुराङ्नाश्यो मलये त्वदीर्य भ्रुत्वा बशो वीर नृसिंह देवें। जिहाज्लान्युल्लयन्ति दुग्ध- मृणाललोभादुभयेर्रप नागा:। अन्र रसनाअ्ळोल्लोळनरूपेण वस्तुना विशिष्टचैतन्यशून्याना- पि चमत्कारं करोति यशस्त्वदीयमिति वस्तु व्यज्यते। वियोगिनो विभ्यति वैरिवीरी: कौर्तूहलीमसुवते चकोराः। त्वत्कीर्चिमालोक्य कलिङ्नाथ विजृम्भमाणां बेडुलेऽपि पक्षे।I

र्निमालनमीक्षणम्। निमालयत ईकषत इति भट्टमल्लः। अप्रस्तुतप्रशंसेति। कारणकयनात कार्यावगमरूपेत्यर्यः। प्रस्मुतकार्योत्तया प्रस्तुतस्वेव कारणस्य गम्बत्वे पर्यायोक्तम्।। अथ कविपोडोकिसिद्धार्यशक्तिमूलानाह। सुराङनाम्य र्ति। दुग्ध सीरम। रमवेऽपि नागा: सर्पा गजाब। अत्र वस्तुना वस्तुध्वनिमुद्रावयति। अन्नेति। अर्म नागानां बक्सि बुग्धमृणालम्रान्त्या भ्रान्तिमदलंकार:। तेन बघसो दुग्ध- मृणालोपम्यं गम्यत इत्यलंकारेणालंकारध्वनिर्शास्ति तथापि व्युत्कम इति भोज्रा- विकः। वियोगिन इत्यादि। कलूहलमेव कौतूहली। चातुर्वर्ण्यादित्वाद्

१ निबद्धविदयोषि D. २ मूप D. ३ "भूपा: G., C., M. ४ कौतूहल संदधते T., G. C .; कुतहल संदधते M. ५ बहुलेऽथ G. ६ निहालन° K. • निदधालयत K, ८ त्यादि K. ९ K. omite अत्र. १० ्वनिरस्ति D.

१२४ एकावल्यां तरकान्धितायां

अत्र वस्तुना भरान्तिमदलंकारो व्यज्यते। उद्धीयमानमनिशं सुरसुन्दरीमिं- रदोनं निशम्य भवतो नरसिंह भूप। म्लानेषु निर्जरतरोनवपल्लवेषु शच्या तवैव यशसा विहिंतोऽ्ववंसः।

अन्र परिणामेन निरतिशयं तव वितरणमिति वस्तु व्यज्यते। पृथ्वी पूर्वापरगिरिघनो नुभ्वक्षोजनम्रा भूषा बाहोरजनि भवतः श्रीनृसिंह सषितीन्द्र। बाडुश्ास्या: सुरगजकरस्थूलदीर्घ: समरभ्रा

कान्ति पुष्णात्यघटघटनाचातुरीयं विधातु:।।

निष्पन्नशरीरस्यार्थस्य व्यञ्ञकत्वम्।।

स्वार्यें ध्यञपत्थयः । "विद्गौरािम्यम" इति ठीय्। अत्र वस्तुनेवि। वियोगिनां चकोराणां भ कीर्तिविलोकनहेतकमयकमूहलप्ापिरूपेणेत्वर्यः। तस्य

मानमित्यादि। मन वशसर्वितंसं विहितमिति यश्स्थारोप्यमाणस्थावतंसस्य स्वताशास्म्येन प्रसाधकत्वसाधकत्वेन तटुपकारकत्वात् परिणाम: । पृथ्वीत्वादि। न घटत इस्यघटो दुर्घटः । पचाधजन्तेन नञसमास:। तस्य घटना। अभ पृथ्वीबाह्कोरन्योन्यश्योभाजनकत्वाइन्योन्यालंकार: । 'तदन्योन्यं मियो बनोत्पा- घोत्पादकता भवेत्।' तेनानयोरन्योन्यमेकेकस्यैव करमेणोपमानोपमेवरूपतारूपो- पमेयोपमार्लकारो व्यज्यते। 'पर्यायेण इयोस्तस्मिशुषमेयोपमानता' इति॥

१ निः श्रुन्या यशस्तु भव° T. २ रचितो G., C.,M. ३ हे नृसिंद M. ४ G. drope मात्र. D. drops शरीर ६ यशसां वतंसत्व K. • "कारकन्वेन K,

तृतीय उन्मेष:। १२५

कस्तवं भद्र वनेचर: कथय न: कुजां कमप्युङ्धट- ध्वान्तं साध्वसमीरशं तव कुतो जातं कलिङ्ेश्वराव्। गीतैस्तस्य यशोभिरस्ततमसः कुञ्जास्ततः किं मया कार्ये मा भव कातर: स हि सदा जागत वीरव्रते।। अत्र वस्तुना वाक्यार्थरूपेण भीतं पलायितमरण्यवासिनं हन्ति कि भवन्तमिति नरसिंहनरपतिविषयमनवरतक्षत्रधर्माचरणप्रवण- त्वरूपं वस्तु व्यज्यते। युक्ता विपक्षेषु कृपा न कर्ततु- मेते विकुर्वन्ति हि कार्यकाले। इत्याहवे वीक्ष्य कलिङ्गनाथं नाथन्त्यमी प्राञ्जलय: सपता: ॥ अत्र वस्तुना तदूषणावसरे न वयं शत्रव इति ध्वन्यते। निषेध

अय वाक्यगतानेवं कविनि बध्धार्थशक्तिमूलांभ्रतुरोऽपि भेदानाह। कस्त्वमित्यादि। हहाट्टमसोसरवाक्यानि। वीरव्रतमपरावृत्तहननं तत्र आगर्ति ततो न प्रमायति। मवस्त्वामेष न हन्तीति भाव: । अब्र व्यक्गपव्यञ्जकत्वे विविनक्ति। मत्र वस्तु- नेवि । वाक्यार्थेनेति। वीरव्रतजागरणरूपेणेत्यर्यः । हन्ति कि म हन्त्येव । 'न भीसं न पलायितम्' इति निषेधाहितिभादः। क्षानधर्मों धर्मविजबित्वम्। वस्तुनालंकारध्वनिमाह। युंक्केत्वादि। भाहवे सपस्नाः कलिक्रनाथं वीक्ष्य स्वामिन् विपयेषु कृपा न सुक्क्ता हि बस्मात् ते कार्यकाले विकुर्वन्त्यपकुर्षन्तीती नायन्ति वान्त इत्न्वयायो। अत्र केन वस्तुना कोऽलंकारो व्यज्यत इत्याकाङ्साया- माह। अत्र वस्तुनेति । चरभवो मानुकम्प्या इति याध्जारूपवाक्यार्येनेत्वर्यः । सहषणावसरे एते विकुर्वन्तीति सन्ुदूषणसमय ईत्यर्य:। तेन स्वयमेव स्वदूषणावो-

१ किमन्यु° T. २ वाक्यात्म रूपेण G. ३ D. drope भवण. ४ च D. ५ इति माव: K

१२६ एकावल्यां तरलान्धितायां

एवायमिति कि हदयम्। न हि न हि। स्वयं शतरुमिरेव शत्रुत्वनिषे- घस्य कृतत्वात्। ततम् एव निवेधो वाधित: शतूणां निर्िकारत्व- सततहितकारित्वादिविशेषं व्यनक्तीत्युक्तविषय आसेपो व्यज्यते।

प्रागासीन्मकरन्दपिच्छिलतले पद्मस्य गर्भे ततः शौरेः कौस्तुमकान्तिपूरसुभगाभोगे भुजाश्यन्तरे। आवासस्तव, लक्ष्मि संप्रति पुनर्निर्व्याजमूर्च्छत्क्ृपा- स्रोत:शीतलिते नृसिंह वसुधानाथस्य नेत्राञ्चले।।

अत्र पर्यायालंकारेणोअ्तपद्प्रात्तिकृतार्थीकतात्मनो लक्ष्म्या: कलिङ्ेश्वरं प्रति प्रेमातिशयरूपं वस्तु व्यज्यते।

गादास्मनि सधुनिषेधम्रतीतेरक्षेपालंकारो व्यक्रय इत्बर्थः । गुडाभिसन्धि: पर: पृष्छति। निषेध पवेति। मुख्यनिषेष एव किमित्वर्थः । एवकारो निषेधा- भासष्यावृस्बर्य। निषेधस्य जुक्यत्वे तदाभासात्मक भकेपो ने संभववीति भादः। ज्ञावपरामिसंधिरुत्तरमाह। न हीति । न मय्योऽवं निषेध इत्बर्य:। अमु- बबत्े हेतुमाह। स्वयमिति। भग्रादुष्णतवठ् प्रमानसिद्धरमैय समुस्यनिषेषा- दित्यर्य:। ततः किमत आह। ततग्रोति । ततयोष्णत्वनिषेषेवदाभास इव्बर्यः । निषेधाभासस्य फलमाह। रात्रूणामिति। निर्विकारत्वमेवे विकुर्षन्तीस्युक्तरप- रहितस्वम। फलितमाह। इतीति । न समयो वजमिति स्ब्ुत्वामुवाहेन निषे- धायुकविषय आक्षेप इत्यर्यः । उन्तस्य वश्यमाणस्य वा मकतस्य निषेधाभास आाक्षेप इस्टुक्म्। मलंकारेण वस्तुध्वनिमाह। प्रागिति। व्वमपव्यस्नके विधि- नक्ति। अन्रेति। पर्यायालंकारेणेति। क्मेनैकस्वानेकापारवृत्तिरूपेणेत्वर्य:।

१ निर्विकारिन्वात् तदहित T. ; निर्विकारन्वात् तदहित C.,M. २ पिच्छलदले D .; पिजजरतले M. ३ 'पुस्त G. ४ निषेधवदेवा" D. ५ निर्विकासि्यD. ६D. drope इत्यर्थ: • परागित्यादि K, ८ व्यब्गचव्यञ्र्ाकत्वे D.

तुतीय उन्मेषः। १२७

का स्वं मीर बघू: प्रसुनधनुष: कि कर्ततुमागा: पुनः स्नातुं कुत्र मुने निसर्गविमले मन्दाकिनीस्त्रोतसि। मा गास्तत्र नृसिंहपार्थिवकर ्लाघासमाकर्णन- म्लानस्वस्तयुशीर्णपर्णपटलीपोतैः कषायं पय:॥

अन्नातिशयोक्यानितरसाधारणं नुसिंहभूपतिितरणमिति व्य- विरेको व्यज्यते। एषु कविनिबद्धष कृप्नौढोकिमाननिष्पभ्शरीर- स्यार्थस्य ध्यञ्ञकत्वम्।।

यैद्यपि शब्दार्थयो: प्रत्येरक व्यञ्ञकत्वमुक्त तथापि यत्र शब्दस्य व्यश्कत्वं तत्रार्थस्यापि सहकारित्वम्। यत्र पुनरर्थस्य व्यख्ञकत्वं तत्र शम्दस्व ।।

भलंकारेनालंकारध्वनिमाह । का त्वमित्वादि। मन कस्यचिन् मुने: कानस्य वष्याम प्रमोत्तरवाक्यानि पूर्वार्षे पट्। तम खातुं कुमेति चागमनक्रियानुषक्गात पृथग्वाक्वदयम्। कषायं गन्धवूषितमित्वर्यः। अत्रातिशयोक्येति। मन्द- किनीपयसोऽपि विशिटवुर्गन्धासंबन्धेऽ्रपि संबन्धोक्ेरसंबन्धे संबन्धकूपबेत्यर्य: । व्यतिरेक इति। उपमानात कल्पतरोरुपमेयस्य यज्ञ आषिक्यादाधिक्यवर्णन- रूप इत्बर्यः ।

नमु सम्हस्य व्यअ्कत्पेऽर्यस्य वैयर्थ्ये तथार्थस्व व्यक्रकत्वेऽि शव्वस्वेत्या- सदस्वाइ । यद्य पीवि। श्रम्दष्यट्ग्येष्विति गेप: । सर्षन शब्दार्थनोरम्यतरस्म पाधान्यमन्यस्थ तत्सहकारित्वं न सु वैयर्थ्यमित्वर्थः । उक्ा वाक्यगता ॥

१ "जीण" T. २ 'पुखैः D. ३ नेतर D. ४ G., 0. and M. have the following bafore यदपि-अथेदानी मध्यकाम्यं निरुप्यते। अगूढमपरस्वाङ्ं वाध्य- सिरयङ्ूमस्फुटम्। संविन्धमुल्यप्राधान्ये काकालिप्तमसुन्दरम् ।। यद्पि ध्वननं नाम शम्दम्यापार: and D. has the following :- यद्यपि ध्यननं नाम शब्दव्यापार:

१२८ एकावल्यां तरलान्वितायां

प्रबन्धप्रकाश्यत्वेन यथा श्रीमहाभारते गुभ्रगोमायुसंवादे 'अलं स्थित्वा शमशानेऽस्मिन् गृभगोमायुसंकुले। कडालबहले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे॥ न चेह जीवित: कम्वित् कालघर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्य: प्राणिनां गतिरीहशी।' अत्र बन्धुषु निवृत्तेषु ममोपभोगाय भवत्वयं शव इति दिवा- वलोकिनो गुधस्य गोमायुवञ्चनाभिलाषरूपं वस्तु वस्तुनैव प्रय- न्धेन व्यज्यते।

'आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविओ्नो मुहूत्तोडयं जीवेदपि कदाचन।। अमुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृधवाक्यात् कथं मूढास्त्यजध्वमविशङ्किताः॥' अन्ापि रात्रौ ममैवायमुपभोगाय संपत्स्यत इति पुरुषव्यावर्स- नपरस्य गोमायोर्गृभ्प्रतारणाभिप्रायरूपं वस्तु वस्तुनैव प्रबन्धेन दोत्यते। एवमपरेऽप्यर्थशक्तिमूलस्य ध्वनेरेकादशप्रबन्धप्रकाश्य- भेदा: प्रबन्धान्तरेपु द्रष्टव्या:।।

अथ प्रबन्धगतार्थशक्तिमूलानपि. वक्तुमाह। प्रबन्धेति। तत्रापि स्वतःसिद्धार्थ- धक्तिमूलेयु वस्तुना वस्तुध्वनिमाह। अलमिति। वस्तुनैवेति। प्रबन्धार्थरूपेणे- स्वर्यः। भेवान्तरीणि स्वेकादशापि प्रबन्धगतानि स्वयमूद्यानि। विस्तरभयानोदा- हियन्त इत्याह। एवमपरेऽपीति।

१ D. omits श्री. २ भवन्यय D. ३ G. drops वस्तु. ४ अननैव वस्तुना T. ५ दयोन्यते T., G., O., M. ६ ममाय° T .; वयमेव ममोपभोगाय G. मुपयोगाय D. ८ G. drope वस्तु. ९ मूलख्वने D. १० G, drops प्रबन्धान्तरेषु. ११ मित्यादिना K, १२ -तराण्येकादया K,

तृतीय उन्मेष:। १२९

उभयशकतिमूलातुरणनरूपव्यम्वस्तु वाक्य एव संभवति। यथा सचकनन्दक: श्रीमान् महात्यागदयान्वितः। महातुभाष: केन स्वं नरसिंह न सेव्यसे।। अत्र नरसिंह इव नरसिंह इति वाक्येनोपमालंकारो व्यज्यते। अत्र सकक्रादी शम्दशक्तिमूलत्वं महातुभाव इत्यादावर्थशक्ति- मूलत्वम्। एषां ध्वनिभेदानामन्नाद्िमावेन संदेहटेनैकव्यश्ञकातुप्र- वेशेन च संकरस्प्रिषिधो भवति संसृष्टिस्त्येकविधैव।। इति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य कवेर्विद्याधरस्य कृतावेकावलीनान्न्य- लंकारशास्त्रे ध्वनिभेदनिरूपणं नाम तृतीय उन्मेषः ।।

अयोभवशक्तिमूलब्यनेः स्वरूपमुशहरणं चाह। उभयेत्यादि ! बनोभाम्यां

स्वर्य:। से न वाक्यगत एव न पदगतः प्रबन्धगती दा। असंभवादित्वर्य:। सब्क्रेति। हे नरसिंह नरसिंहभूप सबकस्य सोधुजनमण्डलत्व नम्दक मनन्दकरः। नह उत्सवः स्वागो वितरणं दया कृपा सानिरन्वित:। मैहानवाठ्मनसगोचरोऽनुभाव: सावसन्िर्यत्य स त्वं केन म सैव्यसे। राज्ानपि सेष्य इति माच्योडर्य:। ष्यट्ण्बस्तु है नरसिंह भगवन् बृसिहावतार सैती पकं सुरर्शर्न नन्दक: गम्दकनामा लब्: से बस्ब सः । श्रीर्मा तवा समेत: । महानुभावोऽचिन्स्महिमा व्वं केम न सेष्यसे सर्ष- लोकाशा-जोपसीव्र्य:। वाक्यास्नासंगतार्थत्ं परिहरति। अत्र नरसिंह इवेवि

मेहास्तु मन्यान्तरे दटष्या इत्बासयेमाइ। एमामिति H

तायामेकाबलीव्या्यानां तरलाख्यायां धैनिभेदनिस्पण नाम द्ैतीय उन्मेष: ।।

१ पदेनों T. २ महामभावादावर्थ T, ३ इन्येकावल्यां D. ४ अय च D. ५ सुजन K. ६ महान जनागोचरो D. सब्ञक सुदर्शन नन्दकः खबक्ष D. ८ श्रीमाम् मासमेतः D. ९सर्वलोकस्वापीन्यर्य: D. १० उपमापर्यवसित D. ११ इस्बेकावलीD. १२ K, omite

17

अथ चतुर्थ उन्मेष:।

तरुणीकुच मण्डलमिव गूढं यस्माञ्चमत्कुरुते। वाच्यायमानमस्माद् व्यङ्र्यमगूढं गुणीभूतम्।।१।।

यथा गण्डैरस्थिरपन्रखेण्डरचनैः कर्णैरतालीदले-

वक्षोजैरनुपाचमौक्तिकसरैः शंसन्ति ते पौदय निःसीमं नरसिंह देव सुवने प्रत्यर्थिवामसुषः।।

उक्ा उत्तनकाव्यत्य ध्यनेर्मेंह अथ मध्यमकाध्यत्य गुणीनूतम्यकपत्म भेदा उध्यन्ते। से चाटावगठाइय:। तपुक्तं काव्यप्रकाशे। 'अगूडमपरस्थार्ऊ वाच्यतिद्धयङ्गमस्फुटम्।

ष्यअपमेव ंजीमूतष्यङ्गपस्याटी मिदाः स्सुताः।' इति। तनाथं निरूपयति। तरुणीति । सर्वमम्यहिंतदृष्य पच्छाइनमपेक्षत इति न्यावेम व्यदपनङभास्तममण्डलवसूहमेव प्रिय सचमस्कुरुतेतरामिति गूडमेव मैंधानं अनिरिति ने व्यपदिश्वते। अगूडं तु प्रसिद्धत्वाद्वाध्यवत् प्रकाशमानतया न तथा चमस्करोतीति गुणीभूतमित्वर्यः। के पुनरिमे गूहत्वागूटल्वे। उच्येते। हह व्यद्रपस्य तुतविलम्बितमध्यमेदेन नेषा प्रतीतिः। तम बट् हुतं प्रतीयते वदगूढं बहिलम्बितं तइस्कुटं वम्मध्य तसूटमिति विवेक:। उदाहरति। गण्डरिि। पौरपं संसन्ति ज्ञापबन्तीत्वर्यः। संसिधार्स्वर्यस्य कथनस्यासंभवात् तस्कार्ये ज्ञापनमानं

१ अङ्ग:° C.,G., M. २ इनानाञ्जानै: D. ३ गुणीभूतं D. ४ प्रधान K. ५ D. drope च. ६ K. drope इह. रित्यादि K. 'घात्वर्थकथन° D.

चतुर्थ उन्मेष:। १३१

वाच्यस्य रसादेरवा वाक्यार्थस्यापरस्य यत्राङ्गम्। व्य्यं भवति तदेतनण्ज्ञैरपराङमाख्यातम् ।।२।।

यत्रातुरणनरूप व्यक्तयं वाक्यार्थीभूतस्य वाध्यस्यापरस्वान् तारशस्य रसादेरपरस्याप्र रसादि वाङ्म।

क्रमेण यथा

तचदीर नृसिंह भूप भवतो दानापदान मुंड्: झुत्वा सिद्धपुरन्भिरिगीतरचनाशिदपेपु कल्पडुमः। नाल्लिशे लतया न पल्लषपुटैः पुष्णाति रागोद्वमं पुष्पैनोद्विरति स्मित मधुकरध्वानैर्न चामापते।।

लक्मसे तेन मत्वर्यित्यं व्बज्बते। एवं स्थिते सत्वाह। अत्र शंसनस्येति। सेसन-

वस्ब मेसिद्धया मयोगप्राचुर्वेण वाध्यमानतवा पुसम्रतीतेरसूडमित्वर्य:।।

निर्षीयते। स पेर वाक्यार्थींमूतो रखादेरन्यो वाच्यो रसादिर्वा तथाभृत इवि दिविध:। अ्द्ू प ध्यट्ग्बल्वं दिविधमनुरणनरूप रसादिम वयोस्वाम्थामक्रिम्यां बया- संदम संबन्धे दविविधमपराङ्गमिति संमहर्य व्याचटे। यन्रेति। वादृघस्व वाक्यार्यींभूतस्वेत्वर्य:। तनाथ्यमेदोदाहरनं तस्तदिति। दानापदान दानानुतम्। गीतरचनाग्िम्येट्ड गीतमबन्धनिर्माने इत्यर्य:। ब्बम्पं तापदन संभावयति ।

१ वाच्यस्य व रसादे D. २° परस्य यत्राम् O,, G., M. ३ वहु T. ४ "गीति D. ५ पसिद्न्वाठ K, ६ अफराङ्ास्पदि K. • वाक्यार्थीभृतरसादे D. ८ तादृशस्प व K. ९ सत्तदिन्यादि K.

१३२ एकावल्यां तरलाम्वितायां

मन समासोकिस्तावदलंकारः। तत्र च प्रतीयमानेनांतुभतस्य वाच्यस्य प्राधान्येनाहित्वय। आरोपितनायिकानायकमियुनधर्म- योर्लताकल्पद्रमयोरेव वाक्यार्थत्वाद्। यथा वा

नर्यसह देव ने वयं कवयो नास्माकमीडशो धर्मः। एष वचसां विलास: केवलमुपहारकुसुमतां म्रजतु ॥

अन्नोकतस्य कवित्वरूपस्य वस्तुनो निषेध: कृतः सचत्र राजनि सर्वेषामपि गुणानां विद्यमानत्वा सद्धिकगुणारोपणासंमवाभिर- तिशयनरसह नर पतिगुणानुवाद्मान्नपर्यवसायि काव्यमिदमिति कमपि विशेषमभिव्यनक्ति। स च वाच्यस्यैवोपस्कुरुत इति वाच्या- कमेघैतल्।

अन्रेति। प्रस्तुतविशेषमसाम्यादस्मुतत्य गम्यते संभासोकिस्ततोपसत व्याष निति नाद:। तर्स्वापराफृ्लं व्यनकि। तत्र कोति। मावकनिठुनकूपस्थ न्रवी- बमामस्य वाक्यार्यीभूतलताकल्पमुमवाष्यस्थीपस्कारकत्वात् तदङ्त्वनित्वर्य। मियु- नधर्म भाम्लिटत्वादि:। अनैवोदाहरनान्तरमौँह। नरसिंहेति। अभाझड्रिनो विदिनकि। मत्रोक्तस्येति। एतेनोक्तवलुव्षय आलेपालंकारमेदोडयमिस्टुक्तम्।

स्वशषदार्थस्वासंभवादित्यर्यः । ईस्येवंरपं विभेषनित्यन्वयः। स च विश्रेषो वाच्यस्य पूर्वोक्तनिषेधाभासरूपस्वेत्वर्यः। वाक्यार्यीमृतस्येति शेषः। तदुपस्का- रकत्वेन तच्छेपात्तदङ्गमित्यर्यः।।

१ 'मानेनशिनानुगत C., G., M. २ प्राधान्येन व्यङूम्पन्वं C., M. ३ कवयो न वर्य D. ४ विद्यमानतया तद C., G. M .; विद्यमानतम तच्तद T. ५ वृपति G. ६ अस्पा पराङ्० K. ७ D.drope आह. ८ °गुणाकरे K. ९ इत्येवरुपविश्येष" D.

बतुर्थ उन्मेषः। १३३

यथा वा मूम: किं पम्मनामं वसति यदुदरे विश्वमेतव् समस्तं किं वा नागाधिराजं स्वपिति सुखमसी यम लक्ष्म्या समेतः। कि वा चन्द्रार्घचूडं यतुपरि भजते सोषपि हारस्य लक्ष्मी- माधचे सोतपि चिस्े तव वसतिरुचि गाङ्वंशावतंस।। मत्र प्रभुविषयस्य रतिभावस्याङ्गमन्नभुतः।

वशुर्यस्यायमासीत् स भवति जगति श्ाघनीयो मुकुन्दः। देव: सोऽप्येष यस्या: कलयति कुचयोभ्ूचुकाद्वैतलक्ष्मी लक्ष्मी श्रीमन्ुसिंह सितिप रमयते तामपि त्वत्कठास:।।

अत्र तिग्मरोचि:प्रभृतिषिषयो रत्याक्यो भाव: प्रभुविषयस्य रतिभावस्याङ्म्।

त्वत्पत्यर्थिवसुन्घरेशरमणी: संत्रासतः सत्वरं यान्तीर्वीर विलुष्ठितुं सरमसा याता: किराता वने। विष्ठन्ति स्तिमिता: प्ररूठपुलकास्ते बिस्मितोपक्रमा- स्वासामुच्तरलैः स्तनैरतितरां लोलैरपाज्ैरपि।

अय रसाद्पराङमटविर्ष च क्रमेणोदाइर्सुनाह। यथा वेत्यादि। तभ रस्मप- राङमुदाहयति। झूम इत्यादि। वसविरुरपि निवासेच्छाम। अभाक्गाद्गिनो विविनकि। अन्रेनि। अमुतवस्तुदर्धनोत्थोजमुतरसोमिन्यर्यः । बद्यपीह रसमावादीनामडाना. मध्यनियमेन मिथोड़क्ाङ्गिभावो भवति तयापि चाटपु कविभावरयेय मायसः माषा-

१ मादचे T. २ सरभस याता: O.,G.,M. ३ विस्मृतोपक्रमा C., M. ४ लोलै: फटालोनि G., M. (M. noticos अपाद्रेसपी al8o, "रपाक्रैपित न'). ५ दर्शनोऽहुत- रसो K.

१३४ एकावल्यां तरळान्बितायां

अत्र रसामास: प्रभुविषयस्य रतिभावस्यान्रम्।

त्वयि लोचनगोचरं गते सफलं जन्म नृसिंह भूपते। अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गण:।।

अत्र भावाभास: प्रभुविषयस्य रतिभावस्याङ्म्।

नृसिंह भषतो दानं निशम्य निभृतेक्षणाः। विल्नस्तहस्ता: कान्तारेष्वासते राजकुश्जराः ।।

अत्र मदाव्यस्य भावस्य शान्तिरत प्रभुविषयस्य रविभावस्य।

समालोक्यालेक्यस्थितमपि मृगाश्य: फणभृर्त प्रकम्पन्ते धैये त्वदरितरुणीनां त्वनुपमम्। यदेतास्त्वश्ाट्यामधिरजनि यान्त्य: फेंणभृतां फणारत्नं हस्तैः पिद्धति डढं वीर विपिने।

न्यासू तस्वैव सर्वभादगित्वं निबज्धमित्यनुसंघेयम्। अत्र रसामास इति। भनौ- वित्ममवृत्त्त्वोहिति भाव:। त्वयीत्यादि। अम शरणार्थिनां दियां नरसिर्हवर्थनो- त्यहर्षस्त्ववीत्वादिना वागारम्मेण प्यन्बते। स च न बीरधर्म इस्यनोचित्यप्रवृत्तत्वा- देव भावाभास: पूर्ववदनित्माह। अत्र भाषाभास इति। नु्सिंहेत्मादि। शनं खण्डनं महय। राजान एव कुख्जरा इति रूपकसमासः। दामादिलिद्गात्। निमृतेक्षणा निखलाक्षा:। विलस्तहस्ता विहस्ताभिन्तानिर्वेदाभ्यामिति भाव:। एतेन मदसवी व्य-

१ सादरमिति G. २ वित्रस्त D. ३ 'तरणीनामनुपमम् D. ४ फणमृतः O., M. ५ दिन्यर्थ: K, ६ दर्शनोन्यो हर्षः K.

चतुर्थ उन्मेष: । १३५

इह रियुभू पालभामिनीभयरूपस्य भावस्योदयो नरसिंहनरपति- विषयस्य रतिभावस्याक्रम्।

एकाभूत् कुसुमायुधेषुधिरिव प्रव्यकपुड्ञावलि- जेंतुं मेडलपालिकेव पुलकैरन्या कपोलस्थली। लोला्क्षी क्षणमात्रभाविविरहल्लेशासहाँ पश्यतो द्रागाकर्णयतञ् वीर भवतः परौढाहवाडम्बरम् ॥

अत्र लोलाक्षीपेमसमरौत्सुक्ययोः संधिः प्रभुविषयस्य रतिभा- वस्याद्गतया स्थितः।

सौमाग्यं तस्य चित्र तदधि चपलता कापि मद्ीरलक्ष्म्या: पश्यत्सु शाघते या रणभुषि नृपतिष्वद्भुतं वेंद्ुजाय। विग्धातु: प्रातिकूल्यं मयि बलमतुलं तस्य कस्य प्रवीमी- त्याचकाणो विरोधी भ्रयति गिरिवन श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र ॥

उबते। स य पूर्ववद्क्गमित्वर्यः। बान्त्यो भावन्स्यः। भावसंभिमाह। पफेति। एका भवतः कपोलस्यलीत्यन्वयः। मङ्गलर्पालिका मङ्गलार्थमदुरपानम्। इयोस्तुल्यवलनो- विरुदयोर्भावयो: समावेघ: सधिः। बटूमां पूर्वपूर्वोपमर्वेन समावेशः चवलता ! तां नाइ । सोमाग्यमिति। सौमाग्यं सौन्दर्वे विनमुत वत्तस्मादभिचपलवापि- कचार्पेलम् । नृपतिषु पश्वत्ध पश्वतो नृपतीननादृत्बेत्य्य:। "पट्टी चामाहरे" इदि वकारात् सप्मी । भुजाब 2्लापवे भुजममिलपतीत्मर्थ:। "श्लाषडुड-"

१ नृर्सिह G. २ प्राम्पक D. ३ माबूल° T. ४ नृपतिष्वेकतस्तह्ुजायाम् D. ९ ताुजायाः G. ६ न्येवं शंसम् D. · पकेत्यादि K. ८ 'मालिका D. ९ मित्यादि K. १० 'चापल्यम् K.

१३६ एकाबस्यां तरलाम्बितायां

अन्न स्मृतिनिर्वेदमेतिचिम्तानां शवळता पूर्ववद्कम। एव पंव

वाच्यस्य सिद्धिहेतुं कृतिन: कथयन्ति वाच्य- सिद्धयङ्गम्। पत्रावलीकवलनान्यरिभूमिपाल-

गङ्गातरङ्धवलानि यशःपयासि दुग्बे धरातिलक वीर तवासिधेदु:।

इत्यादिना संप्रवनत्वाचुर्थी। अन्नेति। रजात् पलायमानस्य सनोरिमे स्मृत्या- दयश्रत्वारो भावा: कमात् सौभाग्यभुजश्लायनादेवनिन्दावलमसंसावाकवेट म्यज्बन्से तेपां समलता पूवंकत् कविमावस्याक्मितयः। नग्वेन रसादीनां पराधाम्े ध्वनित्व- मनाधान्ये गुणीभूतष्यमत्वमेव म सति रसवराद्यतंकारणां कोऽवकास इस्या- पाङ्क्वाह । एवं चेवि। उाणीभूता एवेत्यर्य: । तथा न सर्वस्वकार: सूभ-

भावोदयभावसंधिभावझवलताब पृथगलंकाराः' इति'। रसस्वाद्गत्वेन निबन्धे रस- पानू। भावस्याङ्त्वे प्ेथोऽलकारः। तदाभासत्वे ऊर्जस्वी। भावर्मक्मनस्याङ्गत्वे समा- हितम्। नागोरबादीनां तथा निवन्धने सु वनानकाखव: पृथगलंकारा इति सूनार्यः मे तृतीय नेईं लक्षयति। माच्यस्येति। बहिना वाच्य न सिष्यति ताष्यसति- समयनिलर्यः। अव प्रमार्यस्य इष्बेपतास्वड करणनरीधनिर्वर्सक्रवया संधि

नेदः। पत्रावलीव्यादि। पतावलीकवळनानि मकरिकाप्जलुण्ठनानि पर्णपुक्ज- मेसनकानि मे सनतटसे गिरिमस्येष्विति च प्रतीयते। भदधाना कुर्गाना।

T. drops मति. २ हिT. ३ छाघनद D. K. omite ननु. ५ इति व D. ६ प्रशमाङल्ये D. निबन्धेन D. 6 पत्रसञ्ननाि D.९ प्रसनाणि D. १० K. omits च. ११ D. inserts च after तटेषु, १२ आददाना K.

चतुर्थ उन्मेष। १३७

मन्नासिधेनोर्षेतुत्व व्यङ्रथं यशसः क्षीरत्वरूपकलक्षणस्य वाच्यस्य सिद्धिमादधाति।

यथा वा

धाराविषं त्वदसिकालभुजङ्गमस्य रेष्टा सुदुःसहतरं समरे नरेन्द्राः। मूर्च्छी भजन्ति नरसिंह वसुन्धरेश कि चोद्धहन्ति वपुराधितवर्णमेदम्।।

पदांसि श्ीराणि। असिधेनुश्कुरिका । 'क्ुरिका चासिधेतुका' इत्बमर: । लक्षणार्थमन वर्जवति। अत्रेति। वाच्यव्यक्गपयोरसिधेनुधेन्वोरमेदाध्यवेस्यानािति भाव: । विषवविक्रेषे किश्चिन् मीमांसितमुदाहरणान्तरमाह। घारेत्यादि। धारा सखमुर्ख जलसंततिथ्र। विष तोय गरलं च गग्यते। 'धाराखामाम्युसंतत्योर्वियं गरलवोबनो' इत्यमिधानात् । असिरेव कालमुजङ्गम: कृष्णसर्प इवि रूपकम्। नरेन्द्रा राजानो विषवैद्याथ। 'नरेन्द्रो विषवैद्येऽरपि' इति वेजयन्ती। मूर्च्छा वाध्यान्त:करणानां शक्तिविषातः । वर्णमेदो वेवर्ण्यम्। नरेन्द्राणामपि तमापि इर्शनादेय विषवेगाविर्भाव इति विरोधन् ध्वन्यते। अभासिकाल्मुजङ्गमस्य धारा- विषमिल्वन चतुर्षा संभय: । किं विइन्मानसेस्यािवच्किटपरम्परितरूपकम् ।

यणापुपमा । आहोस्विनिरवकासतया सर्वालंकारसंकोचको मूर्च्छादिकार्यविध्े- बोत्यापितगरलार्थप्रतिमोहेसितो विषमिति श्लेम एव सनिर्वाहकतवा तु तदक्रमसि- भुज इति रपकम्। वहा विषपढव्यक्गधेन गरलेनासिमुजङ्गमस्वेति वाच्यरूपक- विजेरवाच्यसि दर्प नाम गुणीभूतर्ष्यमयमेद इति। तम व्यङ्पपक्ष सिज्ञान्तबिष्यं

१ दद्टापि टुसह C., G., M. २ कि वोद्हन्ति D. ३ K. drope च. ४ समेति K. यवसायादिति K. ६ बाद्याम्यन्तरकरणना K .• छास्रितो D .. ८ वृम्यब्रयं K. ९ व्यबूध मेदे D. 18

१३८ एकावल्यां तरलान्वितायां

अत्र धाराविषमिति विषशव्देन सलिलममिघीयते। तस्पैव वाक्यार्थत्वात्। न तावदिदं निष्टशब्दनिबेन्धनं परम्परितम्। विषशब्दादाविर्भवन्त्या गरलार्थप्रतीते: प्राक कपाणस्य फणित्व- रूपणासिद्ेः। अत्र हिं प्रकरणादिनामिधाम्मसि नियमिता। . अम्भस्तु कपाण एव संभवती न भुजन्रमे तस्मादम्म:संभव थव रूपके वाधकं प्रमाणम्। नाप्युपमा। भुजभमेअम:संभवामावेन

स्तटुपयोगितया विषपेदस्वेह वाच्यायें ताबदाह। अत्र धारेति। गरसं तु ब्यहप- मिति भाव:। सलिलार्यत्ये हेतुमाह। तस्यैवेवि। प्रकरणादिना वस्वैव वाक्या- र्योन्ववित्वाहित्यर्यः। नमु ध्यह्मपसे वृत्तिदबान्रव्न गरीयः । मवोड्भियेकमूल- म्लिटपरम्परितकपकाश्रयणमेव श्रेव इति प्रथमं पूर्वपक्षमुत्याप्य मिराचटे। न तावदिति। रूपकहेतुक रूपके परम्परितकपकम्। डुक्तकिमाह। विषश- व्दादिति। विषमेय विषमिति म्लिटकपकाहित्यर्य:। बथा विइम्मानसहसेस्वन वर्ण्बस्य प्रमोहेसत्वरूपणं मानसमेव मानसमिति प्लिटरूपकहेशुकं तहरसे: फणित्व- कपर्ण विषमेव विषमिति प्लिटकपकहेतुकं न नवति। वव: पागेब भीषणत्वादिनापि तस्सिफ्ेरित्वाह। प्रागिति। एतेन साधकममाणाभाव उककः। अय वाधकं प्मा्ण वकुमाइ। अत्र हीति। तर्युभगोरम्मस्त्वनिमित्तमेवास्तु ऊपकमितीमां घाड्डां परि- हरति। अम्मस्त्विति। ननु कपाणेऽ्रपि कुतोऽम्म:संभष इति चेज्ाराहारेति शूमः।

पादिति। फलितमाह। तस्मादिति। रूपके ग्लिटपरम्परिवरूपकेSम्मसः प्रकर- जादिना गरलामिधानिवारकलवेन तव्संभय एव वाधकमित्यर्यः । द्वितीयं पर्क्ष परिहरति। नाप्युपमेति। अजङ्गमेम्भःसंभवाभावेनेत्यपलक्षणं करवाले गरलाभा- वाचेति इटष्यम्। ननु श्लेषमहिम्ना सविषस्वं साधर्म्यमुपमामयोजकमस्तीति सकुते।

१ वाक्यस्यार्थन्वात् T .; वाच्यार्थन्वात् D. २ निबन्धनपरम्परितं D. ३ T., G., C., and M. drop हि. ४ दिनाम्मस्यमिधा नियमिता T. ५ पदस्वैतिशावाच्यार्थ D. ६ परम्प- रितमुच्यते D. ७°शब्दवाच्ये शजर° K. ८ परिहरन्नाह K,

चतुर्थ उन्मेष:। १३९ ---

साधर्म्याभावात् । विषशष्दस्य िष्ठत्वेन साधर्म्यमस्त्येवेति चेत् तहिं ल्ेप: कारणमुपमाया इति वाच्यम् । तब विचारषि- कलम्। कपाणस्य वाक्यार्थत्वेऽमस्यमिधानियमनेन ेषस्यै-

महिसा गरलं व्यद्र्थे कपाणसुजन्मस्येति रूपकस्य वाच्यस्य सिद्धिं करोतीति वाष्यसिरयक्रम्।।

यत्र न सदपि व्यङ््यं स्फुटतां भजते तदस्फु- टाभिख्यम् ॥३॥

नुसिंह भूप भवतः संख्यामत्सरिणो गुणाः। त्रिविकरमपद्रेव मितमेतज्जगन्रयम्।।

अत्र यद्यप्यनन्तानां गुणानां त्रिविक्रमपद्त्रयमिते जगति समा- वेशो न घटत इत्यस्ति व्यम्रथं तथापि झटिति न प्रतिभासत इस्यस्फुटम्॥।

विषशष्दस्येति। बन श्लेप एव न संभवति कुतस्तन तन्मूलसाधर्म्यसंभावनेति परिहरववि। सर्हीति। वाक्यार्थत्ये इति पाकरणिकृत्वकयनम्। अम्मसि धारम्मसीत्वर्थः । अव एव वः केवलम्लेप एवाबमिति तृतीय: पक्ष: स जुर- सेपादेवाहत इत्बासनेन सरीयो व्यङूपपस्त एवेति निगमबति । तस्मादिवि।

अस्कुटब्यक्पायनं भेरान्तरमाह। यत्रेति। सहिति न प्रतिभासव इति। किन्सु विसम्बत: पतिभासवे भतोऽस्कुटष्जेअ्पमतरित्वर्थः ॥।

१ वाच्यार्थले D.२ नियमेन D, १ 'व्यबवस्तुना O., M .; "न्यक्रयमहिस्ता च गरलं. D. ४ विलम्बित: K.

१४० एकावल्यां तरलान्वितायां

यदि वाच्यं व्यङ्ग्यं वा मुख्यतया निश्चितं न भवेत्।

संदिग्धम्ाधान्यं तनु सुधीभिविनिर्दिष्टम् ॥४॥

कछायाविशुद्धलयितमुजं वीक्ष्य युक्के नृसिंह।

दस्ते षटि विदितरभसे न्यकृतेम: सपसनः॥

अन्र वेगेवतरतुरड्गावलोकनेन किं पलायितुमचकमतेति व्यक्षथं प्रधान कि वा देखे रर्ष्टि तुरक इति भयानुभावरूपं वा्ष्यं प्रधान-

मिति संदिग्धम्।

संदिग्धतुल्बप्ाधान्ये इत्बन संदिग्धप्राधान्यं तुल्यपाधान्यं चेति शौ मेदौ विववि- तौ तनाथं लक्षति। यदीति। मुखयतवा प्रधानतवेत्वर्यः । संदिग्ध प्राषान्वं बभ तत्तयोक्तम् । त्वामित्वादि। छावा लोइमास: ताभिरेव विदयु्धिर्वलवित: संआतवलयो भुजो बस्य तम्। पुलकपटलीवर्मिताङत्वं नृसिंहवीक्षणात् पूर्वे रमोस्सा- हातू पश्ाज्ु भयादित्य नुसंघेयम् । विदतरमसे प्रसिद्देगे। अचकमतेवि । अकामयतेत्यर्यः । कर्मणि डित्वादात्मनेपढम्। लुक्धि " जिश्री-इत्वादिना

१ मारूकोन्मद" T., O,,G. १ 'मारूठखन्" T., G., M. १ "पेटिताग' T .; वेळिताङ् 0., G., M. ४ वेगवनुरक्रा T., C., G., M. ५ दृष्टि दत्ते M.

चतुर्थ उन्मेष:। १४१ यस्मिन्ननयोः साम्यं तुल्यप्राधान्यमिष्यते तदिदम्।

अस्पृष्टाज्नसंपद: स्मृतिपथावस्थायिलीलास्मिता:

संजावा नरसिंह पार्थिव भवत्प्रत्यर्थिपृथ्वीभुजाम्।। मत्र रियुनृपकान्ताकर्सृकस्याअ्जनस्पर्शाभावरूपस्य कार्यस्य वा- व्यस्यारिनरपतिमरणरूपस्य कारणस्य व्य्थस्य च समं प्राधान्यम्।।

आक्षिप्तं यत् काक्का काक्काक्षिप्ं तदाख्यातम्।।५॥

सर्वार्थिनामर्थितपूरणार्थे

त्वयि स्थिते वीर नृसिंह मूप न लज्जते संप्रति पारिजात: ॥

सुल्बप्राधान्यं लक्षयति । यस्मिन्निति । अनयोर्वाच्यव्यपयोः । सा्म्यं समम्रधानत्वम्। निभितमिति शेषः। सुल्यं सुल्यत्येन निभ्नितं प्राधार्म्य बम तत्तयोक्तम । अस्पृष्ठेति। अभर पर्यायोक्तमलंकारः। तनाञ्जनादिपरिह्ार- रूपं प्रस्तुत कार्ये वाच्यं तत्कारण प्रस्तुवमेव मर्तृमरण व्यक्ूग्यं तयोभमर्कारसाम्यातू

काकासिसं लक्षयवि। आक्षिप्तमिति । काठु: स्वरविकारः। सर्वेत्यदि। ईह न लजात इत्वन न लज्जते किमिति काका लज्जत एवेति व्यज्बत इत्बाइ।

१ दामश्रियः G. २ "नृपतिकान्ता C., G., M. ३ 'नृपतिमरण T. ४ देव T.

."'.

अथ पञ्चम उन्मेष:।

अङ्गिनि रसे स्थिता ये बिभ्रत्युत्कर्षहेतुतां सततम्। आत्मनि शौर्यादय इव ते नामैते गुणाः कथिताः॥१॥ आत्मनि शौर्यादय इव समवायवृत्याभ्निनि रसे स्थिता: सन्त उत्कर्षहेतवो भवन्ति माधुर्यादयो गुणाः। अलंकारासं्तु हारादय इव कण्ठादीनां संयोगवृत्त्या वाच्यवाचकरूपाणामङ्गानामतिशय- मादधाना रसमुपकुर्वन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समु-

पर्ण माप्तावसरमपि काष्यगदुत्वाआतीयोपयुज्यते वावतपसुज्यते वावदलंकारम-

संगवमित्यभिग्रेत्य अणाभिरूपवंस्तेषां सामान्यलक्षण तावदाइ। अद्गिनीवि । वनूष्कर्पहेतुत्वमलंकारेष्वविष्याप्नमित्वासड्क्य व्याचटे। आत्मनीति। भरंका- रस्तु नैवमित्वाह। अलंकारास्त्विति। काव्वात्मरससमवेवास्तवुत्कर्षहेवयो धर्मा ुणा: काव्याकसंयुक्तास्तवुत्कर्षहतेवोऽलंकारा इति भेद इत्यर्य:। वाच्यवाच- करूपाणां शष्डार्थरूपाणामित्यर्थ:। शष्दार्थों वपुरित्युक्तम्। रसमुपकुर्वन्ती- ति। लोके वपुषि भूषितेऽह पूर इतिवदेवाहं भूषित इत्वप्यभिमानवर्धनाइङ्रसंगि- मिरलंकरिरद्गिनो रसस्यापि तहारोपकारश्मस्काराति घबदर्धनादवसेय:। रसाभाने स्वग्गोपकार एव। गुणास्तु रसं विना न सम्सेव तद्र्मत्वात्ेषामित्वर्यः। माधुर्योदि-

त्ड्धर्मत्वनिबन्धनमित्वा। अत प्वेति। केपांचित्तर्मताहुज्िस्त आन्तिरे-

१ G., O., and M. drop तु. २ मधमं काव्यं D. ३ प्राप्तमपि K. ४ "दवधेय: K. ५ तत्तमङय° K

पश्म उन्मेष: । चितीर्षणैष्यज्यम्ते। यथा मांशुतममवलोक्याशरेञ्रि शूरोऽयमिति शूरत्वबुद्धि विद्वत्यविभान्तवुद्धयस्तथा मधुरादिरसधर्मव्यअ्ञक- त्वदर्शनाव् सुकुमारेषु वर्णेष्यपि माधुर्यादि व्यवहरन्ति। वस्तुतस्तु रसस्य धर्मा गुणा गुणालंकाराणां समवायवृत्या स्थितिरिति गडडरिकाप्रवाहेण।

'युवतेरिव रूपमङ्र काव्यं स्वद्ते शुरूगुणं वद्प्यतीष। विहितप्रणयं निरन्तरामि: सद्ळंकारविकल्पकल्पनामि: ।

बस्माइकिसमवेता गुणा अङ्रसंयुक्तास्त्वलैंकारा इस्युकम्। उमनेषां मेरो लोकवदेवेश्- पसंहरव । वस्तुतस्त्विति। बनु लोके तथास्तु काष्ये ईु गुणालंकाराणां इवानामपि समयाववृत्तिरेवेदि मर्त न समीकष्य भाषितमिति दूषवति। गुणालंकाराणा- मिवि। गडुरिकाप्रवाहेणेति। गडूरिका मेषीं। लोके मेष्यामेकस्वाभेकेन पथा मयोजर्न विनैय गच्छन्स्यामितरा अपि भेष्यस्तयेव तेनैव पथा वष्छन्ति स गदूरि कापवाहे गवानृगतिरन्धपरम्परेति भावतू। युक्तियकरवेति भाव:। रचनाधर्मा राणा अव एव काष्यव्यवहारहेतदः । अलंकारास्तु सन्त्रि चेत्तवतिधमाधायका इति भोजवामनौ। तन्मवं वूषबितुमनुभाषते । युवतेरित्यादि। अलंकारविकल्प- कन्पनाभिरलंकारविश्येष सृटटिभि:। विहितम्रणयं कृतसव्य तथुक्तमित्वर्यः। अयान्वय-

१ प्रासन्यमालोक्य T .; परांशुन्वमवलोक्य G., C., M. २ T, drops धर्म; रसंस्य व्य्ञा, G., 0. ३ सुंकुमारादिषु G., C., M. ४ टृष्टान्त K. ५ मरांशुत्वमित्यादि K. ६ विगाढ़ K .• लंकारा इति K. D. drops तु. ९ K. drope यता. 19

एकावल्यां तरकाम्विवायां

यदि मनति वचमपुत गुणेअपो

अपि जनदयितानि वुर्भगत्वं नियतमलंकरणानि संभ्यम्ते ।'

इति भोज:। 'काव्यशोभायाः कर्चारो धर्मा गुणास्तद्विशयहे- तवस्त्वलंकारा:'इति वामनोऽप्याह। तभ्न विचारितरमणीयम्। तथा हि यद्येते काव्यव्यवहारप्रयोजकीमवन्त: संभूय काव्यव्यव- हारं प्रयोजयन्ति वदानीमसमग्रगुणयोगौडीपाश्चाल्यो: काव्याना- त्मत्वर्प्रंसक्गः । अथ कतिपये तदा गुणमात्रसंभवेषपि काव्यव्यव-

सुसना प्यतिरेकनाइ। बदीति। दूषवति। तन्न विचारितेति। किसर्नेगुणा:संभूव काव्यलकनं कतिपये देति देधा विकम्प्याथं पूषवति । यच्येत्र इवि। पुणविसिडपदर- यनास्मिका रीतिरात्मा काव्यस्येति तेवां मतनू। ताथ तिल्नो बेहनी गौडी पात्ाली नेवि। तब 'सममगुणा वेहर्नी' इस्युर्कोकम् 'भोज+कान्तिमती नोडीवा माधुर्व- बौकुमार्योषपन्रा पाझाली' इति। तम गुणसाकल्यत्व काव्यलक्षणते गोडीपाश्ाल्यो- रम्याप्ति: स्याित्यर्थ: । द्वितीये त्वविष्यामिरित्याह। अथेदि।

प्ाज्य: प्रोधयमुष्जलव्मेमें धूमः।'

इत्यादावप्योज:प्रभृतिगुणसत्तामाचेण काव्यत्वापसि:। अथ स्वम्त निगमबत।

. १ मुतं D., C.,G., M. २ मङ्गनाया: D. ३ जनयति तानि C., M. ४ भोजराज: T., G. प्रयोजकीमूता भवन्तः T., प्रयोजकीभूताः संभूय C. ६ मसद्गात् G. D. omits काव्य. ८ वहीत्यादि K. ९ K. omite काव्य. १० D. omits स्यात्. ११ प्रजलन्नमि K. १२ 'त्येव धूमः K.

पश्षम उन्मेष:। १४७

हारप्रासतिः। तस्मादलंकार एव काव्यव्यवहारप्रयोजकः । ुणस्तु वस्तुतोऽस्त्येव वस्य रसधर्मत्वात्। किन्त्वळंकारस्तें नापेक्षते तत- स्वस्कृता शोभेव नास्ति कुतस्तरां तद्तिशयोऽलंकारजन्य इति॥

संक्षेपेणाघुना लक्ष्म गुणानां प्रणिगद्यते। आनन्दस्यन्दिता तं्ज्ञैर्माघुर्यमभिषीयते ॥२॥

संभोमे करुणे विप्रलम्भे शान्ते च तत् क्रमातू। काष्ठां पुष्यति चित्तस्य विलीनत्वमिवार्पयत् ।।३।।

ओजो दीह्यात्मविस्तारकारणं परिकीर्तितम्। क्रमेण वीरबीभत्सरौद्रेष्वेतत् प्रकर्षति ॥४॥

तस्मादिति। धोभैद नास्तीति। अष्यमिचारिणीति घ्रेष:। स्वयमेवोत्कर्षहेतय इल्बुकल्वाए।।

वद्ेयं गुमानां सामान्यलक्षणममिवाय संप्रेति प्रतिज्ञापूर्वक विशेषलक्षणान्वाह। . संसेपेणेति। तन माधुर्यमोज: प्रसाद्येति नय एव गुणा इति सिद्धान्तमभिसन्धा- यादौ मासुर्बे लक्षवति। अनन्देति। माहगैकमवत्वमित्वर्यः। स च शुङ्ारकरुण- पान्तानां धर्म इस्बाइ। संमोग रति । चित्तस्य विलीनत्ं दरवत्वम्। ओोजो लक्ष- गति। ओोज इति। दीमि: पज्वलमं ततूपी य आत्मविस्तााभित्तविकासस्त्का-

१ 'रास्तं नावेक्ष्ते O .; "रास्त नापेकन्ते M .; रास्तन्नापेक्षन्ते T. D. omits संमति. ३ आानमस्वन्रिवेति K. ४ आनन्द D. ५ इत्यादि K. ६ इवभावमिवेति यावत् K.

१४: एकावरयां तरलाम्बितायां

किं च मग्नमनोवृत्ति स्वभावेपि भयानके। दीप्त्वेन विभावस्य भजत्योज: परां भुवम्॥५॥ यश्चित्तं व्यभ्रुतेऽहाय शुष्केन्धनमिवानलः। स प्रसादो मतः सर्वरससौधारणस्थितिः ॥ ६॥ शेषः समाधिरौदार्यमपि स्वीकृतमोजसा । अर्थव्यक्ति: प्रसादाञ्च कर्थचिन्नातिरिच्यते॥ ७॥ समता दोषराहित्यमात्रं स्यान्न पुनर्गुण:। सौकुमार्य च कान्तिश्व भवेदोषवि्षर्ययः ॥८॥

रमित्यर्यः। न केवल वीरादिब्वेवायं गुपः कि तु मबानकेऽपीत्वाह। किं च्ेति। नमु मनोमजजनात्मके त कुयो बीपेरवकास इत्यास डम्बाह। दीतत्वेनेति ! विभावस्य मीषणालोकनायुद्दीपनविभावस्वेत्वर्य। मसादं लक्षबति। य इति । मनरूवदिति रौद्राययमिम्ावेण घुङ्गाराविषु ते स्वच्छाम्युवदिति इटष्यम्। मत एवोक काव्यप्रकाशे। 'पुष्केन्धनामिवत् स्वच्छअलवत् सहलेव का। ष्यामोत्यन्यत् प्रसादोडसी सर्षन विर्हितस्थितिः ।।' इति। ममु भ्लेपादयो दश गुणाः। तटुक्तम लेप: प्रसाद: समता माचुर्जे सुकुमांरता।

रति वेदर्ममार्गस्य प्राणा दम रुणा: स्ृताः ।।' इति। तन् कयं नय एवोका इत्यासकष सत्यमेषां के पांचिदेष्देद्यन्वर्मावाल केपांचिरो- पविपयवरपत्वाथ नित्व सिद्धमित्वाह। न्ेष हेते। अन्तर्भावाद्यभिष्यकबे श्लेषा- -- -- -- ---- १ कि त्वसन° D. २ वृत्तेः G. १ 'साधारणं स्थितः T. ४ विपर्ययात् T., M., C. K. omits तु. ६ विजितस्थिति: K. • इत्यादि K.

पञ्चम उम्मेष:। १४९

पदानामेकपद्वद्ध्रासमानत्वं ग्लेप: । आरोहावरोहक्रमरूप: स- माषि:। विकटत्वमौदार्य्यम्। एषामन्तर्भाव ओोजसि। झटित्यर्थ- प्रतिपच्तिहेतुरूपार्थव्यक्ति: प्रसादान्नापरा। मार्गाभेदरूपा समता दोषाभावमान्रं न गुणः। अपावम्यरूपं सोकुमार्य भुविकंटुकस्य दोषस्य विपरय्ययः। पदानामौज्वल्यरूपा कान्तिर्भराम्यस्य। त्रीनभिधाय गुणान् वयमधुनां रीती: प्रचक्ष्महे तिस्त्रः। वैदर्भीपाञ्चालीगौडीयेत्यत्र संक्षेपात् ॥९॥ अकृतसमासस्पर्शा समग्रगुणगुम्फितादिमा तत्र। एकैव जयति रीतिर्विंदलितवीणाभिमानसर्व- स्वा॥ १ ॥

पञ्चषपद्समुदश्चल्ललितसमांसां च पाश्चालीम्।।११ ओजःकान्तिकरम्बितसकलोंद्वतपदविराजिताम् वृत्तिम्।

हिस्वरूपमाह। पदानामिति। अय गुज़नसक्राह वडिशिटर चनास्मिका रीतिगिति प्रतिज्ञाना: संग्ति सूचबस् लक्षबति। त्रीनित्यादि। नमु सन्तेव रीत्यन्तराण्यपि कथं विनर एवेस्टक

१ कटुम्वरुपस्य T. २ विपर्यास: G. ३ समासान्न T. ४ 'कोचित G., O., M. ५ मित्यादि K.

१५० एकावल्यां तरलान्धितायां बिभ्नाणा रीतिज्ञैगौंडीया रीतिराम्नाता ॥१२॥

पार्थक्येन ततो ऽस्माभिर्नाभ्यधीयंत ता: पुनः।।१३

तल्लक्षणं राजोकम्। यथा 'अन्तराले तु पाश्चालीवैदभ्योर्यावतिष्ठते। सावन्तिका समस्ता स्याद् द्विगैसिचतुरै: पदैः ॥ समस्तरीतिष्यामिभा लाटीया रीतिरुच्यते। पूर्वरीतेरनिर्वाहाठ् खण्डरीतिस्तु मागनी।।' दर्शनान्तरे स्वेता वैदर्भीपाञ्चालीगौडीया चेति तिस्नो रीतयो मधुरमध्यमपरुषवर्णारण्घत्वान्मचुरा मध्येमा परुषा चेति वृचयो रसविषयव्यापारत्वेन कथ्यन्ते। यटुक्कमलंकारसर्वस्वकारेण। 'वृश्तिस्तु रसविषयो व्यापार' इति।। ईति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य कवेविद्याघरस्य कतावेकावलीनालन्यलं- कारशास्रे गुणनिरूपणं नाम पश्चम उन्मेषः ।। बनाह। एतोसामिवि। अम मतान्तरमाह । दर्शनान्तरेष्विवि । तन संगतिमाह। यदुक्तमिति। इृर्बमुपासत्य्दनिर्वचनप्रस्ताव इस्बर्य:।।

वायामेकावलीव्याडमायां तरळा क्यायां गुणनिरूपण नाम पथ्चम उन्मेष: ।। १ D. drops तिस्नो. १ मष्या D., M. : न्यापार्ये D. ४ इृि विद्यापरकवे- चबली D. १ पताश्ामेवेत्यादि K. ६ हत्येकावलीष्यादवानां गुमनिकपण नाम पश्चमोन्मेप: D.

मरथ वछ्ठ उन्मेप:।

न विधेयप्राधान्यं वृत्तिर्वकु प्रगल्भते यस्मात्। अविमृष्टविषेयांशस्तस्मादस्यामुदीर्यते दोषः।।9।

तयशालि तावदाक्यम्। अज्ञातज्ञापनं विधिः । प्रमाणान्तरसिद्- एव पदार्थस्य प्रयोजनान्तरेण सवरूपकीर्चनमनुवाद्:। बथा गौरय पदा न रप्रष्टव्य इत्येत्र गौरयमित्यनुवाद्भाग: पदा न स्पष्टव्व इति

वदेवमुपादेवतया विज्ञासिता गुणा उक्ता भय हेवतवा भिज्ञासमाना रोपा: पहद्बन्ते। तन काव्यापकर्षहेतवो होपा इति सामान्यलक्षणम्। से चान्यभ पर- वाक्यार्यगतत्वेम निविधा अपि बहुँधा प्रपश्िता: । ते च तनैव टृटष्वा इत्या- प्रवेन तेषु बहुवत्ष्यानविमृटविधेयांगभमृतीन् पर्ञ्पान् व्याकुर्षन् पदवाक्यग- वलेन डिनेरेडविमृटविधेबांसे भार्थ भेईं लक्षवति। नेत्वादि। वृत्ति: संवर्ग: सा म कत्तजितसमासकपेण निधा तथा विधेयम्राधान्य बन न्यकक्रियते स पद-

वाक्यहर्ज तच्छालि ताबडाक्य तटुक महावाक्यमित्वर्यः। एकवाक्यत्वे हेतुमाह। परस्परसव्यपेक्षेति। सापेक्षते हेतुमाह। प्रधानेति। तमापि हेतुर्षिध्य- युगरवि। तन विधिशनष्दार्यमाह। अग्ञातेति। अनुवाइस्वरूपमाह । प्रमाणा- म्तरोते। प्रमाणान्तरेल्यनेन पौनरस्थपरिहारः। उदाइयति। गौरित्वादि।

१ विधेयायं त° D. २ दय D., C., M. २ रोदशेन T., C., G., M. ४ स्वरुप- संकीतन O., G. M. ५ T. omits इति. ६ जिज्ञासिता K. • बहुविधा: K. ८ पश्चदोषानुखृन्य म्याकुर्षाण: K, ९ त्रेवा D.

१५२ एकावल्यां तरलान्वितायां

हिं विधीयते। अन्र य विधेयस्यार्थस्य प्राधाम्यमनुवाद्यस्य पुंनर- प्राधान्यम्। स चायं विधेयानुवाधययो: प्रधानोपसर्जनमावो वा- क्याव् प्रतीयते न वुर्ते: । वृच्िमासाघ प्रधानोपसर्जनमावस्य निमज्नप्रसग्गाद्। तेंत्र समासेषु कर्मधारये यथा

तम प्रधान्समधाने विविनकि। मत्र चेति। नमु किमिदमुथ्यते विधेवस्य पाधान्य- ममाधान्यमनुवाद्यस्वेति। एवं चेदभा अहोतीत्यनापि विभेवस्य रश्र: प्राधान्यमनु- पादस्व होमस्यामाधान्यं चापघेत । कि च वाजपेयाधिकरणपूर्वपस्े वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेल्यन धात्र्यस्य बजेस्तन्येन गुणफरेसंबन्से विरशनिकर- वापति बरता सिदान्तिना विधेयस्य गुणत्वमनवाध्यत्य प्राधान्यं चोक्तम्। वया व वार्तिकम्। 'ततः स्वफलेनोपावेयविधेयगुणभूतबागमहणाहुणेन चोहश्वा-

'उपादेवविधेवत्वगुणत्वानि बजे: फले। उ्श्यत्वानुषाय्यत्वम्ाधान्यानि गुणान्वये'।। : इवि। इझेरेसो मानसी विवक्षा। उपाहेबत्वमनुडेबलम्। तम सिजस्योरेग्:

धान्यमप्नाधान्यं चानुवाद्यस्वेति न मीमांसामांसलं वच इति पवीम:। नैष दोष:। हर विधेयस्य प्राधान्यं नाम तात्पर्थविषयत्वमानमप्ाधान्यं चानुवाद्यस्यातद्विपवत्य: मार्च न सु दषिहोमयोरिव पारार्थ्यहतुक: श्रेषशेषिभावलक्षणो गुणप्रधानभाव इति। अस्तु मस्तुते किमायातमत आइ। स चायमिति। तन्रेवि । पृत्िनवर्मध्ये

T. omits दि; इति व्यपदिश्यते G. १ तत्र T.,G. ३ चापराधान्यम् G. ४ D. omits तत्र. ५ समासेऽपि षट् प्रकारा: G .; समासेऽंपि कर्म° O., M. ६ तभ पेति K, •संबन्धोक्ती तत्र D. ८ 'त्रितयमध्ये K,

वष्ठ उम्मेष:। १५३ जाते वीर नुखिंह भूंप चलतस्त्वत्सैन्यपाथोनिंधे-

वस्यान्त:पुरसुमुवामुंदचरन् हाकारगर्मा गिर:।। मत्र म्यश्ञद्दूतलमारमङ्गुरफनोत्सङत्वं वावद्विधेयम्। तजजोरगा- घीश्वरेणातुवाधेन समं समासतेया न्यग्भावमानीतम्। 'फणो- ससके सुजफ्ेम्बरे' इति संमुचित: पाठः। बहुबरीही यथा त्यागभीहसितेन्द्रकेलिविपिनक्षाणीिहाहंकति:

हेळाताण्डवित प्रतापलहरीनिर्धूतकल्पानल: केषामेष न वर्णनीयमहिमा वीर: कलिङ्रेश्वरः।। अत्र कल्पटठुमाहंकारादिनानुवाधेन सॅम इसनादि वेघयत्वात् प्धानया विवक्षितं समासेन गुणीभूतम्। 'त्यागेनोपहसन् महेन्द्रविपिनक्षोणीवहाहंकृति कीर्स्योपत्रपयन् सुधांशुमहिषीगण्डस्थलीपाण्डुताम्। निर्धुम्पन प्रमलप्रतापलहरीनूत्येन कल्पानलम् इति निरैबद्य: पाठ:।

इस्र्य:। न्यग्भावमानीतमिति । विधेयांगस्य समासे गुणभावेम प्राधा्न्य विरोहितमित्वर्यः । एवं 'मौर्थी द्वितीयामिव कार्मुकस्व' इत्वन द्वितीयमौवी- मिति पाठेडवं दोप इत्बायहम्। त्यागेत्मादि। इन्दुमहिपी चन्द्रिका। सर्म

१ देव T. २ चलिते G .; चलति O., M .; भरतस्व T. ३ निधो न्यभ्' O., M.,G, * "मुदमवम् T., G., M., C. ५ समासवशात् T., G., O., M. ६ युक्त: D. • T. drope समं. ८ ग्ुणीक्तम् D. ९ निर्धून्वन् T.,G., C, M. १० नृत्तेन T., G., C., M. ११ निरवकर: C., G. 20

१५४ पकावल्यां तरलान्वितायां

द्विगौ यथा विधुन्तुद ममाचुना वत करिष्यते कि भवा- निति स्फुरदहकृतिस्तुदिनदीधितिनिर्भयम्।

कलिशवसुघाधिप त्रिपु जगत्तु विद्योतते।।

अत्र सं्याया: संव्येयेषु जगत्सु निग्व शेष तावग मैकप्रयोजनम- तिशयमादधानाया: प्राधान्यमभिमतं तथ् त्रिजगत्यामिति समा- सेनोपसर्जनस्वमानीयते।

तत्पुरुषे यथा यदिह ककुभां सीझनि व्योम: स्थलेऽ्यमितं यश- स्तव कथमपि ज्योत्स्नागौरं नृसिंह नरेंश्र्वर। तदिदमखिलं चित्रं पञ्चाशता परमक्षरैः कृतपरिकरे वागव्यापारे निवेशयते कविः।

समासेनेति संबन्ध:। हसनाशीति विच्छेद:। विघुन्तुदृति। विधु सुदतीति विध्ु- न्युदो राड्ुः। "विध्यरुषोस्तुद:"इति खश प्रत्ययः । "अरुदविषट्-" इत्याहिना मुमागम: । नन्वन विगुरेय नास्ति कथमिंद डिशूदाहरणमित्वाध्ङ्डथ प्रस्युवहरण- मेतटुदाहरणं सु विअगत्वामिति व्यतिरेकाटुन्नेयमित्वाशबेनाह। अत्र संख्याया इति। प्राधान्ये हेसुमाह। निरव शेषतेति। अन्यया जगत्स्विति बटुपचनेम चित्वसंक्थाया: पीनरुक्त्वाहिति भावः। त्रिजगत्यामिति "तद्धितार्य-" इत्वाटिना समाहारे हियुः। यदिहेश्वाहि। कृतपरिकरे कुतपरिवारे कृतसराव इस्वर्थः। अभामितमिति नञ्समाससतर्पुरुषस्तेन विषयस्य निषेधस्य प्राधार्न्य न्यकू-

१ निर्भय: T., G., C., M. २ 'ममिहितं T., G. ३ 'सर्जनतामा G., M. ४ ज्यो- न्हनागौर T. ५ महीश्वर T. ६ हसनादि' K. छेद: D. ८ 'न्यादि K.

षष्ठ उन्मेष: । १५५

अत्रामितमिति निषेषस्तावद्विधेयत्वेनामिधिस्सित:। मान पुनर. नुवाध्यत्वेन । अनयोः समासेनाभिधानमनुचितम्। समासे विष्यनुवादगेतत्वेन विवक्षिवयो: प्राधान्याप्राधान्ययोर्षिपर्यासम्र- सड्राद्। अंतम 'यदिह न दिशां सीम्नि ग्योम: स्थलेऽपि मितं यशः' इवि पाठ: परिणमयितव्यः। यत्र तु विध्यर्नुवादभावो नाभिम- वस्तत्र समासः स्यादेष। यथा 'निधिरखननायाससुलमः।'

यथा वा आक्रम्य स्मरवैरिशेखर सरित्पूरैकसिंहासनं राजानं नरसिंह पार्थिव तथाहंकारभारोड़र:। स्वत्कीचिप्रसरो हसत्ययमसी शत्रस्य दन्तावलं म्यालेन्द्रं मुसलायुधं किमपरं देव्यान् पञ्चाननम्॥

मद्स्नोतस्तयानितर केसरिसाधारणत्वं पञ्चाननस्यामिधा तुमभिमतं वावन्द्रगवत्या: पर्वित्या: संबन्धित्वनेति देव्या: प्राधान्यं पञ्चाननेन सर्म समासमकुर्षता नोपसर्जनतां नीतम्। समासे दि पञ्चाननस्य प्राधान्यं न तु देग्या:। तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात्। एवं कचद्धितयोरपि वृत्तिर्नादरणीया।

कतमित्वाह। अत्रेति। अनौचित्वे हेतुमाह।समास इति। एवं तर्हि नऊसमासो निरवकाम इत्याघङ्क्याह। यत्र स्विति। तत्पुरुषान्तरं व्यतिरेकोभेवमाह। माकम्येवि। एवं विधेयस्य समासे दानीभावो रोषावेत्युक्त तव्स्वन्तरेऽम्यि- दिवति। एवं कृरद्धितयोरपीति। तब कुदते: प्रस्युदहरणमाह। सर्वमिति।

१ गतन्वेनापि G. २ ततथ T. ३ नुवादलाभो T. ४ 'पदुतरझद्गार' D. ५ °परि- वीत T., G., O., M. ६ D, omits पार्वत्या:पेत्यादि D. ८ मिन्यादि K

१५६ एकावस्वां तरकान्वितायां

सर्प कवति न केवामेर्व' समरेशु पिश्टिां गर्डम्। कालीव दानवानां वीर कपाणी तध स्थिता पाणी । अत्र कवणस्य कर्मत्वेन सर्वमिति गर्वविशेषणमुत्कर्षप्रकाशन- परतया प्राधान्येन विवकितम्। सर्वेकषेति केद्वृस्या न गुणतां नीवम्। न कस्य कर्णयोईर्षमेषा वंर्षति भारती। कविर्ते्क्तस्वनिष्ठस्य नरेसिंहस्व भूपतेः॥ अत्र नरसिंहसंबन्धित्वेन भारत्या: प्रकर्षो वक्तुमिष्ट इत्यस्या: प्राधान्यं नारसिंहीति तद्धितवृत्त्या न म्लानिमानीतम्। विभक्य-

सर्पेकमेति व्यनिरेकेन कटमेर्ईेसहरनोफि:। नयूपपहतनासलसत् सर्मासटट- सिरेबेयं कि न स्वात। तनासाद पूर्वनेव "सर्वकूलभकरीपेड कपः"इति सर्वों पपदेन खचा समासात् पूर्वमाविना विधेवस्य सर्वशष्दार्यत्य पाधान्यन्यककारे पभाठ् समातोत्यत्तेरिति। तद्जिववृ तेरपि मश्युवहरणमाह। नेति। अभापि भार- सिद्ीति व्यतिरेकेणोदाहरणोकि:। बया वेम्यदेव्यामिसेस्यन वेमदेवीसव्स्म तद्धितमत्यवसामर्थ्यदेवताविघिटद्रव्यपरत्वं तथा नारसिही भारतीत्युक्ते नरसिर- संबन्धभारतीपरत्वं भवीयते न तु मरसिहपरत्वं प्रकव्वर्यमाधान्यन्यक्कारेण प्रत्य- बेन स्थार्थमाजन्यभ्रकतग्रवारित्वर्य:। नयु नरसिइस्मेति न नारविह्ीति न पठीस- द्वितवो: संबन्धनानविद्वयो को विश्ेषो बेमेकम विशेषणत्ामान्यममान व्रिेष् प्राधान्यं पेत्वाघङ्क्वाह। विभक्कीवि। विभन्तिर्षि पातिपठिकाृत्पभा वर- र्थेस्य विशेषत: सामाम्यतो वा संबन्धं बोषबन्ती न तस्य विधेवस्य पाषार्न्य वात्पर्थविषयताऊपं तिरोधसे। तज्जितस्तु वस्वेदमिति तर्त्सबन्धिन्व्यांन्तरे विहि- तस्तस्थैय प्राधान्य गमबन् प्रकुत्वर्थन्रधान्यं ईबाहन्तीत्यम्वष्यतिरेकाम्ानव- मन्बत इस्बर्यः। नजु नरसिहत्व नारतीति विभकिमयोनेअि नससिहस्य विश्े-

१ मेषावसरेशु D. २ वृत्या T. ३ कर्षती D. ४ कविविद्वन्यनिष्ठस्य O. ५ नरसिंहमही- पते: D. ६ हदशरणम् K. · नेत्वादि K. ८ म्यहरती K. ९ विमके: अयोगेअपि K.

4

वष उम्मेप: ।- १५७ न्वयव्यतिरेकायुविंधायिनी पिशेषणानां विचेवतावनति: । विशेष्ये- पूस्कर्यापकर्षविधायिनामेषां शब्दे गुणभायेऽप्बॉर्थ प्राधार्म्य विशे-

समुदितार्थामिधायितयां नोत्कर्षः प्रतीयतैऽपकर्षों वा।

अव्ययीभावे यथा

नाथ: काकोदराणां कथयति लिखति क्ष्मापति: कार्सषीयों मेलाबन्दो जळानां निधिरचलुपतिर्लेखनी ग्योम पत्रम्। संख्या पारेपरार्धे यदि भवति पुनः किं च वैरिश्मायु: संस्येयत्वं तदानीं दँघति तव गुणा: श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र ।

पमत्वादेवापाधान्यं विशेष्यत्वादेव भारस्या: प्राधान्यं च अम्बते कुवस्तेन नरसिंहसन प्राधाम्यमिव्याचङ्क्याह। विशेष्येष्विति। अकलकटं मुखं कलही चन्द्र इवि प्रयोगे शष्दादन्ययात्वेऽि विशेष्यमुखचन्द्रंगतोस्कर्पापकर्षहेकुलचेन

इत्बर्यः । वृत्तौ तु नेवमित्याह। समासेदि। समासः संसर्गसिविधापि वृत्ति- रिति बावत्। समुदितार्थों विशिटार्य:। पुनः सिंहावलोकेन समासवृत्तिमेवाह। अव्यरयीभावे वयेति। नाथ इत्यादि। फनिपतेः सहसमुखत्वात् कयंक- व्वं कार्नवीर्वस्य सहसकरत्वाशेखकत्वं चेति भाव:। मेलानन्दो मपीपाचम्। अचल- पतिहिमात्रि:। लेखनी लेखपर्णिका। पद्तर्वस्य पारे करेपरर्षन। "पारे मध्बे पठचा

१ विधायिनी ही विशे O, २ विधयेल्ावगतिः C., G., M. ३ विशेष्योन्कर्षापकषानुया- मिन T. D. emits अपि. ५ मेलामन्दो T,, Cy G., M. ६. बेकज्यमा D. • दरति D. 2 भारत्या विशेष्यत्वादेव प्राधान्यं K. ९ मेलागन्दो K.

१५८ एकावल्यां तरलान्वितायां

अन्र प्रभो: प्रकर्षप्रकाशनं प्रस्तुतं तथ गुणवाहुल्यप्रतिपादनेमा- भिमतम्। तद् पुनर्गुणानामगणनीयतया क्रियते। सा च संख्याया मभावादेवाभूत। अत एव संव्याधिंक्याशंसनं कुतम्। इदाल्पी- यसी संख्या परार्धरूपा तया गुणगणनं कर्चुमशक्यम्। अतः पारे इत्यस्याव्ययार्थस्य विशेष्यस्यानूध्यमानत्वान प्राधान्यम्। परार्धस्य तु विशेषणस्य विधेयत्वात् प्राधान्यम्। तन न्यग्भाषितं समासेन । तर्तेश्व 'संख्या दूरे परार्धाव' इदि न्योय्य: पाठः। इन्दस्य विशेष्यविशेषणभावाभावेऽरपि यदा प्रत्येकं क्रियासंबन्धो- पलसण प्राधान्यमँभिमतं वदा न समास: कर्तुमुचितः । उपसर्ज-

वा" इत्यव्यबीभाय: । को दु शेष इत्याषद्याह। अन्रेत्यादि। अत्र परिशब्दार्थ- प्रतियोगिलेन परार्धस्वैव विधेयत्वात् तस्य च पूर्वरपहप्रधानेऽव्यबीमावे उत्तरपदार्थभा- वेन प्राधान्ये तिरोधानादविमृट्टविधेयांग्ोऽयं शोष इत्बाह। अतः पार इत्वादि। इनेऽप्यस्य दोषस्य कचिश्वकायं संपाव्यति। द्वन्द्स्येति। बम द्विदेवसयु हेथोर्रेवसयोरिव मिलितयो: क्रियासंबन्धो विवक्षितस्तनेव इन्हे न दोष:। बथा 'स निर्विश्य बथाकामं सटेष्वालीव चन्दनौ। स्तनाविव दिदस्तस्या: रोली मलबदर्दुरी ॥'

कुसः। .

इस्बन सरसतो: प्रत्येकमेदोपदर्धनक्रियाकर्मल्वाल् इन्दो न कुतः। अव एवो- पदर्रितमित्येकवचनप्रयोगशेत्वर्यः। उपसर्जनत्वप्रसङ्गादिति। इनकरणे

१ विक्याशासनम् T. २ इन्य्ययार्थस्य O.,M. ३ नृद्यमानतया न D. ४ ततः D. ५ पाठो न्याम्य: T. ६ 'लक्षणप्राधान्य T. ममिहित T. ८ पर्वपक्षर्थमाषान्ये K. ९ द्विदेवत्येषु K. १० दैवतयो D.

षष्ठ उन्मेष: । १५९

मत्युदाहरणं यथा गर्जहुर्जयशपुसैन्यजळ धेर्मन्थाय विदञ्ना- भीष्टानां परिपूरणाय वसुधावष्टम्मदानाय च। राजन् वीर नृसिंह देव भवतः सृष्टे भुजे वेधसा व्यर्थ: संप्रति मन्दर: सुरतरुः सर्पाधिपश्चाभवत्। अन्र भवनक्रियायां मन्दरादीनां भ्रळ्येकं सम्बन्ध: प्राधान्येनाभि- धातुमभिमतो न समासेनावसादित:। अनुवाद्यविधेयांशावुक्तौ स्थातां विपर्ययेण यदा। अविमृष्टविधेयांशो भवति तदानीं तु वाक्य- गतः॥ २ ॥ यथा कलानिधे वीर कलिङनाथ

त्वां पश्यतामेव मुदः रफुरन्ति यदुत्तरङ्गा: कविकेरवाणाम्।। अत्र त्योमनूद चन्द्रावतारत्वं विहितम्। यदि पुनरस्य पद-

वाक्यगताविमृटविधेयांग लक्षमति। अनुवाद्येति। अत्र र्वामिति 'अनुषा- धममुत्तवैब न विधषेयमुदीरयेत्' इति न्यायादिति भावः। विपरीतोपन्यासे तु व्यर्हेबा- सेमोदेश्यविधेयांश्त्वपसङनवयं दोष: स्वाहित्वाह। यदि पुनरिति । धर्मिण-

विमृट्विषे D. १ न्वमिन्यनूया T., C., G., M. २ त्वमित्यनु K. ३ विवक्षितोप° K. ४ व्यन्यासेऽ-

१६० एकावल्यां तरलान्चितायां

इयस्य वैपरीत्येनोपादानमकरिष्यचदा निर्षिवादमिद दूषणंम- भषिष्यत्। धर्मिणमुदिश्य धर्मो विधीयत इति सिदस्योदेश्यत्वं साध्यस्य व विधेयस्थम्। तयोषिपर्ययेणोपादाने तारजिकेरपि निस्य-

यथा था लोकत्रयेषपि चरितैस्तव कोि तुल्य- स्टैस्टैर्वभूव भवितास्ति था कि न धेति। मालोकनाय नृपते नरलिंह नूर्न देवेः सुधाफिरणमौलिरभूद् त्रिनेन्रः।। अन्र सुधाकिरणमौलित्वमनूद तिनेतत्वं विदितमिति नायं होष:। विपर्ययोपादाने भवत्येव। यथा .

ईर्ष्यासंवर्धमान प्रतिनृपतिकुलाम्भोषिकुम्भोन्ट्रव्य स्यात: सर्वत्र योऽस जगति विजयते भीनृसिंह:सषितीन्द्रः।। अत्र यद: प्रयोगो नोचित: । यत्र हि यत्तदोरम्यवरस्य निर्देश-

मिति। सिर्ज्ध धर्मिजमुदिश्य साध्यधर्मो विधीयत इति न्यायादिति भाव:। अभ्रास- कालस्येति। 'अवयवनिर्षर्यासव चनमप्राप्कालम्' इति लक्षणसुनम्। अय बत्त-

रति। उत्कण्डेतिं। कोडम दोपसतवाह। अत्र यद: प्रंयोगो नोचित दात।

१ D. drops च. २ म्युपगमात् T. ३ नरसिंह नराधिनाथ D. ४ जातः सुधाकर- वातिलकजिनेत्र: D. ५ सुधाकरकलातिलकन्यमनूध D. ६ लोचनाम्मोज T. 'नृसिंद- क्षिती T., O., G. ८ °विपर्यासे K. ९ त्यादि K. १० प्रयोगोऽनुचितः K.

पद्ट उन्सेष:। १११ स्वन सस्परत्ववमरसिना वदितरेणोपसंहारो न्याय्य: । तयोरतुवाध्य- विषेयार्थत्वेनामिधातुमभिमतयो: परस्परसव्यपेक्षत्वेन संबन्धस्य नित्यस्वात्। स पुनरुपक्रमोपसंहारक्रमो द्विविष: शाष्दमार्य- ऋ्रेति। तत्र दयोकपादाने शाब्द:।

यथा हिमकरकलामौलि: कृष्णः सरोवहसंभव: फणघरकुलं मालं बोहुं नुसिंह नरेश्वर। यद्मरधुनी दुग्धाम्मोषि मरालमहीभ्वरं स सलु महिमा विश्वाज्यातस्तवेव यथःभ्रिय:। अन्र यदित्युक्ता स इस्युक्तम्। एकतरोपादाने त्वार्थ:। तदितरस्य सामर्थ्येनावसीयमानत्वाद्। तत्र केवलस्य तद उपादाने सेत्याथों न प्रैविध्यमतिक्रामति। प्रऋ्न-

विजेयवाब्ये स विजयत इति तच्छव्दृत्यावछयप्रयोक्तष्यस्याप्यम्युक्तत्वाहिति भाव:। कोडनं निर्बन्ध इत्वाशङ्कय न्यायवलमा। यत्र हीति। बस्तसे: परस्परस्ापे- सार्थमोषकत्वेन नित्मसंबन्धित्वाइन्यतरेणोपक्रमे तहितरेणोपसंहारो म्यावसिदतना दुर्वार इत्यर्यः । हिमकरेतिं। अत्र हरादवश्रत्वारोऽपि गङ्गारदीभतुरीऽपि बोलुं मालमिति मव् स वे वस्ःश्रियो महिनेत्वन्वबाथों। अम बत्तदोईबोरुपादाना- काम्ोडयं क्रम इस्बाह। यदिति। आर्ये कमं निरूपबति। एकतरेति। एक- वरोपादान इस्टपलक्षणम्। उभवानुपाहान इत्वपि दटष्यम्। तथा प केवलत च्छमोपादानाह केवलवच्छमरेपादानानुभयानुपादामाचेत्वर्यात् निविष इस्वर्यः। वनाप्याययधिविध इत्बाह। तत्र केवलस्येति। तिख्रो

१ D., G., and M. omit तत्र. २. T. omita सति. ३ व्याख्यात K. ४ 'त्यादि K. व्तदोहपा D. ६ आर्यकमं D. • 'नुपादानाच्चेत्यर्थः K, 21

१६२ एकावल्यां तरलान्चितायां

वच्छ स्याभिसंबन्धाद्। क्रमेण यथा लोकेऽ्रस्मिन् नरसिंद देवनृपतिर्दाता न कल्पटुम- स्तेजस्वी स न पग्मिनीसहचर: कान्त: स नो चन्द्रमा:। गम्मीर: स न वाहिनीपरिबृठस्तुक्त स नो ममर: शिल्पज्ः स न पम्रमू: किमपरं वाम्मी स नो वाक्पतिः। अत्र तेजस्वी स इत्यादौ प्रेक्रान्तेडयें तच्छन्दः । सा किं दसवती कदा बत शिला कस्मै स शाजी पुनः कस्यालोकपर्थ गतो निविशते कस्यान्तिके सा पयु:। पर्याया नरसिंह पाथिव तव प्रस्यातिचिन्तामणि- मन्दारो दिविषद्गवी तरिभुवनन्लाध्या: समस्ता अमी। इद निरतिशयवितरणचणतया प्रसिद्धा या शिलेवि मरसिद्ेडयें तच्छबद़:।

विषा दर्धवम्रार्यत्यं समर्थबते। प्रक्रान्तेवि। लोक इत्यादि। परिवृतः प्रभुः। "पमौ परिवृद" इति परिपूर्ववृंहेरषोवोर्निडान्तो निपातः। अन सर्वम तच्कव्देन नसिहदेवतृपतिरिति प्रकान्तस्य तृपतेः परामर्धान् प्रकरान्तगोचरोडयं भेर इत्याह। अत्र तेजस्वीति। सा किमित्वादि। निविशत इति। "नेर्विघः" इत्यालमने- पहम्। दिवियदं गौर्दिवियमवी कामपेनु:। "गोरतद्द्रितलुकि" इति समासा-

प्रसिद्धचिन्तामण्यादिपरामर्धात् प्रसिद्धार्थगोचरोडवं द्वितीयो भेद इत्बाह। इस्ेवि। वितरणचणतबा दानवित्ततबेत्यर्यः। "तेन विसशुऊयुपूचणपौ" इस्वादिना चणप-

१ स्याभिधानसंबन्धात D. २ प्रकान्तार्ये D. ३ वसति सा धेनु कस्यान्तिके G., C., M. ४ प्रस्यातचिन्ता M .; प्रख्पान्ति चिन्ताT. ५ 'ब्रवीति भुवि न आ्ा ( .; 'कवीति भुवन T., G., M. ६ प्रसिद्धारयें M. • D. has अपि before विवा. ८ 'वंद्रतेनातो D.

--

पह्ट उन्मेष:। १६

स्वतात्वर्थी गिरिबरगजस्याप्रके देवडड्ि- स्तस्मिस्तस्मिन् स्मरति मधुरं तचदर्अ प्रियायाः। कुम्माभोगे गुरुकुचतटं दन्तयो्गण्डलक्ष्मी- मुरु हस्ते गतिषु य गति शीनृसिंह सितीन्द्र।

भेत्र तत्तदित्यनेन पदेनानुभवैकगोधरा: प्रकाश्यम्तेऽर्था इत्य- नुमूतेष्यें तच्छष्दः। यञ्छव्दस्वू चरवाक्यगतत्वेनोपासः सामर्थ्यात् पूर्ववाक्यगंतत- क्छव्दस्योपादानं नापेक्षते।

यथा

श्रीमन्नृसिंह नृपते कविकाव्यशय्यां त्वत्कीचिरेति भुवनत्रयगर्भभारात्। स्या: प्रमा अजति दोईदपाण्डुभावं भरौडीभवत्यसिमिषेण व रोमराजि:।।

प्रस्यय:। सद्सवर्चनाइयो विरहिणां विनोदा इति स्थिते सत्बाह। त्वदित्बादि। कुम्माभोग इत्यादी सर्वन उत्तदृटिरित्यनुषङ्ग: । सदृध्वर्धनाल स्मृतिर्जाबते रैति नाव:। तददनापि। तथा तच्छव्दस्य पूर्वानर्भूत्परामर्तित्वादनभूतार्यगोच- रेडवं नृवीयो भेद इस्बाह। अन्रेति। अय केवलयच्छ्द्रोपाठानाथ: करमस्तमाह। यच्छष्दस्विति। अस्व भेदत्य संभावनार्थ विषयमाह। उत्तरवाक्यगत- त्वेनेवि । श्रीमदित्यादि। सष्या पदमैनी तल्पं थ। भुषनन्रवस्य गर्मस्वं कीमे- स्वक्कोडीकारेण बृस्ते:। दोहदं गर्निजीमनोरयस्सेन यः पाण्डुभाव: पाण्डुता वाभि- स्वर्य:। एवं बच्छववस्य पूर्ववाक्यगतत्वेनाप्यारयें मेदन्तरमत्तु तथा व बोऽसावि-

१ ससट्ष्ट D. २ तत्र M. ३ गतस्य तच्छ T. ४ अब्दोपादानं G. ५ वहति D. ६ दर्शनादो D. · इन्यर्थ: K. ८ नुभूतार्थपरामधि° D. ९ करणावने: D.

१६४ एकावल्यां तरलान्वितायां

प्रागुपाचस्तु यच्छव्दस्तच्छष्द्रोपादानं बिना साकाह:। यथा यत्र द्वीपस्तुषारक्षितिभृदुडुगणो मौकिकानां निकाय: शैवालं न्योम शङ्: कुमुदकुळगुदर्धाम सान्ध्यं प्रवाछः। यूथं दिककुश्जराणां करिमकरकुलं किं च कृष्णकृपाण- ससवत्कीरचिक्षी रेवादरि: स जयति जगवि भीनृसिंह स्षितीन्द्र॥ हह स जयतीति यदि न क्रियेत तदा य्छब्दस्य साकाहत्वम्। यासामम्बुधिरालवालवलयं चक्राचलेन्द्रो वृति: कुल्या: सह्यकलिन्दविन्ध्यतनया मुख्या महानिस्गा:। मेर: संभ्रयभूरहो मधुकरालापा: कवीनां गिर- स्ता: प्रीति जगतां नुसिंह दधति स्वत्कीर्चयो वीरुधः। अन्न ता: प्रीतिमिति यदि न क्रिंयेत तदा थच्छम्दलाकाङगत्वम्॥ कचितपुनरुपास्तवस्तुषिषयतयोपकल्पितयोर्मयोरपि सामर्थ्या- दाक्षेप:। यथा न भवसि कथंकारं ऋ्ाध्य: कलिक्पुरन्दर स्मर इति वरारोहा: साक्षान्मुकुन्द इतीन्दिरा। सुरतरुरिति त्वां सेवन्ते निरन्तरमर्िनो भरतमुनिरित्यार्यास्तौर्यत्रयीनिपुणा अपि॥

स्वादिम योगोपपतिरित्वाधाट्कय तन्र संभवतीत्वाह। प्रागुपास्तस्त्वति।। अयोमयनुपादानाद्यस्तृतीयो भेद उहिट्टस्तमाह। कचित् पुनरिवि। बससे- रसुपादानेऽरपि सद्विषयोपादानसामर्थ्यादव तल्लाभ इत्यर्थः। उदाहरति नेति।

१ प्रवालम् C. २ क्षीरसिन्धुः C., G., M. ३ क्ियते T., M. ४ पृतिः D. ९ ददति T., C. ६ कियते T., C. ७यच्छब्दस्प G.

पठ्ठ उम्मेषः ।

भत्र तंतः कथं न ऋाध्यो भवसि यतरत्वां सेवन्त इति। एवं तु योऽसावित्यन्न तच्छष्दोपादानं बिना साकाहत्वम्। असािति तच्छष्दार्थ पवेति यद्यर्भिसंधिस्तन् बन्धुरम्।

र्भवसति न गुणैः कस्य श्ाध्य: कलिव्पुरन्दर। हिमरुचिरसौ कीर्च्या यस्य प्रकामपराजित: स्मरहरशिर:स्रोतस्विन्यां निमज्जात लखित: ॥

अन्ाद:्शब्दस्य तच्छष्दार्थप्रतीतिपथानधिरोहाद्। अत्र तष्छ्र व्हार्थप्रतीतिपद्धतिमध्यास्त पवेति यदि यौष्माकीणमाशयमधिव- सति तदा

इह बत्तदोरर्यसिद्धि व्वमक्ति। अन्रेति। इतिशब्द: प्रकारवचनः। इत्बेवं वस्तदोरर्यसिद्धेरारयोऽयमुपकमोपसंहारक्रम इत्व्य:। अस्तु योऽसावित्वंन किमा- बर्त बचाइ। एवं त्विति। उक्तरीत्यास्म मेहत्य उक्त्सकलमेदवहिर्मावादित्वर्य:। नर्हि वः मवातोऽसी विजयत इत्बद्घब्स्मेव विध्यन्ययेम तच्छवार्यतेति पहवे। असाविति। नेतयुक्तम्। अद:शब्दभवणे तच्छव्दार्यपतीत्यमुदवािक्ठ- दाइरनेन परिहरति। तल्नेव्वादिनां। अद:शब्दस्येति। हिमरुचिरसावित्व- स्वेस्वर्यः। नम्यभादःशध्ाततष्छळदार्य एव न प्रतीबत इत पाङडते। अत्र तक्छ- व्दार्येति। अइःशब्द इति ग्रेष: । बौष्माकीनं सुष्मदीयम्। "युष्मदस्मदोरन्य- तरस्यां लभ्ज" इति लझपत्मव: । "तस्मिन्रणि च डुष्माकास्माको" इति सुष्मा- कादेशः। "अट्कुप्वाड्-"इस्यादिना जल्वम्। आध्ययमधिवसति। भागवे मसवीत्वर्यः। "उपान्यष्याङ्यसः" इति कर्मत्वम्। तदा वढदसो: सहपयोगी न स्यदिति परिहरति। तद्ृति। अपि प योऽसाविति वच्छव्देन सह पयोगादपि

१ C. omits ततः २ T., C., and G.drop तु. १ दानमन्तरण T. ४ मिहितं क G. C., G., and M. drop the word प्रतीति. १ सम्नेति D.

एकावल्यां तरलान्चितायां

कति कति सुव: कोणे कोणे कचित् कचिदूर्जिंसै- पितरणगुणैः प्राप्ता: क्योर्ति न सन्ति नयधिपा:।

स जयति महीमन्दारोऽ्सी नैसिंहनरेश्वर:।।

अन्रादस्तष्छब्द्यो: प्रयोगे पौनरचर्य दुष्परिहर स्यात्। कि घाद:शष्दस्तच्छष्दार्थमाहेति यदुष्यते तततुच्छम्। तेष्छव्दस्य यच्छब्दसांनिध्यमध्यासीनस्य प्रसिद्ध परामर्शित्वाद्।

यथा

यचदुत्तीर्णमर्यादं नरसिंह नभस्तलम्। कीर्सेस्तव तदप्यासीत् कस्तुरीतिलक मुखे॥ अत्र यैसचद्पीत्युक्तम्

यथा वा।

स्तेयारम्मनिरकुर्श तव धनुस्तत् केन न न्ाच्यते।

जाता येन नुसिंह देव समरे सम्नूविलासा मही।

नारसस्त च्छब्दार्थत्वनित्वासयेनाइ। किं चेति। तच्छव्स्याप्येप किमु वाच्यनंय-

१ स्पातीर्न T. २ अरमधस्य D. १ नृर्सिहमदीक्षर: G .; नृर्सिहमहेप्र ४ प्रयोगपैनरनगं C., M. तच्छव्दस्यापि D. ६ नमस्थलम् T., O., G., M. · मचदुत्तीण तदपीत्युत्तम् C., M .; यत्तदुन्तीर्णमर्याद तदपीन्युक्तम् G. ८ भूप T. ९°मन्येषामपीत्यपि K.

पह्ठ उम्मेष: । १६७

अत्र यचतदिलमिधाय वदित्यमिहितम। एवमिदमद्सावपि यष्छम्द्संनिधाने प्रसिद्धिं परामृशतः। इतरथा तु प्रत्यक्षायमाण-

शब्दस्य प्रसिद्धि परामशित्वासच्छव्दाकाहषन न विरमति। अतस्त- कछव्देन भबितव्यम् । ततम् जगति स जयतीति पाठ परिण- मयितव्य:।

न्यनाप्यविदियवि। ऐवमिद्मिति। एवसोडन्युपलक्षणमेतत्। तथा च 'बदेतर- स्वानुतटं विभाति"'बोडयमन्न: पताकेयन्'ब्रज विटयनमुं हडस्य वस्बे' इत्बादि। 'व एपोडन्सर्दय आकाघ:' 'यदिदं कि च' 'बोऽसौ तपनुदेवि' इत्बासे सर्वन लोकवेदयो: तदेतिदमदसां वच्छव्दयोगिनां प्रसिद्धिपरत्वमेव टृटम्। अम्य- योत्तरवाकबेधु पुनस्तच्छव्दामपप सेरित्यतिदेद्यार्यः। तथाप्यनङ्गीकारे वाचकमाह। इतरयेति। परमप्रकुतमुपसंहरति । तस्मादिति। बद 'एप निष्कण्ठकः पन्या बम संूज्यते हैरिः' 'पवनामिसमागमो हां सहितं ब्रम्म बदखतेज्सा' 'बजु हम्सहावे लोकनसे कुग्लानरोति मामू' 'पतचामे: पिय धान बट् पृतम्" अर्व वा- म क: नकते सोपतिर्नाचिकेव: "मनुना सह निश्येंगच थोधमान ह्ेटि' इन्यासे

अस्द ब्यवधानेनेयां प्रयोगस्तन तयास्तु। बम व्वब्यदधान तम तेपां प्रसिद्धिपर

जिपरत्बमे वेव्यमुसंजेवम्। 'सैपा स्थली नम विचिन्यता त्वाम्' 'मुदुतीश्णतरं घद्ट "यसे वहिर मन्मय पृषवते त्ववि''सैपा भार्गवी वारणी विद्या' 'ता मिमाममद" हाय''तहदअन्द्रमसि कष्णम्' इत्यादिलोकवेदपयोगदर्समात्। इत्यविमृष्टवि- भेयांशाः ।

१ एवनिस्मएसोरपीति K. २ह K.

१६८ एकावल्यां तरलान्बितायां

भवति प्रक्रमभङ्ग: प्रक्रान्तं यत्र भज्यते वस्तु।

प्रकमस्य प्रस्तावस्य भङ्ग इति कत्वान्वर्थाभिधानो्यम्। उंडे- श्यप्रतिनिर्देश्यभाव: प्रक्मस्य विषयः। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यमावा- भावविषयं थ पौनवक्यम्। अयं क प्रकृतिम्रत्ययोपसर्गविभकिव- चनकालकारक लिङ् सर्वनामविशेषणपर्यायवाक्यसमासालंकारगत- त्वेन भवन्ननेकधा भवति। क्रमेण प्रत्युदाहियते।।

माशर्ये समरे निमज्य सहसा यत्नङधाराम्मसि प्रोम्मजन्ति समन्ततः प्रतिभटाः स्वर्वाहिनीसोतसि ।

अय पकमभकं लक्षवति। भवतीत्यादि। प्रकरमत्य प्रक्रान्तत्य भग्गो बस्मिठ स मकमभङ् इति प्याचटे। प्रकरमस्येति। नमु प्रक्रान्तस्य भङ्गः मकमनग्गोऽमके पीम- इदत्वं तथा पैक संधित्सोरपरं मध्यवत इति न्यायापात इस्याकड्ययोमयोर्षि- पवष्यवस्थां दर्धयति। उद्देश्येवि। उद्शो निर्वेचः। निर्विटस्वेव श्क्दस्य मयो- जनवशात् पुनर्निर्देश: प्रतिनिर्वेश:। तन सर्वया तस्वैव सब्दस्थ सर्वनाओो था प्रयोग: कर्तव्यः। अन्वथा पर्यायमयोगेऽपि सदर्यप्रस्यभिज्ञातिरोधानात पक्रममङ्ग:। यब सूदेदेश्यप्रतिनिर्देध्यभावो नास्ति तत्र तस्वैव प्रयोगे पौनरुत्तयस्थावकास् इत्य-

१ वदेशं प्रतिनिर्देशः प्रकमस्य T., G .; व्द्देश्यं प्रति पतिनिर्देशः भकमस्य O., M. २ साध्यः कस्य न रोहिणी' T.,G., O.,M. ३ जाङ्डिकयशो T. ४ संग्रामेष्टु निमव्य यस्य सहसानिर्णिशवारापय-T.,G., C., M. ५ स्युन्मज्जन्ति सम T., G., C., M.

1

वैछ्ठ उन्मेष: ।

अत्र निमज्येत्यस्य स्थाने निपस्येति यद्यकेरिष्यत तदा प्रकृतिम- कममङ्: समपत्स्यत।

लोके विकरमितुं त्रिविक्रमपदादारतुं सुरक्ष्मायहा- मात्रीं धातुमहीश्वरात् प्रभवितुं पत्युख्ध नाकोकसाम्।. तचत्कीचतिविकासवासितनमःसीसां गुणानां निषि: . को या वीर नृसिंह देव पृपतिस्त्वामन्तरेणाधिक: ।

अत्र दानाय कल्पद्रुमादिति पाठे प्रत्ययपक्रममभ्गो सवति। दयाये एकू कर्णः सरसकविसूकाय वदनं सरस्वत्यै पृथ्व्यै भुजशिखरमीशाय हृदयम्। इवि प्रचास्तावत् स्वयमवयवा अप्यविरत प्रदेयं किं कस्मै ने तथ नरसिंह क्षितिपते।

अत्र प्रच्चा इत्यभिधाय प्रदेयमित्यमिहितिम्। इतरथीपसर्गप्रक्र- ममकभसङ़:।

नयोर्विषयंविभाग इत्बर्य।। अत्र निमज्येति। लोके निनम्रस्वेवोम्मज्ननिति

रोप: । तम मतिजनकतेरेयोज इृर्यपेक्षणासदनावे प्रकुतिमनाममक इत्बर्य: । रवतुसतरंमापि सर्वनोहम्। लोक इत्यादि। पदादित्यादौ सर्वत् "पश्चमी बिभके" रवि पड्चमीं। प्रत्ययप्रकमसङ् इति। दानावेत्युक्ते सुमुसमत्ववत्य पकान्तत्य भग्रत्वादित्वर्यः। प्रत्ता इति । प्रपूर्वादवातेः कर्मनि कः। "अच उपसर्गानः"

१ 'वर्यनदा O., G., M. २ भवति त्वा2 M.,G., C., T, १ मवति D. ₹ "सर्गक्रम- भन्0 D. K. omits अत्र. 22

एकावल्यां तरलान्वितायां

मदान्धास्तवचागा: प्रतिभटपुरं वीर सहसा घनाकीर्ड क्रीडाशिवरिकमनीयं जगुहिरे।

भविष्णुभ्राजिष्णुत्रिद् शगिरिगीर्वाणनगरम् । अंदुरिति पाठे त्वन्न विभक्तिप्रक्रममेङ्गः। वीर नुसिंह कवित्वं चम्पकसौरभ्यमिन्दुसौन्दर्यम्। गझ्गाजलमाचुर्ये कस्य न भुवनेषु सर्वदा मान्यम् ।। अनैकवंचनं निर्षे्यूंठमिति न वचनप्रकममेंक्गः। सुत्रामा गोत्मेदं रचयति भजते रष्टिवैषस्यमीशो हीनं कष्णोर्िशेते क्षिर्पति सुमनसो मार्गणान पुष्पचापः। इन्दुर्दोषाकरत्वं कलयति कुमुदं मन्द्यत्यंशुमाली पश्यामस्ते नुसिंह क्षितितलतिलक कापि नेवोपमानम् ॥

इति इस्वकागरेज:। इतरयेति। रेयनित्येनीक इत्बयं:। मदान्घा ईवि! न्यूनमहनेनाधिक दानान्मदान्धत्वमिति भाद: । अत एवाधिकपरिवृत्तिरलंकार: । धनाक्रीर्ड निरन्तरोधानम्। असुभगं सभ्ग भवतीति समगंभविष्यु:। "कर्सरि युवः लिष्ठच्लकओ" इति सुमगोपपराल् भबते: विष्युचूप्स्वव: । भजनसीलो भाजिष्यु:। "भुवम" इति चकासाहिज्युट्। स निद्यगिरियस्मिम् तयोकम्। अदुरिति पाठे त्विति। लुद्विभत्तयपादाने जगृहिरे इति लिं्गिरमकिमकमनढ़ इति भाष:। सूत्रामेष्यादि। गोनमेह पर्वतमेद कुलमेहं च। वृष्टिवैषम्यं चिने- मत्वमनुल्यदर्दित्वं न। अहीनमहिपार्ती हीनं झुद्र च। सुमनस: पुष्पाणि विट्ु- एम । दोषाकरत्वं निशाकरत्व होपाणामाकरत्व न। कुमुव केरनं कौर्मय गुदं

१ अन्रादुरिति पाठे विभक्ति® C., M. २ भङ्गम्सङ्ग: T., C,,G., M. ३ चम्पकसीमा- ग्यमिन्दु® T. ४ निष्यूंठे न वचन O., M. ५ भङ्गप्रसङ्ग: T. ६ क्षिपति सुमनोमार्ग- नानू G .• फुपवाण: T., G. ८ इत्यादि K, ९ विभक्ते: प्रक्रमभङ्गादिति D. १० चन्द्रन्वं K. ११ भूंमेर्मुद K.

वह्ट उन्मेष:। १७१

मत्र वर्समानस्य कालस्य धकान्तस्य निर्वाहान कालपक्र- ममङ:। तब कियम्ते करुणाकटास: श्रिय: कवीनां नरसिंह देव। वामिर्षिकासा मनसः पुनस्तैः सूकानि तैस्त्ववुणवर्णनानि॥ रैहानुकस्य कर्तुः पकान्तस्य निर्वहणान्न कारकप्रक्रममेङ्ग:। बिम्वं चन्द्रमस: कलङ्कुमयते धर्ते विकारं पय: कुन्दं म्लानिमुपैति कि ने कुरुते मैत्रीं मृणालं जलैः। मालिन्यं भजते हरित्करिमदस्यम्देन मन्दाकिनी- स्रोतो वीर नुसिंह भूप भवतः केनोपमेयं यशः॥ मत्र नपुंसकमेव प्रतिकर्तृगतत्वेनोपनिबद्धमिति न लिङ्प्रक्रम- मङ्प्रसङः।

स्तेजस्वी स न पभ्मिनीसहचर: कान्त: स नो चन्द्रमा:। गम्भीर: स न वाहिनीपरिवृढस्तुङ्ः सनो मन्दर: शिल्पनः स न पश्रभू: किमपरं वाग्मी स नो वाक्पति:। मत्र तच्छव्देनैर्ष प्रक्रान्तेन निर्वाहान्ास्त्येव सर्वनामप्रक्रममंक्ग:। प्रागासीन्मकरन्दपिषछिलदेंले पद्मस्य गर्मे ततः शौरः कौस्तुभकान्तिपूरसुभगामोगे भुजाश्यन्तरे।

म। अनुक्तस्य कनुरिति। कटालेरित्बाद्यनमिहितकर्सुरित्बर्यः। तम १ इन्य नुक्तकर्तु: G. २ मद्ूग्रसङ्ग: D. १ च कुरुते 0., G. ४ T., G, C., M. drop एव. ९ सिंहेन्यादि। अत्र T. ६ D. drops एव. • निवाहो नास्मेप D. ८ °भब्ूप्रसकू T., G., C, M. ९ पिच्छल' D., C., M., G. १० तले O., M., G.

FUR एकावस्यां तरलान्चितायां

आाद्रासस्तव कस्मि संप्रत्ति पुनर्मिव्याजमूर्च्छतूरुपा- स्रोतःशीतलिते नुसिंहवसुधानाथस्य नेत्राञ्ञले।।

अत्र सविशेषणस्य विशेष्यस्यामिवारतु प्रक्रान्तस्य निर्वाहान्न- विशेषणप्रक्रमभङ्गः।

किमेतासामन्त:पुरपरिसरे केवलमभू- द सूर्यैपश्यत्वं रवदरिसुद्दशामुत्कलपते। इदानीमप्येता.गिरिगहनगेहप्रणयिनी- रसूरय पश्यत्वं सततमुपवभनााति किमिदम्।

मत्र द्वितीयस्यासूर्येपश्यतवमिति शब्दस्प स्थाने 'भनर्कालो- कित्वम्' इति यदि क्रियते तदा पर्यायपक्ममर:।

संस्यज्य पुष्पसमयं कुंसुमामिवृद्धिं ज्योस्स्नाविजुम्भितमपास्य तुषारभातुम्। मुक्ताफलोलसितमम्युनिधि विह्ाय कीचिस्तव स्फुरति वीर केलिङनाथ।।

"कर्नृकरणयोस्तृतीया" इति वृतीयाविधानात्। किमेतासामिति। सूर्ये न पश्वम्तीत्यसूर्येपश्वा राजशरत्वात्तया गप्ता इस्बर्य:। असमर्थसमासोऽयम्। नभो पृथ्चिना सह संबन्धात्। पूर्वनेन्वरजादेवोसूर्जेपठयत्वं संमति कु मचादिति भाव:। इसः परमेसेहेपसेय: स्पहार्थ:।।

१ वसन्तीनामन्त:पुरभवनगर्मे चिरमभू-T., C., G,, M. २ त्वदहितमहीपालसुद्टशाम् T., O.,G., M. 'मप्यास ्िद्ितवसतीनां गिरिगद्ा-T., C., G., M. ४ स्वसूर्यपश्यन्व निशमय नृसिंह क्षितिपते T., C., G., M. ५° मिन्यस्य शब्द° D. ६ क्रियेत C., M., G- • "मकपसद D. ८ कुसुमामुविद्वं T. ९ नृसिंह देव C., G. १० मित्यादि K. ११ मैश्वर्ग- दसूर्य K. १२ इतः परं स्पष्टार्थम् D.

बट्ट उन्मेष:। १७३

अत्र वाक्येन धक्कुं प्रफान्तं नि्वाहं मोपितमिति न वाक्यप्क्र ममेङ्ग: ।

र्या प्राग्बमौ कुतटी रिपुंसुन्दरीणाम्। सैवादय भाति कृपिते त्वयि बीर भूमृद्-

मत्र समासस्य निर्व्यूढत्वान समासप्रक्रममेंङ्ग:। त्यागस्तावत सुरतवयश:कौमुदीकालमेघ:

कान्ति: पुष्पायुधवपुरहंभावरुद्राबलोक: कस्ते वछुं प्रभवति गुणान् धीनृसिंह क्षितीन्द्र।। अत्र रूपकस्य निर्वाहाआालंकारप्रक्रममेंङ्नः। मत्र प्रकतिप्रत्ययपर्यायादीनां प्रक्रान्तानामर्थभेदाभावेऽप्येकर- साया: प्रतीते: परिस्सलन प्रतिभातीति न शब्दमेदमाट्रियन्ते कवय: ।

यदवाच्यस्य वचः स्यादवाच्यवचनं तु तद्र- दितम् ॥ ३ ॥

नमु प्रकुत्यादिम्क्रमनक्केऽपि अर्थप्रतीतेरविघातात् कोऽयं निर्बन्धो बत् प्रकान्तस्व न नङ्ग: कार्य इत्याधङ्याह। अत्र प्रकृतिप्रत्ययादीनामिति। एकरसावा एकरूपावा इत्वर्य:।। मथावाच्यवचनं नाम होषान्तरं लक्षयति। यद्वाच्यस्येति। उदाहराति।

१ प्राप्तमपि C., M. २ भङ्गनप्रसङ्ग: T.,C., G., M. १ 'पांशु D. ४ सुरसु- न्दरीणाम् D. ५ अङ्ग्रसङ्ू: D. ६ कुन्तीतनुजचरित T. • 'भङ्गगसङ्ग: T., C., G2, M.

१७४ एकावर्ल्यां तरलान्धितायां

यं नीळपूर्वमिह लोहितमामनन्ति। देव: स एव भवतः शशिखण्डमौलि: भेये: भिर्य दिशतु धीर नृसिंह देवें। इह नीललोहित इति प्रसिद्धाया: संजाया विशेषणविशेष्यभावे- नाभिधानमनुचितम्। विरोधाव्। संशाया: संशिगतत्वेनैव विशे- षणत्वमुचितं न स्वगतत्वेन । किं चायमभिधानानुकार:। स पुनर- भयप्रकार: शाब्दार्थत्वमेदाद्। तत्र शाब्दो यत्रेतिनावच्छेद: कियते। यथानैव 'यं नीललोहित इति स्फुटमामनन्ति' इति पाठे। ओर्थो यन्रेतिना नावचछेद:। यथाजैव 'यं नीललोहितमिति स्फुट-

निःशेषेर्षि। नीलपूर्व लोहिवं नीललोहितमिस्वर्यः । अन्र दोषांसं हर्षंजवि। इदेवि। नीलपूर्वे लोहितमिति विशेषणविदयेष्यभावेम निर्देसो न तक् इत्बर्य: । तम रेतुनार। विरोधादिति। को विराोधस्ववाह। संकाया इवि। संज्ञा हि संशिनं विभ्िपती सर्वेव विशेषणं स्वाल् न सु स्वस्थ। स्वस्वैव स्वविशेषकरे आत्माभ्रवमसक्रात। न सुत्पलनीलिमापि नीलिना व्यावर्बते। ननु नात्र संजञाबा:

इति चेतु सत्बं कि तु नीलपूर्वो लोहित इत्टुक्े नीलशबपूर्वों लोहितशब् इस्टुकं स्वास् । अर्यस्य तत्पूर्वकत्वासंभवात । तथासंगतत्वादवाध्यमेवोष्यत इत्यवाच्य- बचनमेवेई सिद्म्। अनैव बुत्त्यन्तरमाह। किं चेति। अभिधानानुकारो नाम- घेबानुकरणम्। इतिनावच्छेद: कियते इति श्ष्देनामिधीबत इत्बर्यः। एवं नाव- चछेद: किवत इस्यनापि नाभिधीबत इत्बर्थ: । एवं च पूर्वन प्रथमा उत्तरण हितीया। अत एव 'निपातेनाप्यनिहिते कर्मणि न कर्मविभक्ि'' इति वामनः।

१ श्रेयः परं T. २ भूप D. ३ स पुनः शब्दार्थमेदादुभयप्रकार: G. ४ शान्दन्वार्य- न्वभेदात् D .; शब्दार्थमेदात् C., M. ५ तत्राथों यत्र T., C., M.६ थपेत्यादि K. • विरोधस्तमाह D. ८ संशिनं विशेषयति तस्यैव विशेषणन्वात् D. ९K. drops अपि.

षछ्ठ उम्मेष:। १७५

मामनन्ति' इति पाठे। प्रकते तावदमिधानं नीललोहित इति न तु नीलपूर्वों लोहित इति। अतोऽमिधानेतरातुकरणस्यावाडयस्य चचनं दोष:। चमस्कारं गौरीसहचरततुस्पर्षि न कर्थ विघसे भूयांसं सुवि तव कलिकेश्वर यश:। यदन्त: कालिन्दीतटरहतमालयुति नमः सुधाभानुक्रोडस्थितहरिजकेलिं कलयाती । अत्र तनुवटरुहस्थितपदान्यवाध्यानि। तस्माव् परिस्पर्धिका- लिन्दीपरिसरक्रोडीकृतेति पठनीयम्॥ कारणाधारसंबन्धैर्व्यभिचारो न हृश्यते। यत्र तस्य प्रयोगे स्यादवाच्यवचनं यथा ।। ४ ॥

बथा हदा हप्यति जानाति न्यायत्यष्येति चियते। विळोकयति नेत्रेण भवणेन गृणोति च।

मसतवमपि नामपेयानुकार एवेत्वाचड्कमाह। प्रकृते तावदिति। फलितिमाह। मत इदि। अस्बैव प्रकारन्तरमाह। चमत्कारमित्वादि। अनावाच्यांसं दर्स- यि । अन्रेति। तदवचनेरपि सदर्यस्व सामर्थ्यलब्धत्वाहित्वर्य: ।। पुनर्मकयन्तरमाइ। कारणेत्यादि। कारणाव्यभिचार मुदाहरति। दुदेत्वादि।

१ तदेतत् कालिन्दी D. १ करणा T., C., G. ३ T. and O, drop यथा. ४ म- न: D., C., G., M. प्रमदोद्वोधमदस्वरमयत्रपाः C., M. ६ मदउ्वर" T., G. ७ भभयात्यया: T., G.

१७३ एकावल्यां तरलाम्धितायां

दिकुसिमरिमि: कठोरकरमीकर्णप्रभामासुरे- व्िन्र वीर नृसिंह भूप तुरगोत्कीणें: परागोत्करैः। त्वत्सेनाविजयोत्सवव्यतिकरे व्यापं वियन्मण्डलं हम्मीरक्षितिपालचेतसि परं मालिन्यमुन्मीलितम्। अन्र तुरगखुरोत्कीर्णैरिति नोकम्। उत्करणस्य खुरकरणेत्वे व्यमिचाराभावात्। दारिश्यस्य दयालुत्वं नृसिंह नुप कि स्तुवे। यन्मत्वापि निजं नाशमस्माभिस्त्वामदर्थयत्। अत्र दशे: परस्मैपदे प्रयोज्यर्कर्नुः कर्मत्वविधानादस्मामिरित्य- स्यावाच्यस्य वचनं दोष:। 'मां भवन्तमंदर्शयत्' इवि पठेंनीयम्।

आधाराष्यमिचारमुदाहरति। चित्रमित्यादि। संबन्धाव्यभिचार मुदाहरति। दिगि- हवादि। कुलीनू विभ्ति पूरवन्तीति कुषि मरवस्तैः। "फलेमहिरात्मंगरिब" दाते चकाराभिपाठः। अब मालिन्यपदर्गष्यास्वोर्वेनविकरण्बाइसंगस्मलंकारः। उत्कि- रणस्येवि। तुरगकर्नृकस्वेवि ग्रेष:। निहम्तरमाइ। दारिश्रास्येवि। नत्वापि निभित्यापीत्वर्थ:। यः स्वोष्छेदमविगणय्य परठुःसमहाणे प्रवर्जते तत्य दवां क: परिष्छेत्स्यतीत्यर्थः । तथा चैतहर्यिनामर्थिनां सधो दारिश्निमुनिरिति नाव:। अनाप्यवाध्यांशमुदाटयति । अत्र हशेरिति। व्यन्तस्येति ग्रेपः। प्रयोज्यक- र्भरिति। अणि कर्सुरित्वर्यः। कर्मत्वविधानादिति। पषेर्पुज्पर्यत्वाद् "गति- पुत्धि-"इत्यादिना परस्मैपदे नित्वमाण कर्त्ण्यन्ते कर्मत्वविधानादित्यर्य। आत्मनेपदे तु "अभिवादिवृश्नोरास्मनेपढ उपसंगयानम्" इति कर्मसंज्ञाविकंल्प:। अत एव 'पृशेर्वुद्धपर्थत्वान्नित्यपापौ पक्षे निवत्बत'इवि कैयटः। अस्मामिरि-

१ करिणी° G. २ कण्ठमभा T.,G. ३ विजये जयम्पतिकरे T. ४ 'मुन्मीळति C., M. ५ 'करणम्यमिचारा T. ६ प्रयोन्यस्य कर्चुः D., T., C., G. • वत्तग्यम् G. ८ शिगिति D. ९ 'परागकार्यकारणयोवैयधिकरण्या D.

वह उन्मेष: । . १७७

अस्मिन पुनः पाठे किं सतुष इत्येकत्वेनात्मार्न निर्दिश्वास्मामिरिति बहुत्वेन निर्देशादचनप्रकमभक्गोऽपि नास्ति। यद्वाच्यस्यावचनं वाच्यावचनं तदुच्यते चतुरैः। निजचरणसविधनिपतनपरमपि पुर पव वोक्ष्य हम्मीरम्। राजन् नृसिंह समरे तिष्ठति तूष्णीमसौ सङ्गः।। इह निजेत्यनेन नृसिंहनृपतिसंबन्धे चरणयोरभिमते खङ्गसंबन्ध- प्रतीतिरित्येतन्न वाच्यम्। अभवन्मतयोगमितीदं मतान्तरे प्रसि- द्वम्। तवेति समुचित: पाठः । अन्यस्यालंकारस्य विषयेऽलंकारा- न्तरोपनिबन्धो यत्र तत्रापि वाच्यावचनमेवें।

त्यवाच्यस्येवि। उक्तरीस्या कर्सृत्वेमाम योक्तव्वस्वेत्बर्थः। पामन्तरे लाभान्त- रमप्याह। अस्मिन् पुनरिवि।। एवमवाच्यवचनमुत्त्या तद्िपर्ययाड्ाध्यावचनं नाम दोषान्तरमाह। यकाष्य- स्येति। उदाहयती। निजेत्मादि। पुर एव वीक्यापीत्यपेरन्वयः। तूष्णीं तिष्ठ- तीति। शरणागतवधनिषेधादिति भावः। एसेनास्य कारुणिकत्वं व्यज्यते। अत्र कवेः प्रमादाशेजकशोपाडा प्रथमपाठी मात्राहीनः । अतो निपतनेति सोपसर्ग: पठ: कार्यः। अम चरणयोर्नृपे संबन्धो वाच्यः स नोक इति वाच्यावचनमेत- रित्वाइ। दहेति। अभवन्नविद्यमानो मतयोग इटसंबन्धो यस्मिन् सोऽभवन्म- तयोग: । इटटयेह चरणवोर्नृपयोग: स नास्तीत्यन्वर्येयं संज्ञा । विषयान्तरेऽप्यमुं शेवं संचारयति। अन्यस्येति। 'मृगीपरिभवो ष्याघ्यामित्यवेहि स्वया कुतम्' इत्यादावेकवाक्यतया निदर्धमाविषये पृष्टान्तोक्ती तदवचनाड्काच्यावचनम्। न चेद- मवाच्यवचनमेवेति वाच्यम। दुटस्योक्ताववाध्यवचनं देवपूर्व गिरिमित्यादी। अन्यथा माच्यावचमनेव पुरः स्कूर्तिकत्वावजाष्यम्। एवं 'स्मरामि वानीरमृहेषु सर्मम्' इल्यारी साडृडयम्र तीतिष्यतिरिक्तनिभिसस्मृतावलंका रान्तरविषये स्मरणोक्तावपि संभ- वतोऽलंकारान्तरस्थाव चनाडा च्यावचन मेवोद्राष्यनित्याणूह्यम्। वाच्यावचनम्।। १पसयोऽपि T., C. २ 'सविधपतन D. ३ 'नृपसंबन्धे C., G. ४ "मेव वाच्यम् D. ५ ष्यात्र्यां मृन्यवे हि त्वया कतम् D. ६ सुप्तिम D. 23

१७८ एकावल्यां तरलान्वितायां

दोषो ऽर्थपौनरुत्तयं प्ररूढमभिधीयते बहुधा॥ ५॥ यथावमासनं तयैवार्थस्य विभान्ति: प्ररूढत्वम्। शब्दपौन- वचयस्य न दोषत्वम्। तस्यानुप्रासाघ्यलंकारत्वेनाड्गीकारात्।

तत्र प्रकृतिविषयत्वं यथा करटविलुठ द्दानस्रोतस्विनी सुरभीकृत- त्रिभुवनपुटप्रे्त् पुष्पन्धयध्वनिडिण्डिमः । सभयकुतु्क उष्टः पौरैः कलिङ्रपुरन्दर प्रथयतितरां कस्यानन्दं न ते गजतागण:।। अन्र गजतेति समूहार्थायाः प्रकृतेर्गणस्य च पौनवचयम्। 'क- रिणां गण:' इति पाठः परिणमयितव्यः। प्रत्ययविषयं यथा

बिभ्रदर्धमपि भस्मभासुरम्।

अथ पौनरुतवं लक्षयति। दोष ईत्यादि। किमिंद परूडत्वमत भाइ। ययेति। अन्ययासिद्ध्स्वं परूठसमित्वर्यः। अर्थग्रह्णस्य प्रयोजनमाह। राष्देति। कुतो बहुधातवं तवाह। प्रकृतीति। करटेति। पुष्पाणि धयन्तीति पुष्पन्धया: पुष्प- लिहे मधुपा इत्यर्थ। "नाडीमुष्योथ" इति चकारादनुक्तसमुचवार्याट्ेट: पुष्पोपपदात् खणूप्त्यये मुमागमः । गजानां समूही गजता । 'गज्ाघेति पक्त- ष्यम्' इति समूहार्ये तलपस्ययः । प्रकृते: सुप्प्रत्ययपकृतेरित्यर्यः। प्रत्ययविषयं ययेति। इहान्घ्रदेगीवेषु कोशेषु प्राचीन: पार्कृतराजनामाक्िस उदाहरणश्लोक: प्रमापद् भ्रष्टः । अर्धमङ्गमित्याहिरिन्युशेखरविषयस्तु केमापि प्रक्षिप्तः। पीन- १ तथैव विश्रान्ति: T. २ मुपनम्न्नवल्ल्भं T. १ इति D. ४ 'ढेत्यादि K. ५ विषयमिति D. ६ प्रक्ृतिनामाङ्कित उदा° K.

षष्ठ उन्मेष: । १७९

एक एव सुददिन्दुशेखरो रागिणामपि विरागिणामपि॥

अन्न विरागिणोमिति मत्वर्थीयस्य पौनवकयम्। बहुवीहिणैव तद- र्यावगते:। कर्मधारयगेर्मितान्मत्वर्थीयाबडुवीहिरेव वरमपरथा प्र० क्रियागौरवापसे:। भूमनिन्दार्थानामप्यस्त्यर्थानुयायित्वान पौनरु- क्यपरिहार: शक्यक्रियः ।

उभयविषयं यथा

पुर्वारैस्ते यशोभि: सकलमपि मम ध्वान्तमाचान्तमेतत् तत् किं कुर्यामिदानीमिति तव गदितुं शीनृसिंह सितीन्द्र। लोकालोकेन पाथोघरनिवहनिभा: प्रेषिता: पश्य भान्ति प्राप्ताः प्रत्यन्तपृथ्वीभृत इव गजता द्वारदेशोपकर्ण्ठम्।।

सैयांसं वर्थवति। अन्नेति। पुनर्कत्वे हेतुमाह। बहुवरीदिणैवेति। ननु मा भूदिह बहुव्रीहि: कर्मधारयादयं मत्वर्थीय इत्यागट्क्याह। केर्मधारयगर्मिता- दिष्यादि। मस्वर्थीबादिति पाठ:। बहुत्रीहिरिति तु प्रामादिकोपानः। बहुव्रीदि- रेव परमिति। न कर्मधारवान्मत्वर्थीय इति निषेधादिति भाव:। सर्वधनीत्योही त्विजन्वो बडुव्रीहिरिति स्यितगतिः। विपक्े बाधकमाइ। अपरयेति। सर्ह- ससवर्ये बहुवीहिर्भमाच्ययें मत्वर्थीय इति म पौनरुत्तयमित्याशङ्क्याद । भूमेति। भूमा- दिध्यपि "तदस्यास्त्यस्मिन्-" इत्यस्त्वर्थ एव मश्वर्यीयविधानावडव्रीहेरप्यस्त्यर्थत्वाद् दु्वोर पौनरत्तयमिरवर्ब:। प्रकृतिपत्ययोभयपौनरुत्तयमुदाहरति। दुर्वारैरिति'। कि कुर्यामिति। कि पियं कुर्यामित्वर्थः। गवतुं मियं वक्तकमित्वर्यः।

१ विशागिणामपीति मन्वर्थीय T. २ 'गर्भगतान्मन्वर्थीया° M .; गर्भत्वान्मन्व D. D.drops अपि. ४ विषयो T. स्तैर्यशोमि: D. १ कण्ठे D , O., G., M. • पौन्तरयं D. ८ तन्र हेतुमाइ K, ९ कर्मधारमेति D. १० °दाविज्नन्तो बहुब्रीदिरिति तु D. ११ स्थितिगति: K. १२ °हित्यादि K.

१८० एकावस्यां सरलान्वितायां

अन्र समूहार्थाया: प्रकृतेर्षहुवचनस्य व पौनवक्यम्। 'प्राप्ताः प्रस्यन्तशैला इव मदकरिणः' इति पाठ: परिणमयितष्यः। पदपीनरुचयं यथा। देवस्यास्य विराय मत्मभुकुलाराध्यस्य गौरीपते-

इत्यालोच्य रुषेव केतकद्लद्रोणीमियं निन्दृति स्वैर वीर नृसिंह देव भवतः कीर्सिर्जगज्ञाडिकी । मत्रालोचनार्थस्य पौनरुच्यम्। इतिशब्देनैव तद्वगतेः। प्रत्युदाहरणं यथा पलायनपरस्य मे नियतमन्तरायो महा- नि्य भवति दुर्वहा वसुमती भुजालम्बिनी। इतीव विरहय्य तामजनि जैन्नयात्रोत्सये विरोषिमृपतिर्लपुस्तव नृसिंह पृथ्वीपते।।

अन्नालोक्येति न कृतम्। यां कियां प्रत्यसाधारण्येन प्रसिद्धो यः कर्च्ता तस्योपादाने सा न वाच्या। अत एव

देवस्येति। अनुमहकथालक्ष्मीघुरामनुमहातिव्वयमित्वर्यः। "चक्रपुर-"इस्या- दिना समासान्तोऽचप्रत्यय: । नाइति न भजति। 'माकतैः पूजवेदिष्यं म केतक्या म्हैरव्वरम्' इति निषेधस्मरणाधिति भाव: । जङृया चरतीति आङिकी। "चरति" इति ठकू। "टिदाणञ्-" इत्यादिना ठीपू। विरहय्येति। स्वतवेत्वर्यः । "ल्यपि लघुपूर्वात्" इत्ययादेशः। सा न वाच्येति। बस्बां क्रियायां वः कर्त्ता प्रतिनियतस्तपुक्त्येव तस्या अपि गम्बमानस्वात् सा करिया पृथक् न पाच्या। उकौ

१ अर्थपौनरत्तरय T. २ 'अभुक्रमाराथ्य C. २ दलभ्रेणीमिय D., G. ४ D., G., and M. omit यथा. ५. 'स्पेन्यादि K, ६ सदाशिव K. •K. drops अपि, ८ ठचा K.

पछ्ठ उन्मेष: ।

उत्कण्ठाभारताम्यत् कुबलयनयनामोनसाम्भोजभानु- शिन्तासंतापमीलत्फविकुलकुमुदव्यूहनक्षत्रनाथः ।

ख्यात: सर्वत्र योसौ जगति स जयति ओोनृर्सिहक्षितीन्द्रः।

इत्यत्र मानसाभ्मोजादिषु विकासाविक्रिया नोपीचा।

वीरा: प्राक् कति नात्र तैरहमसावित्थ न संवर्धिता न त्राता न च लालितेति भवतः प्रत्यायनं कुर्वती। त्वत्कीर्ति: कलहंसकम्बुरजनीजानिच्छलेन स्पृश- त्यम्भोजासनकंसश्ासनपुरारातीन् कलिङ्ेश्वर।।

अत्र शासनपद्स्य पौनरुक्यम। अरातिपदेनैवाभिमतार्थावेंग- मात्। कंसशासनश्र पुरारातिश्रेति दन्द्वाधयणमिह नोचितम्।

वा पौनरुत्तयमित्यर्यः। नोपास्तेति। भान्वादे: कर्तुरुपादामाविति शेषः। धीरा इति । संवर्षिता पोषिता। चाता भयहेतुभ्यो रक्षिता । नातेः कर्माने क: । लालिता उपलालिता। प्रत्यायनं विश्वासनं अपयमिति यावत्। रजनी जाया वस्ब स रजनिजानिशन्द्र:। "जायाया निह्ू" इति समासान्तो निअनवेग:। इह कलईसादीमामम्भोजासनादिचिद्गत्वात् तत्स्पर्थ एव तन्तरेवतास्पर्यः । 'देवता- पाइसंस्पर्धस्तलनिक्ृत्पर्धमं तथा' इति वचनादित्यभिप्ेस्वाइ। छलेनेति। अभि- मतेति। कंसपुरशष्दयोरेव इन्हे तर्दन्ते युतस्वारातिस्ष्दस्य प्रत्येकसंबन्धे कंसा- रातिः पुरारातिशेत्यर्थस्यावगमाहित्यर्थः। ननु इन्दान्तरात्रवणेत्पी तदर्यावगति- रस््वेवेष्याचड्कबाइ। कंसशासनग्ेति। ननूभवनापि इन्दलक्षणस्य चार्यस्व

१ "शेचनामभोज' T. २ 'नृपतिकुलाम्मोधि' T., C.,M. १ नोक्रा T. ४ "पदेनै- केनेवा T. ५ वगमनात् T. ६ तदन्तस्थाराति D.

१८२ एकावल्यां तरलान्ितायां

उपायलाघयासंभवात्। कंसपुरयोररातीति तत्पुरुषे पुनराश्रीय- माणे कतरोऽपि न विरोध: । तंत्रोपायलाघवसभवात् प्रतीतिः प्रधानमिति सैवानुसरणीया। न लक्षणमात्रम्। प्रतीत्यर्थमेव लक्ष- जस्याश्रीयमाणत्वात्। 'अम्भोजासनकैटमारिगिरिशानेषा कलि- झेश्वर' इति पाठे नायं दोष:। सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य पुनः स्वशब्देनाभिधानं कथितपदापरपर्यायं पुनरुकमेव मन्तव्यम्। इवशब्देन यॅंत्रैकेनैव दीपकत्वात् कर्त्तृकर्मादीनामप्युपमानोपमेय- भाव: प्रतीयते तत्र द्वितीयस्येवशब्दस्य प्रयोगो न योग्यः। पद्पी- नरुक्यप्रसंगाव्।

लापवं र्थवति। कंसेति। ननु लक्षणमुपेकष्य लाघने कः पक्षपातस्तचाह। प्रतीतिरिति। लघुप्रतीतिरित्वर्या। सैवेति। लघुप्रतीतिरेवत्वर्यः। प्रतीत्वर्थ लघुप्रतीस्यर्यम्। सर्वनामपरामर्शयोग्यस्येत्यादि। बथा 'पुचि भूषमति शुतं पपुः प्रशमस्तस्म भवर्वलंक्रिया। प्रशमामरणं पराक्रम: स नयापादितसिद्धिमूषण:।।' इत्वन प्रथमानरणमिति प्रशमस्य पुनः स्वद्ष्देमोपादानं पुनरुकम्। अन्वभ् सर्वनाज्रैव पैरामर्धान् दोषः। मन्वेतन्मतान्तरेऽपि कथितपद नाम रोपान्तरमुच्यते तत् कयं पुनरुकमत भाह। कथितपदापरपर्यायमिति। मेनेकेयोपमां केचि- दाड़:। यथा 'ततः मतस्ये कोपेरी भास्वानिव रघुर्दिद्यम्।

इति स्वमते सदपि पुनरुक्मेवेत्याइ। इवराष्द्रेनेति। पीनरुततयन्तराण्बाइ।

१ अत्रो T., O., G., M. २ T. omits इति. ३ D. and G. omit पुनः ४ यद्योकेनैव T .; इवशब्देनैकेनेव यत्र C. ५ पौनहत्त्यस्य प्रसंगात् T. ६ न्यन्न दोष K. • धमित्यर्थ: K, ८ परामर्थान्नायं दोष: K. ९ अनेकधोपमा D.

षष्ठ उन्मेष: । १८३

विशेष्यस्याभिघाने तु सामान्योक्तिर्न युज्यते। यथा मेरुंगिरि: श्वासमरुच्चन्दनपादपः ।६॥। और्वो वह्विर्मणिर्मुक्ता शेषोऽहिः पुष्पमम्बुजम्। वसन्तर्तुः शरत्काल: कल्पान्तसमयादि च॥७॥ मदाम्भोSश्रुजलं स्वेदसलिलं पैचनादिषु। विधिव्यापारकर्मादि प्रयोज्यं न केंदाचन ॥८ ॥ प्रत्युदाहरणं यथा संगीतादिविच्ारवाधितरणे सांयात्रिक: कस्य न व्लाध्यो वीर कलिङ्गपार्थिव भवान् भूलोकचिन्तामणिः। रेखारलोञ्छितकैतवेन सुकती पभ्माभिधानो निधि: साक्षाघयस्य करे कुबेरनगरीसर्वस्वमुज्जुम्भते।। मत्र तरणव्यापार इति नोक्तम्। तरणस्य व्यापारे व्यमिवारा- भावाव्॥ इति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य कवेविद्याघरस्य कर्तावेकावलीनाश्र्य- लंकारशास्त्रे दोषनिरूपणं नाम पष्ठ उन्मेष: ।।

विशेष्यस्येत्यादि। पचनादिष्विति। पचनविधि: पाकष्यापारो भोरजंन- कर्मेत्वादि पुनरुकमित्वर्य.। सुगममन्यत।। इति पेदेवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहोपाध्यायकोला चलमल्लिनाथसूरिविरचिता- यामेकावलीव्याख्यायां तरलाख्यायां 'दोघनिरूपणं नाम षछ्ठ उन्मेषः ।। ६ ।।

१ मेरुगिरिश्वासमरुशन्दनपादपा: T. २ शेषाहिर्मालतीपुष्पमावोंडभिविदुमो मणि: T., C., M. ३ वचनादिपु T.G .; भोजनादिषु C., M. ४ कथंचन T., O., G., M. ५ लञ्छन" T., G., O., M. ६ व्यापारन्वे D. · इति विद्याधर° D. ८ कृतैकावल्यां दोषनिरूपणं पहोन्मेप: D. ९ विशेष्येति D. १० भोजनव्यापार इत्यादिकं K. ११ K, omite सुगममन्यत्. १२ इत्वेकावलीव्याकयायां तरलिकायमाबां D. ११ K, omits दोपनिरूपण नाम.

मय सप्म उन्मेष: ।

अथ दोषव्यावृत्त्यालंकारः केथ्यते ऽघुनास्माभिः। पुनरुक्तवदाभासो भवति प्रमुखावभासनं देवा।9। यद्यपि शष्दालंकारनिरूपणानन्तरमर्थालंकारनिकपणमुचितं त-

स्याळंकारत्वदर्शनाय व्युत्क्मेणात कैथनमेतस्य । प्रमुखख आपा- ततः प्रेतिभासनं न पुनस्तनैष विश्रान्तमर्थैक्यम्। मन्यथा पर्याय-

अेयालंकारविरूपणाय संगविभाह । अंथेति। शोषनिरूपनानन्वरं सव्पति- योगितयालंकारनिरपणं संगतमित्वर्यः। तम पुनरुकवदाभासी नाम कमिद्याल- कारस्तमोंले लक्षमति। पुनरुक्तवदाभाल इति। अपुनरुक्तोप्ि बब भर्य आपाततः पुनरुकवदाभासते स पुनरुकवदाभासी नामालंकार इत्बर्यः। शेधत्वस्य विभागकयनं नामाय्यातगतत्वेनेति ग्रेप:। नन्वर्थालंकारोडयं कथम- प्रस्तवि निरूप्यत इत्याद्यङ्क्य चिरन्तनप्रसिद्धपेति पूर्वेषां परिहारे स्थिते स्वयं परिहरन्तरमाइ। यद्यपीति। अर्थपौमरुत्तवस्यैवेत्येवकार: भउदपौनसतयष्यर्पच्छे- हर्थ:। प्ररूढस्येत्यन रठव्यवच्छेद:। तद्विपर्ययस्येति। मरूठार्थपी-

इति। आरम्भ इत्यर्यः। प्रतिभासन शब्दतात्पर्यमाह। न पुनरिति। ननु सनैव विशान्ति: कयं न अविष्यतीत्याध्यदक्याह। अैन्यथेति। भर्थान्तरस्वीकारमन्स-

१ कथ्यतेऽरस्माभिरधुना G. २ T. drope कथनमेतस्य. ३ प्रमुखत आपाततः T .; ममुखमापाततः G. ४ प्रतिपादनं T. 4 K. drops अथ. ६ अयेत्यादि K. ७ 'स्त- माह। पुनरुक° K. ८ 'व्यवच्छेदार्थ इति K. ९ 'शब्दस्य तात्पर्य K. १० 'भविष्यती- न्याइ D. ११ अन्यथा पर्यवसानवद्यादिति K.

सप्तम उन्मेष:।

गतल्वेन। क्रमेण यथा अभ्यस्ताशेषविद्याभरगुरुषिषणं विद्विषद्टकपान- क्रीडानिख्त्रिंशलङ्ं विरचितवसुघाचक्ररक्षाविभूतिम्। E तुझे शृझ्े सुमेरो: सुरयुवतिगण: श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र ।

सो: पुनरुक्वदाभासनम् । तान् निर्माति करोति हस्तितरिपून युद्धेपु ते विक्रमान् यैलोंको भरते विभा्स कुतुकं रामेऽपि न प्रस्तुते। कि चाभ्यर्थन दुष्कृतानि शमयस्याकर्णयस्येकदा यध्याकृष्टसुधारसं सुमनसां सूकं कलिङ्रेश्वर II अत्र निर्माति करोतीत्यादिकयोराख्यातयोः।

रेणानुपपसेरित्यर्य:। बिभजते। तदू द्वेधेति। अज्यस्तेति । गुरुषिषर्ण भरितबुद्धिमित्वर्यः । मिखिशलङ्र निईयखङ्गम्। 'निरखिंग्यो निर्षये लड्े' इति विशवः। वस्धाचकत्य रक्षा रक्षणं विभूतिरैश्वये च विरचितं बेन तमू। भालोक- मनावो टुटटमहिमा। कुनेह पुनरु्कवदासनं तदाह । अंन्नेति ।'गीष्पतिर्धिय- नो गुर्र'। 'विभूतिर्भूतिरक्षयोः'। 'तेजः प्रभाव आलोकः' इ्त्येमिधानै: पर्षा- वत्वमतीतेरिव्यर्य: । द्वितीयमुदाहरति। तानिति। कर इति च्छेद:। अतिहस्ति- तरेपूंम हिसित पनूम । वैर्बिकमैर्मरते भरताख्ये शाकुन्तलेये राजि रामे वाधरयौ प्रस्तुते प्रभस्ते। अभ्वर्थनवुष्कुतानीति चछेद:। याञ्चादुःखानीत्वर्यः। इह पुनरुक्- वदमासमुद्ावयति। अन्नेति। आदिशब्दाद् भरतेविभर्चीत्यनयो्निद्यमयस्याक- नंबसीस्वनयोभ संभङ:।। १ "वद्वमासनम् T. २ चास्यार्थन° T. ३ T. adds पुनरु्तवदाभासनम् after 'राख्या- तयोः- ४ अभ्यस्तेन्यादि K. ५ निदयः खङ्ग:' D. ६ अजेन्यादि K. · इत्याद्यभिधानैः K. 6 पर्यायभतीते K, ९ तानित्यादि K. १० 'रिपूनतिर्हिसित D. 24

एकावल्यां तरलान्चितायां पुनरुक्तवदाभासं कथयित्वार्थेकनिष्ठमपि। अथ शब्दालंकारा: प्रस्तूयन्ते त्रयोऽघुना- स्माभिः॥ २ ॥ शब्दस्य पौनरुत्तयं व्यअनसमुदायमाश्रितं यंस्मात्। स च्छेकानुप्रासः संर्यानियमे समुल्लसति ॥ ३ ॥

न्यानियम:। सेका विद्ग्धास्तै: प्रयुक्कोश्यमनुप्रास इत्न्वर्थ:। कलाकळापं दधदुज्वळोज्वलं मुडुस्तमस्तोममपाकरोति य:। अथ संगविकयनपूर्वक समशलंकारन् प्ररतौति। पुनरुकवंदिति। अर्यार्ल-

पुनरर्योपेक्षणा य्ब्दत्य मवीतावन्तरङ्रत्वेन प्रथमं सक्शालंकारा: प्रस्लूबन्त इस्बर्य: । इह सम्दपोनरत्यं श्रब्दानंकारीऽनुप्रासाययः। स च विविध:। छेकानुप्रासो पृत्य- भासी लाठानुप्रांसथेति। तनाथं लक्षवति। शाष्दस्येति। तमर शब्दपौमरुवतं दि-

नरुतवं सति संक्याविशेपनियमे छेकानुपास इत्वर्यः । नियतसंय्वाविक्येष दर्स- बति। इयोईयोरिति । अर्ज 'सोडनेकस्व सकृत्पूर्षः' इस्वादिया सकृष्- व्यप्नयुग्मावृत्तिछेकामुप्रासः। असकृत्तदावृत्तिवृत्यनुपास इत्वाह काव्यप्र- काशकार:। अलंकारसर्वस्वकारस्तु तद्विपरीतं सिद्धान्तयांचकार । तन्मता- गलम्बेनाह। असकृत्साटश्यमिति। उदाहरति। कलेति । अम छेकानु-

१ यस स्पाल् G., M. १ व्यज्जानयो: G. ३ हित्यादि K. ४ 'कास्वे त्र्य' D. ५K. drope अत्र. ६ कलेत्यादि K.

ससम उन्मेष:।

न फस्य हर्ष वसुषासुषाकर: करोत्ययं धीरनृसिंहभूपतिः।। संख्यानियमाभावे भंवति पुनर्वृत्त्यनुपासः। केवलव्यअ्ञनसाहश्यं सकृद्ग्यअ्नसाडश्यं श्र्वादीनां व्यजनाबा. मितरेतरसाडश्यं संख्यानियमाभाव: । वृच्तिस्तु रसविषयो ध्या- पारस्तत्समुचिता वर्णरचनेह वृर्ति:। तटुपलक्षितोध्यमतुप्रास इत्न्वर्थाभिक्योऽपि। क्रमेण यथा श्रीमन्नुसिंह नरनाथ कथ यशस्ते कुत्तारिकण्ठरुघिरारुणिताव् कृपाणाद्

दिवीयमेर लक्षयति। संस्येत्यादि। संययानियनाना इज्जेतिटृयोति । केवलेवि। केवल्यमसमुदितित्वम्। सादृश्यं पौनरलयन। सकतृष्यप्नेल्यन म्यस्र. नहयसादुडयं विवक्षितम। एवं च सत्यसकदेकेकव्यअ्रमपोगरुत्तवं सकत्ष्य्ञम- हयपोनरत्तवं विचतुद्यदिष्यञ्जमसमुदयपोनरुत्तवं पेत्वर्थः। अलंकारसर्वेस्व- कारोकरीत्या वृस्द नुमावशम निर्वचम् पृत्तिशव्दस्य तावतपुक सुबयार्थनार। सृचिस्त्थिति। इह तहती वर्णरचना वृत्तिरपचाराकुष्बत इत्याइ। तल्खमु- वितेवि । क्रमेणेति। प्रयमोशहरजे केवलव्यय्णपोमरसयं म्यकं द्विनी योसहरणे नाथ नायमिति सकश्पञ्जनदयपामरुत्तर्यं तृतीये जगति जगतीति न्वादिसादृडयन् ।

१ कवितोडम पृत्यनुमास: T. २ व्यजानट्वयसाटस्य G. 2 व्यादि K. ४ नि्कस K ९ 'व्यादि K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

युक्ता विपलेषु कपा न कर्सु- मेते विकुर्षन्ति हि कार्यकाले। इत्याहवे वीक्ष्य कलिङ्गनाथं नाथन्स्यमी प्राश्जलय: सपलाः॥ जेगति गजगतिर्नन्दतु श्रीनृसिंद्:। इदमेव स्वरसहितं व्यञ्जनसमुदायमाश्रितं यमकम् ॥४॥ मत्र कचिद्धिम्ार्थकत्वं कचिदनर्थकत्वं कचिदेकस्यानर्थकत्वम- न्यस्य सार्थकत्वमिति संक्षेपतः प्रकारत्रयम्। क्रमेण यथा कलिङ्गनाथ यस्मात् त्वं प्रभव: सर्वसंपदाम। अतस्तव तुलां प्राप्तु प्रमवः केऽपि नापरे।। मत्र प्रभवः प्रभव इत्यभिहितयोर्भिन्नार्थकत्वम्। भाग्यसीभाग्यसौजन्यनिधि नरहरिं रैतुम:।

अत्र भाग्यसौभाग्यसावित्यनयोरनर्थकत्वम्। प्रथमस्य चतुर- मिर्त्यस्य सार्थकत्वर्मपरस्यानर्थकत्वम्।

साम्बात् स्वरष्यअनसमुदयपीनरुत्तयाभ्रितं बमकाययं संब्दालंकारान्तरमाह। इदमेथेति । इदमिति पौनरुतवं परामृश्यते। नियतसंख्याकस्वरम्यअ्जनपोन- इत्वं बमकमित्यर्यः। तत् नेषा बिभजते। अत्र कचित्रिदिवि। आधमेरड- मोरिति शेप:। अत्र प्रभव इति। प्रमवस्मस्मादिति प्रमयः कारणम्।"कदो- १ जगति जगति निन्यं नन्दतु D .; जगति जगति नन्दति श्रनृ M .; दृप्यद्दुर्वारवरिक्षितिपति- वनितालाचनाम्भोरुहेन्दुः। क्ीडासौवं कलानां जनयति जगदानन्दनः श्रीनृसिंद्: G. २ 'मिन्नार्थत्य D. ३ दनर्थन्वं G. ४ कर्पा T. ५ नो परे C. ६ मिन्नार्थन्वम् O., G. • नुमः Ti C. मित्येतस्य T., C. ९ T. drope अपरस्यानर्थकत्वम्. १० शब्दालंकारमाह K.

सस्षम उन्मेप:।

प्रायशो यमके चित्रे रसपुष्टिर्न दृश्यते। दुष्करत्वादसाधुत्वमेकमेवात्र दूषणम् ॥५॥ रलयोर्डलयोस्तद्वल्लळयोर्बवयोरपि। नमयोर्नणयोश्रान्ते सविसर्गाविसर्गयोः ॥६॥ सबिन्दुकाबिन्दुकयो: स्यादभेदेन कल्पनम्। यमकं तु विधातव्यं कर्थचिदपि न त्रिपात्॥७॥ वर्णानामथ पद्माद्याकृतिहेतुत्वमुच्यते चित्रम्। कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नाकाशसमवेतैः ककारादिमिरमेदेन भ्रहणा- द्विप्यक्षरेष्वप्ययं ककार इत्यैक्यप्रतीते: शब्दालंकारत्वमत्रपचा-

खप्"। प्रमवन्तीति पभवः समर्या:। "विप्रसंभ्यो इसंज्ञायाम्" इति डुपरत्ययः । इस्तुमयोः पार्थक्यमित्यर्थः। ननु केयमारया कवीनां नीरसयोशिननवमकयोरित्या- सड्कवाह। प्रायश इति। वैचित्यवद्यादेव चमस्कारकारित्वसंभवात् न रसा पेक्षा प्रेक्षावतामित्यर्यः । तर्हि कयं न सर्वाहरस्तभाह। दुष्करत्वादिवि। अशकानामनाइये न तु शक्कामामिति भाव:। तभ वर्ज्यावज्ये दर्धयति। रल- योरित्बोहिना। न त्रिपादिति । विपादवृत्तियमकं स्वमताभिधानम्। मता- न्तरे जु सदप्यसत्वेव । 'एकडिनिचतुष्पाठ्यमकानां विकल्पना' इत्यादिना दृण्डिना लक्षणोदाहरणाम्यां बमुधा प्रपत्नितत्वादिति॥ वदेवं बमकमुतवा स्वरसहितष्यक्जमावृत्तिमत्वसाधम्यात् तदनन्तर चिनाय पव्दालकारविद्ेषं लक्षयति। वर्णानामित्यादि। नन्वशव्दात्मलिप्यक्षरगताका रचिनस्थ कथं सव्दालंकारतेत्याचड्क्याइ। कर्णेति। अगमष्वपि लिप्बस-

१ लव्योस्तद्शलयो C.२ 'णनयो D .; 'णमयो G. ३ शेव D. ४ 'मस्पौपचा- रिकम् T., C., M. ५ ित्यादि K. ६ चित्राख्यशब्दा D.

--

१९० पकावल्यां तरलान्वितायां रिकम्। कर्णिकाप्रमुखस्थानविशेषेल्लिट्टानां धर्णानां पुनः पुनराष्-

अत्र यद्यपि बन्धचित्रमाकारचित्राद्द्िअं मन्यमानैरपि चिरन्त-

प्रसिद्धं तेत् पभमशैलादिकमाकारचित्रम्। मैतु द्विकर्सुक हकमु- सलमुरजगोमूत्रिकाचापचकरादि तद्न्घचित्रमित्यनयोर्भेद: कस्प- यितुं शक्य पवास्माभिः । तथापि न कल्पितः। आकारचित्र इवेड नन्धचित्नेषपपि वर्णानामाकारोल्लालकत्वात् पभ्मादिरूपतयाक्षराणां

रेप गम्यगमकयोर मेदोपचारात्यात्वमित्यर्थः। चिन्माणवेयापकलश्णं निष्क- य्याह। कर्णिकेति ।

मुपन्यस्यति। अत्र यद्यपीति । चिरन्तनैनोंने येतू कोडन्यो य- तीस्याधङ्क्याइ। तथापीवि। ईश्वरकर्चृकत्वे सत्यपीवि। कुतत्स्य जगत इति श्रेष:। एककर्जृकतयेति। ईश्वरमानकसृंकतबेत्वर्यः। द्विकर्जृ- कमिति। ईश्वरकर्भृकमस्मवादिक र्भूकं वेत्वर्यः। अस्मदादिक र्ृकेऽपीश्वरस्व सेवोत्पत्तिमन्निमित्तत्वेन कर्मतृत्वस्थ शब्दलिङ्गाभ्यामङ्गीकारादिति भाव:। तर्हि तयैवास्त्वस्वत आइ। तैयापि न कल्पित रति। कुत इस्बत भाइ। आकारेति। आकारोक्वा सहेतुत्वाविद्येपादाकारचिन एवान्सर्भूते बन्धनियमपी- स्वर्थ: । 'आभर्बालेवययोभिनय्' इत्यमरः। तनालेक्यार्यत्वमान्रित्व चिनस- मस्वेह प्रवृत्िनिमित्तमाह। पच्मादिरूपतयेदि। चिनसपृत्तत्वाजिनमिल्वर्क।

१ कर्णिकामुख T. २ 'विशेषाभिष्टानां D. ३ "पीश्वरकर्जृने D. ४ सदेवकचृतया T. D. drope तत्. ६ यत्र 0 .• "न्यापक लक्षण K, ८ बसु K. ९ "ित्योः अपेषा K. १० भेदमुप K. ११ 'नोतमेवान्यो वस्पर्ती' D. १२ सर्वोत्पच्िनिमित्तत्वेन D. ११ अयाि D.

सप्तम उम्मेष:। १९१

लिज्यमानस्वेन चित्नसावश्याचित्रमिदमुच्यते। मेहो येन करमेण गता वर्णपक्किस्टेनैव क्रमेण प्रत्यागतेत्याश्र्यकारित्वाद्ा चित्रमि-

पदार्थपर्यालोचनेन मन्दबुद्धीनां चितो नानस्य त्राणाद्वा चित्रमि-

कतम्। एतर्ष काव्ये गडडभूतमिति नेह प्रतायते। यत् पुनः स्वर-

स्मेन दर्शने वृश्यलुभास पव। यथा

कलड्टिकडकाकोलफुले कलकलाकुले। कट्ेलिकलिकालोल किं का कोकिल काकली॥।

भमस्माधर्जार्थत्मयनेन तनापि प्रवृत्तिनिमितं संभाववति । अहो येनेति।

नवप्रस्कामतरहिते स्थानचिये निरोज्यालवष्वाप्तिरित्ाशङ्क्य कटि विहाव चितो शमस्य माणाचियमिति बो्गामयणेन तनापि चिनवष्द प्रवर्सवति। अभि- नवेवि। निरेध्यनिष्कण्ठषाथपूर्वार्थपरिील नेनेत्यर्थः। अम्वर्थेति। चितं संविद शाकत इति चिन वयुस्पत्तिविक्ेषहेतुरिति यावत्। "आातोऽनुपतमें कः।" हं

कियुसहरनमत भाइ। एतखेति। मेदुमूतं दुर्गन्धिरित्वर्यः। नेह प्रतायते न प्रतम्बत इत्बर्यं: । "तनोतेर्यकि" इति विकल्पादनुनासिकस्याकारादेघः। इयक- रम्यशरादिचिनमनुप्रासेऽन्तर्भावयति। यत् पुनरिति। तभ इपक्षरमुदाहरति । कलड्ीत्वादि। कलकलाकुले कोलाइलसंकुले कलट्टिनो टुटा वे कड्ा लोहपृष्ठाक्या:

१ आहोस्विटोन T., C., G., M. १ र्यन्रमक T.,C., M. ३ पतन्तु T .; पतत् काव्यस्य महु 0., M. ४ चित्र परे° T, ५ तदस्मदर्शने C.,M. ६ °मासमेद पव D. • थेनेन्यादिना K.८ शोमयृच्याअयनेन K. ९ अभिनवेत्यादि K. १० 'दपूर्वपरिसीलने D, ११ गडुग्रन्थि K.

१९२ एकावल्यां तरलान्विताया

स्वरचित्रं तु बन्धशैयिल्यकारितया दोष प्वेति नालंकारतया स्वीकृतम्। यदाह राजा

उरुगुं एुगुरुं युत्सु बुबुधुस्तुष्टुवु: पुरु। लुलुपुः पुपुपुर्मुत्सु मुमुडुस्तु मुडर्मुद्ः॥।

शब्दार्थपौनरुत्तयं प्ररूढमभिघीयते दोषः ।।५।।

मस्यार्थपौनरुचयेनैवे गतार्थत्वादनामिधान शब्दार्थपौनरुक्य- लक्षणतृतीय कशष्यागतालंकारनिरूपणैकप्रयोजनम्। तात्पर्यभेदयुक्तं लाटानुप्रास इत्यदः कथितम्।

पक्िषिशेषा: काकोला शोणकाकास्तेषां कुले सहे है कोकिल कड्ेलवो लताविधे- पास्तासां कलिकासु लोल सतृष्ण काकली स्वदीय: कलस्वर: का कि कापि कि न कापीत्वर्यः । उरु्गुमिति। उरु्महती गौर्वजं बस्ब तमुरुर्गु वज्जाइस्तमित्वर्यः। पुगुर्रु दिवस्पतिभिन्ं बुत्सु सुद्धेपु पुसुधः सारवत्तवा विविट:। बोधवेर्मोवादि- कान्िटि परस्मैपदम्। पुरु प्रभूतं सुषटवुरस्तुवन् लेलुवः लुर्नन्ति सम मुस्सु मोहेपु पृपुत्रः पुर्टि गता: सुमुहुर्मु हन्ति स्म॥

केवलार्थपौनहेतयं दोप: केवलशव्दृपौर्नरुवत्यमनुप्रास इति चोकम्। अयोभय- पौनरुक्त्यमपि परूढं चेहोष एवेस्याह। शाब्दार्थेति। नन्वस्याप्यर्थद्वारकत्वा- दर्यपोनरुत्तयेन गतार्थस्येह पुनरभिधाने प्रयोजनमाह। अस्येति। उभयपौन- हक्सोपजीविनो लाटानप्रासस्यैतस्माव भेवेन लक्षणार्थमित्वर्थः। तथा तं लक्षमति। तात्पर्योति। अद उभयपोनरुकश्यमित्यर्थः । अन्यया दोष इति भाष:। सात्पर्यपदा-

१ तुलुपुः O.,M .; रुरुदु: T. २ नैवावगतार्थ' T. ३ कलः स्वरः D. ४ "मिन्यादि K, ५ लुलपु: K. ६ लुम्पन्ति K. •° रुकत्येष्टो दोषः K, ८ "पौनरुत्तरय वृत्त्यनुपास इति K.

सप्तम उन्मेष:। १९३

सात्पर्यमन्यपरत्वं तद्षेव भिदयते न शष्दार्थस्वरूपम्। नायमन- न्ययः। पौनसज्यस्य तात्पर्यमात्रभिन्नस्यात्र धयोजकत्वाद्। अन-

क्यस्य पुनरीचितीवशेन प्रसङ्तसङ्गतत्माद्। तस्माद्व्ियविषयत्व- मनयो: ।

वीरनूसिंह इवाजी वीरनुसिंहश्धरं जयति। इत्यादावेकवाचकानुप्रवेशलक्षण: संकर: स्यात्। उदाहरणं तु साला जाभन्ति गुणा जाला दे सहियपहि घेपन्ति। रहकिरणाणुग्गहिभा इदोन्ति कमलाइ कमलाइ ।।

र्थंमाह। अन्यपरत्वमिति। नन्वनन्वयार्यालंकाराइस्य भेदो न स्वासनाह। नायमिथि। उमबोर्मेंदकमाह। पौनरुच्त्यस्येति। उमयपौनस्तवं लाडानुपासे पयोजकमनन्यवे त्वर्थपौनरुत्तयं वायतैवेकस्व युगपदुपमानोपमेयभावसिजेरित्वर्यः। किमये न्हि तम सम्दैक्यं कुर्वन्ति कबयो नियमेनेत्यापड्सवाह। रष्द्रैक्य- स्य पुनरिति। औचितीवशोनेति। उद्देद्यप्तिनिहेशवोरैकरूप्यमिति न्याय- वलेनान्यथा पर्यायमकममभ्गापसेर्न तुलक्षणत्वेनेत्वर्यः । एवं सत्यन्योन्यसापेक्ष- शब्दार्य पौनरुत्तवं लाडानुप्रासोऽनन्यये त्वर्यमात्रपौनरुकस्यमिति विषयभेद इति निगमबति। तस्मादिति। एवं चानन्ववेडनयोरकेवाचकानुप्रवेद्यलक्षणः संकर इति सोहाहरणमाइ। प्रतिमटेति। ईण्टाको निवर्सक इत्बर्यः। "जल्प- मिक्ष-"इत्यादिना पाकनुप्रत्ययः। लाटामुम्रासस्य प्रसिद्धोदाहरणमाह। तालेनि।

१ न तु शब्दार्थ T. २ 'मेयभावस्यैवोपयुक् T. ३ राचिन्यवशेन M. ४ 'लुग्ठाक D. T. has यथा for उदाहरणं तु. 0. and G. drop तु. भटेत्यादि K, ८ सुण्ठाको D. ९ तालेत्यादि K. 25

१९४ एकावल्यां तरलान्चितायां

अत्र प्रेथम: कमलराब्द्ो वस्तुमान्रामिधायी । द्वितीयस्तु सीर-

इत्यस्त्येव तात्पर्यभेद:। पञ्चैते Sलंकारा निर्णीताः पौनरुत्त्यक्क्ष्यायाम्॥६। इति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य विद्याधरस्य कवेः कतावेकावलीना- म्रयलंकारशास्त्रे शब्दालंकारनिरूपणं नाम सप्तम उन्मेष: ।

तरा जावन्ते गुणा बरा ते सहरवेर्गृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीवानि भवन्ति कमलानि कमलानि। अम तात्पर्वभेदं हर्घनति। अत्र प्रथमेम्मादि। बुश्रिसौकर्याय पौनरुजयमूला- लंकारसंखयामाह। पश्चेत्वादि। केवलार्यपौनरत्तयमूला एनरकवदाभासः। मष्य

शब्दारय/मयपौनरुक्त्याल्ाटानुपास:। इत्बेव पोनरुकत्वरूपा: पश्मालंकारा निर्णाता इत्वर्थः। तनायोऽर्यालिकारः। अन्ये चतार: स्ब्दालंकाराः । चिग न पज्चन: सव्दालंकार इवि विवेक:।

यामेकावलीव्याख्यारयां तरलाख्यायां ेव्दालंकारनिरूपण: सप्म उन्मेष:

१ प्रथमकमल T. २ कक्षाया: D .; "कक्षायाम् O., G. ₹ इति श्रीविद्यापरकुता- वेकावल्यां D. ४ K. omits शव्दालंकारनिरूपण :. ५ सप्तमोन्मेप: D. -------

गयाषम उन्मेष:।

अर्धालंकरणानि प्रकटीकुर्मोडवुना तु तत्रापि.। न्रूम: प्रथमं भेदाभेदप्रावान्यतस्तावत्॥ १ ॥ विलसति सति साधर्म्ये स्यादुपमानोपमेययोरु- पमा। द्विंघाभ्यवायि कविभिः पूर्णालुंप्ताविभेदेन॥। २॥ उपमेति लक्ष्यनिर्देशः। शेषस्तु लक्षणम्। समानो धर्मो ययोस्ते सघर्मणी अर्थादुपमानोपमेये इन्दुबदनादिके तयोर्मावः साधम्पे कविसैमयप्रसिद्धं कान्तिमसवादि न तु वस्तुत्वप्रमेयत्वादि प्राह्यम्। वदेव शब्दालंकारानुकत्वा संमत्य्थोलंकारनिरूपणाय संगतिमाह। मर्थालं- करणानीति। सुघवः मरस्तावमेदक: । पूर्व मतीतावन्तरङ्गस्वाच्छडशलंक्ारा टका: । मधुना स्वर्योलिकारा उच्यम्त इत्वर्यः । आदावुपमाभिरूपणस्य कार- पमाह। तत्रापीति। मर्यालंकारेष्यपीत्वर्थः । मुखमेव चन्द्र: मुखचन: मुर्स चन्द्रम भोगते मुखं या चन्द्रो या न मुखं करिन्मु चन्द्र इत्मादियावृश्यविष्कितिकि देपे रूपकरीपकाय नेकालंकारबीजतयोपमाया। प्रथम निरूपणमित्वर्य। सावृइन- मूलत्वाविषेषाहस्या: को भेर ईत्वापङ्सबाह। भेदाभेदेवि ! हह साधृवयमने- पवलंकाद्रेपु केचिट् भेवपधाना यथा व्यतिरेकाठय:। केच्िदमेदप्रधाना बया रूपकाइय:। इयं सूमयप्रधानोते सर्वा्लकारोत्तीणोडर्वमलंकार इत्बर्थः। एवं संम तिमुकत्ा लक्षमं विभाम चाह। विळसँतीति। इह पठपम्तत्य लकष्यपएसंबन्प- पसमिरासार्य लक्ष्यलक्षणांगी विविनकि। उपमेवि । सादृषयार्थतामतीत्वर्य- साध्म्बद्यमं व्याचटे। समान इति। कि तत् साधम्यें तदाइ। कविसम- येवि। अन्यया पर्वतपरमाण्वोरप्यौपम्यम्रसङ् इत्यभिप्रायेणाइ। न स्विति। नन १ देवा 0. २ लुप्तादिमेदेन O.,G., M., D. ₹ 'समयसिदं G. ४ स्वानन्तर्पादर्था K. ५ इन्याह K. ६ यमुपमा्लकार K. •वीत्याददि K.

१९६ एकावल्यां तरलान्वितायां

पमेयनिरेसने पर्यवसितम्। इतरथा कुमुदमिध मुजं कारणमिव कार्यमित्यादावप्युपमा स्यात्। कार्यकारणयोः साधर्म्यमेव कुत- स्त्यमिति चेश्न। कारणगुणप्रक्रमेण कायें गुणारम्म इत्यमयोरपि साधर्म्यस्य संभवास्पदृत्वाव्। ननु भेदाभेदमाधान्यवचनमिह न समीचीनमिति चेदुच्यते। तन्न चतुरचेतसां विद्वारचुरममिरोइवि।

नावमर्यो लक्षणाकरेधु प्रतीयद इत्यासड्क्वाह। अत पवेोति। वेनाधिकण- नेन सहोपमीयते तहुपमानमम्कुत चन्द्रादिक बस्तु न्यूनगुण सतुपमीयते तन्तु- ए्वतया वर्ण्बते तदुपमेयं प्रकुत सुखादिकं तमोरित्यर्य:। इहोक्लक्षणोपमानोप- मेवैकनियतसाधर्म्यमहणसाधर्म्यादव तदवगमे पुनस्तयोः स्वैयशोपादानं सिद्े सत्यारम्मो नियमार्थ इति न्यायात् पूर्वोक्तनियमपर्यवस्ितमिति तात्पर्यम्। विपसे बाधकमाह। इतरथेति। तब कार्यकारणयोः साधर्म्यमसक्तिरेव नास्तीति चहते। कार्येति। कार्यगुणानां कीरणगुणपूर्वकत्वा नयोर्गुणतः साधर्म्यमस्तीति परि- हरति। नेति। भेदामेदप्राधान्ये उपमानोपमेययो: साधर्म्यमुपमेति लक्षणं तन्र भेदाभेद्पाधान्यमिति विशेषणं व्यर्य व्यावर्स्यानुपलम्भादिति सककते। नन्विति। रूपकष्यतिरेकादिस कलोपम्यगर्भालंकारव्यावर्त्तकत्वान वैद्यर्थ्यमिति परिहरति। उच्यत हति। भेहो विशेष: । अभेद: सामान्यम। ततुमभात्मकं हि साद्ृ इवम्। ययाइः। 'बब किश्रित् सामान्यं कभ्रिम विशेष: स विषयः सदृशतायाः' इति। तभ कचिद् भेहत्य प्राधान्यं कचिहमेदस्य। इहतूभवो: पाषान्यं तेन इस्यने नान्यतरमधानसाइडयमूलरूपकम्यातिरे काहिसर गोपम्बगर्भा-

कविसमयविरुजसाधम्यनिवृत्वयमित्युक्तम्। तेन सर्वालंकारोत्ती जैयमुपमेति सष्डूनं

१ पमेययोर्भयोरुपादान° D. २ ° निरसनपर्यवासी° G., D. ३ कार्यगुणा 0., M. ४ D. has साधर्म्यसंभवास्पदत्वात्. ५ भेदाभेदतुल्यन्ववचन° D .; भेदाभेदतुल्यभावान्य C., M. ६ अग्रमवि T .; धुरामारोहति O. स्वशब्देनोपादानं K. ८ कारणपूर्वक K. ९ ननु मेदाभेदेति K. १० इन्यादि K,

अष्टम उन्मेष:। १९७ साधम्यें सति प्रकारत्रयस्य संभवात्। तथा हि कचिद् भेदप्राधान्यं ररई यथा व्यतिरेके। कचिदभेदप्राधान्यं येथा रूपके। कचित् पुनरुंमयप्राधान्यं यथास्यामेव। तेखेदत्र नापोदीयेत तदा व्यतिरे- करुपकयोरपि विषयमियमाक्रामेव्। साधर्म्य तु गुणक्रियारूपमतु- गतमिह भवेदेकेनैव ग्लिष्टेनान्टिष्टेन वा शब्देनोपादानमहति। रिष्टशाष्द्रोपादानेऽप्यत्र न शेष: । तस्य धर्मरूपतयात्वात्। लिष्टशाब्दोपाचयोर्षस्तुतो भिन्नयोरेव धर्मयोरिहैकरूपतावगतिः भेदे सत्यभेद इत्येवंरुपातिशयोक्तिमहिस्रेति श्रेषर्प्रतिभोत्थापिता विशयोच्तयनुप्ाणितेय मुपमेति मन्तव्यम्। उपमानोपमेयसाधारण- धर्मोपमावाचकानामुपादाने भर्वन्त्येषा पूर्णा स्यात्। एषामुपमा- नादीनामन्यतमस्य दयोस्रयाणां वा लोपे भर्वन्ती लुप्तेति योगोऽप्य-

मेदाभेदप्राधान्य इति। समानधर्मनिर्देयं देवा दर्थयति। साधर्म्ये त्विवि। मनु समानधर्मस्य म्लिष्टशव्देनोपादाने श्लेष एव स्याऔपमेत्याधड्क्याइ। निलउष्ट- राष्द्रेवि। न ऋ्हेष इति। प्रधानमिति श्ेष:। मैप्राधान्ये हेतुमाह। तस्येवि।

वयावर्धीतादयोगोपाधिकतण्डुला दिनिष्पाइनेन यागार्यत्वान्तवङत्यं तदेतवाह। धर्मरूपतयेति । धर्मे समानधर्मे रूपयतीति संपाव्यतीति धर्मरूपस्तस्व भाव- स्वत्ता तबेत्यर्थः। मनु म्लिट्टशव्दोपात्तयोधर्मयोर्वस्सुतो भेवात् कर्थ श्लेपस्व साधर्म्यसंपादकत्वं तवाह। न्लिष्टशाष्द्रोपात्तयोरिति। भिन्नयोरप्यभदाध्य- वसाबाल् साधर्म्यतिजिरित्वर्यः। सा प पूर्णा लुपा चेति दविविधेत्टुक्तड्। 'द्ेधेत्वादि विभागवचने। तयो: स्वरूपमाह।उपमानेति। उपमावाचका: सादृश्यवाचका इया-

१ D. omits यथा. २ O. drops पुनट्. ३ इुमयो: भाधान्य C. ४ तदत्न D. ५ नोपादयिते D. ६ D. drops इयम्. • 'रूपतया गतन्वात O., M. ८ °प्रतिभानान्या पिता D .; 'प्रतिभोत्पत्तिसमुन्यापिता T. ९ भवत्येषा G., M., D. drops पष. १० भवति O.,G.,M. ११ अप्राधान्यहेतु० K, १२ "घातादेर्या गौपयि D. १३ दिविध° K,

१९८ एकावल्यां तरलान्वितायां नयो: संभवति । पूर्णा द्विविधा औती आर्यी चेति। इषादृयस्तु यत्पराः शब्दास्तस्यैवोपमानत्वमिति यद्यप्युपमानमेव विशिषन्ति तथापि ुतेर्महिस्ा पैष्ठीवत् संबन्धं दोतयन्तीति तैत्सद्भ्रावेमान्वि- तार्था औौती। तेन तुल्यामित्यादावुपमेय एव तततुल्यमस्येत्युपमान एव इदं च तब्च तुल्यमित्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विभ्रान्ति: सॉम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति तन्र साधर्म्यस्यार्थत्वात्।

दयः। तब पूर्णामपि द्िया विभजते। पूर्णेति। साक्षान् सापृश्यप्रतिपादका इवपडा- ययाश्दा: तत्पयोगे श्रीती धर्मिष्यवधामेन सादृश्यप्तिपाठकास्तुल्यादिद्यवास्त- स्प्रयोगे स्वार्थीत्यर्थ:। मनु किमिवाविशबदाः सादृश्यपर्यवसायिनस्तविणिट- धर्मिपर्थवसायिनो वा। आधे चनद्र इब मुखमित्यके चनद्रसादृस्यं मुखाेत्युकं

व्यार्थ्येवति कैयमार्थी श्रीती चोते विभागप्रत्याशेत्याघ्यङ्क्याह। इवाद्य- स्त्विवि। यथा रजः पुरुष इत्याणे संबन्धाये विधानात् पष्ठी मुस्वा संब- न्धमेव बोधयम्ती संबन्धिनि पर्यवस्यति सहदिवादीनामप्यर्यात् सवृशपर्ववसान --................. मुस्या तु सादृश्यगमकत्वमेवेति तत्पयोगे श्रौतीत्यर्यः। तुल्यादिशव्दानां तु सुष्बा सवृसपरत्वमर्थान्तु सावृश्यपर्यवसानमिति तेषां प्रयोगे स्वार्थीस्वाह। तेन तुल्याम-

१ पूर्णापि D. २ षष्ठीव T., G. ३ तन्सद्वावेऽन्वितार्थां D .; तन्सभावितार्था G. ४ तान्पर्यलोचनया O., M. ५ सहोदयि' C., M. ६ सादृश्यमात्रपर्यवसायिन K. इयमार्थीर्य श्रोती चोती का विभागभन्याशन्योशडूक्पाद D.

भष्टम उन्मेष:। १९९

ने सार्थकामिधानेयमार्थी । एवमिय भौती चार्थी प्ेति द्विवि- धापि पूर्णा वाक्ये समासे तद्धिते थ भवन्ती न षट्ग्रेकारमतिक्रा- मठि । क्रमेण यथा महीमण्डलमन्दार नरािंह नरेश्वर। यशः पीताम्बरं भाति तव विष्णोर्वपुर्यथा।। इयं वाक्ये औती पूर्णा। यथाशष्देन सरम समासस्याभावास्। छृपाणस्तव विध्वस्तविश्वामित्रमनोरथः । नरसिंह धरानाथ वसिष्ठ इव राजते।। इयं समासे भौती पूर्णा। इवशब्देन सम समासस्य संभवाद्। वाहिनीश्वरता लक्ष्मीशालिता भूरिसत्त्वता। अकूपारवदाभाति नृसिंह नुपते तव।। इयं औौती पूर्णा तन्िते। अकूपारस्येवाकूपारवदिति संबन्ध इवार्यें वैतेषिहितत्वाद्।

एवमिति। महीति। पीताम्बरं तिरोहिताकाय पीतेवर्स भ। अतः प्लिट- विशेषणत्वाचछेंष प्रतिभोरयापिता भेदाविभ्वयोत्तयनुपाणितेय मुपमा । एवमनन्तरे- शहरणेष्वपि दृटष्यम्। कृपांण ईति। विश्वेषाममिचाणां मनोरथा इत्येकन विश्वस्य मिनरं विश्वामिय: काशिक:। "मिने चर्षो" इति दीर्घ:। तस्य मनोरया हत्यन्यन। समासस्य संभवादिति। 'इवेन सह समासो विभत्तय- लोप: पूर्वपद्पकृतिस्वरत्वं न' इत्युपसंख्यानािति भाव:। वाहिनीति। वाहिन्यो नय: सेनाथ। लक्ष्मी: पभ्ना संपथ। सत्वा अन्तवः सत्वं वर्ल थ। इवार्थ इति। "तन तस्येव" इति साषटृश्यार्थविहितत्वादिति भाव:। तस्वेवेति पठ्च्ये

१ च D., C, प्येर्व M. २ प्रकारत्व T., C. ३ वतेनिधानात् T., C., M. ४ महीत्यादि K. ५ पीतवणवखं K. ६ इत्यादि K. • "नीत्यादि K. ८ 'दिन्पर्य: K

२०० एकावल्यां तरलान्वितायां

नृसिंह भूप भवतः कराय श्लाघते न क:। दानवारिस्थितियंत्र भाति सागरवव् सदा ।। इयमपि औौती पूर्णा तन्धिते। सागर इय सागरवदित्यधिकरण इवायें वतेषिधानाव्। हेलयेव विनिर्धूवतारापति यशस्तव। सडशं भाति रामेण नरसिंह नरेश्वर॥ इयमार्थी पूर्णा वाक्ये। नरसिंह महीपाल समस्तोऽपि रिपुस्तव। पारावारसमानत्वं दधाति स्वपद्च्युतः।। इयमार्थी पूर्णा समासे। पारावारसमानत्वमिति समासस्य विद्यमानत्वाद्।

इह रामवदाभाति नरसिह महीपते। मत्र रामेण तुल्यं वर्सत इते तुल्याथें वतेर्विधानादियमार्थी पूर्वा तद्धिते दर्शिता। एवमियं षोढा ।।

वतिमुदाहृत्य तनेवेत्यधिकरणार्येऽप्यवाहरति। नृसिंदेति। कराय सजाय । "श्लापहेड-"इत्यादिना संप्रदानत्वाचसुर्यी। दानवारि दानोदकं दानवाना- मरिर्विष्णम्म तस्य स्थितिः। हेलयेति। तारापतिभन्द्रो वालिय। नरसिहेति। -- स्वपठ्च्युतः स्वस्थानभ्रट्टः स्वपभच्यतो विष्णर्यस्मिम् स इति थ। अयमि- स्यादि। उचस्योम्रतस्यैरावणस्येन्द्रवारणस्य जित्वरस्तवद्धवल इत्र्यः । अन्यनो- बेरितिच्छेद: । रावणो दशकण्ठः । तुल्यार्थ इति;। "तेन मुल्बं क्रियाचेद्वि:" इति सूबेण विधानादित्यर्य:।। १ संपत्येव G. २ हत्यादि K. ३ हुइस्यायप-" K. ४ बत्यादि K. ६ हेत्यादि K,

मटम उन्मेष:। २०१ :

लुपोपि देधा औती चार्थी चेति। तब धर्मातुपादाने भौती सुपा वाक्ये समासे खेति देधा। तडिते स्वेषा न संभवती। इवार्थे संभवत्ोउरि धर्मांतुपादाने वतेरसंवात्। कल्पवादेरिवार्थे विधा- नामाबाच। आर्थी तु वाक्ये समासे तद्धिते में भवन्ती विभा भवति। तेनेयं पञ्ञचधा। कमेण यथा। सड्टो यथोरयपतिस्तव कौमुदीव कीरचिर्युगान्ततपनेन सम: प्रताप: । माक्यं पचेलिमरसालफलानुकारि बाहुस्तु वीर नरसिंह सुमेरकल्प: । अत्र सड्गो यथोरगपतिरित्यादौ कूरत्वादेर्घमस्यानुपासत्वादियं सुसा पञ्चप्रकाराप्येकस्मिशरेव लोके दर्शिता। उपमानातुपादाने वाक्ये यथा साहित्यार्णवकर्णधार करुणापीयूषपाथोनिधे विदवातकवारिवाह कमलापर्यडपटेवह।

अय ऊमां बिभजते। लुपेति। इयमेकलोपे दिलोपे चिलोपे च पक्बते। बनेकसेने वहा धर्नलोपस्तवा श्रोती हिया आर्यी तु निभेति पाञ्विष्यनाए। तत्र धर्मानुपादान इसि। दिवाले हैतुमाइ। तद्धिते स्विवि। असंगवे को हेतुरित्यासड्सय किं स रज्ित इवायों पति: कल्पवाइयो वेति- हेय विकम्प्यार्थं परिहरति। इवार्थ इति। दवितीये न श्रीतीस्वाह। कलप- बादेरिति। सगमनन्यत्। उपमानानुपाहाने श्रीती न संभवति मार्थी च पांक्य समासगतत्वेन विषेय । वामुदाहरति। साहित्येति"। इहोपमाननिषेषसाम्बार-

१ D. drops अपि. २ द्विवा O., G .; द्विविधा T. ३ तद्धिते समासे M. ४ D. and G. omit थ. सुम्ापीति K. ६ द्वयोलोंपे D. • स्येन्यादि K. 26

२०२ एकावल्यां तरलान्वितायां स्वां फेनोपमिमीमहे त्रिजगति प्राप्तम्रंकर्षेर्गुणै- स्तुल्यं ते नरसिंह पार्थिव वर्य कुजापि न प्ामुम:।। अत्र तुल्यशब्दोपादानादार्थी वाक्ये। तुल्यशव्देन समासाफर- णाठ्। त्वनुल्यमिति पाठे त्वेषैव समासे भति। अन्रोपमानस्य सचाया: संभाव्यमानत्वाद्नन्वयालंकारो न शङनीय:। अत्र न प्रामुम इत्यनेनोपमानस्यापासिकका ने त्वभाव:। वाचकानुपादाने यथा समसमयसमुद्यद् द्ाद शादित्यशङ्का- चकितजगद्सोढप्रोडतापे प्रतापे। शिशिरयितुमशेषं गाङ्तवंशावर्तस प्रमवति तव कीतिर्दुग्घवीचीसमीची॥

भत्र दुग्धवीचीष समीची व्यापिनीति वाचकलोप:। था वा

पृथुलकुचमारमुस्कटमदनं तरलासमाफुलश्वसनम्। अम्तःपुरीयति वर्न यवनावनिवल्भो नृसिंद नृप।।

नन्यवादमेदनाझड्कवाह। अन्रोपमानस्येति। संभावनां दर्षवति। अन्रेति । अनन्यये उपमेवसवेयोपमानत्वकयमा छुपमानस्वार्ल्जन्तमभाव: प्रतीवते। अभ्र सु पात्िमाननिषेधाल स्वरूपसत्ता संभाव्यत इति भेर इत्बर्यः। सादृश्यवाचके- वाधमुपाशमेऽरपि कतिचिदेशनाह। वोंचकेति। वाचकलोप इति गम्बमान- स्वामयोग एव लोप इति सर्वन शेयम। पृथुलकुच्तेति। पृथुलुकुचामां भारी व-

१ अकर्षे गुणे T., G. २ न त्वसभवः T. ३ त्यन्तमबाघः प्रती' K. ४ वाचका- जुपाहान इत्यादि K., ५ गम्यमानाथस्याप्रयोग K,

मषम उन्मेप:। २०३

अन्रान्त:पुरमिवाचरतीति वाचकलोप:। तब वीर कलिदेश कृपाण: पन्नगायते। पानक्ीडासु यस्याजी रिपुकीत्ति: पयायते।। मत्र पभनग इवाचरति पय इवायरतीति वाचकलोप:। यथा वा पश्यअ्नवधनदर्श तब धीर नुसिंह निर्लिशम्। धङ्रः सङ्रसीमनि संचरति मराळसश्ारम्।। मत्र नववनमिय हड्टा मराळ इव संचरतीति वाचकलोप:। द्विळोपे यथा. तुळामालम्बते यस्य नुसिंह नुपते भवान्। न व्यलोकि न चोभावि स कमन महीतले।। अत्र यस्येत्युपमानस्य शौर्यादेघर्मस्य व लोप:।

स्मिट् तह्। 'लकुचो लिकुचो डिट्ुः'। पृथुलः कचमारो बस्मिनित्वन्यन। महन: स्मरो धुर्थूरभ। श्वसनो महनटुमो निश्वासय। 'शसमो महनमुमो महनस्मेरसुर्धूरा:'। इत्वादि विश्वः । अक्षी विनीतकवक्ष: भति चक्षुरिति पं। पक्षे "बहुव्रीही सकथ्य- क्पो :- "इति पच्। बनमन्त:पुरीयति अन्त:पुरमिवाचरात। "उपमानादाचारे" इति उपमाने कर्मणि कयचू। "क्यचि च" इतीकार: । तैवेति। पभग इषा- परति पन्रगायते। पद: श्षीरमिवाचरति पबायते। "कर्जुः क्यट् सलोपन" इति केसंरि क्बड्। 'भोजसोऽप्सरसो निव्मं पबसस्तु विभाषया' इति विकल्पाल सकारलोप:। पशयच्निषिं। नवघनमिय पृद्दा घनदर्से मराल इव संचर्ज मरालसं- चारम्। "उपमाने कर्मणि च" इति कर्मण्यपमाने चकारात् कर्त्तरदुपमाने भ कमातुमयन नमुलपत्यय:। कपादित्वादुभयनामुप्रयोगम। तुलामिति। भमर

१ द्विलोपो 0. २ न चाजायि D. : लकुचो हुमः D. ४ धनूरम D. ५ 'समये K. लमरधनूय D. १ D. omits च. सवेत्यादि K, ८ क्य्ट सलोपश D. ९ ित्पादि K.

पफावल्यां तरलान्यितायां

तिलोपे यथा समालोक्यालेक्यस्थितमपि मृगाश्य: फणभृवं प्रकम्पन्ते धैर्षे त्वदरितयणीनां त्वतुपमम्। यदेतासवदाव्यामधिरजनि यान्त्य: फणभृतां फणारतनं हस्तेः पिद्धति एढं बोर विपिने।। अत्र मृगस्याक्षिणी इब आयते अक्षिणी यासां ता मुगास्य इत्युपमानवाचकधर्मार्णा लोप:। इसं च कचिद्स्तुमतिषस्तुभावेन भवति। यथा पेरा्ष्यमणिकेयूरस्तव वीर भुजार्गळ:। घचते फणामणिसा्यां फणिनामीशितु: भियम्।

औो्जदिर्धरमस्वानिर्वेद्यापुपनानत्व प बल्ब तुलानालम्पते स न कमनेति मसकि :- नावेज सर्वनाशानूद्य निषेष: कुतः न तु एृकमोहिकतना कस्वचिनिहेस इस्यन- कोलोंप: तब तुलामिस्टुपमेबवाचकयोनिर्वेश इति हिलोप:। विलोप व्यनकि । मत्र सुगस्येति। अत्र वाचकस्वेवशबइस्य गम्बमानार्यत्वादमयोग एव लोप:। धर्मस्य चावतत्वस्व सामर्थ्यलड्यस्वाप्रयोग एव लोप:। उपमानस्य सु प्रयमाशि-

कान्साक्नोर्नृगाकिकी उपमानं तदयववत्वान्मृगोऽन्टुपमानमुच्यते। एवं स्पिवे मृगस्थास्िणीति पहीस्षमास उपमानपूर्वपद:। तस्व "अनेकमन्यपसार्ये" इस्टु- नराजिसमदेन सह बहुव्रीहो पूर्वोक्षषठीसमासोत्तरपदस्य पूर्वाजिस्वस्य लोपो भवतीति सूनार्य:।। एवं कतिचिदप्तामेदानुत्तवा भेदान्तराणि स्वयम्द्यानीत्युपेक्ष्य संमति समानपर्मनि- रैंगमकारमाइ। इयं क्रेति। समानधर्म: रचिदेक एव साधारण्येनोमदानुगानितय सकनिर्दिदबते वया वागर्योषित संपृक्कावित्यम संपृकत्वम्। ऋच्ित् पुनः पार्यकयेम

४ स्पेत्यादि K. १ पराष्यकेयूसमणिर्नर्सिंह मक्डुऊ T., C., M. २ म्राहिकया K. २ लेंये D.

अषम उन्मेष:। २०५

अत्र पराजर्यस्वं साभ्यतवं चेत्येक एव धर्म: कयितपदस्व तुंस्वा- मिघावात् पर्यावशम्देनोपनिषद्ध:। एकस्यैय धर्मस्य वारदयमुपा- दानं वस्तुप्रतिवस्तुभाव: । कचित् पुनर्विम्वप्रतिविम्यमाषेन यथा वक्षस्थली त नृसिंह घराधिनाथ

चामीकरक्षितिधरस्य तटीव भाति

अत्र विन्यस्तनिस्तलतरिततारहारत्वं मन्दाकिनीसलिलवेणि- विटड्ितभीत्वं च वस्तुतो भिन्नावेव धर्मावभिन्नवयातिशयोक्त्या- व्यवसितौ साधारण्यं भजंतः । भिन्नयोरेव धर्मयोरद्वियपादानं वि-

निर्धिसयते। स य वस्तुप्रतिकस्तुमावेन विम्यन्तिबिम्यभावेन पेति हेया। तभाधमुर- हपटे। पराष्येति।अम्र कनिनानीशितु: निवमिति निदर्सनार्यां सामिवेस्यपमोपजी- बिन्यां पद्यष्वतं साधारणो धर्म एक एव म्लाध्य इति धम्हान्रेण पृथक् निर्दिट्ट: सं परमुपतिवस्तुमाय इत्चर्य:। श्रम्दान्तरेणोपाटाने कारणमाह । कयितेति। सेपोन्मेवे शैकसवन्यमस्ताद इति पेष:। बस्तुप्रतिवस्तुभावस्य सक्षनमार। एकस्वैदते । वाचहयमिति । एकत्वेव पर्गस्वैकरोपमेथे वस्तुत्वेम निर्रेस: पुनरुपमानेऽरषि प्रति- वस्तुर्वेन पतियोग्यर्यत्वेन सध्दान्तरेण निर्देधो वस्तुप्रतिवस्तभाव इत्बर्थः।नं पार्यनौमठुकत्यमन पाङ्णीयम। धर्मिमेदेन निनस्य तस्य प्रस्युत वैचिभ्यादिति। विम्यनतिविम्बनावमुरइरति। व्क्ष:स्थलीति। नन्वन भिन्नयोर्षमयी: कर्थ समनधर्मत तनाह। अन्रेति। हारसलिलयोरत्यन्तमिन्योरपि सादुशवाद्विम्य- पतिविम्यबदवस्थित बोरमेदाव्यवसान्ादुभया नुगतैक धर्मत्वानिमानात् समानवर्मत्वसि- जिरित्यर्य: । विन्नम्रतिबिम्यभावं लक्षवति। मिन्नयोरेेति । भिग्नबोरेब वस्तु- नोरस्वम्तसद्द्तवोदमवधर्मलवेन पृयद् निर्देशी विम्बप्रतिबिम्यभाव इत्बर्यः ।।

१ धर्मस्य बाचकट्येन वार G. १ भारा G. ३ "भारत्व G. ४ साधर्म्य T. ५ र््येत्यादि K. ६ सथलीत्यादि K. • 'हमयत्र धर्म° K, ८ 'निर्देशाहिम्न° D.

२०६ एकावल्यां तरलान्वितायां

साधारणमुपमावाचकं पदं वाच्यमेव कर्तव्यं न तु धर्माभिघायि- पदोपादानेन प्रतीयमानम्। यथा कलिङ्गसष्मापाळ त्रिद्शतटिनीषीचितुलिते यश:पूरे दूरात् तव जगदिदं पूरिववति। समुन्मीलत् का लागरबह लभू मंप्रणयिनी- स्तमस्तोमस्ताम्यन् विशति कबरी: पक्ष्मलाशाम्।। अन्र त्रिद्शतटिनीवीचिवद् व्यापकत्वमपि यश:पूरस्याभिमत- मतो वीचितुलित इत्युक्तं न तु वीचिघवल इति। धवल इत्युक्ते धवलत्वसहचरितधर्मान्तरमपि प्रतीयत इति चेन्न। अतिप्रसक्रात्।

क्या न कार्या पौनवुक्त्यप्रसग्गात्। यथोदाहतं प्राक हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानदर्शितविस्मय:। न कस्य श्ाघनीयोऽसि नरसिंह जगसपते।।

वाचकोपादाने विभेषमाह। यत्रोपमानेति। साधारणमित्यनेकधर्मस्ताधारणं तव्पत्यायनक्षममित्वर्य:। उपमावाचरक साइशयवाचक सुल्यादिपिदमित्वर्यः। धर्मा- निधानि साधारणधर्मविद्येषवाचकनित्वर्य:। न प्रतीयनानमिति कर्सव्यनित्यमपङ्ः। मन तुलित इति साधृश्यवाचकमयोगात् वीचिगतानेकसमानपर्मवतीति स्वाद। धबल इस्टके सु धावल्यस्वेन प्रतीति: स्यान्रान्यस्वेति वाचकमेवोक्तमिस्वर्य: । ननु धर्माभिधायिपदम्रयोगेऽपि वत्साइचर्यात् धर्मान्तरप्रतीति: संभवतीति पककते। धवल इति। अतिप्रसङ्गेम पेरिहरति। नेति।'तबा स पूतम विभूषितम' इत्वन पृत्रत्वविभूषितस्वयोरन्यतरोपाधानवैयर्थ्ये स्वाहित्यर्यः। बन सूपमाया प्य्ग्यलं न तब वाचकपयोग: कार्य इत्याह। यत्र शब्दशक्कीति। अत्र प्राशुक्तम- दाहरणं स्मारयति। यंथेति। दिरण्येत्वादि। ष्याय्यातार्यमेतत्। मन भग- पानू मृसिंह इव नृसिंहैनृप इत्युपमा व्यढ्ग्यस्वान वाच्या कार्या पौनरुतवाहित्वर्यः। शर्त्युपमा।। १ पकधर्मामिधायि M. २ 'कालागुरु° T. ३ धूप O.,G.,M. ४ 'सहचारितं धर्मान्तर T., C.,M. वार्यति D. ६ यथोदावृतमिति K. • नृसिंह इन्युपमा K,e K, omits इस्युपमा.

अह्टम उन्मेष: । २०७

यधुभयो: पर्यायात् स्यादुपमानोपमेयत्वम् । सन्निहितवाक्यभेदे सत्युपमेयोपमा द्विविधा।३।।

दविविंधा धर्मस्य वस्तुप्रतिवस्तुतया निरदेशे साधारण्ये चेति। कमेण यथा

सूदेक्षा साधर्म्यादुपमानन्तरमुपमेवोपमां लक्षबति। यशयुभयोरिति। उमबोर. पमानोपमेवयो: । इह सर्वनोपमेयमुहिययोपमानं विधीयते। बन्मुख तत् कमल- निनेति । वस्मोदेश्वविधेयनावस्य सिद्धसाध्यमवनान्तरीयकतवा जुगपदेकन वि- रेषाबुक पर्यायादिति। सें च पर्वावोडनेकस्मिम वाक्ये संभवतीत्वत डक वाक्यमेदे सतीति। मनु वाक्यमेढे एकं वाक्यमुपमा स्वात् मुल पभ्ममिवे- स्वपरं प्रतीपनेद: स्वाद पत्न मुखमिवेष्मेवमलंकारडममापदेतेत्याध्ड्बबाह। स्ति-

रनयोईयोर्विष्योरिव मियो निराकाङ्सता तब पूर्वोक्तमलंकारइयमुपतिष्ठत इति।

स्येदि। विरोधे गुणवाद: स्वादिति न्यायादाहित्यो सूपो बजमान: प्रस्तर इत्वादि-

वेडम्बनन्यये परेकवाक्यता। इह तु वोक्वकवाकयतेश्यादिमेदोऽनर्सषेब: । विमा- गवचनं व्याचटे । द्विविधेति । देविष्यमेव वर्षबति । धर्मस्येति। वि- म्यपतिविम्यभावे 5ु पायेणोकेशवाक्यत्वानावान वैचिश्यमिति नायमस्य

१ दिया T., C., M. २ D. drope भूयसा साधर्म्यात. १ सिद्धसाध्यभावनान्तरयिक° D. ४ K. omits स च. ५ वाक्येकवाक्यतेति मेदानुर्क पविभागवचनं D.

२०८ एकावल्यां तरलान्धितायां

कोचनमधुकरमधुरं मधुकरलोचनमनोहर भवतः। कमलमिवावनमाननमिव कमलं भाति बीर नरसिंह।। अन्नैकस्मिन वाक्ये तावदाननमुपमेयम्। तेत्र च लोचनं संम- पति न मंघुकर:। ततो लोचर्न मधुकर इव कोचनमधुकर :! कमले दु लोचनासंमवाल्लोचनमिद मधुकर: कोचनमपुकरस्वेन मधुरमित्युपमासमासः । अपरत्र तु कमलमुपमेयम्। त्त्रे मधु- कर: संभवति न तु लोचनम्। ततो मधुकरो लोचनामव मधुकर- लोचनम्। ओनने तु मधुकरासंभवान्मचुकर इव लोचनं मधुकर- कोचनं तेन मनोहरमित्यत्राप्युपमासमास एवें। ततम्ार्थमेदादिर्द धर्मभेद इति चेनन। मेदे सत्यभेद इत्येवंरूपातिशयोकतिमहिसा

विषय इति नाष।। लोचनेति। भनर लोचनमधुकरमपुरत्वमेकन समानपर्म:। अपरनन मधुकरलोचनमनाहरल्यम् । तवोरूपमेयसंबन्धे उपमिवसमासान्रयणाधुप- मानसंबन्धे उपमासमासाश्रयणाचार्यमेदे समानधर्मत्वं न संभवतीति मत्यवतिठ्ठते। अन्रेत्वादिना चेदित्यन्तेन । एकस्मिम्निति । कमलमिवाननमिति पाबये इत्यर्यः। लोचनमधुकर इत्यनोपमितसमास इति श्ेप:। अपरन्रेवि । भाननमिव कमलमित्यस्मिन् वाक्य इत्यर्थः। मधुकरलोचनमित्यनाष्टुपमि- ससमास इति पेप:। फलितमाह। ततग्ेति। ततः समासभेदहित्यर्य:। लोच-

धर्मभेद इत्वर्यंः। सत्बम्। तथाप्यन बोर मेदाध्यवसायाददोय इति परिहरति। नेति।

१ भाति नरसिंह नृपते वदनं कमलमिव वदनभिव कमलम् T., C., M. २ अत्र T., C,, M. १ न तु मधु' T., C., M. ४ तम च मधु' C., G. M. ५ वदने तु T .; वदनेषु O., M. ६ मनोहरमिन्युपमा® D. • D. drope एव. ८ T. omits इड. ९ विविधरि D. १० मैन्यादि K. ११ हूपमेये संबन्धे K.

अहम अमेष:। २१५

इह दोष्ण: केंलीतल्पल्वेन रूपणान्धुवो नोयिकाल्वेन रूप्जगम्पते। परम्परा जातास्वेति परम्परित सिष्टशब्दनिबन्धनं केवलं यथा।

कि वर्ण्यसे वीर कलिङ भूँप

सवन्ति यत्कान्तिसुधापयोधे: पयो मनुष्या नलकूबराद्याः।

अन्न वीरनरेसिंहभूपस्य राजहसत्वेन रूपण मनस: सरस्तवेम रूपणं प्रति निमित्तम् । तब मानसमेव मानसमिति रिष्टेनैष शब्देन कृतमिति लिष्टशब्दनिबन्धनं परम्परितमिदम् । केवलमे- कवारमेव रूपणाव्।

नाह । इह दोष्ण इति। उपलक्षणमेतत्। 'विगलम्मधुव्रतकुला घुजलं

व्यवनविकपणं यम्यते । तथा 'निरकासयद्रविमपेतवसुं वियसलयाइपरिग्ग-

विटमित्यवयवान्तर कूपण नम्बत हत्यायुह्म्।। अय परम्परितमेदान् निरूपबितुं परम्परितमबदार्थमाह । परेंम्परेति। तार- काहित्वाहितचूर्पत्वयः । बम रूपकडयं हेतुहेतुमद्रावेन स्थितं तत् परम्परित तथदि म्लिट्टशब्देन सकृत् कुंतं तदा प्लिष्टकेवलपरमंपरितमित्यर्यः। तदुदाहरात। किमिस्वादि। अभ राजो राजहंसल्वेम रूपणस्यान्ययानुपप सेर्मानसमेव मानसमिति

१ कीडातल्प G. १ नाधिकान्वरूपणं T. ३ नाथ T. ४ 'तृसिंह' T., C, M. 'केन्यवयविरुपर्णा° K. ६ इन्यूशम् D. • परम्पर सञ्तति K. ८°प्रत्यम इति मात: K.

११० एकावल्यां तरलान्चितायां

कस्य दूपमानोपमेयत्वादिजिकस मर्मसंबन्ध: सदशान्तरनिषेघण्य-

वीरनुसिंह इवाजी वीरनुसिददश्वर जयति। अन्नोपमेय स्योपमानत्वं क्रियमाणमुपमानमेव नास्त्यस्पेति कि मपि लोकोत्तरं वस्तु व्यनक्ति।।

सदर्शं सदशानुभवाद्यत्र रमर्येत तत् स्मरणम्। नेद्मनुमानम्। सहशमनुभूय सशमेव स्मर्यत इति नियमा- भावात्। सरशदर्शनेन विसदशस्यापि स्मरणसभवात्। यत्र तु सररश रट्ट्रा सदशमेव स्मर्यते तत्र स्मरणमळंकार:। यथा

वुरि:। इहापि पूर्ववहेद विरस्धर्माध्यासो निरसनीय इत्बह। पकस्पेति। न्दाहरति। प्रतिभदेति। लुण्डाको व्यायनातः। इहलंकरेण पल्लुध्यनियक्ा- पवति। अन्नेति।। अैनन्वय: ।।

अय सादृश्यप्रस्तावात् तवेकनिवलपन स्मरणालकारं लक्षयति। सशमिति।

घस्मेवस्मृतिरिति ष्याम्यभावादित्यर्यः। तर्ज हेतुमाह। सशस्येवि। उदाहराति।

१ वाचकधर्माणान् D. २ पकस्योपमानोप D. १ 'वास्यानुसंबन्ध T., "वास्य संबन्ध D., G, ४ लुष्ठाक De अदेत्यादि K. ६ लुष्ठाको D. • K, omits अनन्वयः ८ अत्र D. ९ सवृषदर्शनेन विसदृसस्यापीति D.

अेछम उम्मेष: । ·

त्वस्पत्वर्ची गिरियरणजस्यान्नके दसडष्टि- स्तेस्मिस्तस्मिन स्मरति मधुरं तचचदअं प्रियायाः। कुम्मामोगे गुटरकुचतटं दन्तयोर्गण्डलक्ष्मी- भूरु हस्ते गतिषु थ गंति शीनृसिंह सितीन्द्र। अन कुम्भामोगाधयनुभवात् पीनस्तनतटादे: खहशस्यैव स्मरण- मुपनिषद्धम्। साडश्येतरकारणाडुरिता तु स्मृतिनांस्यालंकारस्य गोबर:। मही स रणदुन्डुमि: क तु गर्त तदा तैपर्ल- रहो स पुरविपुष: क खल सा कुरझ्ेसणा। महो तंदपि दुर्दिनं क तु गत: कुमारो भवे- दिति अ्रमति ते रिपुर्गिरिवनं कलिड्रेश्वर।। मन्राहो इति वागारम्मानुभावेन सूचिता सैन्यवियोगादिजनिता

स्वदिर्तिं। गवमेतत्। स्मृविनानस्य स्मरणालकारत्वधड्टा वारबति। सादश्येवि। वादृर्थी स्मृतिमुदहरति। अहो इति। पुरविदडर: पुरविप्लवः। दुर्दिन सरदुर्दिन- मित्वर्य: 1 अम सर्वे परित्यञ्य पलाथितस्थ रिपो रजटुन्युभिम्रसृतीनां स्मृतिस्त- दियोगोत्यचिन्तादिहेतुका न सादृश्यहेतुकेत्वाइ। अन्नेति। नाव एवेति न सु स्मरणालकार इत्वर्य:। प्रेयोडलंकारस्य तु विषय इति नाय:।। स्मरणालंकार:।। एवं सादृशयाअ्रबनेन मेदाभेवतुशयत्व उपमार्वीमतुरीडलकाराभिरम्य संपत्यमेद- प्ाषान्बेनालंकारान् प्रस्तौति। संग्रतीवि। अमेदमाधान्येऽ्रि केचिहारोपमूला: १ स्तस्मिन् दृष्टे 0. २ गती: श्री' M. १ हुर तु D. ४ पुरविङ्वरः D. ५ तद. सिदुदिन T., M., O. १ दित्यादि K. स्ादृशजेतरेति D. 6 इत्यादि K. .९ K.' drope स्मरणालंकार: १० तुल्फलेन K ..

---- एकावल्यां तरलान्वितायां

इह रत्नविरुदाअदसंबन्ध: पादे संभवंतीत्युपमां प्रत्यनुगुणतां भजते। अम्बुजे तु न संभवतीति नं रूपक मत्यनुगुणता। वाधकं यथा

नृसिंह भूंपते भाति पतापतपनस्तव।

पादानमेव प्रतापस्तपन इचेत्युपमाया: शङ्कामपाकरोति। "उपमितं व्याप्रादिमि :- इत्यादिना सूत्रेण सामान्याप्रयोग तस्या: प्राुर्भावाद्। रूपकपरिभ्रहै साधकं यथा यस्यानिशं दिविषद्श्वरणारविन्द-

देव: सुधाकरकिशोरकचारचूटः स भेयसेऽस्तु भवतो नरसिंह देव। अनोसंसनमरविन्देन क्रियतो न पुनमरणेनेति रूपकेप्ररिम्रक्े उतंसनमेव साधर्क प्रमाणम्।

सहेति तथोक्कम्। अन पाशम्युजमित्युपमास्वीकार साधकमुद्धिनत्ति। इह्ेवि। तेनेह व्यात्रादीनामाकृतिगणत्वाल् "उपभितं व्याप्रािभिः-"इत्यादिनोपमितसमास आाश्रय पीय इत्यर्य। उपमावापकमुदाहरति । शोषितेति। नानसं मनः सरोविशेषभ । वाधकमुजावयति। अत्रेति। समानवर्मोपादानस्य बाधकत्वे हेतुमाह। उपमि० तमिति। ष्याघ्र इव पूर इति प्रत्युवहरणादिति भाव: । यस्येति। स्पट्टम्।

१ नृपते C.,M. २ व्याम्रादिमिः सामान्यापरयोगे" इति सूत्रेण T. ३ भूप T., C., M. ४ रूपकन्वपरिग्रहे C., M. ५ D. omits अन्र. ६ उपमाया बाधक2 K. •तैत्यादि K. ८ °स्वेत्यादि K,

अधम उन्मेष:। २१२ परम्परितं खेति प्रथम विधा। तन्रार्च केवलं मालया चेति दिया । द्वितीयमपि समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्तति च्ेति दविघा। तृतीयं तु निरशनििष्ट शम्दनिबन्धनत्वेन द्विविधम्। तत्तु प्रत्येक केवलं मालया च्ेति चतुर्विधम्। तंदेवमिद मेदाष्टकमेवोदुद्यम्। व्यस्तसमस्तत्वादिकथने वैचित्र्यामावात्। तंत्रावयवतो निष्कान्तं निरवयवं केवलं यथा हेमा्रे: कन्दुरायां रतिरमणरणाटोपविच्छिन्नहार- व्यस्तं मुकताफलानां तमसि तव इत: स्तोममन्वेषयन्त्या: । कस्याश्ित् स्वस्तरुण्या निकटगतनिजप्राणनाथोपगीता कीचिज्योत्स्ना त्वदीया क्षणमकृत मुदं श्ीनूसिंह सषितीन्द्र॥। हदं निरवयवं केवलमेकवारमेव निरूपणाव्। निरवयवं मालया यथा कलानामालम्ब: कुसुमविशिखस्य प्रेतिकृति: सिते: सेमं लक्ष्म्या: शरणमरणः क्षांत्रमह्सः।

अवेदिपिबिणा बन कपक तत् प्रकीररर्वते।।' वह्मजदे। इदूं स्विति। निरवयवादिसंज्ञा: स्वयमेव व्युत्पादविष्यति 1 न न्वन्येऽपि समस्तव्यस्तादिमेदा: सन्ति कथमटैव मिटड्िता इत्याचङ्कबाह। व्यस्तेवि। अय संज्ञाष्युत्पादनपूर्वनेके कका उदाहरणान्याह। तंन्रेति ।

कमिस्वर्य: हेमाट्रेरित्यारिं। गैंतमेतन्। अज्र कीर्सिरेव ज्योत्स्नेस्वेक- वारनवयबिन एव रूपणानिरवअंनेकेवलनिस्याह। इदमिति। कलानामिति। कननां विद्यानामालम्य आधार:। प्रतिकृति: प्रतिनिधि:। कषेममिति। श्षेम- १ दवेवा द्विविध तु D. २ तदेवमेव मेदा ° T. १ 'व्राक्यवेम्यो T., C., M. ४ रूपणात् T. प्रतिनिधि: T.,C.,M. ६ सातरमहसाम् D. व्वित्यादि K. ८ सनावयपत इन्यादि D. ९. निरवयवं D. १० गतार्थम् D. ११ ववयवं D. १२ मित्यादि K.

२१४ एकावक्यां तरकान्धितायां

विळासो मारत्या: सुकृतपरिपाक प्रणयिमां सेलूरी सौष्यानां जयति नरसिंहसितिपति:। इद निरबयवं माळया। एकस्यानेकथा निरूपणात्। सम. स्तानि वस्तूनि विषयो यस्येति समस्तवस्तुविषयं सावयर्ष यथा। यत्र द्ीपस्तुषारकितिभृदुदुगणो मौकिकानां निकाय: शैवालं व्योम शङ्: कुमुदकुलगुरुधांम सान्ध्यं प्रवाल:। यूर्थ दिकअ्राणां करिमकरकुल किं घ कष्ण: कृपाण- स्त्वस्कीरतिसीरवार्धि: स जयति जगति शरीनूसिंहक्षितीन्द्र । इदं सावयवम्। वार्ष्यवयवानामपि ड्ीपादीनां रूपणात्। एक- देशे विशेषेण वर्चत इत्येकदेशविवास सावयवं यॅत्रैक रूपक कृत सदकृतमपि रूपकाम्तरं सांमथ्याद्वमयति। यथा भुव: केलीतलपं जयति नरसिंहक्षितिभुजो

नवप्रेयोळामप्रमुदिवसमस्वाम्बरचरी-

हरे सेमलोपचारः। धरणं शाहम्। मरनिरमिमन्यनहारु। ज्ानमहसः क्षा- पतेजस: पतापामेरित्यर्यः। प्रणविनामर्थिनाम्। लर्लूरी भषधमईनसिला। मभ्र

निरवयमं माळमेति। बनावमष्यवयवाम कातसम्येन ऊप्जन्से तव् समस्तवस्तुविषयं सावववऊपकमिस्वाह। समस्तेवि। यत्रेत्वादि। स्पडम्। कृष्णो विज्यः । विवर्ससि विपरिनानीति वड्टां वारवति। विशेषेण वर्सतरवि। एवदेव म्यनकि। यजैकमिति। रपन नम्बते सरेकरेयविवरसि सवयवकूपकमित्वर्यः । सुव हैति। लटह: मौडः। गतमेतत् । अम केली- i

१ सदूरिः D. १ रपनातू T., G. १ विष्योऽस्पेति D. ४ अवैम T., C., N. ९ सामर्थ्यादर्यापाती T. ६ खटूरिरीषम D. • इत्यादि K. i

अछम अमेम:। २१५

इद दोष्ण: केलीतल्पल्वेन रूपणान्ुयो नोयिकाल्वेन रूपर्जगम्पते। परम्परा जातास्वेति परम्परितं लिष्टयष्दनिबं्धनं केवलं यथा।

किं वर्ण्यसे वीर कलिक भूँप

सवन्ति यत्कान्तिसुधापयोधे: पयो मनुष्या मलकूबराद्याः॥

अन्र वीरनरेसिंहभूपस्य राजहसत्वेन रूपणं मनसः सरस्तवेन रूपणं प्रति निमिच्चम्। तब मानसमेव मानसमिति लिष्टेनैष शब्देन कृतमिति व्लिष्टशब्दनिबन्धनं परम्परितमिदम्। केवलमे- कधारमेव रूपणात्।

दस्पस्य नाविकाशयनधर्मकत्वादवयविरूपणादृवयवरूपण गम्धत इत्यभिप्ायवा- नाह । इह दोष्ण इति। उपलक्षणमेतत्। 'विगलम्मधुव्रतकुलला घुजलं

चिका ।।' इस्यन विवशलयातपरविग्मनिके त्मनादय दववविकप पादभिमेत्यम विटमित्यवयवान्तर कूपणं नम्यत ईत्याचूहस्।।

नय परम्परितमेदान् निरूपबितुं परम्परितशबदार्थमाह । परेंम्परेति । तार- कादिस्वादित चूर्पत्वयः। बन रूपकडयं हेसुहेतुमज्रावेन स्थितं तत् परम्परितं तयदि श्लिटशब्देन सकृत् कुंतं तदा म्लिष्टकेवलपरमं्परितमित्यर्थः। तदुदाहराते। किमित्यादि। अभ राजो राजहसल्वेन रूपणस्यान्ययानुपप सेर्मानसमेव मानसमिति

१ कीडतल्प G. १ नायिकान्वरूपणं T. ३ नाथ T. ४ 'नृसिंद' T., C, M. "कोन्यवयविरूपरणा' K. ६ इन्यूछशम D. • परम्पध सञ्तंति K. ८ °पत्यय इति मात: K.

२१६ एकावस्यां तरलान्वितायां

निष्टशब्द निबन्धनं परम्परितं मालया यथा रविः पथ्ोल्लासे कुबलयविकासे दिमकर: समाभृत्पसालीदलनपरिहासे हरिहय:। अश्याम्य दानाम्भःप्रसरणविलासे करिपति- र्नें केषामासेव्य: स भवाती कलिजेश्वर भवान् ॥ अत्र राज्ो रवित्वादिरूपर्ण पझ्माया उल्लास एव पममस्योल्लास इत्योदिरूपणकारणम्। अन्छिष्ट शष्दनिबम्धनं परंम्परितकेवलं यथा वीर नरसिंह भूप प्रतिभढविषधरगरत्मता मवता। एष कमलासहायश्त्र हद्येन धार्यते भगवान्।। अन्न वीरनरसिंहस्य गरुत्मत्वरूपणहेतुक प्रतिमटानां विषधरत्व- रूपणमित्यन्लिष्टशब्दनिबन्धनमिदं केवलं सकृदेव निर्रूपणाद्। अस्लिष्टरष्निबन्धनं मालया यथा यशखिदृ शवाहिनीहिमगिरि: प्रतापावप- प्रथाप्रथमभूधरः पंतिबलान्धिमन्थाचल:।

म्लिटरूपकप्रपृत्िहेतुत्वादिद मिटपरम्परितरूपकं तचैकाकित्वात् केवलं सेस्बाह। अंन्रेति। म्लिटमालापरम्परितमुदाहरति । रविरिति। पभनाबा उम्यास: स एव पद्स्योज्लासः। कुवलर्य भूवलयं सदेव कुवलयनिम्दीवरम्। समामृतूपसा राजदर्गास्त एव क्षमामत्पक्षा: पर्वतगरुतः । परिहासो बिनोद़:। दान क्ष्यप्रतिपाइनं तदम्भ एव हानाम्भो महोकम्। अजेकर्येव राजोऽनेकथा सिटपरम्परितकपणा-

सहरति। वीरेत्वादि। हृद्येनेति। न छु रकन्ेनेति व्यतिरेक इति भाद:। अम्लिट मालापरम्परित मुहाहरति।यश हति। प्रताप एवातपस्तस्य प्रथा पथनमावि-

१ इतिरूपण T., इन्यादिनिरूपण M. २ केवल परम्परितं T.,C.,M. ३ नृर्सिहस्य G., M. ४ विषवररूपण° D, ५T. drops इदम् ६ रुपभात O., M. प्राते- भटाब T. ८ तस्पैकाकि० K. ९ अन्नेन्यादि K. १० इन्यादि K.

अरम उन्मेप: । २१७

.गुणौघमणिरोहणो विजयते कळिडेश्वर: ॥ इदमनिलिषशब्दनिबन्धनं माळया। मनेकशो रूपणाद्। इ्द तु वैधर्म्येणापि संमवति। स्यागस्तावव् सुरतरुयश इत्यादि। यत्र व्यस्त रूपक तत्र न विप्रतिपचामहे। यत्र समस्त तन्रोपमा-

वनोपमाया: परिभ्रहे साधक यथा शरासनमिदं नमचव विलोक्य लोकोत्तरं पिनाकमिव दानवास्तुहिनरश्मिचूडामणे:। अमी रिपुमहीभृतो युधि कळिमपृथ्वीपते सरतविरदाबर्द तव नमन्ति पादामयुजम्।।

र्जावस्वस्था: प्रथमनूषर उदवाङिं:। पर सु स्पह्टमेद। वदेवं प्रवर्तकविषयलेग परम्प- रिनुक्म् । रचित्रिवर्ततकविषयतवेनापि दुशयव इत्बाह। ददं स्विवि। वै- अ्म्देण व्यविरेकेनेत्यर्थः। त्याग इत्वादि। कलोगक्ातिमवर्तकत्पेन हिमगिरि- लाहिकपर्ण कत भागम सु वसा्कौमुद्याबिनिवर्सकलेन त्वागाडीनां कोलमेप- स्वादिना रूपजामीती वैधम्येंणेस्टक्तम् । नहेव कपकमटवा निष्टट्क्य संपति प्रसङ्गान् समस्तरूपके किश्िन्मीमांसितमा- इमवे । यत्र व्यस्तमिति। समस्ते नु समासस्योगयसाधारणरूपत्वादृपमारूप- कयोर्बस्य सापक प्रमाणमस्ति तस्य परिभहोऽर्यादितस्व त्याग:। बस्ब तु बापक तस्य परित्बागोडर्याहितरस्व स्वीकार इत्याह। यत्र समस्तर्मिंवि। वनोपमास्वीकारे सधकमुदाहरवि। शरासनमिति"। रत्नखचितं बडिरदाद्गय विरुवास्तिकटक ते

१ C. inserts यथा before त्यागस्ताव' २ कालमेघादिरूपण D. ३ वैधम्पेंगोक्तम् D. मिन्यदि K. 'दितरत्याग: K६ मित्यादि K'मित्यादि K. 28

३१८ एकावल्यां तरला्कितायां

इह रस्नविरुदाअदसबन्ध: पादे संभवंतीत्युपमां प्रत्यनुगुणतां भजते। अम्बुजे तु न संभवतीति न रूपक परत्यनुगुणता। वाधकं यथा

नृसिंह भूंपते भाति प्रतापतपनस्तव । .

पादानमेव प्रतापस्तपन इचेत्युपमाया: शङ्कामपाकरोवि। "उपमितं व्याघ्रादिमि :- इत्यादिना सूत्रेण सामान्याप्रयोग एवं तस्या: प्रादुर्भावाद्। रूपकपरिभ्रहै साधकं यथा यस्यानिशं दिविषद्श्वरणारविन्द-

देव: सुधाकरकिशोरकचारचू: स भेयसेस्तु भवतो नरसिंह देव।। अनोसंसनमरविन्देन क्रियते न पुनमरणेनेति रूपकेप्ररित्रके उततंसनमेव साधर्क प्रमाणम्।

सहेति तथोक्तम्। अन पाठम्युजमित्युपमास्वीकार साधकमुद्धिनत्ति। इह्ेति। तेनेह व्यात्रादीनामाकृतिगणत्वात् "उपमितं ष्याप्रािमि :- "इत्यादिनोपमितसमास भाश्रय- पीय इत्यय:। उपमावाधकमुदाहरति। शोषितेति। नानसं मनः सरोविद्येषभ् । वाधकमुदावयति। अन्रेति। समानवरमोपादानस्य बाधकत्वे हेतुमाह। उपमि- तमिति। ष्याघ्र इब सूर इति प्रत्युवहरणादिति भाव:। यस्येति । स्पटम्।

१ नृपते C.,M. २ व्याम्रादिमिः सामान्यामयोगे" इति सूत्रेण T. ३ भूप T., O., M. ४ रूपकन्वपरिग्रहे C., M. ५ D. omits अन्न. ६ उपमाया बाधक K. • तत्यादि K. ८ °स्वेत्वादि K,

मषम उन्मेष:। २१९

यथा वा . तल्पेदु कल्पदुमपल्लवानां निषेदुषीभि: सुरसुन्दरीभिः। त्वत्कार्सयो वीर कलिकनाथ मनःकुरङगं रजयन्ति गीताः। इह रेरनुषङ्लोप एव रूपक प्रत्यमुकूलतामालम्बते न तूपर्मा प्रति। तस्यैतां प्रति प्रतिकूळत्वात्। यदाह दुर्गसिंहः। रंजेमृंगर- मण इत्यनुषङ्गलोप: । यत्र पुनरन्यतरपरिभ्रहे साधकबाधक- प्रमाणविरहस्तन्र संदेहसंकरः । यत्रारोपविषयं विनैव रूपर्ण करियते तत्र दोष एव। यथा एतच्तत् समरस्थलं केलयत ाध्यं कालिदेशिठ: सैन्यैयंत्र पुनश् पाण्डवचमूसंरम्भसंभावना:।

र्नव इरे्यन्नेतव्यम् । अनापि रपकसाधकमुश्षाठवति 1 इह रझेरिवि। अनुषङ्गलोपोडनुनासिकलोप:। तस्यैतां प्रतीति। सस्वानुपङ्गलोपस्य पवामुपमां मतीस्वर्य: । प्रतीतितुन्ये हेतुमाइ। यथा हीति। अनुषक्रलीपमाहत्यन्वयः । इह सृगरमणे हानुष्गलोप उक्तः। तम मन एव कुरद्र इति रूपके मृगरमर्ण भवति। कुरफर इव मन इश्युपनितस्तमासे सु मनोरमणं स्वान मृगरमणमित्यनुपङ्लोप एव नोपमां सहते । वतो "मठूरव्यंसकादयम" इति ऊूपकसमास भमवपीय:। तेषामाकृतिगणस्वादित्यर्य:। रूपके वाधकं तु 'मुकुलितनयनैर्मुखारविन्दै- र्धनमहतामित पक्ष्मणां भरेण' इत्यत मुखैरेवारविन्दैरिति रूपकपरिमहे मुकुलि- तनयनैरिति विघेषणं बाधकम्। अरविन्दानां नयनसंबन्धायोगांत्। ततः पारिधे-

यत्र पुनरिति। अम रूपके निर्विषयारोप: कियते स गोष एवेत्याह। यत्रा- रोपेति। छतदिति। कलयतेति च्छेढे लोट। वब समरस्थले सेन्दैः कर्भृमि- १ स्रोण्ोमृम® T. २ रमजे उपसंख्यानमिन्य T. ३ कलयतः T., Oi, G., M., D. ४ वथा वा सल्पेष्विति K, ५ इन्यन्वय: K.

२२० एकावरल्यां तरलान्वितायां

इद कुचकुम्मविषयो नोपास:। · यत्र त्वारोप्यमाणस्य विषयिण एकत्वेऽरपि बहुत्वं तत्र न दोम:। विषयेधु प्रत्येकमारोपाठ्। यथा मुगेन्दव हति ।

तं परिणामं द्विविधं कथयन्त्यारोप्यमाणरूपतया। परिणमति यत्र विषयः प्रस्तुतकार्योपयोगाय ॥७।।

र्बाने: कपाणैरपि करने: पाण्डवचमूसरम्भसंभावनायकिर इत्वन्वद:। अत्र दोपां घमद्माटवति। इह कुचकुम्मेवि। विकृकान्वानां प्रसिद्धकुचासनमन् । रषिच्छेलदिविषये कुचकुम्मत्मारोप्यम्। न चेह कनिद्ियय उपास इति होने-

यत्र स्विति। अहोपले हेतुमाह। प्रत्येकमिति। न हि अुलेनन इत्ब मुखसमुदवे चम्द्रस्वारोप: किंसु प्रतियुल ततो विषयवदुत्वागेप: । विषनिनि बहुत्वव्यपदेशी न विरम्बये पविमाचन्य्रपत्। बुद्धिपूर्वकतवं तु विश्वेष इति भाव:। रूपकम्॥ सरेवमारोपमूलेयु मकतोपरखकतया रूपक निरप्य तहैपम्बेण प्कुतोपयोगि- तवा परिणाम लक्षयति। तमित्वादि। बन मकुतकार्जोपयोगितया बिषयो विषय्यात्मना पैरिजमति स परिणामालंकार: । स न वश्यमाणभठ्ग्या दविविय इत्वर्यः । ननु विषयस्य विषेष्यारोपणाविद्ेषाठं को विश्रेषो रूपकपरिणामयो-

१ दोष पवायमिन्यर्थ: D. २ लोकप्रसिद्धे D. १ "नेकेषामारोप' D. ४ परिणमते K. ५ विषम्याकारारोपणा® D.

अंछम उन्मेषः। २२१

एष न रूपकम्। आरोप्यमाणस्य प्रकतोंपरअ्ञकत्वे रूपकस्य जागरुकत्वात्। यत्रारोपविषय: प्रकृतकार्यसिद यर्थमारोप्यमाणा- त्मतया परिणमति तत्र यथार्थामिधान: परिणाम:। सामानाधि-

• मरकतमयी निशेणिस्त्वत्कंपाणलता कवीन् कति न कुरुते लावाव्यभ्रान् कलिङ्पुरन्दर। अन्नारोप्यमाणनिभेणिरूपतया परिणमन्ती कृपाणळता प्रकृतम- मरनगरीसौधोत्सभ्गािरोह्दणं कार्य प्रत्युपयोगितां भजते।

रिव्यासडपढ । एषं न रूपकमिवि । कुत हत्याघड्क्य रूपके भेतैमाह। आरोप्यमाणस्यति। परिणामे विशेषमाह। यत्रारोपविषय इवि । आरोन्दमाजस्व मकुतोपरसकरने रूपका म्रकुततारासममेन मकतोपयोगिते परि-

'विषय्याकारमारोप्य विषवस्थगन थढा। रूपकत्वं तंदा तंभ रक्षमेन संगन्यय: ।। यहा तु विषयो रप़ाल स्वस्मादम्रभ्युंतो भवेन्। उपयुत्तये पराकार: परिणामस्तदा मतः ॥' इति। पूर्वोडिरट देविष्य दर्थवति। सामानाधिकरण्येवि । अमरेवि। व्यविकपुप संपर्कभार:। 'दकपूर-' इष्यादिनी अमत्यम: समासान्त:। धरपहतीति घोरेवा। "पुपे बडृकी" इवि ठकूमस्वयः। श्रलाषाष्यमानू मथंसोस्सुकान्। लक्ष्बे लक्षेण पातवति।

१ रजकन्वेन T., C. १ 'रोहसदुन्सव' D. 'महीभृताम् T. ४ निश्रेणि° T. मिम्बेन T., K. omits एष. • भेदकमाह K. ८ संजीविनीकार° K. ९ प्यादि K. १० ०दिना समासान्तः K. ११°जमापातयति K ..

२२२ एकावल्यां तरलान्वितायां

राजन् नृसिंह भवतः समरोत्सवेपु धूछिमिरन्घतमसं सपदि व्यधायि। विखिशकरशिर साममरत्वमाजां स्वर्गाकमासुरतकेलिपु आात्रवाणाम्।। अन्ारोप्यमाणान्घतमसरूपतया परिणतानां धूलीनां प्रस्तुत- सुरतोपयोगित्वम्। किंसलयति कविः प्रतिभावशतः प्रकृतार्थ- भित्तिकं यत्र। संशयमप्रकृतेऽथे संदेहोऽयं समाख्यातः॥८॥ यत्र सादश्यदेर्शनात् स्वप्रतिभावशेन वर्णवार्थ कविः संदेह- मुपनिबधाति तत्र प्रकृतस्य संदिह्यमानत्वादन्वर्थोऽ्यमलंकारः। न तु स्थाणुर्षा स्यात् पुरुषो वा स्यादितिषत् स्वरसप्रवृख्ते संदेहे इत्याशयेमामिहितं प्रतिभावशत इति।

अन्रेवि । द्वितीयमदाहरति । राजगिविं। अन्धं तमोऽन्धवमसं गा्ठेध्वान्तय्। "अवसमन्धेभ्यस्तमसः" इति समासान्तोऽचप्रत्ययः । धलीभिरन्धतमसं व्यधावि धूल्योऽन्धतमसत्वेन परिणता इत्बर्यः । धूलिभिरिति वैयधिकरर्ण्यम्। अभापि लक्षणार्ये योजवति। अन्नेति।। परिणाम: ॥। अयारोपभैस्तावादमेदमाधान्य एव संदेहलंकारं लक्षयति । किसलयतीति। कविम्रतिमोत्यापितसादृश्यनिबन्धन: प्रकृतापकृतगोंचरः संवहः संदेहलंकार- इति लक्षणार्थ इत्याह। यत्रेति। प्रतिभावशत इति विशेषणस्थ व्यावरर्यमाह। न त्विति। अयं तु निविध: निश्रयान्त: शुद्ध: निश्वमध्यमेति। तबाथ-

१ कलयति T.२ दर्शनवथात् D .; वर्णनात् C., M. ३ स्वरसप्रवृत्तसंदेहे 0; स्वस्सपवृ- नन्वेन संदेहे T .; स्वरसंप्रयुक्तसंदेहे M. ४ ज्रिन्यादि K. ५ गारढं ध्यान्तम्· D, ६ "एण्े D. • परस्तावातदमेद" K,८° तीत्यादि K,

मधम. उन्मेष:। २२१ -...--..-- येथा कान्तः कि कैरविण्वा: कलयति कमलोल्लासने नैष शर्कि नाथ: कि वासराणामुद्यति कुमुदे नैष लक्ष्मी वितन्वन् । कि कष्णो न द्विजानामघरयति पवि भूयसोकेन कि वा आतः पम्चाघृसिंहक्षितितलतिलक त्वं विचिनैश्रित्रैः॥ अत्र चन्द्रादिरूपतया संदिह्य शातस्त्वमिति निश्य: कृत इवि निश्नयान्त: संदेहः। कि चैष निश्यसाघककमलोछासमादिपद-

प्राणितोन वर्चत इत्यनयोरङ्गाक्किमावेन संकर: । भूयसोकतेन

मुदाहरति। कान्त इवि। कमलाया उद्यासन कमलस्योआ्ञासनं च। कुमुदे कोर्भवो मुद्दे मोदाय अन्यन कुमुडे कैरवे। कृष्णी विष्णुर्दिआनां पर्ति ब्राह्मणीत्तमं पक्षिराजं च । अधरयव्यवधीरयत्यविरोहति च। कि भूयसोकेनेति अलमाति-

स्व निश्रवान्तत्वं ध्यनकतिं। अन्नेवि। अम्युथयत्वेनालंकारविशेषमिहोद्गापयाति। किं चेति । इह संवेह़मेहस्य निश्रयान्तस्वेन विच्छित्तिविध्येषस्तावदिवक्षितः । नि- अयान्तत्वं प सति निमनये।स च ष्यावर्तकधर्मायन्तः । स चेह कमलो्ास- नादि:। अत्र कमलस्योज्यासर्न चन्द्राठ् व्यावन्तक। तथ प्रकृते राजि न संगपति। बक्तु संभवति कमलाया उल्यासर्न न तद् ष्वावर्त्तकम् । वयापि सस्व व्यावर्स- कामेदाध्यनसावळपातिद्योक्िमहिम्ना व्यावर्तकत्वे सतो निशवानिभयान्त: संदेह इत्यस्थामया नलेपमूलातिथयोत्तया इष्यदेवतावत् संनिपर्योपकारितबाङ्गाभ्विमावेन संकर हत्यर्यः । न केकलं संकर कि तु संसृटिरपीब्बाह । भूयसेति। साम्य-

१ D. drops यथा. २ चरित्रैविचित्रै: T.,O., M., G. ३ कि चायं G .; कि च निश्वय D. ४ 'शेपमूलातिशयोक्तय' T. ५ अलमतिबदूनया K. ६ दव्यमाणत्रिषयां शोक्तावश्रान्तरनिषेष .. D.

२२४ एकाव्रल्यां वरक्न्वितार्यां कि वेति वाक्यामिहितेनालेपालंकारेज सह संसष्टिरपि। व्रेन चासेपालंकारेंण निर्दिष्टेष्वन्येपु वा निद्शेष्वपि कोषपि न तेत्रस्त तुल्य इति व्यतिरेको व्यज्यते। अ्यं घ संदेहः शुद्धोभि संभवति यत्र संशय एव पर्यवसानम् । कचिदारोप्यमाणानां मिन्राभ- यत्वेशपपि रश्यते ! यथा कि निम्नेषु समीकता वसुमती शेला: किमुत्सारिता: कि प्रशाळितमम्वरं धवलिता: कि या वनभेषय:। अप्येता: कबळीकता: किमु दिश: सर्वा: किमेकीकता: कीरस्या बीर नुसिंह भूंप भवत: सप्तापि पायोधय:।। अन्नारोपविषयभूवायां कीर्चावारोप्यमाणानि समीकरणादीनि

.. कारेणालंकारण्पनिमन्चाह। तेन चेवि। अय एुजनेदमाइ। युद्धोऽपीति। एवं धर्मिनि धर्म्न्तरारोपेण नेषा संबब उकः । अयैकस्मिन् धर्मिनि मानाविययानिकक्रियारोपेज भेवान्तरमाह । कचिदारोप्यमाणानामिवि। किमिस्वाहि। कबलीकवा मिश्रीकता एकलोलीकता इत्बर्य:। अभारोप्य बाणानां मिनानवर्ल व्यनक्ति। अन्रेि । इह की्चो विषयभूताबामारोप्यमा-

निनानवलम्। भवं भाष:। प्राबेण करिर्यमेदे कारकेलरय बथा 'सुगर बिद तुमृता यु कि ननसि मे लीना विलीना भु किम। तथा कारकमेरे तु निम्नेषय: नया अस्तसैलगइनं ने विवस्वानाविवेध अतवि जु मड़ीं नु' इत्यादि । अन सूमवमपि भिन्नमिति विश्ेष इति॥ संदेहः॥

. १ कि वाम्बुदश्रेणय: C., M. १ देव O., M. ३ T. inserta तव before कीर्चा.० * कियाया भेदे K, ५ गहनानि नु भास्त्रानाविवेश D. ६ K.omits संदेद :.

अंछम उन्मेष:।

वस्त्वन्तरप्रतीतिरविलसति सादृशयहेतुका यत्र। तं भ्रान्तिमन्तमेंतं त्रुवतेSलंकारपारटश्वानः।।९। अतस्मिस्तदिति प्रत्ययो भ्रान्तिः । सो विद्यते यस्मिश्रिति श्रान्तिमान्। नायं स्मरणम्। तचाशस्पशिज्ञानरूपतया स्मरण- स्याश्रीक्रियमाणत्वात् । नापि संदेहः । विरोधस्फूर्तिपुरःसर तया परसुपरविरद्जकोटिदयनिविष्ठज्ञानरूपत्वेन संदेहस्याभ्यु- पगम्यमानत्वात्। न वैवमतिव्याप्तिः । प्रेंकृताप्कतत्वेन मिथो- विरोमिनी जांनामीत्यादिवाकयस्यालंकारतयानां्रियमाणत्वाद्। इदम्तांशावच्लिगं ज्ञानं दि भ्रान्विमतो विषय:।

मसम्बगजानपस्तावाड् संभयानन्तर भान्तिमन्तमाह। वस्त्वन्तरेति। कि- कल्पित सादृश्यनिबन्धना भ्रन्तिर्वस्पित कृतिविकेमे विधते व शान्तिमदलंकार हत्वर्यं:। ग्ान्तेर्लसणमाइ। अतस्मििवि। नसरथमाइ। सेति। मन्य- समि कटार्यगोचरा सावृशयनिबन्धना स्मृतिरेवेयमिति स्मरणालंकाराइमेहमाशक्गय वत्तामानोलेलिनी प्रतीति: स्मृतिरिदन्तझिखिनी तु आन्तिरित्वनयोभेंद इत्याह।

नापीति । इहमिर्ह वेत्यनवधारणात्मा विरजकोटिडयावलम्बी बिमर्स: संगम:

सति के इने विस्ले इत्यादिज्ञानेपु संदेह्सद् न कार्बेत्वाइ। म चैवमिवि । वस्मात् संदेहस्मरणा्म्मां विविक्कविषय एव शान्तिमानिस्वाह। इद्न्तेति।

१ ेंम C., M; मेद D. १ स T. ३ यस्मिन्नय M .; यस्मिल्सौ 0,, G. ४ 'गम्य- मानतश्म् D. १ पछतामकतन्वरे मिथो D. ६ नाश्रीयमाणत्वात् O., M. • चिछन्नज्ञान M. 60. and M. omit हि ९ मणितिविशेषे K. १० K, omits विद्यते. ११ अन्य० थंमाह D. ११ शेखवी D. ११ 'बेखनी D. 29

२२६ एकावस्यां तरलान्बितायां

मथा सुराङनाभ्यो मलये त्वदीयं भुत्वा यशो वीर नसिंह भूप। जिंहाअ्लान्युल्लयन्ति दुग्ध- मृणाललोभादुमयेऽपि नागाः॥ साहश्येतरकारणाकुरिता ने भ्रान्तिर्नास्यालंकारस्य गोचर: ।

कछोळ श्रेणिहल्लीसकवलितमिव प्रेक्ष्यते क्षोणिचक्रम् ।

आाम्यश्चेतोमिराजौ प्रतिभटसुभटैः भीनृसिंह क्षितीन्द्र ॥ अन्र गाउतरमर्मप्रहार: कारणं भ्राम्ते:। संदेहानन्तरं तु भ्रान्ति- मतो निरूपणमेसम्यम्ज्ञानत्वसाधर्म्येण। तन्तन्निमित्तभेदादेकमने कैरनेकधा यत्र । उल्लिखयते स धीरैरुल्लेखः कथ्यतेऽन्वर्थः॥१०॥

इदमिति मिध्यावधारणमित्यर्यः । उदाहरति । सुराङनाश्य इति। उमये नागा: सर्पा गजाम। तेषां यद्तति सादृश्यादिंद दुग्धमिद मृनालमिति च भान्तेरिई वर्णनाङ्भान्तिमदलंकार इति ज्ञेवम् । कल्पान्तेति। इदीसकं मण्ड- लाकारनृत्तंविशेष: । 'यन्मृत्यं मण्डलाकारं तज्जब्वीसकमुष्यते' इवि लक्षणात्। अब भन्तिकारणमुष्भाववति। गाढतरेति। एतेनेड रजतमित्वादिदोपज्- वमाणामलंकारत्वं निराकृतमित्यनुसंघेयम् । अस्य संदेहनन्तर्ये कारणमाह। संदेहानन्तरमिति॥ स्रान्तिमान् ॥ अतस्मिस्तव्बुद्विसाम्याद्भान्तिमदनन्तरमुश्ेखं लक्षयति। तंसदिति। एक- १ जिद्वाञ्जर्लं चञ्तलयन्ति D. २ T., C., and M. drop च. ३ T., C., and M. drop तु. ४ 'मसन्यज्ञान° T. कंथ्यतेऽयमन्वर्थ: C., M. ६ D. omite इह न्वेत्यादि K. e K, omits मान्ति. ९ K, omita आरन्तिमान्. १० तत्तदित्यादि K.

अष्टम उन्मेग:। :. २२७

अस्य न रूपके तावदन्तर्मावः। वस्तुनस्तादूप्येऽस्य प्रंगल्म- मानस्वाव् प्रकृतोपरख्कत्वमात्रेण रूपकस्य चरितार्थत्वाद्। नापि भ्रान्तिमति। अतदूपस्य तेदूपताप्रविभासेऽप्यनेकघोल्लेखल- क्षणं विच्छित्यन्तरमुररीकृत्यास्य प्रवर्समानत्वात्। नाप्यभेदाभ्य- वसायरूपायामतिशयो की। एकस्यानेकप्रतिप नृकर्सृ कत्वेनाने कँधो- दद्ितित्वाद्। सर्वथा रूपकावेषिमक पवास्य विषय । यदि पुनः कचन तत्पतिभासस्तदानीमपि न विरोध: कम्न । रूपकादिना सेहास्यैक वाचकानु प्रवेशलक्षणस्य संकरस्पाभिमतत्वात्। तस्मा- दयन्नैकस्योनेकघोलेख: क्रियते तत्रोल्लेखालंकार: । अनेकघोल्लेव-

स्वानेकनिमित्तयोर्गाहनेकैरनेकधोग्वेखनमुहेख इत्वर्थः। अन्वस्यान्यस्वेम रूपणासूप- कमेवेदमित्या धड्क्याह। अस्येति। भेदकमाह। वस्तुन इति। विषयस्यारोप्यमाण- सजव्यनिभित्तवेविध्यमुशेल: रूपके तु ततुपरक्ततामाननिभित्तंमिति भेर इत्बर्य:।

नापि भ्रान्तिमतीति। तर्हि भेवेडमेएकमातिश्रबोक्तायन्तर्भाय: स्वादिरवाघ्क्- क्य भहीतृमेदामेदा-्यामनयोभेंद इत्याह। नाप्यमेदेर्ति। भनम्तर्भावं निगमयति। सर्वथेति । तादृग्विच्छित्तिविशेषसंभवादिति भाव: । ऐवं च सति बब *ूपकावेरप्यवभासस्तमर संकर: न तु सर्वयास्याभाद:। अन्यन्र विविक्तवि- पवसंभवादित्वाह। यदि पुनैरिति। विविक्कविषयमेव निष्कृष्याह। तस्मादिति। एकस्थानेकधोललेखने योग्वता कथमन आइ। अनेकध्रेति। अनेकेषामप्याराप्यमाणानां ये धर्मा असाधारणगुणास्तेषां संबन्ध: सज्रायः। स एवास्याने कधोदवेख नयोग्यतापावक इत्वर्यः । तथापि किमर्थमुत्िखन्तीति

१ तटूपापत्तिभावे C., ततूपत्वापत्तिभावे M. २ रूपातिशयोत्तौ' T. ३. नेकधोट्कनात् T, G, ४ सहेक T. १ 'स्यानेकैरनेकषो' C. ६ 'दनेकैरनकैरनेकवो' D. ७ 'तीन्यादि K. ८ हृन्यादि K. ९ एवं सति K. १० रूपकादेरप्पनतर्भाव° D .. ११ रिन्यादि K, १२ अनेकेषामारोष्य.D. ११ 'स्पानेकोछेखन° K.

पकावस्यां तरलान्बितायां निमिस त्वनेकधर्मसंबचर। तेत्र रुष्वर्यित्वम्युत्पचयो यथायोग प्रयोजिका:। ततद् यथारसंभरव प्रवर्तमानयच्यर्यित्वव्युत्पत्तिप्रंयु-

यौगिकत्वमध्यस्य संमवति। यथा न मधसि कथंकारं ग्लाष्य: कलिकपुरम्हर स्मर इति वरारोहा: साक्षाम्मुकुन्द इतीन्दिरा। सुरतररिति स्वां सेवन्ते निरन्तरमर्रिनो भरतमुनिरित्यार्यास्तौर्यत्रयीनिपुणा अपि॥

नेकरूपतया निरुपित:। कलयति विषये Sपह्मवमारोप्यं यत्र भासते सुतराम्। आहुरपहुतिमेतां बन्वच्छाया त्रयी चांस्या:।११।।

पेविपचिम पत्तिमयोबकापेक्षायानाह। तमैति । रुचिरनुराग: अर्थित्वं तिप्सा स्सपत्ति: तव्दार्थसंगतिमह: मासां च इच्यादीनां समासेन व्यासेन वा बयासंभवं प्रयोजकस्वमिति वर्षयन् लक्षणार्य निष्कष्बाह। सतश्रेति। अन्दर्य इत्तुक संमहे तडू ध्यनकि। उल्िक्यत इत्वाहि। उदाहरति। नेति। अब स्मट्मु- कुमत्वोहेखनयो हचिर्निमिसं सुरतरुत्योद्लेखनेप्र््थित्वं भरतमुनित्वोशेखने प्युस्पत्ति- रिस्यनुसंभेयम्। लक्ये लक्षणं पातयति। अन्रेति । डॅल्लेस: II अयारोपगर्भेंधु परिषेषादपङ्ववस्य लक्षणं विभागं चाह ।कलयतीति । विष-

१ तब तु रुच्य D. २० प्रयुतन्यानेक® D. १ मनेकमोलिख्यत T.,0,M. ४ 'रने- कतयोस्िसिख्यत D. ५ परवृत्तिमयोजका K. ६ अनेति K. •K. emits गोय :.

L

अंडुम उम्मेक:। 7 १२९

: अज प्रकान्तापडयवैधम्येण निरुषणमेतसपोः। रंपकमारश्या- रोपकश्यागतालंकारविच्वार: प्रस्तुत इति । विषय आरोपस्य। अस्यान् नयी बन्चष्छाया । तथा दि कच्दारोपविषयमपठु- त्यारोप्यते विषयी। कचिद्विषयिणमारोप्यारोपस्यापठ्यते विषय:। कचित् पुनरसत्यत्वामिंध्यायिमि्छर्लादिभि: शब्दैरपहवो निर्दि- इयते। वैत्राद्यमेद्शयं वाक्यमेद एव संभवति। वृतीयभेदे त्वेकषा- क्यत्वम्। कमेण यथा

पेशोलवञ्चरीकप्रकरपरिकरं दिग्गजा: किं वहन्ति। कि तूदपं कलिझेश्वर तव भुजयोश्ण्डिमानं विळोक्य वी्डीचिन्तायनम्नान् स्फुटमसितपरैश्छाद्य्ति स्वहस्तान्।

वेज्पद्वं कालमति मजाती अपडवे सतीति वावत्। यनारोप्यमाणसयारोपविष- अपहवेनावमासनं सपहृति:। सा प िधा निबध्यव इत्यर्यः। मस्या: संगविमाह। अत्र प्रकान्तेवि । मैक्रान्ता रूपकाढयो नापहवतपिषय:। एपा स्वपहुतविषयेति वेधर्म्यलक्षणा संगतिरित्यर्य:। नन्वेधु विषयापङ्वस्य क: असक: अद भाइ। रूपकमारभ्येति । आरोपमस्तावाद् विषयापहारस्य पसः सिरस्तीत्वर्य:। इति शब्दो हेत्वयें। संमहे विषय इत्युकं कस्येत्याकाइसाबामाइ। विष्य आरोपस्वेवि । संमहस्यं विभागभागं विवरीनुमाइ। अस्यास्रेदि"।

बन्ध हत्यय: । अश्रान्तेति। वश्चरीका मृक् वहन्ति कि न बहन्तीत्वर्यः ।

१ T, C.and M.insert अचतम् after पतरयाः २ 'मारम्य संप्रन्यारोप' T., 0., M. ३ "कमागता D. ४ "दायेपस्य विषय D. ५ मिधायिच्छलादि° O.,M. १ ०ला- दिशणदे T. तवादं भेद 0. ८ प्रीलशिन्ता T. ९ 'स्पारोपस्य विषया° D. १० D. has पूर्व before पकान्ता. ११ विमार्ग D. ११. शेन्यादि K. १३ 'स्पां संबन्ध K.

.२३० एकावल्यां तरलान्बितायां

अन्नापहवपूर्वक आरोप:। मचुकरकुलमिद न भवतीत्मपहयं विधाय नीलपटाव गुण्ठनरूपतयारोपस्य कृतत्वाद्। पृथ्वीमारावतारं कतवति भवतो दोष्णि हर्षेण दूत: शेषेण प्रेषितोसौ निवसति भुजग: कोपपि संवादहेतोः। कुध्यत् फालीकटाक्ष धुतिदलनकला केलिका रस्त्वदीये पाणौ नायं कृपाण: सकलगुणनिधे भीनुसिंह स्षितीन्द्र ।. अभ्ारोपपूर्वकोऽपहवः। फणधरपतिप्रदितोऽयं दूंतसुजग इत्या- रोपं विधाय न भवति कपाण इत्यपहवस्य कंतत्वात्। किं चान्ाप- हुत्या सकलरिपुवधूवैधव्यमचचिरेण रणे भवता करिष्यत इति वस्तु प्रतीयते। वीरभीसिंह कान्ताविहरण कनकक्ष्माधराकारवाही कीचिज्योत्स्नासुधांशो गुणमणिजलधे श्रीनूसिंह क्षितीन्द्र।

देशा: शोकं वहन्ते निजपतिविर हाटुःसितास्त्वद्रिपूजामू॥ अन्नापंदेशशब्देनापहवनिर्देश: कृतः। एकस्मिशेव वाक्येऽपहवा-

पॅनिदेशो द्रष्टव्य:।।

भपरं सुगमम्। वीरोति'। वीरशरीरेब सिंहक्ान्ता सिहाकना। देशा जनपरा: । निजपतिविरह्यात् स्वस्वामिनाद्यात्। इह लेसणार्ये योजवति। अत्रेति । छलावि- -- स्वादेवेत्याह। अपहवाभिधायिभिरिति ॥ अंपेहुतिः।

१ पूर्व आरोपः T, M., पूर्वरोपः C. २ 'वकुण्ठन° T., C., M. ३ दूतो भुजग T. ४ विहितन्वात्ं T., C., M. ५ कैसरिण्या विहरण T., C., M. ६ D. omits भक्रि · निर्देशोऽन्यत्र द्ृष्टण्य: T., C., M. ८ इतः परं K. ९ हेत्यादि K, १० लक्षणं D. ११ निर्देश इन्यंश इन्यु K. १२ K, drops अपहुति:

अष्टम उम्मेंष:। : २३१

अंप्रकृतत्वेन स्यादध्यवसायो गुणाभिसंबन्धात् 1 साध्य: प्रकृतस्य यदा कथितोत्प्रेक्षा तदा तज्ज्नैः१२

आरोपादृध्यवसायस्य प्रकृष्यमाणत्वादृत निरूपण समुचितमे- सस्याः । अभिंन्नत्वेन प्रतिभासंनमध्यवसायः । से द्विविधः सिर: साध्यक्। यत्र लस्यमाणगुणसंबन्धाद् विषययणो

पकयति। अप्रकृतत्वेनेति। अप्रकृतगुणक्रियाभिसंबन्धात् प्रकृतस्थाप्रकृतल्वेन संभावममुष्येक्षेत्यर्यः। संगविमाह। आरोपादिति। अँप्रकृतगुण क्रिकियाभिसंय- न्यायमस्कारविशेषकारित्वं प्रकर्ष: । अध्यवसायस्य लक्षणमाह। अभिन्नत्वेनेति। विषयनिगरणनेति क्षेष: । अन्ययारोपेप्रतिष्याप्ेः । अत एव 'विषयनिगरणेना- भेदप्रतिपत्तिवियबिनोऽम्यवसाब:' इति सर्वस्वकारः । इद तावदियेक्त्तव्यम्। भध्यवसायो निभवज्ञानं स च सम्बकू मिथ्या चेति हिप्रकारो लोके बथा शुक्ावेव धुफिरियमिद रजतमिति च । स विरूपोऽपि ना्लकार:। चमस्काराभावात। कि सु युच्धिपूर्वि के वेयमतस्मिस्त बुद्दिरन्यधर्मसर्बन्धनिबन्धना अय पारिजात इत्वादि। सोडयमलौरकिकोऽपरोऽ्यवसार्नं इहालंकारमूलल्वेन विवक्ितस्तस्वैव लोकोत्तरच- मस्कार कारणस्वात्। तं" विभजते। स द्विविध इति। तब सिद्धाष्यवसायस्य स्वरूपमाइ। यत्र लक्ष्यमाणेति । विषयगतत्वेनेति। अयं पारिजात इति

लक्ष्यमाणगुणसंबन्धादिति। लक्ष्यमाणा ये गुणा वितरणावयस्तद्योगादियं पुनर्लसितलक्षणेत्वर्य: । विवेचितं चैतवू द्वितीयोन्मेषे। तादात्म्यारोपणस्य फलमाह।

१ अम्रछतन्वेनान्यत्राध्यव D. २ 'सायोऽयं गुणा D. ३ निरूपणमेतस्या: T .; निरु- पणमुक्तिमेतस्या: C., M. ४ सच द्विD M. ५ साव्यक्षेति T., M. ६ मूलप्रस्तावे तत्र साष्पाष्यवसायमूलामुन्मका K. •K. omite अमकतगुणकरवियाभिसंबन्धात् संबन्धेन अय D. १ 'किक्रोडण्यव १० "्यवसायः सइाः D. 3१ K. omits तं.

एकावल्यां तरलाम्बितायां

विषयगतस्वेना रोप्यमाणत्वान्त्रिमस्यापि विषयिणो विषयकोठी- कारेण प्रवृत्तत्वाद्मिन्नल्वेन प्रतीतिस्तत्राध्यवसायः सिरः। पतदाश्रयेणातिशयोके: प्रथम: प्रकार: कथयिष्यते। यत्र पुन- रवाच्विषयत्वाद्विषयिणो मिन्नत्वेन प्रेतिमानं तन्न व्यञ्ञनष्या- पारेणाभिन्नत्वप्रतीते: साध्यमानत्वात् साध्यः । एतद्वलम्बनेन प्रवर्चमानाया: पर्यायाँ:। पुनरस्या: संभावनमभिमानस्तर्क ऊद्दग्ेवि

मिनरस्यापीति। कथं भिन्नस्थाभिनतया प्रवीतिसंनवस्तमाह। क्रोडीकारेणेवि। विषयस्य श्रोडीकारो निगरणममुपादानमिति बावत्। बम विषयस्योपाशनं तनाध्यव- साब: साध्य इति पस्यति। बम सु तस्यानुपादानं तन विषव्निण एवोपादानमहिता व्रस्म वस्मुतोऽसत्वस्यापि सत्यताप्रतीती विषवस्य तदास्मनाध्यवसिवत्वादव्यवसित- प्राधान्ये जञातो घट इत्बन घटं प्रति ज्ञानस्येवाध्यवसावस्याध्मवसितं म्रस्यपसर्जनत्वं भवीबते । एतदेवाध्यवसावस्य विद्त्वं नाम। तहेतदाह। तत्राध्यवसाय: सिद्ध इति। सिद्धाध्यवसायस्योपयोगमाह। पतदाश्रयेणेति। प्रथम: प्रकार इति । नवेडमेदरूप इत्बर्यः । दवरेपु भेदेष्यमेदाध्ववसायासंभवादिति भाव: ।. झलंकार सर्वस्वकारस्तु तेष्वपि स्वतनसध्धकविपोठोकिसिद्धातिघ्यबवोरमेदाध्य:

सनामेदाध्यवसाय:' इत्यादिना संदर्मेण। अथ साध्याध्यवसायस्वरूपमाह। यत्र पुनरित्यादि। अभिन्नस्वम्रतीतेरध्यवसायत्येत्यर्यः। साध्यमानत्वात् प्राधान्येन प्रति- पायमानस्वान् साध्योऽयमध्ववसाय इष्यर्थः। साधकमाह । वयञ्ञनव्यापारेणेवि। भनिषायाः कि प्रतिबन्धकं तदाह। मिन्नत्वेन प्रतिभानमिति। तया प्रतिभाने

नावभासवे । विषयिणोऽसत्मतापतीतेः। तयापि विषयस्य तथा ध्यपवेशतदममो- गित्याभ्बाममेहो डध्यवसीयते संभाष्यत इति व्यापारपाधान्याध्यवसायः साध्य-

१ 'फ्रोडीकरणपवृत्त'T. २ प्रतिभासनं D, M. O.and M.have उदाहरणम् after पर्यायाः ४ साध्याध्यवसायस्य D. ५ मेदावमासाद° D.६ दोम्पकसीयते K. तस्पे D.

अंडंम डम्मेग:।

शीमबुसिंह नुपते भवतो यशोमि: सीरार्णवं स्वपिवरं परिभूयमानम्। उत्पशवतः सितकरस्म कुरज एव शोकाप्िधूम इव भाति तदातमजस्य।। मत्र धूंमत्वेनोत्मेक्षणे कुरक्रस्य.प्रवृत्िनिमित श्यामत्वं गुणो लक्ष्यमाण:। तदभिक्नत्यप्रतीति: साध्या प्रयोजनम्। उपमोपक- मादुस्पेसा यथा स्व:सिन्धो वियुभेन्द्रविभ्रमवने से हाटफाद्रो दिशां कैण्ठे वीर मुसिंह देव भवत: की्चे: परिस्फूर्सय:। डिन्हीरप्रकरन्ति फुलकलिकामारन्ति तारावधू . नार्थाशुप्रसरन्ति निर्शरसरित्पूरन्ति हारन्ति थ।।

एवं प ध्यक्केवादिघवयोगे वाच्या। तक्प्रयोगे प्रतीयमाना चोते प्रथमं दिविधा। विविधाया अपि गुणः करिवा वा निमितं तथ कचिदुपासं कचिदमुपासं च। विषयोऽपि आतिगुणक्रियाङव्यतइमावरूपेजाटविध: । स च स्वरूपेण हेतुलेन फलल्वेन थ बयायोगमुवेक्ष्यते। तदयें निमित्तविय यविशेष बाजनामेवदटुधा अंपध्िवेवमुसेशान्यन। अत्र तु दिट्मानमुदहरति। श्रीमदिर्तिं। अम संपितरमेस्यनेनेवारम अल्पे मतीयमाने पुर्नरात्मज्ञमर्हणं शोकातिघबदयोवनार्यम्। उवेसावा विषबमाह। अन्नेति। निमित्तमाह। प्रवृत्तीति। धूमग्रब्त्व लसितलक्णया कुरहे प्रयोग विवक्षनाह। गुणो लक्ष्यमाण इति। एतने- यमुपासगुणनिमित्ता जातिस्वरूपोत्मक्षेति इटष्यम्। लक्षणामयोजनमाह। तद्मिन्यतवप्रतीतिरिति। सिद्दा ्यवसायष्यवासार्यमुक्तं साध्येति। उपमयोप कमों बस्बां सोपमोपक्रमा। स्वैसिति। डिण्डीरम्रकरन्ति डिण्डीरप्रकर

१ भूमस्योन्मेक' O., M. २ अमिलन् T., M., C. १ कर्षे O., M. ४ तदिदं 'K. ५ विषयाविशिशानिमित्तयांजना K. ६ दिन्याद् K. • K, drope पुनर् ८ ग्रहणार्य K: ९ विकदनाइ K. १० सवरिन्यादि K. 30

२३४ एकावल्यां तरलान्धितायां

अन्नोपमानत्वेनोपनिषद्धस्यापि डिण्डीरप्रकरादे: स्व:सिन्धु- प्रमुखेषु स्वानविशेषेषु संभवौचित्यादमिन्नत्वेन प्रतीतेरत्प्रेक्षाया- मुपमाया: पर्यवसानम् । धर्मिणि धर्मारोपणे तु व्यक्ग्या। तत्र गुणस्योत्प्रेक्षणं हेतुत्वेन । क्रियाया: फलत्वेनापि।

यथा के लासान् कीतिरेषा सृजति कति न से दस्ततिग्मांशुयात्रा- भक्गांस्त्यागस्तु शृग्गाञ्जलदलितनभःपर्वणः स्वर्णशैलान् ।

लीनो वैकुण्ठनाभीसरसिजकुहरे श्रीनृसिंह सषितीन्द्र।।

धन्ता धातव:" इति धातुसंज्ञायां वर्समाने लट्। एवं सर्वन। भभर स्व :-

वंसुपमोपकरमोलेक्षा। उपकमत्वं व्यनक्ति। अन्रेति। उक्तानशास- नमावल्यान्मुख्तो डिण्डीरप्रकरावेरुपमानत्वावभासेऽपि कीर्सिस्फूर्तीनां स्व:सि- :

न्ध्वादिषु डिण्डीरादिरूपतानियमाभावो न संभवोचित्यात्। संभावनमावस्य म्याय्यस्वाह डिण्डीरप्रकरा: वत्र्थः। इर कचिद् धर्मिणि धम्बन्तर्रारोप: बयोदाहतं माकू। कचिद्दर्मस्या- रोपः । यथा वक्ष्यति। तब विशेषमाइ। धर्मिणीति । ठ्यङ्ग्येति । उध्यत इति शेष: । अत्र धर्मो गुपः किवा च तयो: स्वरूपोखेक्षावाम- विवाद:। हेतुफलोस्पक्षयोरविशेषमाह। तन्नेति। गुणस्य हेमुत्वेनैवोलोक्षा क्रियाबास्तु स्वहेतुत्वेम फलत्ेम चेत्यर्थ: । तबर गुणहेतूत्पेक्षामुदाहरति । कैलासानित्यादि। ्तनात्मभुवो लीमसं प्रति चिन्ताविधुरधीहेतुत्वो सेक्षणात क्रियानिमित्तगुणहेतूत्पेक्षेय व्यक्जकापयोगाड् गम्बेत्यभिप्रेत्वाह ।

१ मानन्वोपनिबद्ध® 0. २ निबद्धस्य डिण्डीर C., M. ३ धमारोपेण C., M. ४ न्ेक- णं तु हेतुन्वेन T. ५ मुन्ग्रेक्षेन्यर्थः. D. ६ द्ापेणोदाहृतं D. ७ D. drops तु. D. drops तत्र ९ हेतुकन्वोरनेक्षणातू D.

अष्टंम उत्मेष:। २३५

मत्र विघुरधीत्वं गुणो हेतुः। त्वसः कोऽप्यपर: कदापि पुरुषन्ि रेऽपि न स्थापित- स्त्वच्चिन्तापरया मयेति भवतः प्रेत्यायना कुर्वती। तन्वी दुःसहपञ्चबाणदहनोत्सर्ङ्क प्रविष्टा सती पाण्डिस्ना विरहोत्थितेन सुभगा व्याख्याति शुद्द्धि निजाम्।। अन्न पत्यायनाकरणं शुद्धिप्रेकाशनहेतु:

श्रीमन वीर नृसिंह देव भवतः कर्तु वतसं यश:। यत् पूर्व भ्रवणावतंसपदवीं नीतं धरित्रीभुजां तत्कम्पेन निरन्तरेण शिरसः प्रम्रंशयन्ते बुधा: ॥ अत्र वतंसीकरणं फलम्। यत्र सचेतनधर्मस्याचेतनगततवेना- रोपणात् साडश्यं प्रतीयते तत्र तद्भिधायिन इवादेरपादानं न कार्यम्। पौनरुत्तयापसे: । यंथा नतु मृगाङ्कमृगस्य तुणैविना कथमसुष्य भविष्यति जीवितम् । इति मृगाङ्करच: कुरुते तृणं तव फेंपालु कलिक्गपते यशः॥ अन्रेति। क्रियाहेतुय्प्रेक्षामुदाहरति। त्वत्त इति। एषा च क्रियानिमितक्रिया- स्वरूपोठेक्षा पूर्ववद् गम्येत्याह। अत्र प्रत्यायनेति। क्रियाफलोटमेक्षामदाहरति । जैलोक्पेति। वीरायितं वीरकर्म । अत्र शिरःकम्पस्य यशोवतंसीकरणार्थ- स्वोट्मेक्षणात् क्रियानिमित्तक्रियाफलोध्प्रेक्षेयमित्याह। अत्र वतंसीति । विषे- पान्तरं वक्तमाह। यत्रेति। अन्रापि विषयड़्याह्यर्थमुदाहरणचतुष्टयमाह। नन्विति। इह तृणकरणमनाइरकरणम्। तद्घाससंपाठनेनाभेदाध्यवसायात् कृपालुत्वगुणरूप- १ प्रन्यायनं T. २ प्रख्याति T. ३ प्रन्यायनकरणं T. ४ करणमग्निशुद्धि C., M. ९ पकाशने हेतुः T. ६ वरिपुरुषष्यावृत्त° 0. ७ गावृत्ति' D. ८ श्री श्रीमन् नरसिंहदेव भवतः C., M. ९ T. drops यथा. १० दयालु T. ११ 'क्येन्यादि K. ११ नम्दित्यादि K.

एकाबस्यां तरलान्बितायां

कान्त्यानया तब तुळातपनीयराशि- र्मन्दीकृत सुतिरवाश्ति लज्मान:। कि वासुनार्थिभवनेपु निधीफवेन जाता नुसिंह नृपते वसुधा यथार्था॥।

तुलामध्यारूडं तव तदपि कान्त्या जितमहः। इति सात्वा दानाम्मसि तव नुसिंह क्षितिपते सुवर्ण निर्विष्णं विरययति तीयेंधु वसतिम् । दिकमातने: सह स्पर्श भ्राम्तित: प्राप्य शुदये। पुष्करं गाहते कीर्सिर्नृसिंह नृपते तव।। अध्यवसितिसिद्धत्वं प्रकृतस्यान्यत्वकलपनं यद्ा। संबन्धासंबन्धौ तद्वयत्यासे भवेदतिशयोक्ति।।१३॥ हेतूस्परेक्षायं निमित्तमिति *लेपमूलाभेदातिशा थोकिमाणि तकिवानिमि सगुणहेनूत्ेसे- बम। तब कृपालृत्वस्य चेतनधर्मस्यामेतने वदसि विगांधात् कुपाल्चिवेस्युवीक्षा- गमकत्वाश्रेवादिसअप्रयोगायकाश इत्वाअबः। कास्त्ये ति। अम तुलातपनी-

इवेस्युस्पेक्षाक्षेपेकत्वं सुल्यमिति व्याय्वातम्। संरुदिति। धमनतापनसेकी: शोषितमेय सुब्जे हेवमिति भाष:। तुलामध्यारूटमिति। तुलापुल्परानमि- स्वांपका । तीर्थेषु पानेयु गङ्गादियु थ। ममावि सुपर्णस्य तीर्यबसमेर्निर्वेद-

पत्। दिगि ति। मातक्रा गजाबीण्डालाय। भ्रान्ति: पर्वटनं ब्यामोहय। पुष्क रनन्मरं तीर्यविशेषण्र । चण्डालस्पर्धिमोशि सुद्धपर्थ तीर्थमवणाइन्त इति भाग:। रहापि सुजये इति फलोष्मेजा। पुष्करावगाहमक्रियानिमित्ता 'लेपमूलामेदतिस- बीत्तवुस्यापितेति संकरः। फलत्य लिप्सालक्षणत्वात् अचेवनायां कीर्तो विरोषा-

उर्प्रेसा।I

विभागपूर्वकमाड़। अध्यवसितीति । अध्यवसितिरध्यवसायः । तस्या: सिज्स्वं १ मुनात्र भवनेषु 'T'. २ कान्न्येन्यादि K १ क्षेपकन्वं तु लज्जायाः कपया व्यार्पातम् K. ४ मरुदिम्यादि K. ५ अवावि च ६ 'लाभक पूर्ववत् K. • विणिन्यादि K. अण्डालाय K. ९ स्पर्शिमो दि K. १• दिवानपेक्षा K. ११ K drop रोबा.

मधुम उन्मेष:। २३७

अध्यवसितिसिद्धत्वमिति भेदे सत्यमेद:। प्रकृतस्यान्यत्वक- सपनमिल्यमेदे भेद:। तद्ष्यत्यासे संबन्धासंबन्धावित्यसंबन्धे संब- कघ: संबन्धे त्वसंबन्ध इति चतुर्धा भवत्यतिशयोकि:। अविशय- स्योकिरिनि यौगिकत्वमस्याः। क्रमेण यथा। सिद्धरूपता अध्यनसितमाधान्यमिति वावत्। एतेनाध्यव सायप्रधानोत्पेक्षाव्वावृत्ति:। एतच प्रथममेरे एव न मेदाम्तरेष्वितति दर्शयन् मेदानू विषावयति। अध्यवसि- तिसिद्धत्वमिति। भनेरपतिप से रध्यवसाबणवार्यत्ादिति भावः। सतुर्धेति। एतसूपस्तारव निरूण्य भेदाभिभ्रायम्। भेशन्तरस्यापि कार्यकारणपौर्वापर्यभङ्गाकयस्य

काव्यप्रकाशकारस्तु भेवेडमेद: अमदे मेद: बद्यर्थ- का उदम योगाइसं भावितार्यान्तरकम्पन कार्यकारणपौर्यापर्बम्सेव्वेव चासर्विध्यं सि- शान्तवांचकार । सदपि चिन्त्यम्। तथा हि सन्मते संबन्धासंबन्धाययो नालं कारावत: पृथग्भूती वा स्ोक्तमेदान्यतमान्तभूंती वो । नाद्यः । तिच्छितिपिशेषसद्रा- वान्। न द्वितीय:। नेवकानिरूपजात। न तृतीय:। प्रथम मेदयोर्धर्नितादात्म्यविधिनि-

किरेंद। सृतीय में दे सु क्रिमन बोस्तमान्तर्भावस्तस्य वानवोरिति विमृश्यताम्। तथा हि। 'पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्थान्मुक्त्ाफर्ल वा स्फुविक्कुमस्थम् । तनोडनुकुर्यादध दस्य तस्यास्ताध्रोष्ठपर्यस्तरुर्थ: स्मितस्य।'

तस्वा मुखं तवा साम्यपराभवमनामुयात्।।' इत्यादिकं हि तस्योशहरणम्। तभाध्रेऽसंभावितोऽर्य: पुष्पप्रवालवोर्मुक्ताफलवि- डुमयरोम संबन्ध एव बदिशठेन संभाव्यते हत्यसंबन्धे संबैन्धभेद एवायम् । दविनीये तु भकत्मूं चंहिति कलक्कासंबन्ध इन्दोभेच्छडदेन संभाव्यत इति संबन्धेऽप्यसंर्बन्ध- मेर एनबम्। एवं स्थिते सामान्ये विशेषस्यान्तर्भाव उचित: विशेषे या सामान्यस्व सर्नमनन्त एव विदांकुर्वन्तु। तस्मावर्मवुक्तः पञ्चधा विभाग एव न्याय्य इत्यलम्। वहि किमनानुगत सामान्यमक्षणम्। 'अध्यवसितप्राधान्ये स्वतिशथोक्ति:' इति सर्वस्वकारोक्तमेशरेति डूमः। न चाव्याप्ति:। स्वतःसिज्यकविम्राठोक्तिसिद्धाति- सबगो: फलभूत बोर मे शध्यवसानस्य सर्वनेदव्यापकस्वात्। यथाह संजीविनीकारभ 'ममेदाप्यवसायो हि फलेऽतिशयनामनि। न पुनः फलितोस्स्यन मे दोडमेदे न सिध्यति ।।' इति। फलितनिषयाभेदामवसायो न व्याभोतीत्यर्थः - सामाग्यसंज्ञां व्वश्पादयति। अतिशयस्योकिरिति। तर्ष्ेतनात्रयेणातिधयोके: १ "छपाया संगति' D. २ संबन्धाख्यभेदेनालकारी K. ३ पृथगुक्ी D. ४ चानयो' D. तसुद D. १ इचिस्मितस्य K. • संबन्ध एवां D. ८ 'प्यसंबन्ध पवा D. ९ ज्याया- निम्प्ल प्रपश्ञेम K.

२३८ एकावल्यां तरलान्धितायां

पल्वतः कल्पतरोरेष विशेष: करस्य ते पीर। भूषयति कर्णमेकः परस्तु कर्ण तिरस्कुरुते॥

अशेषभोगाधारं त्वामक्रमात्तबलिश्चियम्। कलिङ्रेश्वर जानामि नूतनं पुरुषोत्तमम् ॥। अन्नापि पुरुषोत्तमशब्दवाच्ययोरर्थयो र्भेदेऽव्यमेदो निर्दिष्टः । इदमन्यत् सारस्वतमन्यद्गाम्भीर्यमन्यदौदार्यम्। त्वं नरसिंह नरेश्वर न भवसि पैतामही सृष्टिः॥ अत्र सारस्वतादीनामभेदेऽप्यन्यत्वेन भेद:। स्थाने स्थाने कुलशिखरिषु त्वदशो गीयमानं सिद्ध द्न्दैस्तटतकलता के लिदो लाधिरटैः। प्रथम: प्रकार: कथविष्यत इति कथमुक्तं पाक। फलितामेद्यवसान- विवक्षयेत्यविरोधः। तस्मान्निष्कण्टकमेतत् सं्वथेति संतोष्टग्यम्। पल्वत ईति पक्मवादित्यर्थः । कर्जे श्रोषं राधेयं थ। एक: पत्रवो भूषयत्यवतंसतया । भन्य: करस्तिरस्कुरुते वितरणेनेत्यर्थः। नन्तयं व्यतिरेको न स्वतिथयोक्तकिरिव्याध्य- इक्याह। अन्र कर्णशब्दवाच्ययोरिति। श्लेषमूलातिथ योत्त युत्यापिवो व्यतिरेकसंकर इति भाव:। अस्यैयोदाहरणान्तरमाह। अशेषोति। अश्रेषाणां भोगानामाधार: शेषशरीरशायी न भवतीति तथोक्तम्। अक्रमेण यौगपधेनात्ता बलिनां प्रबलदविषां श्रीयेन तं क्रमेण पाठन्यासेनात्ता बलेरसुरस्य श्रीर्येन स न भवतीति तथोक्तम्। पुरुपोत्तमं पुरुषश्रेषठ हरे च । अब्र व्यतिरेकश्लेष मूलातिशयोक्तनु- त्थापिता नूननपुरुषोत्तमत्वोत्परेक्षा। तभातिघ्ययोत्तबंशं दर्धयति । अन्नेति। द्वितीय भेरमुदाहरति। इदमन्यदिति। मृतीयं भेदमुदाहरति। स्थान इति। औपवासे राजवाहे। यद्यपि 'राजवाह्यस्सीपवास्यः' इति कुक्जरभवेष्वमरस्तयापि कुरे उपच- घते। मन्डयन्ते मन्दामवन्ति। "भृग्यादिभ्यो भुष्यच्वेलोपश हलः" इति क्यद्प्रस्ययः॥ अंतिशयोकि:। १ कर्णवाच्ययो M., C. २ न्वां विक्रमान्त' O., M. ३ पुरुषोन्तमवाच्ययोT. ४ डोला2 T., O., M. ५ सर्व संतोष्टव्यम् D. ६ इन्यादि K. • "घयादि K. ८ न्यदिन्यादि K ९ इन्यादि K. १० तर्ङ्र. K. ११ K. drops भतिशयोक्ति :.

1

अष्टम उन्मेष:। २३९

झत्वा हर्षात् प्रमुषितगतावौपवाहो कुरझे मन्दायन्ते मलयमरुतः श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र॥। भत्र कुरद्रेण मलयमरतामसंबन्धेऽरपि संबन्ध: । त्वयीत्थं सर्वेभ्यो वितराते कलिक्रेश्वर सदा न दानप्रस्तावो दिविचरतरूणां समजननि। यदि स्यादेतेषामपि विषमकण्डूविनयन· क्षणारम्भेष्वैरावणकरंटकाषव्यतिकरैः ॥ अन्नामरतरूणां वितरण संबन्धेऽप्यसंबन्धः॥ इत्थमलंकारद्वयमध्यवसायाश्रयेण निर्णीय। अधुनालंकृतिवर्गे गम्यौपम्याश्रयं ब्रूंम: ।। १४ ॥। औपम्यगम्यतायां प्रकृतानां तुल्यधर्मसंबन्धे। अप्रकृतानामथवा चतुर्विधा तुल्ययोगिता ज्ञेया १५ तुल्यधर्मेण योगो जातोऽस्यामित्यन्वर्थनामा तुल्ययोगिता । धर्मस्तु द्विविधो गुण: करिया च। ताभ्यां सह प्रत्येकं प्रऊ्तानामेवा- प्रकृतानामेवाभि संबन्धादियं चतुर्धा । क्रमेण यथा भयालंकारान्तरनिरूपणाय संगतिमाह। इत्थमिति । आपम्बगर्भे- ष्वपि पदार्थवाक्यार्थगतस्वेन दवविध्ये वाक्यार्थस्य पदार्थपूर्वकत्वात् पूर्व पदार्थ- गतमलंकारइयं न्याय्यं तनापि समासस्य व्यासपूर्वकत्वात् प्रकृताप्नकृतसमा- साश्रवादीपकात् पूर्व व्यासाश्रितां मुल्ययोगितां लक्षयाती। औपम्येति । । केवलप्रकुतानां केवलाप्रकृ- सानां वा सुल्यधर्मयोगे तुल्ययोगिता । सा च वक्ष्यमाणभङ्ग्या चक्षुर्पि- घेत्वर्थः। संज्ञां व्युत्पावयति। तुल्यधर्मेणेति। तारकादित्वादितघप्रत्यर्यी- न्वेत्यर्थ: । धर्मस्तरूपनिरूपणपूर्वकं चतन्ो विधा दर्धयति । धर्म इति । १ कटकषाय्पतिकर: C., M. १ व्याख्यास्याम: D. ३ भवति T., C .; भाति M. ४ व्यासमाश्रिन्य D. ५ म्वेत्यादि K. ६ °प्रत्थय इन्यर्य: D. • धर्मस्स्वन्याद K.

२४० पकावल्यां तरलान्वितायां

प्रत्यार्थिपृथ्वीपतिमानम्दनं सेवासमायातनृपालपालनम्। कात्यायनीपाद्सरांजपूजनं नैसर्गिकं ते नरसिंह भूपते।। अन्नारिमर्दनादीनां प्रकृतस्य राज्ो धर्मत्वात् प्रकतत्वम्। सर्गिकत्वं गुणः। अत्रैव विद्योतत इति पाठे किया। गर्जबुर्जयशत्तुसैन्य जळघेर्मन्धाय विदख्ना- भीष्टानां परिपूरणाय वसुघावष्टम्मदानाय च। श्रीमन्ुत्कलभूमिपाल भवतः सष्टे भुजे वेघसा व्यर्थः संप्रति मन्दर: सुरतरुः सर्पाधिपद्चोभवत्। अभ मेन्दरादीनामुपमानत्वादप्राकरणिकत्वम् । व्यर्थत्वं गुपः। अन्रैव निन्ध इति पाठे किया। श्लेषप्रतिभोत्थापिताप्येषा संभवति।

यथा अलंकारावबद्धानि काव्यान्यरिकुलान्यपि। नरसिंह महीपाल कीति पल्वयन्ति ते।।

मतःपरं सुगमम्। अलंकारेति। अलंकारेरृपमाविमिरववद्धानि संनद्धानि । अन्यमालमत्यन्तं कारायामवयद्धानि मिगलतानि। अमेशाध्बवसाबेन स्वलंक्ाराव- बद्धरलवं काष्यानामरिकुलानां च केवलप्कुतानां समानधर्म: । एवमपकतल्येना-

तुल्ययोगिता ।।

१ धाभवन् T. २ मन्दारा T. १ प्रतिषद्धापि M. ४ रत्यादि K. ५K. drops सुल्ययोगिता.

1

भष्टम उन्मेषः।. २४१

मिलितानां तु तथैषां दीपकमित्युच्यते षोढा। एतदलंकृतियुगलं कथितं तावत् पदार्थगत्वेन॥१६॥। अ श्रोपमागर्मत्वे सत्यपि वाच्यालंकारमुखेनैव चारुत्वम्। अतो न ध्वनिर वेन व्यपदेशः । किं तु गुणभूतव्यङ्यत्वेन। एषां प्रकृता- नामप्रकृतानां प्रकृताप्रकृतानां च । तथेति प्रहणं गुणक्रियायोग हैत्याद्यनुवृत्यर्थम्। संभूय वर्समानानि प्रकृताप्रकृतान्यत्र प्रयोज- कानि। अत पवोपमानोपमेयभावस्य वास्तवत्वम्। इवादेरतुपादा- नादौपम्यस्य गम्यत्वम्। परमार्थंतो वाक्यार्थगतत्वेनास्यालंकार- स्य संभवेऽ्येकया क्रिययानेकवस्तुनो भिन्नस्य संबन्धादौचिती-

एवं प्रकृताप्कृतव्यासाश्नयणेन तुल्ययोगितामुकस्वा तत्सामस्त्याश्रयणे दीपक निरूपयवि। मिलितानामिति। मुशव्स्तुल्ययोगितावैलक्षण्वार्थः । ष्यासे मुन्ययोगिता दीपकं तुमिलितानां समस्तानामेषां प्रकृतापकुतानां सुल्यभर्मसं- बन्धे संपधते। तथ वक्ष्यमाणरीत्या षङ्गिधमित्यर्थः। इहै।पम्यस्य गम्यमा- नस्वाद् ध्वनिरेवाय कि न स्यादत आह। अन्नेति। इह विद्यमानमपि व्यङ्ग्यमोपभ्यरूपं वाच्यालंकारोपस्कारकतया स्थितत्वापराङ्गनामा गणीभू- वष्यक्ष्यमेशे भवल ध्वनिष्यपदेशमर्ईतीत्वर्थः । समस्तानां प्रयोजकत्वे फल- माह। अत पवेति। मुल्ययोगितायां हि केवलं प्रकृतानामुपमैव केवला: प्रकतामां सूपमानत्वमेवेति वैवक्षिक एवोपमानोपमेयभाव: अत्र सूमयेषां साम- स्तवान्मुयय एव गम्यत इत्यर्यः। गम्यत्वे हेतुमाह। ३वादेरिति। ननु समानधर्मस्य मत्यर्थसंबेन्धे वाक्यार्थगतत्वमेवास्य तन् कथं पदार्थगतत्वमत भाइ। परमार्थत इवि। वस्तुतो वाक्यार्थगतत्वेऽपि सर्वन संबध्यमानैक- धर्मस्य पदार्थस्वात सद्दृष्टया पदार्थगतखवोपचार इत्यर्थः। कियामहणं गणस्या-

१ पदार्थगतन्वेन D., M. २ गर्मितन्वे T. ३ इन्याद्यर्थम् D. ४ मिन्यादि K. ५ 'संबन्ध्रिवाक्यार्थ' K. 31

३४२ पकावल्यां तरलान्वितायां

वशेन पदार्थगतत्वेनामिधानम् । प्रकृताप्नकृताण्यतरसांनिध्यमधि- तिष्ठभरपि साधारणो धर्मः प्रसङ्गेनान्यदपि दीपयतीति दीपकम्। यदुकं बिन्दलंकारे कविचक्रवर्चिना हरिहरेण

'यः प्रस्तुताप्रस्तुतयोषं्गे कुत्रापि संगतः। समानो धर्म पैकोऽन्यद्दीपयेत्ततु दीपकम्।'

इति। साधर्म्यस्य तु वाक्यादिमध्यान्तगामित्वादेतत् षट्प्रका- रम्। क्रॅमेण यथा

उपलक्षणम्। प्रवृत्िनिमित्तमाह। प्रकृताप्रकृतेति। कथमेकनावरियित-

रकलप्रसङ्गः। यथा पश्वर्यानुष्ठितप्रयाजादीनामिष्टधुपकारकत्वम्। यया वा लोर्के देवसमीपे स्थापितस्य दीपस्य कुम्भस्तम्माधुपलम्भपकारकत्वं तथा यमन्येकम स्थित: सर्वे दीपवतीति दीपकमुच्यत इत्वर्यः । अभाभियुक्त- संमतिमाह। यंदिति। विभागं वैषयति। साधर्म्यस्य त्विति। साधम्बे समानवरमो गुणक्रियाऊपो दिविय:। तस्यैकरयैवादिमध्यान्तगतस्वेन नैविष्ये दवैविष्य मिस्वर्य:। वाक्यादिमध्यान्तगामित्वादिति। वाक्यानामादिमव्यान्तवाक्यानां

निविशेषलानः। आदिमध्यान्तवाक्यगेतत्वमाचेणाप्ययमलंकार इष्यत एव।

१ गन्वामिधानं O., M. २ विद्वदलंकारे D., C. ३ पकोऽस्य दीपये T. ४ क्रमेणो- दाहरणं यथा D. ५ छ्ठितस्याङ्गस्यान्यत्राप्यनुषङ्ग उपकारसङ्: D. { K, omits लोके देवसमीपे· पकारत K. ८ य इन्यादि K, ९ विशदयति K. २० D. omits ब ११ वैंचित्रीवया D. १२ K. omits वाक्य.

अष्टम उन्ेष:। २४२

करोति न मुदं कस्य नरसिंह मेरेश्वर। राका चन्द्रमसो बिम्बं पुण्डरीकं यशस्तव।। क्षीरोदवीची कमलासखेन प्रकाशते भानुमता दिनश्रीः । घयौः पारिजातेन कलिङ्नाथ निशा शशाड्गेन मही त्वया च। घीर नुसिंह कवित्वं चम्पकसौरशयमिन्दुसौन्दर्यम्। गङ्गाजलमाधुर्ये कस्य न भुवनेषु सर्वदा मान्यम्।। एवं गुणयोगेऽ्रपि॥ वाक्यार्थगतत्वेन स्यात् सामान्यं पृथग्विनिर्दिष्टम्। यस्यां द्वेघा तज्ज्ञैः सा प्रतिवस्तपमा समा- म्नाता॥ १७॥ पदार्थगतालंकारनिरूपणानन्तरं वाक्यार्थगताळंकारनिरूपणाव- सर:। पैदार्थारब्घत्वाद्ोक्यार्थस्य। वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थामिधा- तब क्रियायोगे भेदववं क्रमेणोदाहरति। करोतीत्यादि। गुनयोगे भेदववस्थाप्ट- शाहरणमूद्यमित्वाह। एवं गुणयोगेऽपीति।। दीर्पंकम्। अयोपम्यगर्भेदु पदार्थगतालंकारनिरूपणाननतरं वाक्यार्यगतालंकारप्रस्तावे सामा- न्वधर्मस्य सकननिर्वेशेन दीपकमुकस्वा तत्वषम्येणासकुमरिर्वेंगीन प्रतिवस्सूपमानाह। वाक्यार्थगतत्वेनेति। यभोपमानोपमेथवाक्यवारके एव समानधर्म: पर्यावस्मदेन पृथट् निर्विश्यते सा प्रतिवस्तूपमा सा च साधर्म्यवैधर्म्या्यां विविधेत्वर्य:। संगति- माह। पदार्थर्गतेति। वाक्यार्थस्य पदार्यसंसर्गात्मकत्वात् तदारग्वत्वव्यपदेशः। संज्ञां स्युत्पादयति। वस्तुशब्दस्येति। प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्यमुपमा समानधर्मोड- १ महीश्वर T. २ यस्माद् द्वेधा D. ३ पदार्थन्वा 0. ४ वाक्यस्य T. ५ गुणयोगे तु D. K, omite दीपकम्. ७ द्वेधेत्यर्थ: D. ८ °मतेन्यादि K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

यित्वात् प्रतिवाक्यार्थमुपमेति सार्थकताभिंधानेयं दविया। साघ- म्येण वैधम्यॅण चं । क्रमोंच्यथा दातार: कति न प्रभाकरकरफ्रीडासखीनां दिर्शा चक्रे किं तु नृसिंहपार्थिवतुलामेकोऽपि नारोहति। अध्यास्ते न परोऽपि कञ्चन मणिश्चिन्तामणिप्रक्रिया मब्घि: झ्ीरपयोधिभभ्विमचल: कैलासहेलामपि। अत्रारोहणमध्यासनं चेत्येक एव धर्म उपमेयवाक्ये उपमान- वाक्ये च पर्यायपदेनोपनिबद्धः । या श्चादैन्यपराङ्मुखी भवतु वो जिह्ला नृपेष्वर्थिन: सर्वस्यापि कलिङ्गभूपतिरिह क्षेमङ्करः सेव्यताम्। त चाहक्फलभार वैभवनमन्नीरन्धशाखाभरे मन्दारे पुरतः स्थिते किमपरैर्लक्षेण वृक्षैरपि। अत्र मन्दार एव सेव्यतामिति प्रतीतिरस्तीत्येक एव साधारणो धर्म उभयत्रापि वर्सते। संतोषकरणनिपुणो नरसिंह नरेश्वर त्वमखिलस्य। नानन्ददानचंतुरश्चिन्तामणिमन्तरेण कोऽप्यस्ति॥

स्यामिति प्रतिवस्सूपमेत्यर्थ:। दातार हैति। दियां चक्रे टिङूमण्डले परशष्स्य मण्यमध्यचलै: प्रत्येकं संबन्धः । कचित् समानधर्मस्यैकजैव प्रयुक्तस्वापरत नम्यस्वेऽप्येषा संभवतीत्याद्ययेनोदहरणान्तरमाइ। याञ्चेति । क्षेमं करोवीति क्षेमकरः । "क्षेममियमट्रेऽण् च" इति सचप्त्ययः। अभोपमेयवाक्ये प्रयुकं सेष्यत्वमुपमानवाक्येऽरपि प्रतीयत इत्याह। अन्रेति.। वैधम्बोदाहरणमाइ। संतोषेति।। प्रेतिवस्तूपमा।।

१ सार्थकामिधाने T., M. २ मिधाने द्विवा C. ३ D.omits च. ४ क्रमेण यथा T.,M. ५ सावारणधर्म: T. ६ निपुण" T., C., M. ७ इत्यादि K, ८ बन्यादि K.९ K, omits

अष्ठम उन्मेष: । २४१:

अत्र व्यतिरेकमुखेनाभिधानाद्वैधर्म्यम्।। बिम्बप्रतिबिम्बत्वं यद्युपमानोपमेययोर्भवति। धर्मस्यापि तदानीं दष्टान्तः कथ्यते द्विविधः॥।१८।। अत्र दष्टोन्तालंकारमिम्नैव बिम्मप्रतिबिम्बभावेन प्रतीयमा- नमुपमानोपमेयभावमनाहत्य उष्टान्तोदाहरणनिदर्शनरूपा: शब्दाः कविना न प्रयोक्तव्याः । पौनरुक्त्यापतेः । रृष्टोऽन्तो निश्यो यत्रेति यथार्थामिधानम्। साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां भवशुमयथा भवति । क्रमेण यथा त्वमसि रिपुनराधिनाथमोंथ- प्रकटभुजार्गलविक्रमो नृसिंह:। मद्करटिकठोर कुम्भपीठी- दलनदुरन्तनखाङ्ुरो मृगेन्द्रः ॥ अपि सहजमनोहरं कवित्वं भवति नृसिंह गुणान्वितं मनोज्ञम्।

एवं शुद्धसामान्यनिर्देशेन प्रतिवस्तूपमामुकत्वा संप्रति बिम्ममतिबिम्बभावेन या- क्यमेदन्रितं दुषान्तमाह। िम्मति। न केवलं धर्मिणोः कि तु धर्मस्वापि विम्यप्तिबिम्बभावेन निर्वेशो यब स दृषटान्त:। स च पूर्ववत् साधर्म्यवैषमर्यम्यां रिविध इत्बर्थः । दृषन्तादिवाचकप्रयोगे सु नायमलंकार इत्याह। मत्रेति । भिन्नवोरेव वस्तुनोरत्यन्तसद्द्योरमयन पृथङ्ट निर्देशो विग्यप्रतिबिम्यभाद:। संज्ञां सुलाद्यति। दष्ट इति। दाशान्तिके संदिग्धस्यार्थस्यान निभयवर्चनादयं दटान्स इस्वर्य:। त्वमित्यादि। अनारिमयनकरिमयनयोर्भुजनखरगोभ्र विम्बप्रतिबिम्धभाव:।

१ D.has दष्टान्तालंकारमहिम्नैव after 'रूपाः शब्दाः २ निदर्शना' C. ३ 'मिधान: T. ४ "मावि C. M.५ 'पाटी T., C.,M. ६ सुजनमनो" C. ७ =मत्यादि K, ८०पीत्यादि K.

एकावल्यां तरलाम्मितायां

भकुचकलशसंगतं तरुज्या: कलयति मौक्तिकदाम दुर्भगत्वम्।। प्रतिबिम्बनस्य करणं संभवता यत्र वस्तुयोगेन।. गम्यमसंभवता वा निदर्शना सा द्विधाभिमता।।१९। पूर्वत्र प्रेतिविम्बनस्य प्रक्रान्तत्वादिहैव लक्षणमुचितमेतस्या:। वस्तुयोगेन वस्तुसंबन्धेन । द्विषा संभवदस्तुसंबन्धासंभवद्ध- स्तुसबन्धा च । क्रमेण यथा यदप्येकाकिन्यो यदपि रमणीया युवतय- स्तथापि स्वच्छाग्ेद्दधति जगति श्लाघनधुराम्। इहार्थे प्रामाण्य प्रकटनपरा कीचिरनिशं भुजङ्गानां लोके चरति नरसिंह क्षितिपते।। मत्र स्वच्छत्वाज्ुजङ्गलोकं भ्रमन्त्या: कीर्चेरकार्थप्रामाण्यप्रक्त- टनपरत्वेन संबन्ध: प्रतिबिम्बनमाक्षिपति।

डष्टान्त: ।। . अथ विम्यप्रतिबिम्बभावे वाक्यमेडेन दृटटान्समुकत्ा तहमेदेन मिदर्सनां दर्सवति। प्रतिषिम्बनस्येति। यम वस्तुसंबन्धेन प्रतिबिम्यन गम्यते सा निदर्चना। सा च संभवइस्मुसंबन्धासंभवइ्स्सुसंबन्धा चेति द्विविधेत्व्यः। संगतिभाह। पूर्वत्रेति। संभवन् बावराहत: सन्नेव वस्तु संबन्ध: स्वसामर्ध्यात् प्रतिबिम्बनं कल्पयति बम सा संभकडूसतुसंबन्धा। वम स्वसंभवम् वाधितः समनुपपर्था प्रतिबिम्यनमासिपति सा स्वसंभवड्स्तुसंबन्धेव्वर्थः। यद्पीर्ति। इहार्थे स्वच्छानां सर्वन लाष्यत्वरूपायें। मुखक्रा: सर्पा विटान। संभवद्स्तुसंबन्धत्व दर्षवति। अत्रोते। प्रामाण्यमकटमपरत्वे सव्मतिपादनपरत्वं तेन संबन्ध: संभवशेवोती प्ेप:। कारीपोप्रिरभ्यापवतीति- इह सतसमर्थाचरणरूपतया संभवात्। प्रतिबिम्यनमासिपतीति । कीर्सिप-

१ दर्गतन्वम् O., M. २ प्रतिबिम्बितस्य T., C., M. १ संबन्धनेति D. .K. omits वटान्स: ५ द्वेवेन्यर्थ: D. १ पीत्यादि K.

भष्टम उन्मेष: । २४७

क्रीडासौयं कलानां जगते गजगतिर्नन्दतु भ्रीनृसिंह:। यत्कीर्सिकोडलीनं कलयति गगनं क्षीरनीराकरान्त- निदाणस्य ल्रवन्तीसहचरदुहितु: प्राणनाथस्य लीलाम्।। अत्र भगवतः श्रीकृष्णस्य ळीलया संबन्ध: केथमपि गगनंस्य न संभवतीति लीलामिव लीलामवगमयाते। पषा पदार्थवृत्तिरुद्ा- हता। वाक्यार्थवृत्तिर्यथा वीरनरसिहतेज: स्तुतिवत्ममि य: प्रणेतुममिलषति। ... अभिनवकमळकलाची कुहरे विनिषेशयेत् स वडवाभ्िम्।। अत्र रेष्टान्तालंकार इति चेश। परस्परनिरपेक्षवाकयार्थगतत्वेन तस्य प्रगल्ममानत्वात्। अत्र पुनः पेरस्परसापेक्षतवं वाक्यार्थयो- रिति निदरशनैव भषितुमहति। इयं पुर्नः प्राकरणिकधर्मस्याप्राक-

तिव्रतवोपिव भाद:। हप्यदित्यादि। स्पट्टम्। वीरेति। कलाची पात्र- विश्ेषः । अत्र मदेतत्तेज:स्सुतिकरणं तत् कमलक्रोडे वडवाभिनिवेशनमिति सामानाषिकरण्बेन संबन्ध: पतीयत। स च विरोधादसंभवंस्तदाष्करमिति वाक्या- र्यंदोः प्तिविम्यनमासिपतीति वाक्यार्थवृत्तिरियं निदर्शनेति भाव:। उदाहतमे- वेडस्य दृषान्तावमेदमाश्रकत। अन्रेति। परिहरति। नेति। भेवकमाह। परस्परेति । बन परस्परनिरपेक्षार्यल्वेन वाक्यार्यभेवस्तत्र दृष्ान्तः। वम सापेक्षार्यलेन विध्य- थंवाइवोरिव वाक्ययोरकवाक्यता तब्र निदशनेति भेद:। सापेक्षत्वं चोक्रीत्या वाक्यार्यें विक्यार्थसमारोपादिति भाव:। एवं पूर्वा चार्यामुसाराषुपमानधर्मस्योपमे- बेडसंभवादियं निदरशनोक्ता। वस्तुतस्सूपमेयधर्मस्योपमानेSसंभवादपीयं संभवतीस्याह। इयं पुनरिति। सनाध्यभेद: प्रागुदाहृतोऽपि स्कुटार्थ पुनरुशशयत इत्वाचयेनाह।

१ कर्थचिदपि M. २ 'नृर्सिट O., M. ३ कुहेरऽपि निवेश M. ४ टृष्टान्तोऽलंकार M. ५ परस्परापेक्षन्वं 0 .; परस्परव्यपेक्षतं T. ६ T. drops पुनः • वीरनरसिहेन्यादि K. ८ सववाक्यार्थ K.

२४८ एकावल्यां तरलान्पितायां रिकगत त्येनासंभंवे निरेचायि बिरन्तनैः। वस्तुतस्तु विपर्ययेS्रपि संभवति। उभयथापि संबन्धानुपपस्ते: समानत्वात्। क्रमेण यथा

ल्याता वीर नृसिंह देव जगति प्रौढि: प्रतापस्य ते। त्वद्वाटीचकिता: पलाय्य विपिने वार्स परंःकोटय: कुर्षन्तोऽनुभवन्ति संततमिमां दावानेले विद्विष:।।

अत्र प्रताप: प्रकृतस्तद्धेर्मस्य धौढेरप्रकृते दावानले कुतः संभव इत्युपमानोपमेयभाव: प्रतीयते।

यः कैलासनिवासधूर्जटिजटाकोटीरतारापति- ज्योत्स्नाचुम्बितसिद्धसिन्धुलहरीगर्भत्विषां विन्रमः।

सोडयं वीर नृसिंह देव नृपते त्वत्कीतिंषु प्रेक्ष्यते॥।

भत्र सिद्धसिन्धुलहरीगर्भत्विषोऽप्रकृतास्तद्वर्मस्य विभ्रमस्य प्रकृतासु कीत्तिष्वसंभवादीपम्यं गम्यम्।।

क्रमेणेति। येति । सर्वे कषतीति सर्वङ्तषा। "सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कषः" इति खच्पत्यये मुमागमः । कोटे: परं परःकोटयः अपरिमिता हव्यर्यः। "पत्रमी" इति योगविभागात् समासः। राजदन्ताविल्वात् कोटे: परनिपातः। पारस्करा- दिल्यात सुडागम:। श्रेषं सुगमम्॥। निदर्शना ॥।

१ 'सभवेन निरचायि M. २ विरचायि D. ३ पराः कोटय: T., C., M. ४ 'नले- Sपिद्विष: T. ५ स्तस्य T. ६ 'निवासि' T., M. ७ य इन्यादि K. ८ K, omits निद्शना.

२४९

उपमानादुपभेयं यत्राधिक्यस्य गोधरीभिवति। सति भेदप्राधान्ये व्यतिरेको 5यं समारयात:।२०।।

भेदो बैळसण्यम्।

पवित्रसद्गोत्रमुदीरयन्ति त्वामुत्कलावीश बिडीजसंथ। इयान् विशेषो युवयोर्यदेष

अयौपम्बगर्मव्वेव भेवपावाम्यात् ष्यतिरेक लक्षयति। उपमानादिति । मनोपमानादुषमेवस्वाधिकने अल्पर्वे वा हेवा व्यविरेक: हत्यलंकारसर्वस्व- कार:। वनायमेरे न विवाद:। द्वितीये जु

'सीना क्ीणोषपि सध्ी यूनो भूयोप्रनिवर्षये सल्बम्। मिरम पसीद सुन्वरि योबनमनिवर्सि बावं सु।।'

व्वास्वातं तत् काव्यप्रकाशकारेणात्येर्यस्यनिर्वीस्त वस्तमाधिकयमेव नाल्पस्व- मिसे्वेकलमेव न देवमिति मत्याकयातम्। ने चान्यवस्योदहरणं हुडयते सुआ्बते वा। सस्मास्तम्मतेनेव स्वबमप्याह। आधिक्यस्येवि। यनोपमानापुपमेवस्याभिकयं भेहमाधान्येन कथ्यते स व्यतिरेक हत्बर्यः । भषिकयं योपमेयस्योत्कर्षहेता- उुपमामस्थापकर्षहेती च सति संभवेश्तम इयोहेस्योडको इयोरमुकी एकेकोक्तोप

अल्ार्यत्वाक्ितत्ये: सादृश्यनेविषयेन नैविष्ये हावनमेदा:। से च '्लेपाश्लेपाम्यां रेवेटनेन चतुर्विद्यविरस्य मेदा:। तन दिट्मानमुदहरति । पवित्रेति। पविनं पावन

१ मिति कथमेतटू ट्रैविष्यमिति K, २ न वान्य K. ३ वि वेत्यादि K. 32

२५० एकावल्यां तरलान्वितायां

अन्न ऋेषप्रतिभोत्थापितदीपकानुप्राणितो व्यतिरेकः॥ भीमशुत्क लभूमिपाल भवतो दानाम्बुकल्लोलिनी- मेतां पूरपवित्रितावनितलां रष्ट्रापगानां पति:। शिपरां नेच्छि नर्मदां न मनुते गोदावरी नेझते कालिन्दीं न धिनोति सिद्धतटिनीं नोनिष्यति प्रागिव। अन्रेतराश्यो दानाम्बुकलोलिनी सौमोग्येन विशिष्यत इति व्यतिरेक:॥ प्राधान्येन निबद्धं यद्युपमानोपमेययोरेकम्। अन्यत् सहार्थसहितं भवति सहोक्तिस्तदा ख्याता॥ २१ ॥

सच्छोमनं गोज कुलं नाम वा यस्य तम्। अन्यन्र पवेर्वञ्ञात् नसन्तस्स्यन्तो गोभा अङ्यो यस्व तम्। 'गोभं नामकुलाद्रिपु' इति विश्वः। एष विडौजा अपगतमरिजासं बस्यें सोपारिजात निःसपसनो न नित्यमसुरोप्ुतत्वात्।त्वं स्वपारिजात इस्टुपमा- नादाधिक्यमुपमेयस्थ।अपारिजात: पारिआातरहितो नेति च प्रतीयते। अयं च दबोहे-

स्वावाक्यगतत्वाहीपकभेदेनापि संकीर्ण इत्याचयेनाह। अत्र क्ेषेि। श्रीम-

पतीयत इस्याह । अन्रेति।। व्येतिरेकः ॥ भय भेदमाधान्येनैव सहोकि लक्षयति। प्राधान्येनेति। इहोभयो: प्रकुतश्वा-

तरस्य प्राधान्यापुपमेयत्वम्। यत्रोपमानोपमेययोरेकस्य शाब्द: क्रियासंबन्ध इतरस्य

१ न श्विष्यति D. २ D. omits सौभाम्येन. ३ 'नाम्ति कुले चाद्रौ' K. *यस्यासावपा K. K. omits व्यतिरेकः.

1

अह्टम उम्मेष: । २५१

पथा संग्रामाङ्णभूषणस्य भवतः कर्णावतंसीभव- ज्ज्यावल्ीवलयोद्ुरेण धनुषा मुक्तैः सम मार्गजैः। पतैस्तैः प्रतिमल्लभूमिपतिि: स्पर्धातुवन्धादिष श्रीमन् वीर नृसिंह देव सेहसा दिकचक्रमुल्लद्वितम्॥ मन्र मार्गणानां प्रतिमलपलायनं प्रति निमित्ततामातन्वतामपि समसमयत्वेनोपनिबन्ध:। रियुगतादिकूचक्रलडगनं शाब्द्े बाणगतं तु सहार्थसामर्थ्यात् प्रतीयते।

दिषा। तत्राद्यामुवाहरति। संप्रमति। अन्र मूलभूतामतिद्ययोर्कि तावदर्श- यति। अन्रेति। लक्षणार्य च बोजयति । रियुगतेति। रिपूर्णां किवासं- बन्ध: साउद:। अत एव तेयां प्राधान्यम। बाणामां तु सहार्थसामर्थ्यगम्य इत्वमा- धान्यम्। "सहयुक्तेऽप्धाने " इत्यप्राधान्ये तृतीयाविधानादिति भाव:। भर्व चान राणप्रधानभाष: शाब्द एव। वस्तुतस्तु कालोपलक्षणत्वादुनयेषा समप्रा- धान्यमेव विकृषकरोललङूने शाखाप्रस्तरयोरिव मरहरणे। यया सह शाखया मस्तरं महरवीत्यम प्रस्तरप्रहरणस्य प्रक्षेपात्मनः कृष्णविषाणप्रासनवद्पयुक्तसंस्कारस्य प्रति-

विंनियुक्तविनियोगपसम्मेनाप्रयोजकरवात् प्रस्तरवण्छाखाया अपि तब प्राधान्यमेव माङृत्वमिति निर्णातं चतुर्थषडयोस्तृतीयेऽदत्वं चोक्तमिति पेमैष शोषः। तम हिसूक- बाक्येन प्रस्तरं प्रहरतीत्यन तृतीयाम्पुत्या सूक्तवाक्यत्य साधनत्वानगमान्मान्यवर्णि- कदेवतासंबन्धेन निर्वापालम्यनादिवद्यजिकल्पनायां म्रहरणोपलसितेट देर्वतानम स्कारायें होमे प्रस्तेरस्तस्यात्वमुर्क्तम। इह तु प्रहरणमानरे प्रस्तरस्यापि प्राषाम्यमे-

१ दितः M. २ भवता दिक T. १ मुळम्बितम् T. ४ मन्यादि K. ५० पलविते तनेष K. ६ देवतासंस्कारार्ये D. परस्याङ्ग. D. ८ K. omita उर्तम्.

२५२ एकावल्यां तरकान्वितायां

रणे वीरनृसिंहस्य सिंहनादेण सर्जिता:। नद मुशन्ति मातझै: सहैव परिपन्थिन:।। अत्र मद्योर्भेदेऽ्यभेद:।। ब्रूमो डघुना सहोक्तिप्रंतिभ टभूर्त विनोक्त्यलंकारम्। एकेन विना किश्ियत्रान्यत् स्याद् सतोऽसतो यहा।। २२ ॥

कमेण था

ने स्वदवैरिवधूवक विना कान्त्या विराजते। ज्योत्स्नया न चिना चन्द्रमण्डळं सितिमण्डन।।

देत्वविरोष:। बन न सहार्थनिर्वेश: कालोपलक्षकस्तन वास्तवोऽपि सुणप्रधान- भावोडस्ति। बथा ग्रवेम राजपुजे: सहाव्वर्तु: सहालकारेगोर्देवेत्यासे राजपुत्र-

साष्द एव गुणम्रधानभाव इति सिद्न्। द्विलीयामुदाहरति। रज हति । मद्योरिदि। डानाइंकारगोरिव्बर्थ:। अन्यट सर्वे पूर्ववद्॥। सहोकि:। विनोके: संगतिनाह। डूम इति। लक्षममाह। एफैनेति। बन केन चिहिना कस्यचिवयीगनस्वं ओोभनतं वा सा विभोकिर्षिषेत्वये। अय

१ प्रतिमटरूप D. २ न ते रियुवपू° O., M. १ रण इत्यादि K. ४ 'काररुपयो D. K. omits सदोकि: ६ विमोधिसमति D. ""विनिसताख्पा K. - नर्वादि K.

भषम उम्जेष :!. २५३ बिना पश्माकरो आहैश्वम्दनं सुजगैरषिन। पिना नाति जलैनीर सृसिंह भबतः समा।। साधारणधर्मवशाङ्गम्येनाप्रस्तुतेन चारुत्वम्। प्रस्तुतसुपैति वाच्यं यस्यामेषा समासोक्ति: ॥।२३।। व्यङ्ग्येऽपि रूपके प्रस्तुतोपरअकत्यमेवाप्रस्तुतस्य। यत्रारो-

परिणाम: । यत्र पुनरारोप्यमाणपदार्थधर्मविशिषत्वेन प्रति-

नत्वनिवृत्िरमा । विनेति । अम माहादिविनाभावाद् पझाकपदीनां मातीति

बिनोकि: ॥

नन्यनम्तरं समासोकिमार। सोधारणेवि। बैंज प्रस्तुतविक्ेषणसाम्बाएमसु्व गम्बते सा समासीकिरिस्वर्यः। नम्वेतदेकदेवविवरतछप के प्तिष्यातमाचड्बण वजो नेरमाह। व्यडूग्येऽपि रूपक इति। ध्यट्ग्यरूपकेऽपीत्वपेरन्वय:। एक-

रअ्कर्त्वं रपकत्व स्वेन रपेण पैशकपाष्छाइकत्वमिति बावस्। एकदेसे दूपर

विशेष मनानव्यदूग्यत्वादम्ररमुतस्थ प्रस्चुताव ्छेतकत्वमाज न नूपरखकसवमिति भेर इस्वर्यं: । तहि रपअमरिणामओो को नेदस्वनाइ। यत्रेति। अपरतुतस्म सप- साहालमेन मस्टुतोपयोनिल परिणाने नोपरअकम्पनित्वर्य:। वदुमयविविन समासीमे: स्वरूपनाह। यत्र पुनरिति । वियेषजसाम्यनानमम्यत्वेन कपव्रमारे- १ पदार्थधर्मविशिष्टन्वेनारोप® 0., M .; "पदार्थस्य विशिष्टन् T. २ विनेष्यादि K, q K. omits विमोरिक साथारणेम्पदि K. ५. यम्र व प्रस्तु D. ६ 'कदेजे बर्चमान D. w.परकपावचोद्का D.

२५४ एकावल्यां तरलान्वितायां

भासनादारोपविषयस्य प्राधान्यं तेत्रेयम्। अतस्तु प्रस्तुवाद्ा- ध्यादप्रस्तुतस्य प्रतीयमानत्वे संक्षेपेणार्थयोः कथनमित्यन्वर्था समासोकिः। निमिच्चमन्तरेण प्रस्तुतादप्रस्तुतस्य गम्यत्वेऽ्रतिप्रसङ्गः स्यादित्यत्र निमिचं साधारणो धर्मः। स द्ेषा गुण: क्रिया च। गुणो यथा गुणप्रणयिनी मुष्टि्राह्यमध्या सुवंशजा। नरसिंहधनुर्वल्ली करोति भवतो मुदम्॥ अत्र श्लेषोपपादितस्य गुणप्रणयित्वादिगुणरूपस्य धर्मस्य साधा- रणत्ववशादपरित्यक्तस्वरूपाया एव धतुर्षल्या: सीत्वधर्मविशिष्ट- स्वप्रतीति:।

यथा वा विशालवेलमीभुजान् लघुविशीर्णलूतागुण- प्रतानवसनश्रिय: स्फुटसुधाविलासस्मितान्।

सर्वालंकारोत्तीर्णेयं समासोकिरित्यर्थः। संज्ञां व्युत्पादयति ।अत इति। कथम प्रतिपाइनं तेनोभयोरवाच्यलेऽप्यदोषः। अत्र विशेषणं गमकमित्युक कीृशस्य सैस्य गमकलं कस्य वा विशेषणसं कतिविधं वेत्यपेक्षायामाह। निमिच्वमितिं । गुणेर्ति। गुणो नौर्वी रूपलावण्यादिय। मष्यो लस्तकः अवलमं थ। बंधो वेपुरन्ववम। अत्र को गुणः कयं च तस्य साधारण्यं तव् हर्धवन् लक्ष्ये लक्षणं पातयति । अन्रेति। साधारणत्ववशादिति। श्लेषमूलामेदध्यवसायपभ्या- दित्वर्यः। अम व्यवहारसमारोपो न रूपसमारोप इति बतुकं तहधनक्ि। अपरित्यकति । इह नबी विशेषणगति:। म्लिट्टमौपम्बगर्म साधारणं चेति। तनामुक्तम् । द्वितीयमाह । विशालेति । लूता तन्तुवायकीट:। वस्या १ तन्न सेयम् D. २ वलभीमुजा T. ३ तादान्म्यमाच्छादकलवं पोती K. ४ D. drops. तस्य ५ मित्यादि K. ६ जेत्यादि K, ७ 'केत्यादि K, ८ लेत्यादि K,

मष्ठम उन्मेष:। २५५

नृसिंह बसुषाधिप त्वदरिवीरलीलागृहान्' विशङमुपगूहते विपिनपावकज्वालिका।।

अत्र वेलभी भुजेव वलभीव भुजेत्याद्युपमासमाससामथ्योप- जातगुणसाधारणत्वमाहात्म्याब्वृहाणां पावकज्यालायाञ् नाय- कवास्यधर्मविशिष्टत्वप्रतीति: ।

क्रिया यथा

विभाणनैस्तैः परिभूयमान: कल्पदुमो वीर कलिङ़नाथ। लतोपगूढोऽपि न भृङ्गनादै- रभाषते न स्मयते च पुष्पैः ।।

प्रतीति:। .

सुणप्रतान: तन्तुवितान:। सुधा लेपड्रव्यविशेष। अनापि विशेषणस्य साधारण्य- मापाइयन् लक्षणं वोजयति। अन्नेति। वलभी भुजेवेस्टुपमितसमासः। वलमीवठ् सनेति मसूरष्यंसकादि:। एवं लूतागुणप्रतानो वसनश्रीरिव सुधा विलासस्मितमिवे- स्वादि योजयम्। उक्त्समासइयविवक्षयाह। उपमासमासेति। गुणो विद्याल- भुजस्ानि: तस्य साधारणस्वमभेदाध्यवसायादिति भावः। नायकयोर्भावो नायकता लवाक्वधर्मविशिट्टप्रतीतिरित्यनेम व्यवहारसमारोप एवायं न रूपसमारोप इति सूचितम्। क्रियेति। स्पट्टम्। औपम्यगर्भविशयेषणे यनोपमासमासस्तम

१ D. has वलभी भुजेव वलभीभुजेन्युपमा T. has वलभी भुजेव वलभीभुजेत्यादयुपमा २ विभाजनैस्ते T. ३ नायिकानायकल° T., C., M. ४ क्रियेन्यादि K.

एकावहमां तरलान्मितायां

घाटी वीर नुसिर देच मबत: सुत्वा वनामां मिस् : यान्तीनां रमसादरातियुडसां शाम्ासुजे: श्ानिन:। भकर्षन्ति कचान हयन्ति सिययं सुदन्ति गण्डस्थली: सिष्यन्ति स्वनयो: स्पृशन्ति जमने गुहन्ति कण्ठे सुड्र: ।।

सोफि:।

ऊूपकगर्मत्वे पुनः समासान्तरामयणाव् साधारणघर्मत्वं संभव-

धावन्तीर्नरसिंह देव रभसाद्ीक्ष्य प्रसूनेक्षणै- स्वासां बाहुउतासहोदरतया मात्सल्यनिष्ना इय। आहारोजस्तु फलैरिवि प्रतिवनं पादे लगम्स्यो लता याचन्ते स्वद्रातिराजरमणी: पुष्पन्चयानां वतैः।।

घाटीमिति। विनाषि विनाभूवेत्वर्या । सिचर्य वखनू। संकर रर्वमवि। अन्रेति। उमवयाप्याकर्मणारिक्रियानिर्याहात् संदेहः। बन पुना रूपकनिमय: न तम समासोक्तेरवकाच इत्बाइ। रूपकगर्भत्वेनेति। कमर्थ्ये नेवर्ध्यन्। घावन्तीरित्वाहि। होदरता सादृश्यमेकोवरता न। वात्सल्यनिद्रा: मेनप- रसमन्त इत्यय: । पुष्पाणि धवन्तीति पुष्पन्धवा: भृद्गा:। "नाडीमुस्योथ" इति चकाराजरेट: सतुपत्यने सुनानन:। अत्र लत्षा वात्सल्यनित्ा: सन्यो रमनी- र्वचम्त इवेति वेवनधर्म: पार्थनमुष्ेस्बते। तत्सिषपर्यमचेतनासु सतासु सज्जी-

१ सथर्ली O., M. १ रपकगभितत्वे T.O. : केमर्पक्य T. ४ बिना विनामृतेस्पर्क D. ५ केमर्थक्य K. ६ पेतनाधर्म: D.

अष्टम उग्मेष:। २१७

मत्र विलोकनानु गुण्यात् पुष्पाणां नयनत्प्रेन रंपणासशी लतानां सर्लात्वरूपरण प्रतीतियथमवतर दुश्प्रेसाया निमिच्ततामातमुते। विधुरीकुर्यन् केवरी लुम्पम मफरो विसून्रयम् हारम्। .5 वीर विरोधिमृगीदृशि खेलति कामीव ते सङ्ग: ॥। अत्र विधुरीकरणादिसाधारणधर्मसामर्थ्यादेवाप्रस्तुतस्य कामिनः प्रतीयमानत्वायुपमाया: पौनरुक्तयमिति समासोकिविषय उपमा न कार्या। तस्मात् 'इम्मीरमानमर्दनं खोलति खङ्स्तवारिनारीपु' इति पाठ: परणमयितव्य:। विलसति विशेषणानां प्रतीयमानार्थगर्भता चत्र। सहदयहदयाहादी परिकरनामा स निर्दिष्टः।२४।

स्वयुद्िन्याय्या। तभ निमिन्ततयैक वेश्यविवर्तिरूप कसमासोकत्योः प्रसक्ौ रूपक स्व प्रावल्यमाह। अत्रेत्यादि। प्रसूनेक्षणैरितयम्ोक्तसाधकवलात् रूपकसिदी पेक्रान्त प्रायल्याईग्यान्तरेऽपि•तदेव प्रवृनं सन्निमिससां भजतीति न समासोक्ेरन- काम इत्वय:। एवं समासोत्तयेकरेशविवर्ततिरूपकवोः समावेये रूपक बलीय इस्ुकम्। उपमासमासोक्तकिसमवाये मु समासोन्िरेव बलीवसीति दर्घयन् साधारणविशेषणाश्रितां समासोकि चोदाहरति। विुरीति । विधुरीकुंर्गन् विरहितं कुर्यन कबरी केशपाशम्। "जञानपद-" इत्यादिना डीपू। विसूभ• बन् विच्छिन्दन् 1 ननु कोमीवेत्युपमेवरेयं न समासोकिरित्याशङ्कब सत्यं ता चराकी वाध्यतयोपस्थापितां निष्कासयाम इत्वाह। अन्रेति । तयापि कुत: समासोकिरव भाइ। सस्मादिति। भस्या: मपन्नस्तव लंकार सर्वस्वे .. इरम: ॥ समोसोकि:॥ विश्ेषनविष्छित्तिसाम्यात् समासोत्तयनन्तरं परिकर लक्षयति। विलर्स-

१ कमरी O.,M. २ पकान्तवलादेकदेशान्तरेऽपिK. १ विधुरीत्यादि K. का- मिनी सेन्युप K. ५.K. drope समासोकि: ६ °सतीत्यादि K 33

२५८ पकावल्यां तरलान्बितायां

नरसिंहनरेन्द्रेण नन्दनद्गुमवाडुना। धनेश्ांशावतारेण धन्या: केनाथिन: कृताः ॥ ताटकू किमपि विशेष्यं साभिप्रायत्वमश्ुते यत्र।

परिकरवैपरीत्येनास्य प्रवुत्तेरिद्दाभिधानम्। नरसिंह महिपाल कीर्चितिस्तिपथगा तव। न कस्य भविता न्लाध्या पुनाना भुवनत्रयम्।। मत्र तरिपथगेति त्रिभुवनपवित्रीकरणायोपपत्तिरूपमभिप्रायम- मिष्यञ्ञयन् वाच्योन्मुखीभवतीति नायं ध्वनेर्विषयः । कचित् पुनः

कर इत्वर्यः। समासोक्ी प्रस्तृतविशेषणानां साधारण्यादमस्ततविष्ेष्यगमकर्त्वं परिकरे तु प्रसलुवगसविसेषपरयायनेन तदुपस्कारकत्वमिति मेद:। नरसिहेवि।

पैरिकर:॥।

कमलंकारं परिकराकुरनामानं लक्षयति । तादृगिति'। ताबृकू तेयाष्टयमित्वर्यः। साभिप्रायविशेष्वत्वं परिकरापुर इत्वर्यः। संगतिमाह। परिकरेवि । नरसिंहेतिं। विभेष्यत्य साभिप्रावतं विवृनोति। अत्र तिपथगेति । भिनिः पथिनिर्गच्छतीति व्ठुत्पस्या बोगवलात् विभुषनाभिष्यापकपायनत्व गम्बते । गङ्गादिशब्देस्तु नेवमिति भाव:। वाच्योन्मुख्त्वं वाच्योपस्कारकत्वम्। मतो न मैनिघङ्गेत्वाह। इति नायमिति। कचिद्योगमनपेक्ष्य प्रसिद्धेरेव व्यञ्नकत्वमित्याह । कचित्पुनरिति। अन ष्यङ्ग्यव्यख्जने विवृणोति ।

१ D. drope गत २ हन्यादि K. ३ K. drops परिकरः ४ गित्यादि K. ५ तथातुल्यमि° D. ६ हेत्यादिना K. ७ ध्यनित्वशद्टे D. ८ नावमिति D.

अहम उन्मेप:।

प्रसिव्धत्वाद्विशेष्यमतथाभूतं प्रयुक्तमपि तथाभूतममिप्रायमिष्य- नकि। यथा नोथ: काकोद्राणां कथयति लिखति क्ष्मापति: कार्सबीयों मेलानन्दो जलानां निधिरचलपतिलेर्खनी ब्योम पत्रम्। संख्या दूरे परार्घाद्यदि भवति पुनः किं घ वैरिश्चमायु: संक्येयत्वं तदानी दघति तव गुणा: श्रीनुसिंह सितीन्द्र। अन्र काकोदरनायादीनि विशेष्याणि सहसमुखत्वादिरूपममि-

यत्र विशेष्यविशेषणसाम्यं स श्ेष एष तु देषा। किं चास्मिन् वाच्यत्वं विशेष्ययोस्तुल्ययोरेव॥२६।। नायं समासोकि:। विशेषण मात्रसाम्यस्य तां प्रति प्रयोजकत्वाद्। विशेष्यविशेषणसाम्यमधिकृत्य चास्य प्रेवृत्तत्वात्। नाप्ययं तुल्य- योगिता। विशेष्यगतश्लिष्टत्वस्य तस्यामावात्। अयं तुल्ययोरेवेति अन्रेति। काकोदरनायादीनां सहलमुखत्वादिरूपेणैव प्रसिद्धत्वादिति भाद:।। परिर्कराकुर:॥

कराकुरालंकार: । अयोभयविष्छित्याश्रयणेन भ्लेषमाइ। विशेषजेत्वादि । विशेषनविद्येष्यनिष्ठ शब्दमानसाधम्ये श्लेपः। स केवलप्रकृतगोचर: केवलामकत- गोचरमेति द्विविध इत्वर्य:। उमयगोचरस्तृतीयोऽपि भेदोडस्तीति केचित्। सभिरासार्यमाह । किं क्ेति। यतस्तुल्ययोरेव विशेष्ययोर्वाध्यत्व नातुल्यगोरतो दविविध एवायमित्वर्य:। समासोकिितुल्ययोगितयो: क्रमेणातिष्यासि निरस्यदि। नायमिति। द्वितीया्षें वृती यभेदनिरासपरत्वेन व्याचटे। अयं तुल्ययोरेवेति। १ द्विये्यं प्रयुन्मतथाभूतमपि तथाभूतमभिप्राय D. २ नाथः काकोदराणामिम्पादि T. ३ मेलामन्दो C., M. ४ लेखिनी O., M. ५ प्रवर्त्तमानत्वात् T. ६ K. drops परिकरापुर, • नायमित्यादि K,

२६० एकावस्यां तरलाम्वितायां

वजमसामर्थ्यात् प्राकरणिकयोरेव वाप्राकरणिकयोरेव कामि यत्वेन मथन्न दवैविध्यमतिकरामति। क्रमेण यथा : कन्दर्पोदयमाभ्रयच्िरलसैः कान्तारसंप्रापितै: शश्वस्सानुचरैः प्रभूतकनको सुङ्क्षवैर्भृषितैः। . - राजन् वीर नृसिंह देव भवतोमिननै: समस्तैरपि प्राप्यम्ते नतु चित्रमत्र युगपत्तास्ता: पराभूतयः ॥ अत्र त्यागशौर्ययोर्वर्ण्यमानत्वाम्मित्रामित्राणां प्राकरणिकत्वम्। निजकरकलितस्वाहं काष्ठा ्लेषोपनीतमाहात्म्यम्। हम्मारमानमर्दन भवतस्तेजो विभावसुं जयति।।

तेध्वनित्येन मैविध्यासंभवाल् रेविध्यमेवेत्बर्थः। तथो: पृथकपमनिर्वेशे सूपमारी पकाध्यलंकाान्तरैर्वाध इति भाव:। केनद्रर्पेति। कन्दपोदयं कामोड्रेकनम्यम कुस्सितदर्पाद्रिकमित्यर्य:। कान्तारसं कान्तारागमन्यभ कान्तारं वर्त्मवुर्गमम्। सानुचरेरनुचरसहितैः म्रस्यचरैमें। कनकैः सुवणेधपूरय। उन्तुक्रसये- स्तुक्मवनेः प्रबलनाग्ैश् । भषितैरलंकृतैर्मुव्यवितै: चयानैश्ष। भवतोमिजैरि- स्वममिनैरनिनैरिति चछेद:। समस्तैर्मिलितै: समन्ततः क्षिपैम। परा उस्कुट्टयः भूतब: संपद। अन्यन पराभूतबः पराभवाः। अभ कनकवर्जे सर्वभ शमश्लेयर । निजेति । 'बलिहस्तांगव: कराः' इत्बनरः। करेण राजवेवेन बलिना कलितार स्वाहा: स्वान्यहानि संपभनानि वस्य तत् कलितस्वाई करदानफली कृतजीपित काल- मन्यन इस्तमृहीतस्वाहादेवीकं तथांशुकृतनिञ्वासरं थ । स्वान्वहानि स्वाहाः । प्रतिमासं दिनकरभेदात् स्वशष्द:। काठ्ठाश्लेय: प्रकर्षप्रापिरिन्धनसंबन्धो दिग्ब्या- पिम तेनोपनीतमाहासम्यं प्राप्तपभावम्। तेज: प्रताप: । विभावसुमभिमर्के थ।

१ मिजैरेमिनरपि D. २ कन्दर्पेन्यादि K, १ 'सचिवैः D. ४ धंतुरैख D. ५ निके- त्यादि K.

1

अष्टम उन्मेष:।

-अंत्र विभावसुशब्दवाच्ययोदहनतपनयोरुपमानत्वादप्राकरणिक- त्वम्। विशेष्यविशेषणसाम्येन पुनर्यत्र प्रकरणादिना प्रकृतार्थ पत

शब्दस्याप्रकृतार्थोऽपि प्रतीतिसरणिमनुसरति तत्र शब्दशक्तिमू- लानुरणनरूपध्यक्ग्यो ध्वनि:। यथा

हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानदर्शितविस्मय:। न कस्य न्लाघनीयोऽसि नरसिंह जंगत्पते।।

अयं च प्रयत्नादिभेवात् प्रातीतिक एव शष्दरान्यत्वे जतुकाष्ठन्या- येन स्वयमेव शब्दयो: ल्लष्टत्वाच्छब्दगतः। अत पवास्य सभङ्गपद-

भंद तु शब्दम्लेष एव। प्रकृताप्कृतगोचरे तूमयसाम्ये ध्वनिरेव न श्लेष इस्याह। विशेष्येति। ननु विशेष्ययो: पृथक्किवेंशी विशेषणमानसाम्ये प्रकृता- प्रकुतश्लेय इत्यन्येरुकं कि नेष्यते। तन्नीपमादीपकाधयलंकारान्तरावरोधे श्लेषस्व

सूपमापतिभोत्पत्तिहेतु: श्लेष एवायम्। अन्ययानापि विविक्तविषयालाभात् सर्व- नेवास्य बाध: स्वालू ततो निरवकाशत्वान. सर्वालंकारापवादोSयमित्यलंकारस- र्वस्वकार इति चेत्न। पूर्वोक्तमेद्डयेऽस्यावकाशस्वात्। न च तननापि तुल्य- योगिताशक्कानकाशः । तभ विश्ेष्य्लेषाभावात्। तस्माडू द्विविध एव श्लेष इति सिद्म्। दविविधोऽप्ययं पुणः श्रष्मगतोर्यगतमेति द्विविध इति खवन्राथं दर्षबति। अयं चेति। प्रातीतिकेः प्रतीतिसिद्धे न त्वीपपत्तिक इत्यर्यः । यम प्रबल्-

नावभास: सब्दश्लेप इत्बर्यः। अत पवेति । श्रष्तमेदावेवेत्वर्यः । सभपद्गइत्व

१ महीफ्ते T. १ विशेष्ठेपादि K. ३ प्रयोजकमप्युपमा® D. ४ पूर्तभाषित K.

२६२ एकावल्यां तरलान्चितायां

स्वम्। यत्र पुनः प्रयत्नादिभेदामावाच्छव्दैक्ये सत्येकनालावलनन तफलदयन्यायेनार्थयोः लिष्टत्वं तत्रार्थगतः। अत पवात्रामन्पद्- स्वम् । शब्दपरिवर्सनसदिष्णुत्वमर्थ्लेषस्य विषय इति पुनः कोव्यप्रकाशकारस्य सिद्धान्त:॥।

मर्यावरभासवेलायामिति श्रेषः। द्वितीनं निरूपबति। यत्र पुनरिति। बथम्- र्यभेदच्छम््मेद इति दर्णने प्रत्ययें रराष्दमेवस्वयापि तस्मोत्पत्तिकत्वात् मत्थयें शब्दमेदो शोप्यत इस्युपपसिगम्यत्वादमेदस्य तु प्रतीतिविद्दस्य तुसपठवत्वाच्छ- व्वैक्यमेव युकमित्यभिभेत्वाह। शब्दैक्ये सतीति। अत एव धम्दैक्यादेवेस्वर्यः। वजेकवृम्तफलडयवदलण्डैकश्ब्दे र्अर्थडवर्सम्लेप: सोऽर्यश्लेप इत्बयः। इहालंकार्या- लंकारभावो लोकगम्यः। बया लोके कण्ठगतः कण्ठालंकारः कर्नगतः कर्नालंकार इत्यादिष्यपदेश्स्तया श्रक्तगतः श्रब्दालंकारोऽयंगतोऽर्यालंकार इस्युभवरूप: म्लेप:।

नात्र निरूपित:। काव्य प्रकाशकारेण त्वलंकार्यालंकारभावस्थान्यवष्यतिरेकावसे-

परस्तावे निरूपितस्सर्हि तन्मते कोऽयंश्लेपस्य विषय भत आइ। शब्दपरिवर्चने- ति। बयाह। 'अर्थश्लेपस्व स विषयो बन शब्दपरिवर्तनेऽरपि न '्लेषस्वखण्डना' इति। यभ श्ष्दान्यवष्यतिरेकानुविधानं विनैवार्ययो: स्वमहिम्मैव श्लिष्टत्वं सोडर्य- नलेब इत्वर्यः । ययोदावृतं तेनेवें।

भहो ससवृषी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य प।।

र्ननेऽ्रपि श्लिटतामतीति:।।

१ काव्यपकाशिकाकारस्य T., M. २ रद्ान्त: T.,C., M. ३ अर्थमासवेला K. * तहितीय K. ५ न्याय्य इन्यु° K. ६ शब्देन्वर्थद्दय° K. ७ तेन D. ८ K, drop शेप :.

मषटम उन्मेप:। २६३

सामान्यविशेषत्वे सारूप्ये कार्यकारणत्वे च। अप्रस्तुतप्रशंसा निर्दिष्टा प्रस्तुतस्य गम्यत्वे ॥२७।। इहाप्रस्तुतस्याप्रस्तुतत्वादेव वर्णनमनुचितमपि प्रस्तुतपरत्वेनौ- चितीमालम्बत इति प्रस्तुत व्यभ्गग्यमप्रस्तुतस्य वाच्यस्य सिद्धि- माद्घातीति वाध्यसिञ्यभ्रमिदं गुणीभूतव्यकग्यम्। अत एवाप्रस्तु- तस्य प्रशंसा कथनमित्यन्वर्थताथ्रयणसामर्थ्यादप्रस्तुतस्य वाच्य- त्वमत्र सूत्रेऽतुपात्तमपि लभ्यते। संबन्धेन विना पुनरप्रस्तुतास्प्रस्तु-

संबन्धेन। संबन्धे तु भेवन्ती सामान्यविशेषत्वकार्यकारणत्वसारू- प्यरूपसंबन्धत्रयोछद्नजंद्ालतां नावलम्बते। सामान्यविशेषत्वे

तमसंसामाह। सामान्येत्यादि। परिकरादीनां भु नयाणां विशेषणविच्छित्तिमस- सन्मध्यमवेशः । बम सारूप्यादिसर्बन्धचयान्यतमवदेनाप्स्तुतकथनाह प्रस्तुतं गम्बते साप्स्तुवम्रशंसेत्यर्यः। ननु प्रस्मुतमुपेक्ष्याप्रस्तुतस्य कथने कोऽलंकार:। प्रत्युव वाजपेयघरहर्णनवल् परिहासहेतुरयं दोप एवेत्यासट्ामनूद्य प्रस्तुतावगम- कल्वाम दोप इति परिहरति। इहेति। प्रस्सुतायगमे कोऽयमतिशेय इस्यत आाइ। प्रस्तुवमिति । नेनुं न्यूनं लक्षणमप्स्तुतस्य कथनमित्यमुक्तेरित्याश्रस्क्य संज्ञा. निर्वचनात्तसम्यत इस्बाह। अत प्वेति। संबन्धापेक्षाया: प्रयोजनमाह। संबन्धेनेति। अन्बया सर्वे सर्वेण गम्यत इस्यतिमसङ् स्वाहित्वाइ। अति• व्याप्ि: स्यादिति। अेतेः परमासमापेरस्याः स्पैटोरडर्यः श्लोकाम गता:

१ 'विन्यमालम्वते O .; चिन्यमवल ते T., M. २ 'वतिपसङ्ग: स्पादिD. ३ संबन्धेन तु T. ४ भकती न T. ५ जंघालतामलम्बते T. १ सारूप्यादिनियमशलवय K •सेयमप्रस्तुत K. c वृहेत्यादि K. ९ अय अत आह K. १० D. omits ननु ११ न्यूनलक्षण' D. १२ इतः पर D. १३ स्पषटार्थाः छोकाः भायेण गतार्थाः D.

२६४ एकावर्ल्यां तरकान्वितायां

सामान्याद्विशेषस्य विशेषाड्ा सामान्यस्य प्रतीयमानत्वे हैतं कार्य- कारणत्वेऽपि कार्यात् कारणस्य कारणाद्वा कार्यस्य व्यज्यमानत्वे दैविष्यं सारुप्ये त्वेक एव प्रकार इत्यस्या: पश्च प्रकायाः । तत्र सामान्याद्विशेषस्य प्रतीती यथा दयायै एकू कर्ष: सरसकविस्काय धदनं सरस्वत्यै पृष्ठवे भुजशिसरमीशाय हृदयम्। इवि प्रसास्तावत् स्वयमवयवा अध्यबिरतं प्रदेयं किं कस्मै न तव नरसिंह क्षितिपते। अन्न मनोरथपथातिशायि तव वितरणमिदं येन कृतार्थीकृतोऽ- हमिति विशेषे प्रस्तुते कि कस्मै न त्वया प्रदीयत इति सामान्यमु- कम्। तेनात्र सामान्यादप्रस्तुताव्वाच्यात् प्रस्तुतो विशेष: प्रती- यते। विशेषात् सामान्यप्रतीती यथा नृसिंह वसुघाधिप त्वयि रणोन्मुखे धावतः प्रतीपपृथिवीपतेः पथि पथि प्रदीप्क्षुघ:। चिरादगुरवन्ध्यतां दुरबगाहदविन्ध्याटवी- पेलाशिविट पाञ्चलाइतफलार्पणेन दविपाः।। मत्र रणाय स्पृहयति नेरसिंहक्षितिपतौ कति कति न दुरवस्था- मन्यर्भंव्नरपतय इति सामान्ये प्रस्तुते प्रतीपपृथ्वीपतेरिति विशेष: कथितः। कार्यात् र्कोरणप्रतीती यथा झ्षीरोदो लवणोदवत् कुमुदिनी नीलोत्पलिन्याकृति- ज्योत्स्ना ध्वान्तमलीमसा मलयज: कालागरुश्यामलः। पायेण व्याख्याताम। इह व्यङ्ग्यस्य प्रस्तुतस्य स्वयं वाष्यसिदचङ्रश्वमुक्तमन्वस्तु- १ फलाशविटप° O.,M. २ नृर्सिह C. १ मन्वभूवतरिनरयतय D. ४ कारणगुणभतीती C. कारणगुण मतीतिर्यया T.

अष्टम उन्मेग:। २६५

इंसा: क्रीश्चसहोदरा: किमपर मुकाश नीलोपमा: शीमन् वीर नृसिंह देव भवतः कीचे: स्फुरन्त्यप्रतः ॥ इह सीरोदप्रभृतीन मुपमानस्वेनोपनिवद्धानामप्रस्तुतत्वं कीतें- ओपमेयत्वेनोपाचाया: प्रस्तुतत्वम् । ततः क्षीरसागरादिगतेन ळवणार्णवर्वादि संभावनाव शोन्मिषितेनाप्रस्तुतेन मालिन्यरूपेण कार्येण लोकोत्तरं किमपि कीचिंगतमवदातत्वं प्रस्तुतमेव प्रतीयते। कारणाव् कार्यप्रतीती यथा बाडुस्ते नरसिंह देव विजयश्रीकेलिसोध्वज- स्तत्ापि प्रलयाभिधुमरुचिना खडेन सव्यं गतः। निर्मरयादविशीर्यमाणविशिस प्राग्भारशात्कारिणि प्राक्रीडत् समरे सपतहरिणाक्षीणं ह हा हा विधिम्।। अन्न सपलहरिणाक्षीणां कीडंशी दशा वर्चत इति सज्ञा कायें पृष्ठे केनापि कारणमुद्दीरितम्। सारूप्ये यथा पणश्रेणी शशकपरिषच्छल्यकानां कुट्ुम्बं केफिव्यूः श्रयति सुितां यत्र कुत्रापि कुञे। कोडसौ धन्य: कथय सुकती पादपोऽभ्रलिहभी- र्यंस्य च्छायामयमनुसरत्यातपार्च: करीन्द्रः। भत्र सरूपादृप्रस्तुताद्वाच्यात्तरो: सरूप एव प्रस्तुतो महान्तमपि रक्षितुं क्षमो नरसिंहमहीपति: प्रतीयते। अभिनवगुप्ताचार्या: पुनरस्यां वाच्यव्यक्ग्ययोः सममेव प्राधान्यमाड्ु:॥। स्वप्राधान्यमुक सोडपि गुणीभूतष्यक्ग्यभेद एवेश्याइ। अभिनवगुसेवि। अप्रस्तुतप्रशंसा

१ नीलोर्फ्ला: D., G. २ "विर्कीर्यमाण' D., G. ३ दशा कीटृशी वर्त्तत T, * एणश्रेणिः D. ५ K. omits अभ्रस्मतपदंसा. 34

२६६ पकावल्यां तरलान्बितायां सामान्येन विशेष: सामान्यं वा यदा विशेषेण। कथितः समर्थ्यतेऽर्यों भवति तदार्थान्तरन्या-

सः॥। २८॥

अर्थ्यत इत्यर्थ: प्रस्तुत इति यावव्। इहाप्रस्तुतप्रशंसाप्रंसङ्ग- संगतत्वेनास्य निरूपणम्। अंपूर्वत्वेन प्रतीतेरषिद्यमानत्वादनु- मानवैलक्षण्यम्। लक्ष्मीस्ते परिचारिका दश दिशो दास्यस्तवाश्ापया: पृथ्वी ते करदायिनी तव गिरां देषी विनोदास्पदम्। गाढं वीर नृसिंह देव निखिलप्रत्यर्थिलक्ष्मीमुदा त्वामालिङ्गति मन्त्रशक्तिमहतां का वा न वश्या: स्प्िय:॥ अत्र मन्त्रशक्तिमहतामिति सामान्येन लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गतीति विशेष: समर्थितः। वीर: सर्वानपि नरपतीञ्छौर्यगाम्भीर्यभाज: शक्को जेतुं निशितविशियैः कार्मुकाणां कदम्बैः ।

सामान्यविश्येषभावमसङ्गावर्यान्तरन्यासमाह। सामान्येनेति। यत्र प्रस्तुतस्व सामान्यस्थ विशेषस्य वा पूर्व पम्माद्वा निर्विटस्य सदितरेण समर्थनमर्यान्तरन्वास इस्वर्यः। संगहकार: समर्यशब्दं प्रस्तुतसामर्थ्यपरत्वेन व्याचटे। अ्थ्यत इति। संगतिमाह। इहति। अनुमानार भेदमाह। अपूर्वत्वेनेति। अपवीवम- स्वायनमनुमाने प्रतीतस्य समर्यनमचरेति भेर इत्वर्थः । अद्यपि कार्यकारणभावमूली थ शे मेदावुक्ताधलंकार सर्वस्वे तथापि तमो: काव्यलिक्गेऽनतर्भाव इति काव्यप्रका- शकारसिद्धान्तावलम्बनेन भेवडयमेव लक्षयित्योशहरति। लक्मीरिवि। स्प- १ मसंगत्वेनास्य 0., प्रसङ्गपरत्वेनास्य M. २ अपूर्वकन्वेन C., M. ३ दनुमानतवेन वेल- कप्यम् C., M. ४ वीरा: G., D. ५ शक्ता G., D. ६ लक्ष्मीरित्यादि K.

अछम उन्मेष: । २६७

पतत् सत्यं भुवनभवनामोगसान्राज्यलक्ष्मी शिक्षादक्षो जयति नृपतीनुत्कलक्षोणिपालः। अत्र सकलवीरवृत्तान्त: सामान्यरूपो विशेषरूपेण नयलिहन- रपतिवृत्तान्सन सेमर्थितः । अयमत्र प्रतिफलितोऽर्थः। सामान्य- विशेषयोवाच्ययोर्वाकयत्वेऽर्थान्वरन्यास:। सामान्ययोरेव विशेष- योरेव वा वाष्यत्वे रष्टान्त:। अत्र वीप्सासमानफलं बहुवचनम- वश्यं प्रयोक्व्यं सर्वादिशब्दो वा यथा सर्वोपसंहाररूपा व्याप्ति- वर्यज्यते। इतरथा वाच्यावचनं स्यात्।

यत्र व्यङ्ग्यस्य सतो हेतो: कार्याभिधानभक्गीभिः स्यादभिघानं सुघियः पर्यायोक्तं विदुस्तदिदम्॥।२९।

अत्र प्रतीयमानप्रस्ताव पवास्य निरूपणकारणम। ध्वन्यमानत्व- मनुभवत एव कर्थ वाच्यत्वानुभव इत्यमिधानस्य व्याघात:

टोडर्य:। मस्य दुटान्तादियय विविनकि। अयमन्रेति। अस्यैव विश्ेषान्त- रमाह। अत्रेति। बहुवचनादिमयोगस्य फलमाइ। यथेति। अन्वया वाच्या- पचनाययो दोप: स्वाहित्याह। इतरथेति।। अर्थान्तेरन्यास:।

मयाप्रस्वुवम संसानन्तररं सामान्यविद्येयभावपसङ्कादर्यान्तरन्वासमुदत्वा गम्यमस्ता- पात् पर्यानोंकं लक्षवति। यत्रेत्यादि। हेतो: कारणत्वेत्वर्यः । बम प्रस्तुव- कार्यकयनात् पस्तुतमेद कारणं गम्बते तभ कार्यदारा कारणस्वैव पर्यावेण भह्ग्य- न्वरेणोकत्वात् पर्यायोक्तमित्वर्यः । संगविमाह। अन्नेति। कार्यानियानेत्यादिवि- सेषणवेवथर्यमापड्क्य प्रट्कोत्तरमाह। उवन्यमानत्वमिति। ष्याघाताभावं व्यनकि।

१ साधित: G. २ बीप्साफर्ल D. १ अबममेत्यादि K.x K. drops अर्योन्तरन्यास:

एकावल्यां तरलान्वितायां स्यादित्याशयवानाह। कार्याभिघानमङ्गीभिरिति। कार्यो- पनिबन्धनद्वारेण यत्र कारणमभिधीयते तत्र पर्यायोक्म्। नेद्मप्रस्तुतप्रशंसा। अन्रोभयो: प्रस्तुत त्वात्। तस्या: पुनरप्रस्तुत- कार्याद् प्रस्तुतस्य कारणस्य गम्यत्वमित्यनयोनैंकविषयत्वम्। यत् पुनरिह कार्यस्यैव वर्णनं तत्कारणापेक्षयास्य चमत्कारातिशयका- रित्वाद्। यथा

अंस्पृष्टाअ्नसंपद: स्मृतिपथावस्थायिलीलास्मिता:

संजाता नरसिंह पार्थिव भवत्प्रत्यर्थिपृथ्वीमुजाम्।।

क्षणं कोरणं पैर्यायेणोक्तम्। कि चात्रनुसिंहनृपप्रभावस्तावदूर्ण्यते। स च रिपुकुलकदनलक्षणात् कारणादिव वैरिवधुवुत्तान्तरू- पात् कार्यादपि वर्णितो भवतीत्युभयोरपि वर्ण्यमानराजप्रभावज- न्यत्वेन प्रस्तुतत्वाद्वर्णनमुचितमेव । तथापि यदत र्कार्यस्पैव

कार्येपिनिबन्धनोती। व्यङ्ग्यस्वसतः साक्षादभिधानं व्याहतं न तु भङ्ग्यन्तेरणा- भिधानमिति भाव:। ननु कार्यात् कारणप्रतीतिरूपाम्स्तुतमबांसामभेदादस्य को भेद- स्तभाइ। नेदमिति। प्रस्तुवादेवकार्यात् प्रस्तुतकारणप्तीतै।पर्यायो कमप्रस्तुतादमस्तु तम्शंसेत्यनवोर्भेद इत्यर्यः। नन्विह कारणं साक्षादेवाभिषीयतां कि भड्ग्यन्तरेणेस्यत आह। यत् पुनरिति। अस्पृष्टेत्यादि। स्पष्टमू। इह लक्षणाये यो्रयति। अन्नेति। मन्विह कार्यवत् कारणस्थापि प्रस्तुतत्वेन वर्णनाईत्वास्देव कि न वण्यते अत भाइ।

१ गम्यमानत्व T. २ तत्तन्कारणा® 0. ३ अस्पष्टा D., G. ४ कार्येण T. O.,M., and D. drop कारणं ६ पर्यायोत्तम् T. T. and G. omit वधू ८ कायस्य T.

अष्टम उन्मेप:। २६९

वर्जनं तत् कारणापेक्षयास्ये चेमत्कारातिशयकारित्वात्। यदि पुन- रिह प्राधान्येन प्रतिभाति व्यङूग्यं तदा भवतु ध्वेनावस्यान्तर्भावः। न तु ध्यनेरत्रान्तर्भावः । अ्ित्वेन महाविषयत्वेन च ध्वने: स्थित- त्वाल् ।

यत्र प्रक्रान्तायां स्तुतौ कर्थंचित् प्रतीयते निन्दा। निन्दायां स्तुतिरथवा सेयं व्याजस्तुतिर्द्विविधा।।३०।।

कि चेत्वादि। कारणापेक्षयेति। कारणत्य साक्षाहर्णनात् कार्यमुखेन वर्ष- नेन चमष्कारतिशय इत्यर्यः। नन्वयं शान्तिकर्मणि वेतालोदयो यट् व्यङ्ग्यविश्ये- पालकत्वाड्रसव्यनेरलंकारान्तर्माव इत्याघड्क्याह। यदि पुनरिति। सत्यं व्य- द्ग्योप जीष्येवायमलंकार:। कि स्वालोचनायां व्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये ध्वनिरेवाय- मलंकारो मा भूत् अप्ाधान्ये स्वयमलंकार:। प्राधान्याप्राधान्ये अगूठापराङत्वा- दिगुणीभावहेतुसद्धावपर्यालो चनाचतुरचेतसां सुलभः संवाद एवेति भाव:। भलं- कारानन्तर्मावे हेतुमाह। अद्वित्वेनेवि। अलंकार्यत्वेनेत्वर्थः । तर्ह्यलंकारोडल कार्यस्व देषो न तु विपरीतम्। तथा व प्रधानालंकार्यानरोधाएलंकारस्मेवान्ययाना- वी सुक्क:। ययैन्धा गाईपत्यमुपतिष्ठत इत्यम द्वितीयानिर्देश्ात् प्रधानर्गार्ईपस्था-

महाविषयत्वेन चेति। बहुविषवत्वाचेत्यर्यः। सर्वन लव्वात्मकस्वेकन प्राधान्य- संवेहमाजेम दुरपद्गवस्वादिति भाव:।। पर्यायोक्म्॥ गम्बत्वविष्छित्तिमस्तावात् ष्याजस्तुतिमाह। यत्रेति । बम प्रकान्तया सुस्या- प्रस्तुवस्वाद्ाधितया पस्तुता निन्दा निन्दया वा ताहइया ताटृटशी स्तुति: भतीयते

१ T. omits अस्य. २ चमन्कारावहन्वात् T., O., M. I T. drope पतिभाति. ४ अवनावन्तभाव: T. "भाव आयात इत्या D. १ पजीष्य पवा K, 'प्राधान्ये ल्वगूढा°D. ८ 'गाईपन्यावरोधेना® D. ९ K, omite पर्यायोक्तम

एकावल्यां तरलान्बितायां

कथंचित् प्रमाणान्तरवाधितत्वेनेवि यावद्। मत्र निन्दायां प्रस्तुतायामप्रस्तुता स्तुतिः प्रोरभ्यमाणा प्रमाणान्तराङ्काधमतुभ वन्ती निन्दापर्यवसायिनी भवति। एवं स्तुतौ प्रस्तुतायामप्रस्तुत- निन्दा मंकरम्यमाणा प्रमाणान्तराक्राघमश्नुवाना स्तुतौ पर्यवस्यति। इयं च स्तुतिनिन्दात्मकविच्छित्तिविशेषावलम्बनेन प्रवृत्तेत्यप्रस्तु- तप्रशंसाया: पार्थक्येन स्थिता। अलीकत्वाद् व्याजरूपा स्तुतिः व्याजेन निन्दामुखेन वा स्तुतिरित्यम्वर्थताद्वैविध्यमधितिष्ठन्ती न

क्रमेण यथा प्राणेश्वर स्वजनतुल्यसुसस्त्वमेवं

सा ष्याजस्मसिरित्यर्यः । कर्यचिच्छव्दविवक्षितमर्यमाह । कंथंचिदिति । ड्रमयन्र वाध्यत्वे हेतुमाह। अत्र निन्दायामिवि। अन्यप्रस्तावे भक्कान्तत्व- मेवोभयन मावहेतुरित्यय:। नन्यप्रस्तुतात् प्रस्तुतावगतेरविक्येपादमस्तुवम्रसंसावोड- स्वा: को भेद इत्यानट्क्याह। इयं चेति। यम र्तुतिनिन्दबोरेवैकस्थ मेमकत्वं वदितरस्य गम्यत्वं तनेवं व्याजस्तुतिः। ततोऽन्मनाप्रस्तुतमंगंसोती भेर इव्बर्यः ।

व्याद्यानमेतत्। ग्याजल्वेन वा व्याजेम वा स्तुतिरस्यामिति ष्याजस्सुतिरिति हेषा मुत्रवा स्तुतिनिन्श निन्दास्तृतिमेति दिविधित्यर्यः। तनाध्यामुदाहरति। प्राणेश्वरे- स्यादि। सलिसमाचारा: कामुका इति स्थिते सत्बाह काचित् हे माणेश्वर स्वं स्वञ्-

लापेऽड्रीकृतबडुवाळ्म्यव्यपदेशे सति भवदाननवन्धुस्तन्मुलसल इन्दुरपि पूर्वेध्ु:

१ प्रारम्यमाणात् T. २ प्रस्तुता निन्दा O,M. २ पकम्यमाणात् T,,G .: मरष्यमाना M. ४ गमकन्वे K, ५ °प्रर्शसेतिभावः K, ६ सखीसमाचारात् कामुका K, ७ मतः K. 6 तामिलाषे D.

.

भष्टम उन्मेष:। २७१

यत्निर्विवेश रजनीरमणी: सहसं पूर्वेयुरेष भवदाननबन्धुरिन्दुः ॥ मत्र भवान् स्वजनतुल्यसुल इति स्तुतिः प्रकरान्तान्यासको मचानिति निन्दाममिव्यनक्कि। दिस्मातङ्रा: कनकशिसरी सप्य: सप्तससे- सिन्तारत्नं दिविचरतर: भीनृसिंह क्षितीन्द्र। अद्याप्येतत् सकलमकथा नार्थिसादित्यपार्थ- स्तेनायं ते वितरणकलाकौशलेनावलेप:।। इह पंरिगणितपदार्थातिरिक्तमखिलमप्याथसात् केतवानिति वस्तु वस्तुना व्यज्यते। तेन च व्यज्यमानेन वाच्यमेवोपंस्क्रियत इत्यस्योपसर्जनत्वम्।। कमपि विशेषं वक्तुं प्रकृतस्योक्तस्य वक्ष्यमाणस्य। यः प्रतिषेघाभास: कथितः सोऽयं द्विघाक्षेप:॥।३१।

रजन्य एव रमण्वस्तासां सहलं निर्विवेश। यद् वृद्दा सोऽपि बहुवक्ञमोऽभूदित्वर्यः। एक्रेव सा रजनी सहसकल्पाजनीति भाष:। रतुतिनिन्दां व्यनक्ति। अन्रेति । निन्दास्तुतिमुदहरति। दिङ्ूमातक्का इत्यादि। गतमेतत। अत्र विङ्मातङ्गा- दिवितरणनिषेधरूपया निन्दया विश्वेषनिषेध शेषाम्यनुज्ञानमिति न्यायादेतदतिरिक्त- मसिलमर्थिसात् कतमिति स्तुतिर्ष्यज्यत इत्येषा निन्दास्मतिरित्याह। इदेति। न नान ध्वनिषड्डा कार्येत्याइ। तेन च्ेति। अपराङ्नामा णीभूतष्यह्ग्यमेदोडयं न ध्यनिरिति निशु धोऽयमलंकार इति भाव: ।। व्याजस्तुतिः । प्रस्मुतगम्यत्वे व्याजस्तुतिरक्ता तद्विधेषगम्यत्वेनस्षेपमाह। कमपीत्यादि । मकुतनिषेधामासस्तङ्वतविशयेषप्रतिपस्वर्य आक्षेप:। स चोक्तविषयो वक्ष्यमाण- १ परिगणितव्यतिरिक्त O .; व्यतिरेकपरिगणित M.२. रतमिति T., C.,G., M. ₹ '५ स्कार्यते T. ४ K, omits ष्याजस्सुतिः ५ गम्यत्वे इहा K.

२७२ एकावल्यां तरलान्वितायां

इह प्रकृतस्यार्थस्य प्रकृतत्वादेवाभिधातुमभिमतस्य क्रियमाण: प्रतिषेधो बाधितः सन्नाभासे पर्यवस्यन् विधिमाक्षिपति।स चा- भासमानो निषेध उक्तवस्यमाणप्राकरणिकगतत्वेन द्वैविध्यमधिति- ष्न्नाक्षेपमपि द्विविधमुत्थापयति। उकविषये च कचिद्वस्तु निषि- ध्यते केचन वस्तुनः कथनमित्ययमपि द्विधा भवति। वक्ष्यमाणवि- पये च कथनमेव निषिध्यते। तन्रापि कचन सामान्येन कथयितुम- भ्युपगतस्याभिमतस्य भणितिप्रतिषेधो भवति। कचन पुनः किय- न्तमप्यंशममिधाय कियताऽप्यंशस्य प्रतिषेधः स्यादित्ययमपि द्विया भवति। ततश्तुर्धायमाक्षेपः । तैन्ोक्तविषयो वस्तुप्रति- बेधो यथा

नाहं दूती भवाभि प्रथितपृथुगुण शीनुसिंह क्षितीन्द्र ब्रूम: भरेयस्कर ते गृणु हरिणरशो जुम्भमाणेऽक्रतापे। उदुंद्ं पुण्डरीकै: कुमुदकुषलयैर्मीलितं चक्रवाकैः संतुष्ट किं च जातं ज्वलदनलशिखा भासुरैः सूर्यकान्तैः ।

विषयमेति विविध इत््य: । अत्र च लक्षणं विभागं च विविर्जन व्याचटे। इहे- त्यादि। वनोकनिषेधो वस्तुनिषेधस्तस्कथननिषेधम्ेति द्विविध इत्याह। उक्त्वि- पये चेति। वक्ष्यमाणविषये तु वस्तुनोऽनुक्त्तस्वास कथननिषेध एवेत्याह। वक्ष्यमाणेति। सोऽपि सामान्येन वक्तुमिट्टस्योक्तिमाननिषेधोंSश्ठोक्तार्वशान्तर- निषेधओोति दविविध इत्मेव चतुर्षायमाक्षेप इत्यर्यः। नाहमित्वादि। स्पटस् ।

१ पर्षवस्येद्विधि T. २ तन्नापि क्वचन कथन T. ३ D. omits भणिति ४ अत्रोक T.,G. ५ उद्धूतं M. ६ विविच्य D.

अषम उम्मेष:। २७३

अशोकस्य द्वेतीत्वरूपस्य वस्तुनो निषेध: कुतः सभ्नसुषाभाषि- वादिरूपं कमपि विशेषमभिव्यनकि। स न वाड्यस्यैयोपस्कुकते। वस्तुकथनम्रतिषेधो यथा

कि स्वां नूम: कृपार्लुं यद्रिमृगडशां एहयो बाष्पदिग्धा :. कि सद्सं रमम्ते त्वदुरसि बदरिक्ष्माभुजां वीरळक्म्य: । आज्ञा कि ते सुषांशो: शियमंपहरति त्वधशः कि मनस्ते हिसाशूर्न्य स्वयास्मिअ्जगति कपणतोन्मीलिता श्रीनृसिंह ।

अत्र कृपालुमित्यादिवचनस्योक्तस्य निषेध: कृतो निरतिशयशौ- र्बादिरूपं विशेषममिव्यनक्ि।

वश्यमाणविषय: सामान्याभ्युपगतस्य भणितिनिषेधो यथा क्षणं प्रतीक्षस्व वियोगकातर विषाय यावत् प्रिय सुस्थिर मनः । अयं जन: किश्िदुर्दारयिष्यति वजाथवा तावदुदीरजेन किम्॥

किमित्यादि। शीधोककारिण: पराङ्गनारतत्य चोरनिवारणासमर्यस्य शीहम्: कुम्व: कृपासवृत्ताजासिदयहिसा इति ताल्पर्बम्। अम किं श्रूम इति कपालृत्या- विकयननियेषस्योक्तविषयस्य विशेषगमकत्वमुद्षाटयति। अन्रेति । क्षणमि- स्यादि। वियोगकातरं मनः सुस्थिरं विधावेत्यनेन महानुपद्रवी वर्न्तत इति सूचितम्। किपिदुरीरनिष्यतीत्यभिवार्सेमुद्यतत्य वशष्यमाणस्य किमुदीरणेनेति कयननिपेषी

१ दूतीस्वरूपस्य O .; छूतीत्वस्वरपस्य G .; दूतीरूपस्य T. २ 'मपहरते D, G .; "मपि स्पती T. ३ विषये C. ४ मुद््त विवक्ष्यमाणस्य D. 35

एकावस्यां तरलान्चितायां

जनिधननिश्योस्मारन विशेषममिम्यनक्ि। अंशप्रतिषेधो यथा कान्त: कि फैरविण्या: कलयति कमलोल्लासने नैप थर्कि नाथ: किं वासराणामुद्यति कुमुदे नैष लक्ष्मी वितम्बन्। प कंण्णो न द्विजानामधरयति पति भूयसोकेन किं वा शतः पक्माभुसिंह सितितलविलक तवं चरित्रैर्षिचिजैः। अन्यैरपि दुर्लमं भवतः साम्यमतः कियद्भिषास्यामह इति चन्द्रादिरूपतया कियानप्यंश उक्त: किवानपि निषिद्स्। अशक्य- वचनीयत्वरूपस्तुतिषिशेषो व्यङ्ग्य: । अयमत्र फलितोऽर्यः । यत्र प्रतिषेधेम विधिरासिष्यते तत्राक्षेप:। यत्र तु विहित: प्रतिषेधस्तत्र नायमलंकार: । यथा जटाबन्धं वल्काबेरणमपि वीमातपकत- स्थिति कुर्बन् कल्पद्रुम सुचिरमुभ चर तप:। अथेदं मा चारी: कथमपि कदाचिन्र भविता नसिंद कोणिन्दोरिव वितरणं हन्त भवतः ॥

जधितसंतयरूप विद्ेष गमवतीत्वाह। अन्रेति। कान्त इत्यादि। गतनेसर 1

निवेभाइयमंसोस्ावज्ञान्तरनियेय इति हर्थगस्तव्यक्ग्बं विद्वेष दर्यवति। अन्येर- पीति। अयास्य विषयं विविनक्ति। बन विधिपर्यवसायी निषेध मामासो भववि व भक्ेपस्व विषय:। बम सु निषेधस्व स्वार्थ एव विश्वान्तिर्न तभाक्षेप इत्याह। यत्र प्रतिषेधेनेदि। जटेत्यादि। अन पूर्वार्षे नृसिंहसमवितरणसिद्धये वप-

१ "म्युपगमस्य T. २ स मिज D. ३ 'यान्मकं C., M. ४ विशेषं व्यनक्ति T. ५ इष्जोडयं T.,O., M.,G. ६ °वस्तुविषयो व्यङ्म्यः T., 'वस्तुविद्येषी व्यकूम्य: G, ७ वल्काभरन D. M.

1 श्रशम उन्सय: + -

इद विदिवस्य वपस: प्रतिषेध उक्र: ।

यत्रानभिमतपिशुनो विधिर्निषेघं प्रंकाशयति।।३२॥

र्यामिधानोऽयम्। अनिष्टविष्याभासो यथा एवं पेद्रचकसि गच्छ सिध्यतु तथाभीहं मृघे वहस प्रस्यावं तब को न ब्रेड भुजयोरष्माजमोजायिक्रम्। कि पैतत् कथनीयमस्ति भुपनोमुङ्ः रबिकेशर: संग्रामेऽ्मिसुख्ञान निदृन्ति न पुनर्वैमुज्यमाखेदुप:1

अत्रानमिमतमेव प्रियतमप्रस्थानं यदा प्रमुख एवानुमन्यसे तवा- समनिष्विचिरामासे पर्यवरस्यति। आयोभनोन्मुख्रविरोधिवत्र- विधानं पुनर्गमननिषेधमेव पिशुनयति। मयं चाक्ेपसमानन्याये- नात्र निरित:।

भरीते विश्वित्म सपसः उजसमें तपसापि तस्न रैल्वाम्माचारीदिति निषेधस विभिपववस्ान विनेैव राज्ी लोको स्तरवितरणव्यख्चकतया निषेषालनैव चमस्करणा- नायेपत्मनित्यभिमाबव्ञामाह। इहर विदितस्येति॥

मेर प्रशित्ञापूर्क लक्षमाति। अपरसत्वत्मादि। बम प्रकतस्मानिटत्य विधिर- अुममययमानस्तनिषेय पर्ववस्मति सोत्रनिष्टविष्यामोस्ो नामासेपनेद हृति म्याचडे। वशेवि। त्वमित्वादि.। स्पटम्। संगतिमाह। अयं च्ेति ॥ ओोसेप:॥

१ प्कारयते M. २ भासनामा आकषेपमेद K. K, omits भायोन:

२७६ एकांवल्यां तरलान्वितायां विलसद्विरोघगर्भ ब्रूमो Sलंकारवर्गमधुना तु। स्फुरति विरोधाभासे भवति विरोधाभिधो दशघा ॥ ३३ ॥

विरोधगर्भालंकारनिरूपणस्य संप्रति प्रस्ताव: । जात्यादीनां चतुर्णो पदार्थानां मध्ये संजातीयाभ्यां विज्ातीयाशयां वा परस्परंसंबन्धे विरोध:। स च यथा प्रमुख ऐवामासते तथैव यदि विभाम्यति तदा प्ररडो विरोधो दोष एव । यदि तु समाधानमस्ति तदा

जातेर्जात्यादिभिः सार्ध चतस्र: पथमं भिदाः। जायन्ते ता: पुनस्तिस्रो गुणस्य च गुणादिभिः।।३४।। क्रियायाः क्रियया सार्ध द्रव्येण च भिदा दयम्। द्रव्यस्य तु भिदैकैव द्रव्येणेति भिदा दश ॥ ३५॥।

विरोधम्रसंगादियेषगर्भालंकारवर्ग बकु प्रविज्ञानीते। विलसदिति। तन विरोषा- लंकारमादौ लेक्षवति। स्फुरतीवि । विरोधाभासी विरोधालंकार। स रक- विध इत्बर्य:। संगतिनाह । इष्टनिषेधस्येति । विरोषानजं दर्घवति। जात्यादीनामिति। नमु विरोधोऽलंकासथेति व्वाहतमित्वाच्ठ्सबाइ। स येवि। पकडो विरोधो होप: अमळूडस्तवलंकार इाति न किसिरचाइतमित्वर्य: । स्दापि मेवान् म्लोकेन संगृद्याह। जातेरित्वादि। अयोशहरणाम्याइ । १ सजातीयबिजातीयाम्यां O., M .; T. drope वा. २ पवावभासते T., G. ३ पव भासमान C., M. ४ दर्शती K.

अष्ठम उम्मेष:। २७७

कमेण यथा

यशोनिधे वीर नृसिंद देव करोपि कर्णोज्जनि तावकीन:। कि चारिनारीजनतापकारी धाराघरस्ते करवाल एष: I।

अत्र पूर्वार्धे करकर्णयोर्जत्योषिरोघः। उत्तराधें धाराघरत्वता- पकारित्वयोजांतिगुणयोः।

अश्रान्तविभाणनकेलिकीतुक: काम्यो न कस्यैष नृसिंह भूपतिः। शौर्योदधे र्यस्य चिराय दन्तिभिः दिग्दन्तिनोऽष्टावपि वामनीकृताः॥

अत्र दिग्दन्तिवामनीकरणयोर्जातिक्रिययोः ।

शैला: सर्वेऽपि कैलासा: सिन्धवः सुरसिन्घवः। नरसिंह महीपाल संजातास्तव कीर्तिमि:। अत्र आतिद्रव्ययोः ।

परदारपरोऽपि त्वं परदारपराठ्मुख:। नरसिंह महीपाल विचित्रचरितो भवान्।। मत्र परदारपरत्वपरदारपराङ्मुखत्वयोर्गुणयो:।

यश इत्यादि। कर्णः श्रोच राधेयन। वामनो बाम्यदिग्दन्ती हस्वम। परदा- रपर: परहारतः अयुविदारणपरश्। द्वे्ष सुगमम् । अयास्य विषयं विविनक्ति।

१ कस्पेह O., M. २ शौयोंदये यस्य विशोध O. M .; कौतूहल यस्य विराय D. ३ क्रिययोविरोष: D. * T. drops गुणयो :. ५ शत्रुविदारणपर: पराङ्गनारतय K,

एकावल्यां तरलाम्यितायां

चापस्थितगुणस्यापि गुणैस्तव जगतूत्रयम्। वे्याप्यते स्म जगदीर मरसिंह नरेश्वर ।I अत्र गुणक्रिययोः।

तब वीर यशोराशि: कथं पीताम्वरोत्रमकल्।

सजयति वीर नुसिंह: प्रतिभटसपरोलकोदिरावकोदि:। यो रखयन्नपि गुणैः सततमुदारं न रञ्यति। भत्र रखनारशनयो: करिययोः। विस्मयमसौ नृसिंह: करोति परिपन्थिगन्ममजसिंह:। यस्य प्रतापतपन: कुमुवमुदश्यति सर्वळोदिकम्।। अत्र कुमुदोदश्चनतपनयो: क्रियाङ्रव्ययो:। आयोघनारम्भधिजम्भमाण- क्षोणी रजोगत्वरशुलोक:। उभ्रीऽ्रपि कृष्णस्तय बाङ् एव विराजते वीर नृसिंह देवें ।

एष च तत्र प्रगल्मते यत्र विषयस्पामिनत्वम् । भिननविषयत्वे त्वैसक्गतिप्रमुखाणां जागक्रकत्वाव्। एष च्ेति। बत् धर्मयोः सामानाधिकरण्यनिबन्धो विरोध: स्पुरति तम विरोपा-

विरोधः।। १ यद्धधास तदिद चित्र D. २ भूप D. ३ अबबुत्ति T., 'उध्पसपृति" 0., 2. * वैयधिकरण्ये विरेध K. K. drops विरोप:

मष्टम उम्मेप: ।

असति प्रसिद्धहेतौ कार्योत्पन्तिर्विभावना भवति। इह कारणान्मयव्यतिरेकानुविधायित्वाद् कार्यस्य कांरणाभाने कार्यस्याप्यमाव इति कारणमन्तरेणोपनिबध्यमानायां कार्योस्पची परिस्फुरतो विरोघस्य परिहायय प्रसिद्धेतरकोरणगतत्वेन वस्त- तोऽस्तित्वमांपूरयन्ती प्रसिद्ध कारणविरहीपनिबन्धननेपा नियमेन भनिरड्रीकरणीया। अपरथा विरोघस्य परिहर्तुमशक्यत्वात्। अत एव विशिष्टतयास्यां कार्यस्य विभावनादन्वर्थामिधाना विभा- बना। कि चात्र कारणविरहेणोपकरान्तत्वात् कार्यमेव बाध्यत्वेन प्रतीतिगोयरीभवति। न पुनरनेन कारणविरह् इत्यस्या: परस्पर-

विरोधानन्वर तन्मूलेष पसित्धस्वात् कार्यकारणरपां विभावनामाह। अस- तीति । म्रसिद्धकारणं बिना कार्योत्पतिर्विभावनेत्वर्य:। प्रसिद्धविभेषणत्न प्योयन रर्सवन् ब्वाचटे। इदेति। उचतनियनानकीकारे बाचकनाइ। अप- सयेति । संज्ञाप्नेवमेवान्वर्येस्बाइ। अत पवेति । प्रसिद्धकारणविरहोपनिय-

धालकारे हु परस्परवाधकत्वानुपाजित इति भेरकमाह। किं वा्रेति। कारण-

कममतवलीवस्लेन कारणाभाव एव बाधक: कार्यमेव वाध्यं नान्यथा। तदेव- नम्मतरबायकलमोपलस्षिती विरोधो विभावनायां विद्येधालकारे कु विशेषानापार- न्योन्यवाधकत्वोपललित इत्यमवोरभिन्रनिर्षयतेति। अथ विभावनोक्मर्य विशेषी- १ कारणस्याभावे 0. २ कारणस्यान्तरन्वेन T. ३ वस्तुनो वस्तुन्व O., M .; वस्तुतो- ड्स्तिता G. "मात्रयन्ती O., M., G .; मुदीरयन्ती T., C. ५ 'रुपनियमेन 04 M. ६ विषयत्वमिति K.

एकावल्यां तरलान्वितायां

वाधकत्वानुपाणितो विरोध: कथमिय विषयापहारमाचरति। एवं बळवस्या कार्यानुत्पस्या कारणसच्तायामेव वाध्यमानायां भेवन्ती

न स्थितिमातनुते। उदाहरणम् अयम: स्वलोंक: सुकृतमतपःकेशसुभगं सुधासारोऽनम्र: फलमफुसुमश्रीसहचरम्। अशोये साम्राज्यं निधिर खननायाससुलमो नुसिंह सोणीन्दो नयनपथमस्माकमगम: ।। अत्र स्वर्लोंकादे: प्रसिद्धयश्ञादिकारणाभावो निरतिशयसुखज- नकत्वेनोपनिबद्। यथा वा भूत्या भासय सर्वतोऽपि विदुषो मुञ्च द्विजिह्वान वृषं स्वात्मन्येव निवेशय प्रकटय ज्ञाने तृतीयां हशम्।

कावप्यतिदिघाते। एवमिति। अनापि परिदृश्यमानवा कार्यानुत्पस्या कारण- सामध्येव वाध्यते कार्यभावाभावयो: सामभी भावाभावव्यापत्वात्। अतः प्रतिनियतवा- ष्यवाधकभावोपओी विरोधो विशेषोक्ती विरोधालंकारे तु विशेषाभावावुमवो: परस्पर- वाषकमावापज इत्यनयोरपि भिन्नविषयत्वमेवेत्यर्थः। सा च विभावना मालवा केवल्येन न हिया। तनाध्यामुदाहरति। अयक इत्यादि। अन कारणाभार्य म्यनकि । अन्रेति। तटुपनिबन्धे निमित्तमाह। निरतिशयेति। एतच निमिस्तममन्न- जजुनीयत इति भाव:। एसेनोक्निमित्तामुक्तनिमित्ता चेति दिविधा विभाषना

भूत्येत्यादि। भृतिर्भस्मनि संपदि' हत्यमरः । तवोरभेदाध्यवसाय: भूल्या विदुषो भावय न स्वीश्रवदात्मानमिति भाव: । दविजिहान् सर्पान् पिशुनांभ। पृषो धर्मो वृषभश्म तें स्वात्मन्येव निवेशन। ईश्वरस्तु वृपे स्वात्मानं निवेशय- तीते मावा। जाने इति। न तु ललाटे इति भाव:। दृश्वं दृष्टि घासं थ। १ बाधकन्वेनानु T. २ भवतीति G., D. ३ बाधकलस्वरूपविरोधा' T. ४ द्विविक्त- विषय C. सलोक इत्यादि T. १ विनुधान् O., M. • ाव्मापन्नो D.

अश्टम उन्मेप:। २४१

दुर्गाग्लेवरसं जहादि जहिहि प्री्ति च दोषाकरे लोकोन्तुङ्ग कलिद्नाथ तदपि ज्वातो भवानीश्वरः॥ अत्र परगतत्वेनोपासं भूतिकरणकं भासनमीश्वरक्षानं प्रति न भवति फारणं तंथापीश्वरज्ञानमभूदिति विभावनेयम् । ेषप्रति- भोस्थापितातिशयोक्तिप्रभावितेति संकरः॥

यदि कारणसाकल्ये कार्यासिद्धिस्तदा विशे- षोकि: ॥ ३६॥ इह यदि विदयमानापि सामभ्री न कार्यमाविष्कुरुते तदा साम- प्र्येव कथमपि न भवति। अथ कमपि विशेषं प्रकाशयितुं सत्यामे- प्येतस्यां कार्यानुत्पत्तिरूपनिषध्यते तदा विशेषप्रतिपादनायोकि-

पुर्गाणामाश्लेष: प्राप्तिरन्यन दुर्गाया आ्लेषस्तम रसमनुरागम। दोषाणामाक्करो रोपाकरो दुष्टः। दोषा करोतीति दोषाकरो निध्याकरम। तत्र प्रीर्ति जहिहि त्यज्ञ । "आाच हौ" इति चकारादन्यतरस्यामिकारविधानाद् बैरूप्यम्। तदपि तथापीत्यर्थः। ईश्वरविरुज्वर्मोऽपीश्वर इति ज्ञातोऽसीवि तात्पर्यार्थ: । अनापि कारणाभाव दर्ष- जवि । अन्नेति । स्वाङ्गभूतिभासुरीकरणादिकारणाभावेऽपीश्वरत्वज्ञामोत्प सेर्विभा- मनेव्यर्य:। अनाभ्युचयत्वेन विश्येषमाह। न्लेषेति। एषा तूक्तनिमित्ता लोको-

विभावना ।। विभावनाविपर्यवेण विशेषोकि लक्षति। यदीत्वादि। सामभीसव्रावेऽपी कार्यानुस्पत्तिर्विद्तेषोक्िरित्यर्यः। नमु सामभीसद्रावेऽपि कार्य नोत्पावयतीति ष्याहतायनितन्धात्मनो विश्ेषोक्ते: कथमलंकारत्वमित्या धङ््क्य बयैतत्तया व्याचटे। इहेत्बादि। सत्यमयं व्याहतोऽम्ययों विश्वेषद्योतमार्यमुच्बतेऽस्यामिति विश्ेषोकि-

१ अथापी O., M. २ मध्यस्यां C., M. K. omits विभावना. 36

एकावर्ल्यां तरलान्वितायां

स्वाश्यां भवन्ती न दैविभ्यातिवर्सिनी । तनरोकनिमिच्ता यथा भेयं स ते वीर नुसिंह देव प्रतापभातु: प्रथितोद्यभरीः। चित्रं न दरे रिपुसुन्दरीणां विकासलेक्ष्मी नयनाम्युजेड्य: ॥

अत्र तपनोदये कारणे सत्यम्युजविकासलक्ष्मीलक्षणं कार्ये ना- भूदिति विशेषोकि:। रिपुसबन्धित्वं व निमित्तमुपाच्म् । कि स्वियं रूपकोपजीवनेन प्रतृस्तेत्यनयोरज्रान्गिमावेन संकर:। आम- र्यस्य रूपके प्रति साधकत्वाद्।

अनुरनिमित्ता यथा उचिष्ठ कम्दृखननाय गुहाण चापं गाहस्व काननमिति परदितोऽपि बष्वा। आकारितोऽपि सहकेलिसजै: किरातै- रह्रें न वीर विजहाति दैरीमरिस्ते।।

इयं चेति। अयमित्वादि। सचू। गमु नवनाम्युजेम्य इत्यनोपमितस्मा- सामवणे कुतो रूपकर्सकर हत्वापक्क्म रपकसापकमाह। आश्धर्यस्थेवि। नानो- रम्मुजषिकासामहानमाअर्जे न तु नयनविकासामशन तथ रूपकामयने उत्तरपसर्थ- माधान्याइम्युजानामेव समासार्यत्वात् संभवनीति चिमत्वमेव रपकसावकमित्वर्य:। रचित् संदेह्संकरमाइ। उत्तिष्ठेत्माहि। गवन्। मचानुक्तनिमितमुद्वाटयति। १ तिलडिनी T. २ अर्य च ते T, ३ लक्ष्मी नयना M., D. ४ 'संबन्धय D. ५ दर्री रियुस्ते C., M. ६ अत्रामु्क्त निमित्त® D.

अधटम उन्मेष:। २८३

अन्र प्रस्थापनाहानेयो्वनगमनं प्रति कारणत्वेऽपि तद्तुत्पस्तै जरेंसिंह कार्मुकस्मर णविजृम्भमाणमयविहळित त्वमनुक्तमपि निमिसं प्रतीयते। इह य कॉर्यासिंद्ि: कार्यविरवसिफ्धिमुलेन कचिं- दुपनिषध्यते विमावनायामिय कारणारह: कारणविरदधसुखेन। वर्थो सति

ये पतन्ति तव हस्तसीकरा: पाणिशुक्तिविवरे द्विजम्मनाम्। उत्कलेन्द्र नवमौकिकावली- स्तत्कळनरहद्ये सृजन्तमी ।।

हत्यत्र कि विभावना विशेषोकिया। तथा दि स्वात्यम्म:कणाना मौकिकोत्पचि प्रति कारणत्वं प्रसिद्धम्। अभावेऽप्येषामेषा-

अत्र प्रस्थापनेत्यादि। अय विभावनाविसेपोकिवियेपयो:कचित सेवेहसंकरमाइ। इह चेस्यादि। तम विधेषोक्िविद्येयत्य स्वरूपमाह । कार्येति । कार्यासि- कि: कार्बानुत्पन्तिः । सिज्धिरलतिः। कारणसद्राने कार्यानुत्पचिर्हि विश्ेषी-

नियणते । इवर्मेन्नेका विशेषोकि । विभावनाविद्ेषं व टुटान्तर्वराचडे। विमावनायामिवेति। कारणामांवे कार्योस्पत्तिर्विभावना । तनापि कारणा- भानो बया साक्षाभिवध्यते तथा कारणविरुज्मुलेनापि निवष्यते सापि विभा- मनेत्वर्यः। अनवो: संकर बक्ुमुराहरति। ये पतन्तीत्वादि। इस्ससी- करा: करसीकरा दानोरविन्दय इत्वर्य: इस्तनसमभवा वर्षोदबिन्श्वम। ते य दिजनानियुक्तियु पतिवा: तस्कलनहद्बेदु मुक्तावली सृजन्तीति वादवार्यः। अन विनायनां वावपुदाववदि। स्वात्यमम:कणानामिति । स्वीिवर्षबिन्यू-

१ 'नयोर्गमन D. २ नृसिंह T. 0. ३ स्मरणे जृम्ममाण' D. ४ कार्यासिद्धि: विर्समुखेन D. तथा च सति T., 0. ६ शीफरा: T., C., M. v इयमेका K. ८ बदनापटे K. ९ "गरीक° K. १० स्वाती° K,

एकावल्यां तरलान्वितायां

जोपनिबद्धेति कारणामाये कार्योत्पत्ती विभावना नावव् कारणा- मावन हस्तलीकरा इति कारणविरुद्धमुखेनोपन्यस्तः । हस्तसी- करा्णा मौकिकोत्पत्ि प्रत्यकारणत्वात्। हस्तशब्दस्य दैविभ्ये-

चात्र हस्ताम्म:कणानां मौक्िकातुत्पास प्रति कारणत्वे सत्यपि मौकिकानुत्पचिर्नाभूदिति कारणसन्द्रावे कार्यानुत्पचतिरिति 'विशे- षोकिरपि। कार्यातुत्प्तिश्ध मौकिकानि सृजन्तीति कायविरो- धोत्पत्तिमुखेन दयोतिता । अत एवानयोरस्फुटत्वम् । उमयोरपि साधकवाधकप्रमाणविरहिण्यो: संवेहेन संकर: । असंमत्या च स- हाड्ाद्िमावेन ।I

नामित्वर्यः । एपां स्वात्वम्भ्कणानामित्वर्य:। एषा मौक्तिकोष्पशिरित्बर्यः । एवं विभावनास्वकपं मदश्य तभोक्तकारणाभावस्य कारणविरुद्धमलेनोपनिबन्धं व्यनक्ति। कारणाभावसेत्यादि। इस्तसीकराणां कारणविरुद्धत्वे हेतुमाह । हस्तसीकराणामिति। इस्तनक्षनोवबिन्यूनामित्यर्थः। ननु मेंकृते हस्तणध्ः करवाची न तु नक्षमवाच्यसंभ वादित्याध्ठ्क्य श्ेषमूलाभेदाध्यवसायातिघ्योत्तया संभवतीत्वाह। हस्तशष्ट्रस्येति। अवर्जनीया चेयमिहातिशयोक्तिरित्वाह। सा चेति। अय विशेषोकि चोज्राबबाती। कि चेत्यादि। इस्तवीकेररूपकार-

पोकिविसेषभाम प्रतिभातीत्वर्थः।न चेहाव्यतरायधारणं सक्यमित्यार । अस पयेति। विरुद्ध्मुखत्वादेवेत्यर्यः। फलितमाह। उभयोगित। संकरान्तरमाह। असंगत्या च्ेति। अनयोरेवं मिय: संहेहसकर:। अनयोरसंगत्यासहाद्रान्गिमा-

१ निबद्धा पेति D. २ शीकरा" T., C.,M. ३ 'शीकराणां T., C., M. ४ 'साया- तिशयोकया T. १ नास्तीति T. ६ विशेषोक्तिर्भवात D. ७शीकराणां K. ८ 'शीक- यणामिति K. ९ प्रछतहस्त° K. १० °शीकर° K.

भष्टम उन्मेष:। २८५

अनयोः समसमयत्वे पौर्वापर्यस्य वा विपय्यासे। कार्याशुभावगमिका द्विविधातिशयोक्तिरार्या- ता। ३७ ॥ हद कार्यकारणयोनियतोस्तरपूर्वकाळमावित्वे सत्यप्येतडू- पान्यथाकरणं कार्यस्याशुभावित्वलक्षणविशेषप्रकाशनैकप्रयोज- नमू । यथा कोशगृहचिरनिषण्णा रिपुनृपलस्ष्मीर्निजासिलतिका थ। उत्कलभूपाल कर्थ युगपद् भवता समाकृषटा। अत्र रिपुश्रीसमाकर्षणं प्रत्यसिलतासमाकर्षणं कारणमैकका- स्येनोपनिबद् म्। द्विवीया यथा कवीन्द्राणामासन् प्रथमतरमेत्राङ्णभुब-

बसंकर इत्वर्यः । द्विजपाणिगुकिपु हस्तसीकेरपाले तत्कलमदृरयेद मौनिकांल.

सिरिति विरोषमेति शेष:।। विशेषोकि: ॥

भावमूलालंकारमस्तावे संगतिवद्ेनाइ। अनयोगित। अनवो: कार्यकारणयो- रिस्वर्या। बन कार्याशुभावप्रतीत्यर्ये कार्यकारणपीरयापर्यनियमविष्वंसो निषध्यते साविधयोक्ति:। सा थ तयोगपद्यनिबन्धना तड्िपर्यासनिबन्धना चेति दविविधे- स्वयः । कोशेत्यादि । को शोर्डर्यागारमसिपिधानं थ। कवीस्यादि। सरिम-

१ 'सलदूद् T., G., M. १ शीकर° K. ३ रापते K. 'शीकरा K. K, omits विधेषोकि:,

२८८ एकावल्या तरलान्वितायां

अस्याप्यत्र विरोधावसर एव निरूपणकारणम्। इ्द तु त्रिवि- धम्। अन्न विरूपयो: सर्वथाननुरूपयोर्घटनादेकं विषमम्। यथा क तव नृसिंह देव भुवनत्रयलत्धि यश: क च कविता मम स्वरसवल्गतफल्गुपढा। इह दिवमारुरक्षुरहमस्मि तुषारमह :- किरणपरम्परासु रचितैः पदचड्क्रमणैः॥ अत्न सर्वधाननुरूपयोर्यशःकवितयो: संघटनं कृतम्। कारणगुणप्रक्रमेण कार्ये गुणारम्भः कारणानुविधायित्वात् कार्यस्पेति स्थितौ सत्यामि यदि कयाषि भङ्न्पान्यथाभाव उपनिबध्य ते वदा विसडशकार्योत्पचिद्वितीयं विषमस्। यथा राकागर्चितशर्वरीसहचर प्रस्तावसौवस्तिकै:

चित्रं वीर नृसिंह देव भवतः कीर्चेर्विलासै: कृतः स्वैर बैरिबधूमुखे कथमहो मालिन्यमुद्रादर:।

संगतिनाह। अस्यापीति। विरूपशष्ार्यमाह। अनतुरूपयोरिवि। अद्ट- स्यर्स पटनबोरिस्यर्थ:। केत्वादि। स्वरसवल्गितानि स्वश्क्कमेयुक्तानि फल्गु- पदानि निःसारपदानि मस्था: सा। तुषारमहाभनद्र:। पहचट्मणैः पाठन्यासैः । मस्कवितया स्वधयशोविषयीकरणमिन्युकिरणश्रेणीनिःश्रेण्या गगनारोहणपाय- मधिकसाध्यासिद्ेरित्यर्यः। कार्यगुणानां कारणगणपूर्वकत्पे प्रमाणमाह। कारणानुविधायित्वादिति। कार्ये धम्मचछुन कारणगुणानुवृन्तिद्ध्यनाहित्यर्थ: ।राकेत्यादि। चन्द्रस्व प्रस्तावे मेमुखे सौय- स्तिके: स्वस्तिममकरेस्तर्समानैरिति बाबत्। स्वेस्ति पृष्छति सस्तिक:। १ स्वरसवक्ित T. २ प्रकृत्तानि D. १ कारणगुणदर्शना D. ४ मुख्े D. ५ स्व० स्तीन्याह सौवस्तिक: D.

मषटम उन्सेष:।

हह धवळतरयशापूरकर्तुकतया मालिम्यस्य विसदससवैव

फंथमध्यभिमतमर्थ निष्पादयितुं यतमानस्य तद्नवासिस्ताव- दास्तां यावद्नर्थान्तरमपि परापततति तृतीयं विषमम्।

यथा उदितवती प्रतापतपने तव वैरिवधू- बदनसरोकहं भवति बीर कलिङ्रपते अपि कलया कयापि न विकासविलालमुपै- त्यपि तु विवणतां नयनतापकरी भजते।। मत्र सत्यपि प्रतापतपनोद्ये वैरिबधूषद्नसरोवहस्य विकास- विलासळामो नाभूदिति तावत्तिष्ठतु प्रत्युत नयनतापकरविवर्णता लकणोऽनर्थ: प्रादुरासीत् । अस्य प्रथमभिदायाः सममिति कविभिर्विपर्यये कथितम्।

सुस्नावारित्वाद् ठम। हरादित्वाड इरूयनाव ऐजागमय्र। वेवर्ण्बस्व कजे- अपे: सूचकेस्ततोऽपि अवलेरिति बापत्। कर्णे जपवीति कनेअप:। "स्तम्पक- र्नंको रमिजपो:" हत्यचूप्रत्यय:। "हलइन्ताह सप्तम्याः संज्ञावाम्" इस्बलृक । मालिम्यं नैवर्ण्ज नीलिमा य सयोरमेदाधवसाब:। तृतीयमेहं उदुल्पाइवति । कथमपीदि। स्कुडमम्बत।। विर्षेमम्। संगतिसूचनापूर्वक वर्न लक्षमति। अस्येत्वादि। संगर्ति ध्यनफिं।

१ कमय् T., D.२ च T. ३ तृतीयं भेर्द D. ४ K, omits विषमम्. 37

चकावल्यां तरलाम्वितायां विषमवैच्म्यादिहास्यामिधानम् । अस्य विषमस्य विरुपसं- घटमारूपाया: प्रथममिदाया विपर्ययोनुरूपसंघटनारूपश्वारत्व- हेतुत्वादलंकारत्वेन गंणितः । इतरमेददयविपर्ययस्य तु तदभाषा- सालंकारत्वम्। अनुरूपंसमागमस्तु प्रस्तयतेऽर्नेति खमम् । यथा कौमुदीब तुदिमांशुमण्डळं जाहवीव शशिखण्डमण्डनम्। पश्य कीतिरतुरूपमाभिवा स्वां विभाति नरसिंह भूपते।। कारणविपरीतफलोत्पनौ यत्नो विचित्रमित्यु- क्म् ॥ ३९॥ यथा मलिनयितुं खलवदनं विमलयति जगन्ति देव कीचिस्ते। मित्राहाद कर्तु मित्राय द्ुदयति प्रतापोऽपि।

विषमेति। ननु संमहे विपर्ववमहणादियमविपरीतं सममिति लक्षणं भवति। तथा व समविपरीत विषममित्यपि सुबचत्वादन्योन्याच्रयता स्वाइसंभवि च लक्षनं द्वितीयतृतीयमेद्विपर्यासासंभवावित्याध्ड्कय व्याभटे। अस्येत्वादि। माप्यन्योन्याश्रयता विपर्वय- समत्व संगतिसूचनार्थस्थानकपसंघटन व्वर्थ:। नमु प्रथमभेवविपंर्ययवदितरमेदविपर्ययोपपि कि नालंकार इत्याघठ् स्वाह। इतरेति। संज्ञां ब्युलपाइयाती। अनुरूपेति। श्रेपं सुगमम्। समेम् । :विरोधमस्तावादेव विचिन लक्षबति। कारणेत्मादि। कारणविपरीतकार्यो- योगो विचिन्नमाथ्र्यहेतुत्वादित्यर्य:। उदाहरति । विमलयितुमिति। लक्ष्ये · T. notices कथित: al8o. K. omits समम्,

मरम उन्मेष:। २९१

मत्र बिमलीकरणेलकणस्य कारणस्य मलिनीकरणरूपं कार्य विपरीतमेव प्रयत्नविषयत्येनोपासम् । यदि मलिनितुमसिक- पति किमिति विमलयतीति कारणप्रतिषेधद्वारात्र कार्यवैपरी- त्यप्रतीतिः। यदि मंवलं कारणं तार्हिं कर्थ जनयति मांलिन्यमिति। कार्यवैपरीत्यप्रतीत्या कारणप्रतिषेधस्तु विषयो विषमालंकारस्य ।। अधिकमिदं गढितं तद्यत्राननुरूपताश्रयाश्रयिणोः

अत्र विरोधस्य प्रक्रान्तत्वमेवैतन्निरूपणकारणम्। मन्नानानु- र्रप्ये हि विरोघस्य जागरूकत्वाद्।

लक्षणं पातयति। अन्रेति। एवं मिनसंतापकारिणो मिननद्रोहत्य तड्िपरीतकार्यमि- भाहादः प्रयल्नगोचर इति योज्यम्। नन्वस्व विरुद्धकार्यजमनरूपाढ् द्वितीयविषम- मेदात् को भेद इस्याधङ्कयेह कारणप्रतिषेधमुलेन कार्यवैपरीत्यप्रतीति: विषमप्रमेदे 5ु कार्यवेपरीत्यप्रतीत्या कारणपतिषेष इति भेद इत्याह। यदीत्यादि ! इह दि विपरीतकार्यनिष्पादनप्रयत्नोपलक्षणं तम मलिनीकर्ल धवलीकरोतीत्युक्तत प्रवृस्यव- स्यायामेन नेदं मालिन्यकारणमिति कारणनिषेध: प्रतीयते पथ्माग्रेदं घावल्यकार्यमिति कार्यवेपरीत्यं प्रतीयते। विषमे तु विपरीतकार्यजननस्यैव सिद्धावस्थस्व सक्षणस्नात् धवलेन मलिनीकृतामेद्यक्े कथं कुतमिति कार्यवेपरीस्यं भाकू प्रतीयते पभ्मात् धवलस्य कारणत्वप्तिषेध इति विषमादैषम्यमित्वर्य:।

विचिंत्रम्।

अय विरोधप्रस्तावादेवाधिकं लक्षयति। अधिकमिति। आधाराधेवयोरना- सुरुप्यमधिकमित्यर्यः । संगतिमाह। अन्रेति । को विरोधस्तभाइ। अना. नुरुप्ये हीवि। तथ दिविधमाधेयाधिकवादाधाराधिक्वाच्चेति। तनाध्यमुदाहरति।

१ लक्षणकारणस्य T. २ तत् किमिति C.,M. १ धवलं करणं D .; धवलीकरणं C., M. ४ अतदानुरुप्े T. K. omits विचिन्म्,

१९२ एकावल्यां तरलान्वितायां

बदिह न दिशां सीम्नि व्योम्न: स्थलेऽप्यमितं यश- स्तव कथमापे ज्योत्सागौर भृसिंह नरेम्बर। तदिदमजिलं चित्र पश्चाशता परमक्षरेः कृतपरिकरे वाग्ध्यापारे निवेशयते कवि: ॥

अन्र येथा दिगन्ताद्याधारादावेयस्य यशसो महत्त्वमुपनिबक तथा वाग््यापारस्य पारिमित्येऽरि यशसो महस्वम् ॥।

भवति क्रियोपजननं यद्यन्योन्यं तदान्यो- न्यम् ॥४० ॥

परस्परस्य क्रियाजननस्य विरुद्धत्वादृत् निरूपणावसरोऽस्या- ळंकारस्य।

पृथ्वी पूर्षापरगिरियनो सुभ्गवसोजनघ्रा भूषा वाहोरजनि भवतः शीनृसिंह सितीन्द्र। बाडुख्ास्या: सुरगजकरस्थूलदीर्घ: समप्रां कान्ति पुष्णास्यघटघटनाचातुरीयं विधातु:।

यदिहेत्वादि। यहिगन्ताहिष्यप्यमितं तवतिमिते वचसि निवेश्यसे तद्कुल्वमे करियूयश्तं वसतीतिवचिनमित्यर्थः। अनािवाषिकयं दर्थयति। अन्नेति। द्विसीय 3 सवबनूदनिति भाय:।। भेधिकम्। विरोधम्रस्तावादम्योन्यालंकार लक्षमति। भवतीत्वादि। मन्योम्बक्रियाष्यति- हारोऽन्योन्वालंकार इस्बर्यः। संगतिमाह। परस्परेति । पृथ्वीत्वादि। स्पट्टम्।

T. and C. drop यथा. २ K. omita अधिकम्.

भष्टम उन्मेष:। २९३

अन् मुजस्य भूमिरभवनूषणं तस्पाआ्यमित्यनयोभूषणक्कियां प्रत्यन्योग्यजनकत्वमुक्तम्। अत एयोपमानोपमेयभाव: प्रतीयते। भेदास्तु सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रष्टव्या:।। आधेयमनधिकरणं युगपद्यदेकमप्यनेकत्र। यदसंभावितवस्त्वन्तरकरणं च त्रिधा विशेषो- सौ॥ ४१॥

इह विरोधावसर पवास्य निरूपणमुचितम्। त्रिंघा क्रमेण यथा निपीतोऽयं वीर क्षणमपि विलासस्तव गिरा- महो यावज्जीवं मनसि विदुर्षा पल्लवयति। रेसालानां स्वाद कुपलयद्लानां परिमलं प्रसादं ज्योत्स्नानामपि व शरदारम्भसुहदाम्। अत्र गिरा विलासस्याधारस्य भ्वणाअ्लिपुटपानानन्तरक्षणेड वस्थानासंभवेऽप्यांधेयानां माधुर्यादीनां गुणानामवस्थितियका ।

स्वयंग्राहोद्ाहाद्द्ुतमपगता वीर समरात्।

साक्षाइन्योन्यजननस्वासंभवेपि कियाद्वारा न विरोध:। क्रिया चान भूषण- रपेस्वाइ। अन्ेति। अन्यान्यम्॥ पूर्विकवेद संगत्था विश्येषालंकार लक्षवति। आधेयमित्यादि। आधारमन्त-

नेति निषिधो विश्ेष इत्वर्थ:। निपीत इत्वादि। सुगमम् । रणदित्मादि । १ असौ त्रिधा O.,M. २ रसानामास्वारद C., M. १ गुणानां स्थिति O.,M. *K, omits अन्योम्बम्.

२९४ एकावर्ल्यां तरळान्वितायां

समस्तोऽप्येष त्वां भयविधुरधीरण्वसु वने वने शैले शैले पुरि पुरि व पश्यस्यरिजन: ।:

अत्रैकस्याप्याधेयस्य वीरस्य यौगपदेन मार्गादिष्यनेकेपु स्थितिरुपनिबद्धा॥

मन्दारमालोकयितुं गृहीत- वतं मदीयं नयनं यदासीत्। तव् साम्प्रतं वीर नृसिंह देव त्वदीक्षणेनाजनि पूर्णकामम् ।।

भत्र स्वां पश्यवा मेम नयनेन सुरतरुर्दष्ट इति प्रतीतेरसंभावित मेव तदर्शनं कृतम्।।

किश्चित् केनापि यथा विहितं तद्वस्तु तन्ततो ऽन्येन। क्रियते ऽन्यथा तथैव व्याघातोऽयं समाख्यात:॥।४२।।

पलयतुमुल: कट्णरवस्सेमोभ्ेय: सभटानां स्वयक्गाह एवोडाहो बम तस्मात् सम- रात्। लक्षणार्ये बोजवति। अत्रैकस्येति। वीरस्येति। श्लोके वीरेति । संबुद्धिनिर्दिषस्य राज्ञो नरसिहत्येत्यर्यः । अनन्तरोद्ाहरणेऽत्यन्तासंभावितंमन्दार- दर्शन कूतमित्यशक्यवस्मकरणमित्याह। अत्र त्वामिति ।।

विशेष: । सबेव संगत्या व्याघातं लक्षयति। किश्चिदित्यादि। यम केनचित् कर्मा बेन साधनेन यहस्तु यथा कुतं ततोऽन्येन कर्मा तेनैव साधनेन तदेय वस्तु ततोऽन्यथा

१ T. drops मम. २ तुमु्ल K, K. omits विधेष :.

अषटम उम्मेष:। २९५

येमोपायेन यत् किमपि कार्ये कोप्येक: करोत्यपर: पुनस्तेनैं- धोपायेन तदन्यथा कुरते तदा कृतस्य कार्यस्य व्याघातहेतुत्वा दू ध्याघातनामालंकार:।

यथा तेजसा जगतस्तापं कृतं किरणमालिना। नरसिंह महीपाल तेजसैव निरस्याति।। अन्न तेजोरपेण येनोपायेन किरणमालिना ताप: कृतस्तेनैव त्वेयापहत इति कृतस्य कार्यस्य व्याहतत्वादयं व्याघातः । सौकर्येण निबद्ा कार्यविरुद्धा क्रिया भवेद्यत्र। रूयोतो Sभिमतव्या हतिहेतुर्व्याघात एषोऽपि।।४३। किमपि कार्य कर्तुे यत् संभावितं भवति कारणं तद्यदि वत्को- र्यविरुद्धकार्यकारित्वेन सौकर्यादुपपाद्यते तदा संभाव्यमानकार्य-

कियते स व्याइन्यते कृते कार्बमनेनोते व्यापातो नामालंकार इति व्याचहे। येनेवि। उदाइपती। तेजसेस्वादि। स्पटम् ॥। व्याघांतः।। व्यापातान्तरमाइ। सौकर्येणेत्यादि। कस्यचित् कार्यस्य निष्पत्तये संभा- वितस्य कारणविशेषस्य सौकर्देण तहिरुद्धकार्यनिष्पादनं यत् सोऽपि संभाष्य- मानकार्यव्याइतिहेतुत्वाडू व्याघात इति व्याचटे। किमपीत्यादि। मनु का- ्बन्तरस्य कयं सुँकरत्वमत आइ। कार्यविरुद्धेति। नन्वस्य मृतीयाद्विषम-

१ व्याघातो नारमा 0.,M .; 'व्याघातनामायमल T. २ न्यय पछ्ित T., O,, M. · व्याघातादर्य° T. ४ संभाव्यकारयष्याइति O., M. ५ 'कार्यस्य विरुद्ध" C., M. & K. omits ब्याघात :. ७ सुभरतरत्व D.

२९६ एकावल्यां तरलाम्वितायां

सौकर्य कारणस्य सुतरां तदनुगुणत्वात्। अभिमतेतरस्य पुनरिह

प्रादुर्भाषे च भवतो विषमालंकारान्द्रिभ्जविषयत्वेन स्थितः। यथा जटाबन्धं वेल्कावरणमित्यादि। अत्र नरसिंह देववित्रणसदशस्य लामकरणं यत्तपः संभावितं तल्लामविरुद्धमलाभं प्रति सौकयांदुपपादितम् । यथा वा जैयश्चियं प्राप्तुमकामयन्त नुसिंह युद्धाच्तव वैरिधीराः। त्वया तु चक्रीकृतकार्मुकेण सुरभ्रियं संगमितास्ततस्ते॥ इत्थं निरूप्य कतिचिद्विरोघगर्भानलंकारान्। कथयामो वयमधुनालंकाराञ् शृङलाका- रान् ॥ ४४ ॥

मनेदत् को भेदस्तवाह। अभिमतेतरस्येति। अनभिमतस्वेत्वर्यः । कार्यस्येति पाठः। इह संभावित कार्बस्व कार्यले हि सौकर्बादनयेंतरकार्वकारित् विषमे तु कार्यस्यानुत्पत्तिरनर्थोत्पत्तिश्रेति नेद इत्वर्यः। भनिनतमाठर्भावोऽनयों- स्पचति:। उदाहत्य योजयवि। जटेत्यादि। उदाहरणान्तरमाह। जयेत्वाहि। भभ जवश्रीमासिकार्ये प्रति संभावितकारणस्य युज्स्म सौकर्यात् तहिरजसुरश्रीसं-

व्याघातः ॥ अयोत्तरालंकारसंतर्भस्य संगतिमाह। इत्थमित्यादि। तभ प्रथमं कारणमालां १ वल्कामरण D. १ 'वितरणस्प लाभ° D .; वितरणसदृशन्वलाभाय कारण ससव सभा T .; वितरणसदृसस्य वितरणस्य G. ३ जयश्रियः T., C., M. ४ त्याखुककी D. ५ सुरश्रिय: T; सुरलिय: C., G, M.

.-

1 अधम उम्मेप:। २९७:

यद्यत्पूर्व तन्तदथोन्तरं चेत् क्रमेण संभ्रयति। हेतुत्वं भवति तदा कारणमालेत्यलंकारः।।४५।। वितरणे करुणा तव कारणं वितरणं सुक्कतस्य निबन्धनम्। सुकतदेतु यशो यशसा न किं भवति वीर नृसिंह महीपते।। यत्र विशेषणभावं पूर्व पूर्व प्रति क्रमेणैव। भजति परं परमेषालंकृतिरेकावली कथिता॥।8६।। रजां समा: सकवय: कबयो निसर्ग- सारस्वतप्रसरनिर्मितरम्यकाव्या:। काव्यानि वर्णितमवचरितान्यतीय चित्राणि वीर भवतश्रितानि भान्ति।।

निरूपवति। यदित्वादि। पूर्वपूर्वस्य क्रमावुत्तरोत्तरं प्रति कारणत्वेन कारणमा. सेत्वर्थः । वितरण इत्यादि। सुकुतस्व निबन्धनं सुकतहेतुकमित्वर्यः। कि न नवति । सर्वे सिध्बतीत्वर्थः। भम करुणा वितरणं पति कारणं तत् सुकतं पतीव्यादि बोजवम्। कार्यकारणकरम एवान चमस्कारहेमु: ।।

कारणमाला।। कार्यकारणभावाश्रितां कारणमालामुकत्वा संमति तहैषम्येण विशेषणविश्ेष्य- भावाश्रितामेकावलीमाह। यत्रेत्यादि। बनोत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्योपस्कारकव्व स एकावल्बलंकार:। राज्जामित्यादि। भवतम्तरितान्यतीव चिनाणि भान्ति चिनवया नान्तीत्वर्क: ।। एकावली। रसरो चरोमस्कारक त्वेनैकावल्डक्त वडेषम्नेज पूर्वपूर्वस्मोत्तरो नतरोपस्कारकलपेन 38

१९८ एकावल्यां तरलान्वितायां

यत्रोत्तरोत्तरगुणावहत्वमुल्लसति पूर्वपूर्वस्य। तदिदं मालादीपकमित्याम्नातं विपश्िद्गि:।।४७।।

मालारूपविच्छित्तिविशेषावलम्बनेन दीपकप्रस्तावं स्याजयि- त्वास्य लक्षणमिह दर्शितम्। तेव क्रियन्ते करुणाकटाक्षैः श्रिय: कवीनां नरसिंह भूँप। ताभिर्षिकासा मनस: पुनस्तैः सूकानि तैस्त्वद्गुणवर्णनानि॥

अन्न कटाकादिभि: क्रॅमेण शीप्रभृतीनामुत्केर्ष: करणक्रिया- निबन्धनं च दीपकम्।। वस्तुस्पृहणीयत्वे विश्रान्ति चेद्यथोत्तरं तनुते। सारो नाम तदानीं कथितो Sलंकारसारज्नैः॥४८॥

निषध्यते तन्मालादीपकमित्यर्थः। दीपकपस्तावातिक्रमेणेह निरूपणे कारणमाह। मालारूपेति। तवेस्युवाहरणे लक्षणार्य योजयति। अत्र कटाक्षेति। दीप- कांश दर्शवति। करणक्रियेति। तव क्रियन्त इत्याय्यातनिर्दिटकरणक्रिया- निबन्धनं मालादीपकमित्यर्यः।। मालादीपकम् ॥ मालाविच्छित्तिप्रस्तावास् सारालंकारं निरूपयाे। वस्त्वित्यादि। बन पूर्व-

१ 0. and M. have यथा वा before तव कियन्ते. २ देव T., 0. ३ मनस: किय- न्ते.D. * T. drops कमेण. ५ 'मुत्कर्ष .. पकक्रिया" T .; 'मुत्कर्षकरणमेकक्रिया C., M.

मधम उन्सेष:। २९९

एके चन्द्रकलावचूडमपरे मौलौ तदीये स्थितां स्वर्गभ्रामितेरे तदाभितपदाम्मोजं मधुष्वसिन:। सर्वे तन्मनसि स्थितां भियमनुष्यायन्ति सैषापि यद्- सूभझैकवशंबदा स जयति श्रीमान् नृसिंहो नृप:।। इह भगवतः खण्डेन्दुचूडस्यापेक्षया सुरसिन्धोरत्कृष्टत्वं तद्- पेखया परमपुरुषस्य तदपेक्षया लक्ष्म्यास्तदपेक्षया श्रीमंतो नृ- सिददेवस्य। यथा वा अन्तर्विष्णोस्त्रिलोकी निवसति फणिनामीश्वरे सोधपे शेते सिन्धोः सोडप्येकदेशे तमपि चुलुकया कुम्मयोनिम्कार। धर्े सद्योतलीलामयमपि गगेने शीनृसिंह क्षितीन्द्र त्वत्कीसे: कर्णनीलोत्पळमिदमपि च प्रेक्षणीयं विमाति।। वाक्यार्थो यदि हेतुर्भवति पदार्थों विशेषणद्दारा। द्विविघं कथयन्ति तदालंकारं काव्यलिङ्ग- मिति ॥४९ ॥ पूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य सारत्वं निवध्यते स सारालंकार इत्यर्यः । एक इत्यादि। निगरष्यादयातम्। अन्तरित्वादि। अनन नैलोक्यादिपूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य सार. त्वकयनात् कीर्ने: सर्वोत्तरत्वसिद्धिः। "कृश्जानुपयुज्यते लिटि " इत्यनानुगहणस्य

सार:।। एवं मृहलाविच्छिस्मा्रितानलंकाराम् निरूप्य तर्कन्यायमूलालकारहये काव्य- लिग्रं तावदाह। वाक्यार्थ इत्यादि। यत्र हेतु: कारणं वाक्यार्यगत्या पदार्थगत्म १ "मपरे T., O., M. २ स्थिर्ता खियमनु D. ३ T., C., and M. drop श्रीमत: ४ नृपस्य T., O. and M. नमासी T., O., G., and M. ६ बभूब De, G.

पकावस्यां तरलान्चितायां नेद्मनुमानम्। हाप्यजापकमावामावात्। समर्थ्यसमर्थक- भावेऽप्यत्र नार्थान्तर्यासाविर्माब:। समर्थ्यवाक्यार्थंस्य समर्थक- वाक्यार्थे प्रति सांपेक्षत्वाद्। यत्रेतरनिरपेक्षस्य वाक्यार्थस्य हेतुत्वं तत्रार्थान्तरम्यास:। ततम् सामान्यविशेषरूपवाक्यार्थगत एवार्थान्तरम्यासो भवितुम्दति यत्र संभवतीतरनिरेपक्षत्वम्।

नापि रष्टान्त:। सामान्यरूपयोरेव विशेषरूपयोरेवे वाक्यार्थ- योरेवं परस्परनैरपेश्येण हेतुत्वे तस्य संभवात्। यदि तु कार्य- कारणरूपयोरेव तयोः परस्परसव्यपेक्षत्वेन हेतुत्वं तदा तावदेर्क

वा विशेषणहाराङ्गस्वेन नियण्मते तट् दिवियं काम्यलिक पाक्यार्थरेयुक पदार्थहेतुकं चेत्वर्यः। अस्यानुमानाज्ेदनाइ। नेदमिति। हेतुमाह। ग्राप्येदि । म्यामयध- पेक्षया अमतीत प्त्यायनाभावाहित्यर्य:। ता्हि मेती तस मर्यकत्वादर्यान्तरन्वासादमेर हत्वाषड्क्याइ। समर्थ्यसमर्थकभावेऽ्रपीति। अभोपपत्तिमाह। समर्थ्य- वाक्यार्थस्येति। समर्थ्यसमर्थकवाक्यार्थयोः सापेक्षत्वे काष्यलिमं निरपेक्षत्वे त्. र्थान्तरम्यास इस्बर्यः। फलितमाह। ततस्ेति। सामान्वेन विशेषसमर्यमं विदेषेण सामान्यसमर्थन चेति दविविध एवार्थान्तरन्यास इत्बर्यः । कार्येन कारणसमर्यनं कारणेन कार्यसमर्थनं चेति हौ भेदावित्युन्दटः। तेभिरासाबैवकार। कुत इत्बद भइ। यत्रेति। निररपेक्षत्वस्य तमैव संभवात् तमत एवार्यान्तरन्यास: कार्यकारण- गतं हु काष्यलिङ्मेवोती नाद:। तर्हि टटान्तेऽतिष्यापिरित्यत आइ। नापि रष्टान्त इति। केवलसामान्यरूपयो: केवलविशेषरूपयोर्वा निरपेक्षबोहेंतुल्वेम दुटान्त इत्यर्यः। प्रकते किमायातमत भाइ। यस्विति। कार्यकारणरूपयोषांक्या- र्थयोः सापेक्षयोर्हेतुत्वे वाक्यार्थहेतुत्वे काव्यलिङ्गमित्वर्यः । अनावं विवेक:। मस्याध्यप्रत्थायकमावेऽनुमानं समर्थ्यसमर्थकमावे तु सामान्यविदेपरूपवाक्यार्य-

१ सापेकन्वस्. २ रेव या T. ३ T.,O., M, omit पब. ४ प्रतीतिसमर्थादर्थान्तरK. तन्निनिरासार्थमत्रे शकार: D. 4 निरपेक्षत्वस्येव K. ७ अयसन्र विषेकक D.

अछम उन्मेष:।

वाक्यार्थवृत्ति काव्यलिङ्म्। मत्र के वाक्यार्थ एव हेतुरतस्तद्वा- चकस्य दिशव्दादेरूपादाने पौनवक्त्यम्। यदा पुनः पदार्थस्य हेतुत्वं तदा यदि तृतीयाम्तं पञ्चम्थमतं वा पदमुपादीयते तंदा हेतुत्वमातरं नालंकार:। यदा तु विशेषणद्वारा कोरणोपनिबन्घस्तदा पदार्थवृत्ति काव्यलिङ्रम्। एवामेदं द्विमेदम्।

क्रमेण यथा

अलं भो: पौलोमीसहचरपुरीवारमहिला: कुखामोगे कालागरमिरफलस्थासकविचि:।

समन्ताद्वान वः सरसमनुलिम्पत्यविरलम्।।

अत्र कालागरस्थासकविधेरफळत्वे साध्ये कलिडेन्दोरित्यादि वाक्यार्थों हेतुत्वेनोपाच:।

मोर्निरपक्षवांस्ताटस्थ्येम हेतुलेऽर्यान्तरन्यासः। केवलसामान्ययो: केवलविभ्येषबो्षां निरपेक्षयोरेव हेतुत्वे द्टान्तः। कार्यकारणरूपवाक्यार्थयोस्तु सापेक्षयोहेंसुत्वे वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमिति। अभापरं विशेषमाह। अत्र चेति। आकास्गव- सेन वाक्यार्यस्य हेतुत्वे सिद्धे हेत्वर्यशध्दपयोग: पौनरुदस्वाह इत्यर्थः । पदार्थ- हेतुकेप्रप काव्बलिक्रे कचिदिशेषमाह। यदा पुनरिति। पदार्यस्य विशेषणगस्था हेतुते चमस्कारकारिहेत्वर्यविभक्तिमयोगे तद्भावात्रालंकारत्वमित्वर्यः । द्वितीय- नेदस्य स्वरूपमाह। यदा स्विति। पदार्थस्वेति शेषः। बम पदार्थो विशेषणद्दारा हेतुलेन निबध्जते वट् पदार्थहेतुकं काव्बलिक्गमिस्वर्यः। अळमित्मादि। स्पटम्।

१ C and M.omit ब. २ वाक्यार्थस्य न हतुरततिस्ततस्तद्वाचकT; वाक्यार्थ एव हेतुरभि- हितस्तद्वाचक G. १ पौनड्स्य स्यान् G. "मु्दीर्यते T. ५ कारणोपसंबन्ध" T.

३०२ एकावल्यां तरलान्चिताया

मन्दा: स्यन्दनवाजिन: प्रतिपथप्रस्थानदौःस्थयं मुड्ड: क्षोणीपालनृसिंह देष नितसं कुर्वन्ति भासां प्रभो:॥ इह रविरथतुरगगमनान्तराये साध्ये मन्दा इति विशेषणरूप: पदार्थो हेतुतया निर्दिष्टो मन्दतायाञ् त्वद्वैरीत्यादिविशे- घणरूप: ॥ अनुमतमनुमानमिदं यत्र स्तःसाध्यसाघने कायिते। अत्र साध्यसोचनकथनमात्रामिधानं व्याप्त्यादिप्रदर्शन न कर्सव्यमित्युपदेशे पेर्यवसितम्। इतरथा कथमेतत् तर्कानुमानतो भेद भेजेद। कि व पश्चावयवत्वे सत्यप्यवयवान्तरातुपादानं पौनरुक्त्यपरिहाराय। तथा हि केचिद्वयवान्तराभिधानमधिक स्वदित्वादि। रिज्छोलिमवुष्छनाणि क्षौट्धपटलानि तेम्य उड्टीना उत्पतिता: सरघा मधुमकिकाः। अन पहार्थहेतुत्वमुदाववति। इदेति।। कार्व्यलिङ्म्॥। तर्कन्यायमूलम्रस्तावादनुमानं लक्षयति। अनुमतमित्यादि। साध्यं ध्यापकं सि- षाधबिपितो धर्म इति बावत्। साधनं ध्याप्यं व्याप्तिपक्षधर्मतावननिङ्गमिति बावत्। तेन तन्माण यनिर्दिश्यते सोऽनुमानाययोऽलंकार इत्बर्यः। तकांनुमानात को भेदस्तवाह। अन्रेति । केवलसाध्यसाधननिर्वेद्यस्येह लक्षणत्वात् व्याप्यादिनि- दैद्यसापेक्षान् तर्कांनमानाड् भेद इत्वर्यः। मनु तर्कानुमानवदमापि प्चावववमयोग: कि न करियते तवाह । किं क्रेति। तावतैव साध्यसिद्धेरिति भाव: । कि च तर्कानुमानेऽरपि पश्चावयवत्वं न सर्वसंमतमित्याह। तथा हीति। बयाङु: 'मीनुदाहरणान्तान् वा यहोदाहरणादिकान् । मीमांसका: सोगतास्तु सीपनीतमुदाहतम्।।' १ साधनाभिधानं T .; साधनमात्राभिधानं C., M. २ व्यापयादिपदर्शनपरमित्युप"0., M .; "न्यास्यादि प्रदर्शनं कर्त्तव्यमित्युप° T. २ 'न्युपदेशपर्य° ४ D. पर्यवस्पति T. ९ भजते T .; ---- भजेत G. ६ K. omits काग्वलिङ्रम, ७ सोपनीतिमुद्ा K.

अष्टम उम्मेष:। ३०३

पतश्रमत्काराय श्ेषरूपकापहुत्याद्यनुप्राणितत्वेन विच्छित्यन्तर- मोदरणीयम्। थर्थां नरसिंह महीपाल विभस्त्वां मकरण्वजम्। मार्गणास्तव संजाता: कथं सुमनसोऽन्यथा॥ अत्र नरसिंहदेवविषयं मकरध्वजत्वं साध्यम् । तद्धिशिष्टम् धर्मी पक्ष:। तत्र तावव् सुमनोमार्गणत्वं हेतुर्वर्स्तते सपक्षेऽम्यस्मि- अपि मकरव्वजे वर्सते मकर्रेष्वजादितरत्र कापि न बर्सते। तेन त्रिरूपो हेतुर्नरसिहदेवनिष्ठं मकरध्यजत्वमनुमापयतीत्यत्र पक्षे व्याप्ति: सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्वयावृच्िश्रेति देतोखिरूपत्वं दर्णितम्। जैथ व्याप्यात् सुमनोमार्गणत्वाद् व्यापकस्य मकरष्वजत्वस्य ज्ञान-

हीतमंप्यनयैव दिशा द्रष्टव्यम्। शुरूमप्येतत् संभवति। यथा कार्याणि कारणगुणान् न परित्यजन्ती- त्यव्याप्तमाडुरिह वीर नृसिंह देव।

इति। अयेह कंचिद्विघेषमाह। विशेषत इति। नरसिंहेत्वादि। मार्गणा अर्थिनः शराम। सुमनसो विद्वांस: कुसुमानि च। अभर साध्यादिक विविनक्ति। अत्रेति। अभ हेतीखैरूप्यं दर्शयति । एवमलंकारानुप्राणितमनुमा- नमुदाहत्य शुद्धमुदहरति । कार्याणीत्यादि । न्यग्गत्वरेण निव्नगामिनेत्यर्थः।

१ "पाणितत्वेनापि स्थिन्यन्तरमादर D. २ मादर्त्तव्यम् O.,M. ३ T.O., and M. omit यथा. ४ भराधीय D. ५ व्वजादन्यत्र T. ६ यतीत्थमत्र D. ७ अथवा T. ८ 'मिहेति " O., M. ९ रूपकादिकार्यानु T .; रूपकादिकार्यच्छायानु° O., M. १० D. omita अपि.

३०४ एकावस्यां तरलान्यितायां

म्यग्गत्वरेण तव दानजलेन सूता मेरो: शिवामपि विलक्ष्य विभाति कीि:। अत्र राजा त्वेसंभवमनुमानस्याभिधानमकरोद्। प्रथमं निर्दिष्टानां यस्मिन्नर्थान्तराश्रयोऽर्यानाम्। अनुनिर्देशो भवति क्रमेण तत् स्यादथासं- ख्यम् ॥५० ॥

आयामन्लाघनीयं किमभिमतफलपापकं कि प्रियं कि विस्तीरणे किं स्थिरं कि चिमलमथ चे कि भूयतां शरी नुसिंह। दोस्तम्मस्त्यागलीला मितेवचनमुरो रांजळक्मीर्यशस्ते नाहीशो न सुशाजी न मधु न गगनं नीदिनाथो न चन्द्र:।

मेरशिलाविलङ्गनेन कीर्नेस्तवूरष्वगामित्वमुक्तम् । अमर नीचगामिनो जलाइनीच- गामिन्याः की नेरुत्पतिरलंकायन्तरबंकी जेन। कार्बस्य कारण गुणानुविधानव्यासि- भङ्गो लिक्रमिति शुद्धमिति बोदव्यम्। अम राज्ो विप्रतिपसिरित्बा। अन्ेति।। अंतुमानम्॥ एवं वर्कन्वायमूलमलंकारइयमुदत्वा संप्रति न्यायमलार्लकारेपु बयासंखयालंकार्र वावहाह। प्रथममित्वादि। बजोदेशिनामनूरेसिनां चार्यानां क्मेण संबन्धो निव्बते स कमापरनामा बयासंबयालंकार इत्यर्यः । प्रथमानिदिंटा ेपिनः। पश्रा- निर्दिटास्ख्वनूरेगिन: । तेषां प्रयमस्य प्रथमेन द्वितीयस्य द्वितीयेनेत्वादिक: करमसंब- ग्धो न्याय्य: । बया 'क्रमश देघसामान्याड्' इति न्यायादेन्द्रास्माविकाम्मेटीनां तथा- क्यापुरोनुवाक्यायुगलै: 'उभा वामिन्द्राग्नी' इत्येषमादिनि: बथा या समिदादीनां पया- जारीनां सदनुमन्यजमन्ने: 'वसन्तवृतुनाड्' इत्यादिभिरिति नाव:। आयामेत्वादि।

१ न्वसभवित® D. २ मुनः भरूपतां T. ३ कि नृ्सिंह D., T. ४ मृदुवचन 0., M. <राज्य D. ६ नो सुमेहर्न D. ७ कीर्तेरुर्जगामि K, ८ K. drops भगुमागक्. i

!

अषंम उन्मेप:। ३०५

एकस्मिन् यदनेकं क्रमादनेकत्र वा भवत्येकम्। .-.- तमलंकारनिरूपणनिपुणा: पर्यायमन्रुवत॥५१॥ मत्र क्रमप्रक्रम पवास्य निरूपणकारणम्। यदा योगप धेनैकर या नेकन स्थितिरपनिबध्यते वदा विशेषविषयमप्याक्रामत्ययमित्या· शयेनात्र क्रमप्रहणम्। न चैष परिवृत्ति:। विनिमयेन विनैवास्य प्रवृत्तत्वाद् । पर्यायकमत्वमाभ्ित्य प्रगल्ममानत्वादन्वर्थमस्याभि- धानम्। क्रमेण यथा कोश्मीरपांसुरुचिरांशुकचायहारै- र्या प्राग्बमौ कुचतटी रिपुसुन्दरीणाम्।

अन प्रभोत्तरत्वेनावामाविगुणविगिट्टतयोहिटानां दोस्स्तम्भादीनां निषेध्यवबानूरि हेरहीम्रादिि: क्रमेण संबन्ध:।। पंथासंव्यम्।I कममस्तावास पर्यान लक्षवाती। एकस्मित्रिति। यचानेकस्याधेयत्य क- भावेकापारसंबन्ध: एकस्येशधेवस्य करमाहनेकाधारसंबन्धो वा निबध्यते स सिपिप: पर्यावालकार इत्बर्यः। संगविमाह। अन्नेवि। नन्बेकस्थानेका-

समयोमपथ्या-्यामनयोभेंद इस्बाइ। यौगपदयमेति। मनु कमादेकस्यानेकसंब न्याविग्रेषाठ् परिवृत्ते: को विशेष इत्याडड्क्येह विनिमापितधर्मसंबन्धाभावाद् भेद इत्सर। न सीष इति। मुबवार्यकयनपूर्वकं संज्ञापवृत्तिनिमित्तमाह। पर्वाय इत्यादि। वहति वच्छमदोपचाधड् अर्ध्ाहित्वात् पर्वाबवान् पर्याव इत्बर्यः । . काश्मीरेत्यादि। स्पटम्। प्रागित्यादि। गवन् ।। पंर्याय:।। १ प्रवर्तमानच्या O.,M. २ काइमीसेयादि T. ३ K, omits बयासंययम, ४ K, omits पर्याय :- 89

एकावल्यां तरलान्चितायां

सैवाद्य भाति कुपिते त्वयि चीर भूभू-

अन कुडुमरजःप्रभृतयो गैरिकप्रसुखाखैकस्मिन्राअये कुचतढे क्रमवर्तिन: कथिता:। प्रागासीन्मकरन्दपिच्छलतले पद्मस्य गर्भे-ततः शौरे: कौस्तुमकान्तिपूरसुभगाभोगे भुजाज्यन्तरे। आवासस्तव लक्षिमि संप्रति पुनर्निर्व्याजमूर्च्छत्क्ृपा- स्रोतःशीतलिते नसिंहवसुधानाथस्य नेत्राञ्जळे।। अत्रैकस्या एव लक्ष्म्या: पभ्नगर्भादावनेकस्मिन्राश्रये स्थिति: क्रमवसनी॥। अधिकन्यूनसमानां न्यूनाधिकतुल्यवस्तुभिर्यत्र। विनिमय एषा कथिता परिवृत्तिः कोविदैस्त्रि- विघा ॥ ५२ ॥

विनिमय: किंखिन्मुक्त्वा कस्यचित् स्वीकारः। त्रिविधा अधिकपरिवृत्तिन्यूंनपरिवृत्तिः समपरिवृत्तिद्ध । क्रमेण यया

कमादेकस्मिन्ननेकवा संबन्धसाम्यात् पर्यायानन्सरं परिवृर्ति लक्षयति। अधिके- त्यादि। न्यूनाधिकतुल्बेरधिकन्यूनसमानां विनिमय: परिवृत्षिरिति वाक्यार्थः । विभिमयश्ब्दार्थमाह। विनिमय इवि। अधिकशनेन न्यूनोपाठनमधिकपरिवसि:। न्यूनशनेनाधिकगहणं न्यूनपरिवृत्तिः । समेन समस्वीकारः समपरिवृत्तिरित्यर्यः। सुगममन्यत् ॥ परिवृत्ति: ।।

१ कोस्तुभरत्नकांन्तिसुभगा 0., M. २ K. omits परिवृत्ति :.

मधम उम्मेष: । ... ३०७

नरसिंह महीपाळ मदान्धास्तव दंन्तिन:। दृदत्यरनरेन्द्रेभ्यो दिवमाददते भुवम् । अन्राधिकाया दिवो दानाच्यूनाया भुवो प्रहणम्। वनौ देस्वा पाकोन्मुखशरसर्खी कामपि रैवं रिपुखीभ्यस्तासां कॅलयसि केलिङ्गक्षितिपते।. प्र्मां वाटङ्कानां भवणकुसुमानां चिलसितं स्मितानामालोकं स्तनमलयजानां भरियमपि॥ इह न्यूनाया: शरपाण्डुराया रूच: समर्पणात् वॉटङप्रमार्मभृती- नामधिकानामादानम्। प्रतिमटघरणिपतिभ्यो नाराचपरम्परा: शिता दत्वा।. हरसि नृंसिंह नरेश्वर तज्जयलक्ष्मीकटाक्षपरिपाटीः ॥ अत्र नाराचपरम्परापरित्यागात् तुल्यगुणानां कटाक्परिपाटीन केलनम्। एकस्यानेकत्र प्राप्तावेकत्र यो भवेन्नियमः। ख्याता सा परिसंख्या संख्यावद्गिश्वतुर्भेदा॥।५३। एकानेकाभिधानस्य प्रक्रान्तत्वादिदास्या: कथनम्।

एकानेकम्रस्तावाल् परिसंकयामाह। एकस्येत्यादि। एकस्यानेकन झुगपठ् माम्ावेकतरपरिवर्जनेनैकन नियमनं बम करियते सा परिवर्जनन संखयानात् परि- संक्येस्वर्यः। संगतिमाह। एकानेकेति। तस्याभवलो विधा: श्लोकेन संगृसाह।

१ सिन्धुरः D. २ दत्ते T. ३ रुषि O., M. ४ हपसी नरसिंह क्षित्िपते O., M. नुर्सिंह T. ६ विकसित O., M. ७ ताटकूप्रभृतीना° D., O,, M. ८ °परभृतीनामादा• नम T., D. ९ नरसिंह 0.१० परिपाटिमू M. ११ स्वीकरणम O., M.

--.-- ३०८ एकाव्यां तरकान्बितायां प्रश्रपूर्वान्यथा 'वेति सा भवेत् प्रथम दिया। वर्जनीयस्य शाब्दत्वादार्थत्वाच्च द्विघा पुनः।।५४।। क्रमेण यथा आयामन्लाघनीयमित्यादि। इयं प्रभपूर्षिका वर्जनीयस्य शाब्दत्वे। अङ्गेष्वामरण नुसिंह नृपते कि कि स्वयाज्ीकतं मौली चन्द्रकलावचूचरणदन्दं भुत कर्णयो:। बके वागधिदेवता मधुरिमा कण्ठे भुजे विक्रम: कारुण्यं हुदये करे वितरणं पादे रियुस्मासुज:।। इयें प्रभपूर्षिका वर्जनीयस्योर्थत्वे। लोकेऽ्स्मिन् नरसिंद देवनृपतिर्दाता न कल्पक्ुम- स्तेजस्वी स न पभ्चिनीसहचर: कान्त: स नो चन्द्रमा: । गम्मीरः स न वाहिनीपरिवृढस्तुङ्ः स नो मन्दर: शिल्पज्ञ: स न पैभ्रभू: किमपरं वाग्मी स नो वाकूपति: ।। इयमप्रसपूर्णिका वर्जनीयस्य शाब्दत्वे।

प्रभेत्यादि। आयामेत्वादि। वयासंयये गतमेतन्। अभायामम्लाध्यत्वादिगुणानां .------.- से:स्तम्मादिष्वहीश्वरादिष व प्राप्तेदे:स्तम्भादिष्वेव नियमनात् परिसंखया। मही- नारीनॉ नाहीन इत्यादिना शब्दादेव निषेध इति वर्जनीयस्य शाउवत्वम्। अङ्गेष्वित्यादि। अंभाङ्गामरणत्वस्य भगवसतरणयुगलादिष मुकुटादिषु च माप्तत्व

लोक इत्यादि। अनापि संतृत्वादिगुणानामुनयन मासी सशि निवम: कल्पडुमा-

१ वेति D. २ स्यार्थत्वात T, १ पद्मज: T. ४ अङ्रामरण K,

i

अष्टम उन्मेष:।

विद्यासु तुष्ना व्यसनं कलालु दाने बिनोद: समरे बिहार:। कीचों रति: काव्यकथासु राग- स्तवैव जोगर्ति नृसिंह देव।। इयमप्रसपूर्विका वर्जनीयस्यार्थत्वे।। दण्डापूपिकया यत् स्वादेवार्थान्तरापतनम्। अर्थापत्तिरियं सा कथितालंकारपारगैरद्ेधा।५५॥ दण्डापूपयोर्मावो दण्डापूपिका। यथा दण्डमक्षणादमूपमक्षण- मर्थादापतति तथा क्यचिदर्थस्य निष्पज्ती समानन्यायळक्षण- सामर्थ्याद्यद्र्थान्तरमापतवि सार्थापचि:। नेयमनुमानम्। समान- न्यायस्य संबन्धकपत्वाभावाद्। मसंबन्धेन तु तस्यातुत्थानाव्।

दिनिषेषन शाब्द एव। विद्यास्वित्वादि। अनापि तृष्णाव्यसनादीनां विद्याकला-

परिसंख्या।। परिसंययायां वर्जनीवसाधकतमसक्गादरयापति लक्षयवि। दण्डापूपिकये- स्वादि । वम कस्वचिदर्यस्य निष्पन्तौ दण्डापूपिकया कैमुतिकन्यायेना्यान्तरस्न

दण्डापूपयोरिवि। मनोज्ञादित्वाद् वुञप्रत्ययः। पृषोद्रादिस्वाद् वृद्धयमाव इति केचित्। अन्ये तु इण्डापूपी यन न्याये सा इण्डापूपिका मत्वर्थीयट्टतनित्याड:। इण्डापूपाविव इण्डापूपिका । "इवे प्रतिकृती" इति कन्प्रत्यय इत्वपरे। बाक्यर्यमार। यथेति। वया इण्डो भषिकमसित इस्टके सस्सहमाम्यपूर्नक्ष- नर्मयविज्ञं वयेत्वर्या। अनुरनीनेऽम्तर्मार्व परिहरति। नेवमिति

१ तवेद थाता नरसिंह T. २ यस्मात O., M. : T. drops ; 0.and M, have i in place of it. K drope परिसंयया. ५ 'मर्थात् सिद्ध D. 4 'मानान्तरभव D.

एकावल्यां तरलान्वितायां

इयं च देधा। प्राकरणिकादप्राकरणिकस्यार्थादापतने तावडेका । अप्राकरणिकाल् प्राकरणिकस्यार्थादापतने तुं द्वितीया। क्रमेण यथा अकलङ्कमपि द्विषद्वधू- वद्नेन्दुं मलिनं वितम्बते। तध वीर नृसिंह कीर्चय: सकल्ङ्कं किमुतेन्दुमण्डलम् ।। अत्र द्विषद्वधूवदनेन्दुवुस्तान्त: प्राकरणिक इन्दुमण्डलवुस्तान्त- मम्राकरणिकमर्थादाक्षिपति। आपातालं निविडघटितान कम्पयत्येतदुभे- र्मूर्च्छल्म्बापटहरटितं स्थावरानप्यशेषान्। पतांस्तूलीसमभुजबलान् जङ्गमान् भूमृतस्तान् यात्रारम्मे तव किमु पुनः श्रीनृसिंह स्षितीन्द्र।। अत्र स्थावरभूमृद्धचान्तोऽप्राकरणिको जङ्तमभूमृद्दत्ानतं प्राकर- णिकमर्थोदापूरयति॥ तुल्यप्रमाणशैष्ट्यात् प्राप्तावेकत्र यौगपद्येन। संबन्धो व्यापिस्तवेकर्जेविभूतमनुमानस् । अर्यापत्तिस्त न्यायरूपेति भाका । अकलङ्कमित्यादि। अकलङ्ूं निष्कलङ्तम्। आपातालमित्वादि लम्पा पटड:। स्थावर्भूभृतः पर्वताः। जङ्रमभूभृती राजान: । अर्थापत्ति:॥ पास्यन्यायमूलमस्तावात् विकल्पं लक्षवति। तुल्येत्नादि। सुल्यवलप्मान- चिटस्वात् तुल्यवलमोईमोविर्रेज योर्युगपदेकन पाश्वो: पाकिकतं विर्जल्प इत्बर्य:। १ 0. drops दु. २ "मट्टा D .; "द्ा O., M. 'स्तूलीलवसमबलानू D. ४ माक्िपति 0., मागुरयति T. ५ जीवित D. K. omits मर्थापत्िः K omits विरुद्धयो: ८ विकल्पो विकल्पः सवर्त K.

महम उन्मेप:। २११

उभयोः समानबलयो: स्फुरति विरोधे विकल्प इत्युक्त: । ५६॥ रैवद्विप्रयोगे परितप्यमाना मुणालमुद्दी मदनज्वरेण। इतयं कथंचिद्वत वेपमाना झूते सखीं वीर नृसिंह देव।। मस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज:। किमत्र गच्छामि करोमि किं वा प्रवालशय्याशरणं शरीरम्। यद्वति यौगपद्यं गुणक्रियाणां समुच्चयः स स्यात्। एषो ऽदर् विकल्पप्रतिभटभूतो द्विघास्माभिः।।५७।।

सर्वन हविरद्धयोस्तुल्यवलयो: समुचयः। विरोधे विषमबलत्वे त्वौदुम्बरीसर्पवेट्टन- स्पर्शनबोरिव वाध्यवाधकभाव:। तुल्यवलस्वे ब्रीहियववद्गत्या विकल्पस्वन समुचबनिरासार्यमुक्तं विरोध इति। बाधपरिहारार्थमुक्तं समानबलयोरिति। समानवलल्वे हेतुस्तुल्यप्रमाणवीशष्टयादिति। उदाहरणार्थस्य विषयं ताव- दाह। त्वदित्यादि। उदाहरति। अस्तीत्यादि। इह छुःसहविरहश्वरप्रती-

ववाक्यगर्भीकारोऽपि चमस्कारकारित्वादलंकार एवेस्याडु: ॥। विकल्प:॥।

१ 0. and M.insert यथा before न्वद्टिश् २ 'तन्वी O., M. २ 'शर्न C., M. ४ करणयो K. K, omits विकल्प:

३१४ एकावल्यां तरलाम्पितायां

लसष्मीर्जागसि लक्ष्मीपतिमददमेनी वासु गर्वाय पुंसा- मेकापि स्यासवैता: किमिदमुपशमारम्ममृजजूम्भय्ते । अश्रोकरूपा मूर्तिरेव गर्वहेतुस्तत्रोपि कीचिंस्ततोधपि करमी- रिति बहूनामहंकारकारणत्वं स्पर्चया निषद्रम् । अपि च लाव- न्यादिमि: शोमनैर्मस्यादीनां योगः। कि य गर्षकारपसङ्गावेशपि गर्षों न जात इति विशेषोकतिरप्यस्तीत्यनया सैहास्प संकर:। कार्पण्यैकनिकेतन नुपतयो दौर्जन्यभाजो दुधा: सन्त: शीणधना: रपानभिमुखो लोक: कठोर: कलि:। शाक्यन्ते विपद: किमन्र कविभि: सोडुं भवेयुर्यदि स्वैर वीर नुसिंह देव मवता नैता: समुन्मीलिता:। अनाशोमनैः कार्पण्यादिभिनृपतिप्रभृतीनां योग: ॥ हेत्वन्तरसंबन्धात् स्फूर्जति कार्यस्य यत्र सौकर्यम्। स समुच्चयसादृश्यात् समाघिनामात्र निर्विष्टः।५९। यत्र खलेकपोतिकान्यायेनैकमेव कार्य कर्तुमनेकेषामवतारस्तन तत्कर: कथितः। यत्र काकतालीयेनापतनमपरस्य तत्रायमलं- अन लक्षणार्य बोजयति। अन्रेति । सोभनांस ध्यनकि । अपि ग्ेवि । अभ्युषयमाह। किं चेति। द्वितीयमुवाहरति। कार्पण्येव्वादि। मनरानि ृपतिकार्पण्यमेकमेद विपशं हेतुस्वयापि भूबसा स्पेपेया हेतुलेन निबम्पास तस्कर: सन् वाक्यार्यहेनकेन काव्यलिड्रेन संकीर्यते। मयोममांसमुड्षाटयति। अन्नाशोमनैरिति॥ तस्कर: ॥ तत्वारसाधर्म्यात् समापि लक्षवति। हेत्वन्तरेत्बाहिं। बम केंनचित का रजेनारब्य कार्य काकतालीम्याबेन सीकर्यात् कारणान्तरेण निष्पाहितं निव- १ मयिनी D. २ 'स्तमापि अक्ष्मीदिति बडूना® D., C.,M. १ सह संकर: T. समाधिना- मात्र C.M. ५ स्पर्धाहेतु° K.

अषम उम्मेष:। ११५

करः। अत एव केजचित् कर्नमुपकान्तस्य कारणान्तरव्यतिकरतः वैकर्म सम्यगाधीयते इति यथार्थामिधान: समाचिनामायमछं. काट समुभयसारश्यात् तद्गन्तरं निर्दिष्टः। यथा कावण्यमेव सहज तव मानिनीनां चेतः प्रसाद्यति वीर नृसिंह देव। तन्वन्ति पश्चमचमस्कृतिकोमलानि साहायकं किमपि कोफिलकूजितानि॥ निर्णीयालंकारान कतिचिदिमांस्तर्कवाक्यनय-

लेकन्यायाश्रयिण:केचिदिदार्नी निरुप्यन्ते।६०॥ मूलान।

बलिनं जेतुमनीश: को ऽपि तदीयं कशं तिरस्कुरुते। अन्यं कमपि जघन्यो यत्राहुः प्रत्यनीकमिदम्।६१॥

भाते स समानिरित्यर्य:। तड्रेतनस्कराजेरं एर्सनम म्याचडे। यत्रेत्वादि। समार्पि संज्ञां पप्पासमति 1 अत सवेति। गलोके समुनवसापरनारिति तंन- विकयनपर न लक्षणान्तग्पावीति व्याचटे । समुक्चयेति। समुचननाना- नन्तरोक्तत्वरावय: । लावण्यमि स्वादि। सहायस्य कर्म साहाबकम्। " बो

कार्यस्व काकवालीकै: कोकिककूजितै: सेकर्बेन निष्पाइनं समाधिरित्यत

सेमाधि: H

१ K. omits समाधि:

३१६ एकावल्यां तरलान्वितायां

अनीर्फ सैम्यं तस्व प्रतिनिि: पत्यनीकम्। तत्सावृश्यादल- लंकारोऽपि प्रत्यनीकमिति व्यपदेशमलमत । यथानीकममिमवि- सुमनीश्वरेण केनापि तत्प्रतिनिधिभूतमन्यद् ध्यामोहादमिभूयते तथात्र बलवति परिपन्थिनि तदीयमल्पवर्ल कमपि कोषपि परिप- न्ययतीत्यर्थः । भेत्र य प्रत्यर्यिप्रकर्ष: प्रयोजनम्। यथा सुधाकरो वीर नुसिंह देव

तवाननस्य प्रियबा्घवाना- मपाकरोति भियमम्बुजानाम्।। अज्न नरेंसिहदेव: सुधाकरेण दुर्जयस्ततस्तवद्नवान्घवानां डुर्द- ळानां कमलानां भिंयो हरणाव् सुधाकरप्रत्यर्थिनो नरसिहदे- वस्य प्रकर्ष: प्रतीत:।। उपमानस्याक्षेप स्यादुपमेयत्वकल्पनं यद्दा। यॅत्र प्रतीपमेतदिवुवैरभिधीयते द्विविधम् ॥। ६२।।

वडीवदुर्बलपीडनं प्रत्यनीकमित्वर्यः। प्रत्यनीकश्रमं व्युत्पाइबादी। मनीकमिति। प्रत्यनीक प्रतिपक्षं तत्साइश्नाइलंकारेपि लक्षणया प्रत्यनीकष्यपरेश इत्बर्य। लक्षनावा: प्रयोजनमाह। अन्न च्ेति॥। सुधेव्मादि। स्पटस् ।। प्र्त्यनीकम्॥। प्रातिकूल्यसाम्बाट प्रत्यनीकानन्वरं प्रतीप निरूपवति। उपमानस्येत्वदि। यनोपमेवस्य सर्वोत्तरतयोपमानस्वाक्षेप: कियते उपमेवत्व वा कल्प्यवे स भवीपा- लंकारो दविविय इस्वर्थः । समाध्यमेरं विवृनोति। यत्रेति। मशेपसम्धार्यनाह । १ तत्र प्रत्याथि O.,M. २ विलासे: अपिता T. "बान्धवाना पराकरोति T .- सिंह 0. श्रियोडपहरणात् O., M. १ प्रतीतः भकर्ष: T,; मकर्ष: प्रतीयते 0,, M. ७तत्र T. K. drop मस्यनीकम ९ द्विपेत्यर्य: K

अह्टम उन्मेष:। २१७

सिमेर्थक्याछोचनमाचर्यते तच्तावदेक प्रतीपम्। यथा कान्ति: स्वमावसुभगैव तवाज्यग: प्रेत्यभ्रकुकुमरस: जलु मङ्लाय। मासी: कळिङनुपते भुवनोत्सवाय प्रीणातु कैरवकुलानि परं सुधांशुः।। अन्न स्वमावसुंभगया कान्त्यैवाङ्रागकार्यस्य भूषणस्य सिंद्- त्वाव् फुकुमानुलेपनेन कि प्रयोजनमिति प्रवीति: । यथा वा दानैस्त्वयि प्रीणितजीवळोके मुधायमासीनरसिंह देव। .. इत्यालवालस्य मिषेण वेघा: कल्पदुम कुण्डलनामनैषीद्।I अत् मुँधार्य किमनेन कल्पट्ठुमेणेत्युपमानविषयकेमर्थक्यालोच- नरूपस्यासेपस्य विदयमानत्वाव् प्रतपिम्। कि च तदुपजीवनेन प्रतृ-

केमर्थक्येति। कि प्रयोजनमिति विचाए किबव इत्बर्यः। उदाहरवि। कान्तिरित्वादि। अभोपमानस्वाक्षेपं बोजयाती। अत्र स्वमावेति। एवं

स्मेवोहहरणान्तरमाह। दानैरित्यादि। कुण्डलानां कुण्डेलीकरणम्। बयाषि: कासरस्य वक्जत्वज्ञानाय कुण्डलाकारा रेला कियवे तददिति भाव:। अभा- व्यानेप इर्सवति। अत्र सुधेति। अन्युबवलेन कंचिहिसेषमाह। कि ख्रेवि।

१ केमष्यालेचन D., C, M. १ प्मयन्° T. ३ श्रीणाति C., l. ४ 'सुमगयैर कनस्या T. ५ निवसत्यात O., M. १ पृथाय T. मुधायितमनेन T. ८ "बेपरुपस्प C. M. आयस्योद D. १० इुण्डरूनीकरण D.

३२० एकावल्यां तरलाम्चितायां साधारणगुणयोगाद्यत्र प्रकृतस्य वस्तु संवलितम्। - न विभावयितुं शक्यं तत् सामान्यं समाख्या तम् ॥६४॥

नेदमपहुतिः। किचिदृपतुत्ये कसयाप्यनारोप्यमाणत्वाद्। प्रक- तस्याप्रंकतेन समानत्वसंत्रन्धादौपचारिकोऽस्य सामान्यमिति व्यपदेश:

धराधिप श्रीनरसिंह देव यशोषिलासे तव जुम्भमाणे। विधुन्तुदो वेत्ि न शीतभातुं नोगाधिनाथं च न पैनतेय:

अधिकगुणाङ्गीकरणं स्वगुणत्यागेन तह्गुणःकथितः।

किशिन्मीलनसाम्बाठू सामान्यमाह। साधारणेत्मादि। बन गुषसाम्बा- हमस्तुतस्व मस्तुततादात्मयं नियध्यते स सामान्यालंकार इत्वर्यः । अस्याप- दुतेमेंदनाह। नेद्मिति। सामान्यसंज्ञापवृत्तिनिमिसमाह। प्रकृतस्येति । उदाहरति। घराधिपेत्वादि। अनापस्तुतयोभ्रन्द्रशेषयो: प्रस्तुतेन बससा

सामान्यम। गुणसाम्यसाम्बाठ् सामान्यानन्तर तुणालंकारमाह। अधिकेत्यादि। स्वणु- जत्वागेन संनिहितोत्कृटान्यगुणस्वीकारस्तमुण इत्बर्थः । तमुणश्ब्द निमूते ।

१ किचिदप्यपहुन्य T., C. १ न्यान्यस्य कस्या 0., M. ३ परस्तुतेन O,, M. ४ नागाभिय्यरजं T. K omits सामान्बम्.

अधम उन्मेष:। ३२१ -साभिध्यमध्यासीनस्य निरतिशयगुणस्य तस्याप्रकृतस्य गुणोड- स्यस्मिम्िति तहुणः । नार्यं मीलितम् । इह वस्त्वन्तरगतास्तोक- लोकोत्तरगुणान्तरव्यतिकरपरिणतस्वरूपस्य प्रस्तुतस्य वस्तुन: प्रेतिमासमानत्वाव् । मीलिते च प्रस्तुतस्य वस्तुनो वस्त्वन्तरति- रोहितत्वेन प्रतीयमानत्वादित्यनयो: स्फुटमेव भिन्नविषयत्वम्। यथा ..

वीर त्वद्रिपुरमणी परिधातुं पल्वानि संस्पृश्य। न हरति वनभुवि निजकररूहरुचिखचितानि पाण्डुपत्रंधिया।

अन्रारणानां पल्लवानां धेवलिमस्वीकार:।

बथा वा

नृत्यन्द्र गांट्टहा सप्रसरसह चरैस्ताव कीनैर्यशोभि- र्धावल्यं नीयमाने त्रिजगति परितः शीनृसिंह क्षितीन्द्र। नेटृग्यदयेष नाभीकमलपरिमल: प्रौढिमासादयिष्य- देवानां नाभविष्यत् कथमपि कमलाकामुकस्यावबोष:।।

अत्र भगवता कृष्णेन यशःसंबन्धात् धवलिमा स्वीकृत इति

सांनिध्यमिति। मीलनाइस्य भेदमाह। नायमिति। इह प्रस्तुतस्याप्रस्तुत- गुणावच्छिमस्वेरूपलवं मीलने स्वप्रस्तुतसंछन्न्स्वरूपस्वमित्यनैयोर्महान् नेद इत्बर्यः। सवाहरति । वीरेत्वादि। पाण्युपनधिया जीर्णपर्णव्रान्तनेत्वर्यः। अस्बैवोश- हरनान्तरमाइ। नृत्यदित्यादि । ईद्ृगेवं धवल एष कमलाकरजः । नामीक्र-

१ प्रतिभासमानन्वम् C., H. २ 'संचितानि D. T. notices पाण्डुन्व for धवलिम" ४ यशोमि: सावर्ण्य D. ५ रूपतवं K, ६ रूपतव K. ७नयोरस्ति महान K. 41

३२२ पकावस्यां तरकान्विवायां

तह्टणत्वम्। कि चात्रासंबन्धे संबन्ध इत्येवंडपातिशयोफिस्तहुमा- नुप्राणितेति संकरः । सति हेतौ तद्रूपाननुद्दारो ऽतद्ुणः कथितः॥६५॥ अन्न सोतिशयगुण माकरणिक वस्तु साभिध्यळसने कोरणे स- त्यपि यदि नापाकरणिकगुणस्यातुहरते तदा तस्याप्राकरणिकस्य गुणो नास्त्यस्मिभित्यतमुण: । तद्ट्रणवैधर्म्येणान्र परात्तनिरूपणाव- वसर:।

पथा गण्डामोगे विह्रति मदै: पिच्छिले दिग्गजानां वैरिखीणां नयनकमळेष्वश्ञनानि प्रमार्षि। यदप्येषा हिमकरकराद्वैतसीवस्तिकी ते कीचिदिक्ु स्फुरति तदपि स्मापवे श्रीनृसिंह।। इह मदाअ्ञनसंपर्केश्रपि यशभ्ियो मलिनिमा न जात इत्यत्द्रण:।

मलपरिमतामिज्ञानात् कष्नमत्यमिता देवानां म स कार्ष्ण्यादिति माद:। मन्ु- बबमाइ। किं चेति।

स्पर्सित्वमतबुण इत्वर्य:। तहेतहिवृण्यम्रतमुणच्ब्ध निर्ूते। यत्रेत्वादि। बंगतिमार। तडुजेटि। गण्डेत्यादि। हिमकरकधदैवस्म सोबस्तिकी स्वस्तिवादिनी क्योत्ला- सद्सीत्मर्य:। स्वस्वीत्वाद सोबस्सिकी । सत्मावाहित्वाद हड्ू। सरारितिसदे- भागम: ।। भेतदुणः ।। १ सातिअयगुणित O., M.२ T.,C., M. drop काले K.omits तजुनL ४ तापे त्यादि K. ५K. drops भवहुण :.

महम उम्मेप:।

यत्र प्रश्नपुरःसरमेवासंभाव्यमुत्तरं किमपि। असकृद्रवति निबद्धं तवुत्तरं ताववत्रैकम्॥ ६६।। अत्र प्रसपुरःसरस्य वार्डं गूहत्वादसंभावनीयस्यानेकघैवोपनि- वध्यमानत्वं- चमत्कारकारणम् । किं य व्यवष्तेद्यव्यवच्छेद्क- वामन्वरेणैव प्रषृत्तमिद्मिति न गोचरः परिसंख्याया:। 'का विसमा देव्वगई किं बुछई जं जणो गुणग्गाही। कि सोक्य सुकळतं किं दुक्खं जं खळो लोभो।।'

यत्र त्वनुपनिबद्धः प्रभ्रः स्यादुन्तरोग्नेयः। कमपि तदीयं भेदं द्वितीयमाचक्षते सुषिय:॥६७।

अयोत्तरालकारं लक्षवति। यत्र प्रभ्रेत्वादि। बन प्रमपूर्वकमसंभाव्यमुत्तरम-

अमेति। परिंयबाती नेहनाह। किं चेति। परिसंखमाबामितरनियेधपरत्वं बया पक्र पश्चमला मस्या इत्यम गोपाविपश्रकातिरिकपश्नलानां शरंमार्जारारीनां मक्ष- पनिषेण:। इह क स्वार्यविधिपरल्यमेवें मेवरनियेधपरत्वमितति भाव:। चकाराइरपा- स्रमायनिर्वेद्यारयुमानतोऽपि नेद इदि सूचितय। का विषमेदि।

का विषना दैनगति: कि लम्य बजनी गुणभाही। कि सौद्वं सुनलन कि दु्ल पत् सले बीकर। रिवीचतुत्तरं लक्षनति। यत्र स्वित्वाहि। बनो तरोजेव: ममस्तरपरमुत्तरनित्वर्य।।

डेच्तरम् ॥

१ "नीयसपेवानेक T .; "नीयस्पैवानेकघोपनिबष्य" C,, M. १ O., and M. drop इदम्. ३ D. omite w्र. ४ 'मेर्व पेतर" K. ५ K, omits उत्तरम.

पकावस्यां तरलाम्वितायां

बया

सौधाङ्णे प्रेयसि नः प्रदोषा:। वस्योत्कलक्षोणिपते: प्रतापो जार्गासि यावत् ककुमां मुखेपु। इह तुहिनकरकिरणभूषान् सौधादजे प्रदोषान कदा निर्वेस्याम इति प्रियाया: प्रसः कुतोऽस्माकमुक्तविशेषणा: प्रदोषा इवि

यत्र प्रभ:पुरःसरमुत्तरमुभयोमिथे: समुल्लसति। प्रभोत्तरिकासंज्ञं तमलंकारं विदुर्विबुधाः॥६८॥

यथा पीत: केनासि रत्नाकर कथय बलान्मूर्मि कालिन्दि रु केन त्वं माँ र कोपी: कुतुकममिदधे वर्ण एवं बदामि। धावन्त्येते नृसिंहक्षितिपतिपृतनादग्घविद्वेषिवेश्म- ज्वालाहेवाकहे लाहँतकनकगिरिस्यन्दवारां प्रवाहाः।

प्रभोत्तरपसम्गात् प्रभोत्तरिकालंकारं लक्षबति। यत्रेत्वादि । बम इयोर्मिय: प्रभोत्तरे नियध्येते सा पमोत्तरिकेत्वर्यः ।पीत इत्यादि । कालिन्दीसागरयो: भभी- तरिकेयम्। कालिन्दी सागरं पृष्छति पीत इत्यादि। पीतः पीतवर्ण:। हेवाक: स्वाच्छन्धमिति संजीवनकार:॥

प्रभोत्तरिका ॥

१ भूपते T. २ T. drope मिथ :. ३ केनालि C., M. ४ मे च कोपी: M. ; वाचकने ब: T. ५ देश C., M. ६ 'ज्वाला संदोह° C., M. ७ 'गत T. ८ 'स्पन्दि" C., M.

मष्टम उम्मेष:।

अत्र कनकगिरितरंङ्विणीमि: सिन्धोरसंबन्धेऽ्रपि संबन्ध: कवि- प्रौडोकस्या सिद्धत्वेनोका। इदं तु वाकोषाक्यमिति मवान्वरे प्रसिद्धम्॥ अथ वल्गद्गूढार्थप्रतीत्यलंकारलक्षणं भावि। गदितमिदं संलक्षितसूक्ष्मार्थस्य प्रकाशनं सूक्ष्मम् ॥६९ ॥ नवेधु कान्तेषु कुतामिलाषा: स्वर्मांक्कना: प्रेक्ष्य मरीचिमाली। नसिंह भूपाल तवाहवेषु कम्पाकुलं दर्शयति स्वबिम्बम्।। इह भाविमेदेतया भयानुभावकम्पाकुलमात्ममण्डलं दर्शयता दिवाकरेण नवनवप्रियतमलाभाभिलाषिणी: स्वर्गाक्कना: प्रति नर- सिंहनरपतिहनिष्यमाणसमरोन्ट्रट प्रतिभटागमनं प्रकाशितम्।। यत्रोद्गिन्नं किश्चिद्वस्तु कुतश्िन्निगूद्यते भूयः । वस्त्वन्तरनिक्षेपादू व्याजोक्तिं तामुशन्त्येताम्॥७॥।

अथ सक्रतिपूर्वकं सूक्ष्मं लक्षयति। अथेत्यादि। यत्र स्थूलबुज्धिमिरसंलक्वस्य स्वयं विदग्धतया कयंचिविद्गितेनाकारेण वा संलक्षितस्य सूक्ष्मार्थस्य विदग्ध पतति प्काशनं निवध्यते स सूक्ष्मालंकार इत्यर्यः । उदाहरति। नवेष्वित्यादि। अभ्र स्वर्गाङ्गनाभिलाप: सूक्ष्मोऽपि तषेष्टासूचितो मरीचिमालिना स्वमण्डलकम्पनेन वा: पति प्रकाशित इति व्याचटे। इहेत्यादि।। सूक्ष्म:।। सूक्ष्मवैपरीत्येन ष्याजोर्कि लक्षवति। यत्रेत्यादि। निगूहितवस्सूजेदनं सूक्ष्म- १ संरक्षित T., D. २ भेदमयानुभाव D .; "भेदतयानुमाव° T, ३ 'भियतमाभिलाप' T. r K. drops सूक्ष्म:

पकावरद्क तरलाम्तितायां यत नियूट मस्तु फुतशिट् कारनावुन्िमं प्रकटतां मार्सं सद- रूवप्तरनिवेशनेन निगूधवे गोप्यते। मत दव वसत्वन्तरनिवेश्षक पस्य व्याजस्योक्किर्वचनमिह वर्सत इत्यस्या: सार्थकममिधयनय्। वत्र शाहश्याय प्ेकतमपरमते तमापहुविजागारि। यञ्र पुनरण- वाय साहश्यमुपनिषध्यते तन्रेयम्। आकण्योत्कलभूपते जैलमुर्चा निर्घोषमाकस्मिक स्वस्सेनापटहम्रमेण सहसा संजातकम्पाफुलै:।

सान्द्रानन्दमयी दसाममिनयत्पड्कै: शेंकापीश्वर:। अन्न नरसिंहनरपतिवरुचिनीपटहस्रमाबिर्यूतेम कम्पेन प्रका- शिता मीति: पियतमोपगूहनेनापरपिता। वाक्यं यदन्यथोक्तं केनाप्यन्येन योज्यते Sपरवा। तत् काकुक्ेषाभ्यां यदि वक्रोकिस्तदा स्फुरति॥७ इस्तनह। इहोदिजयसुनिनूरर्द व्याजोकिरिति म्यापटे। अनेति। नामपेव निसूते। अत पवेदि। अपहुतिप्रमेद एव ब्यांजोनिर्न पृथगनंकार हत्युद्दक:। सभिरासायें मेदमाह बम साडश्यायेति। बनापइयमुलेन सादृडय मतिपाधवे

व्याजोफि:। रकत्न्ययात्वसाम्बाड् म्यायोक्स्वनन्तरं वक्रोकिकि लक्षबति। वाक्यमि- स्वादि। वनाभिमावान्तरेणोक्वाद्यमन्येनान्यथा बोज्यते सा पक्रोकि:। सा ₹ T. drops गोग्यते. २ प्रस्तुत C.,M. :0.and M.have यथा preoeding आाकम्मों * मलमुचो D. ५ सकीधर: O., M. ६ व्याजोतिरिति न मुद K. ७इस्टुमट मतनिरासार्य K. ८ K, drope ध्याजोकि:

मटम उम्मेमर ।

डकिम्यपदेससाम्थ्यात् व्याजोचयनन्तर निरूपणमुचितमे वस्ना:। काकुप्रयोगेज यथा

स्वयि स्थिते वीर मुसिंह देव न लज्जते संप्ति पारिजात:। सेषप्रयोगेण यथा कि मे रोप करोषि पियतम किमड तोयराशेस्तनूजा न क्रोघस्ते विधातुं भवति समुचितः प्रोप्यते कुतर नकः। हत्य धक्रोकिमक्ग्या हिमगिरिसुतया लश्मितो मूकभावं देवखन्द्रार्षचूडस्तव दिशतु मुदं भूंपते शीनुसिंह।। मन्र मे इवि पदं संप्रदानामिप्रायेण प्रयुक देवेन। अर्थेषम- इम्या तु भगवतीसंबोधनपरतया सर्माथतवती । क्रोधघस्तव कर्सु प काका श्लेवेण चेति दिविधेरैबर्य। संगतिमाह। उक्कीति। काकुमुवाहरवि। सर्वेष्वि। अन न लम्मत इति निषेभोक्ती काकण लख्जत एवेत्यन्बया योज्बते। न्टटोनियराइरति। किमिष्वादि। मे ममेत्बर्थः। संबन्धसामान्ये पडी न तु "इुपदर-"इत्वादिना चत्थी। ये प्रतिकोप इति विशेषणाठ। देव्वाइ। भियतमवी। देव आइ। न क्रोध इति। पुनर्देष्वाह। प्राप्यत रति। हह शलेवी रिविधोडमद्र: समकय। तब न इत्यमक्कश्लेप: न क्रोध इति सभक्र इव्मिप्रेश प्याचटे। अन्नेत्यादि। संप्रदानामिप्रायेणेति। पशपर्यसंबन्प- सामान्वाभ्तिशनिसेषानिमायेनोक्मन्वया पूर्वोक्कानु धासनविद्येवाल। संबोधनपरत- येवी सस्मीसं योधनपस्तवेश्वर्य: ॥। चेक्रोकि:।। १ मूणनिम्यादि T. १ भागते Ds प्रोच्यते T. ३ श्रीमृसिंह वितीन्न notioed by T. *हेके D. K. drope नकरोसि:

एकावल्यां तरलान्बितायां न समुचित इत्याशयेन प्रयुक्तं देवेन। अधस्तव कर्चु नकः समु चित इति देव्या शब्दसेषभक््यान्यार्थघटनया योजितम्।।' वस्तुस्वभाव उच्चैर्यः स्यात् सूक्ष्मो यथावदेतस्य। यद्वा वर्णनमेषा कथिता कविभि: स्वभावोक्ति:।।७२।। अस्या अप्यत्रोकिक्रम एव निर्देशकारणम्। वस्तुस्वभाववर्णन- मात्रस्यालंकारत्वाङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गः स्यात्। वस्तुस्वभाववर्ण- नामानरहवितस्य काव्यस्यैवाभावाद् । अत एवोक्तमुच्चैरतिशयेन सूक्ष्म: कविमांत्रेण द्रषटुमशक्यो यो वस्तुस्वभाव: क्रियावर्णसं स्थानात्मकस्तस्या न्यूनानतिरिकत्वेन यद्वर्णनं सा स्वमावोक्ति:। ऊर्ध्व भुजाभ्यां परिरभ्य जानु- दयं तदन्तश्िबुकं निवेश्य। उचिसाम्यात् स्वभावोकिकि लक्षयति। वस्तुस्वभाव इत्यादि। जातिपडुक्त- धर्मो वस्तुस्वभावस्तस्व सूक्ष्मस्य वयावद्र्णनं वत् सा स्वभावोक्तिरित्वर्यः। संगतिमाह। अस्या अपीति। सूक्ष्मपदव्यावर्त्यमाह। वस्तुस्वभावेति । 'दिहस्तं च डिकर्जे च दिनेमं चैकनासिक्रम्। गुरुर्देव घिर: पायात् सशिस्नवृषणोदरम्।।' इत्यादीनामप्यलंकारत्वप्रसङ् इति भाव:। फलितमाह अत पवेति । उपै: सब्दार्थनाइ। अतिशयेनेति । सूक्ष्मपशर्यमाह । कविमात्रेणेति। वस्सुसष- भावशष्दार्थमाह । क्रियेत्यादि । किया चेषा। वर्णः मुक्लादि:। संस्थानमय- यवसंनिवेश्ः। उदाहरति। ऊर्ध्वमित्यादि॥ सवभावोकि: ॥। १ After this O. and M. insert यथा वा नैषधे का्ये। स्फुटति हारमणौ मदनोष्मणा हदयमण्यनलंऊतमद्य ते (मान्मना M.)। ननु हतास्मि तथा यदि हद्यपि प्रियतमः सममाल्यपवाहितः॥ अन्र सख्यालंकत नेन्यभिप्रायेणोक्तं वाक्यं दमयन्त्या नलरहितं छतमित्यभिप्रायेण योजितम्। २ त्रो किमस्ताव एव T.३ कारण निर्देशस्य T. ४ संस्थात्मक C.,M .. K. drops स्वभावोकि:

अष्टम उम्मेंष:। ३२९

नुरसिंह सम्सानिलबेपित: सन् चने रियु: सीदति. वावकीन:।।

भूतस्य भाविनो वा प्रत्यक्षायमाणतार्थस्य । विलसति सुतरामेतन्निगद्यते भाविकं कविभि।।।७३।।

माव: कवेराशयः भोवरि प्रतिबिम्बितत्वेनास्तीति भाविकम्। नेदं भ्रान्तिमान्। भूतमाविनां भूतभावितयैव प्रकाशनाव्। नाप्य- तिशयोक्ि:। अन्यस्यान्यत्वेनाध्यवसायवैपुर्य्याद। न हि भूतभा- विनावमूवमावित्वेनाध्यवसीयेते।

वार्म बाहु विधाय द्विगुणितिमुरसि स्पंषमाबज्रमुहि घृत्वा शंरई करेण स्फुरद्धरपुटस्ताप्रनेत्राञ्ञलभी:।

छनून पक्षत्निवान्तः स्फुरसि भुजभृतां भूपते श्रीनुसिंह ।।

विहग्धजनवेद्यार्यत्वसाम्यात् स्वमावोत्तयनन्सरं भाविकं लक्षवति। भूतस्ये- खादि। बन मृतस्य भाविनी वार्यस्य चात्वहुतत्वादनाकेुलसंदर्मसमर्यितत्वाच प्स्य- सादमाणता प्रत्यक्षवदुपलम्मन निवष्यते तटू नावो भावना भाविकार्नां पेलसि नि- नेतनमस्मिन्रस्तीति व्युत्पस्वा भाषिकमित्वर्यः। व्युत्पस्यन्तरमाइ। भाव इति।. ऋमाठ् शन्तिमदतिशयोत्तवोरतिष्बाति परिहरति। नेद्मित्वादि ।उदाहरतिः । बाममित्यादि। करेणेति । दब्िजेनेत्वर्य। वामस्य बजनुटेवेक्षति निक्षि+ प्रस्वाद्। घरटो गोधूमधटृनसिलावन्नमेद:। अजैकस्वैव नरसिंहस्यातिमानुषाकु- संपौरुपविशेषभीषणतबा बेर्टृटो बैश इस्वते तेषामपि पेतवि भूतत्वेन भाविलवेन च

१ नितरा T. .२ D. dropi यथा. ३ शर्ख-T. ४ "बाकुले संदर्मे सम D. 42

३३० एकावस्यां तरलाम्बिताया अन्र यैस्वं रट्टो द्रषम्बम समरलीमनि तेषामेवंविध एव हदये प्रतिमासस इति वर्धमानतयोपनिबन्धात् प्रकारडयेऽप्येतदेवोदा- हरणम्। अभिमतंमेतदुदानं समृद्दिमद्वस्तुवर्णनं यत्र।

मिद यथास्थितवस्तुवर्णनात्मकाभ्यां स्वभावोक्तिभाविकाश्यां मिन्नम्। यथा

दासीमि: प्रतिसारितानि परितस्त्यन्मार्गणप्राम्गण- कोणिस्वस्तिकमौकिकानि वणिजामादाय बृन्दैमुंदा। विकीतानि नुसिंह देव तरसा देशेतु देशेतु ते मूर्चानीय पर्शासि राजरमणीकण्ठे लमन्ते स्यितिम्।।

मिया भाध्यमानस्य मत्वसायमाणतवा निबन्धनादिदमेवोनयविधमानिकोदाहर- नमिस्वाह। अॅन्रेत्वादि। र्भोविकम्। मनुतकस्तुपर्णनामस्तादापुशस कसवति। अभिमतमित्यरि । समृजिया- स्ुबर्नवमुशातमित्वर्थः । उरत्तस्य नाविकस्मनावोक्तिमां नेहनाइ। कवीकि :

दासीभिरित्यादि। मार्गनं मार्ग:। रवस्तिको रक्पीनिरचनापियेय:। अम

१ मेवमुदाच T. २ वैवभूत' T. १ निबन्धनादेवोमय K. ४ अनेति K. 4 K. omits भाविकम्. ६ वर्ी D. v मोकिकान्येम संभारपति D.

सष्टम उम्मेश:।

यञ् महापुरुषाणामकतया चरितवर्णनं भवति॥७8॥ तद्ष्युदारस स्यादित्यर्थ: ।

थथा

वेलाकाननमप्रतः केलयत ऋाध्यं कलिकेशितु: प्रौठैयंत्र चमूभटैः प्रतिभटाहंकारफूलङ्कपैः। वीरभीपुलकै: शिलीमुखशतैराचान्तरोदस्तटै: कीर्चेरर्णवलङ्नाय घटितः सान्द्रक्रम: सद्करम: ॥ अन वेळावने वर्णनीये नरसिंहदेवचरितमद्त्येन वर्णितम।।

अयोदाचान्तरं लक्षयदि । यग्ेत्वाहि। लक्षणमव्याहरेण पूरवति। वदपी- वि। नम नैकसाइस मोदा नपुरप चरितं नियण्यते सोअसुदाजलकार इत्बर्यः। एलेनो- एनेमवबोगाइुसस: प्रानुक। अज दूरात्तपुरषचरितयोगापुदास् इदि पूर्वस्माइन्य एवायमलंकारोजर्यमेदाळ्। परं ड् सब्दसाम्याउत्बेद निरूपणमित्यलंकारस- वंस्वकारोंक तदपीत्यमेन सूचितमित्यनुसंधेनम्। उदाहरति। वेळेत्वारि। कलबद पश्बत इत्बर्य:। जीटृक् कानममित्वपेल्षायामाह। केलिडेशितुरिति । हर लनं बोजवति। अन्ेदि। नद बीररस एदावं विजयतां किसेससेनेल- व भाइ। अङ्गत्येनेति। सस्तमद्रित्ये रस्र एव मवेत्। किं स्विट वीरल्माकुस्नापुरास एव विजयत इति भादर। नमु तयापि रसवदायलंकाराणामवं विषयो न द्वितीयोर- सस्य। तथा हि रसनिबन्धे रसवहलंकारो भावनिबन्से मेमोऽलंकारस्तटभयाना- सनिबन्धे भूर्जस्वी नावप्रय्नननियन्मे हु समाहितालंकारो नयोदयभावसंधिभाव- सबलवास्त्र स्वतन्बालंकारा इत्यलंकारसर्वस्वकार:। अनोष्यते । इर

१ कलयतः T., D., C., M., G. १ प्रस्तुताद्ग K. ३ यनूदात्त° K, ४ कलिक्रेति K. मुदाचेनेन्याह D. ६ विषयः स्यान्न D.

एकावल्यां तरलाम्मितायां

अथ सर्वेषामेषामन्योन्याश्रलेषपेशलावघुना। कथयामोऽलंकोरौ सहदयचेतश्रमत्कृतये।।७५।। एषां तिलतण्डुलवन्मिश्रत्वेनाभ्यघायि संसृष्टि। नन्यमीषामनुप्रासोपमादीनां शब्दार्थाळंकाराणां दैवगस्या यदि कचिदपि योगपदेनावस्थानं भषेत् वैथापि पृथक्पर्यवसायितैव तेषाम्। कि तु फटककेयूरादीनामिव पृथक कामनीय कहेतुत्वे सत्यपि संघटनोपपादिवं किमपि रामणीयकमुन्मिषेति। तिलत ब्डुळन्यायस्तु संयोगन्याय। स्फुटप्रतिभासनत्वमलंकायाणामिति याबद्। मामहारीनां मते रसाहीनां वाध्यतवा वाकयार्यीभूतानामक्गित्ये रखवदादयोडल- कारा भङ्स्पे द्वितीय उदान्:। वेषां द्धने रसादयो व्यङ्रपस्तम तेपामत्वित्वे ध्वनि- रवाङृत्य रसवददिविमयत्वं दवतीयोदात्तस्य सु विषयो नावभिष्यत इत्यलंका- रसर्वस्वकार:। उदान्त एवाच सविषयो रसवदादय एव निर्विषया इवि त एव मा भूपभिति काव्यप्रकाशकार:। तन्मतानुसारादिई च रसवदाथनादरेणो-

उदांचम्।। सहेबं केवलालंकारकाण्डं समाप्य संमति तराश्रिती मिन्नालंकारी संसृटटिस- करौ निर्जेतु प्रतिजानीतेऽयेत्वादि। तब लपुस्वात् संसृटिलक्षणं तावशह। पवामिति। बजैपामनुप्रासोपमारीनां तिलतण्डुलवन्मिश्रणं निबध्यते सा संसू- दिरित्बर्थ:। नडु संसृटिसकरनो: कुतः पृथगलंकारत्वमनुप्रासोपमादीनां कटक. मुकुडाहीनामिव पृथक् शोभाकरत्वाहित्याश्ङ्क्य तथापि तेषामिवैतेयामपि भेलनाइ- न्यैब शोमेति संसृटिसंकरगोरलंकारत्वमवसेवं कार्यभेदेऽि कारणमेदानङ्गी- कारेपतिभसक्रापिति परिहरति। नन्वित्मादिनोन्मिषतीत्यन्तेन । विलतण्डुल- न्यायं विदृमोति। तिलतण्डुलेति । संसटटिरपि सजातीयविषया विजाती- १ पेशलानपुना T. २ लकाान् T. ३ योगो भवेत O., M. * तदपि D. ५ °प- वीति T. 1 K. drope उदान्तम्. ७ तेंषामिवैधामपि K. ८ 'रलंकारान्तरत्व' D.

अशम उन्मेष: 1 ३३३

'तत्र सज्ावीयसंख्टिर्यया ... उनुद्रा गिरिराजवत् सुषितता: स्माचक्रवठ् पावना गङ्ावारिवदुंज्यला स्फटिकव चापच्छिदश्न्द्रवत्। गम्मीरा जलराशियत् त्रिभुवनव्याप्तिक्षमा: शंभुषद् राजन्ते नरसिंह देव भवतः प्रोह्ामकीत्सिक्रमा:।

अत्र सजातीयानामुपमादीनां संसृष्टिः।

विजातीयसंसृष्टियंथा

मन्दारस्य मद्युति दिनमणेरौव्ध त्यनिमूलनं

अम्भोभर्सुरहंकृतिप्रशमनं शक्रस्य गर्वक्षति सुष्टा स्वां नरसिंह देव गुणिनं किं कि न घात्रा कतम्।। .

अत्र विजातीययो: वृत्यतुप्रासविशेषालंकारयो: संसृषटिः॥

अविषया नेवि दिविया। तनायामुदाहरति। उसतुक्रा इत्बादि। सर्षन "तेन सुल्यम्-" इस्वादिना तुल्बायें पतिप्रत्यव:। अत एवेता: समापि तजितगा मार्ध्क: पूर्णोपमा एव संखडा इति सनावीयसंजटिरित्याइ। अन्रेति। मन्दा-

दार्वमवापोशत्वसौन्दर्वगाम्नीयेंश्वर्वाणि व्यज्बम्ते। अनानियत संकयाकमकारादि- वर्णावृस्ता वृश्यगनासः श्रम्यालंकारः। कि न कतमिति सर्वकरणाभिधानार- सक्यवस्तुकरणात्मा विशेपालंकारम मेदोऽर्यालंकार:। वबोस्तिलतण्टुलवन्मिश्रणा- विमावीबसंसटिरिति व्यायटे । अन्नेदि। रूपकस्माप्युपलक्षजमेतत्।। संसरटिः।

१ दुन्बला: D. २ निर्धूमन D. १ 'निष्काशन D.

पकावल्यां तरलान्चितायां

कथितस्तु संकरोऽयं त्रिविधो यः क्षीरनीरवद्ग- वति ।।७६॥। शीरनीरवदिति झीरनीरन्यायेन। समवायन्यायेनेति यावव्। अनौत्कटपेन वर्तनात्। त्रिविधोऽक्ान्रिमावेन संशयेनैकवाचकातु- प्रवेशेन थ। क्रमेण यथा पतावन्तमनेहसं सकुतुकं संवरधिता पैवयं केते नः प्रभवो गता इति नमब्ूडारपृश: शाजिन:।

सोणीन्द्रानरसिंह देव नृपते पश्यन्ति सौचाइदि:। मन्र दर्शनानुगुण्येन प्रसूनानामीक्षणत्वेन रूपजात् पाढपानां दर्शनोचितपुरुषत्वेन सूपणं सिद्धं प्रतीयमानोस्प्रेक्षां प्रति हेतुत्वमय- कम्बत इत्यनयोर्राद्िभावेन संकर:।

अथ संकर लक्षवति। कथित इत्वादि। बजैपामलकारणां क्षीरमीरवन्मियम निबण्यवे स संकर:। स व वश्यनाननङ्गधा निविध इत्वर्व:। सीरनीरपरि- स्वेवरिवृमोदि। झीरनीरवदित्वादि। सीरनीरबद्राने बुकिनाइ। जनी- स्कटचेन वर्सनादिति। मिन्रजस्थानुत्कटमेहलवेन वर्तनाल् श्षीरनीरवद्रान इस्वर्य: । नैबिव्यं विषृमोति। त्रिविम इत्वादि। एतावन्तमित्वाहि। भने- इसं कालम। अत्वम्तसंयोगे हितीया । नमनूठारृसोऽनटटना इन्बर्षः ।. बदि- रिति । स्यितानीति श्रेष: : पशयन्तीति । पश्वम्तीनेत्वर्य: । अव एव व्वस्जकापयोगात पतीयमानोप्येक्षा। मयास्या: पुष्पेक्षमे: सालिन इत्ेकरेस- विवर्सिकपकेण सहाक्रगद्गिमाव वििनक। अन्रेप्वादि। रूपकतापकनाह। दर्शनेति। रूपकस्योव्ेसाङत्पे निमित्तनाए। हेतुत्वमिति। वजेजुलेन तचेवलातरङ्मिस्यर्य:। हेतुले भेग्बसामाह। सिद्धमिति। संहेहसंकर- १ नोत्मे कर्ण T. २ हेतुतामव' C., M.

मष्टम उन्मेप:।

एप चिन्तामणि: कि नु किन्वय कल्पपादप:। कि म्वसी कामधेतुर्षा न चेस्याग: किमीडश:।। अन्र एव इति येदि विशेष्य तदानीमनेन नरसिंहदेवं निर्दिश्य चिन्तामणित्वेन रूपणावूपकमिदम्। अथ विश्येषर्ण तैदा पुरोवर्ति-

शयोकिरित्यनयोरन्यतरनिश्याभावाव् संदेहेन संकरः।

वीर नुसिंह इवाजौ वीरनुसिंहम्िरं जयति। मन्र लाटानुप्रासन सहानन्वयस्यैकमाचकातुप्रवेशेन संकरः।।* इति श्रीमतो महामाहेश्वरस्य कवेविद्याघरस्य कतावेकावलीनाम्न्य- लंकारशास्त्रेजर्यालंकारनिरूपणं नाम अष्टम उन्मेषः ।।

मुहाहरति। एंच हवि। इह संदेश्मुर्पाटबद्ि। अन्नेत्वाहि। कि भाम नुसबोन

सहस्याक्गाद्गिभावेन संकर इति विशेषय। तृतीयं भेदमुदाहरवि। प्रतिभटे- स्वादि। इट वीरससिंह इत्येकस्मिन वाचकेऽनन्ययलाटानुपासनोरमुमवेघ्याऐक-

संकर: ।

व (प)रमणितिपरीक्षा कुज्बवे सब्जनानाम्।

१ मदियेष्यं T. २ तदार्य पुवे D. ३ पुरीवची T.४ लुग्ठक D. 4 D. has श्रीमतो विद्यावरस्न : महेश्रस्म O.,M.,G. " वेकावलिनामन्बल°D. ८ एष इत्यादि K. . T., C. and M, have the following versen after the close of the work. G. has only the first of them :-

एकावल्यां तरलान्वितायां

तदिह नम निबन्ध पूपण भूषणं या भवति वदि विदग्धैस्तरायवंशयं विशृषयम् ।। पारीणा: पदसागरस्य कतिचित् तम्मे स्वतन्बार परें

एकामेकावलीमेव कण्ठे धस्त कवीश्वरा।

उपमा सोपमेयोपमा स्यात्तहदनन्वय:। ल्मरण रूपर्क यापि परिणामस्तथा मतः ॥१॥

पतिवस्तूपमा चैव दृडान्तम निदर्डमा। व्यतिरेक: सहोक्तिक विनोक्तिम तथा स्ृता ।।३।। समालोकि: परिकरश्लेपी परिकराङुए:।

पर्यायोकं तथा चैव व्याजस्तुतिरपि स्मृता।। आासेपथ् मतोऽनिट्टविध्याभासी विरोधक:।।५।।

विभावना विशेषोत्तयतिप्ठयोक्की तथा स्पृते। असक्रतिम विप्म सरम पैव विचिन्नकम्।। {।।

अधिक तहडम्बोन्यं विभेषोपपि तथा मतः। आाघातस्तावइपरस्तथा कारणमालिका॥•॥ एकावली तथा चैव मालादीपकमेव च। सारब काव्यलिद् नाप्यनुमानं तयैद च ।। ८ । दयासंसयं चःपर्वावः परिवृत्तिस्वया स्मृता। परिसंख्या मता तहवर्यापत्िर्मिकाल्पक:।।.९।। *.

.. --

भष्टम उन्मेष:। ३३७

अन्ये सह्कवितामृताग्धिलहरी मुर्ट्टा शमुटटन्धया नैते केऽपि वयं तु कि तु त हमे सर्वें बदुकुर्वते।।

समुखयस्तत्करम समाि: मत्यनीककः । प्रतीप मीलितं चैव सामान्यं च तथा स्मृतम् ।१०। तज्णातमणावुत्तरं प्रभोत्तरिका तथा। सूक्ष्मं व्याजोक्तिवक्रोकी स्वभावोक्तिस्तया मता ॥११॥ माविक तड्परमुशसं च तथा स्मृतम्। संसृषटि: संकरभेति प्रोक्तालंकारसन्तातिः।।१२।।

इत्यलंकारसूचिकानि पद्यानि।।

43 समाप्ोडयं मन्य: ॥।

NOTES.

UNMESHA I.

Pages 3-4.

संनिपत्योपकारक and आराषुपकारक are technical terms of the Mimamsa philosophy and mean 'assisting the main action directly or indirectly.' A 'Vidhi' or injunction enjoins a new rite which has some purpose in view. It is defined as 'विधि: प्रयोजनवदर्यविधानेनार्यवान्। स चापाप्नमर्य विषसे। बया अभिहोष जुदुबात् स्वर्गकाम इति विधिरमासं प्रयोजनवद्धोमं विधसे अभिहोवहोमेन स्वर्ग भा- वबेदिति। बन्र वु कर्म प्रकारान्तरेण प्राप्त तब तदुरेधेन राणमाचविधानम्। बथा रष्ना कुहुमावित्यम होमस्य अगिहोनं जुडवाहित्यनेन प्राप्तस्वाप्ोमोहेशेन दषिमान- विधानं रभा होमं भावबेदिति। बन सूमयमप्रामं तभ विधिटट विषन्ते। तडुकम्। न पेहन्येन ग्रिटटा इति। प्रिट्टा उपरिटा इत्यर्थ:। यया सोमेन बजेतेत्यन सोमवा- गयोरपामतत्वात् सोमविधिटयागविधानं सोमवता बागेनेटं भावयेविति।.Vidhi is divided into four kinds, उत्पत्तिविधि, विनियोगविधि, अधिकारविषि and प्रयोग. दभा जुहोति is an instance of the second kind. It teaches us the connexion between what is principal and what is subordinate, वषि being subservient to शोम. It is thus de- fined :- 'अङ्गमधानसंबन्धबोधको विधिर्विनियोगविधिः। बथा दष्ना बुहोतीति। स हि सृतीयाप्रतिपभाङ्गभावस्य दृष्मो होमसंबन्धं विधसते इष्मा होम नावबेदिति।. This Vidhi is authentically known from six assistants. ' Ve विषे: सहकारिभूतानि पट् प्रमाणानि भुतिलिमवाक्यप्रकरणस्थानसमाकवारूपाणि।'. The Angas of a Vidhi are what is subservient to it. 'qmea- ए्कवेन (i.c. भुव्यादिममाणसडकृतेन ) विनियोगविधिमा समिषाषिमिसपकरण

340 NOTES ON THE EKAVALi.

दर्थपूर्णमासाम्यां बजेतेस्वेवंरपेण यानि विनियुज्बन्ते तान्यक्वानि दविविधानि सि- परूपाणि क्रियारूपाणि चेति। तब सिद्ानि आतिद्ृव्यसंयवाशीनि। तानि च इटार्थान्येव । क्रियारूपाणि म दिविधानि गुणकर्माणि प्रधानकर्माणि चेवि। एतान्येव संभिपत्योपकारकाणि आरादुपकारकाणीति चोच्यन्ते। तभ कर्माङ्गा- ग्योरेधेन विधीयमानं कर्म संनिपत्योपकारकम्। बथावघातपोक्षणादि। तब दटार्यमतृष्टार्य पृटावृटार्ये थ। दृटार्थमवघातादि। अदृटार्य प्रोक्षणादि। पृटापृट्टार्य पशुपुरोडाश्यागादि। तथ इरष्यत्यागांगेनाटृट्ट देवसोडेसेन च देवतास्मरणं टृट करोति। हदमेव सामवायिक कर्मेत्युच्यते।'. संनिपत्योपकारक कर्म is then divided into two classes. 'तथ संनिपत्योपकारक दविविधम्। उपयोक्थमाणार्थमुपडु- कार्य चेति। तनावघातमोक्षणायुपयोकष्यमाणार्थम्। ब्रीहीणां बागे उपयोश्यमा- नत्वात्। प्रतिपत्तिकर्मेंडामक्षणादि उपयक्तपुरोडाघ्रसंस्कारक्रम्। उप बुकस्याकी- र्नकरणतानिवर्नकं कर्म प्रतिपत्तिकर्म ॥.' मरातुपकारक कर्म is further on thus defined :- 'द्रष्याध्यनुदिश्य केवलं विधीयमानं कर्म भारादुपका- रकम्। यथा पयाजादि।।'.

For a fuller description of these terms and how संनिपत्योपका रक कर्म is more powerful than आरादुपकारक कर्म, the student is referred to आपोदेवीमीमांसान्यायपकाश. See also मीमांसादर्जन for the division of कर्म into गुण (संनिपत्योपकारक) and प्रधान (आाराउपका- रक). 'बै्द्रव्यं न चिकीर्ष्यते तानि प्रधानभूतानि इ्ष्यस्य गुणभूतत्वास्' (२-१-०) and 'वैस्तु द्रष्यं चिकीर्ष्यते गुणस्तभ प्रतीयेत तस्य द्रव्यप्रधानस्वात्' (२-१-)

'प्रत्यक्षं यजेत इत्येवमादिमिर्द्गव्यं न चिकीर्ष्यते तस्मान्तानि पधानकर्मणो वाचकानि द्रष्बस्थ रुणभूतत्वात्। पिनष्टि हत्येवमादिभिर्द्धव्यं संस्क्रियते तस्मान्तानि गुणकर्मवचनानि ।' घ्ावरभाष्यम.

Page 4. लौकिक is what depends upon the will of people as opposed to अलोकिक, which is not voluntary, but enjoined by S'astras. नमस्कार, or salutation in the beginning of a work, is अलैकिक, --- while the composition of a work is लौकिक. The relation of

UNMESHA I. 34I

principal and subordinate (अक्गाद्गिभाव Or संपशेषिभाव) can- not subsist between what is लोकिक and what is मलोकिक. Sal- utation therefore cannot be indirectly subservient (भाराषुपकार- कामू) to the. composition of a work. माइक or प्रकरण means a passage in which a principal sentence depends for its mean- ing upon subordinate sentences. It is अङ्वाक्यसापेक्षं प्रधानवा- स्वमू, 'उमयाकाहा प्रकरणम्। यथा प्रयाजादिषु समिधो यजतीत्यन हि इटवि- सेपस्थानिर्वेद्यात् समिदामेन भावयेत् किमित्यसस्यपकार्याकाडक्षा। दर्षपूर्णमा- साम्बां स्वर्गकामो यजेतेत्यम दर्शपूर्णमासयागैः स्वर्ग कुर्यात कथमित्यस्त्युपकार- काइ्सेलुपकार्योपकारकाकाङ्वरूपोभवाकाह्मलक्षणप्रकरणेन प्रयाजानां दर्षपूर्ण- मासाङत्ं सिप्यति ।'. आपो• मी० म्या०. This shews how प्रकरण is one of the six assistant proofs of a fafg. Vide note supra. Saba- rasvdmin defines it as 'कर्त्तव्यस्य इतिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य वचनं मक- रणम्। पारम्भो हि स तस्या वचनक्रियायाः । स एप विध्यादिर्विध्यन्तापेक्ष:।' Vide भाष्य on 'श्रुतिलिङ्गवाक्यम्रकरणस्थानसमाखयानां समवाये पारदौर्वल्यम- र्थविप्रकर्षात्' १-१-१४.

Page . मिस्यमिद नैमित्िक कार्म्य वा-

Sacrificial rites are either निस्य, or नैमिसिक, or काम्य. A निस्य rite is one which is regularly prescribed and the omission of which at the time prescribed causes sin. Vide aarqear. "यरकरणे मरत्यवायस्तत्नित्यम्। अहरहः संध्यामुपासीत इत्यादी संध्योपास- नाबा नित्वत्वम्।". न्यायकोस Pp. 38I-2. भकरणे is explained to mean 'विहिततत्कालीनाकरणं तेम अन्यश संध्यावन्दनाकरणेरपि न क्षतिः।". A sacrificial rite which is to be performed when a certain event occurs is नैमित्तिक. Its performance is obligatory. "भनि- वतनिमित्तक नेमित्तिकम्। यया महणश्राख्धादि। तब राषटूरपरागस्थानियतस्बैव निमि- सत्वात् ॥I". "पुनजम्मान्रित्य विहितस्य जातेटपाऐे: महणादिनिमित्तमाश्तित्य

342 NOTES ON THE EKAVALÎ.

विहितस्य स्मानाइम नमितिकतवम्।". न्यायकोस P. 408. A काम्प rite is one which is performed with some object in view. "pnt & फलकामनाधीनकर्चव्यतायं कर्म। बया स्वरमोरश्ेम कतमन्यमेधवागाहि।" IT. p. 193. A sacrifice is performed with the object of fulfilling a certain desire and when the performance of that sacrifice is supposed to bring about the fulfilment of that desire, the rite is called arFr.

Page 7. नीतिनेत्राचार्या :- Nttinetra is quoted in Somadeva's Yasastilakachampu Kdvya. The following verses are given there :- नीविनेशस्व-

भत्ति स्थाल्येव चेडक भोकर्मुकिर्मवेत कुतः॥ यः स्वाङ् जगवजूपो बहिरीक्षित मोहित:। .

से लावन्ति न कि नाम लज्जिका इब सेवका। परैरणाधमं स्वस्य परेषां बाधनं स्वयम्। पजाप्रकृतिकोद्तानां श्रीम मन्नात् फलं विद्ु:॥ कोशोदासी पमाध्वंसी तम्यक्षोभविधायक:। वो विटेश विघिटानां प्रमुर्मन्धिमिषादसी।। TU. . P. 417. Page 8-9. भवं प मन्यकार :- प्रस्यूहशममेनेष सिद्धि :-

अरसांमुवय करोवि वृशिकार :- स्वेक्ळरेवि। मधुरिपोर्मला को कुष्माठ्

UNMESHA I. 343

प्वयमातृन्नीते भ्रादन्ताम्। तेयामेव संबोधनयोग्यत्वाठ्। संबोधनसारी हि युष्मवर्य:।

ना भवसीति। इयरम ना्ण बिवलितम्।'. Abhinavagupta's Lochana on Dhvanâyloka. p. I.

the reading of Mallindtha. Page 10. तेन चानुतरूपेण मध्यनिवेदितेन घृक्काररौद्रयोनेंरन्तर्यकतविशेषपरिहार :- The opposition of sentiments results in two ways. Some sentiments, such as those of heroism and fear (fk and ara), are opposed to each other, when they are found in one and the same person or have the same generating cause ( ana- fra ). The opposition between such sentiments can be removed by representing them as existing in different persons, as for instance by representing the sentiment of hero- ism in the hero and of fear in his opponent ( far), or as having different generating causes. Again some sentiments are opposed to each other, when one follows the other im- mediately. Such are the erotic and the quietistic sentiments ( and ra ), when the latter is described as immedia- tely following the former. The opposition in this case may be removed by placing between them a sentiment which is not opposed to them. Thus the opposition between the sentiments of love and tranquillity can be done away with by repre- senting between them the marvellous sentiment (errarer ). 'मश्रवैक्ये विरदधो यः स कारयों मिन्रसंभयः। रसान्तरेमान्तरित: नेरन्तर्वेण वो रक्ष: ।।' Vide Kioyaprakdia VIL Ulldsa, pp. 50-6.

344 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

The first line of the benedictory stanza ( मालेयाचल) de- scribes God S'iva as a lover (कामिन) and the second line (पेाट- ra* ) describes him as an enemy of the God of Love (aruftg). The first line represents the sentiment of love and the se- cond that of anger, and these two sentiments are opposed, when both are described as found in the same person at the same time or when one follows the other immediately. Here the opposition implied by S'iva being a कामिल and a कामरिप suggests the fact that his extraordinary greatness is incon- ceivable and this implied matter of wonder ( f ), being thus placed between the sentiments of love and anger, removes their opposition. In नैरन्तर्वकृतविशेषपरिहार:, विश्रेष appears superfluous and विरोध has to be supplied. नेरन्तर्बेष मण्यवधा मेन कवस्य (विरोषस्य) परिहार :. कत विरोधं Or कतविरोषं परिहरता is the reading of most of the Mss This is a good reading as far as frdwofer is con- cerned, but the instrumental aa rxasiq will, in that case, have to be construed with संभोगात्मा शुज्ारः ध्वन्यसे andthe sen- tence will be hard to explain.

Page 11. विधुर-overpowered ( विवस). बिनुशन°- This verse ought to have been printed in small letters with inverted commas. It occurs among the four concluding verses at the end of the Natika कर्णसुन्दरी of विश्रण. Vide कर्णसुम्दरी, printed in the Kavyamâla Series p. 56. Bihlana is the author of चौरपक्जाधिका, विक्रमाकूरेवचरित, and कर्णसुम्हरी and a fourth work not yet known, as some of the verses ascribed to him in

UNMESHA I. 345

धाईपरपद्धति and सूक्तिमुक्तावली are not found in any of these three works. He was a native of Kdimtra, but left it in his youth and wandered in foreign cities of मथरा, वृन्द्रावन, काम्यकुब्ज, काशी, प्रबाग, अयोष्या, धारा, सोमनाय, सतुबन्ध, and in Gujarat. He finally visi- ted कल्याण and obtained the title of विद्याधिपति conferred upon him by कुन्तलेन्दु or जैलोक्यमन्, or by his son विक्रमाङ्कदेव. He flou- rished in the eleventh century. Vide दुर्गाभसाव's Intro. to कर्ण०.

Page 12- कि चान वाक्यार्थीभूतस्वाप् -सूचित एव ध्वनि :-

The suggestion of the emotion of the poet's attachment to S'iva (भावध्नि i. c. कवेर्देव ताविषयकरातर पभावध्वाने) is the final and consequently predominant idea in the verse ' मालेयाचल° -; and this is helped on by the suggestion of three sorts, matter, figure, and sentiment ( वस्सुध्नि, अलंकारध्वनि, and रसध्वनि), the erotic sentiment being suggested by S'iva's painting figures on the breasts of Parvatt, the furious sentiment by his burning Kdma by the fire of his third eye on his forehead, and the apparent opposition between these sentiments, the erotic and. the furious, which suggests the figure fadurma, being removed by the suggestion of the marvellons matter, viz. the extra- ordinary greatness of Siva ( अलौक्रिकमहिमत्वरूपाकुववस्तुष्वनि). The suggestion of the emotion being helped (उपस्कार्य) by the threefold suggestion of वैस्तु, अलंकार, and रस which is the helper (उपस्कारक), there is what is known as संकर or fusion of suggestions. 44

346 NOTES ON THE EKÂVALI.

Page 14. मर्थवाइकपस्वान- भर्यवाह is defined by Laugdkshi as भाग्यस्तनिन्दान्यवरपर वाजयम, It recommends a precept by putting forth the good arising from its observance and the evils resulting from its omission and gives historical instances in support of it. Gautama's Sutra about it is 'रतुतिर्निन्दा परकृतिः पुराकल्प इस्बर्थवाद:।'. स्कुति is explained in the Bhashya as विषे: 'फलवाइलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः।'. The in- stance given for it is, -'सर्वजजिता वे देवाः सर्वमर्जयन् सर्वस्वास्ये सर्वस्य जित्ये सर्वमेवैतेनामोति सर्वे जयतीत्येवमादिः'. 'अनिष्टफलवादो मिन्दा।', as 'स एष वा प्रथमो बज्ञो यज्ञानां यञ्ज्योतिष्टोमो य एतेनानिट्टाऽन्येन बजते ग्ने पवत्व- नमेपेतज्जीर्येते का हत्येवनादि.' 'अन्बकर्तृकस्य व्याहतस्य विधेवाद: परकुतिः ।', as 'मुल्या वपभियासेडनिवारबन्ति अय पृपराजयं तदुह चरकाव्वर्ववः पृषराज्य- नेवाभेप्रभिधारवन्ति। अझनेः पाणा: पृपदाञ्यमिर्येवमक््चति इश्बेवमादि.' The last पुराकल्प is thus defined and explained :- 'ऐतिहसमाचरितो विधि: पुराकल्प: इति I, as 'तस्माडा एतेन पुरा ब्राह्मणा हवि: पवमानं साम- स्तोममस्तीषठ यजं प्रतमवामहे इत्येवमादि: II' गौत० न्याय० pp. 106-7.

Page 16. विश्वोग्ह्ून®-

The stanza follows exactly Mammata's well-known stanza

'काव्यं वतसेडर्यकते व्यवहारविदे भ्रिवेतरक्षतये। सथ: परनिर्वृतये कान्वासंमिवत योपदेशयुजे।'

which is quoted by Mallinatha in his commentary on the first stanzas of all the five Mahakavyas, commented upon by him. कान्तासंभितल is shown by our poet in the 7 th stanza.

The second stanza quoted by Mallindtha to show the purposes that poetry serves is from the deere of

UNMESHA I. 347

प्रवरसेन, P. 9. The following is the giut of the Prakrita verse :- 'परिवर्धते विज्ञानं संमाष्यते बधोऽजर्थन्ते गुणा:। भूयते सुपुरुपचरितं कि तथ्ेन न हरन्ति काव्यालापा:।।' It is also quoted by Vidyanâtha in his Pratdparudrayas'o- bhushana.

Compare also the following stanza from Bhamahdlankâra :- 'धर्मार्यकाममोक्षेप्ु वैचक्षण्यं कलासु थ। मीर्ति करोति कीर्ति च साधुकाव्यनिवन्धनम्।।'

Rudrata too has a similar stanza :-

'भर्थमनयोपक्षमं शमसममथवा मतं वदेवास्थ । विरचितरुचिरसुरस्सुतिरलिलं लमते वदेव कि: ।।' काष्यालं० P.4.

Page 18.

The unity of composition, more graceful than the unity of S'iva and Parvatt. Sarasvattkanthabharana gives in one verse the definition of poetry and the advantages of composing it :- 'निर्शोष यणवत् काव्यमलंकारेरलंकृतम्। रसान्नितं कवि: कुर्तन् कीर्ति प्रीति व विन्वृति ।' सरस्वती० परिच्छेद Ist, 2nd verse. Pages 18-19. कृत्वा काष्य- S'rtharsha, son of Htra, king of Kdimtra, is the author of Affrafta and aeraooaa. He is generally placed in the 12 th century.

348 NOTES ON THE EKAVALI.

इरिहर and अर्ुन- इरिहर, मदनकीर्ति, and सोमेश्वरहेव author of कीर्तनिकौमुरी and सुर- थोस्सव were contemporaries. In सुभापितरलकोप of the poet कृष्ण, इरिहर and मवन are described as under :- 'इरिहर परिहर गर्वे कविराजगजाकथ्ो मदन:। मदन विमुदरय वहनं कस्मर हरचरितं पुरातीतम्।।' Vide Dr, Bhândârakar's Report on the Search of Sanskrit Mss. for 1883-4. pp. 56-7. इरिहर and सोमेश्वर were contemporaries as appears from a verse in सोमदेव'S सरयोत्सव. Vide Canto XIV. Arjuna was the son of Malwâ, whose latest known date is Vikrama 1272 ( Vide Dr. Bhândârakara's Report for 1883-4 pp. 103-5 ). Pandit Durgaprasada has the following note on भर्धनदेव in his Introduction to अमरुधवक- 'अर्ध्धुनवर्मदेवः समसिद्तस्य मालवाधिपतर्भो जनरेन्द्रस्य वंडय: समडवमसुनुरासी- दिति तत्कुतटीकामारम्भम्लोकेम्य: काव्यमालायां ३ लेले मुद्िता सरीयजानपनाथ जायते। तथ हानपनं १२०२ मिसे विक्रमाबे लिखितमिति खिस्तावडीयनयोदस- शतकपूर्वार्ेडर्युनवर्म आसीहित्यपि सुष्यकम्। अ्गुंनवर्मशवेश्र टीकायां 'बतुकमु पाध्यावेन वालसरस्वत्यपरनान्ा' इति बढंस्तत्तत्स्यलेध्ु मदनोपाध्यायमणीतान् बहूडश्लोकान् पमाणव्वेनोपन्यस्तवान्। दामपनसमापी 'रचितमिंद राजगुरुणा मदनेन' इत्यस्ति। तस्मात् कस्वचमालंकारनिवन्धस्य प्रणेता भर्युनवर्मगुरुमदनोपा- ध्यायोपि तत्समय भसीत्। तत्प्रणीतमन्यस्तु नाद्यापि दुकूपयं गय:। "इरिहर गर्वे परिहर कविराजगजाकुशो मदन:। मदन विमुद्रय वहनं हरिहरचरितं स्मरातीतम्।।" इति पाचीनं पद्यमपि कशचितस्यैव मदनोपाध्यावस्य वर्णनपरं स्थात्।।'

• हरिहरचरित स्मरतीतम् is the reading in Dargaprasada's Intro. to अमरुश्तक

UNMESHA I. 349

Page 19. प्रतिमा बहुधासदर्णिता- This stanza closely follows the following stanza of Mammata :- शक्तिर्निपुणता लोकशाखकाव्याद्यवेक्षणात्।

The singular mTrH follows the singular a: of Mammata and shews thât the three things, viz. sferar or poetic genius (पज्ा नवनवीन्मेषसालिनी प्रतिभा मता।' 'अपूर्वनस्तुनिर्माणक्षमा मज्ञा' T. p. 29. ) which is the most important of all the causes and therefore placed first, ugurenferar or profici- ency in many branches of learning, and asurer or practice, form conjointly the cause of the production of poetry. 'roT- चक्रारिन्यावेन परस्परसापेक्षाख्तयः कारणं न त वृणारणिमजिन्यायेन प्रत्येकं को- बोत्पावका: ।'.

Rudrata and Dandin consider the same three qualities essential in one who aspires to be a poet :-

तस्यासारमिरासात् सारमहणाच चारण: करणे। पितयमिद ध्यापियते शक्तिर्ष्युत्पत्तिरभ्यासः ।।' काष्यालं. १-४. 'नेसर्गिकरी च प्रतिमा मृतं च बठुनिर्मलमू। अमन्दभाभियोगोऽस्या: कारणं काव्यसंपदः ।' काष्याइ० २.१०३-

Some are of opinion that poetic genius ( पतिमा or शक्कि ) is the only essential cause of the production of poetry and that the other two causes suwfer and anra are not indispen- sably necessary,- for we sometimes find even a child com- posing poetry,- but that they simply go to bring about a higher order of poetry.

350' NOTES ON THE EKÂVALI.

'चिक समुदितमेव हेतुरित्येके । डिम्मेनापि काष्योत्पाइनाच्छलिरेव के नलेस- परे'। 'अन्यह् इयं नु प्रकर्षायैवेति भावः । शकि: सम्यनन्बयासिदमियतपूर्षद- र्सिकारणम्। परयोस्तु न तथात्वमिति भाव:। न य डिम्मेऽपि पूर्वजन्मार्जितयो- र्मिपुणताभ्यासयोः प्राचीनवोस्तयो: सर्वान ्यभिचारः । भत एव " जन्म जन्म बदम्यस्तम्" हत्यादुक्तिरिति वाच्यम्। परस्परात्रबापसेः। तथा हि। सिद्धे कारणतवे तथो: कल्पनम्। तस्मिम सति कारणत्वमिति। तस्मान्मतइयमिंद परीक्षणीयं सुधी- fr: Il' Vide Sahityakaumudt and the commentary on it. p.4 Cf. also 'कविस्वं जयते धकेर्वर्तेऽभ्यासयोगतः। सस्य वाइत्वनिष्पती व्यत्पत्तिस्तु गरीवसी ।।' 'प्रतिभा कारणं सस्य व्युत्पत्तिस्त विभूषणम्।

Vagbhatalankara I. 3. and "म विधते वद्यपि पूर्ववासना गणानुबन्धि प्रतिभानमहुतन् । सुतेन बलनेन च वागुपासिता ---

Page 20. . धर्व करोत्वेव कमप्यनुमडम्।।' काव्यावर्स १-१०४. --

अकवितैव वरं कुकविताया :- - Compare the following stanzas form Bhâmahalankara :- सर्वथा पदमप्येकं न निगाद्यमवद्यवत्। विलक्ष्मणा हि काव्येन दुःसुतेनेव निन्धते।। माकवित्वमधर्माय व्यापये इण्डनाय था। कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाधुर्मनीपिण:। Page 21. काव्य कर्से विदन्ति-महिम्माभिषीयन्ते ateaderg in verse 12 means-of those who know how to compose poetry and of those who know how to appre- ciate it.

: UNMESHA I. 35.I

According to the maxim सकट्चरितः सब्दः सकवर्य अमबति, a word, uttered once, can convey only one meaning: it can not convey two meanings. When therefore we have one word signifying two things, we must necessarily assume that there are two words of the same form, which convey two different meanings. But the two words are not perceived to be different, because they are pronounced at one and the same time by the same effort. This is what constitutes the figure 'लेष ( coalescence). The roots विदू to know (2 nd Conj. Par. ) and fau to think (7 th Conj. Atm. ) have fhy added and we have the word arefrg conveying the two senses of 'a composer and an appreciator of poetry.' This is known as प्रकृतिश्लेष or coalescence of the crude forms of roots. The instance of प्रकृतिश्लेष given by Mammata is :- अयं सर्वाणि शास्ताणि हविज्ञेषु च वकष्यति। सामर्थ्वकु्मिना मां मित्राणं च सृपास्मजः ।।

Here सामर्थ्यकृत् means साम्थ्ये करोतीति when construed with मिनाणाम and सामर्थ्ये कुन्ततीति when constraed with भमिनाणाम. सहइमा :- Appreciators.येषां काष्यानुधीलनाभ्यासवत्यािघदीभूते म- मोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते हदयसंवादभाजः सहाया: । यथोक्तम्-

"योरऽयों हृदयसंवादी तस्य भावो रसोअव:। शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाभिना।।" ध्वन्या. P. II. Page 22. पाक :-

Vidyânâtha defines it as under :- 'रसास्वादपमेदा: स्यु: पाकाःपाक एव स्पिता: ।' सठशर्थो वपुरस्य-

352 NOTES ON THE EKAVALT.

Cf. the following stanza from the Dhvanyaloka :-

काष्यस्वात्मा ध्वनिरिति बुधेय: समामातपूर्ष- स्तस्याभार्व अगतुरपरे भाक्तमापुस्तमन्यी। केचिदाचां स्थितमविषये तस्वमूचुस्तवीयं तेन ह्म: सहव्यमन:प्रीतये सत्स्वरूपम्।।

Page 28. शष्दार्थन पुस्तावन् कावयं- Anandavardhana says, 'शब्दार्थधरीर तावत् काव्यम् and Abhi- navagupta has the following note on ag-

तावव्महणेन कस्याप्यन न विप्रतिपत्तिरिति दर्शयति। लोकाबतिका :- The Charvakas, Materialists. लोकेषु आावतं विस्ती- नेमनायाससाध्यत्वात् लोकायतं चार्वाकमतसिद्धधर्म: सोडस्वास्तीति लोकाबतिक:। " प्रायेण सर्वपाणिनस्तापत्

'नावउजीव सुलं जीवेभास्त्ि मृत्योरगोचरः। मस्मीभृतस्म देहस्य पुमरागमन कुतः' ।।" इवि लोकगाधामनुरुन्धाना नीतिकामश्राख्मानु सारेणार्यकामावेव पुरुषायों मन्य- माना: पारलौकिकमर्यमपभ्ुनानाभार्वाकमतमनुवर्तमाना एवानुभूयन्ते। अत एव तस्य चार्वाकमतस्य लोकायतमित्वन्वर्थमपरं नामषेवम् ।।' सर्वदर्श० p.2.

According to their views the soul is no other than the body possessed of the vital power, the happiness and the misery experienced in this world constitute heaven and hell, and the destruction of the body is salvation. Their god is no other than the highest king on this world. "चैतन्यापिािष्टदेह पवास्मा देहातिरिक आत्मनि प्रमाणाभावात् प्रत्यक्षेक्रममाणवाहितया अनुमानाहेर- नग्गीकारेण प्रानाण्याभावात्। अङ्गनालिक्कनादिज्न्यं सुखमेव पुरुषार्यः। कण्टकादि- जन्बं दु:लमेव नरकम्। लोकसिद्धो राजा परमेम्वर:। हेहोण्छेटी मोक्: ।।",

UNMESHA I. 353

Thoir views are embodied in the following verses :- "अब चल्वारि दुतानि भूमिवार्यनलानिका:। . .- .... किण्वाहिम्यः समेतेम्यो द्रडयेम्थो मदशक्तिपत्। मईं स्यूल: कुश्चोऽस्मीति सामानाधिकरण्बतः।। -.-

हेह: स्योम्यादियोगाज़ स एवात्मा न चापर:। !

मम रेहोऽयमिध्यृक्ति: सेभवेदौपचारिकी।। न एवर्गो नापवर्गों का नेवाहमा पालौकिक:। मेव वर्णाम्रमादीनां क्रियाम फलदाबिकाः।। बावब्जीने सलं जीवेवृणं कृत्वा पृत पिवेद। मस्नीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ।।"

Vide सर्वदर्शनसंभर pp. 4 and 6.

Siddhantachandrodaya thus explains the views of the follow- ers of Charvaka : -

'चार्वाकास्तु ब्राह्मणोऽई गौरोऽई स्थूलोडई जामामीत्वाविद्यामानाधिकरण्यप्रवीवे', माहणत्वाविधर्मनति शरीर एव ज्ञानात् सुलायाश्रयत्वं सिध्यतीति शरीरमेवा- ला। अनर शुतिरप्याह। स वा एष पुरुषीऽनरसमय इति। ननु शरीरस्य पार्थि- वल्वे पटादवन वेतनं तदिति चेन्मेव मंस्था: । केवलनागवशीदलस्य रागानुत्पाइक-

रकले कि वापकमिर्वाु:।

सुपुतिदशावां सत्यपि शरीरे पक्षुराध्युपरमे वटाधनुपलबधेम्ेन्ट्रियमेवात्मेत्या:। भपरे चार्वाकास्तु सुपुपिवत्ायां चक्षुरादीनामुपरमेध्रि मनसा सर्वव्यवहारदर्सर नातू सस्म नित्वत्वाच मन एवासमा। मतर सुतिरप्ाइ। अन्योडन्सराता मनोमय रति मम्यन्ते। 45

354 NOTES ON THE EKÂVALI.

इतरे चार्याकास्तु प्ाजेन विना व्यवहारावर्घमात् पिपासावानहमित्वायपलबबैथ पराण एवास्मा। मनर सुतिरप्याह। मन्योडन्तरात्मा पाजमय इति कलवप्ति।'

The following is from Sadananda's Vedantasara :- चार्वाकस्तु "स वा एप पुरुषोऽगरसमय" इत्यादि नुतेः प्रदीप्गृहात् स्वपुर्भ परि- स्वश्यापि स्वस्य निर्गमदर्सनात् स्यूलोऽई कत्ोऽइमिस्याद्यनुभवाच स्थूलशरीरमात्ेति ववति। भपरमारवांक: "ते ह पाणाः मजापतिमेत्य मूठुः" इत्वादिभ्युतेरिम्द्रियाणाम- भावे शरीरचलमामावाल् काणोऽहं वधिरोऽडमित्याद्यनुभवाचेन्द्रियाण्यात्मेवि बरति। अपरभार्वाक: "अन्योऽग्तर भात्मा प्ाजमय" इत्याविम्युतेः प्ाणाभाव इन्द्रिवारि- चलनायोगाइहमधनायवानई पिपासावानित्वाद्यनुभनाच प्राज आत्मेति बदति। अन्यस्तु चार्बाकः "अन्वोऽम्तर आात्मा मनोमबः" हस्याविन्युतेर्मनसि सुप्ने पाणादेर- मानावई संकल्पवानहं विकल्पवानित्वाद्यमुभवाच मन आस्मेति वरति। pp. 32-3. Page 24 .- भाक्तमू-्लाक्षणिक्म; derived from लकणा or Implication. Abhina- vagupta has the following ingenious note upon it :-

भज्यते सेष्यते पाज्ञेन प्सिद्धतबोद्योष्यते इति भक्तिर्धमोपमियेवेन सारूप्बादि। तव भागतो भाको लाक्षनिकोड्य:। बाढ :-

अभिषेयेन साऊप्यात् सामीप्यात् समवाबतः। वेपरीत्वाल् कियाबोगाल्लक्णा पञ्तधा मता।।

इति। अणसमुदायव से: श्रष्दस्यार्यभागस्तेक्ष्ण्वादिर्मकि:। तत आगतो गौणोड र्यों भाकः। भक्ति: प्रतिपाधे सामीप्यतेश्ण्यादी पद्धाविशय:। तां प्रयोजनतवेनोडिशय तत भगतो भाक् इति गौणो लाक्षणिकम। मुखयस्य वार्थस्व भक्गे भक्तिरित्वेव मुख्यार्यवाधननिमित्तमयोजनमिति नयसद्राव उपचारबीजमित्यक्तं भवति।। लोचन, P. 9.

अभाववादिन :- Those who maintain that there is no such thing as Dhoani, that the suggested sense is no other than the expressed

UNMESHA I. . 355

sense, in as much as it simply goes to adorn it. Bh- maha says :-

'शब्दछन्दोत्रमिषामार्थ इतिहासान्रबा: कयाः। लोकोनुक्ि: कलामेति मन्तष्या काष्यवेर्वशी (काष्यपूर्वदा?)'

Page 25.

कि व प्रतीत्ष: प्रतिषिष्यते-कारणत्वाद्।- This is the argument put forth before those who are arIf's, that is, who deny the existence of Dhvani :- Is Dhvani denied, though it is apprehended, or because it is not apprehended? In the first case, is it denied because it does not exist in some places or because it is found no where ? If it is denied because it is not found in some places, your argument is open to the fault of ( farvrarerr) proving what is already proved; because we too admit that Dhvani does not exist in some places ( in Chitrakâvya ). If it is denied (though apprehended) because it is not found anywhere, then you commit the fault of sarera or contradicting yourself; for you admit that it is apprehended and say that it is not found anywhere. In the second case, that is, if you deny Dhoani because it is not apprehended, then too you are wrong since nothing can be denied without being conceived in the mind. A thing cannot be denied, unless it is conceived in the mind.

कया पर्वते वह्विनिशवानन्तरमपि पुनस्तत्साधनाय विहिवं :प्वती वहिमान् भूमात्' इत्यनुमानम्" Vide न्यायकोध, pp. 937-8.

356 NOTES ON THE EKÂVALI.

बस्ब अमाव: स सस्य पतियोगी, as घट is the प्रतियोमित् of चडाभाप. Dhuani is denied in some cases. ध्वनि is then the भवियोबिड् of its हाचित्कनिषेष, and there is मतियोगिस in धनि. D.'s reading

म्वनौ for मने: is also good. पतियोगिमतीते: प्रतिभेधं प्रति कारणत्वात्- The प्रतीति (apprehension) of Dhvani is denied ; पतीि there- fore becomes the पतियोगित of प्रतिषेय and as the apprehension precedes the denial, प्रतीति becomes the कारण of मविषेष (तस्म पूर्वभावित्वात्).

Pages 26-7. गुणातिकरमेणोपजातमहिमान: कथमपि न नवन्ति रीतय :- रीति's are styles, 'गुणविस्िटटरचनात्मिका,' as defined by Malli- nåtha. They are treated of in the text at the end of the fifth Unmesha. Sarasvattkanthabharana defines, derives and divides it as under :- +

'वेदर्भादिकत: पन्थाः काव्जे मार्ग इति सृव:। रीक्गताविति धातो: सा प्युत्पत्या रीतिरिष्यते।। बेदर्मी साथ पाझाली गौडीवावन्तिका तथा। साडीया मागवी चेदि पोडा रीतिर्निगथवे ।।' सरण्कण्ठा pp. 147-8.

Abhinavagupta has the following gloss upon Gfa- 'तेवां (i. e. गुणानां ) च समुचितचित्तवृत्यपर्जे बदन्योन्यमेलनसमल्वेन पानक एव गुडमरिचादिरसानां संपातरूपतागमनं दीमललितमध्यमवर्णनीयविषयं गौडी. बवैदर्नपाश्ालदेश हेवाकमानुर्थदधा वदेब विविधं रीति: ।' स्वन्या० लो. p.6. ffa's cannot thus be contemplated apart from Gunas and are therefore included in Gunas. This is the argument of the पूर्वपकिन्.

UNMESHA. I. 357

Page 27.

पृत्तवस्तावदलंकारान्तर्भूवा एव- yfa's are styles of dramatic composition. They are included under different sorts of Anuprâsa; as they are formed by a special arrangement of letters to convey different .sorts of meanings agreeable to different sentiments. "वर्तम्तेडतुप्रासमेरा भस्विति।"

रवि। पृथकपृयगितिं परुषानुपासर: उपनागरिकानुपास: कोमलानपास इति sarawas v w' Abhinavagupta on Dhvanyaloka, pp.5-6. रषि is thus defined aud divided in सरस्वतीकरण्डागरण- *या विकासेऽय विक्ेपे संकोने विस्तरे तथा। नेतसो पर्तविजी स्वाल् सा वृत्ति: सापि पङ्डिया। केश्रिक्बारमटी चैव साल्वती भारती तथा। मध्यमारमटी चैष तथा मध्यमकैगिकी ।।" pp. 151-2. It is generally taken to be of four kinds :-

'भारती सास्वती चेव केशिक्यारभटी तथा। चतनो इत्तवो सोता बासु नाव्यं प्रतिष्ठितम्।।' माण्यशाख १-२९ मृरर्ि's are नाटकरचनाविश्ेपा: and are favourable to the de- velopment of sentiments as under :-

'पुझारे केगिकी बीरे सात्वस्वारमडी पुनः। रसे रोड्रे च बीमत्से परत्ति: सर्वन भारती । पतमो पृत्तयो सेवा: सर्वनान्मत्म मावृका: ।।' Vide आाशि्तियरपंण ४-१०.

'358 NOTES, ON THE EKAVALÎ.

Pages 27-8.

जातिस्त जातिमतो नातिरिभ्यते-

As the Mimamnsakas who place संकेत in जति derive म्यकि by भालेप, so is जाति to be taken to mean आतिमंत्. This is the `solution of the difficulty as to how qi which is an eraora- जाति is to be included in भलंकार's. bf. 'जाविर्जातिमवो नान्या समुरयम समुहायिम्मो नान्य: इति वृत्तिरीतयों न गणालंकारण्वतिरिकाः' Abhi- navagupta on Dhvanyaloka, p. 6.

Pages 28-9.

• वस्माइभिषाप्यापार-को बेढ कि निमित्तम-

This exactly follows the passage of the Dhvanyaloka below :-

'कि प वाग्विकल्पानामानन्स्याल् संभवत्यपि वा कस्मिभित् काध्यलक्षणविषा- विमि: प्रसिद्धरमवर्णिते प्रकारलेसे ध्वनिर्ष्वनिरिति तहलीकसहरवत्वभावनामकु- ितलोचनैर्मृल्यते तब हेतुं न विद्य: ।।' ध्वम्या. p.8.

The usqfry now sums up his argument in these words :-

Who can say the reason why you bestir yourself, parading so much proficiency in subtlety of reasoning, giving a tech- nical name Dhvani to a certain suggested sense which at the most is no other than a Guna or an Alankara and is not represented as a separate thing by old Ålankarikas, such as Bhâmaha and others, because it comes under the general definition of producing a charm ( Guna, Alankdra and Dhvani being all included under the definition of what produces a charm) even where it is possible on account of the endlessness of the varieties of the literal power or denotation of words.

UNMESHA I. 359

Pages 29-30.

वच तु समासोत्तयादिषु स्फुटेव प्रवीति :- सदन्तर्भावो न भक्ूर :-

Cf. 'वब दु प्रतीतिरस्ति यथा समासो्तयाक्षेपानुक्तनिमिसविक्षेषोक्िपर्या मोक्तापकृतिदीपकसंकरालंकारादी तभ धवनेरन्तर्मावो भविष्यति।' अवन्या P. 35.

Pages 29-31.

गुणेपु तावन्र ध्वनेरन्तर्भावो-विविधस्य अ्वनेरलंकारस्वं तावत् मत्बादिएम-

The Siddhantin meets the arguments of the Purvapakshin as under :-

. Dhvani cannot be included under Gunas; because Gunas are the properties of Rasa ( Vide Unmesha V.). As bravery and other properties reside in the soul, so do Mddhurya and other Gunas reside in sentiment (ra) which is the soul of poetry. Since properties cannot be identified with substan- ces in which they reside by intimate relation ( araa'y ), so cannot Gunas be comprehended under Gunins or Dhvani. Nor can Dhvani be placed under Alankâras. For certain Alankaras, such as S'lesha, have no connection whatever with the suggested sense, they being concerned only with the expressed sense. Dhvani therefore cannot be included under such Alankaras. Nor can it be included under those Alankâras like Samasokti in which there is a clear apprehension of the suggestion of matter ( suggestion of matter being included by Bhâmaha and others under Alankâras ); because a poem is called Dhvani when the suggested sense is predominant in it, and a poem full of .Gunas and Alankaras in which the

360 NOTES ON THE EKAVALI.

suggested sense is subordinate to the expressed sense is called Chitra. The predominance of the suggested sense thus consti- tuting Dhvani and the subordination of it to the expressed sense constituting Samdsokti and other Alankdras, it is clear that Dhvani cannot be included under Alankaras. Nor is the suggestion of Alankaras included under Alankaras. The figure Upamd is no doubt suggested by the figures Rùpaka, Dipaka, Tulyayogitd and others and it adorns the expressed meaning. But as the suggestion of Upamd is subordinate to the ex- pressed sense, there is no Dhvani. Rasa, Bhâva, Rasábhása, Bhavabhása, and Bhavaianti ( which are treated of in the 3rd Unmesha ) are also suggested in the figures Rasavat, Preyas, Urjasvin, and Samahita ; but the suggestion of Rasa &c. can- not be included in the figures Rasavat &c .; because the figures Rasavat &c. are constituted only when Rasa &c. are subordinate. When they are predominant, there is Dhvani. How can Rasa which constitutes the soul of poetry, and which is fit to be adorned ( ardienraf ), be an ornament ( aart )? Moreover the argument that Dhvani is not different from Guna and Alankdra because it produces a charm is vitiated by the fallacy called afarnta (where the middle term is not proved); because Dhvani is not the adorner (qreerrg) but the adorned.

Cf. the following explanation and refutation of the views of Bhåmaha and others by Râjanaka Ruyyaka in his Alai- karasarvasva :

हर हि वावन्द्रामहोट्टरट प्रमृतविरम्तनालंकारकारा: मतीबमानम्ये वाच्यो- परकारकत यलंकारपसनिक्िमं मम्बन्ते । तथा हि पर्णानोक्समस्तुतमसंसासनासो:

UNMESHA E 36/T

सवादेप्याअरयुषमेगोपनानम्ववासे पस्मनानं गम्बनानं वाययोपस्सारकलन स्पसिनये पराजेय: पसार्चे स्वसमपजम्' इर्ति बयायोग विविधया नड्ग्य-प्रतिपर- दिवे ते । रुट्रटेंन हु मांवालंकारो रिवेयोंस्त। रूपकदीपकायहुतितुल्ममो गितारावुंपभाधलंकीरो वाध्योपस्कारकत्वेमोक्ता ।' उत्पेक्षा तु स्वयमेव पर्वीयमाना कथित। रसवसमरेय:प्रभृतों तु रस्षमावादिरवा व्वर्श्योंभहितुलेनोंक: । तहित्य निवियनपि पतीयमानमलंकारतया क्वापितमेव।

. . . • ... । वस्मादियय एव व्यट्ग्यमामा (Scil, न सु व्यापारी भटनायकरीत्या) जीवितल्वेन वक्त्य:। वस्थ गुणालंकारकृतचातत्वपरिमहसामरा- जयम्। रसादवस्तु जीवित भूता नालंकारलेन वाच्या: । अलंकाराणामुपस्कारक स्वाइ्रसारीनां च प्ाधाम्बेनोपस्कार्यल्वाठ् । तह्माड् व्यङ्ग्य एव वाक्वार्थीभूत: काव्बजीवितमित्वेष एव पक्षो वाक्यार्यविदां सहदयानामावर्जक:। व्यप्तनष्यापारस्य सवेरमपहुतस्वात तदाम्रवेण च पक्षान्वरस्माप्रतिष्ठानात्।' अलं सर्व, pp.3-6 and II-I2.

कारािमिकाऐेध्वन्तर्भादः' इति ततप्यसमीचीनम्। बतो वाध्यवा चकमानाय्विणि' मस्याने ष्यह्ग्यम्यअकसमाश्रदेण व्यवस्यितस्म धवने: कथमन्तर्भाष: वास्यवाचक- चारस्वहेतयो हि तल्बाफ्भूता न तु. तढेककपा पवेति प्रतिपिपाइयिष्यमाणलास.। परिकरश्लोकभाभ

वाध्यवाचक चारत्वहैस्वत:पातिता कुतः ॥'* धम्या, P.34

Pages 32-85.

In this passage are refuted the views of Mahimabhatta, the author of Vyaktiviveka. Mahimabhatta's statement, that Dhoani is not different from Ahumana, is worthless. For Vy&pti is a constituent part of' Anumana. There can be no 46

362 NOTES ON THE EKAVALi.

Anumana without Vyapti. It is the invariable concomitance of the Sadhana ( middle term ) with the Sadhya ( major term). In the case before us sufr is the ar and wewdt the ar put forth by the dufiry. Now the invariable concomitance of the middle term with the major term is ascertained by auyoro ( non-cognition, as when the absence of knowledge is to be proved by the absence of what is fit to be known, the ध्ापि, बन बम शेवानावस्तभ वम जानाभाय, being proved by the non-cognition of what is fit to be known), or by anre ( identity, as when S'ims'apa is to be proved a tree, the sarfi between firwyre and yrer is ascertained by their identity), or by agwfer (production from it, as when the existence of fire is to be proved from the existence of smoke, the sf between wn and uff is decided by y being produced from वदि). As stated above, ध्वनि is the साध्द, and शष्दार्थो, साधन of the yiqfra. Now urgywfey cannot prove the aru in this case; for it can prove only that area which consists of absence of some thing, as the absence of a jar (grarrart) can be proved from gqufy. The fact, that there is no jar here, can be proved from the fact that it is not cognised here ; since, had it been here, it would have been cognised. If the gluffr were to argue that he is going to prove uprna from yntey, the is vitiated, it being aferr ( inconclusive ). When the cognition of sfr is evident, how can its non- cognition be accepted? The ferafr does nor prove the absence of erfa from its non-cognition, but the existence of a from its cognition. Nor can srnrmr be proved from he non-cognition of words and their sense. For the

UNMESHA I, 363

noncognition of a jar cannot prove the absence of a pillar. The non-cognition of one thing cannot prove the absence of another and therefore the non-cognition of words and their sense cannot prove the absence of ufa. Thus auofa cannot establish the suf between ar and arvm (urfr and vea). Let us now see whether areres can establish the uf. The following is the syllogism in which it establishes the sff. This is a tree, because it is a S'imnt'apa. What- ever is a S'imiapd is a tree, as this one which is admitted by all. This is a S'imsapa. Therefore it is a tree. Here the marfe between Simf'apd and a tree is established by identity between them. Though one might say that there is no surfa in the form, whatever is a tree is a Simiapa, because sandal and Champaka are not S'imiapds, yet there is a sufar in the form, whatever is a S'imsapå is a tree. Therefore, this is a tree because ft is a S'imsapa, is a correct agara. For though the , TTeT, cannot prove the ar, firggneT, the vg, faragrer, proves the साध्ब, वृक्षस्व. There is no ध्यनिचार of the हेत, or no instance in which ig is found where ar is not found, there being no fregrer in quremararn ( where there is no "). Thus the safa between fireyr and yw being estab- lished by their identity, the ta, ferararer, proves the ar, fwe. But arerera cannot establish the sana in the case before us. As the y, fuuvrar, proves the ans, grer, by its identity with it, so neither words nor sense, whatever is taken as Hetu, can prove the suggested sense by identity; because there can be no identity between the suggested meaning and that which suggests it (words or their primary

364 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

signification> On the contrary the suggested megning cemes out prominently, keeping words and their primary signifcation in a subordinate position. Thus nes.can- not be whriwx. It now remains to see whether the nuf botween arw and ana.can be established by agerf (Enm being produced from the arx). But this view also does not stand the test. For this is the instance of qgegfn-This region bas fire, because it has smoke. Smoke being produced from fire is able to serve as a iig in proving the existence of fire, its producer. But in the case in question, words and their sense which are admitted as tg ( in proving the an, mft) by the qhufr (who considers ufa as included in agnr) are not accepted even by him as produced from the sug- gested sense. Because words and their sense ( expressed sense ) manifest themselves from their generating causes even before the suggested sense arises. Thus as neither wor, por argers, nor agfnr can establish the sf be- .tween the middle term, ruf, and the major term, wfa, there is no sna and consequently the view that ufr is included under siarT, propounded by Mahimabhatta in his aferfars, is unsound

Jayaratha, in his commentary Alaekaravimarshint on Alas- kårasarvasva, gives the following verse embodying the views of Mahimabhatta:

संबन्धव: कुवबित् सा काष्मानुमितिरित्युक्ता।।'

This view is thus touched upon in Alankdrasarvasva :-

UNMESHA .I. 365

यछु एफितिलेककारो मान्यस्व प्रतीयमार्म प्रति विक्तयास्मअगरथानुमा-

रितामिकनन् न वडतद् जसामभरियने: सोवनीजमतिमहनमरनमिति नेह प्रयम्बदे।। . Pp. 12-1S.

The commentary of Jayaratha on this is worth perusal :- . इह लिङ्गलिम्गिनोस्तादास्म्यतपुल्पत्तिम्मामेव तावल् प्रतिबन्धो निधीयते। तश्िय- बेनैव थ साध्यसिदिः। अन्बया हि साध्यसिज्धिर्न स्यातृ। म्वनिचारात्। तम वादात्म्यं बथा कृतकत्वानित्यत्वमोः । तदुष्पत्तिर्बया वद्विधूमयोः । वाच्यमतीय- माननी: पुनस्तादात्म्यततुत्पत्ती न स्त: 1 वया हि-'निग्नेषच्युतचन्दनं ख्वनतच्त्- 'इन्यासै विचिना विषेषो नियेभेम वा विभि: मतीयते। न वस्म बाउमेम यह साहात्म्यम्। विरुशस्याठ्। न झमाने आदाल्म नवि भाग्ो- उ्म्मश्रवाष्मा। नापि बहुस्पस्ति: + अभावस्य जन्मजनकत्वायुपपचे: । कापि निभोषस्युतचम्दनादीनां विशेषणानां वदब्तिकनमनानुनापकलं डुकम। तेषां स्वानासवांपे सडावाइनेकान्तिकल्पास्।। p. 13.

वादास्म्य and तदुस्पत्ति are put forth as व्याप्तिमयाजक by the बीसs as under :-

'हदुत्यश्तिनिमयेन अविनाभावो निाश्नीमते । तुस्पत्िनियवथ कार्बहेतो: पश्नसोपलम्भायपलम्भपसकनिबन्धम:। कार्यस्योस्पसे: भागभुपलम्भ: कारणीपस- कमे सखुपलम्भ: उपलब्धस्य पभ्ाह् कारणानुपलम्भाइमुपलम्भ इवि पत्तकारण्या भूमघूमध्वनो: कार्यकारणभावो निधीयते । तथा वाहात्म्यनिमयेनाप्यविमा- मायो निशीयते। यदि चिश्रपा वृक्षत्वमतिपवेठ् स्वाल्मानमेव जहादिति बिपश्े बाधकप्रुतेः। अप्रवृत्ते नु बाधके भूय: सहमायोपसम्भेि वयभिचारधड्राया: को नियारमिता। विंतपावृक्षयोज वादासम्यनिमयो पृस्तोऽवं विश्वपेति सामानाधिकर- ·यबलापुपपथते। न दात्यन्तामेदे तत् संभवति। पर्यावत्वेन सुगपदृपि प्रयोगायो मात्। नाप्यत्वन्धमेहे। गवाश्चवोरतुपलम्भात्। तस्मात् कार्यालामी कारनमास्मान- मनुमस्पवत इति खिद्धम्।।" Vide सर्ववर्शनसंभह of माधवाचार्य, p.8.

366 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

wgmryf is established by Mammata in the fifth Ulldsa, at the end of which he refutes the view of Mahimabhatta by shewing how asrmr cannot be included in porr. For the wwarw in such cases is vitiated by fallacies. He shews how in the well known instance 'भम धम्मिम विस्सजो-' the भनमान is vitiated by the fallacies अनैकान्तिकत्व, विश्लत and

Page 36.

They are Mimamsakas of the Bhatta school, i. e. followers of Kumarila or Tutdta who are both known as Bhatta. They are Naiyayikas. They maintain that words have a general meaning. The logical connection of words that form a sentence is not known from the import of words, but from माकाडक्षा, संनिधि and बोग्यता. In गामानय, गो means सालादिमान परार्थ generally, भमू shews कर्मस्व generally, भा hitherward gene- rally, नी motion generally, and हि, मध्यमपरपकर्ता and भाज्ञा generally. m does not express the ur meant there, viz. theur of the कर्मसव denoted by भम, nor does भम् mean कर्मल residing in गो and with reference to the किया, भानवन, and so with भा and नय. 'एतेषानभिहितान्यववादिनामयनाग़यः। वर्ट करोदीत्वारौ पटवृति- कर्मस्वानुकूला कृतिरित्ययों बोष्यते। तभ घटशक्स्य पटोऽर्य: अमुमत्ववसप कर्मता। वृ्िता तु न कस्मावीत्वपदार्योऽपि वृस्तिता वात्पर्ववश्ात् भनवो: संखर्ग- विषया भासते II'. The connection between the पदार्थ's is known from माकाक्का, संनिधि and योग्बता, and when the connection (arra) is known, a special sense arises, which was not expe- rienced before. This is तात्पर्थार्य or वाक्यार्य. It is पदननिषेक,

UNMESHA I. 367

becanse or's have only a general meaning. According to this view the purport of a sentence arises not from the sense of the words themselves, but from the logical connection among the several notions belonging to them. Pradtpakara thus puts forth this view :-

'सपवात् पहानां परार्थमाने सक्कि न स्वम्पबांगेऽरि। गौरवादन्यलभ्यताभ।

पहार्थोऽपि परतीयते। न चापहार्थमतीतावतिमसङ्गः । स्वरूपसतः ध्क्यान्यवत्वस्व नियामकत्वादित्यनिहितान्वयवादिनां मतम्'।।' काष्यम p. 20. मनिहितानां (साधारण्बेन पदशवत्था पविपादितानां) पक्र्यानानम्यय इवि

Page 88.

The author refutes the views of the Mimamsakas who do not accept ध्वनि ('पतीयमानं प्रति विवदमानाम्' as he puts them, Vide p. 36). They hold that there is no susrgfwr and that the ष्वक्ग्ब sense is conveyed by भभिधावृत्ति. But when accord- ing to their views words have only the power of conveying a general meaning and when they cannot express the sense of a sentence which is no other than connected notions belonging to themselves, in other words, when the afrmgher of words is not competent to explain to us the logical conne- ction of the ideas conveyed by them and thus to enable us to arrive at the meaning of a sentence, but has to take in the help of आाकाङसा, योग्बता, and संनिधि for the purpose, it can surely not be expected that it can take us to the sff or

368 NOTES ON THE EKAVALf.

#erarnd of a sentence which arises after thesentence is understood:

'नम्मते वाच्यार्थमोधविषयीकृतमपि संसगें सक्योपस्थापनपरिक्षीणग्नि- मिधा नावभासवतीति सदरथे तात्पर्थवृत्तिरवलम्बयते सन्मते वाक्यार्यबोघोत्तरका- सीनावां व्यट्ग्योपस्थितो ने वामिधामभाव इति किमु वक्तव्बम्।।'

Pradipakāra says :-

'ववः पदेस्यः प्रथम पहार्यस्मृतिः। अथ पदार्थविश्ेषणामन्वजनिदेपरूपस्थ. वाक्यार्थस्य मत्यम: । ततो व्यङ्म्यपतीविरिति तृतीयकक्षार्य कुचोडभिषाबा :- मसरणम्। द्वितीयकक्षायामेव तवनपेक्षणात्। वतोऽ्रभिहितान्वयवावेऽगक्य एवा- न्वय आाकाङ्क्षादिवघेन प्रतीयते ।।' काव्यम, P. 173.

Pages 38-41 मारोह जयाब कुक्लारमित्वादि वाक्यं-पदार्थसार्य एव वाक्यार्य :-

The Prabhakaras, another school of the Mimamsakas, followers: of Prabhakaray otherwise known as Guru; hold that. in the sentence HrT, ir does; not mean any cow" generally, ung any avfer generally and so on; but r expresses गो as the. मशय of कर्सल, and भम, कर्मल residing in गो and se on. Thus the anr too is shewn by the vrit, and: माककसा, भोग्बता, and सशिध-are notrequired forit. The पwf: does not enable words to express their meanings. generally, but. connectedly. In actual life meanings of words are learnt not by bringing things and knowing the words that express .. them, but by sentences. A child hears one say wira and he sees. the action that follows. That is, he sees. another man making a सास्माविमान् परार्थ move from: one place te: apother and understands that the whole action of the

UNMESHA I. 369

man addressed is the meaning of the sentence. He then hears anamra and sees a different animal brought, but the same movement as before, nr being common in both the sentences. He accordingly knows the meanings of ofr and Y; but he does not know them generally, but as connected with those of other words. So the connection (sroqa) is known from the qraftr itself. Thus as in actual life a sentence alone can set a man to action or stop him from it, words constituting it, connected together by आाकाङक्षा, योग्यता, and affa, express a connected meaning. The sense of a sentence is therefore no other than the collected notions of words which stand in the relation of principal and subordinate (विश्ेषणविशेष्यभावापभः) according to the purpose that they have to serve ( कुस्युदेशवििटट:).

प्रवुत्तिनिमित्तरम (p. 40) is to be taken by उपलक्षण in the sense of प्रवृत्तिनिवृत्तिभिमित्तस्य (Cf. the readings of G., M., and T.), भारी ह जबाय कुञ्जरम् being an instance of प्रवृत्ि and भवरोह कुञ्रपन्जा- सस्ते जबा, of निवृत्ति•

Page 41. . -वचनीयताम्- This refutes the view of uftramrnarft's ( Mimamsakas ). When a sentence expresses collected notions of words con- nected with one another (fafdess), on which (connected sense) lies the aaa ( convention ), and is not able to express even the sense of the words forming it not connected with one another, on which no ana is placed, but which is no other than what is expressed by itself, then how can the suggested sense, which is altogether different from the sense 47

370 . NOTES ON THE EKÂVALÎ.

first conveyed by a sentence, being another sense altogether, on which there is no संकेत, be expressed by भभिषावृत्ति!

Page 42. यदि पुम: सोडय Bhatta Lollata and others maintain that as a single arrow, discharged by a strong man, destroys, by the single move- ment, called velocity, the armour of the enemy, pierces his vitals and takes away his life, so a single word, used by a good poet, brings before us, by a single power called Afrr ( Denotation ), the sense of a word, teaches us its a (syntactical connection ) and makes us apprehend the suggested sense. In other words, those who hold that the power of words reaches very far like that of arrows say that afrur is competent to express whatever sense is appre- hended after a word is heard. But this boast is futile. For according to this view in sentences like -- "He says, 'This angry Narasiinha king will at once lead his army against you. Do not run away through fear, come near me", the ideas of terror and breathlessness on the part of kings which are suggested and which are not denoted by aca will be ex- pressed and this will be wrong, because there is no convention (संकेत) there.

Page 48.

नास्ति यदि व्यङ्ग्वष्यअ्रकभाव मसज्यत If suggestion is discarded, there will be no such relation as that of the suggester and the suggested ( i. e. the relation of some words suggesting the suggested sense) and in the

UNMESHA. I.' .37I

absence of this relation, the classification of Doshas ( Faults in composition ) into permanent and non-permanent ( euare. स्कृतित्व being always a fault, while अपतिकटस्व being a fault when the erotic sentiment is suggested, but not when the furious sentiment is suggested or in other circumstances) which is based upon this relation will be useless. घ्यातसंस्कृतित्व is a fault in composition arising from the violation of the rules of grammar, a solecism, as in

विहव च गृहांस्तान् वे व्यत्वस्तनववृत्तय: । कदा भविष्यते वास: कटकेपु महीभृताम्।। प्रतापरद० होप० मक०

भविष्यत constitutes the fault, because the Atmanepada form is ungrammatical. 'भविष्यते इति भवतेरात्मनेपदित्वं सष्वधास्त्रविरज्धमिति ऋयतसंस्कृतिः।' This fault is permanent, except in ar or imitation. Mammata says, 'भनकरणे तु सर्वेषाम्' (Scil. भदुरता). The follow- ing is the instance given by him :-

पश्येष च गवित्याह सुनामाणं वजेति च। काव्यम, P. 466. Here r without a case-ending constitutes the fault eref- Fa, but it is not a fault, because it is ergarror or reproduc- tion of another's words as spoken by him. Rudrata says :- "अनुकर नभावमविकलमसमर्यादि स्वकपती गच्छम्। न भवति पुष्टमतावृग्विपरीतसिटवर्णे च ॥ काव्यालं०, P. 73. On this the commentator Namisadhu says :-

वथा विकवनितम्बाया: पतिममुकर्षाणा सखी माह-

.

372 NOTES ON THE EKAVALÎ.

'काले मार्य सस्ये मास वरति सकार्ष बथ सकाजम्। रद्रे सुम्पति रं या पें या तस्मे इस्ता विकडनितम्या।।' gfaager is a fault arising from the use of an unmelodious word or expression. It is called TUeT by Vidydnatha. The following is the instance given by him :-

The following is the Pradtpakara's note on this Dosha :- अयोग्यते-स्वाबसे शम्प्रयोगे कर्णोपतापकरसप्रयोगैन श्रोनलेगो रसापकर्षावेति (It must be remembered that रसापकर्षत्वम् or what- - ever detracts from re in a ata urrr is the general definition of a Dosha) स एव सहीजम्। अत एव प्रतिकृतवर्णादस्य नेद:। तम करणोप- सापारेवुस्वात् (In प्रतिकूलवर्णलव the Dosha arises from the use of letters unfavourable to the growth of a particular sentiment, while in yiaage it results from the use of a word which galls the ear ) । अत एव चाुकरणे वेबाकरणादी वक्तरि मोतरि वा रौड्रारी रसे ष्यट्ग्बे नीरसे च काव्येऽस्व दोषत्वाभावः। आाधे सस्बैवानकरणीयतया स्वायन्यमावात्। द्वितीये च तत्स्वभावावगमेनोहेगाभावास् । तृतीये प श्रोतुस्ते-

p. 203. Page 43. अपि च यदि मतीयमानोऽर्यों -न समपरस्वत Moreover if there be no suggested sense, a word in a poetic piece, reminding us of some thing indecorous in the absence of its connexion with the sense given to it by context will not be fit to be avoided.

UNMESHA L 373

sfor ( the use of an indecorous word ) implying shame, disgust, and inauspiciousness is a fault and is therefore to be avoided. If there be no cuwrn, a word cannot suggest an indecorous meaning and cannot therefore be fit to be abandoned.

Pages 43-44. अपि व यदि विदयमानेऽरपि- -म भवितर्व्य भेदेन Cf.'वेधम्यसत्वेऽपि बधमेद: स्वात् तदा नीलानीलादेरपि न कचिद् भेद: स्वान्।

कारणमेदय" इति ॥' काव्यम, p.188. Page 45. कारणमेवात- कारणभेढ is the same as निमिस्तमेद of नम्मट, 'सब्दानुद्यासनज्ञानेन मकरनाहिसहायप्रतिनानेर्नव्यसरिवेन तेन चावगम:) इसि निनित्तस्य।।' काव्य- मका ९उ० This is explained as सापकमेर by प्रदीपकार 'माज्यत्म

साफकमेद:। क्राव्यम, p.I89 माध्यस्थावयोध: प्रतीतिमान°-भमस्कार हति- This is called कार्यभेद by प्रदीपकार, 'वाच्येन न्युत्पननामस्य पवीति- भाचनू। अम्येन तु विदग्यपरवाच्वत्व सहडयस्य चमक्विरिति कार्यमेव:।' ल्लाष्य- Te, P. 189.

Pages 46-7. अनर काचित् स्वेरिणी-विषयमेराजेड: ।/- With this whole passage compare Abhinavagupta's Lo- chana, which it closely follows :- - 'काचिरनिमीता कुतमित् खण्डितापरा तत्सविषसंविधाने भर्तरि तमनवलोक-

374 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

माध्यमविनववतीविषयम्। भर्तृविषयं सु अपराधो नास्तीत्वाबेद्यमानं व्यडूण्ब्। तस्वां च प्रियतमेम गाठमुपालम्यमानायां तहपलीकत्क्ितप्ातिवेदिमकलोकविषय चाविनयमच्छाइनेन प्रत्यायनं व्यहग्थम्। तत्सपरम्यां च तटुपालम्भतदविनय- महटावां सौभाग्वातिक्वक्यापनं मिबाना इति श्रष्दवसपदिति सपर्नीविषयं ध्यट- ग्वम्। सपल्नीमध्ये इवस्ललीकतास्मीति लाघवमास्मनि महीतुं न बुक्तम्। प्रस्टु- तायं बहुमान:। सहस्व ध्ोभस्वेशनीमिति सलीवियय सौभाग्यप्रबयापर्न व्यड्ण्बम्। अधेवं तव पच्छप्रानुरागिणी हदयवद्रमेस्थं रस्षेता। पुनः मकटरहनवंदनविधिर्न विषेय: इति तमोर्बकामुकविमयसंबोधनं ध्यड्ग्डम्। इत्यं मबेतरपद्रतमिति

Page 48. वेजपि सहदव°- समीहि Cf. the following from Dhvanyaloka which it exactly follows :-

स्ववादिन: । बत उक्तवा नीत्बा वश्यमाणवा च ध्यने: सामान्यविसेषलक्षणे पति- पादितऽरपि बद्यनाययेवत्वं तत् सर्वेपामेव वस्तूनां तत् प्रसकम्। यदि पुनर्ष्वनेरवि- धयोदस्थानया काष्यान्तरातिघ्याि ते: स्वरपमाययायते तत्तेप्पि सुक्तामिधाबिन एव II' ध्यन्बा, p. 59.

Pages 48-51.

In this passage is refuted the opinion of those who hold that the suggested sense can be arrived at by the process of Implication (नाक्कोडन्बे: समदीर्यते p. 22). Those who say that the suggested sense comes from Impli- cation and is therefore no other than the implied sense should be asked whether they consider the non-differ- ence of suggestion from implication to mean the identity

UNMESHA I. 375

(ares) of suggestion and implication, or whether they consider implication to be the constant differentiating pro- perty( a0T )of suggestion or a differentiating property in some cases (ayHeTT ). Now suggestion cannot be identical with implication; because we know that both have properties opposed to one another. For implication is based upon the consideration of the barring of the expressed sense, while suggestion is based upon that of the particular nature of the speaker, the person to be informed and other things. How then can Implication and Suggestion be ever supposed to be identical! Moreover there is an Anumâna to prove that Implication and Suggestion are different :--- Implication and Suggestion are different from each other;

Because they have different properties, Whatever things have different properties are different

from one another,

As a jar, cloth and other things. Nor is the second view that Implication is the definition of Suggestion correct. Because the definition ( ema, the constant differentiating property of Suggestion ) is beset with a number of fallacies that will. be pointed out. Since a definition is a constant differentiating property, it is a म्वतिरेकिहेतु (a हेतु or middle term which has व्यतिरेकष्याति" only and no अन्वयष्यात्ति) and the अनुमान is thus arranged :-

fiaaf is the invariable concomitance of the absence of the major term (anarm) with the abeence of the middle term

376 NOTES ON THE ERAVALI.

Suggestion is different from other things, Because it has Implication, What is not different from othe: things is not one that has Implication, As the power of Denotation and other things. When the ugar stands thus, it is fallacious; for the ia is vitiated by the fallacies amafd and fower. The tg is arnfar (non-existent in a part of the qnr); because Implication is non-existent in suggestive poetry based on Denotation (विवकितान्यपरवाध्यजाने). The हेवु is also fir (contrary, or aremarenH, being less extensive than the negation of arur, i. e, existing on the favn, but never existing on the avn); for the fact of Suggestion being different from other powers ( Implication and Deno- tation) is to be demonstrated (ar) and the in, fwner is faw, being some times found in anarna ( being arrarr- IH); because it is sometimes found in words like 5us, conventionalt words which are not different from other sorts of words ( or rqa) as they simply imply, like as implying discrimination, and suggest nothing. Implication cannot therefore be the definition of Sugges- tion, as it is open to the fallacies of wofefar and Frewer. Similarly the third view that Implication is the differentiating

"पक्ष (व्यक्तिः) inoludes both भभिवामूलम्पनि and लक्ष्णामलम्पनि and tho हेतु, भक्तिमन्व being non-existent in अभिधामूलम्बनि (a part of the qक ), it is भागासिद्ध. + म्युम्पतिरहिता: शब्दा रूम मखण्पलदय: ।', रूड words are opposed to or etymological words.

UNMESHA I. 377

property of Suggestion in some cases is not correct; for there is no Implication in suggestive poetry based upon Denotation (विपकितानयपरवाभ्यप्वनि) and even if it be accepted that Implication is the O ( differentiating property in some cases) of Suggestion, Implication and Suggestion can- not be identical; because बक्ति (उपरक्षणीय) can exist without मक्ति (which is taken to be its उपलक्षण) as in भर्भिधामूलध्यमि. The readings of T., it may be remarked, 'भक्तव्यवत्वारमिन- त्वासंभव एव' and 'उपलक्षणेन विनास्ुपरूक्षणीबसिलेः' are the best. Our author follows अनिकार who proves that भक cannot be vafr by proving that there can be neither arer between them, nor can भक्ि be the लक्षण or the उपलक्षण of ध्वनि. It should be remembered that the word unfa is very compre- hensive and has five senses. 'पद्चधापि ध्वनिश्ब्ार्थे बेन वन बतो बस्म वस्ने इति बहुव्रीहर्यान्रवेण वयोचितं सामानाभिकरण्वं संथोज्यम्। शबदेडयें व्यापारे व्यडूंग्ये समुझवे चेति।।' छन्या० लो०, pp. 48 and 51. Abhinavagupta says :- 'नक्तिम ध्वनमेति ताबूप्यं लक्षणमुपलक्षममिति निविधमपि मतं ूपयति। कि पर्याववस्तानूप्यम। अथ पृथिवीस्वमिव पृथिष्या मन्बतो ष्यावर्सकधर्मरूपतया लक्षजम्। उत काक इव देवदत्तगृहस्य संभषमाचाट- पलस्षणम्।' अन्या. लो०, P. 51. Thus ताबूप्ब is identity as in the case of a synonym of a word (पर्याव), लक्षण is a differen- tiating property (ष्यावर्त्तकधर्म), and उपलक्षण an occasional mark, as a crow sitting on Devadatta's house is an aqaeor of the house. qorr is, as Mallinatha well explains it, काराचित्कष्यावर्तकधर्म. 'प्रयोगकाले गृहे काकासस्वेषपि बदा कराचित् काक- समवधानेऽ्रपि पूर्योपस्थितकाकस्मरणेन रेवहसगृहं विज्ञावत इति काकस्योप- लक्षनल्वम्।' म्याबकोश् p. I51. It is in fact the same as तटस्थ- लक्षण. Now आनिकार refutes the first view of तानूच्य between 48

378 NOTES ON THE EKAVALÎ.

भकि and धवनि by saying, 'मस्या बिभासे नैकतवं रूपमेलइयं ध्वनि:।' He explains the Karikd thus :- 'अवमुसप्रयासे आनिमंतय नैकलं बिभार्ति। मिमकपलास्। वाध्यव्यतिविक्तत्वर्यस्य वाच्यवाचकामयां लल- बेणार्यमकाश्न बम व्यट्म्यपाधाम्ये स धवनि: । उपचरमानं ज मकि:।' उदन्या• PP. 50-1. अभिवयगुप्त explains उपचार as 'उपचारो जुणवृत्तिर्मकणा'. That मक् is the लक्षण of धवनि is thus refuted :- 'मतिष्यापरयाष्यासेर्न चासी लक्ष्यते वबा।'. तबा means भन्तवा. The Karikd is thus explained :- 'न थ भत्त्या ध्वनिर्ल- दमते। कथम्। अविष्यापेरयाप्ेत्र । तभातिष्याप्ति्ध्यनिष्यतिरिक्तेऽपि बिषये भक्ते: संभवात। बत्र हि व्यञ्जकत्वकृतं महत्सौष्ठवं नास्ति तभाप्यप चरितश्रम्पृर्मा प्रसिदधनुरोधप्रवर्तितव्यवह्ञरा: कवयो दृश्यन्ते।' अ्वन्या. P. 5I. In a word which has an implied sense, the object of Implication is suggested by धव्नि (ध्वननव्यापार or Suggestion); but if the object suggested is not very beautiful ('बब व्यञकत्वकृतं महत्सीष्ठव नास्ति' or as Abhinavagupta puts it, 'बब प्रयोजनं सदपि नाइरस्पदम्'), what is the use of व्यञ्जना or ध्वननष्यापार? 'न पैवं- विष: कदानिदृपि अवनेर्विषयोऽभिमतः।' वतः- 'उकत्यन्तरेणावश्यं यत्तचारुत्यं प्रकाशयन्। सब्दो व्यक्षकतां विभर अन्युक्तेर्विषयीमवेत्।।'6वम्या०, P. 53. . Thus when ष्यख्मा is not accepted in cases where the प्योजन is not charming, it cannot of course be admitted when there is no प्रयोजन. Anandavardhana says :- 'रूठा ये विषयेऽन्यम शळ्शः स्वविषयादृपि। लावण्याद्या: प्रयुक्कास्ते न भवन्ति पदं धवने: ॥' धवन्या०, . 53. Abhinavagupta comments upon this as under :-- "लावण्बादा ये सठश: स्वविपयाळ्पणरसयुक्तत्वाऐः स्वार्यादन्यन हययलासे रूम: अडत्वादेव चितवसंनिध्यमेक्षपष्यवधावभून्या: बलह-'निरूठा लक्ना: काभित् सामर्थ्यादभिवानवत्'. इदि से तस्मिन् स्वविषमदण्यन प्रयुक्ता. अि

UNMESHA I. 379

म धाने पद नवम्ति। न तब अनिष्यनहाए: 1 मदिमहमेवामुलोम्यं मातिकूल्डं समझ्रचारीस्वेवमादय: शब्दा लाक्षनिका सूशन्ते। लोम्नाननुगतमनुकोम मदर्गम्। कूलत्म प्तिपसतबा स्थिवं भोत: प्रविकूलम। तुल्यगुरुः साहाचारी। इति मुदमे पिपना। भम्य: पुनरूपचदित एव। न चान प्रयोज्न मिशिपुरिश्य रूक्षणा प्रषृमेति म तडिपियो ध्यननव्यवहार:।" ध्यन्या. लो, Pp. 53-4. Thus the definition, माक्ति: ध्वनः, is open to the fault of अतिष्याप्ि ; for वभ बम भक्तिस्तम तभ ध्वनिरिति तावनास्ति।'. It is also open to the fault of अष्यात्ति; for in विवक्षतान्यपरवाच्यध्वनि there is no लक्षणा. "यम मम ध्वनिस्तम तथ बदि भक्तिर्भषेत्र स्वारव्याप्तिः। न पैवम्। अविवक्षितवाच्येऽ्रस्ति भकतिः। 'शिसरिणि क नु नाम कियािरं किमिधानम- सावकरोत्तपः । तरुणि येम तवाधरपाटलं रपति बिम्नफर्ल शुकश्ापक ।' इन्यादी (विवसितान्यपरवाच्ये) तु सा कथम्।।" अवन्या० लो०, P .. 55. Thus भि cannot be the definition of ध्यान. Nor can it be the रवलक्षण of it; for 'कस्यचिद् व्यनिभेतस्य सा तु स्यादृपलक्षजम्' s-aro, p. 58. Abhinavagupta's commentary on this Karik is -- 'ननु मा झद् ध्वनिविधि भक्तिरिति चैक रूपम्। मा व भड् भक्तिष्क नेर्लक्षणम् । उपलक्षणं तु भविष्यति। यम व्निर्भवति तत्र भक्तिरप्यस्तीवि मत्तयुपलक्षितो ध्वनिर्न तावरेवत् सर्वभास्ति। इयता न कि परस्थ सिदधं कि या नखुटितम् ।।' धन्या० लो०, P. 58. भन may be the उपलक्षण of some sort of ध्वनि ('भक्तिर्वकष्यमाणमभेदमध्याठन्यतमस्य भवत्व यदि नामोपल क्षणतथा संभाव्येत'). This, however, does not prove that भक्ि is the same as ध्यक्ति or ध्वनि, and thus the views of those who hold that ध्जन is भाक्त ('भाक्तोऽन्यैः समुदीर्यते' or as आानन्वर्धन has it, 'भाक्तकमाहुस्तमन्ये') are refuted.

प्रदीपकार's note on ध्बखना being altogether different from aaon is as under :-

लक्षणानुगतमेव ध्वननमिति ध्वनेस्तव्क्षणमिति वाच्यम्। अभिषोपजीवनेनापि

380 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

दिव्बसना। न य वर्णमानेऽ्रभिधा लक्षणा था । नापि सब्दानुसानेब। बिक-

SreT., p. 192.

Page 51.

बज्ु गुणविकिट्ट' --- सस्ा:

· Vámana, author of Kavyâlankára Sutras, gives an arrange- ment of words containing excellencies (gor ) to be the soul of poetry. 'Merren Free' 31 Q1 ll. The Vritti on the Sitra is, 'रीतिर्मानवमात्मा काम्यस्य । शरीरस्येपेति वाक्यशेय:।'. Then the next Sitra defines रीति-'विप्िटा पहरचना रीति श२. It is explained as 'विशेषवती परानां रचना रीतिः'. The विशेप is explained in the next Sutra, 'विशेषो अणात्मा' १। २ oll, on which the पृत्ति is 'पक्ष- माणगुणरपो विशेष:'. Thus रीति is गुणविसिषपवरचना and is the soul of poetry. Gunas therefore are a constituent part of the soul of poetry, and are avenri ( fit to be adorned ) and not avesrra ( ornament); but Vámana calls them properties that adorn poetry :- 'काष्ययोनावा' कर्तारी धर्मा जुणाः' का १ २। and thereby contradicts himself.

Page 52.

क्रिवेत पेनू- -बडु स्थान

This is a verse from श्रीहर्ष's नैपवचरित, (canto III., verse 23). Mallinatha's note there in his Jivatu is :- 'अनाभिषाबा: भकता-

मनामम्=्नास्ति नाम: नतिर्बस्य तन्.

UNMESHA I. 381

wrwwwr-one may consider the ia objectionable; but what the author means is that when a man utters a sentence, the hearer tries to find out what he means and not what the sentence expresses. 'एवमयं पुरुषो वदेति भवाते प्रत्वय: न स्वेषमर्थ इति।'. Every sentence is thus taww or suggestive if we look to the meaning intended by the speaker. आननवर्षन says :- :पौरुपेबाणि य वाक्यानि प्ाधान्येन पुरुपाभिप्रावमेय प्रकाशबन्ति। स य व्यक्ग्य एव न स्वनिषेय:। तेन सहाभिधानस्य वाच्यनाचकतालक्षणसंबन्धाभावात्। नन्दमेन न्याबेन सर्वेपामेव लोकिकानां वाक्यानां वनिष्यवहार: मसकतः । सर्वेपामेवानेम म्याबेन ध्यज कल्बात्। सस्यमेतठ्। कि टु वकमिमायमकाधनेन बदि व्यञ्रकत्वं तत् सर्वेषामेव लोकिकानां वाक्यानामविसिटम्।" ध्वम्या०, Pp. 198-9. अनैकान्तिकम्-A fallacy involving a ध्बनिचार (साध्याभाववडर्तित्वम्) of the हत with the साष्य. Gautama defines नैकान्तिक as 'अनैकान्तिक' सम्बनिचार:' and Vitsyayana's Bhashya on it, which explains the word अनेक्रान्तिक, runs as under :- 'व्यमिचार: एकनाव्यवस्था। सह व्यनिचारेन वर्त्तत इति सव्बभिचारः। निद्सनं नित्ब: ऋब्योऽस्पर्थत्वात् स्पर्चनाम् कुम्भोऽनित्यो हटो न च तथा स्पर्शवाम भष्द- स्वस्माइस्पर्सलानित्य: शब्द इति। दुटाम्ते स्पर्चवस्वमनित्वत्व थ धर्मों न साध्यसाधनभूती हडयेते स्पर्धवांभाणुर्नित्यमेवि। भालारी च टृटान्ते उदाहरण- साधर्म्यात् साध्यसाधन हेतुपिति। अस्पर्त्वादिति हेतुर्नित्मत्वं ध्यनिचरति मस्पर्धा मुदधियनित्या नेति । एवं दिविधेत्रपि दुटान्से ध्यभिचारास् साध्यसाधन- मावो नास्तीति लक्षणाभावावडेमुरिति । मित्वत्वमप्येकोऽन्तः। मनित्वसमप्ये- कोडन्वः । एकस्मिनन्ते विद्यव इत्वैकान्तिक:। विपर्यवादनैकान्तिक: उमवान्त- म्यापकत्वारिति।।" न्याबद., P. 5L

UNMESHA II.

Pages 54-56.

यः संकेवितनर्य-आतिरेव विषय: संकेतस्व

Words are either वाचक (expressive), लक्षक (implying some sense) or ष्वञ्क (suggestive). A वाचक word is one which ex- presses directly ( i. e. without intervention ) the meaning given to it by convention. Mallinatha takes 'थः ेकेतितमर्य साल्षाबने स वाचक: शब्द:', to bring out two definitions 'थः संकेतितमय छूते स वाचक: शषड:', and 'वः साक्षावर्थ खूते व वाचकः शब्दः'. He says it is not necessary to have both संकेतित and साक्षात् in the definition; for they are intended to prevent the भतिव्याति of the defrnition to लक्षक words and this अतिष्याति can be pre- vented by one of them as well. aeT puts forth a similar view on Mammata's karikd 'साक्षात्संकेतितं योऽर्थममिधन्ते स पाचक:' "भास्करस्तु 'लक्ष्यस्याध्यन्विताभिषानमये संकेतितत्वासभातिष्याप्तिवारणाय साक्षापिति विशेषणम। तवनभ्युपगमे तु 'साक्षादभिषन्ते' 'संक्रेतितमभिधन्ते' इति लक्षणड्यम्। ... 'इत्याइ". Vide काव्यप P. 25. कमलाकर says, 'केचिसू "थः संकेतितममिधत्ते स वाचक:""यः साक्षादमिषसे स पाचक:" इति लक्षण- इयमाहु:।।'. प्रदीपकार, however, justifies the use of both, साक्षान् and संकेतित, in Mammata's defmnition. "वस्तुतस्तु संयोगाहिमाभिषायां नियमितायांयम शक्यास्तरण्यननं तभ वाचकत्वं मा प्रसाह्गीदित्यभिधानक्रियाविदेपणं साक्षादिति। तभ दु वाक्यार्थप्रतीतिष्यवधानेम सव्पतीतिरित्यमसङ्गः। न च संकेति- तपदवेयर्थ्यम्। लक्ष्यमतीतावपि वाच्यप्रतीतिष्यवधानाभानात् । स्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यादिव्यञ्लकत्वाच ।।' काव्यप्र, p. 24. साक्षात् modifying मूते or अभिधते in Mammata's karikd prevents the अतिष्याप्ति of the definition to लक्षक and ष्बञ्क words; for a लक्षक word does not

UNMESHA II. 383

convey the aw sense directly, but by intervention. In vet WH', a town so called from its having a bunyan tree ('arm a Joq- रिविययोडपि स सास:). वढ is a लक्षक word; for it directly conveys the sense of a bunyan tree, and indirectly of a village having a bunyan tree. The area sense of a bunyan tree first arises in the mind and then the sense of a town having a bunyan tree. Thus the sense of the town is not conveyed directly, but by intervention (मुख्वार्यव्यवधान), and the word वट therefore is not the वाचक, but the लक्षक of that sense. The word साक्षात् mod- ifying मूते or अभिधसे also prevents the अतिष्याति of the defini- tion to a suss word. In cases where words convey more than one meaning by convention, and where संगोम, विभ्रयोग, प्रकरण &c. (Vide भर्त्तहरि's verse on p. 58 of the text) limit words to a particular sense, the other sense arises by sagrr. Here, though the other sense is संकेतित, still it is not साक्षान्- nagrfia. It is comprehended after the comprehension of the sentence. A sentence first conveys वाच्यार्यं and then ष्यङ्ग्यार्थ .. Thus the use of anna in the definition is necessary to pre- vent its अतिष्याप्ति to लक्षक and ध्बञ्क words. The word संकेतित in the definition is also necessary. For sometimes the ara sense is comprehended without the intervention of the comprehension of the arua sense. In words like amrs, which are az, the sense 'dexterous' which is admitted by all to be maa, arises without the intervention of the arez sense 'taking up a kus'a '( 'मुख्यार्थबोधामतिसंधानेऽ्रपि सटिति रक्षकोष:' पभा). Vide काव्यम, P.32.

ana means a convention or common consent that a par- ticular word should convey a particular sense, 'en scasaf

384 NOTES NO THE EKAVALÎ.

बोदव्य इस्याकार: शक्तिमाहक: समय:'. श्क or power of a word to convey a particular sense is comprehended from observing what takes place in the world (srErt) and other means, as mentioned in the Muktavalt :--

वाक्यस्य सोपातिषृतेर्ववक्ति सांनिध्यत: सिद्धपदस्ब वृद्धा:।।' A child first learns the import of words by arment. He hears an old man direct another to do some thing and sees the action that follows. By constant observation of what thus takes place, he grasps the power of some words. He then comprehends the power of some words by JTT. Learning from a forester that a nqa is like a cow (ma- वृधो गवयपदवाच्य:), he learns the meaning of गवन. Grammar teaches him the meanings of roots, terminations, cases &c. In some cases he understands the power of words from a dictionary or from the words of a trustworthy person. "स्वरव्ववं स्वर्गनाकनिदिवनिदसालया:' teaches him the meanings of नाक and other words, and sentences like कोकिल: पिकपदवाध्य:, uttered by trustworthy persons, shew him the import of foa and other words. Sometimes the power of a word in expressing a meaning is grasped from aefar ( the re- maining part of a sentence). In the words 'बवमवश्सुर्भवति' a man is in doubt as to whether a means n in which sense it is used by the Aryas or a in which sense it is used by the Mlechcchas. But the doubt is removed from the वाक्यशेष, 'बनान्या औषधयो म्लाबन्ते अयेते मोदमाना इवोतिष्ठन्ति। वसन्ते सर्वसस्यामां जायते पतशासनम्। मोहमानाज् तिश्वन्ति बवा: कनिशसालिन:।।'

UNMESHA N. 385

and he settles that बब means सीर्घशक and not wg. Sometimes Rgfa (explanation ) of a word teaches its signification. The explanation of घडोप्त as कलशोऽस्ति and पचति as पार्क करोति shews a man the meanings of पट and पचति. Lastly the proximity of a well-known word enables a man to learn its meaning. In 'हह सहकारवरी मधुरं पिको रौति' the mean- ing of पिक as कोकिल is learnt from its proximity with मधुरम and सहकार,

The next question is where this संकेत is to be placed. The Naiyayikas apply it to safen (a concrete object); but the Alankarikas and the Vaiyakaranas are against this view, It cannot, they say, be placed on ष्यक्ति Although on acccount of its capacity of doing an action for a purpose, a ufr alone is the subject of action or withdrawal from action, yet it is not possible to place संकेत on ष्यक्ति. For if संकेत is to be placed on ष्यक, is it to be placed on each and every व्यकि or on some ष्यक््'s? We cannot place संकेत on each and every ब्यकत, for there are endless ध्यक's. One cannot go about the world and see each and every mfn, for they are araaa ( endless) ; and as long as all are not seen, there is no संकेत and consequently, no अर्थबोष. If, to avoid this defect (मानन्त्व), संकेत were to be placed in a certain number of व्यन्त's, there will be another defect, व्यभिचार. व्यमिचारात् can be explained in two ways :- व्यभिचारप्सङ्गात् (साध्याभावववृत्तित्वं व्यभिचारस्तव्यसङ्गात्) Or नियमाभावात्. If गो, for instance, were to signify a certain number of cows that are संकेतित, it cannot signify one that is not seen and therefore not dnfara. If it can, it may as well signify a jar, 49

386 NOTES ON THE EKAVALI.

for it is equally भसंकेतित. If it signifies a घट, there will be ध्यभिचार (हेतोः साध्याभाववतृत्तित्वं व्वमिचास) of गो to घट (साध्या- भाववल्). If it be said that it signifies a cow and not a jar, then it cannot signify असंकेतित cows. For if it can, there will be ष्यामिचार Or नियमाभाव, i.e. a violation of the rule that जो signifies only those cows that are संकेतित. !Again if संकेत is to be apprehended in ष्याक, there will be no classi- fication of objects (विषयविभाग) into जाति, रुण, क्रिया and संज्ञा. When we see a white ox डिस्थ moving, we say गौः शुङ्कमलो डित्या If गो denotes a ष्य्ति, and शुक्ध, चलू, and डिस्थ the same ड्वनि, they would be पर्याय's, and there will be no such divi- sion as जाति, गुण, क्रिया, and संज्ञा.

संकेस cannot therefore be placed on ब्यक, but it should be placed on उपाधि (properties of ध्यक्ति). Now उपाधि is either वस्नुधर्म (natural property of a ष्यक्ति, a property intimately connected with a व्यक्ति) Or बन्कृयदृच्छासंनिवेशितधर्म (a property placed in the ष्यक्ि by the wish of the speaker). वस्तधर्म is further divided into साध्य or सिद्ध. सिद्ध is again पदार्यस्व प्राणपद्ः (जाति) Or विशेषाधानहेतु: (गुप), while सा्य is करियारूप: Thus there is संकेत on जाति, गुण, क्रिया, and संज्ञा. .

The Mimdinsakas hold that the whiteness in हिम, पबस, शक, and other things is not the same. If it be said that s expresses a , it cannot express all the whiteness in the world (मानन्सयात् as in ध्यक्तिवाद); nor can it express a few छुक's in the world (व्यमिचारात् as in ध्यक्तिसंकेत). It must therefore express one common property running in all q things. Similarly शुउपाक is different from तण्डुलपाक. पाक

UNMESHA II. :387

then does not express ककिया, but the जाति पाकस्व, a common property found in all qra's. Again one who is designated frc is not the same person in all periods of his life. He .is sometimes बाल, sometimes तरण, and sometimes परणत. But in the different frrg's there is a common property freger. वालाद्यवस्थापरिणतमानापरिमाणरूपविरुद्ध धर्माध्यासाभ्विमेथु डित्यत्वादिकं आति:' काष्यम्र, p. 29. It is therefore proper to place संकेस on जाति. (लाघवात तनेष [आतावेव] संकेत इत्यम्यपेयम्') काव्यप, p. 28.

The Alankârikas answer these objections by saying that there is only one गुण, one िया, and one संज्ञा. There is only one garu, but owing to many things in which the शुक्कगुण resides (माश्रयभेद), there appears a variety of gह's, and so with किया and संज्ञा. 'गणक्रियायदृच्छानां वस्तुत एकरूपाणा- मप्बाश्रयभेवाज्वेह इव लक्ष्यते वयेकस्य मुखस्य लह्मुकुरतैलाथालम्यनभेरत् ।' काष्यम०, p. 28.

Pages 56-7.

भमवाधानामर्यानां-तत्परत्वमेव तात्वर्यम्-

As noted before, words are either वाचक, लक्षक, or ध्यख्लक, and the अर्थ's corresponding to these are वाच्य, लक्ष्य, and ध्यक्ग्य. The Mimamnsakas of the Bhatta school, the अमिदितान्ययवादि's, accept the fourth अर्थ called तास्पर्यार्य ( Vide notes, p.366) or arero which arises from the logical connection among the several notions belonging to words. In a sentence the meanings of some words are ferz, i.e. already known from other sources; and the purport of a sentence is to make such meanings subordinate to the meanings that are to be brought about (साध्बार्थ). तात्पर्य is defined further on by

388 NOTES ON THE EKÂVALi.

the author as 'सिज्धानां सध्यार्यपरत्प सात्पर्यमुच्यते' (Vide p. 60). According to the maxim "भृतमव्यसमुचारणे भूतं अव्बायोपदिड्यते' ( when both a or fere and yox or anrex words, i.c. words of which the meanings are known from other sources and words the meanings of which are to be accomplished, are pronounced together, what is ferrr is taught for the parpose of what is areg), the meanings of arta terms (i. e. terms connected with verbs), connected with those of Brur terms, though farx, become as it were ares through their action which becomes subservient to the principal action denoted by verbs. Then just as fire burns what is not burnt, a sentence conveys the sense that is not known from other sources. As in the sentence 'लोहितोष्पीषा कस्विअ: मचरन्ति, the proceeding of priests ( fraaeror ) being known from other sources, the assertion is simply meant to signify the idea of their wearing a red turban. In wr wara, the offering being known from other sources, the assertion is intended to signify the instrumentality of «fer with reference to FTT- किया. Similarly in रक्तं पर्ट वय, either one thing as बबन, or two things रक्तत्व and बबन, or all the three things as रक्तत्व, पटत्व, and rqa, may have to be accomplished. In the example in the text 'उमां स पश्वम्रजुनैष चक्षपा,' the action of seeing has always the eye as its instrument; qr therefore is fera and is repeated (sgfta) in order that it may be qualified by the adjective . Thus the import of a sentence consists in all that is to be established (fiva or ara ). Vide the Pradtpa :- "भूवमध्यसमुधारणे भूतं भव्यानोपदिश्यत इति सिदान्ता। अस्वायं :- भूर्त सिदं

UNMESHA I1. 389

मध्यं सा्थ्य तथो: समनिष्याहरे भूतं सिद्ध भध्बाय साध्यायोपविश्वत इति। कारकपदार्था: क्रियापदार्येनान्वीयमाना: सिद्ञा अवि प्रधामक्रियानुकूलया साध्यी- भृतया स्वक्रियया बोगात् साध्यायमानतानापुवन्ति। स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्यक्ियाविघिष्टतया साध्या दम भवन्ति। ततभ् यथा वहनेनावग्धमानं दहते म तु दग्धमपि तथा यायदेवाप्राम्तं तावदेव शब्हेन विधीयते न तु प्राप्तमपि। यथा कस्तकूम धरणेऽन्यतः प्राप्ते 'लोहितोग्णीषा कत्विजः प्रचरन्ति' इत्यमेन लोहि- तोष्वीषत्वमानं विधीयते म तु ऋत्विक्मचरणं वा । उष्णीषस्यापि पाप्ती तु मोहिव्यमानम्। हवनस्यान्यतः सिद्धो च 'इष्ना जुहोति' इत्यनेन हघ्नः करणस्वं न सु रधि हवन था। एवं 'रक्तं पटं वय' इत्यादी रक्तत्वपठवयनानां म्ये एकस्य हसेघयाणां वा असिद्धावेकविधिर्द्िविधिसविविधिर्या। ततश्र यावदेव विधेयं तावत्वेव साप्पर्यम्।।" काव्यम०, pp. 176-77. Some do not accept तात्पर्यार्थ as a separate र्थ, but look upon it as ध्यह्ग्वार्य. Vidyandtha says, 'सात्पर्यार्योऽपि व्यटग्यार्थ एव'. Vide प्रतापरुद्, काष्यमक०

Page 58. विना रामं सीता इण्डकारण्यमविश्यस् This reading of D. is adopted in the text as it is found in the commentary. All other Mss. read 'बिना राम: सीतां एण्ड- कारण्यमाविशत्', which signifies what is more in consonance with the story as in the Ramayana than the reading of the text.

Page 60.

The verse describes खवतक mountain. It is from माष (Canto IV. 19). The verse conveys two meanings, one applicable to the Raivataka mountain, and the other to S'iva, the lord of Kaildsa. The latter sense cannot arise from the expres-

390 NOTES ON THE EKÂVALI.

sive power of words (ufr), for it is limited by context (atur) and cannot therefore express the sense not con- nected with the context (अमाकरणिकार्थ). Nor is the other sense arega or import of the sentence. For anga or the pur- port of a sentence is the dependence of the meanings of words already known from other sources on the meanings that are to be established. mrag& is therefore possible in the case of the sense of words actually expressed ( 'उपात्तस्वेव शषदस्यार्यें तात्पर्य न सु प्रतीतमाये' as Mammata puts it), and not in the case of the sense that is implied. For if whatever sense is implied be taken to be areपर्य, the sentence पूर्वो धावति may mean परो धावति also; for पूर्व presupposes पर. तात्पर्व therefore will not take us to the other sense. Nor can it be arrived at by लक्षणा, for there is no मुक्यार्यबाष (the primary signi- fication of sir and other words is not barred) and aeron can- not arise unless the primary sense is barred. Nor does the other sense constitute the s'lesha figure; for the s'lesha figure is caused when the two meanings are both mfor or srgradora (connected or not connected with the context), while here the meaning applicable to the mountain is पराकरणिक, while the other applicable to S'iva is अपाकरणिक. As the sense applicable to S'iva arises neither from ufren, nor from तात्पर्य, nor from लक्षणा, nor from श्लेष, it must be taken to arise from the fourth power of words, which goes by the name of म्वसना, Or ध्वनन, Or घोतन, Or प्रत्यायन, Or अवगमन; and by the force of ब्यख्ना based upon भभिषा, the verse implies the figure aonr or similarity between the mountain and S'iva.

UNMESHA II. 391

Mallinatha's note on the verse in Magha is as under: 'नेयं तुल्ययोगिता। प्रकृताप्नकृतविषये तव्षनुत्यानात्। मापि समासोक्ति:। तस्वा विशेषणसाम्यजीविस्वात् । नापि श्लेषः। उमयश्लेषे विशेष्य ्लेषयोगात्।

रित्याहा। तढक काव्यप्रकाये- "अनेकार्थस्य शध्दस्य वाचकस्वे नियन्त्रिते।

Pages 62-63. भुखयार्थानपपत्ती-गद्गावां घोप इत्यादी तु प्रयोजनात्- :

When there is impropriety of the primary meaning of a word, or the meaning of a word intended by the speaker (तातपर्यार्य), a secondary meaning, connected with the pri- mary or the intended sense, which arises either through 1

usage or to express some purpose, is called the ms sense; and the power, by which the word expresses it, is called 84Tr. In the phrases कर्मणि कुशल: and गङ्गायां घोष, the primary significations of कुश्ल: and गङ्गायाम are not applicable. कुशल: primarily means कुशान् लातीति (one who takes up kus'a or darbha grass ). This meaning is improper (gqqn) in the phrase कर्मणि कुशल: कुशलः is therefore taken to mean : ( clever ) and this meaning is connected with the primary meaning, in as much as one who collects darbha grass is obliged to be a faqa or to distinguish between what is darbha and what is mere grass which is useless for religious purposes. The meaning wr is besides (sanctioned by usage). anr is generally used in the sense of रक्ष. रषि is thus पसिद्धि or प्रयोगप्रवाह. All the three essen-

392 NOTES ON THE EKÂVALI.

tials of लक्षणा, uiz. मुख्मार्यानुपपत्ति, तद्योग (सुखवार्थसंबम्ध) and कढि or प्रयोअन, are satisfied in the case of the word कुचल and the maq sense tw therefore arises by the power लक्षणा. In the opinions of some a78 does not express the etymo- logical sense of र्भमाइक, but at once expresses the sense of एक. They put forth तैल in the sense of सार्षप as an in- stance of निरूठलक्षणा. 'ये तु कर्मणि कुशलः लावण्यं मण्डप: कुण्डल- मिस्यादी वक्षत्यादे: प्रवृत्तिनिमित्तस्वान् व्यत्पत्तिनिमित्तस्य व झटित्यमतीते- र्बाधप्रतिसन्धानं विनापि तथ्पतीतेश्र कुछे: कलच्प्रत्वये कुचलपहस्य वेबाकरणै: साधनाथ रठियकिरेवानेति ववन्ति तम्मते तैलपदमुदाहरणमिति बोष्यम्। तेळपदस्य तिलविकारडवे शक्तकस्य सार्थपे निरूढलक्षणा H. Vide उद्योत. In the instance गन्गायां घोष:, the primary sense of गङ्गा, Viz. प्रवाह (current ), is inapplicable; for there can be no hut ('Riq: भामीरपळ्ञी स्यात्') on the current of waters. There being thus सुख्यार्यबाध, गम्ा conveys the secondary (लकष्ब) sense of गङ्गातट. This sense is connected with the primary sense by the relation of nearness (सामाप्यसंबन्ध) and is resorted to, to convey a certain purpose (प्रबोजन). The object of saying गङ्गायां घोष: instead of नङ्गातटे घोष: is to imply that the hut is cool and purifying. 'गङ्गातटे घोष इत्याके: प्रयोगात् वेषां न तथा प्रतिपस्तिस्तेषां पावनस्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनात् •.. Mammata. In the case of गद्गावां घोष: also, all the three requisites of लक्षणा, Viz. मुख्यार्थबाध, तोग and रूठपयोजना- व्यतरत्व (प्रयोजन in this case) are fulfilled and the लक्ष्य sense of गङ्गावीर arises by लक्षणा.

Though there is अन्धयामपपत्ति in गङ्गावां बोष :- for गम्रा, meaning प्रवाइ, cannot be the अधिकरण of बोप- still सास्परयाभुपपत्ि and not अन्वयानुपपत्ि is the cause of resorting to लक्षना (लक्षणा-

--

UNMESHA II. 393

बीज). In काकेम्यो रधि रक्यताम, there is no impropriety of भन्बव ( grammatical connection ); but ww is resorted to because of तात्पर्यातपपत्ि. There is no शाक्मार्थवाय, but there is तात्पर्थार्य- IN; for what is meant to be conveyed is that wf should be protected from all the birds that destroy it and not from crows alone. 'बद्यापे "काके्यो दृषि रक्यताम्" "छनरिणो यान्ति" इस्वादो न मुख्यार्यस्य बाधस्तयापि सात्पर्थार्यविषयवादवार्यबोधाभावोड्मिमेत्:। आये उपपातकत्वेनेद मुख्यार्थस्यान्ययो न तु काकल्वेन। अन्से चेकसार्थपपृस्त- स्वेनैव सुगयार्यस्यान्त्यो म तु ध्छमित्वेनेति नाष्याप्तिः। बम सु काक्रमाने तात्पर्ये वन नैव लक्षणा। एतेन साल्पर्यानुपपसिरेव लक्षणाबीजं न स्वन्वयानुपपत्तिरिति सूचितम्। बद्यपि "वडी: प्रवेशब" "गङ्गावां घोष:" इस्यादी उमयापेक्षावर्थ- मातृ विनिगमनाविरहस्तयापि "गङ्गायां घोष:" इत्यन सात्पर्थाभावे घोषपदे एव मीने लक्षणा कि न स्वात् कुतम गङ्गापदेऽपि स्वार्थसंबन्धिनोकादौ न लक्षणा

बालवोधिनी of वामनाचार्य.

Let us now carefully examine how the m4 sense arises. We have seen that weronr is resorted to when the primary sense is barred. सान्तरार्थनिष्ठः may be explained in two ways :- भन्तर व्यवधानं (मुख्यायंबाधादिष्यवधानं) तेन सह वसते इति सान्तर: स चासौ अयम सान्तरर्य: लकष्यार्य: तस्मिन् निष्ठा बस्य सः लक्ष्यार्थविषयक:, Or सान्तर- शासी मर्थनिष्ठम्न सान्तरार्यनिष्ठः. The ्यापार or power is concerned with the sense which arises when the primary meaning is inapplicable. It is really speaking अर्थष्यापार, but it is attributed to words and is thus आरोपित: राषइ्ष्यापार: Or to explain it another way, first we have wब्छ, then वाच्बार्थ by अभिवा and then लक्षणाध्यापार. It is thus सान्तर, वाच्बार्य coming between it and the qo. The surart is resorted to when the भर्थ is बाधित and is so far भर्यनिष्ठ. 50

394 NOTES ON THE EKAVALÎ.

Kamalkara has the following note on साम्तरार्यनिह: स्रभष्या- पारो लक्षणा- 'अन्तरं मुखयेम व्यवधान तेन सहितो बोडर्यस्तीराइिस्तमिष्ठः स्वनिकपितसंय- म्धस्य स्वावृत्तिस्वाज्ञल्यनिष्ठः। मुख्यार्थत्रीपूर्वकत्वाद् व्यवहितार्थ-

पदीपकार says :- 'सक्यव्यवहितलव वार्यविषयत्वाच्छडड्े भारोपित एव स व्यापा। वस्तुतोऽर्य- -- निष्ठ एवेस्यर्यः । तहेतदुक्तम्-"सान्तराथनिष्ठः"इति ॥'. 'रूडितोऽयवापि फलाह' in the fifth Karika is one of the requi- sites of लक्षणा, viz., रडिपयोजनयोरन्यतरस्वम्. But the commen- tator Mallinâtha takes it to be frmTt, i. e. intended to form the divisions of लक्षणा into रुठिलक्षणा and मथोजवलक्णा and not लक्षणान्त:पाति (forming a part of the definition). Kamala- kara's gloss on it is worth reading. It shews that some commentators take this as Mallinatha.

'न य हेतुर्ैषेऽमनुगम:। अन्यतरत्वेनानुगमात्। तेन बाघो योग: रडिपयोज- नान्यतरत्वं चेति हेतुमयम्। अत एव "वक्ष्यति मुख्यार्थवाधादिनयं हेतुरितीति सुप्ु-

Page 64. रिपनगराधिकरणता This being the reading of the commentator is adopted in the text against the other reading रिपगणाधिकरणता, which is found in all other Mss. and which appears to be a better reading.

0n 'हेवभावाल लक्षणा' Hammata say8 :- मुख्यार्थबाचादिघयं हेतु :.

.....

UNMESHA II. 395

महस्स्वार्या-जहति पदानि स्वारये बस्यां सा जहत्स्वायां। or जहत् स्वारयों वां वृत्ति सा जहत्स्वार्या ।. ..

Page 64. सा विपरींता-विपरीतम्-

This sort of अहलक्षणा is called व्यतिरेकलक्षणा by अप्पयदीक्षित in his वृत्तवार्तितिक- - "व्मतिरेकलक्षणापि जहमक्षणापभेद एव। बया- "उपकृतं बहु तम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विश्वदीषृश्यमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां घतम्।।"

अनापकारिण्यन्वयायोग्ये उपकृतादिपदै: स्वार्यविरुद्ध लक्ष्यते। 'स्यापकारे करियमानेऽ्रपि मबैवं प्रियमेदोच्यते' इति स्वसाधस्वद्योतनं फलम्।।"

Page 65.

सि्द्धि निजक्रियाया: भजहत्स्वार्या समाकवाता-

The power by which a word retains its own sense and conveys an additional sense is called अजहत्स्वार्या लक्षणा. Mallindtha raises a doubt that one and the same word would in this case be subject to two qra's. The power by which it retains its meaning is अभिषा and that by which it takes up an additional meaning is roTr. One and the same word will at one and the same time be subject to two Vrittis, Abhidha and Lakshand. The only possible solution of this difficulty, he says, is that here ( in मजहलक्षणा) too the word gives up its meaning and takes up another which is qualified by it. स्वार्यविसिष्टार्थान्तर is the लक्ष्य sense here. As the meaning of the word (स्वार्थ) is not expressed by ufrn and is retained, being aa ( expressed

396 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

by ar), the power by which it expresses it is called arsn- रस्वार्था. In the instance 'गङ्गाबां घोपः' the word गङ्रा gives up its meaning altogether. It does not express it by aerr, and the power is therefore called जहसस्वार्था. The commen- tary 'क त्वभिधातः माग्यदवा ध्यल्वैव लक्ष्यतेन तस्यापि स्वीकारावजहन्स्वार्या' means क नु जहकक्षणांयामिव (पाग्यत्) अनिषया अवाध्यस्व स्वार्थस्वापि (तस्वापि) लकष्यत्वेन स्वीकाराइजहस्स्वार्था II. Another reading given in the foot-note (क स्वमिधात: प्ध्वाष्य लक्ष्यत्वेन सस्यापि Fftara) is also good. Mallinatha's son, Kumarasvamin, has almost reproduced this part of the commentary in his Ratnaana on Pratdparudrayaiobhushana. अभिधात: मभ्याष्य is the reading there.

'एवं चानापि स्वायं हित्वेब तवििटार्यान्तरलक्षणेति सिद्धम्। स्वार्थापरि- स्यागे तु स्वार्याधे अभिषा अंधान्तरे तु लक्षणा चेव्वेकस्य शब्दस्बैकरा वृत्तिड- बापसेः । लर्हि जहदजइकसणबोरमेद इति चेत् सत्वम्। कि त्वभाभिधात: मध्याव्य स्वार्थस्यापि लक्ष्यत्वेम स्वीकारावजहत्स्वार्येति व्यपदेश:। अन्यन सु सदपि मास्तीति जहत्स्वार्येति। तक्ष्क तातपाहैरेकावलीतरले तन्त्रवार्तिक- व्याक्माने सिद्धाञ्ञने प-

स्वार्यत्मांगे समामेऽरपि सह तेनान्यलक्षणा। यणेयमजहस्स्वार्था जहत्स्वार्था तु तं दिना।। इति। नन्बर्थ एव लक्षक दत्युक्त्तम्। तथा सत्वजहत्स्वार्याया: स्वारयोंषे वृत्ति- विरोध इति चंतैष दोप: । केवलस्वार्थस्य लक्षकत्वं तत्सहितत्वान्यत्य लक्ष्यत्व- मिति भसद्रावादित्येतदृपि तनेवोक्तमित्वलमाबालसुलमे: मसद्ै ।।' रत्मा.

Page 66. अंशेनेकेम-समाख्याता- That power by which a word partly retains its meaning and partly gives it up is called अहतजहल्क्षणा. It is accepted

!

UNMESHA II. 397

by the नैयाबिकं's and the वेरन्तिम's who call it भागलक्षणा. In 'सोडजं देवटस:, सः means तस्कालविधिर: and मवम् means एतस्काल- विशिटः Here the qualifications तल्कालीन: and एवस्कालीन: have to be left out to establish the identity of the two, so in the Mahdvakya 'तस्वमसि' तत् denotes सर्वज्ञ, निर्गुण, and परोक्ष ब्रह्म and स्वम् denotes भल्पर्, सगण, and अपरोक्ष जीव, and, these oppošite properties have to be left out to identify both with regard to चैतन्ब.

मम्पबदीक्षित thus describes the लक्षणा in his कृत्तवार्सिक-

"मानेक देशदाहादी सति 'भामो दग्यः' पुष्पितं वनभ्' इत्यादिमयोगे

gu वियोवनं फलम् ।।"

Though Mammata does not accept जहदजहमकणा, एव in the karika 'स्वसिद्धबे पराक्षेप: &C.' is not to be construed with fiur as Mallindtha construes it by a dictum common with commentators, viz. एव भिन्नक्मे, but with पुज्ा. What Mammata means is that लक्षणा is of two sorts उपादानलक्षणा and लक्षणलक्षणा, and both are grr only and not गौणी. In other words, there is no गौणी उपादानलक्षणा and गौणी लक्षणलक्षणा. Now let us see why we can not have गोणी उपादानलक्षणा and गौणी लक्षण- H. When we see a herd of bulls and persons as stupid as bulls seated on them, we say 'गाव एते' (all these are bulls). Here mT: retains its own meaning and takes up another meaning. Again in the instance 'काकेम्बो दृधि रस्यताम्' काका means crows and others like them in de- stroying the oblation (काकसदृश in being इष्यपघातक). Can- not these be instances of गौणी उपाशानलक्षणा as they involve

398 NOTES ON THE EKAVALÎ.

साबृषब and make पराक्षेप, retaining at the same time their own meanings? So also cannot गौर्याडीक: be an instance of गोजी लक्षणलक्षणा? गो gives up its own meaning and trans- fers it to वाहीक which is लक्षित by it. परीपकार thus answers these questions. In 'गाव: एते'and 'काकेम्यो दधि रकष्यताम्' you take गाय: to mean bulls and dull persons and काका: to mean crows and other birds destroying the oblation, and the connexion between the लक्ष्य and the लक्षक in these cases is that of similarity (सादृश्य), the लक्षणा's being गौणी. Now the relation between bulls and dull persons is that of similarity and the relation between crows and other oblation-destroying animals is also the same. But how can the संबन्ध between गो's and the real गो's and between काक's and the real काक's, which are also ल्षित by the two words be सादृश्यसंबन्ध! For we cannot say गोसवृध्ो गौ: and काकसवृत्र: काक:

This is how परदीपकार refutes मौणी उपादानलक्षणा. He is silent about मोणी लक्षणलक्षणा.

"मनु छाद्द्रैवेश्यनुपपन्नम्। गौण्या अपि तथात्वसंभवात्। तथा दि 'गौ- र्वाहीकः' इत्यादी लक्षणलक्षणा तावत् स्फुटैद। उपाशनलक्षणा वु गोवाहीको- भयविषये गाव एवें समानीयन्सामित्यादाविति चेत मेवम्। अभरीपचारबीजं संबन्ध: साधृश्यमन्यो वा। आधे शक्यसादृश्यस्य धक्पावृत्तितया कर्यं सक्य- स्वापि लकष्यता। बेनोपादानलक्षणा स्वात्। अनतये कर्थं गौणी। सादृश्यसंबन्ध- प्रयुक्तलक्षणाया एव मौणीस्वात्।।' प्रदीप.

अप्पवदीक्षित in his वृत्तिवार्सिक expresses the same views :- "ननु गौण्यामपि जहद जहलक्षणामेदी संभवतः । 'मुखं कमलम्' 'मौर्या- हीक:' इस्याशे जहलक्षणा तावत् स्फुटेब। अजहलक्षणादि गोवाहीकोमय-

UNMESHA II. 399

बिचने 'गाव एसे समानीयन्वाम्' इव्यादी दृशयते। अतः कयं द्विविषेष गोणी। उच्यते। मुखवार्यसादृर्येन लक्षणा गौनी। नय तमेव्र सत्सादृश्यमस्ति बेम सुखेऽ्रपि गोणी वृत्ति: स्यान्। शुड्धा त्वजहकक्षणा 'कुन्ता: प्रविधन्ति' इष्यादौ विशेषणवाचिनो विधिट्टे संभवति विधिट्टविशेषणयोरेकवेडये कदेशभावरूप- संबन्धसस्वात् । अतो 'गाव एते समानीयन्वाम्' इत्यादावभिषालक्षणाभ्या- मेवार्यडयप्रतिपादनं 'गङ्गायां अलं घोषभ् तिष्ठति' इत्यन्रेमेति न गौण्या जह- रजहळक्षणामिवसंभव:। तस्मान् समैव लक्षणाभेदा इति। इत्थमयं चिरन्तनैः प्रदर्शिता लक्षणाविभाग इति॥".

Page 68.

When the property attributed or superimposed ( smira- माण) and that to which it is attributed (आरोपविषय) are both expressed with their nature not concealed but expres- sly stated and existing in one and the same person or place, the लक्षणा is called सारोपा. In अभिर्माणवकरः, अभि is आरोष्यमाण and माणवक is आरोपविषय. Their nature अभिस्व and माणवकल्व is not hidden as in साध्यवसाना लक्षणा 'अवमभि:', but expressly stated. Besides अग्रित्व and माणवकस्व are both found in माण- वक. 'सामानाधिकरण्येन' means समानाधिकरणे स्थितस्वेन अगनित्व- माणवकत्वयोमाणवकरूपे एकस्मितर्थे स्थितल्वेनं. It thus comes to mean समाभविभक्तिकत्वेम. अनपद्गतस्वरूपी and सामानाधिकरण्येम निर्िटो distinguish सारोपा from साध्यवसानिका in which the विषय and the विषयी are अपहुतमेदी and so it is impossible to speak of them by सामानाधिकरण्य. सारोपा लक्षणा is either शुदा or pure, or गौणी or qualitative. गौणी arises from the rela- tion of similarity. माणवक is called आभ on account of his possessing पैदल्य and other properties found in भम्नि. 'अम्निस-

400 NOTES ON THE EKAVALI.

लक्षितादरयात &c.' quoted by Mallinatha is from कुमारिलमट'ड तम्मवार्सिक. The reading in the तम्भवार्सिक is 'वह्वित्वल्षितादर्यान्' The Mimarisakas consider गोणी as a separate वृत्ति from लक्षणा.

'मथवा गौण्या वृत्तेरिह निमित्तमभिधीयते न लक्षणायाः। कि चानयोमेंदो- डम्बस्ति। बाडमसिति। कुतः.

लशष्यमाणगुणैयोंगाहसेरिटा तु गौणता।। तम वयैषाकृतिवचन: शब्दस्तत्सहचरितां ध्योंककिं लक्षयति तथैष बटिम- पाश्राइवस्तत्संबजपुरुपलक्षणार्या नवन्ति । भभिर्माणवक हाते तु नाभित्वा- विनाभावेन माणवका मतीयते। कि ताहं। पद्वित्य लक्षितादर्याद्यत् पेक्रम्वादिगम्यते। तेन माजनके बुद्धि: साधृश्वाटुपजाबते।।' वन्नवार्तिक, P. 318. In 'बटी: प्रवेशव', 'मक्ा: क्रोशन्ति', 'मशसहसेणामुको राजा जिसः" the लकष्य sense of बाटेमन्त: पुरुषा:, मश्स्था: पुरुषा, and अथ्सहमा- रठा: पुरुषा: is connected with the वाच्य or श्रकन sense by अविनाभाव. अविनानाव in the verse 'अभिधेवाविनामूतप्रतीतिर्लक्ष जेव्यते' is explained by qanz to mean simply a sort of relation, not ध्याप्ति 'अविनाभावोऽन संबन्धमानं न सु भान्तरीयकल्वम् । तच्वे हि मन्जाः क्रोधन्तीत्वादो न लक्षणा स्वात्।'. In 'भग्निर्माणवक', however, the लक्ष्य अति and the वाच्य माणवक are not connected by भविनाभाव; but from the लक्ष्य अभि there arises the idea of पैद्ररव (yellowish- ness), brilliance &c. and माणबक is connected with it through similarity (सावृशबसंबन्ध). The लक्षणा is in fact लक्षित• लक्षणा as in दिरेफ, which first signifies the word भमर and then through it the object, bee.

UNMESHA II. 40I

Page 69.

मत्र रिपुविषयसुरपुर°-

Here suggesting an auspicious hour for expedition and other qualities belonging to an astrologer, though invariably associated with the object denoted by the maa sense (maa- माणा :- लक्ष्यतावच्छेदकभूता:), become the reason why the word 'कार्न्तान्विक' conveys the लक्ष्य sense खङ्ड. The meaning is that the properties common to कार्साम्तिक and खङ् are लक्ष्यमाण properties and they lead us to the लक्ष्य sense of कार्त्तान्तिक, खङ्ग, by the connexion of कार्नतान्तिक with खङ्ग through them. The author seems to follow प्रदीपकार's interpretation of 'लक्ष्यमाणगुणैर्योंगात् वृत्तेरिटा तु गौणता' which is commented upon in various ways as under :-

'लक्ष्यमाणाः साधारण्येन वृश्यमानाः यहा लक्ष्यमाणस्य प्रतीयमानस्य गोपदार्थस्य गुणा जाउ पाठयस्तरयोंगं लक्ष्यताय चछेदकमवाप्य वृत्तेर्गोणतेत्यर्थ: ।' कमलाकर.

'लक्ष्यमाणा ये गुणा जाउधादयस्तरेय यदि योग: धक्यसंबन्धस्तदा गौणी वृत्तिरिति ।' प्रदीपकार.

Kamalâkara explains HrT in a general sense and not in a technical sense which would naturally present itself to the mind in a place where Tr is treated. Pradtpakdra's explanation is therefore better. Our author seems to follow him. But the best explanation seems to be the following :-

लक्ष्यमाणस्य कार्त्तान्तिकस्य ये गुणा: रिपुषिषयक्सुरपुरप्रस्थानोपदेशका- रिल्वाइय: साधारणा: (खङ्गकार्न्तान्तिकसाधारण्येन लक्षणीयाः) तेः सह खभ्गपदार्यस्य योगात् संबन्धातू वृत्तेर्गौणतेटा. 5I

402 NOTES ON THE EKÂVALI.

This sort of explanation is rejected by कमलाकर who says :- 'लक्ष्यमाणस्य पदार्थस्य गुणा जाउपादय इत्यपष्याख्या। लक्ष्यमाणस्य वाही- कस्य गुणानां गवि योगात् वाहीकशब्दो गौण: स्यात् न तु गोधन्द: ।।' Kamalakara means to say that if this explanation be accepted, the sense of the word गौः would be लक्ष्य in 'गौर्वा- हीकः' and not that of वाहीक :. In other words, the meaning would be वाहीकसदृशो गौः and not गोसदृधो वाहीक: But the objection is not valid. For the संबन्ध may be shewn by starting from the लक्षक and coming to the लक्ष्य or by star- ting from the लक्ष्य and coming to लक्षक, Pages 69. ताद्रृप्यप्रतीति: प्रयोजनम्- The प्रयोजन in सारोपा लक्षणा is भेवऽपि तातूप्यप्रतीति: Though कार्तान्तिक and खड् are expressed, and hence the भेद between the विषय and the विषयिन is shewn, still the विषय is coloured with the form of the विषायम् and that is the purpose of the लक्षणा.

Page 70.

शुद्धा पुनरुप चारवती- The word 'उपचार' is used by Vidyadhara in the sense of 'attributing to an object a property which does not be- long to it.' It is used in the sense which वात्स्यायन gives it in his Bhashya on 'धर्मविकल्पनिर्वशोऽर्थसङ्ावप्रतिषेध उपचारच्लम्' १. ९९. उपचारच्छलम् is explained as उपचारविषयं छलमपचारच्छलम्; and the note on उपचार is as under :- 'उपचारो नीतार्थः सहचरणादिनिमित्तेनातड्ावे तददभिधानमुपचार इति ।।' As गोणी लक्षणा is based on सावृश्यसंबन्ध, to prevent अतिष्याप्ति

UNMESHA I1. 403

to it ayan is taken to mean any other kind of relation; and is further on shewn to be of five kinds.

Mammata uses the word उपचार in two senses; the rela- tion of similarity (सावृश्यसंबन्धं), and setting one thing against another, (सामानाधिकरण्यम्). He calls लक्षणा pure (शुद्धा) when there is no उपचार. 'उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेणामिश्चित- स्वात्'. Pradipakara explains उपचार here as 'उपचारभ साषृश्य- संबन्धेन प्रवृत्तिः। सावृश्यातिशयमहित्ा भिन्नताप्रतीतिस्थगनं वा ।।' The other place where Mammata uses उपचार is 'कचिन्ताद- थर्यादुपचारः।यथा इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः ।I'. In this connexion the Prabhakara, Vaidyanatha, explains it as 'उपचरो लक्षणया सामा- नाधिकरण्येन प्रयोग: ।।'

Page 71.

विषयनिगीर्णे-द्विधा खयाता

In साध्यवसाना लक्षणा, the विषय (that to which a property is attributed ) is swallowed up by the विषयिन् (आारोष्यमाण) i.e., the property which is attributed to it. अध्यवसान is explained by प्रदीपकार as 'विषयिणा विषयतिरोभाव:'. In 'अयं पारिजात:' and 'अयमानन्दः' the विषय, viz. that which is like पारिजात and that which causes joy, is not expressed. It is निगीर्ण in the विषयिन्. In both these instances अयम् is not to be taken for the faya; for then they would be in- stances of सारोपा गौणी and सारोपा शुद्धा लक्षणा, but as going with the विषयिन्. "गौर्वाहीकः' इति सारोपः । 'गौरयम्' इति साध्य- वसानः। बद्यपि वाहीकस्य वाहीकत्वेन इदन्तया वोपस्थिती सारोपत्वमेवोचित तथापीदन््वस्यारोप्यविशेषणतया तटुदाहरणं द्रष्टव्यम् ।।' vide काव्यप्रदीप p. 38. The प्रयोजन in this लक्षणा is सर्वथामेदावगम:, i. e. complete

404 NOTES ON THE EKÂVALI.

identity between the विषय and the विषबिन्. They are quite the same. Although the भेर between the विषव and the विषयिष is known to the man who makes the माuप, and so is not अनाहार्य, yet he drops the भेढ and means to shew that there is no भेद.

The difference between सारोपा लक्षणा and साध्य पसाना लक्षणा is that in the former, the विषय and the विषयिन् are both ex- pressed. They are अनुपह्ृतमेदौ. While, in the latter, the विषय is निगीर्ण in the विषयिन्. Kamalakara distinguishes between सार्ेपा and साध्यवसाना लक्षणा as under :-

'गौणमेदयोः सारोपसाध्यवसानयोगौर्वाहीक: गौरयमित्यम वे मेदवैषम्ें भासमानेऽ्रपि तातूप्यं वाहात्म्यमाहाये सारोपे साध्यवसाने सु सर्वथाऽनाहायोडमे- दावगम: ।।'.

This, however, does not seem to be correct. For then भ्रान्ति or भ्रम which is अनाहार्य अभेदावगम would not be different from साध्यवसाना लक्षणा. In other words, गौरयम would be like रज्जी सर्वधी: and रूपकातिशयोकति would not be different from भान्तिमान् अलंकार. The आरोपकर्सा does point to the विषय and then says गोरवम्. So he does know the भेद, but he drops it intentionally. If it were अनाहार्य, he himself would not be conscious of the भेर.

*If a man knows that मुख is not चन्द and still calle it चन्द्र, hia knowledge is called आहार्य. आहार्य thas means purposed or intended. The nan who says मुखं चन्द्रः is fully cognisant of the मेद between मुख and चन्द and still makes the आरोप of पन्दरत on मुर.

UNMESHA II. 405

Page 73.

भाक्रम्य -तंकर :-

In 'तथाहंकारभारोखुरस्त्वस्कीत्तिपसरः धकस्य इन्तावलं हसति we have an instance of अक्गाद्गिभावसंकर of two लक्षणा's. महकार and Fra are properties that belong to a sentient being and not to a lifeless object like कीर्मिप्रसर. अहंकारभार: is therefore by लक्षणा to be taken to mean अहंकारभारजनक: and हास to mean हासजनक: as in 'आयुर्षृतम् आयु: is taken to mean आायुर्जनकम. The meaning is that fame is extremely white and superior in whiteness to Indra's elephant, S'esha, Balarama, and the lion of Parvatt. The लक्षणा is शुद्ध सारोपा. As भहंकार causes हास, there is a fusion (संकर) of the two लक्षण's, and the relation between the two लक्षणा's is that of principal and subordinate (अङ्गाद्गिभाव), तथाहंकारभारोखुए: कीर्सिप्रसर: being the अभ्गिलक्षणा (the principal लक्षणा) and कीर्तिपसर: इसति or हासविधिष्टः being the subordinate लक्षणा, since महंकार causes हास.

Page 74. न चेस्याग: किमीपृष :-

नरे व्याग: किमीवृश:, the reading of D., is also a good reading. In the verse 'एष चिन्तामणि :- we have an instance of संदेह- सं कर, (fusion of लक्षणा's, due to uncertainty). If एषः, अयमू, and असौ be taken as standing for the विषय, राजन, the लक्षणा will be सारोपा गौणी लक्षणा and if they be taken as adjectives qualifying चिन्तामणि:, कल्पपाउपः, and कामधेमु: respectively, the लक्षणा will be साध्यवसाना गौणी लक्षणा; for then the विषय will be निगीर्ण in the विषभिन् There is here neither साधकममाण

406 NOTES ON THE EKAVALi.

( grounds for accepting a particular aeror ), nor raarer ( grounds for rejecting a particular amror). We have there- for संदहसंकर of two लक्षणा'S.

राकातारकराज This is an instance of the third kind of aant, arising from one and the same word being subject to two or more meron's (एकलक्षकानुप्रवेधेन संकर: Or एकपदप्रतिपाध्ः संकरः). पाण्डित्यवत- ण्डिकी कीर्ति: is the instance in question in the verse. पाण्डित्य is attributed to भत्व or whiteness of fame. शव्रत्व is the विषय and पाण्डिस्य, विषायन्. As the विषय is swallowed up by the विषयिन् the लक्षणा is साध्यवसाना गौणी as in अथमग्नि: where अयम् is taken as an adjective of अभ्नि: वैतण्डिकी कीर्ति: is an instance of सारोपा गौणी लक्षणा. कीति is the विषय and वेतण्डिकी, विषयिन, वेतण्डिक is one who employs वितण्डा in argument ('वितण्डया प्रवर्तमानो वैतण्डिकः'). Vide वात्स्यायन on the first Sutra of Gautama. faauer is a captious argument. It does not establish a man's own yw or what he wishes to estab- lish, but simply finds fault in another's qw. It is defined as 'स्वपक्षस्थापनाहीना कथा परपक्षतूषणमाचावसाना।'. पाण्ठित्यवे- तण्डिकी means destroyer of whiteness. We have thus two लक्षणा's, साध्यवसाना गौणी and सारोपा गौणी in पाण्डित्यवैतण्डिकी; and though पाण्डित्य and वैतण्डिकी are two words, still as they . form a compound, they are regarded as one. If one were to object that though the two words being compound- ed form one Pada, yet the words on which weron's are made ( the aera's) are different, the objection is refuted by stating that the awa's, though different, are to be considered as one, The case is parallel to that of two

UNMESHA II. 407

persons sitting on the same throne. Though they occupy different parts of the throne, yet as the throne is one, they are said to be sitting on the same place. Similarly. here though the actual लक्षक's (पाण्डित्य and वैतण्डिकी) are differ- ent, yet as they constitute one word, being compounded to- gether, the लक्षक is as it were one and the same and the संकर is एकलक्षकप्रतिपाध.

Page 76. संसृष्टिः The combination of लक्षणा's which are not dependent upon one another forms their संसृष्टि. In संसृष्टि they are united together like sesamum and rice, not like water and milk as in संकर 'एषां तिलतण्डुलन्यायेन मिश्रत्वं संसूष्टिः क्षीरनीरन्यायेन तु संकर: ॥l'. Vide अलंकारसर्वस्व. pp. 192 and 197. In 'द्विर्भाषः पुष्पक्रेतो :- 'we have संसृष्टि of गौणी सारोपा लक्षणा'S; because हिर्माव: &c. have the sense of द्विर्भावसवृश: &c. and the विषय, भूपति and the विषयिन्, दिर्भाव &c. are both expressed. तपनतनुभू=the son of the sun or Karna. In 'आयुर्दानमहोत्सवस्य- we have an instance of शुद्धा सारोपा लक्षणा's as आयु: &c. are used in the sense of आयुर्जनक: &c. In both the verses the लक्षण's are of the same kind, or सजातीय. This verse ('बिर्माव :- ') is quoted by अप्परीक्षित in चिन्रमीमांसा as an in- stance of वैयधिकरण्य रूपक. He observes, 'इवं च वैयधिकरण्यं रूपकेऽपि संभवति' and then gives two instances-

तारानायकशेखराय जगदाधाराय धाराधर- च्छायाधार ककन्धराय गिरिजासङ्रैकशृङ्गारिणे। नद्या शेखरिणे वृशा तिलकिने नारायणेनास्त्रिणे नागैः कडूणिने नगेन गहिणे नाथाय सेयं नतिः।।

-- 408 NOTES ON THE EKÁVALI.

on which he remarks, 'अन नहीदृसोर्विषयवोर्विनक्रिरारोप्यमाणजीर से लरतिलक बोर्नास्ति

and'। दविर्भाव:पुष्पकेतो :- ', on which he notes, 'अम विषयस्य राज्ञो विषाेणां पुष्पकेनुप्रय्- तीमां च विभक्तिमेद:।'. Though 'दविभांव: पुष्पक्रेतो-' is thus cited by अप्पदीक्षित as an instance of वैयधिकरण्व in रूपक, Jagannatha thinks he has given it as an instance of वैयषि- करण्य in परिणाम and criticizes it as under :- 'दविर्भाव: पुष्पकेतो :- इति पथेवि कोविदानन्इजननअगवुस्कर्षो पज्ञो नृसिंहस्य कथ्येते। तन कोविदानन्तजनकत्वं राज्ञ आरोप्यमाणाद्दितीयमन्म- यादिताद्रप्येण यथा संभवति न तथा केवलेन स्वरूपेण। तथा हि-अहो नवना- नामस्मदीयानां साफल्यं यवयमपरो'मन्मथोऽस्माभिरालोक्यत इति मन्यमानानां सेषां नयना नामानन्दस्तावत् पुष्पकेतनेवोतपाद्यते न राज्ञा। एवमपरोडयं कल्प- तरुः द्वितीयभिन्तामणि: कर्णश्च तथा वासवो भूगतोऽयमन्यो दारिझ्यमस्माक- मपहरिष्यति। हरिः खल्वयं संसारं नः परिहरिष्यतीत्यभिमानाउज्ञायमानस्तेषा- मानन्योऽप्यारोप्यमाणैः कल्पवृक्षादिमिरेवेति न विषयात्मना विषयिण उपयोग: अपि तु स्वात्मनैवेति कुत्रास्ति परिणाम: । अत एवेद पद्यं रूपकमकरणे विमर्ि- नीकाराविभिरालंकारिकरदादसमिति तइन्यविरोधम।'. चिनमीमांसाखण्डन Pp. 27-28.

Page 77. ननु सप्रयोजन°-सफुरन्ति- The three requisites of लक्षणा are the inapplicability of the primary sense, the connection of the aaa ( implied ) sense with the primary sense, and the reason for resorting to लक्षणा. 'मुख्यार्यबाधस्तयोगो रूठिप्रयोजमान्यतरविति भयं लक्षणा- हेसु: ।1' Vide प्रदीप P. 46. In गङ्गायां घोष:, all the three requi- sites of लक्षणा are fulfilled and गङ्गाबाम by लक्षणा conveys the

UNMESHA IL. 409 1 sense of ampfft. The mras, the third requisite of Henr, is here सेस्यपावनत्वादि. 'गङ्गावीरे बीष:' does not convey the idea of the hut being cool and purifying, which 'nyrar vIv: & conveys. Now the question arises by what power does a word which signifies w sense convey the sara! It cannot be by अभिवा, for the प्रयोजन, सैत्यपावनस्वादि, is not the conventional meaning of गङ्ता. 'नानिया सनबानावात्' Vide repon p. 53. It cannot be by mronr, for the requisites of mron are wanting. 'ermm omrorr' vide ie., p. 53. Just as FT expresses the ar sense of ar, because the primary sense of or is inapplicable, so if the sense ac is inapplicable, it may express the suirr by www. But, as a matter of fact, ar is not the primary. sense of mar, nor is the sense of ae inapplicable in 'grui i:', nor is there any connection between the sense of वह and the मयोजन, सेरयपावनन्वादि; nor is there any प्रयोजन. for conveying the wa sense of the wirs, denft. Besides just as the word uFr cannot convey the was sense of afft without the inapplicability of its primary sense (grd mriftt frr), so it is not incompetent to convey the पयोजन. 'लक्य न मुबय माध्यम वाधो योग: फलेन नी। न मयोजनमेसस्मिन् Rorfa: Il'. Vide rar. p. 54 Even under these difficulties if sara be taken to be mur, it will require another waram for its being o, that will require a third atar and thus there will be arrveu or confusion ad infini- tum, which will prevent the comprehension of the original एवक्ष sense and its मयोजन. 'एवम्यनपस्यास्वाद्या मूलसवकारिनी' Vide 4r. p. 55. 52

410 NOTES ON THE EKAVALi.

Now one might say, 'why should the sr of awr be conveyed by asrarwar, why should not the m sense include the marw as well? In other words, why should not the wr sense in 'rari orq' be dofffoune? To this the answer is, 'ज्ञानविषवाजिनल्वेन फलस्वाभपयमात्'. The लक्ष्म sense cannot include the marar; because the subject of knowledge and the fruit of knowledge cannot be one and the same. When a blue jar is seen, fwwr is the frqs of the perception (menrar) and ar is the fruit of know- ledge. ww is a property of the object known (arr), by which an idea arises in the mind in the form 'this ob- ject is known by me'. This is the Mimansika view. Thus the fivs of wra ( the object known) is different from the ww of wrs, wwe which is cognised being different from its mww, ( the idea that fwar is cognised ). In every case of knowledge it is an established fact that the object cognised and the fruit of cognition are different. Let us now examine whether this holds in the case of the know- ledge arising from wwnr when the ar sense includes the . Is the fivs of wr different from its in this case ? The fius of ar, or what is known from wwr here, is qomnfffrear and the fruit of miw is qrmeuf. Both the fivr and the we of ww being qewenft, the m sense cannot include the qra. As Mammata says, 'garr सहित लक्षणीयं न बुआयते । जञानस्व विषयो हाम्य: फलमन्सतराइवन्।I'. The latter portion of this 'amn fedr o wenrag' is explained by sfqwn, or and other commentators to mean कया जानस्य निषयो जानाइन्य: सयेप ज्ञानस्य फलमपि जामाहण्यस्.

UNMESHA II. 41I

They say that the apparent meaning ains foe arre will not suit here. They take the foo of wrr in this case to be wmmffroear and the os to be not qrr. w but qrmewdlfa and say that the two things are differ- ent. If therefore 'mme fvdr : wgerag' be under- stood in its apparent meaning, there would be nothing wrong in taking the a sense as embracing the mrm 'ame frvdr a omgegas' must therefore be taken to mean that as the fva of wr is different from wr itself, so is the wa of wr different from it. In the case before us, the of arr is qrwewdtfa and not qrwwer and it is thus not different from wiw itself. Therefore 'Rfee Men Arg'. This is how most of the commentators explain Mammata's Kárikd 'Ares frvar r wonmas'. Against this it may be said that if qone meant the Kdrikd to convey a sense which it does not apparently convey, he ought to have stated something expressly to this effect in the IfT. There, however, he simply enumerates the frva of senrar and the ww of it; and though the commentators, afvan and others, ground their explanation upon the yf, '5 & ear afrfrt', which shews that ww is taken by Mammata in the sense of whfa, yet if we take the s of egn to be qrmgenft and not qrmaenftrdna, the apparent mean- ing of the Kdrikd, which after all is the natural sense of it, the other being simply far fetched, will suit the place very well. qruvenfr may be taken as ww. sfvwn himself says, 'सेत्वासे सु कच्ित् फलपटमोपचारिक दुशकते'. Moreover फल in the Karikd 'wwe fvdr w wongmas' corresponds to

412 NOTES ON THE EKAVALÎ.

मबोजन in the preceding Karika, 'प्रबोजनेम सहित लक्षणीर्य न कुज्बंदे' and the wiraw is expressed by Mammata himself as qnf in 'न प नङ्गाशव्सर्यस्व तटस्व पावमत्वाथेर्तेक्षणीने संगम्ध' Page 78.

wa- change of voice through fear, anger, grief or other emotions. 'काकु: शोकमीत्वारिमि्ध्वमिविकार:।' नरीप. 'मिशकण्- अ्वनिधारे: काकुरित्यनिपीमते ।' साहित्यरर्पण. The instance given in regne of wer sense suggesting the are sense by ratfarr (peculiarity of change of voice ) is 'तथाभूतां टृट्टा उृपसरसि पाम्चाळतनवां पने व्यापे: सार्धे सुविरमुषितं पल्चतपरर।

जुकट लेई खिने मवि नजति नाययाि कुसट।।'. aftvan's note on it is as under :- 'खेरो मास्सर्वम्। अत्र लेईं मवि भजति नाधापि कुरुष्मिति काकोर्वेंशिस्या- म्मवि न योग्यं कुरडु पुनर्जोग्यं मात्सर्वमिति व्यज्बते।।'. The whole verse ort-means, suggestion alone is the power by which senses, expressed, implied, or suggested (mex, it, or ura) give rise to another sense comprehended by appreciating geniuses (पतिभानुपान् ) through the peculiar character of (1) the speaker, (2) the person who is to be informed, i. e. the person spoken to, (3) change of voice indicating emotions, (4) the sentence, (5) the expressed meaning, (6) the proximity of another person, i. e. of a person other than ar and inres (7) the --- context, (8) time, ( 9) place &c. For instances of these vide regata, 3rd Ulldsa.

ULLASA III.

Pages 81-84.

आ्वनिरविवसितवाययी समुक्ि :-

A काष्य is generally divided into three classes, उत्तम (ध्वनि) when the ब्यङण्ब (suggested sense) is more charming than the वाच्य (expressed sense), ('इदमुत्तममतिघ्विनि व्यडूग्ये बाच्वाडू प्यनिर्युपे: कयिव:' काव्य- उद्ा० १ का० ४), नध्डन Or गुणी- सवध्यद्ण्य where the म्यड्ग्ब sense is not more charming than the वाच्य sense ('मवावृत्ि गुणीमूतष्यङ्ग्यं व्यट्ग्ये सु मध्यमम्' काम्य समा. १ का. ९.), and भधम or चिच्र where there is either no ध्यट्मब sense or if there is ध्बकग्ब sense, it is not very clear ('पम्दचिनं वाच्यचिनमष्यङ्षवं त्ववर स्मृतम्' काष्य० उद्ा० १ का० ५) अब्यड्ग्बन् here is explained by प्रदीपकार as 'भष्यड्ग्बमस्फुटतरा

Pandit Jagannatha takes शउ्दचिन and वाच्यचिम Or अर्थचिन as two separate divisions, and thus divides rew into four classes, रत्तमोत्तम Or ध्वनि, उत्तम Or गुणीभूतष्यङ्ष्य, मध्यन Or अर्थचिन and भधन Or सम्चिन. He criticises Mammata and others who make three divisions thus :- 'केचिहिमानपि बतुरो भेदान- गनवन्त उत्तममध्यमाधमभावेन निविधमेय: काव्यमाचसते। सनार्यचिनश्रब्- वितवोरविद्येयेनाधमस्वमचुक्त वक्तुम्। तारतम्यस्य स्फटमुपलब्धे: । को 'विनिर्गत मानदमास्ममन्दिरात्' चिछठम्रमूर:

• विनिगंतं मानदमान्ममन्विराड् मवन्युपक्षुन्य यटच्छयापि यम्। ससम्भमेन्त्रहुतपातित, गल निमीिताबीय भियामरवती।। from ruinv, giren by Mammata.

414 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

सवजेन रेनु:" इत्यादिनि: काब्के: 'सष्कम्देच्छ तर्। इत्वारीनां पामरगसध्याना- मविक्ेष मुदास्। सत्यपि सारतम्मे मधेकमदकतं कस्तार अनियुनीन्ृतध्यट्ग्ब- बोरीबइन्दरजीर्निमितमेटले पुरामटम रसन. p.20.

Against this, however, it may be said that the difference between s:fन and गणीमतष्ष्ब is not small, as it is alleged. 'fvrmrar' is not therefore proper. sfa is thus the best sort of काव्य, उततमकाष्ड Or उत्तमोत्तमकाब्य as Jaganndtha calls it. Mallinâtha defines it as murrr, i. e. that sort of poetry in which the hidden urrra sense is predominent. ufa is divided into two classes, afrfuaue and Afdarn. The former is based upon awr and is therefore aw gourf, while the latter is अभिधामूलभपनि, being based upon भनिया. Though अविषसितवाध्यनि is based upon लक्षणा and ought theretore to have been taken up after fifarmererafa which is based upon wfrn, yet it is taken up first; because it is simpler and has not so many divisions as the other. 'सूचिकटाहन्यावेन वा प्रथममाध्मुहिष्य विभजसे' says प्रदीपकार, अविषसि- सवाज्यध्यनि is that sort of धवनि in which the hidden sugges- ted sense based upon implication being predominent, the

• स चिछसमूर: बतजेन रेजुस्तस्पोपरिट्टात् पवनावभूतः। अदूतरशोषस्य मुतायनस्य पूर्वोत्थितो धूम श्वावमांस।। रपु०,. ४३. given by Appya Dikshita.

1 सचछन्दोच्छलद कव ककुहर कातेतराम्भचटा- मूर्छनमोहमोह्षिंह पंविहितस्नानाहिक ह्ाय वः । मिन्या डुब दुदा रदर्दुरदरीदेरव्याददितुम- दोहोडेकमयोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्।। given by Mammata.

UNMESHA III. 415

expressed sense is subordinate, not as it were desired to be conveyed ( ff). ffra is thus explained by

कलेन उपयोगिनि कपाम्तरे तात्पर्बाा। स्वस एवान्यवायोग्यस्वाडा। भगपङु- कत्वमपि पुनरुकत्वाल् विश्वेषानाधायकत्वमानाडा।' काव्यम, p.67. The पाच्य sense is afaufa when the qrra does not come out properly; and the impropriety of the wra arises when the expressed sense, though not improper, is not useful and therefore develops into another sense. This sort of ffreu- uf is called sujoarewfaaer s. It is one in which the expressed sense, though compatible, is barred on account of its being not useful and therefore develops into another meaning. अर्याम्तरसंक्रमितवाच्य: thus means अर्यान्तरे संकमिव: (उपवयमानोऽ्य्यनुपयुन्स्वात् ) वाच्य वम संकमित is causal in form and means 'made to enter into or assume'. What is it that makes the wre sense change into another? It is usrrrowgr or the power of suggestion. The causal termination indicates the greatness of the esrmeran. Now the agra sense may be conveyed either by a word or by a sentence Thus rmafamm na is either AIE or ET. 'fher hn-' is an instance of the first sort. Here the wrer sense of the second words mur, avigife and aft, though compatible, is barred as it is useless, being a mere repetition of that of the first words. These words are therefore to be taken in the sense of possessing the properties of innu &c. Here the ex- pressed sense is useless, because it is repeated, 'geemfe ymwa'as arivan says. The instance given by him is,

416 NOTES ON THE EKAVALf.

'ताला जाभव्ति कृणा जाला हे सहिमशर्दिं वेप्यग्ति। रहकिरनायृग्गहिमाईँ होन्ति कमलाई कमलाई ।. Vide p.193

of the text where the verse is given as an instance of werr- भास. Here the second word कमलई means possessing the properties of a lotus. 'अन द्वितीयकमलसबद' सोरनाविननट्स्वत्- रपे लकष्ये वंकमितवाच्य'. परीप p.68.

In the second instance 'एषा से कयवाि-'the expressed sense of कथवामि is barred as it is not useful. कपवानि in the sense of 'I say' is superfluous, as the sense can be inferred even without it. It therefore means afrenfa and suggests that the उपरष must be carried out. बयवानि being a predicate is a ww and not a qr. This therefore is an in- stance of वाक्यमकाइय मर्यान्तरसंजमितवाध्यमनि. Here the पाच्य sense is not useful as it conveys nothing particular, is in fact redundant, 'अमुपबुन्कत्वनि पुनरुक्त्वात् विशेषानाधायकत्वाा', Here the uselessness of the expressed sense is from its conveying nothing particular (Fawrrmm) Mam- mata's instance ist- -

'स्वामस्मि बचध्मि विटुषां सनवाबोऽन विठवि। भालमविं मतिमास्थाय स्थितिमन विषेहि तत्।।'

sfivan's note upon this is as under :-

'भन वष्मीत्वनुप्मुक्तार्यत्। अनुपादानेध्रपि पचनकरिवामतीतेः। अत उपदेश्त लकष्यम् । तब वाच्यार्य: संकमित:। एवं स्ामस्मीति परे अप्यनुपबुर्तयें। संबोध्यतबैर युष्मदर्यत्य वचनकर्मतावगते। वष्मीस्कुत्तमपुरपेजेवास्मवर्वस्व

तथा आत्मीबाबा एव मते: सवेरास्यानाइनपचुक्ततेमातीयप्रबहेन मनाणपरि- सृहीतत्े लक्यमाणे तहाच्यं संकमितम्।'. काण्यय०, P. 69.

UNMESHA IIL 417 The other kind of अविवकषितताच्यध्वाने is called भत्वम्ततिरस्कृत- wex. In this the expressed sense is barred, being incom- patible, and is therefore muofnesa or neglected wholly. With the explanation of sepafaregaerss as given in the text, compare Abhinavaguptacharya's explanation, 'enTat- पद्मान उपायतामानेणार्यान्तरप्तिपर्ति कस्वा पलावत इन स तिरस्कृत हति।' It is also महमकाइय Or आक्यपकाइव. 'आायेत सां-'is an instance of the first sort, Here ogs cannot convey the expressed sense of 'having an itching sensation'. This sense is wholly inapplicable. It therefore develops into the a sense of desiring to praise, What is sagra is the great love of the poet for the king. augs being a qr, the saf is पदमकाशय 'बापैः पञ्चरिता-' is an instance of वाक्यमकाइय- ua where the ursa sense is wholly condemned. To those who returned from the battlefield, defeated, the question 'how many elephants were covered over by your arrows ?' and others convey no meaning in their expressed sense. By faydawwor they must be taken to mean 'how many elephants of yours were cut off by the enemies? ' &c. Well have you experienced the fruit of disregarding my advice is the sagra.

Pages 84-86.

भमिषामूलोऽपि तथा -तन रसवदादिरलंकार :-

Having classified and explained the Dhvani based upon Implication, the author takes up the other kind of Dhvani, viz.,'that based upon भभिषा (Denotation). अभिधामलध्वनि is known as frefaravrmvg. It is one in which the 53

418 NOTES ON THE EKAVALI.

expressed sense is not barred, as in amornufa, but is desired tó be conveyed and is subordinate to the suggested sense.

स विवलितान्यपरवाध्यो नाम ध्वनि:। इह वाध्योऽर्य: स्वं रूपं मत्याययग्रेष ध्यह्ग्यस्य प्रकाशका दीप दप घटस्य II' Vide Vidyabhashara's Sahityakaumudi, pp-27-28. This Dhvani is divided into two classes असंलश्यक्रमध्यङ्ग्य and संलक्ष्यकरमव्यद्ग्य. The former is treated before the latter by सूचीकटाइन्याय, as the latter has more divisions than the former. 'सृचीकटाइन्यायमाश्रित्या मक्ष्यकरम- व्यङ्ग्बस्य पूर्वमुहेशः। तस्यैकत्वात्। द्वितीयस्य तु पम्चदशभेदस्वात्।'. अर्सं- सकष्यकमव्यक्ग्य is that kind of ध्वनि in which the sequence of the expressed sense in regard to the suggested sense cannot be perceived. मसंलश्यक्रमष्यङ्ग्य: is a बहुव्रीहि compound having another बहुव्रीहि within. It is बहुव्रीहिगभों बहुग्रीहि -- क्रम means पौर्षापर्य or succession between the व्यक्ग्ब, such as रस, and the व्यञ्ञक, such as विभाव's; and though there is a diversity of opinions with regard to ra, there is unanimity about its being different from विभाव's, मनुभाव's and व्यनिचारि- भाष's. विभाव's &c. are not identical with रस, but produce रस. Thus the विभाव's &c. which suggest रस and are therefore ष्यख्रक's precede रस which is suggested by them and is therefore saga. There is a sequence of the व्यङरग्य with regard to the व्यख्तक, but it is imperceptible as the perception of the fera's &c. very quickly leads to the perception of ra. When a hundred leaves of a lotus are pierced by a needle, all are not pierced at one and the same time, but are said to be pierced at once as the difference of time is too small to be perceived. Similarly

UNMESHA HI. 419

the प्रसीति of the ध्वह्ग्व and the ध्यञ्क comes so suddenly that though there is order of precedence, the idea of the ब्यङ्ग्य following that of the ध्यअर, it is imperceptible. The Ratnapana explains it clearly :- 'बन व्यझ्कस्म विभावाये- धर्यङ्ग्यस्य च रसादेः समपि कमो निश्ितसूभ्या शतफमपन्ररातवेषवदशुभावि- स्ाम लकष्यते सोऽसंलस्यऋमव्यड्णग्य:', रत्नापण on the 2nd पकरण of मरतापरुदयशञोविभूषण. Vidydbhushana has also a similar note :- 'न खलु विभावादयो रसः कितु रसस्तैरमिव्यअ्बत इत्वस्ति वधपि कमस्तथापि स न लकष्यते लाघवात् हुगपत्पध्यपमश्यतवेधवत्।'. Jaganna- tha too notes :- 'सहदयेन रसष्यक्तों सगिति जायमानायां विभावानु-

मसंलक्वक्रमष्यङ्ग्य has eight varieties, रस, भाव, रसाभास, भाषा- भाव, भावशान्त्र, भावोदय, भावसध, and भवधयलता. When they are predominent in a sentence, they constitute efa, but when the arsa sense is predominent and they are subordi- nate, they constitute raag and other figures of speech. Alankarasarvasvakdra says, 'रसभावतवाभासतत्यस्यमानां निबन्धमेन रसवत्पे वऊर्जस्विसमाहितानि।' 'भनोदयो भवसंधिरमावश्यवलता म पृथगलं- aT: I'. When they are predominent in a poem, they are the soul of poetry and are as such arimnt i. e., fit to be ad- orned ; but when they are subordinate they constitute mrir's. and adorn the भक्िन (principal idea) in a poem. As प्रदीपकार says, 'बब प्रधानं रसादिस्तम ध्वानेः यब स्प्रधान तमालंकार इति भागः।'

Pages 86-88.

This passage explains the meaning of ra or poetic

• pp. 185 and 190.

420 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

sentiment. Certain lasting or permanent conditions ef the mind are in poetry and drama called enfrm. They are eight or nine according to the number of sentiments. They are :- love, smile, grief, anger, energy, fear, disgust and wonder. They are 'farfaw-'as quoted in the text on page 97 from the नाव्यशास of भरत. They are so called, because though the feelings of love &c. are transient, their impression is permanent aud they are called up when a poetic santiment is perceived. 'मन्तःकरनवृत्िकपस्य रत्यादेश- सुविनाणितेि संस्क्ारालना चिरकालस्थाचित्वा थ्यावड्रसप्रतीतिकालमनुसंधा- नाय त्याबित्वन्। तडुकम्- "निइजेरिसदोर्ष ना्वेर्रर्िचकियने न या। आलनावं नवत्यम्बान् व स्थाबी लवणाकर: ॥

न निरोधीबवे स्पाबी तेरसी पुष्बने परम्।।" (मभा on प्रदीप). The causes, the effects, and the attendent subordinate feelings of these emfirmr's are in poetry and drama known respectively by the names of fran, wonr, and denfur or अ्यनिचारिभाब, The causes of the स्वाबिभाव's are called विभाव's because they manifest a little the permanent emotions. which live in the heart in the form of impressions. 'Ren- यादिसंज्ञा व विभावनादिव्यापारयोगात्। तथया। वाजमाऊपतया स्पिवान् रत्यारीन स्यानिनो विनाययन्ति रसास्वादाकुरयोग्वर्ता नजन्तीति विभराण:' Pradipa. 'रसास्वादापुर'' is explained by पभाकर a9-'रसालारुर: रईपत्सानिष्यकि:। तयोग्यतां मापबन्तीत्वर्यः। नायिकादयो हि साधारण्येम काष्यादवगता: सहइयहदये वासनात्मकतया स्थितं रत्यादिभावमीपदनिष्य- अवन्ति । ईपरमिष्यन्किरेव व रसाहिव्यलग्टुर दवोध्यत II' Bharata Muni thus explains the term :- 'विभाद इति कस्माकुच्यते। विभागो

A

UNMESHA III. 421.

विज्ञानार्यः। विभाष्यन्तेऽनेन वाजकसस्वामिनया हत्यती विभाष: । विभावितं --- विज्ञातमित्यनर्थान्तर्म्। मत्र म्लोक :-- बहवोडर्या विभाष्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रया:। अनेन बस्मासेनायं विभाव इति संक्षित: ।'नाव्यभार, p.69. विभाव's are divided into आालम्बन and उद्दीपन. The person or thing with reference to whom or which a sentiment is produced, that on which it hangs as it were is आलम्बनविभाव. For instance, a woman, for whom love is conceived, is the आालम्यनविभार (the generating cause) of the स्थायिभाष of रति. 'आलम्बनं नायकाहिस्तमालम्कय रसोङमान्' (विश्वनाथ). Things which excite the feeling of love &c., such as the moon, the cooing of the cuckoo, the Malaya breeze &c., are called वद्दीपनविभाव's or exciting causes, 'उद्दीपनविभावास्ते रसमुदीपय- न्ति मे। आालम्बनस्य चेटाया देशकालावयस्तंथा ।।' (विश्वनाथ). Though they do not generate the feelings, but foster them after they have been generated, yet unless they are excited, they are as it were not generated. The exciting circum- stances are therefore classed under विभाव's. 'यद्प्युद्ीपकस्य स्थाबिनि न कारणस्वं कि तूसपने सस्मिश्रीषदुस्कर्षा पावकव्वरूपमुद्दीपकत्पं

विभावष्यवहारः ।।' प्रदीप P. 72. अनभाव's are the effects of the स्थाबिभाव's. They are jesticulations, such as casting a sidelong glance, smiling, turning the arm and the like, by which the permanent emotions of the heart are mani- fested. 'स्थाथिभावाननुनावयन्त: सामाजिकाम् सभृविक्षेपकटासादयो रस- पोपकारियोडमुनावा:।' (धनिक, Vide.p. 137 Dasarupa). Bharata thus explains the term :- 'अयानुभाव इति कस्माइच्यते। बशयमन-

422 : NOTES ON THE EKAVALI.

वागङ्गसर्याभिनबैर्यस्मावथों निभाव्यते। वागङ्रोपदसंयुकस्खनुभाव इति स्मृतः ॥'. Vide नाव्यघास्त्र, pp. 69-70.

ष्यभिचारिमाय's are transient subordinate feelings which rise up and go down like waves in the ocean of enfrrr's. Dhananjaya defines them as 'विशेषादामिमुखयेन चरन्तो व्यभि• चारिणः । स्यायिन्युन्ममनिर्मम्रा: कळोला इव वारिधो I'. Dhanika has the following note on the stanza :- 'यथा वारिधी सरयेव कळोला उद्रवन्ति चिलीयम्ते च तददेव रत्याशे स्थायिनि सत्बेनाविर्भावतिरोभावा- भ्यामाभिमुखबेन चरन्तो वर्समाना निर्वेशदयो व्यनिचारिणो/भावा:।'. They. ---- manifest themselves as it were to nourish the permanent feelings and disappear as soon as their function is discharged.

'ये तूपकर्भमायान्ति स्थाबिनं रसमुत्तमम्। उपकुष्य च गष्छन्ति से मता व्यमिचारिण: ।।'. प्रभा P. 73. These evanescent feelings are thirty-three in number and are enumerated in the text on p. 97. Besides these भाव's there are सास्विकमान's which are external indications of internal feelings and are eight in number.

'स्तम्भ: स्वेरोऽय रोमाञ्य: स्वरभक्रोय वेपयु:। वेवर्ण्यमशुप्लय इत्यटौ सास्यिका: स्मृता: ॥'. (नाव्यघारत p.6r). Though they are aaara's they are treated separately as they are produced in a sympathetic heart. Dhananjaya thus defines them :-

'पृथग्भावा भवन्त्यन्येऽमुभावत्वेऽपि सारविकाः। सस्वादेव समुस्य सेस्तथ तज्ावभावनम् ॥' Vide दतरूप p. 138. On this Dhanika says :- "परगतदुःख हर्पादिमावनायामत्वन्तानुकूलान्तः करणत्वं सत्वम्। बशह। 'सच्य भाम मन:्प्रभवं तथ समाहितमनस्तवादुस्वथ्यते' .-.---

UNMESHA III. 423

एतदेवास्य सच्व वत: खिसेन प्रहर्षितेन चारा रोमाञ्चादयो निर्वत्यन्ते। तेन सर्वेन निर्वृसाः सास्विकास्त एव भावास्तत उत्पद्यमानस्ादश्रुपभृतयोऽपि भावा भावसंसूच-

When a permanent feeling is brought to a relishable con- dition by विभाष'S, अनुभाव'S, सासतिक's and व्यभिचारि's, it consti- tutes a poetic sentiment.

भानीयमान: स्वाद्यलं स्थायीभावो रसः स्मृतः।' दशरूप p. 136.

Bharata's Sutra about रस is, 'विभाषा नुभावष्यमिचारिसंयोगाड्रस- faoyfe:' Vide Frorarer, p. 62. This is explained in various ways by different commentators, thus giving rise to a number of theories about रस.

Bhatta Lollata interprets the Sutra as under :-

The permanent emotions of love &c., generated by generat- ing causes, such as women, excited by exciting causes, such as gardens, made cognizable by effects such as sidelong glances, and embrace, and strengthened by transient attend- ent feelings, such as desire, become poetic sentiments of love &c. originally in Râma and others whose doings are repre- sented on the stage. It is subsequently attributed to the actor who imitates the character in form, dress, and actions and becomes the source of charm to the spectator. frqîmr is explained as meaning उत्पत्ति:, भभिष्यक्ति, and पुष: for the विभाष'S produce रस, the अनुभाव's manifest it and the ष्यभिचारिभाव'S strengthen it. According to this theory, the poetic sentiment found in the characters, Rama and others, and attributed to the actor, charms the spectator. This theory is weak, because

424 NOTES ON THE EKAVALI.

how can the spectator be charmed by a sentiment which does not exist in him. 'सामाजिक तदभावे तन चमस्कारानुनवनरिरोधात्' ( Pradtpa ). This is the Mimainsaka view or the view of Twftrarfa's ( those who hold that ra is produced ). .

The theory of Srtiankuka is as under :--

The emotions of love &c. are inferred to exist in the actor through excitants &c. exhibited by him in his acting and being relished by the spectator become poetic senti- ments. refronf: is thus explained by S'rtiankuka as rarg- rma :. This is the Naiyayika view or the view of wafiduf's { those who maintain that ra is inferred). This theory too is not acceptable, because it disregards what is well known in the world that it is direct cognition of a thing that gives charm and not its inference. 'एतदप्यहदबमाहि। वतः मत्यक्षमेव ज्ञानं सचमस्कारं नानुमित्यादिरिति लोकप्रसिद्धिमवधवान्ययाकल्पने मानाभावः।' Pradtpa.

Bhatta Nâyaka interprets the Sutra in a different way thus :-

Rasa cannot be inferred, as existing in the real character, or the actor, or the audience; for the real character is not before the audience, his emotions of love &c. do not there- fore exist and what does not exist cannot be inferred as existing in another, nor can Rasa be produced ; for the causes &c. are not real and cannot therefore produce real effects, nor can it be suggested ; for it is only an established object that can be suggested and Rasa is not an established object. ('सिद्धत्येत व्यकयत्वात् रसस्य चासिद्धत्वात् Pradipa). He thus re- futes उत्पत्तिवादि's, अमनितिवादि's and also व्यक्तिवादि'S. 'भेहनायकः

UNMESHA IIL 425

मानुक्ते पक्षी सिज्धान्तं प उूपवति।' (कनलाकर). Therefore what is meant by the Sutra of Bharata is the enjoyment of Rasa by its connection with frr's &c. by the relation of the enjoyed and the enjoyer (भोज्यभोजकभावसंबन्ध). In poetry, words have three powers, अभिधा, भावकस्व, and भोजकत्व. अभिधा, according to अक्िवाहि's, embraces अभिधा and लक्षणा. भावकसव means gene. ralisation (arvroftarug). By the force of this power the far's &c. and the prfar are understood in their general character without reference to their specific properties Thus, for instance, the ferm, dlar, is not understood in its specific form of aflur, but in the general form of afrft; and the enfar, Rama's love towards her, is understood as love in general without reference to the agent and the object of love, Rama and Stta. The powers भावकस्व and भोजकल्व are found in dramas also. By the force of भांजकस्व power, the स्याबिन् is enjoyed in a general form, accompanied by the firra's &c. in a general form, and devoid of specific properties. The en- joyment of Rasa is quite of a different sort from that of world- ly happiness. It is like the knowledge consisting of the bliss arising from the predominence of the attribute of Goodness (aw) in a man. According to the Sânkhya doctrine, happi- ness, misery, and stupidity arise respectively from the predo- minence of the attributes of Goodness, Passion, and Igno- rance (सस्ब, रजस्, and तमस). This is the Sdnkhya view of the Sutra or the view of gimsarft's, i. e., those who hold Rasa to be enjoyed. This theory also cannot be accepted; because there is no authority for assuming the two powers of area and भोधक. 'सदपि न सन्चकू। एतादृसष्यापारड्यकल्पने प्रमाणाभावातृ।' 54

426 NOTES ON THE EKAVALi.

The theory accepted by Rhetoricians is that of Abhinava- gupta, which is as under :--

Rasa is suggested by the union of permanent feelings with generating causes &c. by the relation of the suggested and the suggester. रसनिष्पत्ति: is taken to mean रखाभिष्यक' Love and other permanent feelings frequently inferred* from their causes in the world, such as, women, gardens, and sidelong glances, remain in the hearts of the appreciating as impres- sions (wTr). When a poem is read or a drama seen exhibit- ed, these feelings which are in 'the form of impressions, are suggested by the causes &c., which cease to be called causes as in the world, but go by the appellation of frrra's, egrrra's, and safrarftonra's taken in their general form without specific connection (for instance, the Frr Stta is not understood in the specific form of Sttd, but in the general form of rffreft), and the frrra's &c. are not understood with specific con- nexion, as ममवेते, चमोरेवैते, सटस्यस्थैवैते, or न ममैपैते, न समोरेवैसे, aerena and are relished by the reader of a poem or the spectator of a drama. The furfa too is to be taken as referring not to a particular spectator, but to specta- tors in general (qftfranfhefr). Though really relished by a particular person, yet at the time of relishing it, he does not think that it is relished by himself alone (नमवैते विभावाइयः अहमेव रसास्वादयिता एवं रीत्वा मस्वाद्यमान:) on

. The inference takes this form :- 'अयमेतद्विषयरतिमान। तन्कार्यकटाक्षा दिभावात्। यो नैव स नैवम्। यथा बिरक् इति।।

UNMESHA IIf .. 427

account of the force of Frwa's &c. taken in a general form, but feels that it is relished by all persons of poetic sensibility. This relish constitutes what is known as ra or poetic sentiment. It will thus be seen that those in whom the feelings of love &c, were never produced before and who have consequently no impressions of them in their hearts.can- not relish poetic sentiment. Moreover, impression (wrerr) is natural or produced by constantly reading and appreciat- ing poems. The grammarians, the Mimamsakas, those who have become inappreciative by the constant study of the Vedas and those who are disgusted with the world have no aramr and cannot therefore relish ra. They are like the walls of a stage. 'निर्वासनास्तुरद्ान्तवेइमकुजयाइमसंनिमा:' (धर्मदास quoted in qur). Pradtpakara well explains this as under :-- "नन्वेव वेषां पूर्व रत्याविर्नोत्पजस्तेषां तडासनाविरहिणां कि रसाभिष्यक्िर्नास्तयेब।

किरित्वाद्यनुभूयते। कि चापयपि स्वाभाविकी वासना सहकारिणी। यां पिना शुङ्गारिणामाि मीमांसकवैयाकरणादीनां न रसामिष्यन्कि। तटुकम्-'वासना चेभ हेतु: स्वाल स स्वान्मीमांसकादिष'इति॥". 'रसिका एव रसास्वादे योग्वा न सु विरक्ादय:' (कमलाकर).

The Rasa, as said above, is suggested or relished by ugrrr in the mind of the reader or the audience by causes (Rrr) &c. understood in a general form without specific connexions. It neither comes under the province of भनिषा, nor of सात्पर्थ, nor of लक्षणा, nor of परत्वस, nor of अनुमान, nor of स्मरण. Though . रख requires विभाव's, अनुनाव's, and व्यनिचारिभाव's and cannot exist without them, it is not regarded as an effect; for an effect like a jar is seen to exist when its efficient cause is de-

428 NOTES ON THE EKAVALi.

stroyed, ra, however, does not exist when the foma's &c. disappear. It ceases to exist as soon as the frara's cease to exist (विभावादिजीितायधि:). Being supernatural (भलौकिक) it cannot be known ( mrer ) by ordinary means of proof. It is relished like a beverage which, though made up of black pepper, candied sugar, camphor and other ingredients, gives us a different taste altogether from that of its constituents. Though Rasa is constituted of the Vibhdvas &c., the whole appears as Rasa and Vibhavas &c, are not experienced se- parately. It is the mixture that constitutes Rasa. Kamala- kara explains पानकरसन्याबेन as 'पानकेऽम्लखण्डमरीचकादीमां चिभरस- बह संबलितानां रसत्वमित्वर्य:।'

Thus the surfra, being tasted like a beverage made up of many ingredients, becomes रस. रस is thus चर्षणा or मास्वार. 'चर्षणा आस्वादनम्' (विश्वनाय). It is one which has चर्ष्बमानवा (the state of being relished) as its vital property. Kamalákara explains चर्ष्बमाणेकम्राण: thus :- 'आानन्दांगस्य ध्यज्यमानता वृच्तिवा प्राणो बस्ब। रसत्वनिर्वाहकत्वात्। अन्यया रसणुद्रारादिपदाल् सुलोहव: स्वादि- श्वर्थ:।. Prabhakara makes the following note on चर्वणा-

'विभावादिसमूहालम्यनेन रत्यवच्छित्र पैतन्याभिम्यक्िमर्पणा। सा प भझ्नावरणा चित्।'. Jaganndtha has a similar note :- 'ब्यक्तिम मभावरणा चिन्। बथा हि चरावाहिना पिहितो दीपस्तनरिवृत्ती संनिहितान् पदार्थान् प्रकाश- बति सवयं च प्रकाशते। एवमात्मचेतन्यं विभावादिसंवलितान् रत्वादीन्। अन्त :- करणधर्माणां साक्िभास्यत्वाभ्यपगतेः।' The relish of रस is अलौकिक . ( not such as is found in the world); because it is like the contemplation of the Supreme Being (बझास्वादसब्रह्मचारी), aS विशवनाय says, 'चर्वणा आस्वाइनम्। तब "स्वाद काव्यार्थर्समेशरालाननस-

UNMESHA III. 429

n" remyangI'. It is a relish in which the contempla- tion of any other thing is lost (विगलितवेद्यान्तर:). As the bliss of the contemplation of the Supreme Being, though always existing in a Yogin, comes to him when he practises the con- centration of the mind continued for a long time, neither before concentration, nor after it, so the poetic sentiment is always found in the subtle form of impressions (egor सक्ष्मतबा स्थित:) in the hearts of the appreciative (सहदय) who are proficient in understanding the beauty of poetry and shines forth of itself when the cover which keeps the impres- sions dormant in the heart is removed ( reroraar) and the sentiment manifested through sasrn by the consideration of the frna's &c. in poetry. Moreover, the poetic sentiment shines forth in such a way that it engrosses the mind com- pletely and no other idea is then present in the mind (frfs- farar: ), as when the mind is lost in the contemplation of the Supreme Being. Thus the relish of the poetic sentiment is like the bliss of the contemplation of the Supreme Being, the only difference being that the former is acquired by the investigation of विभाव's &c., (विभावाध्यनुसंधान) and the latter by meditation (बोग). The relish is consequently मलाबिक or unlike that of worldly happiness. That such a relish exists is evident from the fact that it is found in the hearts of all the appreciative ('सकलसहरबहदबसंवेदनसाक्षिकेयं रसप्रतीति:' or as Mammata says 'सकलसहदयसंवादभाजा पमाना गोचरीकृत: स्थाबी'). Pages 89-90. उस बदि तात्पर्व०-न तन तात्पर्वम्- Vide the note on anyafd pp. 387-389.

(430 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

न पुनः प्रतीतिमाचे- anegs or import is powerful in conveying as much sense of a word as is not known from other sources and not in conveying any and every kind of knowledge arising from it (adlfamrit). For, if anerd prevails in conveying any knowledge arising from a word, the sentence पूर्वों धावति, would convey the sense of मपरो धावति, for the idea of भपर arises from that of पूर्व. But the argd here does not lie in conveying the sense of sryd धावति Or अपरो न धावति.

प्रसीतमाचे is a better reading than प्रतीतिमाने, but the latter is adopted as it is the reading of Mallinatha.

'ततथ बावदेव विधेयं तावत्वेव सात्पर्यम्। विधेयं न श्रष्दोपासमेवेोत सुथूकं 'शब्दोपान एव तात्पर्बन' इति। यदि न प्रवीतमाणे सात्पर्ये सदा 'पूर्वो धावति' इस्यादी पूर्वादिसमानसंवित्संबेद्यतया प्रतीतेऽपराधर्येधरि कदाचित् तात्प्वे स्वास्।' Kavya-Pradtpa p. 177.

Pages 90-91.

पस्वक्षप्रमाण- मानभुवेत- The poetic sentiment is not capable of being cognized by perception. For perception is either indeterminate or deter- minate. Indeterminate perception of an object is the know- ledge of the object itself without its distinguishing attributes, 'निष्पकारकं ज्ञानं निर्विकल्पक ययेदं किश्चित्'. The cognition of the poetic sentiment is not of this kind, as its existence is based upon the investigation of the generating causes &c. of the sentiment. Nor can the cognition be determinate percep- tion, For, as the determinate perception of an object which is concerned with the object and its distinguishing proper-

UNMESHA III. 431

ties ('समकारक ज्ञानं सविकल्पकं बया डित्योऽयं ब्राह्णोऽय स्वामोध्यमिति) follows its indeterminate perception, the former is the cause of the latter ; and as there can be no effect without a cause, if the poetic sentiment is not within the range of indetermi- nate perception, it cannot be within the range of determi- nate perception, which is a subsequent process of knowledge. Mammata gives another reason for the incapacity of the poetic sentiment being grasped by determinate perception. As the relish of the poetic sentiment is different from worldly enjoyments, being like the bliss of the meditation of the Supreme Being, it absorbs the mind completely and nothing else is cognised at the time it is relished. The cognition of Rasa cannot therefore come under the province of determi- nate perception. 'नापि सविकल्पकम्। चर्ष्बमाणस्यालीकिकानम्दमवस्व स्वर्संवेदनसिद्दत्वात्।'. Vide काम्यपकाच, 4th Ulldsa.

Page 92.

लोकमसिदष्याप्ता -ध्यभिचारिण :-

The Frra's simply suggest the permanent emotions of love &c. They are not the causes &c., well known in the world, which shew that the fag ( the middle term) is sarw (pervad- ed ) by ana (the major term). When the union of the sky and a cloud is inferred from the passing of the cloud, the लिङ्ग, नमस्वङ्मम is ध्याप by the साध्य, नमोनमस्वत्संगम; because it is the cause of it, the passing of a cloud being the cause of the union of the sky with the cloud. Thus what brings about the ध्यात between the लp and the साध्य in this अनुमान is the fact that the for is the cause of the aisa. areneg is thus

432 NOTES ON THE EKAVALf.

ष्यापतामयोजकीभूव. In some cases कार्य is आवाप्रतापयोजकीभूत. As the वैशेषिक Sutra, 'अस्वेदं कार्य कारणं संयोगि विरोधि समवाधि नेवि afrma' 8-a- says, the for may also be the cause of the ans. In the well-known inference बद्विमान् भूमवस्वात्, धूम is म्याप by वद्धि; because it is the onf of it, for there can be no smoke without fire. fomr's, being simply the suggesters (ra), and not the mnu's &c. well-known in the world, of the permanent emotions of love &c., cannot be taken as for in inferring them. Thus the fona's &c. cannot be taken as the middle term in proving the permanent emotions of love &c., in their character of anor's &c., because they are simply the sugges- ters of the Furfaa and not the usual causes which lead to the व्याति of the लिक with the साथ्य. Nor can the विमार's &c. be taken as the middle term in inferring the euna, in their own character of frma's &c. ; for it is only in poetry and dramas that they are known as fomr's &c. and not in the world.

Page 93.

The poetic sentiment does not come under the province of remembrance. For an object is known when it is cognized by its contact with the organs of sense and other causes. When it is known, it leaves an impression in the mind. When the impression is called up after a time, remembrance of the object is produced. Thus the right apprehension of an object is the cause of its remembrance through its pro- ducing an impression on the mind. Now apprehension has really nothing to do with Rasa. Rasa is never itself ap-

UNMESHA III. 433

prehended, but when its generating causes (frna's) &c. are apprehended, apprehension is attributed to it by implication. Moreover, if Rasa is admitted to be apprehended, it can- not consistently be said to be suggested. As there is, there- fore, absence of apprehension in the case of Rasa, there is absence of remembrance. Rasa therefore does not come under the province of remembrance, but is cognized by sug- gestion alone.

संस्कार भाषीवते-By संस्कार is meant भावनासंस्कार which is defined by AnnamBhatta as 'अनुमवजन्या स्मृतिहेमुर्भावनाऽत्ममाच्र-

Pages 93-4.

बठ् पुनरिहकार्यल्वमुक्तं- मभिखन्धाय

Rasa was said before to be 'anmn: ardaar' (no effect ): What is meant thereby is that it is no effect, because the Vibhavas &c. which suggest it are not produced in an actor. Though the relish of Rasa is brought about by the investigation of its Vibhdvas &c. and is absent when there is no such investigation, the investigation of the Vibhavas cannot be taken to be the cause of Rasa. For if it can be taken as a cause of it at all, it should be taken as its efficient cause. But an effect may exist even when its efficient cause is destroyed. While the life of Rasa is circumscribed by the investigation of Vibhâvas &c. (frfmrifrfifam:). In other words, the relish of Rasa is no more as soon as the investigation of its Vibhdvas &c. disappears. 'ननु विभावादीनां परामर्शस्यान्त्यव्यतिरेकातू तत्कार्थ एव 55

434 NOTES ON THE EKÂVALI.

रसः किं नोध्वत इति येतू। न। विभावादिपरामर्धस्य कारणत्वं यहि स्वात् का निमित्तकारनत्वमेद। न प तनाश्स्य कार्यनासकता टृट्टा। हित्वादीमां वयालाय I'. Pradipa pp. 82-3. Moreover, if Rasa be the effect of the investigation of Vibhâvas, its relish cannot be contem- poraneous with the investigation of the Vibhavas &c., for the cause and the effect are never contemporaneous. 'em विभावादिसमूहालम्यनास्मक: तस्मान् कार्यः'. On this the note is as under :-

'यदि रसः कार्य: स्वाल् तदा विभावाविज्ञानकारणक एव स्वाल्। ततथ रसमवी तिकाले विभावाइयों न प्रवीबेरस्। कारणज्ञानतन्कार्बज्ञानबोर्डुगपवदर्श्मात्। महि वन्दनस्पवंज्ञानं तज्जम्यसलज्ञान नैकदा संगवति। रसस्व म विभावाश्यन- हालम्यनात्मकतबेब मतीतेर्न विभावाविज्ञानकारणकत्वमित्यभिभावः।' साहिस वर्पण p. 21.

Though Rasa cannot thus be an effect, it may be called an effect, as accomplishment is attributed to it, though really speaking it is its relish (rdon) that is accomplished and not itself. चर्वणानिष्पस्या तस्व विष्पतिरपचरितेति कार्योंडन्टुच्यवार्।' T.T., P. 95.

Page 94.

यरपि रसस्था- रसस्याभिध्यनक्ति एस was described before as न झातो जाप्यतबा. What is meant by this is that the poetic sentiment is not capable of being cognised by ordinary means of arriving at true knowledge, for the permanent emotions of Ráma and other persons who are represented on the stage (war), being past, cannot come into contact with the organs of sense belonging to the present time and the present place.

UNMESHA HII. 435

Mammata says that Rasa cannot be cognised, because it is not an accomplished object. 'नापि जञाप्य: सिद्धस्व तस्यासंभवात।'. Moreover, an object which is cognisable may sometimes remain uncognised, while Rasa can never exist without being relished. 'दो हि जञाप्बो पठादि स समापे कदापिदज्ञाती मवति। न हायं तथा। परतीतिमन्तरेणाभावात्।'. सा० इ., p. 21.

Thus the forr's are neither an efficient cause (anaa ). nor a logical cause (urvaia) of ra. But they are called causes, simply because they are useful in making us. relish a poetic sentiment. They are consequently unlike the usual causes, found in the world. They, being extraordinary, indi- cate the extraordinary character of ra.

Page 95.

ततथ करुणादीमां- -कुत सथयं पुःखसंपेशनळ The relish of the poetic sentiment is extraordinary or sup- ernatural (arofas), being like the bliss of the meditation of Brahma. A question then arises, how are करुण, बीमत्स, भबानक, and other sentiments which cause grief and horror to be called ra? The answer is the relish of ra is an extraordi- nary bliss in which the mind is wholly lost in the enjoyment of ra and nothing else is cognised at the time. If such a state of the mind is brought about at a time when a poem is heard, by the power of the most appropriate arrangement of the विभाव's, भनुभाव's and व्यमिचारिभाव's, how can then pain be felt when the sentiment of grief is relished! That it is not felt is evident from the fact that when grief is represented or described the spectator or the reader says, 'I have enjoyep

436 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

great pleasure'. If pain were felt and not joy, no.one would like to see or read the representation of sorrow.

Mark what Visvanatha says :-:

'कहणादवपि रसे जयते बह परं सुलम्। सचेतसामनुभव: प्रमाणं तभ केवलम्।। कि प तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्थासटुन्मुखः। तथा रामायणादीमां भविता टुःखहेसुवा।। हेतुत्व सोकहर्पावृरगतेम्यो लोकसंश्रबात्। घोकहर्पादयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः।। अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेम्य: काष्यसंत्रयात्। सुखं संजायते तेम्य: सर्वेम्योऽपीति का क्षति:।। अभुपाताइयस्तवट् पुतत्वाघेतसो मताः।' सा०इ०, Pp. 17-18.

Page 96.

स्वाद काव्यार्थ- दटल्वाए Rasa is relish arising from what the Vibhavas &c. which poetry presents before the mind suggest and is like the bliss of the soul from the contemplation of the Supreme Being. It is thus a state of the mind similar to that in which it is when Brahma is meditated. When the heart blooms or opens like a flower, the sentiment is TFIT ( love ), when it ex- pands like a tree, the sentiment is it (heroism ), when it is agitated like the ocean, the sentiment is dr (fury), and when it is tossed about like the wind, the sentiment is reer ( horror ). The first verse occurs in the Dasarupa of Dhananjaya, on which the Avaloka of Dhanika is as under :-

UNMESHA III. 437

'काष्वार्थेन विभावादिसंसृटस्याध्यास्मकेम भावकचेतसः संभेवेडम्योन्यसंचलने प्रत्वस्तमितस्वपरविभामे सति प्रयलतरत्वानन्दोकृति: स्वादः। तस्य च सामाम्यास्म- कत्वेऽपि प्रतिनिवतविभावाविकारणजन्यल्वेन संभेहेन चमुर्धा चित्तभूमयो भब्ति। वथया। घुकरे विकासी बीरे विस्तरो बीमस्से सषोभो रौड्रे विक्षेप इति ।।'.

Mallinatha's reading is the same as that of D. 'frerrar- fat' and he therefore notes that the word firearr is objection- able as applied to the expansion of a literary work according to the Sutra 'मथने वावसब्दे ३३३३॥. It is correct to say पटस्य विस्तार: and मन्यस्य विस्तर :.

The poetic sentiments are originally four, the Erotic, the Furious, the Heroic, and the Abhorrent. Four other senti- ments are allied to them, viz., the Comic, the Pathetic, the Marvellous, and the Terrific; because in them too the mind blooms, expands, is agitated, and tossed about respectively. As the Vibhâvas &c. of these eight sentiments are different, two pairs of four sentiments are not bound by the relation of cause and effect.

Cf. the following from the नाव्यशाख of भरत-

'सृद्रायद्ि भवेद्धास्यो रोड्राय करुणो रसः। वीराचेवासुतोत्पत्तिर्बी मर्साथ मवानकः।.

Pages 96-98. ननु सदाष्टापेव-उद्गारमेव रसभाव्रसमाममाम :-

The four main poetic sentiments of qFIt, dh, thr, and niner, allied with the other four sentiments, हास्व, भहुत, करुण, and wwr, make up eight poetic sentiments in all. Some there- fore are of opinion that there is no such ninth sentiment as

433. NOTES ON THE EKAVAL.

GIR ( the Quietistic), and Bharata has neither defined it nor mentioned its Vibhâvas. Besides, it is imposible to destroy completely love, hatred, and other feelings, the stream of which has been running on from times immemorial. There can thus be no such rurfrr as fadr or self-disparagement. Others again hold that the Quietistic sentiment does exist, but that it has no eurfarmre in dramatic compositions, as they are meant to be represented on the stage and faar, being the. cessation of all worldly activity, is not fit to be represented. But both these views shew want of thought. Because it is to shew that the Quietistic sentiment has a pufirra, viz., fit, that the sage Bharata has mentioned it first among the safraifmrt's though its mention in the beginning is inauspicious. Its mention in the beginning immediately after the wurfirrr's indicates that the sage meant it as both a स्थाबिभाव and a व्यभिचारिभाव. In our opinion, therefore, there are nine poetic sentiments and not eight.

Mammata takes eight poetic sentiments in dramas and nine in poetry.

Jagannatha like Vidyadhara accepts nine poetic sentiments in dramas and refutes those who reject the Quietistic senti- ment as under :-

"केचिज्ु 'ग्रान्तस्व झमसाध्यस्वान्रटे च तदसंभवास्। अटावेव रखा नान्धे न ग्रान्तस्तय खुडबते।'

इत्याड:। तथापरे न क्षमन्ते। तथा हि नटे शमाभावादिति हेतुरसंपता। नटे र- साभिष्यक्ते रस्वीकारात्। सामाजिकानां शमवच्वेन तबर रसोश्ोपे वाधकाभापाठ।

UNMESHA III. 439

म य नटस्य समाभावासदभिनयप्रकाशकत्वानुपपत्तिरिति वाचबम्। तस्व भवक्रो- धावेरप्यभावेन तरमिनयम्रकाशकताबा अप्यसंगत्यापसेः । यदि न नटस्य क्रोषा

साभ्यासादित उत्पसो नास्ति वाधकमिति निरीक्ष्यते तवा प्रकृतेऽ्रपि सुल्यम्। अथ नान्बे गीतवाय्याहीमां विरोधिनां सल्वात सामाजिकेष्वपि विषयवैमसयास्मन: घ्ा- न्तस्व कयमुट्रेक इति चेत् नान्ये श्रान्तरसम-्युपगच्छद्धि: फलवलात् तजीतवाद्या- हेस्वस्मिन् विरोधिताया अकल्पनाम्। विषयचिन्तासामान्यस्य तब्र विरोधित्वस्वीकारे वदीयालम्यनस्य संसारानित्यत्वस्थ तवुर्ीपनस्य पुराणश्रवणसत्सक्रपुण्यवनतीर्यावलो- कनादेरपि विषयत्वेम विरोधित्वाप से:। अत एव चरमाध्याये संगीतरत्नाकरे-

"अटावेव रसा माट्येष्विति केचिद्चूचुदन्। तइ्चारु बत: कंचित्र रसं स्वदते मटः।।".

इत्याटिना नाक्येऽपि शान्तो रसोऽस्तीति व्यपस्थापितम्।'. It is on this account that, as Nagesa remarks, प्रबोषभन्द्रोद्य is accepted as a drama by all. 'अत एव प्रबोधचन्द्रोद्यस्य नाटकत्वं स्वीकृत सवेः।'.

Bhoja, who is otherwise known as Râjan as Bharata is known as Muni, accepts only one poetic sentiment, the Erotic.

fordf4=Self-disparagement, arising from the knowledge of the reality, adversity, jealousy and such other causes. तस्वज्ञाना. पदी्ष्यादेर्निर्वेद: स्वायमानमम्' (दश्षरूप).

अपस्मार=Dementation. 'मनःक्षेपस्तवपसमारो महाद्यावेध्यनादिय:। भूपास- कम्पमस्वेदफेमलालाविकारक: ॥' सा० इ०.

भवाहेत्या=Concealment. ० र०.

Page 90.

ब्रीपुंस-एृसप :-

440 NOTES ON THE EKÂVALI.

• near (disgust ) is reckoned among the permanent emo- tions, but is here mentioned as a subordinate transient feeling (व्यनिचारिभाष); because the permanent emotions become sub- ordinate (वविचारिभाव) in developing a sentiment in which they are not permanent (स्थाबिभाव). 'रत्वाइयोऽ््यनियते रसे स्टु्ष्य- मिचारिण:।' सा० इ., p. 31. Every Rasa has got its special marks, colour and presiding deity. The Muni says, 'तभ घृद्गारो नाम रतिस्थाबिप्रभव उञ्वलवेषा- समक:। यत् किचिद्ञोके धुचि मेव्यमुज्वलं वर्शमीयं वा तच्छुम्ररिणोपमीयते। य स्ताववुज्जवलवेषवान् स नृद्गारणानित्तुच्बते।. The following are the colours of the respective poetic sentiments :- 'इयामो मवति घुदारः सितो हास्य: प्रकीर्तितः। कपोतः करुणसेव रक्ो रौङ्र: प्रकीर्तित:।। गौरो वीरस्सु विज्ञेय: कृष्णजेव भयानक:। मीलवर्णस्तु बीभरस: पीतमैवाकुतः स्मृतः ।'. The presiding deities are as under :-

'पृझ्गारो विष्णुदेवस्सु हास्य: प्रमयदैवसः। रैद्रो रुद्राषिदेवस्तर करुणो यमदेवसः।। वीभत्सभ महाकाल: कामदेवो भयानक: । वीरो महेन्द्रदेव: स्वादकुतो ब्रह्मदेवतः ।'.

The Erotic sentiment is divided into सभोग and विमलम्भ Dhananjaya makes three divisions :- 'अयोगो विप्रयोगश्र संभोगशोति स मिधा।' ह० र०, P. 18I. विप्रलम्म iS love in separation. 'यब सु रति: प्रकुषटा नामीट्मुपैति विप्रलम्मोSसौ।'. सा. इ.,p. 53. विप्लम्म is subdivided into पूर्वराग, मान, प्रवास, and करुण. पूर्वराग is incipient love arising from mutual sight or the hearing of each other before their union.

UNMESHA III. 441

वशाविग्ेषो थोऽमानी पूर्वराग: स सच्यते। सा० द०, P. 53.

This पूर्वराग may be unswerving, outward, or durable. it is therefore divided into three kinds; नीलीगाग, i.e., love as un- changeable as indigo, कुसुम्भराग, i.e., outward love comparable to the colour of safflower, and मश्चिष्ठाराग, i.e., love as durable as the colour of madder.

'नीलीकसुम्भमञ्जिष्ठाः पूर्वरागोऽपि च विधा।। न चातिशोभते यत्रापैति प्रेम मनोगतम्। तन्नीलीरागमाय्यान्ति यथा श्रीरामसीतयोः ॥। कसम्भरागं तं प्राधुर्यदपैति प शोभते।

The second kind of विमलम्म is मान, or separation arising from anger. It is either प्णयमान, i. e., love-anger, arising without any cause, because 'the course of love never runs smooth', or ई्ष्यामान, i., anger arising from jealousy.

'इयोः प्रणयमान: स्यात् प्रमोदे सुमहत्यपि। प्ेम्ण: कुटिलगामित्वात् कोपो यः कारणं पिना॥' सा०ह०,P. 55.

ईर्ष्यामानो भवेन् खीणां तब त्वनुमितिखिषा।।

The third sort of विप्रलम्म is प्रवास, separation arising from going abroad on business, or through curse, or confusion. 'मनासो मिन्नदेशत्वं कार्याच्छापाच संभ्रमात्'. (सा० इ०,P. 57). सम्भ्रम is explained as 'सम्भ्रमो विव्यमानुपनिर्धातोत्पातादिजः। यथा विक्रमीर्यशया- मुर्वश्ीपुरूरवसोः।' (सा० इ०,p. 58). 56

442 NOTES ON THE EKAVALÎ.

करुण is the last kind of विभनम्भ. It is the sorrow felt by one of the lovers for the other who, though dead, is expected to be united again.

'यूनोरेकतरस्मिन् गसवति लोकान्तरं पुनर्लम्ये। विममायते यदेकस्तरा भवेतू करुणविप्रलम्माख्य:।।

यया काइम्पर्यो पुण्डरीक महम्पेतावृस्तान्ते। पुमरलम्ये शरीगान्तरेण वा लभ्बे तु करणायम एव रसः किं चाबाकाशसरस्वती भाषानन्तरमेव घृङ्गार:। सङ्गमपत्याध्या रतेरुद्रवात्। भ्वं तु करुण: इत्वभियुक्ता मन्यन्से ।I' सा० इ०, P. 58.

This is regarded by some as करुन in the beginning and प्रषा- साखयचिपलम्म after a hope of union is engendered by आाकाश- बाणी, as Dhanika says, 'काइम्बर्यी भु प्रथमं करुण: आकाच्यसरस्वतीवचना- सूर्ध्न प्रवासणृङार एवेति।'इ० रू०, P. I00. संभोग too is of four kinds, coming about after four kinds of विपलम्भ. 'कयितथ्रनुर्विधोऽसावानन्तर्यांजु पूर्वरागादे:।' सा० इ., p. 59

Mammata divides विपलम्भ into five kinds, अभिलापहेतक, (which is the same' as पूर्वराग), विरह, ई्ष्बाहेमुक्र, प्रवासहेतुक, and च्ापहेतुक. Jagannatha is not in favour of these divisions of ant and aft, though he mentions them, following old writers on poetics. 'इमं प पञ्चविर्ष पराञ्ज: प्रवासाहिभिरुपाधिभिरामनन्ति। ते च प्रवासाभिलाप-

• इतथं वीररसस्य चामुर्विष्यं प्रपश्चितं प्राचामनुरोधात्। वस्तुतस्तु बहवी वीर- रसस्य गृद्गारस्थेव प्रकारा निरूपबितं शक्बन्ते।' He mentions सत्यवीर, पाण्डित्यवीर, क्षमावीर and बलवीर,

UNMESHA III. 443

. Page 99.

प्रतिमद्ध°- वीर :-

The heroic sentiment is divided into four kinds, दानवीर, धर्म- वीर, दबावीर, and युद्धबीर according as the heroism arises from liberality, piety, mercy, and military prowess. qrana is a well-known instance of दानवीर, युधिष्ठिर, of धर्मवीर, जीमृतवाहन, of दयाबीर, and राम, of सुद्धवीर.

निरपेक्षभावत्वात्

The sentiment of grief does not require any particular अनुमाव's to represent it like विपलम्भणृङ्ार.

'करुमस्तु आपक्ेपविनिपतितेष्ट जनविभवनाधवधवन्धसमुत्यो निरपेक्षभायः। कुशक्यनिम्वासमुत्य: सापेक्षभावो विप्लम्भकृतः। एवमन्य: करुणोऽन्यो विपलम्भ इति।'. नाव्यक p. 64.

Page 100.

तभ रसो बया Having explained Rasa and its divisions, the author gives instances, in order, of the eight varieties of मसंलस्यकमष्यङ्ृग्य mentioned before, viz., रस (of nine sorts), भाव, रसाभास, भागभास, भावशान्ति, भावोदय, भावसंधि, and भावशवलता.

Page 103.

भावो दिनाम-'ड्रीकारात्- Love of which the subject is a God, a Brahmin, a Precep- tor, or a friend &c. (and love of which the subject is a belov- ed, if not developed into रस, and any other स्थाबिभाव which is not developed into a ra), and a subordinate emotion (sfr. चारिभाव) which is nourished by causes (विभाष) &c. (and is

444 NOTES ON THE EKÂVALI.

thus suggested not as a subordinate sentiment, but as a prc- minent one ) become rT. But love of which the subject is a beloved ( if properly developed ) becomes ra. Mammata's difinition of a is :- 'रविर्देवादिविषया ध्यभिचारी तथाञ्जितः । भाव: पोक्तः' On this the Pradtpa runs as under :----

जम्। तेन देवादिविषया सर्वा कान्तादिविषयाप्यपुटा रति: हाखाइयम्ाभापरसावस्या। पाधान्येम व्यश्चितो ष्यभिचारी च भाष इत्यववातम्यम्। बषुक्म्-

मन्यादभावभाग्या स्वान्र तरा स्याबिच्यऊभाक्।। इति।' काव्य० प. p.106. Visvanatha thus defines and explains it :

"सज्चारिन: प्रधानानि देवादिविषया रतिः। रुदमान: स्थायी च भाव इत्यभिधीयते।। 'न भावाहीनोऽ्स्ति रसो न भावो रसवर्जित:। परस्परकृता सिद्धिरनयो रसभावयो: ।। इस्टुफविया परमालोचनया परमविश्रान्तिरयानेन रखेन सहैव वर्ततमाना अपि राजानुग तविवाहमव् समृत्यवदापाततो यम प्राधान्येनाभिष्यक्ा व्यनिचारिणो देवमु- निगरुनृपादिविषया रतिरुतुचमाधा विभा।वदिभिरपरिपुष्टतया रसतामनापद्यमामाय स्याथिनो भावा भावशउदवाच्याः।" सा० इ०, p.66. छिन्से पब्रापोरो-In mythology Brahman is represented as having five heads, of which one was cut down by S'iva with his ring finger.

Page 104. किमसुभिर्गलिते°-A verse quoted from नैषध C. IV., St. 52.

UNMESHA III. 445

Page 105. रसाभासा वया - लकुनश्र :- When the poetic sentiments and emotions are employed improperly, we have what is known as रसाभास and भावाभास (semblance of रस and भाष). The cases in which रसाभास arises are enumerated by some writers as in the stanza quot- ed by Mallinatha which is found quoted in the Prataparudra also, in the verse

'हीनपावेषु तिर्यक्षु नायकपतियोगिए। गौनेष्वेव पदार्येषु समाभासं विजञानते।।' सर०कण्ठा, परि०५, verse २०, in the following verses in the साहित्यदर्पण,

'उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपर्नीगतायां च। बहुनायकविषयायां रतो तथाऽनुभयनिष्ठायाम्।। प्रतिनायकनिष्ठल्वे तदूव्धमपाचतिर्यगादिगते। गृङ्रारेऽनीचित्यं रौद्रे गुर्वादिगतकोपे। पान्ते च हीननिष्ठे गुर्वाद्यालम्बने हास्ये। म्र ह्मवधाधुत्साहेऽषमपानगते तथा वीरे॥ उत्तमपात्रगतत्वे भयानके ज्ञेयमेवमन्यम ।I' 3rd Pariccheda, and in other works.

The verse ब्रह्मन्नध्वयनस्य-occurs in इनुमन्नाटक act 8. It is verse 45th there. The readings there are सतोनं संहर for वीणां संहर and सीवारलकमल्लममहदय: for सीतायल्क°. It is found quoted in the Rasagangúdhara also. The reading there in the last line is सीतारलकमल्लमपहतय :. रखक is explained by Nagesa as the parting line of the hair. 'सीताया रककः सीमन्तसरणिरेव मल्लो बाण- स्तेन भमं हढ़ये मस्य सा। "सिरःसिन्दूरसरणिः स्त्रीणामारक्लकं स्मृतम्" इति हला- I:I'. Jagannâtha says that if a sentiment is developed by

446 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

impropriety, the impropriety does not constitute a fault. After having quoted from जन्बालोक p. 145 the verse

'मनोचित्यादृते नान्यद्रसभक्स्य कारणम्। पसिद्धौपित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा ॥' he observes as under :-

"वावना स्वनौचित्वेन रसस्य पुटिस्तावनु न वार्यते। रसपतिकूलस्वैय तस्य निषेष्यत्वात्। भत एव 'वहनध्ययनस्य नेष

इति कस्मचिशाटकत्य पद्ये विपलम्भ छुड्ाराङ्रीभूतवीतरसाक्षेपकपर मैश्वर्बपरिपो.

वंदन्कअणा ब्रह्मणा' इत्यादि विठूयकवचनेऽ्रपि रेशवदादिपयोगस्य तल्तया। हास्वा- नुगुणस्वात्। एपा हि दिगुपदर्स्रिता। अनया सुधीमिरन्यढप्यूद्यम्।' इस०, P.53.

Page 106.

अपरे तु रसाभासं तिर्यकु-परीक्षाक्ष मम्. As shewn above, Bhoja, Viśvanatha, Vidyânatha and other writers on poetics describe a sentiment in animals as rara and not ra. This view is refuted by Vidyadhara. Mammata too does not consider a sentiment in animals as rarma, for he gives भ्रीषामक्गाभिरामं-as an instance of the terrific senti- ment. "वस्तुतस्त्वनीचिख्माचमेवामीपां मनसाभासताप्रयोजकम्। तियंगासे तु भनोचित्याभावाड्गस एव न तहाभास:। अत एव वृत्तिकारो 'शीवाभक्गाभिराम- इत्यादी तिर्यन्यिमयतका भवानक 'मिने कापि गते'-इत्बादी तिर्यग्विपवतवा विमलम्भं चोदाजहार।" वामना० on काम्य• प्र., p. 129. This portion of the text is quoted by Kumarasvamin in his Ratnapana :-

UNMESHA III. 447

"इस एवायं नामास इति केचित्। तटुकं विद्याधरेण-'विभावाहिसंभवो हि रसं प्रति प्रयोजको म विभावादिज्ञानं ततथ्र तिरश्वामप्यस्स्येय रस' इति।".

Page 107.

अत्र रावणस्यो-प्रवृत्तम्- In the instance अस्मद्विकमचेष्टितानि, the emotion of भस्सुक्य ( ardent desire) becomes aarna, because it is one-sided and therefore improper. औत्सृक्य is ardent desire to obtain a. thing which brooks no delay. It is thus defined in aifee. दर्पण- रष्टानवाप्ेरौत्सकयं कालक्षेपासहिष्णता।

A similar instance is found in anayar where Ravana's चिन्ता tor सीता becomes भाषाभास. The instance is

राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी

सत् कि करोोमि विवधे कथमन भेजरी तत्त्वीकृतष्यतिकरे क शवाम्यपाय:।। On this the qfrq runs as under :-

अम रतेष्यमिचारिभूता चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता। नायिकाया अनमरक्तया रतेरतुस्कृष्टत्वेन तह्यभिचारिणोऽपि तथास्वात्। p.II0. Page 107. रसस्थ मुख्यलेपि-मावधान्स्याइय: Though रस is prominent in poetry and the ध्यभिचारिभाव'S are subservient to it, still some times the latter become pre- dominent, as a king who is always followed by his servants follows them himself some times, as on the occasion of their marriage. Mammata says :-

448 NOTES ON THE EKAVALf.

'मुख्ये रसेऽपि तेऽद्रित्वं परामुषन्ति कराचन। ने भावशान्त्वादयः । भद्रिश्वं राजानगतविवाहपवृत्तमृस्यवत्।'

भावशान्ति :- It means the allayment of an emotion. Jagannatha says that the allayment must be simultaneous with the rise of an emotion. 'स चोत्पश्यवच्छिन एव माहय:। तस्बेव सहदयचमस्कारिल्यान्।'. The instance given by him is :-

'मुझ्षि नाद्यापि रुपं भामिनि मुदिरालिरुवियाय। इति तन्या: पतिवचनेरपायि नयनावजकोणशोणरुचि: ।'

His note on it is :- 'हह तादृशभियव चनश्रवणं विभाव:। नयनकोणगत- शोणरुचेर्ना्य: तरभिष्यक्त: प्रसादे वानुभावः। उत्पत्तिकालावच्छिभो शेषनाजो ध्यङ्ग्य:।, रस०, pp.102-3.

पश्याम :- The verse is from अमरुशतक. Vide Pandit Dur- gaprasada's edition p. 24. The reading in the first line as given there is 'पइयामो मयि कि- Arjunavarman, the com- mentator, notes-'कस्माश्वमद्य विमना इव लक्ष्यसे इत्वादि केमचित् पृष्ठ: कभिन्नायक: कान्ताप्रणयमानचेट्टामाचटे।-'पश्याम इत्यन पशवेयमिति पाठो सुक्तः। मवीत्येकवचनव्यपदेशात्।' 'कि मां मालपतीति' इस्यनेतिशब्योडस्थान- निवेशित:। भठशउदानन्तर प्रयोजनीयस्वात्।'

Page 108.

भावोदय :- Jagannatha says-'वद्यापि भावशान्ती भावान्तरोवस्म भा- वोदये वा पूर्व भावधान्तेरावश्यकत्वान्नानयोर्पिविक्तो व्यवहारस्य विषवस्तयापि दबो- रेकन चमस्कारविरहात् चमस्काराधीनत्वाच व्यवहारस्य भस्ति विषयविभाग:। रस०, p.I03.

तरय-The stanza is from नेषधचरित. It is St. 66, Canto IX. The reading of the 3rd line there is नलैः किलाडयावि विलिएब पक्षिणा. Mallinatha's reading of the line is the same there.

UNMESHA III. 449

The preceding stanza also shews the rise of the same emo- tion, viz., भत्मुक्ब. It is

समचितुं संवरणसजा नृपं स्वर्यंवर: संभविता परेद्यवि। ममासुमिर्गन्मुममा: पुरःसरे- स्तटम्तराय: पुनरेप वासर: ।।

This stanza represents the rise of anesa better than the one quoted in the text. Mallinatha's note on this is :- 'a

Pages 108-9.

भावसंधि: and भावशवलता-When two opposite emotions striving for supremacy are represented as relished in one and the same place at the same time, they constitute a Mixture of Emotions. When, however, a number of emotions, each succeeding one putting down the preceding one, are repre- sented as not relished simultaneously, they constitute a Variegation of Emotions. 'संधिरेककालमेव तुल्यकक्षमोरास्वाद। द्रव- लवा सु कालमेवेन निरन्तरतया पूर्वपूर्योपमर्दिनाम्। न च भावस्य घवलताया: ग्रा- मदयाभ्यामविश्येप:। ग्रान्तेरुवयस्य वा एकेकस्यास्वादे तज्रेवदयोपगमात्।' प्रदीप, P. II0.

Jagannatha defines भावसन्धि as 'भावसंधिरन्योन्याभभिभूतबोरन्योन्या- भिभावनयोग्ययो: सामानाधिकरण्यम्।'. Nigesa explains सामानाभिकरण्बम as 'एकदेशवृत्तित्वविधिटेककालवृत्तित्वरपम्.' He then adds 'सूक्ष्मभेद- स्त्वर्किचित्कर इति भाद:। सवलवायां त्वेकवेशवृत्तित्वरूपमेव् सामानाधिकरण्य- मिस्वर्थ:। The instance of भावसंधि given by Jagannatha is 57

450 NOTES ON THE EKAVALi.

संकुंचन्ति विकसन्ति रापये जानकीन यमनीर अम्निय: ।।

Here is suggested the mixture of the emotions of shame and ardent desire.

Jagannatha does not think that to constitute vervwar each succeeding emotion must be पूर्वपूर्वापमईक, i. e., overcoming each preceding one as Vidyddhara and the commentators of Mammata take it. His definition is :--

'भावानां बाध्यवाधकभावमापभ्नानामुपासीनानां वा ष्यामिश्रनय्'.

The instance he gives is :-

'पापं हन्त मया हतेन विहितं सीतापि बद्यापिता सा मामिन्युमुखी बिना बत वने कि जीवितं धास्वति। मालोकेय कथं मुखानि कृतिनां कि से वरिष्यन्ति मां राज्यं वातु रसातलं पुनरिद न प्राणितुं कामये।।'

Here there is a variegation of the emotions of resolve, envy, despondency, recollection, reasoning, shame, apprehension and humiliation.

Jagannâtha criticizes Mammata's commentators thus :-

'यसु काव्यमकाघटीकाकारे: 'उत्तरोल्तरेण भावेन पूर्षपूर्वभायोपमईः सवलता' इस्वमिधीयते तन्न। 'पडयेत् कमित् चल चपल रे का स्वराहं कुमारी हस्वालम्यं विसर हह हा ग्युस्कम: कासि यासि' इस्यन शडासूयावृतिस्मृतिअमहैन्यमत्वोत्सुक्या- मामुपमर्ईलेशशून्यतेज्रनि घवलताया राजस्ुतिशुणरेन पञ्ममोझञासे मूलकतैय निक्प.

UNMESHA III. 45I

पात्। स्वोत्तरविशेषगुणेन आवमानस्तु नाशो न ष्यङ्ग्य:। न वोपमर्वपद्ृवाच्य:। नापि चमस्कारी। तस्मात्

'नारिकेल अलक्षीरसिताकदलमिश्रणे। विलक्षणो यथा स्वादो भावानां संहती तथा।।'. भर्षे चेतसि-This stanza occurs in इनुमन्राटक, Act roth. The first line there reads अर्ध वेतसि जानकी विरमवत्वर्ष च लङ्केश्वर:, and the third line इन्यं वुर्विधवेश्स्ष्बतिकरे दाहे समेप्येतयो :.

rard-This stanza is found in the Vikramorvastya in the readings given in Appendix by Mr. Pandtt, vide his edi- tion, p. 122. Mallindtha attributes the speech to Dushyania and Vidyanatha and other commentators to Yayati.

Thus end eight sorts of असंलस्यक्रमव्यङ्ग्यध्नाने, which is so called, because the poetic sentiments and their generating causes &c. are apprehended by the appreciating so quickly- the interval of time in their perception being very small-that the order of succession between them is, as it were, not perceived. ( Vide note, pp. 418-19). The context, however, must be so clear that the perception may be quick. Jagan- nâtha observes :-

'स्फुटे प्रकरणे सगिति प्रतीतेषु विभावानुभावव्यभिचारिष सहदयतमेन प्रमात्रा सूक्ष्मेजैव समयेन प्रतीयत इति हेतुहेतुमतो: पौर्वापर्यक्रमस्यालक्षणाइलक्ष्यक्रमो ध्य- पविश्यते। यम तु विचारवेद्यं प्रकरणमुन्नेया वा विभावादवस्तम सामभीविलम्बा- धीनं चमत्कृतेर्मान्यर्यमिति संलक्ष्यकमोऽप्येष भवति। यथा

'तल्पगतापि च सुतनुः श्वासासङ् न या सेहे। संप्रति सा हदयगतं पियपार्णि मन्दमाक्षिपति । इति पथ्ये 'संमति' इत्वेतवर्यावगतिर्पिलम्बेम।' रस०, pp. 105-7.

452 NOTES ON THE ERÂVALI.

Page 110.

The suggestive poetry in which the order of sequence between the, suggested and the suggesting ( or re and sam or fearanft) is perceptible is of three kinds, (1) That in which the suggested meaning is similar to the reverberation of sound and is based upon the power of words, (2) That in which the same is based upon the power of sense, and (3) That in which the same is based upon the power of both (word and sense). Of these the first is subdivided firstly into two classes, viz., (I) Where a figure is suggested, and (2) Where matter is suggested ; and each of these two is further divided into two classes accord- ing as it is manifested by a word or a sentence.

arfa UTrH-Oh Narasimha, protector of the earth, we have no power to describe you whose glory shines brilliantly, surpassing even the Moon ( conquering other kings ).

Vidyadhara thinks that in this verse the word erarag sug- gests prominently the figure called qRora, which is defined by him as under :-

'ते परिणामं दविविरधं कथयन्तवारोप्यमाणरूपतबा। परिणमति यम विषय: प्रस्तुतकार्योपयोगाव।।'

The object upon which some property is superimposed is the fava (the object of superimposition) and what is attributed to it is called विषयिन. विषय corresponds to उपमेव

UNMESHA III. 453

and विषचिन् to उपमान. विषय is thus आरोपविषय and विषविन, आरो- प्यमाण. When the विषयिन् colours the विषय with its own form, the figure is रूपक. When, however, the विषचिन् does not colour the fava with its own form, but makes it accomplish the purpose in hand by assuming its form, the figure, accord- ing to विद्याधर, is परिणाम. 'मारोप्यमाणस्य प्रकुतीपरभ्जकत्वे रूपकस्य जा- गरूकल्वात्। यमारोपविषय: प्रकृतकार्यसिद्धधर्थमारोध्यमाणास्मतया परिणमति तभ्र वथार्याभिधान:।' (vide p. 221). In this view of परिणाम, विद्या- घर seems to stand alone. Though Mallindtha quotes राजानक- रय्यक who defines it as 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगिसे परिणाम:।' अल° स., P. 40, प्रकृतोपयोगिरवे is explained by राजानकरुय्यक himself to mean प्रकृतात्मना प्रकृतकार्योपयोगित्व and not simply प्रकृत कार्योपयोगिस्वे. Thus in Vidyadhara's opinion the iden- tification of the विषय with the विषयिन् constitutes रूपक, and when the identification goes to serve the purpose in view, it constitutes परिणाम. In the instance 'नरसिंह धरापाल-' Vidyâdhara takes trarg, in the sense of the Moon to be the विषय and राजन in the sense of a king to be the विषयिन. भाक- मण or conquering is taken as the प्रकृतकार्य. राजन, the Moon, is the frya, because the idea of glory surpassing the Moon in whiteness is what at once flashes upon the minds of the poet and the reader. In the next stanza, आाक्रम्य स्मरवेरि°- also, the glory of Narasimiha surpassing the Moon and other white things, the elephant of Indra, S'esha, Balarâma, and Pârvatt's lion is predominant. The real meaning, however, of the stanza being Narasimha surpassing other kings in glory, Vidyadhara takes आक्रमण (surpassing) as the प्रकुतकार्य or purpose in view and as that is, really speaking, brought

NOTES ON THE EKAVALÎ. about by taking not mag the Moon as the object of eramer, 454 but mg the king as the object of it, the stanza is an instance of परिणानधयनि. The stanza has afforded a subject of much discussion to writers on poetics. They all discuss the question, taking परिणाम to be a figure in which the विषबिन has to assume the capacity of the Ra to serve the purpose in view, which it cannot serve in its own capacity. 'विषयी धन विषयास्मतवेद प्रकृते प्रयतोपयोगी न स्वातन्वदेण स परिणाम:। रस०, p. 248. Appadikshita explains it clearly as under :- 'यनारोप्यमाण ककचित्कार्यापयोगिल्वेन निबध्यमानं स्वतस्तस्य ततुपयोगित्वासंभवात् प्रकुतात्मतापत्तिमपेक्षते सनैद परि- नामाग्गीकाराठ्। यथा "प्रसन्नेन दृगबजेन वीक्षते महिरेक्षणा" इति। भन्र त्वकजस्प वीक्षणोपयोगित्वं निषध्यते। मयूरव्यंसकादिसमासेनो सरपदार्यमाधान्यात्। न चो- पमितिसमासाश्रयणेन पूर्वपदार्थमाधान्यादश एव ततुपयोगित्वं निबध्यत इत्यस्सिति वाच्यम्। प्रसन्नेनेति सामान्यधर्मप्रयोगात्। "उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्यामयोगे" इति तदप्रयोग एयोपमितसमासानुशासनात्। अठजस्य च वीक्षणोपयोगिलं न स्वा. स्मना संभवति। अतः प्रकतद्गात्मतापच्यपेक्षणात् परिणामालंकार: ।' Vide चित्रमीमांसा, pp. 55-6.

Appadikshita criticizes the verse 'नरसिह धरानाय-'as under :-

'भय परिणामस्य व्यङ्ग्यतायां किमुशहरणम्।

"नशसह धरानाय-"इति विद्याघरेणोदाहतम्। अन राजपदेन चने विषये निर्िटटे वभारोप्यमाणस्य नृपस्माऋरमणरूपकार्योपयोगिन: मतीते: परिणामो ब्यज्बत हति। तदयुकम्। अत्र व्यारोप्यमाणस्य मृषस्य नृपास्मनैवाक्रमणोपयोगो न चन्द्रालमना। विद्याध रेणापि विपविण: स्वरूपेण कार्यानुपयोगे ततुपयोगाव विषयास्मना परिणत्यपेक्षायामेव परिणामोधीकृतः। बराह-

UNMESHA III. 455.

से परिणा्म दिषिधं कथवम्त्यारोप्यमाणविषयतबा। परिणमति बत विषया प्रस्तुतकार्योपयोगाय ॥' चिननी०, p. 58.

The reading of all the Mss, collated by me, and adopted in the text is आरोप्यमाणरूपतया for आरोप्यनाणविषयतया. Unless we have विषयी for विषय: in the second line, आारोप्यमाणविषयतया must be explained as आरोप्यमाणरूपतया. This then is at variance with what is said above, viz., 'विद्याघरेणापि विषयिण: स्वरूपेण कार्यानुपयोगे तदुपयोगाय विषयात्मना परिणत्यपेक्षायामेव परिणामोड्ीकुतः।'. In fact, the very objection raised by अप्पदीक्षित, viz., 'अभ क्ा- रोप्यमाणस्य नृपस्य नृपात्मनैवाक्रमणोपयोगो न चन्द्राल्मना' represents the view of विद्याधर with regard to the figure परिणाम as found in the Mss. collated by me.

Jagannátha defends Vidyâdhara, taking yRonr in the usual- ly accepted sense. He remarks as under :-

'तब वनावद्प्पदीक्षितवविद्याधरोकं अन्युशहरणमनूदय वूषितम्-"तथा हि-नरसिंह धरानाथ-

अम् राजपदेन चन्द्रे विषये निर्दिष्टे तवारोप्यमाणस्य नृपस्याक्रमणरूपकार्योप- योगिन: प्रतीते: परिणामो व्यज्यते" इति तद्युक्तम्। तब ह्यारोप्यमाणस्य नृपस्थ नृपास्मनेवाक्रमणोपयोग: न चन्द्रात्मनेति तदसत्। अत्र विज्ञम्भणं नाम न केवलं मागसम्यमाचं कपेरभिप्रेतं येन बशःकर्तृकाक्रमणो सृपस्य मृपात्मनैव कर्मतारूप उप- योग: स्थात्। अपि तु निरतिचयनैर्मल्यगुणवत्तायां स्वसमानजातीयद्वितीयराहित्य- पयुक्त: भोदिविशेष:। आक्रमणं तु न्यगभाव एव। एवं वैवंविधविजृम्भणे चन्द्रकर्म- कमेव क्रमणमुपयुज्यते न तु भृपकर्मकमिति विषयितया व्यज्यमानस्यापि सृपस्य च- न्वालनेवाक्रमणोपयोग इति रमणीयमेव विद्याधरेणोक्तं परिणामष्यड्ग्यतायामु- दाहरणम्।'. रस०, PP.54-5

456 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

Jagannatha's criticism is based upon Appadtkshita's re- marks, but as the latter hardly represents the correct view of Vidyadhara about aftarH, the criticism, though ingenious in defending विद्याधर, is not of much use.

But the criticism on furnt's verse by Nâgeia Bhatta is worth consideration :-

"भनेह चिन्स्यम्। राजशब्दस्यानेकार्थत्वात् विजम्भतेव् पागल््वतबुक्त्कार्योमय- परत्वात् प्रकरणादेश शक्तिसंकोचकस्थाभावात् तन्मेण धत्तयेव तुल्यतयार्थइयोप- स्थिती 'सर्वदेमाधवः पातु' इतिवत् श्लेप एवायं क परिणाम: क वा नृपस्य ष्यज्य- मानसेति प्रकृतनरसिहरा जोत्कर्षस्य चन्द्रकर्मकाक्रमणेनेवेतरमृपाक्रमणेनापि सूप-

पाइत्वास।

अस्तु वारोप:। तयापि नृपस्येवारोप्यमाणत्वं चन्द्रस्वैव विषयत्वमित्यम नियाम- कामाव: । अजेव च दीक्षिततात्पर्यम्। अपि च प्रागल्म्यस्यापि विजम्भत्वर्थल्वेन प्रकुतकार्योपयोगिता नृपत्वेमापि नृपस्य संभवति।". रस०, P. 254.

विश्वेश्वर in his अलंकारकौस्सुम puts forth a different view about the verse. He accepts the परिणामअलंकार, but says it is वाष्य and not ष्यहुग्य.

"नरर्सिंह महीपाल- -

इति विद्याधरेण परिणामध्वनावुवाहतं तनुच्छम्। राजगब्दत्योभवार्यत्वात्तवुप- स्थापित योभन्द्रनृप योर मेदान्वयस्य "विद्ुन्मानस-"इत्यादाविव संभवेग परिणामस्य वाध्यत्वात्। एतेन एतदसाधुत्वसाधुत्वविषये चित्रमीमांसारसगङ्गावरयो: कलहो --.-- निरस्तः।' अल को०, pp. 163-4

Page 118.

बधप्ययं -ब्राह्यण श्रमणन्वावे

1

UNMESHA III. 457

The question arises as to whether the figures ayar and विरोष which are suggested in the instances हिरण्यकशिपुक्षेत्र- and गौडगुर्जरकर्णाट-and similar figures suggested in other instances of esiennsafa are predominant ideas in the verses or not. If they are predominant, how can they be ornaments ? For there is nothing else to be ornamented by them, they being themselves predominant. If they are not predominant, how are the verses instances of धवनि, when the व्यङ्ग्य (what is suggested ) is not predominant ? The solution of this difficulty is that the figures उपमा and others are अलंकार's in instances where रस is व्यङ्ग्य; and that though in instances of भलकारध्वनि, they are no longer ornaments, but have reached the state of अलंकार्य (objects to be ornamented) like the soul, they being predominant, yet the name अलंकारध्वनि arises; because, though अलंकार्य, they are recognised as अलंकार, being known as simply srdan's in other instances, as a Brahman, even though he becomes a शमण or बौद्ध संन्यासिन, is called a ag; because he was formerly a sarr, though he is now a

'ननूदाहतेयूपमादीनां प्राधार्न्य न वा। आधे कृतस्तेषामलंकारस्वम्। अन्यानलं. करणात्। द्वितीये कृतोऽस्य काव्यस्य ध्वनिश्वम्। व्यङ्ग्यस्याप्राधान्यादिति चेत् न । पूर्वमयमलंकार आसीदित्येतावता अलंकारष्यपदेश्यात्। यथा ब्राह्मणपूर्वबौद्ध- संन्यासिनि ब्राह्मणव्यपेशः ।' काव्यम०, P.117.

Page 114.

The second division of संलक्ष्यकमण्यङ्ग्य is अर्थशक्तिमूलामरणनरूप- sagra or that in which the suggested sense is similar to the 58

458 NOTES ON THE EKÂVALÎ. --..- reverberation of sound and is based upon the power of sense. This is primarily divided into three classes according as the sense is (I) स्वतःसंभविन् or self-possible (i.e., not established simply by the poet's assertion, but possible as existing in the world, 'न केवलं भजितिमात्रनिष्पन्नो यावक्वहिरप्यौचित्येन संभाव्यमान:' as Mammata puts it), (2) कविप्रोढोक्तिमाचनिष्पभ्रधरीर: or established 'simply by the poet's bold assertion, though not existing in the outer world ('कविना प्रतिभामाचेण बहिरसन्नपि निर्मितः' मम्मट), and (3) कविनिबध्धवक्तपीठोक्तिमाननिष्पन्नशरीर: or established by the bold assertion of some character drawn by the poet. In each of these three divisions matter may suggest matter or a figure of speech and conversely a figure may suggest matter or another figure. Thus we have twelve divisions, and as in each of these the suggester may be a word, a sentence, or a passage, there are in all thirty-six divisions. As a woman looks beautiful with an ornament in one of her limbs, so does speech appear graceful to the appreciating by the sagra manifested by a single word. अवनिकार says :-

'एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी। पठष्यङ्ग्येन सुकषेर्ध्वनिना भाति भारती।।'

Page 116.

हेमाट्रे :- क्षितीन्द्र

This is an instance of कविपौठीकिसिद्ार्यशकिमूलानरणनरूप: पदप्रकाशयः वस्तुना वस्तुध्वनि: Here the matter, viz., that your glory shone even in darkness, is suggested by the matter, that it caused delight, through the word 'ara' and the sense of

UNMESHA IIL 459

glory shedding lustre is not self-possible, but a mere creation of the poet's imagination.

Page 117.

In this instance the matter, that the greatness of your glory spreads all around, suggests, through the force of the word afena, the figure called arrs, (which consists in the identity of one thing with another on account of the similarity of their properties) which is brought about by the lotus, 'the Himalaya, and the Milk-ocean, which are respectively the abodes of Brahman, S'iva, and Vishnu, not being capable of recognition in the general whiteness caused by your glory.

पण्डरीकभूप्भृतय: for पुण्डरीकममृतयः is the reading of D. and is noticed by Mallinatha. It is, of course, as Mallinatha says, not a good reading. For to bring about the figure ar, there must be urrarra or similarity of properties. Brahman, S'iva and Vishnu are not white like the glory of Nrisimha, but their places of resort, the lotus, the Himalaya, and the Milk-ocean.

Page 119.

आयोधनेषु- -घोस्यते In this verse there are three figures, अप्रस्मुतप्रशंसा, उत्पेक्षा, and sarsrenfa. When a man is asked, 'were enemies let off alive by Narasimha'? he replies, 'the hand of Narasimha is never able to kill those who fall prostrated at his feet.'

460 NOTES ON THE EKAVALÎ.

Here the question 'were enemies let off alive by Narasimkha?" is ara ( effect ) and the reply, 'the hand of Narasimha is never able to kill those who submit to him', is arer ( cause ). The effect, representing the question, is genr, and the cause अप्रस्तुत; and when from the mention of the भमस्तुत, the पस्तुत is inferred, the figure is अप्स्तुतमशंसा. Now why is not the hand of Narasimha able to kill those who fall prostrate at his feet? The reason given is वीरा्रियः स्तननितम्यभरातिभारात्. This being not the real reason but the one conceived by the poet, the ftgure is tyerm and as a sagr word, i.e., a word sug- gesting उत्प्रेक्षा (such as एव, 'मन्बे शङ्के धर्व प्रायो नूनमित्वेवमारिभि:। उत्पेक्षा व्यज्यते शष्देरिवशकदोऽपि तादृध:।।' इण्डिन्), isabsent, the हेतूच्ेक्षा is not वाच्य, but गम्ब Or प्रतीयमान. Thus the प्रतीमान हेतूष्मेक्षा in स्तननितम्बभरातिभारात् depends for its life on the अभस्तुतमशंसा in the last two lines of the verse. Now the third figure in the verse is sarareufa. This consists in the implication of praise from the expression of censure and vice versa. The last two lines express censure as the hand is not able to kill the enemies. What is implied, however, is the praise of the king in his being extremely merciful and alive to the duty of a Kshatriya which consists in holding forth refuge to those who seek shelter and in not killing them. The sarsngfa is strengthened by aeen and thus strengthened, it suggests, through the force of the word पादोपकण्ठपतितान, the matter, that the king was always intent upon the fulfilment of the duties of a Kshatriya.

Page 120.

वाहुस्ते-पदेन घोष्यते

UNMESHA III. 46I

This verse exemplifies अलंकारेण अलंकारध्वनि:, It contains three figures, अम्स्तुतप्रशंसा, काव्यलिक्, and भाशेप. On the state of the wives of enemies being asked, the cause of it, the prowess of Nrisimha's arms, is described, This constitutes अप्रतुतप्रशंसा, as the effect which is प्रस्तुत is left to be inferred from the description of the cause which is uyena. The arg- स्तुसम शंसा favours the figure काव्यलिन in the word विजयश्रीकेलि- drraa, supplying the cause of the wretched condition of the wives of the enemies of Nrisimha. And the arufesr in its turn suggests, through the force of the words T Er forrg, the figure srirr which consists in the semblance of negation (Pivona) connected with what is already expressed or what is about to be expressed. Here the wretched state of the wives of the enemies of Nrisimha is not described, but is about to be described. It is, however, not described, because it is not capable of being described, so horrible it is. avm- रिणाक्षीणां दग्ां वर्णयिष्यामि। अथवा कि वर्णनेन अतिदुष्टत्वात् तस्या वचनगोभ- रतामपि नेलं न आक्यस्वात्.

Page 121

एवास्ताय :- -ध्यापाराभावात्-

Let the stars twinkle, exhibiting their cleverness in putting forth unrivalled excellence, where is the Moon to stand, we cannot even talk of it when the glory of Nrisimha is shining brilliantly. In this instance the matter, arr: egtar, which is in the form of affirmation, suggests the matter a wut7, which is in the form of negation. For when the Moon cannot stand in the presence of the glory of Nrisimha, stars cannot

462 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

twinkle in the least. What is suggested then is their inabi- lity to twinkle. Now one might say, why cannot affirmation and negation be both arer or expressed by uferar, why should the affirmation be arux and the negation sga? This ob- jection can be thus removed. All are agreed that affirmation and negation, being of the nature of entity and non-entity, are oppased to each other. They cannot consequently be sim. ultaneously denoted by the expressive power of words. Nor can they be both thus denoted by sfrur, one after the other. For the power after having denoted one thing stops and can- not rise again.

Pages 122-3.

The figure in this verse is ardufa which consists in the in- congruity of the cause and the effect existing in different places. Though the Sun was covered over with the dust of the army of Nrisimha, the faces of the wives of his enemies became black. Covering with dust is the cause and the being blackened is the effect, and they are described as ex- isting in different places. Now this srdufa figure suggests any one of the three figures, viz., अतिशयोकि, अमस्तुतम्रशंसा, and Tafaim. It may suggest that the enemies ran away as soon as they looked at the sky, darkened by the dust of Nrisimha's army. In this case the figure suggested will be a sort of arfareratfer, consisting in the simultaneity of the cause and the effect ( the enemies running away at the very moment of looking at the sky). Or it may suggest the figure

UNMESHA III. 463

waeyanwiar by the cause, the immensity of the army which is arger ( not desired to be described ) because inferred from their looking at the sky rendered dusky by volumes of dust, suggesting the effect, viz., the retreat of the enemies, which is sera ( desired to be described). Or the figure sug- gested may be पर्यायोक which consists in the प्रस्मुतकार्य suggest- ing the naaan. The effect here is the darkness of the faces of the wives of the enemies, which is represented as an ETIT of the transitory emotion of faur or grief, and is there- fore प्रस्तुत. While the cause too is प्रर्मत. It is the retreat of the enemies from the battle-field.

Page 124.

The figure in the verse is yfona for which see the note on PP-452-56. Here यशस् is the आरोपविषय and अवतंस is the भारोप्य- माण. प्रसाधन or ornamenting the body is the प्रकतकार्य. This is brought about by अवतंस. Thus the आारोप्यमाण is not simply प्रकृतोपरञ्जक as in रूपक, but प्रकृतकार्यसिद्धपर्थे प्रकृतीपरञ्चक; for the object of superimposition (भारोपविषय) becomes identical with the object attributed to it (आरोप्यमाण) to accomplish the pur- pose in hand (प्रकृतकार्यसिद्धपर्थम्). The figure therefore is, according to विद्याधर, परिणाम.

Pages 125-6.

युक्ता विपक्षेप-भक्षेपो व्यज्यते

We are enemies and no quarter deserves to be shewn to us, because enemies do harm through disaffection at the

464 NOTES ON THE EKÂVALf.

time of need. In this verse, the matter, vix., that the enemies do not deserve to be pitied, suggests the figure arrirq. In finding fault with themselves in the words 'ua fogifen f arms' what is suggested is that they are not enemies (न यवं समय:). Now भाशेप is not निषेष but निषेषाभास, not actual negation, but semblance of it. Let us see, then, whether the negation here is pure negation or semblance of it with some object in view. As they are enemies, the negation suggested that they are not enemies cannot be pure nega- tion, as heat in the case of fire cannot be denied. It is a semblance of it, made with the object of suggesting that they would remain faithful and would be always their well- wishers after having submitted to them. Thns the figure suggested is wrhy and it is umfaea: as the negation refers to what is already asserted. Though it is asserted that they are enemies and will be faithless 'गनयः वबम्। एते विकुर्बन्ति', what is suggested is that they are not enemies and will not be faithless, 'न शभवो वयम्'. Thus the आक्षेप is उक्तविषय.

Page 128.

y-A work or a passage made up of a number of sentences. 'प्रबन्धम संघहितनानावाक्यसमुरबः। स च मन्यरूपस्तदवान्त- रंप्रकरणरूपमेति ।।' काव्यप्र., P. I4I.

Page 129.

उभवशक्ति°-संभवति-

If the sagra sense depends upon the power of a particular word and disappears if the word is replaced by its synonym, in other words, if the word is uftyrrae (incapable of being

UNMESHA III. 465

changed), the ध्यङ्ग्य is पवशक्तिमूलक; if it depends upon the power of sense, in other words, if the word is परिवृत्तिसह (capable of being replaced by its synonym), the upa is अर्थशक्तिमूल, and if the ष्यङ्ग्य sense depends upon the power of words and sense, in other words, if some words are परिवृत्तिसह and some, परिवृश्वसह, the व्यङ्ग्य is उनवचक्तिमल; and as such a thing can take place only in a sentence, this Dhvani can only be manifested by a sentence (वाक्यप्रकाशय). It cannot be manifested by a word or a passage. 'शषशार्योभयशक्तिमूलस्तु पदम- काइयो न भवति। तब वाक्वस्यैव प्राधान्यात।' काव्यप्र०, P.I4I. प्रभाकर has the following note on तन वाक्यस्येव :- 'परिवृत्तिसहतरसहानेकपढ- रूपस्यत्वर्य: ।'

The following verse affords an instance of निरूप संकर and संसहि-

'पभिन्यहं कुमुदिनी किल सेव सस्यं सस्यं भवांभ मधुसूदन एव मस्तः। यामेन वामसुखयन्निधि इक्षिेम मात: प्रयोधयति मामपि लोचनेन'॥ Vide साहित्यकी०, P.55.

59

UNMESHA IV.

Page 130. अगडमू-It is one of the eight kinds of गुणीभूतष्यट्ग्ब which is a second sort of काव्य, ध्वनि being the first and चिच्र being the last. In this class of poetry the tgra sense is not more beautiful than the वाच्य sense. 'अपरं तु गुणीभूतष्यङ्र्ग्यं वाच्यादनु- समे ष्यट्ग्ये'साहित्यइ, p. 80. अनुत्तमस्वम् is explained as 'अनुत- मत्व न्यूनतथा साम्बेन च संभवति'. प्रदीपकार's note is :- 'वाध्यापेक्षवा अचमस्कारकारित्वेन व्यङ्ग्यत्य गुणीभाव:। तथ स्वत एव असुन्दरलेन अगूट- त्वादिविशेषणसप्रकेन वेत्यर्थः। अगूटं चासहतयैरपि वेद्यम्। ताटृशं वाच्याबमान- तथा न तथा चमस्करोति बया कामिनीकुचकलशवजूडम्।।' काष्यप्०, p. 156. . The वाच्य which suggests the ष्यङ्ग्य sense may be भर्थान्तर- संक्रमित Or अत्यन्ततिरस्कृत. The instance of the first sort is :-

'कुष्णस्य जगदीद्स्य वन्धस्व विदुधोत्तम:। पृण्वभ्रिन्धितमेतस्वं जीवजैव भवाम्यहम्।।' In this जीवनू is अर्यान्तरसंक्रमितवाच्य. In the case of a person who is speaking this verse, जीवन्न भवामि cannot convey the literal sense of 'I am not alive.' By awron it conveys the sense of प्रशस्तजीवनं नानुभवामि. Thus the वाच्य is अर्थान्तरसंक्रमित. What is suggested here is जीवनाम्मरणमेव वरम् and it is clear. एतच व्यङ्ग्यं सर्वेवेद्यम्। भत एव अगूरम्. The instance of the second kind is :-

'गोप्बस्तप: किमचरन् वदमुष्य रूप

दृग्भि: पिबन्स्वनुसवाभिनयं दुराप- मेकान्तधान बसस: म्रिय ऐश्वरस्व ।I'

UNMESHA IV. 467

Here drinking with eyes is impossible. पियन्ति is therefore अत्यम्ततिरस्कृतवाच्य. By लक्षणा it conveys the sense of looking respectfully and excessive attachment to him is what is sug- gested. 'अभ दृग्भिः पानस्यासंभवाल् सादरावलोको लक्ष्यते। गाठासनि्किर्ष्य हूग्या। सा च वाच्यवत् पतीतेरग्ठा ।।' साहित्यको०, p. I6.

Page 131.

The second sort of गुनीभूतव्यङ्ग्य is अपराङ्. भपर means भकिनि or principal and ug means subordinate or subservient. The principal thing in a verse, which shews the purport of the sentence, may be रसादि (रस, भाव, रसामास, भावाभास, भावोदय, भाव- शान्ति, भावसंधि or भावशवलता), or any other expressed sense. The aङ् or what is subservient may be the ब्यङ्ग्य in which the order of precedence is perceptible and which is like the reverberation of sound (अनुरणमरूपसंलक्ष्यकमष्यङ्ग्य), orthe ष्यडग्द in which the order of precedence is imperceptible (असंलक्यक्रम- व्यक्ग्य). The two y's are connected respectively with the two अङ्विन्'S, रसादि being the भङ्ग of रसादि and अनुरणनरूपष्यक्ग्य being the भp of वाच्य ('रसादेः रसादि वाच्यत्य अनुरणनरूपम्' इति बथा- संख्यान्वय:) by Vidyadhara and Mallindtha who follow the ancient writers on poetics. 'अभन यथासंययेनान्यय इति प्राङ्ज:। अन्बे तु इयोईयमप्यङ्रम्। न च रसस्य वाध्यादृत्वासंभव इति वाच्यम्। "सदिदमरण्यं बस्मिन् उतरयवचनानुपालनव्यसनी । निवसन् बाहुसहावभ्रकार रक्षनक्षयं राम:।।" इत्यादो रामगतवीरस्य वाध्यारण्योस्कर्पकल्वेन तत्संभवात् । भत एव " महतां चोपलक्षणम्" इस्युदास्तालंकारे महतां रसादीनाम्युपलक्षजमक्भाव इति व्याच- सहु: ।' Vide वामनाचार्य's edition of काव्बमका, p. 220.

468. NOTES ON THE ERAVALL.

Page 131.

त त्तहीर-चाभापते

The figure in this verse is aaraifer which is brought about by waeTa ( what is not desired to be described ) being in- ferred from the description of the weya ( what is desired to be described ) through adjectives common to both wera and अप्रस्तुत. Here through the common attributes आश्लेष, रागपुषटि, स्मिताविर्भाव and आभाषण, the भमस्तुत व्यवहार of नायर and नायिका is inferred. कल्पडुम is the नायक and लत्षा, the नायिका. The वाच्य ( the expressed ) sense of the verse-the wishing-tree is not embraced by the creeper &c .- is the srfr or predominant thing and the व्यङ्ग्य which is arrived at through समासोकि, viz., the action of the lover towards his beloved, is subservi- ent ( 85 ) to the expressed sense and only goes to heighten its beauty.

Page 132.

नरसिह -- वाच्या द्रमवेतत्

The figure in the verse is srrirq. A poet composes a verse about afay and says that he is not a poet. This negation cannot be pure. It is a mere semblance of negation made with the object of suggesting that the poem composed by him simply repeats the virtues of the king, and that it cannot attribute to him virtues that he does not possess, for he has all virtues and lacks none. As it is impossible to attribute to him more than he possesses,-for he possesses all virtues-the poem simply repeats his excellent virtues. This suggested sense, however, which is not difficult to grasp (amnz ), is not

.

UNMESHA IV. 469

more charming than the expressed sense and only goes to heighten its charm, This verse as well as the last are therefore instances of भपराङ्गावयगणीभूतव्यङ्रग्य in which अनुरणनरूपष्यहृग्य becomes subservient (") to the expressed sense wherein lies the purport of the sentence (वाक्यार्थीभूत).

Pages 136-37.

वाच्यसिद्त्यक् is another class of गुणीभूतव्यङ्ग्य. When the ugra sense becomes the cause of the accomplishment of the expressed sense, it constitutes वाच्यसिदपङ्. In the instance पचावली°-, असिषेनु ( the sword) suggests the sense of the cow; and the sagra sense of the cow is necessary to accomplish ( becomes subservient in accomplishing) the expressed sense of the रूपक, milk of glory (यशभपयांसि).

Pages 137-39.

In this verse which is given as an instance of areuferaoa- गुणीभूतष्यङ्रग्य, a doubt arises as to whether धाराविषं स्वदसिकालभुज- कमस्य is परम्परितरूपक, Or उपमा, or श्लेष, or वाच्यसिद्धपङ्ग. It cannot be परम्परितरूपक: for just as in 'विइन्मानसराजइंस-', the well-known instance of मलिटपरम्परितरपक, the identification of राजन् with हंस is the cause of the identification of मानस, the mind, with मानस, the lake, so the identification विष, water, with विष, poison, is not the cause of the identification of असि with काल- JWFH; for even before the identification of faq, water, with बिष, poison, the identification of अषि with कालभुजङ्गम is es- tablished from the sword possessing the property of being

470 NOTES ON THE EKAVALi.

terrific. In other words, the latter identification does not depend upon the former as in fouraeusa-' one identifica- tion is the cause of the other. There is thus no proof sup- porting the fact (साधकममाण) of the figure being परम्परितरूपक. On the other hand, there is a proof invalidating ( rarT) the fact of the figure being . For the context shews that Narasimha is fighting with his enemies on the battle. field and that they are not able to bear the blows of his sword. Looking to this context, the expressive power of the word fay is restricted to water. Now water is possible only on a sword. It is not possible on a serpent. The pos- sibility of water is therefore a proof invalidating the fact of the figure being ava. Nor can the figure be aqm by taking the compound as उपमितसमास (असि: कालभुजद्रमः इब); for there is no common property for the aqaa and the r; as water is not possible on a serpent. If it be asserted that the word fav is Par and will therefore serve as a common property, fv in the sense of water being possible on the sword and far in the sense of poison being possible on the serpent, then it must be admitted that w is the cause of aunr. This, however, does not stand the test of examination. For when the sword is, according to the context, the principal idea of the sentence and when the expressive power restricts the sense of fav to water, there is no possibility of er. There- fore the sense of poison is sagru or suggested through the force of the sugra sense which resembles the reverberation of sound and which is based upon the power of words ; and the eugra sense of poison goes to accomplish the expressed sense of रूपक in भसिकालमुजङ्गम (असिरेव कालभुजङ्गम:).

L.

UNMESHA IV. 47I

Page 139. अस्कुट=When the ध्यक्ग is not clear even to those who have the sense of appreciation, the poem is अस्कुडजुणीभूतष्यक्ग्य. The following is a good example of it, given by Mammata :- 'भटृटे दर्शनोत्कण्ठा टृटे विच्छेदभीरता। नाटृटेन न टृटटेन भवता लभ्यते सुलम ।।' On this the प्रदीपकार notes as under :- 'मबादृटो बया न भवसि वियोगदुःलं च बथा नोलघते तथा कुर्या इति व्यह्ग्बं सहदयस्यापि न स्फुटमवभाससे ।।' कराष्यप०, P. 168. Page 142. भग-स्थितम- 'सर्वार्थिना-'is an instance of काकासिम, that is, where the sua sense is suggested by the modulation of the voice. Now if in this verse लब्ज ते एव is the व्य्ब्ब, why is it not an instance of वनि? It is not ्वनि, but it is गुणीभृतष्यङ्ग्य; because the sagra follows in charm the expressed sense of negation. अनिकार says, 'अर्यान्तरगतिः काक्ा या चेषा परिवृश्यते। सा व्यङ्ग्यस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्र्िता।। या चेषा काका कचिदर्यान्तरप्रतीविर्ृष्यते सा ध्यङ्स्थार्थस्य गुणीभावे सति गुणीभूत ध्यङ्ग्यलक्षण काव्यप्भेदमान्रयते।' ध्वन्या०, P. 212. भमिनवयुम thus derives the word काकु-'कक लोल्ये' इत्यस्य धातो: काकुशउद:। यदि या ईषदयें कुणवस्तत्म कादेशः। तेन हदयस्य वस्तुप्रतीतेरीप- सूमि: काकु:।' ध्वन्या०, p. 212. Further on भभिनवगुप्त notes :- 'अन्दे त्वाह:। "व्यट्ग्बस्य रुणीभावेडयं प्रकार: अन्वया सु तमापि ध्वनित्वमेव" इति। वबासत्। काकमयोग एव स्म्वस्य स्पट्टत्वेन व्यडूग्यस्योन्मीलितस्यापि गुणीभावात्। काकुर्दि शष्तस्वेव कमिजर्म: तेन स्पष 'गोप्बैवं गरित: सलेशन' इति 'हसनेनार्पिताकृतम्' इति वच्छव्देनैवानुगृशीतम । अत एव 'भम धम्मिअ' इस्यादी आाकुबोजने गुणीभूतष्यह्ग्यतप।I'.

UNMESHA V.

Pages 144-7. अद्गिनि रसे-सरतिशययोडलंकार जन्य इति- Poetic sentiment is the soul of poetry. As heroism and other qualities belong to the soul and adorn it, so those pro- perties which always reside by intimate relation in the poetic sentiment and are the causes of its excellence are called Gunas. सततम् in the definition should be construed with स्यिताः and स्थिता: taken to mean समवाववृश्या स्थिवा: सबतं corresponds to srqoftuas: in the following definition of Gunas, given by Mammata :-

'ये रसस्वाद्गिनो धर्मा धौर्यादय इवात्मनः । उस्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्यितयो गुणाः'॥

मचलस्थितब: is explained by प्रदीपकार to mean 'भपृयकूस्यितयः। अव्वनिचारिस्थितव इति यावत्। अव्यभिचारम रसेन तदुपकारेण वा। तेन रसं बिना ये नावतिष्ठन्ते अवतिष्ठमानाभावशयं रसमुपकुर्वन्तीत्वर्थ।।।' काष्यप्रण p. 323. Thus Gunas are those which cannot exist without the poetic sentiment and which existing with the poetic sentiment necessarily heighten its beauty. Pradtpakara con- sequently gives three definitions of Gunas. 'एवं च रसस्वोस्कर्षरै- सुख्वे सति रसधर्मत्वं तयात्वे सति रसाष्यभिचारिस्थितिलमयोगव्यवच्छेदेन रसोप- कारकत्वं चेति लक्षणभय गुणानां द्रट्ष्यम् ।।' काष्यम, P. 323.

What is the distinction between Gunas and Alankaras? Just as necklaces and other ornaments adorn the throat and other parts of the body by their union with them and thus please the soul, so do figures of speech adorn words and

UNMESHA V. 473

their sense which are parts of poetry by their union with them and consequently go to heighten the poetic sentiment. Mammata defines figures as under :- उपकुर्षन्ति तं सर्न्त मेडइ्रवरेण जातुचित्।

That is, those properties which, by adorning the parts of poetry, (शब्वालंकार's such as अनुप्रास, by adorning words and अर्यालंकार's, such as उपमा, by adorning sense) sometimes heighten the charm of the poetic sentiment, if it exists, are called figures, as necklaces and other ornaments by adorning the body please the soul. तं (रसं) सन्तमुपकुर्तन्ति means that if ter exists in poetry, figures add to its excellence; but if it does not exist, they simply serve as a sort of variety. 'a-a- मिति। यत्र रसस्य संभवस्तमर तमुपकुर्वन्ति यत्र तस्यासंभवस्तनोक्तिवेचित्रयमान- पर्यवखिता इति माव: ।' काष्यप्र०, P.324. जातुचित् means sometimes, not invariably. That is, figures do not invariably heighten the poetic sentiment. They sometimes do not add to its excellence, but are simply a sort of variety. 'कचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति' काव्यप्रका,P. 52I. Thus गुणा रसं विना नावतिष्ठन्ते। अलंका- रास्तु रसं विनावतिष्ठन्ते। रुणा रसमवश्यमुपकुर्वन्ति। अलंकारास्त्ववश्यं नोपकुर्य- न्सि। गुण्ा रसधर्मा अतः साक्षाड्रसे तिउन्ति। अलंकारास्तु न रसे साक्षात्तिष्ठन्ति कि स्वङ्गशारेण. मानन्दवर्धन thus distinguishes between them :- 'तमर्थमवलम्बन्ते बेडङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः। अक्गाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्या: कटका- दिवस्। ये समर्थे रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणा: धौर्यादिवत्। वाच्य- वाचकलक्षणान्यद्गानि ये पुनरान्रितास्नेऽ्लंकारा मन्तव्या:। कटकादिवदिति॥ To, p. 78. The three definitions of Alankaras like those of Gunas given by प्रदीपकार are :- 'रसोपकारकरत्वे सति तदवृत्तित्वं तयात्वे सति रसष्यभिचारित्वमनियमेन रसोपकारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयमलंकारा णामू ।' काव्यम, P. 324. 60

474 NOTES ON THE EKÂVALİ.

Now one might say that it is not proved that Gunas are the properties of the poetic sentiments. For if they are their properties, how is it that a poem, which has no poetic senti- ments, but which has very delicate letters, is said to have the Guna mryd, while that which has no such delicate letters is said to have no such Guna as माधुर्य. 'ननु रसधर्मत्वमेषामसिद्म्। कयमन्यथा नीर से प्रि सुकुमाराहिवर्णश्ालिनि मधुरादिष्यवहारा। रसवत्थपि ईृग्बर्णा- भाववत्यमधुराहिव्यवहार इति ।।' काव्यम, P.323. The answer to this objection is as follows :- As on looking at a very tall person, those who are not cool-headed consider him to be very brave, even though he may not be so, so on seeing tender letters suggesting aryd and other properties, those who are not far- sighted attribute these properties to the letters though the latter are simply the suggesters of these properties which really reside in the poetic sentiments.

To say that the Gunas and the figures do not differ from each other, because they both reside in the poetic sen- timent by intimate relation, is to blindly follow others who are of this opinion, as goats follow the bell-weather. 'efa- कयोर्गणालंकारयो: चौर्यादिहारधो: समवेतत्वसंयोगित्वाम्यां भेद: संभवाति। अतो-

भैदाभिधानं गठुलिकामवाहन्यायेम। तथा हि गनुलिका मेषी काचिढेका केनचिजे- सुमा पुरे गच्छति इतरास्तु विनेव निमिन्तविचारं तामनुगच्छन्ति तथा केनाप्वार्ल कारिकेण गुणालंकारो केनचिदभिप्रावेण भिन्नतयोक्ती इसरेतु हेतुविचार विनैव तरनुसारेण तज्ेव वदन्तीति तहसम्यग वेदितष्यम्।।'. काष्यम, pp. 327-8. Bhoja is of opinion that a poem is relished only if it con- tains Gutas, though it may have various kinds of beautiful figures like the face of a woman and that if it has no Gunas,

UNMESHA V. 475

even excellent figures that may be dear to men present an ugly aspect as the form of a woman, destitute of youth, looks ugly even though she may have worn excellent ornaments. Vâmana too notes that Gunas are properties creating charm in poetry, while figures are the causes of the excess of charm. 'झुवसेरिव-'and 'यदि भवति-' are verses from the Sarasvattkantha- bharana. Vide the work at the end of the Ist Parichccheda.

'ada-RH:' are from Vamana's Kâvydlankara- sutras. Vide Kâvyalankarasutra, 3rd Adhikarana, Ist Adhyaya, Ist and 2nd Sutras. ruin is explained as 'arqgnx- निमिन्ं कभिरतिषय:।' काष्यपका० p.328. Neither of these two views bears investigation. For if the Gunas are the causes of a particular composition being called a ansa, do all the Gunas together serve as a cause or only some of them ? If it be alleged that all the Gunas together give rise to a particular composition being called poetry, a production in Gaudt and Panchali styles in which aud and other Gunas are not found cannot be called poetry. If, on the other hand, it be alleged that the existence of a few Gunas causes a particular production to be called poetry, then the mere existence of Gunas will cause a production to be called poetry. The existence of figures alone is therefore the cause of a composition being called poetry. Gunas really do exist in it, as they are the properties of poetic sentiments, But figures do not require them. Thus there is no beauty caused by Gunas, how then can excess of it be caused by figures ? Pages 147-9. संक्षेपेणाधुना-का न्तिर्भाम्स्य According to Bhoja, Vamana, Dandin and other old writers

476 NOTES ON THE EKAVALÎ.

on poetics, there are ten Gunas. Vidyadhara like Mammata admits only three of these माधुर्य, भोजस, and प्रसाद. माधुर्य or sweetness is described by the learned as that property which pours delight into the heart. It rises in force successively as it is found in the Erotic, the Pathetic, the Love-grief and the Quietistic sentiments and causes the mind to melt as it were. 'संभोगात् करुणे तस्मािमलम्मे ततोऽपि धान्तेऽतिघ- बितं माधुर्यम्। हास्यादेरप्यपगमेनातिक्वृतिहेतुत्वास्।' काव्यम, P. 329. Or as आानन्दवर्षन says, 'संभोगघृङ्गारान्मधुरतरे विपलम्भः ततोऽपि मधुरवमः ar: 1'. In the Erotic and the Love-grief sentiments this property is found alone, while in the Quietistic sentiment, it is found, mixed with a little of भजस्. 'संभोगविप्लम्भयास्वत्नि :- सपलम्। ग्रान्ते तु जुगुप्साध्यन्वयादोजोलेशानविद्धमिति।' काव्यप्र०, P. 329 विलीनल्वम् is the same as दुतिः Or द्ृवस्वम्. 'क्ुतिश्रेतसो गलितस्वमेव हेपादिजन्यकाठिन्याभाव:।' काष्यप्र, P. 329. अभिनवगुप्त has the follow- ing note on आार्ईता which is the word used by आनन्दवर्षन- 'आर्ई्रतामिति। सहत्यस्य चेतः स्वाभाविकमनाविष्टत्वात्मकं काठिन्यक्रोषाहि- दीपरूपं विस्मयहासादिरागिलं च स्वजतीत्वर्य।।' धयन्यालो, P. 80. भामह defines माधुर्य as 'शष्यं नातिसमस्तार्य शब्दं मधुरमिष्यते।', but श्रष्यत्व is found in ओोजस also. 'शरष्यत्वं पुनरोजसोऽ्पि साधारणम्।' धवन्याले०, p. 79. utag or florridity is described by the learned as the cause of the brilliant expansion of the heart. Its exces- siveness rises successively in the Heroic, the Abhorrent, and the Furious sentiments. Thus ओजस is that property by which the mind is, as it were, fired up. 'यदचाउज्यलितमिव मनो जायते तरोज इत्यर्थ:।' काव्यप्र०, p.329. Florridity is found greatly developed in the Terrific sentiment also, though it is of such a nature that the mind is plunged into fear in

UNMESHA V. 477

it, through the generating causes of the sentiment being lastrous. Cf. 'भवानकस्य मग्रचित्तवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्तबा भोज: प्रकुष माधुर्यमल्पम्।' लोचन on ध्वन्या०, p. 82. प्रसाद or lucidity is that property which causes the sentiments, such as the Erotic and the Furious, to pervade the mind at once like fire pervading dry fuel and the sentiments such as the Erotic and the Pathetic to pervade the mind like water pervading a pure piece of cloth. It is found in all poetic sentiments.

Now the question arises why three Gunas are admitted and not ten. The reason is that some of these ten Gunas are included in the three Gunas of sweetness, florridity and lucidity, some of them are absence of defects, but that does not constitute their claim to be called Gunas, while others sometimes become defects, as Mammata says :-

'केचिदन्तर्भवन्तयेषु दोष त्यागात् परे रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुवरचिन्न ततो दष ॥'

For instance श्लेप, समाधि, and ौदार्य are included in भोजस्. w is a Guna which arises when many grammatical forms look like one, and the combination of letters is not percepti- ble. वामन defines it as 'मसृणस्वं श्लेष:' ३.१.११. मसृषत्व is explained as 'मसुणत्वं नाम वस्मिन् सति बहून्यापे पदान्येकवद्गान्ति।' 'यब्रैकपदवद्धावः पदानां भूयसामपि। अनालक्षितसंधीनां स श्लेष: परमो गुणः ।', वामनवृत्ति quoted in arearo, p. 331. The instance given by him is :- 'अस्त्युन्तरस्यां विशि देवतात्मा.' समाधि is slackness and closeness of style so arranged as not to cause disgust. It consists in the ascent and the descent of cæsura. ara defines it as 'आरोहारेहकम: समाधि:' ३।१।१३॥. 'आरोहन्तवरोइन्ति क्रमेण

478 NOTES ON THE EKAVALI.

बतनो हि बस्। समाधिनाम स गुमस्तेन पूता सरस्वदी।I', यामनवृति quoted in काव्यमका, P.331. The instance given is :- 'पश्महुअभनिवचण्ड-

रुसंसनिष्यति कचांस्तव देषि भीम: ॥'. In this there is ascent up to the word संचूर्िस and descent up to सुबोधनस्थ, again ascent up to तष and descent up to भीम :. मराय arises when words read with stoppages, proceeding as if they are dancing. वामन's definition is :- 'विकटस्वमुदारता' ३।१।२१॥ 'अस्मित साि नृत्यन्तीय पदानीति जनस्व वर्णना भवति तडिकटत्वम्। लीलायमानस्वमित्वर्यः'। विकटल् च बन्धस्य कथन्ति हादारताम्।', वामनपृत्ि quoted in काष्यपका, P. 331, स्वचरणविनिविटैर्नपुरेर्नसकीना सगिति रणितमासीत् तब चिन्न कलं च।' Thus श्ेष, समाधि and औौदार्य are comprehended under भोजस्; because in all the mind is, as it were, fired up through close- ness of construction (गाडबन्घतया दीतिहतुत्वा). अर्थव्यक, which arises when the sense is at once grasped, is no other than प्रसाद. वामन defines अर्थष्यक्ति as 'मर्थष्यक्तिहेमुत्वमर्यष्यक्तिः।'३ १२४॥. 'पभ्रादवगतिर्वाचः परस्वादित वस्तुमः । यथार्यव्यक्तिहेतृत्वानू सोड- र्थव्यक्ति: स्मृतो गुण: ।', वामनवृत्ति quoted in काव्यमका, P. 331. 'वागर्थाविव संपृक्ती वागर्थप्रतिपसये' is given as an instance of this Guna. anar is simply a negation of defect. It is no excel- lence. वामन defines it as 'मार्गाभेद: समता' ३।१।१२। 'प्रतिपादं प्रति- श्लोकमेकमार्गपरिम्ः। दुर्वबन्धो दुर्विभावत समतेवि मतो गुणः ।।', वामनवृत्ति quoted in काव्यमका., p. 331. It is thus the sameness of style throughout 'आरम्यवदर्र्यादिमार्गापरित्यायः' काव्यप, P. 332 aS भरदीपकार puts it. The following is an instance given for it :-

'मातक्रा: किमु वल्गितै: किमफलैसडम्यरेर्जम्ुका: सारक्रा माहिषा मरं व्रमत कि चून्वेधु धूरा न के।

UNMESHA V. 479

कोपाटोपसमुडटोस्कट सटाकोटेरिमारे: पुरः सिन्धुध्वानिनि हुड्ते स्फुरति यत् वजर्जितं ग्र्ितम्।।'.

Here if in describing the lion in the latter part, the same gentle style that fits well the first half were adopted, it would be a defect. सौकुमार्य and कान्ति are simply the reverse of defects. वानम's definitions of these are :- 'अजरठत्वं सौकृमा- र्बम्' ३।१।२२॥ and 'औउडवल्यं कान्तिः' ३।१।२९॥. अजरठत्व is explained as अपारष्य. 'बन्पस्थाजरठत्वं च सौकुमार्यमुदाहतम्।' and 'भौउज्वल्वं कान्तिरित्यादुर्गुणं गुणविशयारदा: ।।' वामनवृत्ति quoted in काव्यमका, P. 33L सौकुमायं, thus consisting in freedom from harsh letters, simply amounts to the reverse of the शुतिकदुस्व defect, which arises from the use of letters offensive to the ear. 'सुकुमारत्वं स्वनिष्ठरक्षरपायत्वम्। तथ कषटत्वरूपदोषाभावर्पयवसन्नम् ।' काव्यप्र०, P. 332. कान्ति is caused by freedom from vulgar expressions, such as those which rustics use. It is also thus the reverse of भाम्यस्य defect, arising from the use of vulgar words. 'कान्ति- स्तूज्ज्वलता। उउज्वलत्वं तु भाम्यपदाघटितत्वमिति। सापि माम्यत्वरूपदोषाभाव- पर्यवसम्रेव।' काष्यम०, p.332. The following illustrates सीकुमार्य-

'अपसारय घनसारं कुरु हा्र दूर एष कि कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानियं बाला।।'.

The following is an instance of कान्ति-

'निरानन्द: कुन्दे मधुनि विधुरो बालवकुले न साले सालम्यो लवमपि लवक्रे न रमते। मियद्री नासङं रचयति न चूते विसचति स्मरन् लक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मघुकरः ॥'.

It has already been noted that letters are suggesters of

480 NOTES ON THE EKAVALf.

Gunas. As to the particular letters suggesting particular Gunas, Mammata gives the following Karikas:

मूर्ष्नि वर्गान्स्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघु। अवृत्तिर्मव्यवृत्तिर्या माधुवें घटना तथा।। योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण सुल्ययोः। टादि: शपौ वृन्तिदर्ष्य गुम्फ उद्धत ओजसि।। स्ुतिमाचेण शब्दास्तु वेनार्थप्रत्ययो भवेठ्। साधारण: समम्राणां स प्रसादो गुणो मसः।।

That is, the Sparia letters except the linguals, combined with the last letters of their respective classes, which stand as the first letters in combinations, { and with short vowels, complete absence of compounds or short com- pounds and sweet arrangement-these are the suggesters of arya. The combination of the first and the third letters of each class with the letters near to them, i.e, with the second and the fourth letters respectively, { combined with any letter, in the beginning, or end, or in both places (as in अर्क, वक्र, निर्वाद), the combination of the same letters, the lingual class (except ण which is माधुर्यव्यञ्जक), छू, इ, long compounds, and a formidable style are suggesters of जस. That form of excellence, common to all the Rasas, by which the sense is comprehended on the mere hearing of words, is called garr. There is a departure trom these rules, sometimes, owing to the nature of the speaker, or the object described, or the work.

'वक्तूवाच्यप्बन्धानामौचित्येन कचित् कचित्। रचनावृत्तिवर्णानामन्ययात्वमपीष्यते ।।' काव्यप्रकाः, P-546.

UNMESHA V. 481

Pages 149-50. :

मीनभिषाय-वृत्तिस्तु रसविषयो व्यापार इति Rttis are styles. Mallinatha defines them as 'monfiaerqn- ल्मका'. Vide note p.356, or as Vidydbhushana says, 'रीतिर्मामाङ्ग- संस्थानविभेषवमुणहेतुको वर्णविन्यासविदेष।।'. Vamana divides them into three classes, वैदर्मी, गौडी, and पाम्चाली, 'विदर्मादियु दुटत्वास सत्समाखया' २।२। १०॥. They are thus defined by वामन - 'समभरगुणा वेहर्भी' २।२ ११॥. The verses for it given in the वृत्ति are as under :-

अम श्लोको-

अस्पृष्टा दोषमानाभि: समप्रगुणगुन्फिता । विपभ्चिस्वर तौभाग्या वैहनीरीतिरिषबसे।। सति वक्तरि सत्वर्यें अति गाष्दानुधासने। भस्ति तन्न बिना बेन परिल्वति वाड्मपु॥।

The instance given for it is :-

'गाइन्तां महिषा निपानसलिलम्- गौडीया is defined as 'भोजः कान्तिमती गौडीया' १२१२॥. The verse given is :--

गोडीवामिति गायन्ति रीति रीतिविचक्षणा:।।

पाखाली is defined as 'माधुर्यलौकुनार्योपपत्ा पाच्चाली।'२।२११३।, The verse for it is :--

आाम्लिटश्लयभावां सु पुराणच्छावमामिताम्। मधुरां सुकुमारां च पाखाली कपयो विद्ु:।। These are the same as उपनागरिका, कोनला and परुषा वृत्ति described by Mammata. कोनला is called भाम्म by उड्ट. 'माधुर्य- 61

482 NOTES ON THE EKAVALi.

व्यस्केर्नजैंरपनागरिको ्यते। ओज: प्रकामकेस्टैस्म परषा कोनला परैः।। केवाथि- देता वेदभीममुला रीतयो मताः ।।' काष्यम, pp. 556-7. उपनागरिका is thus defined by Udbhata: -

सरूपसंयोगयुक्तां मूर्म्मि वर्गान्त्वयोगिमि:। स्पर्पर्युक्तां च मन्बन्ते उपनागरिकां हुषा:।। The letters mentioned here are mostly the same as those which are given by Mammata as suggesters of wra. Ud- bhata gives the following instance of उपनागरिका वृत्ति-

स्वन्दिभि: सुन्हरस्यन्दस्यन्हितेन्तिन्टिरा कचिठ्।। Udbhata's definition of कोमला or भाम्यावृत्ति runs as under :- सेपेर्यनेर्वयायोगं कपितां कोमलायबया। भाम्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काम्मेष्वापृतसुद्य:।। a: means the letters which are not mentioned for the उपनागरिका and the परुषा Vrittis. The following is given as an illustration of it: केलिलोलालिमालानां कलै: कोलाइले: कचित्। कुर्वती कामनाकड श्रीमपुररवभ्रमम्। परुषा वृत्ति is defined by उwर as under :- सपाम्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च बोजिता। परुषा नाम वृत्ति: स्यात् हाद्रायेन संडुता ।। The letters mentioned here mostly correspond to those given by Mammata as भजोष्यश्ञक letters. The following is given as an example by Udbhata in illus- tration of this Vritti :-

UNMESHA V. 483

It is strange that though Vidyddhara admits only three Gunas and does not admit arfr as a separate Guna, he makes use of afer in defining the Panchalt and Gaudt Rttis. .

मधुरा corresponds to उपनागरिका, and मध्यमा to कोमला वृत्ति of Mammata. In his phraseology Vidyadhara follows Rajanaka Ruyyaka who adopts कोमल, मध्बम, and परुष words for the three Vrittis. 'वृश्तिस्य रसविषयो व्यापार:। तड्ती पुनर्वर्णरचनेह वृत्ति:। या थ पसपकोमलमव्यमवर्णारमपस्वात् निया।।' अलं०. सर्व., pp. 20-I.

UNMESHA VI.

This Unmesha deals with Dosha or defects. dr is defined by Mammata as

उ्नयोपयोगिन: स्टुः श्रष्मधास्तेव तेष्वपि सः।।"

Dosha is thus that by which the principal sense is detract- ed. By principal sense is to be understood Rasa which includes Bhava also (रस्वते इति रस इति प्युत्पस्या भावादिरपि संगृह्ते), and as sense is their substratum, all the three senses, the primary, the implied, and the suggested (yu, aH, and aera) are embraced under the term 'principal sense'. As words, letters and constructions are useful for both ( Rasa and the three senses wrsa, ma, and sgrK), Dosha is found in them also. In this definition rfar is to be understood in the sense of detraction which destroys the sense intended to be con- veyed. In poetry containing Rasa, the intended sense is that the Rasa should not be marred and should be suggested without delay; while in poetry containing no Rasa what is intended is that the comprehension of the sense should not be delayed and that its charm should not be impaired. 'रऐेश्यप्रतीतिविघातलक्षणोऽपकर्षो इतिशब्दार्यः। ठद्श्वा व प्रतीत्षी रसवस्म- विल्बितानपक्टरसवियया च। नीरसे स्वविलम्मिता चमस्कारिणी चार्यविषया। तथा प तादृघप्रतीतिविघातकश्वं सर्वेपामनिसिट्टम् ।बतो पुटेशु रचिड्रसस्यापती तिरेव। कचित् मतीयमानस्थाप्यपकर्प: । कचितु विलम्बः। एवं नीरसे कचिदर्बस्व मुख्यभूतस्थाप्तीतिरेव । कचिड्टिलम्बेन प्रवीति:। कचिर्चमस्कारितेत्वनभय- सिद्म्।।' काष्यम, p. 200. Dosha is divided primarily into निस्ब and भनित्व, नित्म सोप is constant, a Dosha which always

UNMESHA VI. 485

remains as Dosha except when there is ayarq or imitation. 'मनुकरणे टु सर्वेपाम्' (भटुटता)।, काष्यपका०, P.465. मनित्व or incon- stant Doska is that which is sometimes not a Dosha and sometimes neither a Dosha nor a Guna through the peculiar nature of the speaker and other causes. 'uifeerI दोवोपपि सुन: हचित् कन्ियोभी।', काव्यप्का, P.466. Each of the two classes of Dosha, viz., constant Dosha and inconstant Dosha, is divided into three kinds, शधददोष,, अर्यवोष, and रसदोष. श्रब्द is to be taken in the comprehensive sense of a word, a part of a word and a sentence. We have thus in all six sorts of Dosha.

The text does not treat exhaustively of Dosha. It deals with four or five principal Doshas. For a full treatment of Dosha, the student is referred to arayara and other works on poetics.

Pages 151-2.

The first Dosha treated of is अविमृटविधेयांस. Every sentence is made up of two parts which are connected with each other and stand in the relation of principal and subordinate, the

. principal part being called Afi and the subordinate part qga7. Fifr makes us know what is not known. It is the predicate of a sentence and the predominant part of it. wawr means mentioning a thing already known from other sources for a particular object in view. It is the subject of a sentence and the subordinate part in it. In It# V4r ee: मोरयम् is अनुवार and पदा न स्पडव्य:, विधि. The relation of princi-

486 NOTES ON THE EKAVAL.

pal and subordinate which subsists between fhrr and nguu is understood when they are used in a sentence and not in a compound. For in a compound this relation is likely to sink. The word afugefriaie: means that, predicate, a part of a sentence, which ought to be principal in it, is not repre- sented as principal, or in such a way that it may be known as principal. 'अविमृट्टः पाषान्बेनानिर्दिटो विभेबांगो बन तत्।', काष्यपका P. 319. On this पदीपकार says, 'प्राधान्यं व विधिन्वीतियोग्बता। सा बानुपसर्जनीभूतत्े सर्योदयानन्तर्बन्।' काष्बम, Pp. 214-5. That is, frua ought to be so used in a sentence that it is comprehend- ed as a principal idea in a sentence. It should not be placed in a subordinate position, nor should it precede the subject ('अनुवाध्यममुक्लैव न विभेयमुरीरबेत्'), for in that case it constitutes the fault भविमृटविधेयांच.

Page 153. -समुचित: पाठ :- In a कर्मधारय compound, उत्तरपर (the last member of a com- pound ) is predominant, and the qdur (the first member) is subordinate, 'उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः' सिद्धा० कौ०, p.95, though there are some exceptions (as in अविमाल:). कर्मधारव is a species of तस्परप and is therefore उत्तरपदार्थमधान. In the com- pound म्यश्कूतल-खरे, उरगावीश्र is predominant and the adjec- tive न्यश्रूतलभारमट्गरफणोत्सङ is subordinate. What is meant, however, is that when the ocean-like army of Nrisimha is moving, the S'esha serpent becomes one whose hood is about to break by the weight of the surface of the earth which bends down through the weight of the army. Here urft- t is the subject and ar-wr is the predicate. The predi-

UNMESHA VL 487

cate is the predominant part of a sentence, but being the first member of a arurra compound, it becomes subordinate. The reading free from afquef vaia fault should therefore be "फणोत्स क्े भु

त्यागत्री°- In this instance what is intended to be conveyed is that the prowess of Nrisimha transcends that of the celestial wish- ing-tree, the moon-light, and the destructive fire. Laughing to scorn the pride of the wishing-tree by his liberality, put- ting to shame by the whiteness of his glory the whiteness on the cheeks of the queen of the Moon of the month of Kartika, and repelling the destructive fire by the waves of his great- ness dancing sportively, are predicates and therefore pre- dominant parts of sentences, but they become subordinate as this sense is conveyed by words which are used as parts of a Bahuvrthi compound in which the members are subordinate and the predominance belongs to another object ('aprveru- प्रधानो बहुत्रीहि:'विज्ञा. को, P. 95) Page 154. अन संखयावा :- नीयते If fraren were the reading in place of frg areg, it would be an instance of अविमृटविषेयांध fault in a Dvigu compound. What the poet wishes to say is that the brilliancy of the glory of Nrisimha is so great that the Moon who has made thousands of his bodies by it, shines, fearless of Râhu, not in one world, but in all the three worlds. The word Tea is sufficient to convey the idea of the plurality of worlds. The object, therefore, of using frg is to shew that no world is left

488 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

where the Moon does not shine, secure from the fear of Rake. The number three is therefore predominant, but it would be subordinate if it were used in a Dvigu compound frargen

Page 155.

मनामितमिति- 'विपर्बासभ्रसंगाल्-

In the verse बदिह ककुमाम-what is intended to be ex- pressed by arfira aor is the denial of the limitation of glory. Denial therefore is the predominant idea, while limitation, a subordinate one. The compound of the two words er which shews negation and farag is improper; because in a compound what is intended to be predominant will be subordinate and what is intended to be subordinate will be predominant. The compounded reading गमितं बस: is therefore an instance of अविमृष्टविधेयांस fault. The meaning of मञू here is not पर्युवास, but प्रसञ्यप्रतिषेष. In पर्युवास negation is subordinate, while in परसञ्बमतिषेष, it is pre- dominant. The following stanzas explain their meanings :-

'विधेरयन प्रधानस्वं प्रतिषेषेऽपधानता। पर्युदास: स विज्ञेयो बनोत्तरपदेन नञू। अमाधान्यं विधेर्बन प्रतिषेधे पधानता। प्रसशयपतिषेधोऽसो कियया सह बम नज।।'.

एवं कुत्तद्द्रिवयोरपि वृत्तिर्नाहरणीया- वृत्ति is a complex formation. It is defined as 'परार्यानिषानं पृत्ति:'सिज्धा कौ०, p. 95. परार्थ is thus explained in तस्वयोषिनी :- •प्रस्यवान्तर्भावेणापरपदार्थान्तर्मावेण वा जो विधिटोजर्य: स पद्र्थ:।' It is of five kinds. कतृतज्ति तस्ष मासै क श्रेपसनाधन्ववातुरूपा: पम्म इृत्तव:।' सिद्ा को०, p. 95.

UNMESHA VL

Pages 186-7: अन नरसिह-पतीब तेऽपकर्पों वा-

The verse w ae a fur* is intended to shew that the poetry concerning king Nrisimha and no other king pours joy into the ears of all hearers. What is intended thus to be expressed is the greatness of speech with reference to Nrisinha. The predicate, viz., greatness of speech in connexion with Nrisimha, which is intended to be predominant, is not made subordinate by using मारसिही instead of नृसिंहस्य-नारसिही which is a complex formation of the word mfar by the Taddhita suffix भजू to मरसह in the sense of वस्बेरम्. A case-termination added to a crude form which has no sense in a sentence without it, keeps the sense of the form predominant; not so does a Taddhita affix. Being added in the additional sense of mear or some other sense, it makes the sense of the base to which it is affixed subordinate and its own sense predomi- nant. It is thus a case-affix that makes us grasp an adjec- tive like faven as a predicate. For without this case-affix, i.e., if urdart were used instead of faver, the adjective will not be comprehended as a predicate. Now one might say that an adjective is subordinate to the noun it qualifies, and that therefore the adjective should be looked upon as sub- ordinate and the noun predominant. To this the answer is that though an adjective outwardly appears to be sub- ordinate and the noun it qualifies predominant, yet the ad- jective being used to shew some quality, whether excellence or detraction, with regard to the noun it qualifies, is really spoaking predominant as far as sense is concerned, and . 62

490 NOTES ON THE EKAVALi.

the noun is subordinate: because the sense of the noun is known from other sources and it is simply repeated (srafra) in order that some qualites may be predicated of it. This relation of principal and subordinate, which sub- sits between an adjective and the noun qualified by it as far as sense is concerned, will not be expressed if a complex formation, such as a compounded word or a word formed by a Taddhita or a Krit affix, were used instead of a simple word with a case-suffix; and the greatness or the smallness intended to be predicated with regard to a particular object will not be expressed.

Page 158. अम प्रभो :- न्वाय्य: पाठ:

The verse wry: arrtroi-is meant to convey the great- ness of Nrisimha, which can be done by describing him as abounding in merits. Merits thus should be shewn to be innumerable. A small number cannot suffice for his merits which are very many. Innumerableness should be predicated of number in describing his merits. ei is thus the subject and परार्धातिवर्तिनी or 'दूरे परार्धात' is the pre- dicate. When, however, an sroafhers compound as qftvarf is used to express the idea, the relation of principal and subordinate is reversed; for in an srofrer compound, the first member is predominant. 'adverdaurinseirm': faaro ar., p. 95.

हनस्य -उपसर्जनत्वपसक्रात् In a ra compound,. both the members are predominant, 'हभयपहार्थपधानी इन्ः सिद्ञा० कौ०, p. 95. There, there is no

UNMESHA VI. . :49I

relation of the qualifier and the qualified. Still when each member of the compound is to be connected with a verb prominently, the compound should not be used; but the words used separately. In the instance ir-,a is used in the singular and मन्दर:, सुरतर, and सर्पाधिपा are each connected separately with it to shew prominently that each of them became useless. If a Dvandva com- pound of मन्दार, सुरतर, and सर्पाधिप were formed, their relation with the predicate sadrr will not be expressed pro- minently and it would, in that case, be an instance of अविमृष्विधेयांच fault.

Page 160.

arHa is one of the 22 causes of the defeat of a debater in argument (निभइस्थान). Gautama defines it as 'भवयवविप्वास- वचनममापकालम्' 512122. The भाष्य on this runs as under :- 'प्तिज्ञादीनामवयवानां बयालक्षणमर्थवश्यात् क्रमः। सभावयवविपर्यासेन वचनम- पामकालमसंबन्धार्थकालं निमहस्थानमिति।'. The word is thus. ex- plained in नीलकण्डी on तर्कदीपिका-'अवयवानां व्युत्क्रमेण कथनम- पाम्तकालम् । गया श्रब्दत्वाच्छम्योऽनित्य इत्यादि।'

Pages 160-167. भनर बद: प्रयोगो नोचित :- अगती स अबतीति पाठ: परिणमवितष्य :-

The fovanane defect is shown to arise either when the predicate is placed in a subordinate position, in which case it is a quaq, or when it is used before the subject, when it constitutes a wwiq. There is a third way how the 'defect arises. This is when the predicate is not used at all.

492 NOTES ON THE EKÂVALI.

AiaguftaoftI' wrare, p. 228. In the instance rord- °- dsh is used. The author further on shews that ug, or vag, or at, immediately following u, has the sense . of 'well known'. Thus the combination of ag with rat, at or wra requires the correlative ag. This correlative ag is the predicate and if it is not mentioned, the composition is open to ufraufrraia Dosha.

To establish all this, the author argues as under:

In the instance venarm-the use of ag (a: in disat) is improper. For where either ag or ag is used in the first clause of a sentence, it is but just that its cor- relative ag or ar should be used in the latter clause of the sentence. As they ( ag and ag ), being considered as subject and predicate, are mutually connected, the relation between them is constant. Now both a and aq may be used as subject and predicate in the beginning and the latter clauses of a sentence, or one may be used and the other left to be implied, or both may be left to be implied.

wfvar puts his argument as follows :-

"अन बोप्साविति परद्वमोश्यविधेयार्यंकतया बिवसितम्। उेद्यया- पिनो वच्छव्त्य स्वार्यपरामर्थकवष्छव्दापेसितल्वात्। न पैतत् वष्मतिपारकम्।

प्रयनोगदर्शनाठ् सापेक्षतमनबोरसिजन्। उथ्यते। अनवोर परसवार्योपेक्षकतं निवतमेव । एसरेवोचयसे 'बल्तरोर्नित्वसंबन्ध:' इदि। स नाभिसंबन्ध: नाम आर्यो गा। तम हजोरपासने शाठड:। बया 'स दुर्मतिः श्रेवसि बरम नाइर'

UNMESHA VI. 493

हारी। एकस्य दयोरपि मानुपासने त्वाय। मनुपाजस्यापि सानर्थ्योदेवासेपाठ्1" Tr., p. 229. In the instance fuon- is used in the beginning and a is used as a correlative to it in the latter clause of the sentence. Both being used, the relation between ag and y is ( expressed ). When one of them or none is used, the relation is ard ( implied ). When ag alone is used. without ug, it has one of the three senses, sr (known from the context), मसिद (well known), and भमुभूत ( experienced), and is therefore connected with g. In the instance masfen-a: has the sense of qwrs, that king who is known from the context, viz., Nrisimha. In था कि इसवती-aढू has the sense of मसिका, that well-knowa stone, viz., fepamfor, that well-known tree, woogn, and that well-known cow, कामपेन. In the verse त्वव्यत्वर्थी-तत्तर् has the sense of sarra, experienced or cognized. In all the three instances where ag has the sense of पक्कान्त, मससिद्, and ugrga respectively, ag is implied, the sense being g पकान्तं तदू, मव्मसिद्धं तस् and महनुभूवं वड्. When ag alone is used in the latter clause of a sentence, ag in the first clause may be arrived at by implication and it is not necessary that it should be used, as in the instance ffag-ais used in the latter clause of the sentence and az is implied in the first clause of it, But where ug is used in the first clause of a sentence, ag can- not be left to be implied in the latter clause of it. e must be used; if it is not used, is open to the Dosha of arurgwar which is an ndur ( a defect which mars the

494 NOTES ON THE EKAVALI.

sense ) arising from the sense of a word having expectancy for the sense of another word not expressed. 'anmruema- पाजार्याकाङ्क्षाविषयार्थकत्वम्' Vide वामनाचार्य's edition of काष्ययका० P. 450, or as प्रदीपकार puts it, 'साकाडस' सहाकाङ्कया पर्सते। इतर- पदार्यान्ययाय विशेषणसाकाड्स इत्बर्य:।', काष्यम०, p. 288. In the instances बम द्वीप°-and बासामम्युधि°-if स जयति and ताः मरीति fa were not used in the latter clauses, the word ag would be aragw, that is, its sense will have expectancy for that of ar and will be incomplete without it.

Sometimes both ag and ar, being conceived as connected with what is expressed, may be arrived at by implication. In the instance न भवसि कथंकारं-both भर and तय् are left to be implied. Since excellent women, Lakshmt, suppli- cants, and lovers of music attend upon you, how can you not be praiseworthy ?

Having shewn how ag and ag are both used in the first and the last clauses of a sentence, how one of them alone is used and the other left to be implied, or how neither of them is used and both left to be implied, and having also shewn that when ag is used in the first clause of a sentence, a must be used in the latter clause, otherwise a is arITw, the author winds up by stating that in the verse उत्कण्ठाभार°- , asar used in the flrst clause is araTEw without the use of ag in the latter clause. If you opine that war has the sense of at, it is not good. For in the instance कविकुवलय°-भवस has not the sense of तक्; and if you think that it has the sense of ag, in the verse कति कवि-in which ag and अदस are both used in the

UNMESHA VL 495

last clause, there would be पौनरुवस्य Dosha (the defect of repetition); for if arra expresses the sense of ag, what is the good of using as with araH? Moreover, it is not correct to say that are has the sense of ag. For even when a is used immediately following ag, it has the sense of 'well- known', as in the instance यस्तदत्तीणं-and बत्तदैरि- Here another ag is used after ang. If a immediately following ag had not the sense of मसिरा, another तथ् in the latter clause should not have been used. Similarly (Tz, एसड्, and मवस, when used in proximity with बद, have the sense of 'well-known', as in 'बोऽयमश्व: पताक्रेवम्' उत्तर• 4 मङ्ट, 'बदिदं कि व' काठ. उप० २-१-२ and 'योऽसी वपस्ुदेति स सर्वेपां भूतानां प्राणानादायोदेति' बज्ञाषे भाहणे प्रथम प्मे. Otherwise, एइम्, अदस्, and vat have the sense of what is within sight. There- fore in बोडसी in the verse उत्कष्ठाभार-भरस, being used in proximity with a, has the sense of 'well-known'. Therefore there remains amenrEmr or expectancy for the word a a therefore must be used. Without it there would be no word shewing the predicate. There would be, to use the प्रदीपकार's expression, 'विधेयानुपस्थिति' and consequently भविमृषविषेयांस Dosha. To make the verse free from this Dosha, the reading should be जगति स जयति in place of जगति विजयते, s0 that सः might be correlative to बोsसौ.

Page 168.

भवति-मनेकधा भवति - The second poetic defect taken up is what is known as मकमभक् Or मगमक्रम. It means breach of the uniformity of expression. The mention of a base, an affix, a prefix,

4g6 NOTES ON THE EKAVALi.

a word, an expression &c. for the first time is its ate or Aiv. Its repetition with some object in view is what is called rfaffe. When a word is repeated with some object in view, it should be repeated in the very form in which it is used before. It will not do to use its synonym. For in that case there would be delay in recognising the word and consequently in comprehending the intended sense, and this would constitute the wHywTat Dosha. 'e विच्छिन: मकम: मस्तावो बल्ब तसु। प्रस्तावभाकाइसितप्रकारको्डप। बधेन प्रकारेण पाड् निर्हिड तेन प्रकारेण सस्वामुक्तिरेव मङ्गा। पथमोत्यानि- वाकाङ्रकाविपनीकृुतेन प्रकारेण पम्माइतक्कि: मक्ममन् इति निष्कष:।' Vide parfaut on arf. irg., pp. 84-5. The difference between this Dosha and ormww is that the first is caused when a word, which ought to have been repeated with a special object, is not repeated, but its synonym is used and thus the uniformity of expression is violated; while the second

. arises when a word is repeated without any purpose. The violation of the sameness of expression affects either a sfa or a base, an affix, an Upasarga, a case-termination or a tense-termination (frminn, which means gy or fay. 'बिनकिन' १-४-१०१।। सपविली विभाकसंकी स्वः), a number, a tense, a Kâraka, a gender, a pronoun, an adjective, a synonym, a sentence, a compound, and a figure. The Doshe has therefore a variety of forms. Page 171.

The two primary uses of the instrumental in Sanskrit are w and at or agency and instrumentality. The

UNMESHA V. 497

Sitra of Papini sanctioning this is 'aaronitepdtur' शशश्ना. 'अननिहिते' ।२३।१। which is an अषिकारसूच is to be supplied in the above Sutra and connected with ef; so that the meaning of the Sutra is, the instrumental case is used to shew the sense of agency which has not already been expressed by a verbal form or by a Krit or Taddhita affix or by a compound, or sometimes an indeclinable ('भभिधान कु प्राबेण विट्कत्तादेवसमासैः।' 'रचिन्निपातेनाभिधानम्' farr. aire, p. 56), and the sense of instrumentality. In मच्छादी, the termination तिप् (ति) is कर्सृवाचक, and there- fore we say रामो गच्छति and not रामेण गच्छति, though राम is the subject of mosf. In maid, however, the sense of कर्नृत्व is not expressed by the verbal form-for गम्बसे is passive,-the sense of wo therefore being भनमिहित or अकथित (not expressed by a verbal form), is expressed by the in- strumental case and we say ua mra. In the instance fira -- , the form faaar is passive and expresses the sense of its object, but not of its subjects, men, sft, fnra, and . These subjects are therefore used in the instrumental case. The instrumental case-relation, which is used in the beginning, being used throughout, there is no कारकपकरममङ्र.

Page 178.

This word is formed by Pamini's Sutra, 'असूर्यललाटयोरगृकितपोः' lII(N. According to this Sutra the affix arq is added to yu and ay when egi and wure are respectively their 63

NOTES .ON THE EKAVALI.

wt's. By 'fwrae ya'r tige, az is added to ug and ue, and we have the words eedee and wr .. Now in adgsun the compound is serf, because wg or is not connected with g, but with ra. 'afeerrd- समास:। दृसिना नझा संबन्धात्।' सिज्ा. को०, p.300. Page 173.

भम पकिमस्वद

Besides the cases of wws mentioned by Vidyádhara, there is one called aF, noted by Mammata in which the breach of the sameness of a word &c. is brought about by the ww or sequence being not preserved. The instance given by him is :-

ववितयमशषमाते रोपान्मुनावभिगच्कति।

स्कुरति रमसात् पानि: पासेपर्संमहणाय भ।।

In this instance the might of the penance of Paraiurama excites Râma to bow to him and his pride excites him to fight with him. The might of penance being mentioned first in the first clause, bowing to him should also have been mentioned first in the latter clause. The sequence being not preserved, there is wuuaT Dosha.

In all the cases of quras, poets do not approve of the difference of words, bases, affixes, prepositions &c .; because when a different word is used, there seems a failure of the comprehension of the same sense. Pradipakâra observes,

UNMESHA V. 499

कनमनृताना: पवीदे: स्यगनमुपमाती ना सूपकदाबीजम।

'मकमस्थान्ययालेन मतीतौ मस्खलहती। शद: स्कुरअनास्वाही बम व्लानस्वमरमुते।।

भव एव निव्मदोपोऽबम्।' काव्यम., P. 272.

Pages 178-177.

वचनमकमनक्गोप्पे भास्ति The next Dosha taken up is sruravwa, which is explained as expressing what is not intended to be expressed. In the instance निशशेष°- नीलपूर्व लोहिसम् is given as consti- tuting the Dosha srareirgs. It is not proper, the author argues, to express the well-known name herfa in two parts flugt and dfta standing in the relation of the qualifier and the qualified Why so? Because it is inconsistent; for a name should stand as an attribute of the person whose name it is, not of its own. In other words, the relation of the qualifier and the qualified should subsist between a dar or name and the dfag or the person whose name it is, not between a संज्ञा and a संज्ञा as in नीलपूर्वे लोहितम् where नील qualifies लोहिव. Moreover, this is an imitation (भनुकरण) of the name. This imitation is either expressed in words or implied in sense. It is expressed when rfar is not com- bined with the word signifying a name, in other words, when the indeclinable (frora) rfa expresses the sense of the object. of a verb and the sense of the object being expressed by rfa, the word signifying a name is not used

500 NOTES ON THE EKAVALÎ.

in the objective case; for the objective case is used when the sense of the object is not expressed (mfanta) by a verbal form, a Krit or a Taddhita affix, a compound, or an indeclinable. As for instance, if in this verse i fonfta rfa egrarafoa were the reading, we would have an in- stance of an imitation of a name, which is rer or expressed. The imitation becomes and (implied) when the sense of the object is not expressd by rfa and the word signifying the object is therefore used in the accusative case. वं नीललेहिसममी स्कुडमामनन्ति is an instance of an imitation of a name, which is implied. In the verse in question (निसेम्पनिर्यर'-) the name is नीललोहिव and not frwyaf ahfta. There is therefore no imitation of a name here; but there is imitation of some thing other than a name, which is arrex or not desired to be expressed and consequently constitutes the fault uuer.

Mallinitha quotes the definition of this poetic defect as given in the text in his commentaries on Meghadúta, S'isupdlavadha, and Kiratdrjuntya. His commentary on tuf ffty in Meghadúta, verse 'wfhadr ufea', runs as under :- 'देवपूर्व गिरिमित्यन देवपूर्वन्प गिरिशब्दस्ब न जु संश्िनस्तवर्यस्येति संज्ञाबा: संजिल्वाभावादवाच्यवचन दोषमाठुरालंकारिकाः। तडुक्तमेकावल्याम्-"बरवा- ध्यस्य वचनमवाध्यवचन हितत्" इति। समाधान तु देनसवविद्ेपितेन गिरि- सम्देन शष्दपरेणायों मेघोपगमनयोग्यो हेवगिरिलकष्मत इति कयंचित् संपाधम्।'

The Ghasiapatha on 'अनुरुपपरनस्म वेहनम्वारिवस' on the verse 'इवि नियदिविबन्तं सूनमुणेर्दवासं-(Kirdidrjuntya 18-44) is as under :- 'अनुरुपपद अमुग्सक्सेनपई बेहनू। धमुर्पेरनित्वर्यर। भमुरुपपर्द

UNMESHA VI. 50z

वशनिस्यन मनुरपपदत्वं मेहयवस्य न नु संज्िनस्ववर्यस्मेति संज्ञाबा: संशिगत-

मज्यरचनं हिवट्" इति। समाधाने हु धनासबवियेपिवन वेहसमदेन सअपरेणे- स्वर्य: । परोपदेशयोग्यो धतरुर्वेदो लक्यः II' A similar commentary runs on हिरण्यपूर्व कशिपुम् in 'अभूदभूमि: प्रतिपक्ष जन्मनाड-'(S'is'updlavadha I-42) :-

• देवावाध्यवचनमवाच्यवचंन हि तत्।" इति। समाधानमेर्वविधविषये शब्दपरे- पार्यलक्षनेति कर्यंचित संपाध्यमिस्युक्मस्माभि्देवपूर्व गिरि से इति। धनुरुपपद- मस्मे वेदमभ्याविदेश इत्वेवशयायवानापसरे संजिषिन्यां घण्टापथे प । विशेष- नान वं हेल्यमुडियय हिरण्चपूर्वे कधिएं प्रचक्षते संज्ञालेन मडुष्से।',

Another instance of the Dosha given is emrt -. In this verse तज, तहरुर, and स्थित are shewn to be भवाध्ब. They are superfluous, for they convey no meaning which the com- pounds in which they are used would not have conveyed without them. गौरीसइनरस्पर्चि, कालिम्सीतनालयुति, and सुधामानु- ऋेडहरिजकेलिमू express the same sense as गोरीतइ नरतनुस्वर्ि, कालिन्दीतटरुहतमालयुति and सधाभानकोर स्थितहरिणकेलिम. The words तमू, तटरुड़, and स्थिव are therefore superfluous. They should not have been used (भवाध्यानि or वक्ुमयोग्यानि) and are used, They therefore form the Dosha aurearys.

Another case of this Dosha arises when a word, signifying cause, a place of residence, or relation, is used, though a word with which the sense of the instrument, the place of resid- ence, or the relation is invariably connected is expressed. In tn roa &c., the acts of delight, knowledge, meditation,

502 NOTES ON THE EKAVALI.

study, and sorrow are always conducted by the heart, the act of seeing is carried on by the eye and the act of hearing by the ear. There are no cases where i, n, u, e and er have another aru than era, or fors, another T than , or IT, another arr than . There is thus orfan. The word arto in the verse ron- should be taken in the sense of atr. arour is the reading of T., C., and G .; but anor is adopted in the text as it is the . --

reading of Mallindtha. In the verse Art rafa-the arar or the place of residence of anxiety, jealousy &c. is the mind, the words wafe and qafa are therefore superfluous. There is here आधाराम्यभिचार. In विकुकसिगरिमि :- dust is always raised by the hoofs of horses, the connection between eer and srr is constant, there is no departure from it. When- ever dust is raised by horses, it is raised by their hoofs. If ydirh were the reading, it would therefore be an instance of arr wT4T. Here there is drovrfrn. . This kind of unewrm is what Mammata calls urgerd and Bhoja ब्वर्य.

The last instance of this Dosha is wfage -- -. In the case of verbs implying knowledge, the subject of the verb in the primitive construction is used in the accusative case in the causative construction by Pânini's Sutra 'ufd-

has the sense of knowledge. The correct expression there- fore is 'मां भबन्तमदर्सवत' for 'मस्मानिस्स्वामर्सनस्'. For when rg is used as a Parasmaipadt root, the subject of the primi- tive verb becomes the object of the causative form. weufr:

UNMESHA VL 503

does not express the sense of the object, but of agency, which is not desired, क्मत्य is वाच्य and कर्नृत्व अवाच्य, but it is Er. This therefore is erureae Dosha. The proper reading therefore is मां भवन्तमवर्शबत्. This reading makes the verse free from another defect; for era is used in the singu- lar and the plural erema: causes a violation of the unifor- mity of number (gIF ).

Page 177.

मेव

nera is the next Dosha treated of. This poetical defect arises when the desired grammatical connexion be- tween two words is not brought out. It is what Mammata. calls eraaad. Pradtpakara thus explains the word and distinguishes it from अविमृटविधेयांस Doshai-

र्माष:। उपजीव्यलपेन नेदादिति केचित्। वस्तुतस्तु तब पक्मर्थगोरुपस्थितयो- हम्पवी नवस्ेव। परं त्वनभिमतेनामाधाम्बादिना कपेम। भम्र द संबन्ध एव वनोर्न प्रतीयत इति महालू मेद: ।' काव्यप, p. 254. In the instance निजचरण-निज is connected grammati- cally with ag, for it is connected with the principal word in a sentence ( 'वाक्ये यत् प्रधानं तनेव निआादिपदव्युत्पत्ते:।' काष्यम, pp. 260-1), though it is desired to be construed with afer. The Dosha therefore is वाच्यावचन Or मभवन्मवयोग. Another case of this Dosha is where a figure is used in the place which is the province of another. 'afluftror प्वाड नामिष्मवेहि त्वया कतम्' रघु. १२३७॥. In this verse दृशन्स is used in the province of निहर्बना and in 'स्मरानि वानीरगृरेु सुपम्'

504 NOTES ON THE ERÂVALÎ.

. l!, FtT is used in the province of another figure; for the proper sphere of erordun is where remembrance is based upon resemblance.

The second Pada of the following verse from Abhijnana S'akuntald illustrates three poetic defects, कर्नृमक्रममङ्, भवाच्य- वचन, and वाच्यावचन and others :-

सरसिज्मनुविज्ं सेवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांग्ोर्लक्ष्म लक्ष्मी वनोति। इयमधिकमनोज्ा वल्कलेनापि तम्पी किमिम हि मधराणां मण्डन नाकुतीनाम्।।

'मनोपमानत्याकरसृस्वात् कनृप्रकममङ्गः। अथ प कलकृस्योपनानत्म्तीते- रवाच्यवचनम्। तस्य चोपमानत्वेऽन्येन संबस्त्वमनुन्तमिति वाध्यावचनढ्।' Vide the भर्यदयोतनिका of समयभट्ट.

Page 178.

रोपोरड्यें- "ड्रीकापए-

war is a poetic defect, caused by the repetition of sense. When the apparent sense and the final sense are the same, we have this defect. The author has used the very words of Rajanaka Ruyyaka. 'तभार्थपोनहत्तव मरड दोप: (मकडदेय: v. ८)'। 'ययावभासनविश्वान्ति: मरोहः।' अल०्सर्व०, p. 16. The repe- tition of a word constitutes no fault. Because it is accep- ted as a species of the Anuprasa ftgure. The Dosha de- scribed here corresponds to भपुष्टार्थ of Mammata, whose वान- is the repetition of the same word without a special object in view, repetition where there is no drewffiiernt.

UNMESHA VL 505

Pages 178-9.

अर्धमङ्ग°- सक्यक्रिय :-

Mallinâtha remarks that the verse ardfas°-is an inter- polation (waryer), that a verse referring to some old king -- --- of the Andhra country is lost and that this verse is put in its place. All the Mss. collated by me, however, contain the same verse.

In this verse focrforona is an instance in point. The pos- sessive termination ra is a mere repetition ; for the Bahuvrthi compound, विराग, would express its sense. विगतो रागो बेषां ते विरागा: expresses the same meaning as विराणिण: It is better to use the Bahuurthi form विरागा: than to take विराग: as a Karma- dharayą compound and affix the possessive termination ra to it (विगतभ्नासी रागश् विराग:। विरागोडस्ति एषामिति विरागिण:।); for the latter will be open to the fault of the necessitating a longer process in its formation (पक्रियागौरव) than the former.It cannot be argued that the Bahuvrthi compound has the sense of of arfea (the possessive sense) and the possessive termina- tions, a, Ha and others, have the sense of abundance, cen- sure, praise, constant union, excellence, or relation in general and that there is therefore no पौनरुक्त्य Dosha. For the sense of abundance, censure &c. is in addition to that of posses- sion (अस्त्वर्थ). मतुप् and other possessive terminations are added in the sense of तदस्थास्सि Or तवस्मिन्रस्ति. The Sutra of Panini which sanctions them is :- 'तदस्यास्त्यस्मिश्निति मतुप्'।५/२।९४।। These possessive terminations have an additional sense of भूमादि. 'भूमनिन्दापशंसासु निव्ययोगेऽतिधायने। संबन्धेऽ्स्तिविवक्षायां भवन्ति 64

506 NOTES ON THE EKAVALÎ.

मनुबादय: ॥'. The instances of these are बवमान्। ककुदावर्जिनी कन्या। रूपवान्। क्षीरिणो वृक्षाः। उदरिणी कन्या। इण्डी।. Thus the possessive terminations never lose the sense of areena or सदस्स्यास्मिम.

Pages 181-2.

अत्र घासनपदस्य- लक्षणस्याश्रीयमाणस्वान्

In the वीरा: पाकू-, the word शासन is a repetition; for the intended sense can be conveyed by the word अराति. कंसपुराराती will mean कंसाराति and पुरायाति; for कंस and पुर should be first formed into a Dvandva compound aaur and then अराति compounded with कंसपुरी. कंसम पुरत कंसपुरौ कंसपुरयोर- शती कंसपुराराती. It will thus have the sense of कंसाराति and पुराराति. This is explained by the maxim 'इन्द्ान्ते भूयमाणं पवं प्रत्येकमभिसंबध्यते'. It is not proper to take the Dvandva compound of कंसशासन and पुराराति; for the brevity of process is not thus possible. When, however, aa and ar are first united into a Dvandva compound, sruat joined to the so- formed compound, and the whole thus taken as a Tatpurusha compound, there is no inconsistency. . In this case owing to the brevity of process, the sense is grasped sooner. Brevity of process should therefore be adopted and not simply grammatical rules in deciding whether there is a Dosha here or not. For grammatical rules are resorted to to assist comprehension of sense and are theretore subordinate to it.

Page 182. सर्वनामपरामर्श० -मन्तव्यम- The repetition of a word, the idea of which can be con-

UNMESHA VI. 507

veyed by a pronoun, constitutes also पौनरुकत्य Dosha, which in this case is synonymous with कथितपढ of other writers on poetics. In the instance ाच भूषयति-from the Kiratar- juntya, Canto II. Verse 32, the sense of प्रशम in प्रशमाभरणं could have been conveyed by the pronoun ad, as that of भ्रुतम् and पराक्रम is conveyed by तड्.

Where a single { is competent to shew that the subject, the object, and other words stand in the relation of उपमान and उपमेय, the use of another इष is not proper; because it would simply lead to the repetition of words (पदपौनरुकत्य). In the instance ततः प्रतस्थे कौबेरीम-from Raghu 4-66, quoted in the commentary, « is repeated three times. ra being compared to भास्वत, धर and उदीच्य would have been understood to be. like उस and रस respectively without the use of ra. The use of another {a is not therefore proper and constitutes the Dosha पदपोनरुकत्यम्. Dandin, however, considers it as अनेकेषोपमा, which he gives as one of the divi- sions of वाक्यार्थोपमा. 'वाक्यार्थेनैय वाक्यार्थः कोऽवि यद्यपमीयते। एका- नेकेवशब्दत्वात् सा वाक्यार्थोपमा हिधा ।।'२४३॥. The instance of अनेकेषोपमा given by him is as under :-

नलिन्या इव तन्वङ्ग्यास्तस्या: पभ्रमिवाननम्। मया मधुव्रतेनेव पायं पायमरम्यत।।

UNMESHA VII. 1

Pages 184-5. पुनरुक्तवदाभास :- -°राख्यातयो :-

When the sense, though different, seems repeated, the figure is पुनरुक्तवदाभास. It is an अर्थालंकार and though it is proper to deal with अर्थालंकार's after शब्दालंकार's, it is treated before them to shew that the opposite of the poetic defect wa7, which arises only when there is repetition of sense, is an ornament. The ancient writers on poetics, such as aTe, have also treated this figure in the beginning of eqr- ørt's. It must be remembered that the repetition of sense, to constitute this figure, should be apparent. It should not be real. For otherwise the two words would be synonymous and it will not be possible for the different word to express a different sense. This figure is divided into two classes according as the repetition affects nouns or verbs. In the instance अभ्यस्ताश्रेष-the nouns गरु and धिषण, निस्त्रिय and खङ्ग, रक्षा and विभूति and आलोक and प्रभाव appear to have the same sense; and in the next instance तान् निर्माति-the verbs निर्माति and करोति, भरते and बिभर्तति and निशमयसि and आाकर्णयास appear to convey the same meaning. These therefore con- stitute the figure पुनरुक्तवदाभास.

Udbhata names the figure पुनरुक्ाभास in its definition, though in enumerating the figures he calls it पुनरुक्त्वदाभास. His definition is, 'पुन रुक्त्ताभासम भिन्नवास्त्व वोद्धासि भिन्न रुपपढ्म् ।'

UNMESHA VII. . 509

Rájánaka Ruyyaka and Udbhata give the name of the figure in the neuter gender, calling it पुनरुक्तवदाभासम् and पुनरुक्ा- wag respectively; and the former justifies the neuter word on the ground that the figures are subordinate to the poém (काव्यम्) which they adorn. Pratiharenduraja, the com- mentator of Udbhata gives a similar justification. 'a- निर्देशे नापुंसकः संस्कारो लौकिकालंकारवैधर््येण काव्यालंकाराणामलंकार्य- पारतन्यध्वननार्थः ।' अलं० सर्व०, p. 17. 'तदेव मर्थसामर्थ्यावसेयेन वत्वर्थेनान्वितं पुनरुक्तामासमन्र काव्यमलंकार्य निर्दिष्टम्। पुनरुक्तवदाभासमाने च पढ़े तस्यालंकारः। अत्रालंकार्य यत् काव्यं त्द्दर्मत्वेन पुनरुक्तवदाभासमानयो: पशयोरलंकारत्वमुक्तं न तु स्वतन्त्रतया। फलं चैवमभिधानस्य पुनरुक्तवदाभास- मामपठसमन्वयस्यालंकारताखयापनम्। अलंकारत्य खल्वलंकायपरतन्त्रतया निरूपणे क्रियमाणे सुष्ट स्वरूपं निरूपितं भवति। स्वात्मन्यवस्थितस्य तस्या- नलंकारत्वात्। समुद्गकस्यितहारकेयूरपारिहार्याद्यलंकारवत्। अतः पुनरुक्त्- वदाभासत्वस्यालकारताख्यापनाय काव्यपरतन्त्रतया निर्देशो युक्त एव ।।' प्रर्ता- हारेन्तुराज on उद्धट'S काव्यालंकारसंभइ. Vidyadhara uses the word in the masculine gender, following Mammata.

Vidyadhara calls the figure अर्यालंकार like Rajanaka Ruy- yaka; because the sense is repeated as it were and not the word. 'अर्थपीनरुत्तयावेवार्थाश्रितत्वादर्यालंकारत्वं ज्ञेयम्' अलं० सर्व०, P. 17. Thus in deciding whether a particular अलंकार is a शब्दालंकार or an अर्थालंकार, the author seems to resort to 'ोड लंकारो यदाश्रितः स तस्यालंकारः' of old writers on poetics. 'लोक- वदाश्रयाश्रयिभावश्च तन्तदलंकारनिबन्धनम्', अलं० सर्व०, p. 205. Mam- mata refutes this view and proves that the criterion of deciding whether a particular figure belongs to words or to sense, or to both is whether it follows the अन्वय and the व्यतिरेक of चबर, or अर्थ, or उभय. यथा काव्ये दोषगुणालंकाराणां

5IO NOTES ON THE EKÂVALÎ.

शाष्टार्योभवगतल्वेन व्यवस्थायामन्ववव्यतिरेकावेव प्रमनतः निमित्तान्तरस्वा- भावास्। .. • योऽलंकारो यदाश्रि्ितः स तदलंकार इत्वपि कल्पनावा- मन्वयव्यतिरेकावेव समाश्रयितष्यो। तवाश्रयमन्तरेण विशिट्टस्याम्रयात्रवि- भावस्थाभावात् इत्बलंकाराणां ययोक्तनिमिस्स एव व्यतिरेको ज्यायान् ।।' काष्य- qaro, pp. 830-2. Thus if a figure is present when a particular word is present and disappears with it, it is a oeiannt and the same is the case with मथालंकार's, or उभयालंकार'S. 'तव- म योडलंकार: शध्दार्थयोम्ये यस्यान्वयव्यतिरेकावनुविधन्ते स तदलंकार इति व्यवस्थाप्यते। शव्दान्वयव्यतिरेक्तानुविधायित्वं चैतवेव वच्छव्दपरिवृत्त्व- सहसम्।' काव्यप्रका०, P. 462.

Following this rule Mammata calls पनरुक्ताभास as शब्शालंकार, and उभयालंकार. His definition is, 'पुनरुक्त्वदाभासो विभिन्नाकार- शब्दगा। एकार्थतेव शम्दस्य तथा शष्दार्थयोरयम् ।।'. As शव्दालंकार, it is either सभङ्गशब्दनिष्ठ Or अभङ्गशव्दनिष्. The former is illus- trated by the following instance:

'अरिवध वेहशरीरः सहसारथिसूतनुरगपाढातः। भाति सदानत्याग: स्थिरतायामवनितलतिलकः ।।'

In this देह and शरीर, सारथि and सूत, शन and ल्याग appear to have the same sense. The meaning however is अखिविधसष ईहा चेष्टा येषां तान् धरिण: शरयुक्तान योधान् ईरयति मेरयतीति; सहसा बलेन रथिभि: सुष्ठ उतं संबध्धं तुरगपाशतं वस्य स, and सतामानत्या भाति स्थिरतायामग: पर्वत इव. This is सभङ्गपुनरुक्तवदाभास; because the words देह and शरीर, सारथि and सूस, and दान and त्वाग are not taken as entire, but have to be broken up as shewn above. It is शबशालंकार, because it is not possible to substitute syno- nyms for cither of the words in the three pairs and preserve the figure. 'शब्दमाचालंकारत्वं चोभयोरपि शब्दशेः पर्यायपरिवृतत्वसह-

UNMESHA VII. 5II

ख्वात्'। काव्यपका, P. 361. For अभक्रपुनरुक्तवदाभास, the follow- ing instance is given :- 'चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहैनयः। तस्य राज्: सुमनसो विवुधा: पार्र्वर्तिनः॥' In this भदूना and रामा, कौतुक and आनन्द, समनस् and विदुष appear to be synonymous. The sense, however, is, 'srF- नासु रमन्से', 'कौतुकमुत्सवविश्येषस्तब्रूपानन्दः' and 'सुष्ठु मनो येषां ते'.

The following instance illustrates एनरुक्तवदाभास as उभवा- लंकार-

'तनुवपुर जधन्योऽसी करिकुञ्जररुधिररक्त खरनखरः। ते जोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरि्जिष्ण: ।।'

Here तनु and पपु, करि and कुञ्जर, रुधिर and रक्त, तेजस्, धामन्, and महस, and इन्द्र, इरि and जिष्ण appear to be synonymous. The sense, however, is :- 'Having a small body, the best of eliphants, red with blood, abode of lustre, strength, the best, lion, and victorious respectively. This is उभयालंकार; because बपु, करिनू, रधर, तेजस, इन्द्र can be replaced by their synonyms, (परिवृत्तिसहा:), but not तनु, कुअ्र, रक्त्त, धाम, हरि, and जिष्ठु (परि- वृत्यसहा:). Pages 186-7. शब्दस्य पौनरुवत्यं-नृसिंहभूपति :- अनुपास is defined by Mammata as 'वर्णसाम्यमनुप्रासः' and Bhamaha as 'सरूपवर्णविन्यासमनुपासं प्रचक्षते'. It is thus a simi- larity of letters. Letters must be taken to mean conso- nants ; for there is no charm in the mere similarity of vowels. 'वर्णपढ व्यञ्रनपरम्। अतो व्यञ्जनवैसावृश्ये विरिश्निपदादी नातिष्याप्ति: । न भेटेव सा। सत्रामुमसाधन्दार्यस्याभावात्। रसादिमिरनगतः प्रकुष्ट भसो

512 NOTES ON THE ERAVALL.

न्यासो धनुपासश्दायः । न च स्वरमानसावृड्ये रसानुगमः। न वा सहरयहर- यावर्जकत्वलक्षण: प्कर्ष:।' काव्यपका, Pp. 339-40.

अनुपरास is divided into छेकानुपास, वृर्यनुपास, and लाटानुपास. According to विद्याधर, छेकानुपास is the repetition of any two consonants more than once. Râjánaka Ruyyaka and Udbhata define it similarly. 'संख्यानियमे पूर्व छेकानुपासः ।' 'दवोष्यंञ्जन- समुदवयो: परस्परमनेकधा सादृश्यं संख्यानियम: । पूर्व व्यञ्जनसमुशवान्र्मितम्।' अलं. स०, p. 20. 'छेकानुप्रासस्तु इयोईयो: सुसवृश्नोक्तिकृती' उड्ट. In the verse कलाकलापं-, ज and अव, स्त and स्तो, and करः and करो are instances in point. Though the same pair of conso- nants is repeated only once, yet any two consonants are repeated more than once. In कला and कला, सुधा and सुधा there is not only व्यञ्जनसावृश्य, but also स्वरसावृश्य. They are therefore instances of यमक. छेक is generally explained as faqry, a clever person or one with appreciating sense, and the अनुपास is so called, because it is frequently used by them or dear to them. प्रतीहारेन्दुराज gives another meaning also. 'छेकशवदेन कुलायाभिरतानां पक्षिणामभिधानम्। तवुक्त्म्। छेकानू गृहेष्वभिरतानुशन्ति मृगपक्षिण इृति। तेषां च कुलायाभिरतत्वादन्येन केनचिदनायास्यमानानामनेनानुप्रासेन सवृची मधुरा वागुचरति। अतोऽनुपास- छेक्कर्ष्यपदिश्यते छेकानुपास इसि। अथवा छेका विदग्धास्तदक्भत्वात् छेकानुप्रासता ।'.

Mammata defines छेकानुपास as 'सोऽनेकस्य सकृत् पूर्वः'. पूर्वः means छेकानुप्रास:, S0 छेकानुप्रास is the similarity of more than one consonant only once. His example is :-

दध्रे कामपरिक्षा मक्रकामिनीगण्डपाण्डुतामू।। !

UNMESHA VIL 5I3

In this a and og are repeated only once. Thus the simi- larity of the same consonants is found only once.

Pages 187-8.

संख्यानियमाभावे - -श्रीन्सिंह :- -

In this Karika, supply व्यञ्जनसमुदायमाश्रितं पौनरकत्यं from the last Karika. As संख्यानियम is explained to mean इथोईयोर्ष्यक्जन- योरसकृत साम्यम्, संखयानियमाभाव must cover the remaining cases. सृरथनप्रास therefore arises under three cases, (I) when only single consonants (केवलव्यञ्जन i. ८. असमुदितष्यञ्जन) are repeated more than once, or (2) when two consonants are repeated once, or (3) when three or more consonants are repeated once. The अनुपास is so called, because the arrangement of letters in it is favourable to the development of a particular poetic sentiment. वृत्ति means व्यापार or power. The power that suggests a poetic sentiment is व्यञ्जना. वृत्ति consequently means व्यञ्जनावृत्ति. In the instance श्रीमन्सिंह- , {, g and # are repeated a number of times. There is thus असकदेकेकष्यञ्जनपोनरक्त्यम. In the next instance युक्ता Rgag-two consonants and « are repeated once in नाथ, नाथम and in the last instance जगति गजगति-three consonants ञ, ग and a are repeated once in जगति and अगति: The last two verses are really, however, instances of anar; because in नायं and नाथ and जगति and जगति: there is not only व्यख्नसाम्थ, but there is also स्वरष्यञ्जनसाम्य. Even according to faurt, Anusvara and Visarga make no difference in combinations of consonants with vowels, provided they 65

514 NOTES ON THE EKAVALi.

are similar in other respects. 'सविसर्गाविवर्गनो ॥ सबिन्ुका- बिन्दुकयो: स्वाहमेदेन कल्पमम्।' Vide p. 189 of the text.

According to Mammata the repetition of one or more consonants twice or more constitutes yraara. His in- stance is :-

भड्गीमिर्ड्रीकृत मानताह्ग्या:। कुर्पन्ति यूमां सहसा बयैता: स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि।।'

In this , and are repeated more than once. 'g-

Pages 188-9.

हदमेव स्वरसहितंकर्थचिदृपि न चिपाल् -

The repetition of a number of letters (two or more) in the same order, either without meaning or having different meanings constitutes वमक. 'समानार्यत्वाभाववत्समानानुपूर्वीकानेक- वर्णावृत्ति यमकमिति लक्षणं इष्टष्यम।' काव्यमण p. 343. In the in- stances given in the text प्रभवः and पभव: have different senses, the first meaning 'source,' and the second 'able', भाग्बसौ and भाग्बसी have no meaning and of चतुर and चसरं, the first has a meaning, while the second has none.

In giving only three varieties of चमक, विधाधर follows राजामकठय्यक, who defines it as 'स्वरष्यञ्जनसमुदायपौनडवत्वं नमकरम्'. His Vritti on this Karikd is-'अन कचिव् मिभ्ञार्थकत्वं कचिरमिमार्यत्ं

UNMESHA VIL. 515

रचिरेकस्थानर्थकत्वमपरस्थ सर्थकत्वमिति संस्षेपतः मकारमयम्।' भरं० खर्ष०,P.2I.

Dandin and other ancient writers on poetics have treated this figure at great length and mentioned many varieties of it. For firstly बमक may be पादवृत्ति Or तद्ागवृत्ति. If the first quarter of a verse is the same as the second, the nar is anraer, and if the first and the third quarter are the same, it is wdane, if the first and the fourth quarter are the same, it is aren, if the third and the fourth quarter are the same, it is gu, if all the four quarters are the same, it is qfar ( or werquer according to some ), if the second quar- ter is the same as the first, and the fourth the same as the third, it is aam, if the first and the third are the same and so are the second and the fourth, it is uftgfnr, if half the verse is repeated, it is agr, and if the whole verse is repeated, it is wrans. For these and other divisions the student is referred to काव्यादर्श, सरस्वतीकण्ठामरण, काव्यालंकार of रुडूट, my notes on मदिकाव्य Vol. II. (Bombay Sanskrit Series), and other works.

These divisions of थमक are not dealt with by मम्मट, विद्याधर and other recent writers, because it delays the comprehen- sion of a sentiment. 'सदेतत् काष्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य मे दमक्षणं कुतम्' SreaHORT., p. 565. There is no development of sentiment in a, still poets resort to it to bring about afqra or variety. Variety produces a charm and the spectator of a drama or the reader of a poem has his mind engrossed by it and has thus no desire for the relish of Rasa. All poets, how-

516 NOTES ON THE ERAVALÎ.

ever, have no liking for it, because it is not easy to com- pose a poem containing यमक.

'प्रावशो यमके चिने रसपुटिरन पृवयते' is quoted by Mallinatha in Kirâtârjuntya, Canto V. verse 7. The reading there is slight- ly different, 'वदुक्कम्-प्रायधो यमके चिने रसवृज्तिर्न मृग्यते।'.

Yamaka should not be used as frungfa. In other words, the first, second, and third quarters of a verse should not be the same. 'पावयययमकं मु न चमस्कारकारि अतो न प्रयुक्तम्।' काव्यप्रका, P. 343.

Pages 189-192.

वर्णानामथ पदामुमहुस्स मुठुर्म:

The author next takes up another verbal figure, called faw. faw is primarily the name given to the third sort of poetry, also called aruaansa, in which the poet has no mind to develop a Rasa or a Bhâva, which has no power of suggesting the sagra sense and which is simply based upon the charm of words or sense. It is called faw, because it is not a real aroz but only a copy of it as Dhvanikâra says. 'रसभावाितात्पर्यरहितं व्यड्ग्यार्थविशेषप्रकाशनशक्तिशून्यं च काव्यं के वलवाच्यवाच कवैचिध्यमाचनाश्रयेणोपनिवद्धमालेख्यपख्यं यकाभासते सचचिनम्। न तम्मुखयं काव्यम्। काव्यानुकारो दसौ'। ध्वन्या०, p. 220. It may be argued that there is nothing in the world which does not produce a peculiar state of the mind and that there is therefore no poem wholly destitute of Rasa or Bháva; where then is the province of faw ? The argument may be met by stating that when the poet does not mean

UNMESHA VIL. 517

to develop a Rasa or Bhava, but is simply engrossed in bringing about figures (भमदवेचिन्य Or अर्यवैचिन्य), the काव्य is called चिन्र. 'वदा रसभावादिविवसाशून्यः कविः सब्दालंकारमर्या- लंकारं वोपनिवष्नाति तका तद्िवक्षापेक्षया रसाविशान्यतार्थस्य परिकल्प्यते। विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानामर्थः । वाच्यसामर्थ्यवश्ेन च कविविवक्षा- विरहेऽवि तथाविधे विषये रसादिम्तीतिर्भवन्ती परिवुर्वला भवतीस्वनेनापि प्रकारेण नीरसत्वं परिकल्प्य चित्रविषयो व्यवस्थाप्यते । तदिवमुक्तम-

रसभावादिविषयविवक्षाविरहे साति। भलंकारनिबन्धो य: स चित्रविषयी मतः॥ रसादिषु विवक्षा तु स्यान्तास्पर्यवती यश। तरा नास्त्येव तन् काव्यं ध्वनेर्यत्र न गोचरः ।' ध्वन्या०, P.22I.

अभिनवशुस derives the word in two or three ways. 'विस्मय- कृदर्यादिवद्यात् काव्यानुकारित्वाडा चिन्रं लेख्यमानत्वाड्का कलामाचस्वाह्ा।' लोच. on ध्वन्या०, P.34.

The verbal figure fow arises when the letters of a poem can be arranged in the form of a lotus &c. Now the question arises as to why this should be called a ordenrT; for sound is the property of space (पम्दगुणमाकाश्म्) and the letters which make it up cannot be the causes of the figures in the form of a lotus &c. It is only the letters of the alphabet which are the causes of these forms. This difficulty is removed by identifying the two letters, those which make up sound and those which make up the alphabet. The letters , , &c. which reside by intimate relation in the space limited by the orifice of the ear and the letters of the alphabet are identified, and it is on this account that we are able to recognize that

518 NOTES ON THE EKAVALi.

the letters of the alphabet are the same as those of sound which is ueeraa. The word qumriat is therefore to be applied to fry in a secondary sense of the word.

In his अलंकारसर्वस्वसंजीवनी, श्रीविद्याचकवर्तिन् says :-

'बहादिवंनिंदेशो हि सिन्यसरनामेन न श्रोभाकाशसमवानिनां वाचकररं ु भोभाक्ञाशसमवाधिनामेव न पुनर्लिविर्सनिवेश्िनाम्। इत्यं सति सड्ास्यिन्- मदानां ववपे वाचकशब्शालंकारवा नोपपथते वथापि लोकिकानां लिप्य- सरेव्वपि वा चकत्वमतीवेर्या चकश्रब्दालंकारत्वमुपचर्बत इवि नाय: ।।'. faw is the contraction of letters by taking letters repeatedly from different places as the pericarp of a lotus in aerufnr.

fr is divided by some writers on poetics into ofr, माकारपिम, गतिचिम and स्थानचिन्. Bhoja in his Sarasoatl- kanthabharana, 2nd Parichchheda, says :-

वर्णस्थानस्वराकारगतिबन्धान् प्रवीर व:। नियमस्तवुपे: पोडा चियमित्वमिषीयते।।

For a full description of the different varieties of each of these divisions of Chitra, the student is referred to the 2nd Parichccheda of Sarasvattkanthabharana.

Those who consider ferr to be different from arnfr have, however, given no differentiating properties. It is possible to distinguish them as under. God is the creator of the world, letters which can be arranged in the form of a lotus, a mountain &c. which have only one creator, the Lord, constitute what is known as snanfww. The arrange-

UNMESHA VIL 519

ment of letters in the form of a plough, a pestle, a drum, mrafrar," a bow, a wheel &c. which are created by the Lord and by man and have thus two creators, constitutes mf. Though it is possible to distinguish thus. between anaw and morfrr, we have not brought out this distinc- tion; because as in snanfr, so in mouferr also, letters present a particular arrangement. The figure is called FIr; because letters being written in the form of a lotus &c. look like a picture. This explanation of frw will exclude its applicability to mfarer where the arrangement does not present the figure of a fr. Vidyadhara therefore explains it another way. The figure, he says, is called Fr, because it causes surprise that the order of letters in coming and returning is the same; in other words, the order in which the letters are uttered once to constitute a portion of a verse is the same that they are uttered in again to constitute the other portion of it. By making the

. It is thus defined by Dandin :-

वर्णानाभेकरूपन्यं यत्वेकान्तरमर्धयोः । गोमूत्रिकेति तत् प्राबुदुर्ष्कर तद्िदो विटु:।।' काम्यादर्स, 3rd Parichchheda.

'चलतो गोर्मूत्रधाराकारत्वेन श्ोकनन्धस्य लिखितत्वाद् गीमूत्रिकास्ज्ञ चित्रालंकारं वदन्ति।'

प्रेमचन्द्रतर्कवागाश. The following is an instance of it:

पवृचे विकसद्वानं साधनेऽप्यविषादिमिं: ववृषे विकसहानं युधमाप्य विषाणिमिः।।शिशु० ११-४६।।

520 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

word भra thus significant, गतमत्यागत,* अर्धभम, सर्ववोभट्ट, वेन and other classes of mafr can be comprehended under fr which will be able to be applicable to these if we take it to arise from the arrangement of letters. Now one might say that even now the word faw is not applicable to Rr. faw in which letters do not come and return in a particular order. To make it applicable to स्थानचित्र, the word is ex. plained in another way. In its etymological sense fm

. The following is an instance of गतपन्यागत

तं शरिया घनयाऽनस्तरचा सारतया तया। यांतया तरसा चारुस्तनयानघया श्रितम्॥ (माघ. १९।८८।।).

This is nawupa in which the letters of half the verse return in the order in which they have come, thus making up the second half of the verse.

अर्धन्रम and सर्वतोभद are thus defined by Dandin :- पाहुरर्वभ्मं नाम शषोकार्धभ्रमणं यदि। तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्त्मणं यदि सर्वतः ॥ काग्या० ३८०॥।

मनोभव तवानीकं नोदयाय न मानिनी। भयादमेयामा मा पं। वयमेनोमया नत॥ काब्या० ३८१।। The following is given by Dandin as an instance of aarn -- सामायामामाया मासा मारानायायानारामा।

माया रामा मारायामा ।।

UNMESHA VII.' 521

means that which protects knowledge, चिनतं ज्ञानं बायते इति fTs. As those whose intellect is weak have their know- ledge protected by attentively observing and meditating upon the sense arising from new words in which letters belong to one organ of pronunciation, the poem is signi- ficantly called frr. This includes in its signification निष्कण्वा, निरोषय, निस्तालव्य and other varieties of स्थानचित्र. This faw figure prevents the relish of sentiment as a pro- tuberance of a sugarcane prevents its juice from being tasted. 'गडु: मन्यि:। बयेक्षुइण्डे अन्थिमर्वणेन रसनिःसरणे व्यवधायक- स्वया काष्बेऽपि .. .' Vide नामनाचार्य's edition of काव्यपका०, p. 565 where अन्सर्गतु is applied to यमक by Mammata. Or the word may be explained in the way Mallinatha explains it. ag is what is useless, good-for-nothing, like what stinks. Some explain it as 'मीवामवेश्य जातस्य गलमांसपिण्डस्व गडो- र्बया निरर्यकत्वं तड्त्'.

Other writers on poetics have described qofaw as arising from the similarity of consonants without vowels. This is, however, qraayra in our view as described before. Others again have accepted adaw; but we do not accept it; because it causes looseness of construction and is there- fore a Dosha and cannot be taken as an Alankara. Bhoja gives in his SarasvattkaMthabharana उर्गुं पुगुरूं -as an instance of entfaw where the short vowel alone is repeated. 'स्वरचिनेषु न्हस्वेकस्वरं बया-

उरुगुं युगुरुं सुस्सु चुकुसुस्मटुषः पुरु। तुलुभु: पपपुर्मुस्सु मुमुतुर्नु मुपुरमुदु ।' 2nd Parichchheda. 66

522 NOTES ON THE EKÂVALÎ.

Other varieties of स्वरचिन given by him are हीर्पेकस्वरम, इस्वदिस्वरम्, दीर्घडिस्वरम, निस्वरेषु व्हस्वनिस्वरम, चनुःस्वरेपु दीर्घस्वरम, प्रति- व्यञ्जनविन्यस्तस्वरम्, and तदेवापास्तसमस्तस्वरम्.

Page 192.

शब्दार्यपोनरुकत्यं -°प्रयोजनम्-

Vidyadhara follows Rájánaka Ruyyaka in this Kárikd. The repetition of words and sense, if not apparent but real, constitutes a fault. प्ररूडम् means न आपाततोऽवभासमानं कि तु यथावभासमानं तथेव पर्यवसनम. It is dealt with here to distinguish it from अप्ररूढ शब्दार्थपौनरुत्तय, or repetition of words and sense with some purpose which constitutes लाटानुपास. 'सष्दार्यपौन- रकस्यं प्ररूढ दोष: ।I'. The वृत्ति is, 'प्ररूडग्रहणं वश्यमाणमभेद (which is लाटानुपास) वैलक्षण्यार्यम्। यदासु :- "शष्दार्थयो: पुनर्वचनं पुनरुक- मन्यभानुवादात्" इमि।' मलं० सर्व०,p. 22 --

Pages 192-4.

सात्पर्यभेदयुक्त्तं-इस्यस्त्येव तात्पर्यभेद:

The repetition of words having the same sense constitutes लाडानुप्रास, if they are differently construed. The अनुप्ास is so called; because it is dear to the people of Lata. ared is explained to mean अन्यपरस्वम् or difference of import. It is ex- plained by प्रदीपकार as difference of syntactical construction. 'सास्पर्थमन्वयमेद:'. What is then the difference between लाटा भुप्रास and अनन्वय? In bringing about the former the ob- ject of the poet is to use words having the same form and

गौतम. Vide न्यायशाब,

UNMESHA VII. 523

the same sense, the difference between the two words lying only in their construction or import. The object of the poet in bringing about the latter is to shew that the aynra and the उपमेय are the same. Thus in लाटानप्रास, the poet aims at शब्दार्थपौनरुकत्य, while in भनन्वय, he only aims at अर्थपौनरुकस्य, though in the latter case he has to use the same words for the purpose according to the maxim, 'ra अर्यमेद: प्रतिभाति'

अस्मिस्स लाटानुमासे साक्षादेव प्रयोजकम्॥' अलं• सर्व., p. 24

In his commentary अलंकारसर्वस्वसंजीवनी, श्रीविद्याचक्रवर्तितन् says :-

'यभ तावेव शष्दार्थौं तास्पये तु विभिद्यते। सलू पौनरुकस्यमाचार्येर्लाटा नप्रास इष्यते।। दोषापत्तिभयादेव शव्वैक्यं स्यादनन्वये। अस्मिस्तु लाटानमासे साक्षाहेव हि लक्षणम् ।।'

लाटानुपास is thus different from अनन्वय, though sometimes there may be a commixture of both, both being conveyed by one and the same expression, as in प्रतिभटकान्ता वाला आभन्ति-is given as an instance of लाटानप्रास . Here the two words कमलानि and कमलानि have the same form and sense, but different import. The first is only smant or means lotuses, while the second means having fragrance and other qualities found in a lotus. This is really an instance of अर्यान्तरसंकमितवाच्यलक्षणामूलध्वनि. There is no difference be-

524 NOTES ON THE EKAVALL.

tween सालाजामन्ति-and श्रीरमन: श्रीरमण :- which is given as an instance of भर्यान्तरसंकमितवाच्य, p.82. Mammata has actually given this verse (वाला नामन्ति) as an instance of अर्यान्तरसंकमितवाच्य, where कयितपढ ceases to be a सेष. Vidyâdhara, however, follows Rájánaka Ruyyaka, who has given it as an instance of लाडानुमास and who explains क्ल्- र्वम् as भम्यपरत्वम्.

Bhamaha's definition and instance are given below :-

टूर्टि इृटिसुलां पेहि चनद्रभनद्मुलोदिवा ।।'

Udbhata defines लाटामुपास as under:

'स्वकपार्याविदेषऽपि पुनरुक्ति: फलान्तरात्। शध्दानां वा पदानां वा लाटानुपास इप्यते।।'.

It has five varieties as mentioned by him and Mammata, (I) when the whole Pada is repeated, ('पवानां सः' as Mammata puts it ), (2) when a Pada is repeated ('पदस्यापि'), (3) when a word or प्रातिपषिक, not a grammatical form or पe, is repeated in the same compound, (4) when a परातरिपदिक is repeated in different compounds, and (5) when one of the two पातिपदिक'S is in a compound and the other is not in a compound ('ar- पन्बन तभ वा । नाग्न: स वृत्यवृरयोष). Udbhata says, 'स्ववन्नपर- रूपेण इयोर्ग विप्रयोगतः। भिद्यतेडनेकथा भेरै: पादाभ्यासक्रमेण च।।'. The following are the instances in order :-

'स्रियो महति भर्त्तृम्यः भागस्यपि न चुकुधु:। भर्सारोऽपि सति श्रीम्य आगस्वपि न चुक्धुः ॥' Udbhata.

UNMESHA VIL. 525

'काका: काचा इयोद्रान्ति सरांसीय सरांसि च। नेतांस्थाचित्िपुर्यूनां निम्मगा हव निम्मणा:।।'. Udbhata.

लेने वतसतां नारी मुखेन्दुष्वसितोत्पलम।I' Udbhata

पट्पठकाणमुखरा मुखररफारसारसा।।'. Udbhata.

'पत्मिनी पच्मिनीगाडस्पृहयागत्य मानसात्।

Udbhata.

The last three cases are illustrated by Mammata by one verse:

'सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्तिः। पौरुपकमला कमला सापि सववास्ति नान्यस्य।।'

UNMESHA VIII. The definition of aniar and its distinction from mor is explained in notes on Ullasa V. Figures of sense seem to have been thus classified by Vidyadhara who follows the classification of Rajanaka Ruyyaka :- अलंकार 1

1- - NOTES ON THE EKÂVALi.

. सावृश्यगर्भ विरोध गर्भ शुलाबन्ध त्केन्यायमूल वाक्यन्यायमूल लोकन्यायमूल गूठार्यमतीतिमूल

1

भेदामेदप्रधान अभेरमधान गम्योपभ्याश्रय

1- 1

• उपमा उपमेयोपमा अनल्यय स्मरण भारोपमूल अष्यव सायमूल

• रूपक परिणाम संवड भ्रान्तिमत उद्ेख अपकृति उस्पेक्षा अतिघयोक्ति 13 - 9

पदार्थगत वाक्यार्थगत भेदप्रधान विनोकि विद्ेषणषितछरयाश्रय विशेषविध्छिस्याश्रय विश्ेषणविदेष्यविधछ

1. न्याभय

तुल्ययो-दीपक प्रतिय- दृष्टान्त निवर्शना व्यति- सहो 1

गिता समासोकि परिकर परिकराकर

स्सूपमा रैक अमस्तुतमर्पासा अर्याम्तरम्यास पर्याय्योकक ड्याजसतृति माशेप T3R

२ विरोधगभ -

• विरोध विभावना विशेषोकति अतिषयोक्ति असंगति विषम सम विचिन अषिक अन्योन्य विशेष व्यापात ३ शृझुलाबन्ध ४ तर्कन्यायमूल 1 -

कारणमाला एकावली मालादीपक सार काव्यलिङ अनुमान

. UNMESHA VIII.

५ वाक्यन्याय मूल - -

यथासंख्य पर्याय परिवृत्ति परिसंखया अर्थापत्ति विकल समुचय समाधि

६ लोकन्यायमूल

1. 1

• पत्यनीक प्रतीप मीलित सामान्य वहण अतडूण उत्तर पभोत्तरिका ७ गूढार्थपसीतिमूल 527

सूक्ष्म व्याओोक्ति वक्रोक्ति स्वभावींकि भाविक संसृष्टि संकर

528

The following is Vidyanatha's classification :- मलंकार साधम्यमूल अध्यवसायमूल विरोधमूल वाक्यन्यायमूल लोकष्यवहारमूल तर्कन्यावमूल घृक्टलाविचिष्यमूल अपद्यमूल विशेषणवेचिण्यमूल २ अ मेद्मधान भेदप्रधाम भेरामेदमधान NOTES ON THE ERAVALL.

रूपक परि- संवह भ्रान्ति- उमेख अप- दीपक तल्य- दुटान्स निर- प्रतिष- सहो-पतीप ष्यति- उपमा भम- उपमे- स्मरण

नाम मतू योगिता घेना स्तूपमा क्ि रैक स्यय बीपमा

२ मध्यवसायमूल ३ विरोधमूल

उतमेक्षा अतिघयोक्ति विभावना विशेषोक्ति विषम चिन्र मसंगति अन्योन्य व्यापात मतदुण भाषिक विग्ेष 1 1

४ वाक्यन्यायमूल ५ लोकव्यवहार मूल ६ तर्कन्यायमूल

. यया- परि- अर्थो- विकल्प समु- संख्य संख्या पत्ति परि- प्रत्य- तङ्ण समाधि सम स्वमा- उदार विनो- वृत्ि नीक बोफि कि काष्यलिद्ग मनुमाम भर्थाग्तरम्यास

घय 6 अपहबमूल ९ विशेषण पेचिज्यमूल

कारणमाला एकावली मालादीपक सार ब्याजोकि वनोकि मीलम भन्यापरष समासीक्ि परिकर

UNMESHA VIİL 529

These classifications are not perfect. Vidyadhara and Vidyândtha agree generally in their classification of figures based upon similarity, opposition or incongruity, logical reason and linked succession. On a minute examination, the classification will not be found to be accurate. For instance, विमोकि is hardly based upon गम्योपम्य, though Mallinatha in his अवतरचिका (introductory remarks) to the next figure समासोकि says, 'भपम्यगर्मल्वसाम्याडिनोस्तयनन्सर समासोक्िमाइ'. It is placed under लोकन्यायमूल by Vidyandtha. भर्यान्तरन्यास too cannot be said to be based upon anyau. Vidyanatha's classification of it under figures based on logical reason is better. भप्रस्तृतम्शंसा, पर्यायोक्त, व्याजस्तुति, and भाशेप should be classified under गभ्यप्रधान figures (i.c., figures in which some thing is suggested ) rather than under maiqrarwa figures (i. e., figures based upon sug- gested similarity) as Vidyadhara has done. सम is not विरोषगर्भ, but is treated after fara as it is the opposite of it. It is placed under लोकष्यवहारमूल figures or those based upon natural position of objects by Vidyandtha. पर्वाय, परिवृत्ति, and समाधि do not deserve to be placed under arasarugs figures 'or those based upon syntactical rules. भ्रतीप and असगण cannot pro- perly come under लोकम्बायमल figures. Nor can स्वभावोकि and भाविक be well placed under गूहार्थपरतीतिमूल figures or those based upon the apprehension of deep sense.

The safest classification would be to make four or five broad heads like अपभ्यगर्म, विरोधमूल, घृक्तलामूल, and न्यायमूल and place those that cannot be properly classed under these heads under a miscellaneous head. 67

'530 NOTES ON THE EKAVALi :- Upama.

` The following are the definitions of aqar as given by some of the different writers on poetics :-

उपभेवस्य बन् साम्यं राणलेशेन सोपमा ।I' भामह.

मिथो विभिन्नकालादि शब्दयोूपमा मु सस् ।।' उङ्ट. 'बथा कयंचित् सादृश्यं यनोजूमं भतीबते। उपमा नाम सा वस्या: प्रपस्चोऽयं निदडर्यते ।।' इण्डिन्.

'प्रसिद्धेरनुरोषेन वः परस्परमर्थयोः । भूयोऽवयवसामान्य योग: सेहोपमा मता ॥।' भोज. 'उपमानेनोप मेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा' वामन. 'उभयोः समानमेकं गुणादि सिद्धं भवेद्ययैकन। अर्येऽन्यम तथा तत् साध्यत इति सोपभा नेषा ।।' रुड्ूट.

स्वनिषेधापर्यवसायि सादृश्यवर्णनं वा तथाभूतं तथा' अप्पदीक्षित. ·उपमानोपमेययो: साधर्म्ये मेदामेदतुल्यत्वे उपमा।' रजानकरुप्यक.

'साधम्बमुपमा मेे' मम्मट. 'स्वतः सिद्धेन भिग्नेन समतेन व धर्मेतः। साम्यमन्येन वर्ण्बस्य वाभ्यं चेदेकगोपमा ।।'. विद्यानाय.

'सादृश्यं सुन्दरं वाक्यारथोंपस्कारकमुपमालंकृतिः।' जगन्नाय. 'साम्यं वाच्यमवैधर्म्ये वाक्बैक्ये उपमा इयो:।' विश्वनाथ.

It will be seen that Vidyadhara follows Alankarasarvasta- kára in his definition. Jagannâtha criticizes some of the above definitions and among them Mammata's also. Mam- mata's definition, he observes, is open to the fault of arfacanfa,

UNMESHA VIII .- Upama: 53Z

n as much as it is applicable to ध्यतिरेक where there is साधर्म्य etween उपमेय and उपमान, and where there is भेद or आधिकय of he उपमेय over उपमान. If, to avoid this भतिष्यापि, it be contend- ed that the arase meant in the definition is the ultimate one and that the resemblance in ब्यसरेक is not ultimate, the word म which is used to prevent the अतिष्याति of the definition to भनन्वय would be useless, for in भनन्वय also resemblance is not ultimate. The same objection is raised to the definition as given by Ruyyaka.

"एवं काव्यप्रकाशोक्तमाप 'साधर्म्यमुपमा मेदे' इति लक्षणं नातीव रमणीयम्। व्यतिरेके निषेधप्रतियोगिनि साधृश्येतिष्यापनात्। न च पर्यवसितेन साधम्ये विशेषणीविति वाच्यम्। अनन्वयस्थसापृश्यस्यापर्यवसावित्वेनैव वारणे भेवविष्े- षणवैयर्थ्यापने:। काव्यालंकारप्स्तावे लौकिकालीकिकपधानवाच्यव्यङ्योपमा- सामान्यलक्षणकरणानौचित्याच। अत एव 'भेदाभेदतुल्यन्वे साधर्म्यमुपमा' इत्यलं कारसर्वस्वोक्तमपि लक्षणं तयैव।।", रस०, pp. 162-3.

Page 195.

साधर्म्य कविसमयप्रसिद्धं-माह्यम्

This shews that the common property which is the basis of comparison between the उपमेय and the उपमान should be such as is accepted by the convention of poets. It should thus be charming, चमर्कारिन् or सुन्दर. Any common property like वस्सुस्व or प्रमेयत्व will not do. It will now be seen that the word सुन्दरम् in Jagannatha's definition of उपमा is not required; for as Pradipakara says, 'अलंकारख्वे सति' is to be supplied in the definitions of figures, and an searr is nothing but strik- ingness itself.

533 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Upama.

Page 196.

Some do not accept resemblance between cause and effect. 'न च कारणगुणानुसारी कार्ये गुण इति व्यवहाराठ् तयोरपि साधर्म्यमस्त्वेवेति वाच्यम्। कविम्रतिभाकल्पितांग्ाभावेन वस्वानलंकारत्वमित्यभिमानात्।' उदोत.

Page 197. साधर्म्ये तु-प्रव्देनोपादानमईति-

The common property of the object of comparison and the standard of comparison may consist of an attribute or an action, and be expressed by one and the same word, which can be construed with the words signifying an object of comparison and a standard of comparison in one and the same sense (अम्लिष्ट), or in different senses ((्लट).

All the possible divisions of the common property are thus mentioned by Jagannatha :-

'तभ कचिदनुगाम्येव धर्मः । रचिच केवलं विम्यप्रतिबिम्यभावापभ:। रषि- तुभयम्। क्चिद्स्तुप्तिवस्तुभावेन करम्मितं विम्मन्रतिविम्यभावम्। कचिहसन्रप पचरितः । कचिच केवलस्रव्दात्मक: ।' रस०, p. 174-

Thus the common property may be mentioned once and applicable to उपमेय and उपमान in the same sense as in 'सरविनु रिवाक्कावजनको रघुनन्दन:', or the उपमेव and the उपमान may have two different properties which are regarded as one on account of their similarity as in 'कोमलातप शोजाभतंध्याकालसहोवर:। कपाववसनो वाति कुटमालेपनो वति: ॥' where the properties of the उपमेव, viz., कषायवसनस्व and कुक्मालेपनस, correspond to the properties of

UNMESHA VIII .- Upama. 533

the उपमान, Viz., कोमलातपस्व and शोणाभ्रस्व, they being in the relation of बिम्बभतिबिम्य or an image and its reflection. The properties of the उपमेय and the उपमान, though separate, are regarded as one by their identification based on their simi- larity. 'उपमेयगतानामपमानगतानां चासाधारणानामपि धर्माणां सादृच्यमूले- ..... । अयमेव विम्नपति- बिम्बभाव इति प्राचीनैरभिधीयते।' रस०, p. 159. Nagesa Bhatta's note on अमेदाध्यवसाबेन is worth noting :-

मेययोर भेदप्रतीतिकृतच मरकार स्योपमायामिष्टस्य धर्मबोर मेदाध्यवसानं विनानुपपसेः। तथा चोक्मलंकारसर्वस्वकृता-'भेदामेदमधानोपमा' इतीति बोध्बम।".

'अयमेव' in the passage is to be understood as 'सादश्यमूला- भेदाष्यवसाय एव'

In some cases the common property may be मनुगामिन् and also बिम्बप्रतिबिम्बभावापन. The second half of the following verse illustrates it :-

'शरदिन्युरिवाह्काइजनको रघुनन्दन: । वनसजा विभाति स्म सेन्द्रचाप इवाम्डुद: ।।'

Here विभाति स्म is an अनुगामिन् property, being common to both the उपमेव and the उपमान and mentioned once ('सकामी- रेभाडू धमोडनुगामी' रस., p. 174), and there is विन्यमतिबिम्यभान between वनसञ् and इन्द्रचाप.

Sometimes the relation of identity based upon similarity (विम्यमतिबिम्बमाव) between the properties of the उपमेव and the rom is combined with the relation of the sameness

534 NOTES. ON THE EKAVALi :- Upama.

of idea expressed by two different words (वस्तुप्रतिवस्तभाष). The following examples illustrate it :-

'चलबृ ङमियाम्भोजमधीरमयमं सुखम्। वहीयं यदि वृशयेत काम: कुद्धोऽस्तु कि ततः ।।' 'भालिद्गितो जलषिकन्यकया सलीलं लभ: प्रियड्ुलतयव तहस्तमाल:।

देहावसानसमये हरबे मदीये देवश्कास्तु भगवानरविन्दनाम: ।।' 'इधानमेन दृसेन नीयमाना बभो सवी। हिरदेन महन्धेन कृष्यमाणेय पथ्िनी ।I'

In the first instance there is विम्यप्रतिबिन्बभाव between मृद् and नयन, both being black, and वस्तुप्रतिवरतुभाव between चनत and अधीर which express the same idea. The properties चलस्व and अधीरत्व between which subsists वस्तुमातवस्मुभाव are both attributes of aङ and नयन. 'अम चलनाधीरस्वयोर्णिरेपणयो र्वस्मत एकरूपयोरपि शब्दशयेनोपादानाइस्तुप्रतिवस्तुभाव:। तद्विषेषणकबेम

In the second instance there is वस्तुप्रतिवस्तुभाव between भालिङ्गिसस्व and लम्नस्व which are themselves qualified by अल- िकन्या and प्रियङ्गलता respectively between which there sub-

सेष्यकयोभ् जलविकन्यापियङ्गलतयोर््िम्यप्रतिबिम्यभायः। इत्यदमपि तत्करम्बिव एव।' रस०, P. 175. In the third instance वस्तुमतिवस्नुभाव subsists between the attributes दृप्स and महान्वस and the words qualified by them, viz., नीयमान and कष्यमाण respectively; and there is बिम्बप्रति-

UNMESHA VIII .- Upama. 535

विम्बभाव between वधानन and दविरद. 'अत्र विशेषणयोर्दप्स्वमदान्वस्वयो. र्विरेष्ययोभ्य नीयमानत्वकृष्यमाणत्वयोवंस्मुप्रतिवस्तभावेनाभयत: संपुटितो दधानन- हिरदयोर्विम्बप्रतिबिम्बभाव:। इत्ययमपि तत्करम्यित:।' रस०, p. 175.

Or the common property which belongs to a certain object may have been attributed to another object. The following is given to illustrate it :-

'इतकोटिकठिनचिन्तः सोहं तस्या: सघेकमयमूर्नेः। येनाकाशिष मिचं स विकलहृदयो विधिर्वाच्यः।।'

Here arfary or hardness is a property that is found in solid earthly objects. But it is in this case attributed to the heart. 'भन काठिन्यं पार्थितो धर्मचिसे उपचरितः'। रस०, p. 176.

Or the common property may be expressed by the same word though it has different senses when construed with the उपमाम and the उपमेय. Jagannatha gives the following instance of it :-

'यम वसन्ति समनसि मनुजपशी च शीलवन्तः सर्वत्र समाना मन्त्रिणो मुनय

अभोपमानोपमेयगतस्यार्थस्येकस्याभावाच्छाबद एव धर्मः।"रस०, p. 176.'

Page 197.

*लेषमतिभो०- -मन्सष्यम्

The ayHT, in which the common property is expressed by a word which is fpe, i. e., which conveys two meanings as connected with the उपमेय and the उपमाव, should be consid- ered as उपमा supported by अतिशयोकि (which consists in the

536 NOTES ON THE EKAVALi :- Upama.

identification of the properties, though different) which is itself set up by the conception of w. In other words, the idea of शलेप gives rise to अतिशबोकि which leads to the comprehension of the identity of the properties that being expressed by a word which expresses two meanings are really different, and this अतिशयोकि supports the उपमा.

Page 198.

इवाइयस्तु बत्परा: थोती

पणोपमा is divided into श्रोती and भार्थी. When the words, इव, वा, बथा, and वत् added in the sense of 'तभ तस्वेव' ।५/१।११ ६।। as in मथुरावत् खुभे प्राकार: and चेतवन्मेनस्य गाव:, are used, the उपमा is शौती; because the connexion of उपमान and उपमेय with a common property is comprehended directly from the words themselves. When, however, the words, मुल्य, सवृस्, सनाभि &c., and वल् affixed in the sense of 'तेन तुल्यं करिया चेद्ूतिः' ९।१/११९/। as in ब्ाह्मणवद्धीते, are used, the उपमा is भार्थी ; because the connexion of उपमान and उपमेय with a common property which constitutes उपमा is implied and not expressed. 'शीव- स्वं चोपमानोपमेययोः साधारणधर्म रूपायास्तस्या: श्ामतबोधविषवत्वम । अर्था- पत्तिगम्यत्वं चार्थस्वम्।' प्रदीप, p. 364.

It should be noted that the division ीती and मार्थी is based upon the meanings of इव, वत् in the sense of 'तभ्र तस्येव', वा, and बथा, and तुल्य, सवृच &c., and बत् in the sense of 'तेन तुल्यं fira' and the way in which they shew the connexion of उपमान and उपमेय with a common property. The words, इव, वत् in the sense of 'तभ तस्येव', वा, and यथा, primarily signify relation with a common property which establishes a re-

UNMESHA VIII .- Upama. 537

semblance between उपमान and उपमेय ; while the words, तुल्य, सटृस &c., and बत् in the sense of 'सेन सुल्यं क्रिया', primarily signify something similar. 'यथादवम सादृश्यमयोअकधर्मविश्येष- संबन्ध एव सक्ताः। न तुल्याइयः । ते हि सदटत्समानवाचका इति ॥।' उद्योत. When, for instance, we say 'पद्ममत्र मुखम्', the sentence con- veys no meaning ('प्रतीत्यनपपसिः') unless we connect पद्म and मुख with a common property like रमणीयत्व, expressed or im- plied. The words, तुल्य, सदृश, &c., are used in a different way. They signify an object similar ('सदृशवाचकाः'). In sentences like पथ्चेन तुल्यं मुखम् they primarily signify similarity in उपमेय, as in those like पद्तुल्यं मुखमस्य, in उपमान, and in those like मुखं पद्मं च तुल्यम्, in both उपमेय and उपमान, and ultimately convey . the idea of connection of उपमान and उपमेय with a common property ; for there can be no similarity of two objects with- out a common property. Thus in this case there is no परती- स्वनपपत्ति : for the sentences पञ्मन तुष्यं मुखम, पभ्ममुल्यं मुखमस्व, and मुखं पद्मं च मुल्यम do convey a general resemblance between उपमान and उपमेय. The general resemblance (सामान्यतः साधर्म्यवोष) is accordingly apprehended (प्रतीत); but as there can be no general resemblance without a particular point, the particular point of resemblance is afterwards arrived at by implication. Unless we get it, there is प्रतीतानुपपत्ति or impropriety of the general resemblance that is apprehended. As Pradipakâra says :- 'प्रतीत्यनुपपस्या प्रतीतानुपपस्या प संबन्धबोधे विधेषाचछ्रोतार्थविभाग इति मन्तव्यम्।', 'उमयत्र सादृश्यप्रत्ययाविशेषे ययेवादिमुति: साधारणधर्मविशेष- रूपालावकत्वसंबन्धमप्रत्याव्य न पर्यवस्यति। तुल्याविपदश्रुतिस्तु धर्मविशेष संबन्धा- वगमं विनापि सामान्यतः साधर्म्यवोधमान्रेण पर्यवसिता भतीतसामान्यस्य विशवेषं

68

538 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Upama.

It may be said that as the words after which re, u, a4t, and ag in the sense of aw aer are used are necessarily ap- .prehended as aqura's, they are attributes of avar and should therefore denote their connection with the aourr as their attributes, and not with the sqas; for we do not find an attribute of a word shewing its connection with another word of which it is not an attribute. This objection, however, can be thus refuted. Though दव, यथा, &c. are attributes of उपमान, they shew their connection with uaa also by a peculiar power of words, as in the case of the genitive case. In the instance ua: gout, the genitive shews the relation of master and servant (eaeurfrna-s) and as relation requires two objects between which it subsists, though the genitive is an attribute of the base (far ) to which it is affixed, which is a subordinate word (uversfw), it shews its relation with the principal word also, ge in this case. Bhâshyakara in his commentary on the Sutra 'vet ' 2iit.ll refutes the objec- tion that as relation always subsists between two objects, the genitive should be used both after uwa and Jer, by stating that as the genitive termination affixed to uarq expresses the sense of the relation between two objects, no genitive termi- nation is required after g4. o is to be used only in the sense of a anaufea and is therefore put in the nominative case. 'वयेव त्हि राजनि स्वकृतं स्वामित्व तभ पष्ठी एवं पुरुषे्प स्वामिकसं स्वस्वं तत्र पहठी प्रामोति। राजशव्दावुत्पद्यमानया पछ्ठधाभिहित: सोऽर्य इति कृत्य पुरुषश्यब्दात् पष्ठी न भविष्यति ॥' भाष्य.

चन्द्र शवाक्कावक मुखम can be thus explained in Sanskrit :- 'भाळ इकोपमानभूत चन्द्राभिन्राआादकमुपमेयं मुखम्'. पनद्र इव मुखमाआववति is equal

UNMESHA VIII Upama. 539

to 'हपमामचन्द्रकर्भृकाक्वादाभिन्न उपमेयमुखक र्सृकाललाद :. It will now be seen why उपमान and उपमेय must have the same case.

Page 199.

इवशब्देन समं समासस्य संभवात्-

वसिष्ठ ए must be taken as a compound by the Vartika 'इवेन सह समासो विभत्तयलोप: पूर्वपतप्रकृतिस्वरत्वं च' The compound with I7 sanctioned by the above Vartika is like all other com- pounds optional. 'अयमपि समासः पूर्ववत् काचित्क एव। तेन जीमूतस्ये- वेत्यादी तैत्तिरीयाणां पृथकूपतत्वेन पाठः। उद्धाहुरिव वामन: इत्यादी व्यस्तप्रयोगभ् संगच्छते।' मनोरमा. In the Kauyaprakasa the Vartika is given in some copies as 'हवेन सह नित्यसमासो विभत्तयलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च'. But as उद्योतकार observes, the insertion of नित्य is an interpola- tion. 'ध्याकरणे वैकल्पिकत्वाङ्गीकाराद्वार्तिके तथाऽपाठाच नित्यपदप्रक्षेपो Sप्रामाणिकः।' उदोत.

Page 201.

तद्धिते स्वेषा न संभवति-

There cannot be धर्मलुप्ता तद्दिितगा श्रीती उपमा ; because उपमा is श्रौती, when a Taddhita termination having the sense of इष is used. Such a Taddhita affix is ag alone. But as it is affixed in the sense of तभ तस्थेव, it has always आकाङ्मा or expectancy for a common property. When we say चैत्रवन्मेचस्य we must have a word like गाव: and when we use मथुरावत् सुभे, a word like प्राकारः must be supplied. धर्मलुप्ता श्रीती तद्धितगा उपमा is not therefore possible. Let us see whether आर्थी धर्मलप्ता तदितगा उपमा is possible. It is not possible when बत् is affixed in the

540 NOTES ON THE EKAVAL :- Upama.

sense of 'तेन तुल्यं किया चेहति:'; for it has always expectancy for a similar action which must necessarily be expressed, as when we say ब्राह्मणवत् we must use some such word as भधीते. Though, however, this उपमा is not possible with बत्, it is possible when कल्प, देश्य, देधीय, and बgु are affixed.

उपमानानुपाशने वाक्ये बया-

श्रीती उपमानलुप्ता is not possible; because इष, वा, यथा, and पत् in the sense of तब तस्येव are always used after उपमान and when the latter is not expressed, they too cannot be used. उपमानलुप्ता can consequently be आर्थी only. It is possible in a sentence or in a compound and is therefore of two kinds. As, however, Taddhita affixes qg, arq &c. are affixed to an उपमाम alone, a third division of तद्धितगा आर्थी उपमानलुप्ता is not possible.

This उपमानलुप्ता उपमा is called असमालंकार by रस्नाकर who gives the following in illustration of it :-

'हुँहुँगन्तो हि मरीहसि कण्टककलिआाएँ केभरवणाई। मालडकुमुमसरिच्छं भमर भमस्तो न पावहिसि ।।'

Jagannatha, however, criticizes it and rightly. According to him the difference between उपमानलुप्ता उपमा and अखम is that in the former ayara is described as not found, though exist- ing: there is उपमानाप्ाप्ति, not उपमानाभान; while in the latter, there is absence of उपमान. 'आात्यन्तिक' काचिस्कम सटृशनिषेधोऽस-

(scil. असमालंकारे)।' रस०, p. 211. In criticizing रत्नाकर, जगनाय observes as under :-

UNMESHA VIII .- Upama. 541

'झुँहुँगन्तो मरीहसि- इति नेयमुपमानलुप्तोपमा। तस्या: संभववुप मानानुपादानविषयस्वात्। अपि स्वस- मालंकारः। इति रत्नाकरेणोकं तदसत्। मालती कुसुमसदृशं भ्रमर भ्रमननवि न प्रा० पस्थसीस्युत्तया वर्त्ततां नाम तत्सदृशं कापि स्वया सु पुष्पापमवेति प्रत्ययादात्यन्ति- कोपमाननिषेधाभावादृपमानलुप्तोपमेवेयं भवितुमईति। नासमालंकारः। अन्यया मालसीकुसुमसदृशं नास्तीत्येव शूयात् न तु प्राप्स्यसीति ॥' रस०, P. 2II. उद्योत्षकार's remarks are similar :-

'एतेनासमालंकारोऽयमुपमातिरिक्त इति रत्नाकरायुक्तमपास्त्म्। एतेन उपमा- नानुपादान इस्युक्तम् (scil. मम्मटै: 'उपमानानुपाशने वाक्यगाथ समासगा' इति का- रिकायाम्)। न स्वसच्व इति। वस्त्वन्तरस्य विशिष्यानुपादानमानेणोपमानलोपव्य- वहारः। एतेनानन्वयोऽमेस्यप्यपास्तम्। अनन्वये उपमानसत्वस्वैव विवक्षितस्वात्।।'

Page 202.

वाचकानुपादाने यथा-

वाचकलुपा उपमा or उपमा in which words like इष, तुल्य &c. which signify similarity are omitted cannot be शोती ; for श्रीती उपमा requires the use of इत, वा, यथा Or वस् in the sense of तन्र तस्बेव, nor can it be expressed in a sentence; for मुखं चन्द्रो रमणीयम् without any उपमाद्योतक word like इव conveys no sense. The only possible cases then of this sort of उपमा are in a com- pound, when aaa is affixed to a word which signifies an object of a verb or a place where the action denoted by a verb takes place, or when 44 is affixed to a word signifying the subject of a verb, or when नमुलू is added to a word which has the sense of the subject or the object of a verb. 'वादेलोंपे

542 NOTES ON THE EKÂVALi :- Upama.

समासे सा कर्माधारक्यचि क्याडि। कर्मकर्मोर्णमुलि-'काष्य. १०. Vidy&- dhara gives the instances in order. बुग्ववीचीसमाची is समासया वादिलुतता उपमा. अन्त:पुरीयति वनम् is an instance of वादिलुप्ता by कर्म- कबच् according to the Sutra 'उपमानादाचारे' ३।१।१०।।. 'समरान्तरेऽसा- वन्तःपुरीवति विचिन्नचरित्रचुञचु:' is an instance given by मम्मट of वादिलुप्ता by आषारक्यच् by the Vartika 'अधिकरणाचेति वक्तव्यम्'. कपाण: पममायते is an instance of वादिलुप्ा by क्यक् according to the Sutra 'कर्नुः कबडू सलीपथ्'.३।१।११॥, नवषनदसे संचरति and मसल- संचारं संचरति illustrate वादिलृता उपमा with भमलू added to a root, the form of which is used in conjunction with a word (399₹) which is उपमानवाचक and is respectively the object and the subject of an action denoted by the verb to which नमुल is affixed according to the Sutra 'उपमाने कर्मणि च' ३।४।४थ।।.

Jagannatha observes that the वाfिलुमा उपमा mentioned by old writers on poetics when कर्मक्यच्, आधारक्यच्, or क्यन is affixed is is not truly speaking वादिलृप्ता but वादिधर्मलुप्तोपमा; because the धर्म also is dropped there. आचार or acting like some one which is the sense of क्यच and क्यक् cannot be taken as the common property, as it cannot establish similarity between two objects. In नारीबते सपलसेना, the आचार must be identified with timidity and other qualities common to नारी and सेना to es- tablish the figure THr. If mere acting like some one can be looked upon as the common property, there is no reason why after having said विविष्टपं तत् खलु भारतायते in which mere आचार has already been shewn, another quarter 'सपर्वमिः घोभि- तमन्तरान्रितेः' which shews how the acting is similar, should have been composed to establish उपमा. By धर्मलोप should be understood the omission of that property which would

UNMESHA VIII .- Upama. 543

bring about उपमा. Otherwise मुखरूपमिदं वस्तु प्रफुन्मिय पङ्शम्' would be an instance of पूणोपमा. "कर्माधारक्यचि स्वडि च वाच- कलुमोदाहरणं प्राधामसंगतमिव प्रतीयते। धर्मलोपस्यापि तन संभवास्। न च क्यआद्यर्थ आचार एव साधारणधर्माडस्तीति वक्तव्यम्। धर्ममाच्ररूपस्थाचार- स्थोपमामयोजकत्वाभावात्। 'नारीयते सपल्सेना' इन्यादौ वृश्यन्तरनिवेवितै:

रमात्रमुपमानिष्पाइकं स्थाल् तदा 'निविष्टपं सत खलु भारतायते' इत्यादी सुम- सिद्धत्वादिकपाचारोपस्थितावप्युपमालंकलेरनिष्पने: तसस्यैय च 'सुपर्वमिः शोभित- मन्तराम्रितैः' इति चरणान्तरनिर्माणे तस्या निष्पन्तेः क्यडवर्थः साधारणोऽपि मोपमां प्रयोजयति। उपमात्रयोजकतावच्छेदकरूपेण साधारणधर्मवाचकशून्यत्- स्वेव धर्मलोपभव्द्नाभिधानात। अन्यया 'मुखरूपमिदं वस्मु प्रफुज्रमिय,पङ्ठजम्' हत्यादौ पूर्नोपमापसेरिति टिक्द।।" रस०, pp. 169-70.

Page 203.

दविलोपे यथा

There are three divisions of उपमा, in which two of its essentials are dropped, धर्मवादिलुप्ता, धर्मोपमानलता, and वाध्युपमेयलुप्ता. 'सविता विधवति' is an instance of the first kind. विधपति means विधुरिवाचरति. The form is a denominative formed from the noun Fry by affixing to it the termination nrq by the Vartika 'सर्वप्रातिपंषिकेम्य: किष्वा वन्तव्य:'. The common property, आाचार, though denoted by the form fruufa, is regarded as not ex- pressed, as frq is dropped. 'वद्प्याचारे किष्विधानात्तस्मेव च समान- वर्मरूपल्वेम किपि धर्मलोपो मास्ति तथापि किप एव लोपाखर्मलोपव्यवठार:।' का- प्यप्र P.372. In राजबुख्र: which means राजया कुञ्वर एव we have समासगा धर्मवारिलुप्ता. The instance of the second kind, viz., धर्मो- पमानसुपा is given in the text. It is वाक्यगा. 'हुण्डुनन्तो दि मरीहति - is an instance of समास्रया धरमोपमानयुत उपमा. The

544 NOTES ON THE EKAVALI :- Upama.

following is an instance of the third sort, viz., वाचकोपमेवलपता, given by Jagannatha :-

तथा तिलोत्तमीयन्स्या मृगश्ावकचक्षुपा। ममाबं मानुषो लोको नाकलोक दवाभवठ्।।

Here तिलोत्तमीवम्स्या is an instance of वाचकोपमेयलुत्ता ; for as it means तिलोस्त मामिवात्मानमाचरन्स्या, the उपमेव, भात्मन् and the वाचक are omitted, सा cannot be the उपमेय ; for the उपमान सिलोप्तमा being in the accusative case, since कयचू is affixed to an उपमानवाचक word according to the Sutra 'उपमानादाचारे' arRigoit, the उपमेय also must be in the accusative case. It is because the उपमान and the उपमेय must be in the same case that sentences like 'हरीतकी भुङ्श्व राजन मातेत्र हितकारिणीम्' are considered incorrect.

Page 204.

चिलोपे बया

amaa: is the instance in point. The compound is thus dissolved :- मृगस्य अक्षिणी इष (भयते) भक्षिणी यासां ता मृगाक्य :. This compound is formed according to the Vartika aHray- मानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपभ् which is the 12th Vartika to the Sutra 'अनेकमन्यपदार्थे' २२।२४॥. The sense of the Vartika is as fol- lows :- The compound of a सप्मीपूर्वपद or an उपमानपूर्वपढ, i. e., of a compounded word which has a noun in the locative case or a noun signifying an aumT as its ftrst member, with another word is considered as बहुव्रीहि and the latter member (of the first compounded word) is dropped. Bháshyakára explains the Vârtika as under:

A

UNMESHA VIII .- Upamá. 545

कण्टेस्थ: कालोऽस्म कण्डेकाल:। उटटूमुसमिव मुसमरयोड्रमुसः। खरमुखः।' कैयट's note on उद्रमुखमिब runs as under :-

'उद्टमुखमिवेति। अवयवधर्नेण समुशयस्थ व्यमदेश्ाछुद्टत्योपमानसेति उपमानपूर्व उट्टमुखशब्ः।'. The object of this Vartika is as he says, 'उपमा- नोपमेथवृत्तित्वात् पढयोवैयधिकरण्यमन्रेति वचनमुत्तरपदलोपार्य च।' In the instance मुगाकष्यः which is dissolved as मृगस्य भक्िणी इव अक्षिणी वासा ता:, मृगाक्षी is उपमान, and मृग being its part and the proper- ty of the whole being attributed to its part ('अवयवधर्मस्य समु- हाबे मारोपात' as Kaiyata means), वृग also उपमाव. मृगाक्षी is thus उपमानपूर्वपढ or a compounded word which has उपमानवाचक word as its first member, and when it is compounded with sf, the compound is gefife and the latter member of the first compounded word, viz .; arftr of the genitive Tatpurusha, मृगाजी, is dropped.

The author has said nothing about the defects of qar, which writers on poetics generally treat of. It will not be out of place to give the views of some of the old writers on the subject. Medhavi, an old wirter mentioned by Bhamaha, and Namisadhu gives the following seven Doshas :-

'हीनतासम्भवो लिद्गव चोभेदो विपर्यः। उपमानाधिकत्वं व तेनासदृग्जतापि च।। त एव उपमादोषा: सप मेघाविनोदिता:। सोढाहरणलश्माजो वर्ण्बन्सेडन च ते पृथक्॥'

भामह. 69

546 NOTES ON THE EKAVALi :- Upama.

Vamana mentions six Doshas dropping fayax. He includes the latter under शनस्व and अधिकस्व which, according to him, are आतिपमाणधर्महीनस्व and आतिभमाणधर्माधिकस्व.

Rudrata mentions four Doshas only :- -

इर्येते चत्वारो दोषा नासम्यगुपमायाः।। काष्यालंकार ११।२४। p. 145.

सामान्यशब्दमेद: means the change of a word signifying com- mon property as construed with the उपमय and the उपमान- This change may be due to लिद्ग, वचन, काल, कारक, and विभकति. The following instances illustrate this :-

चन्द्रकलेव सुगोरो वात इब जगाम य: समुस्सृज्य। दहतु शिखीय स कामं जीवयसि सुधेव मामालि।।

कुवलबइलमिब दीबें तथ नयने-

बया चन्द्रकला सुगोरी तथा स सुगोर :- this is लिङ्रमेद. यथा वातो गच्छति तथा स जगाम-this is कालभेद. यथा घिखवी दहति तथा स हहस- this is कारकभेष, for, as नमिसाधु observes, 'विधिविधिष्टो हि कर्त्ता कर्तृ- मानेण शिखिनोपमितोऽन' यथा सुधा जीवयति तथा स्वं जीवयंि-this is विभक्तिभेद यथा कुवलयदलं दीर्घे तथा तब नयने दीर्घे-this is वचनभेद सामान्यशब्दमेद of Rudrata thus corresponds to लिक्गयचोमेद of Bhamaha. वेषम्य is the unevenness or inequality of the pro- perties of उपमान and उपमेय and corresponds to हीनता and उपमानाधिकव्व of Bhamaha and अप्रसिद्धि to विपर्बय.

UNMESHA VIII .- Upama. 547

The following are the instances of seven Doshas given by Bhámaha :-

बिभ्तू सलीलं घध्िभासमठज्म्। यषुपवीरः प्रगृहीतचार्ङ्: सेन्द्रायुधो मेष इवाबभासे।

Here there is हनता, for there is nothing in the उपमाम cOr- responding to वासस and अवज or धद्द in the उपमेय.

It should be noted that उपमेय cannot be in every respect similar to उपमान; and it is on this account that उपमा is de- fined by Rajânaka Ruyyaka, Vidyadhara and other writers as मेदाभेदप्रधाने साधर्म्यमुपमा. हीनता then becomes a Dosha, when it causes disgust to those men who have the sense of the ap- preciation of poetic beauties. Dandin says,

न लिङ्गवचने मिन्ने न हीनाधिकतापि वा। उपमाषूषणायालं यत्रोद्देगो न धीमताम्।।

Bhamaha also notes as under :-

सर्व सर्वेण सारूप्यं मास्ति भावस्य कस्यचित। यथोपपत्तिकृतिभिरुपमा सुप्रयुज्यते।। अखण्डमण्डला क्ेन्दु: क कान्ताननमद्युति।

कि व काव्यानि नेयानि लक्षणेन नहात्मनाम्।

The following is given by Bhamaha to: illustrate srer --

548 NOTES ON THE EKAVALi :- Upama.

निपेदुरास्यादिय तस्व दीक्षा: धरा धनुर्मण्डलम्बभाज:। जाउपल्यमाना हय वारिधारा दिनार्धभाज: परिवेषिणोऽर्कान॥।

This is called अरसभव on account of the impossibility of splendid lines of water coming out of the sun.

लिङ्गयचनमेर is illustrated by the following :- -

अदिगाझोप्सि नारीणामनन्यननसामपि।

विपर्यय is the disparity of the उपमान and the रपमेव in size or class, what Mammata describes as 'उपभानस्य आातिममाणगत- न्यूमस्वमधिकता पा'. Bhdmaha gives the following instances :-

कचिदमे प्रसरता कचिदपत्य निम्रता। शुनेष सारप्कुलं स्वया भिन्नं दिपां बलम्।। भयं पचासनासीनयक्रवाको विराजते। युगादी भगवाल् क्रझा विनिर्मिस्सुरिय मथा:।।

उपमानाधिकता is the next Dosha. It is the opposite of शीनता or उपमानहीनता. It arises when the उपमान possesses a property to which there is nothing corresponding in the उपमेव. Bhd- maha's instance is:

स पीतवासा: प्रगृहीतधाको मनोज्ञभीमं वपराप कृष्णः। शतक देन्द्रायुधवान् निध्ायां संसृज्यमान: शश्िनेव मेघ: ।।

UNMESHA VIII .- Upameyopama. 549

Here पीतवासस् corresponds to सतइर and सा्क to इन््राबुष. There is nothing in the उपमेव answering to भशिम in the उपनान.

The superiority of the उपमान over उपमेव in qualities is no Dosha. Bhâmaha says :-

आधिक्यमु पमानानां न्वाय्यं नाधिकता भवेत्। गोक्षीरकुम्शहलिनां विशुद्धया सदृशं बस:।।

Bhamaha has the following instance in illustration of the last Dosha, मसाहथ्य-

इ्रमेडय तस्मिन् वनितानुयाबिन: प्रवृत्तशनाई्रकटा मतङ्गजाः । विचिनवर्हाभरणाम् बर्हिणो भभुर्दिवीवामलविभह महाः॥

Bhámaha has the following note on the above stanza :-

महैरपि गजादीनां यदि साहृश्यमुच्यते। तथापि तेपां तैरस्ति कान्तिर्वा्युभतापि या ॥.

Page 207.

The difference of sentences may be either verbal or im- plied. In the instance given in the text it is verbal. In the following instance it is implied :-.

नयनडयं अनमनोहरं तथ। इमति भपश्विषनेऽरपि वैघसे सुलना मुरश्चति परस्परारममा ॥

550 NOTES ON THE EKÂVALÎ :- Upameyopama.

मत्र परस्परास्मना तुलनामुवश्रतीति संक्षिप्तवाक्यादिवमतेनैतथानेन सुलमानुरक- तीति वाक्यइयं विचारकमुळसते'। रस., p. 198.

उपमेयोपमा

The word is significant (अन्वयं), being equal to रपमेवे- नोपमा.

Bhâmaha defines it as under:

उपमानोपमेयत्वं बब पर्यायतो भवेत्। उपभेयोपमां नाम छुपते तां ययोदिवाम्।।

He gives the following instance :-

सुगन्धि नयनानन्दि महिरामदपाटलम्। अम्भोजमिव वर्क से स्वदास्यमिव पङ्डूजम् ।।.

The object of the उपमेय becoming उपमान is only to shew that there is no other उपमान. उपमेय and उपमान are mutually similar and there is no third object similar to them. Hence where there is no मृतीयसवृश्यव्यवच्छेद or a description which cuts off the possibility of a third similar object, there is no उपमेवो- पमा. For instance, 'सडिदिव तन्वी भवती भवतीवेयं वडिक्वता गौरी' is परस्परोपमा, but not उपमेयोपमा, for भवती being compared to तडितू in point of तानव and तडित to भवती in point of गौरव, the possi- bility of भवसी being similar to an object other than तडित् in some other point is not destroyed. For when an object is described as similar to another object in a certain point, it goes without saying that the second object is also similar to the first in the same point. The object then of saying what

UNMESHA VIII .- Upameyopama. 551

is clear is only to indicate that there is no third object similar to them. Such is not the case when an object is described as similar to another in a certain point and the second as similar to the first in some other point. 'एकेन धर्मे- नैकप्रति योगिकेऽ परानुयोगिके सादृश्ये निरूपितेऽपरप्तियोगिकस्यैकामुयोगिक- स्वापि तेन धर्गेण साधृश्वस्यार्थतः सिद्धतया शब्देन पुनस्तवुक्ति: स्वनैरर्थक्यपरि- -- सराब तृतीयसद् शव्यवच्छेदमाक्षिपति ।' रस०, p. 196.

Page 208. - - लोचनमधुकर :-

When the compound is dissolved as लोचमं मधुकरः इव it is called उपमितसमास, लोचन being उपमित or उपमेय, and isformed by the Sutra 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्यापयोगे' २१६६॥, and when it is dissolved as लाचनमिव मधुकर: or लोचनसवृष: मधुकर:, it is मध्यमपद- लोपिम् Or उपभासमास, लोचन being उपमान, and is formed by the Vartika, 'शाकपारिवानां सिद्धये उत्तरपद्लोपस्योपसंख्यानम्'

Page 209.

बीर नरसिह-

This is an instance of what Jagannatha calls व्यक्तधर्मा उपा- मेथेपमा.

As in उपमा, the common property in उपमेयोपमा may be भमुगा- मिन as in शिष दव गुरुर्गरीयान् शुरुरिव सोडयं सवाधियोऽपि तथा Or वस्तुप्रति- वस्तुभावपन् as in the instance लोचनमधुकरमधुर-given in the text, or उप्चरित as in 'कुलिशमिव कठिनमसतां हदयं जानीहि हश्यमिय कुलिषम्',

· In चन्दरतुल्यं मुखम्, चन्द्र is the प्रतियोगिन् and मुख the अनुयोगिन of सादृस्प. 'विशिष्टयुद्धौ प्रकारतया भासमानं स्ंसगस्य प्रतियोगि विशेष्यतया भासमानं संसर्गस्यानुयोगि !. '

552 NOTES ON THE EKAVALi: Ananvaya.

or म्लिट as in 'भारतमिय सचिच सचितमिषाथ भारतं सकपम्' It can also, according to Jaganndtha, be frarviartarmwyn, though Mallinâtha thinks that there is no charm in this case as there is no qareaar. Jagannatha's instance is :-

'रमणीयस्तवकुता विलासितवक्षो जयुगलश्यालिम्यः। लतिका इष सा वनिता वनिता इव रेजिरे लतिकाः।

अन रमणीवत्वविलसितत्वाभ्यां विद्वेषणाभ्यां युतत्वसालित्वाभ्यां च विश्ेष्याम्यां परस्वरं वर्मुप्रतिवस्तुभावमापभ्नाम्यां पुटित: स्तबकस्तनरूप: परस्परं विम्यमति- विम्मभायापभो धर्म: ॥' रस०, P. 197.

Page 209.

अजुगविरप-

The भन्वव of the verse is :-

कथितः।. When one and the same object becomes उपमेव and aara in one and the same sentence, the figure is ar. and the term is significant ; because there is no second with which the object is connected in some point of simi- larity. नास्ति अन्ववः संबन्धो द्वितीयेन सह साधारणधर्मेण बन सोडनन्वय

Bhâmaha defines it as :-

His instance is:

ताम्बूलरागवलयं स्फुरहम्मदीविदि। इन्दीपरामनयन सवेद वदनं सप।।

UNMESHA VIII .- Rúpaka. 553

It may be noted that Udbhata's definition of ana is exactly the same as Bhamaha's.

Page 212.

सठूपक मारोपे यभापह्मयते न तदिषय :-

That is aq in which there is superimposition of the विषबिन् (corresponding to उपमान in उपमा) on the विषय (answer- ing to aqia) and in which the subject of superimposition is not denied (as in अपद्वति). आरोप means ascribing one thing to another or superscribing one thing upon another. That to which something is ascribed is called the fara or subject of superimposition and that which is ascribed is called the विषयिन्. In मुख चन्द्रा, मुख is the विषय and चन्द्र the विषयिन्. नारोप is to be distinguished from अध्यवसाय. In भारोप, the विषय and the विषयिन are both expressed, while in अष्यव- साय, the विषय is swallowed up by or lost in the विषयिन्. The former leads to रूपक, the latter to अतिशयोकि. The figure is called रूपक: because in it the विषयिन् colours the faqa with.its own properties.

Vidyadhara's definition follows that of Rajanaka Ruyyaka, 'ममेदप्राधान्ये आरोपे आरोपविषयानपङ्गवे रूपकम' Vide अलं० सर्व०, p. 34.

Bhåmaha's definition, divisions, and examples of aua are as under :-

उपमानेन यत्तत्वमुपमेवस्य रुप्यते।

70 गुणानां समतां वृट्टा रूपकं नाम तहिद: ।।

554 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Rupaka.

द्विधा रूपकमुहिटमेतन बोण्यते बया।। चीकराम्भोमदसृजस्मक्रा जलवदन्तिन:। निर्यान्तो मण्डयन्तीमे शककार्मककारणम्।। तडिदलयककष्याणां वलाकामालमारिणाम्। पयोमुचां व्वनिर्धीरो दुनोति मम तां मियाम्।।

Udbhata also gives the same two divisions of var, but they are used in a different sense also, समस्तवस्तुविषय being called मालारूपक. His definition is as under:

मुस्या संबन्धविरहायत् पदेन पदान्तरम्। गुणवृत्तिप्रधानेन युज्यते रूपकं तु तन्।।

अत एयोपमा भतीयते

When non-difference (अभेर between the विषय and the विषयिन) is spoken of as predominant in रूपक, difference is not denied. Really speaking, there is a difference between the विषय and the विषयिन् and hence it is that उपमा or simi- larity is implied. What Vidyâdhara means is that identity between two things based on similarity alone constitutes रपक. Mammata also says the same thing. 'अतिसाम्यात् (भन- पहतमेदयो:) उपमानोपमेययोरमेदो रूपकम्।' Hence सखं मनोरमा रामा where there is आरोप but not आरोप based on similarity is not रूपक. "उपमानोपमेयविशयेषणाभ्यां सावृश्यलाभात् 'सुखं मनोरमा घमा' . इत्यादिशु द्वारोपविषयतादात्म्यनिरासः । सावृश्यमूलकमेव व ताशास्म्यं रूपक- भामनन्ति।" रस०, P. 225.

UNMESHA VIII .- Rúpaka. 555

Page 213.

The eight divisions are as under:

रपकम्

निरवयवम् सावयवम् परम्परितम्

केवलम् मालाऊपम् समस्सवस्त- एकवेश- श्लिटम् मश्लिट्टम् विषयम् विव्त्ति

केवलम् मालारूपम् केवलम् मालारूपम.

व्यस्तसमस्तत्वाविकयने वैचिभ्याभावात्- -

Some authors like Dandin divide रूपक into समस्तरूपक, ध्यस्त- रूपक, and समस्तव्यस्तरूपक. वाहुलता, अङ्गल्यः पल्लवान्यासन् and स्मिर्त मुखेन्दोक्योस्स्ना are respectively instances of these varieties. As, however, there is no charm in such varieties, Vidyâdhara, Mammata and other later writers on poetics have dropped these divisions.

Page 214.

समस्तवस्मविषयम्-

When all the objects superimposed are expressed in words and none of them is left to be implied, the yer is समस्तवस्तुविषय. वस्तु means आारोप्यमाण or विषायेन् and विषय means शब्दविषय Or शमशोपान्त. Jagannatha thus explains the word :- 'समस्तानि वस्तून्यारोप्यमाणानि शब्दोपातानि यत्र तत् समस्तवरमुविषयम्' रस०.

556 NOTES ON THE EKAVALi :- Rupaka.

p. 231. Mammata's definition is similar :- 'समस्तवस्त- विषयं शीता भारोपिता बदा' where आरोपिता: is equal to भारोप्यमापा :. Dandin calls it सकलकूपकम्. His instance is :-

सामाङलिहलग्रेणि नखदीितिकसरम्। ध्रियते मूर्धि भूपालैर्मवचरणपट्ठूजंम्।।

एकदेशविवर्तति

When some of the objects superimposed are expressed and some left to be implied, the रूपक is एकदेद्यविवानन Mammata's definition is :- 'श्रोता अर्था च से वस्मिनेकदेश्वविवर्ति तत्'. Commentators in general explain the word एकवेद्यविवर्सिन् as एकदेशे विशेषेण वर्तते इति एकदेशविवर्ति. विशेषेण वर्तसे should be taken to mean शन्दोपान्स्वन वर्जते. Jagannatha explains it in two ways :- विशेषेण वर्सते सष्दोपात्ततवेन वर्सते Or विवर्सते सध्येपान स्वाहन्यथाभूय वर्त्तते.

'यम व रचिदवयवे श्रब्दोपास्तमारोप्यमानं रचिच्चार्यसामर्थ्यासिमं तदेक- देधे शव्दामुपास्तविषयिके अवयवरूपके विवर्त्तनात् रवस्वरूपगोपनेनान्वथालवेन वर्सना ऐक देशविवर्ति।

यहा एकदेरे उपात्तविषयिक अवयवे विशेषेण स्फुटतया वर्सनावेकदेचविवर्ति।।' रस., P. 231.

Page 215.

परम्परितम्-

परम्परितरूपक is made up of two रूपक's of which one is the cause of the other. It is either based upon pze words (words conveying two meanings) or upon erfee words.

UNMESHA VIII .- Rúpaka. 557

In the former case it is called ्लष्टपरम्परित and in the latter case अ्लिष्टपरम्परित. The आरोप which supports another आरोप is generally expressed by मलष words. 'यब चारोप एवारोपान्त- रस्य निभिन्नं तत् परम्परितम्। तमापि समर्थकत्वेन विवक्षितस्यारोपस्य श्लेपमूल- कले ्लिष्टपरम्परितम्।' रस०, p. 233.

The difference between एकदेशविवर्ततिन् and परम्परितरूपक iS that in the former the two superimpositions of which one is expressed and the other implied may be explained indepen- dently of each other, while in the latter one superimposition is necessarily dependent upon the other. Mammata says :- 'नियतारोपणोपायः स्यादरोप: परस्थ य । तत् परम्परितम्-'. In the instances given in the text the superimposition of arfeenr on which is implied from the superimposition of a spor- tive pillow on the hand which is expressed, may be explained from the feminine gender of , and from the fact that the earth is described by poets as the wife of kings (kings being called भूपति, महीभुञ्् &c.); it does not require the superim- position of केलीसल्प on भ for its support; while the super- imposition of हंस or राज requires for its support that of मानस ( the lake) or araa (the mind) ; in other words, it is not pos- sible without'the superimposition of मानस, the lake, or मानस, the mind ; for there is no similarity between mar and ta except that of living in wraa (the king living in the mind of sportive women and the swan living in the wra lake ).

Page 217.

ua-By the absence of a quality, by a negative or destructive quality. The charity of the king is identified

558 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Parinama.

with a destructive cloud; because it dispels the moonlight of the glory of the heavenly tree.

Page 218.

चरणारविन्दम्-चरणावेवारविन्दं चरणारविन्दम, The compound is formed by 'मयूरव्यंसकावयः २।१/७२॥ and is called मशूरष्यंसकादि, रूपकसमास, or विशेषणसमास.

Page 219.

यवाह दुर्गसिंह:। रझ्नेरमृगरमण इत्यनुपङ्गलोप :-

'रन्नेर्णौं मृगरमणे' is the reading of the Vartika as generally found. The माधवीयधानुवृत्ति has the following :-

'रजयति मृगान् । अरीरजत्। रमयतीत्यर्यः। 'रझेर्णौ मृगरमणे' इवि न-

पक्षिण:। तथा रमणावन्यनापि र्जायति मृगान् तृणादिदानेन वधीकरोतीत्वर्य:।' कलयत-कलयत: is the reading of all the Mss., secured for collation; but is not so good as amaa, the reading of Mallinatha, adopted in the text.

Page 220.

सें परिणामं दविविषं-पयोगाय Remarks have already been made on this figure as explained by Vidyadhara. Vide pp. 452-56 It may be noted that Mammata does not enumerate this figure in his list, and that the figure as accepted by other rhetoricians is different from that of Vidyadhara. Appaya Dikshita defines it as 'परिणाम: क्रियार्थमेद्विषयी विषयास्मना।'. His example is :- 'मसभ्नेन इृमब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा ।'. On this Ashidhara says :- 'कमलं हि

. UNMESHA VIII .- Parinama. 559

स्वयं पटुमशकं नेभरूपं भूलवा पशवतीति परिणाम:।'. Jagannatha's definition is similar :- 'विपयी यम विषयात्मतवेव पकृते प्कुतोपयोगी म स्वातन्ायेण स परिणाम:।' रस०, p. 248. Vidyanatha too agrees with them. His definition is :-

आरोप्यमानमारोपविषयास्मतया स्थितम्। पकृतस्योपयोगित्वाठ् परिणाम उदाहृत: ।।

Vidyâdhara's definition of the figure is based upon that of Rajanaka Ruyyaka :- 'आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगिल्वे परिणाम:।'

Mallinatha seems to take परिणामालंकार as Vidyadhara does it. Vide his commentary on S'isupálavadha aico, vry ( where he shews the difference between रूपक and परिणाम-'अन वला- एकततिष्वारोप्यमाणामां जवनिकानां मुदं जनयमनिति प्रकतोपयोगिवर्णनात् परि- जामालंकार: । "आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणाम:" इति लक्षणात्। रूपके तूपरध्नमात्रमिति भेद:।'), १०।११०३७, and १०।६७.

In his commentary on रसगद्गाधर, Nagesa remarks :- 'वय तु सूम:। उपमानप्रतियोगिकामेदो रूपकम । उपमेयग्रतियोगिकामेद: परिणाम: भतीपवत्। तनामेदे उपमेवप्रतियोगिकत्वताव्पर्यगाहकं प्रकतकार्बोपयोगः । न यु तच्छरीरेऽस्व प्रवेशः। एवं च यनोपमानस्य स्वात्मनेव प्रकृतकार्योपयोगो बम चोदासीनता तभ रूपकमेव। एवं च परिणामो विकेषणसमासायनः। रूपक मसूर: प्यंस्कादिसमासायनं मुलचन्द्र इत्यादी। यदि तु चन्द्रमुलमिति विप्रवुज्यते वदा विशेषणसमासावन्तमपि रूपकमिति।' रस०, p. 248.

In his Udyota on Kavyaprakdsa he defends Mammata and rejects परिणाम :-

'मुखचन्द्रेण विरहतापः शाम्यति' इत्यादावपि रूपकमेद। न जैव चन्द्रामेद- भतीवो विरहतापग्यामकत्वासंभव: । अभेदमतीतेराहार्जल्वेन मुखत्वस्थातिरस्कारेण

560 NOTES ON THE EKÂVALi :- Sandcha.

विशेष्यतया भानेन च सत्बसंभवात्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिक्ृति निर्भरम्।' इत्यादी आहार्यनारायणत्वमुद्धथाऽडहार्थस्वैव लक्ष्मीकर्नृकालिकनस्व बोषान दोप:। यनु आरोप्यमाणो यत्र विषयात्मतयैय प्रकुतकार्योपयोगी न स्वातन्म्वेण स परि- जाम:। अन च विषयाभेद आरोप्यमाणे उपयुयते। रूपके तु नैवमिति विश्ेषः। "वहनेनेन्वुना तन्दी स्मरतापं विलुम्पति" इत्यादि उदाहरणम्। अमर हि स्मरताप- नाशमसाम्थ्ये मुखात्मनेयोन्दो:। भीषमसंतापहारकत्वात् रमणीवश्ोभाधारत्वाचेनु- विषयितयोपान इति दाक्षिणास्याः। तन्र। इन्ये वदनतादात्म्यमतीतेर्वर्णनीयमुखा-

Pages 222-224.

किसलयति कवि :- "नोपनिबद्धानि

When an object of description (पकृतार्थ) is suspected by the poet to be another (अप्रकुतार्थ) and when the suspicion is based upon similarity between these two and is set up by his genius, the figure is called atr. Bhamaha, Udbhata, Mammata, and others call it ससंवेह. 'स्याजुर्षा पुरुषो वा' ex- presses a doubt, but this doubt is set up by one's own will and not by poetic genius; in other words, it is not striking and therefore constitutes no figure. Doubt again must be based upon similarity; 'इतो गता सा क गता न जाने गेहं गता मे हृदयं गता वा' does not therefore illustrate this figure. The figure is divided into three classes, according as doubt is described as pure without certainty, or with certainty in the middle, or with certainty at the end. It is thus ur, निश्नयगर्भ:, Or निश्रयान्त: The following is given by Jagannatha as an instance of शुद्धसंदेह :-

UNMESHA VIII .- Sandeha. 56r

मरकतमणिमेदिनीघरो वा तरुणतरस्तरुरेप वा तमाल:। रघुपतिमवलोक्य तभ पूरा- दृषिनिकरैरिति संभय: प्पेद।।

Here the final idea is that of doubt and there is no certain- ty whatever.

The following illustrates निश्नयगमंसंदर-

तरणितनया कि स्वादेषा न तोयमयी हि सा मरकतमणिज्योस्हना वा स्थान् सा मधुरा कुतः। इति रघुपतेः कायच्छा वाविलोकनकौतुकै- र्वनवसतिभि: कै केरादी न संविषिहे जनैः॥ रस०, p. 257.

The doubt of the poet here takes this form :- एषा (रघुपतेः कायच्छाया) कि तरणितनया (बमुना) स्वाल् न वा (whether this is the body of Rama or the river Yamund; for both are black). This doubt is removed by a srarf or differentiating pro- perty residing in the उपमान, viz., तोयमयीत्व. This (the body of Rama ) cannot be the Yamuna; for the Yamund is made up of water. Thus the doubt is removed and it is known for certain that the body is not the Yamuna. Though one doubt is removed, another arises. It is doubted whether the body is the splendour of emarelds, both being brilliantly blue. This doubt too is removed by a sararfar property of the उपमान, viz., मधुरत्वाभाय. It cannot be the splendour of emarelds; because whence can it be sweet? Thus in both the cases certainty is arrived at, but it is not final. It is 71

562 NOTES ON THE EKAVALi :- Sandeha.

certain that what is seen ( i. e., Rama's body) is neither the Yamund nor the splendour of emarelds; but its real nature, its being Râma's body, is not known. Thus there is certain- ty in the middle, but not in the end. The figure, therefore, is निभयमर्भसदेद.

The third variety of the figure is ferrarartg. An in- stance for it is given in the text. Various doubts are raised in regard to king Nrisimha. Is he the lord of Moon-lotuses; for both are shining? No, he cannot be the Moon ; for the Moon has no कमलोक्ासनशक् which the king has (the Moon cannot open the Sun-lotuses ; the king can gladden Lakshmt, his wife). Is he then the lord of days; for both are illustrious? No, he cannot be the Sun; for the Sun has not aut mf- faaaauir when he rises, which the king has ( the Sun when he rises cannot spread out beauty in the Moon-lotuses; the king in his prosperity distributes Lakshmt for the pleasure of the earth ). Is he then Krishna; for both are beautifully blue? No, Krishna has the property of frerafrar, which the king has not ( Krishna lowers the lord of birds, Garuda, when he ascends it ; the king does not lower or disregard the best of the Brahmins but gives them charity). Why say more? It was finally known that you were king Nrisimha by your wonderful exploits. Here कमलोक्कासनश्यत्तयभाव, कुमुहे लक्ष्मीवितननशत्तयभाव, and द्विजपत्यधरीकरण are ष्यावर्सक properties found respectively in चन्द्र, सूर्य, and विष्व, the उपमान's of नृसिंह They are properties which create a certainty that the object before us is none of the three, चन्द्र, सूर्य, and विष्णु. They do not enable us to arrive at the real character of the object;

UNMESHA VIII .- Sandeha. 563

and if the description had stopped here, it would have been an instance of निभयगर्मसंदेड like तरणितनया- But a व्यावर्नक property of the उपभेय, viz., विचिननचरिभत्व (found in the king and in none of the three ayara's) makes it certain that he is Nrisimha.

In this verse कक कृष्णोडयं द्विज्ञानामधरयति पर्ति is a better read- ing; for it would make the line symmetrical with the first two lines and thus prevent भग्रपक्कमदोष: and this is the read- ing of most of the Mss. in another place where the verse occurs ( p. 274 ).

Now when the व्यावर्सक properties कमलोग्यासनशत्त्यभाव, कुमुदे लक्ष्मीवितननशत्तयभाव and द्विजपत्यवरीकरण are minutely examined, it will be found that they are व्यावर्तक properties in the sense of कमलस्योआ्यासनधत्तयभाव, कुमुदे चन्द्रकमले लक्ष्मीवितननधत्त्यभाव and गरुडाधिरोहण; but their absence is not found in this sense as belonging to the king; but in the sense of कमलाया उम्लासने शक्ति: कोमुदे लक्ष्मीवितननशक्ति: and ब्राह्मणश्रेष्ठानवधीरणम्. In this sense, however, they are not व्यावर्तक properties. The difficulty that is thus presented is removed by अतिशयोकि, based upon the identification of कमलस्य उक्कासनं and कमलाया उद्यासनं, कुमुदे and कोर्मुंद, and गरुडाधिरोहण and ब्राह्मणाधरीकरण, they being considered as one, by s4, being expressed by the same words that can be construed in these two ways; and as certainty is strength- ened by अतिशयोक्ति based upon श्लेष, there is संकरर (fusion) of संदेह and अतिशयोकि resting on the relation of the supporter and the supported, संड being supported by अतिशयोक्ति In

564 NOTES ON THE EKAVALi :- Sandeha.

भूमसोक्तेन कि वा there is a commixture (संसुहि) of संदेश and अवि- धयोकि with another figure आक्षेप of a particular sort, which consists in the partial expression and the partial denial of what is to be expressed with some motive. A few similar objects, the Moon, the Sun, and Vishnu, are spoken of and the expression of any other object in point of similarity is denied and the motive in doing so is to suggest that among the gods enumerated or among others, there is none equal to Nrisimha. The figure eity thus suggests another figure व्यतिरेक which consists in the superiority of the उपमेव (नृसिंह in this case ) over the उपमान (चन्द्र, सूर्य, and विष्णु).

Sometimes in this figure the objects superimposed are seen to have different substrata (fawrars). In the instance कि निव्नेषु समीकृत :- the subject of superimposition is कीर्षि or rather कीर्तिकतकार्य and the objects superimposed are समीकरन, उत्सारण, प्रसालन, धवलीकरण, कवलीकरण, and एकीकरण. The संदेश in fact takes the form कीर्तिकतं कार्ये कि समीकरणं कि वोत्सारणं कि का प्रकालनं &c. Here the objects superimposed have not the same आाश्रब. They reside in different things; वसुमस्यां समीकरनं शैलेपु उत्सारणमम्बरे प्रक्षालनं वनश्रेणिष धवलर्न दिस्ु कवलीकरणं पार्योधिष्येकी- करणम्.

Bhâmaha's definition of this figure which he terms adtr is as under :-

उपमामेन तस्वं च भेढूं च वक्त: पुनः। ससदेहं वच: स्तुस्यै ससंदेहं विदुर्यथा।।

UNMESHA VIII .- Sandeha. 565

His instance is :-

किमयं भजी न स दिवा विराजते कुमुमायुषो न धनुरस्य कोसुमम्। इवि विस्मयाद्िमृतासोऽपि मे मति- स्तवयि वीक्षिते न लभतेऽ्र्यनिभवम्॥

This is निभयगर्भसंदेश. He has given no instance of निमयान्त- संद.

Udbhata's definition of aad is exactly the same as Bhå- maha's. He has gur for यथा. His instance is :-

इस्ते किमस्य निःशेषदैत्यहालनोऊवः। यघ्:संचय एप स्थात् पिण्डीभावोऽस्य कि कसः॥ नामिपचस्पृहायातः कि रंसो नैष चञ्जल:। इति वस्याभित: प्राकमश्ट्टिटार्जवो जन:।।

This is also निमयगर्भससंदेह. Udbhata gives another variety thus :-

अलंकारान्तरच्छायां यत् कृत्वा धीषु बन्धनम्। असंदेहैऽ्रपि संवेहरूपं संवेहनाम तत्॥।

This corresponds to qुu्संबेह. His instance is the follow- ing :-

नीलाब्द: किमबं मेरौ धूमोऽय पलयानले। इति यः रङुपते श्याम: पक्षीन्द्रेऽकस्विषि स्थितः ।।

Here the blue Krishna sitting on the brilliant Garuda is suspected to be a blue cloud on Meru or smoke on destruc- tive fire. The figure suggested is उपमा, Krishna being

566 NOTES ON THE EKAVALi :- Sandeha.

suggested to be like a blue cloud on Meru or smoke on destructive fire.

Udbhata has given no instance of निभवान्तसंदेह and this bas led Mammata to remark-'कि सु निमयगर्भ इव नाम (निश्रवान्ते) निययः प्रतीयमान इस्युपेक्षितो भहोकटेन II'

Vamana, who like our author and, Rajanaka Ruyyaka, adopts the word संवेह, has an instance of सुदधसंदेड only. He defines it as 'उपमानोपमेयसंशय: संवेह:'. The instance given is :-

इदं कर्णोस्पलं चक्षुदिएं वेति विलासिनि। न निधिनोति हृदयं कि सु दोलायते पुनः। काष्यालं० ४।३।११।.

In this figure where aua based on the similarity of objects is expressed, the common property may be expressed or im- plied, the same or different, अनुगामिन (one and the same found in both ) or बिम्बप्रतिबिम्बभावापन्न (two properties which are similar ).

नेभाभिरामं रामाया वदनं वीक्ष्य सर्क्षणम्। सरोजं चन्द्रबिम्बं वेव्यखिला: समशेरत।।

Here the common property (नेचाभिरामस्व) is one, expressed, and अनुगामिन्. In

भाज्ा सुमेषोरविलङ्गनीया कि वा तदीया नवचापर्याटिः। वनस्थिता कि वनदेवता वा शकुन्तला वा सुनिकन्यकेयम्।।

the common property is different, expressed, and amna

UNMESHA VIII .- Bhrantimat. 567

अविलश्धनीयत्व is common to भाज्ञा or नवचापयषटि and सीता, and वन- स्यितस्व to वनदेवता or पाकुन्तला and सीता.

The following shews that the common property is faay- तिविभ्यभावापभ्

सपल्षा कि नु विभाति वसरी सफुन्नपधा किमियं नु पथ्चिनी। समुनसस्पाणिपदां स्मितानना- मितीक्षमानैः समलम्भि संधय:।।

In this there is बिम्बप्रतिबिम्बभाव between समुनसतूपाणि and पा on the one hand and पह्मव on the other, and स्मितानन, and फुमपच.

'अस्मिम संशये मानाकोटिषु कचिदेक एव समानो धर्म:। कचित् पृथक्। सोऽपि अचिदनुगामी कचित्टिम्यपतिबिम्बभावमापमः । रचिदनिर्विषट: रचि- निर्विटः ।' रस०, p. 263.

Pages 225-6.

When one thing is charmingly mistaken as another through resemblance, the figure is called भ्रान्तिमत by writers well-versed on poetics. wfa means the apprehension of one thing in another and the figure in which there is wrfea is भ्रान्तिमन्. This figure is different from स्मरण; for स्मरण is accepted by all as knowledge that concerns itself with a distant impression (तत्), while भ्रान्ति is a mistaken appre- hension concerning what is near (इदम). स्मृति is deftned as

568 NOTES ON THE EKAVALI :- Bhrantimat.

'संस्कारमाचजन्बे ज्ञानं स्मृतिः. When an object is perceived, an impression ( a'enn ) is made on the mind and this impression is recalled on seeing a similar object, or by some other cause. Remembrance thus concerns itself with a past impression (तत्ता) and is expressed in the form तत् स्मरामि. भ्रम Or विपर्वय is मिथ्याज्ञानम् or false apprehension and takes the form पुक्ताविरं raas. It thus concerns itself with what is near or riar. The figure भ्रान्तिमत् is also different from संदेह; for संदेह is ac- cepted to be knowledge concerning two properties opposed to each other, their opposition first flashing upon the mind, as superimposed upon an object. Nor would this make the -- definition of ad too wide; for a sentence like 'e मियोविरोधिनी जानामि' is not accepted as a figure. Therefore wfwna has a different province; and does not take the form इद वा इर्द वा as संदेह, nor तत् जानामि as स्मरण, but takes the form इवमेन and is thus knowledge concerned with इवंवा.

With सुराद्गनाम्बो मलयं -compare

कीर्सो विस्फूर्तिमत्यां ते मृणालक्षीरस्ट्टिन:। इवेडपि नागास्तन्वन्ति जिह्ान्तोकोलनं मुहुः।

given by Nageia in his commentary on rao, p. 271.

wifr arising from causes other than similarity between two objects, such as the embarrassment of the mind caused by blows on the vital parts of the body, as in the verse ora' in the text or the madness caused by separation from the object of love, does not constitute this figure.

1

UNMESHA VIII .- Ullekha. 569 'नर्मप्रहारकतनित्तविक्षेपविर हाविकृतोम्माददिअन्यवान्ते में नार्लकारत्वम् । साट्टृ- dsNMnIgI' sum. It should be noted that any sort of mf is not sufficient to constitute this figure, but that it must be striking or कविमतिमानिर्मित. 'भ्रान्तिमानमनालंकार: । सा भ कनिमतिनानिर्मिवेब। तेन रके रजतमिति बुरजेर्नलिकारत्वस्।' उदोस.

Both in sua and afana, one thing is known as another, प्रकुत as अमकृत; but in रूपक, the निमय or certitude is आाहार्थ or voluntary (बाधकालीनेच्छाजन्यं ज्ञानमाहर्यम्), while in भ्ान्तिमठ् it is qureri or caused by some adventitious circumstance (शोप )

The figure भान्तिमत् is treated immediately after संरेह, as they both depend upon false apprehension.

Both Bhamaha and Udbhata omit this figure.

Pages 226-8.

When a certain object is apprehended by different persons in different ways through different causes, the figure is sie which has thus a significant name. This figure cannot be comprehended under ua; for sqa simply requires the object under description to be coloured as another ( arawa to be superimposed upon w), while sire requires an object to be grasped in different lights by different persons through different causes. Nor can it be included under wrfarg, for though in it as in wnfrny there is an idea of a thing being different from what it is, it is considered as a separate figure 72

570 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Ullekha.

as it is based upon another additional charm of an object being apprehended in various ways. Nor is the figure to be included under that variety of efareafn which consists in considering objects, though different, to be identical ; for in it an object is looked upon in various lights by different ap- prehenders. By all means the province of uire is different from that of ayar and other figures. If in some cases an idea of another figure also flashes upon the mind, there is no inconsistency whatsoever ; for we have there fusion (t) of the figures ater and ayar &c. expressed by one and the same expression. Therefore where an object is apprehended in various ways, we have sier, and the reason why the object is thus apprehended is that it possesses many properties and that love, desire of obtaining something, and the conven- tional usage stir up persons to look upon the object in vari- ous lights.

'तभ रध्यर्यित्वव्युत्पस्तयो वयायोगं प्रयोजिकाः। तपुक्तम्-

*यथारचि बथार्पित्वं वयाव्युत्पत्ति मिद्यते। आभासोऽन्यर्य एकस्मिम्ननु संधानसाधित।।" इति।

बया-"यस्तपोवनमिति मुनिभि: कामायतनमिति वेश्यामि: संगीतश्ालेवि लासकै:" इत्यादि हर्पचरिते श्रीकण्ठास्यजनपदवर्णने।' अलं० सर्व० p.47 eyofa is explained by a commentator as aqerenorar.

To sum up: ait is a figure in which an object is appre- hended in different ways by different persons on account of its connection with different properties attributed to it

UNMESHA VIII .- Ullekha: 57X

through love, 'desire of obtaining something, or convention- ality as the case may be.

The propriety of the word एकम in the definition of रन्ेल will be manifest from the following instance :-

'भवरं विम्यमाज्ञाय मुखमव्ज च तन्ति ते। कीराथ चम्मरीकाम विन्वृन्ति परमां सुदम् ।।'

In this, one and the same object is not apprehended in different lights and the figure consequently is not उद्ेख.

The word अनेके: in the definition prevents its अतिष्यामि to मालाकपक as in 'धर्मस्वात्मा भागवेयं क्षमायाः'.

भनेकषा prevents भतिमसंग to instances like the following :-

विश्वान्ति कामयन्ते रजनिरिति धिया भूवले सर्वलोका: कोका: क्ररन्ति चोकानलविकलतया कि च नन्दन्त्युलूका: ।।'

Here though the object apprehended is one, viz., धूलिजाल, and the apprehenders are many, viz., लोक, कोक, and उलूक, still the apprehension is not अनेकषा, as all regard धूलिजाल as रजनी. The figure therefore is not उमेख.

As mentioned in the text, उमेस may be pure (पुद), or . mixed with other figures (संकीर्ण). 'न भवसि क्यंकार '्लाध्य :- ' is an instance of the first sort. When संकीर्ण, it may be संकीर्ण with रूपक and other figures.

572 NOTES ON THE EKAVALi :- Ullekha.

In 'वअपसरमिति सरणागवरसरविवरमिति पातिके:'-(Vidc भीकण्ठ. जनपरवर्णन in हर्षचरित, p. 108), we have संकर of रूपक and ग्रोल. In

: भालोक्य सुन्दरि मुर्ख तब मन्दहासं नन्तन्स्थमन्दमरविन्धव्षिया भिलिन्दा:। कि चालि पूर्जमृगलाम्छनसंनेप पन्जपुर चटुलवन्ति पिर चकोरा:।।'

we have संकर of भ्रान्तिमत् and रहेष. अपक्ति is संकीर्न with उह्ेस in

'ववितेति पहन्स्वेवां लोका: सर्वे पहन्तु दे। यूमां परिणता सेवं वपस्थेति मर्त मम।।'

We may have similarly संकर of संtेर with उल्ेस as in the fol- lowing :-

'भानुरपिर्यमो दाये बलि: कर्णोऽयया जिपि:। मस्ययिन भार्थिमश् विकल्पन्त इति स्वबि ॥'

All these are instances of स्वरूपोछ्केल in which the nature of an object is apprehended as different from what it is. When the ug or the o of an object is apprehended as different by different persons, we have हेशूदेस or फलोशेख. The following are the instances in order :-

'सर्गहेतो' सदा धर्म: स्थितिह्ेतोरवि पजः। हिप: संहारहेतोभ् विठुसत्वां जातमात्मन: ।।' 'मार्यनो दतुमेवोति भासुमेवेति कातरा:। जातोऽयं हन्तुमेवेवि वीरासस्वां हेव जानवे।।'

UNMESHA VIII .- Apahnuti. 573

Even if the apprehenders are not different, if an object is apprehended in different lights in different points, it con- stitutes aire as in the following instance :-

'सव्रीडा इयितानने सकरुणा मातङ्चर्माम्यरे सभासा भुजगे सविस्मयरसा चन्ेऽमृतस्यन्दिनि। सेष्या जहसुतावलोकनविधो दीना कपालोदरे पार्वस्या नवसंगमप्रणयिनी वृष्टि: धिवायास्तु प: ।।'

This sort of उल्लेख too may be संकीर्ण, as in the following instance :-

'मगने चन्द्रिकायन्ते हिमायन्से हिमाचले। पृथिष्यां सागरायन्ते भूपाल सव कीर्सय:।।'

Here we have fusion of मदेख with उव्मेक्षा.

Pages 228-30.

कलयति विषये-°निर्देधो द्रषष्य:

When the subject of superimposition is denied and the object superimposed shines out prominently, the figure is aqafa and it is of three sorts on account of the arrangement, in a sentence or in sentences, of the subject of superimposi- .

tion and the object superimposed.

The figure is dealt with here; because the figures that are concerned with superimposition are treated of from the figure aa and in this figure the subject of superimposition is denied unlike in other figures where it is not denied,

574 NOTES ON THE EKAVALi :- Apahnuti.

The figure is of three sorts. In some cases the subject of superimposition is first denied and then the object of super- imposition is expressed. In some cases this order is reversed. While in other cases the denial of the subject of super- imposition is expressed by words signifying falsity, such as 56. The first two varieties require different sentences for विषयापङ्व and विषय्यारोप (the denial of the subject of super- imposition and the superimposition of another object); the third only one sentence. The instances given in the text illustrate the three varieties in order. When words like 56, ष्याज, कपट, मिष, छचन, वपुस्, आलन् are used, the अपडति i चाष्दी erqufa. When the denial is not expressed, but implied as in 'अकूं केप्रप पमद्विरे जलनिधे पक्टूं परे मेनिरे सारक्र कविचिच संजगदिर भूच्छायमैच्छतू परे। इन्दी यहलितेन्द्रनीलसकलशयामं दरीवृश्यवे तत्सान्द्रं निध्चि पीतमन्धतमसं कुकिस्थमाचक्मे।

or in

'मन्थान भूमिधरमूलस्तिलासहस- संपटटनव्रणकिण: स्फुरतीन्दुमध्ये। छायामृग: शधक इत्यतिपामरोक्ति- स्सेषां कर्यचिशी तभ हि न प्सक्ति:।।'

the अपद्वदि is भार्थी अपहुति

It must be noted that the आरोप must be आहार्थ or voluntary and not arera as when a lover calls the Moon, the Sun, denying his real nature. Jagannatha says ;-

UNMESHA VIIL-Apahnuti. 575

'अम च लक्षणे (i.c., in the definition of अपछति given by him :-

संभामाक्रंण संमुखाइतकियद्विश्ंभराीश्वर-

अङ्गारमखवरे: करे: कवलवन् सदो जगन्मण्डल मार्तण्डीऽयमुदेति केन पशना लोके पसाङ्कीकृतः।।

मन विरहिजनवाक्ये नायं प्रध्ाक्क: अपि सु सच्छिद्रो मार्नण्ड इति तु च्छाया- माजमपह्कते:। न स्वपहुत्वलंकार:। वज्जानस्य दोषविश्ेषजन्यत्वेनानाहार्वत्वाए। कि तु भन्त्यलंकार एव ।।' रस०, pp. 279-280.

Bhåmaha's definition of the figure and illustration are as under :

'अपटुतिरमीटा च किचिदन्वर्गतोपमा। भूवार्यापद्टवाइस्या: करियते चाभिधा वया।। नेवं विरौति भृक्गाली मदेन मुखरा सटुः। अयमाकुष्यमाणस्य कन्दर्पधनषो ध्वनि: ।'.

Udbhata's definition is exactly the same with a slight verbal difference :-

'मपहुतिरमीट्ा प किचि दन्तर्गतापमा। भूतार्यापद्ववेनास्या निबन्ध: कियते नुपे:।।'

His instance is :-

'एवच्ि न तप: सत्यमिद हालाइलं विषम्। विधेषव: अधिकलाकोमलानां भवादृदाम्।'

576 NOTES ON THE EKAVALi :- Utpreksha.

Pages 231-6.

When the identification of wa (the subject under de- scription ) with amaaa ( what is not under description ) on account of common properties is to be accomplished, the figure is called oan by writers versed in poetics. It is treated of here; because identification causes greater charm than superimposition on account of the relation of the woa with the properties and the actions of aaga. When the fiva or subject of superimposition is taken in or engulfed by the विषबिन or the object superimposed, it is called अध्यवसाय. It is thus the identification of the fiqa and the faofag. It is brought about either by the latter actually swallowing up the former, the former being consequently not expressed, or by the latter as it were swallowing up the former in which case though the former is expressed and though it consequently seems different from the latter, the identification between them is to be brought about by the power of suggestion. In the first case the arcavara is called fer, and in the second case it is called ar. fareeagenra is altogether different from snarT; for while in the latter, both fava and विपयिन् are expressed (उपात्त), in the former विषय is swallowed up (frfrof) by frufag and is consequently not expressed (अनुपान्). The distinction between साध्याध्यवसाय and आरोप is that in the latter विषय and विषयिन are both expressed, while in the former faya may or may not be expressed, and when it is expressed, it is as it were swallowed up by fufr

UNMESHA VIİL .- Utpreksha. 577

on account of frua being conceived as identical with frufm. fow wwrarw is the basis of the first kind of whreafs or of nfrmafs of all sorts according to Rijdnaka Ruyyaka; while सम्त भध्यवसाब is the basis of हवेष्ा,

In fer mavara, the frufrg, which is superimposed (wrer- waa) and which swallows up the fvs is predominant. It is thus acrufaawws. While in sohm, in which the identi. fication ( murrwr) is to be accomplished, since frw is being swallowed up by fivfas, the process of frofar swallowing up fiva is predominant. It is accordingly aaeerua.

Now one might say that aurrara is certitude (Pharavdlfa ) while vemr is based upon diurew or conception which does not amount to certainty. How then is vem based upon अध्यवसाय (मध्यवसायमूल)? In answer to this it may be remarked that अध्यवसाब is either स्वारसिक Or उत्पाहित. It is स्वारिजा or मनाहार्य as in भन्तिमत where the real nature of an object which is mistaken for another is not known and where consequently the identification of faur with Aufr is not voluntary, but takes place of itself (enaa:) through the force of some cause (certain similar properties common to विषय and विषविनु) अध्यवसाय is उत्पादित Or महर्व in उवेका; because though a man knows that a certain faqa is different from its fufas, he identifies both through a certain cause. In the following instance, therefore, where the imon is मनासर्वा, there is no उलेकषा-

'मं खिग्धतरइयामं विलोक्य वनमपडसे।

73 मानी धारधारीऽवं स्वारिति पृत्वन्ति केकिन: ।'

578 NOTES ON THE ERAVALi :- Utpreksha.

तस्ब हि विपवनिगरणं विपविनिश्यवम स्वरूपस्। न चानैकमपि संभवदि । पिष-

रितय। तब स्वासिके विषयानयगम एव निमित्तसामथर्यात् स्वरसत एव विषय- पवीतेर्कावान्। न हवगतशुक्तिकास्वकपस्य प्रमाजु: कहाचिदपि रजवमिदमिति मस्यवोत्पाह स्थात्। इतरम तु विषयमवगम्यापि सदन्त:्कारेण प्रतिपस्तो स्वाल- परतन्नविकल्पनाडियये पतिपंत्तिमुत्याहयेत्। जानान एव हि वियबिनिविक विषयं तब प्रयोजनपरतया विषयिजमध्यवस्येत। तबायो शान्तिमददिविषय:। ...... । इतरस्तूज्येक्षाविषय:। सच दिविध :- सिद्ध: साध्यम। सिद्धो बन विषयस्मानुपास- तथा निगीर्णत्वावध्यवसितम्राधान्यम्। साध्यो यनेषाययुपादानात् संभावनामत्यवा- लकत्वादिषबस्थ निगीर्यमाणत्वाहव्यवसायक्रियाया एव प्राधान्यम्। ...... । मव

क्रान्तत्वात्। कचिय विषयस्यानुपादानेपि न सिद्धस्वम्। इवायुपादानामिगीर्द- माणताया: पाधान्यास् संभावनापत्ववस्थेवोड्रेकात्। अव एव चान विषयस्य निगी- र्वमाणत्वादारोपगर्मत्वं न वाध्यम्। तम विषवस्य विषवितया प्रवीति:। हह पुन- विषयस्य निगीर्बमाणरवेन विषविण एव प्रवीति: u', Vide the com. on मर्स• सर्व०, p. 55.

Thus in उवमेक्षा, अध्यवसाय is साध्य. In other words, though विषय being expressed seems different from विषबिन, the pre- ception of their identification is to be brought about by the power of suggestion. It should be noted that उच्मेसा is based upon लक्षणा which proceeds not from अन्वयानपपत्ति or inappli- cability of grammatical connexion, but from तात्पयानुपपत्ति or failure of the intended sense of the speaker; and that the object of resorting to लक्षणा is to signify the identity of विषय with विषयिन्. 'सात्पर्यानुपपरयैव च लक्षणा। लकष्यगतातिश्वयपवीतिम पवो- जनमू। एताववैवोव्मेस्षायां साध्यवसानत्वव्यवहार: प्राचामिति बोष्यम्। उद्योत.

UNMESHA VIIL-Utpreksh4' 579

It must have been evident that साध्य भध्यवसाब, which is the basis of रव्ेका, is the same as संभावना which is defined as 'उत्कटकेटिक' संरेह''. संदेह touches upon two sides or कोटि's. In पुरुषो या स्थापुर्या, पुरुष is one कोटि or side and स्थाणु is the other कोटि. In सदेश both the sides are equally powerful. When, however, one of the two sides is more powerful than the other, we have संभावना and not संशय. In उन्मेक्षा which is उत्कटा प्रकटस्थोपमानस्य विपविण इति यावत् ईक्षा ज्ञानम्, the mind leans more to विषयिन् than to विषय; and the विषय is conceived not as विषय, but almost as विषिन्. 'यदेव चाष्यवसायस्य साध्यत्व सदेव संभा- वनात्मकत्वम्। संभावना झोकतरपक्षश्िथिलीकारेण पक्षान्तरवाक्येन च मावुर्भवति। अस्वा: साध्याप्यवसायतल्यकक्षत्वम्। तस्यापि विषयगिथिलीकारेण विषयिदावर्धेन चोल्पसे:। Com. on अलं. सर्व० p. 55. Since उत्पेक्षा is thus based upon साध्ब भध्यवसाय which amounts to संभावना, it is de- signated by the different synonyms संभावन, अभिमान, तर्क, and

It should be known that Vidyadhara mostly follows Raja- naka Ruyyaka in his treatment of figures. साध्य अध्यवसाय is accepted by the latter and therefore by the former also. Mammata and Jagannatha do not accept it. They do not admit of लक्षणा in उत्पेक्षा. 'कि च "नून मुखं चन्द्र:" इत्यादो कुभा्यव- सादः। विषयस्य आगरूकत्वात्। न च सिद्धेऽध्यवसाये विषयस्य जठरवर्ततत्व साब्ये तु निगीर्यमाणस्वात् पृथगुपलब्धिरिति वाच्यम्। साध्या्यवसाने मानाभावात्। अन्यया रूपकावेरप्यव्यवसानगर्भत्ापते:। कि व अध्यवसान लक्षणाभेद:। न चान विधेयांगे लक्षणास्ति। अभेदादिसंसर्गेप्यसर्यबोधस्वैव स्वीकारात्।' रस०, P. 302.

380 NOTES ON THE EKAVALi :- Utpreksha.

रमेशा is divided into स्वकपीप्येसा, हेवूमेसा, or पजिजोज acoording as the dmvnt concerns fvx itself, or g, or w. chdtet fs further divided into eight sorts according as the fivr of vam is afa, yu, fnn, gor, or the absence of each of thesa In these divisions the ffrw of raiur or the reason why Av is cohceived to be frufrg may be expressed (wvra), or not ekpressed ( wworw) and may consist of a class ( onfa ), an attribute() or action (firwr), or individuality (rer) Bat it should be रमणीब or charming; hence नूनमनेन स्वापुना नाष्यनू, where the सधारणवर्म is निश्लतन, is not an instance of उजपेक्षा Similarly iy or which is conceived may consist of afa, JT, fsar, rox, or the absence of each of these, and we have as many divisions of देवुव्मेक्षा or फलोव्मेस्षा as of स्वरूपोष्मेका. If the words expressive of उव्मेक्षा (उत्मेश्ायोतक words), such as, मन्के सके अुव, पाव: &C. (मन्ये सक्डे धुवं मायो नूवमित्वेषमादिनि:। उत्मेक्षा म्यजबवे सव्देरिवद्यष्दोपपि वाटृस: ॥।' काष्या., p. 234), are used, उवेक्षा is वाच्या; otherwise it is भतीयमाना. उव्पेक्षा is thus capable of many varieties, of which a few only are illustrated in the text.

In faufer-the deer is conceived to be smoke on account of the property of blackness common to both; and as the property is not expressed, and as rr which expresses the sense of eeेw is used, we have an instance of मनुपाजनिविचा शष्या जातिस्वरूपोलयेसा धून by लक्षणा expresses the sense of इफ and the object of the &wur, which is conveyed by asrnr, is the apprehension of the identity of y and arr.

UNMESHA VIIL-Utprekshå, 58x

In some instances what at first sight appears to be eon is finally found to be vehm. In 'efed-' frforerdla &c. are denominatives, formed by the affix frg to frouftora &c., in the sense of acting like (भाचार). डिण्डीरम्रकर &c, are therefore aumra's and at first sight the figure appears to be oHr: but as the proper substrata of Rodhaet &c., are #rfaes &c., the splendours of fame are conceived to be identical with the foam of the heavenly Ganges &c., and what appears to be उपमा eventually turns out to be उच्पेसा İf we take this as qHT, the attributes of frorityax &c., de- noted by erfaoh &c., would be useless; for the similarity of afiffr and faothyat &c. can be established by the latter existing any where and not in erfang &c.

These are instances of धर्म्बव्पेक्षा, one धर्मिन being conceived as another. In the first instance arr is conceived to be ya and in the second कीर्ति to be डिण्डीरमकर &c. These are धर्मिन or objects that have attributes. When an attribute is super- imposed upon an object, उत्पेक्षा is प्रतीयमाना, not वाच्या. ष्यडग्या (p. 234, l. 3) must be taken in the sense of पतीबमाना. Jagan- natha remarks, 'वाचकानामिवादीनां स्यागे पतीयमाना। अर्यसामर्थ्योवसेय- लात्। न तु व्यङ्ग्येति भ्रमितष्यम्। तस्वा: प्रकुते प्रसङ्गाभावात्।।' रस०, P.295. Now धर्म consists of गुण or क्रिया ; and गुण is conceived as हेतु only, while शिया both as gु and फल. In केलासान् कीर्तिरेपा- the property of Brahman losing his senses through excess of shame and anxiety caused by the fame and the liberality of Nrisimha which generates many Kaildsa and Meru mountains respectively is conceived to be the cause of his concealing himself in the hollow of the lotus in the navel of Visho.

582 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Utpreksha.

This is therefore an instance of grngenn. Similarly we: svr :- and oremumrT-are instances respectively of किवाहेतूम्मेक्षा and किवाफलोज्ेसा.

When a property residing in an animate object is con- ceived as found in an inanimate object, the similarity be- tween.them both (सचेतन धर्म and अचेतन धर्म) is apprehended and therefore words like { which signify it should not be used; otherwise there will be qraR or the fault of re- petition. In aa yn e-we have an instance of gss- हेतूव्येक्षा, the property mercy (कपालुत्व), which belongs to animate objects is conceived as resting in the inanimate object, glory, and the basis (निमित्त) of उव्मेक्षा is मृणकरण to the Moon. It should be noted that orartr has two meanings, supplying grass and making straw of or regarding as worthless, and that these two senses which are conveyed by the force of r are identified by अमेदाव्यवसाब Or अमेदातिघयोकि. This then is an instance of vemr in which ig consisting of a property ( mercy ) is conceived, the reason of conception being an act (gata) of which the two meanings conveyed by r are identified by अमेदातिशययोक्ति.

In rr-shame, which is a property of animate objects, is conceived of gold, an inanimate object; and the ground of the conception is the act of going down (warar) of gold when balanced with the beauty of Nrisimha. This then is an instance of क्रियानिमित्तगुणहेतूमेका. As it is impossible to find wor in an inanimate object, the sense of rr is implied and r is consequently not used.

1

UNMESHA VIIL-Utprekshå. 583

The next verse weavrdt°-is similarly an instance of कियानिमिनगुणहतूल्मेका, disgust being conceived of gold, the basis of conception being dirdvafa of which the two senses (living with worthy persons and in holy places) conveyed by ेब are identified by भमेदातिशयोकि

The last verse दिह्मात :- illustrates क्रियानिमित्तक्रियाफलो- am, the purport of purification being conceived of fame, the ground of the conception being पुष्करगाहन of which the two senses ( entering gomdtd for ablution and crossing the sky) are identified by अभेदातिशयोक्त As फल which means desire of obtaining something is not found to exist in an inanimate object, the sense of { is implied. If (4, therefore,' were used, the verse would be open to the fault of repetition of sense.

Jagannatha remarks that the views of earlier and later writers on poetics on उव्मेसा and the relation between विषय and frufara diverge greatly. Earlier writers like Mammata hold that विषबिम् is conceived in विषय invariably by the re- lation of identity. In the verse

'उन्मेषं यो मम न सहते आतिवेरी निद्यावा- मिम्दोरिन्दीवरदलवृधा तस्य सौन्वर्यदर्पः । नीत: शान्ति पसममनया वक्ककान्स्येति हर्षा- जभा मन्ये ललिततनु ते पाइयो: पस्मलक्ष्मीः।।'

which is an instance of Vgomn, given by Mammata, he holds that the natural attachment of beauty to legs (: Frn- Raenwg) is fioa and the attachment of beauty to legs

584 NOTES ON THE EKÂYALI UIproksha.

through joy (mir figmsters) is frring and the latter is conceived in the former by the relation of identity. ' पथलदमा: कामिनी बरमडो: स्वभावसमतव बयोकर ्परेमुकतमत्ववासाकवेम बंभा- वितन्'घरीप. Similarly in 'सिम्पतीय वमीऽकानि वर्षवीवाअ्न ममः।', the pervading of darkness is conceived to be identical with its besmearing the limbs and with the sky showering colly- --- rium; 'ध्यापनादि लेपनाविरूपतया संभावितम्' as Mammata himself puts it. Here the विषय, viz. ष्यापन, iS अनपास. Jagannatha does not take the relation of identity (वादास्म्बसंबन्ध) to subsist between विषय and विपबिन in each case. He notes :-

'न सर्ववामेहेनेवोवेशनमिति जियमे किचिरस्ति ममाजम्। लक्बेदु मरेनाप्युवे समस्य दर्घमाट्। "अर्स्था सुनीनामपि मोहमूहे-"इच्यारौ (नेबधपथी +१४)। न व युनिवंबन्धिनि अर्मविश्ेने मोहस्यानेदेनोक्र्ेक्षणनिति वाध्यम्। नेदेनोखेस्षमे बाप- कामावेनेवृसकल्पमाया निरर्यकत्वात्। न हामेदेनैवोटेक्षणमिति वेदेन बोभिसं बरर्थ- नवमाधड: स्यात्। लक्षणनिर्माणस्य पुरुषाधीनत्वात्।' रस०, p. 298.

Vilveivara Pandit also shews how the views of earlier and later writers on poetics on the relation between frra and विपनित differ. 'अन माचामय विद्ान्तः। सर्वन विषणे विवधिनोडमेदेनेष संसर्गेणोपेकणं न तु संबन्धान्तरेण ।I' मल० कौस्सु०, p. 194; and 'अन नबीनाः। अमेहेनैबोजेक्षणमिति नियमे मानाभाद:। "अस्वां दूवीनामपि मानमूहे-" इस्यासे भेदेनापि संसर्गेण लहर्जनात्। ......... । वस्मान् वज्रिनल्वेन भमितस्व मदार्थस्य रमणीयतपृत्तिधर्मनिमित्तक ताहारम्येन संभावनं धर्मिस्वरूपोत्मेस्षाया- स्वदमाववल्वेन पमितस्य पदार्यस्य तत्समानाविकरणधर्मनिमित्तक तहस्वेन संभावनं धर्मस्वरूपोव्मेक्षावा लक्षणमित्माः।। अलं० कौस्स०, pp. 195-6. The de- finitions of धर्मिस्वरूपोव्येक्ा and धर्नस्वरूपोवीसा given in the above extract are the same as the one common definition of both, in रखमद्गाधर (Vide p. 285 ).

UNMESHA VIII .- Atilayokti. 585

Vidyadhara, it will be seen, does not insist upon anes. संबन्द in एल्पेसा: for he remarks 'धर्मिनि धर्मारोपणे ह ध्यङ्ग्वा ( Vide the text p. 234 ).

Bhåmaha's definition of the figure is :-

His instance is :-

'किचुकूष्यपदेशेन तरमारह सर्वतः। हन्माइग्यमरण्याम्या: पदयवीव विभावसु:।।'

Udbhata's definition of the figure is almost the same :-

Pages 286-9.

The figure ufawafes is found under any one of the four conditions, vix., when the eravara is fra (vide note p. 577 ), in other words, when things different are described as not different, when the object under description is conceived to be another than what it is, in other words, when things not different are described as different, when connection is de- scribed between objects where there is no connection, and when non-connection is put forth between objects where there is connection. As excellence of the object under de- scription is spoken of in each case, it is significantly called 74

586 NOTES ON THE EKAVALi :- Atiiayokti.

अतिशबोकि. The instances given in the text illustratethe varieties in order. In 'पहवतः कल्पसरोरेप-'the excellence of the king's hand is shewn by describing the two Karnas that are different as one; and also the superiority of the king's hand over a leaf of the Kalpa tree is conveyed. We have thus a fusion of the two figures प्बतिरेक and अविभयोकि based upon शलेष. Similarly in 'अघ्ेषमोगाधारं-'the senses con- veyed by पुरुषोत्तम, though different, are represented as one, and the king is conceived to be a new पुरुषोत्तम, superior to the old पुरुषोत्तम. It is consequently an instance of उप्मेक्षा set up by अतिशयोक् based upon श्लेष and ष्यतिरेक. The first two instances thus illustrate the first variety of अतिश्योक्क, viz., भेवेडप्यमेढ :. The following is another instance of it :-

'लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो दिमकर: स्फुरत्ताराकारा गलति जलधारा कुवलबात्। खुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्मा हि पवनो बहिर्दारे पुण्यं परिणमति कस्यापि कृतिन: ।।'

In this अध्यवसाय is सिद्ध, the विषय'S-मुख, नयन, अधर, नासिका, be- ing respectively swallowed up by (निगीर्ण in ) the विषयि's- हिमकर, कुवलय, बन्धूक, and तिलकुसुम; and the former, though different from the latter, are represented as not different. 'इदमन्यत् सारस्वत°-' illustrates the second variety अभवेषरपि भेर The king's learning, gravity, and liberality are shewn to be superior to those of others by being identified with another sort of learning, gravity, and liberality. Though not differ- ent, they are thus represented as different by the word ar-aa. In 'स्थाने स्थाने कुलशिखरि-' the third variety of the

UNMESHA VIII .- Atisayokti. 587

figure is illustrated. Here the connection between the Malaya breezes and the king's vehicle is described, though there is none. 'ad' is of course a better reading, but is found in K. only and in none of the Mss. of the text. While मसंबन्धेऽ्रपि संबन्ध: is illustrated by 'स्थाने स्थाने- the reverse of it, viz. संबन्धेऽप्वसंबन्ध:, is illustrated by the last verse, 'स्वयीस्यं arar-'; for here though there is connexion between divine trees and liberality, absence of connection is described.

The two last varieties असंबन्धेऽपि संबन्ध: and संबन्धेऽ्यसंबन्ध: are also illustrated by the following verse :-

'राकायामकलङ्कं चेदमृतांश्ोर्भवेद्पुः। तस्या मुखं तवा साम्यपराभवमवासुयात्।।'

In the first half of the verse though there is no connection between the Moon and the absence of the stain, connection is conceived ; while in the second half, absence of connec- tion between the face and similarity ( with the Moon) is suggested by the word qraa, though there is a connection between them.

'पूर्वार्षे पूर्णेन्दौ कलट्ठाभावस्यासंबन्धे संबन्ध: कल्पितः। उत्तरार्षे साम्य्संबन्ध- संभवेषपि तदसंबन्ध: पराभवपदेन सूचितः। एवं चासंबन्धे संबन्ध: संबन्धेऽप्य- संबन्ध इति द्विविधेयम्।' उद्यो०. Mammata's 'यद्यर्थोक्ती च कल्पनम्' is thus to be taken in a wider sense. 'यदर्थोक्तावित्युपलक्षणमुक्तपका- रहयस्य' उद्यो०. Mallinatha notes that Rajanaka Ruyyaka's division of the figure as संबन्धेऽ्यसंबन्ध: and असंबन्धेि संबन्ध: is better than Mammata's यद्य्योको च कल्पनम्; for the latter is one of the ways in which the former can be shewn. Though

588 NOTES ON THE EKÂVALi :- Atisayokti.

the use of aff and da does shew connection or absence of it between two objects where the reverse is the case, it is not the only way of shewing it.

The fifth variety of अविशयोकि, viz., the reversion of the order of cause and effect is treated of by Vidyådhara where he has dealt with figures based upon a causal relation.

It will be seen that the first variety surne is generally based upon साध्यवसाना मोणी लक्षणा as in the instance 'लवामूढे लीनो इरिजपरिहीनो हिमकर :- चुद्साष्यवसानलक्षणा is also taken by some as the basis of the figure. 'पुमसा ्यवसानलक्षणया धर्मधर्निनो- रेकत्वाध्यपसायेऽ्र्येपा' उद्यो०.

In the verse

के शरारणकपोलमण्डलम्। निर्मल निगमवागगोचरं नीलिमानमवलोकयामढे।।

ffena is used in the sense of frg, the repository of blueness.

Similarly the identification of ig and n is also taken by some as the basis of this figure. 'एवं हेतुफलयोरमदध्यवसावेऽ्ेपा' as in

'विनासनं समरसीमनि क्ानपाणा- माजीवन विदुधपर्षदि कोविदानाय। संमोहनं सुरतसंसदि कामिनीनां

UNMESHA VIII,-Atiśayokti. 589

Here विभासन &c. are used in the sense of विनासनरेन. This is considered by some, however, as an instance of Poren defined as हेवो्हेदमवा सार्वममेदो हेतुरच्यते'

Bhamaha's definitions and instances of the figure are as under :-

'निमित्ततो वचो यन्तु लोकातिक्रान्तगोचरम्। मन्यन्तेऽ्रतिद्ययोक्ि तामलंकारतवा यथा।। स्वपुष्पच्छविशरिण्या चन्ड्रभासा तिरोहिता:। अन्मीयन्त भृक्लिवाचा सत्रच्छद्रुमा:।। अपां यदि त्वक् शिथिला च्युता स्वास् फणिनामिव। चद बुझंबुकानि स्वुरक्रेष्नम्मति योषिवाम् । इष्येवमादिररिता णाविश्यययोगतः। सर्वेवाविशयोक्तिस्तु तर्कबेततां बयागमम् ।। सेपा सर्वन वक्कोक्तिरनयायों विभाष्यते। यल्नोऽस्वां कविना कार्य: कोऽलंकारोऽनया विना।'.

Udbhata's definition of the figure is the same as that of Bhamaha and his divisions of it are like those of Mammata as will be seen from the following :-

'निमिस्ततो यशु वचो लोकातिक्रान्तगीचरस्। मन्य्तेऽ्रतिश्ययोक्ति तामलंकारतया दुधे:।। भेवडनन्यत्वमन्यन नानातवं यम मध्यते।

कार्यकारणयोर्यन पौर्वापर्थविपर्ययः। व्यशुभाव समालम्ध्य मम्यते सोऽपि पूर्ववत्।।'

590 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Tulyayogita.

. Ngoji Bhatta remarks that what is considered trg by some writers on poetics is nothing else than अविशयोकि.

'पस्यम्भो नवपुण्डरीकमुकुलश्रेणी प्रतिक्माधरं पूर्जेन्दोरदय: प्रतिक्षितिरुह मळ्कीमसूनोस्करः। कि चान्यत् कथवामि वीर जगतीरालिम्पति त्वधगो- विस्तारे प्रतिवेशमेव दिविषतस्रोतस्वतीनिर्भरः॥।

अनेकेव कीर्तिस्तत्तत्स्याने योग्यतावश्यात् वेन तेन रूपेणाध्यवसिता। वया वा श्ीमिः कामोऽर्यिभि: स्वर्ट्ट: काल: सत्तुभिरैप्ि सः। --- -- इति। अभ निमिन्तमेदात वत्तवूपेणाध्यवसायः। स च कविनिबज्धकर्तृक इत्य- ----- ----- न्वह। गुरुर्वचस्थर्जुनोऽयं कीर्नो भीष्म: सरासने। इस्वनापीयमेव। अन श्लेषसंकीर्नेयमित्यन्वन्। एतेनेदृशेषु विषयेपु उजेखालंक्ा- र्ोजयमतिरिक्त इति केषांचिठुक्ति: परास्ता।' उद्यो०

Pages 239-40.

भपम्यगम्यतायां-कीति पञ्ववन्ति से-

When objects under description (uwa) or objects which are not under description (भप्रकृत) are connected grammatically with the same word shewing a property consisting either of an attribute or an action and when similarity between these is implied, the figure is ुल्ययोगिता. The title of the figure is significant, as the word तुल्ययोगिता means connection (of प्रकुत or अप्रकृत) with the same property. Since the same property with which प्रकुत and अप्रकृत objects are connected may con- sist of an attribute or an action, तुल्ययोगिता resolves itself into four varieties. In 'प्रत्यर्थिपृथ्वीपति°-crushing the pride

UNMESHA VIII .- Tulyayogita. 591

of hostile kings, protecting kings who surrender themselves, and worshiping the feet of Durgd are all wua, being the attri- butes of the king under description and are construed with the property 'natural'. If in place of नसर्गिक we have विद्यो- तते, the verse will be an intance of क्रियातुल्ययोगिता. In 'गर्ज- ुर्जय-' Mandara, Kalpa tree and S'esha are अप्रकृत, being objects with which the hand of the king is compared, and they are connected with the property 'futile'. If 'frg:' is to be substituted for 'ष्यर्थ:' the verse will illustrate अप्नकुत- क्रियातुल्ययोगिता. In some cases the figure is set up by श्लेष, as in the instance 'अलंकाराववद्धानि- -' the two प्रकुत objects काष्यानि and अरिकुलानि are construed with the same पद, अलंकाराव. वद्धानि or with the senses of अलंकारावबद्धानि which, though dif- ferent, are taken as one by the identification of the two mean- ings, 'full of figures' ( in the case of poetry) and 'thrown into confinement for ever' (in the case of enemies ).

It should be noted that though similarity between a and wama objects is implied in this figure, the charm does not consist solely in it, but also in their connection with the same property. 'अभ साम्यपतीतावपि सावन्मानकृतों न चमत्कारः कि स्वेकधर्मान्वयकृतोऽपि। अतो गभ्योपमया न निर्वाहः। "जगाल मानो हदयादमुष्या विलोचनाभ्यामिव वारिधायः" इत्यन न मुल्ययोगिता। सादृश्यम्रतीत्येव चमस्का रत्।' उद्यो०

Appaya Dikshita mentions another kind of तुल्ययोगिता con: sisting in acting equally with friends and enemies. . 'हिताहिते वृत्तिवौल्यमपरा तुल्ययोगिता। भदीयते पराभूतिर्मिनद्यानवयोः समा।'

592 NOTES ON THE EKAVAL :- Dipaka.

In this wrafa (great prosperity and defeat) is given to friends and enemies. Jagannatha rejects it, but Nagojs Bhatta defends it. Vide rar., p. 319.

Bhåmaha's definition and illustration of the figure are as under :-

'न्यूनस्थापि विस्िटेन गुणसाम्यविवलया।

द्रेपो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो झुरव: स्थिरा:। महलद्वितमर्यादायलन्ती विभ्रति कितिम्।।'.

This corresponds to दीपक of विद्यावर, मम्मद, and other writers on poetics.

Udbhata's definition and illustrations of the figure are given below. They correspond to those of विद्यापर, मम्मद, and other writers.

साम्याभिवायि प्स्तावभाग्भिवा तुल्ययोिता ।। लवरक्रमादवं प्टु: कस्व चित्ते न भासते। मालवी मनमुजे जाकरकीनां कठोरता।। बोगपसो जटाजालं वारवी स्वग् मृगाजिनम। उधितानि तबाङ्गस्य बथमूनि वटुष्यताम् ।'.

Pages 241-3.

मिलितानां सु तयेषां-एवं गुणयोगेपपि

When objects under description (qga ) and those that are not under description (srga ) are grammatically connected with the same word denoting property consisting of an

UNMESHA VIII .- Dtpaka. 593

attribute or an action, and when similarity between quw and o objects is implied, the figure is called dos. Though the figure aqur is thus suggested in a. verse which illustrates दीपक, it is not an instance of ध्वनिकाष्य, but of गुणीभूतष्यक्ग्य; because the charm consists not in aqar which is suggested, but in #ua which is expressed. As in this figure the word expressive of property is connected with words denoting yoa and ausa objects together and not separately, that is, with words denoting aoa objects alone or with words denoting अप्रकुत objects alone as in मुल्यबोगिता, the relation of उपमान and उपमेव, प्रकुत objects being उपमेय and अप्रकृत objects being उपमान, is real. ayar however is implied and not expressed ; because f or any other qrag word is not used. As the word ex- pressive of common property is connected with words ex- pressive of aoa and ergaa objects and as the latter are found in different sentences, the figure is really speaking connected with the sense of a sentence and not with that of a word; still as the object with which प्रकृत and अप्रकृत objects are connected is expressed by a word, the figure is said to be concerned with the sense of a word (पदार्यगस) and not with that of a sentence (वाक्यार्थगत). The word denoting common property, though in proximity with either a word expressive of प्रकृत objects or of अप्रकुत objects, throws its light upon, in other words, is connected with, a word expressive of the other (अप्रकृत or प्रकृत objects) and the figure is therefore significantly called freer.

Jagannatha thus explains the word शपक-'प्रकृतार्थमुपानतो धर्मः पसक्ादमकृतमापे दीपयति प्रकाशयव सुनतरीकरोतीति दीपकम्। यहा दीप दव 75

594 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Dipaka.

दीपकम। संज्ञायां कन्। दीपसादश्य घ प्रकुतामकृतप्रकाशकत्वेन बोध्यम्।' ca., p. 322.

As the word expressive of common property may consist of an attribute or an action and may be used in the begin- ning, or the middle, or the end of a sentence, the figure re- solves itself into six varieties.

Jagannatha rightly objects to such a classification; for he remarks there is no special charm when the word expressive . of a common property is either in the beginning or the middle or the end of a'sentence, and that if such a classifi- cation is accepted, there will be no end of divisions; for the word expressive of common property may be near the beginning, or near the middle, or near the end of a sentence.

'भर्मु चालकारं धर्मस्म गुणक्रियाद्यात्मकस्यादिमध्यावसानगतल्वेन निविधमाम- नन्ति। ...... । वस्मुतस्तु धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेऽरपि चमस्कारवलक्षण्याभावाठ्

किचिम्यूनाधिक देश्यवृत्तित्वे चानन्तभेदमसप्गात् ॥' रस०, p.327.

In 'करोति न मुदं-'बिम्बम्, पुण्डरीकम, and वष of which the first two denote अप्रकृत objects and the last प्रकृत object (be- cause the king's glory is described and compared with the Moon or a lotus), are connected with arda which stands in . the beginning of a sentence. Similarly in the two other instances the word expressive of common property is in the middle and the end of a sentence respectively. In all these three instances the common property denotes action. The following is an instance of rerqs --

UNMESHA VIII .- Dipaka. 595

श्यामला: परावृषेण्यामिर्दियो जीमूतपक्गिभि:।

When a number of words expressive of actions are gram -. matically connected with one कारक, the figure is कारकदीपक, if the actions are both प्रकृत and अप्रकत and कारक तुल्ययोगिता if the actions are all पकुत or all भप्रकृत.

'वसु दातुं यथ्चो धातुं विधातुमरिमवनम्। भार्तुं च मावृशान् राजन्रतीव निपुणो भवान्।।'

If this is uttered by a poor man destitute of means, the figure is कारकदीपक, as the actions वसुराम and स्वनाण which are in this case प्रकृत, भरिमर्दन which is अम्रकृत, and यशोधान which is both प्रकृत and अप्रकृत have the same कर्चकारक, vz., भवान्, If, however, the verse is uttered in praise of the king, all the actions become प्रकृत and the figure is कारकतल्ययोगिता.

Jagannâtha observes that diqa does not deserve to be . considered as a separate figure from मुल्ययोगिता, as the charm in both is the same, the word expressive of common property occurs in both once, and in both similarity is implied, and as the difference of the common property being construed in मुल्ययोगिता with प्रकृत objects or अम्रकृत objects and in दीपक with both प्रकुत and अम्रकृत objects should not constitute two figures. For in that case there should be two figures for two varieties of तुल्ययोगिता, in one of which the साधारणधर्म is connected with प्रकृत objects and in the other with अमकुष objects. 'सुन्ययोगितातो दीपकं न पृथग्भावमईति। धर्मसकवत्तिमूलाया विच्छिन्ेरविशेषात्। विच्छित्तिवैलक्षण्यस्यैवालंकार विभागहेतुस्वाद्। न च धर्मत्य

596 NOTES ON THE EKÂVALI :- Prativastúpama.

सकृद् स्तेरविदेषेऽपि धर्मिणां प्रकुतत्वामक्तत्वाम्यां प्रकुताप्रकृतत्वेन च तुल्ययो- गितायां दीपकस्य विशेष इति वाच्यम। तवापि तुल्ययोगितायां धर्मिणां केवल प्रकृतत्वस्य केवलाप्रकुतत्वस्व प विशेषस्य सस्वादलंकारदेतापसे:। ग्लेवेऽपि हेता- पत्तेश। सर्वेपामप्यलंकाराणां ममेदवैलक्षण्याडेलक्षण्वापलेय। ...... । तस्माकुल्ययो- गिताया एव नेविष्यमुचितम्। प्रकुतानामेव धर्मस्य सकुबसिः। ममकुतानामेव। प्रकृतामकवानां चेति। एवं च प्राचीनानां तुल्ययोगितातो दीपकस्य पृथगलंकार- तामा चक्षापानां पुराग्रहमानमिति नव्बा: ।' रस०, pp. 326-7.

Bhâmaha's definition and illustrations of the figure are as under :-

'आादिमव्दान्तविषयं निया दीपकमिष्यते। एकस्वेव ध्यवस्थत्वाविति तङ्ियते पिधा।।

भिनिर्मिंदर्शनेमेंद चिधा निर्दिइवते यया।। मदो जमवति प्रीर्ति सानग मानमनुरम। स पियासङ्गमोत्कण्डां सासड्एवां मनस: शुचम्॥। मालिनीरंशुकरूमृत: चियोडलंकुरुते मधु:। हरीत धुकवाचञ भूधराणामुपस्यक्ा:।।

प्रवासिनां प येताति सुचिरन्त निनीपति।' Udbhața defines it as under :-

अन्तर्गतोपमा धर्मा यम तहीपकं विद्ु:।।

Pages 243-5.

As the sense of a sentence is but the sense of a collection of words that make it up, it is proper that after the figures

UNMESHA VIII .- Prativastúpama, 597

concerning the meanings of words have been dealt with, those that concern themselves with the meaning of a sentence should be taken up. When in sentences convey- ing the senses of उपमेय and उपमान one and the same common property is expressed by different words which are synony- mous, the figure is called पतिवस्नूपमा. As the word वस्त means . the sense of a sentence and as aTHr or common property is expressed in each sentence (sfarqea) differently, the figure is significantly so called. It is of two kinds; (1) where the comparison is positive and (2) where it is negative. In the instance 'दातारः कति न-'the same common property 'as- cending' is expressed by two different words amorefa and अभ्यास्ते in the sentences expressive of the उपमेय and the उपमान. In some cases the common property is expressed in one sentence and implied in the other, as in 'याम्चादैन्यपराठ्मुखी-'. Here in the उपमेयवाक्य, सेव्यताम् expresses the common pro- perty, while in the ayaruraa, the same property is implied by the words when Mandara stands before us, what is the use of thousands of other trees,' which imply that Mandara alone should be resorted to. In both these instances the comparison is positive. In the instance 'संतोषकरणनिपुणो-' it is expressed by negation; in other words, there is a con- trast, the common property in the sentence expressive of the उपमेय being संतोषकरणनिपुणः and in the sentence expressive of the उपमान, नानन्वरनचनर:

It should be noted that similarity in this figure is implied and not expressed by g4 or such other words as in वाक्यार्थोपमा.

598 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Prativastúpama.

'दिवि स्यितो भानुरिव भूस्यसत्वं भराजसे नृप।' is therefore an instance of वाक्या्थोपमा.

'वहति विषधरान् पटरिजम्मा शिरास मसीपटलं दधाति दीप:।। विधरपि भजतेतरां कलकूं पिधुनजनं खल विभ्वति क्षितीन्द्राः ।।'

is an instance of मालारूपा पतिवस्सूपमा, as there is one sentence expressive of उपमेव and many sentences expressive of उपमान, and as the same common property is differently expressed by the words वहति, रवाति, भजवेवराम्, and विभ्रति.

Udbhata defines and illustrates it as under :-

उपमान संनिधाने व साम्यवाच्यथ्यते सुषेयंत्र। उपमेवस्य च कविभि: सा प्रतिवस्तूपमा गढिवा॥ विरलास्तादृयो लोके धीलसोन्दर्यसंपद:। निश्या: कियत्थो वर्षेष्रपि यास्विम्यु: पूर्णमण्डल: ।।

Bhamaha and Vamana treat this figure . under 3qnr Bhâmaha notes as under respecting it :-

समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमोच्यते। ययेवानभिधानेऽपि गुणसाम्यप्रतीतितः।।

स साम्यमापाइयाति विरोधेषरपि तयोर्यया। किबन्त: सन्ति गुणिन: साधुसाधारणम्रिय:। स्वादुपाकफला नमाः कियन्तो वाष्वघाखिनः ।

Vamana's Sutra shewing that प्रतिवस्तुपमा is simply a sort of उपमा is 'प्रतिवस्तूप्रभृतिरूपमाप्रपञ्चः।' काष्या०४।३।२।।,

UNMESHA VIII .- Drishtanta. 599

Pages 245-6.

If there is बिम्बप्रतिबिभ्वभाव between उपमान and उपमेय and the common properties in the sentences expressive of them, the figure is दृश्टान्स. The difference between प्रतिवस्तृपमा and पृषान्त is that in the former there is वस्तुप्रतिवस्तुनाव between the common properties, while in the latter there is बिम्बम्रतिबिम्बभाव between them. For the meanings of वस्तुपतिवस्तुभाव and विम्य- प्रतिबिम्बभाव, see the note p. 533. 'अस्य चालंकारत्य प्रतिवस्तूपमया मेदकमेतदेव बत्तस्यां धर्मो न प्रतिबिम्बितः कि तु शुद्धसामान्यात्मनैव स्यितः। इर तु प्रतिबिम्बित: ।' रस०, p.337. Here as the relation of उपमेय and ayar between two sentences is implied by the very force of the figure owing to the relation of similarity subsisting between the object under description and the one put forth in illustration of it and the common properties of them, words like पृश्टान्त, उदाहरण, and निदर्शन should not be used, other- wise there will be a repetition. As the sense of the sentence containing an illustration (rar) makes us sure of the sense of the sentence for which the illustration is given (शर्धान्तिकवाक्य), the figure is significantly named पृटान्त. 'वृष्टान्तवाक्ये जृहीतसहचारेण दार्टान्तिकार्यमामाण्यमिश्रयात्' उद्यो०. It is of two kinds ; (I) where there is an illustration by similarity, and (2) where there is an illustration by contrast (ai). In 'त्वमसि रिप°-' there is बिम्बप्रतिबिम्यभाव between the king and the lion, the destruction of enemies and the destruction of elephants and arms and nails. स्वमसि-नृसिंङ: is a दार्ा- Fam sentence or one for which an illustration is given, whilc

600 NOTES ON THE EKAVALi :- Nidarsand.

महकरटि-मृगेन्ट्: containing an illustration is called a पृटान्त sentence ; and the latter makes us sure of the former. 'f सहजममोहर-पुर्भगस्वम्' is an instance of दृटान्त by contrast. Here there is firafafarars between poetry and a pearl- necklace, and 'marked by the merits of Nrisimha' and ' unit- ed with large breasts' and a contrast between मनोजं मवति and पुर्भगत्वं कलबति.

This figure is not treated of by Bhamaha and Vamana. Udbhata's definition and illustration of it are given below :-

ययेवादिपदे: सून्यं बुधेर्दृटान्त उच्यते।। कि चान बहुनोकेन व्रज भर्चतारमामुहि। उन्तन्वन्तमनासाय महानथय: किमासते।।

Pages 246-8.

प्रतिबिम्बनस्य करणं- "दौपम्यं गम्बम्-

When the relation between two objects ( either senses of two words or senses of two sentences), possible or impossible, implies similarity between them, the figure is fardar. It is of two sorts; (I) where the relation is possible, and (2) where it is impossible. The figure is dealt with here; because it also contains विम्बम्रतिबिम्बभाव. In दृटान्त, the विम्यप्रतिबिम्बभार is expressed by two sentences; while in farerm by one sentence. In the verse 'यरप्येकाकिन्यो-'the relation be- tween glory which is pure though it wanders into the world of serpents ( paramours ) and shewing the truth of the state- ment that women even though alone and attractive, become

UNMESHA VIII,-Nidariana. 601 - the most praiseworthy in the world if chaste, is possible and -- implies resemblance between glory and a chaste woman. -- This therefore is an instance of पदार्थवृत्ति: संभवड्स्तुसंबन्धा निदर्धना. 'इथ्यमपुर्वार- is an instance of पशार्थवृत्ति: असंनवदस्तुसंबन्धा Prdm. In this the connection between the sky and the sportive charm of Krishna is not possible-for how can one thing bear the charm of another (अन्बस्व लीलामन्यः कयं धारयमु) and it simply implies a resemblance between the two charms, the charm of the sky and that of Krishna. It is not proper to resort to mernr here to remove earaqqftr; for it can be removed even by the superimposition of one thing upon the other. Similarity is suggested here not by mrnr, but by the force of sense. 'न चेटूशस्थलेऽन्ययानुपपर्या लीलापढस्य तत्स- इसलील्यां लक्षजैद स्वादिति वाभ्यम्। आरोपेणाप्यन्वयोपपसेः। वस्तुमाहात्म्यादेव स्वस्था: सादृश्वव्यच्तकत्वम् ।।' उद्यो •. वाक्यार्यवृत्िनिवर्शना is exemplified by ' वीर नरसिंह- '. Here the connection between one who wishes to glorify the greatness of Nrisimha and one who throws submarine fire into the hollow of a fresh lotus is not possible and implies resemblance between them; for the sense intended to be conveyed here is that a man who wishes to glorify Nrisimha is like a person who throws submarine fire into a fresh lotus. This is वाक्यार्थवृत्तिनिवर्शना; because the verse implies a resemblance between the senses of two sentences. The verse cannot be taken as an illustration of tera; for in yer, the two sentences between which re- semblance is implied are independent of each other, while here (in frenr) they are dependant upon each other. Ancient writers on poetics hold that the impropriety of a 76

602 NOTES ON THE EKAVALI :- Nidarsana.

property of the wera object as existing in an urea object constitutes the figure. But the reverse also makes up the same figure, for in both the cases the impropriety of relation is the same. Both the varieties are illustrated in order. In 'ar qorig-' the impropriety of the greatness of the valour of Nrisimha which is qua as existing in the forest fire which is wrgga is shewn and it implies resemblance between (पसाप and दावानल). In the next instance 'वः केलासनिवास-' the greatness of the splendour of the waves of the heavenly Ganges is wyega and its existence in glory which is mega is impossible. Resemblance is consequently implied between the splendour of the waves of the Ganges and glory.

क सूर्यमभवी वंधः क चाल्पविषया मतिः। वितीर्यर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम्।।

is an instance of भार्यी वाक्यार्थया निरर्सना: while बोऽल्पमति: सूर्य- प्रमर्व पंदवर्णवितुमिष्छति स मोहादुडुपेन पुस्तरं तितीर्पति is श्राब्दी वाक्यायंगा firdw. Nagoji Bhatta gives the following as an instance of शाब्दी वाक्यार्यगा निरर्शना-

'स्वल्पाइनसरलानि यो रक्जाबति बावकै:। इन्दु चम्नलेपेन पाण्करीकुक्ते हि सः।।

इब्बारी तु शाब्दी बोष्या। वाक्यार्यगा चोभवनापि (i. c. here and in 'क सूर्यप्मवो-')।' उद्यो० The following is also taken by Rájánaka Ruyyaka and Nagoji Bhatta to constitute the same figure :-

. इदं श्रीखण्ड लेपेन पाण्डरीकरणं विधोः।।

UNMESHA VIIL-Nidariana. .603

मेतस्वेव कपकल्वातू। कि च तन सादृडयलक्षणामूलामेदमतीति:। इह ह मती- वमानामेदानुपपस्था सस्वकल्पनेति भेदात्।।' उयो०.

Jagannâtha, however, takes the above verse as an instance of medaya and refutes the view of Rajanaka Ruyyaka as under :-

'अलंकारसर्वस्वकारस्तु

इद श्रीखण्डलेपेन पाण्डुरीकरणं विधोः ।

इति पद्यं वाक्यार्यनिदर्शनायामुहाजहार। आाह च-"यम सु मकुतवाक्यायें वाक्यार्यान्तरमारोप्यते सामानाधिकरण्येन तन संबन्धानपपत्तिमूला निवर्चनैय इुक्ता" इति। तभ। वाक्यार्यरूपकस्य इत्तजलाअ्जलिलापसे: । न चेटापसि:। वाक्यार्थनिदर्सनेव निर्वास्यतां स्वीकियता घ वाक्यार्थरूपकमिति पर्वनयोग- स्वापि सुम्यत्वात् ॥I' रस०, pp. 342-3.

Udyotakđra's view seems to be the better of the two.

The charm of this figure consists in the apprehension of identity between the senses of two words or two sentences ending in the conceived resemblance between them and not in the suggested resemblance between two things.

The purpose of निदर्जना will not therefore be served by व्यड्ग्योपमा. 'न च निवर्शनाविषये ष्यह्ग्योपमबेवास्तु चमस्कार इति वाध्यम्। अभामेदमवीतिकृत चमस्कारस्वैव सरवात्। कल्पितापम्यमूलिकया पर्यवसन्रया तयैद चमस्कार इत्याघ्यात्। तदुकम् "उपजीव्यत्वेन भेदात्" इति ॥' उद्यो०.

604 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Nidariana.

Mammata mentions another kind of frnf which consists in a certain action indicating a connection between itself and its cause. In the instance

उभसे पदमवाप्य यो लघु- हॅलबेन स पतेविति सपन्। सैलसेखरगतो पृषस्कण- साहमाहतमुत: पतस्वय:।।

the action of falling indicates a connection between itself and the acquisition of a high position by a worthless man. This sort of Frrirmr is what Vidyadhara, following Rajánaka Ruyyaka, calls संभवदस्तसंबन्धनिदर्धना. Rajanaka Ruyyaka gives the following as an instance of संभवहस्तुसंबन्धा-

चूडामनिपदे धसे यो देवं रविमागतम्। सर्तां कार्याविथेवीति बोधवम् जूहमेिन:।।

and thereby shews that frrum consists not simply in an ac- tion indicating a connection between itself ( the effect) and its cause but in an action indicating any thing also. ' "स्वस्वहेत्वन्ववस्य" (in Mammata's Karika'स्वस्वहेत्वन्वयस्थोक्ि किय देव य सापरा') इस्युपलक्षणं स्वकरियवा किचिदर्यबोधनस्य। एवं प "चूडामनि- पदे धस्ते यो देव रविमागतम्। सतां कार्यावियेयीति बोधवन गृहमेधिन:।।" इत्या- 1

The following illustrates मालाऊपा निदर्सना-

दोम्यो तिवीपति तरक्रवतीमुजक्र

मेरुं लिलन्षयिपति भ्ुवमेप देव यस्ते गुणान् गदितुमुद्यममाढवाति H.

UNMESHA VIII .- Vyatireka. 605

Bhamaha's definition and illustration of the figure are as under :-

करिययेव विभिट्टस्य तदर्यस्योपदर्शनात्। सेवा निदर्शना नाम वयेत्रवतिभिर्चिना।। अ्यं मन्दयुतिर्भास्वानस्तं प्रतिथियासति। उदव: पतनायेति श्रीमतो बोधयन् नरान्।।

Udbhata calls the figure farumr and defines it like Vidyâ- dhara and Rájánaka Ruyyaka :-

अमवन् वस्तुसंबन्धो भवम् वा बन कल्पयेन्। उपमामोपमेयस्वं कथ्यते सा विदर्शना।।

He has, however, given an instance of the first sort only, viz., भसंभवइ्स्तुसंबन्धा, as under :-

विनोचितेन पत्वा च रूपवत्यपि कामिनी। विधुवन्ध्यविभावर्या: भविभार्स विदयोभताम्।।

Prattharenduraja, the commentator of Udbhata's Alankâra- sårasangraha, notes that the second variety is not illustrated by Udbhata. 'बब कु पदार्थसमन्वय उपमानोपमेयभावकल्पनया; स्वात्मानमुप- पाठ्वति सस्य विदर्यनाभेदस्योवाहरणमुट्टट पुस्तके न दृश्यते। तस्य तु भामहो- विवमिदमुवाहरणम्।

Pages 249-50.

उपमानावपमेयं-इति व्यतिरेक :- When उपमेव is described as superior to उपमान, and when the distinction between them is predominant, the figure is called sfata. In some instances the reasons of the superio-

606 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Vyatireka.

rity of उपमेव over उपमान (भाजिकबहनु) and of the inferiority of उपमान to उपमेव are both expressed, in some instances one of them is expressed, and in some neither is expressed. These four varieties are each divided into three classes according as the similarity between उपमान and उपमेय is directly expressed (बीत) by words like इब, or indirectly expressed (मार्य) by words like agu, or implied (mfr). In each of these varieties words may be for or otherwise. The figure thus resolves itself into twenty-four varieties, All of them are illustrated by Mammata: Vide Kavyaprakdia. Vidyâdhara gives only two instances. In 'qfair'-' the lord of Utkala, Nrisimha, is उपमेव and Indra is उपमान; and the last line shews that the latter is superior to the former ; for Indra is described as srurftona ( one whose enemies are not de- stroyed or one who is not without qftwa) and the king as -... अपारिजात (one whose enemies are destroyed). Here both the causes of व्यतिरेक, viz., the superiority of उपमेव over उपमान and the inferiority of उपमाम to उपमेक are expressed, the former by स्वमपारिमात: and the latter by एष नापारिजाव:, the similarity between उपमान and उपमेय is not directly or indirect- ly expressed but implied in the first two lines ( they call the king and Indra both qfovart ), and these contain the fae word पविनसमोच; for the king is पवितसमोण in the sense of one having a good and holy family and Indra is ofawaa in the sense of one whose thunderbolt is feared by mountains. As the word ofrwaiw which is expressive of the common pro- perty of the king and Indra is to be construed with wrg which is प्रकृत and विडोजसम् which is अप्रकव, and as it is मि्वट,

UNMESHA VIII-Vyatireka. 607

we bave in this verse ध्बतिरेक strengthened by दीपक which is set up by the apprehension of ेष. In the verse 'शीममनस्कल- afarurs-' the river of the waters of the king's charity is implied to be superior to other rivers, as the sea (the lord of rivers ) is described to have no liking for the latter, hav- ing seen the former.

Râjanaka Ruyyaka describes this figure as consisting in the superiority of उपमान or उपमेय over the other and gives 'सीण: क्षीणोपि सधी-(Vide Mallinatha's commentary ) as an instance of the former ; for according to him the avqra, the Moon, is here described as superior to the उपमेव, youth; as the Moon waxes, while youth never returns. This, how- ever, is rightly refuted by Mammata in his Kavyaprakása. On critically examining the verse it will be found that in it the Moon is not compared to youth; but the unsteadiness of the Moon to the unsteadiness of youth, and the latter is greater than the former ; for the Moon waxes after having waned, while youth once gone never returns; and this is the intended sense of the verse which is uttered by a aeft to a lady to exhort her to leave off ar or anger towards her lord and be reconciled with him. 'न धम चन्द्रयोवनयोः सादृश्य कि जु वस्सययोः। तब चन्द्रक्षयस्य वुद्धिवाध्यतया न्यूनत्वम्। बीवनक्षवस्य स्ववाध्यतया- विस्यम्। मानम्सादानुगुणतया प्कतवाक्यार्थानुगुणत्वादिति। अस्यैये क्षयः। एवं चन वाक्यार्यः। चन्द्रो हि पुनः पुनरागममेन लोके सुलमोडतो न वादृधमाहारम्य- थाली। इर्द पुनर्वोवनमपुनरागमेनातिपुर्लभमिति मानादिभिरन्तरायैविदृग्धया भवस्था सुधा गमवितु न सांप्तमिति। अन्यथा "किमिति अस्य कदर्यस्य यौवनस्य कुते मया मानाहिरंस्यते यातु नाम वौपनम्" इति प्रतिकूलेनायेंग भकुतार्थस्वापुट्टतापनेः। मियहितकारिण्या वूस्या हीढ वचनम् ॥' उद्यो०.

608 NOTES ON THE EKÂVALÎ :- Sahokti.

Bhamaha's definition and illustration of the figure are as. under :-

उपमानवतोऽर्यंस्य वविक्ेपनिदर्सनम्। ष्यतिरकं तमिच्छन्ति विशेषापादनाथथा। सितासिते पक्ष्मवती नेने ते तामराजिनी। एकान्स शुभइयामे तु पुण्डरीकासितोत्प ले।।

Udbhata's definition of the figure corresponds to that of Râjānaka Ruyyaka :--

विघेषोपाशनं बल् स्वादुपमानोपमेबवो:। निमिस्ताइटटिटृट्टिम्यां ध्यतिरेको डिया तु स:॥

All the instances given by him, however, show the superio- rity of उपमेव over उपमान as under :-

सा गौरीद्िखरं गत्वा इक्सोंमां तप:कुग्ाम्। राहपीतप्रभस्वेन्दोर्जयन्ती ठूरसस्सनुम् ।। पद्मं च निधि निःश्ीकं दिवा चमारं च निः्नभम्। स्फुरच्छायेन सततं मुखेनाष: प्रकुर्यतीम्।। धीर्णपर्णाम्युवाताशकटेपरपि तपसि स्थितम्। समुहहन्ती नापूर्वे गर्वमन्यतपस्विवस्।। या शैक्षिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विभुता। सपसा तां सदीरबेंण पूरादिदधतीमध:।।

Pages 250-2.

. पाधान्येन निवजं-भेरेऽव्यमेद :-

When one of उपमान and उपमेय is represented as predomi- nant and the other connected with the sense of at, the figure

UNMESHA VIII .- Sahokti. 609

is सझेकि. Thus in this figure the connection of उपमेव with a verb is direct and expressed (wrss ) and that of उपमान with a verb is implied through the force of the word ag. Here what is connected with सह is अप्रधान by Panini's Sutra "सह- युक्तेऽमधाने"२३/१९॥ and therefore उपमान, while the other is प्रधान and उपमेय. 'तत्र तृतीयान्तस्य विशेषणतया गुणत्वम्। प्रथमान्सस्य विशेष्यतया प्रधानस्वम्। एवं च प्रथमान्ते शाषशेऽन्वयः। मृतीयान्ते सु सहार्यसाम- थर्याशार्य:।' उधो०. This figure is based upon भतिशयोंकि in which the order of precedence of cause and effect is reversed or on identification grounded on शलेष. 'हधस्वं चालंकार सामान्य- लक्षणपाप्तम्। तेन "अनेन सार्चे विहरामुराये :- " इत्यादो नेयम्।।, उद्यो०. In 'संभामाङ्गणभूषणस्य-hostile kings are described as running away to different directions along with the arrows discharged by Nrisimha. Though the arrows are the cause of their flight, their discharge is described as contem- poraneous with the flight of enemies which is the effect. The figure is thus based upon अतिशयोकि in which the order of the precedence of cause and effect is reversed, the cause being described either as simultaneous with the effect or as succeeding it instead of preceding it as is natural. The connection of भूमिपतिभि: with विकृ चक्रमुन्नद्गितम् is expressed and direct, while that of arda: with it is implied through the force of the sense of सह. In 'रणे वीरनृसिहस्व-'the figure is based upon identification caused by श्लेष ; for the two mean- ings of #4 (pride in the case of enemies and ichoral juice in the case of elephants), though different, are identified, 77

1

610 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Vinokti.

Bhamaha's treatment of the figure is as under : ---- सुल्यकाले करिये यत्र वस्तुदयसमाम्रिते। पवतनैकेन कथ्येते सहोक्ति: सा मता यथा। हिमपाताचिलदिधो गाढालिक्रनहतवः । वृद्धिमायान्ति यामिन्य: कामिनां प्रीतिभि: सह।।

Udbhata's definition of the figure is the same. Only the last Pada reads differently, as 'सा सहोक्तिरमता सताम्'. His in- stance of it is :-

धुजनो सृत्युना सार्ध वस्याजी तारकामये। चक्रे चक्राभिधानेन प्रेष्येणापमनोरयः।।

Pages 252-3.

खूमोडघना-भवतः सभा-

Having treated of सहोकि we now take up बिनोकि which is as it were its antagonist. When without a certain thing, good or bad, another thing is described as the reverse of it, the figure is विनोकिि. In 'न खवदैरिवधूषक-the face is de- scribed as not shining without beauty and the Moon without light. While in 'विना पधाकरो-' a lake is described as shining without crocodiles, sandal without serpents, and the council of Nrisimha without rogues.

बिना is not the only word, the use of which consistutes the figure. All the synonyms of विना, such as नञ, निर, वि, अन्तरेण, कते, रहित, and चिकल, constitute the figure. 'इयं च न केवलं विनाशववस्य सतत्व एव भवति। अपि तु विनाशष्दार्थवाचकमात्रस्व। तेन ---. - - --

UNMESHA VIII .- Samâsokti. 6II

निर्गुण: शोभते नैव विपुलाडम्बरोऽपपि ना। आपातरम्यपुष्पश्रीशोभित: शाल्मलिर्यया।" रस०, p.365.

The figure is not treated of by Bhamaha and Udbhata.

Pages 253-57.

When from the force of adjectives common to yaa and अप्रकुत, अप्रकृत is inferred from प्रकृत, the figure is समासोक्ति The common adjectives shew a common property which leads to the inference of अप्रस्तुत. The difference between एकदेशविवर्तिरूपक and समासोकत is that in the former in which the superimposition of विषयिन् on विषय is expressed in one place and suggested in another, the विषथिन् which is अप्नस्तुत colours the विषय which is प्रस्तुत by its own form; while in the latter, अप्रस्तुत which is inferred simply from common attributes, does not colour araa by its own form as in the former, but characterizes it. In other words, in aun, the form of विषयिन् is superimposed upon विषय, while in समासोकि, the behaviour of भग्रस्सत is :superimposed upon that of प्रस्तुत ; and this superimposition is caused by व्यञ्जना. समासोकि is thus गणीभूतव्यङ्ग्या. 'समासोक्ती प्रकृतव्यवहरेऽप्रकृतव्यवहारारोपः। रूपके तु विशेष्ये प्रकृतेऽमकृतरूपारोप: ।' उद्यो०. The behaviour of one object (अप्रस्मुत) superimposed upon another (पस्तुत) cannot rest in it. It therefore suggests that in which it rests by in- variable concomitance. By the ageaa which is thus implied प्रस्तुत is characterised.

612 NOTES ON THE EKÂVALÎ :- Samasokti.

'अन्यरोप्यमाणोऽन्यव्यवहारोडन्यन न संभवतीति तदविनाभावात् स्वष्बवह्ञरि- नमाक्षिपती त्यासिप्यमाणेनाप्रस्सुतेन धर्मिणेव प्रस्तुतो धर्म्यवच्छियते न पुनराच्छा- घते। ... । एवं समासोक्ती व्यवहारसमारोपादपस्सुवेन प्रस्तुतस्य वेसिट्चलक्षणम. वच्छेदकत्पं विधीयते। रूपके तु रूपसमारोपाटूपरूपितत्वाययमाच्छाएक त्वमित्वन- बोभेंद: I' Vide Jayaratha's commentary on अलं. सर्व., p.85.

Nor is समासोकि to be confounded with परिणाम. For in परिणाम, विषय of superimposition appears as विषयिन् or the object superimposed and consequently remains subordinate, विषयिन् or आरोप्यमाण being predominant. In समासोनि, how- ever, fava or the subject of superimposition ( in other words, प्रस्सुत) looks characterized by the attributes of the object superimposed (i.e. अपस्तृत) and is therefore predominant. As the figure thus consists in the implication of अभ्रस्सुत from aea and thus represents two things in brief, the word 'समासोकि' is significant. उच in समासोकि is to be taken as equivalent to प्रतिपाहन and not to कथम.

The implication of भम्रस्वृत from प्रस्तुत requires a cause or ground. If it be taken as taking place without any ground, the definition of समासोक्ति would be open to the fault of अतिष्याप्ति. निमिस therefore must be taken as essential for implication. The fran which is thus indispensable is a common property and it may consist of an attribute or action. Property is illustrated in 'गुणप्रणथिनी- In this through the force of the common property (i. e. property found in प्रस्तुत and अप्रसतुत) consisting of an attribute, viz., नुणप्रणयित्व, मुष्टिमाध्यमध्यस्व, and सुवंश्जत्व, which have two mean- ings, one connected with धनुर्वल्ी and theother with बी, धनुर्वक्री

UNMESHA VIII .- Samasokti. 613

is apprehended as characterized by the attributes of a woman, without giving up its own nature as it does in ya. Now the adjectives which are connected with mewa and अप्रस्तुत both may be either श्लिष्ट, औपम्यगर्भ, Or साधारण. In 'गुणम्रणयेनी-they are श्लिष्ट. In 'विशालवलभीभुजान्-they are औपम्यगर्भ. In this instance through the force of the commonness of attributes arising from the power of com- pounds shewing resemblance ( उपमासमास), viz., विद्यालवलमीभुजान् and others which may be dissolved either as विश्यालवलभी भुजेव (उपमितसमास) Or विशालवलभीसदृश्री भुजा (मध्यमपदलोपी) येषां तानू houses and flames are apprehended as characterized by the attributes of a नायक and a नायिका.

The ground of the implication of अप्रस्तुत from प्रस्नुत con- sisting of action is illustrated by 'विश्वाणनैस्तै :- In this कल्पकुम and लता are apprehended as नायक and नायिका through their having the common property of the action of speak- ing &c.

In 'धार्टी वीर-' adjectives are साधारण; i. e., they apply both to trees and a lover. The figure समासोलि is here set up by the compound qrereer: which may be dissolved either as थाखा एव भुजा: सेः Or शाखा भुजा: इव तैः; for भाकर्षण and other actions can be performed either by branches or hands. As there is neither साधक nor बाधक प्रमाण in favour of उपभासमास or रूपकसमास, or of उपमा or रूपक, we have a fusion of उपमा and रूपक caused by uncertainty about them (संदेह).

Where, however, there is a certainty about रूपक, even though there is a possibility of arriving at a common pro-

614 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Samasokti.

perty by dissolving the compound (containing the ) in another way, it does not become a ground for aaaifts. For as the second sense is suggested by एकदेशविवर्तिरूपक, समासोक्ति is useless or has no end to serve. In 'धावन्तीनरसिंह-' creepers are described as soliciting the wives of enemies through mercy. Mercy, a quality of animate objects, is conceived as --- existing in creepers and to establish its existence it is but proper that they should be described as friends. If &ya and समासोकि both suit the description, we should take रूपक and not समासोकिति. The compound प्रसूनेक्षणैः must be dissolved as प्रसूनान्येव ईक्षणानि तैः and not प्रसनानि ईक्षणानीव तेः; for the act of seeing can be accomplished by eyes and not flowers. We must therefore take the compound as favouring va. It is एकवेश्विव्र्तरूपक; because the superimposition of ईक्षण on प्रसून which is expressed suggests that of सखी on लत्षा and the ap- prehension of this रूपक becomes a ground for उम्पेक्षा which consists in the conception of mercy in creepers.

Through the very force of adjectives common to gera and अप्रस्मुत, समासोकि brings out the idea of the अपस्तुत or उपमान which is not expressed. उपमान therefore should not be ex- pressed. In the instance 'विधुरीकुर्वन् -: , the idea of the lover which is अप्रस्तुव is implied through the very power of common properties such as untying the braid of hair, de- stroying the painted marks on cheeks and so on. If there- fore उपमा is used, as in कामीय, there would a repetition of sense. उपमा therefore should not be employed where समासोकि has a scope. The second half of the आर्या should therefore be changed into 'हम्मीरमानमर्वन -.

UNMESHA VIII .- Samâsokti. 615

Mammata says that the introduction of उपमा into the pro- vince of समासोनि, which is a defect in समासोकि, comes under the general defect of अपुषार्यत्व or पुनरुक्तता. 'साधारणविशेषणवद्यादेव समासोफिरनुक्तमपि उपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुशदाने प्रयोजना- भावात् अमुपादेमता यत् तदपुष्टार्यत्वं पुनरुक्तता वा शोष: ।' काव्य० १०.

Thus समासोनि is based upon either श्लि् adjectives, or औपम्यगर्भ adjectives, or साधारण adjectives. Appaya Dikshita mentions a fourth kind of समासोकि arising from विशेषणसारूप्य. The instance given by him is the following verse from JHT. रामचरित

पुरा यत्र त्रोत: पुलिनमधुना तन्र सरितां विपर्यासं यातो घनविरलभाव: क्षितिरुहाम्।-

In this the description of the forest is प्रकृत, and through similarity with it is implied the history of towns and villages in which vicissitudes of wealth and progeny are caused. 'अत्न वनवर्णने प्रस्तुते तत्सारूप्यात् कुटम्बिषु धनसंतानादिसमृद्धयसमृद्धिविपयांसं भापस्य तत्समाश्रयस्य आमनगरावेर्वृत्तान्त: प्रतीयते ।' कुवल. This kind of समासोनि is mentioned by अप्पय्यदीक्षित alone. 'इयं चाप्पय्यदी- सितैरेवोक्त्ता नान्यैः।' प्रभा on प्रदीप. Jagannatha criticizes Appayya Dikshita as he does in many other places on the ground that this cannot be समासोकि; as similarity of adjectives which is the very soul of समासोक्ति is absent here. 'समासोक्िजीवातो- विशेषणसाम्यस्याघाभावेन समासोकिताया एवासपपनेः ।' रस०, P. 383. This criticism, however, is rightly not accepted by Nâgoji Bhatta. 'चिन्त्यमिदम्। विशेषणसाम्यगम्यसावृश्यगम्यस्वपि तच्वानपा- यातू ।।' Vidc रस०, P. 383.

616 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Parikara.

Bhamaha defines and illustrates the figure as under :- .

सा समासोक्तिरुडिषा संक्षिप्तार्या यया तथा। .

स्कन्धवानृज्ुरध्याल: स्थिरोडनेकमहाफल:। जातस्तरुरयं चोचे: पातितम नभस्वता ।।'

Udbhata's definition and illustration of the figure are given below :-

'प्रकृतार्थेन वाक्येन सत्समानैर्विशेषणैः। अग्रस्तु तार्थकथनं समासोक्तिरदाहता।। इन्त प्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीम्। तन्दी वनगसां लीनजटाघट्चरणावलिम।'. -- Pages 257-8. - --- . विलसति विशेषणानां- केनार्थिन: कुताः

When adjectives suggest another meaning than the one --- they express, the figure is परिकर. In समासोकि अप्रस्तुत विशेष्व is suggested by the force of adjectives common to ng and ------- अप्रस्तुत; while in परिकर adjectives are significant. They sug- gest some particular attribute in the परस्सुत विशेष्य and thereby heighten its beauty. As the suggested sense helps on the expressed sense, the figure is significantly called परिकर. 'एवं च प्रतीयमानांदस्य वाच्योन्मुतस्वात् परिकर इति सार्थक नाम। श्ल० सर्व०, P.94. In 'नरसिंह मरेन्द्रेण-), the adjectives नन्दनड्रमबाहुना and धनेश्ांशावतारेण suggest the king's generosity and opulence.

fdoai in the definition implies that there must be many significant adjectives to constitute the figure. Mammala

UNMESHA VIII .- Parikara. 617

and Vimariinikara also hold the same view. Mammata's de- finition is 'विशेषजैर्वत् साकूतेरनि: परिकरस्नु सा'. In the वृत्ति it is argued one might say that as adjectives that do not nourish the sense constitute a fault in meaning, called argerd, the use of adjectives that assist the sense simply removes the fault agerd and does not constitute a figure. Still when many adjectives qualifying one and the same noun are used, they give rise to a charm and hence it is that qftar is classed among figures. 'वदव्यपुटार्थस्य दोपताभिधानात् तन्निराकरजेन पुटार्थस्वी- कार: कृतः तथाप्येकनिष्ठत्वेन बटूनां विशेषणामामेवमुपन्यासे वैचित्यमित्यलंकार- मध्ये गणित: ।।' काव्यप्र• १० उ०. 'अत्र विमर्शिनीकारादय भठ :- "विशेष- पानां बहुस्मत्र विवकितम्। साभिप्रायविशेषणगतबदुत्वकृत एव चान्र वेचिभ्या- तिशय: । एकविशेषणं तु दोषाभावमाच्रत्यावकाघः ।।" Vide रस०, p. 387. Govinda, Nagoji Bhatta and Jagannatha, however, hold that even a single significant adjective may constitute this figure, that the figure is not in that case mere freedom from अपुषटार्थ fault-for that ( absence of the fault ) can be brought about even by dropping the adjective altogether-, and that charm is experienced even from a single significant adjective. 'ur निस्ये संध्यावन्दनादी दोषाभावस्याङ्गवैकल्येऽपि सिद्धी साङ्गतत्करणं फलातिघयाबैव तथा दोषाभावस्य विशेषणानपादानेऽरपि संभवेन साभिप्राथैकविशेषणनिबन्धन- समस्कारो पुरपद्गव हाते भाव:। कि च "सधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिव:" इष्यादी यत् सुधांशुकलितोन्तंस इति विशेषणामावेञ्पि तापहरणसामर्थ्यस्य साम- ध्यातिश बेनाण्यपप सेस्तविशेषणानुपादानेऽरपि न क्षतिस्तत्र तदविशेषणोपादानम. विकचमरकारबैवेति बोष्यम्।।' उद्यो०. Jagannatha also observes,

न सु प्रकृतालंकारशरीरमेव तरिति शकयं बक्तुमू ।।' Vide रस०, p.387. The 78

618 NOTES ON THE EKAVALi :- Parikarankura.

following is given by him as an instance in which one signi- ficant adjective constitutes the figure :-

अि लायण्यजलाश्य तस्था हा हन्त मीननयनाबा:। .. -- - दूरस्ये त्वगि कि वा कथवानो विस्तरेणालम्।।

Jagannatha's further remarks on this are worth quoting :- -..-- 'सुन्हरत्ने सत्युपस्कारकत्वनलंकारत्वम्। चमस्कारापकर्षकाभावत म रोषा- भावत्वम्। सदेतज्जर्मयं विविक्कविषयं यदि हेवावेकस्मिम् विषयविशेषे समाविशे- नदा का हानि: स्यात्। उपधेयसंकरेप्यपाध्यसंकरात्। यथा ब्राह्मणस्य मूर्खत्वं दोष: विद्या सु दोषाभावत्र भवति गुणभ्र तथेहाप्यपपस्तिः। न च दोषाभावतवा पराप्तस्थापि परिकरस्य किमित्यलंकारेषु गणनागौरवमिति वाच्यम्। उभयात्मकस्वेने- --- तरवैलक्षण्यज्ञापनार्थतया गणनोपपसेः । यथा गुणीभूतव्यङ्ग्यभेवतया संगृही- तापि समासोक्तिरलंकारगणनायां पुनर्गण्यते। यथा वा प्रासादवासिष गणितोड- प्युमयवासी भूवासिगणनायां पुनर्गण्यते तयेहापीति न कमिमिहोष:। अन्यया प्राचां काष्यलिङ्रमप्यलंकारो न स्यात्। तत्यापि निर्हेतुरूपदोषाभावात्मकत्वात् ।।' रस०, pp. 389-90.

The meaning suggested by adjectives is subordinate, as it strengthens the sense of the object under description. The verse in which this figure occurs is therefore not frarez, but गुणीभूतष्यङ्ग्य.

This figure is not dealt with by Bhamaha and Udbhata.

Pages 258-9.

ताबृकू किमपि-'मभिष्य प्रयन्ति-

If instead of adjectives being significant as in परिकर, the - --- substantive qualified by them is significant, the figure is

UNMESHA VIIL-Parikarankura: 619

called qffsust. It is thus the opposite of qftert and there- fore follows it in treatment. In 'नरसिंह नहीपाल-'the substantive frqum is significant. It suggests the idea of fitness for the purification of the three worlds by its flowing in them. Suggesting this sense it assists and beautifies the expressed sense. The suggested sense being thus subordi- nate to the expressed sense, this is no province of unfa; but comes under uofhracagra. The substantive in this verse . suggests a meaning by its etymological sense (ar as ffr: पथिमिर्गच्छतीति चिपथगा). Sometimes it may suggest a mean- ing by convention (रूवि or प्रसिद्ध). Here the substantive, though it is not used so as to suggest the meaning directly, suggests it by its conventionality. In 'नाथः काकोदराणां-', the substantives काकोदरनाथ and कार्जवीर्य suggest the idea of सहलमुखस्व and सहलकरस्व not by योग but by प्रसिद्धि and this suggested sense helps the development of and embellishes the expressed sense; for the intended sense is that if dvarT describes the virtues of Nrisimha with his thousand tongues and सहलार्जन writes them with his thousand hands, &c., then alone can the virtues be enumerated, not otherwise.

This figure is not treated of by Bhamaha, Udbhata, Mammata, Rajanaka Ruyyaka, and several other writers on poetics. Nagoji Bhatta says that it need not be taken as a separate figure, but simply as a variety of qrfa. 'a (i.e. in Mammata's definition of परिकर, viz. 'विशेषणेर्यत साकूतैरक्ति परि- करस्तु सः') विगेषजैरिस्टुपलक्षणं विशेष्यस्थापि। त्ेम साभिम्राने विश्ेष्बेऽमयबम्। नया " सवुनों पुकपार्यानां पाता देवणवुर्भुंज" इस्सन। अन पनुर्मुज इति विषेष्यं

620 NOTES ON THE EKAVALÎ :- S'lesha.

विशेषणशध्ययोरेकगरेपो वा (i. ८. विशिष्यते इति विशेषणं विशेष्यः विभ्िष्यते मननेति विशेषणम्)। उक्तिरित्यस्थार्थकथनमित्येवार्यः । एतेन "साभिप्रायविश्ेष्ये परिकराकुरनामा मिन्नोऽलंकार:"इत्यपास्तम्।' उद्यो०.

Pages 259-62.

बन विशेष्यविशेषणसाम्यं-काष्यमकाशकारस्य सिद्धान्त :-

When the resemblance between two objects is only verbal and pertains to both adjectives and the noun qualified by them, the figure is called q. It has two varieties; for the objects may be both प्रकृत or both अमकुत. Thus when not only adjectives, but even the noun qualified by them convey two meanings, both applicable to प्रकृत or to अपकुत, the figure is शर्लेष. It differs from समासोकि in as much as the resemblance pertains to both the noun and its adjectives, while in समासोकि it concerns adjectives alone. It is also different from geaar- गिता; because in सुल्ययोगिता the noun does not convey two meanings as in ». In this figure the noun qualified by attributes expresses two meanings referring to similar objects, i. e., to objects both प्रकृत or both अप्रकृत, and not to dissimilar objects also, one परकृत and the other अभकुत as Rajânaka Ruyyaka takes it. It has therefore two varieties only and not three. In 'कन्दर्पोदय"- ' the liberality and the bravery of Nrisimha are both to be described. The senses of friends and enemies are therefore both connected with the context. भवसो मिनेः is thus equal to भवतों मिनेर or भवसोऽ्मितै: मिन् and अमिन्र are both. प्रकृत and the adjectives

UNMESHA VIII .- Slesha. 621

fmmraafr &c. convey two meanings, one referring to मिने: and the other to भमिमे: This is therefore an instance of केवलप्रकृतगोचर: शलेप :. 'निजकरकलितस्वाहं-is an instance of केवलाप्रकतगोचर: श्लेप :; for in it विभावसु, which has two mean- ings,'fire and the Sun, and of which the attributes निजकरक- लितस्वाईं &c. convey two senses, one connected with fire and the other with the Sun, is represented as the उपमान of तेजस् and is therefore अप्रकृत.

Rájanaka Ruyyaka, as mentioned before, has a third variety of श्लेष, which is प्रकृतापकृतगोचरः. The following is an instance of it, given by him :-

स्वेच्छोप जातविषयोऽपि न याति वक्तुं वेहीति मार्गणश्यतैश् ददाति दुःखम्। मोहात् समाक्षिपति जीवनमप्यकाण्डे कर्षट मनोभव इवेश्वरवुर्विदग्ध:।।

Jagannatha also admits this variety. He gives the follow: ing instance :-

अलं हि मानी परिदीर्णगाय: समापित: फाल्गुनसंगमेन। अत्यन्त माकाङ्क्षितकृष्णवर्त्मा भीष्मो महात्माजनि माघतुल्य:।।

He remarks :-

'अत्र भकृताप्रकृतयो र्भीष्ममाघयोरश्लिष्टस्वाद्विशेषणानां च श्लिट्टलाङरवति तृतीयो भेद:। परं सूपमया संकीर्ण:। यदि च 'माघो महात्माजनि हन्त भीष्मः' हत्यप्रकुतांशमपि श्लेषभस्तं कृत्वा रूपकं क्रियते तयापि प्रकृतविधेष्यस्य माघस्या-

622 NOTES ON THE EKAVALi :- S'lesha.

म्लिटत्वाइलण्डित एव श्लेप:।न चान समासोकिपित अमितष्बय । अंत्रक- धर्मिणोऽपि शष्दवाच्यस्वात्। यम स्वमकुतध्यवहार एव सष्यशर्किक सहेतापि न स्वप्रकृतधर्मी तब्र समासोकेरिटे: ।' रस०, pp. 392-3.

Neither Mammata nor Vidyâdhara accepts this variety.

Where the expressive power of words is restricted to the sense of the object under description by context or other restricting causes, and where though it cannot consequently express the sense of the अप्रकत, the sense of the अप्कुत is ap- prehended, we have ध्वनि, as in 'हिरण्यकधिप-' Vide note P. 457.

श्लेष is divided into शब्दश्लेब and अर्थश्लेष. According to Udbhata and Rajanaka Ruyyaka qoar is that which resorts -- to शब्द, while अर्यश्लेष is that which resorts to भर्थ; for their theory is 'थोऽलंकारो बशश्रितः स तदलंकारः'. In practical life if -- - - -- an ornament is put on round the neck, it is called aaTdaTt and if it be worn on the ear, it is aurfanr. If therefore an अलंकार resorts to शब्द, it is शब्दालंकार,if to भर्थ, अर्थालंकार, and if to both, उभयालंकार. According to the maxim सकुटुचरितः श्रब्द: सकृदर्य गमयति, a word, uttered once, can convey only one meaning. If therefore a word simple or compounded, has more than one meaning, we must assume that there are as many words as there are meanings. 'अर्थभेदाच्छब्दभेदः. Words, which thus change with their senses, can sometimes be re- - peated, being made up of the same vowels and consonants and being exactly the same in स्वर (उदात्त, अनुवस or स्वरित), प्रयत्म (आभ्यन्तर and बाह्), स्थान &c. Sometimes they cannot be repeated, being different in स्वर, प्बत्न, स्याब &C. In the

UNMESHA VIIL-S'lesha. 623

former case they constitute भर्थशेष, in the latter case, शम्श्लेप. Thus when the difference of words is apprehended through the difference of suer &c., as it is different words that coalesce like lac and wood, the figure is called ar ; and it is also known as Fo4; for though the compounded word is the same, actual words that convey two meanings are different. Where, however, through the sameness of wam &c., the same word conveys two meanings like two fruits hanging from a stem, it is the meanings that coalesce and not the words. The figure is consequently called अर्थश्लेष and as the simple or compound word is not broken into two words different in प्रयस्न &c., it is also known as अभङ्गश्लेष. 'एष च शष्दाथोंभयगतत्वेन वर्तमानत्वात् निविधः। तनोदात्तादिस्वरमेदात् प्रय- त्भेदाच शब्दान्यत्वे शब्दश्लेषः। यत्र प्रायेण पदमक्गो भवति। अर्थश्लेषस्तु यत्र स्वरादिभेदो नास्ति । अत एव न तब सभक्गपदत्वम्। संकलनया तूभयश्लेषः ।।' अलं. सर्व०, p. 96. Udbhata too expresses the same view. His definition is :-

'एकप्रयत्नोच्चार्याणां वच्छायां चैव बिभ्रताम्।

अलंकारान्तरगतां प्रतिमां जनवत् पढ़ैः । द्विविधेरर्यशब्दोक्तिविश्िषटं तत प्रतीयताम्।।'.

मसीहारेन्दुराज, the commentator, explains this as under :-

'हह खल शब्दानामनेकार्यानां युगपदनेकार्थविवक्षायां हबी गति:। अर्थभेदेन वावच्छकश भिद्यन्ते इति भहोद्टस्य सिद्धान्तः। तनार्थभेदन भिद्यमाना: शब्दाः केचित् तन्मेण प्रयोकुं धक्या: केचिन्। येषां हलत्वरस्थानमयत्नादीनां साम्यं ते तन्त्रेण प्रयोकुं धक्यन्ते। यत्र तु हलामेकत्वानेकत्वरूपत्वात् स्वराणां चोदान्तत्वानु- सत्तत्वाहिना स्थानानां चौष्ठघदन्तौष्ठयत्वादिना मयस्नानां च लघुत्वालघुस्वादिना

i

624 NOTES ON THE EKAVALi :- Slesha.

मेरस्तेपां तम्मेण प्रयोग: कर्त्तमसबयः। साधारणरपल्वात् तन्बस्य। तटुकस। "साधारण भवेत् तन्मम्" इति। ऐवं यावस्थिते वे तन्नेणोचारनितुं सक्वन्ते दे एकम्रयत्मोद्यार्यास्तपून्धे सत्वर्थम्लेपो भवति। तटुक्म्। "एकमबत्नोच्यार्य- पाम्" इति। तया ये तेपामेवैकमवत्नोपार्याणां चब्शानां छायां साधृतवं विजति तटुपनिबन्धे च धब्दन्लिष्टम्। शकशन्तरे उच्यार्यमाणे साृश्यवदेमानुचारितस्यापि शव्दान्तरस्य श्लिष्टस्वात्। तबुक्तम् । "तच्छायां चैव विभ्रतां स्वारेतादिगुणोरमि- नेर्बन्ध: म्लिट्म्" इति तथा "अर्थशब्शोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम्" इति ॥'.

Mammata's view is, however, different. According to him if an srnrt disappears with the change of words, it is worrwiart, and if it does not disappear even if words are changed, it is अथालंकार. The theory 'योऽलंकारो वदाम्म्ितः व adtt:' is not accepted by Mammata. He holds that not आाश्रयाश्रविभाव, but अन्वय and ध्यतिरेक must be looked upon as a test for deciding whether a Guna, a Dosha, or an Alankara belongs to words, or to sense, or to both ; for even if srwar- श्रविभाव be admitted as the test, we shall have finally to resort to मन्वव and व्यतिरेक, since आश्नयाश्रयिभाव does not exist inde- pendently of अन्वय and ग्यतिरेक. 'काव्ये दोषगुणालंकाराणां सब्दायों- भयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः। निमित्तान्तरस्थाभावात्। ततथ योऽलंकारो यहीयान्ववव्यतिरेकावनुविधत्ते स वहलंकारो ष्यवस्थाप्यत इति। ...... । योऽलंकारो यदाश्रितः स तदलंकार इत्यपि कल्पनायामन्तयष्यतिरेकावेष

एव परस्परष्यतिरेक्रो ज्यायान्॥' काव्यप. १० उ०. Thus according to Mammata as stated above if a Guna, a Dosha, or an Alankara does not bear a change of synonymous words, in other words, if it disappears when a synonym is substituted for a word to which it pertains, it is called शब्दगुण, शब्वरोष, Or छब्दालंकार. While if it bears a change of synonym, that is, if it remains

UNMESHA VIII .- S'lesha. 625

even when a synonym is substituted for a word to which it pertains, it is called अर्यगुण, मर्थशोष, or अर्यालंकार. For instance, पटल, नाटल (भोअ:), and अनुमास concern words, while अपुटता, मोहल (अर्थस्योज:) and उपमा pertain to sense. In the follow- ing instance given by uxe ---

परभातसन्ध्येवास्वापफललुबधे हितप्रदा।। - ------ in which according to awट the first half contains अर्थशलेव and the second शब्दश्लंब, both the lines contain शब्दलेब according to Mammata; for the figure will disappear, if synonyms be sub- --- stituted for words in the first line. 'भ हि पर्यायाम्तरपरिवृत्तिसहत्वं नास्ति वस्य शळ्दगतत्वम्। यत्र तु वत्वहसं तवायगतत्वम्। यथा कटत्वायों शोषा: गाढत्वाइयो रुणा: अनुपासाइयोऽलंकारा: शब्दगताः। पर्यायान्तरेण तदर्या- पस्थापने तेषामसंभवास्। उदाहटते च "स्वयं च पछ्मवा-" इत्यादी दयोरप्यर्षयो:

स्वम् (as Udbhata takes it)। नन्वेवमर्यश्लेषः कि नास्त्येव। क एवमाह। कस्वर्रि तस्य विषयः। यत्र पदपरिवर्सनेप्पि न श्लेषभङ्ग:। यथा-

अहो सुसदशी वृत्तिस्तुलाकीटे: खलस्य च।।

अत्र स्तोकेनेत्यादिपदस्थानेऽ पाविपदमकेपेऽपि न श्लेषभङ्गः ।' काव्यप०, pp. 352-3.

विद्याधर agrees with उडट and अलंकारसर्वस्वकार. Udbhata thinks that this figure has no independent scope and therefore acts as an invalidater (a) of all figures by the maxim 'बैन नापाझे यो विधिरारम्यते स तस्य प्रतिबन्धक'।' Udbhata's commentator Prattharenduraja remarks, 'एतच श्लिष द्विविघमण्यु- 79

626 NOTES ON THE EKAVALI :- S'lesha.

पमाद्यलंकार प्रतिभोत्पाठमद्वारेणालंकारान्तरतां प्रतिपथ्रते। अतोSनेनानवक्ाघ्त्वाह स्वविषये अलंकारान्तराण्यपोद्यन्ते। तेपां विषयान्तरे सावकाश्त्वाद्। तडुकम्। "अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनबत् पदैर्द्धिविधे:" इति। अलंकारान्तराणमथ प्रतिभामानं न तु परबन्ध इत्यर्य: l'. Thus, for instance, according to Udbhata, in the verse 'स्वयं च पत्रवाताम-', श्लेप is the cause of generating the idea of उपमा. 'एतयोश इयोरप्वर्थश्लैपसब् लेपयोरुपमान्नतिमोत्पत्िहेतुत्वम्।' प्रती० For here गौरी is उपमेव, प्रभातसन्ध्या, उपभान, इव, उपमाद्योतक, and साधारणधर्म only verbal, since प्रश्ववाताम्रभास्वत्करविराजिनी has two different meanings when construed with गौरी and प्रभातसंध्या. This is not there- fore उपभा, but श्लेष generating the idea of उपमा. 'शरष्दष्यतिरेकंण मु साधारणो धर्मोडर्याधिकरणोऽन न विद्यते। तेन नेयमुपमा अपि तु श्लेष उपमात्र- निभोत्पत्तिहेतुः ।' मती०. In

'इन्दुकान्तमुखी खिग्धमहानीलशिरोरहा।

श्लेष generates the idea of रूपक and in

अपारिज्ञातवान्तोपि नन्दनश्रीरभृंवि स्थिता। अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलक्वावण्यविन्दुका।।'

श्लेष generates the idea of विरोष.

This view of Udbhata is, however, refuted by Mammata. He says साधर्म्ब alone is sufficient to constitute उपमा. As a common property consisting of an attribute or an action constitutes vqar, so does likewise a common property con- sisting of the same word conveying two senses. "कमलमिव मुल मनोज्ञनेतठ् कचतितराम् इत्यादौ मनोजत्वस्व सणस्य दीसषिकपावा किबाया

UNMESHA VIII .- S'lesha. 627

ना उ्रमकोर्ष साम्बे बथोपना निर्वहति तथा "सकलकर्ल पुरमेतज्जवं संमति सधां- दुविम्यमिष " इस्काययपि शव्दमानसाम्बेनापि सा अफव। साधर्म्जमानसथोपमा- प्रयोजकरवात्। तस्य चार्यऊपस्येव राम्रूपस्थाप्यविद्येषेण संभवात्।' काष्यम p. 353. Nor will it do to say that when the word expressive of common property is not used, as in कमलमिब मुखम्, we have उपमा and when it is used, we have शलेव. For then पूर्णोपमा will have no province; since when armuryd is used, there is no उपमा and when it is not used, there is no पूर्णोपमा. In verses like the following

देव स्वमेव पातालमाध्यानां त्वं निबन्धनम्। स्वं चामरमरुडूमिरेको लोकभयात्मकः ।।

if context does not restrict the sense to Vishnu or the king, y has a distinct province from ayar. If they are both found together, one helping the other, we have संकर of श्लेप and उपमा. We have, however, no such संकर in 'स्वयं च पळ्वाताम-' for on examining it critically it will be found that it contains उपमा and not शलेष as the predominant figure. It is predominance that settles a figure. aqHr is predominant here. श्लेष is subordinate; as it helps on उपमा ; for without r a common property is not arrived at and without a common property there can be no उपमा. 'उपपत्तिपर्यालोचने सु उपमाया एवार्यं विषयो न श्लेषस्येत्युक्तमेव। उपपत्तिश्रेयम्। व्यपवेशा: प्राधान्येन संभवन्तीति वस्मुस्थितिः। प्रधानं चात्रोपमा। श्लेषस्य तन्निर्वाहकत्व तरङ्रस्वात्। न हि शेषं विना समानशब्दवाच्यत्वलक्षणं साधर्म्यमुपमानिर्वाहकं निर्वहति। उपमा सु न श्लेपाङ्रम्। श्लेषप्रतीर्ति बिना सव्पतीत्यभावेन तदनुपकारकत्वादिति।।' काष्यम-, P.355. In 'अविन्तुसुन्दरी'-it is not श्लेप generating the notion of विरोध, but विरोध generating the notion of श्लेश; for

628 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Sleska.

the second sense is only apparent and is not developed and final. Not that words having two senses form espay here. विरोष is not necessary for शेष, but ेव for विरोष. विरोष is thus प्रधान, and श्लेष, भभ्त; and it is predominance that settles the name of the figure, 'भाधान्येन व्यपवेशा नवन्ति।'. The figure is therefore शलेपप्रतिभोत्पसिहेनुविरोष and not विरोधप्रतिनोत्पसिहेशशलेव. Nor can this be called शलेषाभात; because it is not accepted by any one like विरोधाभास. Actual विरोष is a Dosha and therefore विरोधाभास is accepted. Actual शलेष is not a Dosha. There is therefore no occasion for ेपाभास. Therefore in such places the figure >ेष is only subservient to another figure. "अवि- मुसुन्दरी मित्यं गलक्वावण्यबिन्दुका" इस्यन विरोधालंकारस्य (scil. भ्लेषवाधक- स्वम्)। न हानार्यदयप्रतिपाठकशब्दस्य श्लेयः। बिन्युसाहित्यरूपस्य द्वितीयार्यस्व पतिभामाचविषयस्य प्रोहाभावात्। नन्यमरूडोऽपि श्लेषालंकार आस्तां वियेधाभा- सवदिति चेु भवेदैवं यदि विरोधाभासस्य विरोधित्वमिव श्लेपाभासस्य श्लेपत्वमन- मसं कस्वापि भवेत्। न स्वेवम्। तस्मादेवंविधे विषये श्लेषमविभोत्पत्तिहेतुरलंक्ा- एन्तरं प्राधान्याछ् ।' काष्यम०, P.355.

Bhåmaha defines and illustrates the figure as under :-

'उपमानेन यतस्वमुपमेयस्य साध्यते। गुणक्रियाम्यां नाम्ना च श्लिषं तदभिषीयते।। लक्षणं रूपकेSपीव लक्ष्यते काममण्र सु। इटः प्रयोगो यृगपठ्पमानोपमेययोः॥ चीकराम्भोमवसृजस्तुका जलइदन्तिन: । इस्बन मेथकरणां निर्देधः कियते समम्।। भ्लेषादेवार्थवचसोरस्य च कियते मिर।

UNMESHA VIII .- Aprastutaprasamsa. 629

छायावन्तो गतव्याला: स्वारोहा: फलशविन:। मार्गदुमा महान्तत्त्र परेषामेव भूतये।। उम्रता लोकदविता महान्त: माज्यवर्षिण:। शमयन्ति क्षितेस्तापं सुराजानी घमा इव॥।

बहुसत्वाश्रवत्वाच सवृस्स्स्वमुदन्यता ।।'

Pages 263-5.

सामान्यविद्येपत्वे-सममेव प्राधान्यमाहु:

अप्रस्ततप्रशंसा is the opposite of समासोकि: for in समासोकि, अम- सुख is suggested from the description of प्रस्तुत, while in अप्रस्तु- तप्रशंसा, प्रस्मुत is suggested from the description of भप्रस्तुत. Here the description of अप्रस्तत is improper; because it is अप्रस्तुत (for what is अप्रस्तुत cannot be described). To bring about propriety in it, therefore, it must be taken to be imply- ing प्रस्मत. The प्रस्मुत, which is thus suggested, brings about the accomplishment of the अप्रस्तुत, which is expressed. It is therefore an instance not of ध्वान, but of वाच्यसिद्धपङ्रगुणीभूत- sgw in which the suggested sense is subordinate to the ex- pressed sense and goes to accomplish it. In the word anyea- सप्रशंसा, प्रशंसा does not mean praise. It is simply equivalent to कथन or description. Consequently, even though in the Karikd defining भप्रस्ततम्शंसा the expression of अप्स्तुत is not stated, it is implied through the power of resorting to the literal signification of अप्नस्तुतप्रशंसा, viz., अप्रस्तुतस्य प्रशंसा कथनम् Now if पस्तुत were to be implied from अप्रस्सुत without any connection, any thing might be implied from any thing and the definition would be thus open to the fault of अतिष्यापि

630 NOTES ON THE EKAVALI :- Aprastutapr:iamsa.

There must therefore be some connection which serves as a cause of our apprehending another meaning. The connec- tion between the two senses must be any one of the following three, the relation of general and particular, that of cause and effect, and that of similarity. There is no fourth con- nexion. When the relation is that of general and particular, either the particular may be implied from the general or the general from the particular. There are thus two varieties. In the causal relation also there are two similar varieties ; for either the cause may be suggested from the effect or the effect from the cause. But when the connection is that of similarity, there are no varieties. In all therefore we have five varieties of this figure. The instances given in illustra- tion of these varieties are sufficiently clear and need no com- ment. It must be noted, as Mammata and Jagannatha ob- serve, that when पस्मुत is suggested by अप्रस्तुत on the ground of similarity (ara), sometimes the sense of a sentence arises without the superimposition of the suggested sense on the expressed sense, sometimes by a partial superimposition of it, and sometimes by an entire superimposition of it. For instance, in the following verse

पुरा सरसि मामसे विकचसारसालिस्खलत्- परागसुरभीकृते पयसति यस्य यातं वयः । स पल्वलजलेऽधुना मिलदनेकभेकाकुले मरालकलनायक: कथय रे कथं वर्त्तताम्।।

the suggested sense of a man who had once seen better days having fallen into misery comes out without its superimposi-

UNMESHA VIII .- Aprastutaprasamsa. 631

tion on the expressed sense. In the instance, given in the book, 'asoftags°-' also no superimposition of the suggested sense on the expressed sense is necessary. But it is necessary in instances in which inanimate objects are addressed or represented as, otherwise regarded as animate. objects as in

'कस्लं भोः कथयामि हैवहतकं मां विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विहितं कस्मादिदं कथ्बते। वामेनाम वटस्तमध्यगअन: सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ।।'

'अत्र वाच्यशाखोटके संबोध्यत्योधारयितृत्वादिकमनुपपन्नमिति प्रतीयमाना- ष्यारोप: ।' काष्यप्०, p.400. As noted above, verses which illustrate अप्रस्तुतप्रथंसा are not व्वनिकाव्य, but वाच्यसिद्धधङ्गगुणीभूतष्यङ्रग्य. 'ध्वनित्वं तु नाभ। इहास्यन्ता- प्रस्तुतस्य ततत्वादेव वर्णनमनुचितमिति तन्नापर्यवसानात् तेन स्वस्योचितत्वसिद्धये ष्यङ्ग्यार्यस्य बलाइाकुट्टल्ेन वाच्यसिद्पङ्स्वास।।' उद्यो०.

According to आनन्शवर्धन and अभिनवगुप, in अप्नस्तुतप्रश्ंसा, the ex- pressed sense and the suggested sense are equally predomi- nant. 'अपस्ततप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावान्निमित्तनिमित्तिभाषा- शमिधेयमतीयमानयो: सममेव प्राधान्यम्।' Vide धवन्या० and लोचन on it pp. 42-4-

Bhâmaha defines and illustrates the figure as under :-

'अधिकारावपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या रतुतिः। अम्स्मुतप्रगंसेति सा चैवं कथ्यते यथा।। श्रीणितप्रणवि स्वादु काले परिणतं बहु। बिना पुरुषकारेज फलं पश्यत घाखिनाम्।।'

632 NOTES ON THE EKAVALi :- Arthantaranyasa.

Udbhata's definition of the figure is almost the same :-

अधिकारावयेनस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तातिः।

His illustration is :-

यान्ति स्वदेहेषु जरामसंप्रापोपभोक्कृकाः ।

Pages 266-7.

सामान्येन विशेष :- वाच्यावचनं स्थान्- -

Where a particular statement which is vea is strengthened by a general statement or a general statement which is aera ---- by a particular statement, the figure is अर्यान्तरन्यास. This figure follows अप्रस्मुतप्रशंसा in its treatment; because in it also apgena is mentioned. It is represented here as supporting the प्रस्तुत. The प्रस्सुत must be naturally such or regarded such by the speaker as requires to be strengthened (भनपपादतया समर्य- नाई) and the अप्रस्मुत such as can support the प्रस्तत. समर्थन is thus explained by Jagannatha. 'समर्थनं चेदमेवमनेवं वा स्यादिति संघ- यस्य प्रतिबन्धक इदमित्थमेवेति टृठप्रत्ययः । निश्रय इति यावत्।' रस०, P. 471. Sometimes a statement may be such that even a person of ordinary intelligence may believe it at once. It may require no strengthening. In such a case the consideration that it is not established and requires support is आहार्थ. 'यद्यपि शेषेण भ्रमो भवतीत्यर्ये (in Mammata's verse 'निश्देषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पिन्तोपहृत: शध्तिपुभ शाठ्समपि पीसम्॥') पामरस्यापि -- नानुपपत्तिसंभावना तथाप्याहार्या सा बोष्या H' उद्यो .. This figure differs

UNMESHA VIII .- Arthantaranyasa. 633

from saur in as much as in it what is clearly apprehended is supported, while in samTT, the clear apprehension of a certain thing comes from ध्याति which is implied. The पतीति there is thus srad. A certain thing which was not ascertained clearly is ascertained from sa which is implied or ex- pressed. 'साक्षाड् व्यास्यादेरनभिधानाइनुमानतो भेद:।' उद्यो०. The difference between this figure and qura is that in this figure the समर्थ्य and the समर्थक statements are respectively general and particular or vice versa, while in gera, both are general or both particular. 'दृष्ान्ते तु सामान्यं सामान्येन विशेषो विशेषेण सम- धर्यते इति ततो भेढ: ।।' उदो०. A noun used in the plural number serves the same purpose as when it is repeated ('बीप्सासमानफलं बहुवचमम्); and in भर्यान्तरन्यास the noun in the general state- ment must be used in the plural number or qualified by an adjective like सर्व so that ध्याति which shews invariable connection of the ष्याप्य and the ध्यापक (उपसंहार in सर्योपसंहाररूपा is equivalent to 'साकल्येन संबन्ध:'vide न्यायकोष p. 154) may be suggested. Otherwise there would be वाच्यावचन दोष, for which see arq 6th p. 177, notes p. 503.

In the instances given in the book, the particular is strengthened by the general and vice versa by resemblance (arerdfor ). In the following instances the support is given by contrast (वैधर्म्बेण).

गुणानामेव दौरात्म्याखुरि धर्यो नियुज्यते। असंजातकिणस्कन्ध: सुखं खपिति गौर्गलि: ।' 'भहो हि मे बहपराष्रमायुषा यरप्रियं वाच्यमितं मयेधशम्। 80

634 NOTES ON THE EKAVAL :- Arthantaranyasa. 1

स एव धन्या: सहड: परामवं जगत्बद्देब हि ने क्षयं गताः।।'

The contrast in these instances is clear.

If words like R, ug, are used in the supporting state- ment, the relation of the supporter and the supported is verbal, otherwise it is implied. 'अम हि बत बत इत्याऐे: पाविप- विकस्याभावे समर्थ्यसमर्थकभाव आर्य:। तत्सस्वे शाब्द: ।।' उय्यो.

Rajánaka Ruyyaka gives two other varieties, namely where the cause is supported by the effect or vice versa. But these come under काष्यलिड्. 'कारणेन कार्बस्व कार्येण कारणस्व वा समर्यनं नु काव्यलिङ्गस्य विषय इति बोध्यम्॥'उद्यो०. "वसु कारणेन कार्बस्य कार्बेज वा कारणस्य समर्यनम्" इत्यपे भेदडयमर्थान्तरन्यासस्यालंकारसर्वस्वकारो न्यरूपयठ् तभ। तस्य काष्यलिङ्गविषयल्वास। अन्यया "वपुःपापुर्भावाठ्- इति सर्वालंकारिकसिद्धं काव्यलिम्गोद्ाहरणमसगतं स्थात्।' रस०, p. 474

Though Dandin's definition of the figure is wide enough to include cases in which the cause is supported by the effect and vice versa, his instances make it clear that he does not include such cases in the figure. His definition which is frequently quoted by Mallindtha in his commentaries is

ज्ञेय: सोडर्यान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किंचन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुम:।।

The statement which is supported generally precedes that which supports it. Sometimes, however, this order is re- versed, as in the following instance :-..

UNMESHA VIII .- Arthantaranyasa. 635

प्रतिकूलतामुपगते हि विधी विकलत्वमेवि बहसाधनता। अवलम्बनाय दिनमर्सुरभू- भ पतिष्यत: करसहलमपि ।

The Sun-set is here weJa and therefore am. Bhojardja calls this विपरीतार्थान्तरन्यास.

Bhimaha defines and illustrates the figure as under :-

शेय: सोडर्यान्तरन्यास: पूर्वार्यानुगतो यया। परानीकानि भीानि विविक्षोर्न तव व्यया। साधु वा साधु वागामि पुंसामात्मैव शंसति।। दिशब्देनापि हेत्वर्थप्रयनादुक्त्तसिद्धये। अबमर्थान्तरन्यास: सुतरां व्यज्यते यथा॥। वहन्ति गिरयो मेधानभ्यपेतान् गुरूनपि। गरीयानेव हि शुरूनू विरभा्स प्रणयागतान्।।'

Udbhata's treatment of the figure is given below :-

'समर्थकस्य पूर्व यहचोऽन्यस्य प पृष्ठतः। विपर्ययेण वा यत् स्थाद्भिष्ृवदोत्तपान्ययापि या ।। . सेय: सोडर्यान्तरन्यास:'

Instances :-

'तभ्रास्ति बन्र कुक्ते लोको हत्यन्तकार्यिक:। एप सर्वोऽपि भगवान् बट्भूय स्म वर्सते।। प्रच्छन्ना शस्यते वृत्ति: ख्ीणां भावपरी्षिणे। परतस्ये धूर्जटिरतस्तमुं स्वीकृत्य भाटवीम्।।

636 NOTES ON THE EKAVALi :- Paryayokta.

इरोऽथ ध्यानमासस्यो संस्थाप्बात्मानमार्मना। विसंयदेद्धि प्रत्यक्षं निर्ध्यातं ध्यानतो न ,। अपशयचातिकश्टनि तप्बमानां तपांस्युमाम्। असंभाष्यपतीच्छानां कन्यानां का परा गति: ।।'

Pages 267-9.

वन व्यङ्ग्यत्य सतो हेतो :- -ध्वने: स्थितत्वात्-

--- When the cause, though suggested, is expressed in another ... way as effect, the figure is qafrm. It is treated here, be- cause it is one of those figures in which something is sug- ----- gested, which we are dealing with. कार्याभिधानमङ्गीमि: is put in the definition to do away with the apparent contradiction as to how that which is sugggested can be at the same time ex- pressed. It is suggested as cause and expressed as effect. In one of the varieties of अप्स्तुतपवंसा also, कार्य is expressed and कारण is ष्यङ्ग्य. What is then the difference between अप्रस्तुतम् शंसा and पर्यायोक? The difference is this that in अभस्तु- तप्गंसा, प्रस्तुतकारण is suggested from अप्रस्सुतकार्य, in other words, - - of the cause and the effect, one is wega and the other is अप्रस्तुत. While in पर्यायोक्त, both कार्य and कारण are प्रस्सुत. The reason why instead of the cause being expressed directly it is expressed as effect is that the effect is such as causes a greater charm than the cause, In 'अस्पृ्ाञ्जनसंपद :- 'the destruction of enemies is the cause of their having discarded collyrium and ornaments. The cause is suggested and the effect expressed. In fact, the cause is suggested through the expression of the effect. Moreover, the greatness of the

UNMESHA VIII .- Paryayokta. 637

power of king Nrisimha is the subject of description; and it is equally described through the cause, the destruction of enemies, and the effect, the doings indicative of the mourning of their widows. Both the cause and the effect, therefore, being the result of the greatness of Nrisimha's power, are ma or subjects of description. Still the effect is described and the cause left to be suggested; because the cause described through its effect is more charming than if it were described by itself or directly.

In the treatment of this figure, Vidyâdhara follows Alan- karasarvasvakara, who defines it as 'गम्यस्यापिभट्ग्यन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्।'. In the Vritti the question is raised as to how one and the same thing can be both expressed and suggest- ted; and the solution given there is that there is only one case in which the qsa or sagsa may be the same as area, viz., when the cause which is suggested is expressed through its effect. The cause also being aeaa and therefore fit for de- scription, the figure differs from अप्रस्तुतमशंसा. 'यदेव गम्यत्वं सस्वेवाभिधाने पर्यावोक्तम्। गम्यस्य सतः कथमभिधानमिति चेत् गम्बापेक्षया प्रकारान्तरेणाभिधानस्थाभावात्। न हि तस्यैव तदैव तयैव विच्छित्या गम्यत्वं वाच्यत्वं च संभवति। अतः कार्यमुखहारेणाभिधानम्। कार्यावेदपि तभर प्रस्तुतत्वेन वर्णनाईल्वात्। अत एवाप्रस्तुवप्रगंसातो भेद: ॥' अलं० सर्व०,P. III.

But the relation between the expressed and suggested senses may not necessarily be a causal one. Jagannatha mentions three varieties of the figure in the last of which the relation is other than causal. 'अर्ब चालकार: कचित् कारणेन वाच्येन कार्बस्य गम्बले कचित् कार्येण कारणस्य कचिटुमयोदासीनेन संबन्धि-

638 NOTES ON THE EKÂVALÎ :- Paryayokta.

मानेण संबन्धिमावस्य पेति विपुलूविषय।' रसक p. 415. These are illustrated as under :-

'मपकुर्बदिरनिस घृतराट्ट्र तवास्मजैः। उप्यन्ते मृत्युबीजानि पाण्डपुवेधु निमितम्।।'

Here the cause, मृस्युबीजावाप, is mentioned and the effect, कुलकब, is suggested.

पीडबन्तितरां तीव्रवरुणैर्वशनसतेः।'

In this the cause, death of enemies, is suggested from its effect, the enjoyment by them of celestial damsels, which is expressed.

'सुर्वाचन्द्रमसौ यस्य वासो रस्जयतः करेः। -- अदुरागं सृजत्यग्रिस्तं वन्हे परमेम्वरम्।।'

Here गगनाम्बरत्व and भस्मरागस्व which are suggested are ex- pressed in a more charming manner (भब्गी, पर्याय or प्रकार) as सूर्यचन्द्रकररज्यमानवख्तत्व and अगिसृज्यमानाद्गरागस्व; and the relation between वाच्य and व्यङूग्य is not causal. '(अम) पथ्ये सूर्यचन्रकर- रज्यमानवस्त्रत्वेम न कार्येण नापि कारणेन केवलं सहचरितेन गगनाम्बरलं गम्बते।।' rao, p. 415. In fact, as Mammata says, in this figure the ष्यङ्ग्य and the वाच्य, though the same, are not suggested and expressed in the same way. 'वदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यम्। बया ज व्यङ्ग्यं न तयोच्यते। काव्यम. १० उ०. In truth, as Jagannatha re- marks the ways of suggesting and expressing the same thing are manifold. "तदेवं संक्षेपतचिविध:। वाग्मग्गीनां सु पर्यालोचने एकस्मिजेव विषवेऽनन्तमकार: संपधवे किमुत विषयमेहे। बया-'इह भवदिरागन्तव्यम्'

.--

UNMESHA VIII .- Paryâyokta. 639

इति विपये 'अवं देशोडलंकर्नव्यः' इति 'पविनीकर्तव्य:' इति 'सफलजन्मा कर्रव्दः' इति 'प्रकाशनीय:' इति 'रेशस्वास्य भाग्या्युज्जीवनीयानि' इति 'तमांसि तिरस्करणीवानि' इति 'अस्मन्नयनयो: संवापो हरणीव:' इति 'मनोरयः पूरणीय:' इत्बादिः।।" रस०, P. 416.

In पर्यायोक्, though there is ध्यह्ग्ब, it is not predominant. It is subordinate to the area sense which is more charming than the ष्यक्ग्य sense. This is therefore no व्वनिकाव्व, but गुणीभूतष्यङ्ग्य. 'अस्मिमालंकारे व्यङ्ग्यं वाच्यपरम्। अप्रस्तुतप्रशंसायां जु वाध्यं व्यङ्ग्यपरम्। तेनायमलंकारो वाच्यसिद्धपङ्गगुणीभूतव्यङ्ग्यभेढ इति ध्वनि- कारानुयायिन: ।।' रस०, P. 414

Bhamaha defines it as under :-

'पर्यायोकं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते।'

Udbhatas's definition is the same; only he actually states the अन्यप्रकार.

'पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यषाचकवृत्तिभ्यां शन्थेनावगमास्मना ।।'.

Abhinavagupta remarks that if 'अभिषीयते' in this definition were to be explained as प्रतीयते प्रधानतया and if

भम धम्मिअ विस्सद्ो सो सुणओ भज्ज मारिभो देण।

were given as an instance, then there is no srnrt in the verse, the ष्यङ्ग्य being प्रधान or भात्मा and therefore भलंकारय. The poem is no longer गुणीभूतष्यङ्ग्य. It is included under ष्वति, in other words, it is ष्वन itself. Thus when in पर्यायोक्त the mugra sense is predominant, it is comprehended under

640 NOTES ON THE EKAVALi :- Paryayokta.

ध्वनि. ध्यनि, however, cannot be comprehended under that sort ...- of पर्थायोक which is considered as an भलंकार; for धान has wider ----- scope; it is महाविषय or व्यापक and is principal or अद्रिन ; while an भलंकार is not ष्यापक; nor it is अद्रिन, being subordinate to अलंकार्य or what is embellished. 'पर्यायेण प्रकारान्तरेणावगमात्मना -... ". व्यङ्ग्येनोपलक्षितं सधदभिधीयते तदमिधीयमाममुक्तमेव सत् पर्यायोक्तमेवाभिधी- बत इति लक्षणपढं पर्यायोक्तमिति लक्ष्यपदम् (Scil. in Udbhata's defini- tion of पर्यायोक्त quoted above)। अर्यालंकारत्वं सामान्यलक्षणं चेति सर्वे चुज्यते। यदि स्वभिधीयते इत्यस्य बलादूधायानममिधीयते प्रतीयते प्रधानतयेति उदाहरणं च "भम धम्मिअ-' इत्यादि तदालंकारत्वमेव वूरे संपश्नम्। आत्मतायां पर्यवसानात्। तथा चालंकारमध्ये गणना न कार्या।' and further on 'भातम- न्यन्तर्भावाशस्मैवासी ना्लकार: स्यादित्यर्यः।-। वादृघोऽलंकारत्वेन विवालषिव- स्तादृष्टे पवनिर्नान्तर्भवति। न सादृगस्मानिर्ध्वनिरुक्तः। ध्वनिर्हि महाविषय: सर्वभ भावाइयापक: समस्तप्रतिष्ठास्थानत्वाचाङ्गी। न चालंकारो व्यापकोऽन्यालंकारवस्। न चाड्गी। अलंकार्यतन्त्रस्वात्।।' लोचन on ध्वन्या, p.39.

For the portion of the text यदि पुनरिह ...... स्थितत्वात् compare the following from ध्धन्यालोक, p. 39 :-

'पर्यायोक्तेऽपि बदि प्राधान्येम व्यङ्ग्यस्वं तड् भवतु नाम सस्य ध्वनावन्सर्भाप:।

स्वान ।I'

Ancient writers like Bhâmaha did not consider sagua to be predominant in पर्यायोक्त. 'न पनः पर्योयोक्े भामहोदहतसटृसे व्य -- - --- .------ डूग्यस्येष प्राधान्यम्।' धवन्या., P. 39. Bhamaha's instance is :-

'टवाच रत्नाहरणे चैद्यं शार्ङ्गधनुर्यथा। गुहेष्वध्यसु वा नानं भुक्कुमहे यदधीविन:।। न भुञ्जते दविजस्वय. रखदाननिवृत्तवे।'

• UNMESHA VIII .- Vyajastuti. 64ť

On this अभिभवगुम्त remarks :-

"एतत्ि भगवद्वासुवेववचन पर्यावेण रसदानं निषेषयति। यत् स एवाह- 'तथ रसदाननिवृत्तये'इति। न चास्व रसदाननिषेषस्य व्यङ्ग्यस्य किचिचाद- स्वमस्ति येन प्राधान्यं रङ्क्येत। अपि तु तइपड्ग्योपोइलितं विप्रमोजनेन बिना बह्नभोजनं तवेवोक्तपकारेण पर्यायोक्तं सत् प्राकरणिकं भोजनार्यमलंकुरुते। तेन हस्य निर्विषं भोजनं स्विति विवाितमिति पर्यायोक्तमलंकार एवेति चिरन्तनानाम- भिमत हाते तात्पर्यम्।।" लोचन on वन्या०, P. 40.

The following instance given by Udbhata shews like that of Vidyadhara that कारण is गम्ब from कार्य

वेन लम्बालक: सात: करघातारुणस्तनः। अकारि भझ्नवलयो गजासुरवधूजन।। सोधपि बेन कुतः पुष्टवेहेमाप्येवमाकुलः। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मे मकरकेतये।।

Here the effects of गञ्ासरवष are described and the cause वध is suggested.

Pages 269-71.

यब मकान्तायां लुसौ-

If, when the praise of an object is commenced, censure is implied some how, or when the censure of an object is begun, praise is some how implied, the figure is व्याजस्तुति. It is thus of two kinds. The word 'कथाचत्' in the definition means 'disproved or refuted by another means of proof'. By 'means of proof' is to be understood 'the particular nature of the speaker or the person addressed, the context &c.' 'ममाणान्तरादिति वक्तृवाच्यप्रकरणादिपर्यालोचनास्मनः ।' अलं० विम०, Vide 81

642 NOTES ON THE EKAVALi :- Vyajastuti.

भ्ल० सर्व., p. II2. When an object is desired to be censured, its praise which is begun being refuted by the context, ends in censure or conveys the ultimate idea of censure, Similar- ly when an object is desired to be praised, its censure being disproved by the context, ends in praise. The figure, being thus based upon the peculiar charm of praise and censure, is different from अभरमुतप्रपांसा. In both प्रस्मुत is implied from the description of भम्स्मुत; but in ध्याजस्तुति, some thing additional, vंz., प्रस्तुतनिन्दा, is implied from अपस्तुतस्तृति or प्रस्तृतस्तुति is implied from अप्रस्तुतनिन्य. Moreover in ष्याजस्तुति there is no causal relation, or the relation of general or particular, or that of similarity between परस्तुत and अभ्रस्तुत as there is in अप्रस्तुतप्रशंसा. The two varieties of the figure are to be ex- plained by dissolving the compound ब्याजस्तुति in two ways; viz., व्याजेन स्तुति: or ध्याजरूपा स्तुति: ध्याजेन means निन्दामुखेन. Thus ष्याजेम स्तुति: means praise implied from censure and ष्याअरूपा स्तुसि:, censure implied from praise, ष्याजरूपा being equivalent to भलीका or भसस्या. The title of the figure is thus significant in both the varieties; and the figure has no third variety. In 'प्राणेश्वर-'there is outward praise (आामुखे स्तुविः) and final censure (पर्ववसाने निन्दा) and vice versa in the .verse 'RFmafl :- '. In both, the suggested sense is not predomi- nant, but simply goes to embellish the expressed sense. This is therefore no ध्वान but गुणीभूतष्यङ्ग्य. 'नास्या ध्वनित्वम्। तब्र हि निर्याधेन वाच्येन व्यञ्जनयाडर्यान्तरावगतिः। न चैवं प्रकते। बाधेन लक्ष- मापसराह। उपकुतं बह्टु नामेत्यादिवत् इति बोध्यम्।।' उद्यो०. Vide also रस.,P. 416. 'वनौ हि निर्याेन वाच्येनागूरणमहिम्नार्यान्सरमयगम्बते। न चैवं प्कुते।'

UNMESHA VIII .- Akshepa. 643

Bhamaha's definition and illustration of the figure are as under :-

दूराधिकगुणस्तोनध्यपवेशेन सुल्यता। किक्िद्विधित्सया निम्श व्याजस्मुतिरसी यथा।। राम: सप्ाभिनम् सालान् गिरि क्रोअ भृगूस्तम:। शतांशेनापि भवता कि तथो: सकृशं कुतम्॥

Vamana's treatment of the figure is as under :-

His Sutra is :- "संभाव्यविधिष्टकर्माकरणानिन्दा स्तोचार्था व्याजस्तुतिः।।" ४३२४. The Vritti runs thus :- 'अत्यन्तगुणाधिको विशिष्टस्तस्य च कर्म विश्िट्टकर्म तस्य संभाध्यत्य कर्तु धक्यस्याकरणान्निन्दा विघिट्टसाम्यसंपादनेन स्तोचार्था व्याजस्तुतिः।'. The instance given is :- 'बबन्ध सिन्धुं गिरि- चक्रवालैर्विभेट समेकगरेण सालान्। एवंविधं कर्म ततान रामस्ख्या कुतं तन् मधेद गर्द: ।'

Udbhata's treatment of the figure is shewn below :--

शब्द शक्तिस्वभावेन यब निन्देव गम्यते। वस्तुतरमु स्तुति: श्रेष्ठा व्याजस्मुतिरसी मता।। विगनन्योपभामेतां तापर्की रूपसंपदम्। मेलोक्येऽव्यनुरूपो यहरस्तद न लभ्बते।।

Pages 271-75.

कमपि विश्ेषं वसुं -- अवं चाक्षेपसमानव्यायेनाच निरूपित :-

The semblance of the denial or suppression of what has already been said or is about to be said to express something particular about it constitutes the figure called snary and is thus of two kinds, (1) pertaining to what has already been

644 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Akshepa.

said, and (2) to what is to be said. Here the denial of an object under description which from its very nature is desired to be mentioned is objectionable and being objectionable it finally conveys the idea of the semblance of denial and thus implies affirmation. Thus the denial which is apparent being two-fold in as much as it pertains to the object under description which has already been mentioned or is about to be mentioned divides arrirq into two varieties. In the first variety which pertains to what has already been mentioned, sometimes the object itself is denied and sometimes its mention. It is thus of two sorts. In the variety dealing with what is about to be described, the mention of the object and not the object itself is denied. But here also sometimes the -. mention of what is desired to be expressed generally is denied and sometimes it is partly denied, that is, a part of what is ! desired to be expressed is mentioned and a part withheld. This variety also is thus of two kinds. eiy has conse- quently four varieties, which are instanced in the text in order. In 'नाहं वृती भवामि-'which is said by a पृत्री, the object udher which has already been mentioned is denied. The denial therefore becomes objectionable and ends in the semblance of it or implies affirmation, suggesting a particu- lar meaning, viz., not being given to tell a lie as a yat gene- rally is. This suggested meaning simply goes to embellish and develop the expressed sense, confirming the truth of the opening of Sun-lotuses, the closing of Moon-lotuses, the delight of Chakravaka birds and the effulgence of Sun-gems caused by the heat of the bodies of the wives of your enemies.

UNMESHA VIII .- Âkshepa. 645

The mention of the object is denied in 'fer ei g :- '. Here the mention of king Nrisimha being merciful, well- behaved, obeyed and free from slaughter, which is put forth in the words कपालम्, सद्सम्, भज्ञा, and हिंसाशून्यं मनः, is denied and goes to suggest a particular meaning namely the extra- ordinary heroism and generosity of the king. In the denial concerning what is about to be said, the denial of the men- tion of what is generally accepted is illustrated by 'arui adreres-'. Here the mention of what is about to be said, that is, वश्यमाणार्थ, generally accepted in the words 'भयं जनः किचिदुद्ीरविष्यति' is denied in the words 'उदीरणेन किम्'. Thus here the denial of the mention of what is desired to be ex- pressed generally, is objectionable and ends in affirmation, suggesting the particular sense of the beloved having resolved to put an end to her life. The last variety of particular denial is instanced in 't: f faoar :- '. Here a poet says to king Nrisimha, 'your glory is difficult to be imitated by others ; how much then can I describe it !' Hence a part of it is described by comparing him to the Moon, the Sun, and Krishna and a part is denied, and it suggests the parti- cular sense of the praise of glory in its being indescribable.

It will thus be noted that to constitute this figure denial must be apparent and must end in affirmation. In other words, we have sTdg where affirmation is implied from negation. Where, however, denial is final, this figure does not exist. In 'er Td-' the Kalpa tree is first advised to practise penance to secure liberality like that of Nrisimha and then not advised to do so; because such a

646 NOTES ON THE EKAVALi :- Akshepa.

liberality is hard to attain even by penance. Penance is thus first affirmed and then prohibited and the prohibition, which is final, is in itself charming without implying affirma- tion ; for it suggests that the liberality of king Nrisimha is really extraordinary.

We have so far treated of serq consisting in the semblance of the denial of what is desired to be expressed ending in its affirmation. Another sort of amiq consists in the semblance of the affirmation of what is not desired to be expressed ending in its denial. The affirmation of what is not desired to be expressed is from its very nature disproved and there- fore implies its denial. The word aig meaning that which implies or suggests something is thus significant in both the varieties of the figure. 'स्वं चद्च्छसि गच्छ-'is an illustration of the figure. Here the setting out of the lover is disliked by his beloved. When therefore it is outwardly approved, then this affirmation of what is not desired to be affirmed ends in the semblance of it. Moreover, it goes to suggest the denial of his setting out, by shewing that Nrisimha kills those enemies who face him on the battle-field. This variety is represented here; because in it also as in the first variety something is माक्षित or suggested.

Våmana has another kind of wrerr altogether. It corres- ponds to adfiq of later writers on poetics. His difinition is, "arariyNTdT:" wion. The. Vritti on this Sutra runs thus :- 'उपमानस्याक्ेपः प्रतिषेध: उपमानाक्षेप: । तल्यकार्बार्यस्य नेरयंकम- froara1'. That is, when ayur is shewn to be useless as its

------ " --

UNMESHA VIII .- Akshepa. 647

function is served by another object (उपमेय). The instance given for it is :-

तस्वामेन्मुलमस्ति सौम्यसुभगं कि पार्वजेनेन्दुना सौन्दर्वेस्य पदं दृधो च यि चेतु कि नाम नीलोस्पलै: । कि वा कोमलकान्तिमि: किसलबे: सत्येव तनाधरे

The Sutra is also explained in another way. अक्षप consists also in the implication of उपमान. 'उपमानस्थाक्षेपतः प्रतिपत्तिरित्वाप सूनार्य:।. It is instanced in

ऐन्मरं धमु: पाण्डुपयोधरेण

पसादयन्ती सकलक्कमिन्दुं तापं रवेरप्यधिकं चकार॥।

The note on it is :- 'मन शरदेश्येव इन्दु नायकमिय रवे: प्रतिनायक- स्वेवेस्युपमानानि गम्बन्त इति ॥'. This is समासोकि according to later writers on poetics.

Bhdmaha defines and illustrates the figure as under :-

प्रतिषेध इवेष्स्य यो विशेषाभिषित्सया। आाक्षेप इति सं सन्तः शंसन्ति द्विविधं यथा। अईं स्वां यदि नेक्षेय क्षणमप्टस्सका ततः।

स्वविकरमाक्रान्तभुवभिनं यम्र तवोद्धति:। को वा सेतुरलं सिन्धोर्विकारकरणं प्रति।।

Udbhata's definition of the figure is almost the same as Bhåmaha's.

648 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Akshepa.

प्रतिषेध इवेटस्व वो विश्ेषाभिषित्सवा। आक्षेप हाते तं सन्त: संसन्ति कवयः सदा।। वश्यमाणोक्तविषय: स च दिविध इष्यते। निषेषेनेय सकून्धो विषेयस्य व कीर्तितित:।।

The instances given are :-

अहो स्मरस्य माहात्म्यं यटुद्रेऽपि दघ्ेटृथी। इयशस्तां समुद्राम्म: कुम्भेरमातं तु के वयम्।।

This is वश्यमाणविषयाक्षेप. उक्तविषयाक्षेप is illustrated as

under :-

इति चिम्तवतस्तस्य चिन चिन्तावधिर्म बस्। क वा कामविकल्पानामन्त: कालस्य पेसित:।।

In this figure also the suggested sense is not so charming as the expressed sense, and is therefore subordinate to it. The poem which contains this figure is therefore not mna, but गाणीभूतष्यङ्ग्य. 'भाक्षेपेऽपि व्यहग्यविशेषाक्षेपिणो वाच्यस्येव चारल्वम्। पाधान्येन वाक्यार्थ आक्षेपोक्तिसामथ्यदिव सायते । तनर शब्दोपारूडरूपो विश्ेषा- भिधानेच्छया प्रतिषेधरूपो य आक्षेप: स एव व्यक्ग्यविश्ेषमाक्षिपन् मुख्य काव्य शरीरम्। चारुत्वोस्कर्षनिबन्धना हि वाच्यव्यङ्ग्ययो: प्राधान्यविवक्षा।।' धवन्या०, pp. 36-7.

Pages 276-8.

विलसदिरोधगर्म-जागरूकस्वात्- -

Now comes the turn to take up those figures which are grounded upon opposition, after the treatment of amarq in which opposition is implied ; as the denial of what is desired to be expressed and the affirmation of what is not desired to

UNMESHA VIII .- Virodha. 649

be expressed are from their very nature disproved and imply the opposite. Of the figures based upon opposition fady is first taken up. When opposition between two objects is apparent, we have विरोध. It has ten varieties; for जाति may be described as apparently opposed to आति, गुण, किया, and ड्रष्य; or गुण to गुण, क्रिया, and द्रव्य; or क्रिया to क्रिया and ड्ृष्य; or द्रष्य to ड्ृष्य. If the opposition between objects which appears on the surface is final, it grows into a Dosha. If, however, opposition can be reconciled, it is merely apparent and con- stitutes the figure. विरोध or opposition is either मरूट or अमरूढ. It is प्ररु when it cannot be explained away, or is not apparent, but final. This constitutes a Dosha. It is waa when it can be explained away and is thus apparent. It is this sort of fady that constitutes an Alankara. 'a

शोषस्य विषय: द्वितीयश्रालंकारस्य। अत एवेंमं विरोधाभासमाचक्षते। आा ईषद्रासत इत्वामास:। विरोधन्चासायाभासमेति। भामुल एष प्रतीयमानो सगिति जायमाना- विरोषबुद्धितिरस्कृत इति यावत्। तनापि कार्यकारणादिबुदयनालीडो विरोधानासी विरोधालंकार:। तदालीटस्तु विभावनादिर्वक्यमाण: ।।' रस०, P. 427.

The instances given in order are plain. It should be noted that this figure requires that the object in which two things (जाति, गुण, क्रिया or ड्रृष्य) are represented as apparently opposed must be the same. If the objects are different, we have other figures, such as असंगति. विषय means अधिकरण or स्थान.

Bhâmaha defines it as under :-

गुणस्य का क्रियाया वा विरुज्धान्यक्रिया मिद्दा। या विशेषाभिधानाय विरोधं वं विठुगुंधा:।। 82

'650 NOTES ON THE EKAVALI :- Vibhavana.

Udbhata's definition is almost the same :-

गणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावच:। यदिशेषाभिधावाय विरोष वं प्रचक्षते।।

His instance is -

यदा मां कि करोम्येप वाचालयति विस्मय:। भवस्या: कायमाकार: केदं तपसि पाटवम्।।

Pages 279-81

असति पसिद्धहेती- प्रभावितेति संकर:

The manifestation of the effect in the absence of a well- known cause of it constitutes the figure fooar. The effect is invariably associated with its cause by positive and nega- tive concomitance (अन्वय and ध्यतिरेक). In other words, wherever there is ar, there must be anror and wherever there is कारणाभाव, there must be कार्याभाव. As the effect thus follows the अन्वव (बत्सस्वे वत्सत्वं सोऽन्वय:) and the ष्यतिरेक (बदसस्वे बहसस्ं a cafaria: ) of cause, when the effect is represented as taking place without its cause, there is apparent contradiction and to remove this contradiction we must invariably resort to some cause other than the well-known; otherwise we can- not do away with contradiction. Thus the absence of cause is not real; for though the well-known cause is absent, another is present. The figure is therefore significantly termed fanr ; for in it the effect is manifested in a peculiar manner, viz., without its well-known cause. 'fermm सूक्ष्मकारणवज्यात् कार्योत्पत्तिर्विदिष्तया कार्यभावनादिभावना॥' अलं० सर्व०, संजा० One (a पूर्वपकिन्) might say that since the effect is

4

UNMESHA VIII .- Vibhavana. 65I

represented as produced without its cause, opposition is apparent, and the apparent opposition between the effect and the absence of its cause is removed by putting forth a cause other than the well-known. As therefore opposition is apparent and can be reconciled, the figure should be de- signated विधेधाभास and not विभावना. This allegation of the Tafna can be thus refuted. When two objects. of equal strength are represented as opposed to each other, the figure is विरोष. In विरोष therefore two objects of equal strength are apprehended as opposed to each other. While in RmeT the effect is apprehended as disproved by the absence of cause, but the absence of cause is not disproved by the effect. 'प्रामाणिकत्वाइलिना कारणाभावेन कार्यमेव वाध्यते न तु कारणाभाव:।।' अर्ल० सर्व०, संजी०. कारणाभाव is stronger, because it is real, while कार्य is weaker, because it is not real, but conceived. 'तब व कार्योघ्: कारणाभावरूपविरोधिनो बाध्यतयेव स्थित: न बाधकतया। कार्योद्यस्य कल्पित" स्वात् कारणाभावस्य व स्वभावसिदस्वात्। अत एव कार्याशो रूपान्तरेण पर्य- वस्यति ॥'रस०, p. 432. In विभावना, there is opposition between the absence of the cause and the effect. But as the absence of the cause is represented first, and is real, it is stronger than the effect and the effect is therefore apprehended as disproved by it. 'बनु कारणाभावे कार्योल्पत्तौ स्फुरितस्य विरोषस्य मसिद्धा- तिरिनेन कारणेन परिहारादविरोधाभास एषायमिति चेन्न। समबलबोः परस्परविरोधे तर्स्वीकारात् । इह दु कारणविरहेण कार्यमेव वाध्यत्वेन गम्बते। नत्तुवेन कारणविरह इति विशेषात् ॥।' उदे० A similar difference is found between विरोध and विशेषोकि: for in विशेषोंकि the non-produc- tion of the effect though causes exist is more powerful than the causes and it therefore disproves the causes. Thus in

652 NOTES ON THE EKAVALI :- Vibhavana.

frar, both the objects that are opposed to each other are वाध्य and both are बाधक; while in विभावना, कारणाभाव is वाक and कार्य is बाध्य and in विशेषोक्ति, कार्याभाव is बाधक and कारणसत्ता mrz. The following verses shew the difference between विरोध and विभाषना :-

'कारणस्य निषेधेन वाध्यमान: फलोदयः। ! विभावनायामामाति विरोषोऽन्योन्यवाधनम्।। भती पूरविभेशेडस्या विरोधेन व्यवस्थितः ।'

विभावना is divided into मालारूपा and केवला and each of these may be उक्तनिमित्ता Or अनुक्निमित्ता. 'अयस्ञः स्वरलोक :- is an instance of मालारूपा अनुक्निमित्ता विभावना. In this स्वलोंक, सुकक सुधासार, फल, सामाज्य, and निधि are represented as effects that take place without their well-known established causes, such as यक्, तपा, भम्र, कुसुम, चौर्य, and खनन. These effects are shewn as identical with king Nrisimha by रूपक ; for as उद्योककार says, 'सर्वया कार्योप्ेडभेदयुद्धिर्विभावनाजीवितम्। सा च कंचिततिभयोत्तया रचिदरपकेणेत्यन्यत।।'. The निमिन्त or the object why the effect is represented as taking place without its well-known cause or a cause, other than the well-known, of the effect, is here निरततिशबसुखजनकत्व which is not expressed. 'भूत्या भासय-' is an instance of कवला उक्तनिमित्ता विभावना. Here the effect, vis., the knowledge of Nrisimha as God S'iva, is represented as produced without its well-known causes, vix., putting on ashes on the body &c. The other reason which accounts for it is the fact of Nrisimha towering above all men, This निमित्त is here expressed by the word लोकोमुङ. Moreover, bere the two meanings of भूति &c., conveyed by शेब, are identifed

UNMESHA VIII .- Vibhavana 653

by अतििबोकि. Thus there is a fusion of the figures विभावना and भतिश्बोि set up by the idea of श्लेप.

Bhamaha treats the figure as follows :-

क्रियावा: प्रतिषेषे का तत्फलस्य विभावना। ज्ञेया विभावनैवासी समाधी सुलभे सति॥ अपीतमत्ता: शिखिनो दिशोऽनस्कण्ठिताकुलाः।

Udbhata's definition of the figure is exactly the same as that of Bhamaha. His instance is :-

अङ्गलेखामकाइमीरसमालम्भनपिञ्चराम्। अनलक्तकवायाभामोष्ठमुद्रां च बिभ्रतीम।।

As stated above, though in this figure the effect of the well-known cause without which it is represented to take place is different from that for which another cause has to be assigned to remove the apparent inconsistency, they are considered as one by अभेवाध्यवसाय. Thus for instance in the above verse the yellowness of Parvatt is different from the yellowness caused by saffron. But they are identified. The commentator Prattharendurdja observes, 'अभ प कुङ्कमादि- सम्पाधेन पिञ्जरत्वाविना उपमानभूतेन स्वाभाविकस्य पिञ्जरत्वाहेरुपमेयभूतस्याभे- वाध्यवसायोऽविभ्ययोत्तया द्रट्ष्य: ।।'.

It may be noted that the word firar in Bhamaha's definition as well as in Mammata's definition ( 'क्रियायाः प्रतिषेधेऽि फलष्य- निर्विभावना') is used in the sense of हेतु; for according to grammarians an action alone constitutes a हेतु. प्रदीपकार says, 'वेयाकरणमते क्रिवेव हेनसित क्रिमेत्युकम्।' Rajanaka Ruyyaka

!

654 NOTES ON THE EKAVALI :- Viseshokti.

also notes, 'हह च लक्षणे ( His definition is 'कारणाभावे कार्बोल्पति- र्विभावना) बधप्बन्बे: (i.c., as by Bhamaha, Udbhata, and Vamana) कारणपढस्थाने क्रियामटणं कुतं तथापीह कारणपदमेव विहितम। न हि सवें: करिया- फलमेव कार्यम-्युपगम्बते। बेबाकरणेरेव तयाम्ुपगमात्। अवो विशेषमनपेक्ष्य सामान्ये कारणपदमेवेह निर्दिटम् ।।' अलं० खर्प०, p. 125.

Pages 281-84. ---

If notwithstanding that causes are ready to bring about the effect, the effect is not produced, the figure is favifs. Here if all the preparation, though existing, does not bring about the effect, the preparation itself some how or other does not exist. If it be said that it is to convey some peculiar meaning that the effect is represented as not pro- duced even though the causes competent to produce it are present, then the word fenqifs becomes significant in as much as the effect is thus represented to convey a particular meaning. Here the reason why the effect is not produced even though the causes are present may or may not be ex- pressed. It has thus two varieties, उक्तनिमित्ता and भनुरूनिमिचा. The first is instanced in 'अयं स ते पीर-' Here though the Sun of Nrisimha's glory rises, the lotuses of the eyes of the wives of enemies do not expand. The effect is thus not produced even though all the preparation for it is ready. The figure is consequently विशेषोकि and it is उक्तनिमिता; be- cause the reason why the lotuses of the eyes do not expand even if the Sun of Nrisimha's glory rises is expressed in the word ftygerftarg. The lotuses of the eyes do not rise; be-

UNMESHA VIII .- Viseshokti. 655

cause they were eyes of the enemies. Moreover, we have here a fusion of the figures fdvies and yn, the former being based upon the latter. As wonder is produced, be- cause the Sun does not expand lotuses and not because he does not expand eyes, the word sarsr, and not ar in the compound amarina: must be taken as the principal word. The compound amrausnq: must therefore be taken as a मयूरष्यंसकाहि compound favouring रूपक and not उपमितसमास favouring उपमा. In 'उत्तिष्ठ कन्दखननाय-'the effect, viz., go- ing to a forest, does not take place, even though the causes, sending him there and inviting him there, are present. The figure is therefore विदयेपोक्ि and it is अनुकनिमित्ता; because the reason why the effect does not take place even though the causes efficient to produce it are present, viz., the fear of Nrisimha generated by the remembrance of the power of his bow, is not expressed but implied. As in frroar in which the effect is represented as produced without its cause, the absence of the cause may be represented by putting forth an opposite cause, so in fradifen, the non-production of the effect may be represented by putting forth the accomplish- ment of an opposite effect. In such a case there is generally a fusion of the figures विभावना and विशेषोकि. In 'वे पतन्ति तब (eaaiar :- 'for instance, we have a fusion of these two figures. For the drops of rain-water in the ema constella- tion are well known as the cause of the production of pearls. But here the effect, viz., the rise of pearls, is represented as taking place in the absence of its cause shewn by putting forth an opposite cause, viz., the drops of rain-water in the

656 NOTES ON THE EKAVALi: Vissshokti.

gea constellation; for they never produce pearls. We have thus fmmn. The objection that the word FeT conveys two meanings, can be removed by the identification of the two senses by sffereafer which is indispensable in this figure." Again we have frdvifes also in this figure ; for though rain- drops under gea constellation are the cause for the non-pro- duction of pearls, the effect, vix., the non-production of pearls, does not arise. Moreover, the non-production of the effect is represented by putting forth the opposite of it, viz., the creation of pearls. Since the absence of the cause and of the effect is represented by putting forth their opposites, the figures firmoar and frddifm are here indistinct; and there is a fusion of them arising from a doubt as to which should be accepted; as there is nothing either proving the existence of the one in favour of the other or disproving one and thus leaving the other for acceptance. These two figures are moreover fused with a third figure, sniufa ; for the cause is described as found in one place and the effect in another. The drops of water fall into the shells of the hands of Brahmins ( Fe ), and pearls are produced in another place, viz., on the chest of their wives.

The fafe, though suggested, is not charming. The poem in which this figure occurs is therefore not una, but mofraa- ष्यङ्ग्य. 'अत्र निमिन्नं व्यङ्ग्यमपि न चार्विति गुणीमूतव्यङ्ग्यता।' उद्यो०.

• विद्याधर following भलंकारखर्वस्वकार takes भविश्योकि a invariably associated with fINT; but as shewn in notes p. 652 the identifca- tion of the two senses may arise from sus also.

UNMESHA VIII -Viseshokti. 657

Vamana has altogether a different sort of विशेषोनि. His definition is, 'एक गुण हानिकल्पनावां साम्यदाडर्वे विवेषोकि:।' ४३।२३।. The following are among the instances given for it :-

'भवन्ति बणोषधयो रजन्या- मतेलपूरा: सरतप्रदीपाः ।' 'घृतं हि नाम पुरुषस्वासिहासनं राज्यम्।'

Nagoji Bhatta takes this as दृढारोपरूपक. 'तब सिंहासनराहेते थूते विहास नसहितराजय तादस्म्यं कर्थ सिध्येदिति आरोपोन्मूलकयुक्तिनिरासायरोप्य- माणराजयेऽपि सिहासनराहित्यं कल्प्यते इति दृढारोपरूपकमिदम् ।' उद्या०, Jaganndtha holds the same view. Vide रस०, p. 439. He observes, 'गुणाधिक्य कल्पनायामपि तदेव (i.c. दृडारोपरूपक)। यथा "धर्मो वपुष्मान् ुदि कार्नवीर्य:।" इत्यादौ। एतेन "एकगुणहान्युपचयादिकल्पनावां साम्यशाडयें विशेषणम्" इति विशेपालंकारं लक्षवन्तोपे प्रर्यक्ता: रस०, P. 439.

Bhâmaha's definition of the figure is :-

'एकदेशस्य विगमे या गुणान्तरसस्पितिः। विशेष प्रथनायासी विशेषोक्तिर्मता बया।।'

His instance for it is :-

स एकसीणि जयति जगन्ति कुसुमाखुष:। हरतापि तनुं बस्य शम्सुमा न हतं बलसू।।

Udbhata defines it as under :-

बत् सामध्येषि शन्कीनां फलानुस्पत्तिबन्धनम्।

दर्णितेन निमिस्षेम निमित्तादर्थनेम थ। तस्या बन्धो दिषा लक्ष्ये दृश्यसे ललितात्मकः ।। 83

658 NOTES ON THE EKÂVALİ :- Atitayokti.

The instances in order are as follows :-

इत्यं विसंस्थलं वृद्दा तावकीनं विचेष्टितम्। नोदति किमपि भ्रषुं सत्वरस्थापि मे वचः।। महर्जिनि गृहे जन्म ऊपं स्मरसराय:। तथापि न सुखप्राप्तिः कस्म चिर्नायते न धी:।

Pages 285-6.

The two varieties of arfirgarfen which consist in the simulta- neity of cause and effect and in the inversion of the order of their precedence, that is, in the effect preceding the cause, both the varieties implying the instantaneousness of the effect, are now taken up by Vidyådhara as he is dealing with the figures based upon the opposition of cause and of effect. The natural order of the cause preceding the effect is broken here simply with the object of conveying the peculiar sense of the instantaneousness of the effect. The instances il- lustrating the varieties are clear.

Vidyådhara follows Rajánaka Ruyyaka who also treats there two varieties of अतिथयोकि after विशेषोकि and prefaces the treatment of the figure with the following remarks :-

'मतिशयोक्तौ लक्षितायामपि कमिमित प्रमेद: कार्यकारणभावमस्तापेमेशोच्यवे।'

Pages 286-7.

एपासंगतिरुक्ता-'नसर्भाषो हटव्य :-

When the cause and the effect are represented as existing in different places, the figure is designated sreria. It is

UNMESHA VIII .- Asangati. 659

well known and accepted by all that cause and effect must exist in the same place; for the fire existing in a kitchen can- not generate the smoke existing on the slope of a mountain. When therefore the effect is represented as existing in a different place from the cause, the well-known propriety of their being in the same place is broken, and the figure is consequently significantly termed sramfa ; and it is taken up here in the chapter of figures based upon the opposition of cause and effect. In the instances 'प्रतिभटमुकुटेड-' and 'आयोधने पीर-the cause, the falling of the sword of Nrisimha, is represented as on the crests of antagonists and on the battle-field respectively, while its effect, the dropping of sandal, as from the breasts of the wives of enemies.

The figure भसंगवी comes under the चिम्ररेतु's of भोज. He divides हेस's into कारक, जापक, अभदप, and चित्र.

'क्रियाबा: कारणं हेतु: कारको ज्ञापकम सः। अमावमित्रहेतुभ चमुर्विध दहेष्यते'। सर• कण्ठा· ३ परि०.

Of these चियहेतु is divided into विदूरकार्य, सहज, कार्यानन्तरज, युक्त, भयुक, and so on.

'विदूरकार्यः सहज: कार्यानन्तरजस्तथा। सुक्ती म युक्त इत्येवमसक्ुषाभित हेतय: ।।'

They are illustrated as under :-

'भनसुवानेन युगोपमान-

660 NOTES ON THE EKAVALI :- Asangati.

इ्रसावती सस्य सुजेन भूमि: ।

सोऽयं बाल्ये एव नवयोवनकार्यकरणाडू बिपूरकार्बों नाम चिमहेतु।।'.

'सममेव समाक्रान्तं इयं दिरतगामिना। तेन सिंहाखन पिम्बमस्यिलं चारिमण्डलम्।।'

This is सहजचिन हेनु.

पभात् पर्यस्य किरणामुहीर्ने चन्द्रमण्डलम्। मागेद हरिणाक्ीणामुदीणों रागसागर:।'

This is कार्यानन्तरजचिभहेतु.

Both सहज and कार्यानन्सरज are as will be clearly observed अविशयोकि according to Mammata, Vidyadhara, and others.

'गुणानुरागमिश्रेण बझसा से प्रसपंता। दिग्बधूमां मुखे जातमकस्मावर्षंकुकुमम्।।

Thisis बुक.

'न मीलयति पद्मानि न नभोऽप्यवगाहते। सवन्मुखेम्दुर्ममासूमां हरणावेव वस्मति।।'

This is भबक.

एव in the definition shews प्रकार and therefore indicates ष्यधिकरण and other possible varieties of चिमहेनु. The follow- ing is the instance of ष्यधिकरण, given by भोज-

'सा बाला वयमपरगल्ममनसः सा खी व्य कातरा: सा पीनोअ्तिमत् पयोधरयुगं धस्ते सखेदा वबयू। साक्रन्ता जयनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वर्य रोपेरन्यजनान्रितेरपटवो जाता: स्म इस्बडुतमू।।

UNMESHA VIII .- Vishama. :66I

मनाभिष्यक्तमेव व्यधिकरणत्वं कार्यकारणयो: प्रतीयत इत्ययं व्यधिकरणो नाम FrT I' Vide at. UsT., 3rd Parichchheda, pp. 313-24-

This is भसंगति according to विद्याधर, मम्मट, and others.

This figure is not treated by Bhamaha and Udbhata.

Though this figure is based upon fady, it is not fdu, but is an exception to it. fody is like a general rule which holds good in places which are beyond the province of exceptions to it. srernia being concerned with opposition of cause and effect as existing in different places, frdy has for its scope what remains, viz., opposition of things existing in the same place. 'अपवादविनिर्मक एव हि देशे उत्सर्ग: प्रवर्सते। विरोधालंकारस्व चासं- गत्वलंकारोऽपवाद इति व्यधिकरणविरोधस्यापवादाक्रान्ततया तनरिभ्विरोषे विरो- धालंकार इति ॥' काव्यप्र, P. 44I.

Pages 287-89.

विषमं विरूपघटना प्राठुरासीत्

When two incongruous objects are put together, or when the cause produces an opposite effect, or when instead of producing a good effect which is intended, it produces an undesirable effect, the figure is faqg. It has thus three varieties of which the first is illustrated by 'r aa gerg oo-'. Here two things which are by no means fitting, are put to- gether. The glory of Nrisimha is transcendant, while the poetic powers are very ordinary.

It is a natural law that the properties found in an effect are similar to those in its cause. If, notwithstanding this,

662 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Sama.

things are represented otherwise in some manner, we have faqs of the second sort. In the instance ' murnfiaeid-' the white glory of Nrisimha is represented as producing blackness ( pale-facedness) on the wives of enemies. The two meanings of arfarru, viz., blackness and paleness, are identified by अतिशयोकि

If one, striving to accomplish an object, not only fails to accomplish it but meets with an undesirable consequence, we have विषम of the third kind. In 'उदतिवति मतापवपने-' though the Sun of the glory of Nrisisha rises, the lotuses of the faces of the wives of his enemies not only do not blow, but on the contrary become so pale that they afflict the sight of the spectator.

Pages 289-90.

मस्य प्रथमभिदाया :- नरसिंहभूप ते-

The figure opposed to the first variety of fvr, which con- sists in the placing together of two incongruous objects is &T, which therefore consists in the union of suitable objects. It is reckoned as a figure, because it produces a charm. The reverse of what is dealt with in the other (two) varieties of fuqw does not constitute a figure, as there is no charm in it. The word ' an' is significant, since the union of suitable objects is treated of here. In 'nrgfra-' suitable pairs, the Moon and the Moonlight, S'iva and the Ganges, and Nrisimha and glory, are mentioned,

UNMESHA VIII .- Sama. 663

Vidyâdhara follows Råjanaka Ruyyaka who also thinks that the reverse of the remaining varieties of favy does not convey a charming sense and does not therefore constitute a charm. 'सद्विपर्ययस्य कारणावनुरूपकार्योत्पत्तिरूपस्य वाञ्छितार्थप्राप्तिरूपस्य व वस्तुसिद्धतया चारुताविरहात्।'. Jagannatha, however, refutes this, by stating that even cause and effect which do not fit each other may be described as fitting each other through »v and an undesirable object may through be described as desirable. 'वस्तुतोऽननुरूपयोरवि कार्यकारणयोः म्लेषाविना धर्मैंक्यसंपादन-

चारताया अमुपदमेय दर्ष्वितत्वात् ।' रस०, p. 454. The instances given by Jagannatha in illustration of this are the following :-

'वडवानलकालकूटलक्ष्मी- मकरव्यालगणैः सहेधित:। रजनीरमणो भवेशृणां न कयं पाणवियोगकारणम्।।'

Here such a soft thing as the Moon is described as the cause of death. The Moon is represented as bringing about death, being brought up with objects like the submarine fire, poison, Lakshmt ('लक्ष्मीरष्यन मारकलेनैव कवरेर्विवक्षिता'), alligators, and serpents.

'नितरां धनमापुमयिमिः क्षितिप स्वां समुपास्य वल्मसः। निधनं समलम्भि ताबकी खलु सेवा जनवाञ्छितमरा।।' Here farva conveys the two senses of abundant wealth, and death and the figure is a when the word is taken in tho

664 NOTES ON THE EKAVALI :- Vichitra.

sense of 'abundant wealth' (नितरां धनम्), 'मन्र मरणबहुधनयोः प्लेपनेक्ब बहुधनरू पेटात्मना वाकितार्यासिकपसमालंकारचमस्कार:।।' रस०, P. 450.

Pages 290-91.

When something is represented as striving to bring about .. a desired effect by employing a means which is well known to produce quite the reverse of the desired effect the figure is called विचित्र. In 'मलिनवितुं खलवदनं-whitening is employ- ed as a means to produce the opposite effect, viz., to blacken the faces of rogues and injuring faw (the Sun ) as a means to gladden faw ( friends ). If Nrisimha's glory wishes to blacken the faces of rogues, why does it whiten the three worlds! Thus in this figure the opposite effect is apprehended by re- jecting the cause. In fiqs, however, the cause is rejected by the apprehension of the opposite effect in the form 'if the cause is white, how does it produce blackness? 'न चावं प्रथमो विषमालंकार:। स्वनिषेधमुखेन (स्व means कारण) वेपरीत्वप्रतीते: । विपरी- तम्तीत्या तु स्वनिषेधस्तस्य (i.c. विषमालंकारमेदस्य) विषय:। वथा (कृपा- जलेखा) "तमालनीला शराहिन्ट्पाण्डु बशलोकाभरणं प्रसूते" इत्सादि। अलं. af., p. 133. This difference is well explained by Mallinâtha. Another difference between विषम and विचिष is that in the former an opposite effect results of its own accord, while in the latter an effort is made to bring it about. 'aaf विषमे विरूपस्य कार्यस्य स्वयमेवोत्पत्तिरिह च तभिष्पनये प्रयत्न इति स्थिवोऽ- प्यनयो: स्फुटो भेदस्तयापि अन्यकुता विशेषपरिपोषावैव सूक्ष्मेकिकागम्बो मेरोड् नमुकः ॥' अलं० विम०, vide अलं० सर्व०, pp. 133-4. Jagannatha also

UNMESHA VIII .- Adhika. 665

shews the same difference. 'न च कारणाननुरूपं कार्यमिति विषमने- रोडवं वाच्यः। विपमे पुरुषकुतरेनपेक्षणात्। कार्यकारणगणवैलक्षण्येनेव तड्रेइनिरू- पणाब।I' रस०, P. 453.

Mammata, does not accept this figure as a separate one; and Nagoji Bhatta places it under विषम. 'एवमिटसिद्धपर्यमिटैषिणा क्रियमाणमिट्टविपरीत यत्नाचरणमपि विषममेय। यथा "नमन्ति सन्तजैलोक्वावपि लग्धुं समुभतिम्।" वाध्यपतीतिवेलायां योगवेषम्यप्रतीतेः । एतेनाच विचिनालं- काए: पृथगित्यपास्तम् ।' उदो०.

This figure finds no treatment in the works of Bhamaha, Udbhata and Vâmana.

Pages 291-92.

अधिकमिदं गदितं- -यशसो महस्वम्-

When the abode and the abider do not suit each other, the figure is called aferar. It is represented here; because it is based upon opposition, the abode and the abider being op- posed to each other since they do not suit each other. Either the abider may be greater than the abode or the abode greater than the abider. The figure has thus two varieties. In 'यदिह न दिय्यां सीकि-'the abider, glory, is represented to be greater than its abodes, ends of direction and opera- tions of speech. The second variety in which the abode is greater than the abider is illustrated by the following :-

'गही विशालं भूपाल भवनचितयोहरस्।

84 माति माुमशकवोऽपि यशोराशिर्यतन ते।।'

666 NOTES ON THE ERAVALf :- Anyonya.

The figure arises when the greatness or the smallness of the abode or the abider is a creation of the poet's conception. 'बनाधारा पेवबोरन्यवरस्य न्यूनस्वाधिक्ये कविकल्पिते तजेषायमलंकार: ।' उद्यो०.

Pages 292-93.

नवति कियोप जननं-इटष्या :-

The reciprocity of action constitutes arin. It is treated here, as mutual generation of action is opposed. In the instance (uft qaivt'-' the earth is represented as an ornament of the arm and the arm as an ornament of the earth. They are thus both mentioned as produciug each other in reference to the action of ornamentation. Though objects cannot be both causes and effects of each other, they can be so through their producing the same charming action. Mammata defines the figure as कियया तु परस्परम। वल्- नोर्जननेडन्योन्यम्।'. Pradipakara explains this thus :- 'वस्तुबोः

किययेति। एकक्रियाजननहारेणेत्वर्यः। अविधिष्टं वस्तु ताबइजातकल्पन्। वेन वैगिट् यपयोजकक्रियाजनके जनकत्वोपचार:। तथा च मियस्ताद्शेकनियाजनक. स्वमन्योन्यालंकार इति सारम्।' काव्यप०, P. 437. As the arm and the earth are the cause and the effect of each other through their adorning each other, they are implied उपमेय and उपमान respectively.

The varieties of this figure are dealt with in the Sarasvall- kanthâbharana. Bhoja defines and classifies the frgure as under :-

UNMESHA VIII .- Anyonya. 667

अन्योन्यमुपकारी वस्तवन्योन्यं निधा च तत्। वाच्यं प्रतीयमानं च तृतीयमुभयास्मकम्॥। अन्योन्यचूलिकान्योन्यभान्तिरन्योन्यमेकता।

सर- कण्ठा.३ परि०

The following are the instances in order :-

कण्ठस्य तस्य स्तनदन्धुरस्थ मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य।

साधारणो भूषणभूष्यभाद:।।

This is वाच्य अन्योन्य; because the mutual obligation of the throat and the pearl-necklace is expressed by the word

उजच्छो पिभइ जलं जह जह विरलंगुली चिरं पहिमो। पाभावलिआवि तह तह धारं तजु अपि तफ एंई।। (उ्ष्वाक्षः विवति जलं यथा यथा विरलाङ्कलिमिर पथिकः। प्रपापालिकापि तथा तथा धारां तनुमपि तनूकुरुते ।)

Here the mutual obligation of the traveller and of the woman distributing water to him is implied, both indicating love to each other by their actions. This is therefore प्रवीयमान अन्योन्य

गोलाविसमोआरछलेण अय्या उरम्भि से मुक्को। अणुअम्पानिहोसं तेणवि सा गाठमुभऊल।। (गोदाविषमोत्तारच्छलेन आत्मां उरसि तथा मुक्त । अनुकम्पानिक्ञेष वेनापि सा गाटमुपगूद्य।।)

668 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Anyonya.

This is परवीयमानानिषीयमान अन्योग्य: because the mutual obli- gation is here both expressed and implied. मन्र मोसबरीकयमर- सारव्याजेन तबा वस्गोरसि आात्मा सिप्रवेनापि अनुकम्पानिरोंन सा भाठडुपसुते-

ससिना च निक्या निशव च सभी सक्िमा निशया च वथा गमनम्। भवता च सभा सभवा च भवाम् सभया भववा च तथा भुवनम्।।

Here though the Moon and night and His Majesty and the assembly are represented as mutually obliging each other, they are further shewn as obliging respectively the sky and the earth and this further obligation looks like hair standing on the head. 'मब् निश्ाशस्तिनो: समानवतोश्र परस्परमुपकार्जोपकारकमाने वर्तमानवोर्थदिवं गगनं अगर्ती च प्रसिद्धवोरुपकारकर्त्वं चूडििकेवोपर्युपरि सभ्यवे सेबमन्योन्यचुरिका'. This is thus अन्योन्यचूडिका.

जम्पूमां कुसुमोस्करे नवमचुन्यारब्धपानोत्सवा: कीरा: पकफलाशया मधुकरीकुम्बन्ति मुशन्ति च। एतेपामपि नीलर्कियुकइलेरेमि: समानत्वियां पुष्पभान्तिभिरापतन्ति सहसा चञ्चषु मुमङ्रना:।।

This is मन्योन्यभान्ति.

शुभेश सपच्छदपांसुपाण्डुभि:। परस्परेण कंकुंरितामलच्छवी तदेकवर्णाविव तो बभूवनु:।।

This is भन्योन्यैकता.

UNMESHA VIII .- Visesha. 669

Pages 293-94.

आधेयमनधिकरणं-तदर्जनं कृतम्-

When the abider is represented without the abode, or when one thing is represented as being in many places at one and the same time, or when an object, engaged in doing a thing, is represented as doing another thing impossible, the figure is fauv. It is thus of three kinds and is treated here; because it is based upon opposition or incongruity. The three varieties are illustrated in order. In 'fadtars dh-' sweetness and other qualities which reside in the speech of Nrisimha are represented as existing even when the abider, viz., speech, ceases to exist, it being drunk up by the ears of the hearer. In 'crfrafref-' one and the same abider, Nrisimha, is represented as simultaneously existing in differ- ent places, viz., ways, forests, mountains, and towns. In 'मनारमालोकयितुं-'the eye seeing Nrisiha is represented as seeing Mandara, an impossible perception.

It should be noted that anfduarftr, meaning not the figure अतिशबोक्ति, but metaphorical speech (अतिश्बेन उक्ति: अतिशयोकिः) is the very soul of such figures; as Bhdmaha says :-

सैषा स्वेष वक्रोक्किरनयार्थो विभाष्यते। वत्नोऽस्यां कविमा कार्य: कोड्लंकारोऽनया बिना॥

वक्रोकि is equal to वकरतया गौणतया (or उपचरेण) उक्त्ि:

Thus in the instances in the text, the disappearance of the abode of sweetness, speech being drunk up and therefore

670 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Vyaghata.

ceasing to exist, is metaphorical. So is Nrisimhe's being simultaneously everywhere, he being so conceived through the fears of his enemies. The sight of Manddra by the eye while seeing Nrisimha is also metaphorical; for Nrisisiba is conceived to be like Mandâra.

Pages 294-6.

किश्रित् के नापि-संगमितास्ततस्ते

If a certain thing done by a certain man by a certain means is undone by another man by the same means, then the figure is called survra; because he renders otherwise the work already done. In the instance 'orar rear-' the arT (heat) caused by the Sun by his aor (lustre) is destroyed by Nrisimha ( arq meaning affliction in the case of Nrisimha ) by the same means asrq (prowess). This is swrara, because the work done is frustrated. .

Another variety of srara arises when a certain cause which is considered efficient to produce a certain effect is repre- sented as easily producing another effect opposed to that effect. This is called snara; since the cause becomes the cause of frustrating the probable effect. The opposite effect is easily brought about; because the cause is exceedingly favourable to it. As an effect other than the desired one is represented as easily brought about, this figure is different from the third variety of favw in which the cause is repre- sented as not producing the desired effect but on the contrary bringing about an undesirable effect. In place of

UNMESHA VIII .- Karanamala. 671

AITTTEH ( L. 2 p. 296 ) Mallinatha's reading is mrhy. This is no doubt a better reading, but is not found in any of the Mss. When nTF is the reading, driea must be supplied after अभिमतेतरस्य and कारणस्य taken as equivalent to कारणेन. In 'pi nIT-'(Vide p. 274), austerity employed as a means to attain a liberality similar to that of Nrisimha, is represented as easily bringing about the opposite effect, the non-attainment of it. In another instance 'afr W°-' fighting with Nrisimha which is a means to bring about victory is represented as easily producing the opposite effect, the attainment of celestial damsels in heaven, instead of glory on the battle-field.

Page 297.

वथठ् पूर्वे-महीपते

Having dealt with figures founded on opposition or incon- gruity, the author takes up those which look like chains, that is, those in which the preceding and the succeeding objects are connected like links of a chain. Of these an- We is first treated. If the preceding objects are represented as causes of the succeeding objects, the figure is nTHTOT. In the instance 'femor aor-' mercy is represented as the cause of liberality, liberality, of merits, merits, of glory, and glory, of every thing.

Jagannatha considers the reverse of this also to be anu- ww. The following is an instance given for it :-

672 NOTES ON THE EKAVALi :- Karasameld

'स्वगोपवगों खलु दानलक्ष्मी- र्शनं प्रसते विपुला समलि:।

भाग्यं च सम्भो वष पाइमक्:।।'

Here each preceding object is represented as the effect of each succeeding object, heaven and absolution being the effect of liberality, liberality, of riches, riches, of fortune, and fortune of S'iva's worship.

Jagannatha observes that here to present a charm, sym- metry should be preserved. That is, if something is men- tioned as the cause of another thing, that other thing should be mentioned as the cause of a third thing and so on; or if something is mentioned as the effect of another thing, that other thing should be mentioned as the effect of a third thing and so on. 'हह बद्यादो कारणोक्तिरेव प्रस्तूयते तदा पुनस्वस्व कारणं सस्यापि कारणमिति तल् कस्मचित् कारणं तदपि कस्वचिदिति वा कारणमातो युक्ता। यदा तु कार्योकिकिस्तदा तस्य कार्ये तस्यापि कार्यमिति वन् कस्वचित् का्ये सदपि कस्वचिदिति वा युक्त्का। सर्वयेव वः शब्द: कार्यकारणतापस्थापक भारौ प्रयुक्क: स एव निर्वाह्यः। एवं क्मेण निबन्धनमाकाङ्क्षानुरूपत्वाङ्गमणीवम्। अन्यया सु भम्रन कमं स्वाठ्। यथा प्राचीनानां पथम्-

जितन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणाधिके पुंसि जनोडनुरज्यते जमानुरागप्रभवा हिसंपद:।।

भनर. जितेन्ट्रियत्वं विनयस्य कारणं मुख्वा जितेन्द्रियत्वस्य कि कारणमिति पिनय: कस्य कारणमिति या आकाङ्कोदेति। ...... । एवं च विनय: कस्थ कार-

UNMESHA VIIL-Ekavalt. 673

जनित्वाबाङसावा राणन्कर्षो विनयादवाप्यत इति पाक्यं वद्यपि फलत: परिपूरकं भवति वयापि न साकाहित्यहरबंगममेव ।।' रस०, P. 462.

Page 297.

वम विशेषणनाव-नवतमरितानि भान्ति

When each succeeding word is represented ( affirmatively or negatively, in other words, affirmed or denied ) as an attribute of each preceding word, the figure is termed oaraei. In 'राः सर्भा सकवय :- ', कवि is an attribute of सभा, का्य, of कवि, चरित, of काव्य, and चित्र, of चरित. In the following instance each succeeding word is denied as an attribute of each preceding word :- :

न सज्जलं यम् सुचारुपट्टअं

न षट्पशेऽसी कलगश्जितो न यो न सुख्ञित तन्र जहार यन्मन:।।

Here qgw is denied as an attribute of जल, पटपद, of पहुञ, गुश्चित, of षट्पर, and मनोहरण, of गुज्जित.

Page 298.

बनोत्तरोत्तर°- निबन्धनं च दीपकम्

Where each preceding object successively helps the suc- ceeding one the figure is called monteer. It is not treated in the place where dlya is treated, but is dealt with here; because it is based upon a special charm of there being a series of objects in which each succeeding object is helped 85

674 NOTES ON THE EKAVALÎ :- Maladipaka.

on by the preceding object. In 'तब करिवन्ते करुणाकटाजे :- Nrisimha's merciful glance helps forward the wealth of poets, their wealth helps on the blooming of the mind, the bloom- ing of the mind helps on complimentary words and these in their turn help on the description of the merits of Nrisimha. The characteristic of the figure दीपक, viz., the grammatical connection with the same word, is also found here; as frs: विकासा:, सूक्तानि, and त्वहुणवर्णनानि are all connected with क्रियन्ते.

Jagannatha considers मालादीपक as a variety of एकावली and not as a sort of dqar; as there is neither resemblance, nor mention of पकृत and अप्रकुत objects. 'एतच (i. c. मालादीपकम्) प्राचामनुरोधाइस्माभिरिहोदाहतम् (इछ i. e. under दीपकमकरण)। वस्तुवस्ते- तहीपकमेव न शक्यं ब्तुम्। साहश्यसंपर्काभावात्। किं स्वेकावलीप्रमेद इनि पकष्यते। रस०, p. 328. The following is the instance given by Jagannatha of the second sort of एकावली- -

धर्मेण बुद्धिस्तव देव शुद्धा बुदध्या निबद्धा सहसैव लक्ष्मी:। लक्ष्म्या च सुष्टा भुषि सर्वलोका लोकैम नीता अवनेषु कीर्तिः।

This would be मालादीपक, if instead of चुद्धा, निबद्धा, सुटा, and नीता, we have the same word. Jagannatha notes :- 'अर्स्मिमैका- वल्या द्वितीये भेढे पूर्वपूर्वे: परस्य परस्योपकार: क्रियमाणो यधेकरूप: स्यात् तरा- चमेद मालादीप कश्देन व्यवडियवे प्ाचीनेः। तथा चोक्तम्-"मालादीपक- माथं वेद्ययोत्तरगुणावहम्"इति। तभ्र मालाशन्देन घृहलोच्यते हीपक शब्देन दीप इवेसि व्युत्पन्या एकदेशस्थं सर्वोपकारकमुच्यते। तेनैकदेशस्थसर्वोपकारकक्रिया- दिघालिनी शृकलेति पददयार्थः। एवं च दीपकालंकारप्रकरणे प्राचीनैरस्य लक्षणारी- पकविशेषोऽयंमिति न भ्रमितष्यम्। तस्य सावृश्यगर्भतायाः सकलालंकारिकसिद्ध-

UNMESHA VIII .- Sára. 675

त्वाम्। इह च गृशलावयवानां पठार्याना सादृश्यमेव नास्तीति कथंकारं दीपकता- वाचं शदधीमाि। तेषां प्रकृताप्रकृतात्मकत्वविरहाथ।'रस०, P. 464.

Pages 298-9.

When each succeeding object is described as more charm- ing than the preceding one till the last becomes the most charming of all, the figure is called ar. The illustrations are clear enough.

For the irregular form चुलुकयां कुम्भयोनिश्रकार see my note on Bhatti Kâvya Vol. I. pp. 36-37, Bombay Sanskrit Series No. LVI.

Jagannatha and Nugoji Bhatta hold that the figure is the same even where each succeeding object is represented as inferior to the preceding one, and the last, the worst of all. Jagannatha's definition of सार is :- 'सैव संसर्गस्योस्कृष्टापकृष्टभावरूपस्वे सार:।NgojiBhatta notes :- 'उत्कर्ष: शर्लाध्यगुणानामश्लाध्यगणानां च।'तभ आध उदाहृतः। (the instance given is :- 'राज्ये सारं वसुषा वसुंधरायां पुर पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम्॥') भन्त्ो यया

वायुना कि न नीतोऽसी मामयं याचयिष्यति।।'

Jagannatha remarks that either one and the same object may be represented as rising in excellence in each succeed- ing condition till climax is reached or that each succeeding

676 NOTES ON THE EKAVALi :- Kavyalinga.

object may be represented to be surpassing each preceding one till the last surpasses all. His illustrations in order are :-

'एकविषय उत्तरोत्तरोस्कर्षो वया-

ध्यानसीकृतकमनी वहेमकुम्मो। नीलाम्मोसइनयनेडसुना कुमी ते स्पषैने ललु कनकाचलेन सार्धम्।।

अनेकविषय: स एव बया-

गिरयो शुरवस्ते-योडम्खर्वी सुर्पी ततोऽपि जगदण्डम्। जगदण्डादपि गुरुव: मलबेऽम्यचला महात्मान: ।।' रस., P. 465.

We may have thus एकविषय उत्तरोत्तरापकर्ष: or अनेकविषय उत्तरो सथपकर्प :.

Jagannâtha also observes that this figure is found in the Vedas also. 'वेरेडन्ययमलंकारो दृश्यते

महत: परमध्यक्तम्यक्तात् पुरुष: पर:। पुरुषान परं किचित् सा काडा सा परा गवि:।।'

रस०, P. 465.

Pages 299-802.

वाक्यार्थों यदि हेयुर्भवति-स्वदवैरीत्याविविशेषणरूप :-

When the sense of a sentence or of a word ( single or com- pounded) is represented as a cause of something of which

:

UNMESHA VIIL-Kâvyalinga 677

it becomes an attribute, the figure is called arafr and is thus of two kinds. This figure is different from agma; because here the relation of something caused to be known and of something causing it to be known does not subsist as it does in sgrarar where what is not apprehended is caused to be apprehended by sarfwr which is implied.

In काव्यलिङ्, the हेतु is कारक, while in अनुमान, it is झापक. In other words, in the former the cause is efficient or one that produces something, as a stick and a wheel of a jar, while in the latter it is indicatory, or one that enables us to infer something as a lamp enabling us to know an object. 'aeng सासात् परम्परया वा यम कारकहेतुरर्यनोऽनगम्यते सत् काव्यलिक्रन्। उक्तार्य- दर्प्रत्यवाय वनार्याम्तरन्यसन तमार्याम्तरन्यासः। किचिदर्यज्ञापकतया हेतुकथन- मनुमानमिश्मेव व्यवस्था सुक्क्ा। ...... । अनुमाने सु सापकहेनूपन्यासः। भस्मा- दिंद मम्यत इति। तेन यभ जञापकहेमनानुमिति: कवितात्पर्थविषया तनानुमाना्ल- कारः ॥I' प्रभा on प्रद्चीप, Vide काव्यप०, p. 425. Some distinguish between अनुमान and काव्यलिक in another way. According to them, when a poet composes a poem indicating a cause characterized by ष्यामि, पक्षधर्मता &c, the cause (लिम्र) which he wishes the reader to know as one employed by him to arrive at his inference, is the subject of the figure angar. While the inference arising in rezferg is not one which the poet wishes to make the reader know as arrived at by him, but which he simply wishes the reader to draw for himself. In other words, in waura the poet wishes the reader to know by representing the uy as characterised by sufw &c., that the imference is drawn by him, while in rwfef the reader draws the inference for himself. 'शोनुर्यलिदकानुमितिदुयोभविषय

678 NOTES ON THE EKAVALi :- Kavyalinga.

मितिस्तु न कविना श्मुर्दुबोधविषिता कि तु शोतर्युत्पिपादविवितेति भेद इत्वन्ये।।' उद्यो०.

Though in arzfeg, the relation of the supporter and the supported subsists, it is different from अर्थान्सरन्यास; because in the latter the sense of a sentence which is supported is grammatically independent of the sense of a sentence which supports it ; while in arefeg the sense of a sentence which is to be supported is grammatically dependent upon that of a sentence which supports it. Thus अर्थान्तरन्यास is concerned with the senses of a general and a particular statement both grammatically independent of each other. Nor is काव्यनिक to be confounded with द्शन्त which arises when the senses of two sentences both general or both particular stand as mutual causes and are grammatically independent of each other. In arufosf, however, the senses of sentences which represent cause and effect arise grammatically inde- pendently of each other. This is one variety of arsafen, and is termed वाक्यार्थवृत्ति काष्यलिङ्. As here the sense of a sentence is a cause, words like fe expressive of a cause should not be used, otherwise the composition would be open to the fault of repetition of sense. Another variety of araf arises when the sense of a word (single or compounded) is a cause, and is called पदार्थवृत्ति काव्यलिङ्. In this variety if the word expressive of cause be put in the instrumental or ablative case, it does not constitute this figure. The word expressive of cause should be expressed as an attribute and not in a case expressive of cause. The illustrations are

UNMESHA VIII .- Kavyalinga. 679

given in order. In 'अलं भो' पौलोमी'-' the sense of the sentence 'the fame of the king of the Kalingas will besmear your body' is the cause of the fruitlessness of the process of ornamenting the breasts by black agaru. This is therefore वाक्यार्थडेतुककाव्यलिङ्ग. In 'सवद्वैरिक्षितिपाल-'the attribute 'slow' ( the uncompounded word r:) is the cause of an obstacle to the movements of the horses of the Sun and the sense of the compounded word 'सवहवैरिक्षितिपाल-forming an attribute is the cause of the slowness of the horses. This is therefore पदार्थवृत्ति काव्यलिङ्.

Udbhata defines the figure as under :-

श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा। हेसुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङं तदुच्यते।

The commentator प्रतीहरेन्वुराज thus explains the word काव्य- सिक् as distinguished from शास्त्रलिङ्ग-

'पक्षधर्मत्वान्वयव्यतिरे कानुसरणगर्भतया यथा सार्किकपसिद्धा हेतवो लोकम- सिद्धवस्तुविषयत्वेनोपनिबध्यमाना वैरस्यमावहन्ति न तथा काव्य हेतुः। अतिशयेन सर्वेषां अनानां योऽसी हृदयसंवादी सरसः पदार्थस्तन्निष्ठतया उपनिबष्यमानस्वात्। अतः काव्यलिङ्गमिति काव्यम्हणमुपात्तम्। न खल तच्छासत्रलिङ कि त्ह काध्य- लिङ्गमिति काव्यग्रहणेन प्रतिपाद्यते।।'

The following is the instance given by him :-

छायेयं तव शेषाङ्गकान्ते: किचिदनुञ्वला। विभूषा घटनोदेद्यान् दर्धयन्ती दुनोति मामू।।

Pages 302-4.

--

680 NOTES ON THE EKAVALi :- Anumana.

The figure argra is that in which the major and the middle terms are mentioned. This is tantamount to saying that sufa or the invariable concommitance of the middle and the major terms should not be expressed, but only the major term ( what is desired to be demonstrated) and the middle term ( that which demonstrates it, i.e., the fog, or ig possessing the characteristics of suf and being on the T or the minor term ) should be expressed; for, if sanf is also expressed, how would it be different from logical inference? Moreover, though a syllogism has five parts, the other parts are not expressed here to avoid the fault of repetition ; be- cause even in a syllogism, some accept two or three parts only. 'प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानि भयोऽवयवा इति मीमांसका आटुः। हेनूलहरणो- पनयनानि एते भयोऽवयवा इति केचित् मन्यन्ते। उदाहरणोपनयौ डाववयवादिति बोज्ा भार:।'. Vide न्यायकोष, P. 77. This figure should be combined with other figures like *्लेष, रूपक, अपद्गति, and others to bring about a greater charm. 'नरसिंह महीपाल-is an illustration of it. In it Nrisiha is to be demonstrated as God of Love. farg is therefore q or the minor term, and warrursr the major term or are The area or the middle term employed to demonstrate Nrisimha as God of Love is सुमनोमार्गजस्व (the state of having learned men as supplicants in the case of Nrisimha and the state of having flowers as arrows in the case of God of Love). This ia is found in the q Nrisimha, and also in the aq (i. e., in places where the major term is ascertained to exist 'निशितसाध्यवान् सपक्षः') viz., another God of Love and is not found in the faqer (i. c., in places where the

UNMESHA VIII -Anumâna. 681

absence of the major term is ascertained to exist ' Afudaren- "Hara foger:'), viz., any one else than God of Love. The ig has thus three well-known characteristics of being found in the minor term ( vir awra), of being found in places other than the minor term (an atra), and of being not found in places other than the minor term (faveng sarginr: ). This ia therefore enables us to infer that Nrisimha is God of Love, and anarmdon, which is employed as ig to arrive at this inference has two meanings, the verse ' नरसिह महीपाल-' illustrates sraarT set up by the notion of v. The figure may similarly be tinctured with aq and other figures. It may be pure, that is, unmixed with other figures. 'araffer a-'is an illustration of it. Here fame is the minor term, going beyond the top of the Meru mountain, the major term, and the violation ot the effect always possessing the qualities of the cause is the middle term. There is no cther figure here, so we have ugmra not fused or mixed with any other figure.

Bhojarâjan does not designate agar as a figure. He re- futes the views of old writers on poetics about the figure r and states that it is not different from agara; for their view is that as the measure Drona is included in Khart and as the number fifty is included under hundred, so wherever there is a certainty of the concomitance of the middle term with the major term, the figure is ns. This, Bhojardja says, is in no way different from srmra. It would be different from it if there is no certainty of the snfh between arya and G7ex. His remarks are as under :- 86

682 NOTES ON THE EKAVALI :- Yathasankhya.

'सेनस्य संभव: खार्बो भते पझचाससो बया। वमान्ये संभव प्राष्ट: वोधपानान मिद्यते ।

मिधते तु वद्यनिभवः स्थास्। बया

मस्यादेद्यादपि म मधुनो पिस्मृतभूविलाखस्। सम्मसने नवनमुपरिस्पन्दि सङ्के मृणाक्या

अन बथा खायो ह्रोण: शते पञ्चाग्दिति नियमो नैवं विपलम्मेऽलकानामकल्पन- मनखनमस्णोर्मधुनो वा मत्यावेश्: मुहुदन्तलामारम्मे का नवनस्पन्यनानि। संभा- व्यते न प्रभूतकारणलोकादित्येषोऽपि विधिरूप एव संभव हवि ।' सर• कण्डा ३ परि०.

Page 304.

पथमं निर्दिडानां-नाहिनायो न चन :-

Where objects mentioned in a certain order are respec- tively connected with others mentioned in order, the figure is called बथासंकय or फम by some writers on poetics (Bhojardjan and Vamana). The illustration is clear.

Jagannatha questions the claim of बथासंखय to be considered as an Alankdra, since it does not contain even a particle of the creation of poetic genius which is the very soul of an Alankâra.

'अयासंख्यमलंकारपदवीमेव सावस् कथमारोट प्रमवतीति त विचारणीचम्। न हस्मिन् लोकसिजे कविप्रतिभानिर्मितत्वस्वालंकारताजीवा तो लेगवोऽप्युपलन्भिरस्त। बेनालंकारव्यपदेशो मनागपि स्थाने स्थात्। अवोऽपकमत्वकूपरोय्ामाय एव बमा-

UNMESHA VIIL-Yathasankhya. 683

संकयम्। एवं चोदधृट मतानुयाविनामुक्ब: कूटकार्ापणवदरमणीया एव। एसेन यथा- संक्यमेव कमालंकारसंज्ञाया व्यवहरतो वामनस्यापि गिरो व्याक्याता: इति तु नष्याः ।' रस०, p. 418.

Jayaratha, author of Alankara Vimarshint, entertains the same view.

'न चास्वालंकारत्वं वुक्त्तम। दोषाभावमानऊपरनात्। उडिटानां कामेनानुनिरेसे चकियमानेऽपकमाययो दोष: प्रसज्यते । बदुक्तम्-"क्रमरीनार्यमपकमम्" इति। तब बया-"कीर्तिपतापी भवतः सूर्याचनद्ूमसाविद।"

इति। दोषानावमानत्वं च नालंकारत्वम्। तस्य कविम्रतिमात्मकविच्छित्तिविये• पत्वेनोक्तत्वात्। ...... मन्यकृता पुनरुन्द्रटमतानुयावितया लक्षितम् ।I' Vide मलं० सर्व., pp. 149-50.