1. Gheraṇḍa Saṃhitā

चतुर्थोध्यायः

अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रत्याहारकमुत्तमम्। अथातः संप्रवक्ष्यामि प्रत्याहारकमुत्तमम्

athātaḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhārakamuttamam| athātaḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhārakamuttamam

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चमस्थिरम्। ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्

yato yato niścarati manaścañcamasthiram| tatastato niyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet

पुरस्कारं तिरस्कारं सुश्राव्यं वा भयानकम्। मनस्तस्मान्नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्

puraskāraṃ tiraskāraṃ suśrāvyaṃ vā bhayānakam| manastasmānniyamyaitadātmanyeva vaśaṃ nayet

सुगन्धे वापि दुर्गन्धे घ्राणेषु जायते मनः। तस्मात्प्रत्याहरेदेतदात्मन्येव वशं नयेत्

sugandhe vāpi durgandhe ghrāṇeṣu jāyate manaḥ| tasmātpratyāharedetadātmanyeva vaśaṃ nayet

मधुराम्लकतिक्तादिरसान्याति यदामनः। तदाप्रत्यारेत्तेभ्य आत्मन्येव वशंनयेत्

madhurāmlakatiktādirasānyāti yadāmanaḥ| tadāpratyārettebhya ātmanyeva vaśaṃnayet

तृतीयोध्यायः

घेरण्ड उवाच महामुद्रा नभोमुद्रा उड्डीयानं जलन्धरम्। मूलबन्धं महाबन्धं महावेधश्च खेचरी

gheraṇḍa uvāca mahāmudrā nabhomudrā uḍḍīyānaṃ jalandharam| mūlabandhaṃ mahābandhaṃ mahāvedhaśca khecarī

विपरीतकरणी योनि वज्रोली शक्तिचालिनी। तडागीमाण्डवीमुद्रा शाम्भवीपञ्चधारणा

viparītakaraṇī yoni vajrolī śakticālinī| taḍāgīmāṇḍavīmudrā śāmbhavīpañcadhāraṇā

आश्विनी पाशिनी काकी मातंगी च भुजंगिनी। पञ्चविंशति मुद्रावै सिद्धिदाश्चेहयोगिनाम्

āśvinī pāśinī kākī mātaṃgī ca bhujaṃginī| pañcaviṃśati mudrāvai siddhidāścehayoginām

अथ मुद्राणां फलकथनम्। मुद्राणां पटलं देवि कथितं तव संनिधौ। येनविज्ञातमात्रेण सरमवसिद्धिः प्रजायते

atha mudrāṇāṃ phalakathanam| mudrāṇāṃ paṭalaṃ devi kathitaṃ tava saṃnidhau| yenavijñātamātreṇa saramavasiddhiḥ prajāyate

गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्यकस्यचित्। प्रीतिदं योगिनां चैव दुर्लभं मरुतामपि

gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasyakasyacit| prītidaṃ yogināṃ caiva durlabhaṃ marutāmapi

अथ महामुद्राकथनम्। पायुमूलं वामगुल्फे संपीड्य दृढयत्नतः। याम्यपादं प्रसार्याथ करेधृत पदांगुलः

atha mahāmudrākathanam| pāyumūlaṃ vāmagulphe saṃpīḍya dṛḍhayatnataḥ| yāmyapādaṃ prasāryātha karedhṛta padāṃgulaḥ

कण्ठ संकोचनं कृत्वा भ्रुवोर्मध्ये निरीक्षयेत्। महामुद्राभिधामुद्रा कथ्यते चैव सूरिभिः

kaṇṭha saṃkocanaṃ kṛtvā bhruvormadhye nirīkṣayet| mahāmudrābhidhāmudrā kathyate caiva sūribhiḥ

अथ महामुद्राफलकथनम्। क्षयकांस गुदावर्त्तं प्लीहाजीर्णज्वरं तथा। नाशयेत्सर्वरागांश्च महामुद्रा च साधनात्

atha mahāmudrāphalakathanam| kṣayakāṃsa gudāvarttaṃ plīhājīrṇajvaraṃ tathā| nāśayetsarvarāgāṃśca mahāmudrā ca sādhanāt

अथ नभोमुद्राकथनम्। यत्र यत्र स्थितो योगी सर्वकार्येषु सर्वदा। ऊर्ध्वजिह्वः स्थिरो भूत्वा धारयेत् पवनं सदा। नभोमुद्रा भवेदेषा योगिनां रोगनाशिनी

atha nabhomudrākathanam| yatra yatra sthito yogī sarvakāryeṣu sarvadā| ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā dhārayet pavanaṃ sadā| nabhomudrā bhavedeṣā yogināṃ roganāśinī

अथ उड्डीयानबन्धः। उदरे पश्चिमं तानं नाभेरूर्ध्वं तु कारयेत्। उड्डानं कुरुते यस्मादविश्रान्तं महाखगः। उड्डीयानं त्वसो बन्धो मृत्युमातंग केशरी

atha uḍḍīyānabandhaḥ| udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet| uḍḍānaṃ kurute yasmādaviśrāntaṃ mahākhagaḥ| uḍḍīyānaṃ tvaso bandho mṛtyumātaṃga keśarī

अथ उड्डीयानबन्धस्य फलकथनम्। समग्राद् बन्धनाद्धयेतदुड्डीयानं विशिष्यते। उड्डीयाने समभ्यस्ते मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत्

atha uḍḍīyānabandhasya phalakathanam| samagrād bandhanāddhayetaduḍḍīyānaṃ viśiṣyate| uḍḍīyāne samabhyaste muktiḥ svābhāvikī bhavet

अथ जालन्धर बन्धकथनम्। कण्ठ संकोचनं कृत्वा चिबुकं हृदयेन्यसेत्। जालन्धरे कृते बन्धे षोडशाधारबन्धनम्। जालन्धरं महामुद्रामृत्योश्चक्षय कारिणीं

atha jālandhara bandhakathanam| kaṇṭha saṃkocanaṃ kṛtvā cibukaṃ hṛdayenyaset| jālandhare kṛte bandhe ṣoḍaśādhārabandhanam| jālandharaṃ mahāmudrāmṛtyoścakṣaya kāriṇīṃ

सिद्धं जालन्धरं बन्धं योगिनां सिद्धिदायकम्। षण्मासमभ्यसेद्यो हि स सिद्धो नात्र संशयः

siddhaṃ jālandharaṃ bandhaṃ yogināṃ siddhidāyakam| ṣaṇmāsamabhyasedyo hi sa siddho nātra saṃśayaḥ

अथ मूलबन्धकथनम्। पार्ष्णिना वामपादस्य योनिमाकुञ्चयेत्ततः। नाभिग्रंथिमेरुदण्जे संपीड्य यत्नतः सुधीः

atha mūlabandhakathanam| pārṣṇinā vāmapādasya yonimākuñcayettataḥ| nābhigraṃthimerudaṇje saṃpīḍya yatnataḥ sudhīḥ

मेढ्रं दक्षिणगुल्फे तु दृढबन्धं समाचरेत्। जराविनाशिनी मुद्रा मूलबन्धो निगद्यते

meḍhraṃ dakṣiṇagulphe tu dṛḍhabandhaṃ samācaret| jarāvināśinī mudrā mūlabandho nigadyate

अथ मूलबन्धस्य फलकथनम्। संसार समुद्रं तर्तुमभिलषति यः पुमान्। विजनेषु गुप्तो भूत्वा मुद्रामेनां समभ्यसेत्

atha mūlabandhasya phalakathanam| saṃsāra samudraṃ tartumabhilaṣati yaḥ pumān| vijaneṣu gupto bhūtvā mudrāmenāṃ samabhyaset

अभ्यासाद् बन्धनस्यास्य मरुत्सिद्धिर्भवेद्ध्रुवम्। साधयेद्यत्नतो तर्हि मौनी तु विजितालसः

abhyāsād bandhanasyāsya marutsiddhirbhaveddhruvam| sādhayedyatnato tarhi maunī tu vijitālasaḥ

अथ महाबन्धकथनम्। वामपादस्य गुल्फेन पायुमूलं निरोधयेत्। दक्षापादेन तद्गुल्फं संपीड्य यत्नतः सुधीः

atha mahābandhakathanam| vāmapādasya gulphena pāyumūlaṃ nirodhayet| dakṣāpādena tadgulphaṃ saṃpīḍya yatnataḥ sudhīḥ

शनैः शनैश्चालयेत् पार्ष्णिं योनिमाकुञ्चयेच्छनैः। जालन्धरे धारयेत्प्राणं महाबन्धोनिगद्यते

śanaiḥ śanaiścālayet pārṣṇiṃ yonimākuñcayecchanaiḥ| jālandhare dhārayetprāṇaṃ mahābandhonigadyate

अथ महाबन्धस्य फलकथनम्। महाबन्ध परोबन्धो जरामरणनाशनः। प्रसादादस्य बन्धस्य साधयेत् सर्ववाञ्छितम्

atha mahābandhasya phalakathanam| mahābandha parobandho jarāmaraṇanāśanaḥ| prasādādasya bandhasya sādhayet sarvavāñchitam

अथ महावेधकथनम्। रूपयौवनलावण्यं नारीणां पुरुषं विना। मूलबन्धमहाबन्धौ महावेधं विना तथा

atha mahāvedhakathanam| rūpayauvanalāvaṇyaṃ nārīṇāṃ puruṣaṃ vinā| mūlabandhamahābandhau mahāvedhaṃ vinā tathā

महाबन्धं समासाद्य उड्डीनकुम्भकं चरेत्। महावेधः समाख्यातो योगिनां सिद्धिदायकः

mahābandhaṃ samāsādya uḍḍīnakumbhakaṃ caret| mahāvedhaḥ samākhyāto yogināṃ siddhidāyakaḥ

अथ महावेधस्य फलकथनम्। महाबन्धमूलबन्धौ महावेधसमन्वितौ । प्रत्यहं कुरुतेयस्तु स योगीयोगवित्तमः

atha mahāvedhasya phalakathanam| mahābandhamūlabandhau mahāvedhasamanvitau | pratyahaṃ kuruteyastu sa yogīyogavittamaḥ

न च मृत्यु भयं तस्य न जरा तस्य विद्यते। गोपनीयः प्रयत्नेन वेधोऽयं योगिपुंगवैः

na ca mṛtyu bhayaṃ tasya na jarā tasya vidyate| gopanīyaḥ prayatnena vedho'yaṃ yogipuṃgavaiḥ

अथ खेचरीमुद्राकथनम्। जिह्वाधोनाडीं संछिन्नां रसनां चालयेत् सदा। दोहयेन्नवनीतेन लोहयन्त्रेण कर्षयेत्

atha khecarīmudrākathanam| jihvādhonāḍīṃ saṃchinnāṃ rasanāṃ cālayet sadā| dohayennavanītena lohayantreṇa karṣayet

एवं नित्यं समाभ्यासाल्लम्बिकादीर्घतां ब्रजेत्। यावद्गच्छेद्भ्रुवोर्मध्ये तथा गच्छति खेचरी

evaṃ nityaṃ samābhyāsāllambikādīrghatāṃ brajet| yāvadgacchedbhruvormadhye tathā gacchati khecarī

रसनां तालुमध्ये तु शनैः शनैः प्रवेशयेत्। कपालकुहरेजिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा। भ्रुवोर्मध्ये गता दृष्टिमुर्द्रा भवति खेचरी

rasanāṃ tālumadhye tu śanaiḥ śanaiḥ praveśayet| kapālakuharejihvā praviṣṭā viparītagā| bhruvormadhye gatā dṛṣṭimurdrā bhavati khecarī

अथ खेचरीमुद्राफलकथनम्। न च मूर्च्छा क्षुधा तृष्णा नैवालस्यं प्रजायते। न च रोगो जरामृत्युर्देवदेहं प्रपद्यते

atha khecarīmudrāphalakathanam| na ca mūrcchā kṣudhā tṛṣṇā naivālasyaṃ prajāyate| na ca rogo jarāmṛtyurdevadehaṃ prapadyate

नाग्निनादह्येतेगात्रं न शोषयति मारुतः। न देहं क्लेदयन्त्यापो दंशयेन्न भुजङ्गमः

nāgninādahyetegātraṃ na śoṣayati mārutaḥ| na dehaṃ kledayantyāpo daṃśayenna bhujaṅgamaḥ

लावण्यं च भवेद्गात्रे समाधिर्जायते ध्रुवम्। कपाल वक्त्रसंयोगे रसना रसमाप्नुयात्

lāvaṇyaṃ ca bhavedgātre samādhirjāyate dhruvam| kapāla vaktrasaṃyoge rasanā rasamāpnuyāt

नाना रससमुद्भूतमानन्दं च दिने दिने। आदौ लवणक्षारं च ततस्तिक्त कषायकम्

nānā rasasamudbhūtamānandaṃ ca dine dine| ādau lavaṇakṣāraṃ ca tatastikta kaṣāyakam

नवनीतं धृतं क्षीरं दधितक्रमधूनि च। द्राक्षा रसं च पीयूषं जायते रसनोदकम्

navanītaṃ dhṛtaṃ kṣīraṃ dadhitakramadhūni ca| drākṣā rasaṃ ca pīyūṣaṃ jāyate rasanodakam

अथ विपरीतकरणीमुद्राकथनम्। नाभिमूलेवसेत्सूर्यस्तालुमूले च चन्द्रमाः। अमृतं ग्रसते मृत्युस्ततो मृत्युवशो नरः

atha viparītakaraṇīmudrākathanam| nābhimūlevasetsūryastālumūle ca candramāḥ| amṛtaṃ grasate mṛtyustato mṛtyuvaśo naraḥ

ऊर्ध्वं च जायते सूर्यश्चन्द्रं च अध आनयेत्। विपरीतकरीमुद्रा सर्वतन्त्रेषुगोपिता

ūrdhvaṃ ca jāyate sūryaścandraṃ ca adha ānayet| viparītakarīmudrā sarvatantreṣugopitā

भूमौ शिरश्च संस्थाप्य करयुग्मा समाहितः। ऊर्ध्वपादः स्थिरोभूत्वा विपरीतकरीमता

bhūmau śiraśca saṃsthāpya karayugmā samāhitaḥ| ūrdhvapādaḥ sthirobhūtvā viparītakarīmatā

अथ विपरीतकरणीमुद्राकथनम्। मुद्रेयं साधिता नित्यं जरा मृत्युं च नाशयेत्। स सिद्धः सर्वलोकेषु प्रलयेऽपि न सीदति

atha viparītakaraṇīmudrākathanam| mudreyaṃ sādhitā nityaṃ jarā mṛtyuṃ ca nāśayet| sa siddhaḥ sarvalokeṣu pralaye'pi na sīdati

अथ योनिमुद्राकथनम्। सिद्धासनं समासाद्य कर्णचक्षुर्न सोमुखम्। अंगुष्ठ तर्जनी मध्यानामाभिश्चैव साधयेत् ॥ काकीभिः प्राणं संकृष्य अपाने योजयेत् ततः। षट्चक्राणि क्रमाद्ध्यात्वा हूं हंसमनुना सुधीः

atha yonimudrākathanam| siddhāsanaṃ samāsādya karṇacakṣurna somukham| aṃguṣṭha tarjanī madhyānāmābhiścaiva sādhayet || kākībhiḥ prāṇaṃ saṃkṛṣya apāne yojayet tataḥ| ṣaṭcakrāṇi kramāddhyātvā hūṃ haṃsamanunā sudhīḥ

चैतन्यमानयेद् देवीं निद्रितां यां भुजङ्गिनीम्। जीवेन सहितांशक्तिं समुत्थाप्यकराम्बुजे

caitanyamānayed devīṃ nidritāṃ yāṃ bhujaṅginīm| jīvena sahitāṃśaktiṃ samutthāpyakarāmbuje

शक्तिमयः स्वयंभूत्वा परशिवेन संगमम्। नाना सुखं विहारं च चिन्तयेत् परमं सुखम्

śaktimayaḥ svayaṃbhūtvā paraśivena saṃgamam| nānā sukhaṃ vihāraṃ ca cintayet paramaṃ sukham

शिव शक्ति समायोगादेकान्तेभुविभावयेत्। आनन्दं च स्वयं भूत्वा अहं ब्रह्मेति सम्भवेत्

śiva śakti samāyogādekāntebhuvibhāvayet| ānandaṃ ca svayaṃ bhūtvā ahaṃ brahmeti sambhavet

ब्रह्महाभ्रणहाचैव सुरापीगुरुतल्पगः। एतैपापैर्निलिप्येत योनिमुद्रानिबन्धात्

brahmahābhraṇahācaiva surāpīgurutalpagaḥ| etaipāpairnilipyeta yonimudrānibandhāt

यानि पापानि घोराणि उपपापानि यानि च। तानिसर्वाणि नश्यन्ति योगनिमुद्रानिबन्धात् ॥ तस्मादभ्यासनं कुर्याद्यदि मुक्तिं समिच्छति

yāni pāpāni ghorāṇi upapāpāni yāni ca| tānisarvāṇi naśyanti yoganimudrānibandhāt || tasmādabhyāsanaṃ kuryādyadi muktiṃ samicchati

अथ वज्रोलीमुद्राकथनम्। धरामवष्टभ्य करयोस्तलाभ्याम् ऊर्ध्वं क्षिवेत्पादयुगंशिरः खे। शक्तिप्रबोधाय चिरजीवनाय वज्रालिमुद्रां कलयो वदन्ति

atha vajrolīmudrākathanam| dharāmavaṣṭabhya karayostalābhyām ūrdhvaṃ kṣivetpādayugaṃśiraḥ khe| śaktiprabodhāya cirajīvanāya vajrālimudrāṃ kalayo vadanti

अयं योगो योगश्रेष्ठो योगिनां मुक्तिकारणम्। अयंहितप्रदोयोगो योगिनां सिद्धिदायकः

ayaṃ yogo yogaśreṣṭho yogināṃ muktikāraṇam| ayaṃhitapradoyogo yogināṃ siddhidāyakaḥ

एतद्योगप्रसादेन बिन्दुसिद्धिर्भवेद्ध्रवम्। सिद्धे बिन्दौ महायत्ने किं न सिद्ध्यतिभूतले

etadyogaprasādena bindusiddhirbhaveddhravam| siddhe bindau mahāyatne kiṃ na siddhyatibhūtale

भोगेन महता युक्तो यदि मुद्रां समाचरेत्। तथापि सकला सिद्धिस्तस्य भवति निश्चितम्

bhogena mahatā yukto yadi mudrāṃ samācaret| tathāpi sakalā siddhistasya bhavati niścitam

अथ शक्तिचालनीमुद्राकथनम्। मूलाधारे आत्मशक्तिः कुण्डली परदेवता। शयिता भुजगाकारा सार्द्धत्रिवलयान्विता

atha śakticālanīmudrākathanam| mūlādhāre ātmaśaktiḥ kuṇḍalī paradevatā| śayitā bhujagākārā sārddhatrivalayānvitā

यावत् सा निद्रिता देहे तावज्जीवः पशुर्यथा। ज्ञानं न जायते तावत् कोटियोगं समभ्यसेत्

yāvat sā nidritā dehe tāvajjīvaḥ paśuryathā| jñānaṃ na jāyate tāvat koṭiyogaṃ samabhyaset

उद्याट्येत् कवाटञ्च यथा कुञ्चिकया हठात्। कुण्डलिन्याः प्रबोधेन ब्रह्मद्वारं प्रभेदयेत्

udyāṭyet kavāṭañca yathā kuñcikayā haṭhāt| kuṇḍalinyāḥ prabodhena brahmadvāraṃ prabhedayet

नाभिं संवेष्ट्य वस्त्रेण न च नग्नो बहिस्थितः। गोपनीयगृहे स्थित्वा शक्ति चालनमभ्यसेत्

nābhiṃ saṃveṣṭya vastreṇa na ca nagno bahisthitaḥ| gopanīyagṛhe sthitvā śakti cālanamabhyaset

वितस्तिप्रमितं दीर्घं विस्तारे चतुरंगुलम्। मृदुलं धवलं सूक्ष्मं वेष्टनाम्बर लक्षणम्

vitastipramitaṃ dīrghaṃ vistāre caturaṃgulam| mṛdulaṃ dhavalaṃ sūkṣmaṃ veṣṭanāmbara lakṣaṇam

एवम्बरयुक्तं च कटिसूत्रेणयोजयेत्। भस्मनागात्र संलिप्तं सिद्धासनं समाचरेत्

evambarayuktaṃ ca kaṭisūtreṇayojayet| bhasmanāgātra saṃliptaṃ siddhāsanaṃ samācaret

नासाभ्यां प्राणमाकृष्य अपानेयोजयेतवलात्। तावदाकुञ्चयेत् गुह्यं शनैरश्वनिमुद्रया

nāsābhyāṃ prāṇamākṛṣya apāneyojayetavalāt| tāvadākuñcayet guhyaṃ śanairaśvanimudrayā

यावद्गच्छेत् सुषुम्नायां वायुः प्रकाशयेत् हठात्। तदा वायुप्रबन्धेन कुम्भिका च भुजङ्गिनी

yāvadgacchet suṣumnāyāṃ vāyuḥ prakāśayet haṭhāt| tadā vāyuprabandhena kumbhikā ca bhujaṅginī

बद्धश्वासस्ततोभूत्वा ऊर्ध्वमार्गं प्रपद्यते। शक्तोर्विनाचालनेन योनिमुद्रा न सिध्यति

baddhaśvāsastatobhūtvā ūrdhvamārgaṃ prapadyate| śaktorvinācālanena yonimudrā na sidhyati

आदौ चालनमभ्यस्य योनिमुद्रं समभ्यसेत्। इति ते कथितं चण्डकापाले शक्तिचालनम्

ādau cālanamabhyasya yonimudraṃ samabhyaset| iti te kathitaṃ caṇḍakāpāle śakticālanam

गोपनीयं प्रयत्नेन दिने दिने समभ्यसेत्। मुद्रेयं परमागोप्याजरामरणनाशिनी

gopanīyaṃ prayatnena dine dine samabhyaset| mudreyaṃ paramāgopyājarāmaraṇanāśinī

तस्मादभ्यासनं कार्यं योगिभिः सिद्धिकांक्षिभिः। नित्यं योऽभ्यसेतेयोगी सिद्धिस्तस्य करेस्थिता। तस्यविग्रहसिद्धिः स्याद् रोगाणां संक्षयो भवेत्

tasmādabhyāsanaṃ kāryaṃ yogibhiḥ siddhikāṃkṣibhiḥ| nityaṃ yo'bhyaseteyogī siddhistasya karesthitā| tasyavigrahasiddhiḥ syād rogāṇāṃ saṃkṣayo bhavet

अथ तडागीमुद्राकथनम्। उदरं पश्चिमोत्तानं कृत्वा च तडागाकृतिम्। ताडागी सा परामुद्रा जरामृत्यु विनाशिनी

atha taḍāgīmudrākathanam| udaraṃ paścimottānaṃ kṛtvā ca taḍāgākṛtim| tāḍāgī sā parāmudrā jarāmṛtyu vināśinī

अथ माण्डुकीमुद्राकथनम्। मुखं संमुद्रितं कृत्वा जिह्वामूलं प्रचालयेत्। शनैर्ग्रसेदमृतं तां माण्डूकीं मुद्रिकां विदुः

atha māṇḍukīmudrākathanam| mukhaṃ saṃmudritaṃ kṛtvā jihvāmūlaṃ pracālayet| śanairgrasedamṛtaṃ tāṃ māṇḍūkīṃ mudrikāṃ viduḥ

वलितं पलितं वैव जायते नित्ययौवनम्। न केशे जायते पाको यः कुर्यान्नित्यमाण्डुकीम्

valitaṃ palitaṃ vaiva jāyate nityayauvanam| na keśe jāyate pāko yaḥ kuryānnityamāṇḍukīm

अथ शाम्भवीमुद्राकथनम्। नेत्राञ्जनं समालोक्य आत्मारामं निरीक्षयेत्। साभवेच्छाम्भवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषुगोपिता

atha śāmbhavīmudrākathanam| netrāñjanaṃ samālokya ātmārāmaṃ nirīkṣayet| sābhavecchāmbhavī mudrā sarvatantreṣugopitā

अथ शाम्भवीमुद्रायाः फलकथनम्। वेदशास्त्र पुराणानि सामान्य गणिका इव। इयन्तु शाम्भवीमुद्रा गुप्ताकुलवधूरिव

atha śāmbhavīmudrāyāḥ phalakathanam| vedaśāstra purāṇāni sāmānya gaṇikā iva| iyantu śāmbhavīmudrā guptākulavadhūriva

स एव आदिनाथश्च न च नारायणः स्वयम्। स च ब्रह्मा सृष्टिकारी यो मुद्रां वेत्ति शाम्भवीम्

sa eva ādināthaśca na ca nārāyaṇaḥ svayam| sa ca brahmā sṛṣṭikārī yo mudrāṃ vetti śāmbhavīm

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमुक्तं महेश्वरः। शाम्भवीं यो विजानाति स च ब्रह्म न चान्यथा

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyamuktaṃ maheśvaraḥ| śāmbhavīṃ yo vijānāti sa ca brahma na cānyathā

अथ पञ्चधारणमुद्राकथनम्। कथिता शाम्भवी मुद्रा शृणुष्व पञ्चधारणाम्। धारणानि समासाद्य किं न सिध्यतिभूतले

atha pañcadhāraṇamudrākathanam| kathitā śāmbhavī mudrā śṛṇuṣva pañcadhāraṇām| dhāraṇāni samāsādya kiṃ na sidhyatibhūtale

अनेन नरदेहेन स्वर्गेषुगमनागमम्। मनोगतिर्भवेत्तस्य खेचरत्वं न चान्यथा

anena naradehena svargeṣugamanāgamam| manogatirbhavettasya khecaratvaṃ na cānyathā

अथ पार्थिवीधारणामुद्राकथनम्। यत्तत्वं हरितालदेश रचितं भौमं लकालान्वितं, वेदास्तंकमलासनेनसहितम्कृत्वादिस्थापिनम्। प्राणांस्तत्रविनीय पंचघटिकां चिन्तान्वितां धारयेदेषास्तम्भकरीं ध्रुवंक्षितिजयं कुर्यादधोधारणाम्

atha pārthivīdhāraṇāmudrākathanam| yattatvaṃ haritāladeśa racitaṃ bhaumaṃ lakālānvitaṃ, vedāstaṃkamalāsanenasahitamkṛtvādisthāpinam| prāṇāṃstatravinīya paṃcaghaṭikāṃ cintānvitāṃ dhārayedeṣāstambhakarīṃ dhruvaṃkṣitijayaṃ kuryādadhodhāraṇām

पार्थिवीधारणामुद्रां य करोति हि नित्यशः। मृत्युञ्जयः स्वयं सोऽपि स सिद्धो विचरेद्भुवि

pārthivīdhāraṇāmudrāṃ ya karoti hi nityaśaḥ| mṛtyuñjayaḥ svayaṃ so'pi sa siddho vicaredbhuvi

अथाम्भसीधारणामुद्रा कथनम्। शंखेन्दु प्रतिमं च कुन्दधवलं तत्त्वं किलालं शुभं। तत्पीयूषवकारबीजसहितं युक्तं सदा विष्णुना। प्राणं तत्र विलीय पञ्चघटिकाश्चित्तान्वितं धारयेदेषा दुःसहतापपापाहरणी स्यादाम्भसी धारणा

athāmbhasīdhāraṇāmudrā kathanam| śaṃkhendu pratimaṃ ca kundadhavalaṃ tattvaṃ kilālaṃ śubhaṃ| tatpīyūṣavakārabījasahitaṃ yuktaṃ sadā viṣṇunā| prāṇaṃ tatra vilīya pañcaghaṭikāścittānvitaṃ dhārayedeṣā duḥsahatāpapāpāharaṇī syādāmbhasī dhāraṇā

अथाम्भसीमुद्रायाः फलकथनम्। आम्भसीं परमां मुद्रां यो जानाति स योगवित्। जले च गंभीरे घोरे मरणं तस्यनोभवेत्

athāmbhasīmudrāyāḥ phalakathanam| āmbhasīṃ paramāṃ mudrāṃ yo jānāti sa yogavit| jale ca gaṃbhīre ghore maraṇaṃ tasyanobhavet

इयं तु परमा मुद्रा गोपनीया प्रयत्नतः। प्रकाशात् सिद्धिहानिः स्यात् सत्यं वच्मि च तत्त्वतः

iyaṃ tu paramā mudrā gopanīyā prayatnataḥ| prakāśāt siddhihāniḥ syāt satyaṃ vacmi ca tattvataḥ

अथाग्नेयीधारणामुद्राकथनम्। तन्नाभिस्थितमन्द्रगोपसदृशं बीजं त्रिकोणान्वितं तत्त्वं वह्निमयं प्रदीप्तमरुणं रुद्रेणयत्सिद्धिदम्। प्राणांस्तत्रविनीयपञ्चघटिकां चिन्तान्वितां वैश्वानरीधारणा

athāgneyīdhāraṇāmudrākathanam| tannābhisthitamandragopasadṛśaṃ bījaṃ trikoṇānvitaṃ tattvaṃ vahnimayaṃ pradīptamaruṇaṃ rudreṇayatsiddhidam| prāṇāṃstatravinīyapañcaghaṭikāṃ cintānvitāṃ vaiśvānarīdhāraṇā

प्रदीप्ते ज्वलिते वह्नौ पतितो यदि साधकः। एतन्मुद्राप्रसादेन स जीवति स मृत्युभाक्

pradīpte jvalite vahnau patito yadi sādhakaḥ| etanmudrāprasādena sa jīvati sa mṛtyubhāk

अथ वायवीयधारणमुद्राकथनम्। यद्भिन्नाञ्जनपुञ्जसन्निभमिदं धूम्रावभासं परे तत्त्वं सत्त्वमयं यकारसहितं यत्रेश्वरो देवता। प्राणांस्तत्र विलीय पञ्चघटिकाश्चित्तान्वितां धारयेदेषा खे गमनं करोति यामिनां स्याद्वायवी धारणा

atha vāyavīyadhāraṇamudrākathanam| yadbhinnāñjanapuñjasannibhamidaṃ dhūmrāvabhāsaṃ pare tattvaṃ sattvamayaṃ yakārasahitaṃ yatreśvaro devatā| prāṇāṃstatra vilīya pañcaghaṭikāścittānvitāṃ dhārayedeṣā khe gamanaṃ karoti yāmināṃ syādvāyavī dhāraṇā

अथ वायवीयधारणमुद्राफलकथनम्। इयं तु परमा मुद्रा जरामृत्युविनाशिनी। वायुना म्रियते नापि खे गति प्रदायिनी

atha vāyavīyadhāraṇamudrāphalakathanam| iyaṃ tu paramā mudrā jarāmṛtyuvināśinī| vāyunā mriyate nāpi khe gati pradāyinī

शठायभक्तिहीनाय न देया यस्यकस्यचित्। दत्तेचसिद्धिहानिः स्यात् सत्यं वच्मिच चण्डते

śaṭhāyabhaktihīnāya na deyā yasyakasyacit| dattecasiddhihāniḥ syāt satyaṃ vacmica caṇḍate

अकाशीधारणा यत्सिद्धौवर शुद्धवारिसदृशं व्योमं परंभासितं तत्त्वं देवसदाशिवेन सहितं बीजं हकारान्वितम्। प्राणं तत्र विलीय पञ्चघटिकाश्चित्तान्वितं धारयेदेषा मोक्षकावाटभेदनकरी कुर्यान्नभोधारणम्

akāśīdhāraṇā yatsiddhauvara śuddhavārisadṛśaṃ vyomaṃ paraṃbhāsitaṃ tattvaṃ devasadāśivena sahitaṃ bījaṃ hakārānvitam| prāṇaṃ tatra vilīya pañcaghaṭikāścittānvitaṃ dhārayedeṣā mokṣakāvāṭabhedanakarī kuryānnabhodhāraṇam

अथाकाशीधारणामुद्रायाः फलकथनम्। आकाशीधारणां मुद्रां यो वेत्ति स च योगवित्। न मृत्युर्जायते तस्य प्रलये नावसीदति

athākāśīdhāraṇāmudrāyāḥ phalakathanam| ākāśīdhāraṇāṃ mudrāṃ yo vetti sa ca yogavit| na mṛtyurjāyate tasya pralaye nāvasīdati

अथ अश्वनीमुद्राकथनम्। आकुञ्चयेद्गुदद्वारं प्रकाशयेत् पुनः पुनः। सा भवेदश्विनी मुद्रा शक्तिप्रबोधकारिणी

atha aśvanīmudrākathanam| ākuñcayedgudadvāraṃ prakāśayet punaḥ punaḥ| sā bhavedaśvinī mudrā śaktiprabodhakāriṇī

अश्विनीमुद्रायाः फलकथनम्। अश्विनी परमा मुद्रा गुह्यरोगविनाशिनी। बलपुष्टिकरी चैव अकालमरणं हरेत्

aśvinīmudrāyāḥ phalakathanam| aśvinī paramā mudrā guhyarogavināśinī| balapuṣṭikarī caiva akālamaraṇaṃ haret

अथ पाशिनीमुद्राकथनम्। कण्ठपृष्ठे क्षिपेत्पादौ पाशवद्दृढबन्धनम्। सा एव पाशिनी मुद्रा शक्ति प्रबोधकारिणी

atha pāśinīmudrākathanam| kaṇṭhapṛṣṭhe kṣipetpādau pāśavaddṛḍhabandhanam| sā eva pāśinī mudrā śakti prabodhakāriṇī

अथ पाशिनीमुद्रायाः फलकथनम्। पाशिनी महती मुद्रा बलपुष्टिविधायिनी। साधनीया प्रयत्नेन साधकैः सिद्धिकाङक्षिभिः

atha pāśinīmudrāyāḥ phalakathanam| pāśinī mahatī mudrā balapuṣṭividhāyinī| sādhanīyā prayatnena sādhakaiḥ siddhikāṅakṣibhiḥ

अथ काकीमुद्राकथनम्। काकचञ्चुवदास्येन पिबेद्वायुं शनैः शनैः। काकीमुद्रा भवेदेषा सर्वरोगविनाशिनी

atha kākīmudrākathanam| kākacañcuvadāsyena pibedvāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ| kākīmudrā bhavedeṣā sarvarogavināśinī

अथ काकीमुद्रायाः फलकथनम्। काकीमुद्र परा मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता। अस्याः प्रसादमात्रेण न रोगी काकवद् भवेत्

atha kākīmudrāyāḥ phalakathanam| kākīmudra parā mudrā sarvatantreṣu gopitā| asyāḥ prasādamātreṇa na rogī kākavad bhavet

अथ मातङ्गिनीमुद्राकथनम्। कण्ठमग्रे जले स्थित्वा नासाभ्यां जलमाहरेत्। मुखान्निर्गमयेत् पश्चात् पुनर्वक्त्रेण चाहरेत्

atha mātaṅginīmudrākathanam| kaṇṭhamagre jale sthitvā nāsābhyāṃ jalamāharet| mukhānnirgamayet paścāt punarvaktreṇa cāharet

नासाभ्यां रेचयेत् पश्चात् कुर्यादेवं पुनः पुनः। मातङ्गिनी परा मुद्रा जरामृत्युविनाशिनी

nāsābhyāṃ recayet paścāt kuryādevaṃ punaḥ punaḥ| mātaṅginī parā mudrā jarāmṛtyuvināśinī

अथ मातङ्गिनीमुद्राफलकथनम्। विरले निर्जने देशे स्थित्वा चैकाग्रमानसः। कुर्यान्मातङ्गिनीं मुद्रां मातङ्ग इव जायते

atha mātaṅginīmudrāphalakathanam| virale nirjane deśe sthitvā caikāgramānasaḥ| kuryānmātaṅginīṃ mudrāṃ mātaṅga iva jāyate

यत्र यत्र स्थितोयोगी सुखमत्यन्तमश्नुते। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साधयेन्मुद्रिकां पराम्

yatra yatra sthitoyogī sukhamatyantamaśnute| tasmāt sarvaprayatnena sādhayenmudrikāṃ parām

अथ भुजङ्गिनीमुद्राकथनम्। वक्त्रं किञ्चित् सुप्रसार्य चानिलं गलया पिबेत्। सा भवेद् भुजगी मुद्रा जरामृत्युविनाशिनी

atha bhujaṅginīmudrākathanam| vaktraṃ kiñcit suprasārya cānilaṃ galayā pibet| sā bhaved bhujagī mudrā jarāmṛtyuvināśinī

अथ भुजङ्गनीमुद्रायाः फलकथनम्। यावच्च उदरे रोगा अजीर्णादि विशेषतः। तत् सर्वं नाशयेदाशु यत्र मुद्रा भुजङ्गिनी

atha bhujaṅganīmudrāyāḥ phalakathanam| yāvacca udare rogā ajīrṇādi viśeṣataḥ| tat sarvaṃ nāśayedāśu yatra mudrā bhujaṅginī

अथ मुद्राणां फलकथनम्। इदं तु मुद्रापटलं कथितं चण्ड ते शुभम्। वल्लभं सर्वसिद्धानां जरामरणनाशनम्

atha mudrāṇāṃ phalakathanam| idaṃ tu mudrāpaṭalaṃ kathitaṃ caṇḍa te śubham| vallabhaṃ sarvasiddhānāṃ jarāmaraṇanāśanam

शठाय भक्तिहीनाय न देयं यस्य कस्यचित्। गोपनीयं प्रयत्नेन दुर्लभं मरुतामपि

śaṭhāya bhaktihīnāya na deyaṃ yasya kasyacit| gopanīyaṃ prayatnena durlabhaṃ marutāmapi

ऋजवे शान्तचिताय गुरुभक्तिपराय च। कुलीनाय प्रदातव्यं भोगमुक्तिप्रदायकम्

ṛjave śāntacitāya gurubhaktiparāya ca| kulīnāya pradātavyaṃ bhogamuktipradāyakam

मुद्राणां पटलं ह्येतत् सर्वव्याधिविनाशनम्। नित्यमभ्यासशीलस्य जठराग्निविविर्धनम्

mudrāṇāṃ paṭalaṃ hyetat sarvavyādhivināśanam| nityamabhyāsaśīlasya jaṭharāgnivivirdhanam

न तस्य जायते मृत्युर्नास्य जरादिकं तथा । नाग्निजलभयं तस्य वायोरपि कुतो भयम्

na tasya jāyate mṛtyurnāsya jarādikaṃ tathā | nāgnijalabhayaṃ tasya vāyorapi kuto bhayam

कासः श्वासः प्लीहा कुष्ठं श्लेष्मरोगाश्च विंशतिः। मुद्राणां साधनाच्चेव विनश्यन्ति न संशयः

kāsaḥ śvāsaḥ plīhā kuṣṭhaṃ śleṣmarogāśca viṃśatiḥ| mudrāṇāṃ sādhanācceva vinaśyanti na saṃśayaḥ

100

बहुना मिमिहोक्तेन सारं वच्मि च चण्ड ते। नास्ति मुद्रासमं किञ्चित् सिद्धिदं क्षितिमण्डले

bahunā mimihoktena sāraṃ vacmi ca caṇḍa te| nāsti mudrāsamaṃ kiñcit siddhidaṃ kṣitimaṇḍale

द्वितीयोध्यायः

घेरण्ड उवाच आसनानि समस्तानि यावन्तो जीवजन्तवः। चतुरशीतिलक्षाणि शिवेन कथितानि च

gheraṇḍa uvāca āsanāni samastāni yāvanto jīvajantavaḥ| caturaśītilakṣāṇi śivena kathitāni ca

तेषां मध्ये विशिष्टानि षोडशोनंशतं कृतम्। तेषां मध्ये मर्त्यलोके द्वात्रिंशदासनं शुभम्

teṣāṃ madhye viśiṣṭāni ṣoḍaśonaṃśataṃ kṛtam| teṣāṃ madhye martyaloke dvātriṃśadāsanaṃ śubham

अथ आसनानां भेदाः। सिद्धं पद्मं तथा भद्रं मुक्तं वज्रञ्च स्वस्तिकम्। सिंहञ्च गोमुखं वीरं धनुरासनमेव च

atha āsanānāṃ bhedāḥ| siddhaṃ padmaṃ tathā bhadraṃ muktaṃ vajrañca svastikam| siṃhañca gomukhaṃ vīraṃ dhanurāsanameva ca

मृतं गुप्तं तथा मात्स्यं मत्येन्द्रासनमेव च। गोरक्षं पश्चिमोत्तानं उत्कटं सङ्कटं तथा

mṛtaṃ guptaṃ tathā mātsyaṃ matyendrāsanameva ca| gorakṣaṃ paścimottānaṃ utkaṭaṃ saṅkaṭaṃ tathā

मयूरं कुक्कुटं कूर्म्मं तथाचोत्तानकूर्म्मकम्। उत्तानमण्डुकं वृक्षं मण्डुकं गरुडं वृषम्

mayūraṃ kukkuṭaṃ kūrmmaṃ tathācottānakūrmmakam| uttānamaṇḍukaṃ vṛkṣaṃ maṇḍukaṃ garuḍaṃ vṛṣam

शलभं मकरं चोष्टं भुजङ्गढ्चयोगासनम्। द्वात्रिंशदासनानितु मर्त्त्यलोकेहि सिद्धिदम्

śalabhaṃ makaraṃ coṣṭaṃ bhujaṅgaḍhcayogāsanam| dvātriṃśadāsanānitu marttyalokehi siddhidam

अथ आसनानां प्रयोगाः अथ सिद्धासनम्। योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितंसंपीड्य गुल्फेतरं मेढ्रोपर्यथ सन्निधाथ चिबुकं कृत्वा हृदि स्थापितम्। स्थाणुः संयमितेन्द्रियो>चलदृशा पश्यन् भ्रुवोरन्तरमेवंमोक्षविधायतेफलकरं सिद्धासनं प्रोच्यते

atha āsanānāṃ prayogāḥ atha siddhāsanam| yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃsaṃpīḍya gulphetaraṃ meḍhroparyatha sannidhātha cibukaṃ kṛtvā hṛdi sthāpitam| sthāṇuḥ saṃyamitendriyo>caladṛśā paśyan bhruvorantaramevaṃmokṣavidhāyatephalakaraṃ siddhāsanaṃ procyate

अथ पद्मासनम् ॥ वामोरूपरि दक्षिणं हि चरणं संस्थाप्य वामं तथा दक्षोरूपरि पश्चिमेन विधिना कृत्वा कराभ्यां दृढम्। अङ्गुष्ठौ हृदये निधाय चिबुकं नासाग्रमालोकयेदेतद्वायाधिविनाशनाशनकरं पद्मासनं प्रोच्यते

atha padmāsanam || vāmorūpari dakṣiṇaṃ hi caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā dakṣorūpari paścimena vidhinā kṛtvā karābhyāṃ dṛḍham| aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgramālokayedetadvāyādhivināśanāśanakaraṃ padmāsanaṃ procyate

अथ भद्रासनम् ॥ गुल्फौ च वृषणस्याधो यत्क्रमेण समाहितः। पादाङ्गुष्ठौ कराभ्याढ्च धृत्वा च पृष्ठदेशतः

atha bhadrāsanam || gulphau ca vṛṣaṇasyādho yatkrameṇa samāhitaḥ| pādāṅguṣṭhau karābhyāḍhca dhṛtvā ca pṛṣṭhadeśataḥ

जालन्धरं समासाद्य नासाग्रमवलोकयेत्। भद्रसनं भवेदेतत्सर्वव्याधिविनाशकम्

jālandharaṃ samāsādya nāsāgramavalokayet| bhadrasanaṃ bhavedetatsarvavyādhivināśakam

अथ मुक्तासनम्। पायुमूले वामगुल्फं दक्षगुल्फं तथोपरि। समकायशिरोग्रीवं मुक्तासनन्तु सिद्धिदम्

atha muktāsanam| pāyumūle vāmagulphaṃ dakṣagulphaṃ tathopari| samakāyaśirogrīvaṃ muktāsanantu siddhidam

अथ वज्रासनम्। जङ्घाभ्यां वज्रवत्कृत्वा गुदपार्श्वे पदावुभौ। वज्रासनं भवेदेतद्योगिनां सिद्धिदायकम्

atha vajrāsanam| jaṅghābhyāṃ vajravatkṛtvā gudapārśve padāvubhau| vajrāsanaṃ bhavedetadyogināṃ siddhidāyakam

अथ स्वास्तिकासनम्। जानूर्वोरन्तरे कृत्वा योगी पदतले उभे। ऋजुकायः समासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते

atha svāstikāsanam| jānūrvorantare kṛtvā yogī padatale ubhe| ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate

अथ सिंहासनम्। गुल्फौ च वृषणस्याधो व्युत्क्रेणोर्ध्वतां गतौ। चितिमूलौ भूमिसंस्थौ कृत्वा च जानुनोपरि

atha siṃhāsanam| gulphau ca vṛṣaṇasyādho vyutkreṇordhvatāṃ gatau| citimūlau bhūmisaṃsthau kṛtvā ca jānunopari

व्यक्तवक्त्त्रो जलंध्रञ्च नासाग्रमवलोकयेत्। सिंहासनं भवेदेतत् सर्वव्याधिविनाशकम्

vyaktavakttro jalaṃdhrañca nāsāgramavalokayet| siṃhāsanaṃ bhavedetat sarvavyādhivināśakam

अथ गोमुखासनम्। पादौ च भूमो संस्थाप्य पृष्ठपार्श्वो निवेशयेत्। स्थिरकायं समासाद्य गोमुखं गोमुखाकृति

atha gomukhāsanam| pādau ca bhūmo saṃsthāpya pṛṣṭhapārśvo niveśayet| sthirakāyaṃ samāsādya gomukhaṃ gomukhākṛti

अथ वीरासनम्। एकपादमथैकस्मिन्विन्यसेदरूसंस्थितम्। इतरस्मिंस्तथा पश्चाद्वीरसनमितीरितम्

atha vīrāsanam| ekapādamathaikasminvinyasedarūsaṃsthitam| itarasmiṃstathā paścādvīrasanamitīritam

अथ धनुरासनम्। प्रसार्य्य पादौ भुवि दण्डरूपौ करौ च पृष्ठे धृतपादयुग्मम्। कृत्वा धनुस्तुल्यपरिवर्त्तिताङ्गं निगद्य योगी धनुरासनं तत्

atha dhanurāsanam| prasāryya pādau bhuvi daṇḍarūpau karau ca pṛṣṭhe dhṛtapādayugmam| kṛtvā dhanustulyaparivarttitāṅgaṃ nigadya yogī dhanurāsanaṃ tat

अथ मृतासनम् ॥ उत्तानं शववद्भूमौ शयानन्तु शनासनम्। शवासनं श्रमहरं चित्तविश्रान्तिकारणम्

atha mṛtāsanam || uttānaṃ śavavadbhūmau śayānantu śanāsanam| śavāsanaṃ śramaharaṃ cittaviśrāntikāraṇam

अथ गुप्तासनम्। जानूर्वोरन्तरे पादौ कृत्वा पादौ च गोपयेत् ॥ पादोपरि च संस्थाप्य गुदं गुप्तासनं

atha guptāsanam| jānūrvorantare pādau kṛtvā pādau ca gopayet || pādopari ca saṃsthāpya gudaṃ guptāsanaṃ

अथ मत्सासनम्। मुक्तपद्मासनं कृत्वा उत्तानशयनञ्चरेत्। कूर्पराभ्यां शिरो वेष्ट्यं मत्स्यानन्तु रोगहा

atha matsāsanam| muktapadmāsanaṃ kṛtvā uttānaśayanañcaret| kūrparābhyāṃ śiro veṣṭyaṃ matsyānantu rogahā

अथ मत्स्येन्द्रासनम्। उदरं पश्चिमाभासं कृत्वा तिष्ठति यत्नतः। नम्राङ्गं वामपादं हि दक्षजानूपरि न्यसेत्

atha matsyendrāsanam| udaraṃ paścimābhāsaṃ kṛtvā tiṣṭhati yatnataḥ| namrāṅgaṃ vāmapādaṃ hi dakṣajānūpari nyaset

तत्र याम्यं कूर्परञ्च याम्यकरे च वक्त्रकम्। भ्रुवोर्मध्ये गता दृष्टिः पीठं मात्स्येन्द्रमुच्यते

tatra yāmyaṃ kūrparañca yāmyakare ca vaktrakam| bhruvormadhye gatā dṛṣṭiḥ pīṭhaṃ mātsyendramucyate

अथ पश्चिमोत्तानासनम्। प्रसार्य पादौ भुवि दण्डरूपौ संन्यस्तभालं चितियुग्ममध्ये। यत्नेन पादौ च धृतौ कराभ्यां योगीन्द्रपीठं पश्चिमोत्तानमाहुः

atha paścimottānāsanam| prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpau saṃnyastabhālaṃ citiyugmamadhye| yatnena pādau ca dhṛtau karābhyāṃ yogīndrapīṭhaṃ paścimottānamāhuḥ

अथ गोरक्षानम्। जानूर्व्वोन्तरे पादौ उत्तानौ व्यक्तसंस्थितौ। गुल्फौ चाच्छाद्या हस्ताभ्यामुत्तानाभ्यां प्रयत्नतः ॥ कण्ठसंकोचनं कृत्वा नासाग्रमवलोकयेत्। गोरक्षासनमित्याह योगिनां सिद्धिकारणम् ॥ अथ उत्कटासनम्। अङ्गुष्ठाभ्यावष्टभ्य धरां गुल्फौ च खे गतौ। तत्रौपरि गुदं न्यस्य विज्ञेयमुत्कटानम्

atha gorakṣānam| jānūrvvontare pādau uttānau vyaktasaṃsthitau| gulphau cācchādyā hastābhyāmuttānābhyāṃ prayatnataḥ || kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā nāsāgramavalokayet| gorakṣāsanamityāha yogināṃ siddhikāraṇam || atha utkaṭāsanam| aṅguṣṭhābhyāvaṣṭabhya dharāṃ gulphau ca khe gatau| tatraupari gudaṃ nyasya vijñeyamutkaṭānam

अथ संङ्कटासनम्। वामपादं चितेर्मूलं संन्यस्य धरणीतले। पाददण्डेन योगेन वेष्टयेद् वामपादकम्। जानुयुग्मेकरौ युग्मकेतत्तु संकटासनम्

atha saṃṅkaṭāsanam| vāmapādaṃ citermūlaṃ saṃnyasya dharaṇītale| pādadaṇḍena yogena veṣṭayed vāmapādakam| jānuyugmekarau yugmaketattu saṃkaṭāsanam

अथ मयूरासनम्। धरामवष्टभ्य करयोस्तसाभ्यां तत्कूर्परे स्थापित नाभिपार्श्वम्। उच्चासनो दण्डवदुत्थिः खे मायूरमेतं प्रवदन्ति पीठम्

atha mayūrāsanam| dharāmavaṣṭabhya karayostasābhyāṃ tatkūrpare sthāpita nābhipārśvam| uccāsano daṇḍavadutthiḥ khe māyūrametaṃ pravadanti pīṭham

कुक्कुटासनम्। पद्मासनं समासाद्य जानूर्वोरन्तरे करो। कूर्पराभ्यां समासीनो मञ्चस्थः कुक्कुटासनम्

kukkuṭāsanam| padmāsanaṃ samāsādya jānūrvorantare karo| kūrparābhyāṃ samāsīno mañcasthaḥ kukkuṭāsanam

अथ कूर्मासनम्। गुल्फौ च वृषणस्याधो व्युत्क्रमेण समाहितौ। ऋजुकाय शिरोग्रीवं कूर्मासनमितीरतम्

atha kūrmāsanam| gulphau ca vṛṣaṇasyādho vyutkrameṇa samāhitau| ṛjukāya śirogrīvaṃ kūrmāsanamitīratam

अथ उत्तानकूर्मासनम्। कुक्कुटासन बन्धस्थं कराभ्यां धृतकन्धरम्। पीठं कूर्मवदुत्तानमेतदुत्तानकूर्मम्

atha uttānakūrmāsanam| kukkuṭāsana bandhasthaṃ karābhyāṃ dhṛtakandharam| pīṭhaṃ kūrmavaduttānametaduttānakūrmam

अथ उत्तानमण्डूकासनम्। मण्डूकसनमध्यस्थं कूर्पराभ्यां धृतं शिरः। एतद्भेकवदुत्तानमेतदुत्तानमण्डूकम्

atha uttānamaṇḍūkāsanam| maṇḍūkasanamadhyasthaṃ kūrparābhyāṃ dhṛtaṃ śiraḥ| etadbhekavaduttānametaduttānamaṇḍūkam

अथ वृक्षासनम्। वामोरुमूलदेशे च याम्यापादं निधायतु। तिष्ठेत्तु वृक्षवद् भूमौ वृक्षासनमिदं विदुः

atha vṛkṣāsanam| vāmorumūladeśe ca yāmyāpādaṃ nidhāyatu| tiṣṭhettu vṛkṣavad bhūmau vṛkṣāsanamidaṃ viduḥ

अथ मण्डूकासनम्। पादतलौ पृष्ठदेशे अंगुष्ठे द्वे च संस्पृशेत्। जानुयुग्मं पुरस्कृत्य साधयेन्मण्डूकासनम्

atha maṇḍūkāsanam| pādatalau pṛṣṭhadeśe aṃguṣṭhe dve ca saṃspṛśet| jānuyugmaṃ puraskṛtya sādhayenmaṇḍūkāsanam

अथ गरूड़ासनम्। जंघोरूभ्यां धरां पीड्य स्थिरकायो द्विजानुना। जानूपरिकरं युग्मं गरुडानमुच्यते

atha garūḍāsanam| jaṃghorūbhyāṃ dharāṃ pīḍya sthirakāyo dvijānunā| jānūparikaraṃ yugmaṃ garuḍānamucyate

अथ वृषासानम्। याम्यगुल्फे पादमूले वामभागे पदेतरम्। विपरीतंस्पृशेद् भूमिं वृषासनमिदं भवेद्

atha vṛṣāsānam| yāmyagulphe pādamūle vāmabhāge padetaram| viparītaṃspṛśed bhūmiṃ vṛṣāsanamidaṃ bhaved

अथ शलभासनम्। अध्यास्यः शेते कर युग्मं वक्षे भूमिमवष्टभ्यकरयोस्तलाभ्याम्। पादौ च शून्ये च वितस्तिचार्ध्यं वदन्ति पीठंशलभं मुनीन्द्राः

atha śalabhāsanam| adhyāsyaḥ śete kara yugmaṃ vakṣe bhūmimavaṣṭabhyakarayostalābhyām| pādau ca śūnye ca vitasticārdhyaṃ vadanti pīṭhaṃśalabhaṃ munīndrāḥ

अथ मकरासनम्। अध्यास्य शेते हृदयं निधाय, भूमौ च पादौ च प्रसार्यमाणौ। शिरश्च धृत्वा करदण्डयुग्मे देहाग्निकारं मकरासनं तत्

atha makarāsanam| adhyāsya śete hṛdayaṃ nidhāya, bhūmau ca pādau ca prasāryamāṇau| śiraśca dhṛtvā karadaṇḍayugme dehāgnikāraṃ makarāsanaṃ tat

अथ उष्ट्रानम्। अध्यास्य शेते पदयुग्मव्यस्तं पृष्ठे निधायापि धृतं कराभ्याम्। आकुञ्चयेत्सम्यगुदरास्यगाढ-मौष्ट्रञ्च पीठं योगिनो वदन्ति

atha uṣṭrānam| adhyāsya śete padayugmavyastaṃ pṛṣṭhe nidhāyāpi dhṛtaṃ karābhyām| ākuñcayetsamyagudarāsyagāḍha-mauṣṭrañca pīṭhaṃ yogino vadanti

अथ भुजङ्गानम्। अंगुष्ठनाभिपर्यन्तमधोभूमौविनिन्यसेत्। करतलाभ्यांधरां धृत्वा उर्ध्वंशीर्ष फणीवहि ॥ देहाग्निवर्धते नित्यं सर्वरोग विनाशनम्। जागर्ति भुजगी देवी भुजगासन साधनात्

atha bhujaṅgānam| aṃguṣṭhanābhiparyantamadhobhūmauvininyaset| karatalābhyāṃdharāṃ dhṛtvā urdhvaṃśīrṣa phaṇīvahi || dehāgnivardhate nityaṃ sarvaroga vināśanam| jāgarti bhujagī devī bhujagāsana sādhanāt

अथ योगसनम्। उत्तानौ चरणौ कृत्वा संस्थाप्य जानुनोपरि। आसनोपरि संस्थाप्य उत्तानं करयुग्मकम् ॥ पूरकैर्वायुमाकृष्य नासाग्रमवलोकयेत्। योगासनं भवेदेतद् योगिनां योगसाधनम्

atha yogasanam| uttānau caraṇau kṛtvā saṃsthāpya jānunopari| āsanopari saṃsthāpya uttānaṃ karayugmakam || pūrakairvāyumākṛṣya nāsāgramavalokayet| yogāsanaṃ bhavedetad yogināṃ yogasādhanam

पञ्चमोध्यायः

घेरण्ड उवाच- अथातः संप्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य यद्विधिम्। यस्य साधनमात्रेण देवतुल्यो भवेन्नरः

gheraṇḍa uvāca- athātaḥ saṃpravakṣyāmi prāṇāyāmasya yadvidhim| yasya sādhanamātreṇa devatulyo bhavennaraḥ

आदौ स्थानं तथा कालं मिताहारं तथापरम्। नाडीशुद्धिं ततः पश्चात् प्राणायामं च साधयेत्

ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mitāhāraṃ tathāparam| nāḍīśuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇāyāmaṃ ca sādhayet

अथ स्थाननिर्णयः। दूरदेशे तथारण्ये राजधान्यां जनान्तिके। योगरम्भं न कुर्वीत कृतनिश्चत् सिद्धिहा भवेत्

atha sthānanirṇayaḥ| dūradeśe tathāraṇye rājadhānyāṃ janāntike| yogarambhaṃ na kurvīta kṛtaniścat siddhihā bhavet

अविश्वासं दूरदेशे अरण्ये रक्षिविविर्जितम्। लोकारण्ये प्रकाश्च तस्मात् त्रीणि विविर्जयेत्

aviśvāsaṃ dūradeśe araṇye rakṣivivirjitam| lokāraṇye prakāśca tasmāt trīṇi vivirjayet

सुदेशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे। तत्रैकं कुटीरं कृत्वा प्राचीरैः परिवेष्टितम्

sudeśe dhārmike rājye subhikṣe nirupadrave| tatraikaṃ kuṭīraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭitam

लापीकूपतडागं च प्रचीर मध्यवर्ति च। तात्युच्चं नातिनीचं कुटीरं कीटवर्जितम्

lāpīkūpataḍāgaṃ ca pracīra madhyavarti ca| tātyuccaṃ nātinīcaṃ kuṭīraṃ kīṭavarjitam

सम्यग्गोमया लिप्तं च कुटीरं तत्रनिर्मितम्। एवं स्थानेषु गुप्तेषु प्राणायामं समभ्यसेत्

samyaggomayā liptaṃ ca kuṭīraṃ tatranirmitam| evaṃ sthāneṣu gupteṣu prāṇāyāmaṃ samabhyaset

अथ कालनिर्णयः। हेमन्ते शिशिरे ग्रीष्मे वर्षायां च ऋतौ तथा। योगारम्भं न कुर्वीत कृते योगो हि रोगदः

atha kālanirṇayaḥ| hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā| yogārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi rogadaḥ

वसन्ते शरदि प्रोक्तं योगरम्भं समाचरेत्। तथायोगी भवेत्सिद्धो रोगान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम्

vasante śaradi proktaṃ yogarambhaṃ samācaret| tathāyogī bhavetsiddho rogānmukto bhaveddhruvam

चैत्रादि फाल्गुनान्ते माघादि फाल्गुनान्तिके। द्वौ द्वौ मासौ ऋतुभागौ अनुभावश्चतुश्चतुः

caitrādi phālgunānte māghādi phālgunāntike| dvau dvau māsau ṛtubhāgau anubhāvaścatuścatuḥ

वसन्तश्चैत्र वैशाखौ ज्येष्ठाषाढां च ग्रीष्मकौ। वर्षा श्रावणभाद्राभ्यां शरदाश्वनकार्तिकौ। मार्गपौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफल्गुनौ

vasantaścaitra vaiśākhau jyeṣṭhāṣāḍhāṃ ca grīṣmakau| varṣā śrāvaṇabhādrābhyāṃ śaradāśvanakārtikau| mārgapauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphalgunau

अनुभावं प्रवक्ष्यामि ऋतुनां च यथोदितम्। माघादिमाधवान्तेषु वसन्तानुभवस्तथा

anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtunāṃ ca yathoditam| māghādimādhavānteṣu vasantānubhavastathā

चैत्रादिचाषाढान्तं च निदाघानुभवं विदुः। आषाढादि चाश्विनान्तं प्रावृषानुभवं विदुः

caitrādicāṣāḍhāntaṃ ca nidāghānubhavaṃ viduḥ| āṣāḍhādi cāśvināntaṃ prāvṛṣānubhavaṃ viduḥ

भाद्रादिमार्गशीर्षान्तं शरदोऽनुभवं विदुः। कार्तिकादिमाघमासान्तं हेमन्तानुभवं विदुः

bhādrādimārgaśīrṣāntaṃ śarado'nubhavaṃ viduḥ| kārtikādimāghamāsāntaṃ hemantānubhavaṃ viduḥ

वसन्ते वापि योगारम्भं समाचरेत्। तदा योगो भवेत् सिद्धोविनायासेन कथ्यते

vasante vāpi yogārambhaṃ samācaret| tadā yogo bhavet siddhovināyāsena kathyate

अथ मिताहारः। मिताहारं विना यस्तु योगरम्भं तु कारयेत्। नानारोगो भवेत्तस्य किञ्चिद्योगो न सिध्यति

atha mitāhāraḥ| mitāhāraṃ vinā yastu yogarambhaṃ tu kārayet| nānārogo bhavettasya kiñcidyogo na sidhyati

शाल्यन्नं यवपिष्ठं वा गोधूमपिष्टकं तथा । मुद्गगंमाषचणकादि शुभ्रं च तुषवर्जितम्

śālyannaṃ yavapiṣṭhaṃ vā godhūmapiṣṭakaṃ tathā | mudgagaṃmāṣacaṇakādi śubhraṃ ca tuṣavarjitam

पटोलं पनसं मानं कक्कोलं च शुकाशकम्। द्राढिकां कर्कटीं रम्भां डुम्बरीं कण्टकण्टकम्

paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śukāśakam| drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭakaṇṭakam

अमरम्भां भालरम्भां रम्भादण्डं च मूलकम्। वार्ताकीं मूलकं ऋद्धिंयोगी भक्षणमाचरेत्

amarambhāṃ bhālarambhāṃ rambhādaṇḍaṃ ca mūlakam| vārtākīṃ mūlakaṃ ṛddhiṃyogī bhakṣaṇamācaret

वालशाकं कालशाकं तथा पटोलपत्रकम्। पंचशाकं प्रशंसीयात् वास्तुकं हिलमोचिकाम्

vālaśākaṃ kālaśākaṃ tathā paṭolapatrakam| paṃcaśākaṃ praśaṃsīyāt vāstukaṃ hilamocikām

शुद्धं सुमधुरं स्निग्धं उदरार्धविवर्जितम्। भुज्यते सुरसं प्रीत्या मिताहरमिमं विदुः

śuddhaṃ sumadhuraṃ snigdhaṃ udarārdhavivarjitam| bhujyate surasaṃ prītyā mitāharamimaṃ viduḥ

अन्नेन पूरयेदर्धं तोयेन तु तृतीयकम्। उदरस्य तृतीयाशं संरक्षेद् वायुचारणे

annena pūrayedardhaṃ toyena tu tṛtīyakam| udarasya tṛtīyāśaṃ saṃrakṣed vāyucāraṇe

निषिद्धाहारः कट्वम्ले लवणं तिक्तं भृष्टं च दधितक्रकम्। शाकोत्कटं तथामद्यं तालं च पनसंतथा

niṣiddhāhāraḥ kaṭvamle lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhitakrakam| śākotkaṭaṃ tathāmadyaṃ tālaṃ ca panasaṃtathā

कुलत्थं मसूरं पाण्टुं कूष्माण्डं शाकदण्डकम्। तुम्बीकोल कपित्थं च कण्टविल्वपलाशकम्

kulatthaṃ masūraṃ pāṇṭuṃ kūṣmāṇḍaṃ śākadaṇḍakam| tumbīkola kapitthaṃ ca kaṇṭavilvapalāśakam

कदम्बं जम्बीरं बिम्बं लकुचं लशुनं विषम्। कामरङ्गं पियालं च हिंगुशालम्लीकेमुकम्

kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam| kāmaraṅgaṃ piyālaṃ ca hiṃguśālamlīkemukam

योगारम्भे वर्जयेच्च पथस्त्रीवह्निसेवनम्। नवनीतंघृतक्षीरं गुडशक्रादिचैक्षवम्

yogārambhe varjayecca pathastrīvahnisevanam| navanītaṃghṛtakṣīraṃ guḍaśakrādicaikṣavam

पक्वरम्भां नारिकेलं दाडिम्बमशिवासवम्। द्राक्षाङ्गुलवनीं धात्रीं रसमाम्लाववर्जितम्

pakvarambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbamaśivāsavam| drākṣāṅgulavanīṃ dhātrīṃ rasamāmlāvavarjitam

एलाजातिलवङ्गं च पौरुणं जम्बु जाम्बलम्। हरीतकीं खर्जूरं च योगी भक्षणमाचरेत्

elājātilavaṅgaṃ ca pauruṇaṃ jambu jāmbalam| harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇamācaret

लघुपाकं प्रियं स्निग्धं तथा धातुप्रपोषणम्। मनोऽभिलषितं योग्यं योगी भोजनमाचरेत्

laghupākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātuprapoṣaṇam| mano'bhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanamācaret

काठिन्यं दुरितं पूतिमुष्णं पर्युषितं तथा। अतिशीतं चातिचोष्णं भक्ष्यं योगी विवर्जयेत्

kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtimuṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā| atiśītaṃ cāticoṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet

प्रतःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा. एकाहारं निराहारं यामान्ते च न कारयेत्

prataḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā. ekāhāraṃ nirāhāraṃ yāmānte ca na kārayet

एवं विधिविधानेन प्राणायामं समाचरेत्। आरम्भे प्रथमे कुर्यात् क्षीराज्यं नित्यभोजनम्। मध्याह्ने चैव सायाह्ने भोजनद्वयमाचरेत्

evaṃ vidhividhānena prāṇāyāmaṃ samācaret| ārambhe prathame kuryāt kṣīrājyaṃ nityabhojanam| madhyāhne caiva sāyāhne bhojanadvayamācaret

इति मिताहारः ॥ अथ नाडीशुद्धिः। कुशासने मृगाजिने व्याघ्रजिने च कम्बले। स्थलासने समासीनः प्राङमुखो वाप्युद्ङ्मुखः। नाडीशुद्धिं समासाद्य प्राणायाम समभ्यसेत्

iti mitāhāraḥ || atha nāḍīśuddhiḥ| kuśāsane mṛgājine vyāghrajine ca kambale| sthalāsane samāsīnaḥ prāṅamukho vāpyudṅmukhaḥ| nāḍīśuddhiṃ samāsādya prāṇāyāma samabhyaset

चण्डकापालिरुवाच। नाडीशुद्धिं कथं कुर्यान्न्डीशुद्धिस्तु कीदृशी। तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि तद्वदस्व दयानिधे

caṇḍakāpāliruvāca| nāḍīśuddhiṃ kathaṃ kuryānnḍīśuddhistu kīdṛśī| tat sarvaṃ śrotumicchāmi tadvadasva dayānidhe

घेरण्ड उवाच- मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव गच्छति। प्राणायामः कथं सिध्येत्तत्त्वज्ञानं कथं भवेत्। तस्मादादौ नाडीशुद्धिं प्राणायामं ततोऽभ्यसेत्

gheraṇḍa uvāca- malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva gacchati| prāṇāyāmaḥ kathaṃ sidhyettattvajñānaṃ kathaṃ bhavet| tasmādādau nāḍīśuddhiṃ prāṇāyāmaṃ tato'bhyaset

नाडीशुद्धिर्द्विधा पोक्ता समनुर्निर्मनस्तथा। बीजेन समनुं कुर्यान्निर्मनुं धौतकर्मणा

nāḍīśuddhirdvidhā poktā samanurnirmanastathā| bījena samanuṃ kuryānnirmanuṃ dhautakarmaṇā

धौतकर्म पुरा प्रोक्तं षट्कर्मसाधने यथा। शृणुस्व समनुं चण्ड नाडीशुद्धिर्यथा भवेत्

dhautakarma purā proktaṃ ṣaṭkarmasādhane yathā| śṛṇusva samanuṃ caṇḍa nāḍīśuddhiryathā bhavet

उपनिश्यासने योगी पद्मासनं समाचरेत्। गुर्वादिन्यासनं कुर्याद् यथैव गुरुभाषितम्। नाडीशुद्धिं प्रकुर्वीत प्राणायामविशुद्धये

upaniśyāsane yogī padmāsanaṃ samācaret| gurvādinyāsanaṃ kuryād yathaiva gurubhāṣitam| nāḍīśuddhiṃ prakurvīta prāṇāyāmaviśuddhaye

वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्रवर्णं सतेजसम्। चन्द्रेणं पूरयेद्वायुं बीजं षोडशकैः सुधीः

vāyubījaṃ tato dhyātvā dhūmravarṇaṃ satejasam| candreṇaṃ pūrayedvāyuṃ bījaṃ ṣoḍaśakaiḥ sudhīḥ

चतुःष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत्। द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं सूर्यनाड्या च रेचयेत्

catuḥṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet| dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ sūryanāḍyā ca recayet

नाभिमूलाद्वह्निमुत्थाप्य ध्यायेत्तेजोऽवनीयुतम्। वह्निबीजषोडशेन सूर्य नाड्या च पूरयेत्

nābhimūlādvahnimutthāpya dhyāyettejo'vanīyutam| vahnibījaṣoḍaśena sūrya nāḍyā ca pūrayet

चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत्। द्वात्रिंशन्मात्रया वायु शशिनाड्या च रेचयेत्

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet| dvātriṃśanmātrayā vāyu śaśināḍyā ca recayet

नासाग्रे शशधृग्बिम्बं ध्यात्वा ज्योत्स्नासमन्वितम्। ठं बीजंशोडशेनैव इडया पूरयेन्मरूत

nāsāgre śaśadhṛgbimbaṃ dhyātvā jyotsnāsamanvitam| ṭhaṃ bījaṃśoḍaśenaiva iḍayā pūrayenmarūta

चतुःषष्ट्या मात्रया च वं बीजेनैव धारयेत्। अमृतं प्लावितं ध्यात्वा नाडीधौतं विभावयेत्

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca vaṃ bījenaiva dhārayet| amṛtaṃ plāvitaṃ dhyātvā nāḍīdhautaṃ vibhāvayet

एवंविधां नाडीशुद्धिं कृत्वा नाडीं विशोधयेत्। दृढौ भूत्वासनं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत्

evaṃvidhāṃ nāḍīśuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet| dṛḍhau bhūtvāsanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samācaret

सहितः सूर्यभेदश्च उज्जायी शीतली तथा। भस्त्रिका भ्रामरी मूर्छा केवली चाष्टकुम्भिकाः

sahitaḥ sūryabhedaśca ujjāyī śītalī tathā| bhastrikā bhrāmarī mūrchā kevalī cāṣṭakumbhikāḥ

सहितो द्विविधः पोक्तः सगर्भश्चनिगर्भकः। सगर्भो बूजनुच्चार्य निगर्भो बीजवर्जितः

sahito dvividhaḥ poktaḥ sagarbhaścanigarbhakaḥ| sagarbho būjanuccārya nigarbho bījavarjitaḥ

प्राणायामं सगर्भं च प्रथमं कथयामि ते। सुखासने चोपविश्य प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः। ध्यायेद्विधिं रजोगुणं रक्तवर्णमवर्णकम्

prāṇāyāmaṃ sagarbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te| sukhāsane copaviśya prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ| dhyāyedvidhiṃ rajoguṇaṃ raktavarṇamavarṇakam

इडया पूरयेद्वायुं मात्रया षोडशैः सुधीः। पूरकान्ते कुम्भकाद्ये कर्तव्यस्तूड्डीयानकः

iḍayā pūrayedvāyuṃ mātrayā ṣoḍaśaiḥ sudhīḥ| pūrakānte kumbhakādye kartavyastūḍḍīyānakaḥ

सत्त्वमयं हरिंध्यात्वा उकारं ककृष्णवर्णकम्। चतुःषष्ट्या च मात्रया कुम्भकेनैव धारयेत्

sattvamayaṃ hariṃdhyātvā ukāraṃ kakṛṣṇavarṇakam| catuḥṣaṣṭyā ca mātrayā kumbhakenaiva dhārayet

पुनः पिङ्गलयापूर्य कुम्भकेनैव धारयेत्। इजया रेचयेत् पश्चाद् तद्बीजेन क्रमेण तु

punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhakenaiva dhārayet| ijayā recayet paścād tadbījena krameṇa tu

अनुलोमविलोमेन वारंवारं च साधयेत्। पूरकान्ते कुम्भकान्तं धृतनासापुटद्वयम्। कनिष्ठानामिकाङ्गुष्टैः तर्जनीमध्यमे विना

anulomavilomena vāraṃvāraṃ ca sādhayet| pūrakānte kumbhakāntaṃ dhṛtanāsāpuṭadvayam| kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭaiḥ tarjanīmadhyame vinā

प्राणायामो निगर्भस्तु विना बीजेन जायते। वामजानूपरिन्यस्तवामपाणितलं भ्रमेत्। एकादिशतपर्यन्तं पूरकुम्भकरेचनम्

prāṇāyāmo nigarbhastu vinā bījena jāyate| vāmajānūparinyastavāmapāṇitalaṃ bhramet| ekādiśataparyantaṃ pūrakumbhakarecanam

उत्तमा विंशतिर्मात्रा षोडशी मात्रा मध्यमा। अधमा द्वादशी मात्रा प्राणायामास्त्रिधा स्मृताः

uttamā viṃśatirmātrā ṣoḍaśī mātrā madhyamā| adhamā dvādaśī mātrā prāṇāyāmāstridhā smṛtāḥ

अधमाज्जायते घर्मो मेरुकम्पश्च मध्यमात्। उत्तमाच्च भूमित्यागस्त्रिविधं सिद्धिलक्षणम्

adhamājjāyate gharmo merukampaśca madhyamāt| uttamācca bhūmityāgastrividhaṃ siddhilakṣaṇam

प्राणायामात् खेचरत्त्वं प्राणायामाद् रोगनाशनम्। प्राणायामद्बोधयेच्छक्तिं प्राणायामान्मनोन्मनी। आनन्दो जायते चित्ते प्राणायामी सुखी भवेत्

prāṇāyāmāt khecarattvaṃ prāṇāyāmād roganāśanam| prāṇāyāmadbodhayecchaktiṃ prāṇāyāmānmanonmanī| ānando jāyate citte prāṇāyāmī sukhī bhavet

अथ सूर्यभेदकुम्भकः घेरण्ड उवाच- कथितं सहितं कुम्भं सूर्यभदनकं शृणु। पूरयेत् सूर्यनाड्या च यथा शक्ति बहिर्मरुत्

atha sūryabhedakumbhakaḥ gheraṇḍa uvāca- kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūryabhadanakaṃ śṛṇu| pūrayet sūryanāḍyā ca yathā śakti bahirmarut

धारयेद्बहुयत्नेन कुम्भकेन जलन्धरैः। यावत् स्वेदं नखकेशाभ्यां तावत् कुर्वन्तु कुम्भकम्

dhārayedbahuyatnena kumbhakena jalandharaiḥ| yāvat svedaṃ nakhakeśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam

प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ तथैव च। नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau tathaiva ca| nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

हृदि प्राणो वहेन्नित्यमपानो गुदमण्डले। समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः

hṛdi prāṇo vahennityamapāno gudamaṇḍale| samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ

व्योनो व्याप्य शरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः। प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः

vyono vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ| prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ

तेषामपि च पञ्चानां स्थानानि च वदाम्यहम्। उदगारे नाग आख्यातः कूर्मस्तून्मूलने स्मृतः

teṣāmapi ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmyaham| udagāre nāga ākhyātaḥ kūrmastūnmūlane smṛtaḥ

कृकरः क्षुत्कृते ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे। न जहाति सृते क्वापि सर्वव्यापि धनञ्जयः

kṛkaraḥ kṣutkṛte jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe| na jahāti sṛte kvāpi sarvavyāpi dhanañjayaḥ

नागो गृह्णाति चैतन्यं कूर्मश्चैव निमेषणम्। क्षुत्तृषं कृकरश्चैव जृम्भणं चतुर्थेन तु। भवेद्धनञ्जयाच्छब्दं क्षणमात्रं न निःसरेत्

nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaścaiva nimeṣaṇam| kṣuttṛṣaṃ kṛkaraścaiva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu| bhaveddhanañjayācchabdaṃ kṣaṇamātraṃ na niḥsaret

सर्वे ते सूर्यसंभिन्ना नाभिमूलात् समुद्धरेत्। ईडया रेचयेत् पश्चाद् धैर्येणाखण्डवेगतः

sarve te sūryasaṃbhinnā nābhimūlāt samuddharet| īḍayā recayet paścād dhairyeṇākhaṇḍavegataḥ

पुनः सूर्येण चाकृष्य कुम्भयित्वा यथाविधि। रेचयित्वा साधयेत्तु क्रमेण च पुनः पुनः

punaḥ sūryeṇa cākṛṣya kumbhayitvā yathāvidhi| recayitvā sādhayettu krameṇa ca punaḥ punaḥ

कुम्भकः सूर्यभेदस्तु जरामृत्युविनाशकः। बोधयेत् कुंजलीं शक्तिं देहानलं विवर्धयेत्। इति ते कथितं चण्ड सूर्यभेदनमुत्तमम्

kumbhakaḥ sūryabhedastu jarāmṛtyuvināśakaḥ| bodhayet kuṃjalīṃ śaktiṃ dehānalaṃ vivardhayet| iti te kathitaṃ caṇḍa sūryabhedanamuttamam

अथ उज्जायी कुम्भकः। नासाभ्यां वायुमाकृष्य मुखमध्ये च धारयेत्। हृद्गलाभ्यां समाकृष्य वायुं वक्त्रे च धारयेत्

atha ujjāyī kumbhakaḥ| nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya mukhamadhye ca dhārayet| hṛdgalābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktre ca dhārayet

मुखं प्रक्षाल्य संवन्द्य कुर्याज्जालन्धरं ततः। आशक्ति कुम्भकं कृत्वा धारयेदविरोधतः

mukhaṃ prakṣālya saṃvandya kuryājjālandharaṃ tataḥ| āśakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayedavirodhataḥ

उज्जायीकुम्भकं कृत्वा सर्वकार्याणि साधयेत्। न बवेत् कफरोगश्च क्रूरवायुरजीर्णकम्

ujjāyīkumbhakaṃ kṛtvā sarvakāryāṇi sādhayet| na bavet kapharogaśca krūravāyurajīrṇakam

आमवातः क्षयः कासो ज्वरप्लीहा न विद्यते। जरामृत्युविनाशाय चोज्जायीं साधयेन्नरः

āmavātaḥ kṣayaḥ kāso jvaraplīhā na vidyate| jarāmṛtyuvināśāya cojjāyīṃ sādhayennaraḥ

अथ शीतलीकुम्भकः। जिह्वया वायुमाकृष्य उदरे पूरयेच्छनैः। क्षणं च कुम्भक कृत्वा नासाभ्यां रेचयेत् पुनः

atha śītalīkumbhakaḥ| jihvayā vāyumākṛṣya udare pūrayecchanaiḥ| kṣaṇaṃ ca kumbhaka kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ

सर्वदा साधयेद्योगी शीतलीकुम्भकं शुभम्। अजीर्णं कफपित्तञ्च नैव तस्य प्रजायते

sarvadā sādhayedyogī śītalīkumbhakaṃ śubham| ajīrṇaṃ kaphapittañca naiva tasya prajāyate

अथ भस्त्रिकाकुम्भकः। भस्त्रैव लोहकाराणां यथाक्रमेण संभ्रमेत्। तथा वायुं च नासाभ्यामुभाभ्यां चालयेच्छनैः

atha bhastrikākumbhakaḥ| bhastraiva lohakārāṇāṃ yathākrameṇa saṃbhramet| tathā vāyuṃ ca nāsābhyāmubhābhyāṃ cālayecchanaiḥ

एवं विंशतिवारं च कृत्वा कुर्याच्च कुम्भकम्। तदन्ते चारयेद्वायुं पूर्वोक्तं च यथाविधि

evaṃ viṃśativāraṃ ca kṛtvā kuryācca kumbhakam| tadante cārayedvāyuṃ pūrvoktaṃ ca yathāvidhi

त्रिवारं साधयेदेनं भस्त्रिकाकुम्भकं सुधीः। न च रोगो न च क्लेश आरोग्यं च दिने दिने

trivāraṃ sādhayedenaṃ bhastrikākumbhakaṃ sudhīḥ| na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine

अथ भ्रामरीकुम्भकः। अर्धरात्रे गते योगी जन्तूनां शब्धवर्जिते। कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां कुर्यात पूरककुम्भकम्

atha bhrāmarīkumbhakaḥ| ardharātre gate yogī jantūnāṃ śabdhavarjite| karṇau pidhāya hastābhyāṃ kuryāta pūrakakumbhakam

शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं शुभम्। प्रथमं झिञ्झिनादं च वंशीनादं ततः परम्

śṛṇuyāddakṣiṇe karṇe nādamantargataṃ śubham| prathamaṃ jhiñjhinādaṃ ca vaṃśīnādaṃ tataḥ param

मेघझर्झरभ्रमरी घण्टाकांस्यं ततः परम्। तुरीभेरीमृदङ्गादिनिनादानकदुन्दुभिः

meghajharjharabhramarī ghaṇṭākāṃsyaṃ tataḥ param| turībherīmṛdaṅgādininādānakadundubhiḥ

एवं नानाविधो नादो जायते नित्यमभ्यासात्। अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः

evaṃ nānāvidho nādo jāyate nityamabhyāsāt| anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ

ध्वनेरन्तर्गतं ज्योति ज्योतिन्तर्गतं मनः। तन्मनो विलयं याति तद्विष्णोः परमं पदम्। एवं भ्रामरीसंसिद्धिः समाधिसिद्धिमाप्नुयात्

dhvanerantargataṃ jyoti jyotintargataṃ manaḥ| tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam| evaṃ bhrāmarīsaṃsiddhiḥ samādhisiddhimāpnuyāt

अथ मूर्छाकुम्भकः। सुखेन कुम्भकं कृत्वा मनश्च भ्रुवोरन्तरम्। संत्यज्य विषयान् सर्वान् मनोमूर्च्छा सुखप्रदा। आत्मनि मनसो योगादानन्दो जायते ध्रुवम्

atha mūrchākumbhakaḥ| sukhena kumbhakaṃ kṛtvā manaśca bhruvorantaram| saṃtyajya viṣayān sarvān manomūrcchā sukhapradā| ātmani manaso yogādānando jāyate dhruvam

अथ केवलीकुम्भकः। हंकारेण बहिर्याति सःकारेण विशेत् पुनः। षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्येकविंशतिः। अजपां नाम गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा

atha kevalīkumbhakaḥ| haṃkāreṇa bahiryāti saḥkāreṇa viśet punaḥ| ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ| ajapāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā

मूलाधारे यथा हंसस्तथा हि हृदि पङ्कजे। तथा नासापुटद्वन्द्वे त्रिभिर्हंससमागमः

mūlādhāre yathā haṃsastathā hi hṛdi paṅkaje| tathā nāsāpuṭadvandve tribhirhaṃsasamāgamaḥ

षण्णवत्यङ्गुलीमानं शरीरं कर्मरूपकम्। देहाद्बहिर्गतो वायुः स्वभावाद् द्वादशाङ्गुलिः

ṣaṇṇavatyaṅgulīmānaṃ śarīraṃ karmarūpakam| dehādbahirgato vāyuḥ svabhāvād dvādaśāṅguliḥ

गायने षोडशाङ्गुल्यो भोजने विंशतिस्तथा। चतुर्विंशाङ्गुलिः पन्थे निद्रायां त्रिंशशदङ्गुलिः। मैथुने षट्त्रिंशदुक्तं व्यायामे च ततोधिकम्

gāyane ṣoḍaśāṅgulyo bhojane viṃśatistathā| caturviṃśāṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśaśadaṅguliḥ| maithune ṣaṭtriṃśaduktaṃ vyāyāme ca tatodhikam

स्वभावेऽस्य गतेर्न्यूने परमायुः प्रवर्धते। आयुःक्षयोऽधिके प्रोक्तो मारुते चान्तराद्गते

svabhāve'sya gaternyūne paramāyuḥ pravardhate| āyuḥkṣayo'dhike prokto mārute cāntarādgate

तस्मात् प्राणे स्थिते देहे मरणं नैव जायते। वायुना घटसम्बन्धे भवेत् केवलकुम्भकम्

tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ naiva jāyate| vāyunā ghaṭasambandhe bhavet kevalakumbhakam

यावज्जीवं जपेन्मन्त्रमजपासंख्यकेवलम्। अद्यावधि धृतं संख्याविभ्रमं केवलीकृते

yāvajjīvaṃ japenmantramajapāsaṃkhyakevalam| adyāvadhi dhṛtaṃ saṃkhyāvibhramaṃ kevalīkṛte

एव एव हि कर्तव्यः केवलीकुम्भको नरैः। केवली चाजपासंख्या द्विगुणा च मनोन्मनी

eva eva hi kartavyaḥ kevalīkumbhako naraiḥ| kevalī cājapāsaṃkhyā dviguṇā ca manonmanī

नासाभ्यां वायुमाकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत्। एकादिकचतुः षष्टिं धारयेत् प्रथमे दिने

nāsābhyāṃ vāyumākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret| ekādikacatuḥ ṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine

केवलीमष्टधां कुर्याद् यामे यामे दिने दिने। अथवा पञ्चधा कुर्याद् यथा तत् कथयामि। प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने मध्ये रात्रिचतुर्थके। त्रिसन्ध्यमथवा कुर्यात् सममाने दिने दिने

kevalīmaṣṭadhāṃ kuryād yāme yāme dine dine| athavā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi| prātarmadhyāhnasāyāhne madhye rātricaturthake| trisandhyamathavā kuryāt samamāne dine dine

पञ्चवारं दिने वृद्धिर्वारैकं च दिने तथा। अजपापरिमाणं च यावत् सिद्धिः प्रजायते

pañcavāraṃ dine vṛddhirvāraikaṃ ca dine tathā| ajapāparimāṇaṃ ca yāvat siddhiḥ prajāyate

प्राणायामं केवलीं च तदा वदति योगवित्। केवली कुम्भके सिद्धे किन्न सिद्ध्यतिभूतले

prāṇāyāmaṃ kevalīṃ ca tadā vadati yogavit| kevalī kumbhake siddhe kinna siddhyatibhūtale

प्रथमोध्यायः

घटस्थ योगकथनम्। एकदा चण्डकापालिर्गत्वा घेरण्डकुट्टिरम्। प्रणम्य विनयाद्भक्त्या घेरण्डं परिपृच्छति

ghaṭastha yogakathanam| ekadā caṇḍakāpālirgatvā gheraṇḍakuṭṭiram| praṇamya vinayādbhaktyā gheraṇḍaṃ paripṛcchati

श्रीचण्डकापालिरुवाच घटस्थयोगं योगेश तत्वज्ञानस्य कारणम्। इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगेश्वर वद प्रभो

śrīcaṇḍakāpāliruvāca ghaṭasthayogaṃ yogeśa tatvajñānasya kāraṇam| idānīṃ śrotumicchāmi yogeśvara vada prabho

घेरण्ड उवाच साधु साधु महावोहो यन्मान्त्वं परिपृच्छसि। कथयामि हि वत्स सावधानावधारय

gheraṇḍa uvāca sādhu sādhu mahāvoho yanmāntvaṃ paripṛcchasi| kathayāmi hi vatsa sāvadhānāvadhāraya

नास्ति मायासमः पाशो नास्ति योगत्परं बलम्। नास्तिज्ञानत्परो बन्धुर्नाहङ्कारत् परो रिपुः

nāsti māyāsamaḥ pāśo nāsti yogatparaṃ balam| nāstijñānatparo bandhurnāhaṅkārat paro ripuḥ

अभ्यासात्कादिवर्णानि यथा शास्त्राणि बोधयेत्। तथा योगं समासाद्य तत्त्वज्ञानञ्च लभ्यते

abhyāsātkādivarṇāni yathā śāstrāṇi bodhayet| tathā yogaṃ samāsādya tattvajñānañca labhyate

सुकृतैर्दुष्कृतैः कार्यैर्जायते प्राणिनां घटः। घटादुत्पद्यते कर्म्म घटियन्त्रं यथा भ्रमेत्

sukṛtairduṣkṛtaiḥ kāryairjāyate prāṇināṃ ghaṭaḥ| ghaṭādutpadyate karmma ghaṭiyantraṃ yathā bhramet

ऊर्ध्वाधो भ्रमते यद्वद्घटियन्त्रं गवां वशात्। तद्वत्कर्म्मवशाज्जीवो भ्रमते जन्ममृत्युभिः

ūrdhvādho bhramate yadvadghaṭiyantraṃ gavāṃ vaśāt| tadvatkarmmavaśājjīvo bhramate janmamṛtyubhiḥ

आमकुम्भ इवाम्भस्थो जीर्यमाणः सदा घटः। योगानलेन संदह्य घटशुद्धिं समाचरेत्

āmakumbha ivāmbhastho jīryamāṇaḥ sadā ghaṭaḥ| yogānalena saṃdahya ghaṭaśuddhiṃ samācaret

अथ सप्तसाधनम्। शोधनं दृढता चैव स्थैर्य्यं धैर्य्यञ्च लाघवम्। प्रत्यक्षञ्च निर्लिप्तञ्च घटस्य सप्तसाधनम्

atha saptasādhanam| śodhanaṃ dṛḍhatā caiva sthairyyaṃ dhairyyañca lāghavam| pratyakṣañca nirliptañca ghaṭasya saptasādhanam

अथ सप्तसाधनलक्षणम्। षट्कर्मणां शोधनञ्च आसनेन भवेदृढम्। मुद्रया स्थिरता चैव प्रत्याहारेण धीरता

atha saptasādhanalakṣaṇam| ṣaṭkarmaṇāṃ śodhanañca āsanena bhavedṛḍham| mudrayā sthiratā caiva pratyāhāreṇa dhīratā

प्राणायामाल्लाघवञ्च ध्यानात्प्रत्यक्षमात्मनि। समाधिना निर्लिप्तञ्च मुक्तिरेव न संशयः

prāṇāyāmāllāghavañca dhyānātpratyakṣamātmani| samādhinā nirliptañca muktireva na saṃśayaḥ

अथ शोधनम्। धैतिर्वस्तिस्तथा नेतिर्लौलिकी त्राटकं तथा। कपालभातिश्चैतानि षट्कर्म्माणि समाचरेत्

atha śodhanam| dhaitirvastistathā netirlaulikī trāṭakaṃ tathā| kapālabhātiścaitāni ṣaṭkarmmāṇi samācaret

प्रथमो भागः। अथ धौतिः। अन्तर्धौतिर्दन्तधौतिर्हृद्धौतिर्मूलशोधनम्। धौतिं चतुर्विधां कृत्वा घटं कुर्वन्तु निर्मलम्

prathamo bhāgaḥ| atha dhautiḥ| antardhautirdantadhautirhṛddhautirmūlaśodhanam| dhautiṃ caturvidhāṃ kṛtvā ghaṭaṃ kurvantu nirmalam

अथ अन्तर्धौतिः। वातसारं वारिसारं वह्निसारं बहिष्कृतम्। घटस्य निर्म्मलार्थाय अन्तर्धौतिश्चतुर्विधा

atha antardhautiḥ| vātasāraṃ vārisāraṃ vahnisāraṃ bahiṣkṛtam| ghaṭasya nirmmalārthāya antardhautiścaturvidhā

अथ वातसारः। काकचञ्चूवदास्येन पिनेद्वायुं शनैः शनैः। चालयेदुदरं पश्चाद्वर्त्माना रेचयेच्छनैः

atha vātasāraḥ| kākacañcūvadāsyena pinedvāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ| cālayedudaraṃ paścādvartmānā recayecchanaiḥ

वातसारं परं गोप्यं देहनिर्म्म्लकारणम्। सर्वरोगक्षयकरं देहानलविवर्द्धकम्

vātasāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmmlakāraṇam| sarvarogakṣayakaraṃ dehānalavivarddhakam

अथ वारिसारः। आकण्टं पूरयेद्वारि वक्त्रेण च पिबेच्छनैः। चालयेदुदरेणैव चोदराद्रेचयेदधः

atha vārisāraḥ| ākaṇṭaṃ pūrayedvāri vaktreṇa ca pibecchanaiḥ| cālayedudareṇaiva codarādrecayedadhaḥ

वारिसारं परं गोप्यं देहनिर्म्मलकारकम्। साधयेत्तत्प्रयत्नेन देवदेहं प्रपद्यते

vārisāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmmalakārakam| sādhayettatprayatnena devadehaṃ prapadyate

वारिसारं परां धौतिं साधयेद्यः प्रयत्नतः। मलदेहं शोधयित्वा देवदेहं प्रपद्यते

vārisāraṃ parāṃ dhautiṃ sādhayedyaḥ prayatnataḥ| maladehaṃ śodhayitvā devadehaṃ prapadyate

अथ अग्निसारः। नाभिग्रन्थिं मेरूपृष्ठे शतवारञ्च कारयेत्। अग्निसारमेषा धैतिर्योगिनां योगसिद्धिदा

atha agnisāraḥ| nābhigranthiṃ merūpṛṣṭhe śatavārañca kārayet| agnisārameṣā dhaitiryogināṃ yogasiddhidā

उदरामयजत्यक्त्वा जठराग्निंविवर्धयेत्। एषा धौतिः परा गोप्या देवानामपि दुर्लभा। केवलं धौतिमात्रेण देवदेहो भवेद्ध्रुवम्

udarāmayajatyaktvā jaṭharāgniṃvivardhayet| eṣā dhautiḥ parā gopyā devānāmapi durlabhā| kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaveddhruvam

अथ वहिष्कृतधौतिः। काकीमुद्रं साधयित्वा पूरयेदुदरं मरुत्। धारयेदर्द्धयामन्तु चालयेदर्धवर्तत्मना। एषा धौतिः परागोप्या न प्रकाश्या कदाचन

atha vahiṣkṛtadhautiḥ| kākīmudraṃ sādhayitvā pūrayedudaraṃ marut| dhārayedarddhayāmantu cālayedardhavartatmanā| eṣā dhautiḥ parāgopyā na prakāśyā kadācana

अथ प्रक्षालनम्। नाभिमग्नो जले स्थित्वा शक्तिनाडीं विसर्जयेत्। कराभ्यां क्षालयेन्नाडीं यावनमलविसर्जनम्। तावत्प्रक्षाल्य नाडीञ्च उदरे वेशयेत् पुनः

atha prakṣālanam| nābhimagno jale sthitvā śaktināḍīṃ visarjayet| karābhyāṃ kṣālayennāḍīṃ yāvanamalavisarjanam| tāvatprakṣālya nāḍīñca udare veśayet punaḥ

इदं प्रक्षालनं गोप्यं देवानामापि दुर्लभम्। केवलं धौतिमात्रेण देवदेहो भवेद्ध्रवम्

idaṃ prakṣālanaṃ gopyaṃ devānāmāpi durlabham| kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaveddhravam

अथ वहिष्कृतधौतिप्रयोगः। यामार्धं धारणां शक्तिं यावन्न साधयेन्नरः। बहिष्कृतं महद्धौतिस्तावच्चैव न जायते

atha vahiṣkṛtadhautiprayogaḥ| yāmārdhaṃ dhāraṇāṃ śaktiṃ yāvanna sādhayennaraḥ| bahiṣkṛtaṃ mahaddhautistāvaccaiva na jāyate

अथ दन्तधौतिः। दन्तमलं जिह्वामूलं रन्ध्रञ्च कर्णयुग्मयोः। कपालरन्ध्रं पञ्चैते दन्तधौतिं विधीयते

atha dantadhautiḥ| dantamalaṃ jihvāmūlaṃ randhrañca karṇayugmayoḥ| kapālarandhraṃ pañcaite dantadhautiṃ vidhīyate

अथ दन्तमूलधौतिः। खादिरेण रसेनाथ मृत्तिकया च शुद्धया। मार्जयेद्दन्तमूलञ्च यावत्किल्बिषमाहरेत्

atha dantamūladhautiḥ| khādireṇa rasenātha mṛttikayā ca śuddhayā| mārjayeddantamūlañca yāvatkilbiṣamāharet

दन्तमूलं परा धौतिर्योगिनां योगसाधने। नित्यं कुर्य्यात्प्रभाते च दन्तरक्षां च योगवित्। दन्तमूलं धावनादिकर्य्येषु योगिनां मतम्

dantamūlaṃ parā dhautiryogināṃ yogasādhane| nityaṃ kuryyātprabhāte ca dantarakṣāṃ ca yogavit| dantamūlaṃ dhāvanādikaryyeṣu yogināṃ matam

अथ ज-िह्वार्शोधनम्। अथातः संप्रवक्ष्यामि जिह्वाशोधनकारण्। जरामरणरोगादीन्नाशयेद्दीर्घलम्बिका

atha ja-िhvārśodhanam| athātaḥ saṃpravakṣyāmi jihvāśodhanakāraṇ| jarāmaraṇarogādīnnāśayeddīrghalambikā

अथ जिह्वामूलधौतिप्रयोगः। तर्जनीमध्यमानामा अङ्गुलित्रययोगतः। वेशयेद्गलमध्ये तु मार्जयेल्लम्बिकामूलम्। शनैः शनैः मार्जयित्वा कफदोषं निवारयेत्

atha jihvāmūladhautiprayogaḥ| tarjanīmadhyamānāmā aṅgulitrayayogataḥ| veśayedgalamadhye tu mārjayellambikāmūlam| śanaiḥ śanaiḥ mārjayitvā kaphadoṣaṃ nivārayet

मार्जयेन्नवनीतेन दोहयेच्च पुनः पुनः। तदग्रं लौहयन्त्रेण कर्षयित्वा शनैः शनैः

mārjayennavanītena dohayecca punaḥ punaḥ| tadagraṃ lauhayantreṇa karṣayitvā śanaiḥ śanaiḥ

नित्यं कुर्य्यात्प्रयत्ने न रवेरुदयके>स्तके। एवं कृते च नित्यं सासम्बिका दीर्घतां व्रजेत्

nityaṃ kuryyātprayatne na raverudayake>stake| evaṃ kṛte ca nityaṃ sāsambikā dīrghatāṃ vrajet

अथ कर्णधौतिप्रयोगः। तर्जन्यनामिकायोगान्मार्जयेत् कर्णारंध्रयोः। नित्यमभ्यासयोगेन नादान्तरं प्रकाशयेत्

atha karṇadhautiprayogaḥ| tarjanyanāmikāyogānmārjayet karṇāraṃdhrayoḥ| nityamabhyāsayogena nādāntaraṃ prakāśayet

अथ कपालरन्ध्रप्रयोगः। वृद्धाङ्गुष्ठेन दक्षेण मार्जयेद्भालन्ध्रकम्। एवमभ्यासयोगेन कफदोषं निवारयेत्

atha kapālarandhraprayogaḥ| vṛddhāṅguṣṭhena dakṣeṇa mārjayedbhālandhrakam| evamabhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet

नाडी निर्मलतां याति दिव्यदृष्टिः प्रजायते। निद्रान्ते भोजनान्ते च दिवान्ते च दिने दिने

nāḍī nirmalatāṃ yāti divyadṛṣṭiḥ prajāyate| nidrānte bhojanānte ca divānte ca dine dine

अथ हृद्धौतिः। हृद्धौतिं त्रिविधां कुर्य्याद्दण्डवमनवाससा

atha hṛddhautiḥ| hṛddhautiṃ trividhāṃ kuryyāddaṇḍavamanavāsasā

रम्भादडं हरिद्दडं वेत्रदण्डं तथैव च। हृन्मध्ये चालयित्वा तु पुनः प्रत्याहरेच्छनैः

rambhādaḍaṃ hariddaḍaṃ vetradaṇḍaṃ tathaiva ca| hṛnmadhye cālayitvā tu punaḥ pratyāharecchanaiḥ

कफपित्तं तथा क्लेदं रेचयेदूर्ध्ववर्त्मना। दण्डधौतिविधानेन हृद्रोगं नाशयेद्ध्रुवम्

kaphapittaṃ tathā kledaṃ recayedūrdhvavartmanā| daṇḍadhautividhānena hṛdrogaṃ nāśayeddhruvam

अथ वामनधौतिः। भोजनान्ते पिबेद्वारि चाकण्ठपूरितं सुधीः। उर्ध्वा दृष्टिं श्रणं कृत्वा तज्जलं वमयेत्पुनः

atha vāmanadhautiḥ| bhojanānte pibedvāri cākaṇṭhapūritaṃ sudhīḥ| urdhvā dṛṣṭiṃ śraṇaṃ kṛtvā tajjalaṃ vamayetpunaḥ

अथ वासोधौतिः। चतुरङ्गुलविस्तारं सूक्ष्मवस्त्रं शनैर्ग्रसेत्। पुनः प्रत्याहरेतैतत्प्रोच्यते धौतिकर्म्मर्कम्

atha vāsodhautiḥ| caturaṅgulavistāraṃ sūkṣmavastraṃ śanairgraset| punaḥ pratyāharetaitatprocyate dhautikarmmarkam

गुल्मज्वरप्लीहाकुष्ठकफरित्तं विनश्यति। आरोग्यं बलपुष्टिश्च भवेत्तस्य दिने दिने

gulmajvaraplīhākuṣṭhakapharittaṃ vinaśyati| ārogyaṃ balapuṣṭiśca bhavettasya dine dine

अथ मूलशोधनम्। अपानक्रूरता तावद्यावन्मूलं न शोधयेत्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मूलशोधनमाचरेत्

atha mūlaśodhanam| apānakrūratā tāvadyāvanmūlaṃ na śodhayet| tasmātsarvaprayatnena mūlaśodhanamācaret

पित्तमूलस्य दण्डेन मध्यमाङ्गुलिनापि वा। यत्नेन क्षालयेद्गुह्यं वारिणा च पुनः पुनः

pittamūlasya daṇḍena madhyamāṅgulināpi vā| yatnena kṣālayedguhyaṃ vāriṇā ca punaḥ punaḥ

वारयेत्कोष्ठकाठिन्यमामजीर्णं निवारयेत्। कारणं कान्तिपुष्ट्योश्च वह्निमण्डल दीपनम्

vārayetkoṣṭhakāṭhinyamāmajīrṇaṃ nivārayet| kāraṇaṃ kāntipuṣṭyośca vahnimaṇḍala dīpanam

द्वितोयो भागः। अथ बस्तिप्रकरणम्। जलबस्तिः शुष्कबस्तिर्बस्तिः स्याद्विविधा स्म-ता। जलबस्तिं जले कुर्याच्छुष्कबस्तिं सदा क्षितौ

dvitoyo bhāgaḥ| atha bastiprakaraṇam| jalabastiḥ śuṣkabastirbastiḥ syādvividhā sma-tā| jalabastiṃ jale kuryācchuṣkabastiṃ sadā kṣitau

अथ जलबस्तिः। नाभिमग्नजले पायुं न्यस्तवानुत्कटासनम्। आकुञ्चनं प्रसारञ्च जलबस्तिं समाचरेत्

atha jalabastiḥ| nābhimagnajale pāyuṃ nyastavānutkaṭāsanam| ākuñcanaṃ prasārañca jalabastiṃ samācaret

प्रमेहञ्च उदावर्त्तं क्रूरवायुं निवारयेत्। भवेत्स्वच्छन्ददेरश्च कामदेवसमो भवेत्

pramehañca udāvarttaṃ krūravāyuṃ nivārayet| bhavetsvacchandaderaśca kāmadevasamo bhavet

बस्तिं पश्चिमोत्तानेन चालयित्वा शनैरधः। अश्विनीमुद्रया पायुमाकुञ्चयेत् प्रसारयेत्

bastiṃ paścimottānena cālayitvā śanairadhaḥ| aśvinīmudrayā pāyumākuñcayet prasārayet

एवमभ्यासयोगेन कोष्ठदोषो न विद्यते। विवर्द्धयेज्जठराग्निमामवातं विनाशयेत्

evamabhyāsayogena koṣṭhadoṣo na vidyate| vivarddhayejjaṭharāgnimāmavātaṃ vināśayet

तृतीयो भागः ॥ वितस्तिमानं सूक्ष्मसूत्रं नासानले प्रवेशयेत्। मुखान्निर्गमयेत्पश्चात् प्रोच्यते नेतिकर्मकम्

tṛtīyo bhāgaḥ || vitastimānaṃ sūkṣmasūtraṃ nāsānale praveśayet| mukhānnirgamayetpaścāt procyate netikarmakam

साधनान्नेतिकार्यस्य खेचरीसिद्धिमाप्नुयात्। कफदोषा विनश्यन्ति दिव्यदृष्टिः प्रजायते

sādhanānnetikāryasya khecarīsiddhimāpnuyāt| kaphadoṣā vinaśyanti divyadṛṣṭiḥ prajāyate

चतुर्थो भागः ॥ अथ लौकिकीयोगः। अमन्दवेगेन तुन्दं तु भ्रमयेदुभापार्श्वयोः। सर्वरोगान्निहन्तीह देहानलविवर्द्धनम्

caturtho bhāgaḥ || atha laukikīyogaḥ| amandavegena tundaṃ tu bhramayedubhāpārśvayoḥ| sarvarogānnihantīha dehānalavivarddhanam

पञ्चमो भागः। अथ त्राटकम्। निमेषोन्मेषकं त्यक्त्वा सूक्ष्मलक्ष्यं निरीक्षयेत्। यावदश्रुन पतति त्राटकं प्रोच्यते बुधैः

pañcamo bhāgaḥ| atha trāṭakam| nimeṣonmeṣakaṃ tyaktvā sūkṣmalakṣyaṃ nirīkṣayet| yāvadaśruna patati trāṭakaṃ procyate budhaiḥ

एवमभ्यासयोगेन शाम्भवी जायते ध्रुवम्। नेत्ररोगा विनश्यन्ति दिव्यदृष्टिः प्रजायते

evamabhyāsayogena śāmbhavī jāyate dhruvam| netrarogā vinaśyanti divyadṛṣṭiḥ prajāyate

षष्ठो भागः। अथ कपालभातिः। वामक्रमेणव्युत्क्रमेण शीत्क्रमेण विशेषतः। भालभातिं त्रिधा कुर्यात्कफदोषं निवारयेत्

ṣaṣṭho bhāgaḥ| atha kapālabhātiḥ| vāmakrameṇavyutkrameṇa śītkrameṇa viśeṣataḥ| bhālabhātiṃ tridhā kuryātkaphadoṣaṃ nivārayet

अथ वामक्रमकपालभातिः। ईडया पूरयेद्वायुं रेचयेत्पिङ्गलापुनः। पिङ्गलया पूरयित्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत्

atha vāmakramakapālabhātiḥ| īḍayā pūrayedvāyuṃ recayetpiṅgalāpunaḥ| piṅgalayā pūrayitvā punaścandreṇa recayet

पूरकं रेचकं वेगेन न तु चालयेत्। एवमभ्यासयोगेन कफदोषं निवारयेत्

pūrakaṃ recakaṃ vegena na tu cālayet| evamabhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet

अथ व्युत्क्रमकपालभातिः। नासाभ्यां जलमाकृष्य पुनर्वक्त्रेण रेचयेत्। पायं पायं व्युत्क्रमेण श्लेष्मदोषं निवारयेत्

atha vyutkramakapālabhātiḥ| nāsābhyāṃ jalamākṛṣya punarvaktreṇa recayet| pāyaṃ pāyaṃ vyutkrameṇa śleṣmadoṣaṃ nivārayet

अथ शीत्क्रमकपालभातिः। शीत्कृत्य पीत्वा वक्त्रेण नासानालैर्विरेचयेत्। एवमभ्यासयोगेन कामदेवसमो भवेत्

atha śītkramakapālabhātiḥ| śītkṛtya pītvā vaktreṇa nāsānālairvirecayet| evamabhyāsayogena kāmadevasamo bhavet

न जायते वार्द्धकं च ज्वरा नैव प्रजायते। भवेत्स्वच्छन्ददेहश्च कफदोषं निवरयेत्

na jāyate vārddhakaṃ ca jvarā naiva prajāyate| bhavetsvacchandadehaśca kaphadoṣaṃ nivarayet

षष्ठोध्यायः

घेरण्ड उवाच- स्थूलं ज्योतिस्तथा सूक्ष्मं ध्यानस्य त्रिविधं विदुः। स्थूलं मूर्तिमयं प्रोक्तं ज्योतिस्तेजोमयं तथा। सूक्ष्मं बिन्दुमयं ब्रह्म कुण्डलीपरदेवता

gheraṇḍa uvāca- sthūlaṃ jyotistathā sūkṣmaṃ dhyānasya trividhaṃ viduḥ| sthūlaṃ mūrtimayaṃ proktaṃ jyotistejomayaṃ tathā| sūkṣmaṃ bindumayaṃ brahma kuṇḍalīparadevatā

अथ स्थूलध्यानम्। स्वकायहृदये ध्यायेत् सुधासागरमुत्तमम्। तन्मध्ये रत्नद्वीपं तु सुरत्नवालुकामयम्

atha sthūladhyānam| svakāyahṛdaye dhyāyet sudhāsāgaramuttamam| tanmadhye ratnadvīpaṃ tu suratnavālukāmayam

चतुर्दिक्षु नीपतरुं बहुपुष्पसमन्वितम्। नीपोपवनसंकुलैर्वेष्ठितं परिखा इव

caturdikṣu nīpataruṃ bahupuṣpasamanvitam| nīpopavanasaṃkulairveṣṭhitaṃ parikhā iva

मालतीमल्लिकाजातीकेशरैश्चम्पकैस्तथा। पारिजातैः स्थलपद्मैर्गन्धामोदितदिङ्मुखैः

mālatīmallikājātīkeśaraiścampakaistathā| pārijātaiḥ sthalapadmairgandhāmoditadiṅmukhaiḥ

तन्मध्ये संस्मरेद्योगी कल्पवृक्षं मनोहरम्। चतुःशाखाचतुर्वेदं नित्यपुष्पफलान्वितम्

tanmadhye saṃsmaredyogī kalpavṛkṣaṃ manoharam| catuḥśākhācaturvedaṃ nityapuṣpaphalānvitam

भ्रमराः कोकिलास्तत्र गुञ्जन्ति निगदन्ति च। ध्यायेत्तत्र स्थिरो भूत्वा महामाणिक्यमण्डपम्

bhramarāḥ kokilāstatra guñjanti nigadanti ca| dhyāyettatra sthiro bhūtvā mahāmāṇikyamaṇḍapam

तन्मध्ये तु स्मरेद्योगी पर्यङ्कं सुमनोहरम्। तत्रेष्टदेवतां ध्यायेत्यद्ध्यानं गुरुभाषितम्

tanmadhye tu smaredyogī paryaṅkaṃ sumanoharam| tatreṣṭadevatāṃ dhyāyetyaddhyānaṃ gurubhāṣitam

यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणावाहनम्। तद्रूपं ध्यायते नित्यं स्थूलध्यानमिदं विदुः

yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇāvāhanam| tadrūpaṃ dhyāyate nityaṃ sthūladhyānamidaṃ viduḥ

प्रकारन्तरम्। सहस्रारे महापद्मे कर्णिकायां विचिन्तयेत्। विलग्नसहितं पद्मं द्वादशैर्दलसंयुतम्

prakārantaram| sahasrāre mahāpadme karṇikāyāṃ vicintayet| vilagnasahitaṃ padmaṃ dvādaśairdalasaṃyutam

शुक्लवर्णं महातेजौ द्वादशौर्बीजभाषितम्। हसक्षममलवरयुं हसखफ्रें यथाक्रमम्

śuklavarṇaṃ mahātejau dvādaśaurbījabhāṣitam| hasakṣamamalavarayuṃ hasakhaphreṃ yathākramam

तन्मध्ये कर्णिकायां तु अकथादि रेखात्रयम्। हलक्षकोणसंयुक्तं प्रणवं तत्र वर्तते

tanmadhye karṇikāyāṃ tu akathādi rekhātrayam| halakṣakoṇasaṃyuktaṃ praṇavaṃ tatra vartate

नादबिंदुमयं पीठं ध्यायेत्तत्र मनोहरम्। तत्रोपरि हंसयुग्मं पादुका तत्र वर्तते

nādabiṃdumayaṃ pīṭhaṃ dhyāyettatra manoharam| tatropari haṃsayugmaṃ pādukā tatra vartate

ध्यायेत्तत्र गुरुं देवं द्विभुजं च त्रिलोचनम्। श्वेताम्बरधरं देवं शुक्लगन्धानुलेपनम्

dhyāyettatra guruṃ devaṃ dvibhujaṃ ca trilocanam| śvetāmbaradharaṃ devaṃ śuklagandhānulepanam

शुक्लपुष्पमयं माल्यं रक्तशक्तिसमन्वितम्। एवंविधगुरुध्यानात् स्थूलध्यानं प्रसिध्यति

śuklapuṣpamayaṃ mālyaṃ raktaśaktisamanvitam| evaṃvidhagurudhyānāt sthūladhyānaṃ prasidhyati

अथ ज्योतिध्यानम्। घेरण्ड उवाच कथितं स्थूलध्यानं तु तेजोध्यानं शृणुस्व मे। यद्ध्यानेन योगसिद्धिरात्मप्रत्यक्षमेव च

atha jyotidhyānam| gheraṇḍa uvāca kathitaṃ sthūladhyānaṃ tu tejodhyānaṃ śṛṇusva me| yaddhyānena yogasiddhirātmapratyakṣameva ca

मूलाधारे कुण्डलिनी भुजगाकाररूपिणि। जीवात्मा तिष्ठति तत्र प्रदीपकलिकाकृतिः। ध्यायेत्तेजोमयं ब्रह्म तेजोध्यानं परात्परम्

mūlādhāre kuṇḍalinī bhujagākārarūpiṇi| jīvātmā tiṣṭhati tatra pradīpakalikākṛtiḥ| dhyāyettejomayaṃ brahma tejodhyānaṃ parātparam

प्रकारन्तरम्। भ्रुवोर्मध्ये मनेर्ध्वे च यत्तेजः प्रणवात्मकम्। ध्यायेत् ज्वालावतीयुक्तं तेजोध्यानं तदेव हि

prakārantaram| bhruvormadhye manerdhve ca yattejaḥ praṇavātmakam| dhyāyet jvālāvatīyuktaṃ tejodhyānaṃ tadeva hi

अथ सूक्षमध्यानम्। घेरण्ड उवाच तेजोध्यानं श्रुतंचण्ड सूक्ष्मध्यानं शृणुस्व मे। बहुभाग्यवशाद् यस्य कुण्डली जाग्रती भवेत्

atha sūkṣamadhyānam| gheraṇḍa uvāca tejodhyānaṃ śrutaṃcaṇḍa sūkṣmadhyānaṃ śṛṇusva me| bahubhāgyavaśād yasya kuṇḍalī jāgratī bhavet

आत्मना सहयोगेन नेत्ररन्ध्राद्विनिर्गता। विहरेद राजमार्गे च चञ्चलत्वान्न दृश्यते

ātmanā sahayogena netrarandhrādvinirgatā| vihareda rājamārge ca cañcalatvānna dṛśyate

शाम्भवीमुद्रया योगी ध्यानयोगेन सिध्यति। सूक्ष्मध्यानमिदं गोप्यं देवानामपि दुर्लभम्

śāmbhavīmudrayā yogī dhyānayogena sidhyati| sūkṣmadhyānamidaṃ gopyaṃ devānāmapi durlabham

स्थूलध्यानाच्छतगुणं तेजोध्यानं प्रचक्षते। तेजोध्यानाल्लक्षगुणं सूक्ष्मध्यानं परात्परम्

sthūladhyānācchataguṇaṃ tejodhyānaṃ pracakṣate| tejodhyānāllakṣaguṇaṃ sūkṣmadhyānaṃ parātparam

इति ते कथितं चण्ड ध्यानयोगं सुदुर्लभम्। आत्मा साक्षाद् भवेद् यस्मात्तस्माद्ध्यानं विशिष्यते

iti te kathitaṃ caṇḍa dhyānayogaṃ sudurlabham| ātmā sākṣād bhaved yasmāttasmāddhyānaṃ viśiṣyate

सप्तमोध्यायः

घेरण्ड उवाच- समाधिश्च परो योगो बहुभाग्येन लभ्यते। गुरोः कृपाप्रसादेन प्राप्यते गुरुभक्तितः

gheraṇḍa uvāca- samādhiśca paro yogo bahubhāgyena labhyate| guroḥ kṛpāprasādena prāpyate gurubhaktitaḥ

विद्याप्रतीतिः स्वगुरुप्रतीतिरात्मप्रतीतिर्मनसः प्रबोधः। दिने दिने यस्य भवेत् स योगी सुशोभनाभ्यासमुपैति सद्यः

vidyāpratītiḥ svagurupratītirātmapratītirmanasaḥ prabodhaḥ| dine dine yasya bhavet sa yogī suśobhanābhyāsamupaiti sadyaḥ

घटाद्भिन्नं मनः कृत्वा ऐक्यं कुर्यात् परात्मनि। समाधिं तं विजानीयान्मुक्तसंज्ञो दशादिभिः

ghaṭādbhinnaṃ manaḥ kṛtvā aikyaṃ kuryāt parātmani| samādhiṃ taṃ vijānīyānmuktasaṃjño daśādibhiḥ

अहं ब्रह्म न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोभवाक्। सच्चिदानन्दरूपोऽहं नित्यमुक्तः स्वभाववान्

ahaṃ brahma na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śobhavāk| saccidānandarūpo'haṃ nityamuktaḥ svabhāvavān

शाम्भव्या चैव खेचर्या भ्रामर्या योनिर्मुद्रया। ध्यानं नादं रसानन्दं लयसिद्धिश्चतुर्विधा

śāmbhavyā caiva khecaryā bhrāmaryā yonirmudrayā| dhyānaṃ nādaṃ rasānandaṃ layasiddhiścaturvidhā

पञ्चधा भक्तियोगेन मनोमूर्च्छा च षड्विधा। षड्विधोऽयं राजयोगः प्रत्येकमवधारयेत्

pañcadhā bhaktiyogena manomūrcchā ca ṣaḍvidhā| ṣaḍvidho'yaṃ rājayogaḥ pratyekamavadhārayet

अथ ध्यानयोगसमाधिः। शाम्भवीं मुद्रिकां कृत्वा आत्मप्रत्यक्षमानयेत्। बिन्दुब्रह्ममयं दृष्ट्वा मनस्तत्र नियोजयेत्

atha dhyānayogasamādhiḥ| śāmbhavīṃ mudrikāṃ kṛtvā ātmapratyakṣamānayet| bindubrahmamayaṃ dṛṣṭvā manastatra niyojayet

खमध्ये कुरु चात्मानं आत्ममध्ये च खं कुरु। आत्मानं खमयं दृष्ट्वा न किञ्चिदपि बाधते। सदानन्दमयो भूत्वो समाधिस्थो भवेन्नरः

khamadhye kuru cātmānaṃ ātmamadhye ca khaṃ kuru| ātmānaṃ khamayaṃ dṛṣṭvā na kiñcidapi bādhate| sadānandamayo bhūtvo samādhistho bhavennaraḥ

अथ नादयोगसमाधिः। साधनात् खेचरीमुद्रा रसनोर्ध्वगता यदा। तदा समाधिसिद्धिः स्याद्धित्वा साधारणक्रियाम्

atha nādayogasamādhiḥ| sādhanāt khecarīmudrā rasanordhvagatā yadā| tadā samādhisiddhiḥ syāddhitvā sādhāraṇakriyām

अथ रसनान्दयोगसमाधिः। अनिलं मन्दवेगेन भ्रामरीकुम्भकं चरेत्। मन्दं मन्दं रेचयेद्वायुं भृङ्गनादं ततो भवेत्

atha rasanāndayogasamādhiḥ| anilaṃ mandavegena bhrāmarīkumbhakaṃ caret| mandaṃ mandaṃ recayedvāyuṃ bhṛṅganādaṃ tato bhavet

अन्तस्थं भ्रमरीनादं श्रुत्वा तत्र मनो नयेत्। समाधिर्जायते तत्र आनन्दः सोऽहमित्यतः

antasthaṃ bhramarīnādaṃ śrutvā tatra mano nayet| samādhirjāyate tatra ānandaḥ so'hamityataḥ

अथ लयसिद्धियोगसमाधिः। योनिमुद्रा समासाद्य स्वयं शक्तमयो भवेत्। सुश्रंगाररसेनैव विहरेत् परमात्मनि

atha layasiddhiyogasamādhiḥ| yonimudrā samāsādya svayaṃ śaktamayo bhavet| suśraṃgārarasenaiva viharet paramātmani

आनन्दमयः सम्भूय ऐक्यं ब्रह्मणि संभवेत्। अहं ब्रह्मेति वाद्वैतं समाधिस्तेनजायते

ānandamayaḥ sambhūya aikyaṃ brahmaṇi saṃbhavet| ahaṃ brahmeti vādvaitaṃ samādhistenajāyate

अथ भक्तियोगसमाधिः। स्वकीयहृदये ध्यायेदिष्टदेवस्वरूपकम्। चिन्तयेद् भक्तियोगेन परमाह्लादपूर्वकम्

atha bhaktiyogasamādhiḥ| svakīyahṛdaye dhyāyediṣṭadevasvarūpakam| cintayed bhaktiyogena paramāhlādapūrvakam

आनन्दाश्रुपुलकेन दशाभावः प्रजायते। समाधिः सम्भवेत्तेन सम्भवेच्च मनोन्मनी

ānandāśrupulakena daśābhāvaḥ prajāyate| samādhiḥ sambhavettena sambhavecca manonmanī

अथ राजयोगसमाधिः। मनोमूर्च्छां समासाद्य मन आत्मनि योजयेत्। परात्मनः समायोगात् समाधिं समवाप्नुयात्

atha rājayogasamādhiḥ| manomūrcchāṃ samāsādya mana ātmani yojayet| parātmanaḥ samāyogāt samādhiṃ samavāpnuyāt

अथ समाधियोगमहात्म्यम्। इति कथितश्चण्ड समाधिर्मुक्तिलक्षणम्। राजयोगसमाधिः स्यदेकात्मन्येव साधनम्। उन्मनी सहजावस्था सर्वे चैकात्मवाचकाः

atha samādhiyogamahātmyam| iti kathitaścaṇḍa samādhirmuktilakṣaṇam| rājayogasamādhiḥ syadekātmanyeva sādhanam| unmanī sahajāvasthā sarve caikātmavācakāḥ

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके। ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇurviṣṇuḥ parvatamastake| jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

भूचराः खेचराश्चामी यावन्तो जीवजन्तवः। वृक्षगुल्मलतावल्लीतृणाद्या वारि पर्वताः। सर्वं ब्रह्म विजानीयात् सर्वं पश्यति चात्मनि

bhūcarāḥ khecarāścāmī yāvanto jīvajantavaḥ| vṛkṣagulmalatāvallītṛṇādyā vāri parvatāḥ| sarvaṃ brahma vijānīyāt sarvaṃ paśyati cātmani

आत्मा घटस्थचैतन्यमद्वैतं शाश्वतं परम्। घटाद्विभन्नतो ज्ञात्वा वीतरागं विवासनम्

ātmā ghaṭasthacaitanyamadvaitaṃ śāśvataṃ param| ghaṭādvibhannato jñātvā vītarāgaṃ vivāsanam

एवं मिथः समाधिः स्यात् सर्वसङ्कल्पवर्जितः। स्वदेहे पुत्रदारादिबान्धवेषु धनादिषु। सर्वेषु निर्ममो भूत्वा समाधिं समवाप्नुयात्

evaṃ mithaḥ samādhiḥ syāt sarvasaṅkalpavarjitaḥ| svadehe putradārādibāndhaveṣu dhanādiṣu| sarveṣu nirmamo bhūtvā samādhiṃ samavāpnuyāt

तत्त्वं लयामृतं गोप्यं शिवोक्तं विविधानि च। तेषां संक्षेपमादाय कथितं मुक्तिलक्षणम्

tattvaṃ layāmṛtaṃ gopyaṃ śivoktaṃ vividhāni ca| teṣāṃ saṃkṣepamādāya kathitaṃ muktilakṣaṇam

इति ते कथितश्चण्ड समाधिर्दुर्लभः परः। यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म जायते भूमिमण्डले

iti te kathitaścaṇḍa samādhirdurlabhaḥ paraḥ| yaṃ jñātvā na punarjanma jāyate bhūmimaṇḍale