1. Goda Varma Yaso bhusana of Aruna Giri Kavi Ed. UnknwnUniversity of Travancore (Artha Alnkaras)

GODAVARMAYASOBHŪSANA

OF

ARUNAGIRIKAVI

PUBLISUED BY

THE UNIVERSITY MANUSCRIPTS LIBRARY.

TRIVANDRUM.

*INSKD TY TUI BLFTPD "PXTINZ, GOYEFNMENT TRTAR.

INTRODUCTION

Godavarmayasobhūşana of Arunagırikavı is a short work dealing with the arthalankaras, modelled on the ar thalanlara- prakarana of Vidyanatha's Pratāparudrayasobhūsana, the illus- trative verses being composed in praise of Kmg Godavarma of Bımbalı. .

The author Arunagiri, we understand from the colophon to the work, was a Brahmmn hailng fiom Coladesa, and was the son of one Sesadii and disciple of Venkatadri, and belonged to the Kaundmyagotra There are three Arunagiric known to students of the Sanskrit lutcrature of South India 'I'wo of them were the · protéges of Vijayanagar kıngs; Dındımakavısarvabhauma Aruna- girinatha I, the protege of Devaraya II (A n 1422-1448) and the author of Somavalliyogananda-prahasana1, and Kumara- dindima Arunagirmnatha II, the protege of Kisnadevaraya (A D. 1509-1530) and the author of Virabhadravijaya2 The "third Arunagiri is Arunagirmatha alias Arunacalanatha, the author of the commenteres Prakasika on Kaldasa's Raghuvamsa and Kumarasambhava3. But none of these Arunagn is can be identi- fied with the author of this Yasobhusana, for the details supplied by the author regaiding himself do not apply to any of these. The Dindima Arunagnis belonged to the Gautamagotra4, and also hved before our author5, and the commentator Arunagin was the

1. M. Krshnamacharıar, Histor of Classical Sanskrit Literatue. p. 222 2 Ibrd p.223

The commentary on the fnst six cantos of Raghuvamsa has been published by the Mangalodayam Press, Trichur, and that on Kumarasomthava m the Trivandrum Sanskrit Series, Nos 27, 32 and 36 4 M Knshnamachariar, op cit, p 221 5. Vide enfra, p iv

son of one Ramadattal, and vas probably a non-Brahmin". So Arunagirikavi is different from these. Nothing more is known . about him except that he is also the author of a stotra Gaurisataka from which he quotes a sleks in this work3, but no manuscript of this work seems to hava been known. . Godavarma eulogised in this work was a king of Uttara- bimbali4, that is Vatakkuinkur, a small principality in medieral Kerala, annexed to Travancore by Martandavarma Maharaja in A. D, 1754 Thongh small, Vatakkumkur was a powerful and prosperous country during the days of the Portuguese and the Dutch m-Malabar, and was one of the four subordmnate kmngdoms under Cochin, the other three being Porakad, Parur and Alangad5. In Dutch records it is mentioned as Berkenkoor, and was well- known among the foreigners for its abundance of pepper. A large portion of the modern Kottayam Division in Travancore seems to have been under the sway of Vatakkumkūr in those days. As for the identity of the king Godavarma, we find a Godavarme of Bmbal eulogised by Vasudeva in his Bhrngasandesa mn the verse": हूत्यं नत्वा गिरिवरसुतां मोदवर्मल्षितीन्दो- रघे सस्सावण पुरवरं मसफुरसमसालस्।

I, Cf. Raghuamte, Trehur Edn., p 87. इति रामदत्तचुसुना अरुणगिरिनायेन विरचितायां रघुर्दशप्रकाशिकायां अथमरसग: ।

2 Cf अरणाचलनायेन हिज्पादारणसेविना। शिवदासापराएयेन मया टांका पितन्यते॥। (ib.d, p s.) 3. Tule infra, p 18 उत्तरविम्लघरणीवलशामन ci, (p. 42), राजन्तुचर- 8n et , (p 1) aiatyrzcon etr,(p 46), etr. 5: Tul Peteyptin. ohted by Mahthar: Rso Sahtb Uhoor S. Pars- mewara Anar. Sr Malam Malayalem Serics, Tnvandrug, No. 3 t.w Brphab is the San-Friti.ed forn. of Vempoli, Ly whal nrte the rouutty vos known hefore ie war bifarcotci pto North-Venpol (Vatakkumbar) mud South- Vengnl

n. D'e ry cfe Trverdaaa SarrAnt Semes, No. 12S, p S.

iii

यधुद्वेषु त्रुटितिमतस्तोमकुण्ठामप्रदाम प्रच्छन्नाशे ्वसिळतिकया दिधुते विध्तेक॥। (Letme and by Melputtur Narayana Bhattatiri in the following verses1: त्वत्कीरतिमसरे जितान्तथवले मोढां त्रिलोकीवधूं 13

दागालिकृति विम्वलीश ! किमिच नूमस्तदीर्यां दशाम्। हर्षान्मीलितमर्कचन्द्रनयनद्वन्द्वं तमःकैशिकें व्यामुक्त गलितं तृपान्तरयशःक्षौमं क्षमावहम । ॥१॥ लमीकरोषि स्वमनी वधानः' समीकरोषि द्वितयानरातीन। असंश्ितत्वानपि संशितत्वा- सेरेन्द्र (व) रसौंवपढे करोषि।।२। कृपाणीयं (वि)म्वल्यधिप । रणमत्तारिपटली- गलोस्क (तिरत्ति)कत्री रुचिरकणलिक्ी तव भुजे। जगदयाथाकानीकवलन कुणे घातकळ ना- रसातां कातानतीं परमनुसरीसर्ति रसनाम् ॥३ ॥ कालाम्मोदालिकेशी कुलगिरिकुचभाराव्वितेयं त्रिलोकी- बिस्नोषीं निम्बलीश ! तवदुपगमसमुस्ण्ठया ताम्यवीव। अन्तस्सं्तापभारं कलयति यदियं त्वत्प्तापोष्मरूपं कीर्तिछायप देशादहृति च नितर्रा सर्वतः पाण्डिमानम् ॥४॥

स्वद्धाम्ना काघ्नादौ द्रवति सुरगणा: प्रापुरातां विरिन्वं सोडयं प्रागेव शम्भुं शरणमुपगतः पट्टजम्लानिखिन्ध: । शन्भु: मागेव यातो रजतगिरिविनाशाकुल: पञनाभं सोऽपि क्षीरान्धियोषादवशसतिरगात्वन्मनीर्षा विश्ञालास॥५॥ अय गिरिवरकन्ये ! नितसेतावदेव

जयतु चिरमवन्यां ग्रप्निस्लीमशर्मा विदािेतरिपुमसा गोदवरमां सुकर्मा ।।६॥ सवय्युद्द मनरूढगणयर लमयं साधु -पाथेयजासं "संगृह्णन्तो दिगन्तप्रसर (ण)निपुणैसत्वद्यशोभिस्सहायँः। स्वत्संघासोतसवानां चिग्मननुभवात् सेदयन्तोऽपि राजन्।

• 1 Palace Lubrary, Trivandrum, Ms. No. 1658 N,

The qualities attributed to Godavarma by these two poets. . especially his unique swordsmanship, which stands out as his most prominent characteristic, well apply to the Godavarma described by Aruņagırı1. Therefore it is likely that the Godavarma of Arunagiri is the same as the king extolled by 'Vasudeva and Bhațtatıri. If this identification is correct2, Arunagiri and his patron can be placed in the latter half of the 16th and the former half of the 17th centuries A. D. when Bhattatiri and Vasudeva lived3.

The importance of Godavarmayasobhūsana consists, not in its historical information, of which there is little, but in its being a manual on the arthalankaras generally Frecognised by Sanskrit rhetoricians, and in its fairly good poetry. In this respect it is very much like the Prataparudriya, which, as already mentioned, it follows in the mam. But the following differences may, however, be noted between the two works: Firstly, Godavarmayasobhūsana mentions three alankaras more than Pratāparudriya, namely parikarankura, tatkara and prasnottara. Of these

1 Vide, for instanoe the slokas sferarrac eto. (p. 11), aa वाहुसुजद् eto, (p.13), उदण्ठबाहदण्टाप्रे eto (p. 31), कण्ठं दिषा eto. (p. 36), करापजामरत eto. (p. 37), and कराला कापि etc. (p, 40) where his swordsmanship 18 partioularly emphasised. 2. Our identification of Godavarma is only conjeotursl, as thers are certsm literary records mn Malsyalam whioh speak of a Godavarma of Bimbalı (of. Mahakavı, Rao Sahıb Ullur S. Paramaswara Aiyar: Sahityaparısat Trzmasıkam, Ernakulam, Vol I, pp. 138 -- 89) and also certam Por tuguese records which spesk of s kmg of the same name it high terms (of. M. R Balakrishna Warrier, Praba- ndhamañjarı Pt. II, Trivandrum, pp 156-57), It has not been possible to idenhfy these Godavarmas.

ude Introduction to the Ma'svavatara-prabandha m I. 2 of this Journal, where the date of Bhattatiri is given as I660-1666 A. D Vasudeva was a contemporary of Bhattatirı, a8 he mentions him m the Bhrngasandeta (p. 17)

parikarānkura is seen in Appayya Dīkşita's Ku- valayananda, bui the other iwo are not regarded 'as independent alankaras m any of the common works on the subject Tathara is the same as what Vidyanatha illustrates as another variety of samuccaya, and it is noteworthy that Arunagiri himself calls it only as a variety of samuccaya1, though he gives it a separate name. Praśnottara* Is usually mcluded in uttara. Jayadeva 'mn his ' Candraloka, however, speaks of a prasnottara2, but it is the same as Arunagiri's uttara, Secondly, the order m which the alankaras are dealt with in the two works is slightly different. There is a logical sequence in the order adopted mn- Prata- parudriva, but not so much in Godavarmayaso- bhūşana. Thirdly, certain items dealt with in Prata parudrīya are not seen m the. Godavarmayasobhūsana the varıety of slesa called prakrtāprakrtaslesa, arthan- taranyāsa through kāryakāranabhāva, virodha without slesd, and virodha and ekavalf througs nisedha are instances.

Lastly, certain items not dealt with in Pratāparudriya are seen in Godavarmayasobhūsana : the variety of upama called varnyavācakaluptopama li-e upama m which both the upameya and the upama- vacakasabda are omitted), upameyopamā by vastu- prativastubhava, the division of each of the three * vaueties of dipaka mto two according to guna and kriya, nidarsanā by sambhavaddharmayoga, the threefold division of arthapatti, and the variety of uttara through obscurity m the, answer, are mnstances

1 .- Vide 2nfrd p. 45 स समुच्चयभेद एव। 2 Candraloka, V. 108

vi

Among the works on alankara quoted from in this Yaso- bhūşana arc Kavyaprahasa1 (of Mammața) and Bindvalankāra2 (of Harhara), which are quoted m it by name, and Kavyadarsa of Dandin3 and Kavyalankarasarasanyraha of Udbhata4, which are quoted anonymously5 The other quotations m the work are the verse siaonfaograi cte 6 from the author's own Gaurisataka, and the verses agagar ete.7 and ermrgmna etc 8 from Kaldasa's Raghu- vamsa The present edition is based on a single paimleaf munus- cript of the work in the Curator's Office collection in this.Library, No 164 It was procured from Sri Subrahmanyan Moothatu, Puttiyil, Haripad, and is written m Malayalam script. 1

1 Vide infra, p 29. 2. Vedc infra, p 23 It is uncortam whether Bindvalank ara is quoted trom its origmal or fiom the quotation cited from it m Vidya dhara's Ekaval, for the stanza quoted is the same as m .Ehtvali, and no other work is known to haye any quotation from this raie work, nor is any manuseript of it known. Even m Ekaral this is the only verse quoted fiom this work Vede Eka valı of Vidyadhara, edited by K P Tuvedi, Bombay, 1903, p 242 यदुकं विन्द्लङ्कारे कविचक्रवर्तिना हरिहरेण

'यू. प्रस्तुताप्रस्तुतयोवर्गे कुभ्नापि सन्गत । समानो धर्म एकोऽन्यदीपयेत्त तु दीपकम् ।' हति।

3 Vide infra, p 17 मन्ये शङे etc (Kavyadar sa, II 234)

4 Ibd, लोकातिक्ान्तविषया eto (Kavyalankarasarasangraha, III 5).

5 Another verse यथारुचि यथार्थित्वं ctc has also been quoted (p 16), but it has not been possible to trace its souice. Vide infra, p 18. 7 Vide injra, p 10 (Raghuvamsa, V 68). 8 Ibid, (Raghuvamsa ,, XIII 35 )

। विषयानुकमणा ॥ -phy

पुटम्

मझलाचरणमू उपमा 11

अनन्वय: 000

उपमेयोपमा CV स्सृतति: .... ....

रूपक्म् ११ परिणामः १३ सन्देहः 28 .. 0. आन्तिमालू ....

अपहवः उल्लेख: १६ उत्पेक्षा १६ अतिशयोकि: .२० सुल्ययोगिता २२ दीपकमू २२ .... प्रतिवस्तृपमा २४ ·दृष्ठान्तः २४ निदर्शना व्यतिरेद्: 0EL २६ सहोफिं! २६ .... विनोचिि: २७ समासोकि: 000

परिकर: २८ परिकराङकुर: २८-

050 700 काप्स्तुतत्रशंसा

पुटस्

पर्यायोक्तस् ३१ व्याजस्तृतिः .... आक्षेपः ३२ विरोघ: ३१ विभावना ३४ विशेषोक्ति: ३५ 606 अससतिः ३६' विशेष ३६ ... अधिक: ३६ विचित्रम् ३७ अन्योन्यः .. Q८ विषम:

सम: ३९ अनुमानस् काव्यिप्तम् 960 Be यथासड्रव्यम् ४० कारणमाला पकावली मालादीपकम् सार: परिवृत्ति: occ परिसड्ख्या 06 सर्थापतिः विकल्प: समुच्य: वत्कर: समाि: ४५

पुटम्

प्रत्यनोकम् ४६ - ...

ब्याघात: .... ....

पर्यायः ...

प्रवीपस् मीलनम् . 86

सामान्यस् * तद्गुण अतद्गुण: उत्तर: 000

प्रश्नोत्तर: ५0

सूक्ष्म: 0 ..

व्याजाक्ति: ५१ वक्रोक्ति: स्वभावाक्ति: 1 भावक: ५२ , उदात्तः ५१ संसृष्टिः

सहर: 0008

। श्री: ।. अरुणगिरिकविकृतं

गोदवर्मयशोभूषणस्।

कल्याण कलयन्तु भूरि शिवयोः कल्याणवेद्यां मिथो लज्जाकूतदरोदयादसकलं पर्यायतः पश्यतोः । फुल्लेन्दीवरपुण्डरीकरुचिभिर्नीलामलार्ध वपुः कुर्वद्गिः समभावि भाविचरितं यैस्ते कटाक्षाङ्कुराः।

अपिच, अक्के पङ्केरुहस्य प्रतिवसति विधिर्यक्य नाभीसरस्याः पर्यक्के यः फणीन्द्रे भजति परिचिवे प्रायशो योगनिद्राम्। सोडयं हस्तारविन्दस्फुरदरिनलिनो भार्गवीभूमिसेव्यः श्रेयः श्रीगोदवर्मक्षितिरमणमणेरावहत्वम्बुजाक्ष:। वाणीपाणि सरोजशोण नखरश्रीकोणवीणारव श्रेणीनिर्भरमाघुरीरसलस्वेण्युत्किरा यद्विरः। सोऽयं सत्कविसम्मतोऽरुणगिरि: श्रीगोदवर्मप्रभो- रर्थालडकृतिमद्भुतां वितनुते हृदां यशोभूषणम्।।

दुपमालक्वारो निरूप्यते - उपमालद्वार । हृद्यं साधर्स्यमुभयोरेकदा यत्र वर्ण्यते। मिथस्तत्रोपमा प्रोक्ता सूरिभिः सूक्ष्मवेदिभिः ॥१॥

अरुणगिरिकविकृतं

यत्र हृद्यं सहृदयहृदयाहादि साधर्म्य धर्मतः सादृश्यम् उयोर्वस्तुनोः मिथः परस्परमेव एकदा सकृदेव वण्यते तत्र उपमा उपमालङ्कृतिरिति सूक्ष्मार्थवेदिभिः सूरिभि: प्रोक्तेत्यर्थः । ह्वदमित्यनेन अश्वः श्वेव प्रधावति, 'प्रसन्नमाननं तस्याः प्रभातेन्दुशिविधते'। इत्यादिदुष्टन्यूनोपमादीनां व्यावृत्तिः । साधर्म्यमिति छेपालद्वारव्यावृत्तिः । तत्र धर्मतस्सा- दश्याभावात्। किन्तु शब्दत एव। उभयोरित्यनन्वयव्यावृत्तिः। तन्न एकस्यैव रवेनैव साम्यवर्णनात्। एकदेति उपमेयोपमा व्यवच्छियते। तत्र द्योः पयीयेण साम्यकथनात्। मिथ इत्यनेन शृङ्गलोपमादिव्यावृत्तिः । वर्ण्यत इति गम्यौपम्यानां रूपकपरिणाम-

नानां वैलक्षण्यमुक्तम् । हृधं साधर्म्यमिति सहृदयसम्मतेन कविकल्पितेन धर्मेण : साम्यं विवक्षितं, न तु वस्तुत्वप्रमेयत्वादिना। तेन हि उपमादयः कविकल्पिता एवालक्कारतां भजन्ते ।तुतुगोसदृशो गवय इति उपमा, आदित्यो यूप इति रूपकं, स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सन्देहः, इदं रजतमिति आ्रन्तिमान्, नायं सर्प इत्यपहुतिः, पीनो देवदत्तो दिवा न भुङक्ते इति पर्यायोक्तिः, समुद्रः कुण्डिकेत्यतिशयोक्ति:, पर्वतो- डशिमानित्यनुमानं, स देवदस इति स्मरणं, तस्थस्थमिपां तान्तन्ताम इति यथासङ्गख्यं, पुत्रेण सहागतः पितेति सहोक्तिः, पुत्रेण विनागत इति विनोक्तिः, श्वेतो धावतीति छेषः, इत्यादि द्रष्टव्यम्। उपमा द्विविधा पूर्णा उसा चेति अ्भेदतः। पूर्णा श्रौती पुनश्चार्थी द्विविधेति प्रकीर्तिता ॥ २ ॥। त्रिविधे ते पुनर्वाक्यसमासष्दतद्वितैः। यत्र उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमावाचकानां चतुर्णामुपादानं तत्र पूर्णा। तन्रा- प्युपमावाचकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रीती। धर्मिव्यवधानेन सदशसक्काशादिशब्दानां प्रयोगे त्वार्थी। तत्र वाक्यगा श्रीती पूर्णा यथा -

स्थेमा मौलिसभाजितस्वमहिमा प्रख्यात2थ्वीभृताम्। मान्मा श्रोसहजा मुदं कुवलयस्यापादयन्ती परां कार्तिस्ते भुवि गोदपर्मनृपते ! भाति प्रभेन्दोरिघ ।।

गोदवर्मगशोभूषणम्। UTY

अत्र उपमानादीनां चतुर्णामुपादानात् पूर्णता। ननु पृथ्वीभृन्मौलिमहितत्वश्रीसिह- जत्वकुवलयामोदकत्वानां कथं साधारणत्वम्, एकत्र पृथ्वीभृतः पर्वताः अन्यत्र राजानः, एकत्र श्रीः लक्ष्मीः परत्रैश्वर्य, कुत्रचित् कुवलयं नीलोत्पलम् इतरत्र भूवलयमिति भेदादिति चेन्मैवम्। शेषभित्तिका मेदाध्यवसायेन विम्वप्रतिबिम्बभादेन वस्तुप्रतिवस्तुभावेन वा साधारणधर्मप्रतिपादनमिति आलङ्कारिकैरज्जीकारात्। समासगा श्रौती पूर्णा यथा- कलयन् कमलोल्लासं ग्लपयन् परराजमण्डलं कान्त्या। भास्वानिव प्रतापस्तव भुजयोर्बिम्बलेश ! जयतितराम् । अत्र 'इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च' इति विधानात् समासगा। तद्धितगा श्रौती पूर्णा यथा - प्रख्यातसारे नृप ! गोदवर्म- प्रभो ! घुर्गणे तब बाहुदण्डे। उर्वी परं दुर्वहमारगुर्वी दर्वीकराघीश्वरवद्विभाति॥ अत्र 'तत्र तस्येव' इति इवार्थे वतेर्विधानात् श्रीतीत्वस्। वाक्यगा आर्थी पूर्णा यथा - अभिमतमर्थ वितरन्र्थिसमूहस्य गोदवर्मनृप !। सुमनोमहितस्सदृशो भाति भवान् कल्पवृक्षस्य ।। अत्र धर्मिव्यवधानेन सद्शपदादौपम्यप्रतिपादनादार्थी 1 समासगा आर्थी पूर्णा यथा- लोकरक्षणविधासु निरूढ- प्रौढभीमभुजधामविगाढः । गोदयर्मनृपतिः क्षितिजम्भ- द्वेषणो विजयते हरितुल्यः ।। अत्र हरितुल्य इति समासगा आर्थी। तद्धितगा आर्थी पूर्णा यथा -- भीमसेनानुगो नित्यं विजयेन समन्वितः । धर्मपुत्रवदाभाति धृतिमान विम्बलेश्वरः ।।

अरुग गिरिकविकृतं DO

अत्र 'तेन तुल्य क्रिया चेद्वतिः इति तुस्यार्थे वतेर्विधानादार्थी। एवं षटूप्रकारा पूर्णा प्रदर्शिता। अथ लुप्ता- पूर्णावद्धर्मलुप्तापि श्रौतीं तद्धितगां बिना ॥ ३ ॥ श्रात्यार्थीदसहिता पश्चधा परिकीर्चिता। धर्ममात्रलोपे धर्मलुप्ता। सापि पूर्णावत् श्रत्यार्थीभेदभिन्ना भवति। श्रौती लुप्ता वाक्यसमासाभ्यां द्विविधैव, न तु तद्धितेऽपि। कल्पवादिप्रयोगे त्वारथ्येव। तन पञ्चविधा धर्मलुप्ता। क्रमेणोदाहरणं- वक्रं यथा वारिरहं सुधेव सूक्तिर्भुजौ भोगिपतेः समानौ। वक्ष: कवाटप्रतिमं वपुश् कन्दर्पकल्पं तव गोदवर्मन्।। वक्रं थथा वारिरुहमिति वाक्यगा श्रीती। सुधेव सूक्तिरिति समासगा श्रीती। भुजौ भोगिपतेः समाना इति वाक्यगा आर्थी । वक्षः कवाटप्रतिममिति समासगा आर्थी। वपुश्र कन्दर्पकल्पमिति तद्धितगा आर्थी। 'ईषदसमापतौ कल्पब्देश्यदेर्शायरः' इति विधानात्। सर्वत्र आह्वादकरत्वमाधुर्यदर्ध्यवैशाल्य सौन्दर्यादिसाधारण घर्माणामनुपा- दानाद् धर्मलुप्तात्वम्। इवादिलप्ता णमुलि क्यच क्यडि णिनौ तथा।। ४ ॥ समासे चेति गदिता सप्तधा बुधसत्तमैः। कर्तृणमुलि यथा - दिगन्तगिरिदन्तुरोदरदरीगृहाभ्यन्तरे निरन्तरकुड्डम्वितावहनिजारिपृथ्वीभृतः । तपञ्जयति सन्तत तपनतापमुच्चावच: प्रतापमहिमा तव प्रथितगोदवर्मप्रभो !॥ तपनतापमित्यत्र तपन इवेत्यर्थः । वाचकमात्रलोपः, तापस्य साधारणघर्मस्य ग्रहणात्। कर्तरि 'उपमाने कर्मणि च' इति णमुलप्रत्ययः । कर्मणमुलि यथा-

गोद वर्मयशोभूषणस्। विलोकन्ते नित्यं निजसुतविलोकं हरिणकान् प्रियादर्श पश्यन्त्युरुविपिनभागेषु चमरीः । स्मरन्त्यत्र स्वीयं नगरमटवीस्मारमरय- स्त्वदीयाः खेलन्तो गिरिषु बहुधा बिम्बलपते!॥ अत्र हरिणवान निजसुतविलोकं निजसुतानिव विलोकन्त इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि। अन्रापि वाचकमान्नलोपः । विलोकनं दर्शनं स्मरणं च साधारणघर्मः । कर्मक्यचि यथा- मिश्रीयत्यिलभटान् पुत्रीयति च प्रजाश्चिराय निजाः। अमरीयति बुधलोकानतुलो भुवि गादेवर्मभूपालः ॥ अत्र भटान् मित्रीयति मित्राणीवाचरति। पुत्रीयति पुत्रानिवाचरति, अमरी- यति अमरानिवाचरतीत्यर्थः । अत्र सर्वत्र आचरणं समानधर्मः । वाचकस्यैव लोपः। 'उपमानादाचारे' 'अधिकरणाग्व्ेति वक्तव्यम्' इति कर्माधिकरणयोः क्यच्प्रत्ययः । आधारक्याच यथा- क्रीडागिरीयन्ति महीघरेषु केलीवनीयन्ति च काननेषु। निकेतनीयन्ति दरीषु नित्यं प्रत्यार्थनो बिम्बलभूवलारेः ॥ अत्र क्रीडागिरीयन्ति क्रीडागिरिष्विव आचरन्ति इत्येवमर्थो द्रष्टव्यः। अत्राप्या- चरणं समानघर्मः । हवमात्रलोपः । कर्तृक्यक्ि यथा - दावायन्ते विमतनगरीघोरणीनिष्कुटानां दीपायन्ते शवरपरिषतसुन्दरीणां दरीषु। अर्कायन्ते विबुधनलिनीपुष्कराणामजसं ्ीरक्षोणीपरिवृढभुजादण्ड चण्डप्रतापाः । अत्र दावायन्ते दावा इवाचरन्ति, दीपायन्ते दीपा इवाचरन्ति, अर्कायन्ते अर्का इवाचरन्तीत्यर्थः । 'कर्तु: क्यड् सलापश्र' इति क्यङ््प्रत्ययः । अत्राचरणं समानघर्मः । इवशब्दस्य लोप: ।

अरुणगिरिकविकृतं

णिनिप्रत्यय यथा-

प्रवालवल्लीपरिशोभिनीनां प्रभिन्नदन्तावलगामिनीनाम्। मनांसि रज्यन्ति मृगेक्षिणीनां श्रीगोदवर्मण्यखिलाङनानाम् ॥ अत्र प्रवालवल्य इव परिशोभत्ते, प्रमिन्नदन्तावला इद गच्छन्ति, मृगा द्ूव ईक्षन्ते इत्यर्थे 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिप्रत्ययः । शोभागमनेक्षणानि साधारणधर्माः । इवलोपश्च। समासे यथा - प्रवालपेशलौ पादौ गोदवर्मक्षमापतेः । कभं सहेते कोटीरमणीषु स्खलनं द्विषाम्।। अत्र प्रवालाविव पेशलौ मृदुलौ इति समासे' वाचकलुप्ता। 'उपमानानि सामा- न्यवचनैः इति समासः। पेशलत्वं समानधर्मः । द्विधोपमानलुप्ता च ग्रोक्ता वाक्यसमासयोः ॥५॥

वाक्यगा उपमानलुप्ता यथा -

द्वारे मत्तद्विरदनिवहा यत्कटाक्षेक्षितानां दूरे वाचामपि च सुधियां सम्पदो यद्दुरन्ताः।

भूतो भावी नरथ भवन्नस्ति नान्यो वदान्यः ॥ अन्र बिम्वल्यधिपतेस्तुल्यो नास्ति इत्युपमानस्यानुणदानाद् वदान्य इति सामान्यधर्मेग्रहणाब्च वाक्यगा। उपमानलुप्ता समासगा यथा - लोकालोकक्षितिधरतटेष्वन्तरा कन्दराणां भुझ्ना यस्य प्रहततमसा नक्तमप्यात्तहर्षाः । खेलन्ते यत्सह चरकुलैश्रकरवाक्यस्समस्ताः कस्तद्विम्बल्याधपतिमणेस्तत्प्रतापप्रतिश्रीः ॥ अत्र यस्य प्रतापस्य भृम्ना नक्तमपि चक्रवाक्यः सहचरकुलैस्सह खेलन्ते तत्- प्रतापप्रतिश्रीः तस्य प्रतापस्य प्रतिश्रीः समानश्रीः कः ? न कोऽपीत्यर्थः । तत्प्रताप- प्रतिश्रीरिति समासात् समासगा। उपमानस्यानुपादानाच उपमानलप्ता ।

गोदवर्मयशोभूषणम्। धर्मवाचकलुप्तापि द्विविधा कवपूसमासयो किपि धर्मवाचकलुपता यथा- अश्रान्तं वरगोदवर्मधरणीकान्तस्य कीर्तिच्छटा- व्याप्यात्यन्तपरिष्कृते त्रिभुवनाभोगे दुरन्ते पुनः। कैलासन्त्यखिलक्षमाघरगणाः क्षीरार्णवन्त्यब्धयः शेपन्तयन्यभुजङ्रमाः सुरसरित्पूरन्ति सवीपगाः।। अत्र कैलासन्ति फैलासवदाचरन्तीत्यादौ वाचकलोपः । 'उपमानादाचारे' इत्यधि- कारविहितक्व्रिपो लेपे आचाररूपसमानधर्मस्यापि लोप। समासे धर्मवाचकलुप्ता यथा-

चित्रं ते नरसिंहत्व गोदवर्ममहीपते!। हिरण्यदानमनिश क्रियत भवता यतः ॥ अत्र नरः सिंह इवेत्यत्र 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासाद्र्म वाचकयोर्लोप:।

धमोपमानलुप्तापि द्विधा वाक्यसमासतः ।। ६ ॥। धर्मोपमानलुप्ता वाक्यगा यथा-

भूमिपालनपरोऽयमुदारो गोदर्मवनृपतिजयतीह। यत्प्रतापयशसोर पि तुर्य वस्तु किश्विदपि नास्ति जगत्याम् । यत्प्रतापयशसोस्तुल्यं वस्तु नास्तीत्युपमनानुपादानं अपीत्युक्त्या गोदवर्मक्षितिपतिसमानो लोके नास्त्येव सुतरामिति गभ्यते। समासगा वर्मोपमानलुप्ता यथा-

कति सन्ति महीभुजो न दष्टाः क्रमशो देशमशषमाविशद्िः । ननु बिम्बलभूमहेन्द्रतुल्यो न च कश्वित् स्वचिदसिति विष्वपेषु।।

अरुणगिरिकविकृतं V

षत्र बिम्बलभूमहेन्द्रतुल्यो नास्तीत्युपमानधर्मयोरनुपादानम्। वर्ण्यवाचकलसापि काचिद् भवति तद्था। अतिचण्डदण्ड सुजदण्डमण्डितः स्वमक्कुण्ठघाम भुजयो: प्रदर्शयन्। अयमन्तकीयति पुरो विरोधिना- मिह गोदवर्मनृपती रणाक्कणे।।

अन्र विरोधिनां पुरः अयमन्तकीयति आत्मानमन्तकमिवाचरतीत्यर्थात् 'सुप आ- त्मन: कयच्' हति क्याच प्रत्यये आत्मन उपमेयस्य इवशब्दस्यापि लोपः । आचारः समानधर्मो गृहीत इति वर्ण्यवाचकलुप्ता । उपमानेवादिधर्मलुप्ता कापि समासगा ॥७॥ एवं विशतिधा प्रोक्ता लुसा विवुधसत्तमैः । उपमानवाचकधमलुप्ता यथा- पुष्पषुमूर्तिर्भुवि गोदवर्म- क्षितीश्वरो यन्निजया गुणाव्यः । कीर्च्या समुत्सारितसज्जनार्त्या

अत्र पुष्पेषुमूर्तिरित्यत्र पुष्पेपोर्मन्मथस्य मूर्तिरिव मूर्तिर्यस्येति 'सप्तम्युपमानपूर्व- पदे'त्यादिना समापाड् उपमानवाचकशब्द्योर्लोपः। सौन्दर्यादिसाधारणधर्मस्यानुपादाना- न्द उपमानवाचकधर्मलुता। एवं विशतिविधा लुपा प्रदर्शता। सामान्यधर्मनिर्दशयेदादू भिद्येत चोपमा।।८।। तथाहि-सामान्यधर्मनिर्देशः वस्तुप्रनवस्तुभावेन बिम्नप्रतिबिम्नभावेन केपा- दिना च भवति। वस्तुप्रतिचस्तुभावेन यथा- कीर्त्या कलितसम्मोदा जगती गोदर्वमणः । विभाति विहितोल्लासा कौमुद्येव कुमुद्दती।। अत्र उपमानोपमेयगतघर्मस्यानन्दवत्त्वस्यैकस्य पर्यायशब्दाभ्यामुपादानात् वस्तु- प्रतिवस्तुभावः ।।

गोदवर्मयश्ोभूषणम् विम्बप्रतिविम्बभावेन यथा- प्राप्तो यशःप्रतापाभ्या भाति विम्वलभूपतिः । प्रालेयरुचिमानुभ्या सुमेरुरिव सज्नतः ॥ अत्र यशःप्रालेयरुच्यो: प्रतापभान्वोश्च निम्नप्रतिविम्वभावः । मिननयोर्धर्मयोः पृथगुपादानं विम्नप्रतिविम्बभावः। एवमादि द्र्टव्यम् ।

उपमानोपमेयत्वे त्वेकस् स्यादनन्वयः। यत्र एकस्यैव उपमानोपमेयभावः तत्रानन्वयालकारः। एकस्येवोपमानोपमेयत्व कथन तादृशस्य द्वितीयस्य व्यवच्छेदाय। एकस्रैव विरुद्धधर्मान्वयात् अनन्वयाभिधान- मिति द्रष्टव्यम्। यथा- कल्याणी विम्बलपते ! गुणसम्पदियं तद। गुणसम्पदिवाघते कुतुकं तावकी सताम् ।। अन्र गुणसम्पत् गुणसम्पदिवेत्यनन्व्यः । यथा वा- त्वद्यशस्त्वद्यश इद तव श्रीरपि ते श्रिया। समाना भाति सततं गोदवर्ममहीपते!॥ अत्र धर्मग्रहणाग्रहणास्यां अर्थद्वैविध्यमपि सूचितम्।। उपरेथोपसासरारः। उपमानोपसेयत्वं पर्यायेण हमोर्यदि ॥ ९ ॥। उपसेयोपणा प्रोक्ता सापि द्वैविध्यभाग्यथा। पर्यायण द्वयोर्यत्र उपमानोपमेयसादः तत्र उपमयोपमालह्वारः । द्वयोरित्यन- न्वयव्यावृत्तिः । पर्यायेणेत्युपमालक्कारनिवृत्ति:। सादि धर्मसाधारण्येन वस्तुप्रतिवस्तु- भावेन च द्विधा। आद्या यथा- दानकीर्त्या भवान् भाति दिशादन्तीव सन्ततम्। भवानिव दिशादन्ती विम्वलक्षाणिपालक ! ॥ अत्र उपमेयस्य विम्चलक्षोणिपालकस्य दिशादन्तिनं उपमेयोपमातम्। तव् तृती गोपमानानतर निवृत्ति वोतनाय। द्वितीया यथा-

१० -* अरुणगिरिकविकृतं

र्दुरन्तदीप्तिर्भुजयोः प्रतापः । परस्परौपम्यसुभौ प्रकाम- रम्यं भजेते तव गोदवर्मन् !।। अन्र भानुप्रतापयो: परस्परौपम्यमिति उपमेयोपमात्वम्। नन्वत्र पर्यायेण उपमानोपमेयभावस्याकथनात् कथमुपमेयोपमात्वमिति चेन्न। परस्परौपम्यपदेनैव पर्याय- त्वाभिधानात्। अत एव - "तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सद्य: परस्परतुलमघिरोहतां दे। प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारभन्त- श्रक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पझ्मम् ।" इत्यत्र उपमेयोपमालक्कारत्वम् ॥

स्मृतयनद्वार सदशार्थस्यानुभवात् सदशररणं स्मृतिः ॥१०॥ यत्र सदृशवस्त्वनुभवेन सदृशपदार्थस्मरण जायते तत्र स्मृत्यलक्कारः । यथा- करे धृतशरासनं कमलदीर्धदीर्घेक्षणं कनत्कनकभूषणं कलितलोकनेत्रोत्सवम्। विलोक्य भुवि बिम्वलक्षितिपमन्र वामालकाः रमरन्ति किल सन्ततं स्मरमुदग्ररूपाकृतिम। यत्र सादश्यानुभवं विना हेत्वन्तरेण स्मरणं न तत्रायमलक्कार: । यथा- "अत्रानुगोदं सृरायानिवृत्त- सतरजवातेन विनीतखेदः ।

स्मरामि वानीरगृहेबु सुप्तिम् ॥।" इत्यत्र न स्मृत्यलक्कार: ॥

११

भेदाभेदसाधारणधर्मप्रधाना उक्ताः। इदानीम् अमेदगाधान्येन आरोपगर्भालङ्काराः प्रदर्श्यन्ते- रूपकालजवार. । विषय्यमेदारोपेण विषयस्योपरञ्नम्। अतिरोहितरूपस्य रूपकं भोल्तमष्टथा ॥ ११ ॥ यत्र अतिरोहितरूपस्य विषयस्य आरोप्यमाणविषय्यभेदारोपेण रज्जनं क्रियते तत्र रूपकम्। तन्च अष्टधा प्रोक्तमू। आरोपेणेति उत्प्रेक्षोपमादीनां निवृत्तिः । अतिरो- हितस्येत्यनेन सन्देहादिनिवृत्तिः, तत्र विषयस्य सन्देहादिना तिरोधानात्। उपरञ्जनमिति परिणामव्यावृत्तिः । परिणामे आरोप्यमाणस्य प्रकृतकार्योपयोगित्वं, रूपके पुनः प्रकृतोप- रस्ज्ाकत्वमात्रमिति द्रष्टव्यम्। तन्व संक्षेपतारीविधम्- सावयवं, निरवयवं, परम्परिवं चेति। सावयवम् अवयविसाकल्यवृत्ति। निरवयवम् अवयवतो निष्क्रान्तम् अवयविमात्र- पर्यवसितम्। परम्परा अस्य संजातेति परम्परितम्। तम् सावयवं द्विविधं-समस्तवस्तुविषयं एकदेशविवर्ति चेति। निरवयवं केवछं मालारूपश्चेति द्विविधम् । परम्परितं क्रिष्टाल्िष भेदेन द्विविधम् ; तच्च प्रत्येकं केवलमालारूपेण द्विविधं सत् चतुर्विधम्। आहत्याष्ट- विधं रूपकम्। तत्र समस्तवस्तुविषयं सावयवं यथा- निर्यन्निर्मल चन्द्रकान्तिलहरीनिव्यूढमैत्रीमरं क्षराब्धि कुरुते विहारसरसी भूचक्रवाळाचलसू। क्रीडाद्रिं ककुभस्सखीसमुदयं केलीवनं नन्दनं श्रीमन् ! सम्प्रति गादवर्मनृपते ! त्वत्कीर्तिकन्यामणिः ॥ यथा वा- श्रीमद्विम्बल्यधिपतिकरालङ्गियेयं कृपाणी- वी(रु)द्वैरिक्षतजसलिलै: संभृताश्रान्तसेका। संभूतौजःप्रकटविटपा सन्ततोद्यत्समज्ञा- सूनव्यूहैः फलति सुरभिस्वर्गभूमिस्तिरिवर्गस्॥ अन्र अवयवानां विटपादीनां अवयविभूताया लतादेश्व निरूपणात् समस्तवस्तु- विपयत्त्वम् । एकवेशविवर्ति यथा- ६रगोदवर्मनृपतौ रणाजिरे रिपुशेलमूर्त्नि घरवारिसन्ततिम्। सततं विमुश्वति समग्रगर्जिते परितो विभाति भुजधामकन्ढंजी

१२ अरुणगिरिकिकृत

अन्न अवयवानां शरादीनां वारेत्वादिनिरूपणेन अवयविनो नोदवर्मणः वारि- धरत्वं गम्यते। ततः अवयविन्येकदेशे विवर्तनात् एकदेशविवर्तित्वम्। निरवयवं केवलं यथा - कोणाघात प्रभूतान् गुरुतरसमरारम्भसंभूतभेरी- घोरारावानू कृतोद्यत्प्रलयघनततिध्वानकल्पानू प्रतीत्य । धावन्ति त्यक्तयाना विमतनृपतयः कानने दीनचिसा- स्त्वद्दोदेण्डप्रताप(द्वि? द्यु)सणिदृढतरोत्तापिता गोदवर्मनू1। अन्न प्रतापस्य (द्वि? द्य)मणत्वेन निरूपणात् केवलमृ। मालारूपं निरवयवं यथा जयश्रीहारालिर्जनहृदयपाटीरकलना नभोगद्ञाभङ्गो निखिलजगदुलोचनिचयः।

जयत्यच्छा कीर्तिर्जगति जयिना बिम्बलपतेः॥ अत्र मालारूपण निरूपणात् मालानिरवयवस्। रूपकहेतुरूपकं परम्परितम् । रूपकद्व(य) मात्रव्यवस्थितत्वात् पूर्वतो भिन्नम्। तन्न छ्िष्टकेवलपरम्परितं यथा- सुमन:स्तोमसौभाग्यं संवर्धयति तावकः । करकल्पतरुः श्रीमन् ! गोदवर्मनराधिप!॥ अत्र करे कल्पतरुत्वारोपणं सुमनसां सतां सुमनस्त्वनिरूपणे हेतुरिति परम्परि- तम्। सुमनस एव सुमनस इति श्िष्टशब्दोपादानात् छिष्ठत्वम् ।

श्रसिंवासरमापतिः शितवुधश्राघासहस्रेक्षणः सत्संसेवनचन्द्रमा: समुदयप्राकट्यघर्मद्युतिः । अश्रान्तोत्कटदानकेलिकरिराडार्यानुवृत्तौ गुहः सोडयं राजति गोदवर्मनृपतिः सर्वैः समय्रैर्गुणैः ॥ अत्र प्रकृतराज्ञि रमेशत्वादिनिरूपणं श्रिय ऐश्वर्यस्य लक्ष्मीत्वनिरूपणे हेतुरिति परम्परितत्वम्। श्रीवुधादिशब्दानां छिष्टत्वात् छिष्टमालापरम्परितत्वम्।

गोदवर्मयशोभूषणम्। तव वाहुभुजमखड्गजिहा तरलायाधनसोस दुर्सदानाम्। ग्रसतेऽसुसमीरणानरीणां जय लक्ष्मीपर! गोदवर्मभूप। ॥ अत्र खड्गे जिह्ात्वनिरूपणं बाहोर्सुजत्वनिरूपणे हेतुरिति परम्परितम् ।

त्रिलोकीका सारस्फुरदमलपाथीरुहभरा दिगाकान्ताहारा: सुरपथमहीरुट्सुगनसः।

यशःपुब्जा राजन्त्यतुलवलविम्वल्यधिपतेः ॥ अश्रिष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येणापि भवति। यथा-

धीरश्रीघर ! गोदवर्मनृपते ! त्वद्वाहुलीलायितम् ।।

गररिणामालर:1 परिणामस्तु स प्रोक्तो विपयो विपयित्वता। भवेत् परिणतो यत्र अकृताथमसिद्धये॥ १२ ॥ यत्र प्रकृतार्थसिखुये आरोपविषयः आरोप्यमाणात्मगा परिणमते तन्र परिणामा- लङ्कारः । प्रकृतार्थप्रसिद्धये इति रूपकव्यावृत्तिः। रूपके आरोप्यमाणस्य प्रकृतोप- रजजकत्वमात्रं, परिणामे त्वारोप्यमाणस्य प्रकृतकार्योपयोगित्वमिति विवेकः । स च सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन च द्विविधः । आद्यो यथा- वीरश्रीधरगोदवर्मनृपते! त्वद्वरिकान्ताजनाः काह्वन्तो भवतः प्रसाधनविधि काले .. वन्दीकिृताः । नम्रास्तावकपादपीठमभितो निर्यन्नखवश्रीसरैः पुष्पैर्भूषितकेशपाशनहना धन्या भवन्त्यन्वहम् ॥ अत्र नखश्रीभरैः पुष्परिति सामानाधिकरण्यं केवलं नखव(द्वि?त्वि)वां पुष्पात्मना केशप्रसाधनरूपकार्योपयोगित्वात् परिणामः। वैयधिकरण्येन यथा-

१४ अरुणगिरिकविकसं

चेलं चायतवल्कलश्चिरतरं क्रीडासर: पल्वलैः । मित्रं चापि सृगद्विजैररिनृपाः कृत्वा चिरं कामतः कान्तारेषु वसन्ति बिम्बलपतेरुद्दामशौयार्दिताः॥ गेहं गुहाभिरिति वैयधिकरण्यम्। गुहा एव गेहं कृत्वेत्यर्थः। अन्र गुहादीनीं- सारोप्यंमाणगेहादिरूपेण प्रस्तुतवान्तारवासरूपकार्योपयोगित्वात् परिणामालक्कारत्वम् ॥

प्रकृतेऽप्रकृतार्थस्य धीर्यत्ानवधारणा। साम्याङ्भवति तत्रोक्ता सन्देहालडकृतिख्विधा ॥१३ ॥ यत्र प्रकृतार्थे सादृश्याद् अप्रक्वतार्थसन्देहः तत्र सन्देहालक्कारः । स च त्रिविधः शुद्धो निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्रेति । सन्देहमात्रपर्यवसायी शुद्धः। यथा- कंसध्वंसी नुहंसीकमितृवररथः किं यतंसीफ्कृतेन्दुः प्रौढपालेयभानु: फणिपतिरथवा पाकवैरी स्मरो वा। पश्यन्ति त्वामितीश्न ! प्रणतवलिरिपुं भूतिभाजं ब्रजेशं सन्मुख्यं सर्वलोकश्रुतमकरपदं मान्यभोगं च जिष्णुम्। अत्र निश्चयाभावात् सन्देहमात्रपर्यवसायित्वम्। निश्धयगर्भो यथा -- किं चन्द्र: स कलद्वपङ्टिलतनुः किं वा पुनः कौमुदी सापि स्वच्छतुषारवारिफलिलीभावं कथं सुख्चति। किं वा फुल्लनवप्रसूनककिका नृह्ेण सा सज्ञता लोलेनेति विकल्प्यते तव यशः श्रीगोदवर्मपभो!॥ अत्र तत्तद्वेदकथनात् निश्चयगर्भत्वम्। निश्यान्तो यथा - कि दावानलहेतय: कमलिनीनेतुः करा जृम्भिताः कि वा निर्भररतनर्भविसरच्छायावितानं किमु। इत्थं संशयिनोऽत्र बिम्बलपते ! प्रत्यार्थिपृथ्वीभृतः पश्चान्तिश्वममाचरन्ति भवतः रफाराः प्रतापा इति॥

गोदवर्मयगो भूषणम्। १५ अत्र दावानलज्वालादिरूपेण संशय्य पश्ान्निश्रयात् निश्चयान्तत्वम् ।। अगन्तिमदलदा:। प्रकृतेऽ्प्रकृतभ्रान्ति: सादश्याद् भ्रान्तिमान् भवेत्।. यत्र प्रकृते सादृश्यादप्रकृतग्रान्तिः तन्र प्रान्तिमदलङ्कारः। यथा- लोकालोकदरीपुरीवु विचरत्त्वद्वैरिराजन्यका वीरश्रीधर! गोदवर्मनृपते ! मतिाः प्रतापार्दिताः । दूरे दावविदह्यमानविपिनश्रेणीभवां वीक्ष्य ते धूम्यां दुःसहसैन्यधूलिपटलआ्रान्तिं भजन्ते मुहुः ॥ अत्र निनििडत्वादिसाद्श्याद् धूम्यायां सन्यधूलिग्रमः । अपहनालद्वार.। साम्यादन्यं निपिध्यान्यस्यारोपेऽपह्ववो नतः ।। १४ ॥ यत्र सादृश्यात् अन्यं विपयं निपिध्यान्यस्यारोपः क्रियते तत्रापह्रवः । स च त्रिविधः अपहुत्यारोपः, आरोप्यापह्ववः, छलादिशन्दैरसत्यत्वप्रतिपादनव्चेति। आद्य- द्विताययोरुदाहरणं यथा- कल्पान्तोद्युक्तकालाम्वुदपटलमिदं नो चमूरेणुजालं नैते घोरप्रतांपा दिशि दिशि तटितां वल्लयो निलसान्ते। नायं निस्साणनाद: दलितगिरि नमोगर्जित तज्जमेवं त्वद्धाटीपूक्विणन्ते रिपुनरपतयो विम्बलक्षोणिपाल! ।। अत्र कल्पान्तेत्यत्र प्रलयवनत्वमारोप्य चमूरेणुत्वन्निषिध्यते। नैते घोरेत्यत्न भतापत्वमपहुत्य तटितामारोपः । तृतीयो यथा-

स्पीतामोदाविजृम्भितप्रतिभय प्रक्ष्वेलितव्याजतः । श्रीमद्विम्वलभूप ! वैरिहदये दम्भोलिपातो दृढ- स्सम्भूतो दलनं च दाहमधिकं धत्तेऽन्यथा तत्कथम्।

भीपणत्वसाधर्म्यात्।। अत्र भटप्रक्ष्वेलितस्य व्याजपदेन असत्यत्वं प्रतिपाद्य दम्भोलिपातत्वमारोप्यत

अरुणगिरिकविकृत उहे गलहार। एकस्यार्थ रुचि श्लेपैर्निमित्तैरनहुधा जनैः। उल्लेखने स्याङुलेसालद्वार: सूरिभि: ६मृतः॥१५॥ यन अर्थरुचि क्रेपैर्निमितै: एकस्य बहुधा बहुमिर्जनैरुलेखःनिरूपण क्रियते तत्रोलेखालक्कार:। तदुक्तस्- "यथारुचि यथाथित्कं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते। आभासोऽप्यर् एकस्सिन् अनुसनधानसाघित: ।" हति। रुच्यर्थयोगास्या यथा- कल्पद्रुम: कविकुलै: कमलेक्षणािः कान्तारकार्मुकधरः कुटिलारिर्गे: । कालान्तक: कुमुदिनीरमण: सुहृद्भि: सह्ीर्त्यते जगति विम्वलसूमहेन्द्रः ॥ अत्र एक एव विग्वलमहेन्द्रः अनेकैः कवीश्वरादिभि: दानसौन्दर्यकौर्याह्रादित्वरूपै निमित्तैः करपद्रुमादिरूपेणोहिख्यते। न ास्य रूपकादभेद इति वाच्यम्। रूपके रु्यादिनि मित्तानुपादानात् पकृतोपरअकत्वमात्रेण चारुतापादकत्वाच्च मेदो द्रष्टव्यः । केषण यथा- जिष्णुवैरिविलुण्ठने जनकभूसंरक्षणे सेतुकृत् भीमो भूरिभुजप्रतापवहने भीष्मः स्वसंरक्षणे। राम: केलिषु योितां गुरुरसा बुद्धेर्विलासेष्विति श्रीमत्नुत्तरविग्वअ्क्षतिपते ! त्वं कीर्त्यसे सूरिि: ॥ अन्न जिष्ण्वादिपदानां छ्िष्ट्त्वम्॥। उमक्षालडाल।

नकृतं रत्र तत्राहुरत्प्रेक्षालड्रियां बुधा॥ १६ ॥ यत्र पकृतस्य विषयस्य अपकृतधर्मसग्वन्धाद् अप्रकृतत्वेनाध्यवसायः तन्र उत्प्रेक्षे- त्याहुः। अध्यवसायो नाम उमयोरन्यतरस्य अन्यतरनिगरणेन अन्यतराभेदसम्भावनम्। अध्यवसायस्सम्भावनमुलेक्षा तके ऊहोउभिमानश्चेति पर्यायाः । उत्प्रेक्षा द्विविधा वाच्या गम्या चेति। सग्भावनाप्रतिपादकानां नूवं प्राय इत्वादीनो पयोगे वाच्या। तदप्रयोगे गस्या। तदुकम्-

गोदवर्मयशोभूषणम्। "मन्ये शक्के झुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः। उत्प्रेक्षावाचकाः शब्दा इवशन्दोऽपि ताहयाः।" इति। साि प्रत्येकं जातिक्रियागुणद्वव्याणामध्यवसायविषयतन चतुर्विधा। तेषां भावाभावरूपेण हवैनिध्यादष्टविधा । तदुक्तम्- "लोकातिकान्तविषया भावायावािमानतः । सम्भावनेयमुत्पेक्षा वाच्येवादिमिरिष्यते।।" 1

इति। उक्कस्य अष्टविधस्य सम्भावनस्य गुणनिमित्तकत्वेन क्रियानिमित्तकत्वेन द्वैविध्ये षोडशविधा। अत्र न्वैतेषां स्वरुपहेतुफलोस्प्रेक्षाभिरपरं त्रैविध्यम्। निमित्तस्य उपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्ये जात्युत्पेक्षा चतुर्दशविधा। ननु चतुर्विशतिविधत्वेन कथ चतुर्दशविधत्वमिति चेन्न; जासिहेतुफलोलेक्षयोः हेतूपादानानुपादानद्वैविध्या भावाच्चतुर्दशविषैव। एवं क्रियागुणद्रव्याणामपीति वाच्योलमेक्षा पट्पख्वाशद्विया, गम्यो- सप्रेक्षा अष्टचत्वारिंशद्धेदा। गम्योत्प्रेक्षायां निमिस्तस्य गुणत्वेन क्रियात्वेन वा चारुत्व- विशेपाभावाद् एक एव सेद इति द्रष्टव्यम्। केचितु वाच्योत्मेक्षेव पण्णवतिविधेति वदन्ति। तंत्र. यथासम्भवमुदाहरणानि।

जेतुर्दिशां बिम्बलभूमिपस्य भुजस्थिरावासकुतूहलिन्याः। भूमेरियं सम्भृतसस्यसग्पद् 13 भाति स्फुटोद्यत्पुलकच्छटेव ।I अत्र छटाशब्दस्य जातिवंचनत्वात् जात्युत्पेक्षां। कुतूहररूपगुणो निमित्तम। सस्यस- म्पदि पुलकच्छटात्वस्य फविप्रौढोक्तिसिद्धत्वाघ्योपमाश्कावकाशः।

अन्यानपेक्षमखिलावनिघूर्वहत्व- मालोवय दिम्बलपतेरसक्कृद्सुजायाः। सुश्न्ति भूवह नखिन्नमहामहीध्रा मोदाश्रुपूरमिव निर्झरवारि भूरि॥ चतुर्दशविधत्वं तु जातिभावस्वरुपोत्प्रेक्षाया जात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षायाश्र घुणनिमित्तन्- स्वकियानिमित्तकत्वाभ्या द्वैविध्यस्य अनजीकारात। अन्यथा पोडगविथत्वापत्ते:। D

अस्णगिरिकविक्ृत अत्र निझरे मोदाश्ुपूरत्वोतमेक्षा। आलोकनक्रियाया निमित्तत्वम्।

निम्वलेशप्रतापाये: शत्रुकान्तारवर्तिनः । धूमस्तोममहं मन्ये तदीयापयंशोभरम्।। शत्रुराजापयशामेर धूमसतोमत्वमुत्मेक्ष्यते, निमित्तस्यानुपादानन्न। यथा मदीये गौरीशतके- कुटिलालीकरु सन्ती ~ कुरुविन्दुललन्तिकां तवाद्िसते!। अधिधनुरशोंकमसं मदनव्यत्याससंहित मन्ये।।

गोदवर्मयशोराशिविलासे व्याप्तरोदसि। तमिस्ा: परिदश्यन्ते तमेोविरहिता इव ॥ अन्र तमिस्राणां तमोजातिराहित्यमुत्मक्ष्यते।

जातिहेतूतपेक्षा यथा - आपातालमपारधोरसलिलरापूरिता स्यन्तर: पाथोघि: प्रविगाढवाडवशिखिज्वालावलीढोऽनिशम्। अक्षीणत्वमयं दधात्यनुपमं विश्राणनं विभ्रतः श्रीमद्विम्बलभूमिपस्य विसरह्दानाम्बुपूरैर्ध्ुवम्।। अन्र समुद्रस्याक्षीणत्वे दानाम्बुपूरस्य हेतुत्वमुतेक्ष्यते। जात्यभावहेतूतेक्षा यथा- द्वुता दिगन्ताद्रिगुहासु लीना : द्विषज्जना बिम्वलभूमिपस्य। माढान्धकारच्छलतो निगूढाः प्रतापभझ्ैरिव मूर्छितैः स्वैः॥ अत्र दिगन्ताद्रिगुहावर्तिनां द्विपामाक्रान्तौ मतापभङ्गस्य पतापाभावस्य हेतत् सुत्प्रेक्ष्यते। अन्धकारेऽत्धकारत्वमपहुत्य प्रतापभन्नत्वोतमेक्षणात् सापहववहेतूतेक्षा।

अरुणगिरिकविकृतं

अन्न गुणश्रेणयस्संख्यातुं न शक्यन्त इति गुणश्रेणीनां संख्यासम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभावकथनादतिशयोक्तिः ।

असम्बन्धे सम्बन्धो यथा. गोदक्ष्मापालघाटीचटुलपद चलद्दारुघोटीखुराग्र-

धूलीजालं समन्तात् गगनतलघुनीपूरमध्ये पतित्वा पङ्कीभूतं प्रयाति प्रभवपदमिदं तज्जुपां पड्जानाम् ॥ अन्र धूलीजालस्य गगनुंनीसम्बन्धाभावेडपि सम्बन्ध उक्त: कविप्रौढोकत्या। कार्यकारणयो: पौर्वापर्यविपर्यये यथा - गण्डोददामगलन्मदस्ुतिभरैर्गन्धद्विपानां गणैः प्रागेवेह परिष्कृतानि ुवनद्वाराणि सइख्यावतास्। प्रायः फुछ्सरोरुहोदरगतश्रीसोदरा मेदुराः पश्चात्तेषु पतन्ति विम्बलपतेः स्फारा: कटाक्षाङ्कराः॥ अत्र सइंख्यावतां ऐश्वर्यावापे: विम्वलपतेः कटाक्षपातानन्तस्भाविन्याः पूर्वभावः कविप्रौढोवत्या कथितः॥

अन्येपां अस्तुतानां वा तुल्पधर्मान्वये सति। औप्यगन्यतारयां च चतुर्था तुल्ययोगगिता ॥ १८ । यन्र प्रस्तुतानां अप्रस्तुतानां वा एकधर्माभिसग्बन्धः औपम्यं च गम्यते सा तुल्ययोगिता। तुल्येन धर्मेण एदेन धर्मेण योगोऽस्यां इति अन्वर्थसंज्ञेयम्। धर्मश्च- द्विदि :- गुण: करिया च, तेन चतुविधा। प्रकृतानां यथा - अर्थिनामभिमतार्थपूरणं शत्रुराजकपुरीविलुण्ठनम्। रक्षणस गरणार्थिनां नृणा गोददर्मनृपते! तवाब्भुतम् ॥

गोदवर्मयशोभूषणम्। २१ अत्र अ्थिजनाभिमतार्थपूरणादीनां प्रस्तुतराजधर्मत्वात् प्रस्तुतत्वम्। अद्भुतत्वं गुण: । अत्रैव 'विराजते' इति पाठे करिया। अप्रकृतानां यथा - भूचकं त्वयि बिभ्रति स्वसुजयोर्भूयो दिशां रक्षणं कुर्वत्युज्ज्वलितप्रतापवलये श्रीगोदवर्सप्रभो!। दिस्मातज्घटाभुजङ्गमपतिर्दिव पाल वर्गाश्च ते दीव्यन् व्योज्ति दिवाकरोऽपि उवने पैदर्थ्यभाजोडभवन्। अत्र उपमानत्वेनाप्द्ृतानां दिग्गजादीनां व्यथत्वगुणेनैवेन योगः । 'प्रायः कदर्थीकृताः' इति पाठे क्रिया॥ 1

दीपकालद्वार.। मिलितानां तथैपां तु गोच्यते दािकाँ बुधैः। यत्र एषां प्रकृताप्रक्कतानां च मिलिति्दा तथा गुणक्रियारूपैकधर्मयोगः तन्र दीपकालङ्कारः । अश्मिन् प्रकृताप्रकृताना सम्भूयैकधर्मयोगः। पूर्वस्मिन् प्रकृतानामेव पार्थक्येन, एकधर्मयोगादु भेदः। अन्र उपमानोपमेयभावस्य वास्तवत्वेऽपि वाचके- वादेरनुपादांनात् गम्यता। प्रकृताप्रकृतान्यतरसान्निध्यमधितिष्ठन्नपि साधारणो धर्मः प्रसक्कादन्यदपि दीपयतीति दीपकम्। तदुक्तं बिन्दूलद्कारे- "यः प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्वर्गे कुत्रापि सङ्गतः । समानो धर्म एकोडन्यहीपयेत्ततर दीपकम्।" इति। समानधर्मस्य वाक्यादिमध्यान्तगतत्वेन धर्मस्य गुणक्रियारूपत्वेन द्वैविध्यात्. षटूप्रकारं दीपकम्। क्रमेण यथा- भाति विम्वलनृपेण भूतलं भास्करेण च पयोदपद्धतिः । द्ेषणेन नमुचेस्रिविष्टपं पन्नगाधिपतिना पदं वले: ॥ पूरेण तावदू विरजापगाया ब्राह्मं पदं भाति नभोविभागः ।

रमही यशोभिस्तव गोदवर्मन् ।।।

२४ गरुणगिरिकविकृतं गुम्फितं गुणसामत्रयं गोदवर्मनृप 1 त्वयि। सौद्रभं सुमन:पुप्पे चन्द्रे ज्योत्तना च राजते।। पदार्थगतालक्कारद्वयनिरूपणानन्तरं वाक्यार्थगतालक्कारद्वयं निरुप्यते।

पतिवस्तूपमा ओ्रोक्ता यत्र वहियार्थयोईयोः ।१९॥ सामारन्यं द्विविधा सा साधर्स्यवैधर्स्यभदतः।

यन्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन वाक्यार्थयोस्सामान्यं समानता तत्र प्रतिवस्तूपमा। वस्तुशब्दस्य वावयार्थवांचित्वात् प्रतिवस्तु प्रतिवावयार्थ उपमा यस्यागिति प्रतिवस्तू- पमा। सा द्विविधा साधर्म्यवैधम्यभदन। क्रमेण यया-

समा न हि नृपा: सर्वे गोदवर्मनृप ! त्वया। भजन्ते किं नु मणयश्चिन्तामणिसमानताम् । अन्र वादयद्वयेऽपि पर्यायशब्देन एकस्य समानत्वधर्मस्य कथनाद् वस्तुपृतिवस्तुं- भाव:। वैधम्येण यथा

गोदवर्मनृपति भजन्त्यमी । चातका: किमु विहाय वासवं साधयन्ति पुनरन्यसेवनम्॥ अन्न भजनधर्मस्य पर्यायशब्देन व्यतिरेकमुखेन कथनाद् ।।

वाक्यार्थयोर्यन्र विश्वप्रतिविम्बतया भवेत्॥ २० ॥ सामान्यं तत्र दष्टान्तालडकृति: पूर्ववद् द्विधा। यत्र विम्बप्रतिबिम्बभावेन वाक्यार्थयोस्साद्श्यं तन्र दष्टान्तालह्वार: । इषोडन्तो निश्वयो यत्र इति चान्वर्थाभिघानोडयम्। स च पूर्ववद् द्विविध:। क्रमेण यथा-

द्वितीयो छभा- गोदवर्नमहीप्द: सितचारउखभया। फुलेपु परिहमदन्ते फजेपतिके्वी। जन उपपेयमकतराजयसश्रीरुूपवर्माणी सपने प जेन्वगगवात तत्सहजघमें तत्वाक्षेपठ निरदर्शनाएतर।।

यन्र उपपानाद इमेयसापिय जेा र को र्यण्ं तमाघन्याद् व्यदिरिकालकार इत्यर्थ, । य्थाwo

प उपेपस्य तन: उजमाना व्हादिगेय रति मतक।। सटोक्ल जा।

अन्दये करिपत ए्या वहो कन ीपे।

योकता णाल पाषान्येन जपरस्य रहार्थनान्नतः क्तौप्यार्यवि तन सहोसि:। दन दवगोरपि प्रछृतत्नोपमारका।

जन्यक्षिता जितरगोदवर्मधनुईणापाईनडो विनाय:। नरनैः राम द्वेपिपाल्जालैनिग तदेशानदिलस पति।। अन्र ज्याशन्दश्रवणोतरदारुभादि नाकुपलयनस रोहसावकमनाल सहोक्िति:।

उदूता चिम्बलीरोन चलाहमा धुति दविया। अनात यान्ति सहसा चापेन गणिना सह ।।

सित: कुध रस्पतरोगहरलं दगामिरे राजति गोदवर्सा। एम पवीमसस् वारणविययपण-लात तधाहिए हति र्यतरो पसने इवि नारिकालं रज्षो नागफल् च पतीगत,चि। छोष वगर्मविशेषणापर रपुर पटिदल दररफामदजितनियना। झादयन् वसुवर्षेण राजते निमनदध्वरः। रफ इ्कुर पटिद्रहर रववाह रन नदिरेपणादू अम, मसृजन्तपदीदि

विछेदणस्या मिधायपर्थत यम तम तु॥ ६६।

वम विशषणस साधिपायता दम परिन्ः। यथा- निमल कीर्तिरहरी विचरन्ती नगनयद। पनाति विन्वल्पतर्गोद बर्रमटी मतः। । विमलेति विशपर्ण पावनवानिपायगमेद।।

साधिशायं विशेष्ेद पेगकर:। य । पृ विशेष्ड सासियसें रर परिकाक। वाहं व्याजी न म हररके माच्के न सव्यो नाय, फादोदर परिपवा नाि नत्नीकंजतमी। उन्यारत से तब गुणणामर स का जजन बुर्ष्या शीरक्षितिकजो सेटपर्नदलम॥- शद न्यासादिवल्दाना नेनिमापीसमणयगमलन।

नम देरो सवेल्सा वे विद्येष पविहेष्रो। िशेष्नयोय वाच्यले हटररोर स हिया ॥ ६६ ॥

1