1. Eleven Atharvana Upanishads with Dipika of Shankaranada 1891 BSS

Lanman Tfe Bepartment of Wnblic Unstruction, Sombag.

ELEVEN

ÂTHARVAA UPANISHADS

WITH DÎPIKÂS.

EDITED, WITH NOTES,

BY

Colonel G. A. Jacob BOMBAY STAFF CORPS.

300 COPIES.

Registered for copy-right wnder Act XXV of 1867.

Sombay: GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPOT.

(All rights reserved. )

Price 2} Rupees. Bombay Saushrit Series/ Bo. XL.

4 Indl 3101.16

A HARVARD COLLEGE LIBRARY FROM TIE ESTATE OF CHARLES KOCKWELL LANMAN MARCH 15, 1941

Bombay:

PRINTED AT THE "NIRNAYA-SAGABA" PRESS.

PREFACE.

THIS volume may be regarded as the complement of my Concordance to the Upanishads, for it comprises texts incorporated in that work but which are not obtainable for reference in printed form. The Garuda Upanishad, it is true, was published, in the Roman character, in Vol. XVII of Professor Weber's Indische Studien, but this work is beyond the reach of the Indian student. The text of the Vasudeva and Goptchandana Upanishads, too, was edited by myself, with a translation, in the Indian Antiquary for 1887; but this periodical is as inaccessible to the general public as the volume named above, and the text has the disadvantage of being in the Roman cha- racter. Of the remainder, however, I have never seen a printed copy, and the Dipikas have certainly not been published before. These are by Nârâyana, but in two cases that of S'amkarananda has been superadded. No commentary is known to exist on the As'rama or Skanda Upanishad, so the text is presented alone. There are no references in the Concordance to the Varada-Upanishad, but as it is quite unknown in Europe I have seized this opportunity of making it public. A short description of it and of each of the others will be found below. The style and contents of all these tracts differ ma- terially from those of the older Upanishads; but I think it may be accepted as an axiom that any work on which a commentary by a well-known author exists, is worthy of publication for the commentary's sake, if not for its own merits. For my own part, I find something of in- terest in each of the tracts set forth in this volume, though the usual marks of an Upanishad are for the most part wanting; and Narâyana's annotations are always in- structive. He was clearly a man of wide reading, for he seems to have been equally at home in the literature

(2)

of the Vedas, Puranas, Itihasas, and Tantras,-in the mysteries of Panini, and in the works elucidating those eight Books. His age is not known, but it is certain that he lived subsequently to S'amkarananda, though at how great an interval it is not yet possible to say. His posteriority to that writer I gather from the colophon to his Dipika on the Aruneya Upanishad,-a beautiful copy of which is in the Government collection of MSS. at Poona,-which runs thus :- नारायणेन रचिता शङ्करानन्दपाठतः। अस्पष्टपद्वाक्यानामारुणेयप्रदीपिका ॥ Nârâyana did not, like Sures'vara, devote himself to the elucidation of the writings of S'amkarâcharya; but in all his Dipikas on Upanishads previously explained by that philosopher, he has incorporated large portions of the bhashyas. This fact is invariably acknowledged in the first half of the colophon, which runs thus :arTor रचिता शङरोक्युपजीविना. I have found this expression at the end of his Dipikas on the Mundaka, Mandukya, Katha, Pras'na, Kena, Siksha-Brahmavallt-Bhriguvallt (=Taittirtya), and Nrisimhaparvatâpant Upanishads, on all of which we have bhashyas by S'amkara. The colophon to all the rest, excepting that on the Aruneya as shown above, commences with the words नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना. This holds good in the case of the Dipikâs on the S'vetas'vatara and Nrisimhot- taratâpant Upanishads, neither of which contains any extracts from the so-called Sâmkarabhashya on those two tracts; a fact which, to my mind, furnishes strong presumptive evidence against the belief that S'amkara expounded them. I pointed out most of the above facts in an article contributed to the Indian Antiquary in March 1886, and subsequent research has helped to con- firm them.

(3)

I will now give a short account of each of the Upani- shads contained in this volume. The letter (P), or (B), following the number and date of a manuscript, shows that it belongs to the Government collection in Poona or*Bombay respectively. I. Krishna-Upanishad. It may be well to state at the outset that this is not the work referred to by Colebrooke, in Vol. I (p. 99) of his Essays, as forming the first part of the Gopalatapant. As a matter of fact, however, the names Gopdlatapant and Krishnatåpant (for such it is) are applied indifferent- ly to both parts of that Upanishad, as will be seen from the opening and closing verses of Nârayana's Dipikâs. In the Parvatpanidtpikå he says :- गोपालतापनीयोपनिषदाद्याष्टखण्डिका। षड्डिश्वत्वारिंशतां च पूरण्याथर्वपैप्पले॥ x x × x नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां दीपिका कृष्णपूर्वके।। and again in the Dipika on the Uttaratapant: खण्डोनविशतियुता कृष्णासङ्गत्वदर्शिनी। सप्तचत्वारिंशसमी गोपालोत्तरतापनी ॥। × × x × नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां दीपिकोत्तरकृष्णके।। And then is added इति कृष्णोत्तरतापनीयदीपिका समाप्ता ॥. In the opening portion of his commentary on the first part, Narayana says अथर्वणि पिप्पलशाखायामिदं तापनीद्यं कृष्णोपनिषञ्चेत्युपनिषभ्रयमास्नातम् 1. The third work here named is the Upanishad now before us, the forty-eighth on Nârâyana's list. I have not seen it referred to in * Since removed to Poona. + Compare this with the latter part of note 191, p. 169 of Weber's History of Indian Literature.

(4 )

any English work on Indian literature, but manuscripts are easily obtained in this country. It consists of 27 verses, and, though highly allegorical, its ultimate object appears to be the unification of all things in Krishņa as the supreme Brahma. The rules of concord are set at defiance several times in the opening verses, and there are a good many instances of irregular samdhi. All these are called Vedic irregularities! In preparing this edition I used the following manuscripts :- A. No. 59 of 1885-86 (B). Text only. Very inac- curate. B. No. 30 of same year. As incorrect as A. C. One of No. 489 of 1882-83 (P). Fairly good. D. One of No. 233 of 1882-83. Dipikâ only. Excellent. E. India office No. 1972. Text only. F. India office No. 1726. Has a long preface, the opening portion of which is wanting. Very inac- curate. G. A good MS. of text and commentary lent me by Mahadeo Chimnaji Apte Esq, the founder of the Ânandâs'rama. H. A less accurate MS. of commentary only, from the same source. J. No. 125 of 1880-81 (P). Text. Excellent. K. No. 133 of same year. This formed the basis of my text. II. Kalâgnirudra-Upanishad. In his History of Indian Literature, Prof. Weber re- marks that there are three different recensions of this Upanishad. So far, I have met with two only, namely that presented in this volume and one styled Nandikes'- varapuranoktâ. The chief point of difference in the lat- ter is that the text is interwoven with instructions as to karanyâsa &c, and with fuller quotations from the Maha-

(5)

narâyana Upanishad. It concludes with a eulogy of the tripundra and of bhasmasnana. The text before us consists of a dialogue between Sa- natkumara and Kalagnirudra regarding the tripundra,- of how many lines it consists, where they are to be drawn, what material is to be used for the purpose, and what Mantras are to be repeated. Deliverance from transmigration is promised as the reward for the due observance of the same. I made use of the undermentioned manuscripts :- A. One of No. 133 of 1880-81 (P). Beautifully writ- ten and fairly correct. B. One of No. 134 of same year. Less accurate than A. C. One of No. 10 of 1882-83 (P). D. One of No. 1 of 1883-84 (B). E. No. 74 of Vis'ramabâg collection (P). F. Narayana's Dipika accompanying E. Very faulty. G. No. 29 of 1885-86 (B). H. One of No. 233 of 1882-83 (P). Dipika only. J. One of India Office No. 269 (b). Text only. K. A manuscript of text and commentary lent me by M. C. Apté Esq. L. One of India Office No. 1972. Word for word the same as EF. M. A manuscript of text and Dipika lent by M. C. Apte Esq. Generally correct. III. Vasudeva-Upanishad. I published this Upanishad, with a complete transla- tion, in the Indian Antiquary for March 1887, and would refer the reader to it for fuller information than can be given here. The subject of the text is a discourse by Vasudeva, at the request of Narada, on the merits of the urdhvapundra, and how it is to be applied by various

(6)

classes of persons. The material to be used is gopt- chandana, or, if that is not obtainable, a paste made from the root of the tulast plant. The reward for the application of the goptchandana with the Mantras here prescribed, is absorption into Vishnu. The manuscripts used for text and Dipika were the following :- A. No. 355 of 1883-84 (P). B. The Dipika accompanying the preceding. C. No. 1645 from Government collection at Calcutta. D. Narayana's Dipika accompanying C. E. No. 30 of 1885-86 (B). Text only. F. One of No. 487 of 1882-83 (P). Inaccurate. G. One of No. 1972 in India Office Library. H. A manuscript of text and commentary lent me by M. C. Apté Esq. J. One of No. 133 of 1880-81 (P). Text. K. The Dipika only. Lent by M. C. Apte Esq. L. One of No. 233 of 1882-83 (P). Dipikâ. IV. Gopichandana-Upanishad. This tract, as stated by Narayana in the opening part of his commentary, is intended, in the first place, to eluci- date certain points not explained in the Vâsudeva to which it is therefore supplementary. This accounts for the first line of his opening verse-वासुदेवोपनिषदि शंका- शूकनिवर्त्तिका ।. But it is also devoted to the glorification of gopichandana, and so we read in v. 10-12: "Gopi- chandana is life, the augmenter of health and strength, the granter of desires, and the bestower of emancipa- tion,-so say the sages. By the application of Gopi- chandana one secures the merit of thousands of Agni- shtoma sacrifices, and of hundreds of Vajapeya sacrifices. The fruit resulting from the gift of Gopichandana does not accrue even to the offerer of an As'vamedha; there

(7)

is no ttrtha equal to Ganga, and no purity like that derived from Gopichandana." I used the undermentioned manuscripts :- A. No. 337 of 1883-84 (P). B. Narâyana's Dipika accompanying A. C. A copy made for me at Benares. Text. D. No. 1645 of Government collection, Calcutta. E. Dipika accompanying D. F. No. 30 of 1885-86 (B). Text only. G. No. 59 of same year. This manuscript opens in the same way as the Vasudeva Upanishad, and from औ नमस्कृत्य down to अणीयो्ध्वा व्यवस्पिता is identical with it. Then follow the words गोपी का नाम &C. H. India Office No. 1972. Text only. J. Text and commentary. Lent by M. C. Apte Esq. K. No. 127 of 1880-81 (P). Opens in the same way as G. L. One of No. 233 of 1882-83 (P). Dipikâ. M. Dipika only. Lent me by M. C. Apte Esq. V. Narâyana-Upanishad. The subject of this Upanishad is the emanation of all things from Narayana. As pointed out by Weber, there are two distinct recensions of it. That explained by Nârâyana seems to belong to the Atharvas'trshapancha- kam, and is the longer of the two; but S'amkarananda commented on the other. The bulk of Narayana's Di- pika is devoted to the elucidation of the fifth Section which S'amkarananda omits, and is remarkable for the large number of quotations contained in it. The follow- ing works and authors are cited by name :- Atmabodha- Upanishad, Bhâskara, Hayas'trshapañcharatra, Maha- kapilapañcharâtra, Mantratantraprakâs'a, Nârâyantya 2

( 8 )

( Tantra? ), Nrisimhapurana, Nrisimhatapant, Pad- mapâdâchârya, Ramapurvatapant, and Sâradâtilaka. There are citations too from sources not named, some of which I traced to the Saradatilaka and Tantrasara, but others defied all efforts to track them to their lair. I have not succeeded in finding a single manuscript of the Mantratantraprakas'a, of the Hayas'trshapancharatra, or of the Mahâkapilapañcharâtra. There is nothing remarkable about S'amkarânanda's commentary. The word aquga, which occurs in the text explained by him, and which appears to mean "free from reproach", is not in any MS. of the text, which I have seen, or in any of our dictionaries. Unfortunately, I could procure only one copy of the work, but it was generally correct. The MSS. used for text and commentaries were the following :- A. One of No. 140 of 1879-80 (P). B. One of No. 134 of 1880-81 (P). C. One of No. 1 of 1883-84 (B). D. One of No. 10 of 1882-83 (P). E. No. 58 of Vis'rambag collection (P). Forms part of the Atharvas'trshopanishatpañchakam. F. One of No. 269 (b) in India Office Library. G. One of No. 233 of 1882-83 (P). Nârâyaņa's Dipikâ. H. S'amkarânanda's commentary, from Benares Sans- krit College. J. A good copy of text and Narayana's Dipika; lent me by M. C. Åpté Esq. K. One of No. 133 of 1880-81 (P). I also referred to No. 255 of 1883-84 (B), a good MS. of the S'aradatilaka, for the passages quoted from that work; and to No. 169 of 1879-80 (P), and No. 428

(9)

of Vis'rambag collection, for the citations from the Nri- simhapurana. For the Tantrasara passages I used the lithographed edition published in Benares. Its contents are partially indexed, but to look for a verse not indica- ted there is like hunting for a needle in a haystack! Consequently I was obliged to abandon the search for other passages quoted in the Dipika, and which are pos- sibly from that source. The number of Tantras cited in the Tantrasara is enormous, but I have not yet been able to make a list of them. There is a Nârâyantya amongst them, which leads me to suppose that that is the work quoted from by Narayana under that name. VI. Atmabodha-Upanishad. This short tract, as Narayana points out, is a sort of comment on the fifth section of the Narayana-Upanishad. That one part of the Veda may be devoted to the eluci- dation of another part is, he says, undeniable from the fact that the Brahmanas hold that position with refe- rence to the Mantras. I should have preferred to name it the Âtmaprabodha-Upanishad, for which there is ma- nuscript authority, but felt constrained to follow the commentary. The MSS. at my disposal were the following :- A. One of No 487 of 1882-83 (P). B. One of India Office No. 1686 (b). Most inaccurate. C. One of No. 233 of 1882-83 (P). Dipikâ. D. One of No. 140 of 1879-80 (P). E. An excellent copy of Dipika, lent by M. C. Apté Esq. VII. Gâruda-Upanishad. This is simply a charm for the prevention of snakebite. The man who hears it read on the last day of a dark fortnight is promised immunity from the bite of a snake

( 10 )

for twelve years; whilst he who reads it himself on that day, and attaches a copy of it to his person, will never be bitten at all! There is some doubt as to what the text of this Upanishad really is, owing to the comming- ling of text and comment. Professor Weber writes of "two totally different texts" as extant. In my manu- script K a lengthy section precedes the words at srar- विद्या प्रवक्ष्यामि, and so too in Weber's edition. In both, also, additional matter follows what is here the close of the Upanishad. This has not the support of any other of my MSS., and Narayana includes almost the whole of this extra matter in his commentary. His remark, however, ओ ब्रह्मविद्यामित्यादि ततः पठनीयमुपनिषत्स्व- रूपमित्याङ: may possibly indicate the existence of a recen- sion in which those words are preceded by something else as in the manuscript K. Weber's text concludes with the Mantra कुलालाय विभटे विषद्न्ताय धीमहि। तभ: सर्पः प्रचोदयात् I. For the reading कुलालाय he suggests कुलालयाय, but neither yields a suit- able meaning. That of MS. K, namely नवकुलाय, is un- doubtedly the true one. This manuscript also contains the Mahanarayana Upanishad, and, in the third Section, this very Mantra नवकुलाय विभहे &c. appears in addition to the eighteen recognized by Narayana in his Dipikâ on that tract *. I was unable at first to determine the meaning of the word aag, but an examination of the other eighteen Mantras made it clear that, whatever its meaning, it must be an epithet of au. I had not then seen the Dipika on the Garuda Upanishad, but the subsequent perusal of it revealed immediately the mean- ing of ag. The text of the Gâruda gives the names of twelve snakechiefs or heads of families, but Nârâyana reduces them to nine, and says नव कुलानि लोकप्रसिद्धानि! Here then is the clue. The word aag, as an epithet See footnote on p. 3 of my edition of the Mahanarayana.

( 11 )

of au, means "the nine-familied," or "consisting of nine families," and this interpretation brings the Mantra into harmony with the rest. I have said that Prof. Weber's text closes with the above Mantra. In the MS. K, however, there follow three verses which appear also in the Ntlarudra-Upa- nishad, namely Vajasaneyisamhita XII. 6-8 (नमो अस्तु सर्पेम्य: &c), and then "उग्रा विम्राप्रमथिनः प्रवीरा मायाविनो बलिनो मिछमाना: । ते देवा असुरास्त (?) पराभवंस्तांस्तु वज्रेण मघवन्निवारय। औ शान्तिः शान्ति: शान्ति: ।।

MSS .;- In preparing the present edition I used the following

A. One of No. 133 of 1880-81 (P). B. One of No. 134 of same year. C. One of No. 10 of 1882-83 (P). D. One of No. 1 of 1883-84 (B). E. No. 29 of 1885-86 (B). F. One of No 269 (b) in India Office Library. G. One of No 1726 from same source. J. Text and Dipika, lent by M. C. Apté Esq. K. One of No. 140 of 1879-80 (P). L. A manuscript of Dipika only, lent by M. C. Apté Esquire. Also Prof. Weber's printed edition, which I have call- ed H. VIII. Maha-Upanishad. The theme of this tract is the same as that of No. v, namely the production of all things from Narayana. Weber remarks that here "Nârâyana first distinctly ap- pears as the representative of Vishņu, since S'tlapâni (S'iva ) and Brahman proceed from him, and Vishņu is not mentioned at all." I do not think that this Upani- shad has been printed before, and I had great difficulty in procuring the commentaries. Of that by S'amkara-

( 12 )

nanda I could obtain only one copy. The following is a list of the MSS. used :- A. A portion of No. 133 of 1880-81 (P). B. One of No. 10 of 1882-83 (P). C. One of No. 134 of 1880-81 (P). D. One of No. 139 of 1879-80 (P). E, A copy of text and Dipika made for me at Bikantr. Very inaccurate. F. One of No. 328 of 1883-84 (P). G. No. 356 of Government collection, Calcutta. H. S'amkarânanda's Dipika, from Government colleo- tion at Benares. J. One of No. 1 of 1883-84 (B). K. Narayana's Dipika, lent me by M. C. Apte Esq. L. Text and Dipika, lent by the same friend. IX. Varadatapantya-Upanishad. My first acquaintance with this Upanishad was through a portion of the commentary which I discovered amongst the valuable manuscripts comprised in the set No. 233 of 1882-83 in the Deccan College Library. It is No. 51 of that set,* and is called Prathamopanishaddipika. The S'astri who drew up the list evidently looked at the colophon only, and seeing the words इति प्रथमोपनिषद्दीपिका gave it that name ! Its real name is stated in the open- ing verse. No. 52, which is called " Fragment of some unknown Upanishaddipika," is a portion of the second chapter of the same commentary. I subsequently ob- tained a copy of the text of the Varadaparvatapant, and two copies of the Dipika thereon, from my friend Mr. Mahâdeo Chimanâjî Âpté, the founder of the Anandâs'rama; but that was all I could get. In the * Vide Appendix J. to Dr. Bhandarkar's Report on the search for Sanskrit MSS. in Bombay Presidency during 1882-83.

( 13 )

opening part of his commentary, Narayana remarks that Varada is Brahma in the form of Ganapati, and he gives a legend explaining how it came to pass that the first member of the Hindu triad was born as the son of S'iva and Uma. From this, and from the fact that the words इत्यथर्ववेदे गणपतिपूर्वतापिनी occur at the end of the MS. of the Varadapurvatapant, I inferred that this Upanishad was probably identical with the Ganapatitapint and Ga- nes'atapint named in Dr. Buhler's Catalogue of MSS. in Gujarat, and referred to in the foot-note on p. 170 of Weber's History of Indian Literature. Fortunately my friend Mr. Apte had a complete copy of the Ganes' atapint, and on comparing it with what I had of the Varada- tâpant I found that they were exactly alike. This there- fore gave me a second copy of the text of the Purvatapant for collation, and supplied me with that of the Uttara- tâpani. I regret that every effort to obtain the Dipika on the latter has so far failed. It is therefore published alone, and edited from the one manuscript. The Purvatapant consists of three Upanishads, and the other of six. The former closely resembles the Nrisimha- tâpant, several passages of which are quoted with slight modifications, and like it has an dnushtubha mantraraja of which a good deal is made though in a less extra- vagant fashion than in that Upanishad ! The mantraraja of our text runs thus :- रायस्पोषस्य दाता च निधिदातान्नदो मतः। रक्षोहणो बलगहनो वक्रतुण्डाय हुम्॥ The Dipika, like that by the same author on the Nrisim- hatapant, opens with definitions of the terms gunavatara, purnavatâra, kalâvatra, and ams'âvatâra; but contains nothing specially noteworthy. The text of the Uttara- tapanî will speak for itself. It contains nothing of im- portance.

( 14 )

The MSS. used are restated below :- A. A copy of Varadapûrvatâpani, lent by Mr. Apté. B. A manuscript of Ganes'atâpani, from the same source. C. Portions of the Dipika as contained in No. 233 of 1882-83 (P). D. The Dipika accompanying A. E. A Dipikâ on the Purvatâpani, lent by Mr. Apté.

X. Âsrama-Upanishad.

This consists of four Sections devoted to definitions of the sixteen subdivisions of the four as'ramas. The fol- lowing is a list of them :- 1. Brahmachrin. Gayatra, Brâhmaņa, Prâjapatya, Brihat. 2. Grihastha. Varttakavritti, S'alinavritti, Yayâvara, Ghorasannyâsika. 3. Vanaprastha. Vaikhânasa, Udumbara, Bâlakhilya, Phenapa. 4. Parivrâjaka. Kuțîchara, Bahûdaka, Hamsa, Pa- ramahamsa. The definitions of all these are very valuable, and some of them,-for example, that of Ghorasannyasika,- are not found elsewhere. A climax is reached with the Paramahamsas, of whom alone it is said dtmânam moksha- yante .- For varied information as to the ds'ramas I would refer the reader to that word in the Vachaspatyam, and also to the first chapter of Vidyâranya's Jivanmuktivi- veka, an edition of which has just been published in the Ânandas'rama Series. The MSS. consulted for this Upa- nishad were as under :- A. One of No. 134 of 1880-81 (P). B. One of No. 139 of 1879-80 (P).

( 15 )

C. One of No. 1 of 1883-84 (B). D. No. 269 (b) in India Office Library. E. One of No. 133 of 1880-81 (P). XI. Skanda-Upanishad. The reason for the title of this short tract is not ap- parent from its contents. It is written from the stand- point of the Advaitavadin and teaches the identity of S'iva and Vishnu as set forth in very similar language in the 184th chapter of the Harivams'a. I had only two MSS. of this text, namely, one of No. 487 of 1882-83, in the Government collection, Poona, and one lent me by M. C. Apté Esq.

It would be ungracious to close without an acknow- ledgment of the excellent work done by the Press. The proof-reader performed his duties so admirably that my share of the labour was almost a sinecure. As for the typography, I am confident that it is second to none.

G. A. J. .Poona, November 1890.

Corrigenda.

On page 85, line 4, after मूषकाणां insert स्वावराणां जङ्मानाम्. . This reading is added in the margins of CD, and is supported by the Dîpikâ. On page 120, last line but one, for दशब्द: read पादशब्द :.

नारायणकृतदीपिकासहिता कृष्णोपनिषत्।

नारायणकृतदीपिकासहिता कृष्णोपनिषत्।

ते होचुस्तं सुराः सर्वे भगवर्न्त सनातनम्। नोऽवद्यमवतारान्वै गृह्यन्ते नैव भूतले ॥।१ ॥ आज्ञयावतारांस्ते हि गोपानः स्त्नीश्न नो कुरु। अन्यो न विग्रहं धते तवाङ्गस्पर्शनाह्टिना ॥ २॥

अष्टचत्वारिंशत्तमी कृष्णोपनिषदुच्यते।

रुद्रादयो देवा जन्मभीरव: स्वावतरणमावश्यकमवुष्य कृष्णस- ऋत्यर्थ तमादिदेवं प्रार्थयन्ते ते होचुरिति। ते सर्वे सुरास्तं भगवन्तं सनातनमूचुः । किमूचुरित्याह नोऽवधयमिति। नो ऽस्माकमिद्मवयं वै निश्चितम् । निन्धं गर्हे न वदितुमर्दमवधयम्। देवानामस्माकं भूम्यवतरणं निन्धमेव दुःखमयत्वान्मनुष्यलोकस्य। किमवद्यमत आह अवतारानिति। याम इति शेष: । गृह्यन्ते नैव भूतलेऽवतारा अस्मामिरिति शेष:। स्वेच्छयास्मामिरवतारां न गरहयान्त इत्यर्थ:।१। आजयावतारांस्ते हि। हि निश्धितं ते तवाज्ञयावतारान गृह्गीम इति शेष: । गोपान्नः स्त्रीम् नो कुरु। नोऽसान् गोपान लीम गोपीश् नो कुरु नो विधेहि मूर्खजनावतारो न देय इत्यर्थः । अत एव भगवता यष्टिका कमलासन: कृतो वंशो रुद्र: शङ्मिन्द्रो मुख्य- देवानां गोपत्वं न कृतम्। गोपास्रास्त्राणि नः कुर्षिति पाठे हे गो- पास्त्र गोपरक्षक नोऽस्मानस्राणि यष्टिकादीनि कुर्षिति प्रार्थना। नतु 1. गोपांस्तत्वीश्र K; गापावाणि F; गोपात्राव्ाणि नः कुरु is given as variant in DGH. 2. अन्यं EF .. ₹. See verses 9, 10.

४ नारायणकृतदीपिकासहिता

रुद्रादीनां वच: झुला प्रोवाच भगवान ख्वयम।।३।। अङ्गसङ्गं करिष्यामि भवष्ठाक्यं करोम्यहम। मोदितास्ते सुराः सर्वे कृतकृत्याधुना वयम् ॥४ ॥ यो नन्दः परमानन्दो यशोदा मुक्तिगेहिनी। माया सा त्रिविधा प्रोक्ता स्त्राजसतामसी॥ ॥॥ प्रोक्ता साच्ची च रुद्रे सा भक्ते ब्रह्मणि राजसी। तामसी दैत्यपक्षे तु माया त्रेधा हुदाहता ॥ ६ ॥ केषाब्बिद्वश्यं गोपगोपीत्वं ममाभिप्रेतमित्याशंक्याहुरन्यो न विग्रह- मिति। अन्यो विग्रहं मनुष्यदेहं न धच्ते नैव धास्यति। अन्यः कः। यस्तवाङ्स्पर्शनाद्विना तवाङ्गस्पर्शनरहितः । यस्य देवस्य मनुष्यदेहे धृते तवाङ्स्पर्शों न स मनुष्यदेहं न धास्यतीत्यर्थः ॥२॥ शश्वदनवरतं स्पर्शार्पिते स्पर्शस्यार्पितेऽर्पणे दानेSस्माकं सतीति भावे निष्ठा (पा० १.१. २६; ३. ३. ११४)। वयमवतारान् गृ- हन्ते गृह्ीमः। व्यत्ययेन प्रयोगः। रुद्रादीनां वचः श्रुत्वा भवद्ाक्यं करोम्यहमिति पाद्योर्मध्ये प्रोवाच भगवान् स्वयं अङ्सङं करिष्या- मीति पाद्ड्वयं लुपं द्रष्टव्यम्। कृतकृत्या अधुना वयमिति। ऊचु- रिति शेषः । अत्र छान्दस: सन्धिः ॥३॥४ ॥ इदानीं श्रुतिरूपेण नन्दादीनां तसदेवताभावेन रूपाण्याह यो नन्द इत्यादि। नन्दो द्रोणवसोरवतार: स परमानन्दो ब्रह्मानन्दस्त- त्रैव कृष्णस्याभिरतिसम्भवात्। यशोदा द्रोणभार्या धरा नाम सा मु- किगेहिनी मुक्तिरेव गेहिनी परमानन्दस्य मुक्तावेवाभिरमणात्। वै- ष्णव्या मायायालििविधं स्वरूपम्। दैत्यपक्षं देवेभ्य: पृथकर्तु दर्श- 1. मोहिता: BEJK. 2. सा सास्विकी omitting and follow- ing सा K.

कृष्णोपनिषत्।

अजय्या वैष्णवी मायाप्यजेन साजिता पुरा। देवकी ब्रह्मविद्या सा या देवैरुपगीयते ।। ७॥ निगमो वसुदेवो यो वेदार्थ: कृष्णरामयोः । स्तुवन्ति सततं यन्मे सोऽवतीणों महीतले ॥ ८॥

यति मायेति। सा प्रसिद्धा। "धेतुः शार्ज् स्वमाया तदि"ति धनुष्टेन वक्ष्यमाणा। सत्त्वराजसतामसीति। सत्त्वं चासौ राजसी चासौ तामसी चेति विग्रहः। आदा ज्ञानकलायां कर्पूरगौरे भगवति रुद्रे वर्तत इत्याह प्रोक्ता सात्वी च रुद्रे सेति। अष्टादशाक्षरोपासनेन लब्घसामर्थ्ये सृष्टिविधायके विरिष्जौ राजसीत्याह भक्ते ब्रह्मणि राज- सीति। अन्त्या दैत्यदानवयक्षरक्षआदिष्वित्याह तामसीति। राजसी मानुषेषु सात्त्विकी देवेष्वित्यपि द्रष्टव्यम्। एवं माया त्रिधा घुदा- हता कथिता ॥५॥ ६ ॥ तस्याः सामर्थ्यमधिपं चाह अजय्येति। अजय्या जेतुमशक्या। "क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे" (पा० ६. १. ८१) । वैष्णवी विष्णुस्तस्या अधिप इत्यर्थः । अप्यजेन ब्रह्मणापि सा पुरा पूर्वमजिता। "त्वं वै- ष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजमि"ति "ब्रह्माद्योऽपि न हि वक्तुमलं बलं चे"त्यादि स्मृतेः। देवकी कथं सा प्रसिद्धा ब्रह्मवि- घेत्यत आह या देवैरिति। देवैः कायते शब्दते देवकी। सुपीति योगविभागात्कः (पा० ३.२.४)। संज्ञायां "नित्यं संज्ञाछन्दसोरि" त्यपि सम्बन्धात् डीप् (पा० ४.१.२९)। ब्रह्मविद्या शेया। अत एव हि कृष्णरूपब्रह्माविर्भावसम्भव इति भावः।।७।। निगमो वसुदेवो य इति । यो वसुदेव इत्युच्यते स निगमः । ब्रह्मविद्या हि निगममर्द्ृति। यो वेदार्थः स कृष्णरामयोर्विषये वर्ततते। कृष्णरामाविति वक्तव्ये सप्तमीनिर्देशः वेदनिरूपितस्यार्थस्य ब्रह्मैक- देशत्वप्रतिपत्त्यर्थः श्रुत्यैवाधारत्वप्रतिपादनात्। तथा चायमर्थो यो ₹. Verse 25.

नारायणकृतद्रीपिकासहिता

वने वृन्दावने क्रीडन गोपगोपीसुरैः सह। गोप्यो गाव ऋचस्तस्य यष्टिका कमलासन: ।। ९॥। वंशस्तु भगवान रुद्र: शृङ्गमिन्द्र: सखा सुराः। गोकुलवनं वैकुण्ठं तापसास्तन्र ते दुमाः॥। १० ॥ यथा वेदेन निरूपितोऽर्थो5वाग्गोचर: सोऽपि रामकृष्णयोरन्तर्भूत- स्तयोः स्वरूपं तु नेयत्तयेडक्तया वाऽवधारयितुं शक्यमिति। इम- मेवार्थ प्रकाशयति स्तुवन्ति सततं यन्म इति। यन्मे मम अस्मद- र्थस्य नारायणस्य स्वरूपं स्तुवन्ति निगमा: स वेदार्थो महीतलेऽव- तीर्ण इत्यन्वयः ॥८।। वने वृदृद्धनादौ धृन्दावने च विशेषतः क्रीडन्। आदराय वृ- नदावनस्य पृथाभ्रहणं यथा ब्राह्मणा आगता वसिष्ठोऽप्यागत इति। गोपगोपीलक्षणैः सुरैः । सुराश्च सुर्यश्च सुरातैः सह। नतु पामरै- गोपीगवादिभि: सह कथं पूर्णस्य क्रीडनमत आह गोप्य इति। गोप्यो गोपाङना गावन् तस्य वेदस्य विष्णोर्वा प्रतिपादिका ऋचः । ऋशु प्रतिपाद्यत्वेन ब्रह्मण: क्रीडनं सम्भवतीति भावः । यष्टिका वेत्र- दण्ड: कमलासनो ब्रझ्मा तेन हि विष्णुर्जगङ्गहे कार्य करोति ।। ९॥ वंशो रुद्र: सकलकलाप्रवीणत्वात्। शङ्गमिन्द्रः सर्वदेवेषु तीक्ष्ण- त्वात्। श्ङ्गमिन्दुरित्यपपाठः कमलासनेनैवेन्दोः संगृद्दीतत्वाङ्क- झावतारत्वात्। तस्य सखा मिन्रं यो जन: स सुरा देवा बातव्या विष्णोर्देवानामेव पार्षदत्वात्। उद्देश्ये जातावेकवचनं विधेये व्यक्तौ बडुवचनम् 1 एवंविवक्षया होकस्य मिघ्रस्य बहुदेवतुल्यता सि- ध्यति। गोकुलवनं वैकुण्ठमादिदेवनिवासत्वात्। दरुमा वृक्षास्ते प्र- सिद्धा नारदादयस्तापसास्तेषामेव वैकुण्ठौचित्याव्। तेंऽडिपा इति केचित्पठन्ति॥ १० ॥ 1. अंध्रिपा: F; अंहिपा: as a variant DGH. ₹. DH. omit avagraha.

कृष्णोपनिषत्।

लोभक्रोधादयो दैत्या: कलिकालोऽतिरस्कृतः । गोपरूपो हरिः साक्षान्मायाविग्रहधारण: ॥। ११॥ दुबोधं कुहकं तस्य मायया मोहितं जगत। दुर्जया सा सुरैः सर्वैर्यष्टिरूपोऽभवद्विधि: ॥।१२:॥ ये दैत्यास्तृणावर्ताद्यस्ते लोभक्रोघादयो जेयाः। कलिकालोऽति- रस्कृतो यैरिति शेष: । यैलोंभक्रोधादिभि: कलियुगसमस्तिरस्कृतो न भवति प्रकटो भवति। ब्रह्मरूपकृष्णाविर्भावेन हि कामक्रोधादितुल्य- दैत्यानां नाश उचितः। कलिकालस्तिरस्कृत इति पाठे कृष्णाविर्भावे- नेति शेष: । अयं गोपो न किन्तु गोपरूप: साक्षाद्धरि: परमेश्वरः। ननु परमेश्वरस्य देह: कथमत आह मायेति। शुकिरजतवन्मायाषि- वर्ततोऽस्य विग्रहो न भूतविवर्सः। "स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्ये"- त्युक्त्वाद् (भाग० १०.१४.२)। ननु तर्हि शुक्तिरजतवदेव सर्व- प्रत्यक्षो नस्यात्। मैवम्। रजतस्यान्त:करणपरिच्छिन्नजीवाज्ञानविव-

स्वात्सर्वदर्शनौचित्यान्मायया विग्रहस्य देहस्य धारणो घर्ता ॥। ११ ॥ ननु तात्त्विकमेवेदं रूपमिति पौरुषोत्तमास्तत्कथमुक्क मायाविभ्रह- धारण इति। तत्राह दुर्बोधं कुहकं तस्येति। तस्येश्वरस्य कुहकं कपटं मायास्वरूपं दुर्बोधं दुःखेनेश्वरगुरुप्रसादाभ्यां बुध्यते नान्यथेति दुर्बोधं तेन तेषां तत्स्वरूपाज्ञाने नापराध इति भाव: । केचित्वन- ध्यवसायपरतयेदं व्याचक्षते तदयुक्तत "ऋषिभिर्बडुधा गीतं छन्दो- भिर्विविधै: पृथक। ब्रह्मसूत्रपदैश्वैव हेतुमन्रिर्विनिश्ितैरि"ति स्मृति- विरोधाद् (गीता १३.४) "संशयात्मा विनश्यती"ति (गीता ४.४०) निन्दया निश्यस्यैव शास्रार्थत्वाद्। मायया मोहितं मो- हमापअं जगन्नानागतिकं भवति सर्वे जन्तुजातम्। सा विष्णो- र्माया सर्वः सुरैर्न मनुष्यैरेव दुर्जया। तन्र दष्टान्तो विधिर्श्रक्ा य- पटिरूपोऽभवत् ॥ १२ ॥ 1. तिरस्कृतः ABEK; and DGH as variant.

नारायणकृतदीपिकासहिता

रुद्रो येन कृतो वंशस्तस्य माया जगत्कथम। ।; बलं ज्ञानं सुराणां वै तेषां ज्ञानं हतं क्षणात् ॥ १३॥। शेषनागोऽभवद्राम: कृष्णो ब्रझ्ैव शाश्वतम्। ।अष्ठावष्टसहसे हे शतोधिका: स्रियस्तथा ॥ १४॥ .ऋचोपनिषदस्ता वे ब्ह्मरूपा ऋच: स्त्रियः। श्ेषश्चाणूरमल्ोऽयं मासरो मुष्टिकोऽजयः ॥। १५॥ रुद्रो देवोऽपि येन मायाविना वंशीकृतस्तस्य विष्णोर्मायाः कुह- कानि जगत्सामान्यलोक: कथ जयेदिति शेषः। बलमिति। सुराणां मनुष्यापेक्षया ज्ञानं बलवत् । यथा "हढः स्थूलबलयोरि"ति (पा० ७.२.२०)। तेषामपि ब्रह्मादीनां ज्ञानं क्षणाधिमेषाद्ृतं य-

रामकृष्णयोः पूर्वरूपमाह शेषेति। ब्रह्मैव नारायण एवेत्यर्थ:। अ- षाविति। अष्टौ रुक्मिण्याद्याः। अष्टसहस्त्रे द्वे षोडरसहस्राणि। शताधिकाः शतसहिता: स्तिरियो नरकासुरगृद्दादानीताः॥। १४॥ पता ऋचा ऋ भ्रूपेणोपलक्षिता उपनिषदो रहस्यकृष्णाख्यब्रह्मपरा- यणा मन्त्राः । ऋग्वेदे हि ऋचोऽल्पा इति संख्यापूरणायोपनिषद् उपाचा:।ऋक्संख्या यथा। "ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पष्पशतानि च।ऋचामशीतिः पादाश्च एतत्पारणमुच्यत" इति चरणव्यूहे(१)। ब्रह्मरूपा वेदरूपा ऋच एव ताः ल्ियः । गोपनीयत्वाङ्गह्मात्मकक- ष्णपरत्वाच्चोपनिषत्त्वं स्त्रीणाम्। कृष्णस्त्रीणामष्टत्वं शताधिकषोडश- सहस्रता च विष्णुपुराण उक्ता । तद्यथा। "षोडश स्रीसहस्राणि शतमेकं तथाधिकम् । तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान्मघुसूदन" इति (५.३१.१६)। तथा। "रुक्मिणी चकमे कृष्णं स च तां चारहासिनीमि"ति (५.२६.२) । तथा। "अन्याश्च भार्याः कृ- 1, अषटाधिक F; अषटाधिका: as variant DGH. ₹. So G. and MSS of Charanavytha; but DH. ;

कृष्णोपनिषत्। ९

दर्प: कुवलयापीडो गर्वो रक्षः खगो बकः। दया सा रोहिणी माता संत्यभामाहिंसेति वै ॥१६॥ अघासुरो महाव्याधि: कलि: स कंसभूपतिः। शमो मित्रं सुदामा यः सत्याकूरो दमोडवः॥१७॥ ष्णस्य बभूवुः सप्त शोभना" इति (५.२८.३)। अष्टाधिकाः स्ि- यस्तथेति पाठे षोडशाधिकं बोडशसहसरं स्यात्। तत्र मूलं मृग्यम्। न च श्रुतिविरोधे स्मृतेरप्रामाण्यमिति वाच्यम्। सन्दिग्धपाठया ध्रुत्या निञ्ितस्मृतीनां बाधानुपपरेः। "लोभक्रोधादयो दैस्या" इत्युक्तं तत्र किरूप: को दैत्य इति विशेषजिज्ञासायामाह द्वेष इति। चाणूरमुष्टिकावान्ध्रदेशीयौ मल्लौ कंसेन सत्कृत्य मधुरामानीतौ पू- र्वजन्मनि वराहकिशोरौ दैत्यौ तारकामयसङ्गामे विष्णुना हतौ। तदुक्तमंशावतरणे। "वराहश् किशोरञ्च दानवौ यौ महाबलौ। मल्ौ रक्गतौ तौ नु जातौ चाणूरमुष्टिकावि"ति। मत्सरो मद्रू- पेणैव सरति। अजयो जेतुमशक्यः ॥।१५॥ कुवलयापीड: कमलमर्दको भूमण्डलपीडको वा गज: पूर्वजन्मनि रिष्टो नाम दैत्यः स दर्पो क्षेयः। रक्षो राक्षसः। खग आकाशगामी। बको गर्वो क्षेयः । रोहिणी दयालुत्वाइया। सत्यभामा भूमेरवतार: साऽहिंसेति वै अहिंसा नाम पृथिव्या: क्षमारूपत्वाद्। सत्यभामा हि शान्ततेति केषाष्नित्पाठः ॥ १६ ॥ अघासुरोऽजगररूपी स महाव्याधी राजयक्ष्मादिर्जातव्यः । कंसः कालनेमेरवतार: कलिः कलहरूपो जञातव्यः। कलियुगावतारस्तु दुर्योधनः । मित्रं सुदामा शमो जातव्यः। ब्राह्मणस्तु "सुदामा नारद" इति वक्ष्यति। सत्याक्रूरः । सत्यमक्रूर इति वक्तव्ये छा- 1. सत्यभामा हि शान्तता as variant DGH. The other MSS. vary considerably. {. This is wrong; the quotation is from Harivams'a. 3115-6. 2. Verse 26.

१० नारायणकृतदीपिकासहिता

यः शङ्क: स स्वयं विष्णुर्लक्ष्मीरूपो व्यवस्थितः । दुग्धसिन्धोः समुत्पन्नो मेघघोषस्तु स स्मृतः ॥१८॥ दुग्धोदधि: कृतस्तेन भ्नभाण्डोदधिर्गृहे। क्रीडते बालको भूला पूर्ववच्च महोदधौ ॥। १९ ॥ यस्यासौ ज्वलनाभास: खङ्गरूपो महेश्वरः। कश्यपोलूखल: ख्यातो रज्जुर्मातादितिस्तथा॥२०॥ संहारारथ च शत्रूणां रक्षणाय च संस्थितः । कृपार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ॥२१॥ न्दसो विभक्तिलुक्। "सुपां सुलुगि"ति (पा० ७.१.३९)। दमोदबः । दम उद्धव इति वक्तव्ये छान्दस: सन्धिः। अथवा संत्या सत्यवत्यन्तःकरणवृत्तिर्दमा दमवतीन्द्रियवृत्िः ॥१७॥ न केवलं विष्णुः किन्तु श्रीस्वरूपोऽपीत्याह लक्ष्मीरूप इति। लक्ष्मीत्वे हेतुर्दुग्धेति। विष्णुत्वे हेतुर्मेघघोष इति मेघगम्भीरध्वनि- त्वाद्विष्णोः । पञ्पजनदैत्यवधात्म्नागपि विष्णुहस्ते दक्षिणावर्त्तः। सोऽस्तीति भावः ॥।१८॥ तेन कृष्णेन भग्रसुपलेन स्फोटितं यन्द्राण्डमुष्टिका तत्प्रवृत्तो भूमिक्षिप्त: क्षीरात्मक उदधिर्गृदे ब्रह्माण्डस्थानीये दुग्धोद्धि: क्षी- राब्धि: कृतः। बालको भूत्वा यथा समुद्रे वटपत्रशायी पूर्ववत्स- ष्टिपूर्वसमयवत् । महोदधावुष्टिकाच्युतक्षीरलक्षणे ॥ १९॥ यस्य कृष्णस्य ज्वलनाभासो वहितुल्यः खन्गो नन्दकस्तद्रूपो महे- श्वरो यस्यांशा एकादशरुद्रा: सौम्यरूपेण वंशता उभ्ररूपेण खड्ता च बोद्धव्या । कश्यपोलूखलः कश्यपस्तात उलूखलः । छान्दसः सन्धिः। रजुर्दाम अदितिर्माता। कृष्णोऽन्येन कथं बडुं शक्य इति भावः। अत एव दिव्यशक्तित्वादाकर्षणे वृक्षावेव भग्नौ न रजुसु- टिता॥ २० ॥ ननु कश्यपादितिभ्यां बद्ध: किमर्थ परमेश्वरः स्थित इत्यत

कृष्णोपनिषत्। ११

यत्सृष्ठमीश्वरेणासीतच्कं ब्रह्म रूपधृक्। वैजयन्ती च वायुश्च स परं धर्मसंज्ञकः ॥ २२॥ छत्तरं तु खं च संविद्धि बिन्दुवत्सर्वमूर्धनि। यावन्ति देवरूपाणि वदन्ति विबुधा जनाः ॥२३ ॥

आह संहारार्थ चेति। शत्रूणां शातनीयानां यमलार्जुनादीनां संहा- रार्थ रक्षणाय च धर्मसेतूनामिति शेषः। संस्थित: कृष्णोऽदितिस- म्बद्ध: स्थित इत्यंर्थः । संहाररक्षणे अपि किमर्थमतो विशिनष्टि स- वभूतानां कृपार्थे कृपां कर्तु तेषामेव गोप्तारं रक्षकमात्मजं स्वप्रणीतं धर्मे संस्थित आस्थितवान् कृष्णः । कर्तरि कः। "न लोके"ति क- र्मणि षष्ठीनिषेघ: (पा० २.३.६९) । तटुक्तम्। "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्मवामि युगे युग" इति (गीता ४. ८) । २१ ॥ यदीश्वरेण महादेवेन ज्ञानकलया स्वनेत्रात्सष्टं प्रसन्नतया हरये दातुमासीत्तचक्रं रूपधृग्मूर्चे ब्रह्म वेद:। वैजयन्ती च वायुश्धेति। वैजयन्ती या माला यश्च वायुर्मालान्दोलनसम्भूतः स परं केवलं धर्मसंजञकः । वैजयन्तीसमाख्यया तस्या जयहेतुत्वाद्धर्मस्य च तथा- त्वात्। जयन्तीसम्भवो वायुश्मरो धर्मसंज्ञक इति कचित्पाठः। तत्रार्थः । जयन्स्या वैजयन्त्या: सम्भव उत्पत्तिस्थानं वायुः। जयन्ती- छलेन वायुः सेवत इत्यर्थः । चमरश्ामरो व्यजनं धर्मसंक्ञको धर्म एव तेन हाधर्मसम्भवं तापादि वार्यते तेन स धर्मः कृष्णं सेवत इत्यर्थः ॥ २२ ॥ छत्रं तु खं च संविद्धि बिन्दुवदिति। यच्छन्रं वैष्णवं तस्तु खं नमः संविद्धि जानीहि। कीढशम्। सर्वमूर्धनि सर्वेषामुपरि स्थि- तम्। किंवत्। बिन्दुरनुस्वारस्तद्वत्। स यथा वर्णानामुपरि ति- 1. जयन्ती सम्भवो वापु: K, and DGH as variant; जयन्ति BC EG (text). 2. वेद EJK.

१२ नारायणकृतदीपिकासहिता

नमन्ति देवरूपेभ्य एवमादि न संशयः । गदा च कालिका साक्षाससर्वशत्रुनिबर्हिणी॥२४॥ धनुः शार्ङ्क खमाया तच्छर: कालोऽसुभोजनः । अज्काण्डं जगद्दीजं धृर्त पाणौ खलीलया।२५॥ गरुडो वटभाण्डीर: सुदामा नारदो मुनिः। वृन्दा भक्ति: मिया बुद्धिः सर्वजन्तुम्रकाशिनी॥२६॥

ष्त्येवं ज्येष्ठत्वात्सर्वोपर्याकाशं तिष्ठति । इदानीं संक्षेपतः सर्वे देवा विष्णुशरीरमाश्रिता इत्याह यावन्तीति। यावन्ति यत्प्रमाणानि देवरूपाणि त्रयखिरिंशत्संख्याकानि तत्कोटिसंल्याकानि वा विबुधा जना वाल्मीकिव्यासादयो वदन्ति वायव्यपुराणादौ यावन्मयश्च देवरूपेभ्यस्तामसराक्षसाहिवर्जितेभ्यन् ते नमन्ति प्रहा भवन्ति त- त्सर्वे देवरूपमेवमादि "यो नन्दः परमानन्द" इत्येवमादिरूपं कृ- ष्णाश्रितं ज्ातव्यमित्यर्थः । गदा च कालिका चण्डी साक्षात्स्वर- पेण। "आद्ा विद्या गदा वेदे"ति तु विद्याधारत्वेन (गोपालोत्तर- तापनी ७०)। यद्ा एतदनुरोधात्तत्राप्यविद्यैव व्याख्येया। अत एव सर्वेति॥२३॥ २४॥ यच्छार्जे धनुः स्वमाया वैष्णवी माया तज्जेयम्। शरो बाणोऽसु- भोजन: प्राणभक्षकः कालो शञातव्यः । अजकाण्डम् । काण्डशब्दः प्रशस्तवाची यथा गोप्रकाण्डं गोमतल्लिका गोमचर्चिका। जातिवा- चिना अजशव्देन "प्रशंसावचनैश्चे"ति (पा० २.१.६६.) स- मास उच्तममसम्। जगद्वीजं जगतां बीजं स्वलीलया पाणौ हस्ते धृतम्। पभं हरिकरस्थं बीजरूपेण ध्येयमित्यर्थः ॥ २५॥ वटभाण्डीरो मेरुमह्दीभृत इतिवद्रमकत्वात्समासः । स गरुडो ज्ञातव्यः कृष्णेनारुह्यमाणत्वात् । सुदामा ब्राह्मण: पार्षदसुदास्नो ₹. Verse 5.

कृष्णोपनिषत्। १३

तस्मान भिन्ना एतास्ता आभिर्भिनो न वे विभुः। भूमावुत्तारितं सर्व वैकुण्ठं स्वर्गवासिनं वैकुण्ठं स्वर्गवासिनमिति॥२७॥ इत्यथर्ववेदे कृष्णोपनिषासमाप्ता ।।४t ॥।

भिन्न: । वृन्दा कण्ठस्था तुलसीमाला भक्तिर्जेया। बुद्धि: सर्वजन्तु- प्रकाशिनी प्रिया जेया "बुद्धिरूपास्ति मे भार्ये"त्यैतरेयकवच- नाव्॥ २६ ॥ इदानीं कृष्णाश्रितसर्वदेवानां कृष्णरूपतामाह तस्मादिति। ए- तास्ता नन्दादिरूपा देवतास्तस्मात्कृष्णा्न भिन्नाः ।स च विभु: सर्वदेवव्यापको हरिस्ताभ्यो न भिन्नः । "शक्तिसेनाकल्पनादि ञ्र- हण्येव पष्बधा" इति भ्ुतेः (रामपूर्वतापनी १०) । "सर्वदेव- मयो हरि:" इति स्मृतेश्। अथवा सर्वे जगत्तदात्मकमित्याह त- स्मादिति। पतास्ता विभूतयस्तस्मात्कृष्णाद्िभ्ता न भवन्ति नैवैता- भिभिन्नो विभुरिति। विभुर्विष्णुरेताभिर्डश्यमानाभिर्विभूतिभि: स- हैको नैव भिन्नः। "एकमेवाद्वितीयमि"ति भ्रुतेः (छा० ६.२.१)। भूमाविति। वैकुण्ठं वैकुण्ठवासिनं स्वर्गवासिनं च लोकं भूमावुत्ता- रितं विदांकुर्वन्तु इति शेष: । एवं शिष्यान् प्रति भुतेरुपदेशः । द्विरुकिः समाप्यर्था। इतिशष्दोऽपि तइयोतकः ॥२७॥ नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां कृष्णोपनिषद्दीपिका।

इति कृष्णोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥। ४८॥

१.Cf.Bhagavata 9.14. 47 "सर्वदेवमयं हरिं."

नारायणकृतदीपिकासहिता कालाग्निरुद्रोपनिषत्।

17

नारायणकृतदीपिकासहिता कालाग्निरुद्रोपनिषत्।

अथ कालामिरुद्रं भगवनतं सनकुमार: पमच्छ अ- धीहि भगवंस्त्रिपुण्डविधिसतत्वं किं द्रव्यं किं स्थानं क- ति प्रमाणं का रेखाः किं देवतं के मन्त्रा: का: शक्तयः कि फलमिति। तं होवाच भगवान यद्रव्यं तदाभेयं भस्म। सद्यादिपञ्चब्रह्ममन्न्रैः परिगृद्याभिरिति भस्मेत्य-

पष्बचत्वारिंशचतमी त्रिपुण्डूविधिनिर्णयः ।

द्रो देवता अनुष्टुप् छन्दः। श्रीरुद्रप्रीत्यर्थजपे विनियोगः । अथानन्तरं कालाझिरुद्रं शेषनागपुत्रम्। पाभे कालाभिरुद्रजनक इति शेषनामसु पाठात्। "ततः कालागिरुद्रोऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः । शेषाहि- श्वाससम्भूतः पातालानि दहत्यध" इति विष्णुपुराणाश्च (६.३. २४)। अंशत्रयवत्त्वादिदं भगवतो नाम। तं सनत्कुमारो ब्रह्मपुत्रः पपरच्छ। त्रिपुण्ड्रविधिसतत्वं त्रीणि पुण्ड्राणि रेखा यस्य तत्रिपुण्डूं तिलकविशेषस्तस्य विधेः सतत्त्वं वास्तवरूपम्। सतत्वशब्दस्तत्त्वप- र्यायः। किं द्रव्यं किं स्थानं च त्रिपुण्ड्रस्येति शेषः। कति प्रमाणं किसं- ्याका रेखा अस्य प्रमाणमित्यर्थः । का रेखा: किंस्वरूपाञ्च ता रेखा इत्यर्थः । कि दैवतं देव एव देवता देवता एव दैवतम्। के मन्न्रा: काः शक्तयः कि फलं। चतुर्ष्वपि तस्येति शेषः । एवमष्टौ प्रश्ाः । प्रत्येकमुत्तरमाह तं हेति। भगवान् कालाभिरुद्रः। यद्रव्यं तदाग्नेयं भ- स्मेति। वैद्युतहैमादिभस्मनिवृत्त्यर्थमाझेयग्रहणम्। यद्वा अग्निग्रहणम- 1. विषि all but HK. ३

नारायणकृतदीपिकासहिता

नेन चाभिमन्त्र्य मा नस्तोकेति समुकृत्य त्र्यम्बकं यजा- मह इति शिरोललाटवक्ष:स्कन्धेप्विति त्रिभिख्यायुषैखूय- म्बकैस्त्रिशत्तिभिस्तिर्यक्तिस्त्रो रेखा: प्रकुर्वीत। व्रतमेत-

भिविशेषाधानाभ्निप्रतिपत्त्यर्थम्। तन्द्रस्म सद्यादिपश्चब्रह्ममन्त्रैः सद्या- दिभि: सकारपरित्यागेनानुकरणं सद्योजातादिभिर्महानारायणीयप- ठितैः प्बभिर्ब्रह्मस्वरूपरुद्रप्रतिपादकैर्मन्त्रैः परिगृह्य गृहीत्वा "सद्यो- ज़ांतं प्रपद्यामि" "वामदेवाय नमः" "अघोरेभ्यः" "तत्पुरुषाय" "ईशान: सर्वविद्यानां" इति मन्त्रैः (महानारायणोप० १७.१-५) हस्ते निधाय "अभनिरिति भस्म" इत्यनेन चाभिमन्त्र्येति। अयमथ- र्वशिरसि मन्त्रः । "अनिरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भसम स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्वे ह वा इदं भसम" इति मन्त्रः। मा नस्तोकेति समुद्धृत्योत्क्षिप्य। "मा नस्तोके तनये मा न आयौ मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः। मा नो वीरान् रुद्र भामितो व- धीर्ह्ृविष्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे"इति मन्त्र: (ऋकू १.११४.८)। दाक्षिणात्यपाठे मा नो महान्तमिति चालोज्येति यथा सूक्ष्मरजो भ- वति तथा चूर्णीकृत्य। "मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्ष- न्तमुत मा न उक्षितम्। मा नो वधीः पितरं मोत मातरं मा नः प्रि- यास्तन्वो रुद्र रीरिषः" इति मन्त्र: (ऋकू १.११४.७)। "त्रयम्बकं यजमाहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्" इति मन्त्रेण (ऋकू ७.५९. १२) शिरोललाटवक्ष :- स्कन्धेषु पष्बसु स्थानेषु रेखा: प्रकुर्वीत । इतिशब्दः संस्कारकमन्त्र- समाप्तौ। प्रत्येकं रेखामन्त्रानाह त्रिभिरयायुषैरिति। "त्र्यायुषं जम- द्ग्नेरि"त्येका "कश्यपस्य त्र्यायुषमि"ति द्वितीया "अगस्त्यस्य त्र्या- युषमि"ति तृतीया। त्रिभिरिति विशेषणं "यद्देवेषु त्र्यायुषं तभ्नो अस्तु त्र्यायुषमि"ति त्र्यायुषद्वयनिवृत्त्यर्थम्। शाङ्गायनगृहो (२.

१. See Notes.

कालाभिरुद्रोपनिषत। १९ च्छाम्भवं सर्ववेदेषु वेदवादिभिरुत्तम। तत्समाचरेन्मु- मुसुर्न पुनर्भवाय। अथ, सनत्कुमार प्रमाणमस्य त्रिधा चाललाटादाचक्षुषश्च स्रुवोर्मध्यतः ॥। १॥

१०.७) तु ललाटादिपष्बस्थानेषु पष्बत्र्यायुषाणि नियुक्तानि यथा. "त्र्यायुषं पष्बमिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रं ललाटे हृदये दक्षिणस्कन्धे वामे च ततः पृष्ठे चेति"। त्र्यम्बकैरिति प्रत्येकं त्र्यम्बकमन्त्रसहितैख्यायुषैः॥ यद्वा अबि शब्दे अम्बन्ते रवन्ते अम्बकाः शब्दाः। यथोकं वृषभों रोरवीति त्रिभिरम्बकैः शब्दैरयम्बकैरकारोकारमकारैः। त्रिशक्तिभि- र्वक्ष्यमाणाभिस्तिर्यक् कर्णद्वयाभिमुखाग्रा ललाटे। एवमन्यत्रापि तिस्न्नों रेखा: प्रकुर्वीत। एतच्छाम्भवं शम्भोरिदं वतम् । अनेन कि द्रव्यं कि स्थानं का रेखा: के मन्त्रा: काः शक्तयः कि दैवतमिति षट् प्रश्ा. उद्धृताः । इदं कि सन्दिग्धं नेत्याह सर्ववेदेषु वेदवादिभिरुक्त्तम्। अस्मिन्नर्थे आम्नायश्च सम्प्रदायश्चास्तीत्यर्थः । एतेन शोम्भवमितिव- चनान्न शैवानामेवेदं व्रतं किन्तु सर्वेषामपीत्युक्तं भवति। शम्भुनोप- दिष्टत्वासु शाम्भवमित्युक्तमिति केचित्तन्न युक्तिसहं सर्ववेदविहित- स्याप्यम्िहोत्रादेरधिकारिविशेषदर्शनात्। तस्मात् "वरतमिदं पाशु- पतं यन्द्रस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्" इति शिवभक्तिमधिकृत्याथर्वशिर- स्युक्तत्वाञ्च। वासुदेवोपनिषदि गोपीचन्दनोपनिषदि च वैष्णवानु- दिश्य नारदेन वासुदेवं प्रति "भगवभनूर्ध्वपुण्ड्रस्य विधि द्रव्यमन्त्र- स्थानादिसहितं मे ब्रृहि" इति पृष्टे सति "तं होवाच" इत्या- दिनोर्ष्वपुण्डूविधानाख। न च समुच्चयः सम्भवत्येकतिरोधानप्रस- कादिति दिक। कि फलमित्यस्योत्तरमाह तत्समाचरेदिति। कि प्र- माणमित्यस्योत्तरमाह अथ सनत्कुमारेति। हे सनत्कुमार अस्य ति- लकस्य प्रमाणमुच्यते। त्रिधाच रेखा आललाटात् ऊर्ध्वमानेन आ- चक्षुषश्च तिर्यग्मानेन । कि चक्षुःप्रान्तपर्यन्तं नेत्याह भ्रुवोर्मध्यत १. Cf. RV. 4.58.3. २. शाम्भवमित्युकत्वा सर्ववेदेष्वितिव चनात FL.

२० नारायणकृतदीपिकासहिता

यास्य प्रथमा रेखा सा गार्हपत्यश्चाकारो रजो भूलों- कश्चात्मा क्रियाशक्तर्षग्वेद: प्रातःसवनं महेश्वरो दे- वता। यास्य द्वितीया रेखा सा च दक्षिणामिरुकार: स- मन्तरिक्षमन्तरात्मा चेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदो माध्यन्दिनं सवनं सदाशिवो देवता। यास्य तृतीया रेखा साहव- नीयो मकारस्तमो दयौः परमात्मा ज्ञानशक्ति: सामवे- दस्तृतीयसवनं शिवो देवतेति त्रिपुण्डूं भस्मना करोति। यो विद्वान ब्रह्मचारी गृहस्यो वानप्रस्थो यतिर्वा समस्त- महापातकोपपातकेभ्यः पूतो भवति। तेन सर्वे देवा ध्याता भवन्ति । स सर्वैर्दवैर्ज्ञातो भवति। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति। से सततं रुद्रजापी भवति। स सकलभोगभुग्देहं त्यक्का शिवसायुज्यमेति। न स पुन- इति। प्रत्येकं स्रुवोर्मध्यप्रदेशात् आा एकं भ्रूमध्यप्रदेशमारभ्य द्विती- यभ्रूमध्यपर्यन्तं कर्तव्यमित्यर्थः ॥१॥ प्रणववर्णन्रयसामन्न्या तिस्रो रेखा उपास्या इत्याह यास्य प्रथमे- त्यादि। आत्मा विश्वः। अन्तरात्मा तैजसः । परमात्मा प्ाक्ञ:। शिवो देवता सर्वेश्वरो देवता। अन्र प्रथमा रेखा चक्षुःसमीपे द्वितीया ललाटमध्ये तृतीया अलकसन्निधौ भूलोंकादिसादश्यात्। इति एवंप्रकारेण ध्यात्वा त्रिपुण्डूं भसना सितेन करोति निष्पाद्यति। यो विद्वानेवमुपासनं जानाति स सर्वोऽप्याश्रमस्थो महापातका- दिभ्य: पूतः शुद्धो भवति। पतदपि फलप्रओोस्तरमेव तेन सर्वे देवा ध्याता भवन्तीति सर्वदेवध्यानफलं प्राम्ोतीत्यर्थः । तेनेत्यादेः स्थाने स सर्वान् देवान ध्यातो भवतीति दाक्षिणात्या: पठन्ति

1, This clause only in CFHKL. The last reads सर्वरद्रम- न्व्जापी. 2. च ABCDG.

कालाभिरुद्रोपनिषत। २१

रावर्तते न स पुनरावर्त्तत इत्याह भगवान कालाभि- रुद्र:। यस्लेतद्धीते सोऽप्येवमेव भवतीत्यों सत्यमित्यु- पनिषत् ॥ २ ॥ इति कालाभिरुद्रोपनिषासमाप्ना॥ ४५ ॥

ध्यातो ध्यातवानिति च कर्तरि कं व्याल्यान्ति । शञातो विदितः। स्नातः कृतस्नान:। स सततं नित्यं रुद्रजापी रुंद्रजपशीलतुल्यो भवति। स पुमान् सकलभोगभुक् सन्नन्ते देहं शरीरं स्यक्त्वा हित्वा शिवसायुज्यं शिवसंयुक्त्तामेत्यागच्छति। न स पुनरावर्सते न पुनर्जन्मानुभवति। आदरार्थ द्वित्वम् । इत्याह कालामिरुद्रो देवः। अध्ययनफलमाह यस्त्विति। यस्त्वेतद्धीत एतदुपनिषदं पठति सोऽप्येवमेव भवतीति। अध्ययनेSप्यर्थावबोधादेवं मनसा चिन्त- नादुक्तफलमाप्नोतीत्यर्थः। "योऽश्वमेधेन यजते य उ चैनमेवं वेद" इति तदाचरणासमर्थस्य ज्ञानादपि तत्फललाभनिर्णयात्। ओं सत्यमित्युपनिषदिति ओंकारवाच्यं सत्यं ब्रह्म भवतीत्येषा उपनि- षद्रहस्यविद्या॥ २ ॥

नारायणेन रचिता भुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां कालाझिरुद्रदीपिका॥

इति कालाभिरुद्रदीपिका समाप्ा ॥ ४५॥

नारायणकृतदीपिकासहिता वासुदेवोपनिषत्।

नारायणकृतदीपिकासहिता वासुदेवोपनिषत्।

ॐ। नमस्कृत्य भगवन्तं नारद: सर्वेश्वरं वासुदेवं पमच्छ श्रीभगवनूर्ध्वपुण्डविधि द्रव्यमन्रस्थानादिस- हितं मे ब्रूहीति। तं होवाच भगवान वासुदेवो वैकु- ण्ठस्यानोन्ज्वं मम ग्रीतिकरं मन्नक्तैर्ब्रसादिभिर्धारितं विष्णुचन्दनं वैकुण्ठस्थानादाहत्य द्वारकायां मया मति- छवितम। चन्दनं कुङ्कुमादिसहितं विष्णुचन्दनं ममाङ्के प्रतिदिनमालिप्ं गोपीभि: प्रक्षालनाज्ञोपीचन्दनमा-

वासुदेवोपनिषदि चत्वारि शकलानि हि। श्ुद्रप्रन्थगणे चैकोनपप्बाशसमी मता ॥ कालािरुद्रोपनिषदि तिर्यक्पुण्ड्रविधिरुक्तोSत्र तूर्ष्वपुण्डविधि- रुच्यते ओं नमस्कृत्येति। ऊर्ध्वपुण्ड्रविधि ऊर्ध्वश्वासौ पुण्डरख् पुण्ड- रीक्ध तस्य विधिम् । "पुण्ड्रो दैत्यविशेषेक्षुभेदयोरतिमुक्तके। चित्रे करमौ पुण्डरीके पुण्ड्रा: स्युर्नीवृदन्तरे"॥ इति विश्वः (मेदिनी च) । द्रव्येति। कि द्रव्यं को मन्त्र: कि स्थानम्। आदिशव्दात् कि प्रमाणं का देवता कति रेखा: के वर्णा इत्यादि। द्रव्यमाह वैकुण्ठेति। विष्णुचन्दनं विष्णुदेहस्थं चन्दनम्। नतु तर्हन्यत्र कथं गोपीचन्दनेन विष्णुपूजनमुक्तम्। हरिचरणच्युत- गङ्गाजलस्पनवद्विरोधः । प्रतिष्ठितं स्थापितम्। नसु चम्दनं चे- त्कथं पीतमत भाह कुकुमांदीति।

२६ नारायणकृतदीपिकासहिता

ख्यातम। मदङ्गलेपनं पुण्यं चकतीर्थान्तःस्पितं चक्र- समायुक्तं पीतवर्ण मुक्तिसाधनं भवति ॥ १॥ अथ गोपीचन्दनं नमस्कृतोव्वृत्य गोपीचन्दन पापम्न विष्णुदेहसमुन्जव। चक्राङ्गित नमस्तुभ्यं धारणान्मुक्तिदो भव ॥ १ ॥ इति प्रार्थय"तन्रिमं मे गङ्गे" इति जलमादाय "विष्णो- "अथ कुहुमम्। काश्मीरजन्माभिशिखं वरं बाल्हीकपीतने। रकसङ्कोचपिशुनं धीरं लोहितचन्दनम्"।। इत्यमर: (२.६.१२३,१२४) । नसु विष्णुचन्दनं चेत्कर्थ गोपीभिर्व्यपदेशोऽत आह गोपीभिरिति। चक्रतीर्थान्तःस्थितं च- कतीर्थमन्तर्यस्य तद्वारकाख्यं क्षेत्रं तत्र स्थितम्। चक्रसमायुक्कतं चक्रेण द्वारकाशिलया सहितं सदित्यर्थः । यद्ा चक्राङ्कितमित्यर्थः । प्रार्थनामन्त्रे च चक्राङ्गितेति विशेषणात्। पीतवर्णे चेदिति शेषः। गोपीचन्दनस्य विशेषलक्षणं तु गोपीचन्दनोपनिषदि द्रष्टव्यम् ॥ १॥ उद्धरणप्रकारमाह अथेति । प्रार्थनामन्त्रमाह गोपीचन्दनेति। इममिति। "इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्ण्या। असिक््या मरुछृधे वितस्तयार्जीकीये शणुह्या सुषोमया" ॥ इति (ऋकू १०.७५.५) मन्त्रस्य सिन्धुद्वीप ऋषिः सर्वा नधो देवता जगती छन्दः। जलादाने विनियोग इति प्रयोगः । मर्दनमन्त्रो विष्णोरिति (ऋकू १.१५४.१)। "विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्र वोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि। यो अस्कभायदुत्तरं सधस्थं विचक्रमाणस्त्रेधोरुगायः"॥ विष्णोर्नु कमिति मन्त्रस्य दीर्घतमा ऋषिर्नारायणो देवता ति- षप् छन्दः। मर्दने विनियोग इति प्रयोगः । १. शिखवर HKL. २. पिशने धीरलोहितचम्दने.HKL.

वासुदेवोपनिषत्। २७

र्नुकमि"ति मर्दयेत। "अतो देवा अवन्तु न" इत्येता- भिर्वग्भिर्विष्णुगायत्र्या च त्रिवारमभिमन्त्र्य शङ्चंकगदापाणे द्वारकानिलयाच्युत। गोविन्द पुण्डरीकाक्ष मां पाहि शरणाग़तम् ॥।२॥ इति मां ध्याला गृहस्यो ललाटादिव्वादशस्लेष्वनामि- क्याङ्ुल्या विष्णुगायत्र्या केशवादिव्वादशनामभिर्वा धा- रयेत। ब्रह्मचारी वानमस्यो वा ललाटकण्ठहृदयबाहु- "अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे। पृथिव्या अधिसानवि" (ऋकू १.२२.१६)।। "तद्विष्णोः" "तद्विप्रास" इत्यन्ते पठितमृग्दयम्। अतो दे- वेति तृचस्य काण्वो मेधातिथिर्त्षिर्देवता विष्णुर्गायत्री छन्दः। अभिमन्त्रणे विनियोग इति प्रयोगः । विष्णुगायत्र्येति। "नारायणाय विहे वासुदेवाय धीमहि। तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्"।। इति विष्णुगायत्री (महानारायणोप० ३.१६)। ध्यानमाह श- द्वेति। ललाटादिद्वादशस्थलानि वक्ष्यामः। अनामिक्येति। अनामिक- येत्यर्थः। निष्कामविषयमेतत्कामनायां तु ब्रह्माण्डपुराणे विशेष उक्कः। "अङ्ुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत्'। अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा तु प्रदेशिनीति"॥। केशवादीति। "ललाटे केशवं विद्याभ्नारायणमथोदरे। माधवं हृदये न्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके। विष्णुं च दक्षिणे कुक्षौ त्भुजे मधुसूदनम्। त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामे कुक्षौ तु वामनम्। श्रीधरं तु सदा न्यस्य वामबाहौ नरः सदा। १. So BDL; but HK, with Rigveda, read सप्तधामभिः।

२४ नारायणकृतदीपिकासहिता मूलेषु विष्णुगायत्र्या कृष्णादिपञ्चनामभिर्वा धारयेत । यतिस्तर्जन्या शिरोललाटहदयेषु प्रणवेन धारयेत। न्र- सादयसयो मूर्तयस्तिस्रो व्याहतयसीणि छन्दांसि त्रयो

पचनाभं पृष्ठदेशे ककुद्दामोदर अरेत्। बासुदेवें अरेन्मूर्ति तिलकं कारयेत्कमाद्"।। इति स्थानेष्वेभिर्नामभिर्वा धारयेत्। गायत्रीमन्त्रापेक्षो विकल्प:। बाहुमूले दक्षिणोत्तरे। प्रथमतृतीयाश्रमी तु पञ्चसु स्थानेषु कृष्णा- दिपश्चनामभि: (शारदा० २.४८)। "कृष्णः सत्यः सात्वतः स्याच्छौरिः शूरो जनार्दनः"। इति केशवादिधु पठितानि कृष्णादिपञ्चनामानि तैर्गायत्र्या वा धारयेत। "कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च। नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमोनमः"॥ इति लोकपठितैः पञ्चभिर्नामभिवां। "पश्चकृष्णान्नमस्कृत्य न भूयस्तनयो भवेद्"। इति द्वारकामाहात्म्योक्पश्चकृष्णनामभिर्वा। ते च त्रिविक्रमः शङ्गिनारायण: पिण्डतारकेशो मूलमाधवो दामोदरन् ातव्याः। सन्यासिषु विशेषमाह यतिरिति । शिरसि कियत्यो रेखा ऊर्ध्वा: कर्त्तव्या अस्योत्तरं तित्न इति वक्तुमादौ ताः किरूपा ध्येया इस्यत आह ब्रह्माद्य इति। एते त्रयो देवा मूर्तयो रेखाणां तद्रूपा ध्येया इत्यर्थः । एवमुत्तरेषु। त्रीणि छन्दांसीति। "आदौ तावद्रणछन्दो मात्राछन्दस्ततः परम्। तृतीयमक्षरछन्द इति छन्दख्िधा मतम्"॥ इत्युक्तानि। त्रयः स्वरा उदात्तानुदात्तस्वरिताः। त्रयोऽभ्रयो द- क्षिणाभ्निगाईपत्याहवनीयाः। ज्योतिष्मन्तो रविचन्द्राम्रयः । काला

१. So HKL, but BD श्री. २. पञ्चष्कृणाय व B.

वासुदेवोपनिषत। २९

वेदाखय: खवराखयोऽमयो ज्योतिष्मनाखयः काला- स्तिस्रोऽवस्यास्त्य आत्मान: पुण्ड्राखय ऊर्ध्वाः । अ- कारोकारमकारा एते सरवें प्रणवमयोर्ध्वपुण्डूत्रयात्मकाः। नदेतदोमित्येकधा समभवत्। परमहंसो ललाटे मणवे- भूतभविष्यद्वर्त्तमानाः । अवस्था जाप्रत्स्वम्सुषुप्तयः । आत्मान: क्ष- राक्षरौ परमात्मा च। पुण्ड्रास्य ऊर्ध्धा इत्येतान्यूर्ध्वत्रिपुण्ड्ररूपाणि जातव्यानि। पुण्ड्रशव्दञ्चित्रवाची किवेत्याह अकारेति। एते सर्वे Sकारादय एव प्रणवमयो य ऊर्ध्वपुण्डूस्तन्नयात्मकाः। तदेतद्रेखात्रयं ओमिति ओङ्काररूपेण एकधा समभवत्सम्भूतम् । परमहंस इति। ललाटे सामान्यतः पुण्डूत्रयमु्क तस्यायं यतिविशेषे विकल्पः। चिन्तनविशेषे फलविशेषमाह तन्रेति। दीपप्रकाशं दीपवत्प्रकाशते दीपप्रकाशस्तम् । पश्यन् बुद्धानुभवन्। अनुभूयमान आत्मा त्र- झैव तड्गझ्माहमस्मीति भावयंश्चिन्तयन् योगी योगविन्मत्सायुज्यम- वाम्रोति मया वासुदेवेन सायुज्यमैक्यमवाम्नोति ॥ दीपप्रकाशमिस्यने- नाकारविशेष: प्रमाणविशेषण् सूचितः । स्मृतौ चाधिकारिविशेषेणु बहव: प्रकारा उक्तास्तधथा। "एतैरङ्ुलिभेदैस्तु कारयेन् नखैः स्पृशेव्। वर्तिदीपाकृति वापि वेणुपत्राकृति तथा। पभस्य मुकुलाकारं तथैव कुमुदस्य वा। मत्स्यकूर्माकृति वापि शङ्गाकारमत: परम्। दशाङुलप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते। नवाङ्कुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्कुलमतःपरम्। सप्तषट्पण्यमिः पुण्डूं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम्। चतुसितरिद्वयङ्ुलैः पुण्ड्रूं कनिष्ठं त्रिविधं भवेदिति"।। अत्र शङ्केति चक्रादेरप्युपलक्षणम्। परमहंसस्य ललाट एक एव ऊर्ध्वपुण्ड्रो विकल्पेम विधीयते। शानतारतम्येन वा पक्षद्यं वार- अ्रयं ललाटम्रहणात्। चतुर्णामाश्रमाणां दशांङुलप्रमाणादिरूपा जय-

३० नारायणकृतदीपिकासहिता

नैकमूर्ध्वपुण्डूं वा धारयेत। तन्र दीपम्रकार्श स्वमात्मानं पश्यन ब्रह्मैवाहमस्मीति भावयन योगी मासायुज्यम- वान्नोति॥ २ ॥ अथान्यो हृदयस्थोर्ध्वपुण्डमध्ये वा हृदयकमलमध्ये वा खमात्मानं भावयेत। "तस्य मध्ये वहिशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता। नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भाखवरा ॥ १ ॥

हुलपर्यन्ता: सर्वे पक्षा विद्यातारतम्येन परिगृह्यन्ते। ततो ववयक्ु- लन्यूनं तु निषिद्धमिति गम्यते। सन्यासिनामप्येते पक्षा ज्ञाना- दितारतम्येन यतिधर्मपद्धतावुक्ता:। "ऊर्ध्वपुण्डरूं यथापूर्व धारयेच्छिरआदिषु। यौगपद्यादूर्ध्वपुण्डूं दीपाकारसमं भवेत्। यौगपद्यादूर्ध्वपुण्डूं तद्व्यकुलं वाथ तर्यहुलम्। चतुरहुलमारभ्य विद्वत्तातारतम्यतः । द्वादशाङुलपर्यन्तं व्याख्यातृणामिदं भवेत्"।। अन्र यतीनां दशाविशेषे दीपाकारस्योक्केर्न ब्रह्मचार्यादित्रयस्येद- मिति गम्यते। कचिद्दीपाद्याकृतित्वे सामान्यतो वाक्यं पठन्ति त- दृपि व्यवस्थितविषयम्। "लिङ्गाकृतिर्ललाटे स्याद्ृदयेऽश्वत्थपत्रवत्। वंशाकृतिर्भवेद्वाहोः शेषा दीपाकृतिः स्मृता"॥ इति वचनात् ॥२ ॥ परमहंसतिलकस्य ध्यानस्थानेऽभिधाय त्रिदण्डिकुटीचरबहूद- कानां ते भाह अथान्य इति। हृदयस्थं यदूर्ध्वपुण्डं तन्मध्ये वा तस्य वा हृदयकमलस्य। अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता अणीयसी ऊर्ध्वमुखी

वासुदेवोपनिषत्। ३१ नीवारशुकवत्तन्वी पीता भास्वत्यणूपमा। तस्या: शिखाया मेध्ये परमात्मा व्यवस्थितः" ॥२॥ पूर्वमभ्यस्य पुण्ड्रस्यं हत्पन्ने तुं ततोऽभ्यसेत। क्मादेवं सवमात्मानं भावयेन्मां परं हरिम ॥।३ ॥। एकाग्रमनसा यो मां ध्यायते हरिम्व्ययम। हत्पङजे खमात्मानं स मुक्तो नात्र संशयः ।। ४ ॥। मद्रूपमव्ययं ब्रह्म मध्याद्यन्तविवर्जितम्। स्वम्रभं सच्चिदानन्दं भत्त्ा जानाति चार्व्ययम् ॥।५॥। एको विष्णुरनेकेषु जङ्गमस्थावरेषु च। अनुस्यूतो वसाम्यात्मा भूतेष्वहमवस्थितः ॥ ६ ॥ तैलं तिलेषु काष्ठेषु वहिः क्षीरे हतं यथा। गन्ध: पुष्पेषु भूतेषु तथात्मावस्थितोऽस्म्यहम ॥।७॥ "यन्च किश्चिज्जगत्स्व दश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्र तास्वे व्याप्य नारायण: स्थितः"॥८॥ देहादिरहितं सूक्ष्मं चित्मकाशं निरखनम्। सर्वानुस्यूतमष्टैतं परं ब्रह्म भवाम्यहम ॥ ९ ॥ ब्रह्मरन्धे भ्रुवोर्मध्ये हृदये चिंन्तयेद्वरिम। गोपीचन्दनमालिप्य तत्र ध्यातलामुयात्परम ॥ १०॥ व्यवस्थितेति विवक्षितम् । दार्ष्टान्तिकमाह भूतेष्विति। भवामि अस्मि। तत्र भ्रुवोर्मध्ये गोपीचन्दनस्य नित्यं धारणादेकाप्रभक्तिस्तु स्यादित्यन्वयः। एतच्चोर्ध्वपुण्डूं गोपीचन्दनादिरूपया मृददा ब्राह्मणा- 1. मध्येऽ्हं J, मध्ये तु E. 2. हत्पद्रेषु EG, हत्पभरस्थं J. 3. अद्वयं E FG. 4. वाथ यः। J. 5. चिदर्वि हरिम। FJ.

३२ नारायणकृतदीपिकासहिता अर्ध्वदण्ड्यूर्ध्वरेता य अर्ध्वपुण्डयूर्ध्वयोगवित। ऊर्ध्वपदमवान्नोति यतिरूर्ध्वचतुष्कवान ॥ ११ ॥ इत्येतनिश्चितं ज्ञानं मद्नत्या सिध्यति स्वयम। नित्यमेकाग्रभत्तिंस्तु गोपीचन्दनधारणात् ॥ १२ ॥ ब्राह्मणानां तु सर्वेषां वैदिकानामनुत्तमम। गोपीचन्दनवारिभ्यामूर्ध्वपुण्डूं विधीयते ॥ १३ ॥ यो गोपीचन्दनाभावे तुलसीमूलमृत्तिकाम।

गोपीचन्दनलिप्नाङ्गो देहस्थानि च तस्य य: । अस्थीनि चकरूपाणि भवन्त्येव दिने दिने॥ १५॥३॥

नामेव न सर्वेषामित्याह ब्राझ्णानां त्विति। सर्वेषां शैवगाणपत्या- दीनाम् । अत एव ऊर्ध्वपुण्डूं न शूद्रादे: स््रीणां च। ब्राह्मणानामि- त्यत्रोपादेयत्वात्पुंस्त्वं विवक्षितम् । केचिन्नोर्ष्वपुण्ड्रमाचरन्ति ते प्रत्यक्षश्रुतिविरोधादुपेक्षणीयाः । यो गोपीचन्दनलिप्ताङ्गस्तस्य यान्य- स्थीनि तानि चक्ररूपाणि भवन्तीत्यन्वयः ॥। ३ ॥ रात्रौ भस्मधारणं समन्त्रकमाह अथ रात्राविति। "अग्नेर्भसास्यमेः पुरीषमसि चितः स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः भ्रयध्वम्" (वाजसनेयिसंहिता १२.४६)। इति गृहीत्वा "हदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदं। समूळ्हमस्य पांसुरे"॥ (ऋक १. २२.१७) इति मर्दयित्वा "त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः । अतो धर्माणि धारयन्" (ऋकू १.२२.१८) ।। 1. See Notes. 2. जानन् C. 3. भक्तस्तृ J.

वासुदेवोपनिषत। '३३ पदेति मत्रैर्विष्णुगायत्र्या प्रणवेनोजूलनं कुर्यात। एवं विधिना गोपीचन्दन यो धारयेद्यस्लेतदधीते था स स- र्वमहापातकेम्य: पूतो भवति। पापवुनिस्तस्य न जा- यते। सर्वेषु तीर्येषु स्नातो भवति । सर्वेर्य्ैर्याजी भ- वति। सर्वैर्देवेः पूज्यो भवति। नारायणे मय्पचला भ- किश्चास्य वर्धते। सम्यग् ज्ञानं लळ्वा विष्णुसायुज्य- माप्नोति न च पुनरावर्ततते। तष्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चस्माराततम् ॥। १ ॥

इति गायत्र्या विष्णुगायत्र्या वा पूर्वोंक्तया प्रणवेन यंतिश्रेदुद्धू- लनं भस्मना गात्रघर्षणं कुर्यात्। फलमाह एवमिति। धारयेत्तिल- कत्वेन पतब्रन्थरूपेण। सर्वैर्देवैः पूज्यो भवतीति। अत्र सर्वदेवग्र- हणात्सर्वदेवताभक्तत्राह्मणानां गोपीचन्दनधारणं भस्मोदूलनं चेति गम्यते। न च पुनरावर्तते नैव पुनरावर्तत इत्यर्थः । तदिति । सूरयस्तद्विष्णोः परमं पदं पश्यन्ति सदा नित्यं दिवि आततं चक्षुः सूर्यस्तदिव। तत्पदं विप्रासो ब्राह्मणा विपन्यवः पन्युर्व्यवहारस्तद्ट- हिता एकान्तशीला आागृवांसोऽध्यवसायिन: समिन्धते प्रकाश- यन्ति। तर्त्कि यद्विष्णोर्वासुदेवस्य परमं पदम्॥ द्रव्यं कर्म च कालश् स्वभावो जीव एव च। वासुदेवान्द्रगवतो नैवान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः ॥ चक्रादिधारणे त्वयं निर्णयः। हस्तेनालिल्य धारयेत्। सुवर्ण-

1. उद्धर्त्तन J. १. यतिश्ररेव BD. ५

३४ नारायणकृतदीपिकासहिता तद्विमासो विपन्यबो जागृवांस: समिन्धते। विष्णोर्यत्परं पदम ।२॥।४ ॥। इत्यथर्ववेदे वासुदेवोपनिषासमाप्ता ।।४९ ॥ रजतादिमुद्रासु वा न तु धातुमयानि चन्दनेनोपलिप्य देहे निद- ध्यान्रापि तप्तानि देहे न्यसेदिति मन्त्रैरेव प्रश्रपूर्वकमुत्तरम् ॥।४ ॥। नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां दीपिका वासुदेवके।।

इति वासुदेवोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥।

नारायणकृतदीपिकासहिता गोपीचन्दनोपनिषत्।

नारायणकृतदीपिकासहिता गोपीचन्दनोपनिषत्।

गोपी का नाम । संरक्षणी। कुतः संरक्षणी । लोकस्म नरकान्मृत्योर्भंयांच संरक्षणी। चन्दनं तुष्ठिकारणं च। किं तुष्टिकारणम। ब्रझ्मानन्दकारणम । य एवं विष्वाने-

वासुदेवोपनिषदि शङ्काशूकनिवर्सिका। पष्बखण्डाधुनारम्या गोपीचन्दनवर्णिका॥ वासुदेवोपनिषदि ऊर्ष्वपुण्डूद्रव्यत्वेन वैककुण्ठस्थानोन्द्रवमिस्या- दिना वासुदेवेन विष्णुचन्दनं ममाजे प्रतिदिनमालिसं गोपीभि: प्र- झ्षालनाद्रोपीचन्दनमाख्यातमिसयुक्तम्। तत्र न नायते गोपीचन्दन- शब्दयों: कि प्रवृत्िनिमितं कम्ार्थः कञ् वासुदेवस्तस्य च गो- पीभि: कः सबन्ध: कुतश् तस्योत्पत्तिः किन्निमिसं च गोपीभिस्तस्य प्रक्षालनं कृतं कि च तस्य वैभवं कि च तद्धारणदानादिफलमिति। तदर्थ वासुदेवोपनिषच्छेषभूता गोपीचन्दनोपनिषदारम्यते। गोपी का नामेत्यादि। अन्रापि नारदवासुदेवयोरेव वाकोवाक्यमनुसन्धे- यम्। किंप्रवृत्िनिमिच्चो गोपीशब्द इति प्रभः। उत्तरं संरक्षणीति। गुप् संरक्षणे । गोपायतीति गोपी पचाद्यच्। "आयाद्य आर्द्धा- तुके वा" (पा० ३.१.३१) इत्यायभाव:। जातिलक्षणो कीष्। इस्वपाठे गोपिका नाम संरक्षणीति । कुतः संरक्षणीति पुनः प्रभ्ः । उत्तरानुरोघात्कस्य चेत्यपि द्रष्टव्यम्। उत्तरं लोंकस्य नरकान्मृत्यो- र्भयाब संरक्षणीति। चन्दनशब्दप्रवृत्िनिमित्तमाह चन्दनं तुष्टिका- 1. गोपिका नाम संरक्षणी Narayana as variant, and ADGK. 2. करणं FHK. १. करणं LM.

३८ नारायणकृतदीपिकासहिता तदाख्यापयेद्य एतच् धारयेज्नोपीचन्दनमृत्तिकाया नि- रुत्या धारणमात्रेण च ब्रह्मलोके महीयते ब्रह्मलोके महीयत इति ॥१ ॥ गोप्यो नाम विष्णुपल्य: स्युस्तासां चन्दनमाह्लाद- नम। कश्चाहाद:। एष ब्रह्मानन्दरूप: । काश्च विष्णु- पल्यो गोप्यो नाम। यो आत्मना ब्रह्मानन्दैकरूपं कृ- रणं चेति। तुष्टिराहाद:। चदि आहादे। "करणाधिकरणयोश्च" इति ल्युट् (पा० ३.३.११७)। चशब्द उक्तसमुख्चये । किमप- त्यजायादिवद्वैषयिकाहादकारणं नेत्याह ब्रह्मानन्दकारणमिति । ब्रह्मरूपोSयमानन्दस्तदाविर्भावहेतुरित्यर्थः। एतरदर्थोपदेशे ग्रहणे च फलमाह य एवं विद्वानेतदाख्यापयेदिति। एवं निर्वचनं विद्शेत- भविर्वचनमाख्यापयेच्छिष्यमुखेनोद्चारयेच्छिष्यं प्राहयेदिति यावद्। य एतच धारयेन्निर्वचनं गृहीयाच्छिष्यः स उभयोरपि गोपीचन्द- नमृत्तिकयोर्निरुक्त्या निर्वचनेनोपदिष्टेन गृहीतेन च ब्रह्मलोके मही- यंते महिमानमनुभवति ।.तथा च श्रुतिः। "एक: शब्दः सम्यग् ज्ातः सुप्रयुक्त: स्वर्गे लोके। कामधुग्भवति" इति शब्दमात्रेऽपि स्वर्ग: फलम् । विशिष्टार्थवाचिनि तु वि- शिष्ट स्वर्ग: फलम्। द्विरुकि: खण्डसमात््यर्था।। १।। गोपीशब्दार्थमाह गोप्यो नाम विष्णुपत्य: स्युरिति । अनेन स- म्बन्धोऽप्युक्तः। चन्दनशब्दार्थमाह तासां चन्दनमाहादनमिति । अनेन गोपीनां चन्दनमिति विभ्रहो दर्शितः । गोपीनामाहादजन- कमवे धृतं तु विष्णुना न तु ताभिरिति शेयम्। विषयानन्दशाङ्कया प्रभ: कश्चाहाद इति। उत्तरमेष ब्रह्मानन्दरूप इति । स्वरूपविषयः 1. निर्धारण most MSS. 2. या आत्मना ... अजयंस्ता: not in FGH. १. करणं BLM.

गोपीचन्दनोपनिषत्। ३९

ष्णाख्यं परं धामाजयंस्ता जगासृष्टिस्पित्यन्तकारिण्य: मर- कृतिमहदहमाद्या महामायाः। कश्च विष्णुः। परं ब्रह्मैव विष्णुः। कश्चाह्ाद:। गोपीचन्दनसंसक्तमानुषाणां पाप- संहरणाच्छ्रुद्वान्त:करणानां ब्रह्मज्ञानमाप्तिश्च। य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ २ ॥

प्रभ: कान् विष्णुपत्यो गोप्यो नामेति। या आत्मना ब्रह्मानन्दैक- .रूपं कृष्णाल्यं परं धामाजयंस्ता: किसस्वा (?) इत्यर्थः । कार्यकार- णरूपविष्णुशक्तित्वेन परिहरति प्रकृतिमहदहमाद्या माहामाया इति। अहमहङ्कार:। आद्यपदात्तन्मात्रादीनि। स्वशच्या स्वस्योमिभवो न विरुद्ध इति भाव: । गोपीचन्दनशब्दार्थ निर्णीय वासुदेवशब्दार्थ पृच्छति कम् विष्णुरिति। सामान्यस्य महामायाघिष्ठातृत्वासम्भवा- त्प्रश्ः। उत्तरं परं ब्रह्मैवेति। ब्रह्माह्वादस्य नित्यत्वे ने कृत्यसाध्य- स्वात्पृच्छति कश्धाह्वाद इति। नित्याहादस्य ब्रह्माकारान्त:करणवृ- स्िव्याप्यत्वं कृतिसाध्यमेवेति परिहरति गोपीचन्दनसंसक्तमानुषाणां पापसंहरणाच्छुद्धान्त:करणानां ब्रह्मज्ञानप्राप्तिश्धेति। गोपीचन्दनसं- सक्ति: पापसंहरणे हेतुः पापसंहरणमन्तःकरणशुद्धौ। य एवं वेद तस्यापि ब्रह्मज्ञानप्राप्तिश्वेति सन्निधानादन्वेति। इत्युपनिषद्रहस्यज्ञा- नमुक्तम् । अयमत्र सिद्धार्थः । गोप्यो मायाः। चन्दनं परं ब्रह्म आ- हादकत्वात्। आनन्दैकरूपतेजोमयामृतमयपरमार्थावधिभूतो विष्णुः श्रीकृष्ण पवेति। तथा च श्रुति: (ऋ.१.१५६. ३) "ऋुतस्य गर्भ जनुषा पिपर्तनेति" अस्या अर्थः। ऋतस्य कैवल्यस्य गर्भमिव घनीभूतं हस्तपादाद्य- वयवैराविर्भूतं जनुषा देवक्यां जन्मना पिपर्तन पालयत तमेव पर-

1. or in K. and Dîpikâ only. १. So B; का किसतत्वा L; काः किसंतत्वा (!) M. २. So.ELM; स्वस्वामिभाव: B. ३. L omits न; नित्यत्वेनैकत्वसाध्यत्वाव B.

नारायणकृतद्रीपिकासहिता

गोपीत्यग्र उच्यतां चन्दनं तु ततः पख्चात्। गोपी- ज्यक्षरश्टयं चन्दनं तु भियक्षरं तस्मादक्षरपश्ञकम। य.एवं विद्वान् गोपीचन्दनं धारयेदक्षयं पदभापोति पञ्चलं न स पश्यति ततोऽमृतलमसुते ततोSमृतत्वमस्नुत इति।।३। अथ मायाशबलितं ब्रह्मासीत्ततश्र महदाद्या ब्रह्मणो

प्रह्मास्यं कृष्णं जानीतेति । तथा व गोपीकृष्णसम्भोगसंसक्तका-

केति॥ २॥ फलवतीमक्षरसंख्योप्रास्ति तृतीयखण्डेनाह गोपीत्यभ्र उच्यता- मितिः। आदावुच्चरेदित्यर्थः। चन्दनं तु ततः पश्ादिति। उच्यता- -मित्येव। गोपीत्यक्षरद्यमिति। अक्षरद्वयं स्वरद्ूयं व्यञ्ञनं तु पलाल- भारायमाणमविव्रक्षितम् । चन्दनं तु त्रियक्षरमिति। "इयादिपू- रण:":(छन्दःसूर्तं ३.२)। चन्दनशव्दरूयक्षर इत्यर्थः । फलित- माह तसमादक्षरपञ्चकमिति। य एवं विद्वान् गोपीचन्दनं धारये- -दिति सार्थकं प्श्चाक्षरं नाम सरंस्तिलकं कुर्यान्र तु मृद्धिशेषोऽय- मिति बुख्या। तस्य फलमक्षयं पद्माप्नोतीति। किं तेनैव देहेन। न हि। तर्हि देहत्यागटु:समनिवृत्तमेवेत्याशंक्याह पश्चत्वं स न पश्यतीति मरणदुःखं नानुभवतीत्यर्थः । किश्च मरणमपि सकृदेवे- त्याह:ततोSमृतत्वमभुत इति। "तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमोक्षेऽथ सम्पत्स्ये" इति श्रुतेः (छा० ६.१४.२)। दविरुकि: खण्डसमाप्यर्था।।३। तस्योत्पत्ति विष्ण्वक्क्षालननिमिचं तद्वैमवं दानधारणादित: फलं च वर्कु चतुर्थ आरभ्यतेऽथ मायाशबलितं ब्रह्मासीदिति । अ- थशब्दः प्राथम्ये। मायया शबलितं मिश्रितमीक्षादशापन्नम् । तत 1. श्यवरं FK. १. So MSS, but विमोक््ये in Chhandogya. २. ने LM.

गोपीचन्दनोपनिषत।

महामायासम्मिलितात। पश्चभूतेषु गन्धवतीयं पृथि- व्यासीत। पृथिव्याश्च वैभवाव्टर्णभेदाः । पीतवर्णा मृदो जायन्ते लोकानुग्रहार्थम । मायासहितब्रह्मसम्भोगव- शादस्य चन्दनस्य वैभवम । य एवं विष्वान्यतिहस्ते दद्यादनुपल्लवः सर्वमायुरेति। ततः म्राजापत्यं रायस्पोषं

महदादा ब्रह्मणों महामायासम्मिलितादिति। ततस्तसान्महामाया- सम्मिलितादद्यंब्रह्मणः सकाशान्महदाद्या आविर्भूता इति शेषः। मेहदव्याकृत "मम योनिर्महड्रह्म" (गीता १४.३) इत्यादिनोक्म्। ततोऽहङ्कार: । स च त्रिविंध: सात्त्विकस्तैजसो भूतादिख्। सा- त्विकादेवा मनञ् । तैजसादिन्द्रियाणि । भूतादेः पश्चभूतानि। तंत्र गोपीचन्दनोत्पति वकुं प्रकृतोपयोग्याह पञ्चभूतेषु गन्धवतीयं पृथिव्यासीदिति। पञ्चभूतेषूत्पन्नेषु मध्ये इयं पृथिवी गन्धवत्यासी- दित्यन्वयः। पीतवर्णे वक्कुं वर्णोत्पत्तिमाह पृथिव्यान् वैभवाद्वर्ण- भेदा इति। वैभवात्सामर्थ्यात्। वर्णमेदा: सितलोहितनीलपीतह- रितकपिलचित्राख्या जायन्त इत्यर्थः । किमेवं सति फलितमिंस्यत आह पीतवर्णा मृदो जायन्ते लोकानुग्रंहार्थमिति। पीतवर्णा मृदो गोपीचन्दना्या लोकाननुग्रहीतुं जायन्त इत्यर्थ: । वर्णमेदा अंवा- न्तरतारंतम्यभेदवस्य इति मृदां विशेषणं वा। नन्वन्या अपि पीता मूयस्यो मृदः सन्ति गोपीचन्दने तु को विशेष इत्याशङ्कय तंस्य वैं- भवहेतुमाह मायासहितब्रह्मसम्भोगवशादस्य चन्दनस्य वैभवमिति।

गोपीचन्दनमृद इति सार्वजनीना प्रसिद्धिरिति तस्य वैभवम्। तस्य दाने फलमाह य एवं विद्वान् यतिहस्ते ददादनुपप्रुवः सर्वमायुरे- तीति। यतिग्रहणं तस्य विशेषंतोSधिकारसूचनार्थम् । अनुपपुवो 1. CD.add संसारसिद्धयर्थ च, and so G. omitting सं. ६

४२ नारायणकृतदीपिकासहिता

गौष्पत्यं च। य एतद्रहस्यं सायम्मातर्ध्यायेदहोरात्रकृतं पापं नाशयति मृतो मोक्षमश्नुते मृतो मोक्षमस्नुत इति।४ ॥ गोपीचन्दनपङ्गेन ललाटं यस्तु लेपयेत। एकदण्डी त्रिदण्डी वा स वै मोक्ष समक्नुते ॥ १ ॥ गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो यं यं पश्यति चक्षुषा। ं नं पूर्त विजानीयाद्राजभि: सत्कृतो भवेत् ॥२ ॥ ब्रह्महन्ता कृतम्नश्न गोप्नश्च गुरुतल्पगः । तेषां पापानि नश्यन्ति गोपीचन्दनधारणात्॥३॥ गोपीचन्दनलिप्राङ्गो म्रियते यत्रकुत्रचित। अभिव्याप्यायतो भूला देवेन्द्रपदमभ्नुते ॥ ४ ॥ ऽपेमृत्युरहितः। फलान्तरं ततः प्राजापत्यं रायस्पोषं गौष्पत्यं चेति। ततो जीवितसिद्ध्यनन्तरं पुत्रधनपश्वादिसिद्धिं च विन्दृतीत्यन्वयः। एतदर्थचिन्तनेऽपि फलमाह य एतद्रहस्यं सायम्प्रातर्ध्यायेदहोरात्र- कृतं पापं नाशयतीति । पारलौकिकमाह मृतो मोक्षमश्ुत इति। दविरुक्तिः खण्डसमाप्यर्था। इतिशव्दस्तह्योतकः ॥।४ ॥ इत ऊर्ध्वे सार्द्धाष्टादश्लोका गोपीचन्दनमाहात्म्यपरा:। ततो गोपीनामुपनिषत्त्वस्याख्यायिका तल्लेशतो व्याक्कियते। गोपीचन्दनेति। लेपयेदिति वचनात्सम्पूर्णेSपि ललाटे तिलकं भवतीति गम्यते ॥१॥ तं तं पूतं वैष्णेवदष्टयैव पूतं स च साधुविलोकितो राजभिः क्षत्रियैः सत्कृतः पूजितो भवेत् ॥ २ ॥ प्रायश्वित्तरूपतामाह ब्रह्महन्तेति। "जनिकर्तुरि"ति निर्देशात् "कर्त्तरि च" इति षष्ठीसमासनिषे- धोऽनित्य: (पा० १.४.३०;२. २.१६) ।। ३ ।। आयतो दीर्घों 1. गौपत्यं K. १. MSS. read एपमृत्युरहित: without avagraha, but I don't think there is such a word as अल्पमृत्य. २. वैष्णवं टैव BJL.

गोपीचन्दनोपनिषत। ४३ गोपीचन्दनलिप्ताङ्गं पुरुषं य उपासते। एवं ब्रह्मादयो देवास्तन्मुखास्तानुपासते॥ ५ ॥ गोपीचन्दनलिप्ताङ्ग: पुरुषो येन पूज्यते। विष्णुपूजितभूतित्वाद्विष्णुलोके महीयते ॥ ६ ॥ सदाचार: शुभाकल्पो मिताहारो जितेन्द्रियः । गोपीचन्दनलिप्नाङ्ग: साक्षाद्विष्णुमयो भवेत् ।। ७॥ गोपीचन्दनलिप्नाङ्गो वर्तं यस्तु समाचरेत। ततः कोटिगुणं पुण्यमित्येवं मुनिरब्रवीत् ॥।८ ।। गोपीचन्दनलिप्नाङ्गेर्जपदानादि यत्कृतम्। न्यूनं सम्पूर्णतां याति विधानेन विशेषतः ॥ ९ ॥ गोपीचन्दनमायुष्यं बलारोग्यविवंर्द्नम्। कामदं मोक्षदं चैव इत्येवं मुनयोऽब्रुवन् ॥ १० ॥ अगिष्टोमसहस्राणि वाजपेयशतानि च। तेषां पुण्यमवाप्नोति गोपीचन्दनधारणात्॥। ११ ॥ भूत्वा अभिव्याप्य सर्वतीर्थान्यवगाहय॥४॥ एवं तटुपासनापाट- वातुसारेण ॥ ५ ॥ विष्णुपूजितभूतित्वात् । विष्णोः पूजिता भू- तिर्येन तत्त्वाद्वैष्णवा हि विष्णोर्भृतिः । तटुकं "तस्ये नाहं प्रण- श्यामि स च मे न प्रणश्यतीति" (गीता ६.३०) ॥ ६ ॥ शुभाकल्पः सुवेष: ॥। ७।। वतं कृच्छ्चान्द्रायणादि। तत उक्तफलात्। मुनि- र्वासुदेवः ॥ ८ ॥ न्यूनमविधिकृतं चेत्सम्पूर्ण स्यात्। विधानेन कृतं चेन्द्रवति तर्हि विशेषतः फलदं स्यादित्यर्थः । अङ्गभूयस्त्वे फलभू- यस्त्वमिति हि न्यायः ॥ ९ ॥ मुनयो नारदाद्याः ॥ १० ॥ अश्वमे- धकृतोSशवमेधं कृतवतो गोपीचन्दनदानस्य फलं न स्यात्किन्तु ततो 1. देवाः सन्मुखा: all MSS. of text except.J. १. Gitd reads तस्याहं न ; तस्मान्नाहं ELM. २. मनु: M.

४४ नारायणकृतदीपिकासहिता गोपीचन्दनदानस्य नाश्नमेधकृत: फलम्। न गङ्गया समं तीर्थ न शुद्धिर्गोपीचन्दनात् ॥१२॥ बहुनात्र किमुकेन गोपीचन्दनमण्डनम्। न तचुल्यं भवेल्ोके नात्र कार्या विचारणा ॥१३॥ चन्दनं चापि गोपीनां केलिकुक्कमसम्भवम। मण्डनात्पावनं नूणां भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।। १४ ॥। कृष्णगोपीरतोज्नूतें पापम्नं गोपीचन्दनम्। तह्मसादात्सर्वदैव चतुर्वर्गफलम्रदम। तिलमात्रप्रदानेन काश्चनाद्रिसमं फलम ॥१५ ॥ कुछुमं कृष्णगोपीनां जलक्रीडासु सम्भृतम्। गोपीचन्दनमित्युक्तं दारवत्यां सुरेश्वरैः ॥ १६ ॥ कृष्णगोपीजलक्रीडाकुक्ुमं चन्दनैर्युतम । तिलमात्रं प्रदायेदं पुनात्यादशमं कुलम ॥ १७ ॥ गोपीचन्दनखण्डं तु चक्राकारं सुलक्षणम। विष्णुरूपमिदं पुण्यं पावनं पीतवर्णकम् ॥१८॥ न्यूनं स्यात् ॥ १२ ॥। गोपीचन्दनमण्डनं यदिति शेषः ।। १३ ॥। गोपीचन्दनमण्डनात्तिलकबुद्धिं विना अलङ्कारार्थ धारणादपि नृणां पावनमित्यन्वयः ॥ १४ ॥ तत्प्रसादात् कृष्णगोप्योः प्रसादात्। स- वैदैव चतुर्ष्वपि युगेधु न केवलं कलावेव।। १५। सम्भृतं क्षाल- नेनार्जितम। द्वारवत्यां गोपीसरसि। सुरेश्वरैर्ब्रहमादिभिः। चन्दनै- र्युतं मिश्रितं कृष्पस्य गोपीनां च जलक्रीडासु क्षालितं कुक्डुमं गो- पीचन्दनमित्युक्तमिति लक्षणमुक्तम् ॥।१६॥१७। चक्राकारं पी- तवर्णकं चेत्तर्हिं सुलक्षणमित्यन्वयः । कुतः सुलक्षणं यत इदं वि- ष्णुरूपं चक्राङ्गितत्वाच्चक्रतीर्थशिलावदत एव स्वयं पुण्यं पवित्रम- न्येषां च पावनं पवित्रीकरणम् ।। १८॥ १. गोपीनां चन्दनं JL.

गोपीचन्दनोपनिषत। ४4:

आपो वा अग्र आसन। तन्र प्रजापतिर्वायुर्भूला- आ्म्यतेदं सृजेयमिति। स तपोऽतप्यत तत ओङ्कारम- पश्यत्। ततो व्याहृतीस्ततो गायत्रीम। गायत्र्या वेदा- स्तैरिदमसृजत। धूममार्गविस्तृतं हि वेदार्थमभिसन्धाय चतुर्दश लोकानसृजत। तत उपनिषद: श्रुतय आवि- र्बभूवुः । अर्चिर्मार्गविस्तृंतं वेदार्थमभिसन्धाय सर्वान वेदान सरहस्योपनिषद्ङ्गान ब्रह्मलोके स्यापयामास। ताश्चोपादिशब्ैवसवते Sन्तरे सगुण ब्रह्म चिद्धनानन्दैकरूपं पुरुषोत्तमरूपेण मथुरायां वसुदेवसझ्नन्याविर्भविष्यति। ननु गोप्यो माया इत्युक्तं मायात्वं च श्ीमात्रसाधारणं कृष्णव- लभत्वे न प्रयोजकम्। अथ गोप्यो नाम विष्णुपल्य इति पलीत्वा- अल्लभत्वं तदपि न पलीनामपि नरकासुरगृहादानीतानां त्यक्तत्वात्त- स्मात्कृष्णगोपीसंयोगजस्यैव चन्दनस्य त्रैलोक्यपावनत्वम्। गोप्य एव च कृष्णस्य वल्लभास्तथा नान्या: स्िय इत्यत्र हेतुर्षक्कव्य इस्या- शंक्य हेतुं वक्कुमितिहासमाह आपो वा अम्र आसन्निति। वायुर्भूत्वा वायुरूपो भूत्वा अश्राम्यत यलेन शोषितवान्। शोषणे प्रयोजनं इर्द सृजेयमिति। इदं जगत्सावकाशायां भूमौ सजामीत्युद्दिश्यापः शो- षितवान्। स इति। सृष्टिसामर्थ्याय तपोऽर्जितवान। तपोबलेनो- क्ारादिकं कर्मवेद्राशिमपश्यत्। तैर्वेदैरिदमसृजत। वेदोक्त्तक्रमेण चतुर्दशलोकान् स्वर्गनरकादिव्यवहारसिद्धयेऽसृजत। तत इति। कर्मणा शुद्धात्मनामेवोपनिषत्स्वधिकारात्ता: पम्मादाविर्बभूदुः । अ- चिर्धूममार्गो तु "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना: ॥ 1. आविष्कृतं CG; विछ्ृतं K. 2. अभिधाय FH. 3. विछतं FGH .. 4. अभिधारयन् AJ.

४६ नारायणकृतदीपिकासहिता

तन्र भर्वत्यः सर्वलोकोत्कृष्टसौन्दर्यकीडाभोगा गोपि- कास्वरूपैः परब्रस्मानन्दैकरूपं कृष्णं भजिष्यथ। तत्र सोकाः । इति ब्रह्मवरं लळ्वा त्रुतयो ब्रह्मलोकगाः। कृष्णमाराधयामासुर्गोकुले धर्मसङ्कले ॥ १॥ श्रीकृष्णाख्यं परं ब्रह्म गोपिका: श्रुतयोऽभवन्। एंतात्सम्भोगसम्भूतं चन्दनं गोपीचन्दनं चन्दनं गोपीचन्दनमिति ॥२॥५॥ इत्यथर्ववेदे गोपीचन्दनोपनिषत्समाप्ता॥

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। . तत्र चान्द्रमसं तेजो योगी प्राप्य निवर्त्तते"॥ इति गीतासूकौ (८.२४,२५.) । रह्यस्यान्युपासना उपनि- षदो ज्ञानप्रधानभ्रन्थाः । अङ्गानि व्याकरणादीनि व्याख्यानोपायाः। नतु न वयं प्रतिबन्धेन ब्रह्मलोके स्थास्याम इति वदन्तीस्ता्चोपा- दिशदुपदिष्टवान् वरेण छन्दयामास। वरमाह वैवस्वतेऽन्तर इति। तत्र भवत्यस्ता भवत्यः । सर्वलोकोत्कृष्टं सौन्दर्य यस्य तादशः क्री- डाभोगो देहसंस्थानविशेषो यासां ताः । भैजिष्यथेति। भक्तिरेवा- नुभ्रहे परमं कारणमिति भावः। श्रुतयो गोपिका अभवन्नित्यन्वयः । पुनरुक्िः सेतिशब्दा प्रन्थसमात्यर्था।।५॥

नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां दीपिका गोपीचन्दने।। इति गोपीचन्दनोपनिषद्दीपिका समाप्ता ।।

1. भगवत्य: FH. 2. भविष्यथ CDEG. 3. एतत्संयोग° AJ.

१. भविष्यथेति BE.

नारायणकृतदीपिकासहिता नारायणोपनिषत्।

नारायणकृतदीपिकासहिता नारायणोपनिषत्ं।

ॐ। अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत प्रजा: सृजेयेति। नोरायणात्माणो जायते मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुरज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी। ना- रायणाङ्गल्मा जायते नारायणाद्गुद्रो जायते नारायणा- त्पजापतिर्जायते नारायणादिन्द्रो जायते नारायणादष्टौ वसवो नारायणादेकादश रुद्रा नारायणाद्वादशादित्या: सर्वा देवता: सर्वे ऋषय: सर्वाणि छन्दांसि सर्वाणि च भूतानि नारायणादेव समुत्पद्यन्ते नारायणे पलीयन्ते नारायणे पलीयन्ते ॥ १ ॥ अथ नित्यो देव एको नारायणो ब्रह्मा च नारायण: शिवश्च नारायण: शकरश् नारायणो बादशादित्याश्च नारायणो वसवोऽश्विनौ च नारायण: सर्वे ऋषयोऽपि

आथर्वणशिर:पूर्वे खण्डपष्बकमण्डिता ॥। आदिनारायणस्योपास्यतंमत्वप्रतिपत्तये महिमानमाह ॐ। अ- थेति। नारायणात्म्राण इति। कचितु क्रमान्तरं वर्सतेऽयमेव तु मुख्यः क्रमः । विश्वस्य धारिणी जगद्धात्री। प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः । नारा- यणे प्रलीयन्ते द्विरुक्तिः खण्डसमाप्यर्था।।१॥ ब्रह्मा च नारायण इति। "पिता वै जायते पुत्र" इति श्रुतेः 1. नारायणात्माण :... धारिणी। not in ADH.

५० नारायणकृतदीपिकासहिता नारायण: कालश् नारायणो दिशश्च नारायणोऽधश्च नारायण ऊर्ध्व च नारायणो मूर्तामूर्त च नारायणोऽन्त- र्बहिश्च नारायणो नारायण एवेदं सर्वे यन्नूतं यञ्च भा- व्यम। अथ नित्यो निष्कलक्को निराख्यातो निर्विकल्पो निरञ्न: शुद्धो देव एको नारायणो न द्वितीयोऽस्ति कश्चित। य एवं वेद सं विष्णुरेव भवति। रुद्रं स सा- रथिं कृता मनःप्रग्रहवान्युमान। प्रयाति परमं पारं विष्णवाख्यं पदमव्ययं विष्णवाख्यं पदमव्ययम ॥ २ ॥ एतट्वै नारायणस्योपनिषदम। यो ह वै नारायण- स्योपनिषदमधीते स सर्वेन्यो अघेभ्यो विमुक्तो भवति स सर्वेभ्यो धोरेभ्यो विमुक्तो भवति स सर्वान कामान- वान्नोति सर्वाश्च लोकानाप्नोति ब्रह्मतवं च गत्ामृतत्वं

सर्वात्मकत्वाञ्च भगवतो नारायणस्य। निष्कलङ्को निर्लेपः। निरा- ख्यातो निष्क्रियः शब्दागम्यो वा। रुद्रं स इति। स पुमान् य एवं वेद स पुरुषो रुद्रं महादेवं सारर्थि जगद्ुरुत्वान्मार्गप्रदर्शकं कृत्वा। अध्यात्मं विज्ञानशक्ति बुद्धिं सारर्थि कृत्वेत्यर्थः। "विज्ञानसारथि- र्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाम्ोति तद्विष्णोः परमं पदमि"ति काठकश्रुतेः (३.९) । रथ्यादिकल्पनापि तन्नैवोक्त्ता (३. ३, ४) । "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रद्दमेव च । इन्द्रियाणि हयानाडुर्विषयांस्तेषु गोचरानि"ति। मन एव प्रग्रहो रश्मिस्तद्वान् स संसारान्तं याति।

ब्रह्मत्वं ब्राह्मणजाति यद्ा परमात्मैक्यं ब्रह्मभूयं प्राप्यामृतत्वं 1. निष्कल: ADH. 2. स विष्णुरेव भवति not in ADHK; but EFJ repeat it. 3. अघोरेभ्य: BC.

नारायणोपनिषत् 49

च गच्छत्यमृततवं च गच्छतीति॥ ३॥ ओमित्येतदग्रे व्याहरेन्नम इति पश्चानारायणांयेत्यु- परिष्ठात्। ओमित्येकाक्षरं नम इति े अक्षरे नाराय- णायेति पञ्चाक्षराणि। एतडै नारायणस्याष्टाक्षरं पदम। यो ह वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदमध्येत्यनुपल्ठवः सर्व- मायुरप्येति विन्दते प्राजापत्यं रायस्पोषं गौष्पत्यं स ततोऽमृतत्वमश्नुते स ततोऽमृतत्वमश्नुत इति ॥४ ॥ प्रंत्यगानन्दं ब्रह्म पुरुषं प्रणवस्वरूपमकार उकारो मकार इति तानेकधा समभवत्तदेतदोमिति मं हष्ट्रा

मोक्षं गच्छति ॥ ३ ॥ अष्टाक्षरमादिमन्त्रमुद्धरति ओमित्येतदग्र इति। व्याहरेदुश्चरेत्। पदं मन्त्रम्। अध्येति नित्यं स्मरति पदव्यत्ययेनाधीत इति वार्थः । अनुपष्ठवोऽपमृत्युरहितः । सर्वमायुः साग्रं शतम् । रायस्पोषं "ष्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु" (पा० ८.३.५३) इति विसर्गस्य सकारोऽत एव षध्या अलुक्। एवं गौष्पत्ये। गोःपतेर्भावो गौष्पत्यं "पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्" (पा० ५.१.१२८) । गौपत्यमि- त्यपि पाठो दश्यते ॥।४ ॥ प्रत्यगानन्दं ब्रह्मेत्ययं खण्डः कैश्चिन्न पठ्यते स तु प्रमाद एव आ- त्मबोधोपनिषद्यस्य "शोकमोहविनिर्मुक्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदती"- त्यध्याहारेण व्याख्यातत्वात्। अष्टाक्षरे प्रथमाक्षरं विविनक्ति प्रत्य- गानन्दमिति। तान् वर्णानेकधा एकरूपेण समभवज्जनकान् चकार सन्धि कृत्वा ऐक्यं चक्रे। तदोमिति सम्पन्नम्। यं प्रत्यगानन्दं ब्रह्म

1. अनपञ्नुव: H. 2. This section not in AHK. It is added in the margin of D. 3. यमुक्त्वा BC, and Dipika as variant. १. MSS. read ल्पम्ृत्पुरहित: without avagraha.

4२ नारायणकृतदीपिकासहिता

मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात्। ओं नमो नाराय- णायेति मन्त्रोपासको वैकुण्ठभुवनं गमिष्यति। त- दिदं पुरं पुण्डरीकं विज्ञानघनं तस्मात्तेडिदाभमात्रम।

पुरुषं रष्ट्रा साक्षात्कृत्य। यमुक्केति पाठे प्रणवमुच्चार्य। वैकुण्ठभुवन- मिति "विकुण्ठायाँ तु वैकुण्ठः सञ्जातश्वाक्ुषेऽन्तरे" तस्य भु- वनं तेन वासितं नगरम्। तदेवाह तदिदं पुरं पुण्डरीकं कमलाकारं वर्तुलं विज्ञानघनं ज्ञानक्षेत्रं तत्र हि श्ानिनो वसन्ति ब्रह्माविर्भावश् भवति "छायातपयोरिव ब्रह्मलोक" इति काठकंश्ुते; (६.५)। भास्करादयस्तु विज्ञानपरिणामवादिन: पुज्जीभूतं विज्ञानमानन्द- रूपं ब्रह्म वैकुण्ठ इत्याड्कुः। तन्मते घनशब्दो मुख्यवृत्तिः "मूर्तो घन" इति स्मृते: (पा० ३.३.७७) । ब्रह्मणो विकारित्वान्नित्यत्वप्रस- ऋस्तु दोषः । तसमादष्टाक्षरोपासनाद्रमिष्यतीत्यन्वयः । तडिदाभ- मात्रं विद्युत्पभामान्रं तेजोमयं भास्वत्प्रभमादित्यमण्डलवद्राह्याभ्य- स्तरतेजोदीप्तम्। तदेवाष्टाक्षराजं तस्य च पीठपूजा नृसिंहावसरे उक्ता (नृ्सिंहपूर्वतापनीदीपिका ५.२) । भूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठे रामपूर्वतापनीये (८५) वक्ष्येते। अस्य ऋष्यादिर्यथा। "तारं नमः पदं ब्रूयाभरौ दीर्घसमन्वितौ। पवनो णायमन्न्नोऽयं प्रोक्तो वस्वक्षरान्वितः ।। साध्यनारायण: प्रोक्तो मुनिश्छन्द उदाहतम्। मन्त्रस्य देवी गायत्री देवता विष्णुरव्ययः ॥ कुद्धोल्काय हदाख्यातं महोल्काय शिरः स्मृतम्। वीरोल्काय शिखा प्रोक्ता दूल्काय कवचं मतम् ॥ सहस्त्रोल्कायास्रमुक्तमङ्गकृप्तिरियं मता। भूयो वर्णैर्मनो: षड्ि: षडङ्गानि समाचरेत्॥

1. तडिदाभासमा्न CDF; °मात्र: B. १. Cf. Vishnu Purana 3. 1. 41. २. 'त्वानित्यत्व० G.

नारायणोपनिषत् ५३

अवशिष्टौ पुनर्षणौ विन्यसेत्कुक्षिपृष्ठयोः । बद्धदिक् चक्रमन्त्रेण मन्त्रवर्णास्तनौ न्यसेव्!॥ इति शारदातिलके (१५.२-६.) । प्रणवो बीजं मायेति शक्तिः। तडुकं मन्त्रतन्त्रप्रकाशे। "ज्वलत्प्रभुः श्रुतेरादिर्बिन्दुमान्विष्णुरव्ययः । बीजमष्टाक्षरस्य स्यात्तेनाष्टाक्षरता भवेत्। अयं पश्चदशादूर्णात्केवलं व्यञ्ञनीकृतात्। उभयोर्मन्त्रशेषस्तु शक्तिरित्यस्य कथ्यत इति"।। साध्यनारायणो बदरीतपोवननिवासी स चान्तर्यामीति देशिकाः । तदुक्तं मन्त्रतन्त्रप्रकाशे। "अन्तर्यामी ऋषिश्छन्दो गायत्री"ति। प्रत्यर्णमृष्यादि यथा। "गौतमञ्न भरदाजो विश्वामित्र ऋषिस्तथा । जमद्भिर्वसिष्ठश्र कश्यपोऽत्रिश् कुम्भजः ॥ गायत्रयुष्णिगनुष्टुप् च बृहती पक्किरेव च। त्रिष्टुजगत्यौ च विराड्सवोऽष्टौ च देवता" इति॥ कुद्धोल्कादीनां चतुर्थ्यन्तोद्धारेण स्वाहान्तता जातिस्तु (शारद्रा- तिलके ४.३४) "हृदयाय नमःपूर्वे शिरसे वहिवल्लभा। शिखायै वषडित्युक्तं कवचाय हुमीरितम्। नेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्राय फडिति क्रमादि"ति। तटुक्म्। "क्रुद्धोल्कादि पदैर्वह्विजायान्तैर्जातिसंयुतैरि"ति। करन्यासोSपि अङ्गन्यासात्माक्कार्यः । स यथा।

दक्षिणतर्जन्याद्या सृष्टिः स्याद्वामतर्जनी यावत्। तर्जन्युभयाद्येहस्थितिः कनिष्ठार्द्धयोनिका क्रमशः । सेष्टेर्विपरीतः संहारोऽयं करे भ्रोक्तः ॥ ₹. See Notes. ₹. So MSS; but the line is incomplete.

५४ नारायणकृतदीपिकासहिता

अष्टाङ्गविन्यासस्थितिक्रमादक्कपश्चकं न्यसेदि"ति। तत्र विशेषो नारोयणीये। "कनिष्ठादितदन्तानामङुलीनां त्रिपर्वसु। ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्ताररुद्धानष्टाक्षरानन्यसेदि"ति। अष्टाङ्न्यासे षडङ्वदेव षडक्षराणि विन्यस्य णां उदराय नमः यं पृष्ठाय नम इति कुक्षिपृष्ठयोर्न्यसेत्। तडुक्म्। "अष्टाक्षरेणाप्येष्वेव कुर्यादष्टानकं सुधीः।

इति बद्धदिगिति। पन्द्रीं दिशं चक्रेण बभ्नामि नमश्चक्राय स्वाहे- त्यादिप्रयोग: । छोटिकां वादयन्दिग्बन्धं कुर्या'न्मेन्त्रवर्णोस्तनौ न्य- सेदि"ति सृष्टिस्थितिसंहारन्यास उक्तः। "मूर्ति चक्षुषोरास्ये हदि नाौ गुह्यजानुपादेषु। सृष्टिरियं निर्दिष्टा नाभ्यादिहदन्तिका स्थितिस्तद्वत्। संहार: पादाद्यो मूर्द्धान्त: कथित एष सृष्यादिरि"ति। मन्त्रतन्त्रप्रकाशे तु "नाभावारभ्यते यस्तु हृदये च समाप्यते। स्थितिन्यास: स विश्ेयो दष्टाटष्टफलप्रद्" इति॥ इदमेव साम्प्रदायिकम्। तत्रैव विशेषः । "विन्यसेद्वर्णमेकैकं बिन्द्न्तं ध्रुववेष्टितम्। तत्राङ्कुलीभिर्न्यास: स्याच्छिरस्येकैव मध्यमा। तर्जनीमध्यमाभ्यां तु चक्षुषो्न्यास इष्यते। अङुष्ठानामिकाभ्यां तु मुखे न्यास: प्रकीर्ततितः । गुह्े पादे च जानौ च पश्चापि परिकीर्सिताः"॥ एवं पश्चाङ्गाष्टाङ्गाक्षरन्यासं कृत्वा दशावृत्तिमयं विभूतिपञ्जरन्यास- माचरेत्। स यथा (शारदातिलकं १५. ७-१०)। ₹. This is probably the Tantra of that name. R. See quotation from Sarada. on p. 53. ३. नाभिपु in printed edi- tion of S'ar .; दोष्पन्मूले सनासिक MS. of S'ar.

नारायणोपनिषत् 4५

"आधारे हदये वक्रे दो:पन्मूलेषु नौसिके। कण्ठे नाभौ हदि कुचे पार्श्वपृष्ठेषु तत्परम्। मूर्दधास्यनेत्रश्रवणघ्राणेषु तद्नन्तरम्। दो:पेत्सन्ध्यङ्कुलीषु च धातुप्राणेषु इत्स्थले।

एकैकशो न्यसेद्र्णान् गण्डांसोरुपदेषु च। शङचक्रगदाम्भोजं"पदेष्ववहितो न्यसेदि"ति।। अ्न प्रत्येकमक्षरं प्रणवपुटितं कृत्वा न्यसेत्। यदुक्तं नारसिंहे (पूर्वतापनी २.२)। "ओमित्येतद्क्षरमिदं सर्वे तस्मात्प्रत्यक्षरमुभ- यत ओङ्कारो भवती"ति। तदत्रापि तुल्यन्यायत्वाद्ुक्तम्। मन्न्र- तन्त्रप्रकाशेऽपि च तथैवोक्तम्। प्रत्यावृत्तिसम्पूर्णेन न्यासो व्या- पकं च। तडुकं पद्मपादाचार्यैः। न्यासमन्त्राणां प्रणवपुटितत्वं प्रतिपर्यायं व्यापकन्यासश्चेति श्रोकपूर्वार्द्धेनैकावृत्िर्द्धितीयार्द्धेन द्वि- तीया तृतीयार्द्धेन तृतीया चतुर्थार्द्धेन तुर्याद्यष्टमान्तं पश्च। तत्र द- क्षकरसन्धिचतुष्टयाकुष्ठवर्जे चतुरकुलिष्वेका । अन्ये तु दक्षहस्तस- न्धित्रयपञ्चाङ्कुलिष्वेकेत्यूचुः। दक्षकरे प्रथमा वामकरे द्वितीया द- क्षपादे तृतीया वामपादे चतुर्थी। अन्ये तु करद्वयसन्धिष्वेका पाद- दूयसन्धिष्वन्या अङ्गुष्ठद्वयवर्जे कराकुलिषु तृतीया एवं पादाङ्कुलिषु चतुर्थीत्याङुः। हृदय एव त्वगादिषु पञ्चमी पञ्चमार्दधेन नवमी श्रो- केन दशमी। तत्र गल्लांसोरुचरणेषु चतुरो वर्णान्विन्यस्य शङ्चक्र- गद्ापभस्थानेषु शिष्टांश्चतुरो वर्णोस्तदायुधमुद्रासहितान्विन्यसेत्। शङ्ादिमुद्रा यथा।

गोपिताङ्कुष्ठमूलेन समन्तान्मुकुलीकृता। करदयेन मुद्रा स्याच्छङ्गाख्येयं सुरार्चने।। १. दो:पादसन्ध्यङ्गलिपु in edition and MS. of Sar. २. हद्ूले edi- tion of S'ar. 3. fer G. x. So printed text and MS. of S'ar., but GJ. ज.

५६ नारायणकृतदीपिकासहिता

अन्योन्याभिमुखस्पर्शव्यत्ययेन तु वेष्टयेत्। अङ्कुलीभिः प्रयलेन मण्डलीकरणं मुने। चक्रमुद्रेयमाख्याता सर्वरक्षाकरी नृणाम् ॥। अन्योन्याभिमुखौ हस्तौ कृत्वा मुकुलिताङुली। अङ्ुल्यौ मध्यमे भूय: संलझे सुप्रसारिते। गदामुद्रेयमाख्याता परा मुक्तिकरी तथा।। अथाङुष्ठव्वयं मध्ये दत्त्वापि परितः करौ। मण्डलीकरणं सम्यगङ्कुलीनां सा पभ्रमुद्रा"। ततोSषतत्वात्मचतुष्टयमूर्तिपश्जरन्यासाः। तटुकं (शारदातिलके १५.१०-१८)। "अष्टार्णोSष्टप्रकृत्यात्मा श्षेयोSसौ चतुरात्मनाम्। संयोगात्सूरिभि: प्रोक्तो विशिष्टो द्वादशाक्षरः। अतस्तन्मन्त्रवर्णाढ्या द्वादशस्वरसंयुताः । द्वादशादित्यसहिता मूर्तीर्द्वादश विन्यसेत्। केशवाद्याः क्रमाडेहे वक्ष्यमाणविधानतः। ललाटे केशवं धात्रा कुक्षौ नारायणं पुनः। अर्यम्णा हदि मित्रेण माधवं कण्ठदेशतः । वरुणेन च गोविन्दं पुनर्दक्षिणपार्श्वके। अंशुना विष्णुमंसस्थं भगेन मधुसूदनम्। गले विवस्वता युक्तं त्रिविक्रममनन्तरम्। वामपार्श्वस्थमिन्द्रेण वामनाख्यमथांसके। पूष्णा श्रीधरनामानं गले पर्जन्यसंयुतम्। हषीकेशाहयं पृष्ठे पभनाभं ततः परम्। त्वष्टा दामोदरं पश्चाद्विष्णुना कककुदि न्यसेत्। द्वादशार्णे महामन्त्रं ततो मूर्ति प्रविन्यसेत्। पुनः किरीटमन्त्रेण व्यापकं विन्यसेत्त" इति॥

१. अस्मात GJ. २. पृष्टौ G.

नारायणोपनिषत। 4७

कर्त्तव्यः स द्विविध: सृष्टिसंहाररूपः । तत्र संहारे मन्त्रोऽतुलोमः सृष्टौ मन्त्र: प्रतिलोमः । तत्वानि पृथिव्यप्ेजोवाय्वाकाशाहङ्कारम- हत्प्रकृतिरूपाणि। स्थानानि तु पादलिमहद्यमुखमूर्जहडृदयानि सप्त। सर्वतनौ चैकम्। सृष्टौ तत्वातुलोमवज्जेयम्। तत्र प्रयोगः। ओं ओं ओं नमः पराय पृथिव्यात्मने नमः पादयोः । ओं नं ओं नमः पराय जलात्मने नमो लिक् इत्यादि संहारे। ततः सृष्टौ प्र- योगः । ओं यं ओं नमः पराय प्रकृत्यात्मने नमः सर्वशरीरे। ओं णां ओं नमः पराय महदात्मने नमो हदीत्यादि। तडुक्तम्।

व्युत्क्मगदितैरेतैः क्रमगतमन्त्रार्णसंयुतैर्मन्त्री॥ चरणान्धुहृदयवक्रकरचृदयव्यापकेषु विन्यसेत्। संहारोऽयं गढितो विपरीता सृष्टिरस्य निर्दिष्टे"ति। चेतुरात्मनामिस्यनेन सूचितो बिन्दुनादशक्तिशान्तिरूपाणामात्मा- दीनां चतुर्णा शरीरे व्यापकत्वेन न्यासस्तत्त्वन्यासानन्तरं कर्त्व्यः । प्रयोगाञ्।ओं बिन्दुरूपात्मने नमः । ओं नादरूपान्तरात्मने नमः। ओं शक्तिरूपपरमात्मने नमः। ओं शान्तिरूपज्ञानात्मने नम इति। ततो मूर्तिपञ्जरन्यासः । तन्मन्त्रवर्णाद्या द्वादशाक्षरमन्त्रवर्णाद्या द्वादशस्वरा नपुंसकचतुष्टयव्यतिरिक्त्ाः ! ओं अं केशवाय धात्रे नम इति ललाटे। ओं नं नारायणाय अर्यम्णे नम इति कुक्षौ। कुक्षि- शब्देन नाभिर्प्राह्या। ईै ओं माघवाय मित्राय नम इति हदीस्या- दिप्रयोग: ॥ ततो द्वादशार्णे वासुदेवं महामन्त्रं चाष्टाक्षरं मूर्ति विन्यसेत्। तडुकं मन्त्रतन्त्रप्रकाशे। "अष्टाक्षरेण सहितं विन्यसेद्गादशाक्षरमि"ति। ततः किरीटमन्त्रेण व्यापकं कुर्यात्तस्योद्धार: (शारदातिलके १५. १८-२१)। "ब्रूयात्किरीटकेयूरहारं मकरकुण्डलम्। चक्रशङ्गगदाम्भोजहस्तं पीताम्बरंधरम् । ?. See first line of last quotation from S'arada. 3. + or J. 6

नारायणकृतदीपिकासहिता

श्रीवत्साङ्गितवक्षोऽन्ते स्थलशव्दमुदीरयेत्। श्रीभूमिसहितं स्वात्मज्योतिर्द्वयमुदाहतम्। पश्चाद्दीप्तिकरायेति सहस्त्रादित्यतेजसे। नमोऽन्तः प्रणवाद्योऽयं किरीटमनुरीरितः"॥ कुण्डलमिति कुण्डलालक्तेति शेयम्। उक्त मन्त्रतन्त्रप्रकाशे । "तार: किरीटकेयूरहारान्ते मकरं पदम्। कुण्डलालङ्कतेत्यन्ते" इत्यादि। "ऐेवं न्यासं तनौ कृत्वा ध्यायेन्नारायणं परम्"। नारायपालक्षणं तु हयशीर्षेपश्चरात्रे। "पङ्कजं दक्षिणे यस्य पाश्चजन्यं तथोपरि। वामाधस्तु गदा यस्य चक्रं चोर्धे व्यवस्थितम्। आदिमूर्त्तेस्तु भेदोऽयं केशवे तु प्रकीर्तित" इति॥ इति केशवलक्षणमुल्का. "अधरोत्तरभावेन कृतमेतत्तु यत्र वै। नारायणाख्या सा शेया स्थापिता भुक्तिमुक्तिदे"ति॥ मन्न्नतन्त्रप्काशेऽपि। "सव्यान्य्पाणौ प्रथमे तु शङ्ं बिभ्राणमजं तद्नन्तरे च। आदे गढा वामकरेथ चक्रं विराजयन्तं भुवनानि भासे"ति॥ अथ ध्यानम् (शारदा १५.२२) । "उद्यत्कोटिदिवाकराभमनिशं शङं गदां पङ्कजं चक्रं ब्रिभ्रतमिन्दिरावसुमतीसंशोभिपार्श्र्वद्वयम्। केयूराङदहारकुण्डलधरं पीताम्बरं कौस्तुभोद्दीसं विश्वधरं स्वव- क्षसि लसच्छ्रीवत्सचिह्नं भजे"॥I ध्यानविशेषास्तु। "वामे विचिन्त्या कमलायताक्षी हेमालवर्णा कमला च देवी। ?. S'âradâtilaka xv. 21.

नारायणोपनिषत।

विभूतिकामेन सुरतहारा प्रेम्णा सृजन्ती नयने हरौ या। तं च देवं सुवर्णाभं चिन्तयेद्रतभूषितम्। क्षेत्रधान्यसुवर्णानां प्राप्तये धरणी स्मरेत्॥ देवीं दूर्वादलश्यामां दधानां शालिमञ्जरीम्। चिन्तयेन्द्रारतीं देवीं वीणापुस्तकधारिणीम्॥ दक्षिणे देवदेवस्य पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। क्षीरान्धिफेनपुश्जामे वसानां श्वेतवाससी॥। भारत्या सहितं विष्णुं ध्यायेडेवं परात्परम्। वेदवेदार्थसंवेदी जायते सर्ववित्तम" इति॥ नारायणीये तु। "प्रणवद्यमध्यस्थो नमोन्तञ्च सबीजकः। निर्बीजो मोक्षकृन्मन्त्रो यथोक्तप्रणवादिक" इति ॥ अत्र ध्यानानन्तरं श्रीवत्सकौस्तुभवनमालायुधमुद्रा: प्रदर्शयेत्। त- लक्षणानि (तन्त्रेसारस्य २१६ पत्रे)।

अङ्ुष्ठेन तु बध्नीयात्कनिष्ठामूलसंश्रिते। तर्जन्यौ कारयेदेषा मुद्रा श्रीवत्ससंशषिता।। अनामापृष्ठसंलग्ना दक्षिणस्य कनिष्ठिका। कनिष्ठिकाभ्यां बभ्नीयादनामां दक्षतर्जनीम्। गृहीत्वा दक्षिणाङुष्ठमध्यमानामिकात्रयम्। उच्छयित्वा तत्र वामतर्जनीमध्यमे न्यसेत्। दक्षिणे मणिबधे च वामाहुष्ठं तु योजयेत्। मुद्रेयं कौस्तुभस्योक्त्ता दर्शनीया प्रयत्नतः ॥ स्पृशेत्कण्ठादि पादान्तं तर्जन्याङुष्ठनिष्ठया। करदयेन मालावन्मुद्रेयं वनमालिकेति"।l ₹. The Benares edition. It differs, however, from the text in the case of the कौस्तुभमुद्रा.

६० नारायणकृतदीपिकासहिता

पुरश्चरणं तु (शारदा १५.२३-२५)। "विकारलक्षं प्रजपेन्मनुमेनं समाहितः । तइ्दशांशैः सरसिजैर्जडुयान्मधुरापुतैः। पीठे सम्पूजयेडेवं विमलादिसमन्विते। विमलोत्कर्षणीज्ञानाक्रियायोगेति शक्तयः। प्रहीसत्या तथेशानानुग्रहा नवमी मता" ॥ आचार्यैस्तु द्वात्रिशल्लसैः पुरश्रणमुक्तं तत्कलियुगाभिप्रायं कलौ तु चतुर्गुणं पुरश्चरणमित्याङ्ुः। पीठमन्त्रस्तु (शारदा १५.२५-२८)। "नमो भगवते त्रूयाद्विष्णवेऽथ पदं वदेत्। सर्वभूतात्मने वासुदेवायेति वदेश्ततः । सर्वात्मसंयोगपदाद्योगपभ्नपदं पुनः। पीठात्मने ददन्तोऽयं मन्त्रस्ताराध् ईरितः। दत्त्वानेनासनं मन्त्री मू्त्ति मूलेन कल्पयेत्। आवाहय पूजयेद्देवं सुगन्धिकुसुमादिभिः। अङ्गान्यभ्यर्च्य मन्त्रार्णान् केसरेषु समर्चयेत्"।। पश्चाङ्गान्याग्रेयादिषु कोणेषु दिशास्वस्रं कर्णिकायां यजेत्। तत ओं नमो नं नम इत्येत्वं मन्त्रवर्णान् केसरेषु यजेद्देवम्। द्वे एते आव- रणे (शारदा १५. २९-३७) ।. "दलेषु वासुदेवाद्या मूर्त्ती: शक्तिसमन्विताः। वासुदेवं सङ्कर्षणं प्रधुन्नमनिरुद्धकम्। हिमपीततमालेन्द्रनीलाभान्पीतवासस:। शङ्गचक्रगदाम्भोजधरा एताश्चतुर्भुजा:। शान्ति श्रियं सरस्वत्यारति कोणदलेषु ताः। श्वेतकाञ्चनगोदुग्धदूर्वावर्णाः सुभूषिताः। हेतीरर्चेद्दलाग्रेषु चक्रशङ्गौ गदाम्बुजे। कौस्तुभं मुसलं खङ्गं वनमालां यथाक्रमात्। रक्ताच्छपीतकनकश्यामकृष्णासिपाण्डुरान। १. पाण्डरा: GJ.

नारायणोपनिषत्। ६१

बहिरय्रे समभ्यर्चेद्ररुडं कुकुमप्रभम्। मुक्तामाणिक्यसङ्काशौ दक्षिणोत्तरयोर्निधी। ध्वजं वरुणदिग्भागे श्यामलं पूजयेत्ततः। अरुणं विप्रमाझेये श्याममार्य निशाचरे। श्यामां दुर्गा वायुकोणे सेनान्यं पीतमीश्वरे।

इति सम्पूजयेद्विष्णुं प्रोक्तैरावरणैः सह। धर्मार्थकामाँल्लग्घ्वान्ते विष्णोः सायुज्यमामुयात्"।। इत्यावरणसप्तकपूजा। मन्त्रवर्णध्यानमुक्तं महाकपिलपश्चरात्रे। "ओङ्कारं तु सदाध्येयं ज्योतिर्मालासमाकुलम्। नकारं मेघवर्णाभं मोकारं चिन्तयेत्ततः । भिन्नाञ्जनसमाकारं तृतीयं बीजमुत्तमम्। नाकारं श्यामवर्णाभं सौम्यरूपं सुशोभनम्। राकारं जलवर्णाभं सम्यक्सन्दीप्ततेजसम्। धूघ्रवर्ण सदा ध्येयं यकारं परमुत्तमम्। अनौपम्यगुणाकारं णाकारं च विचिन्तयेत्। यकारं तु ततो ध्येयं पभमरागसमप्रभमि"ति॥ अर्थे उद्देश्ये श्रीबीजादिर्जत्व्यः। तटुक्म्। "श्रीबीजेन युतं मन्न्रं तत्कामस्तन्मना जपेदि"ति। कामना जपेदिति। कामनायामपि विशेषः । "नारसिंहमिवात्मानं देवं ध्यात्वातिभैरवम्। मन्त्रेण स्पर्शये्छासत्ं नाविजित्य निवर्त्तते। नारसिंहेन बीजेन मन्त्रं योज्य तदा जपेव्। शतमष्टोत्तरं जत््वा वामहस्ताभिमन्त्रितः । पुनः पुनश् यः सिश्चेत्सर्पदष्टोऽपि जीवति। गारुडेन समायुक्तं पञ्चार्णेन तदा जपेत्। निर्विषीकरणे ध्यायेद्विष्णुं गरुडवाहनम्। अशोकफलके पक्षीन्द्रमालिख्याशोकसंहतौ।

६२ नारायणकृतदीपिकासहिता

अशोकपुष्पैराराध्य भगवन्तं तद्भ्रतः । जुडुयात्तानि पुष्पाणि त्रिसन्ध्यं सप्तरात्रकम्। प्रत्यक्षो जायते पक्षी वरमिष्टं प्रयच्छति। गाणपत्यसमायुक्तं जपेल्लक्षं पयोवतः। महागाणपति देवं प्रत्यक्षमिह पश्यति। भारतीबीजसंयुक्तं षण्मासात्तजपार्चनात्। साक्षात्सरस्वतीं देवीं प्रत्यक्षमिह पश्यति"॥ तथा। "योजयेत्प्रणवपूर्व मन्त्रं त्रैवर्णिकः पुमान्। योषितश्च तथा शूद्रा जपेयुः प्रणवं विना। आदावंष्टाक्षरस्य स्यात्प्रणवः सार्वकामिकः । आदावन्ते यदा होष ज्ञानवृद्धिस्तदा भवेत्। आदित: संहितां कुर्यादन्ततस्तु न संहितामि"ति॥ कल्पोक्तं यन्त्रमुच्यते। "अष्टपत्रं च षट्कोणं रविसंख्यदलाम्बुजम्। दन्तपत्रं च तद्वाहे वृत्तं भूमिपुरं शुभम्। स साध्यं कर्णिकायां तु लिखेदाधस्वरं सुधीः। अष्टपत्रेषु मूलार्णान् पत्राग्रे ीकरं लिखेत्। षट्कोणे चक्रमन्त्रार्णान् सूर्यारे द्वादशार्णकम्। दन्तपत्रे मन्त्राजं वृत्ते नृहरिबीजकम्। षण्मन्त्रैरपि संयुक्त साक्षाद्विष्णोश्च मन्दिरम्। आवाहय मन्त्रैराराध्य सूत्रैर्बध्वा डद्ं वहन्। सर्वदा तस्य वर्द्धन्ते धनारोग्यार्थसम्पदः। सायुज्यं सार्ष्टिसालोक्ये सारूप्यं चाथ वाञ्छितम्"।। इति यन्त्रोद्धार: स्पष्टः। इदमेवाभिप्रेत्योक्तं "यं रष्ट्रा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात्। ओं नमो नारायणायेति मन्त्रोपासक" इति। "तदिदं पुरं पुण्डरीकमि"ति च । यथोकवैष्णवमहापीठमभिग्रे- त्योकं "इदमेव च वैकुण्ठसुवनम्"। अयं चाष्टाक्षर आचार्यैर्व्या-

नारायणोपनिषत्। ६३

ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो मधुसूदन इति सर्वभूत- स्थमेकं नारायणं कारणरूपमकारं परं ब्रह्म ओमिति। एतद्थर्वशिरो योऽ्धीते प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति मध्य-

ख्यातः । चतुर्थ्यन्तेन पञ्चाक्षरेण पदेन पश्चभूतान्युच्यन्ते तानि मोहो माया न भवन्ति किन्तु ओं ब्रह्मैवेति। अयं च वैष्णवमन्त्राणां प्रकृतिर्नातः परोऽन्यो मन्त्रोऽस्ति। किश्चेदं नाम सर्वेभ्यः साधने- भ्योऽधिकम्। तथा च ब्रह्मवाक्यम्। "सकृन्नारायणेत्युत्का पुमान् कल्पशतत्रयम्। गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्नातो भवति पुत्रके"ति। कथं शञायत ईडशे पुर आदिदेवो वसतीति । लिझैः । कानि लि- द्ानीत्यपेक्षायामाह ब्रह्मण्य इति। ब्रह्मणे ब्रह्मजातये हितो ब्रह्मण्यः। कदा ब्राह्मणकार्याणि कृतानीत्यपेक्षायामाह देवकीपुत्र इति। कृ- ष्णावतारे बहूनि ब्राह्मणकार्याणि पुराणप्रसिद्धानि। कृष्णावतारो वैकुण्ठवासिन: सत्त्वे लिङ्गमिति भावः । लिङ्गान्तरम्। ब्रह्मण्यः । ब्रह्मणे पभ्मयोनये हितः । कथं शायते। मधुसूदन इति। "मधुकैटभौ दुरात्मानौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतावि"ति प्रसिद्धेर्रह्मणो रक्षार्थ मधुं सू- दयति निरस्यति मधुसूदनः। आत्मबोधोपनिषदि तु "ब्रंह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मण्यः पुण्डरीकाख्यो ब्रह्मण्यो मधुसूदन" इति पूर्णः श्ोक: पठयते। अत्र त्वाद्यन्तपादावेव प्रत्या- हारन्यायेन पठितौ। तर्हि किमयं परिच्छिन्नो नेत्याह सर्वभूतस्थ- मित्यादि। कारणरूपमकारम्। अकारो ब्रह्मा तेन कारणरूपता। वस्तुतस्तु परं ब्रह्म ओङ्कारवाच्यमित्यर्थः । अः कृष्ण इति क़ोषा- दकारशब्दवाच्यं वा। एतद्रन्थाध्ययने फलमाह एतद्थर्वशिर इति।

१. "तथा ब्रह्मणे हितमिति विगह्य ब्रह्मण्यमिति" Mahabhashya. 5. 1. 7. ₹. Cf. Mahabharata 3. 12. 39 (see Notes).

६४ नारायणकृतदीपिकासहिता

न्दिनमादित्याभिमुखोऽधीयान: पश्चमहापातकोपपात- केम्यः प्रमुच्यते सर्ववेदपारायणपुण्यं लभते नारायणे सायुज्यमाप्नोति नारायणे सायुज्यमान्नोतीति॥ ५॥ इत्यथर्ववेदे नारायणोपनिषत्समान्ना ॥३३॥

मध्यन्दिनं प्राप्यादित्यस्याभिमुखोऽधीयान: पञ्चभ्यो महापातकेभ्यो ब्रह्महत्यादिभ्यः। उपपातकेभ्यो गोहत्यादिभ्यः प्रमुच्यते। द्विरुकि: समात्यर्था।।५॥ नसिंहपुराणे चास्य महिमोक्तो वर्णध्याने च विशेष उक्तः फलभे- दाभिप्रायेण। तदथा (१८.५-८)। "अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारायण: स्वयम् । छन्दन् दैवी गायत्री परमात्मा च देवता। शुक्कवर्णे च ओङ्कारं नकारं रक्त्तमुच्यते। मोकारं वर्णतः कृष्णं नाकारं रक्त्मुच्यते। राकारं फुकुमाभं तु यकारं पीतमुच्यते। णाकारमञ्जनाभं तु यकारं बडुवर्णकम्। नमो नारायणायेति मन्त्र: सर्वार्थसाधकः"॥ इति वर्णध्यानम्। "जंपेत्सहसत्रं नियुतं शुचिर्भूत्वा समाहितः। मासि मासि तु द्वादश्यां विष्णुभक्तो द्विजोत्तम । शुचिर्भूत्वा जपेद्यस्तु नमो नारायणं शतम्। स गच्छेत्परमं देवं नारायणमनामयम्। गन्धपुष्पादिभिर्विष्णुमनेनाराध्य यो जपेत्। महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः। हृदि कृत्वा हरि देवं मन्त्रमेनं तु यो जपेत्। 1. पातकाल BCD. १. Chap. XVIII. 14-29. २. जात्वा चि: MSS. of Purana.

नारायणोपनिषत.। ६.५

सर्वपापविशुद्धात्मा स गच्छेत्परमां गतिम्। प्रथमेन तु लक्षेण आत्मशुद्धिर्भविष्यति। द्वितीयेन तु लक्षेण मन्त्रशुद्धिमवामुयाद्। तृतीयेन तु लक्षेण स्वर्गलोकमवाघुयात्। चतुर्थेन तु लक्षेण हरे: सामीप्यमामुयात्। पश्चमेन तु लक्षेण निर्मलं ज्ञानमाम्ुयात्। तथा षष्ठेन लक्षेण भवेद्विष्णौ स्थिरा मतिः। सप्तमेन तु लक्षेण स्वरूपं प्रतिपद्यते। अष्टमेन तु लक्षेण निर्वाणमधिगच्छति। स्वस्वधर्मसमायुक्ता जपं कुर्युर्द्धिजातयः । पतत्सिद्धिकरं मन्त्रमष्टाक्षरमतन्द्रिताः। दुःस्वप्रासुरपैशाचा उरगा ब्रह्मराक्षसाः । जपिनं नोपसर्पन्ति चौरक्षुद्याधयस्तथा। एकाग्रमतिरव्यओ्रो विष्णुभक्तो डढव्रतः । जपेन्नारायणं मन्त्रमेतन्मृत्युभयापहम्। मन्त्राणां परमो मन्त्रो देवतानां च दैवतम्। गुह्यानां परमं गुह्यमोङ्काराद्यक्षराष्टकम्। आयुष्यं धनपुत्रांश् पशून् विद्यां महदयशः। धर्मार्थकाममोक्षांञ् लभते च जपननरः। एतत्सत्यं च धर्म्ये च वेदश्रुतिनिदर्शनात्। एतत्सिद्धिकरं नृणां मन्त्ररूपं न संशयः । ऋषयः पितरो देवाः सिद्धास्त्वसुरराक्षसाः । एतदेव परं जत्वा परां सिद्धिमितो गताः । झात्वा यस्त्वात्मन: कालं शास्त्रान्तरविधानतः । अन्तकाले जपन्नेति तद्विष्णोः परमं पदम्। नारायणाय नम इत्ययमेव सत्यं संसारघोरविषसंहरणाय मन्न्रः । १. सिर्दिधि one MS. of Purana.

६६ नारायणोपनिषत।

संशृण्वन्तु भव्यमतयो मुदितास्त्वरागा

इति नृसिंहपुराणे नारायणाध्यायः।। नारायणेन रचिता ध्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां नारायणप्रदीपिका।।

'इति लघुनारायणोपनिषद्दीपिका समाप्ता॥

शङरानन्दविरचिता नारायणोपनिषद्दीपिका।

शङरानन्दविरचिता नारायणोपनिषद्दीपिका।

ओं नमो नारायणाय।। नारायणोपनिषदं भेदपर्वतभेदनीम्। व्याख्यास्ये ब्रह्मविद्याया जननी पापहारिणीम् ।। सम्बन्धो विषयस्तदवत्साधिकारिप्रयोजनः । सर्वोपनिषदां तुल्यस्तस्मान्नात्रोच्यते पृथक॥ अथ पुरुषो ह वै .... प्रजा: सजेयेति। पुरुषः परिपूर्णो देश- कालवस्तुपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । ह प्रसिद्धः सर्वासूपनिषत्सु। वै स्मर्यमाणः । आपो नारास्ता अयनं यस्य स नारायण: । अथवा नरा: प्रतिबिम्बकल्पा अयनमात्मत्वेनाश्रयो यस्य स नरायणः । न- रायण एव नारायण: । यद्ा नरा विक्षिप्तचित्तास्तेषामाश्रयो विद्या नरायणं तस्यायनमाश्रयत्वेन सम्बन्धान्नारायण:। यद्ा आरा दुःख- कारणानि न आरा नारा ब्रह्मचर्यादीनि साधनान्युदर्कसुखानि तानि। अयनं प्राप्तिसाधनं यस्य स नारायण: । यद्चा आरा: संसारचक्रस्य कामक्रोधाद्यस्तेषामयनमविद्या येषां जीवानां ते आरायणा आत्म- बोधशून्यास्तद्विपरीत आनन्दात्मा नारायणः । अथवा नारायणाव- तारो नारायणो मुनिर्निवृत्तिमार्गनिरतानां परमो गुरुः। अकाम- यत कामनामकुरुत। कामनामाह प्रजा: सजेयेति। प्रजाः प- श्रभूतभौतिकरूपा: सृजेय सृष्टि कुर्वीय। इति अनेन प्रकारेण स- इल्प्य सृष्टि समग्रां ससर्जेति बहिरेवावगन्तव्यम्। श्रुतिस्तु विभू- तिमत्सत्त्वानां सृष्टिमाह नारायणाङ्गता जायते .... नारायणे प्रलीयन्ते। नारायणात् उक्ताव् ब्रत्मा हिरण्यगर्भो विराट्स- त्यलोकाधिष्ठाता वा जायते उत्पद्यते सर्वासु सृष्टिष्विति शेषः। नारायणात् उक्ताव इन्द्र: त्रिलोकीपतिः जायते उत्पद्यते।

७० शङरानन्दविरचिता

दवादशसंख्याका आदित्या: मासास्तदधिष्ठातारो वा धात्रादयो रुद्रा एकादशेन्द्रियाणि अपरे चैकादश देवगणरूपाः । कि विशेष- गणनया सर्वा अखिला देवता देवापरदेवता वस्वाद्या इत्यर्थ:। न केवला: सर्वा देवताः किन्तु सर्वाणि च भूतानि स्थावरज- दमानि समहाभूतानि । चकार उक्कानुक्समुख्चयार्थः । जायन्त इति शेष: । ननु यथा कुलालाच्क्दण्डमृदादिसहकृताद्वटस्यो- त्पत्तिः किं तथा नारायणात्सर्वस्योत्पत्तिरित्याशङ्कय नेत्याह नारा- यणादेव न त्वन्यसहकृतात्कुलालादेरिव समुत्पध्यन्ते सम्यग् जायन्त उक्तानि सर्वाणीति शेषः। ननु नारायणादेवास्तूत्पच्तिस्त- थापि प्रलयोऽन्यस्मिन् भवतु न यथा लूतातन्तूनामित्यत आह ना- रायणे पलीयन्ते प्रकर्षेण लीयन्त उक्कानि सर्वाणीति शेष:।

जगत्कारणत्वं नारायणस्योक्त्वेदानी नित्यत्वादि क्रममाह अथ नित्यों देव एक :.... यन्बूतं यब भव्यम्। अथ यसाजग- त्कारणं तस्मात् नित्यो विनाशरहितो देव: स्वयम्प्रकाश एको देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यः। इदानीमेकत्वमुत्पाद्यति ब्रह्मा अपि नारायण:। नारायणो व्याख्यातः । शिवश्र मझलरूपोऽपि भ- व्रानीपतिः। शत्रः त्रिलोकीपतिः। द्वादशादित्या अपि ना-

न्दुमसोनक्षत्ररूपाः । अश्विनौ देवभिषजावपि। चकारपञ्चकं वाक्यपञ्चकेऽपि प्रत्येकमुक्तानुक्तसमुचयारथे । सर्वे निखिला ऋ- षयोऽतीन्द्रियस्य द्रष्टारो वेदव्यासादयः। कालश्च लवादिद्विप- रार्द्धावसानव्यवहारकारणभूतोऽपि। दिशश्ध प्राच्याद्या अपि। अधश्च अधोभागोऽपि। ऊर्ध्व च ऊर्ध्वभागोऽपि। अन्तर्बहिश् शरीरादेः अन्तर्बहिरपि नारायणः। चकारपञ्चकं पूर्ववद्याल्ये- यम्। किंबडुना नारायण एव उक्तपूर्वो न त्वन्य: कशन इर्द विविधप्रत्ययगम्यं सर्व निखिलम्। वर्तमानमेवेति बुद्धिं वारयति यत् प्रसिद्धं भूतं अतीतं यत् अपि। चकार उक्तानुक्तसमुखयार्थ:।

नारायणोपनिषद्दीपिका। ७१

भव्यं भावि। इदानीमुक्तमेकत्वमज्गीकृत्य पुनः पुनः कानिचिद्वि- शेषणान्युक्तं नारायणं प्रतिवक्कुमाइ अथ नित्यो निष्कल ... य एवं वेद। अथ यस्मादेकस्तसात् नित्यो विनाशकारणाभा- वात्पूर्वे प्रतिज्ञातस्य नित्यत्वं स्यान्नोपसंदतिरिति न पुनरुक्त्म्। निष्कल: प्राणादिकलारहितः । अनेन कार्याभावो दर्शितः। नि- र्गतानि आख्यातानि क्रियापदानि यस्मात्स निराख्यातः। अ- नेन सिद्धवस्तुस्वरूपतोक्ता । निर्विकल्पो गता विकल्पा: कोटि- द्वयात्मका वस्तुशून्या वा प्रत्यया यस्मात्स निर्विकल्पः । अनेन प्र- माणज्ञानागम्यत्वमुक्तम्। निरञ्जन: कारणशून्यः । शुद्धो नाम- रूपक्रियाशून्यः । अद्वितीय: स्वव्यतिरिक्त्भावाभावरहितः । न द्वितीयोऽस्ति कश्ित् उक्तान्नारायणाद्यतिरिक्तः कश्िन्भावो ड्भावो वा द्विसंख्यापूरणो नास्ति। यो नारायणज्ञानी एवं अद्वि- तीयं नारायणं वेद जानाति तस्य नारायणात्मनो न द्वितीयोऽस्ति कश्िदुक्त्तमेव फलत्वे पठनीयम् ॥। २ ।। रुद्रं स सारर्यि कृत्वा .... पद्मव्ययम्। रुद्र नारायणात्म- कत्वबोधं बुद्धिलक्षणम्। स नारायणात्मकश्ञानी । सारर्यिं इ- न्द्रियाश्वयुक्तस्य शरीररथस्य नेतारम् । कृत्वा विधाय। मन:प्र- ग्रहवान् मनोऽन्त:करणभेदो ज्ञानशक्तिः प्रग्रह् इन्द्रियाश्वरश्मि- भूतो यस्यास्ति स मनःप्रग्रहवान्। पुमान् नरः । प्रयाति प्रक- र्षेंण गच्छति । परमं उत्कृष्टम्। पारं अविद्याजलघे: परं तीरम- विंद्यया सकार्यया असंस्पृष्टमित्यर्थः । विष्ण्वाख्यं विष्णुर्व्यापन- शीलस्तदाख्यस्य नामरूपकर्मह्दीनस्य यस्य तद्विष्ण्वाख्यम्। पदं प- धते गम्यतेऽहं तदस्मीति पदम्। अव्ययं व्ययः शनैःशनैर्विना- शस्तद्रहितम्। उपलक्षणमिदं जन्मादिभावाविकरणमशेषविशेषश- न्यमित्यर्थः ॥ इदानीं नारायणस्य ज्ञानमश्ेयं नातोSधिकमित्याहुः एतद्ै नारायणस्योपनिषद .... अमृतत्वं च गच्छतीति। एतद्ै उक्तामेव। नारायणस्योपनिषदं सामीप्येन तादात्म्यल- क्षणेनावस्थानं कारयित्वा नितरामहम्ममादिग्रन्थीन शिथिलीकृत्या-

७२ शङ्करानन्दविरचिता

विर्द्या सकार्यो सादयति विनाशयतीत्युपनिषभ्नारायणविद्या तत्प्र- तिपादिका श्रुतिरपि। इह सा तां विजानीयादिति शेषः । यः पा- ठकः । ह प्रसिद्धः। वै सर्यमाणः। नारायणस्योपनिषद व्या- ्यातम् । अधीते पठति सार्थामवगच्छतीत्यर्थः । सोऽध्येता। सर्वेभ्यो निखिलेभ्यः । घोरेभ्योऽघोरेभ्यो ब्रह्मकारणेभ्य(?) इ- स्यर्थ: । विमुक्तो भवति स्पष्टम्। न केवलमेतत्किन्तु स उक्त:। सर्वाश्च अखिलानपि। चकार उक्तानुक्तसमुच्चयार्थः । लोकान् कर्मफलभूतान्। आप्रोति प्रामोति। अपि च ब्रह्मत्वं च हिर- ण्यगर्भत्वमपि। चकार: प्रकृतिप्राप्तिमप्याह। गत्वा लब्ध्वा। अ- मृतत्वं च आनन्दात्मस्वरूपमपि । चकारादिच्छानुसरणादपि। गच्छति प्रामोति॥३ ॥ इदानीं नारायणमन्त्रमुद्धरति ओमित्येतदग्रे व्याहरेत् .... ततोऽमृतत्वमश्चुत इति। ऑ स्वरूपग्रहणमिदम् । इति कर- णार्थः। अग्रे प्रथमम्। व्याहरेत् उच्चरेत्। नम इदमक्षरस्वरूपग्रह- णम्। इति अनुकरणार्थः। द्वितीयं पश्चात्। अन्ते च नारायणायेति व्याहरेदिति श्रौतेऽर्थे चानुषज्यते। इदानीमस्य मन्त्रस्याष्टाक्षराणि ग- णयति ओमिति व्याख्यातं एकाक्षरम्। नम इति दे अक्षरे। नारायणायेति पश्चाक्षराणि। स्पष्टम्। एतद्वै उक्तमेव नारा- यणस्याष्टाक्षरं ओं नमो नारायणायेत्यष्टाक्षरयुक्तं पद पदनीय- मवगन्तव्यमित्यर्थः। यो ह वै नारायणस्याष्टाक्षरं पदं स्पष्टं अध्येति सपाठं सार्थ च सरति। अनपन्नुवः । अपन्रुवोऽकी-

निखिलं शतसंवत्सरपर्यन्तं आयुः शरीरात्प्राणानामनिर्गमकारणं एति गच्छति। न केवलं जीवनं किन्तु रायसपोर्ष सुवर्णादि- पुष्टि गौपत्यं गोपतिभावस्तं पशुपतित्वं विन्द्ते प्रामोति। किश्च सुवर्णगोभिः पुष्टोऽनपब्रुवो दीर्घायुः प्रजाशून्यः स्यादित्याशङ्कय ने- त्याह प्रजापते: सन्तानवतो गृहस्थस्य भावः प्राजापत्यं तत्। न

नारायणोपनिषद्दीपिका। ७३

केवलमेनं लोकं विन्दते किन्तु परमपीस्याह तत: कीर्तिसुवर्णगो- प्रजायुःप्रात्यनन्तरं जीवन्मुक्तोऽमृतत्वं म्रह्मज्ञानं तत्साध्यं फलं अभ्ुते प्रामोति। तंतोऽमृतत्वमभ्नुत इत्यभ्यास उपनिषत्स- मात्यर्थः।।४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीशङ्करानन्दभग- वतः कृतिर्नारायणोपनिषड्ीपिका समाप्ता॥।

नारायणकृतदीपिकासहिता आत्मबोधोपनिषत्।

77

नारायणकृतदीपिकासहिता आत्मबोधोपनिषत्।।

ॐ नमः। प्रत्यगानन्दं ब्रह्म पुरुषं प्रणवस्वरूपम- कार उकारो मकार इत्यक्षरं प्रणवं तमेतदोमिति। य- मिष्टा मुच्यते योगी जन्मसंसारबन्धनात्। ॐ नमो नारायणाय शङ्कचक्रगदाधराय। तस्मादों नमो नारा- यणायेति मन्रोपासको वैकुण्ठं भगवल्लोकं गमिष्यति। अथ यदिदं पुरं ब्रह्मपुरमिदं पुण्डरीकं वेश्म। तस्य य

ॐ नमः सिद्धम् ॥ सर्वश्रुत्यर्थसन्दोह आत्मबोधफला हासौ। आत्मबोधस्योपनिषद्खण्डाखण्डबोधिनी।

त्यापि श्रुतिव्याख्यानं न विरुद्धं मन्त्राणामिव ब्राह्मणेन। प्रत्यगान- न्दमित्यादि इतिशब्दान्तं तत्रत्यप्रन्थस्य प्रतीकम्। तस्य तात्पर्य अक्षरं प्रणवमिति। यं दष्ट्रेत्यस्यार्थतः प्रतीकं यमिष्ट्वेत्यादि नाराय- णायेत्यन्तम्। नारायणायेत्युक्तस्य नारायणस्य ध्यानाय स्वरूपकथनं शङ्गचक्रगदाधरायेति। तस्माद्य इति पुरस्कारेण ॐ नमो नारायणा- येति मन्त्रोपासक इत्यस्योत्तरेणान्वयं दर्शयति ॐ नम इत्यादि। वैकुण्ठपदव्याख्यानं भगवल्लोकमिति । गमिष्यन्तीत्यपपाठ इत्याह गमिष्यतीति। तदिदमित्यादेर्व्याख्यानं अथ यदिदमिति। पुरं नाम ब्रह्मपुरं पुण्डरीकं नाम वेश्म। विज्ञानघनमित्यस्य व्याख्यानं तस्य 1. यमुक्त्वा A. 2. मन्त्रोपासनं B;मन्त्रोपायनं D. 3. गमयिष्यति BD.

नारायणकृतदीपिकासहिता

आत्मा हेमपुण्डरीकमध्ये तस्मात्कारणरूपं बोधस्वरूपं विज्ञानघनम। तस्मात्तडिदाभमात्रं दीपवत्नकाशः। ब्रह्मण्यो देवकीपुत्रो ब्रह्मण्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मण्य: पुण्डरीकाक्षो ब्रह्मण्यो मधुसूदनः ॥ सर्वभूतस्थमेकं नारायणं कारणरूयमकारं परं ब्रह्म शो- कमोहविनिर्मुकं विष्णुं ध्यायन सीदति। द्वैतादव्वैतम- भयं भवति। मृत्योः स मृत्युमान्नोति य इह नानेव प- श्यति। हत्पझ्नमध्ये सर्वे तत्पज्ञानेत्रं प्रज्ञानेत्रे प्रति- छठितं प्रज्ञानेत्रो लोक: प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म। स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्मालोकादुक्रम्यामुष्मिन स्वर्गे लोके

य इत्यादि। तस्मादात्मनो यत्कारणरूपं कारणावस्था कारणतापत्ति: स विज्ञानघनं नामेत्यर्थः । तस्मात्तडिदाभमात्रमिति प्रतीकं तस्य व्याख्यानं दीपवत्प्रकाश इति। ब्रह्मण्य इति मन्त्रे पाद्ड्यं पूरयति ब्रह्मण्य इत्यादिना। सर्वेत्यादि ब्रह्मेत्यन्तं प्रतीकं तस्य व्याख्यानं शोकेत्यादि ध्यायन्न सीदतीत्यध्याहारेण व्याख्या। एकमित्युक्तं ए- कत्वस्याभयहेतुतामाह द्वैतादिति। द्वैतापेक्षया अद्वैतमैक्यमभयं भ- वति। नानादर्शने शातपथं वाक्यं बाधकमाह मृत्योरिति। ननु हत्स्थमात्मरूपं कथमनुभूयतेऽत आह हत्पभ्रमध्य इत्यादि। सर्व तदुक्तगुणमात्मरूपं प्रश्ञानेत्रं प्रश्षैव नेत्रं दर्शनोपायो यस्य। प्रश्ञारूपे नेत्रे च प्रतिष्ठितं तदेकप्रमाणं "मनसैवानुद्रष्टव्यमि"ति श्रुतेः (वृद्द ४. ४. १९) । किश्च बाह्यदर्शनमपि प्रक्ञयैवेत्याह प्रज्ञानेत्रो लोक इति। चक्षुरादीनि तु भौतिकत्वाज्जडान्यत एव प्रशैव प्रतिष्ठा सर्व- स्याश्रयः । तञ्च प्रज्ञानं ब्रह्म "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे"ति श्रुतेः (वृह्द ३. ७. २३) । उत्क्रमोऽपि प्रजाने विलीय प्रज्ञानादेव देशान्तर 1. रूपमेकाकारं BD.

आत्मबोधोपनिषत्। ७९ सर्वान कामानाप्वामृत: समभवासमभवत्। यत्र ज्यो- तिरजस्ं यस्मिलोके स्वर्हितं तस्मिन्मां धेहि पवमानामृ- ते लोकेऽक्षितेऽमृते लोकेऽक्षिते। अमृतत्वं च गच्छत्य- मृतत्वं च गच्छत्यमृतत्वं च गच्छत्यों नमः । आत्म्प्रंबो- धोपनिषदं मुहूर्त्तमुपासिला न स पुनरावर्तते न स पु- नरावर्तते॥ इत्यात्मबोधोपनिषाससमाप्ना।

आविर्भावो न मूर्तस्येव गतिरस्तीत्याह स पतेनेति। अमृतो मुक्तः। हरि ध्यायतो भोगापवर्गसिद्धिरित्यर्थः । वैकुण्ठलोकप्रार्थनामन्त्रमाह यत्रेति। अजस्रं नित्यम्। स्व: सुखं हितं निहितम्। पवमान हे प्राण। पुनरुक्तिः कातर्यद्योतिका। नारायणोपासने मोक्षोSवश्यंभा- वीत्याह अमृतत्वं चेति। त्रिरुक्तिस्त्रिसत्या हि देवाः। यद्ा द्विरु- क्यन्तं प्रतीकं तृतीयोक्तिर्व्याख्यानम्। ॐ नम इति मन्त्रप्रतीकम- शक्षरोपासक इत्यर्थः । अध्ययने फलमात्मेति।। नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानामात्मबोधप्रदीपिका।। इत्यात्मबोधोपनिषद्दीपिका समाप्ता।।

1. So BD; this clause is not in A, but there is instead a quantity of extraneous matter not recognized by the commentator. 2. इत्यात्मप्रयोष० A.

नारायणकृतदीपिकासहिता गारुडोपनिषत्।

"१

नारायणकृतदीपिकासहिता गारुडोपनिषत्।

ॐ ब्रह्मविद्यां प्रवक्ष्यामि। ब्रझ्मा नारदाय नारदो गारुडोपनिषद्रह्मप्रोक्ता खण्डत्रयान्विता। चतुश्धत्वारिंशस्तमा प्रन्थसंख्याधुनोच्यते।। ओोम् । अस्य गारुडोपनिषन्महामन्त्रस्य म्रह्मा ऋषिरमृता गायत्री छन्दः श्रीमहाविष्णुः श्रीगरुडात्मा देवता। हलो बीजानि स्वराः शक्तयः । यद्वा गं बीजं रुं शक्ति: डं कीलकम्। मन्त्रोक्तविषना- शार्थे जपे विनियोगः ॥l ओों खगोत्तमाय विभहे वैनतेयाय धीमहि। तन्नस्तार्क्ष्यः प्रचोदयात् ॥ अथ न्यासः । ओं गरुडात्मनेऽहुष्ठाभ्यां नमः। ओं वैनतेयाय तर्जनीभ्यां नमः । ओं महातार्श्ष्याय मध्यमाभ्यां नेमः। ओं सगोत्तमायानामिकाभ्यां नमेः । ओं छन्दोमयाय कनिष्ठि- काभ्यां नैमः । ओं नागालङ्गतशरीराय करतलकरपृष्ठाभ्यां नेंमः । ओं गरुडात्मने हृदयाय नमः । ओं वैनतेयाय शिरसे स्वाहा। ओं महातार्क्ष्याय शिखायै वषट्। ओं खगोत्तमाय कवचाय हुम्। औ छ- न्दोमयाय नेत्रत्रयाय ौषट्। ओ नागालङ्कतशरीरायाल्ाय फट्॥ अथ ध्यानम्। "हेमाद्रिशिखराकारं पूर्णचन्द्रनिभाननम्। दीर्घबाहुं वृषस्कन्ं नागाभरणभूषितम्। सुपक्षपादयुगलनासाचञ्चुविराजितम्॥। अनन्तो वामकेटके यज्ञसूत्रं तु वासुकिः। तक्षक: कटिसूत्रं तु हार: कर्कोट उच्यते॥ 1. All the MSS. but K begin here. See Preface. १. वषट् L. २. हुम L. ३. घौषट् I. ४. फट L. ५. So K; but वामकटयो JL.

नारायणकृतदीपिकासहिता

बृहासेनाय बृहत्सेन इन्द्रायेन्द्रो भारव्वाजाय भारषाजो जीवितुकामेभ्य: शिष्येभ्यः प्रायच्छत् ॥१॥ ॐ तर्त्कारीं म्त्कारी विषहारिणीं विषदूंषिणीं विष-

पभ्रस्तु दक्षिणे कर्णे महापभ्नस्तु वामतः । शङ्पाल: शिरोदेशे कुलिकस्तु भुजान्तरे।। एवं ध्यायेभ्रिसन्ध्यादावात्मानं गरुडरूपिणम्। विषं नाशयति क्षिमं वायुः शीघ्रमिवाम्बुदम्।। सूर्यमण्डलसङ्काशं सोममण्डलमध्यगम्। पृथिवीमण्डलमुद्रायां बद्धो हुं फट् स्वाहा॥ आजानुकाश्चनवर्णाभमानाभेस्तुहिनप्रभम्। आकण्ठाच्छुकतुण्डाभमामूर्धो ऽञ्षनसचनिभम् ॥ यो विश्वप्राणभूतस्तनुरपि च हरेर्यानकेतुस्वरूपो यं सञ्चिन्त्यैव सद: स्वयमुरगवधूवर्गगर्भाः पतन्ति।

वन्दे छन्दोमयं तं खगपतिममलं स्वर्णवर्ण सुपर्णम्"॥ ओं नमो भगवते गरुडाय श्रीविष्णुवरवाह्नाय त्रैलोक्यपरिपूजि- ताय वज्रनखतुण्डाय वज्रपक्षालङ्गतशरीराय। आवेशय आवेशय पहोहि महागरुड दुष्टविषं छिन्धि छिन्धि । आवेशय आवेशय ए- सोहि महागरुड दुष्टनागांश्छिन्धि छिन्धि। आवेशय आवेशय पहोहि महागरुड दुष्टराक्षसांश्छिन्धि छिन्धि। आवेशय आवेशय पहोहि महागरुड बद्धो हुं फट् स्वाहा। एवमधिकारसम्पत्त्यर्थ देवतारूप- मात्मानं सम्पादयेत् ॥। ओं ब्रह्मविद्यामित्यादि ततः पठनीयमुपनि- पत्स्वरूपमित्याहुः। ब्रह्मविद्यां ब्रह्मणा पभ्मयोनिना प्रवर्त्तितां वि- धाम्। ब्रह्मनारदबृदृत्सेनबृदस्पतीन्द्रभारद्वाजा वंश्याः।१॥ तर्त्कारीमर्त्कारीविषहारिणीविषदूषिणीविषसर्पिणीविषनाशिनी- 1. तत्कारीं मत्कारी FJ., and Nar. as variant. Weber reads तस्कारीं सत्कारी. 2. विषरूपिणी all but Dipika and Weber.

गारुडोपनिषत। t4

सर्पिणीं विषनाशिनीम। हर्तं विषं नर्ष्टं विर्ष मनर्ष्टं विष हतमिन्द्रस्य वञ्रेण खाहा। नागानां सर्पाणां वृश्चिका- नां लूतानां मलूतानां गोधानां गृहगोधानां मूषका- णाम । यद्यनन्तकदूतस्तवं यदि वानन्तकः स्वयम । यदि वासुकिदूतस्तवं यदि वा वासुकि: स्वयम। यदि तक्षक- दूतस्वं यदि वा तक्षक: स्वयम। यदि कर्कोटकदूतस्तवं यदि वा कर्कोटक: स्वयम। यदि शङ्कपुलिकदूतस्तवं यदि वा शङ्गपुलिक: स्वयम । यदि पद्मकदूतस्तवं यदि वा प- झक: स्वयम। यदि महापद्मकदूतस्तवं यदि वा महाप- झक: सवयम । यद्येलापत्रकदूतस्त्वं यदि वैलापत्रकः स्व- यम। यदि महैलापत्रकदूतस्वं यदि वा महैलापत्रकः संक्ञका: षण्महौषधीन्च प्रायच्छत् । तर्कोहीं मर्कोहीमिति केचित्प- ठन्ति तत्कारी मत्कारीमित्यपरे। इतं विषमित्यारभ्य स्वाहान्तं मन्त्रं च प्रायच्छत्। अयं मन्त्रो यद्यनन्तकदूतस्त्वमित्यादिषु नवसु पर्यायेषु प्रत्येकं प्रयोक्तव्य इत्याम्नायः। ब्रह्मणा ब्रह्मवाक्येन स्वाहान्तोSवान्त- रमन्त्र: । महामन्त्रस्तु तर्त्कारीमित्यारभ्य यदि वा महैलापत्रकः स्वयमित्यन्तो द्वितीयखण्डरूप:। नागानां कद्रपुत्राणां विषं हतमि- त्यन्वयः । सर्पाणां सुरसापुत्राणाम्। तदुक्तं हेरिवंशे (अध्यायः ३)। "सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम्। अनेकशिरसां तात खेचराणां महात्मनाम्। काद्रवेयास्तुँ बलिन: सहस्रममितौजसः। सुपर्णवशगा नागा जशिरेऽनेकमस्तकाः । 1. सन्नरति सञ्चरति Weber. १. तर्का &c. L. २. In Calcutta edition, lines 225-231. See also Adiparva LXV, for the chief sons of Kadru. . O in Harivams'a.

नारायणकृतदीपिकासहिता

स्वयम। [यदि कालिकदूतस्तवं यदि वा कालिक: स्व- तेषां प्रधाना: सततं शेषवासुकितक्षकाः । ऐरावतो महापत्म: कम्बलाश्वतरावुभौ। एलापत्रम्ध शाङ्म कर्कोटकधनअ्यौ। महानीलमहाकर्णो धृतराष्ट्रबलाहकौ। फुहर: पुष्पदन्तश्च दुर्मुखः सुमुखस्तथा। नडुष: शङ्ग्रोमा च मणिरित्येवमादयः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्ध गरुडेन निपातिताः । चतुर्दशसहस्राणि क्रूराणां पंत्रगाशिने"ति॥ वृश्धिका विषपुच्छाः । लूँता कीटविशेषो लालातन्तुकर्ता। ततो हीन: प्रलेता। गोधा द्विविधा गृहगोधा भूमिगोधा च । आदा पल्ली। अन्त्या सापि द्विविधा विशालपृष्ठा चाविशालपृष्ठा च। आद्या प्राम्यान्या वन्या। गोधाभ्रहणं कृकलासादीनामप्युपलक्षणम्। मूषका उन्दराः । एषामष्टानां विषं हतमित्यन्वयः । स्थावराणां ध- सूरार्कादीनाम् । जङ्मानां पठितव्यतिरिक्तानाम् । अनन्तकवासु-

नवानां यदि दूतोऽसि यदि वा स्वयं तदन्यतमोऽसि तथापि तव विषं हतमित्यन्वयः । शङ्पुलिकः शङ्गपालकः । स पाठे सप्तमो जेयो गरुडध्याने तथा पाठाञ्रहप्रत्यधिदेवतापाठेSपि तस्य सप्तम- त्वाच। तथा हि। "अनन्तं भास्करं विद्यात्सोमराजोऽथ वासुकिः। तक्षकं लोहितं विद्याहुघं कर्कोटकं तथा। 1. Nârâyana limits the snake-chiefs to nine and excludes these. He admits, however, that some include them, and they are in all the MSS. of the text. १. Harivams'a has as the next line शंखश्च शंसपालश्र कपिलो वामनस्तथा। २. उरगाशिनमाHarivams'a (Calc.), but wrongly. ३. भूता (1) .JI .. ४. प्रभूता (!) JI.

गारुडोपनिषत्।

यम। यदि कुलिकदूतस्तवं यदि वा कुलिक: स्वयम। यदि कम्बलाश्तरदूतस्तं यदि वा कम्बलाश्तर: ख- यम] ॥ २ ॥ य इमां महाविद्याममावास्यायां शृणुयाङ्वादशवर्ष न नं दशन्ति सर्पाः । य इमां महाविद्याममावास्यायाम- धीयानो धारयेद्यावज्जीवं न तं दशन्ति सर्पाः । अष्टौ ब्राह्मणान ग्राहयितवा तृणेन मोक्षयति काष्ठेन मोक्षयति भस्मना मोक्षयति। शतं ब्राह्णान ग्राहयित्वा चक्षुषा मोक्षयति। सहस्रं ब्राह्मणान ग्राहयिता मनसा मोक्ष- यति मनसा मोक्षयतीत्याह भगवान ब्रझ्ा आह भग-

विद्याबुहस्पति पभ महापभं तु भार्गवम्। शङ्पालं श्नि विद्याद्राडुं कम्बलकं तथा। केतु्ध पुलिकं विद्यादिति प्रत्यधिदेवता" इति॥ पश्चमस्थाने तु प्रमादपाठः स्मार्चक्रमेण श्रुतेरपि तथाक्रमानुमाना- स्पाठानिश्यात्। नवकुलानि लोकप्रसिद्धानि। कचित्कम्बलाश्वतर- कालिककुलिकानां त्रयः पर्याया अधिकाः पव्यन्ते ते' न सर्वशिष्ट- संमेताः । कम्बलाश्वतरो भ्रत्रोर्गण एकत्वेन विवक्षितः ॥२ ॥ अमावास्यायामिति। विधिबलादनध्यायदोषो न प्रवर्सते। धा- रयेन्नूर्जादिषु लिखित्वा कण्ठादौ बभ्नीयात्। ग्राहयित्वा दत्वा। ते- नैषा शिष्येभ्यो हितायावश्यं देयेत्युपदेशः । तृणेन वृणस्पर्शेन। एवं काष्ठेन भस्मना चापि स्पृष्टेन । चक्षुषा दर्शनमात्रेण। मनसा चि- न्तामात्रेण। द्विरुक्तिरावश्यकत्वार्था। आह उक्तवान् भगवान् ष- द्विघैश्वर्यसम्पन्नो ब्रह्मा प्रजापतिर्यन्नास्तेयं ब्रह्मविद्या। द्विरुक्ति: स- १. तो न for Sतो न (?) L. In the reading ते न, ते=पर्याया: (?) २. This reading is conjectural. J has संमता and L °समता. ३. तेनैवा० J.

गारुडोपनिषत।

वान ब्रह्मेति गारुडोपनिषत्। ३॥ इत्यथर्ववेदे गारुडोपनिषासमाप्ता ॥४४॥

मात्यर्था। इति गारडोपनिषत्। गरुद्द्रयां डयत आकाशे गच्छति गरुडस्तदेवताका उपनिषदिति समाप्ता ॥३॥ वारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपद्वाक्यानां गारुडे दीपिका स्मृता॥

इत्यथर्ववेदे गायडोपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥।४४ ।।

नारायणकृतदीपिकासहिता महोपनिषत्।

१२

91 नारायणकृतदीपिकासहिता महोपनिषत्।

अथातो महोपनिषद्मेव। तदाहुरेको ह वै नारा- यण आसीन ब्रझ्मा न ईशानो नापो नामीषोमौ नेमे

नारायण: सर्वमहांस्तद्विद्यापि तथोच्यते। चतुःखण्डा च नवमी श्रीमहोपनिषत्स्मृता ।। एक एव नारायणो देवस्तत्कार्य च सर्वे तंद्रूपमेव। स एव चाद्वि- तीयः । स च तत्परायणैर्योगिभिर्त्पुण्डरीके ध्येय इति वकुं महो- पनिषदारभ्यतेऽथेति। तदुक्तं याजवल्क्येन। "अथवा परमात्मानं परमानन्दविग्रहम्। गुरूपदेशाद्विज्ाय पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्।। ब्रह्म ब्रह्मपुरे चास्मिन्दहराख्यस्य मध्यमे। अभ्यासात्सम्प्रपश्यन्ति सन्तः संसारभेषजमि"ति॥ अथातो महोपनिषद्मेव व्याख्यास्याम इति शेष: । तदाडु: पुरा- विद्ः। ह ऐतिहो वै प्रसिद्धौ। नारासु अयनं यस्य स नारायण: । तदुकं (मनुस्मृतौ १.१०)। "आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । तासु तस्यायनं यस्मात्तेन नारायण: स्मृत" इति॥ इह तु भाविसंज्ञाया व्यपदेशस्तस्मिन काले नाप इत्यपां निषेधात्। रूढिर्वैषा तत्रभवतः । यद्वा नर आत्मनो जातान्याकाशादीनि ना- राणि तानि कार्याण्ययनं कार्यात्मना व्याप्रोत्यतश् तान्यस्यायन- मिति नारायण:। "यञ्च किश्चिज्गत्सर्व दश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्बहिश्च तत्सर्वे व्याप्य नारायण: स्थितः" ॥ इति मन्त्रवर्णात् (महानारायणोप० ११.६) ।

९२ नारायणकृतदीपिकासहिता

द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न सूर्यः स एकाकी नर एव। तस्य ध्यानान्त:स्पस्य यनःस्तोममुच्यते। तस्मिन पुरुषाश्चतुर्दशाजायन्त एका कन्या। दशेन्द्रियाणि मन एकादशम। तेजो दादशम। अहङ्कारस्रयोदशः । म्रा- णाञ्चतुर्दश आत्मा। पञ्चदशी बुद्धिः। पञ्चतन्मात्राणि "नराज्जातानि तत्वानि नाराणीति ततो विदुः। तान्येव चायनं तस्य तेन नारायण: स्मृतः"॥ इति महाभारते। नाराणामयनात्प्रलय इति वा नारायणः । "यत्प- यन्त्यभिसंविशन्ती"ति ध्रुतेः (तैत्तिरीयोप० ३.१.१)। "नाराणामयनं यस्मात्तस्मान्नारायण: स्मृतः"॥ इति ब्रह्मवैवर्ते। "नारायणाय नम इत्ययमेव सत्यं" इत्यादि नृ- सिंहपुराणे च। "नयतीति नरः प्रोक्तः परमात्मा सनातनः" ॥ इति व्यासवचनम् ।I न ईशान इति संहिताया अविवक्षा । नर एव पुरुष एव न तु नारायणत्वं द्वितीयाभावात्। तदा तस्याभूदित्यर्थः । अनेन नरसमूहोऽयनं यस्येत्यपि विग्रहः सू- चितः । यन्न:स्तोममिति । नसो नासिकायाः प्राणानामिति याव- रस्तोम: समूहो यरस्मिस्तन्नःस्तोमं मायाकुहरमनिर्वचनीयं सर्वोपादा- नयोग्यम्। यडुक्तं "नसः स्तोमो देवानृच्छतीति"। उच्यते देवेषु। तस्मिश्जुपादाने सति ते के पुरुषा इत्यत आह चतुर्दशेति। तेजो म- हान्। प्राणा ये पञ्च वा दश वा ते चतुर्दश आत्मा स्वरूपम्। अ- थवा आत्मशब्दः पुरुषपर्यायश्चतुर्दशः पुरुषः प्राणाः प्राणसमुदाय इत्यर्थः । चतुर्दशपुरुषान् कन्यां च प्रदर्श्य ततोऽधिकां सृष्टिमाह पञ्चतन्मात्राणीति । पाठक्रमोSत्र न विवक्षितः । किन्त्वार्थः (?) स 1. A very curious reading. S'amkarânanda's is prefer- able; so too GJ. १. Also Mahabharata 5.69.10 (नरा०). २. So EL; कित्वार्थ: K.

महोपनिषत्। ९३ पञ्चमहाभूतानि। स एष पञ्चविंशक: पुरुषः । तं पुरुषं पुरुषो निवेश्य। नास्य म्रजा नसंवत्सरा जायन्ते संव- न्सरादधि जायने ॥ १ ॥ इत्यथ पुनरेव नारायण: सोऽन्यत्कामो मनसा ध्यो- येत तस्य ध्यानान्त:स्पस्य ललाटात त्र्यक्ष: शूलपाणि: पुरुषोजजायत विभ्रच्छ्रियं सत्यं ब्रह्मचर्य तपो वैराग्यं मन ऐश्वर्ये सम्रणवा व्याहतय ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गि- रस: सर्वाणि छन्दांसि तान्यङ्गेष्वाश्रितानि ॥२॥

यथा अव्यक्तान्महत्तत्वं ततोऽहङ्कारः। स गुणभेदात्रिधा। तत्र सा- स्विकाहुद्धिमनश्वित्तानि देवाञ्र। राजसादिन्द्रियाणि प्रवृत्तिस्वभा- वानि। तामसासन्मात्राद्वारा पश्चभूतानि जडानीति । स एष प- सविंशक इति। न पश्चविशतिसंख्यापूरणः पञ्चविशको नारायण उच्यते किन्तु पञ्चविंशते: सङ्गः पञ्चविशकः । नारायणादन्यः स- होपाधिर्हिरण्यगर्भ उच्यते स हि पञ्चविशतेरुक्तायाः सङ्गात्मकः। तथा च मन्त्रवर्णः (ऋ०१०.१२१.१)। "हविरण्यगर्भः समवर्त्त- ताथ्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीदि"ति। तं पुरुषं सङ्कोपाधि पु- रुषो नारायणो निवेश्य सृष्टावधिकृत्योदासीनस्तस्थाविति शेषः । अस्य हिरण्यगर्भस्य प्रजननाधिकृतस्य न संवत्सरो यासां ता नसं- वत्सरा: प्रजा न जायन्ते। निषेधार्थनकारेण बहुव्रीहिस्तेन "नलोपो नञ" इति नलोपो भवति (पा० ६.२.७३)। संवत्सरमनतिक्रम्य प्रआ न जायन्ते किन्तु संवत्सरादधि संवत्सरस्योपरि जायन्ते ॥१॥ इति हेतो: प्रजाविलम्बं झात्वा अथ पुनरेव स नारायणोऽन्य- त्कामोSन्यकामः । अन्यदित्यव्ययम् । ध्यायेत ध्यानं कृतवानित्यर्थः। श््यक्ष इति त्रिनेत्रो रुद्रः । "हरिनाभ्यज्ञजो ब्रह्मा ब्रह्मभ्रूमध्यजो 1. So ABC, but EFH, अध्यायत. 2. H. reads शी (=शीत्कारं). 3. तान्यक्े शाभ्रतानि Il.

९४ नारायणकृतदीपिकासहिता

अथ पुनरेव नारायण: सोन्यत्कामो मनसा ध्या येत। तस्य ध्यानान्त:स्पस्य ललाटात स्वेदोऽपतत। ता इमा: मतता आपस्तासु तेजो हिरण्मयमण्डं तत्र ब्रझ्मा चतुर्मुखो जायेत। सोऽध्यायत पूर्वामुखो भूला भूरिति व्याह्ृतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेदः । पश्चिमामुखो भूला भुव इति व्याहतिस्तैष्ुभं छन्दो यजुर्वेदः। उत्तरामुखो भूला स्वरिति व्याहतिर्जागतं छन्दः सामवेदः । दक्षिणामुखो भूतों जनदिति व्याहत्यानुष्टुभं छन्दोऽथर्ववेदः। ओं सहस्रशीर्ष देवं सहस्राक्षं विश्वशम्भुवम। विश्वतःपरमं नित्यं विश्व नारायणं हरिम। विश्वमेवेदं पुरुषं तं वि- हर" इति पुराणप्रक्रियाविरोधस्तु कल्पभेदेन परिहरणीयः । श्रियं शोभां पैश्वर्य बिभ्रत् । तपो धर्मो मनो श्ञानम्। रुद्रस्याम्ेषु सम्र- णवा व्याहतय आश्रिता इति लिङ्गविनिमयेन योज्यम्। अथवाधि- तानीत्यत्र "नपुंसकमनपुंसकेन" इति नपुंसकैकशेषः (पा० १.२. ६९) 1 २ । अथ हिरण्यगर्भरुद्रावुत्पाद्य। ता इमाः प्रसिद्धा: प्रतता ब्रझ्मा- ण्डाधारभूता आप: सम्पन्ना अण्डमजायतेत्यन्वयः । तत्राण्डे पभ्म- स्थानीये चतुर्दिगवलोकनाच्चतुर्मुखो जायेताजायत जातः । स ब्र- साध्यायत ध्यातवान्। कि ध्यातमिंत्यत आह भूरितीति त्रयं ध्या- तमिति शेषः । ओं जनदिति ओं जन इति वक्तव्ये छान्दसो वर्ण- व्यत्ययः सकारस्य दकारः । व्याहत्या सहानुष्टुवथर्ववेदौ ध्यातावि- त्यर्थः । ततो ब्रह्मण: सर्वसृष्टिः प्रवृत्ता। एवं स्रष्टारमादिपुरुषं म- न्तवर्णैः स्तौति ओं सहस्रशीर्षमिति। विश्वशम्भुवं विश्वेषां सुखस्य भूमिम्। विश्वतःपरमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिमिति महानारायणीये 1. अध्यायत DEFH. 2. So ABC; जायते D. 3. भूत्वा जन इति H.

करनीतिी। किं विपेमरं देवं समदेवं विवसी-

पुमितीड वियां पुरमे विद्ीसनय॥। सर्ाण इुसालस्।। य-

वहां पमोदर्दि ((भा० ६.2-३२६) पताहुपं योगन असा सबति

मफ्वोरेटनंन सुफुसमू।। शगगसि्ार्न ध्यास्थासाह सवादि॥

कमर। शर्ं वा न स्ट्यय नमसानियात।। मसस

९४ नारायणकृतदीपिकासहिता

अथ पुनरेव नारायण: सोऽन्यत्कामो मनसा ध्या येत। तस्य ध्यानान्त:स्पस्य ललाटात स्वेदोऽपतत्। ता इमा: पतता आपस्तासु तेजो हिरण्मयमण्डं तत्र ब्रझ्मा चतुर्मुखो जायेत। सोऽध्यायत पूर्वामुखो भूा भूरिति व्याहतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेदः । पश्चिमामुखो भूला भुव इति व्याहतिस्तैष्टुभं छन्दो यजुर्वेदः। उत्तरामुखो भूला स्वरिति व्याहतिर्जागतं छन्दः सामवेदः । दक्षिणामुखो भूतों जनदिति व्याहत्यानुष्टुभं छन्दोऽयर्ववेदः । ओं सहस्रशीर्ष देवं सहस्राक्षं विश्वशम्भुवम। विश्वतःपरमं नित्यं विश्व नारायणं हरिम। विश्वमेवेदं पुरुषं तं वि-

हर" इति पुराणप्रक्रियाविरोधस्तु कल्पभेदेन परिहरणीयः । श्रियं शोभां पैश्वर्य बिभ्रत् । तपो धर्मो मनो श्ानम्। रुद्रस्याम्ेषु सप्र- णवा व्याहतय आश्रिता इति लिङ्विनिमयेन योज्यम्। अथवाधि- तानीत्यन्न "नपुंसकमनपुंसकेन" इति नपुंसकैकशेषः (पा० १.२. ६९) । २ । अथ हिरण्यगर्भरुद्रावुत्पाद्य। ता इमाः प्रसिद्धा: प्रतता ब्रझ्मा- ण्डाधारभूता आप: सम्पन्ना अण्डमजायतेत्यन्वयः । तत्राण्डे पभ्न- स्थानीये चतुर्दिगवलोकनाच्चतुर्मुखो जायेताजायत जातः । स ब्र- साध्यायत ध्यातवान्। कि ध्यातमिंत्यत आह भूरितीति त्रयं ध्या- तमिति शेषः । ओं जनदिति ओं जन इति वक्तव्ये छान्दसो वर्ण- व्यत्यय: सकारस्य दकारः । व्याहत्या सहानुष्टुबथर्ववेदौ ध्यातावि- त्यर्थः । ततो ब्रह्मण: सर्वसृष्टिः प्रवृत्ता। एवं स्रष्टारमादिपुरुषं म- न्त्रवर्णैः स्तौति ओं सहस्रशीर्षमिति। विश्वशम्भुवं विश्वेषां सुखस्य भूमिम्। विश्वतःपरमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिमिति महानारायणीये 1. अध्यायत DEFH. 2. So ABC; जायते D. 3. भूत्वा जन इति H.

महोपनिषत् ९५

श्वमुपजीवति। ऋषि विश्वेश्वरं देवं समुद्रेतं विश्वरूपि- णम। पद्मकोशप्रतीकाशं लम्बत्याकोशसनिभम। ह- दये चाप्यधोमुखं सन्तते शीकराभिन्न। तस्य मध्ये म- दर्शनादत्रापि स एव पाठो युक्तः । विश्वमिति पदं तेन तृतीयचतु- र्थपादाभ्यां वा सम्बध्यते तेन छन्दोभओो न भवति। विश्वमेवेदं पुरुषमितीदं विश्वं पुरुषमेव विद्धीत्यन्वयः । ऋषि द्रष्टारम्। समु- द्रेतं समुद्रमितं प्राप्तं क्षीराब्धिशायिनम्। अथवा समुद्रेतं समुद्ररे- तसं पृषोद्रादि (पा० ६.३.१०९) एतद्रूपं योगेन प्रत्यक्षं भवति नानावताराणां मूलं च । तडुक्तं (भागवते १.३.४, ५)। "पश्यन्त्यदोरूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम्। सहस्रमूर्घश्रवणाक्षिनासिकं सहस्त्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्।। एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्। यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्गरादय" इति ॥ इदमेव भगवतार्जुनाय दर्शितं विश्वरूपम्। नारायणीयाया: सर्वदेष- मयत्वेनेदमेव स्तुतम्। योगार्थमिदानीं ध्यानस्थानमाह पभेत्यादि। पअ्मकोशप्रतीकाशं स्थानं कोशसन्निभं कोशः कदलीपुष्पमुककुलं तत्तु- ल्यम् । अधोमुखत्वद्योतनाय द्वितीयमुपमानं ताशं हृदये आल- म्बति आलम्बते। "छन्दसि परेऽपि" इत्याऊः परप्रयोगः (पा० १. ४. ८१)। सन्तते शीकराभिश्च हृदये चाप्यधोमुखमिति वक्तव्ये पा- दव्यत्ययश्छान्दसः पाठकप्रमादो था। कथंभूते हृदये शीकराभिरम्बु- कणवतीभिर्नाडीभि: सन्तते व्याप्े। "शीकरं सन्तते वातसृताम्बुकणयोर्विदुः"। इति विश्वः । शीकराणि प्राणाहतजलबिन्दवः सन्त्यासुं ताः शी- कराः। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्ताभिर्व्याप्ते। तस्य दहराख्यस्य मध्ये। महान्महदित्यर्थः । विश्वार्चिर्विश्वदीपकम्। विश्वतोमुखं स- र्वव्यापि। एवं निर्गुणध्यानमुक्का सगुणध्यानाय पीठरचनामाह त- 1. समुद्रे क GHJ. 2. सम्तत्यै DFGHJ. 3. शील्क HJ.

९६ नारायणकृतदीपिकासहिता हानर्चिर्विश्वारचिर्विश्वतोमुखम। तस्य मध्ये वह्गिशिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थिता। तस्यै शिखायै मध्ये पुरुषः प- रमात्मा व्यवस्थितः । स ब्रह्मा स ईशानः सोऽक्षरः परमः खराद्॥ ३ ॥ य ईंदं महोपनिषद ब्राह्मणोऽधीतेऽश्रोत्रियः श्रो- त्रियो भवत्यनुपनीत उपनीतो भवति। सोडभिपूतो भवति। स वायुपूतो भवति। स सूर्यपूतो भवति। स सोमपूतो भवति। स सत्यपूतो भवति। स सर्व- पूतो भवति। स सर्वैर्देवैर्ज्ञातो भवति। स सर्वैवेदैरनु- ध्यातो भवति। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति। तेन सर्वैः कतुभिरिष्टं भवति। गायत्र्याः षष्टिसहस्राणि ज- प्ानि भवन्ति। इतिहासपुराणानां रुद्राणां शतसह- स्राणि जप्तानि भवन्ति। प्रणवानामयुतं जन्नं भवति।

स्येति। वह्विशिखेत्यस्यानन्तरं सार्कचन्द्रेति द्रष्टव्यं पीठे सूर्यचन्द्रा- झीनां क्रमेण पूजाया उक्तत्वात्। उक्तं च ध्यानबिन्दौ (१५)। "तत्रार्कचन्द्रवह्गीनामुपर्युपरि चिन्तयेदि"ति। छन्दःसामअ्जस्याच्चान्यथा छन्दोभङ्ः स्यात् । तस्यै तस्याः। पुरुषो नारायणाख्य:।।३ ।। इदं महोपनिषद्मित्युक्ेरकारान्तो नपुंसकमुपनिषद्शब्दोSस्तीति गम्यते। ब्राह्मण इत्युक्ेरन्येषां न मुख्योSधिकार इति गम्यते। अभनिपूत इत्यननौ प्रसन्ने यथा पूतो भवति तद्वत्। सत्यपूत इति यथा नित्यं सत्यवादी पूतो भवति तद्वत्। सर्वपूत इति सर्वः प- वित्रीकरणैर्यथा पूतो भवति तद्वत्। वेदैरिति वेदानां मूर्तिमत्त्वात्। 1. इमां J ..

महोपनिषत। ९७

भगवान हिरण्यगर्भः । जाप्येनामृतलवं गच्छत्यमृतलं गच्छतीति ॥४ ॥

इत्यथर्ववेदे महोपनिषत्समाप्ना ॥ ९॥

आचक्षुष इति यावत्पश्यति तावत्स्थानं पक्किं पुनाति। पुरुषयु- गादिति मातृतः पितृतश्ेति सप्तमात्पुरुषादारभ्यार्वाग्यावन्तस्तान्नर- कादुद्धरति । हिरण्यगर्मः प्रथमजः । आवृत्तिः फलाविसंवादाय । इतिशब्दः समाप्त्यर्थः । यद्यपि "शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोञ्च ह- दयं शिवः । अन्तरं नैव पश्यामि केशवस्य शिवस्य च" इत्यादि- स्मृते: प्रत्येकमेकत्वप्रतिपादकश्रुतेश्च हरिहरयोरुपासने फलतोऽर्थ- तश्च न भेदस्तथापि शिवशरण्याप्रवृत्तानामथर्वशिरआद्युक्तं ध्यानं केशवशरण्याप्रवृत्तानां महोपनिषदादयुक्तमिति विवेकः ॥४ ॥ नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपदवाक्यानां महोपनिषद्दीपिका।।

इति महोपनिषद्दीपिका समाप्ता ।।

. I cannot trace this, but see Notes. The first line is quoted in Skanda-upanishad. १३

शङरानन्दविरचिता महोपनिषद्दीपिका।

शङरानन्दविरचिता महोपनिषद्दीपिका।

महोपनिषदं ब्रह्मस्वात्मैक्यार्थावबोधिनीम्। व्याख्यास्ये दुःखजलघेर्नावमानन्दपारगाम् ।।१॥

कद्यफलविरागानन्तरम्। अतो यसमात् सत्यामपि साधनसम्पत्तौ न ब्रह्मज्ञानमन्तरेण पुरुषार्थावाप्तिरस्माद्धेतोः। महोपनिषद्मेव महती चासावर्थत उपनिषच्च जीवब्रह्मणोस्तादात्म्यलक्षणसामीप्ये- नैक्यं गमयित्वा नितरामहम्ममादिप्रन्थीन् शिथिलीकृत्याविद्यां स- कार्यसंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिषत्। तामेव न त्वन्यां व्याख्यास्याम इति शेषः । अस्मिन्नर्थे महोपनिषद्रूपे महतां सम्मति- माह तत् तस्मिन् जगत्कारणे महति सर्वात्मनि ब्रह्मविद्याविषये आहु: कथयन्ति पूर्वे महान्तस्तव्वचनमाङ्ठु: । एको देशकालव- स्तुपरिच्छेदशून्यः । ह किल। घै प्रसिद्धः । नारायण: आपो ना- रास्ता अयनं यस्य स नारायण: । अथवा आरा दुःखकारणानि न आरा नारा ब्रह्मचर्यादीनि साधनानि उदर्कसुखानि तान्येव अयनं प्राप्तिसाधनानि यस्य स नारायण: । अथवा अरा: संसारचक्रस्य कामक्रोधाद्यस्तेषां अयनं अविद्या येषां जीवानां ते अरायणा आत्म- बोधशून्यास्तद्विपरीत आनन्दात्मा नारायण: । अथवा नरनारायणा- वतारो नारायणो मुनिर्निवृत्तिमार्गनिरतानां परमो गुरुः। आसीत् जगदुत्पत्ते: प्राग्बभूव। ननु यथा नारायणस्तद्वद्गह्मादयोऽप्यासन्नि- त्यत आह न ब्रस्मा चतुराननो नासीत्। न ईशान: पिनाक- पाणिः पार्वतीपतिर्नासीत्। नाप उदकानि जगदारम्भकाणि ना- सन्। नाग्रीषोमौ अगनिश् सोमश्राग्नीषोमौ नास्ताम्। नेमे सा- क्षिप्रत्यक्षे द्यावापृथिवी ब्रझ्माण्डस्योपर्यधोभागकपाले नास्ताम्।

१०२ शङ्करानन्दविरचिता

न नक्षत्राणि तारकरूपाणि नासन्। न सूर्यः जगत्प्राणः सविता शोभनाया गतेः कर्त्ता नासीत्। नारायण आसीदित्यत्र तिङक्रि- यापदं न ब्रह्मेत्यादिनकारैः समं यथावचनमनुषक्क्तमवगन्तव्यम्। स नारायण: । एकाकी द्वितीयवस्तुशून्यः। नरमेव (?) न रेम एव रर्ति न कृतवानेव अरति प्राप्त्च ध्यानं चकार। तस्य नाराय- णस्य रतिशून्यस्य ध्यानान्त:स्थस्य चिन्तासन्ततेर्मध्ये वर्त्तमा- नस्य। यज्ञस्तोमं ज्योतिष्टोमादियज्ञसमूहं तत्प्रतिपादकं वेदरा- शिमित्यर्थः। रष्टवतस्तदनन्तरमिदं वक्ष्यमाणं सृष्टिजातं अभूदिति शेषः । उच्यते कथ्यते विद्वद्निः। तस्िन् नारायणे यज्ञसमूह- बोधवति स्थिते। पुरुषाः पुरि शरीरे शयाः। चतुर्दश दशे- न्द्रियाणि बुद्धिरहितमन्तःकरणं त्रिभेदं सप्राणं चेति चतुर्दश। आजायन्ते उत्पद्यन्त इत्यर्थः । इदानीं चतुर्दशैव जाता इति बुद्धिं वारयितुमाह एका एकत्वसंख्याका कन्या अक्षता सु- खकारिणीव बुद्धिः। दृश चक्षुःश्रोत्रघ्राणरसनत्वग्वाक्पाणिपाद- पायूपस्थाख्यानि इन्द्रियाणि ज्ञानकर्माख्यानि इन्द्रस्य परमात्मनो लिङ्गानि। मनः सङ्कल्पविकल्पात्मकं एकादशं एकादशसंख्यापू- रकम्। तेजो जठरजातवेदोरूपं चित्तं वा तेजस्वि द्वादशं द्ाद- शसंख्यापूरकम्। अहङ्गारो मनुष्योSद्दमित्यादिबुद्धेर्विषय: त्रयो- दशः त्रयोदशसंख्यापूरकः । प्राणः पञ्चवृत्तिभेदभिन्न: चतुर्दशः चतुर्दशसंख्यापूरकः। आत्मा पूर्वोक्ता कन्या पश्चदशः पञ्चदश- संख्यापूरणी। भूतानि दशप्रकाराणि स्थूलसूक्ष्मभेदेन। सूक्ष्माण्याह पञ्चतन्मात्राणि पप्बसंख्याकान्यशेषविशेषशून्यानि। शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धरूपाणि पञ्चतन्मात्रशव्देनोच्यन्ते। पञ्च पञ्चसंख्याकानि महाभूतानि स्थूलानि । पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि पञ्चमह्दा- भूतानि। स नारायण एक: अशेषभेदशून्यः पञ्चविंशति: पञ्च- विशतिप्रकार: पुरुष: परिपूर्णः । तत्पुरुष: तत्तस्मात्पुरुषः पुरुष- शब्दाभिधेय: पुरुष: परिपूर्णस्तत्त्वान्तरस्याभावात्। सर्वरूपेण स्वय- मवस्थित इत्यर्थः । अस्य नारायणस्य पश्चविशत्यात्मकस्य प्रधान-

महोपनिषद्दीपिका। १०३

संवत्सरा: अव्दा मनुष्यसंवत्सरा इत्यर्थः । प्रधानशब्दोऽव्याकृतं तदात्मका वा संवत्सराः प्रधानसंवत्सराः। लवादिद्विपरार्द्धावसा- नः काल इत्यर्थः। जायन्ते तसमादुत्पद्यन्ते तदात्मका एव तत उ- त्पद्यन्त इत्यर्थः । संवत्सरात् परमेश्वरात्मकात्कालादुत्पन्नात्। अधि अनन्तरमाधिक्येन विशेषरूपेण जायन्ते कन्यादय उत्पद्य- न्ते न तु पूर्वमित्यर्थः। इति अनेन प्रकारेणाडुरित्यनेन सम्बन्धः ॥१॥ इदानीं श्रुतिराह अथ पञ्चविशतितत्त्वोत्पत्त्यन्तरं पुनरेव भूय एव। नारायण: व्याज्यातम्। स उक्तः। एवकारस्यात्र सम्बन्ध: पञ्चविशतितत्त्वात्मक एव । अन्यत्काम: अन्यकामोऽन्यस्मिन स्वशरीरव्यतिरिक्ते शरीरान्तरे कामो यस्य सोऽन्यत्कामः। मनसा अन्तःकरणेन । अध्यायत अध्यायत्कामनामकुरुतेत्यर्थः । तस्य ध्यानान्त:स्थस्य व्याज्यातम्। ललाटात् ध्यायतो भगवतो ना- रायणस्य ललाटफलकात्। त्र्यक्षशूलपाणिपुरुष: । त्रीणि सूर्यसोमाझ्यात्मकान्यक्षीणि यस्य स त्यक्ष: । शूलं संसारशूलनिवारणं पाणौ यस्य स शूलपाणिः। पुरुषः पुरिशयोऽपि परिपूर्णः । त्र्यक्ष- श्रासौ शूलपाणिव्रेति त्र्यक्षशूलपाणिः । त्र्यक्षशूलपाणिश्चासौ पुरु- षश्चेति त्र्यक्षशूलपाणिपुरुषः । अजायत उदपद्यत। बिभ्रत् शी शीत्कारं सत्यं प्रियं हितं प्रमाणडष्टं वचनं पतङयं मुखेन। ब्रह्मचर्य

ष्पत्तीनां वर्जनं मनआदिभिः। तप: शरीरशोषणं शरीरेण। पर्या- लोचनं वा मनसा। वैराग्यं सर्वविषयवैतृष्ण्यं मनसा। मनः स्वा- धीनमन्तःकरणं हृदयकमलेन। ऐश्वर्य विविधां विभूति वाक्कायम- नःप्रभृतिभिः । सप्रणवा व्याहतयः सप्रणवव्याहृतीरोङ्गारस- हिता भूराद्यास्तिस्त्रश्चतस्त्रः सप्त वा। ऋग्यजुःसामाथर्वाद्गि- रसः चतुरो वेदान्। सर्वाणि छन्दांसि निखिलानि गायत्र्या- दीनि छन्दःशब्दाभिधेयानि प्रणवादीनि छन्दोन्तानि मुखेन। तानि शीमित्यादिनोक्तान्यनुक्तानि च । अङ्गे मुस्रादिके शरीरावयवे

१०४ शङरानन्दविरचिता

यथायोग्यम्। शाश्वतानि शश्वन्भावानि सर्वदा अनपायानी- त्यर्थः ॥ २ ॥ अथ रुद्रोत्पत्यनन्तरं पुनरेव नारायण: सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत तस्य ध्यानान्तःस्थस्य ललाटात् व्याख्या- तम्। स्वेद: श्रमजो बिन्दुः । अपतत् भूमौ पतनमकरोत्। ता: प्रसिद्धा इमा: प्रतिप्राणिप्रत्यक्षा: प्रतता: प्रतततमाः प्रक- र्षेंण विस्तृततमा आप: प्रसिद्धान्युदकानि सर्वजगदुपजीव्यानि ब्रह्माण्डगोलकयोनिभूतानि। तासु तेज: उक्तास्वप्सु तेजःप्रधा- नानि पश्चमहाभूतानि स्ववीर्यरूपाणि स्वसामर्थ्येनैकीकृत्य हिर- एमय सौवर्णे अण्डं ब्रह्माण्डं उत्पादितवानिति शेषः । तत्र तस्मिन् ब्रह्माण्डे कुकुटाण्डस्येवान्तः कुकुटो ब्रत्मा अण्डस्यान्तर्वृ- हच्छरीरेन्द्रियो जगद्विधाता चतुर्मुखः चतुराननः अजायत उदपद्यत। सः चतुराननो ब्रह्मा अध्यायत अध्यायञ्यानम- कुरुत। व्याहत्यादीन् स्नक्ष्य इति शेष: । पूर्वामुखः पूर्वस्यां दिशि मुखं यस्य स पूर्वामुखः । भूत्वा स्थित्वा पूर्वेण मुखेनेत्यर्थः। इदमसृजतेति शेष: । सृज्यमाह भूरिति व्याहतिर्गायत्रं छन्द ऋग्वेद: । गायत्रं चतुर्विशत्यक्षरं स्पष्टमन्यत् । पश्चि- मामुखो भूत्वा भ्रुव इति व्याहतिस्त्रैष्टुभ छन्दो य- जुर्वेद:। उत्तरामुखो भूत्वा स्वरिति व्याहतिर्जागतं छन्द: सामवेद: । दक्षिणामुखो भूत्वा जन इति व्याहत्यानुष्टुभं छन्दोऽथर्ववेद: । त्रैष्ठुभं चतुश्चत्वारिंशद- क्षरं जागतमष्टाचत्वारिंशदक्षरमानुष्टुभं द्वात्रिशदक्षरम्। अन्यत्पर्या- यत्रयेपि प्रथमपर्यायवद्वयाख्येयम् । चतुर्थपर्यायव्याहृत्यभिधानावस- रेण बोधिता यद्यपि मह इति चतुर्थी व्याहतिर्वक्तव्या तथापि भूर्सुवःसुवरिति व्याहृतिभ्यो व्यतिरिक्ानां सर्वासां व्याहतीनां चतुर्थपर्याये उत्पादं दर्शयितुं जन इत्यभिधानावसरे कृतम्। व्याहत्यानुष्टभमिति छान्दसम् । एवं परमेश्वरान्नारायणाद्विश्वस- ष्टिमभिधायेदानीं नारायणस्य विश्वरूपतामाह सहस्रशीर्ष अन-

महोपनिषद्दीपिका। १०५

न्तमस्तकं देवं स्वयंग्रकाशं सहस्राक्षं अनन्तनेत्रं विश्व- शम्भुवं विश्वस्य शं सुखरूपं भुवनं यस्य स विश्वशम्भुवस्तं विश्वतः विश्वसमात् परमं उत्कृष्ट नित्यं शाश्वतं विश्वं सर्व ना- रायणं उक्तनारायणात्मकं हरि स्मरणेनाशेषं दुःखं सपापं हरतीति हरिस्तम्। विश्वं नारायणमित्येतदुपपाद्यति विश्वमेवेदं पुरुष:। पुरुषो नारायण एव न त्वन्यः । उक्केन प्रकारेणेदं भूतभौतिकजातं विश्वं समप्रं तत् स्वाभिन्नं स्वसष्टं विश्वं समप्रं पुरुषो भोक्ता उ- पजीवत् उपजीवति। उपकार्योSपि स एवोपकारकोऽपि स एवे- त्यर्थ:। केदं कं सुखं ददातीति कदस्तम्। विश्वेश्वरं विश्वनिय- न्तारम्। समुद्रे पयोनिधौ जलशायिरूपेण। अथवा सम्यगुत्कृष्ट दुःखं सकारणं द्रावयति विनाशयतीति समुद्रो ब्रह्मात्मैक्यबोधस्त- सिमिन्ुपलभ्यमान इति शेष: । कं सुखमानन्दात्मरूपमित्यर्थः । वि- श्वरूपिणं अविद्यया सर्वरूपवन्तं सहस्रशीर्षमित्यादिनोक्त सगुणं घ नारायणं जानीयादिति शेषः । इदानीमस्य नारायणस्योपासन- स्थानमुपलव्धिस्थानं च हृदयपभनकोशमाह पद्मकोशप्रतीकाशं कमलमुकुलसन्निभम्। लम्बति लम्बते चिस्े शिलाप्रासादमध्य इव। आकोशवत् समन्तात्कमलमुकुलं कृत्रिमदार्वादिमयं स्वा- भाविकं वा तद्त्। इदं उकत हृदयं पुण्डरीकं पश्चछिद्रं जिहमूलं गलप्रविष्टनालं हृदयम्। अंघोमुखं गलप्रदेशापेक्षया अवाख्युखम्। सन्तत्यै सन्तत्या विस्तृतेरित्यर्थः । शीत्कराभिश्न शीत्कार- कारिणीभिरिति शीतलाभिर्मासास्थ्यादिशिलाभिरित्यर्थः । चशन्दा- द्विचित्ररूपाभि: परिवृतमिति शेषः। तस्य हृदयपुण्डरीकस्य मध्ये ऽन्तः। महान् प्रौढः। अर्चिः अर्चिष्मानभिरित्यर्थः। विश्वाचि: सर्वदाप्तिः विश्वतोमुखम् । तस्य शासत्रैकसमधिगम्यस्याने: म- ध्येऽन्तः । वहिशिखा व्यवस्थिता विशेषेण सूक्ष्मत्वादिरू- १. The MS. has omitted the explanation of ऋषिं. . चापि has been omitted. 3. The explanation of this word is needed, and अणीयोध्वा should be inserted and explained. १४

१०६ शहरानन्दविरचिता

पेणावस्थानं प्राप्ता। तस्यै शिखाये तस्ा: शिखाया मध्येऽन्त: पुरुष: परिपू्णों नारायणास्य: परमात्मा उत्कृष्ट आनन्दात्मे- स्यर्थ: । व्यवस्थित: विशेषेणोपासकानामनुष्ठानार्थ सर्वतोऽप्यव- स्थानं प्राप्तः । इदानीमस्य सार्वात्म्यमाह स उक्तो ब्रझ्मा हिरण्य- गर्भादिरूप:। स उक्क ईशानो विश्वनियन्तोमापतिः। सेन्द्र: स उक्क इन्द्रस्निलोकीपतिः। स उक्कोऽक्षरोऽविनाशी व्याप्ञ्ञ। प- रम उत्कष्ट: स्वरा् अन्यानपेक्षत्वेन स्वयमेव राजत इति स्व- राद् । ३ ॥ सर्वसान्मुक्िर्मवतीत्यर्थस्य स्तुत्यर्थमुपनिषत्पाठजपयो: फलमाह यः प्रसिद्धो नियतेन्द्रियः। इदं महोपनिषद्म्। ब्राह्मणो दि- जोततमः । अधीते पठति। अश्रोत्रियोऽनघीतवेदः। श्रत्रियो भवति स्पष्टम्। अनुपनीत उपनयनसंस्काररहितः । उपनीतो भवति स्पष्टम्। स महोपनिषत्पाठकः । अग्निपूतो भौतिकधौ- तसार्चाभिभि: पूतः पवित्रीकृतोऽनिपूतः। भवति स्पष्टम्। स वायुपूतो भवति। स सूर्यपूतो भवति। स सोमपूतो भविति। स सत्यपूतो भवति। स सर्वपूतो भवति। वायुसूर्यसोमसत्यवदनसर्वजडाजडपर्यायाः पञ्चापि पूर्ववद्यास्येयाः। स महोपनिषत्पाठकः । सर्वैः निखिलैः । देवैः अननयादिभिः। ज्ञातो बन्दिजनैरिवावगतः। भवति स्पष्टम्। स सर्वैर्वेदैरन ध्यातो भवति। अन्वनु पुनःपुनरयमस्माकं पाठकोऽसटुक्तकारी चेति ध्यातश्चिन्तितोऽनुध्यातः स्पष्टमन्यत्। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति स्पष्टम्। तेन मद्दोपनिषत्पाठकेन। सर्वैः ऋतु- भिरिष्टं भवति स्पष्टम्। तेन गायत्र्या गायत्रीमन्त्रस्य षष्टि- सहस्राणि जप्तानि जपितानि भवन्ति स्पष्टम्। तेन इतिहा- सपुराणानां इतिहासा "जनको ह वैदेह" इत्याद्याः पुराणानि "सदेव सोम्येदमत्र आसीदि"त्यादीनि। इतिहासान्च पुराणानि चेतिहासपुराणानि तेषाम्। रुद्राणां नमस्ते रु्द्रेत्याद्यध्यायानाम्।

महोपनिषद्दीपिका । १०७

शतसहस्राणि जप्ानि भवन्ति अनेकलक्षाणि जपितानि भ- वन्ति व्याख्यातम्। प्रणवानां ओङ्काराणं अयुतं दशसहसत्रं जसं जपितं भवति स्पष्टम्। आचक्षुष: आदृष्टिमार्गे यावदवलोकय- तीत्यर्थः । पक्िं अपाङ्केयानां पङ्किं पुनाति पवित्रीकरोति। आ- सप्तमात् आत्मानमारभ्य सप्तमपर्यन्तमुपरिष्टाद्धस्ताञ्च पुरुषयु- गात्पुनाति आपितृपुत्रादिपुरुषयुगात्पुनाति पुत्रादीन्पित्रादींश्च सप्त सप पुरुषान् पवित्रीकरोति इति अनेन प्रकारेण आह उक्तवान् भगवान् समग्रधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्ययशःश्रीमान् हिरण्यगर्भः प्र- थमशरीरी सर्वशरीराभिमानी सर्वकार्यकारणात्मा। जाप्येन ज- पेन महोपनिषदः पुनःपुनरावर्त्तनेन तस्या अर्थनिश्चयादुत्पन्नब्रह्मसा- क्षात्कारः अमृतत्वं अविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणराहित्यं ग- च्छति प्राम्ोतीत्यानन्दस्वरूपाविर्भावेन अमृतत्वं गच्छति। वाक्याभ्यास उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थः । इति सर्वोपनिषदामेताव- दर्थत्वादिति शेषः ।।४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दपूज्यपाद- शिष्यस्य शङ्करानन्दभगवतः कृतिर्महोपनिष- ददीपिका समाप्ता ।।

१०६ शङरानन्दविरचिता

पेणावस्थानं प्राप्ता। तस्यै शिखाये तस्या: शिखाया मध्येऽन्तः पुरुष: परिपूर्णो नारायणाख्यः परमात्मा उत्कृष्ट आनन्दात्मे- त्यर्थः । व्यवस्थित: विशेषेणोपासकानामनुष्ठानार्थ सर्वतोऽप्यव- स्थानं प्राप्तः । इदानीमस्य सार्वात्म्यमाह स उक्तो ब्रह्मा हिरण्य- गर्मादिरूप:। स उक्त ईशानो विश्वनियन्तोमापतिः। सेन्द्र: स उक्त इन्द्रस्तिलोकीपतिः। स उक्तोऽक्षरोऽविनाशी व्याप्श्च। प- रम उत्कृष्टः स्वराट् अन्यानपेक्षत्वेन स्वयमेव राजत इति स्व- राद् । ३ ॥। सर्वसान्मुक्तिर्भवतीत्यर्थस्य स्तुत्यर्थमुपनिषत्पाठजपयो: फलमाह यः प्रसिद्धो नियतेन्द्रियः। इदं महोपनिषद्म्। ब्राह्मणो द्वि- जोत्तमः । अधीते पठति। अश्रोत्रियोऽनघीतवेदः। श्रत्रियो भवति स्पष्टम्। अनुपनीत उपनयनसंस्काररहितः । उपनीतो भवति स्पष्टम्। स महोपनिषत्पाठकः । अग्निपूतो भौतिकभौ- तस्ार्चाभिभि: पूतः पवित्रीकृतोऽझिपूतः । भवति स्पष्टम्। स वायुपूतो भवति। स सूर्यपूतो भवति। स सोमपूतो भविति। स सत्यपूतो भवति। स सर्वपूतो भवति। वायुसूर्यसोमसत्यवद्नसर्वजडाजडपर्यायाः पञ्चापि पूर्ववद्याल्येयाः। स महोपनिषत्पाठकः । सर्वैः निखिलैः । देवैः अन्म्यादिभिः। ज्ञातो बन्दिजनैरिवावगतः। भवति स्पष्टम्। स सर्वैर्वेदैरनु ध्यातो भवति। अन्वनु पुनःपुनरयमस्माकं पाठकोऽसटुक्कारी चेति ध्यातश्वचिन्तितोऽनुध्यातः स्पष्टमन्यत्। स सर्वेधु तीर्थेषु स्नातो भवति स्पष्टम्। तेन महोपनिषत्पाठकेन। सर्वैः ऋतु- भिरिष्टं भवति स्पष्टम्। तेन गायत्र्या गायत्रीमन्त्रस्य षष्टि- सहस्राणि जप्तानि जपितानि भवन्ति स्पष्टम्। तेन इतिहा- सपुराणानां इतिहासा "जनको ह वैदेह" इत्याद्याः पुराणानि "सदेव सोम्येदमन्र आसीदि"त्यादीनि। इतिहासान्च पुराणानि चेतिहासपुराणानि तेषाम्। रुद्राणां नमस्ते रुद्रेत्याद्यध्यायानाम्।

महोपनिषद्दीपिका: । १०७

शतसहस्राणि जप्तानि भवन्ति अनेकलक्षाणि जपितानि भ- वन्ति व्याख्यातम्। प्रणवानां ओङ्काराणां अयुतं दशसहस्त्रं जसं जपितं भवति स्पष्टम्। आचक्षुषः आदृष्टिमार्गे यावदवलोकय- तीत्यर्थः । पङ्ञिं अपाङ्केयानां पाङकिं पुनाति पवित्रीकरोति। आ- सप्तमात् आत्मानमारभ्य सप्तमपर्यन्तमुपरिष्टादधस्ताञ्च पुरुषयु- गात्पुनाति आपितृपुत्रादिपुरुषयुगात्पुनाति पुत्रादीन्पित्रादींश्च सप्त सम् पुरुषान् पवित्रीकरोति इति अनेन प्रकारेण आह उक्तवान् भगवान् समग्रधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्ययशःश्रीमान् हिरण्यगर्भः प्र- थमशरीरी सर्वशरीराभिमानी सर्वकार्यकारणात्मा। जाप्येन ज- पेन महोपनिषद: पुनःपुनरावर्त्तनेन तस्या अर्थनिश्चयादुत्पन्नब्रह्मसा- क्षात्कारः अमृतत्वं अविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणराहित्यं ग- च्छति प्राप्ोतीत्यानन्दस्वरूपाविर्भावेन अमृतत्वं गच्छति । वाक्याभ्यास उपनिषत्परिसमात्त्यर्थः । इति सर्वोपनिषदामेताव- दर्थत्वादिति शेषः ॥।४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दपूज्यपाद- शिष्यस्य शङ्करानन्दभगवतः कृतिर्महोपनिष- ददीपिका समाप्ता ।।

नारायणकृतदीपिकासहिता वरदपूर्वतापनी।

१०६ शङरानन्दविरचिता

पेणावस्थानं प्राप्ता। तस्यै शिखायै तस्याः शिखाया मध्येऽन्तः पुरुष: परिपूर्णो नारायणाख्य: परमात्मा उत्कृष्ट आनन्दात्मे- त्यर्थः । व्यवस्थित: विशेषेणोपासकानामनुष्ठानार्थ सर्वतोऽप्यव- स्थानं प्राप्तः । इदानीमस्य सार्वात्म्यमाह स उक्को ब्रह्मा हिरण्य- गर्भादिरूपः । स उक्त ईशानो विश्वनियन्तोमापतिः। सेन्द्र: स उक्त इन्द्रस्त्िलोकीपतिः। स उक्तोऽक्षरोऽविनाशी व्याप्तश्च। प- रम उत्कृष्टः स्वराट् अन्यानपेक्षत्वेन स्वयमेव राजत इति स्व- रादू । ३ ॥ सर्वस्मान्मुक्तिर्भवतीत्यर्थस्य स्तुत्यर्थमुपनिषत्पाठजपयो: फलमाह यः प्रसिद्धो नियतेन्द्रियः। इदं महोपनिषद्म्। ब्राह्मणो दवि- जोत्तमः । अधीते पठति। अश्रोत्रियोऽनधीतवेदः। श्रीत्रियो भवति स्पष्टम्। अनुपनीत उपनयनसंस्काररहितः । उपनीतो भवति स्पष्टम्। स महोपनिषत्पाठकः । अग्निपूतो भौतिकश्रौ- तस्मार्त्ताभिभिः पूतः पवित्रीकृतोऽभनिपूतः । भवति स्पष्टम्। स वायुपूतो भवति। स सूर्यपूतो भवति। स सोमपूतो भविति। स सत्यपूती भवति। स सर्वपूतो भवति। वायुसूर्यसोमसत्यवदनसर्वजडाजडपर्यायाः पञ्चापि पूर्ववद्याख्येयाः। स महोपनिषत्पाठकः । सर्वैः निखिलैः । देवैः अन्यादिभिः। ज्ञातो बन्दिजनैरिवावगतः। भवति स्पष्टम्। स सर्वैर्वेदैरनु ध्यातो भवति। अन्वनु पुनःपुनरयमस्माकं पाठकोऽसमदुक्तकारी चेति ध्यातश्विन्तितोऽनुध्यातः स्पष्टमन्यत्। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति स्पष्टम्। तेन महोपनिषत्पाठकेन। सर्वैः ऋतु- भिरिष्टं भ्रवति स्पष्टम्। तेन गायत्र्या गायत्रीमन्त्रस्य षष्टि- सहस्राणि जप्तानि जपितानि भवन्ति स्पष्टम्। तेन इतिहा- सपुराणानां इतिहासा "जनको ह वैदेह" इत्याद्याः पुराणानि "सदेव सोम्येदमग्र आसीदि"त्यादीनि। इतिहदासाश्च पुराणानि चेतिहासपुराणानि तेषाम्। रुद्राणां नमस्ते रुद्रेत्याद्यध्यायानाम्।

महोपनिषद्दीपिका: । १०७

शतसहस्राणि जप्तानि भवन्ति अनेकलक्षाणि जपितानि भ- वन्ति व्याख्यातम्। प्रणवानां ओङ्काराणां अयुतं दशसहसत्रं जसं जपितं भवति स्पष्टम्। आचक्षषः आदष्टिमार्गे यावदवलोकय- तीत्यर्थः । पक्किं अपाङ्गियानां पाङ़किं पुनाति पवित्रीकरोति। आ- सप्तमात् आत्मानमारभ्य सप्तमपर्यन्तमुपरिष्टाद्धस्ताञ्च पुरुषयु- गात्पुनाति आपितृपुत्रादिपुरुषयुगात्पुनाति पुत्रादीन्पित्रादींश्च सप्त सप्त पुरुषान् पवित्रीकरोति इति अनेन प्रकारेण आह उक्तवान् भगवान् समग्रधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्ययशःश्रीमान् हिरण्यगर्भः प्र- थमशरीरी सर्वशरीराभिमानी सर्वकार्यकारणात्मा। जाप्येन ज- पेन महोपनिषदः पुनःपुनरावर्त्तनेन तस्या अर्थनिश्चयादुत्पन्नब्रह्मसा- क्षात्कारः अमृतत्वं अविद्यातत्कार्यतत्संस्कारमरणराहित्यं ग- च्छति प्रापोतीत्यानन्दस्वरूपाविर्भावेन अमृतत्वं गच्छति। वाक्याभ्यास उपनिषत्परिसमाप्त्यर्थः । इति सर्वोपनिषदामेताव- दर्थत्वादिति शेषः ॥। ४ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दपूज्यपाद- शिष्यस्य शङ्करानन्दभगवतः कृतिर्महोपनिष- छीपिका समाप्ता ।।

नारायणकृतदीपिकासहिता वरदपूर्वतापनी।

नारायणकृतदीपिकासहिता वरदपूर्वतापनी।

नमो वरदाय विम्नहर्ने। अथातो ब्रह्मोपनिषद व्या- ख्यास्याम: ।

वरदोपनिषत्पूर्वतापनीयं त्रिखण्डिका। एकपञ्चाशत्तमी सा विज्ञेया अ्रन्थसङ्गहे।। पूर्णे ब्रह्म सबिदानन्दरूपमेकमेव। तस्य त्रयो गुणावतारा ग्रह्म- विष्णुशिवाः । ते त्रयोऽपि मायापरिणामाः प्रातिभासिकाः । तेषामपि त्रयाणां पूर्णावतारा: कलावतारा अंशावताराज्। पूर्णावतारा ग्रह्म- णश्चन्द्रादयो विष्णोर्नारसिंहाद्य: शिवस्यैकादशरुद्रादयः। कंलाव- तारा ब्रह्मण: कश्यपाद्यो विष्णोर्दत्तादयः शिवस्य बटुकवृषराजा- दयः । अंशावतारा ब्रह्मणो दक्षादयो विष्णोः पाण्डवेयार्जुनकार्तवी- र्यार्जुनादयः शिवस्याश्वत्थामविप्नराजव्यासादयः । अंशत्वं चैषामे- कांशेन जीवत्वादेकांशेन च देवत्वात्पुराणादिषूभयथा व्यवहारदर्श- नात्। अर्जुनो हि पाण्डपुत्र इन्द्रांशो नरांश्ध नरो नारायणस- हायो बदरिकाश्रमवासी व्यासो हरिहरांशः । अन्ये जीवपरमेश्व- रांशा ऐश्वर्यानैश्वर्यदर्शनाव्। तत्र भगवान् कारुणिको हरो ब्रह्मांश- सहितो नराणां पुरुषार्थचतुष्टयप्रवृत्तानां पूर्वसञ्चितदुरितजन्यकार्य- विघातनिरासार्थ विघ्नराजरूपेण स्वयमाविर्बभूव। तस्य रहेस्यस्तुति- प्रसादत्वान्द्रगवती श्रुती रहस्यमन्त्रैश्वरितैश्चोपस्तौति अथातो ब्रह्मो- पनिषदं व्याख्यास्याम इति। अथ शिष्याणामुपासनाधिकारप्रास््यन- न्तरं अतो यतो न प्रत्यूद्दनिरासमन्तरेणाभीष्टपुरुषार्थसिद्धिरतो ब्रह्मा वरदराजस्तस्योपनिषदं रहस्यज्ञानं व्याल्यास्यामो निरूपयिष्याम इति १. हरस्य E.

११२ नारायणकृतदीपिकासहिता

ब्रझ्मा देवानां सवितु: कवीना- मृषिर्विम्राणां महिषो मृगाणाम। धाता वसूनां सुरभि: सृजानां नमो ब्रह्मणेऽयर्वपुत्राय मीदुषे।

वेदस्य वाक्यम्। ब्रह्मानृतवादितया परमेश्वरेण पञ्चायतनाद्वहिष्क- तस्ततो ब्रह्मणा स्तुतो महेश्वरो मत्पुत्रतां ब्रजेत्युवाच। ततः पुत्रत्व- मङ्गीकृत्य ब्रह्मणा महेश्वरः प्रार्थितस्त्वत्पुत्नत्वं गतस्य मम प्रथमं पू- जास्तु तव च सर्वेषामन्तेऽस्त्विति। तत ईश्वरेण तथेत्युक्ते ब्रझ्मा शिवोमातनयः सम्पन्नस्तस्येश्वरेण गणाधिपत्यं विम्नाधिपत्यं च दत- मिति पौराण: समाचार:। तेनैषा गणपतेर्ब्रह्मरूपतया प्रझमोपनिषद्। अन्नापि च "सोSपश्यदात्मनात्मानं गजरूपधरं देवं शशिवर्णे चतु- र्भुजमि"त्युक्तेः प्रजापतेर्श्रह्मण एव गजरूपधरत्वाङ्गस्ा गणपति: । "पिता वै जायते पुत्र" इति तस्य शिवरूपता च । अ्न्थादौ प्रत्यू- हनिरासार्थमेतदुपनिषत्पतिपादयं ब्रह्माणमेवाथर्वाख्यज्येष्ठपुत्रतत्पुत्र- सहितं मन्त्राभ्यां स्तौति श्रुतिर्रह्ा देवानामिति। तततज्ातिषु यदु- त्कृष्टं तद्देवस्वरूपमित्यर्थः। यथा देवानां मध्ये ब्रह्मा प्रजापति: पार- मेश्वरं रूपम्। कवीनां निरूपकाणां व्याख्यातृणां मध्ये सवितु: स- र्यस्य स्वरूपमिति शेषः । सूर्यस्वरूपं पारमेश्वरं रूपमित्यर्थः । वि- प्राणां वाह्मणानामृषिर्द्रष्टा शाखाप्रवर्त्तकः। मृगाणामारण्यानां मध्ये महिषो महत्वविशिष्टः सिंहः । अविमह्योष्टिषच्। "मृगाणां च मृ- गाधिपः" इति भगवद्चनात् (गीता १०.३०) सिंहः। वसूनाम- ष्टानां मध्ये धांता धातृनामा वसुः । सृजानां दुग्धदानां मध्ये सु- रभिः कामधेनुर्ब्राहं तेजः । एवं विधाय ब्रह्मणे नमः । कीटशाय। अथर्वपुत्राय अथर्वा पुत्रो यस्य तसै। अथर्वणे ज्येष्ठाय पुत्राय ब्रह्म 1. Cf. Rigveda 9. 96. 6. १. See Notes. २. The Gitd reads मृगेन्द्र :.

वरदपूर्वतापनी। ११३

धाता देवानां प्रथमं हि चेतो मनो वनानीव मनसाकल्पयद्यः। नमो ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्राय तुभ्यं ज्येष्ठायाथर्वपुत्राय धन्विने ॥ १ ॥ ॐ प्रजापतिः प्रजा असृजत। ताः सृष्टा अन्रुवन कथमन्नाद्या अभवननिति। स त्रेधा व्यभजन्बूर्भुवःस- रिति। स तपोऽतप्यत। स ब्रह्मा स विष्णुः स शिवः

प्रोवाचेति श्रुतेः । मीदुषे सेक्े जगद्वीजप्रदाय। "अहं बीजप्रदः पि- ते"ति स्मृतेः (गीता १४.४)। धाता ब्रह्मा हिरण्यगर्भों देवानां दयोतनात्मकानामिन्द्रियाणां प्रथममाद्यं चेतश्चित्तं यो धाता मनो उन्तःकरणं वनानि मनोरथानिव मनसा सङ्कल्पशक्त्या अकल्पयजजग- त्कल्पितवान्। एवंविधाय ब्रह्मणे नमः । ब्रह्मपुत्राय ब्रह्मण: पुत्राय। कस्मै। ज्येष्ठाय सर्वपुत्रेभ्य: प्रथमायाथर्वण इत्यर्थः । तत्पुत्रायापि न- मस्कारमाह अथर्वपुत्रायेति । अथर्वणः पुत्रायापि नमः । अत्रापि ज्येष्ठायेति योज्यं आथर्वणायेत्यर्थः । धन्विने धनुर्वेदकुशलाय। पुरु- षत्रयस्य नमस्कार: कृतः पितापुत्रयोरभेदप्रदर्शनाय समुच्चयार्थश्- कारो न प्रयुक्त: ॥१॥ स्ववंशवृद्धिकरं ब्रह्मवंशं नमस्कृत्य ब्रह्माविर्भावरूपं गणपर्ति साङ़ं निरूपयितुं तदुत्पत्तये प्रथममाख्यायिकामाह ओं प्रजापतिरिति। अन्नाद्या अन्नमाद्यमदनीयं येषां तेSन्नाद्या भक्षणीयान्नयुक्ता इत्यर्थः। विशेषणस्यापि छान्दसः परनिपातः । अभवन् भूताः पुराकल्पे। पु- राकल्पप्रश्नोऽस्मिन्नपि कल्पेSन्नप्रात्त्युपायज्ञानार्थः । प्रजावचः श्रुत्वा सर्वेषां समानान्नप्राप्तिनिरासाय सात्त्विकराजसतामसप्राणिनः पृथ- कृत्य स प्रजापतिस्त्रेधा त्रिप्रकारं व्यभजत् विभक्तवान्। भूर्लोक- स्तम:प्रधानो भुवलोंको रजःप्रधान: स्वर्लोकः सत्त्वप्रधानः । त्रिधा 1. कल्पयेत् AB. १५

११४ नारायणकृतदीपिकासहिता

स प्रजापतिः सेन्द्रः सोडमिः समभवत। स तूष्णीं म- नसा ध्यायन कथमिमेनाद्या: स्युरिति। सोऽपश्यदा- न्मनात्मानं गजरूपधरं देवं शशिवर्ण चतुर्भुजं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यतो वायन्ति यत्रैव यन्ति च। तदेतदक्षरं परं ब्रह्म। "एंतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुरापो ज्योतिः पृथिवी विश्वस्य धारिणी। पुरुष एवेदं विश्वं तपो ब्रह्म परामृतमिति" ॥ २॥ सोडस्तुवत नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नमो वे- विभज्य स प्रजापतिरन्नसिद्धये तपोऽतप्यत ध्यानादि कृतवान् "मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकान्यं परेमं तप" इति स्मृतेः (महाभा- रतं ३. २५९. २६) तपोबलेनाविर्भूतव्रह्मदर्शनः सर्वात्माभवदि- त्याह स ब्रह्मेति। सेन्द्रः स इन्द्र इत्यर्थः । ध्यायन् स्थित इति शेष: । किं ध्यायन् स्थित इत्यत आह कथमिति। इमे लोकाः क- थमन्नाद्याः स्युरिति ध्यातवान्। अन्नप्रद्मात्मरूपं ददर्शेत्याह सो Sपश्यदिति। आत्मना स्वयमेवात्मानं गजस्येव रूपं तस्य धरम्। न तु साक्षाद्वजरूपं वक्रस्यैव गजाकारत्वात्। तस्य तटस्थलक्षणमाह यत इति। वायन्ति शुष्यन्ति म्रियन्ते। पै ओवै शोषणे। यन्ति च मृतानि च यत्र गच्छन्तीत्यर्थः । स्वरूपलक्षणमाह तदेतदिति। अ- क्षरं न क्षरति परमुत्कृष्टं ब्रह्म निरवधिबृहृत्वयुक्तम्। धारिणी धा- र्यतेऽनया। वैशेषिकादिवत्तटस्थकारणतां निरस्यति पुरुष एवेदं वि- श्वमिति। तपो धर्मः । ब्रह्म वेदः। परामृतं मोक्षः । इतिशब्दो रूप- वर्णनसमाप्यर्थः ॥२॥ स प्रजापतिर्गजरूपधरं देवं स्वात्मसम्भूतमस्तुवत स्तोतुमारब्ध- वान्। नमो ब्रह्मण इत्यारभ्य ब्रह्मपुत्रायेत्यन्ता स्तुतिः । ब्रह्मादीनि 1. Mundala 2. 1. 3, 10. १. निश्रितं Mahabharutu.

वरदपूर्वतापनी। ११५ देभ्योनमो देवेभ्यो नम ऋषिभ्यो नमः कुल्येभ्यः ्रर्कु- त्येभ्यो नमः सवित्रे प्रसवित्रे नमो भोज्याय प्रकृष्टाय कपर्दिने चक्राय चक्रधरायानायानपतये शिवाय सदा- शिवाय तुर्याय तुरीयाय भूर्भुवःस्वःपते रायस्पते वाजि- पते गोपते ऋग्यजुःसामाथर्वाङ्गिरःपते नमो ब्रह्मपु- त्रायुति।३॥ सोऽबवीद्रदोऽस्म्यहमिति । स प्रजापतिरत्रवीत्क- थमिमेऽनाद्या: स्युरिति। स होवाच ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे तस्यैव रूपाणि। वेदेभ्य ऋगादिभ्यः। देवेभ्यो वसुरुद्रादित्यरूपेभ्यः। कुल्येभ्यः कुलोत्पन्नेभ्यस्तत्रापि प्रकृष्टेभ्य आचारादिविशिष्टेभ्यः प्रकु- ल्येभ्यः। सवित्रे सूर्याय। प्रसवित्रे प्रसवनशीलाय। कपर्दिने. कपदों डस्य जटाजूटस्तदते। चक्राय सुदर्शनाय। चक्रधराय नारायणाय। सदाशिवः शिवस्यादिमूर्ततिस्तस्मै। तुर्याय जाग्रत्स्वमसुषुप्तातीताय। तुरीयाय "देहः प्रकृतिरात्मा च तुरीयः परमेश्वरः" तस्मा इत्य- र्थभेदादपौनरुच्यं तुर्यत्वतुरीयत्वयोः । भूरिति त्रिलोकीस्वामिन्। रैशन्देन धनं तस्य पते। वाजोऽन्नं तद्वन्तो वाजिनस्तत्पते विशेषण- सङ्गमादृन्नपत इत्यर्थः । गावः पशवः। ब्रह्मपुत्राय ध्यानबलेन ्रह्म- शरीरसम्भूताय । यथा "शरीरकोशतस्तस्याः पार्वत्या निसृताम्बि- के" ति॥ ३ ॥ एवं स्तुतः स गजरूपधरो देवो वरदोऽसीति ब्रह्माणमब्रवीत्। अभीष्टं याचते कथमिति। यथान्नाद्याः स्युस्तमुपायं बूह्दीत्यर्थः। स हेत्यादि जातासीत्यन्तस्यान्वयः। स ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिना प्रार्थितः संस्तदभीष्टसिद्धये सिद्धक्षेत्रे गङ्गातीरस्थे तपस्तेपे तप्तवान्। तपसि तप्ते सति स महायशा उवाच प्रजापति प्रति। किमुवाच। हे प्र- 1. कुलेम्यः AB. 2. प्रकुलेम्य: AB. १. MSS. omit प.

११६ नारायंणकृतदीपिकासहिता सिद्धक्षेत्रे महायशाः स सर्वस्य वक्ता सर्वस्य ज्ञाता- सीति। स होवाच तपस्यन्तं सिद्धारण्ये भृगुपुत्रं पृच्छ- ध्वमिति। ते प्रत्याययुः । स होवाच किमेतदिति। ते होचुः कथं वयमनाद्या भवाम इति। स तृष्णीं मनसा ध्यायन कथमिमेऽनाद्या: स्युरिति। "सं एतमानुष्टुरभं मन्त्रराजमपश्यत। यदिदं किञ्व सर्वमसृजत। तस्मात्स- र्वमानुष्टुभमित्याचक्षते यदिदं कि्च। अनुष्टुभा वा इ- मानि भूतानि जायन्तेऽनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तस्यैषा भवति। अनुष्टुप्प्रथमा भ- वत्यनुष्टुबुत्तमा भवति। वाग्वा अनुष्टुव्वाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति। परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुप्"। जापते त्वं सर्वस्य वक्तासि त्वं सर्वस्य शातासीति। त्वदुक्तं त्वज्ज्ञातं च नान्यथा भविष्यतीति वरदानम्। ततः स प्रजापतिर्लब्धवरो ह प्रसिद्धावुवाच प्रजाः प्रतीति शेषः। तपस्यन्तं तपश्चरन्तं सिद्धार- ण्ये सिद्धक्षेत्रे वर्त्तमानं भृगुपुत्रं भार्गवं शुक्रं पृच्छध्वं यूयमिति। ते जना: प्रति तं भृगुपुत्रमिति शेषः । प्रजास्तं भृगुपुत्रं प्रति आययु- रागताः । स भृगुपुत्र उवाच किमेतदिति। किमागमनप्रयोजनमि- त्यर्थः । ते जना ह अन्नार्थिन ऊचुः कथमित्यादि व्याख्यातम्। अ- नुष्टुपूछन्दस्कमानुष्टुभं मन्त्रराजं वक्ष्यमाणम्। यदिदं किश्च किश्चन सर्वमसृजत सृष्टवान्मन्त्रराजेनेति प्रकरणात् । आचक्षते शिष्टाः। उ- पपाद्यत्यनुष्टुभा' वा इति। तस्यानुष्टुभस्यैषा ऋग्भवति। अनुष्टुप् प्रथमा सृष्टेः प्रागुत्तमा पाश्चात्या प्रलयादनन्तरम्। परमापरमत्वं सामाधारत्वात्। साम्नन्च परमत्वं "देवा वै नर्चि न यजुष्यश्रयन्त सोलयेवाश्रयन्त" इति ध्रुतेः । लोकतोऽपि तयैव ग्रन्थसंख्याव्यव- 1. Nrisimhaparvatapant 1. 1, slightly modified. १. सामन्रेवा० D.

वरदपूर्वतापनी। ११७ सर्वमनुष्टुप्। एतं [मन्त्रराज]यः पश्यति स पश्यति। स भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति तेन सर्वज्ञानं भवति। तदेत- निदर्शनं भवति। [एको देव: प्रापको यो वसूनां X श्रिया जुष्टः सर्वतोभद्र एषः । मायादेवो बलगहनो ब्रह्मा- रातीस्तं देवमीडे दक्षिणास्यमु॥ "[आं तू न इन्द्र क्षुमन्तं चित्रं आभं सङ्गभाय। मं- हाहस्ती दक्षिणेन]" Il इति सहस्रकृतवस्तुष्टाव ।।४।। हारात्। सर्वमनुष्ुबिति। एतदन्ता ऋक् कार्यकारणयोरभेदात्। ज्ञानफलमाह एतमिति। निदर्शनं सम्मतिमन्त्रौ। मायादेवो माया- प्रधानो देवः । बलगहनोऽकलनीयबलः । हि निश्चितम् । अरातीर्वै -: रिणः प्रतीति शेष: । वैरिण: प्रत्यमितबल इत्यर्थः । दक्षिणास्यं य- थार्थवाक्यम्। दक्षिणं कुशलमास्ये भवमास्यं वाक्यं यस्य तम् । द- क्षिण़भागे नम्रमास्यं यस्येति वा मूर्तिषु कचितथा दर्शनात्।गा- यत्र्या निदर्शनान्तरमाह आ तू न इति। हे इन्द्र परमेश्वर वरद नो ड्स्माकं क्षुमन्तं इक्षुमन्तं चित्रं नानाभोग्ययुक्तं आप्राभं आश्राहमागृ- ह्ात इत्याग्राहो विभागो दीयमानस्तं दक्षिणेन दक्षिणभागवलिता- स्येन महाहस्ती महाशुण्डावांस्त्वं सनृभाय समृहाण। "इग्रहोर्- शछन्दसि" (महाभाष्यं ८.२.३२) इति हस्य भः। "छन्दुसि शायजपि" (पा० ३.१.८४) इति शायच्प्रत्ययः। "ऋचि तुनु- घमक्षुतंकुत्रोरुष्याणां" (पा० ६.३.१३३) इति तुशब्दस्य दीर्घः तु प्रथमं पश्चात्तु वरं दास्यसीति भाव: । स भृगुसूतुः सहस्त्रकृत्वः सहस्त्रवारमारभ्य मन्त्राभ्यां तुष्टाव गजाननम् । अनेन सहस्रजपा- त्पुरश्रणं भवतीति सूचितम्॥४ ॥। 1. Rigveda 8. 81. 1.

११t नारायणकृतदीपिकासहिता

अथापश्यन्महादेवं त्रिया जुष्टं मदोत्कटम।

द्रुहिणादिमदेवेशषट्पदालिविराजितम। : लसत्कर्ण महादेवं गज़रूपधरं शिवम। स होवाच वरदोऽस्मीति। स तूष्णीं मनसा वत्रे। स तथेति होवाच! तदेष श्ोक:। स संस्तुतो दैवतदेवसूनु: सुतं भृगोर्वाक्यमुवाच तुष्टः । अवेहि मां भार्गव वकतुण्ड- मनाथनाथं त्रिगुणात्मकं शिवम।। अथ तस्य षडङ्गानि प्रादुर्बभूवुः। स होवाच जपध्वंमा-

तदनन्तरं भृगुपुत्रस्य देवसाक्षात्कारो वृत्त इत्याह अथेति। म- हादेवं शिवमिति लिङ्गाद्धरांशताप्यस्येति गम्यते तेन ब्रह्महरस्वरूपो गजानन इति निश्चयः। द्रुहिणो ब्रह्मा स आदिमो येषां द्रुहिणादिमा ये देवेशास्त एव षट्पदास्तेषामालि: पङ्गिस्तया विराजितम् । ल- सन्तौ कर्णौं यस्य तं महान्तमुत्कष्टं देवम्। देवदर्शनं वरदानायैवे- त्याह स होवाचेति । स तूष्णीमिति। स भृगुपुत्रस्तूष्णीं मौनेनैव मनसा चेतसा वब्रे वृतवान्। क्षुधितत्वावेदनस्य लज्जाहेतुत्वात्तूष्णीं वरणम्। देवस्य सर्वशत्वात्तूष्णी वृत्तमपि शात्वा दत्तवानित्याह स तथेति होवाचेति। अत्रार्थे मंन्त्रसम्मतिमाह तदेष, इति। स गज -. रूपधरो दैवतदेवस्य ब्रह्मण: शिवस्य च सूतुः पुत्रो भृगो: सूतुं शुक्ं वक्रं दक्षिणांससङ्गतं तुण्डं मुखं यस्य तम् । अनाथानां दीनानां नाथं स्वामिनम्। न्यासविधिमाह अथेति। तस्यानुष्टुभस्य षडङ्गानि षडङ्गमन्त्रा वक्ष्यमाणाः । स भृगुपुत्र उवाच प्रजा: प्रति जपध्वमाव-

वरदपूर्वतापनी। ११९

नुष्टुरभं मन्त्रराजं षद्पदं सषडक्षरम्। इति यो जपति- स भूतिमान भवतीति यूयमनाद्या भवेयुरिति। तदेत- न्रिदर्शनम।

र्रयध्वमानुष्ुभं गाणपतं मन्त्रराजं महामन्त्रं सषडक्षरं वक्रतुण्डाय हुमिति षडक्षरस्तत्सहितम्। अनुष्टुबवयवेऽपि स्वातन्त्र्यसूचनाय स- हभाव उक्तः। तटुकतं ब्रह्मवैवर्ते। "प्रादुर्बभूष मनसि मन्त्रराजः षडक्षरः। द्रुतचामीकरप्रख्यो वक्रतुण्डाय हुमि"ति॥ यद्ा। अग्रे वक्ष्यमाणैः षडकरैः षड्ीजैस्तारमायारमामारविग्नेशधर- णीसंज्ञैः सहितम्। तारः प्रणवो माया भुवनेश्वरीबीजं रमा श्री- बीजं मार: कामबीजं विग्नेशो गंबीजम्। यद्वा हंस: शुचिषदित्य- स्याद्यो वर्णो धरणी डलौंबीजम्। एतान्यादौ कृत्वानुष्टब् जप्तव्येत्यर्थः । एवमष्टत्रिशदर्णो मन्त्रो जपविधौ सिद्धः। तटुकं पभ्नपुराणे वरद-

"तप्तकार्त्तस्वरप्रख्योSथर्वमन्त्र: षडक्षरः। महानिधानं श्रीश्रीमान् ब्रह्मानन्दमयः सदोमि"ति॥ अथर्वमन्त्र इत्यनेन षडक्षरस्य स्वातन्त्र्यमपि सूचितम् । अस्यर्ष्यादि- कमनुष्टुष्वत् षड़िर्बीजैः षडङ्गानि महागणपत्यष्टाविशत्यक्षरः। आदा- वेतानि बीजानि सन्ति। अस्यानुष्टुभो मन्त्रराजस्य भार्गव ऋषिरनु- ुप् छन्द: शिवोमायुतः परमात्मा वरदगणपतिर्देवता। अभ्नादिद्वारा चतुर्वर्गसिद्ध्यर्थे जपे विनियोग इति प्रयोगः । ऋषिछन्दोदैवतानि शिरोवदनहृदयेषु विन्यसेत्। षट्पदैः करन्यासो हृदयादिन्यासश् विधेयः । पद्वर्णन्यासादि नारसिंहानुष्टुश्यायेन कल्पनीयं स्वकल्प- तश्च विशेषोऽवगन्तव्यः । इति यो जपति उक्त्मार्गेण यो जपेत्तस्य फलं स भूतिमानिति। यूयमभाद्या भवेयुलोका इति कामनया ज-

१२० नारायणकृतदीपिकासहिता

गणानां ला गणनाथं सुरेन्द्रं कविं कवीनामतिमेधविग्रहम। ज्येष्ठराजं वृषभं केतुमेकं सा नः शृण्वन्नूतिभि: सीद शश्वत् ॥ ५ ॥ ते होचु: कथमानुष्टुभं मन्त्रराजमभिजानीम इति। स एतमानुष्टुरभं षट्पदं मन्रराजं कथयाञ्चके। स साम भवति। ऋग्वै गायत्री यजुरुष्णिगनुष्टुप् साम। स आ- दित्यो भवति। ऋग्वै वसुर्यजू रुद्राः सामादित्या इति। स षट्पदो भवति। साम वै षट्पदः। संसागरां सप्त- पध्वमित्यनुषङ्गः। निदर्शनमन्त्रमाह गणानामिति । गणानां मध्ये ग- णनाथं श्रेष्ठगणम्। मेधा बुद्धिस्तदतीतदेहमतिमेधविभ्रह्म् । ज्येष्ठ राजानं ज्येष्ठराजम्। वृषभं बीजप्रदम्। केतुं श्रेष्ठम्। एकं प्रधानं य- थैकवीर इति। सा नः स न इत्यर्थश्छान्दसो दीर्घः। स त्वं नोऽस्ा- कं वचः शृण्वभ्नूतिभिः समृद्धिभिः सहितोSसद्दानार्थ समृद्धिमान् सन् शश्वन्नित्यं सीद प्रवर्त्तस्व। अस्मभ्यं सदा कामान्देहीत्यर्थः॥५॥ ते जना ह ऊचुर्भार्गवं प्रति कथमिति। तत्स्वरूपं न उपदिशे- त्यर्थः । स्वरूपकथनानन्तरं तस्य सामसम्बन्धं सोपासनमाह स सामेति। तत्र सामगानं नृसिंहानुष्टुव्वदवगन्तव्यं सासन्यादित्यडष्टिश्व कर्त्तव्येत्यर्थः । तदुपपादनं ऋुग्वा इत्यादि। साम वै षद्पद: षङ्ग- किपक्षे। छान्दोग्ये साम्रः पश्च भक्तयः सप्त भक्तयध्चोकाः । हि- ड़्ार: प्रस्ताव उद्गीथः प्रतिहारो निधनमिति पष्ब। तत्र हिङ्कार: प्र- स्ताव आदिरुद्रीथः प्रतिहार उपद्रवो निधनमिति सप्त। षड्डकिपक्षे मूलं गवेषणीयम्। आदिप्रस्तावयोरैक्याभिप्रायेण वा षड्डकिता द्र- ष्टव्या। षट्सु पदेषु षड्लोकदृष्टिः कर्त्तव्येत्युपासनान्तरमाह ससाग- रामिति। अत्र षट्सु पर्यायेषु दशब्दः पदपरो द्रष्टव्यः । रायस्पो- .1. Cf. Rigvedu 2. 23. 1. 2. Cf. Nrisiinhapú. 1. 2.

वरदपूर्वतापनी। १२१ बीपां सपर्वतां वसुन्धरां तासाख्ः प्रथम पा्द जानीया- द्रायस्पोषस्य दातेति। तेन सम्नन्ञीपाधिपो भवति भू:प- तितवं च गच्छति। यक्षगन्धर्वाप्सरोगणसेवितमन्तरिक्षं द्वितीयं पादं जानीयान्निधिदातेति। तेन धनदादिकाष्ठा- पतिर्भवति भुवःपतित्वं च गच्छति। वसुरुद्रादित्यैः स- वैर्देवैः सेवितं दिवं तासाम्रस्तृतीयं पादं जानीयादनदो मत इति। तेन देवाधिपत्यं स्वःपतित्वं च गच्छति। ऋग्यजुःसामाथर्बाङ्गिरोगणसेवितं ब्रह्मलोकं तुर्यै पादं जानीयाद्रक्षोहण इति। तेन देवाधिपत्यं ब्रह्माधिपत्यं च गच्छति। वासुदेवादिचतुर्व्यूहसेवितं विष्णुलोकं तासाम्नः पञ्चमं पाद जानीयाह्लगहन इति। तेन सर्वदेवाधि- पत्यं विष्णुलोकाधिपत्यं च गच्छति। ब्रह्मस्वरूपं निरञनं परमव्योम्निकं तत्साम्त: षछठं पाद जानीयात्तेन वक्रतु- ण्डाय हुमिति यो जानीयात्सोऽमृततवं च गच्छति सत्य- लोकाधिपत्यं च गच्छति ॥ ६ ॥ षस्य दतेति प्रथमं पदं हृदयाख्यम्। तेनेत्याद्यावयवफलं कर्मणीव गुणफलम्। निधिदातेति मन्त्रस्य द्वितीयं पदं शिरआख्यम्। अन्नदो मत इति तृतीयं पदं शिखाख्यम्। रक्षोहण इति चतुर्थ पदं कव- चम्। चतुर्व्यूहा वासुदेवसङ्कर्षणप्रधुम्नानिरुद्धाख्याः। अत एव लि- आ्ाइयुलोकाद्रह्मलोकाञ्चान्यो विष्णुलोक इति गम्यते न तु कैलास- वैकुण्ठादयो ब्रह्मलोकैकदेशाः । बलगहन इति पञ्चमं पदं नेत्रम्। परमव्योम्निकं परमव्योमप्रयोजनकं प्रयोजनमिति। ठञूटिलोपाभावो Sल्लोपश्च छान्दसः । तेनेत्यस्य गच्छतीत्यनेनान्वयः । वक्रतुण्डाय डु- मिति मन्त्स्य षष्ठ पदमस्त्राख्यम्। सोऽमृतत्वं तेन षष्ठपद्शानेन गच्छति। इदमत्र तात्पर्ये वरदराजस्य हृदयादिषु षट्स्वनेषु ससाग- रामित्यादयो विशिष्टा लोकाः क्रमेणाश्रितास्ते तथैवोपास्या इति ॥६॥ १६

१२२ वरदपूर्वतापनी। ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चववारो वेदाश्चावारः पादा भ- वन्ति। रायस्पोषस्य दाता चेति प्रथम: पादो भवति ऋृग्वै प्रथम: पादः। निधिदातानदो मत इति द्वितीयः पादो यजुर्वै द्वितीय: पाद:। रक्षोहणो वो बलगहन इति तृतीय: पाद: साम वै तृतीयः पादः। वक्रतुण्डाय हुमिति चतुर्थ: पादोऽयर्वश्चतुर्थः पादोऽयर्वश्चतुर्थः पाद इति।७॥ इति वरदपूर्वतापनीये प्रथमोपनिषत्समाप्ना ॥

चतुर्षु पादेषु ऋगादिचतुर्वेददष्टिः कर्त्तव्येत्याह ऋग्यजुरिति। दाता चेति चकार: पादपूरणे । दशाक्षरस्तृतीयः षडक्षरम्तुर्थः। मन्तार्थस्तु। आदौ प्रथमान्तानि षड्दिशेषणानि व्याख्यायन्ते। रैशब्दो धनवाची तस्य पोषः पोषणं तस्य दातात्वम्। "तत्पुरुषे कृति ब- डुलं" (पा० ६. ३.१४) इति षध्या अलुकू। "षध्याः पतिपुत्रपृ- छ्ठपारपदपयस्पोषेषु" (पा० ८. ३.५३) इति सकारः । चः पाद- पूरणे। निधिदाता निधीनां नवानां दाता अन्नदोऽन्रस्य दाता। रै- क्षोहणो रक्षसां हन्ता। पचाद्यजन्तेन हनशब्देन षष्ठीसमास:। बल- गहनो व्याख्यातः । यद्वा वल्गन्ति ते वलगा: पचादयच्छान्दसो डकार:। वल्गा इत्यर्थः । तेषां हनो हन्ता। वो युष्माकम्। पञ्चवि- शेषणोक्तफलदो मतोऽभिमतो ज्ञात इत्यर्थः । इुंशब्द: कवचवाची तद्योगे चतुर्थी। वक्रतुण्डोऽस्माकं कवचमित्यर्थः। अथर्वश्तुर्थ- पाद:। अथर्वशब्दोSकारान्तोऽप्यस्ति। द्विरुकिर्निश्चयार्था। इति- शब्द: समात्यर्थः।।७॥

इति पूर्वतापनीये प्रथमोपनिषद्दीपिका ॥

१. For this and वलगहन see Vajasaneyi-saihita V. 25 and the commentary.

द्वितीयोपनिषत्।

स होवाच प्रजापतिरभिवै वेदा इदं सर्वै विश्वानि भूतानि विराद् स्वराद् सम्राट् तत्साम्नः प्रथमं पाद जानीयात। ऋग्यजु:सामाथर्वरूपः सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषस्तासान्न्नो द्वितीयं पाद जानीयात। य ओषधीनां प्रंभवति तारापतिः सोमस्तत्साम्न्नस्तृतीयं पादं जानीयात। यो ब्रह्मा तत्साम्नश्नतुर्थ पादं जानी- यात्। यो हरिस्तत्साम्नः पश्चमं पा्द जानीयात्। यः शिवः स परं ब्रह्म तत्साम्न्नोन्त्यं पाद जानीयात। यो जानीते सोऽमृतलं च गच्छति परं ब्र्ैव भवति। त- स्मादिदमानुष्टुभं साम यत्रक्कचिन्नाचष्टे। यदि दातुमपे- क्षते पुत्राय शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्याय वेति ॥ १॥ तस्य हि षडङ्गानि भवन्ति। ॐ हृदयाय नमः शि- घट्सु पदेष्वक्ेषु देवता आह स होवाचेति । अभन्याद्यो वि- शिष्टाः क्रमेणाङ्गदेवता इत्यर्थः । विराडादिग्रहणं राजोऽप्युपलक्ष- णम्। राड्डिराट् स्वराट् सम्राट् पूर्वाद्याश्तस्त्रो दिश: । ऋगिति । वेदचतुष्टयरूपता सूर्यस्य सर्ववेदप्रसिद्धा। प्रभवति प्रभुर्भवति। यो हरि: स इत्युद्देश्य विभक्तिर्लिङ्गवत्पर्यायेण ेया। परं ब्रह्ौव भव- तीत्युपासनस्य मुक्ति:ः फलमित्यर्थः । आनुष्टुभं सामेत्युक्तेरनुष्टुप्स- म्बन्धि साम गानरूपं शार्दूल्यादिशास्रास्वस्तीति गम्यते। अनधि- कारिणे न देयमिस्याह यत्रक्चिदिति । दास्यति दद्यादित्यर्थः ॥१॥ इदानीं षडङ्रजातिमन्त्ानाह तस्य हीति। उक्तंच शारदाति- लके (४.३३,३४) 1. देव B. 2. प्रभविता B.

१२४ नारायणंकृतदीपिकासहिता

रसे स्वाहा शिखायै वषद् कवचाय हुं नेत्रत्रयाय वौष- डस्त्राय फडिति प्रथमं प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थ चतुर्थेन पश्चमं पश्चमेन षष्ठ षष्ठेन प्रत्य- क्षरमुभयतो माया लक्ष्मीश्च भवति। "माया वा एषा वैनायकी सर्वमिदं सृजति सर्वमिदं रक्षति सर्वमिद सं- हरति तस्मान्मायामेतां शक्तिं वेद स मृत्युं जयति स पाप्मानं तरति स महतीं त्रियमश्नुते सोडभिवादी षट्- कर्मसंसिद्धो भवत्यमृतत्वं च गच्छति। मीमांसन्ते ब्रह्म- वादिनो हृखवा वा दीर्घा वा सुता वेति। यदि हस्वा भवति सर्वपाप्मानं तरत्यमृंतत्वं च गच्छति। यदि दीर्घा भवति महतीं श्रियमामुयादमृतत्वं च गच्छति। यदि सुता भवति ज्ञानवान भवत्यमृतत्वं च गच्छति। तदेत- रषिणोक्त निदर्शनम। "हृदयाय नमःपूर्वे शिरसे वह्िवल्लभा। शिखायै वषडित्युक्कतं कवचाय हुमीरितम्। नेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्राय फडिति क्रमात्"।। इति प्रथमं प्रथमेनेति। प्रत्यक्षरमिति। ह रां शरीं ई यं शी ह स्यों थी ई षं थीं ई स्ं शीं ई दां थीं ई तां थीं ई चं श्रीं हद- याय नम इत्यादिप्रयोगः । एवं पञ्चसु। तत्र का मायेत्यत आह माया वा इति। वैनायकी विनायकसम्बन्धिनी विनायकाधीन- त्वात्। मायाविपुरुषाधीना हि माया। वेद यः स मृत्युं जयतीति यच्छव्दाध्याहारः। अभिवादी आभिमुख्येन वदनशीलः । षट्कर्म- संसिद्ध: घट्सु कर्मसु सम्यक् सिद्धः । षट्कर्माणि वश्याकर्षणस्त- म्भनमोहनोञ्चाटनमारणानि। मायाया इस्वादिभेदानां फलान्याह 1. Nrisimhapurvatapant 3.1. The word वैनायकी has been substituted for नारसिही.

वरदपूर्वतापनी २। १२५

स ई पाहि य ऋजीषी तरुद्रेः स श्रियं लक्ष्मीमौपलाम्बिकां गाम। षष्ठी च यामिन्द्रसेनेत्युत आ- हुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनिस्वरूपाम।। तामिहायुषे शरणं प्रपदये"। क्षीरोदार्णवशायिनं कल्पद्रुमाधःस्पितं वरद व्योमरू- पिणं प्रचण्डदण्डदोर्दण्डं वक्रनुण्डस्वरूपिणं पार्शाध :- स्पितकामधेनुं शिवोमातनयं विभुम। रुक्लाम्बरनिभाकार्शं रक्तवर्ण चतुर्भुजम। कपर्दिनं शिवं शान्तं भक्तानामभयप्रदम्।। यदि इस्वेति। गीतिवशात्पुतैवेति प्राप्ते इस्वदीर्घयो: फलाय विधिः। व्यञ्जनरहिताया मायाया: स्वरूपं मन्त्रेण दर्शयति तदेतदिति। ऋ- जीषी ऋजीषं गोमयं तदिन्धनत्वेन यस्यास्ति ऋजीषी वहिः । तथा तरून्दग्धुं द्रवति तरुद्रः । स त्वं ई लक्ष्मी पाहि रक्ष। "धनमि- च्छेुताशनादि"ति स्मृतेः। अः कृष्ण आः स्वयम्भूरिः काम ईःथ्री- रुरीश्वर इति निघण्टुः। तरुत्र इति पाठे तरूंलायते स्वाधिष्ठान- त्वेनेत्यगनिरेव। लक्ष्म्याः सप्त भेदानाह श्रियमित्यादि। श्रीर्हरिप्रिया लक्ष्मीर्वरदशक्तिरौपला उत्पलवासिनी अम्बिका पार्वती गौः काम- धेमुः सरस्वती षष्ठी स्कन्दशक्तिः। इन्द्रसेना नामेन्द्राणी। विद्या ब्रह्मशक्तिर्ब्रह्म वेदस्तस्या योनिरुत्पत्तिस्थानम्। एताः शक्तीः शिरसि देवमभिषिञ्चन्तीर्घ्यायेत्। इष्टदेवतां स्तौति क्षीरोदेति। अनेन वि- षण्वंशताप्युक्ता। त्रिगुणत्वाञ्च त्रितयांशता युक्ता। व्योमरूपिणं स्वच्छदेहम्। प्रचण्डो यो दण्डस्तव्द्दोईण्डा यस्य आजानुबाडुमि- त्यर्थः । पार्श्वे विनयेनाधो निम्नभागे स्थिता कामधेनुर्यस्य तम्। शिवस्योमायाश्च तनयं पुत्रम्। रुक्माम्बरनिभाकाशं सौवर्णवससमा- 1. °%: AB.

१२६ नारायणकृतदीपिकासहिता

उन्नतम्रपदाङुष्ठं गूढगुल्फं सपार्णिणकम। पीनजंघं गूढजानुं स्यूलोरं प्रोन्नमत्कटिम॥। निम्ननामिं कम्बुकण्ठं लम्बोष्ठ लम्बनासिकम। सिद्धिबुद्धयुभयास्निष्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥। इति संसर्ग: ।। २ ।। अथ छन्दोदैवतम। अनुष्टुप्छन्दो भवति द्वात्रिंशद- क्षरानुष्टुब् भवति। अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा स- र्वमुपसंहतम। शिवोमायुतः परमात्मा वरदो देवता। ते होचु: कर्थ शिवोमायुत इति। स होवाच भृगुपुत्रः प्रकृतिपुरुषमयो हि स धनद इति प्रकृतिर्माया पुरुषः शिव इति। सोडयं विश्वात्मा देवतेति। तदेतन्िदर्शनम।

नवर्णम्। प्रपदं पादोपरिभागः। सपाष्णिकं विपुलमांसलपार्ष्यिम्। पा्ष्णः पादपश्चान्भागः । प्रशंसायां बडुव्रीदिः। जानु पादमध्योन्न- तप्रदेशः। प्रोन्नमन्ती उन्नता कटिर्यस्य तम्। निम्ना गम्भीरा नाभि- र्यस्य तम्। कम्बुकण्ठं कम्बुवत्कण्ठो यस्य तम्। नासिका शुण्डा। सिद्धिबुद्धी भार्ये। इति संसर्ग: सम्यग्मन्त्ोद्धार: ॥। २ ॥ अथ छन्दोदैवतमिति। ऋषिः स भृगुपुत्र एवं कृत्वा सिद्धः। अनुष्टुत्त्वे हेतुमाह द्ात्रिशदिति । शिवश्चोमा या पार्वती च ताभ्यां युतः सहितः शिवशक्यात्मक इत्यर्थः । धनदो धनस्य दाता प्रक- तिपुरुषरूपः परमात्मा वरद इत्यत्र मन्त्रसम्मतिमाह तदेतदिति । इन्द्र आत्मा वरद:। इदि परमैश्व्ये। स एव मायाभिः स्वशक्तिमिः पुरुहृतः शक्तः सन् ईडे तुष्टुवे यजमानैः स्तुतः । स एव शर्वः। सोडजः स एवाजो ब्रह्मापि विष्णुर्नारायण: सन् शेते क्षीराब्धौ। मायया गुहायां न्यस्तं स्वयंक्षित्ं विश्वं भुवनं स एवैको विजने वि-

वरदपूर्वतापनी २। १२७

इन्द्रो मायाभि: पुरुहूत ईडे शर्वो विश्वं मायया स्विद्दधार। सोऽजः शेते मायया ख्विङ्गुहायां विश्वं न्यस्तं विष्णुरेको विजज्ञे।। तदेतन्माया हंसमयी देवानाम। सर्वेषां वा एतद्जूतानामाकाश: परायणम। सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीव- न्त्याकार्शं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात्। तदेतन्निदर्शनम। हंस: शुचिषद्टसुरन्तरिक्षस- द्वोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत।

गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति॥३॥

जातवान् जानाति। सिद्धमर्थमाह तदेतन्माया हंसमयीति। तदेत- त्सिद्धं किं माया हंसमयी हंसविदर्मिता देवानां शक्रादीनां स्वरूपं गणपतिरूपं सर्वदेवरूपेण विसृतमित्यर्थः । हंस: परमात्मा। इदा- नीमेतन्मन्त्रं प्रतिपाद् देवताबीजं वकुं बीजस्वरूपं तावदाह सर्वेषां वा इत्यादि। आकाशो ब्रह्म तत्परायणं परमयनम्। आकाशबीजं हंशब्दस्तं शिव इति विद्याज्ानीयात्। अत्र मन्त्रमाह तदिति। अ- ष्ादशभि: पदैरेक एवात्मा स्तूयते। वसुर्वसन्ति सर्वेऽस्मिश्निति। दु- रोणसट्रोणकलशे सीदति। अज्ञा अप्सु जायते। "विड्डनोरुनासि- कस्यात्" (पा० ६. ४. ४१)॥ ३ ॥

1. Cf. Rigveda 6. 47. 18. 2. Cf. last part of Nrisimha- púrvatâpant 3. 1.

१२४ नारायणकृतदीपिकासहिता

अथाधिष्ठानम । मध्ये बिन्दु त्रिकोणं तदनु ऋतु- गणं वसुदलं शादशारं षोडशकर्णिकेति। मध्ये बीजा- न्मकं देवं यजेत। वामदक्षिणे सिडधिर्बुद्धिः। अग्रे काम- दुघा षट्कोणे सुमुखादय: षद्टिनायका: । वसुदले

अथाधिष्ठानमिति। देवताधिष्ठानमाधार: पीठं कथ्यत इत्यर्थः । मध्ये बिन्दुं नभोमण्डलं लिखित्वा तटुपरि त्रिकोणं तटुपरि षट्- कोणं लिखित्वा ततोऽष्टदलं पभम तटुपरि द्वादशदलं ततः षोडश- दलं लिखेत्। षोडशकर्णिकेति षोडशदलस्य कर्णिका कर्चव्येत्युत्तर- पदलोपी समासः। एवं पीठमुक्त्वा तत्र पूजास्थानान्याह मध्य इति। बीजात्मकं पूर्वोक्तहंबीजरूपम् । प्रसिद्धं गणपतेर्बीजं (शारदाति- लकं १३.२)। "पञ्चान्तकं शशिघरं बीजं गणपतेर्विदुरि"ति। पञ्चान्तको गकारः । शशी बिन्दुः । तत्र मण्डूकाद्यात्मान्तं पीठपूजा नेसिंह उक्त्ता द्रष्टव्या। पीठमन्त्र: पीठशक्तयख्ैकाक्षरगणपतिपट- लोका द्रष्टव्याः। तदथा (शारदातिलकं १३.७,८)। "तीव्रादिशक्तिभिर्युक्कते पीठे विम्नेश्वरं यजेत्। तीव्राख्या ज्वलिनी नन्दा भोगदा कामरूपिणी। उप्रा तेजस्वती सत्या नवमी विघ्ननाशिनी" ॥I इति शक्कयः । सर्वशक्तिकमलासनाय नम इति पीठमन्त्रः । तडुक (शारदा० १३.८,९)। "सर्वादिशक्तिकमलासनाय हृदयावधिः । पीठमन्त्रोSयमेतेन प्रद्धादासनं विभोरि"ति॥ मूर्चति बीजेन कल्पयेत्। देवस्य वामे सिद्धि यजेद्दक्षिणे बुद्धि ति- कोणाग्रे कामदुघां षट्कोणे सुमुखादीन् षड्िनायकान् यजेत्। त- धथा (शारदा० १३.४९-५४)। ₹. See Notes.

वरदपूर्वतापनी २। १२९

"आमोदं सिद्धिसहितमप्रकोणे समर्चयेव्। समृख्यायुतमम्यर्च्य प्रमोदं वह्विकोणतः ।। सुमुसं कान्तिसंयुक्तमीशकोणे समर्चयेत्। युर्मुखं मदनावत्या यजेद्रणकोणके।। 1

विम्नं मद्द्रवायुक्तं कोणे नैशाचरे यजेव्। वायव्ये विघ्नकर्ततारं द्राविण्या सहितं यजेत्।

विघ्नास्तत्प्रमदा: सर्वा मदाघूर्णितलोचना:। एकहस्तधृताम्भोजा इतरालिङ्गितप्रियाः ॥ षट्कोणपार्श्वयो: पूज्यौ शङ्ग्पभनिधी क्रमात्। निजप्रियाभ्यां सहितौ पूर्वोदीरितलक्षणावि"ति॥ अष्टदले वक्रतुण्डादीनष्टौ । वक्रतुण्डादयो यथा (शारदा० १३. १२-१४)। "पत्रमध्येषु विधिवद्वक्रतुण्डादिकान् यजेत्।. वक्रतुण्डमेकदंड्टूं महोदरगजाननौ ।। लम्बोदराव्यं विकटं विघ्नराजमनन्तरम्। धूघ्रवर्णे. .... " ।। इंति । वक्रतुण्डाद्यावरणानन्तरं ब्राह्मयाद्यावरणमपि बोद्धव्यम्। तदुकं (शारदा० १३.१४)। " ........ द्लाप्रेषु ब्राह्याद्या: पूजयेत्ततः" । इति। "ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी स्मृता। वाराह्यनन्तरेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमी मता। अष्टमी स्यान्महालक्ष्मीः प्रोक्ता: स्युर्विश्वमातरः"॥ तासां ध्यानानि यथा। "दण्डं कमण्डलुं पश्चादक्षसूत्रं तथाभयम्। बिभ्रती कनकछाया ब्राह्मी कृष्णाजिनोज्ज्वला ।I 8. The fragment of MS. No. 233 of 1882-83 (P) ends here. १७

१३० नारायणकृतदीपिकासहिता वकतुण्डाद्यष्टविनायकाः। बादशारे बटुको वामनो में- दाशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा शिव: स्कन्दो नन्दी। तह्ाग्ेऽणिमादिसिड्डयः। षोडशारे दि- क्पाला: सायुधा इति ॥४ ॥ शूलं परश्वधं शुद्रदुन्दुमि नृकरोटिकाम्। वहम्ती हिमसङ्काशा ध्येया माहेश्वरी शुभा।। अक्कशं दण्डखट्टानौ पाशं च दधती करै।। ध्येया बन्धूकसङ्काशा कौमारी कामदायिनी॥ चक्रं घण्टां कपालं थ शङं च दधती करैः। तमालश्यामला ध्येया वैष्णवी विभ्रमोजज्वला ॥। मुसलं करवालं च खेटक दधती हलम्। करैश्धतुर्भिर्वाराही ध्येया कालघनछविः । अक्कुशं तोमरं विघयुत्कलशौ बिम्रती करैः। इन्द्रनीलनिभेन्द्राणी ध्येया सर्वसमृद्धिदा॥ शूलं कपालं नृशिर:केपालं दधती करैः। मुण्डस्रग्मण्डिता ध्येया चामुण्डा रक्तविभ्रहा॥ अक्षजं बीजं पूरं च कपालं पङ्कजं करैः। वहन्ती हेमसङ्काशा महालक्ष्मी: समीरिता" इति। बटुकादयो मूले पठिता:। द्वादरादले बटुकादीन पोडशारेऽष्टमह्ा- सिद्धीरष्टदिकपालांज सायुधान्यजेत्। अष्टमहासिद्धयो यथा। "अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा। ईशित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं हृदयक्षता" ॥। इति। लोकपाला यथा। "इन्द्रमनि यमं रक्षो वरुणं पवनं विघुम्। ईशानं पन्नगाधीशमधऊर्ध्वे पितामहम्" ॥ इति। 1. मदाशको महोदर: B. १. पातार्ल B.

वरदपूर्वतापनी २। १३१

अथ पसार:। य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि। लक्षं जुडुयादपूपानां तत्क्षणाद्नदो भवेत।। सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुलदभावनन्यधीः। तावजुह्नत्पृथुकान्हि साक्षाह्वैश्रवणो भवेत्।। उच्चाटयेद्विभीतैश्च मारयेद्विषवृक्षजैः। वश्याय पङ्कजैर्विष्वान्धनार्थी मोदकैर्टुनेन॥। एवं ज्ञाला कृतकर्मा भवति कृतकर्मा भवतीति ॥५ ॥ इति वरदपूर्वतापनीये द्वितीयोपनिषत्समान्ना ।२॥

तदायुधानि यथा। "वज्रं श्क्ति दण्डमर्सि पाशमङ्कुशकं गदाम्। शूलं चक्रं पभ्ममेषामायुधानि क्रमाद्विदुः"॥ इति ॥४॥ अथ प्रसारप्रयोग उच्यत इति शेषः । तमेवाह य पतेनेति। उ- अयोः शुक्ककृष्णयोः। अपूपानां पिष्टमयानाम्। पृथुकान् भ्रष्टवीहि- तण्डुलान्। विभीतकैर्विभीतकफलैः । विषवृक्षजैः कारस्करसम्भूतैः। पङ्कजैः कमलैः। कृतकर्मा साधितकार्यः। द्विरुक्तिः समाप्यर्था॥ ५॥ इति पूर्वतापनीये द्वितीयोपनिषड्दीपिका॥

1. See Notes.

तृतीयोपनिषत्।

अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिति। मूले शून्यं विजानीयात। शून्यं वे परं ब्रह्म तत्र सतारं समायं साम न्यसेस्तरेखं भवति त्रयो हीमे लोकास्त्रयो हीमे वेदाः। ऋग्वै भूः सा माया भवति। यजुर्वै भुवः स शिवो भवति। साम वै सवः स हिरण्यगर्भो भवति। षट्कोणं भवति षट्टीमे लोका: षड्टा ऋतवो भवन्ति। तत्र तारमायारमामारविश्वेशधरणीक्रमान्यसेत। अ- ष्टपत्रं भवत्यष्टाक्षरा गायत्री भवति ब्रह्मगायत्रीं न्यसेत। द्वादशपत्रं भवति द्वादशादित्या भवन्ति ते खरा भ- वन्ति। खरान ज्ञालादित्यलोकमश्ुते। षोडशपत्रं भ -.. वति षोडशकलो वै पुरुषो वर्णों ह वै पुरुषः स लोका- धिष्ठितो भवत्यनुष्टुब् वै पुरुषः ॥ १ ॥ तन्त्रं विजिज्ञासितव्यं शातुमेष्टव्यं भवन्भिर्मत्त इति भृगुपुत्रवचः। तन्त्रं धारणायन्त्रम्। मूले आदौ। शून्यमाकाशमण्डलम्। सतारं सप्रणवम्। समायं मायाबीजसहितम् । सामानुष्टुब् मन्त्रराजम् । न्यसेल्विखेत्। ततस्त्रिरेखं त्रिकोणं भवति। तत्र व्याहतित्रयं लिखे- दित्याह त्रयो हीम इति। ततः षट्कोणं तस्य त्रैलोक्यरूपतामाह षड्ढीम इति। सप्तपातालानां भूलोकेऽन्तरिक्षस्य च स्वलोकेऽन्त- र्भावात्। तत्र तारादिषड्बीजानि लिखेत्। ततोऽष्टदलेSष्टाक्षरा पा- दशः। तत्र त्रिशो ब्रह्मगायत्रीवणाल्लिखेत्। सा यथा। "तत्पुरुषाय विभहे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्ती प्रचोदयादि"ति (महाना- रायणोप० ३.४)। ब्रह्मा वरदः । ततो द्वादशदलम्। तत्र नपुंस- कवर्जे द्वादशस्वराँल्लिखेत्। ऋ ऋ ल ल. नपुंसकम्। ततः षोडशं-

वरदपूर्वतापनी ३। १३३ स होवाच भृगुपुत्र एतमानुष्टुभं मन्नराजं साङ्क स- प्रसृतिकं समा्यं साधिष्ठानं सतन्त्रं यो जानाति स भू- तिमान भवति सोऽमृतलं च गच्छति सोऽमृतलं च ग- च्छतीति ॥ २ ॥ इति वरदपूर्वतापनीये तृतीयोपनिषत्समान्ना ॥३॥ इत्यथर्ववेदे गणपतिपूर्वतापनीयोपनिषत्समान्ना॥५१ ॥

दलम्। तत्र कादिसान्तान् वर्णान्दिशो लिखेत्। पुरुषस्य षोडश- कला दशेन्द्रियाणि पञ्च प्राणा मनश्। वर्णोऽक्षरं कादि तन्मयत्वा- त्पुरुषो वर्णः । लेखनप्रकार: स्पष्टः। द्वार्त्रिशदेव व्यञ्ञनानि किमिति लिख्यन्तेऽत आह अनुष्टुव्वा इति ॥१॥ उक्तमर्थमुपसंहरति स होवाच भृगुपुत्र इति। सानं उक्तषडङ्- सहितम्। सप्रसृतिकं प्रसृतिः प्रसारः प्रयोगस्तत्सहितम्। समायं माया पूर्वोक्ता तत्सहितम्। साघिष्ठानं अधिष्ठानं पीठं तत्सहितम्। सतन्त्रं तन्त्रं धारणयन्त्रं तत्सहितम् । उपलक्षणमेतत्। ससर्गे स- छन्दोदैवतमित्यपि द्रष्टव्यम् । संसर्गो मन्त्रोद्धारादिर्ध्यानान्तः । एवं- विधं मन्त्रराजं यो जानाति वेद उपास्ते स भूतिमान् समृद्धिमान् जीवन् भवति। अमृतत्वं च गच्छति देहान्त इति शेष:। गानं नृसिंहानुष्टुबुक्तमार्गेण द्रष्टव्यम्। द्विरुक्तिरुपनिषत्समात्यर्था।।२। नारायणेन रचिता श्रुतिमात्रोपजीविना। अस्पष्टपदवाक्यानामाद्या वरद्दीपिका।।

इत्यथर्वशिरसि वरदपूर्वतापनीयोपनिषद्दीपिका समाप्ता।।

वरदोत्तरतापनीयोपनिषत्।

157

वरदोत्तरतापनी।

ॐ । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मेदं सर्वम। तस्योपव्या- ख्यानम। सर्व भूतं भव्यं भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव। एतच्चान्यच् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव। सर्व ह्ेत- दणेशोऽयमात्मा ब्रहमेति। सोऽयमात्मा चतुष्पात्। जा- गरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ाङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्यू- लभुग्वैश्वानर: प्रथम: पाद: । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञ: स- शाङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविवित्तभुक्तैजसो द्वितीयः पाद:। यत्र सुप्नो न कश्चन कामं कामयते न कश्चन स्वन्नं पश्यति ता्सुषुप्तम। सुषुप्निस्थान एकीभूतः प्रज्ञा- नघन एवानन्दभुक चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पाद: । एष सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनि: सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम। नान्तःप्रज्ञं ने बहिःम्रज्ञं नो- भयतःप्रज्ञं न प्रज्ञं नाप्रज्ञं ने प्रज्ञानघनमदष्ठमव्यवहा-

प्रप्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स गणेश आत्मा विज्ञेयः । सदोज्ज्वलो विद्यातत्कार्यहीन: सवात्मबन्धर- हितः सर्वदोषरहित आनन्दरूपः सर्वाधिष्ठानः सन्मात्रो निरस्ताविद्यातमोमोहमेवेति सम्भाव्याहमों तासत्परं व्रह्म विप्नराजश्चिदात्मकः सोऽहमों तष्विनायकं परं ज्यो- ती रसोऽहमित्यात्मानमादाय मनसा ब्रह्मणैकीकुर्यात। 1. न not in MS. १८

१३७ वरदोत्तरतापनी १। विनायकोऽहमित्येततलवतः प्रवदन्ति ये। न ते संसारिणो नूनं प्रमोदो वै न संशयः ॥ इत्युपनिषत। य एवं वेद स मुख्यो भवतीति याज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति। एतदेव परं ध्यानमेतदेव परं तपः। विनायकस्य यज्ज्ञानं पूजनं भवमोचनम ॥ अशमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च। एकस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम॥। इति गणेशोत्तरतांपन्या प्रथमोपनिषत्।।

द्वितीयोपनिषत्।

ॐ। स विष्णुः स शिवः स ब्रझ्मा सेन्द्र: सेन्दुः स सूर्य: स वायु: सोडभि: स ब्रह्मायमात्मने सर्वदेवाय आ- त्मने भूताय आत्मन इति मन्यन्ते। ओं सोऽहं ओं सोऽहं ओं सोऽहमिति। ओं ब्रह्मन ओं ब्रह्मन ओं ब्रह्म- न्रिति। ओं शिवं ओं शिर्वं ओं शिवमिति। तं गणेशं तं गणेशं तं गणेशमिदं श्रेष्ठम। ओं गणानां ला गण- पतिः। सम्रियाणां ता मियपतिः । सनिधीनां ला नि- धिपतिः। ओं तत्पुरुषाय विद्यहे वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्तिः प्रचोदयात। ओं तज्गणेशः । ओसद्गणेशः । ओं परं गणेशः। ओं ब्रह्म गणेशः। गणनाकारो नादः। एतास्वो नादः। सर्वाकारो नादः। एतदाकारो नादः। महावाद:। स गणेशो महान् भवति। सोऽणुर्भवति। स वन्धो भवति। स मुख्यो भवति। स पूज्यो भवति। रूपवान भवति। अरूपवान भवति। दवैतो भवति। अद्वैतो भवति। स्यावरस्वरूपवान भवति। जङ्गमखव- रूपवान भवति। सचेतननिचेतनो भवति। सर्व भ- वति। स गणेशोऽव्यक्तो योऽणुर्यः श्रेष्ठः स वै वेगव- त्रः। अहसवाहसाहख्श्न। अतिह खवातिहस्वातिह- स्वश्च। अस्थूलास्थूलास्यूलश्न । ओं न वायुर्नामिर्ना- काशो नाप: पृथिवी न च। न हश्यं न हरश्यं न ह- श्यम्। न शीतं नोषणं न वर्ष च। न पीतं न पीतं न पीतम। न श्वेतं न श्वेतं न श्वेतम। न रक्तं न रक्तं न

१४० वरदोत्तरतापनी २। रक्म्। न कृष्णं न कृष्णं न कृष्णम्। न रूपं न नाम न गुणम। न प्राप्यं गणेशं मन्यन्ते। स शुद्धः स शुद्धः स शुद्धो गणेशः । स ब्रह्म स ब्रह्म स ब्रह्म गणेशः। स शिव: स शिवः स शिवो गणेशः । इन्द्रो गणेशो विष्णुर्गणेश: सूर्यो गणेश एतासर्व गणेशः । स निर्गुण: स निरहङ्कार: स निर्विकल्प: स निरीहः स निराकार आनन्दरूपस्तेजोरूपमनिर्वाच्यमप्रमेय: पुरातनो गणेशो निगद्यते। स आद्यः सोऽक्षरः सोऽनन्तः सोऽव्ययो म- हान्पुरुषः । तच्छुद्धं तच्छवलं ततः प्रकृतिमहत्तत्वानि . जायने। ततश्चाहङ्कारादिपश्चतन्मात्राणि जायन्ते। ततः पृथ्व्यप्रेजोवारवाकाशपञ्चमहन्जूतानि जायन्ते। पृथिव्या ओषधय ओषधीभ्योऽन्नमनाद्रेतस्ततः पुरुषस्ततः सर्व ततः सर्व ततः सर्वे जगत। सर्वाणि भूतानि ज़ायन्ते। देवा नु जायन्ते। ततश्च जीवन्ति। देवा नु जीवनति। यज्ञा नु जीवन्ति। सर्व जीवति। स गणेश आत्मा वि- जेयः। इत्युपनिषत। य एवं वेद स मुख्यो भवतीति या- ज्ञवल्क्य इति याज्ञवल्क्य इति। इति गणेशोत्तरतापन्यां द्वितीयोपनिषत् ॥

तृतीयोपनिषत्।

ॐ। गणेशो वै ब्रह्म तव्विद्यात्। यदिदं किञ्च सर्वे भूरतं भव्यं जायमानं च तत्सर्वमित्याचक्षते। अस्माननातः परं किञ्चित। यो वै वेद स वेद ब्रह्म ब्रल्मैवोपाप्नोति। तत्सर्वमित्याचक्षते। ब्रह्मविष्ण्वादिगणानामीशभूतमि- त्याह तङ्गणेश इति। तत्परमित्याह यमेते नान्नुवन्ति पृ- थिवी सुवर्चा युवतिः सजोषा: (?)। यद्वै वाङ् नाक्रा- मति मनसा सह नाभिन पृथ्वी न तेजों न वायुर्न व्योम न जलमित्याह। नेन्द्रियं न शरीरं न नाम न रूपम। न शुछ्कं न रक्तं न पीतं न कृष्णमिति। न जा- ग्रन्न स्वन्नो न सुषुप्निर्न वै तुरीया। तच्छ्रुद्वमप्राप्यम- प्राप्यं च। अज्ञेयं चाज्ञेयं च। विकल्पासहिष्णु तत्सश- किकं गजवकं गजाकारं जगदेवावरुन्धे। दिवमनन्त- शीर्षैर्दिशमनन्तकरै्व्योमानन्तजठरैर्महीमनन्तपादैः ख- तेजसा बाह्यान्तरीयान्व्याप्य तिष्ठतीत्याह। तद्वै परं ब्रह्म गणेश इत्यात्मानं मन्यन्ते। तद्वै सर्वतः पश्यति स्म न किञ्चिद्ददर्श। ततो वै सोऽहमभूत। नैकाकिता युक्तेति गुणानिर्ममे। नाभे रजः स वै ब्रह्मा। मुखात्सत्ं स वै विष्णुः । नयनात्तम: स वै हरः। ब्रह्माणमुपदिशति स्म ब्रह्मन कुरु सृष्टिम। ब्रह्मोवाच नाहं वेध्यि। गणेश उवाच मद्देहे ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकय तथाविधामेव कुरु सृष्टिम। अथ ब्रह्मा जन्मद्वारेण ब्रह्माण्डान्तर्गतं विलोकयति स्म। समुद्रान सरितः पर्वतान वनानि

१४२ वरदोत्तरतापनी ३। महीं दिवं पातालं च नरान पशून्मृगानागान हयान गोव्जान सूर्याश्चन्द्रमसो नक्षत्राण्यमीन वायून्दिशस्ततो वै सृष्टिमचीकरत। ततश्चात्मानमिति मन्यते स्म। न वै मतः परं किञ्चिदहमेव सर्वस्येश इति यावव्वदति ता- वत्कूरा अजायेरन। महद्देहा जिह्नया भुवं लिहाना दं- ट्राव्याप्राकाशा महच्छव्दा ब्रह्माणं हन्तुमुद्युकाः। ता- न्हष्ट्ाबिभ्यत्तासस्मार। ततश्चाग्रे कोटिसूर्यप्रतीकाशमान- न्दरूपं गजवकरं विलोकयति स्म। तुष्ठावाथ गणेश्वरम। वं निर्माता क्ष्माभृतां सरितां सागराणां स्थावराणां ज- ङ्गमानां च। वतः परतरं किश्चिनैवास्ति जगतः प्रभो। कर्ता सर्वस्य विश्वस्य पाता संहारकारकः । भवानिदं जगत्सर्वे व्याप्यैव परितिष्ठति।। इति स्तुला ब्रह्माणं तदुवाच ब्रह्मंस्तपसव तपसेत्युक्कान्त- र्हिते तस्मिन ब्रह्मा तपश्चचार । कियत्स्वतीतेष्वनेहःसु तपसि स्थिते ब्रह्मणि पुरो भूलोवाच। म्रसन्नोऽहं प्रस- नोऽहं वरान वरय। त्रुलैवं वंचोन्मील्य नयने याव- त्पुरः पश्यति तावद्रणेशं ददर्श। स्तौति स्म। ववं ब्रझ्मा व्वं विष्णुस्तं हरस्तवं प्रजापतिस्तमिन्द्रस्वं सूर्यस्वं सोमस्ं गणेशः । तया व्यापं चराचरं लहते न हि किश्चन। ततश्च गणेश उवाच। 1. So MS.

वरदोत्तरतापनी ३। १४३ वं चाहं च न वै भिननौ कुरु सृषटि प्रजापते। शत्तिं गृहाण मदतां जगासर्जनकर्मणि॥ ततो वै गृहीतायां शस्ता ब्रह्मण: सृष्टिरजायत। ब्रा- झणो वै मुखाज्ज्ञे बाह्ो: क्षत्रमूर्वोवैश्यः पन्दां शूद्र- श्चक्षुषो वे सूर्यो मनसश्नन्द्रमा अभनिर्वै मुखाल्म्ाणाद्वायु- र्नाभेव्योंम शीष्णों दयौः पन्दां भूमिर्दिशः श्रोत्रात। तथा लोकानकल्पयन्निति। ततो वै सत्तमुवाच ं वै विष्णुः पाहि पाहि जगत्सर्वम। विष्णुरुवाच न मे शक्तिः। सोवाच गृहाणेमां विद्याम। ततो वै सत्ं तामादाय जगत्पाति स्म। हरमुवाच कुरु हर संहारम। जगद्वरणाद्वरो भव। हरश्चात्मानमित्यवैति स्म न. वै मत्परं किञ्चिष्विश्वस्यादिरहं हर इति गर्वे दधौ यावता- वद्यापं व्योम गजवक्रैर्महच्छब्दैर्हरं हर्तुमुद्युकैः। हरो वै विलोक्य रुदति स्म। रोदनाद्गुद्रसंज्ञः । ततस्तं पुरुषं स्मृला तुष्टाव लं ब्रह्मा लं कर्त्ता लं प्रधानं लं लोकान सृजसि रक्षसि हरसि। विश्वाधारस्मनाधारोऽनाधेयो निर्देश्योऽम्रत्क्यों व्याप्येदं सर्व तिष्ठसीति स्तवनाष्ि- नायकं ददर्श। ततश्च तं ननाम । गणेश उवाच कुरु हर हरणम। तड्टै संहर्त्ताभूद्ुद्रः। य एवं वेद स गणेशो भवति। इत्युपनिषत्। इति गणेशोत्तरतापन्यां तृतीयोपनिषत्।

1. So MS.

चतुर्थोपनिषत्।

ॐ गणेशो वै सदजायत तह्ै परं ब्रह्म। तष्विदाप्नोति परम। तदेषाभ्युक्ता यदनादिभूतं यदनन्तरूपं यष्टिज्ञा- नरूपं यद्देवाः सर्वे ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते न वै कार्य करणं न तत्समश्चाधिकश्च हश्यः। सूर्योऽस्मान्गीत उदेति। वा- तोऽस्मान्जीत: पवते। अभिर्वै भीतस्तिष्ठति। तच्चित्खव- रूपं निर्विकारमद्ठैतं च। तन्मायाशबलमजनीत्याह। इनेन यंथा तमः। ततश्चोमिति ध्वनिरभूत। स वै गजा- कारः। अनिर्वचनीया सैव माया जगह्ीजमित्याह। सैव प्रकृतिरिति गणेश इति प्रधानमिति च मायाशब- लमिति च । एतस्माष्टै महत्तत्वमजायत। ततः कराग्रे- णाहङ्कारं सृष्टवान् । स वै त्रिविध: सात्विको राजस- स्तामसश्चेति। सात्तविकी ज्ञानशक्तिः । राजसी क्रिया- शक्तिः। तामसी द्रव्यशक्तिः । तामस्या: पञ्चतन्मात्रा अजायन्त पञ्चभूतान्यजायन्त। राजस्या: पञ्चज्ञानेन्द्रि- याणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च वायवश्चाजायन्त। सा- चिक्या दिशो वायुः सूर्यो वरुणोऽश्विनाविति ज्ञानेन्द्रि- यदेवता अभिरिन्द्रो विष्णुः प्रजापतिर्मित्र इति कर्मेन्द्रि- यदेवताः। इदमादिपुरुषरूपम । परमात्मनः सूक्ष्मश- रीरमिदमेवोच्यते। अथ द्वितीयम। पश्चतन्मात्रा: प- श्चसूक्ष्मभूतान्युपादाय पञ्चीकरणे कृते पञ्चमहाभूतान्य- जायन्त। अवशिष्टानां पञ्चपञ्चाशानां कल्पारम्भसमये भूतविभागे चैतन्यम्रवेशादहमित्यभिमान: । तस्मादा-

वरदोत्तरतापनी ४। १४५ दिगणेशो भवानुच्यते। ततो वै भूतेभ्यञ्चतुर्दश लोका अजायेरन। तदन्तर्गतजीवराशय: स्यूलशरीरैः सह वि- राडित्युच्यते। इति द्वितीयम। राजसो ब्रह्मा साच्िविको विष्णुस्तामसो वै हरः। त्रयं मिलिला परस्परमुवाच अ- हमेव सर्वस्येश इति। ततो वै परस्परमसहमानाश्चोर्ध्व जग्मुः। तत्र न किश्चिद्दद्शुः। ततश्चाधःप्रदेशे दशदिक्षु भ्रमन्तो न किञ्चित्पश्यन्ति स्म। ततो वै ध्यानस्थिता अभूवन। ततश्च हद्देशे महान्तं पुरुषं गजवक्रमसंख्य- शीर्षमसंख्यपादमनन्तकरं तेजसा व्याप्ताखिललोकं ब्र- समूर्धानं दिकश्रवणं ब्रह्माण्डगण्डं चिद्योमतालुकं सत्य- जननं च जगदुत्पत्त्यपायोन्मेषनिमेषं सोमार्कामिनेत्रं पर्वतेशरदं पुण्यापुण्योष्ठं ग्रहोडुदशनं भारतीजिह्वं शक्रम्राणं कुलगोत्रांसं सोमेनर्कण्टं हरशिरोरुहं स- रिन्नदभुजमुरगाङ्गुलिकमृक्षनखं श्रीहत्कमाकाशनाभिकं सागरोदरं महीकटिदेशं सृष्टिलिङ्गकं पर्वतेशोरुं दस्र- जानुकं जठरान्तःस्थितयक्षगन्धर्वरक्ष:किन्नरमानुषं पा- तालजंघकं मुनिचरणं कालाङ्कुष्ठकं तारकाजाललाङ्गुलं हष्ट्रा स्तुवन्ति स्म। यतो वा इमानि भूतानि जायन्तें यतोभिः पृथिव्यप्नेजो वायुर्यत्कराग्राङ्गह्विष्णुरुद्रा अ- जायन्त यतो वै समुद्राः सरितः पर्वताश्च यतो वै चरा- चरमिति स्तवनात्प्रसन्नो भूलोवाचाहं सर्वस्येशो मतः सर्वाणि भूतानि मत्तः सर्व चराचरं भवन्तो वै न म- 1. The MS. has पुण्यापुण्योष्ठमित्याह। 2. The reading of the MS. is oqu. I suggest the above. १९

१४६ वरदोत्तरतापनी ४। जिना गुणा मे वै न संशयः । गुणेशं मां हदि सश्चिनय राजस लं जगत्कुरु सात्विक तवं पालय तामस लं हरे- त्युक्कान्तर्हित: । स वै गणेशः सर्वात्मा विज्ञेय: सर्व- देवात्मा वै स एक: । य एवं वेद स गणेशो भवति। इ- न्युपनिषत। सह नाववतु॥ इति गणेशोत्तरतापन्यां चतुर्थोपनिषत्।

पञ्चमोपनिषत्।

ॐ। देवा ह वै रुद्रमनुवन कथमेतस्योपासनम। स होवाच रुद्रो गणको निचृज्ायत्री श्रीगणपतेरेनं मन्न्रराजमन्योन्याभावाह्मणवस्वरूपस्यास्य परमात्मनो उङ्गानि जानीते स जानाति सोऽमृतलं च गच्छति। योऽधीते स सर्व तरति। य एनं मन्त्रराजं गणपते: स- र्वदं नित्यं जपति सोडमिं स्तम्भयति स उदकं स्तम्भ- यति स वायुं स्तम्भयति स सूर्य स्तम्भयति स सर्वान्दे- वानत्स्तम्भयति स विषं स्तम्भयति स सर्वोपद्रवानतस्त- म्भयति। इत्युपनिषत। य एनं मन्नराजं नित्यमधीते स विघ्ानाकर्षयति देवान्यक्षान रोगान अ्रहान्मनुष्यान सर्वानाकर्षयति। स भूलोकं जयति स भुवलोकं जयति स खलोकं स महलोंकं स जनोलोकं स तपोलोकं स सत्यलोकं स सप्तलोकं स सर्वलोकं जयति। सोऽभिष्टो- मेन यजते सोऽत्यमिष्टोमेन स उक्थ्येन स षोडशीयेन स वाजपेयेन सोऽतिरात्रेण सोऽप्नोर्यामेण स सर्वैः कतु- भिर्यजते। य एनं मन्रराजं वैभ्नराजं नित्यमधीते स क- चोऽधीते स यजूंष्यधीते स सामान्यधीते सोऽयर्वणम- धीते सोऽङ्गिरसमधीते स शाखा अधीते स पुराणान्य- धीते स कल्पानधीते स गाथा अधीते स नाराशंसीर- धीते स प्रणवमधीते। य एनं मन्रराजं गाणेशं वेद स सर्वे वेद स सर्वे वेद । स वेदसमः स मुनिसमः स ना- गसमः स सूर्यसम: सोऽझिसम इति। उपनीतैकाधिक-

9४t वरदोत्तरतापनी ५। शर्तं गृहस्पैकाधिकशतं वानप्रस्पैकाधिकशतं रुद्रजापक- समम। यतीनामेकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापक- समम। रुद्रजापकैकाधिकशतमथर्वशिरःशिखाध्यापकै- काधिकशतं गाणेशतापिनीयोपनिषदध्यापकसमम। म- श्रराजजापकस्य यत्र रविसोमौ न तपतो यत्र वायुर्नक्ष- त्राणि न वाति भान्ति यत्राभिर्मृत्युर्न दहति प्रविशति यत्र मोहो न दुःखं सदानन्दं परानन्दं समं शाश्तं सदाशिवं परं ब्रह्मादिवन्दितं योगिध्येयं परमं पदं चिन्मात्रं ब्रह्मण- स्पतिमेकाक्षरमेवं परमात्मानं बाह्यान्ते लब्धांशं हदि स- मावेश्य किश्चिज्जावा ततो न जपो न माला नासनं न ध्यानावाहनादि। खयमवतीणों ह्ययमात्मा ब्रह्म सो- डहेमात्मा चतुष्पात्। बहिःप्रज्ञः 'प्रविविक्भुकैजसः।यत्र सुन्नो न कञ्चन कामं कामयते न कश्चन सन्नं पश्यति तासुषुप्तम। तत्रैकीभूत: प्रज्ञानघन एवानन्दभुंक चेतो- मुखः प्राजः। एष सर्वेश्वरः सर्वान्तर्यामी एष योनिः सर्वभूतानाम। न बहिःप्रज्ञं नान्तःप्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं नं प्रज्ञानघनमव्यपदेश्यमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचि- न््यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शिवमष्वैतमेवं चतु- ष्पादं ध्यायन स एवात्मा भवति। स आत्मा विज्ञेय: सदोज्ज्वलोऽविद्यातक्तार्यहीन: खवात्मबन्धरहितो व्वैतर- हितो निरस्ताविद्यातमो मोहाहङ्कारप्रधानमहमेव सर्व- मिति सम्भाव्य विप्नराजब्रह्मण्यमृते तेजोमये परंज्योति- 1. So MS. 2. There is clearly an omission here. 3. Not in MS.

वरदोत्तरतापनी ५। १४९ मये सदानन्दमये स्वम्रकाशे सदोदिते नित्ये शुद्धे मुक्ते ज्ञेश्वरे परे ब्रह्मणि रमते रमते रमते रमते। य एवं ग- णेशतापनीयोपनिषदं वेद स संसारं तरति घोरं तरति दुःखं तरति विभ्नांस्तरति महोपसर्ग तरति। आनन्दो भवति स नित्यो भवति स शुद्धो भवति स मुक्तो भवति स सम्रकाशो भवति स ईश्वरो भवति स मुख्यो भवति स वैश्वानरो भवति स तैजसो भवति स प्राज्ञो भवति स साक्षी भवति स एव भवति स सर्वो भवति स सर्वो भवतीति। इत्युपनिषत्। सह नाववतु॥ इति गणेशोत्तरतापन्यां पञ्चमोपनिषत्॥

षष्ठोपनिषत्।

ॐँ। अथोवाच भगवती गौरी ह वै रुद्रमेतस्य म- वरजस्यानुष्ठानविधि मे ब्रूहीति। स होवाच रुद्रो विधिं लब्धांशं गुरुदेवतयोरालभ्य मनसा पुष्प निवेद्योपकम्य

म्पाद्यात्र केचन समन्नर मूलवैदिककल्पैरुपक्रमं ग्रहणस- मर्पणनिवेदनानि बाहेऽन्यथेति महार्ध्य शंखं त्रिपाद्योर्ग- न्धादिना पूजितयो: स्याप्य पात्रासादनं दक्षिणोपक्रमेण पाद्यार्ष्याचमनमधुपर्कपुनराचमननिवेदनपात्राणि सं- स्यासु यथोपदिष्ट चतुर्थ्यों: पर्वणि संस्यासु यथाविधि स्था- प्य निवेदने प्रक्षालनमेव ततोऽर्वाक् पञ्चामृतपात्राणि रि- कं च मूलेनालभ्य निवेदिन्याघ्योदकेनात्मानं पात्राणि स- म्भारं च ग्रोक्ष्य पात्रातिरिक्तानि महारध्योंदकेन सर्वनिवे- दनं करशुद्धिं मूलासुनियमं यथोक्तर्षिच्छन्दोदैवतं स्मृता विनियोगश्च नित्ये पूजाङ्गो जपो जपाङ्गा पूजा जपइत्य-

मवेक्ष्यात्मानं देवरूपिणं सम्भाव्य मूर्मि पुष्पं दत्वा पीठं सम्पूज्यासनं दत्वा ऋष्यादि कृला ध्याता हृदयाम्भोजे योगिनोऽत्र जपन्ति। सान्ताम्भोजाद्देवमावाद्य मुद्रां दर्शयिता देवस्य सकलीकरणाङ्गुष्ठहृदयार्पिन्या खान्ते मुद्रां निवेद्य पात्राणि च मूलेन द्त्वा रिक्ते पश्चामृतं सं- योज्य तेन पञ्चवारं सकृद्काभिषिच्य नित्येन सन्तर्प्य क-

वरदोत्तरतापनी ६। 949 स्पस्तवनादिपुरुषसूरुद्राध्यायघोषशान्त्यादिना मूलेन चाभिषिच्य सर्वपूजां निवेद्य दीपं त्रिर्भ्राम्य सव्येनासाव्य महानैवेद्यपीठावरणान्युपसंहत्य दर्शयेत । ताम्बूलान्ते किश्चिन्मूलमावर्त्य पुनर्धूपादित्रयभक्ष्यादि निवेद्य मुद्रा: सर्वोपचारस्य दर्शयिता निवेदनमिदमासनं नमः पाये एषोऽर्ष्य: स्वाहेति दक्षिणकरेऽ्व्ये इद सुधेति पुरसिके मुखे नम इति स्नानेष्वेष गन्धो नमोऽक्षतेषु ओं पुष्पाणि नमः पुष्पेष्वेष धूपो दीपो नमो धूपदीपयो: समर्पया- मीति नैवेद्यफलताम्बूलेषु निवेदयामि नमो हिरण्ये एष पुष्पाञ्जलिर्नम इति मालायामिति परमं रहस्यम्रकाश्यं बीजं य एवं वेद स सर्व वेद स सर्वै वेद । वर्णार्थ ल- ब्यांशेन मन्त्रार्थेन च पीठावरणदेवतावधानेन वा ज- पति स जपति। मुख्यं लब्धांशमासनं मृदुलं भुक्तरि-

वायथोक्तमुक्तान्यतरैरासनान्तरयोजनास्फटिककमल- भद्राक्षमणिमुक्ताम्वालरुद्राक्षकुशग्रन्थिषु वा जपति स जपति। कुशमयी नित्याक्षालनं चन्दनालेपो धूपेनाभि- मन्त्य पृथगभिमन्र्रणं सद्योजातैः पञ्चभि: प्राणस्थापन- जीवनतर्पणगुप्तानि च खमूले गुहं वामेन स्पृशेन्न दर्श- येत। एवं श्रवणे पवित्रेण मधौ दमनेन जपमालया म- हानवम्यां तापस्यां चतुर्थ्या तिललडुकैः सप्तम्यां शीतल- चन्दनेन शिवरात्र्यां बिल्वदलमालयान्यस्मिन्पर्वणि म- हत्यार्चयन्ति तेऽर्चयन्ति। मोदकपृथुकलाजसकुरम्भाफ- लेक्षुनारीकेलापूपानन्यानि च यथोपदिष्ठमाहुतिभिर्जु-

१५२ वरदोत्तरतापनी ६। होति। जपश्र प्राक्मवणे होमोऽन्यथोपास्यः । एवं यः करोति सोऽमृतलं विन्दति स प्रतिष्ठां पानोति मुक्तिं वि- न्दति भुक्िं भुनक्ति वाचं वदति यशो लभते। इद र- हस्यं यो जानाति स जानाति योऽधीते सोऽधीते स आ- नन्दो भवति स नित्यो भवति स विशुद्ो भवति स मुकतो भवति स प्रकाशो भवति स दयावान्भवति ज्ञानवा- न्भवत्यानन्दवान्भवति विज्ञानवान्भवति विज्ञानानन्दो भवति सोऽमृतलं भवत्यमृततवं भवतीति। सह नाववतु। इत्यथर्ववेदे गणेशपूजोपनिषत्॥ इति गणेशोत्तरतापन्यां षष्ठोपनिषत्। इति गणेशतापनी समान्ना ।।

आश्रमोपनिषत्

२०

आश्रमोपनिषत्।

अथातश्चलार आश्रमा: षोडशभेदा भवन्ति। तत्र ब्रह्मचारिणश्चतुर्विधा भवन्ति गायत्रो ब्राह्णः माजा- पत्यो बृहन्निति। य उपनयनादूर्ध्व त्रिरात्रमक्षारलव- णाशी गायत्रीमन्त्रे स गायत्रः । योऽष्ठाचतवारिंशष्वर्षाणि वेदबह्मचर्य चरेत्म्तिवेदं द्वादश वा यावद्रहणान्तं वा वेदस्य स ब्राह्मणः । खदारनिरत ऋतुकालाभिगामी सदा परदारवर्जी प्राजापत्यः। अथवा चतुर्विशतिव- र्षाणि गुरुकुलवासी ब्राह्मणोऽष्टाचतवारिंशद्टर्षवासी च प्राजापत्यः। आप्रोयणाज्गुरोरपरित्यागी नैष्ठिको बृह- न्निति ॥१॥ गृहस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति वार्ताकवृत्तयः शा- लीनवृत्तयो यायावरा घोरसन्यासिकाश्चेति। तत्र वा- ताकवृत्तयः कृषिगोरक्षवाणिज्यमगर्हितमुपयुख्जानाः श- तसंवासराभि: क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। शा- लीनवृत्तयो यजन्तो न याजयन्तोऽधीयाना नाध्याप- यन्तो ददतो न प्रतिगृहन्त: शतसंवासराभि: क्रियाभि- र्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। यायावरा यजन्तो याजय- न्तोऽधीयाना अध्यापयन्तो ददतः प्रतिगृहन्तः शतसं- वत्सराभि: क्रियाभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। घोरस- न्यासिका उद्ृतपरिपूताभिरद्गि: कार्य कुर्वन्तः प्रतिदि- 1. अक्षारा BE. 2. आप्रयाणा BC. 3. वार्सुक ACD.

१५६ आश्रमोपनिषत्। वसमाहेतोञ्छवृत्तिमुपयुञ्जाना: शतसंवत्सराभि: कि- याभिर्यजन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥ २॥ वानप्रस्था अपि चतुर्विधा भवन्ति वैखानसा उदु- म्बरा बालखिल्या: फेनपाश्ेति। तत्र वैखानसा अकृ-

कृता पञ्चमहायज्ञक्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। उदुम्बरा: प्रातरुत्थाय यां दिशमभिप्रेक्षन्ते तदाहतोदु- म्बरबदरनीवारश्यामाकैरमिपरिचरणं कृता पश्चमहा- यझक्रियां निर्वर्तयन्त आत्मानं म्रार्थयन्ते। बालखिल्या जटाधराश्वीरचर्मवल्कलपरिवृताः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्पफलमुत्सृजन्तः शेषानष्टौ मासान वृत्त्युपार्जनं कृ- वाभिपरिचरणं कृता पञ्चमहायज्ञक्रियां निर्वर्त्तयन्त आ- न्मानं प्रार्थयन्ते। फेनपा उन्मंत्काः शीर्णपर्णफलभो- जिनो यत्र यत्र वसन्तोऽझिपरिचरणं कृता पञ्चमहाय- ज्ञक्कियां निर्वर्तयन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते ॥३ ॥ परिव्राजका अपि चतुर्विधा भवन्ति कुंटीचरा बहू- दका हंसा: परमहंसाश्चेति। तत्र कुंटीचरा: खपुत्रगृ- हेषु भिक्षाचर्ये चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। बहूदकास्त्रिद- ण्डकमण्डलुशिक्यपक्षजलप वित्रपात्रपादुकासनशिखाय- ज्ञोपवीतकौपीनकाषायवेषधारिण: साधुवृत्तेषु ब्राह्मण- कुलेषु भैक्षाचर्ये चरन्त आत्मानं प्रार्थयन्ते। हंसा एक- दण्डधरा: शिखावर्जिता यज्ञोपवात्धारिण: शिक्यक- 1. आहृत्यो० CD. 2. उन्मादकाः AD. 3. कुटीचकाः E. 4. कुटी- चका: BE ..

आश्रमोपनिषत। १५७ मण्डलुहस्ता ग्रामैकरात्रवासिनो नगरे तीर्थेषु पञ्चरात्रं वसन्त एकरात्रद्विरात्रकृच्छ्रचान्द्रायणादि चरन्त आ- न्मानं प्रार्थयन्ते। परमहंसा नदण्डधरा मुण्डा: कन्था-

उन्मत्तवदाचरन्तखिदण्डकमण्डलुशिक्य पक्षजलपवित्र- पात्रपादुकासनशिखायज्ञोपवीतानां त्यागिनः शून्या- गारदेवगृहवासिनो न तेषां धर्मो नाधमों न चानृतं सर्वसहाः सर्वसमा: समलोष्ठाश्मकाञ्चना यथोपपत्न- चातुर्वर्ण्यभैक्षाचर्य चरन्त आत्मानं मोक्षयन्त आत्मानं मोक्षयन्त इति ॥४ ॥ इत्यथर्ववेदे आश्रमोपनिषद्वापश्चाशत्तमी समाप्ता॥ *Uaristkas धर्मेस ताणि 10.18/20. p.27/ 10%-, 7n4 S .. 7.76 ioa 48. 66.

स्कन्दोपनिषत्।

स्कन्दोपनिषत्।

ॐ सह नाववलिति शान्तिः॥ अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः। विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम॥१॥

अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥ २ ॥ संविन्मात्रस्थितश्राहमजोऽस्मि किमतः परम। व्यतिरिक्त जडं सर्वे स्वन्नवञ्च विनश्यति॥३॥ चिज्जंडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः। स एव हि महादेव: स एव हि महाहरिः ॥ ४ ॥ स एव ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः। स एव हि परं ब्रह्म तद्गल्लाहं न संशयः ॥। ५।। जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः। तुषेण बड्चो ब्रीहिः स्यासुषाभावेन तण्डुलः ॥ ६ ॥ एवं बद्चस्तथा जीव: कर्मनाशे सदाशिव:। पाशबद्दस्तथा जीव: पाशमुत्त: सदाशिव: ।।७। शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे। शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः ।। ८॥। यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः। यथान्तरं न पश्यामि तथा मे खवस्तिरायुषि ॥ ९ ॥ यथान्तरं न भेदा: स्युः शिवकेशवयोस्तथा। देहो देवालयः प्रोक्त: सजीवः केवल: शिवः॥१०॥ 1. Cf. Harivains'a ( Chap. CLXXXIV ), line 10660. २१

१६२ स्कन्दोपनिषत्। न्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन पूजयेत। अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः ॥११॥ स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः। ब्रह्मामृतं पिबेन्ैक्षमाचरेदेहरक्षणे ॥ १२ ॥ वसेदेकान्तिको भूला चैकान्ते द्वैतवर्जिते। इत्येवमाचरेद्वीमानस एवं मुक्तिमामुयात् ॥ १३॥ श्रीपरमधाम्े खस्तिरायुष्यों नम इति। विरिश्चिनारयणशङ्करात्मक नृसिंह देवेश तव प्रसादतः। अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥ १४॥ तव्विष्णो: परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम ॥।१५ ॥ तव्विप्रासो विपन्यवो जागृवांस: समिन्धते। विष्णोर्यत्परमं पदम ।। इत्येवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनमि- न्युपनिषत् ॥ १६ ॥ इति स्कन्दोपनिषासमाप्ता ॥।

NOTES.

NOTES.

N. B. The figures on the left indicate the verse or section.

I. Krishņa-Upanishad. 7. I am unable to trace the second and third quotations in the commentary. 15. The अंशावतरण referred to in the Dipika comprises chapters LXIV-LXVII of the Adi-parva of Mahâbhâ- rata. The quotation, however, as stated in the foot- note, is wrongly ascribed to that book. 24. In explaining the words "आद्या विद्या गदा वेद्या सर्वदा मे करे स्थिता" in his commentary on Gopalottaratapant, Nârâyana says :- "मूलविद्यारूपेण गदोपास्येत्याह आद्येति। वेद्या हेया। आ- दविद्या याज्ञवल्क्येनोक्ता। 'पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति'॥ अत एव गदेति नाम गद्ति वद्ति सर्वार्थनादा अत एव साधूपकाराय मया करे भयस्थाने धृतेत्याह सर्वदेति। 'बु- द्विरूपां गदां विद्यादि'ति पारमहंसी संहिता। यद्ा 'गदा तु कालिका साक्षादि'ति कृष्णोपनिषच्छ्तेराद्या अविद्या गदेति व्याख्येयम्। 'बुद्धिरूपां गदां विद्यादि'ति तु बुद्धेस्तदाश्रितत्वा- भिप्रायेण"। 26. The source of the words बुद्धिरूपास्ति मे भार्या is un- known to me. 27. When page 13 was printed I had not been able to find the expression सर्वदेवमयो हरि: which is quoted in the commentary,-but I have since discovered it in

(166)

the Vachaspatyam (s. v. TTET p. 2484) in a verse which it ascribes to the Mahabharata. It stands thus :- सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वधर्ममयो मनुः । सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः ॥ For this epithet of Hari, see also Nâradapancha- râtra 4. 3. 53.

II. Kalâgnirudra-Upanishad. 1.Page 17, line 10. कालाभिरुद्रजनक is not only a name of S'esha, as stated in the Dipikâ, but of Vishņu also. See Naradapancharâtra 4. 3. 127. Page 18. The quotation मा नस्तोके is also found in TS. 4. 5. 10. 3 and S'vet-Upanishad 4. 22. Page 18. The verse त्रयम्बकं यजामहे occurs also in TS. 1. 8. 6. 2 and in Satapatha Brâhmana 2. 5. 3. 12. It is thus rendered by Prof. Cowell in his trans- lation of the Aphorisms of S'andilya. p. 11 :- "We worship Tryambaka, of grateful fragrance, the aug- menter of prosperity; like the cucumber from its stalk, may I be delivered from death, but not from immortality." - Page 18. One passge regarding तर्यायुष is VS. III. 62, but there अगस्त्यस्य त्र्यायुषं is omitted. The verse stands thus :- त्र्यायुषं जमद्झे: कश्यपस्य त्र्यायुषम्। यद्देवेषु त्र्यायुषं तन्नो अस्तु त्र्यायुषम्।। The omitted clause, however, is found in S'ankha- yana Grihyasutra 1. 28. 9, which reads as follows :- आप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुत्वाय वर्चसे। तर्यायुषं जमद्झे: कश्यपस्य त्र्यायुषम्।

(167)

अगस्त्यस्य त्र्यायुषं यद्देवानां त्र्यायुषम्। तत्ते करोमि तर्यायुषमित्यसाविति॥ Narayana seems to have quoted from both the above. For a translation of the latter, see Sacred Books of the East, vol. XXIX.

III. Vâsudeva-Upanishad. 1. Page 26, line 1. The chakratirtha here referred to is a sacred spot in Dwarka. Its praises are sung in the Dwarakâmåhâtmya. 2. Page 27, line 10 (com.). I have not been able to verify the reference to the Brahmânda Purâņa, or to find the passage ललाटे केशवं विद्यात् &c., but com- pare S'âradâtilaka xv. 13-17. Other quotations in this section are probably from the Tantras, but I cannot find them. - Page 28, line 14 (com.). The names पिण्डतारकेश and Area applied to Krishna are worthy of note. Piņdatâraka is doubtless the Pindaraka of the Vishnu Purana and other classical works. According to Prof. Wilson, Piņdâraka is a village in Kâthiawâd, about 20 miles from Dwaraka, and is still held in veneration. See his Vishnu Purana vol. v. p. 141. Also Vanaparva LXXXII. 65-67. - Page 28, line 18 (com.). For the Chhandas, see Colebrooke's Essays, vol. II. pp. 66, 71, 87. - Page 30, line 10. Yatidharmapaddhati seems to be the name of a work. 3. Page 32, line 1. The word ऊर्ध्वदण्डिन is not explain- ed in the commentary, and the dictionaries ignore it. - Page 32, line 1. All my MSS. of the text read ऊर्ध्वपुण्ड्रोर्ष्वयोगवित् and Narayana makes no. remark

(168)

on it. In his Dipikâ on the Aruneya Upanishad, however, he quotes this verse, and there the read- ing is ऊर्ध्वपुण्ड्रयू०. So I have adopted that reading as authoritative, the manuscript in which it occurs being exceptionally good. The passage stands thus :- "अत एव सभ्यासोपनिषदि ऊर्ध्वगोपायुरिति दण्डविशेषणम्। वासुदेवोपनिषदि चोर्ध्वदण्डयूर्ध्वरेता य ऊर्ध्वपुण्ड्रयुर्ध्वयोगवित्। स ऊर्ध्वपद्माप्नोति यतिरूर्ध्वचतुष्कवानिति।." Vide MS. No. 233 of 1882-83 in Govt. collection, Poona.

IV. Goptchandana-Upanishad. 1. Page 38, line 16. The quotation e: &Ta: &c., occurs also on the first page of Sâhityadarpana, but I can- not trace it to its source. 5. The expression अङ्गभूयस्त्वे फलभूयंस्तवं in the commen- tary on verse 9, is the converse of "no pains, no gains."

V. Nârâyana-Upanishad. 4. Page 51 (footnote). The reading अनुपप्वो ल्पमृत्युर- fea: which is found in both MSS. of the Dipika, must be a clerical error, as I do not think that there is such a word as acucT. The avagraha was pro- bably mistaken for l, and so sq° became aq°. 5. The passage in the Vishnu Purana, referred to in the. foot-note to page 52, runs thus :- चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायामसौ जशे वैकुण्ठैदैवतैः सह॥ - Page 52, line 21. In the margin of the MS. of S'a

(169 y

radâtilaka there is the following note regarding the words कुद्धोल्काय &c :- कुद्धोल्काय स्वाहा हृदयाय नमः । १। महोल्काय स्वाहा शिरसे स्वाहा। २। स्वाहापदस्योद्धारे मूलान्न प्रतीयते।

एषां विभक्तिपृक्तानां भवेदन्तेऽभिवल्लभा।

इत्यादिना तन्त्रान्तरे प्रतिपादितत्वात्॥ The last line quoted here from another Tantra is also cited by Nârâyana, but I cannot trace it to its source. The following remarks as to the various kinds of Mantras and the use of स्वाहा and नमः may also prove of interest :- In chap. xv of the Sarva- dars'anasamgraha we read as follows :- ते पुनर्मन्त्रास्त्रिविधा: स्त्रीपुन्नपुंसकभेदासदाह स्त्रीपुंनपुंसकत्वेन त्रिविधा मन्त्रजातयः । स्नीमन्त्रा वहिजायान्ता नमोन्ताः स्युर्नपुंसकाः। शेषा: पुमांसस्ते शस्ताः सिद्धा वश्यादिकर्मणीति॥ This is thus translated by Prof. Cowell :- "And these [ Mantras ] are again threefold, as female, male, and neuter, as it has been said-the mantras are of three kinds, as female, male and neuter; the female are those which end in the wife of fire (i. e. the excla- mation स्वाहा); the neuter those which end in namas; the rest are male, and considered the best. They are all-powerful in mesmerising another's will &c." The passage quoted is probably taken from some Tantra. There is one of similar import in S'arada. II. 56-59. It is as follows :- मन्त्रविद्याविभागेन द्विविधा मन्त्रजातयः ॥ ५६ ॥ मन्त्रा: पुंदेवता लेया विद्याः स्त्रीदेवता: पुनः। २२

(170)

लीपुंनपुंसकात्मानो मन्त्रा: सर्वे समीरिताः ।। ५७॥ पुंमन्त्रा ुंफडन्ता: स्युर्द्विठान्तास्तु ल्रियो मता:। नपुंसका नमोन्ता: स्युरित्युक्ता मनवस्तिया॥५८।। शस्तास्ते त्रिविधा मन्त्रा वश्यशान्त्याभिचारके। - Page 55, line 12. Padmapâdâchârya was a disciple of S'amkarâchârya's, and author of the Panchapâ- dika, a commentary on a portion of the Sartraka- bhâshya. See Fitz Edward Hall's Index to the Biblio- graphy of Indian Philosophical Systems, p. 88. - Page 63, line 16. The Daityas Madhu and Kaitabha are thus referred to in Mahabharata 3. 12. 39 ( III. 497-8 of Calo. edition ) :- युगादौ तव वार्ष्णेय नाभिपभ्ादजायत। ब्रह्मा चराचरगुरुर्यस्येदं सकलं जगत्। तं हन्तुमुदतौ घोरौ दानवौ मधुकैटभौ ॥l - Pages 64-66. The long quotation from the Nrisim- hapurana is said to be from the Nârayanadhyaya of that work. In the Deccan College manuscript, however, that chapter (XVIII ) is called Ashtâkshara- mantramâhâtyma.

VIII. Mahâ-Upanishad. 4. Page 97, line 8. I cannot discover the source of the quotation शिवस्य हृदयं विष्णु: &c., but the sentiment is expressed in Chap. 184 (lines 10660, 10662, 10673) of the Harivams'a, where the following verses occur :- शिवाय विष्णुरूपाय विष्णवे शिवरूपिणे। अथान्तरं न पश्यामि तेन ते दिशत: शिवम् । * * * यो वै विष्णुः स वै रुद्रो यो रुद्रः स पितामहः।

(171)

पका मूर्तिसयो देवा रुद्रविष्णुपितामहाः ।।

• • • रुद्रस्य परमो विष्णुर्विष्णोन् परमः शिवः। एक एव द्विघाभूतो लोके चरति नित्यशः ॥ For this reference I am indebted to Muir's Sanskrit Texts Vol. Iv. p. 279.

IX.

Varadapúrvatápant. First Upanishad. 1. Page 112, line 5. The word qwraa is not in the Dictionaries, but its meaning is clear from the fol- lowing definition of osrreraft which is given in Vâ- chaspatyam :- पञ्चानामुपास्यदेवरूपाणामायतनानां समाहारः । गणेशादिप- श्देवरूपोपास्यानां समाहारे। Then follows an extract from the Tantrasara (p. 23 b of the Benares edition ) in regard to the vara-fr- दीक्षा. Under the word पञ्चदेवता the Vachaspatyam quotes the following verse, enumerating the five deities :- आदित्यं गणनाथं च देवीं रुद्रं च केशवम्। पञ्चदैवतमित्युक्त सर्वकर्मसु पूजयेद् ।। It adds that the Smarttas place Âditya first, but that others give precedence to Vinayaka. 4. The text in line 2 seems wrong; but all the MSS. read स होवाच ब्रह्मपुत्र: &c. Second Upanishad. 2. Page 124, line 10 (com.) Under the word ena,

(172)

the Vachaspatyam, quoting from the Tantrasara,* gives a somewhat different list of the षट्कर्माणि. It is as follows :- शान्तिवश्यस्तंभनानि विद्वेषोच्चाटने ततः। मारणं तानि शंसन्ति षट्कर्माणि मनीषिणः ।। रतिर्वाणी रमा ज्येष्ठा दुर्गा काली यथाक्रमात्। षट्कर्मदेवताः प्रोक्तास्तस्मादेता: प्रपूजयेत्॥ The occasions for employing them are thus enume- rated from the same authority :- उपस्थिते महाशत्रौ शास्त्रपीडासु रुग्भये। भूमिवित्तमहोत्पाते भूतभीतिविपत्सु च।। नातः परतरं कर्म कलौ शान्तिकर परिये। मारणं मोहनं स्तंभं विद्वेषणमंथापि वा ॥। वशीकरणकर्माणि तथोब्ाटनकर्म च। सर्वत्र साधयेन्नास्ना ततो नान्यच्छुभावहम् ।। 4. Page 128, line 13. The passage referred to in the Dipika on Nrisimhottaratdpant 3, regarding पीठपूजा, is as follows :- "पीठपूजा सूचिता सा यथा। मण्ड्रकादित्रयं पूजयित्वा तत आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्वन्तमर्चयेत्तदुक्त्तम्। अध:कूर्मशिलारूढां शरच्चन्द्रनिभप्रभाम्। आधारशक्ति प्रयजेत्पंकजद्वयधारिणीम् ।। मूर्ति तस्या: समासीनं कूर्मे नीलाभमर्चयेत्। ऊर्ध्वे ब्रह्मशिलासीनमनन्तं कुंदसत्निभम्॥ यजेश्चक्रधरं मूर्ति धारयन्तं वसुन्धराम्। तमालश्यामलां तस्मिश्नीलेन्दीवरधारिणीम् ॥

• The first verse is on page 174 b of the Benares edition, and the second on the following page. They are said to be taken from the S'aradatilaka, but I cannot find them there. The other verses are not in the Tantrasara.

(173) अभ्यर्चयेदसुमती स्फुरत्सागरमेखलाम्। तस्यां रक्नमयं द्वीपं तसिमिव् मणिमण्डपम् ॥

अधस्तात्पूजयेत्तेषां वेदिकां मण्डलोज्वलाम्।। पश्चादभ्यर्चयेत्तस्यां पीठं धर्मादिभि: पुनः। रक्तश्यामहरिद्रेन्द्रनीलाभान्पादरूपिण: ।।

गात्रेषु पूजयेत्तांस्तु क. .लपूर्वाननुक्रमात्॥ आझेयादिषु कोणेषु दिक्षु वाथाम्बुजं यजेत्। आनन्दकन्दं प्रथमं संविन्नालमनन्तरम् ॥ सर्वतत्त्वात्मकं पद्ममभ्यर्च्य तदनन्तरम्। मन्त्री प्रकृतिपत्राणि विकारमयकेसरान्।। पष्बाशद्ूर्णबीजाढ्यां कर्णिकां पूजयेत्ततः। कलाभि: पूजयेत्सार्द्ध तस्यां सूर्येन्दुपावकान्। प्रणवस्य त्रिभिर्भागैरथ सत्त्वादिकान् गुणान्। आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमर्चयेत्। ज्ञानात्मानं च विधिवत्पीठमन्त्रावसानिकमिति" ॥ The above is taken from MS. No. 233 of 1882-3 of the Government collection in Poona. 5. Page 131, line 7. The anomalous from ुनेतू occurs several times in Nâradapancharâtra. For the re- ferences, see St. Petersburg Sanskrit Lexicon. I have met with it also in the Tantrasâra ( page 228 b of Benares edition ); the verse is as under :- मालतीमल्लिकाजातीकुसुमैर्मधुमिश्रितैः। घृतपूर्णेर्डुनेद्देवि वागीशत्वं प्रजायते।। 3463 ८

This book is a preeervation photocopy. It was produced on Hammermill Laser Print natural whito, a 60 # book weight acid-free archival peper which meets the requirements of ANSI/NISO Z39.48-1992 (permanence of paper)

Preservation photocopying and binding by Acme Bookbinding Chariestown, Massachusetts

1996

3 2044 U25 U25 5