Books / Gopālacampū of Jīva Gosvāmī — Sanskrit Text

1. Gopālacampū of Jīva Gosvāmī

Pūraṇa 1

1.1.1

श्री-श्री-गोपाल-चम्पूः पूर्व-चम्पूः (1) प्रथमं पूरणम् श्री-श्री-राधा-रमणाय नमः श्री-श्री-कृष्ण-चैतन्याय नमः श्री-कृष्ण कृष्ण-चैतन्य स-सनातन-रूपक गोपाल रघुनाथाप्त-व्रज वल्लभ पाहि माम्

śrī-śrī-gopāla-campūḥ pūrva-campūḥ (1) prathamaṃ pūraṇam śrī-śrī-rādhā-ramaṇāya namaḥ śrī-śrī-kṛṣṇa-caitanyāya namaḥ śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka gopāla raghunāthāpta-vraja vallabha pāhi mām

1.1.2

तद् एवम् आरम्भसम्भवदन्तर्महसा सहसा विलिख्य तद् इदम् उल्लिख्यते किम् इदम्? मदिष्टदेवस्य, मदन्विष्टदयाशिष्टतद्भक्त-समुदयस्य च क्रमतः स्मरणम् आविर्भूतम् किं वा, केवलस्य मदिष्ट-देवस्य; किं वा, तद्विशिष्टस्य आं आं, तन्त्रतस् तत् त्रयम् अपि स्वतन्त्रतया लभ्यते तत्र प्रथमं तावत् प्रथमतः प्रथयामि अत्र श्री पदम् अन्यद् अन्यद् अपि किञ्चिद् अनुष्टुप्छन्दःपरच्छन्दतया पूर्वत्र च परपरत्र च यत्र न दत्तं, तत्र च सन्धातव्यम् [2] यथा: हे श्री-कृष्ण-नाम्नातिधन्य! सर्व-मूर्धन्य! हे श्री-कृष्ण-चैतन्य! सर्व-शर्मद-कीर्तन्य! हे महित-श्री-सनातन-सहित-श्री-रूप-नामधेय, मन्-मूर्धन्य् आधेय! हे श्री-गोपाल-भट्टाख्या-प्रवृद्ध-भट्टारकता-समृद्ध! हे श्री-रघुनाथ-दास! नाम-धामतयातिप्रसिद्ध-परम-भक्ति-भराविद्ध! हे तेषाम् एवाप्त-व्रजतासिद्ध-वर्णन-सत्-कर्ण-गर्भाभरण-श्री-भूगर्भादि-सञ्ज्ञाधिकरण! हे श्री-वल्लभ! प्राग्-भवीय-दुर्लभ-सुकृत-सन्धीयमान-मदीय-शरण-पितृ-चरण! किं वा, हे श्री-रघुनाथस्याप्तान् व्रजत्य् अनुव्रजतीति तत्तया सर्व-वल्लभ! श्रीवल्लभ! मां पाहि! निजचरणच्छायया मत्प्रतिपालकताम् आयाहि यथा कंसारातेर् आशु सुखविलासं शंसन्ती, सहायतया च लसन्ती च प्रियसखीयते, न तद्वद् अन्यो धन्योऽ पि जनः सम्भवति [3] अथ द्वितीयम् अपि प्रतीयमानं निर्मामि: श्री-कृष्ण इति श्रीर् अत्र राधा एषा हि श्रीप्रधानतया साधयिष्यमाणतायां निराबाधा तद्-अनन्तर-कृष्ण-शब्दश् चात्र शब्द-ब्रह्म-गूध-पर-ब्रह्म नन्द-नन्दन-वाचकतायां रूढः तेन, "हे श्री-राधाख्य-स्वरूप-शक्ति-युक्त-कृष्ण" इत्य् अर्थश् च निर्व्यूधः कृष्ण इति: कृषिर् भू-वाचकः शब्दो णश् च निर्वृतिवाचकः तयोर् ऐक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्य् अभिधीयते इति प्रमाण-ज्ञात-चरः कृष्ण-शब्दस् त्व् अत्र योग-पुरस्कृत-रूढितया तत्-परः भूर् इति भावक्विबन्तताकरः स चायं भाव-शब्दवद् धात्व्-अर्थ-मात्रता-धरः धात्वर्थश् चात्राकर्षणम्, तद् एव स्फुटम् आप्ततयाप्तमनसाम् आकर्षणम् ततश् च भिन्न-पदार्थतयावगतयोर् दयितयोर् इव तयोर् ऐक्यं योग एवेति तद्-युक्त आनन्दः सर्वाकर्षकानन्द इत्य् अर्थ एवामन्दः; परं ब्रह्म इति, णराकृति परं ब्रह्म इति हि प्रसिद्धिः योग-पुरस्कृत-रूढतोपगूधतयापि श्री-नन्दनन्दनम् एव वक्ति तच्-छब्द-शक्तिर् इति व्यक्ति-सिद्धिश् च तद् एतद् अभिधीयते चाभिधीयते इति तस्माद् एव तदीय-स्वभाव-विशेष-भावनार्थम् एव पुनर्-उक्तिर् इयं युक्तिं युनक्ति चैतन्य इति "हे सर्वप्रकाशक! सद्रूपतया सर्वाश्रयस्वरूप!" तद्रूपता च विपश्चिद्भिर् अवगता, सच्-चिद्-आनन्द-रूपाय कृष्णायाक्लिष्ट-कर्मणे इति तापनीय-नान्दीनि-शमनात् त्वय्य् एव नित्य-सुखबोध-तनौ इति श्री-भागवतीय-ब्रह्म-स्तवे निगमनाच् च स-सनातन-रूपक इति, "हे सनातनेन सदातनेन श्वस्वरूपम् अनुभवद्भिर् अपि सुनिरूपण रूपेण सह वर्तमान! तेन स्वभक्तिवित्तचित्तम् अनुवर्तमान!" गोपाल-रघुनाथाप्त-व्रज-वल्लभ इति, "गोपालेषु ये रघवो लघवो, ये च नाथा मुख्या इति विख्यातगाथास्, तैर् आप्तस्य व्रजस्य बल्लव-तल्लज-व्रजस्य वल्लभ!" किं वा, "गोपालानां लघुर् इष्टः, स च नाथश् च यस्, तस्य सम्बोधनम् त्रिष्व् इष्टेऽ ल्पे लघुर् इति नानार्थवर्गलब्धबोधनम् आप्तव्रजवल्लभ इति "आप्तव्रजानां स्वजनसमूहानां वल्लभ! परेषाम् अलभ्य ंसत्प्रभ!" [4] अथ तृतीयम् अपि सम्भृतीकरवाणि: हे श्री-कृष्ण इति श्रीर् अत्र च परमप्रेयसीषु श्रेयसी राधा, ततस् "तद्युक्ततया मधुरलीलायाम् असंकीर्ण! हे कृष्ण-चैतन्याख्य-भक्तावतार! तादात्म्यापन्नतयावतीर्ण! हे सनातन-रूपाभ्यां परमानुरक्त-सुभक्ताभ्यां सह विद्यमान! हे गोपाल-रघुनाथाभ्यां तत्-तन्-नामाभ्याम् अपि सुभक्ताभ्याम् आप्तः प्राप्तो यो व्रजस्, तस्य वल्लभतया सर्व-विद्यमानं! मां पाहि, मत्-पालकतां याहीति अथ ग्रन्थ-सूचना- [5] तद् एवम् मङ्गलं सङ्गमय्य कार्यं विचार्यते यन् मया कृष्णसन्दर्भे सिद्धान्तामृतम् आचितम् तद् एव रस्यते काव्यकृतिप्रज्ञा-रसज्ञया

tad evam ārambhasambhavadantarmahasā sahasā vilikhya tad idam ullikhyate kim idam? madiṣṭadevasya, madanviṣṭadayāśiṣṭatadbhakta-samudayasya ca kramataḥ smaraṇam āvirbhūtam kiṃ vā, kevalasya madiṣṭa-devasya; kiṃ vā, tadviśiṣṭasya āṃ āṃ, tantratas tat trayam api svatantratayā labhyate tatra prathamaṃ tāvat prathamataḥ prathayāmi atra śrī padam anyad anyad api kiñcid anuṣṭupchandaḥparacchandatayā pūrvatra ca paraparatra ca yatra na dattaṃ, tatra ca sandhātavyam [2] yathā: he śrī-kṛṣṇa-nāmnātidhanya! sarva-mūrdhanya! he śrī-kṛṣṇa-caitanya! sarva-śarmada-kīrtanya! he mahita-śrī-sanātana-sahita-śrī-rūpa-nāmadheya, man-mūrdhany ādheya! he śrī-gopāla-bhaṭṭākhyā-pravṛddha-bhaṭṭārakatā-samṛddha! he śrī-raghunātha-dāsa! nāma-dhāmatayātiprasiddha-parama-bhakti-bharāviddha! he teṣām evāpta-vrajatāsiddha-varṇana-sat-karṇa-garbhābharaṇa-śrī-bhūgarbhādi-sañjñādhikaraṇa! he śrī-vallabha! prāg-bhavīya-durlabha-sukṛta-sandhīyamāna-madīya-śaraṇa-pitṛ-caraṇa! kiṃ vā, he śrī-raghunāthasyāptān vrajaty anuvrajatīti tattayā sarva-vallabha! śrīvallabha! māṃ pāhi! nijacaraṇacchāyayā matpratipālakatām āyāhi yathā kaṃsārāter āśu sukhavilāsaṃ śaṃsantī, sahāyatayā ca lasantī ca priyasakhīyate, na tadvad anyo dhanyo' pi janaḥ sambhavati [3] atha dvitīyam api pratīyamānaṃ nirmāmi: śrī-kṛṣṇa iti śrīr atra rādhā eṣā hi śrīpradhānatayā sādhayiṣyamāṇatāyāṃ nirābādhā tad-anantara-kṛṣṇa-śabdaś cātra śabda-brahma-gūdha-para-brahma nanda-nandana-vācakatāyāṃ rūḍhaḥ tena, "he śrī-rādhākhya-svarūpa-śakti-yukta-kṛṣṇa" ity arthaś ca nirvyūdhaḥ kṛṣṇa iti: kṛṣir bhū-vācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛtivācakaḥ tayor aikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ity abhidhīyate iti pramāṇa-jñāta-caraḥ kṛṣṇa-śabdas tv atra yoga-puraskṛta-rūḍhitayā tat-paraḥ bhūr iti bhāvakvibantatākaraḥ sa cāyaṃ bhāva-śabdavad dhātv-artha-mātratā-dharaḥ dhātvarthaś cātrākarṣaṇam, tad eva sphuṭam āptatayāptamanasām ākarṣaṇam tataś ca bhinna-padārthatayāvagatayor dayitayor iva tayor aikyaṃ yoga eveti tad-yukta ānandaḥ sarvākarṣakānanda ity artha evāmandaḥ; paraṃ brahma iti, ṇarākṛti paraṃ brahma iti hi prasiddhiḥ yoga-puraskṛta-rūḍhatopagūdhatayāpi śrī-nandanandanam eva vakti tac-chabda-śaktir iti vyakti-siddhiś ca tad etad abhidhīyate cābhidhīyate iti tasmād eva tadīya-svabhāva-viśeṣa-bhāvanārtham eva punar-uktir iyaṃ yuktiṃ yunakti caitanya iti "he sarvaprakāśaka! sadrūpatayā sarvāśrayasvarūpa!" tadrūpatā ca vipaścidbhir avagatā, sac-cid-ānanda-rūpāya kṛṣṇāyākliṣṭa-karmaṇe iti tāpanīya-nāndīni-śamanāt tvayy eva nitya-sukhabodha-tanau iti śrī-bhāgavatīya-brahma-stave nigamanāc ca sa-sanātana-rūpaka iti, "he sanātanena sadātanena śvasvarūpam anubhavadbhir api sunirūpaṇa rūpeṇa saha vartamāna! tena svabhaktivittacittam anuvartamāna!" gopāla-raghunāthāpta-vraja-vallabha iti, "gopāleṣu ye raghavo laghavo, ye ca nāthā mukhyā iti vikhyātagāthās, tair āptasya vrajasya ballava-tallaja-vrajasya vallabha!" kiṃ vā, "gopālānāṃ laghur iṣṭaḥ, sa ca nāthaś ca yas, tasya sambodhanam triṣv iṣṭe' lpe laghur iti nānārthavargalabdhabodhanam āptavrajavallabha iti "āptavrajānāṃ svajanasamūhānāṃ vallabha! pareṣām alabhya ṃsatprabha!" [4] atha tṛtīyam api sambhṛtīkaravāṇi: he śrī-kṛṣṇa iti śrīr atra ca paramapreyasīṣu śreyasī rādhā, tatas "tadyuktatayā madhuralīlāyām asaṃkīrṇa! he kṛṣṇa-caitanyākhya-bhaktāvatāra! tādātmyāpannatayāvatīrṇa! he sanātana-rūpābhyāṃ paramānurakta-subhaktābhyāṃ saha vidyamāna! he gopāla-raghunāthābhyāṃ tat-tan-nāmābhyām api subhaktābhyām āptaḥ prāpto yo vrajas, tasya vallabhatayā sarva-vidyamānaṃ! māṃ pāhi, mat-pālakatāṃ yāhīti atha grantha-sūcanā- [5] tad evam maṅgalaṃ saṅgamayya kāryaṃ vicāryate yan mayā kṛṣṇasandarbhe siddhāntāmṛtam ācitam tad eva rasyate kāvyakṛtiprajñā-rasajñayā

1.1.3

सोऽ हं काव्यस्य लक्ष्येण मनो निर्मामि तादृशम् तन् महान्तो यद् ईक्षेरंस् तदा हेम्नि चितो मणिः

so' haṃ kāvyasya lakṣyeṇa mano nirmāmi tādṛśam tan mahānto yad īkṣeraṃs tadā hemni cito maṇiḥ

1.1.4

पूर्वोत्तरतया चम्पू-द्वयी सेयं त्रयी त्रयी पृथक् पृथग् ग्रन्थ-तुल्या यथेच्छं सद्भिर् ईक्ष्यताम्

pūrvottaratayā campū-dvayī seyaṃ trayī trayī pṛthak pṛthag grantha-tulyā yathecchaṃ sadbhir īkṣyatām

1.1.5

श्री-गोपाल-गणानां गोपालानां प्रमोदाय भवतु समन्ताद् एषा नाम्ना गोपाल-चम्पूर् या

śrī-gopāla-gaṇānāṃ gopālānāṃ pramodāya bhavatu samantād eṣā nāmnā gopāla-campūr yā

1.1.6

यद्यपि चिरम् अन्तर्धा जाता श्री-गोकुल-स्थानाम् तदपि महात्मसु तेषां व्यूह-समूहः पुरः स्फुरन् जयति

yadyapi ciram antardhā jātā śrī-gokula-sthānām tadapi mahātmasu teṣāṃ vyūha-samūhaḥ puraḥ sphuran jayati

1.1.7

[6] अस्ति किल वृन्दावन-नाम-धेयं भाग-धेयम् इव सुभगं वनम् अवनी-देव्याः यद् अहो, वनम् अप्य् अवनाय कल्पते सकल-लोकस्य प्रसङ्ग-मात्रतः पवमानम् अपि तत्र क्षिप्रता-प्रतापतः पवमानताम् अप्य् अतिक्रामति परम-त्रि-वर्ग-दाने निरर्गलम् अपि सर्वदापवर्गम् अपवर्जयति मुक्ति-सन्ध-सम्बन्ध-गन्धम् अपि स्वबन्ध-निर्बन्ध-निबन्धनं भवति सदा सदावलीशस्य भक्ति-प्रदम् अपि कदापि न ददाति तद्-भक्तिम् ब्रह्मणात्मनि यद् अनञ्चितम् अपि मत्वा जन्म वाञ्छितम्, तेन तत् परमञ्चितं मतम् इति निज-हित-महित-महिमारम्भम् उपलम्भयति तद् एवं गहन-चर्या-पर्याकुलतया विरोधालङ्कारवद् विरुद्धायमानम् अप्य् अर्थम् अनुरुद्धतया पर्यवसानतः परिणमयति तस्मिन् कवीनाम् अकवितायाम् अपि कविता शम्भाविता भविता तस्मिन्न् एव च परमोदार-सारतावगम्यते तद्द् हि तद्धिततया मुहुर् अवतीर्णस्य सर्वस्याप्य् आनन्दनस्य श्रीमन्-नन्द-नन्दनस्य सर्वम् आनन्द-पर्व सर्वदा पर्वति [7] अस्ति चेह श्री-शुकस्यापि सुख-चमत्कार-कारणं पद्यम्- वृन्दावनं गोवर्धनं यमुना-पुलिनानि च वीक्ष्यासीद् उत्तमा प्रीती राम-माधवयोर् नृप इति (भ्प् 10.11.36) [8] तत्र गोवर्धनस् तु पुरस्ताद् एवं प्रस्तूयते - यद् गोकुलेश्वर इति प्रथितिः पुराणे कृष्णस्य तद् भवति गोकुलम् अस्य धाम गोवासता च किल गोकुलता-निदानं गोवर्धनस् तद् इह सर्व-निधानम् एव

[6] asti kila vṛndāvana-nāma-dheyaṃ bhāga-dheyam iva subhagaṃ vanam avanī-devyāḥ yad aho, vanam apy avanāya kalpate sakala-lokasya prasaṅga-mātrataḥ pavamānam api tatra kṣipratā-pratāpataḥ pavamānatām apy atikrāmati parama-tri-varga-dāne nirargalam api sarvadāpavargam apavarjayati mukti-sandha-sambandha-gandham api svabandha-nirbandha-nibandhanaṃ bhavati sadā sadāvalīśasya bhakti-pradam api kadāpi na dadāti tad-bhaktim brahmaṇātmani yad anañcitam api matvā janma vāñchitam, tena tat paramañcitaṃ matam iti nija-hita-mahita-mahimārambham upalambhayati tad evaṃ gahana-caryā-paryākulatayā virodhālaṅkāravad viruddhāyamānam apy artham anuruddhatayā paryavasānataḥ pariṇamayati tasmin kavīnām akavitāyām api kavitā śambhāvitā bhavitā tasminn eva ca paramodāra-sāratāvagamyate tadd hi taddhitatayā muhur avatīrṇasya sarvasyāpy ānandanasya śrīman-nanda-nandanasya sarvam ānanda-parva sarvadā parvati [7] asti ceha śrī-śukasyāpi sukha-camatkāra-kāraṇaṃ padyam- vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunā-pulināni ca vīkṣyāsīd uttamā prītī rāma-mādhavayor nṛpa iti (bhp 10.11.36) [8] tatra govardhanas tu purastād evaṃ prastūyate - yad gokuleśvara iti prathitiḥ purāṇe kṛṣṇasya tad bhavati gokulam asya dhāma govāsatā ca kila gokulatā-nidānaṃ govardhanas tad iha sarva-nidhānam eva

1.1.8

[9] तत्र चायं विशेषः - त्रि-जगति मानस-गङ्गा गोवर्धनम् अपि विभिन्दती विदिता अहम् इह मन्ये कृष्ण- स्नेहज-धारा तद्-अन्तरं विशति

[9] tatra cāyaṃ viśeṣaḥ - tri-jagati mānasa-gaṅgā govardhanam api vibhindatī viditā aham iha manye kṛṣṇa- snehaja-dhārā tad-antaraṃ viśati

1.1.9

किं च, तस्मिन् श्री-हरि-राधयोर् युगलितं यद् भाति कुण्द-द्वयं संसङ्गेन परस्परं परिमलान् मन्ये तयोस् तन्-मिषम् प्रेमासीत् प्रकटं यतः श्वसनकैः कम्पान्वितं जाद्य-युग् भक्तार्द्र-स्थिति-कृच् च तद् घन-रसाकारं दरीदृश्यते

kiṃ ca, tasmin śrī-hari-rādhayor yugalitaṃ yad bhāti kuṇda-dvayaṃ saṃsaṅgena parasparaṃ parimalān manye tayos tan-miṣam premāsīt prakaṭaṃ yataḥ śvasanakaiḥ kampānvitaṃ jādya-yug bhaktārdra-sthiti-kṛc ca tad ghana-rasākāraṃ darīdṛśyate

1.1.10

[10] यमुनायां चायम् अतिशयः- स्नान-जात-सुकृतान् न केवलात् स्फूर्तिदा मुररिपो रवेः सुता वीक्षणाद् अपि यतो बिभर्ति सा श्याम-धाम-वर-माधुरी-धुराम्

[10] yamunāyāṃ cāyam atiśayaḥ- snāna-jāta-sukṛtān na kevalāt sphūrtidā muraripo raveḥ sutā vīkṣaṇād api yato bibharti sā śyāma-dhāma-vara-mādhurī-dhurām

1.1.11

तस्यां चोत्प्रेक्षन्ते- श्व-स्निग्ध-वृन्द-विषय-प्रियता-महिम्ना स्वेदांश एव किम् उ कृष्णतनोर् विसारी वृन्दस्य कृष्ण-विषय-प्रियतैव किं वा तद्-भाव-भावित-गतिर् भवति स्म कृष्णा

tasyāṃ cotprekṣante- śva-snigdha-vṛnda-viṣaya-priyatā-mahimnā svedāṃśa eva kim u kṛṣṇatanor visārī vṛndasya kṛṣṇa-viṣaya-priyataiva kiṃ vā tad-bhāva-bhāvita-gatir bhavati sma kṛṣṇā

1.1.12

] [12] पुलिनानि च तस्या महा-प्रेमोल्लासम् आविष्कुर्वन्ति तथा हि- अद्यापि यानि विबुधान् अवलोक-मात्रात् पुष्णन्ति कृष्ण-कृत-रास-रसं विभाव्य तान्य् अत्र किं वर-रसायन-दिव्य-चूर्णैर् अभ्यासतः स्व-पुलिनानि चिनोति सौरी?

] [12] pulināni ca tasyā mahā-premollāsam āviṣkurvanti tathā hi- adyāpi yāni vibudhān avaloka-mātrāt puṣṇanti kṛṣṇa-kṛta-rāsa-rasaṃ vibhāvya tāny atra kiṃ vara-rasāyana-divya-cūrṇair abhyāsataḥ sva-pulināni cinoti saurī?

1.1.13

] [13] भाण्दीरस् तु स नो मनो व्याकुलयति तथा हि- भाण्दीरस्य स्फुटम् अधिहरि प्रेम किं वर्णनीयं सान्तर्धानं स्थितवति हरौ बाधम् अन्तर्दधे यः यान्तु स्वांशेन च विषयताम् अत्र गोवर्धनाद्या लोके स्निग्धा रचयितुम् इदं न क्षमः स्याम् इतीव

] [13] bhāṇdīras tu sa no mano vyākulayati tathā hi- bhāṇdīrasya sphuṭam adhihari prema kiṃ varṇanīyaṃ sāntardhānaṃ sthitavati harau bādham antardadhe yaḥ yāntu svāṃśena ca viṣayatām atra govardhanādyā loke snigdhā racayitum idaṃ na kṣamaḥ syām itīva

1.1.14

[14] अहो प्रेमगम्भीर्यम् अस्य पश्य वृन्दावनस्य! यतः- कुत्र कुत्रचिद् अगस्य दम्भतः स्तम्भम् एति तद् इदं हरेर् वनम् प्रायशश् चल-दलस्य कम्प्रताम् अङ्कुरस्य पुलकानि सर्वतः

[14] aho premagambhīryam asya paśya vṛndāvanasya! yataḥ- kutra kutracid agasya dambhataḥ stambham eti tad idaṃ harer vanam prāyaśaś cala-dalasya kampratām aṅkurasya pulakāni sarvataḥ

1.1.15

[15] आविर्व्रजति च तस्मिन् स-व्रज-वासि-जन-व्रजे व्रज-राज-तनूजे किं किं वा तद् व्यञ्जिजिषया नाविर्व्रजति? तच् च युक्तम् एवोत्पश्यामः; व्रजपदम् हि सर्व-समीचीन-समूहम् ऊहयति [16] अस्ति चेह श्री-भागवतीयं पद्यम्, तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्वसमृद्धिमान् हरेर् निवासात्मगुणै रमाक्रीदम् अभून् नृप! इति [भ्प् 10.5.18] [17] तेषाम् आविर्भावस्य पाद्म-पुराण-सन्दर्भानुसारेण प्रतिकल्पम् अनल्प-सुख-कल्पक-सम्पद्-उदन्त-दन्तवक्र-वधान्ते सर्वतोऽ प्य् एकान्ते कान्ते यत्र प्रवेशस्य निर्देशः प्रथयिष्यते, तस्माद् भव-जन-मनः-काय-निकाय-स्पर्श-विरहिताद् वाराहादि-संकीर्तित-प्रवर-कीर्ति-कदम्बादि-मयात् पाद्म-स्कान्दादि-गतासंकीर्ण-वर्णाकर्णित-तत्-तत्-सनातन-शील-तारामस-राम-गो-गोप-गोपाल-लीला-निधानाद् वृन्दावनस्यैव वैभव-विशेषाद् अशेषं भवति, प्रकृति-स्थितिम् अतीतो हि यः [18] बृहद्-गौतमीय-स्थ-श्री-कृष्ण-वचने तु तत्-तत्-संक्षेपार्थ-निक्षेपः प्रेक्ष्यते इदं वृन्दावनं रम्यं मम धामैव केवलम् अत्र मे पशवः पक्षि-मृगाः कीटा नरामराः ये वसन्ति ममाधिष्ण्ये मृता यान्ति ममालयम् अत्र या गोप-कन्याश् च निवसन्ति ममालये योगिन्यस् ता मया नित्यं मम सेवा-परायणाः पञ्च-योजनम् एवास्ति वनं मे देह-रूपकम् कालिन्दीयं सुषुम्नाख्या परमामृत-वाहिनी अत्र देवाश् च भूतानि वर्तन्ते सूक्ष्म-रूपतः सर्व-देव-मयश् चाहं न त्यजामि वनं क्वचित् आविर्भावस् तिरोभावो भवेन् मेऽ त्र युगे युगे तेजो-मयम् इदं रम्यम् अदृश्यं चर्म-चक्षुषा इति [19] यं खलु वैभव-विशेषं सर्व-सारेण यथा-स्थानं प्रकाशयिष्यमाण-व्याख्या-विशेषावतारेण श्रीमद्-भागवतानुसारेण गोपानां स्वं लोकं वरुणालयाद् आगतः करुणा-वरुणालयः स्वयं भगवान् अक्रूराय वैकुण्ठ-विशेष-लक्षण-स्व-वैभव-व्यञ्जनया सुख-प्रदे ब्रह्म-ह्रदे मज्जनेन तस्माद् उन्मज्जनेन च तज्-जन-कौतुक-जननाद् अनन्तरं छन्दः-स्तूयमानेनात्मनावित्रा विचित्रम् अत्रैव वृन्दावने तदीय-नर-लीला-वेशेन साधारणम् अन्येभ्यस् तेभ्यः सन्दर्शयामास; यं प्रति सम्प्रत्य् अपि प्रपद्यमाना विद्वांसश् चेतसापि साक्षाद् इव तल्-लीलाः प्रतिपद्यन्ते; यं परि हरि-वंशे गोविन्दाभिषेक-सम्पद्-अंशे महेन्द्रः श्रीमद्-व्रजेन्द्र-तनूज-तनुवद् व्यापकतां सत्यां प्रत्याययामास; यं पुनर् वृन्दावन-स्थ-समस्त-समभ्यर्णम् अपि तत्-तद्-वर्णनानुसारेण केचित् प्रकृत्य्-आवरणतः परम-वियद्-ऊर्ध्वं निर्वर्णयन्ति; अतएव लीलानुरूप-रूपतया भूमानम् अभूमानं च प्रपद्यन्ते यद् भूमयः एष एव शेष-निर्विशेषतया ब्रह्म-साक्षात्-काराकारतया च ब्रह्म-संहितादिषु बृंहितं बृहद्भिर् वर्णयामासे तत्र च प्रकटाप्रकट-प्रकाश-मयस्य वृन्दावनस्य बहु-विध-संस्थानतया बहु-विध-शास्त्र-श्रुतस्याप्रकट-प्रकाश-मय-वैभव-विशेष एव सम्प्रति वर्णनीयः स च गोकुल-प्रधान एवेति स्व-विवक्षित-हिता ब्रह्म-संहितानु-संहिता क्रियते तद्-वचनानि तु बोध-क्रमाय क्रमम् अतिक्रम्यानुक्रम्यन्ते, यथा- भजे श्वेतद्वीपं तम् अहम् इह गोलोक इति यं विदन्तस् ते सन्तः क्षिति-विरल-चाराः कतिपये श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः कल्प-तरवः द्रुमा भूमिश् चिन्तामणि-गण-मयी तोयम् अमृतम् कथा गानं नाट्यं गमनम् अपि वंशी प्रिय-सखी चिद्-आनन्द-ज्योतिः परम् अपि तद् आस्वाद्यम् अपि च स यत्र क्षीराब्धिः सरति सुरभिभ्यश् च सुमहान् निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः [ब्रसं. 5.57-58] [20] किं च, ईश्वरः परमः कृष्णः इत्य् उपक्रम्याह- षहस्र-पत्र-कमलं गोकुलाख्यं महत् पदम् तत्-कर्णिकारं तद्-धाम तद्-अनन्तांश-सम्भवम् तत्-किञ्जल्कं तद्-अंशानां तत्-पत्राणि श्रियाम् अपि चतुर्-अस्रं तत्-परितः श्वेतद्वीपाख्यम् अद्भुतम् चतुर्-अस्रं चतुर्-मूर्तेश् चतुर्-धाम चतुष्-कृतम् चतुर्भिः पुरुषार्थैश् च चतुर्भिर् हेतुभिर् वृतम् शूलैर् दशभिर् आनद्धम् ऊर्ध्वाधो-दिग्-विदिक्षु च अष्टभिः निधिभिर् जुष्टम् अष्टभिः सिद्धिभिस् तथा मनु-रूपैश् च दशभिर् दिक्-पालैः परितो वृतम् श्यामैर् गौरैश् च रक्तैश् च शुक्लैश् च पार्षद-र्षभैः शोभितं शक्तिभिस् ताभिर् अद्भुताभिः समन्ततः अपि च- चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु सुरभीर् अभिपालयन्तम् लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि इत्य् आदि बृहद्-वामने- रत्न-धातु-मयः श्रीमान् यत्र गोवर्धनो गिरिः रत्न-बद्धोभय-तटा कालिन्दी सरितां वरा इत्य् आदि चान्यत्र [21] तद् एतद्-अनुसारेण प्रथमं तावत् काव्यस्य निधानं वस्तु-मात्रं स-प्रमाणं प्रकाश्यते, चित्रस्य फलकम् इव [22] तथा हि यस्य खलु लोकस्य गोलोकतया गो-गोप-वास-रूपस्य, श्वेतद्वीपतया चानन्य-स्पृष्ट-परम-शुद्धता-समुद्बुद्ध-स्वरूपस्य तादृश-ज्ञान-मय-कतिपय-मात्र-प्रमेय-गात्रतया तत्-तत्-परमता मता, परम-गोलोकः परम-श्वेतद्वीप इति [23] तद् एव युक्तम् उक्तं भवति [24] यत्र हि स्वच्छन्दतानन्द-प्रद-बहु-वचनार्था गोपी-पदार्थाः श्रियः श्रयन्ते नान्य-वैकुण्ठवत् तद्-एक-वचनार्थताकुण्ठाः तासां तत्-पदार्थता च तन्-महा-वाग्-अर्थ-साराकर्ष-यन्त्रे महा-मन्त्रे बल्लवी-वल्लभतया तस्य जपम् उपदिशन्तीति सिध्यति [25] अत्र न केवलं तस्य द्वि-वर्ण-पदस्य वृत्ताव् एव रूढिम् अवलम्बामहे, अपि तु ध्यानेऽ पि किन्तु, नायं श्रियोऽ ङ्ग इति शुकानुवादः सामान्य-लक्ष्मी-विजयं व्यनक्ति लक्ष्मी-सहस्र इति विरिञ्चि-वाणी लक्ष्मी-विशेषत्वम् उरीकरोति, यस्माद् अत्र कुरु-पाण्दव-शब्दवद् यथावसरं खण्दाखण्द-वाचकता मता तद् एवं सति, तत्रापि राधा परमेति पाद्म-स्कान्दादिवाराह-विमिश्र-मात्स्ये गोविन्द-वृन्दावन-नाम-तन्त्रेऽ प्य् अभाषि यत्, तत् कथम् अन्यथा स्यात्? लक्ष्मीर् अभितः स्त्रितमा गोप्यो लक्ष्मीतमाः प्रथिताः राधा गोपितमा चेद् अस्याः का वा समा रामा?

[15] āvirvrajati ca tasmin sa-vraja-vāsi-jana-vraje vraja-rāja-tanūje kiṃ kiṃ vā tad vyañjijiṣayā nāvirvrajati? tac ca yuktam evotpaśyāmaḥ; vrajapadam hi sarva-samīcīna-samūham ūhayati [16] asti ceha śrī-bhāgavatīyaṃ padyam, tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarvasamṛddhimān harer nivāsātmaguṇai ramākrīdam abhūn nṛpa! iti [bhp 10.5.18] [17] teṣām āvirbhāvasya pādma-purāṇa-sandarbhānusāreṇa pratikalpam analpa-sukha-kalpaka-sampad-udanta-dantavakra-vadhānte sarvato' py ekānte kānte yatra praveśasya nirdeśaḥ prathayiṣyate, tasmād bhava-jana-manaḥ-kāya-nikāya-sparśa-virahitād vārāhādi-saṃkīrtita-pravara-kīrti-kadambādi-mayāt pādma-skāndādi-gatāsaṃkīrṇa-varṇākarṇita-tat-tat-sanātana-śīla-tārāmasa-rāma-go-gopa-gopāla-līlā-nidhānād vṛndāvanasyaiva vaibhava-viśeṣād aśeṣaṃ bhavati, prakṛti-sthitim atīto hi yaḥ [18] bṛhad-gautamīya-stha-śrī-kṛṣṇa-vacane tu tat-tat-saṃkṣepārtha-nikṣepaḥ prekṣyate idaṃ vṛndāvanaṃ ramyaṃ mama dhāmaiva kevalam atra me paśavaḥ pakṣi-mṛgāḥ kīṭā narāmarāḥ ye vasanti mamādhiṣṇye mṛtā yānti mamālayam atra yā gopa-kanyāś ca nivasanti mamālaye yoginyas tā mayā nityaṃ mama sevā-parāyaṇāḥ pañca-yojanam evāsti vanaṃ me deha-rūpakam kālindīyaṃ suṣumnākhyā paramāmṛta-vāhinī atra devāś ca bhūtāni vartante sūkṣma-rūpataḥ sarva-deva-mayaś cāhaṃ na tyajāmi vanaṃ kvacit āvirbhāvas tirobhāvo bhaven me' tra yuge yuge tejo-mayam idaṃ ramyam adṛśyaṃ carma-cakṣuṣā iti [19] yaṃ khalu vaibhava-viśeṣaṃ sarva-sāreṇa yathā-sthānaṃ prakāśayiṣyamāṇa-vyākhyā-viśeṣāvatāreṇa śrīmad-bhāgavatānusāreṇa gopānāṃ svaṃ lokaṃ varuṇālayād āgataḥ karuṇā-varuṇālayaḥ svayaṃ bhagavān akrūrāya vaikuṇṭha-viśeṣa-lakṣaṇa-sva-vaibhava-vyañjanayā sukha-prade brahma-hrade majjanena tasmād unmajjanena ca taj-jana-kautuka-jananād anantaraṃ chandaḥ-stūyamānenātmanāvitrā vicitram atraiva vṛndāvane tadīya-nara-līlā-veśena sādhāraṇam anyebhyas tebhyaḥ sandarśayāmāsa; yaṃ prati sampraty api prapadyamānā vidvāṃsaś cetasāpi sākṣād iva tal-līlāḥ pratipadyante; yaṃ pari hari-vaṃśe govindābhiṣeka-sampad-aṃśe mahendraḥ śrīmad-vrajendra-tanūja-tanuvad vyāpakatāṃ satyāṃ pratyāyayāmāsa; yaṃ punar vṛndāvana-stha-samasta-samabhyarṇam api tat-tad-varṇanānusāreṇa kecit prakṛty-āvaraṇataḥ parama-viyad-ūrdhvaṃ nirvarṇayanti; ataeva līlānurūpa-rūpatayā bhūmānam abhūmānaṃ ca prapadyante yad bhūmayaḥ eṣa eva śeṣa-nirviśeṣatayā brahma-sākṣāt-kārākāratayā ca brahma-saṃhitādiṣu bṛṃhitaṃ bṛhadbhir varṇayāmāse tatra ca prakaṭāprakaṭa-prakāśa-mayasya vṛndāvanasya bahu-vidha-saṃsthānatayā bahu-vidha-śāstra-śrutasyāprakaṭa-prakāśa-maya-vaibhava-viśeṣa eva samprati varṇanīyaḥ sa ca gokula-pradhāna eveti sva-vivakṣita-hitā brahma-saṃhitānu-saṃhitā kriyate tad-vacanāni tu bodha-kramāya kramam atikramyānukramyante, yathā- bhaje śvetadvīpaṃ tam aham iha goloka iti yaṃ vidantas te santaḥ kṣiti-virala-cārāḥ katipaye śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ kalpa-taravaḥ drumā bhūmiś cintāmaṇi-gaṇa-mayī toyam amṛtam kathā gānaṃ nāṭyaṃ gamanam api vaṃśī priya-sakhī cid-ānanda-jyotiḥ param api tad āsvādyam api ca sa yatra kṣīrābdhiḥ sarati surabhibhyaś ca sumahān nimeṣārdhākhyo vā vrajati na hi yatrāpi samayaḥ [brasaṃ. 5.57-58] [20] kiṃ ca, īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇaḥ ity upakramyāha- ṣahasra-patra-kamalaṃ gokulākhyaṃ mahat padam tat-karṇikāraṃ tad-dhāma tad-anantāṃśa-sambhavam tat-kiñjalkaṃ tad-aṃśānāṃ tat-patrāṇi śriyām api catur-asraṃ tat-paritaḥ śvetadvīpākhyam adbhutam catur-asraṃ catur-mūrteś catur-dhāma catuṣ-kṛtam caturbhiḥ puruṣārthaiś ca caturbhir hetubhir vṛtam śūlair daśabhir ānaddham ūrdhvādho-dig-vidikṣu ca aṣṭabhiḥ nidhibhir juṣṭam aṣṭabhiḥ siddhibhis tathā manu-rūpaiś ca daśabhir dik-pālaiḥ parito vṛtam śyāmair gauraiś ca raktaiś ca śuklaiś ca pārṣada-rṣabhaiḥ śobhitaṃ śaktibhis tābhir adbhutābhiḥ samantataḥ api ca- cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu surabhīr abhipālayantam lakṣmī-sahasra-śata-sambhrama-sevyamānaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi ity ādi bṛhad-vāmane- ratna-dhātu-mayaḥ śrīmān yatra govardhano giriḥ ratna-baddhobhaya-taṭā kālindī saritāṃ varā ity ādi cānyatra [21] tad etad-anusāreṇa prathamaṃ tāvat kāvyasya nidhānaṃ vastu-mātraṃ sa-pramāṇaṃ prakāśyate, citrasya phalakam iva [22] tathā hi yasya khalu lokasya golokatayā go-gopa-vāsa-rūpasya, śvetadvīpatayā cānanya-spṛṣṭa-parama-śuddhatā-samudbuddha-svarūpasya tādṛśa-jñāna-maya-katipaya-mātra-prameya-gātratayā tat-tat-paramatā matā, parama-golokaḥ parama-śvetadvīpa iti [23] tad eva yuktam uktaṃ bhavati [24] yatra hi svacchandatānanda-prada-bahu-vacanārthā gopī-padārthāḥ śriyaḥ śrayante nānya-vaikuṇṭhavat tad-eka-vacanārthatākuṇṭhāḥ tāsāṃ tat-padārthatā ca tan-mahā-vāg-artha-sārākarṣa-yantre mahā-mantre ballavī-vallabhatayā tasya japam upadiśantīti sidhyati [25] atra na kevalaṃ tasya dvi-varṇa-padasya vṛttāv eva rūḍhim avalambāmahe, api tu dhyāne' pi kintu, nāyaṃ śriyo' ṅga iti śukānuvādaḥ sāmānya-lakṣmī-vijayaṃ vyanakti lakṣmī-sahasra iti viriñci-vāṇī lakṣmī-viśeṣatvam urīkaroti, yasmād atra kuru-pāṇdava-śabdavad yathāvasaraṃ khaṇdākhaṇda-vācakatā matā tad evaṃ sati, tatrāpi rādhā parameti pādma-skāndādivārāha-vimiśra-mātsye govinda-vṛndāvana-nāma-tantre' py abhāṣi yat, tat katham anyathā syāt? lakṣmīr abhitaḥ stritamā gopyo lakṣmītamāḥ prathitāḥ rādhā gopitamā ced asyāḥ kā vā samā rāmā?

1.1.16

[26] तद् एवंविधानां तासाम् अपि सर्वासाम् एक एव रमनस्, तत एव गोकुलधामा गोविन्दनामा प्रत्येकम् एकाम् एकां रमां रमयतां रमा-रमणनाम्नां पुरुपुरुषाणां परमः [27] यत् तु मध्ये मायया प्रत्यायितम् औपपत्यं, तत् खल्व् अवास्तवत्वात् परस्ताद् अवध्वस्तम् इति श्रीपरमपुरुषशब्दाभ्यां प्रमितम् कथायां तु प्रमाण-विशेषग्रथनया प्रथमिष्यामः [28] एवं शिष्टः श्रीरामोऽ प्य् अतिदिष्टः [29] किं च, अशेषा एवतरवः कल्पतरवः सङ्कल्पदानबलात् केवलान्, न तु मान्यता-धन्य-सामान्य-विशेषात् तेषु च जात्या कल्प-तरवस् तु विलक्षण-तया कृत-लक्षणा एव [30] किं च, आदर्शनिभस्वच्छविभवनानादर्शस्पर्शादिमयभूमिका भूमिश् च कान्तेर् उत कान्तेर् वृष्टिसृष्टिकारिणी चिन्तामणीयते [31] आस्तां तावद् उत्तरम् अनु तारतम्य-रम्यता-गम्य-महिमा गृहादिषु महा-चिन्तामणि-मयी, यस्माद् उद्भिन्नास् तद्-उद्भिदश् च तदीय-शोभाम् आत्मन्य् उद्भावयन्ति यत्र च, दृष्टि-श्रवणम् अयातास् तद्-गोचरिताश् च जाति-रूपाभ्याम् नग-मृग-पक्षि-विशेषास् तत्रत्यानां च चित्रम् आदधति

[26] tad evaṃvidhānāṃ tāsām api sarvāsām eka eva ramanas, tata eva gokuladhāmā govindanāmā pratyekam ekām ekāṃ ramāṃ ramayatāṃ ramā-ramaṇanāmnāṃ purupuruṣāṇāṃ paramaḥ [27] yat tu madhye māyayā pratyāyitam aupapatyaṃ, tat khalv avāstavatvāt parastād avadhvastam iti śrīparamapuruṣaśabdābhyāṃ pramitam kathāyāṃ tu pramāṇa-viśeṣagrathanayā prathamiṣyāmaḥ [28] evaṃ śiṣṭaḥ śrīrāmo' py atidiṣṭaḥ [29] kiṃ ca, aśeṣā evataravaḥ kalpataravaḥ saṅkalpadānabalāt kevalān, na tu mānyatā-dhanya-sāmānya-viśeṣāt teṣu ca jātyā kalpa-taravas tu vilakṣaṇa-tayā kṛta-lakṣaṇā eva [30] kiṃ ca, ādarśanibhasvacchavibhavanānādarśasparśādimayabhūmikā bhūmiś ca kānter uta kānter vṛṣṭisṛṣṭikāriṇī cintāmaṇīyate [31] āstāṃ tāvad uttaram anu tāratamya-ramyatā-gamya-mahimā gṛhādiṣu mahā-cintāmaṇi-mayī, yasmād udbhinnās tad-udbhidaś ca tadīya-śobhām ātmany udbhāvayanti yatra ca, dṛṣṭi-śravaṇam ayātās tad-gocaritāś ca jāti-rūpābhyām naga-mṛga-pakṣi-viśeṣās tatratyānāṃ ca citram ādadhati

1.1.17

[32] किं च, तोयम् अप्य् अमृतायते, किम् उतामृतम्? किं च, कथापि यथा गानं तथा कर्णयोः पानकायते, किम् उत स्वयम् एव गानम्? किं च, गमनम् अपि नृत्य-चातुरी-धुरीणताम् उरीकरोति, नृत्यं पुनर् अतीवादृत्यम् किं च, वंशी यथा कंसारातेर् आशु सुख-विलासं शंसन्ती, सहायतया च लसन्ती च प्रिय-सखीयते, न तद्वद् अन्यो धन्योऽ पि जनः सम्भवति [34] किं च, चिदानन्द एव केवलं स्वरूपानतिरिक्त-शक्ति-व्यक्ति-वशाद् व्यक्ति-विशेषतया व्यक्तीभवन्, गोकुल-शब्द-बल-लब्ध-लोकवल्-लीला-कैवल्य-कलनाय पुष्पवद्-आदि-लक्षण-प्रकाशकतया तत् तत् प्रकाश्य पुष्पादि-लक्षणास्वाद्यतया च लापं कलयन्तीनाम् आलीनां निज-निज-यूथ-वरूथपायाः परमापूर्व-पूर्व-पूर्वानुरागादि-कथानिकायं गायन्तीनां मधु-मधुर-काकली-कुलानि तत्रकीयं सर्वं तर्व्-अन्तम् आर्द्रीकुर्वन्ति, किम् उत बहु-कष्ट-सृष्टतया मिथुनी-भूतं तत् तन् मिथुनम् [35] तथा च, हायशीर्ष-पञ्चरात्रे पञ्च-तत्त्व-निरूपणे वैकुण्ठ-स्थ-द्रव्य-तत्त्वं निरूपितम् - गन्ध-रूपं स्वाद-रूपं द्रव्यं पुष्पादिकं च यत् रसवद् भौतिकं द्रव्यम् अत्र स्याद् रस-रूपकम् हेयांशानाम् अभावाच् च रस-रूपं भवेच् च तत् त्वग्-बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् तत् सर्वं भौतिकं विद्धि न हि भूतमयं हि तत् इत्य् आदि तथापि, प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽ पि विदम्भयसि भूतले प्रपन्न-जनतानन्द-सन्दोहं प्रथितुं प्रभो [भ्प् 10.14.37] इति ब्रह्मवचनानुसारेण कृत-प्रपञ्चानुकारे लीला-सारे तस्य तत्-प्रपन्न-जनस्य च यथावेशः स्यात्, न तथा ञित्याकारेऽ पीति लभ्यते हेयांशानाम् अभावाच् च रसरूपं भवेच् च तत् त्वग् बीजं चैव हेयांशं कठिनांशं च यद् भवेत् तत् सर्वं भौतिकं विद्धि न हि भूतमयं हि तत् [36] ततः पूर्वत्र तस्य तस्य चावेशः परत्र च प्रवेशः स्यात् [37] ततश् च, तद्-इच्छा-वशाल् लीला-शक्तिः परत्र च प्रायः सर्वं व्यक्तीकरोतीति विवेक्तव्यम् [38] किं च, मुरजिन्-मुरली-कली-खुरली च स्व-माधुरी-प्रदुग्ध-मुग्ध-सुरभि-दुग्धानां सुरभीनाम् ऊधो-गिरितः सरितः प्रसारयन्ती परितः परिखायमाणं क्षीर-वारिधिं विस्फारयति तत्र कामधेनुतया निकामम् एव स्नुवतीनां क्षीर-वाहितापि प्राचुर्येणैव पर्यवसाय्यते [39] ततो नाना-रसा अपि ता नद्यः प्रतिपद्यन्ते विद्या-वद्भिः [40] किं च, यत्र च तत्-कैशोरानुरूपार्ध-वार्धक-यौवन-नव-यौवनादि-वयस एव तत्-पितृ-भ्रातृ-सखि-प्रभृतयस् ते निखिल-वर्गा नान्याम् अवस्थाम् आश्रिता भवन्ति [41] अन्यच् च, यस्य च गोलोकस्य मध्यम् अध्यास्य स्फुटतरानेक-सहस्र-पत्री-परिचितम् अजस्रम् एव खल्व् अमलं महा-मणि-कमलं गोकुल-नामतया निज-रूपं निरूपयति, "गो-गोपावास-व्रज-रूप-व्रज एवाहम् अस्मि" इति [42] न्याय-विन्यस्तम् एव च खल्व् इदम्, रूढिर् योगम् अपहरति इति यथा जलज-शब्देनाप्सव्य-मात्रं नोच्यते, किन्तु कमलम् एव रूढिताम् एव खल्व् आख्या-ग्रहणम् आविष्करोति [43] श्री-शुक-देवेनाप्य् एतद्-अपेक्षयोक्तं, भगवान् गोकुलेश्वरः इति वरट्-प्रत्ययः खल्व् अत्र शीलार्थता-परः तद् एव चाम्नातं गोकुलं वन-वैकुण्ठम् इति [44] अथ श्रीमद्-व्रज-राज-तनूजता-शील-लीलस्य महा-भगवतस् तदीय-कर्णिकां-मध्यम् अधिकृत्य नाना-वर्ण-धामतया निर्वर्णित-मणि-मय-महा-धाम निकामम् उद्भ्राजते, यद् एव स्वयम् अनन्तांश-सम्भूतम् इति स्फुटम् अनन्तधा प्रकाशते यस्मिन् केसर-विसरान् प्राचीराङ्गान् समन्ततः समया सदया दायादायाः सोपासीना वसन्ति गोपालाः

[32] kiṃ ca, toyam apy amṛtāyate, kim utāmṛtam? kiṃ ca, kathāpi yathā gānaṃ tathā karṇayoḥ pānakāyate, kim uta svayam eva gānam? kiṃ ca, gamanam api nṛtya-cāturī-dhurīṇatām urīkaroti, nṛtyaṃ punar atīvādṛtyam kiṃ ca, vaṃśī yathā kaṃsārāter āśu sukha-vilāsaṃ śaṃsantī, sahāyatayā ca lasantī ca priya-sakhīyate, na tadvad anyo dhanyo' pi janaḥ sambhavati [34] kiṃ ca, cidānanda eva kevalaṃ svarūpānatirikta-śakti-vyakti-vaśād vyakti-viśeṣatayā vyaktībhavan, gokula-śabda-bala-labdha-lokaval-līlā-kaivalya-kalanāya puṣpavad-ādi-lakṣaṇa-prakāśakatayā tat tat prakāśya puṣpādi-lakṣaṇāsvādyatayā ca lāpaṃ kalayantīnām ālīnāṃ nija-nija-yūtha-varūthapāyāḥ paramāpūrva-pūrva-pūrvānurāgādi-kathānikāyaṃ gāyantīnāṃ madhu-madhura-kākalī-kulāni tatrakīyaṃ sarvaṃ tarv-antam ārdrīkurvanti, kim uta bahu-kaṣṭa-sṛṣṭatayā mithunī-bhūtaṃ tat tan mithunam [35] tathā ca, hāyaśīrṣa-pañcarātre pañca-tattva-nirūpaṇe vaikuṇṭha-stha-dravya-tattvaṃ nirūpitam - gandha-rūpaṃ svāda-rūpaṃ dravyaṃ puṣpādikaṃ ca yat rasavad bhautikaṃ dravyam atra syād rasa-rūpakam heyāṃśānām abhāvāc ca rasa-rūpaṃ bhavec ca tat tvag-bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet tat sarvaṃ bhautikaṃ viddhi na hi bhūtamayaṃ hi tat ity ādi tathāpi, prapañcaṃ niṣprapañco' pi vidambhayasi bhūtale prapanna-janatānanda-sandohaṃ prathituṃ prabho [bhp 10.14.37] iti brahmavacanānusāreṇa kṛta-prapañcānukāre līlā-sāre tasya tat-prapanna-janasya ca yathāveśaḥ syāt, na tathā ñityākāre' pīti labhyate heyāṃśānām abhāvāc ca rasarūpaṃ bhavec ca tat tvag bījaṃ caiva heyāṃśaṃ kaṭhināṃśaṃ ca yad bhavet tat sarvaṃ bhautikaṃ viddhi na hi bhūtamayaṃ hi tat [36] tataḥ pūrvatra tasya tasya cāveśaḥ paratra ca praveśaḥ syāt [37] tataś ca, tad-icchā-vaśāl līlā-śaktiḥ paratra ca prāyaḥ sarvaṃ vyaktīkarotīti vivektavyam [38] kiṃ ca, murajin-muralī-kalī-khuralī ca sva-mādhurī-pradugdha-mugdha-surabhi-dugdhānāṃ surabhīnām ūdho-giritaḥ saritaḥ prasārayantī paritaḥ parikhāyamāṇaṃ kṣīra-vāridhiṃ visphārayati tatra kāmadhenutayā nikāmam eva snuvatīnāṃ kṣīra-vāhitāpi prācuryeṇaiva paryavasāyyate [39] tato nānā-rasā api tā nadyaḥ pratipadyante vidyā-vadbhiḥ [40] kiṃ ca, yatra ca tat-kaiśorānurūpārdha-vārdhaka-yauvana-nava-yauvanādi-vayasa eva tat-pitṛ-bhrātṛ-sakhi-prabhṛtayas te nikhila-vargā nānyām avasthām āśritā bhavanti [41] anyac ca, yasya ca golokasya madhyam adhyāsya sphuṭatarāneka-sahasra-patrī-paricitam ajasram eva khalv amalaṃ mahā-maṇi-kamalaṃ gokula-nāmatayā nija-rūpaṃ nirūpayati, "go-gopāvāsa-vraja-rūpa-vraja evāham asmi" iti [42] nyāya-vinyastam eva ca khalv idam, rūḍhir yogam apaharati iti yathā jalaja-śabdenāpsavya-mātraṃ nocyate, kintu kamalam eva rūḍhitām eva khalv ākhyā-grahaṇam āviṣkaroti [43] śrī-śuka-devenāpy etad-apekṣayoktaṃ, bhagavān gokuleśvaraḥ iti varaṭ-pratyayaḥ khalv atra śīlārthatā-paraḥ tad eva cāmnātaṃ gokulaṃ vana-vaikuṇṭham iti [44] atha śrīmad-vraja-rāja-tanūjatā-śīla-līlasya mahā-bhagavatas tadīya-karṇikāṃ-madhyam adhikṛtya nānā-varṇa-dhāmatayā nirvarṇita-maṇi-maya-mahā-dhāma nikāmam udbhrājate, yad eva svayam anantāṃśa-sambhūtam iti sphuṭam anantadhā prakāśate yasmin kesara-visarān prācīrāṅgān samantataḥ samayā sadayā dāyādāyāḥ sopāsīnā vasanti gopālāḥ

1.1.18

[45] गोकुलताबलतस् तद् अपि संवलते तथा हि, अंशा भागा दायास् तद्-धित-योगेन दायवन्तश् च तत् किल जातेर् भागा बकजिति ते सन्ति दायवन्तश् च

[45] gokulatābalatas tad api saṃvalate tathā hi, aṃśā bhāgā dāyās tad-dhita-yogena dāyavantaś ca tat kila jāter bhāgā bakajiti te santi dāyavantaś ca

1.1.19

तस्मिन्न् अंशो येषाम् इति वा गम्यो बहु-व्रीहिः व्रीहि-निभस् तत्-प्रेमा तेषां वृत्तौ तद्-आश्रयो युक्तः

tasminn aṃśo yeṣām iti vā gamyo bahu-vrīhiḥ vrīhi-nibhas tat-premā teṣāṃ vṛttau tad-āśrayo yuktaḥ

1.1.20

[46] तद् एवम् एषां तज्जातित्वम् एवोक्तं श्री-शुकेन- एवं ककुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः स्वजातिभिः विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः इति (भ्प् 10.36.15) पत्राणि तत्र कमले कमलालयानाम् अंशेन केलि-विपिनानि भवन्ति येषु चिन्तामणि-प्रकर-सद्मसु कल्प-वृक्ष- लक्षावृतेषु निभृतं रमते मुकुन्दः

[46] tad evam eṣāṃ tajjātitvam evoktaṃ śrī-śukena- evaṃ kakudminaṃ hatvā stūyamānaḥ svajātibhiḥ viveśa goṣṭhaṃ sabalo gopīnāṃ nayanotsavaḥ iti (bhp 10.36.15) patrāṇi tatra kamale kamalālayānām aṃśena keli-vipināni bhavanti yeṣu cintāmaṇi-prakara-sadmasu kalpa-vṛkṣa- lakṣāvṛteṣu nibhṛtaṃ ramate mukundaḥ

1.1.21

तत्राधिराज्यं किल राधिकाम् अनु प्रत्तं प्रियेणेति पुराण-विश्रुतम् अहं तु मन्ये पुनर्-उक्तम् एव तद् गुणेन तस्याः स च यद् वशं-गतः

tatrādhirājyaṃ kila rādhikām anu prattaṃ priyeṇeti purāṇa-viśrutam ahaṃ tu manye punar-uktam eva tad guṇena tasyāḥ sa ca yad vaśaṃ-gataḥ

1.1.22

[47] इह च पूर्वं यद् एव श्री-परम-पुरुष-शब्दाभ्याम् अध्यवसितं, तद् एवाध्यवसीयते तासु केवलासु व्रज-राज-सुत-वधू-भावस्य लब्ध-प्रसिद्धितां विना व्रज-कमल-सकल-पत्रावल्य्-आधिपत्यं न प्रसिध्यतीति [48] अथ किञ्चित्-कुञ्चित-कमल-पत्रवद्-उन्नत-पार्श्व-द्वयावयवतया बहिर् दुर्लङ्घ-शृङ्ग-मणि-मयालवाल-शोभा-मत्राणां पत्राणाम् अन्तरालेषु केशराद् अवतीर्णानि विस्तीर्णानि पृथक् पृथग् उपनिष्कराणि विराजन्ते तेषाम् अग्रिम-सन्धिषु स्फुटम् अधिमध्य-मध्यम् अध्यस्त-समस्तेश-गोष्ठानि गोष्ठानि विभ्राजन्ते अतएव तत्पर्यन्तस्य तस्य गोकुलतावकलिता तत्रापि दोह-समयं समया समेन गो-वृन्द-पाल-वलयेन निविश्य पश्यन् चिन्तामणि-प्रचित-सद्मसु कल्प-शाखि- पद्मावृतेषु सुरभीर् अभिपाति कृष्णः

[47] iha ca pūrvaṃ yad eva śrī-parama-puruṣa-śabdābhyām adhyavasitaṃ, tad evādhyavasīyate tāsu kevalāsu vraja-rāja-suta-vadhū-bhāvasya labdha-prasiddhitāṃ vinā vraja-kamala-sakala-patrāvaly-ādhipatyaṃ na prasidhyatīti [48] atha kiñcit-kuñcita-kamala-patravad-unnata-pārśva-dvayāvayavatayā bahir durlaṅgha-śṛṅga-maṇi-mayālavāla-śobhā-matrāṇāṃ patrāṇām antarāleṣu keśarād avatīrṇāni vistīrṇāni pṛthak pṛthag upaniṣkarāṇi virājante teṣām agrima-sandhiṣu sphuṭam adhimadhya-madhyam adhyasta-samasteśa-goṣṭhāni goṣṭhāni vibhrājante ataeva tatparyantasya tasya gokulatāvakalitā tatrāpi doha-samayaṃ samayā samena go-vṛnda-pāla-valayena niviśya paśyan cintāmaṇi-pracita-sadmasu kalpa-śākhi- padmāvṛteṣu surabhīr abhipāti kṛṣṇaḥ

Pūraṇa 1 (cont. 2)

1.1.23

[49] यस्य च समीपगानाम् आलय-रूपस्य कमलस्य सर्वतश् चतुरस्रं भवति, तद् इदं सर्वं वृन्दावनम् इति वदन्ति तद्-बहिर्-अन्तरं समस्त-दीपायमानः स महा-द्वीपायमानः परम-सुवेशः सर्वश् च देशः श्वेतद्वीप इत्य् आचक्षते गोलोक इति च यस् तु बहिर्-भागः सागरवद् अपरिच्छेद्यस् तत्र विगत-शोका धारित्र-निभ-विचित्र-लोकाः सलोका विद्यन्ते पत्र-स्थितानि तु वनानि केलि-वृन्दावनानीति भणन्ति यथोक्तं पाञ्चरात्रे - महावृन्दावनं तत्र केलिवृन्दावनानि च इति [50] अथ चतुरस्रम् अनु कमलात् पतयालुतया परितः स्रवन्तीर् मधु-धाराः पिबन्त इव पुनर् उपरत-तत्-पानाय वमन्त इव च दक्षिण-पश्चिमयोः सर्वतः पर्वतः पर्वत-षट्-पदा दृश्यन्ते यत्र च तत्रापि महा-मणि-मय-कूट-घनः श्री-गोवर्धनः कुटी-भूत-महा-निधिवद् अखर्वम् आनन्द-गर्वं सर्वाधिपतेर् अप्य् आविर्भावयति [51] श्री-गोवर्धन-नामा चायं रमणीय-मणि-शिलाभिः समासनम् आसनम्, खगावलि-कलित-काकलीभिः स्वागतं स्वागतम्, श्यामाक-दूर्वाब्ज-विष्णुक्रान्तापर्यग्-आक्रान्त-तिर्यग्-निर्झरिभिर् निष्पाद्यं पाद्यम्, चञ्चन्-मृग-चरण-न्यञ्चद्-अक्षत-दर्भानन्ताङ्कुरैः समर्घ्यम् अर्घ्यम्, तीर-सनीड-जाती-लवङ्ग-कक्कोल-सङ्गत-पल्ललैर् अलम् आचमनीयम् आचमनीयम्, नव-नव-नव-प्रसूत-गवी-नवीन-स्नुत-क्षीर-परिणत-दधि-तत्-प्रसृत-घृत-शबलनैस् तरूपहृत-मधुपर्कं मधुपर्कम्, शिखर-शेखर-शिलासर-प्रखर-धारा-पातैर् अनुकृत-स्नपन-परिचर्या-प्रीति-मज्जनं मज्जनम्, दुकूलवद्-अनुकूल-संश्लेष-स्वर्ण-वर्ण-वृक्ष-विशेष-वल्कलैः कलित-सुख-वसनं वसनम्, स्वभावानुबन्ध-गन्ध-सुगन्ध-शिला-शत-परिणत-हरि-चन्दन-गौर-गैरिकैश् चर्चातिशयं चर्चातिशयम्, प्रफुल्ल-माल-मालती-लतादिभिर् नन्दित-सुमनसः सुमनसः, गव्याखुरव्याहति-जातागुरु-दारु-धूमैर् व्याहत-सर्व-धूपं धूपम्, दिवापि विद्योति-मणि-निकर-ज्योतिभिः सर्व-सम्पद्-उद्दीपं दीपम्, मञ्जुल-गुञ्जापिञ्छा-दिवि न्छोलीवाञ्छित-निर्माणैः कृत-सुषमा-भरणम् आभरणम्, अभिलाषानुकूल-फल-मूल-वलयैः सर्व-सुख-समाहारं समाहारम्, पुष्प-वासित-शीतल-जल-वलयित-पुनर्-आचमनम् अनु विमल-परिमलातुल-तुलसिका-पल्लवादिभिर् मुख-वासनं मुख-वासनम्, मरुद्-उच्चल-स्फुट-पुष्प-सम्पच्-चम्पक-दीपावल्या स्फुटम् आरात्रिकम् आरात्रिकम्, घन-किसलय-वलय-सङ्कुल-बकुल-मुख-शाखा-निकरैः शोभान्तरतमातपत्रम् आतपत्रम्, मलय-मरुल्-लव-चलत्-पल्लव-विशाल-शालैर् नन्दित-भव्य-जनं व्याजनम्, निज-स्वर-विवेकिनां केकिनाम् अनेकाङ्ग-केकाभिः कलिलास्यं लास्यम्, हरि-वेणु-ध्वनि-भ्रम्-कीचक-कल-क्रम-क्ताकर्स-वनितान्वित-शय्यायमान-पुस्प-पात-पर्यायैः क्त-सर्वातिशयनं शयनम्, काकली-कलिल-कल-कोकिल-कुलैर् लब्ध-सङ्गानं सङ्गानम् अपि हरिं परिकलयन् पूर्व-पूर्व-सिद्ध-निज-हरि-दास-वर्यतां पर्यापयन्न् आस्ते [52] कृत-हरिदास-वर्य-सङ्गा मानस-गङ्गा च सर्व-सुख-स्थेमनि कृष्ण-प्रेमणि मानस-द्रव-मयीति किल तन्-नामतया तां वर्णयन्त्य् उपश्लोकयन्ति च- स्वल्पेनाघजिद्-अंश-वामन-पद-स्पर्शेन गङ्गा सदा सर्वाघ-प्रशमन्य् अभूद् अपि शिवस्यारूढ-मूर्धाजनि स्वेनैवाघजिता सदा विहरता ब्रह्मेश-लक्ष्मी-जयि- प्राशस्त्येन सह व्रजेन मिलिता गङ्गापरा किं पुनः

[49] yasya ca samīpagānām ālaya-rūpasya kamalasya sarvataś caturasraṃ bhavati, tad idaṃ sarvaṃ vṛndāvanam iti vadanti tad-bahir-antaraṃ samasta-dīpāyamānaḥ sa mahā-dvīpāyamānaḥ parama-suveśaḥ sarvaś ca deśaḥ śvetadvīpa ity ācakṣate goloka iti ca yas tu bahir-bhāgaḥ sāgaravad aparicchedyas tatra vigata-śokā dhāritra-nibha-vicitra-lokāḥ salokā vidyante patra-sthitāni tu vanāni keli-vṛndāvanānīti bhaṇanti yathoktaṃ pāñcarātre - mahāvṛndāvanaṃ tatra kelivṛndāvanāni ca iti [50] atha caturasram anu kamalāt patayālutayā paritaḥ sravantīr madhu-dhārāḥ pibanta iva punar uparata-tat-pānāya vamanta iva ca dakṣiṇa-paścimayoḥ sarvataḥ parvataḥ parvata-ṣaṭ-padā dṛśyante yatra ca tatrāpi mahā-maṇi-maya-kūṭa-ghanaḥ śrī-govardhanaḥ kuṭī-bhūta-mahā-nidhivad akharvam ānanda-garvaṃ sarvādhipater apy āvirbhāvayati [51] śrī-govardhana-nāmā cāyaṃ ramaṇīya-maṇi-śilābhiḥ samāsanam āsanam, khagāvali-kalita-kākalībhiḥ svāgataṃ svāgatam, śyāmāka-dūrvābja-viṣṇukrāntāparyag-ākrānta-tiryag-nirjharibhir niṣpādyaṃ pādyam, cañcan-mṛga-caraṇa-nyañcad-akṣata-darbhānantāṅkuraiḥ samarghyam arghyam, tīra-sanīḍa-jātī-lavaṅga-kakkola-saṅgata-pallalair alam ācamanīyam ācamanīyam, nava-nava-nava-prasūta-gavī-navīna-snuta-kṣīra-pariṇata-dadhi-tat-prasṛta-ghṛta-śabalanais tarūpahṛta-madhuparkaṃ madhuparkam, śikhara-śekhara-śilāsara-prakhara-dhārā-pātair anukṛta-snapana-paricaryā-prīti-majjanaṃ majjanam, dukūlavad-anukūla-saṃśleṣa-svarṇa-varṇa-vṛkṣa-viśeṣa-valkalaiḥ kalita-sukha-vasanaṃ vasanam, svabhāvānubandha-gandha-sugandha-śilā-śata-pariṇata-hari-candana-gaura-gairikaiś carcātiśayaṃ carcātiśayam, praphulla-māla-mālatī-latādibhir nandita-sumanasaḥ sumanasaḥ, gavyākhuravyāhati-jātāguru-dāru-dhūmair vyāhata-sarva-dhūpaṃ dhūpam, divāpi vidyoti-maṇi-nikara-jyotibhiḥ sarva-sampad-uddīpaṃ dīpam, mañjula-guñjāpiñchā-divi ncholīvāñchita-nirmāṇaiḥ kṛta-suṣamā-bharaṇam ābharaṇam, abhilāṣānukūla-phala-mūla-valayaiḥ sarva-sukha-samāhāraṃ samāhāram, puṣpa-vāsita-śītala-jala-valayita-punar-ācamanam anu vimala-parimalātula-tulasikā-pallavādibhir mukha-vāsanaṃ mukha-vāsanam, marud-uccala-sphuṭa-puṣpa-sampac-campaka-dīpāvalyā sphuṭam ārātrikam ārātrikam, ghana-kisalaya-valaya-saṅkula-bakula-mukha-śākhā-nikaraiḥ śobhāntaratamātapatram ātapatram, malaya-marul-lava-calat-pallava-viśāla-śālair nandita-bhavya-janaṃ vyājanam, nija-svara-vivekināṃ kekinām anekāṅga-kekābhiḥ kalilāsyaṃ lāsyam, hari-veṇu-dhvani-bhram-kīcaka-kala-krama-ktākarsa-vanitānvita-śayyāyamāna-puspa-pāta-paryāyaiḥ kta-sarvātiśayanaṃ śayanam, kākalī-kalila-kala-kokila-kulair labdha-saṅgānaṃ saṅgānam api hariṃ parikalayan pūrva-pūrva-siddha-nija-hari-dāsa-varyatāṃ paryāpayann āste [52] kṛta-haridāsa-varya-saṅgā mānasa-gaṅgā ca sarva-sukha-sthemani kṛṣṇa-premaṇi mānasa-drava-mayīti kila tan-nāmatayā tāṃ varṇayanty upaślokayanti ca- svalpenāghajid-aṃśa-vāmana-pada-sparśena gaṅgā sadā sarvāgha-praśamany abhūd api śivasyārūḍha-mūrdhājani svenaivāghajitā sadā viharatā brahmeśa-lakṣmī-jayi- prāśastyena saha vrajena militā gaṅgāparā kiṃ punaḥ

1.1.24

[53] अथ यत्राप्य् उत्तर-पूर्वयोः कस्यानन्द-व्रज-रूपस्य व्रजस्यालिन्दाद् अदूरभवेति किल कालिन्दीति-नाम्नी यमुना विलसति या खलु- कदाचिद् धाराभिर् वहति हरि-रत्न-द्रव-निभा कदाचित् स्तब्धाङ्गी स्फुरति हरि-रत्न-क्षितिर् इव क्रमाद् वेणौ तस्मिन् न नदति नदत्य् अर्क-तनया जलस्थल्योः शर्म प्रसवति हरेः सेवन-विधौ

[53] atha yatrāpy uttara-pūrvayoḥ kasyānanda-vraja-rūpasya vrajasyālindād adūrabhaveti kila kālindīti-nāmnī yamunā vilasati yā khalu- kadācid dhārābhir vahati hari-ratna-drava-nibhā kadācit stabdhāṅgī sphurati hari-ratna-kṣitir iva kramād veṇau tasmin na nadati nadaty arka-tanayā jalasthalyoḥ śarma prasavati hareḥ sevana-vidhau

1.1.25

पश्यन्ती जलजेक्षणा घन-रसावर्त-श्रुतिः शृण्वती जिघ्रन्ती झष-नासिका तरल-दोर् आलिङ्गनं कुर्वती जल्पन्तीव च हंस-चक्र-वदना नीरात्मना कृष्ण-भाग् या कृष्णा बत साथ कीदृग् असकृद् देव्यात्मना चेष्टते

paśyantī jalajekṣaṇā ghana-rasāvarta-śrutiḥ śṛṇvatī jighrantī jhaṣa-nāsikā tarala-dor āliṅganaṃ kurvatī jalpantīva ca haṃsa-cakra-vadanā nīrātmanā kṛṣṇa-bhāg yā kṛṣṇā bata sātha kīdṛg asakṛd devyātmanā ceṣṭate

1.1.26

[54] यत्र च सर्वत्र सरांसि चैवम् उत्प्रेक्ष्यन्ते- व्रज-विपिन-विभागे निश्चलो यस्य वासः स्वयम् अयम् अपरेषां पोषको जञ्जनीति कलय वर-सरांसि स्रोतसाम् अत्र वृन्दैर् विदधति यमुनादि-द्वीपिनीः स्हीत-तोयाः

[54] yatra ca sarvatra sarāṃsi caivam utprekṣyante- vraja-vipina-vibhāge niścalo yasya vāsaḥ svayam ayam apareṣāṃ poṣako jañjanīti kalaya vara-sarāṃsi srotasām atra vṛndair vidadhati yamunādi-dvīpinīḥ shīta-toyāḥ

1.1.27

यत्र च- काश्चित् पङ्क-कैरवावलि-लसत्-स्रोतस्वती-प्रान्तगा नाना-पुष्प-वनी-विराजद् अवनी-मध्य-स्थिताः काश्चन केका-झङ्कृति-मत्-कुहू-मधुरिताः कान्ताङ्ग-चर्चाचिता नासादृक्-श्रवसः सदापि सुखदा रासाङ्किता भूमयः

yatra ca- kāścit paṅka-kairavāvali-lasat-srotasvatī-prāntagā nānā-puṣpa-vanī-virājad avanī-madhya-sthitāḥ kāścana kekā-jhaṅkṛti-mat-kuhū-madhuritāḥ kāntāṅga-carcācitā nāsādṛk-śravasaḥ sadāpi sukhadā rāsāṅkitā bhūmayaḥ

1.1.28

किं च- भाण्डीरस् तरणि-पदं समुन्नतेर् न प्रायातः परम् इह किन्तु विस्तृतेश् च तच्-छाखाः परिविहरन्न् अवार-पारे कालिन्द्या मुहुर् अभियाति गोप-सङ्घः

kiṃ ca- bhāṇḍīras taraṇi-padaṃ samunnater na prāyātaḥ param iha kintu vistṛteś ca tac-chākhāḥ pariviharann avāra-pāre kālindyā muhur abhiyāti gopa-saṅghaḥ

1.1.29

तथा- क्वचित् सद्माभास-प्रकट-बलवत्-कोटर-घटः क्वचित् पल्यङ्काभ-प्रथित-पृथु-शाखा-सुखतमः क्वचिद् दोलातुल्य-ग्रथित-लतिका-पालि-वलितः सदासौ भाण्डीरः कम् इव हरि-केलिं न तनुते

tathā- kvacit sadmābhāsa-prakaṭa-balavat-koṭara-ghaṭaḥ kvacit palyaṅkābha-prathita-pṛthu-śākhā-sukhatamaḥ kvacid dolātulya-grathita-latikā-pāli-valitaḥ sadāsau bhāṇḍīraḥ kam iva hari-keliṃ na tanute

1.1.30

तद्-उदीचीम् अनुदेशः प्रथयति सौख्यानि राम-घट्टाख्यः यत्र च रामं कुर्वन् सुखयति रामः सरामताम् अञ्चन्

tad-udīcīm anudeśaḥ prathayati saukhyāni rāma-ghaṭṭākhyaḥ yatra ca rāmaṃ kurvan sukhayati rāmaḥ sarāmatām añcan

1.1.31

[55] अथ तस्य लोकस्य लोअक-पालैर् वरणीयानि विमान-चारिणां वराण्यावरणानि सुर-वर्त्मनि वरीवृतति यत्र च वासुदेवादि-संज्ञं स्वयम् एव चतुर्व्यूह-वृन्दं लोक-पालायमानं सेना-व्यूहताम् उररीचरीकरीति तत्र च पुरुषार्थादयः के वराकाः ? [56] तद् एवं सति गोलोक-नामायं लोकः परम-मान्यः सामान्यतयापि केन वर्ण्यताम् ? यः खल्व् अमृत-सिन्धुर् इत्य् अमृतान्धसः, यशसः सवया इति कवयः, विचित्री-धर्माकृतिर् इति विश्वकर्माणः, आनन्दानां ब्रह्म-साक्षाद् इति ब्रह्मानुभविनः, प्रेमा स्वयं व्यक्त इति भगवद्-भक्ता मन्यन्त इत्य् अनेक-मत-परामृष्टतया दृष्टः किं च- किं तेजः किं नु चित्रं किम् उत नट-कला किन्तरां कोऽ पि लोकः किं वा प्रेमा स साक्षाद् इह कलित-वपुर् यः शुकेन प्रगीतिः इत्थं तल्-लोकपाल-प्रमुख-दिविषदां संहतिस् तर्कयन्ती तस्मिन् गोविन्द-धाम्नि प्रतिदिनम् अयते सम्भ्रमं च भ्रमं च

[55] atha tasya lokasya loaka-pālair varaṇīyāni vimāna-cāriṇāṃ varāṇyāvaraṇāni sura-vartmani varīvṛtati yatra ca vāsudevādi-saṃjñaṃ svayam eva caturvyūha-vṛndaṃ loka-pālāyamānaṃ senā-vyūhatām urarīcarīkarīti tatra ca puruṣārthādayaḥ ke varākāḥ ? [56] tad evaṃ sati goloka-nāmāyaṃ lokaḥ parama-mānyaḥ sāmānyatayāpi kena varṇyatām ? yaḥ khalv amṛta-sindhur ity amṛtāndhasaḥ, yaśasaḥ savayā iti kavayaḥ, vicitrī-dharmākṛtir iti viśvakarmāṇaḥ, ānandānāṃ brahma-sākṣād iti brahmānubhavinaḥ, premā svayaṃ vyakta iti bhagavad-bhaktā manyanta ity aneka-mata-parāmṛṣṭatayā dṛṣṭaḥ kiṃ ca- kiṃ tejaḥ kiṃ nu citraṃ kim uta naṭa-kalā kintarāṃ ko' pi lokaḥ kiṃ vā premā sa sākṣād iha kalita-vapur yaḥ śukena pragītiḥ itthaṃ tal-lokapāla-pramukha-diviṣadāṃ saṃhatis tarkayantī tasmin govinda-dhāmni pratidinam ayate sambhramaṃ ca bhramaṃ ca

1.1.32

[57] तद् एवं बुद्ध-पद्धतिम् अप्य् अतीतवान् असौ लोकः प्रसभं बुद्धि-मध्यम् अध्यारोहति यतः- ये ये प्रीतिं ददति विषया ये च तत्-तद्-विदूरास् तेषूत्कण्ठा मम नहि कदाप्य् अत्र सत्यं करोमि कृष्णे स्नेहं बत वितनुते यश् च यत्रापि कृष्णः शश्वल्-लोकं स तु सरभसं मां दिदृक्षुं करोति

[57] tad evaṃ buddha-paddhatim apy atītavān asau lokaḥ prasabhaṃ buddhi-madhyam adhyārohati yataḥ- ye ye prītiṃ dadati viṣayā ye ca tat-tad-vidūrās teṣūtkaṇṭhā mama nahi kadāpy atra satyaṃ karomi kṛṣṇe snehaṃ bata vitanute yaś ca yatrāpi kṛṣṇaḥ śaśval-lokaṃ sa tu sarabhasaṃ māṃ didṛkṣuṃ karoti

1.1.33

यस्याकर्णनम् अप्य् अपूर्वम् अमित-ब्रह्माण्ड-कोटि-व्रजे वैकुण्ठेष्व् अपि वाञ्छितं किम् अपरं यल्-लालसा श्रीर् अपि गोलोके स तु बान्धवाग्रिमतया विभ्राजते सर्वदा येषां तन्-मधुरिम्णि हन्त मम हृन् मज्जन् मुहुः सज्जति

yasyākarṇanam apy apūrvam amita-brahmāṇḍa-koṭi-vraje vaikuṇṭheṣv api vāñchitaṃ kim aparaṃ yal-lālasā śrīr api goloke sa tu bāndhavāgrimatayā vibhrājate sarvadā yeṣāṃ tan-madhurimṇi hanta mama hṛn majjan muhuḥ sajjati

1.1.34

[58] हन्त किं करवाणि ? सहसैवारब्धवान् एतद् वर्णनम् निर्वाहं तु न पश्यामि [59] यतः प्रथमतश् चतुरस्र-परि-हरि-चरित-चारुता-प्रणिधान एवेदृशता दृश्यते, यथा- गवां क्षेपश् चारं प्रति सखिभिर् आक्रीड-परता मुहुस् तासां दूरे गमनम् अनुसम्भालन-विधिः तद्-आह्वानं तासु क्रमम् अनुविसृष्टिः सवयसां पुनः क्रीडावेशः स्मृति-पदतया क्षोभयति

[58] hanta kiṃ karavāṇi ? sahasaivārabdhavān etad varṇanam nirvāhaṃ tu na paśyāmi [59] yataḥ prathamataś caturasra-pari-hari-carita-cārutā-praṇidhāna evedṛśatā dṛśyate, yathā- gavāṃ kṣepaś cāraṃ prati sakhibhir ākrīḍa-paratā muhus tāsāṃ dūre gamanam anusambhālana-vidhiḥ tad-āhvānaṃ tāsu kramam anuvisṛṣṭiḥ savayasāṃ punaḥ krīḍāveśaḥ smṛti-padatayā kṣobhayati

1.1.35

तत्रापि- क्व चापि कृष्ण-रामौ तौ कर-बद्ध-करौ मिथः हसन्तौ हासयन्तौ च कुर्वाते चित्तम् आकुलम्

tatrāpi- kva cāpi kṛṣṇa-rāmau tau kara-baddha-karau mithaḥ hasantau hāsayantau ca kurvāte cittam ākulam

1.1.36

किं च- वृक्षान् अङ्कुरयन्तु विद्रुत-दशाम् अद्रीन् नयन्तु द्रुतं स्तम्भं चाम्भसि लम्भयन्तु सरितां किं वा प्रतीचीनताम् वेणु-ध्वान-घटा यतोऽ तिनिकटाः कस्माद् अकस्माद् बलात् कर्णाभ्यर्ण-गता इव स्फुटम् अमून् धुन्वन्ति तद्-ध्यायिनः

kiṃ ca- vṛkṣān aṅkurayantu vidruta-daśām adrīn nayantu drutaṃ stambhaṃ cāmbhasi lambhayantu saritāṃ kiṃ vā pratīcīnatām veṇu-dhvāna-ghaṭā yato' tinikaṭāḥ kasmād akasmād balāt karṇābhyarṇa-gatā iva sphuṭam amūn dhunvanti tad-dhyāyinaḥ

1.1.37

[60] यतस् तद्-अनुभविनां सुखं तु मनसि स्फुरद् अपि न वक्तुम् ईश्यते यस्मिन् हरिर् याति विहार-हेतोस् तस्मिन् मुदा फुल्लति चेत् कुटोऽ पि न तत्र पृच्छा न च वक्तृता तन् न पृच्छ्यम् एतन् न च वाच्यम् अस्ति

[60] yatas tad-anubhavināṃ sukhaṃ tu manasi sphurad api na vaktum īśyate yasmin harir yāti vihāra-hetos tasmin mudā phullati cet kuṭo' pi na tatra pṛcchā na ca vaktṛtā tan na pṛcchyam etan na ca vācyam asti

1.1.38

[61] इदं च सुजन-मतिम् अतीवाकर्षति गायन्ति तत्र धवलाः परिपालयन्तः पारावतीं मधुर-रागवतीम् उदस्राः जन्मादि-कृष्ण-चरितानि चिरं गतानि स्मृत्वा यतः सपदि मुह्यति सर्व एव

[61] idaṃ ca sujana-matim atīvākarṣati gāyanti tatra dhavalāḥ paripālayantaḥ pārāvatīṃ madhura-rāgavatīm udasrāḥ janmādi-kṛṣṇa-caritāni ciraṃ gatāni smṛtvā yataḥ sapadi muhyati sarva eva

1.1.39

[62] अहो कुतः कुतो वा मनः संयमनीयम्, यतो गोष्ठानि च तानि द्रष्टुं मनः प्रसभम् उत्कण्ठयन्ति यथा- विराजत्-कस्तूरी-द्युति-परिमलैर् गोमय-मय- स्फुरच्-चूर्णैः सद्म-प्रतिकृति-वपुभिस् तरु-वरैः दिवा नूत्नैर् वत्सैर् निशि सुरभिजिद्भिः सुरभिभिः समनाद् गोष्ठानिइ प्रतिमति दिशन्ति स्मृति-शतम्

[62] aho kutaḥ kuto vā manaḥ saṃyamanīyam, yato goṣṭhāni ca tāni draṣṭuṃ manaḥ prasabham utkaṇṭhayanti yathā- virājat-kastūrī-dyuti-parimalair gomaya-maya- sphurac-cūrṇaiḥ sadma-pratikṛti-vapubhis taru-varaiḥ divā nūtnair vatsair niśi surabhijidbhiḥ surabhibhiḥ samanād goṣṭhānii pratimati diśanti smṛti-śatam

1.1.40

[शिखरिणी] [ 2] थे त्wओ लत्तेर् लिनेस् अरे अल्सो fओउन्द् अत् थे एन्द् ओf ग्च् (उत्तर-चम्पू 37व्55). सन्ध्ययोस् तु- वत्सान् मोचयतां धनानि दुहतां दुग्धानि सञ्चिन्वतां गाः सम्भालयतां गृहान् प्रचलतां कृष्णं पुरः कुर्वताम् तल्-लीलाः परिगायतां पुलकिताम् अश्राणि चातन्वतां गोपानां बत चित्तम् उच्चित-मदं मच्-चित्तम् आक्रामति

[śikhariṇī] [ 2] the two latter lines are also found at the end of gc (uttara-campū 37v55). sandhyayos tu- vatsān mocayatāṃ dhanāni duhatāṃ dugdhāni sañcinvatāṃ gāḥ sambhālayatāṃ gṛhān pracalatāṃ kṛṣṇaṃ puraḥ kurvatām tal-līlāḥ parigāyatāṃ pulakitām aśrāṇi cātanvatāṃ gopānāṃ bata cittam uccita-madaṃ mac-cittam ākrāmati

1.1.41

[63] सदा चैतानि राज-वर्त्मानि तत्-कीर्तन-चत्वराणीव प्रसभं मच्-चित्तम् आकर्षन्ति तथा हि- रामः कृष्णः कृष्ण-रामौ च कृष्णः कृष्णः कृष्णः कृष्ण इत्य् एष जल्पः यातायातं कुर्वतां सर्वदापि स्वैरालापे श्रूयते तत्र तत्र

[63] sadā caitāni rāja-vartmāni tat-kīrtana-catvarāṇīva prasabhaṃ mac-cittam ākarṣanti tathā hi- rāmaḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇa-rāmau ca kṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇa ity eṣa jalpaḥ yātāyātaṃ kurvatāṃ sarvadāpi svairālāpe śrūyate tatra tatra

1.1.42

[64] श्री-कृष्ण-प्रमदानां प्रमदानां प्रमद-वन-पात्राणि पत्राणि तु वर्ण्यमानानि कवीनाम् अपत्रपाम् एव बिभ्रति, यतस् तत्रत्यं सर्वम् एव चित्रम् इति दुष्प्रत्यायतां प्राप्नोति येषु हि- क्वचित् कुञ्जाः सद्म-भ्रमकर-रुचैस् तैर् अवयवैः क्वचिच् चित्रैः सद्मान्य् अपि तुलित-कुञ्जानि शतशः जलानि क्वाप्य् उद्यत्-कमल-वलितानि प्रतिपदं स्थलान्य् अप्य् एवं क्वाप्य् अथ किम् इव किं निर्णय-पदम्

[64] śrī-kṛṣṇa-pramadānāṃ pramadānāṃ pramada-vana-pātrāṇi patrāṇi tu varṇyamānāni kavīnām apatrapām eva bibhrati, yatas tatratyaṃ sarvam eva citram iti duṣpratyāyatāṃ prāpnoti yeṣu hi- kvacit kuñjāḥ sadma-bhramakara-rucais tair avayavaiḥ kvacic citraiḥ sadmāny api tulita-kuñjāni śataśaḥ jalāni kvāpy udyat-kamala-valitāni pratipadaṃ sthalāny apy evaṃ kvāpy atha kim iva kiṃ nirṇaya-padam

1.1.43

सखीनां सारण्य-त्रिदश-सुदृशां गान-वलनां मुहुः प्रोद्यन्-मूर्च्छां मधु-मधुर-राग-प्रणयिनीम् हरि-प्रेमार्त-स्त्री-प्रथम-रचितां शृण्वति जने सुखं वा दुःखं वेत्य् अवकलयितुं कः प्रभवति

sakhīnāṃ sāraṇya-tridaśa-sudṛśāṃ gāna-valanāṃ muhuḥ prodyan-mūrcchāṃ madhu-madhura-rāga-praṇayinīm hari-premārta-strī-prathama-racitāṃ śṛṇvati jane sukhaṃ vā duḥkhaṃ vety avakalayituṃ kaḥ prabhavati

1.1.44

क्वचिद् गानं सूक्ष्मं क्वचिद् अपि च तौर्यत्रिक-कला क्वचित् प्रेम्णा गोष्ठी क्वचिद् अपि महा-केलि-कलहः इति स्फारं ताभिः प्रणय-मय-सारं विहरणं हरेर् ध्यायन् नाना भवति कवि-चित्तं मुहुर् अपि

kvacid gānaṃ sūkṣmaṃ kvacid api ca tauryatrika-kalā kvacit premṇā goṣṭhī kvacid api mahā-keli-kalahaḥ iti sphāraṃ tābhiḥ praṇaya-maya-sāraṃ viharaṇaṃ harer dhyāyan nānā bhavati kavi-cittaṃ muhur api

1.1.45

प्रेमा कामति तत्-क्रिया कलहति स्तम्भादि-भावावली सख्यां सञ्चरति श्रुतं च चरितं सर्व-श्रुतं लङ्घति इत्थं केलि-कला-कलाप-कलितं वृन्दावनान्तर्-वने दम्पत्योर् निखिलं विचार-पदवीम् उद्धूय विभ्राजते

premā kāmati tat-kriyā kalahati stambhādi-bhāvāvalī sakhyāṃ sañcarati śrutaṃ ca caritaṃ sarva-śrutaṃ laṅghati itthaṃ keli-kalā-kalāpa-kalitaṃ vṛndāvanāntar-vane dampatyor nikhilaṃ vicāra-padavīm uddhūya vibhrājate

1.1.46

अकुण्ठाम् उत्कण्ठां वहति हरिर् आसु प्रतिपदं हराव् अप्य् एता यद् व्यतिमिलन-सौख्यं विजयते अहो यस्माद् अस्मिन् निरुपधि सखी-वृन्दम् उभय- प्रकृष्टोत्कण्ठित्वं विशति तद् इदं हन्त किम् इव

akuṇṭhām utkaṇṭhāṃ vahati harir āsu pratipadaṃ harāv apy etā yad vyatimilana-saukhyaṃ vijayate aho yasmād asmin nirupadhi sakhī-vṛndam ubhaya- prakṛṣṭotkaṇṭhitvaṃ viśati tad idaṃ hanta kim iva

1.1.47

अपि सुन्दरतां प्रति ताः, सुन्दरतां किल वहन्ति गोपाल्यः यन् निर्दूषण-भूषण-, भूषण-कृष्णे विभूषणायन्ते

api sundaratāṃ prati tāḥ, sundaratāṃ kila vahanti gopālyaḥ yan nirdūṣaṇa-bhūṣaṇa-, bhūṣaṇa-kṛṣṇe vibhūṣaṇāyante

1.1.48

न भजति लक्ष्मीस् तुलनाम्, इति किं स्तुतये घटेत राधायाः या लक्ष्मीम् अपि जेत्रीः, स्व-रुचा गोपीः पृथक् कुरुते

na bhajati lakṣmīs tulanām, iti kiṃ stutaye ghaṭeta rādhāyāḥ yā lakṣmīm api jetrīḥ, sva-rucā gopīḥ pṛthak kurute

1.1.49

[65] तस्माद् असाम्प्रताय तु साम्प्रताय मद्-विधाय स्वं वर्णयितुं किम् उत निर्वर्णयितुम्- रव्य्-आदि-द्युति-जिष्णु-दिव्य-धरणि-क्षौणी-रुहान्तर्गत- प्रासाद-स्थित-सिंह-पीठ-महसि च्छन्नान्य-दृष्टि-त्विषि स्पष्टात्मीय-दृशि प्रकीर्णक-विकीर्णाली-हिताली-वृता राधा-माधव-माधुरी-वर-सुधा तृष्णां मुधा यच्छति

[65] tasmād asāmpratāya tu sāmpratāya mad-vidhāya svaṃ varṇayituṃ kim uta nirvarṇayitum- ravy-ādi-dyuti-jiṣṇu-divya-dharaṇi-kṣauṇī-ruhāntargata- prāsāda-sthita-siṃha-pīṭha-mahasi cchannānya-dṛṣṭi-tviṣi spaṣṭātmīya-dṛśi prakīrṇaka-vikīrṇālī-hitālī-vṛtā rādhā-mādhava-mādhurī-vara-sudhā tṛṣṇāṃ mudhā yacchati

1.1.50

[66] तद् एवम् आनन्द-सत्र-पत्रादि-स्थितानाम् उपरि सान्द्र-शाखाभिर् अलक्ष्य-तलानाम् अनल्प-कल्प-वृक्ष-लक्षाणाम् अधिमध्यं राज-समाज-विराजमानां वर्णित-मञ्जु-किञ्जल्क-कर्णिकाम् अधिवसन्तः सदा लसतः स-परिवार-वार-सुरभी-पाल-भूपाल-कुमारस्य तस्य सर्व-चिन्तातीत-चिन्तामणि-मयम् अक्षामं सप्त-कक्ष्यारामं धाम निकामं धाम विस्तारयन् नेत्राणि विस्तारयति तत्र च भासमानं तद् आवासम् अभितः सततम् उपपरार्धे गणनीयानां सजातीयानाम् अद्वितीया वसतिः सेयम् अभिस्निह्य वन्दिभिः सन्दिह्यते अब्जं तद् आलिङ्गितुम् अब्ज-बन्धोर् बन्धुर् ययौ किं परिवेष एषः गोपालयानां वलयावलिर् वा गोपेश-वेश्माभित एवम् अस्ति

[66] tad evam ānanda-satra-patrādi-sthitānām upari sāndra-śākhābhir alakṣya-talānām analpa-kalpa-vṛkṣa-lakṣāṇām adhimadhyaṃ rāja-samāja-virājamānāṃ varṇita-mañju-kiñjalka-karṇikām adhivasantaḥ sadā lasataḥ sa-parivāra-vāra-surabhī-pāla-bhūpāla-kumārasya tasya sarva-cintātīta-cintāmaṇi-mayam akṣāmaṃ sapta-kakṣyārāmaṃ dhāma nikāmaṃ dhāma vistārayan netrāṇi vistārayati tatra ca bhāsamānaṃ tad āvāsam abhitaḥ satatam upaparārdhe gaṇanīyānāṃ sajātīyānām advitīyā vasatiḥ seyam abhisnihya vandibhiḥ sandihyate abjaṃ tad āliṅgitum abja-bandhor bandhur yayau kiṃ pariveṣa eṣaḥ gopālayānāṃ valayāvalir vā gopeśa-veśmābhita evam asti

1.1.51

इति [इन्द्रवज्रा] [67] तद्-वासिनस् त्व् एवं स्तूयन्ते- अर्थाः सर्व-जनार्थनाम् अतिगताः कामा निकामाग्रिमा धर्माः कर्मठ-देव-धर्म-महिता मोक्षाश् च मोक्षातिगाः तेषां तत्र वसन्ति सेवकतया कृष्णाय तृष्णा-जुषां यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयास् तत्-कृते

iti [indravajrā] [67] tad-vāsinas tv evaṃ stūyante- arthāḥ sarva-janārthanām atigatāḥ kāmā nikāmāgrimā dharmāḥ karmaṭha-deva-dharma-mahitā mokṣāś ca mokṣātigāḥ teṣāṃ tatra vasanti sevakatayā kṛṣṇāya tṛṣṇā-juṣāṃ yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tat-kṛte

1.1.52

नेत्रं श्रोत्रं चित्तम् अप्य् अन्यद् अन्यत् तुच्छं यस्मिन् भाति कृष्णं विना तु घोषे तस्मिंश् चक्षुषश् चक्षुर् एवं श्रौती वार्ता पश्य दृश्या विभाति

netraṃ śrotraṃ cittam apy anyad anyat tucchaṃ yasmin bhāti kṛṣṇaṃ vinā tu ghoṣe tasmiṃś cakṣuṣaś cakṣur evaṃ śrautī vārtā paśya dṛśyā vibhāti

1.1.53

विभ्राजन्ते सूत्र-सञ्चार-विद्या पाञ्चाल्यः किं विश्व-विस्मायनाय किं वा गोपाः स्वान्तरे कृष्ण-भावैर् बद्धाः सन्तस् तत्र तत्र भ्रमन्ति

vibhrājante sūtra-sañcāra-vidyā pāñcālyaḥ kiṃ viśva-vismāyanāya kiṃ vā gopāḥ svāntare kṛṣṇa-bhāvair baddhāḥ santas tatra tatra bhramanti

1.1.54

किं च- पितायं मातेयं पितृ-सहज-वर्गः स्वयम् असौ तथैवान्ये चान्य-प्रथित-हित-सम्बन्ध-महिताः व्रजे ख्यातिर् यैषा बकरिपु-गणे भाति खलु तां क्वचित् तुल्यः प्रेमा पथिकम् अनु शश्वद् भ्रमयति

kiṃ ca- pitāyaṃ māteyaṃ pitṛ-sahaja-vargaḥ svayam asau tathaivānye cānya-prathita-hita-sambandha-mahitāḥ vraje khyātir yaiṣā bakaripu-gaṇe bhāti khalu tāṃ kvacit tulyaḥ premā pathikam anu śaśvad bhramayati

1.1.55

[68] अथान्यद् अपि किम् अपि विभाव्य सम्भाव्यते तद् यदि सताम् अनुभवम् अप्य् अनुभविता, तदा भव्यम् एव खल्य् भव्यम्, न चेन् नव्य-काव्यता तु न व्यभिचरिता अथवा, तथापि यत् किञ्चिद् अपि तेषां वाञ्छितं स्याद् एवेति सर्व अञ्चितम् एव मन्यामहे [69] तत् तु सम्भावनं, यथा-अथ गोपावासाभ्यन्तरे तादृशाम् एव सभ्यानां लभ्या सभावलिर् उपलभ्यते, यत्र भूरि-वैचित्री-धुराणि महा-गोपुराणि पुराणीव विराजन्ते, येषां पन्थानः किल किञ्जल्क-वलज-पर्यन्ताः समस्ताद् विभ्राजन्ते, यत्र च परस्परम् अभिमुखाः सुमुखा महान्तस् ते गृहा मिथः पृथुल-शोभा लोक-स्पृहा इव विमृश्य दृश्यन्ते, यत्र च सिंह-संहननानां पुरुष-सिंहानां निश्चलाङ्घ्रीणि महा-सिंहासनानि विचित्रतया नेत्राणां परिबृंहणताम् अंहन्ते, यत्र च परावर-कक्ष्या-वासि-लोक-लक्षाणि समम् एव समक्षाणि सन्ति, मिथः सुख-शतानि वर्षन्ति, यत्र चैकत्रासीनानाम् अन्यत्रापि रूपक-काव्य इव प्रतिरूपाणि रूपाणि प्रतीयन्ते-न च तानि केवलानि, अपि तु प्रतिध्वनयश् च ध्वनि-काव्य इव ध्वनितया विभाव्यन्ते, यतः स्वच्छान्तः-करणा महान्तः खलु पर-गुणान्तराण्य् अपि आयच्छन्तीति प्रथितिः प्रथीयसी; यदा च तथा प्रथीयन्ते विभाव्यन्ते च, तदा ह्य् आगन्तुका नाना-जनास् तत्-तद्-रूपाणां जानानाः परितः परिहास्यन्ते; यत्र च कुत्रापि यदा सदा परमानन्द-स्यन्द-सन्दोह-दोहन-कान्ति-कन्दली-लम्भित-सुख-तन्द्रः श्रीमन्-नन्द-कुल-चन्द्रः स्वयम् आलोक-सुधया लोक-चक्षुश्-चकोर-वारपाराणाम् आपूरयति, तदा तूत्सवानाम् अपि महान् उत्सवः स्फुरति [70] अथ सभा-वलयम् अन्तरा च कक्ष्या-पञ्चकतया लब्ध-बोधः सर्व-चित्तावरोधः स तु व्रज-नृपावरोधः समुद्भ्राजते तत्र तम् एव हि सह-मातर-पितरादि-वृन्दः श्री-गोविन्दः स्वयम् आवसति यत्र सभा-वलयान्तर्-अन्तः परितः परीतश् चतस्रोऽ प्य् अन्तः पृथग्-अवरोध-लक्षाः कक्ष्या लक्ष्यन्ते अन्या च पञ्चमी धन्या सर्व-मध्य-लब्ध-न्यासतया यत्र चित्रीयते, यस्यां तु महा-प्राङ्गण-सङ्गिन्यां प्रतीचीम् अनु स्वान्तर-अङ्गम् अङ्गणम् अङ्गणं परितो निकायानां निकायः सर्वतोऽ पि श्रेयस्या श्रीमद्-व्रज-नर-देव-प्रेयस्या समाश्रियते उदीचीम् अनु सुख-मयूख-रोहिण्या रोहिण्या प्राचीम् अनु समस्त-कृत-सेवेन श्रीमद्-व्रज-नरदेवेन अवाचीम् अनु स्वजन-सभाजन-भोजनापवर्जन-प्रयोजन-सामग्र्या [71] अथ तद्-बहिर् बहिर् अन्तः-पुर-प्रयुत-विभाग-प्रचुराणां परम-सन्तुष्ट-जन-पुष्टानां चतुष्टयीनां च कक्ष्याणां पश्चान् निश्चित-पश्चिमादि-ककुभं शुभां रीतिम् अवलम्ब्य सकल-शर्म-दृश्वरी श्रीमद्-व्रजेश्वरी राम-घट्टाभिरामः श्रीमद्-बलरामः सर्व-लोक-गतिः श्रीमद्-व्रजाधिपतिः स च गोवर्धनानन्दनः श्रीमद्-व्रजाधिपति-नन्दनः पतिर् अतीव राजते [72] तत्र चाहरहर् अविरह-रहः-केलि-कलित-तृष्णयो राम-कृष्णयोर् विख्यात-तत्-तन्-नामसु मध्यम-कक्ष्या-द्वय-धामसु परम-रमा-गण-श्रेयसीनां प्रेयसीनाम् आवास-प्रासादावलिर् उद्भासते; [73] यत्र चावेशनम् अनु सावेशं नाना-कला-कलापं कलयन्तीनाम् आलीनां निज-निज-यूथ-वरूथपायाः परमापूर्व-पूर्व-पूर्वानुरागादि-कथानिकायां गायन्तीनां मधु-मधुर-काकली-कुलानि तत्रकीयं सर्वं तर्व्-अन्तम् आर्द्रीकुर्वन्ति, किम् उत बहु-कष्ट-सृष्टतया मिथुनी-भूतं तत् तन् मिथुनम् [74] तयोर् द्वयोर् आवरणतया लक्ष्ये ये चान्यतरे प्रत्यन्तर-कक्ष्यम् एक-भूम-द्वि-भूमतादि-प्रकारेणाधिक-भूमिका-रचनाभिर् उच्चतर-रीतिकायाः समान-मान-गृह-स्व-स्व-वीथिकाया धारिणी गोलोक-धरणी-लोक-हारिणी भवति तत्र सर्वास् तु गृह-लेखा-मणि-भित्ति-सम्बध्य-मध्य-रेखा-लब्ध-द्वैविध्या समन्ताद् उभयतः-स्थित-द्वारतया परस्पर-सम्मुखता-शोभानन्दित-दिग्-अन्ताः कैमुत्यम् आसादयन्ति [76] यत्र च सर्व-मध्यमावरोधस्याधिमध्यं बृहत्-प्राङ्गणम् अधिकृत्याखण्ड-पुट-भेदन-मुकुट-भङ्गी-लङ्गिनं निश्रेणि-श्रेणि-मिश्रान्तः-श्वभ्र-शुभ्र-लघु-लघु-द्वार-सुखारोह-सञ्चार-मेर्व्-आकार-चार्व्-अङ्ग-कुट्टिमाद् उपरि परितः स्तम्भ-वार-सङ्गतम् अगारम् एकं सर्वतश् चलत्-पताकम् अवलोक्यते [77] यदा च तस्य सर्व-ककुदम् उदञ्चितस्य धिष्ण्यस्य पुरूपरि चालङ्करिष्णुतया श्री-कृष्णः स्वयं वर्तिष्णुर् भवति, तदा सर्व-जिष्णु-तद्-उपरिचरिष्णु-जिष्णु-नील-मणिर् इव कं वा तल्-लोक-भविष्णु-लोकं कान्ति-कन्दलीभिर् न पुष्णाति? [78] या चेयं कर्णिकायाम् उपरि पुरी, तद्-अधस्ताद् अन्यापि समन्ताद् अस्ति, किन्तु सा प्रति-कृष्ण-कान्ता-धामन्य् एव निजाङ्गन-निभ-पत्र-पङ्क्ति-सीमन्य् एव चायन्त्रित-द्वार-गणेति परेषाम् अज्ञाता, द्युमणिवन्-मणि-गण-समुज्ज्वलालय-कलापा, वातानीत-सुजात-परिमल-सम्पाता, निर्जनता-जनित-स्वैरतानारत-रति-प्रदा, शय्यासन-च्छत्र-चामरादि-सामग्रीति-बहुल-शती-प्रीतिदा-नाना-क्रीडा-भाण्ड-मण्डल-मण्डिताखण्ड-मण्डपा, तत्-तच्-चेष्टाधिष्ठान-नर-मृग-पक्षि-प्रतिकृति-लक्ष-विलक्षिता प्रेयसीषु विभक्त-प्रदेश-विशेषा शेषालयायते यत्रत्येन पथा यथावत् प्रेयसी-नामानन्दनः श्रीमान् नन्द-नन्दनस् तत्र पत्र-समुद्यद्-उद्यान-वृन्दम् अमूभिर् अनुविन्दन्न् अतीव नन्दति तस्माद् उद्यानाद् अन्तर्-द्वारेण चतुरस्रं प्रत्युद्यानम् अपि विन्दति [79] एवं श्री-बलरामस्य राम-घट्टाख्य-निज-क्रीडा-वन-गमनं च तल-वर्त्मनैव वर्तते, किन्तु संक्षिप्ततया निहितेन पत्रावलि-पर्यन्ताल-वाल-पिहितेन मन्तव्यम् [80] ताम् एताम् उपरिगतां श्रीमद्-व्रजेश्वर-पुरीं परि तु श्लोकाः परिगीयन्ते- यस्तां पताका मृदु-वात-कम्पिता नानामुखीभावम् इताः पुनः पुनः सौरभ्यम् आयाति यदा यतस् तदा विवृत्य पश्यन्ति दिशाम् अमूम् इव

[68] athānyad api kim api vibhāvya sambhāvyate tad yadi satām anubhavam apy anubhavitā, tadā bhavyam eva khaly bhavyam, na cen navya-kāvyatā tu na vyabhicaritā athavā, tathāpi yat kiñcid api teṣāṃ vāñchitaṃ syād eveti sarva añcitam eva manyāmahe [69] tat tu sambhāvanaṃ, yathā-atha gopāvāsābhyantare tādṛśām eva sabhyānāṃ labhyā sabhāvalir upalabhyate, yatra bhūri-vaicitrī-dhurāṇi mahā-gopurāṇi purāṇīva virājante, yeṣāṃ panthānaḥ kila kiñjalka-valaja-paryantāḥ samastād vibhrājante, yatra ca parasparam abhimukhāḥ sumukhā mahāntas te gṛhā mithaḥ pṛthula-śobhā loka-spṛhā iva vimṛśya dṛśyante, yatra ca siṃha-saṃhananānāṃ puruṣa-siṃhānāṃ niścalāṅghrīṇi mahā-siṃhāsanāni vicitratayā netrāṇāṃ paribṛṃhaṇatām aṃhante, yatra ca parāvara-kakṣyā-vāsi-loka-lakṣāṇi samam eva samakṣāṇi santi, mithaḥ sukha-śatāni varṣanti, yatra caikatrāsīnānām anyatrāpi rūpaka-kāvya iva pratirūpāṇi rūpāṇi pratīyante-na ca tāni kevalāni, api tu pratidhvanayaś ca dhvani-kāvya iva dhvanitayā vibhāvyante, yataḥ svacchāntaḥ-karaṇā mahāntaḥ khalu para-guṇāntarāṇy api āyacchantīti prathitiḥ prathīyasī; yadā ca tathā prathīyante vibhāvyante ca, tadā hy āgantukā nānā-janās tat-tad-rūpāṇāṃ jānānāḥ paritaḥ parihāsyante; yatra ca kutrāpi yadā sadā paramānanda-syanda-sandoha-dohana-kānti-kandalī-lambhita-sukha-tandraḥ śrīman-nanda-kula-candraḥ svayam āloka-sudhayā loka-cakṣuś-cakora-vārapārāṇām āpūrayati, tadā tūtsavānām api mahān utsavaḥ sphurati [70] atha sabhā-valayam antarā ca kakṣyā-pañcakatayā labdha-bodhaḥ sarva-cittāvarodhaḥ sa tu vraja-nṛpāvarodhaḥ samudbhrājate tatra tam eva hi saha-mātara-pitarādi-vṛndaḥ śrī-govindaḥ svayam āvasati yatra sabhā-valayāntar-antaḥ paritaḥ parītaś catasro' py antaḥ pṛthag-avarodha-lakṣāḥ kakṣyā lakṣyante anyā ca pañcamī dhanyā sarva-madhya-labdha-nyāsatayā yatra citrīyate, yasyāṃ tu mahā-prāṅgaṇa-saṅginyāṃ pratīcīm anu svāntara-aṅgam aṅgaṇam aṅgaṇaṃ parito nikāyānāṃ nikāyaḥ sarvato' pi śreyasyā śrīmad-vraja-nara-deva-preyasyā samāśriyate udīcīm anu sukha-mayūkha-rohiṇyā rohiṇyā prācīm anu samasta-kṛta-sevena śrīmad-vraja-naradevena avācīm anu svajana-sabhājana-bhojanāpavarjana-prayojana-sāmagryā [71] atha tad-bahir bahir antaḥ-pura-prayuta-vibhāga-pracurāṇāṃ parama-santuṣṭa-jana-puṣṭānāṃ catuṣṭayīnāṃ ca kakṣyāṇāṃ paścān niścita-paścimādi-kakubhaṃ śubhāṃ rītim avalambya sakala-śarma-dṛśvarī śrīmad-vrajeśvarī rāma-ghaṭṭābhirāmaḥ śrīmad-balarāmaḥ sarva-loka-gatiḥ śrīmad-vrajādhipatiḥ sa ca govardhanānandanaḥ śrīmad-vrajādhipati-nandanaḥ patir atīva rājate [72] tatra cāharahar aviraha-rahaḥ-keli-kalita-tṛṣṇayo rāma-kṛṣṇayor vikhyāta-tat-tan-nāmasu madhyama-kakṣyā-dvaya-dhāmasu parama-ramā-gaṇa-śreyasīnāṃ preyasīnām āvāsa-prāsādāvalir udbhāsate; [73] yatra cāveśanam anu sāveśaṃ nānā-kalā-kalāpaṃ kalayantīnām ālīnāṃ nija-nija-yūtha-varūthapāyāḥ paramāpūrva-pūrva-pūrvānurāgādi-kathānikāyāṃ gāyantīnāṃ madhu-madhura-kākalī-kulāni tatrakīyaṃ sarvaṃ tarv-antam ārdrīkurvanti, kim uta bahu-kaṣṭa-sṛṣṭatayā mithunī-bhūtaṃ tat tan mithunam [74] tayor dvayor āvaraṇatayā lakṣye ye cānyatare pratyantara-kakṣyam eka-bhūma-dvi-bhūmatādi-prakāreṇādhika-bhūmikā-racanābhir uccatara-rītikāyāḥ samāna-māna-gṛha-sva-sva-vīthikāyā dhāriṇī goloka-dharaṇī-loka-hāriṇī bhavati tatra sarvās tu gṛha-lekhā-maṇi-bhitti-sambadhya-madhya-rekhā-labdha-dvaividhyā samantād ubhayataḥ-sthita-dvāratayā paraspara-sammukhatā-śobhānandita-dig-antāḥ kaimutyam āsādayanti [76] yatra ca sarva-madhyamāvarodhasyādhimadhyaṃ bṛhat-prāṅgaṇam adhikṛtyākhaṇḍa-puṭa-bhedana-mukuṭa-bhaṅgī-laṅginaṃ niśreṇi-śreṇi-miśrāntaḥ-śvabhra-śubhra-laghu-laghu-dvāra-sukhāroha-sañcāra-merv-ākāra-cārv-aṅga-kuṭṭimād upari paritaḥ stambha-vāra-saṅgatam agāram ekaṃ sarvataś calat-patākam avalokyate [77] yadā ca tasya sarva-kakudam udañcitasya dhiṣṇyasya purūpari cālaṅkariṣṇutayā śrī-kṛṣṇaḥ svayaṃ vartiṣṇur bhavati, tadā sarva-jiṣṇu-tad-uparicariṣṇu-jiṣṇu-nīla-maṇir iva kaṃ vā tal-loka-bhaviṣṇu-lokaṃ kānti-kandalībhir na puṣṇāti? [78] yā ceyaṃ karṇikāyām upari purī, tad-adhastād anyāpi samantād asti, kintu sā prati-kṛṣṇa-kāntā-dhāmany eva nijāṅgana-nibha-patra-paṅkti-sīmany eva cāyantrita-dvāra-gaṇeti pareṣām ajñātā, dyumaṇivan-maṇi-gaṇa-samujjvalālaya-kalāpā, vātānīta-sujāta-parimala-sampātā, nirjanatā-janita-svairatānārata-rati-pradā, śayyāsana-cchatra-cāmarādi-sāmagrīti-bahula-śatī-prītidā-nānā-krīḍā-bhāṇḍa-maṇḍala-maṇḍitākhaṇḍa-maṇḍapā, tat-tac-ceṣṭādhiṣṭhāna-nara-mṛga-pakṣi-pratikṛti-lakṣa-vilakṣitā preyasīṣu vibhakta-pradeśa-viśeṣā śeṣālayāyate yatratyena pathā yathāvat preyasī-nāmānandanaḥ śrīmān nanda-nandanas tatra patra-samudyad-udyāna-vṛndam amūbhir anuvindann atīva nandati tasmād udyānād antar-dvāreṇa caturasraṃ pratyudyānam api vindati [79] evaṃ śrī-balarāmasya rāma-ghaṭṭākhya-nija-krīḍā-vana-gamanaṃ ca tala-vartmanaiva vartate, kintu saṃkṣiptatayā nihitena patrāvali-paryantāla-vāla-pihitena mantavyam [80] tām etām uparigatāṃ śrīmad-vrajeśvara-purīṃ pari tu ślokāḥ parigīyante- yastāṃ patākā mṛdu-vāta-kampitā nānāmukhībhāvam itāḥ punaḥ punaḥ saurabhyam āyāti yadā yatas tadā vivṛtya paśyanti diśām amūm iva

1.1.56

नित्यं सुधा-धामज-धाम-सङ्गतः पूर्णाङ्गताम् अङ्गल-सङ्गतिं गताः यत्रापि कुम्भा विधु-कान्त-सम्भवाः कूटान्तरत्व-मुकुटा इव स्थिताः

nityaṃ sudhā-dhāmaja-dhāma-saṅgataḥ pūrṇāṅgatām aṅgala-saṅgatiṃ gatāḥ yatrāpi kumbhā vidhu-kānta-sambhavāḥ kūṭāntaratva-mukuṭā iva sthitāḥ

1.1.57

यत्रान्विता कुम्भा विधुकान्त-सम्भवाः कूटान्तरत्न-मुकुटा इव स्थिताः यत्रान्विता स्वच्छतया विभातया हीरादि-रत्न-च्छदिर् आलिर् ईक्ष्यते

yatrānvitā kumbhā vidhukānta-sambhavāḥ kūṭāntaratna-mukuṭā iva sthitāḥ yatrānvitā svacchatayā vibhātayā hīrādi-ratna-cchadir ālir īkṣyate

1.1.58

मयूर-पारावत-कोकिलाद्या वसत्नि यस्यां तु विनापि यत्नम् शब्दायमाना विपिनस्य तैर् ये विवाद-संवादवद् आचरन्ति

mayūra-pārāvata-kokilādyā vasatni yasyāṃ tu vināpi yatnam śabdāyamānā vipinasya tair ye vivāda-saṃvādavad ācaranti

1.1.59

विचित्र-रत्नावलि-चित्र-चर्चिता सौवर्ण-भित्तिः परितश् चकासती गोपाल-बाल्यादिइ-विलास-माधुरीः साक्षाद् इवालक्षयते शिशून् अपि

vicitra-ratnāvali-citra-carcitā sauvarṇa-bhittiḥ paritaś cakāsatī gopāla-bālyādii-vilāsa-mādhurīḥ sākṣād ivālakṣayate śiśūn api

1.1.60

विस्तारितोत्सङ्ग-निभैर् अलिन्दैः श्लिष्यन्ति कृष्णं भवनानि नित्यम् येषां सदान्तर् निवसन्ति ते तद्- भक्ता अमी तादृशतां व्रजन्ति

vistāritotsaṅga-nibhair alindaiḥ śliṣyanti kṛṣṇaṃ bhavanāni nityam yeṣāṃ sadāntar nivasanti te tad- bhaktā amī tādṛśatāṃ vrajanti

1.1.61

प्राङ्गणानि मणि-दर्पण-च्छवीन्य् उल्लसन्ति सदनावलीम् अनु येषु नूतन-वधूर् बकान्तकं व्रीड-नम्र-वदनापि वीक्षते

prāṅgaṇāni maṇi-darpaṇa-cchavīny ullasanti sadanāvalīm anu yeṣu nūtana-vadhūr bakāntakaṃ vrīḍa-namra-vadanāpi vīkṣate

1.1.62

चन्द्रकान्त-मणि-बद्ध-भूतले पल्वलानि च लसन्ति सर्वतः राधिकादि-मुख-कान्ति कन्दली यानि पूरयन्ति हन्त सर्वदा

candrakānta-maṇi-baddha-bhūtale palvalāni ca lasanti sarvataḥ rādhikādi-mukha-kānti kandalī yāni pūrayanti hanta sarvadā

1.1.63

लोकः श्रीनाथ-लोक-प्रतिरुचि-विजयी काननं श्री-स्पृहाजिद्- वासः श्री-राजधानी-निखिल-शुभ-रुचां वासिनस् ते त एव भोक्ता कृष्णः स भोग्यः प्रणय-मधुरिमा शश्वद् इत्य् एवम् अस्मिन् प्रत्येकं सर्वम् अन्तःकरणम् अतिगतं कस् तद्-अन्तं लभेत

lokaḥ śrīnātha-loka-pratiruci-vijayī kānanaṃ śrī-spṛhājid- vāsaḥ śrī-rājadhānī-nikhila-śubha-rucāṃ vāsinas te ta eva bhoktā kṛṣṇaḥ sa bhogyaḥ praṇaya-madhurimā śaśvad ity evam asmin pratyekaṃ sarvam antaḥkaraṇam atigataṃ kas tad-antaṃ labheta

1.1.64

[81] तत्-प्रेम-शर्मणां सर्वातिशयि-धर्मतायाम् अहम् अपि मर्म-वेत्ता, यतः- हरिर् गोप-क्षौणी-पति-मिथुनम् अन्ये च विबुधा न नः क्रूरं चित्तं मृदुलयितुम् ईशा लवम् अपि अहो तेषां प्रेमा विलसति हरौ यस् तु बलवान् हरेर् वा यस् तेषु द्रुतयति स एव प्रतिपदम्

[81] tat-prema-śarmaṇāṃ sarvātiśayi-dharmatāyām aham api marma-vettā, yataḥ- harir gopa-kṣauṇī-pati-mithunam anye ca vibudhā na naḥ krūraṃ cittaṃ mṛdulayitum īśā lavam api aho teṣāṃ premā vilasati harau yas tu balavān harer vā yas teṣu drutayati sa eva pratipadam

1.1.65

[82] अतः सर्वतः क्षेमाणां स एव प्रेमा सर्वत्र स्फुरति तथा हि- हरिः प्रेमा साक्षाद् इव भवति किं वा व्रज-जनस् तयोर् एकस्मिंश् च स्फुरति स हि शश्वत् स्फुरति नः इदं वारं वारं विधि-शिव-सुरर्षि-प्रभृतयः स्फुटं कर्तुं शक्तिं दधति नतरां यत् कियद् अपि

[82] ataḥ sarvataḥ kṣemāṇāṃ sa eva premā sarvatra sphurati tathā hi- hariḥ premā sākṣād iva bhavati kiṃ vā vraja-janas tayor ekasmiṃś ca sphurati sa hi śaśvat sphurati naḥ idaṃ vāraṃ vāraṃ vidhi-śiva-surarṣi-prabhṛtayaḥ sphuṭaṃ kartuṃ śaktiṃ dadhati natarāṃ yat kiyad api

1.1.66

[83] स तु परमाश्चर्य-चर्यः, यतः- तदीयानां प्रेमा यद् अपि कृति-चर्यातिग-सुखअस् तथाप्य् उच्चैर् हेतुर् भवति हरि-साहायक-विधौ जगत्-कार्ये यद्वच् छ्रुति-मत-पर-ब्रह्म नितराम् अचिन्त्यो यो भावः स हि न हि वितर्कं विषहते

[83] sa tu paramāścarya-caryaḥ, yataḥ- tadīyānāṃ premā yad api kṛti-caryātiga-sukhaas tathāpy uccair hetur bhavati hari-sāhāyaka-vidhau jagat-kārye yadvac chruti-mata-para-brahma nitarām acintyo yo bhāvaḥ sa hi na hi vitarkaṃ viṣahate

1.1.67

[84] यस्माद् एवं स एव चित्तम् आकर्षति, तस्मात्- ज्ञात्वा कर्म स्वयम् उत परात् कृष्ण-तृष्णानुकूलं तस्मिन्न् अन्तर् बहिर् अपि सदा गोप-राजावरोधे यातायातं मुहुर् अतितरां कुर्वताम् आदृतानाम् अप्य् उत्कण्ठाचलित-मनसां मानसं भावम् ईहे

[84] yasmād evaṃ sa eva cittam ākarṣati, tasmāt- jñātvā karma svayam uta parāt kṛṣṇa-tṛṣṇānukūlaṃ tasminn antar bahir api sadā gopa-rājāvarodhe yātāyātaṃ muhur atitarāṃ kurvatām ādṛtānām apy utkaṇṭhācalita-manasāṃ mānasaṃ bhāvam īhe

1.1.68

[85] तत्रत्यानां समूहावलोकनं तु परम-परमाद्भुतम्, तथा हि- उद्घूर्णन्ते प्रिय-परिजनाः स्निग्ध-भावा यथा-स्वं गोप-क्षौणी-पतिम् अनुगतास् तस्य चात्म-द्वितीयाम् यौ प्रेमाख्य-प्रबल-रशना-यन्त्रनात् कृष्ण-कान्ति- ज्योतिश्-चक्रे रवि-शशि-तनू ये च नक्षत्र-सङ्घाः

[85] tatratyānāṃ samūhāvalokanaṃ tu parama-paramādbhutam, tathā hi- udghūrṇante priya-parijanāḥ snigdha-bhāvā yathā-svaṃ gopa-kṣauṇī-patim anugatās tasya cātma-dvitīyām yau premākhya-prabala-raśanā-yantranāt kṛṣṇa-kānti- jyotiś-cakre ravi-śaśi-tanū ye ca nakṣatra-saṅghāḥ

1.1.69

[86] गानं तु प्रतिगणं साधारणम् अपि कञ्चिद् विशेषं वहति, यथा- जन्माद्य्-अर्भकता हरेः प्रवयसां मध्ये-सभं प्रायशः पौगण्डादिषु निर्जरारि-विजितेः प्रायः सुहृन्-मण्डले कालियाइदिषु दुर्जनेष्व् अपि कृपा-भक्त-व्रजेऽ नल्पशः प्रायेनात्मनि राग-रीतिर् अभितः कान्ता-गणे गीयते

[86] gānaṃ tu pratigaṇaṃ sādhāraṇam api kañcid viśeṣaṃ vahati, yathā- janmādy-arbhakatā hareḥ pravayasāṃ madhye-sabhaṃ prāyaśaḥ paugaṇḍādiṣu nirjarāri-vijiteḥ prāyaḥ suhṛn-maṇḍale kāliyāidiṣu durjaneṣv api kṛpā-bhakta-vraje' nalpaśaḥ prāyenātmani rāga-rītir abhitaḥ kāntā-gaṇe gīyate

1.1.70

तत्र च- सङ्गाने चेद् भजति मुरजिद्-भक्त-मात्रं विमोहं शर्माशर्माप्य् अनुमिति-मियान् तर्हि न प्रेक्षकाणाम् शान्तिर् दास्यं सहचर-दशा वत्सलत्वं तथान्यद् गच्छेद् एषां हृदि कथम् इह क्षीर-वार्-वद् विवेकम्

tatra ca- saṅgāne ced bhajati murajid-bhakta-mātraṃ vimohaṃ śarmāśarmāpy anumiti-miyān tarhi na prekṣakāṇām śāntir dāsyaṃ sahacara-daśā vatsalatvaṃ tathānyad gacched eṣāṃ hṛdi katham iha kṣīra-vār-vad vivekam

1.1.71

[87] हन्त! पद्य-द्वयम् इदम् आलोले मनसि उद्भूय तद् एवान्दोलयति यथा- मातर् मातर् जननि मम तद् देहि देहीति शब्दैर् वत्सायुष्मन् सुत वदसि किं प्राण-लाल्येति चार्द्रैः नानालाप-प्रणय-वलिता मां बलात् स्नेह-मुद्रा तस्मिन् गोष्ठे स्मरयतितरां तौ सवित्री-कुमारौ

[87] hanta! padya-dvayam idam ālole manasi udbhūya tad evāndolayati yathā- mātar mātar janani mama tad dehi dehīti śabdair vatsāyuṣman suta vadasi kiṃ prāṇa-lālyeti cārdraiḥ nānālāpa-praṇaya-valitā māṃ balāt sneha-mudrā tasmin goṣṭhe smarayatitarāṃ tau savitrī-kumārau

1.1.72

गेहेशि त्वं चरित-सुकृता हन्त वत्सस् त्वद्-अग्रे वक्ति प्साति प्रथयति रुचिं याचते जाहसीति अर्धाद् एवं स्थगित-वचनं स्नेह-पूराद् व्रजेशं ध्यायेद् वृत्तिं बत न लभते मन्-मनो बम्भ्रमीति

geheśi tvaṃ carita-sukṛtā hanta vatsas tvad-agre vakti psāti prathayati ruciṃ yācate jāhasīti ardhād evaṃ sthagita-vacanaṃ sneha-pūrād vrajeśaṃ dhyāyed vṛttiṃ bata na labhate man-mano bambhramīti

Pūraṇa 1 (cont. 3)

1.2.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु श्री-गोलोक-रूप-निरूपणं नाम प्रथमं पूरणम् 1 (2) अथ द्वितीयं पूरणम् श्री-राधा-कृष्णाभ्यां नमः [1] अथ कथा-प्रथनाय ग्रथनम् इदम् आरभ्यते [2] स्वभजन-लसन्-मानस-सन्-मानद-जन्मादि-लीला-भव्याय भुव्य् आविर्भावितस्य तस्य निज-व्रज-लोक-चक्रस्य दन्तवक्रं हतवता श्री-भगवता तत्र विगत-सर्व-शोके गोलोके पुनर् अपि संश्लेषः साधित इति चम्पू-द्वयस्य प्रतिसम्पूर्ति-वक्ष्यमाण-सप्रमाण-कथा-लक्ष्यतया विविक्तम् एव व्यक्तीकरिष्यते सिद्धे तत्र तु संश्लेषे कुत्रापि रात्रिविशेषे शेषे गोलोकाद्वन्द्व-महेन्द्र-द्वारि हारि दुन्दुभि-द्वन्द्वम् उन्ननाद नाद-विशेष-मिषेणानन्दम् एवेदम् उज्जगारेति मत्वा, लोकोऽ प्य् उज्जजागार न च स एव केवलः, किन्तु कृष्णावलोक-तृष्णया सह, यथा कमल-समूहः परिमल-धारया अथ निज-निज-वृन्दिनः सूत-मागध-वन्दिनः श्रीमन्-नन्द-राज-पुर-विराजमान-बृंहित-सिंह-द्वारि सर्वोर्ध्वं विन्दमानां चन्द्र-शालिकाम् अधिरुह्य, नूतनानि पूतनादि-दन्तवक्रान्त-दुर्बुद्धि-शक्रारि-चक्र-वध-सम्बद्धानि विरुदादि-च्छन्दांसि स्वच्छन्दतया नटन्त इवापर्यन्तं पठन्तः समन्ताद् एव जन-सन्दोहम् आनन्द-दोहं लम्भयामासुः सानुराग-रागावलि-विभाग-लङ्गिम-सङ्गीत-सङ्गि-तल्-लीला-कथाकुलम् अप्य् आकलयामासुः [3] तदा मुहुर् अपि हरेर् अवदान-गानतो लब्ध-तोष-पोषा घोषाधिपति-दम्पति-मुखाः परम-सुखाद् अतिशस्त-वस्त्रालङ्कार-भारं तेभ्यः स्वयम् ईहया विहापयामासुः किन्तु श्रवणेऽ पि तृप्तिर् न क्प्तिम् अवाप, कथं वा तत्रावश्यम् एव वशनीया सातिः सातिम् आसीदतु? तद् अनु च समुद्भूत-प्रेम-रस-राशिर् व्रज-वारि-राशिः स्वयम् एव निज-निज-हृदयङ्गम-व्रज-मङ्गल-श्यामलाङ्ग-सङ्गान-तरङ्ग-सङ्घ-सङ्गितया विश्व-विस्मय-कारितां सङ्गतवान् तत्र च, गीयमानतया सन्निधीयमानस्य तदीय-यशसश् चन्द्रमसः समताम् अनुमिमीमहे [4] यदा तु श्रील-गोपाल-लीला-गान-ग्रहिला महिला गातुम् आरब्धास् तदा सर्व एव सतृष्णास् तूष्णीम् आसन्, कृष्ण-मुरली-काकलीम् अनु कोकिला इव यद् एव गानं वैदग्धी-दिग्ध-कङ्कनादि-झङ्कारालङ्कृत-मन्थान-निर्घोषः स्वर-तालादि-दानम् इव कुर्वाणः स्व-पोषं पुपोष [5] तद् एवं सति, सर्वतः-सारेण सप्रमाण-वर्णयितव्यानुसारेणापगतापर-पति-भ्रमाः सर्वा एव व्रज-रमा मारवाण-दलित-मर्माणस् तद्-एक-सेवा- धर्म्येषु निज-निज-हर्म्येषु समम् एव लब्धागमनं तम् एकम् एव रमणं रमणतां गमयमाना न विरामम् इच्छन्तीति सखीभिर् एव प्राभातिकरागमय-गान-नर्मणा तस्माद् उपरमयामासिरे [6] तच् च न सहसा, किन्तु क्रमशः तथा हि, बाहू विश्लथितौ श्लथीकृतम् उरो वक्त्रं दरच्यावितं, तल्पाद् उत्थितम् एकदा विनिमयेनालम्ब्य यत्नान् मुहुः याभ्यां स्पर्शसुखाग्रहोऽ पि दमितस् ताभ्यां हरिप्रेयसी व्यक्तिभ्यां बत सोढम् अत्र सहसाक्रष्टुं न दृष्टिं मिथः

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu śrī-goloka-rūpa-nirūpaṇaṃ nāma prathamaṃ pūraṇam 1 (2) atha dvitīyaṃ pūraṇam śrī-rādhā-kṛṣṇābhyāṃ namaḥ [1] atha kathā-prathanāya grathanam idam ārabhyate [2] svabhajana-lasan-mānasa-san-mānada-janmādi-līlā-bhavyāya bhuvy āvirbhāvitasya tasya nija-vraja-loka-cakrasya dantavakraṃ hatavatā śrī-bhagavatā tatra vigata-sarva-śoke goloke punar api saṃśleṣaḥ sādhita iti campū-dvayasya pratisampūrti-vakṣyamāṇa-sapramāṇa-kathā-lakṣyatayā viviktam eva vyaktīkariṣyate siddhe tatra tu saṃśleṣe kutrāpi rātriviśeṣe śeṣe golokādvandva-mahendra-dvāri hāri dundubhi-dvandvam unnanāda nāda-viśeṣa-miṣeṇānandam evedam ujjagāreti matvā, loko' py ujjajāgāra na ca sa eva kevalaḥ, kintu kṛṣṇāvaloka-tṛṣṇayā saha, yathā kamala-samūhaḥ parimala-dhārayā atha nija-nija-vṛndinaḥ sūta-māgadha-vandinaḥ śrīman-nanda-rāja-pura-virājamāna-bṛṃhita-siṃha-dvāri sarvordhvaṃ vindamānāṃ candra-śālikām adhiruhya, nūtanāni pūtanādi-dantavakrānta-durbuddhi-śakrāri-cakra-vadha-sambaddhāni virudādi-cchandāṃsi svacchandatayā naṭanta ivāparyantaṃ paṭhantaḥ samantād eva jana-sandoham ānanda-dohaṃ lambhayāmāsuḥ sānurāga-rāgāvali-vibhāga-laṅgima-saṅgīta-saṅgi-tal-līlā-kathākulam apy ākalayāmāsuḥ [3] tadā muhur api harer avadāna-gānato labdha-toṣa-poṣā ghoṣādhipati-dampati-mukhāḥ parama-sukhād atiśasta-vastrālaṅkāra-bhāraṃ tebhyaḥ svayam īhayā vihāpayāmāsuḥ kintu śravaṇe' pi tṛptir na kptim avāpa, kathaṃ vā tatrāvaśyam eva vaśanīyā sātiḥ sātim āsīdatu? tad anu ca samudbhūta-prema-rasa-rāśir vraja-vāri-rāśiḥ svayam eva nija-nija-hṛdayaṅgama-vraja-maṅgala-śyāmalāṅga-saṅgāna-taraṅga-saṅgha-saṅgitayā viśva-vismaya-kāritāṃ saṅgatavān tatra ca, gīyamānatayā sannidhīyamānasya tadīya-yaśasaś candramasaḥ samatām anumimīmahe [4] yadā tu śrīla-gopāla-līlā-gāna-grahilā mahilā gātum ārabdhās tadā sarva eva satṛṣṇās tūṣṇīm āsan, kṛṣṇa-muralī-kākalīm anu kokilā iva yad eva gānaṃ vaidagdhī-digdha-kaṅkanādi-jhaṅkārālaṅkṛta-manthāna-nirghoṣaḥ svara-tālādi-dānam iva kurvāṇaḥ sva-poṣaṃ pupoṣa [5] tad evaṃ sati, sarvataḥ-sāreṇa sapramāṇa-varṇayitavyānusāreṇāpagatāpara-pati-bhramāḥ sarvā eva vraja-ramā māravāṇa-dalita-marmāṇas tad-eka-sevā- dharmyeṣu nija-nija-harmyeṣu samam eva labdhāgamanaṃ tam ekam eva ramaṇaṃ ramaṇatāṃ gamayamānā na virāmam icchantīti sakhībhir eva prābhātikarāgamaya-gāna-narmaṇā tasmād uparamayāmāsire [6] tac ca na sahasā, kintu kramaśaḥ tathā hi, bāhū viślathitau ślathīkṛtam uro vaktraṃ daracyāvitaṃ, talpād utthitam ekadā vinimayenālambya yatnān muhuḥ yābhyāṃ sparśasukhāgraho' pi damitas tābhyāṃ haripreyasī vyaktibhyāṃ bata soḍham atra sahasākraṣṭuṃ na dṛṣṭiṃ mithaḥ

1.2.2

[7] हन्त, तासु च सर्वाधिका या तु राधिका, सा खलु तद्-आरम्भ-सम्भवाद् एव प्रायः सर्वदा मूर्च्छाम् ऋच्छति यत्र च, "पूर्वानुराग-गलितां मम लम्भनेऽ पि लोकापवाद-दलिताम् अथ मद्-वियुक्तौ दावानल-ज्वलित-जाति-वनी-सदृक्षाम् एतां कथं कथम् अहं बत सान्त्वयामि?"

[7] hanta, tāsu ca sarvādhikā yā tu rādhikā, sā khalu tad-ārambha-sambhavād eva prāyaḥ sarvadā mūrcchām ṛcchati yatra ca, "pūrvānurāga-galitāṃ mama lambhane' pi lokāpavāda-dalitām atha mad-viyuktau dāvānala-jvalita-jāti-vanī-sadṛkṣām etāṃ kathaṃ katham ahaṃ bata sāntvayāmi?"

1.2.3

इति सदा भावयन्तं, सम्प्रति चातिव्यग्रीभवन्तं व्रज-युवराजं प्रति समाश्वासनया विश्वासनया च तां व्यवहितां कुर्वाणाः, प्राण-तुल्याः परमाल्यस् तदीय-ताम्बूलोद्गारादि-संवलनया चेतनाम् आलम्बयन्ति; समन्ताद् अपि सान्त्विताम् अथ पृच्छन्ति च, "हन्त, केयं तव रीतिः?" इति [8] सा पुनः सास्रम् आश्रावयति, "न मूर्ख-धीर् अस्मि न वा दुराग्रहा शरीर-भोगेषु न वातिलालसा किन्तु व्रजाधीश-सुतस्य ते गुणा बलाद् अपस्मार-दशां नयन्ति माम्

iti sadā bhāvayantaṃ, samprati cātivyagrībhavantaṃ vraja-yuvarājaṃ prati samāśvāsanayā viśvāsanayā ca tāṃ vyavahitāṃ kurvāṇāḥ, prāṇa-tulyāḥ paramālyas tadīya-tāmbūlodgārādi-saṃvalanayā cetanām ālambayanti; samantād api sāntvitām atha pṛcchanti ca, "hanta, keyaṃ tava rītiḥ?" iti [8] sā punaḥ sāsram āśrāvayati, "na mūrkha-dhīr asmi na vā durāgrahā śarīra-bhogeṣu na vātilālasā kintu vrajādhīśa-sutasya te guṇā balād apasmāra-daśāṃ nayanti mām

1.2.4

[9] "किं कुर्महे? यया मर्म-पीडया क्वचन च शर्म न लभामहे वयम्" इति [10] अथ पुनर् व्याकुली-भवन्ती सा शुभ्र-दन्ती रसान्तरेण ताभिः सान्त्विती-क्रियते तद्-दिने तु तद् इदम् आचचक्षे: "अशेष-मङ्गल-सङ्गताचरणानां श्री-व्रजेश-गृहिणी-चरणानाम् आदेश-प्रवेश आसीत्, æहन्त, सर्वा एवार्वाचीन-वयसः समागताः, मत्-प्राणाधिका राधिका कथम् अधुनापि नागता?ऽ इति " तद् एवम् अवधारितवती श्री-राधापि सावधानी-भवन्ती, शीघ्रम् एव प्रातर् औचितीं विधाय, सर्वाभिर् एवोपशाय-विशाय-वलिताभिः कल्यम् आकल्य मिलिताभिर् ललिता-विशाखादि-सखिभिः सार्धं श्री-व्रजाधीश्वर्या धाम जगाम गत्वा च, परम-कान्त-स्व-कान्ति-कन्दलीभिर् अन्तिम-गताभीर-कान्ताः समन्ताद् अप्य् अन्तर्-बहिर् अपि देवयामास [11] यत्र तासां निर्निमेषता च जाता सम्भावनावती भावना चेयं, "अधि-विधु नीलाम्बुज-युगम् अपि तिल-पुष्पं सबन्धूकम् यस्यां कनक-लतायां सेयं कृष्णाङ्गना चित्रम्

[9] "kiṃ kurmahe? yayā marma-pīḍayā kvacana ca śarma na labhāmahe vayam" iti [10] atha punar vyākulī-bhavantī sā śubhra-dantī rasāntareṇa tābhiḥ sāntvitī-kriyate tad-dine tu tad idam ācacakṣe: "aśeṣa-maṅgala-saṅgatācaraṇānāṃ śrī-vrajeśa-gṛhiṇī-caraṇānām ādeśa-praveśa āsīt, æhanta, sarvā evārvācīna-vayasaḥ samāgatāḥ, mat-prāṇādhikā rādhikā katham adhunāpi nāgatā?' iti " tad evam avadhāritavatī śrī-rādhāpi sāvadhānī-bhavantī, śīghram eva prātar aucitīṃ vidhāya, sarvābhir evopaśāya-viśāya-valitābhiḥ kalyam ākalya militābhir lalitā-viśākhādi-sakhibhiḥ sārdhaṃ śrī-vrajādhīśvaryā dhāma jagāma gatvā ca, parama-kānta-sva-kānti-kandalībhir antima-gatābhīra-kāntāḥ samantād apy antar-bahir api devayāmāsa [11] yatra tāsāṃ nirnimeṣatā ca jātā sambhāvanāvatī bhāvanā ceyaṃ, "adhi-vidhu nīlāmbuja-yugam api tila-puṣpaṃ sabandhūkam yasyāṃ kanaka-latāyāṃ seyaṃ kṛṣṇāṅganā citram

1.2.5

[12] अथ भक्ति-तृष्णङ्-मनाः कृष्ण-जननीम् अनु माननीयतया निजम् आननम् अवनीम् अवनीय ननाम सा च तां सह-सभ्यानन्दम् अभ्यनन्दत् तत्र च, असौ चरणयोर् नता शिरसि हस्तम् आधत्त साप्य् असौ भुवि तथा स्थिता कचम् अजिघ्रद् उत्थाप्य सा असौ कुचित-विग्रहा भुज-तले निधायाथ सा स-बाष्पकम् उदैक्षत द्वयम् अहो द्वयोह् किं ब्रुवे?

[12] atha bhakti-tṛṣṇaṅ-manāḥ kṛṣṇa-jananīm anu mānanīyatayā nijam ānanam avanīm avanīya nanāma sā ca tāṃ saha-sabhyānandam abhyanandat tatra ca, asau caraṇayor natā śirasi hastam ādhatta sāpy asau bhuvi tathā sthitā kacam ajighrad utthāpya sā asau kucita-vigrahā bhuja-tale nidhāyātha sā sa-bāṣpakam udaikṣata dvayam aho dvayoh kiṃ bruve?

1.2.6

[13] तद् एवम् अपि रोहिणी-प्रभृतीनाम् आदराय भृत-निभृत-सङ्कोचाम् आलोचयन्ती राज्ञी ताम् अनुजज्ञे, "पुत्रि, वन्दस्व वन्दन-योग्याः" इति सा च रम्य-गुणा पुरु-निपुणा भक्ति-पूरतः सर्वा एव गुरूर् अवनम्य दूर-देश एव निवेशं विनत-वक्त्रम् आससाद [14] अथ ललितादिस् तद्-आलि-पालिर् अपि तासु गुरु-वनितासु तद्वद् एव कृत-वरिवस्या तस्या एव सदेशम् उपविवेश [15] ततश् च श्री-राम-प्रसूः स्पष्टम् आचष्ट, "व्रजेश्वरि, सर्व-सुख-रोहिणी रोहिणी-ताराद्य विद्यते तद् आदिश्यताम्: इयं सद्-भाव-धूत-सर्व-दिश्य-वधू-नैपुण्या, पाकादि-साद्गुण्याय पूर्वम् एव सोमाभानुलोमतया या रसवतीं प्रतीताः समम् अन्या धन्या मङ्गलाद्या मङ्गलाराम-रामानुज-रामास्, तथा याः परापर-नामानः कल्याणाराम-राम-रामाः समन्ताद् अप्य् अमूर् अमूम् एवानुवर्तन्ताम् ललिताद्याः पुनर् अस्याः काय-निकाय-रूपा एवेति, न साहायकायास्माभिर् नियोजनीयाः " [16] अथ तयापि तथादिष्टा शिष्टाङ्गना-गण-गणेय-गुणा शिरो नमयित्वा सखीषु तिरोभूय तत्-कालम् एव चचाल [17] अथ प्रसङ्गम् अन्यम् अपि सङ्गतं प्रथयामः [18] अथ धृत-प्रणय-नय-सारा वयसा महसा सहसा च कृत-सवयसः सभानुकाराः, स्वकुल-परम्परा-गत-परिचारक-शूद्राभीर-कुमाराः स्वावसर-विसर-प्राप्तावसरतया प्रातर् एव मोहनागार-द्वार-सारम् आव्रजन्तः समं विराजन्ते स्म [19] ततश् च स्नानीयादि-रम्य-करैस् तैः किङ्करैर् अनुगम्यतया स तु वर-किशोर-वया निखिल-त्राता राम-भ्राता प्रातर्-आचारा-चरणाय सदेशम् उपवेश-प्रदेशं पूर्वम् एव विवेश [20] तत्र च नर्म-मय-शर्मद-प्रणया वैश्याभीर-तनयाः सखायः सुबलादयः समम् एव समगंसत तैः सङ्गतैः सह तु विलम्ब-कथन्ता-कथावलम्बेन मिथः परिहास-विलास-कौतुकी वरासनम् अध्यासामास ते सर्वे प्रेम्णा परिचर्यायां परम् आश्चर्य-चर्याः, यतः- आदेयाधारादि-भावेन भेदात् प्राणा भिन्नाः प्राणिनः सन्ति भिन्नाः ये कृष्णाद्याः स्निग्धता-शर्म-भाजः प्राणा ज्ञेयास् ते मिथः प्राणिनश् च

[13] tad evam api rohiṇī-prabhṛtīnām ādarāya bhṛta-nibhṛta-saṅkocām ālocayantī rājñī tām anujajñe, "putri, vandasva vandana-yogyāḥ" iti sā ca ramya-guṇā puru-nipuṇā bhakti-pūrataḥ sarvā eva gurūr avanamya dūra-deśa eva niveśaṃ vinata-vaktram āsasāda [14] atha lalitādis tad-āli-pālir api tāsu guru-vanitāsu tadvad eva kṛta-varivasyā tasyā eva sadeśam upaviveśa [15] tataś ca śrī-rāma-prasūḥ spaṣṭam ācaṣṭa, "vrajeśvari, sarva-sukha-rohiṇī rohiṇī-tārādya vidyate tad ādiśyatām: iyaṃ sad-bhāva-dhūta-sarva-diśya-vadhū-naipuṇyā, pākādi-sādguṇyāya pūrvam eva somābhānulomatayā yā rasavatīṃ pratītāḥ samam anyā dhanyā maṅgalādyā maṅgalārāma-rāmānuja-rāmās, tathā yāḥ parāpara-nāmānaḥ kalyāṇārāma-rāma-rāmāḥ samantād apy amūr amūm evānuvartantām lalitādyāḥ punar asyāḥ kāya-nikāya-rūpā eveti, na sāhāyakāyāsmābhir niyojanīyāḥ " [16] atha tayāpi tathādiṣṭā śiṣṭāṅganā-gaṇa-gaṇeya-guṇā śiro namayitvā sakhīṣu tirobhūya tat-kālam eva cacāla [17] atha prasaṅgam anyam api saṅgataṃ prathayāmaḥ [18] atha dhṛta-praṇaya-naya-sārā vayasā mahasā sahasā ca kṛta-savayasaḥ sabhānukārāḥ, svakula-paramparā-gata-paricāraka-śūdrābhīra-kumārāḥ svāvasara-visara-prāptāvasaratayā prātar eva mohanāgāra-dvāra-sāram āvrajantaḥ samaṃ virājante sma [19] tataś ca snānīyādi-ramya-karais taiḥ kiṅkarair anugamyatayā sa tu vara-kiśora-vayā nikhila-trātā rāma-bhrātā prātar-ācārā-caraṇāya sadeśam upaveśa-pradeśaṃ pūrvam eva viveśa [20] tatra ca narma-maya-śarmada-praṇayā vaiśyābhīra-tanayāḥ sakhāyaḥ subalādayaḥ samam eva samagaṃsata taiḥ saṅgataiḥ saha tu vilamba-kathantā-kathāvalambena mithaḥ parihāsa-vilāsa-kautukī varāsanam adhyāsāmāsa te sarve premṇā paricaryāyāṃ param āścarya-caryāḥ, yataḥ- ādeyādhārādi-bhāvena bhedāt prāṇā bhinnāḥ prāṇinaḥ santi bhinnāḥ ye kṛṣṇādyāḥ snigdhatā-śarma-bhājaḥ prāṇā jñeyās te mithaḥ prāṇinaś ca

1.2.7

[21] प्रभाते च प्रभाते, तादृशानाम् मध्ये तादृशस्य तस्य तु, श्रीमद्-वक्त्र-कराङ्घ्रि-धावन-कला तैलादिभिर् मर्दनं स्नानं गात्र-मृजांशुक-द्वय-धृतिः साचाम-पुण्ड्र-क्रिया प्रातर् धर्मग-कर्म दिव्य-वसनं रत्नावली-मण्डनं वंशी-शृङ्ग-शिखण्ड-दण्ड-कलना मच्-चित्तम् आकर्षति

[21] prabhāte ca prabhāte, tādṛśānām madhye tādṛśasya tasya tu, śrīmad-vaktra-karāṅghri-dhāvana-kalā tailādibhir mardanaṃ snānaṃ gātra-mṛjāṃśuka-dvaya-dhṛtiḥ sācāma-puṇḍra-kriyā prātar dharmaga-karma divya-vasanaṃ ratnāvalī-maṇḍanaṃ vaṃśī-śṛṅga-śikhaṇḍa-daṇḍa-kalanā mac-cittam ākarṣati

1.2.8

[22] तेषु च केषुचिद् अङ्ग-सेवकेषु विशेषः शेष-वचसाम् अपि शेषस्य विषयायते यतः, सौरभ्यं शिरसः पदाम्बुजयुगं बाहुप्रसारादिकं लब्ध्वा-श्लेषविशेषतां दधति ये कृष्णस्य तृष्णान्विताः वात्सल्ये परिषेवणे सखिपदे कान्त-स्थिताव् अप्य् अमी सौख्यं यत् तद् अशेषम् एव दधते प्रेम्णा तदभ्यङ्गिनः

[22] teṣu ca keṣucid aṅga-sevakeṣu viśeṣaḥ śeṣa-vacasām api śeṣasya viṣayāyate yataḥ, saurabhyaṃ śirasaḥ padāmbujayugaṃ bāhuprasārādikaṃ labdhvā-śleṣaviśeṣatāṃ dadhati ye kṛṣṇasya tṛṣṇānvitāḥ vātsalye pariṣevaṇe sakhipade kānta-sthitāv apy amī saukhyaṃ yat tad aśeṣam eva dadhate premṇā tadabhyaṅginaḥ

1.2.9

[23] अथ तस्मात् तैः परिवीतः पीत-वसनः स्वाङ्गन-प्रवेशम् अङ्गीकुर्वन् सदेश-समवयस्काभिः समं, जनन्या जीव-न्यास इव प्रतिमया लभ्यते स्म तत्र च, "आगच्छज् जयताद् अहो मधुरता निर्मञ्छनद्रव्यतां गच्छेयं, मम दृग्द्वयस्य भवताद् अत्रातिपक्ष्मास्थितिः " इत्थं कञ्जविलोचनस्य कलयन्न् आकस्मिकीम् आगतिं चित्रं चित्रजनः सदा भजति चेद् आसां तु किं तद् ब्रुवे?

[23] atha tasmāt taiḥ parivītaḥ pīta-vasanaḥ svāṅgana-praveśam aṅgīkurvan sadeśa-samavayaskābhiḥ samaṃ, jananyā jīva-nyāsa iva pratimayā labhyate sma tatra ca, "āgacchaj jayatād aho madhuratā nirmañchanadravyatāṃ gaccheyaṃ, mama dṛgdvayasya bhavatād atrātipakṣmāsthitiḥ " itthaṃ kañjavilocanasya kalayann ākasmikīm āgatiṃ citraṃ citrajanaḥ sadā bhajati ced āsāṃ tu kiṃ tad bruve?

1.2.10

[24] अथ गुरवश् च ता रजनिजनिततद्विरहज्वालाकलितस्नेहपूरवशतया मुहुर् अगुरुताम् आसाद्यानवद्यामोदम् आविष्कुर्वत्यः पूर्वदिङ्मुखमहा-मन्दिरालिन्दाद् अवतेरुः तत्र पूर्वं माता वत्सम् इव माता वत्सं मिलितवती, यत्र रोहिण्य् अपि रोहिणीवद् ऊहाञ्चक्रे लोकचक्रेण [25] श्री-गोविन्दश् च द्वयोर् अपि तयोः पदारविन्दं क्रमाद् वन्दित्वा नन्दित्वा, मान्यानाम् अन्यासाम् अपि यथान्यायं मानम् उन्नमयामास [26] तदैव च श्रीनीलाम्बरम् अनु समागतिकराः सहचराः श्रीदाम-सुदामादयः श्रीहरिसहविहारिविततयस्, तथा सर्वविद्यापटवः पुरोहित-बटवस्, तथा काश्चिद् अन्यास् तत्प्रसूसमानमाननीय-तन्माननीयादि-वराङ्गनासु गण्यास्, तथा सर्वसुखदोहाः स्वसृस्वस्रीयादिस्निग्ध-सम्बन्धिनीसन्दोहास् तत्प्रदेशं विशन्ति स्म [27] वारं वारं प्रत्येकम् उत्थानाद्यभावार्थं तथैव हि सर्वैर् मर्यादा पर्यापितास्ति [28] अथ खलु सिद्धानां परिषदि योगमायेति प्रसिद्धा भक्ति-सिद्धान्त-सद्-भाव-रते श्रीमद्-भागवते च योग-मायाम् उपाश्रितः इत्य् आदिना भगवल्-लीलाधिकारितया सिद्धा स्वरूप-शक्तिः स्वाभिव्यक्तिम् अन्तरेण रूपान्तरेण तापसीति व्यवसीयते, यस्याः पौर्णमासीति नाम-व्याहार-व्यवहार आसीत् तस्याम् आगतायाम् अगर्वेण सर्वेऽ पि स-सम्भ्रमम् अभ्रमं नमः समम् अकुर्वत तया चानन्दाद् आशीर्भिः स्फुटम् अभ्यनन्दिषत [29] अथ यश् च सर्व-विद्या-निष्णातस् तस्याः स्नातकः श्री-कृष्णस्य रहस्य-नर्माणि बद्ध-तृष्णतया तद्-वयस्यतां वश्यताम् आनिन्ये, यश् चाविदूषण-भाव-रूषित एव देवर्षि-प्रकृतितया तस्य कौतुक-कृते विदूषकताम् अपि विभूषयति स्म, स खलु मधुमङ्गल-नामा नर्मणा मर्म-स्पर्शि-कुतुक-रचनैर् आशीर्-वचनैः सर्वान् अमन्दम् आनन्दयामास, निधिम् इव हरि-सन्निधिं चानञ्च [30] ततश् च परस्परं कर-बद्ध-करौ सितासित-कुमार-वरौ मातृभ्याम् उभयतः पृष्ठतः प्रदत्त-हस्तौ स्मित-वशंवद-वदन-शस्तौ मन्दं मन्दं तद् एवामन्दम् अलिन्दम् अविन्दताम् [31] सुवर्ण-स्वर्ण-किर्मीरित-प्रयत्न-निर्मित-पृथु-रत्न-पीठम् अभि पृथक् पृथङ् निविष्टवन्तौ सुधा-वृष्टिम् इव च सर्वेषूपविष्टेषु दृष्टिं सृष्टवन्तौ [32] अथ प्रतिमास्या सेयम् आस्या जन्म-तारा-गमन-मयीति श्री-यशोदा-यशो-दातुस् तस्य तदा तद्-आचार्याणाम् अर्भका दर्भकाग्रीय-नीराभिषेकं विवेकातिरेकवन्तः शन्तम-मन्त्र-प्रवचन-सचनया रचयामासुः ततश् च, मन्त्रा गीतानि वाद्यान्य् अपि च जय-रवाः कृष्ण-शोभास् तदीय- प्रेयो-वर्गाति-चित्र-प्रणय-विलसितानीति पर्वण्य् अमुष्मिन् प्रत्येकं तत् तद् एकीभवनम् अपि तदा प्राप रुच्यत्वम् उच्चैः शृङ्गाराद्यो रसो वा कवि-कृतिर् अथवा षाडवो वापि यद्वत्

[24] atha guravaś ca tā rajanijanitatadvirahajvālākalitasnehapūravaśatayā muhur agurutām āsādyānavadyāmodam āviṣkurvatyaḥ pūrvadiṅmukhamahā-mandirālindād avateruḥ tatra pūrvaṃ mātā vatsam iva mātā vatsaṃ militavatī, yatra rohiṇy api rohiṇīvad ūhāñcakre lokacakreṇa [25] śrī-govindaś ca dvayor api tayoḥ padāravindaṃ kramād vanditvā nanditvā, mānyānām anyāsām api yathānyāyaṃ mānam unnamayāmāsa [26] tadaiva ca śrīnīlāmbaram anu samāgatikarāḥ sahacarāḥ śrīdāma-sudāmādayaḥ śrīharisahavihārivitatayas, tathā sarvavidyāpaṭavaḥ purohita-baṭavas, tathā kāścid anyās tatprasūsamānamānanīya-tanmānanīyādi-varāṅganāsu gaṇyās, tathā sarvasukhadohāḥ svasṛsvasrīyādisnigdha-sambandhinīsandohās tatpradeśaṃ viśanti sma [27] vāraṃ vāraṃ pratyekam utthānādyabhāvārthaṃ tathaiva hi sarvair maryādā paryāpitāsti [28] atha khalu siddhānāṃ pariṣadi yogamāyeti prasiddhā bhakti-siddhānta-sad-bhāva-rate śrīmad-bhāgavate ca yoga-māyām upāśritaḥ ity ādinā bhagaval-līlādhikāritayā siddhā svarūpa-śaktiḥ svābhivyaktim antareṇa rūpāntareṇa tāpasīti vyavasīyate, yasyāḥ paurṇamāsīti nāma-vyāhāra-vyavahāra āsīt tasyām āgatāyām agarveṇa sarve' pi sa-sambhramam abhramaṃ namaḥ samam akurvata tayā cānandād āśīrbhiḥ sphuṭam abhyanandiṣata [29] atha yaś ca sarva-vidyā-niṣṇātas tasyāḥ snātakaḥ śrī-kṛṣṇasya rahasya-narmāṇi baddha-tṛṣṇatayā tad-vayasyatāṃ vaśyatām āninye, yaś cāvidūṣaṇa-bhāva-rūṣita eva devarṣi-prakṛtitayā tasya kautuka-kṛte vidūṣakatām api vibhūṣayati sma, sa khalu madhumaṅgala-nāmā narmaṇā marma-sparśi-kutuka-racanair āśīr-vacanaiḥ sarvān amandam ānandayāmāsa, nidhim iva hari-sannidhiṃ cānañca [30] tataś ca parasparaṃ kara-baddha-karau sitāsita-kumāra-varau mātṛbhyām ubhayataḥ pṛṣṭhataḥ pradatta-hastau smita-vaśaṃvada-vadana-śastau mandaṃ mandaṃ tad evāmandam alindam avindatām [31] suvarṇa-svarṇa-kirmīrita-prayatna-nirmita-pṛthu-ratna-pīṭham abhi pṛthak pṛthaṅ niviṣṭavantau sudhā-vṛṣṭim iva ca sarveṣūpaviṣṭeṣu dṛṣṭiṃ sṛṣṭavantau [32] atha pratimāsyā seyam āsyā janma-tārā-gamana-mayīti śrī-yaśodā-yaśo-dātus tasya tadā tad-ācāryāṇām arbhakā darbhakāgrīya-nīrābhiṣekaṃ vivekātirekavantaḥ śantama-mantra-pravacana-sacanayā racayāmāsuḥ tataś ca, mantrā gītāni vādyāny api ca jaya-ravāḥ kṛṣṇa-śobhās tadīya- preyo-vargāti-citra-praṇaya-vilasitānīti parvaṇy amuṣmin pratyekaṃ tat tad ekībhavanam api tadā prāpa rucyatvam uccaiḥ śṛṅgārādyo raso vā kavi-kṛtir athavā ṣāḍavo vāpi yadvat

1.2.11

तस्मिन् नीराज-निर्मञ्छन-भविक-पदार्थालि-संस्पर्शनानाम् आज्यादर्शादि-दर्श-द्विज-निज-जनतार्चादिकानां शुभानाम् कृष्णो गोत्रादिर् आसीत् प्रवर-वर-दशां तानि जग्मुः समन्ताद् येभ्योऽ न्ये च प्रथन्ते शुभ-शत-निवहस्यान्वयाः सर्व-लोके

tasmin nīrāja-nirmañchana-bhavika-padārthāli-saṃsparśanānām ājyādarśādi-darśa-dvija-nija-janatārcādikānāṃ śubhānām kṛṣṇo gotrādir āsīt pravara-vara-daśāṃ tāni jagmuḥ samantād yebhyo' nye ca prathante śubha-śata-nivahasyānvayāḥ sarva-loke

1.2.12

ब्राह्मण्यस् त्व् अधिकचम् अच्युतस्य दूर्वा पूर्वाणि न्यधिषत तत्र मङ्गलानि यद्य् आशीर्वचनम् इहारुरोध बाष्पः कल्याणं बत भवतान् मनोरथस्य

brāhmaṇyas tv adhikacam acyutasya dūrvā pūrvāṇi nyadhiṣata tatra maṅgalāni yady āśīrvacanam ihārurodha bāṣpaḥ kalyāṇaṃ bata bhavatān manorathasya

1.2.13

दृगम्भः-स्तम्भ-रुद्धापि कुर्वती तिलकं प्रसूः कुर्यात् किं यदि साहाय्यं नाकरिष्यत रोहिणी?

dṛgambhaḥ-stambha-ruddhāpi kurvatī tilakaṃ prasūḥ kuryāt kiṃ yadi sāhāyyaṃ nākariṣyata rohiṇī?

1.2.14

मातुः पितुस् तस्य च तत्र मातृ- भावान्विता-भ्रातृ-वधू-स्वसॄणाम् उपायनं पुण्ड्रम् इतीयती गीर् आसीत् तदीयार्थ-चये मितिर् न

mātuḥ pitus tasya ca tatra mātṛ- bhāvānvitā-bhrātṛ-vadhū-svasṝṇām upāyanaṃ puṇḍram itīyatī gīr āsīt tadīyārtha-caye mitir na

1.2.15

[33] अथ प्राची-गत-द्वितीय-प्रकोष्ठाद् आगम्य रम्य-कुमारः कश्चिद् आचष्ट, यः खल्व् एतद्-अर्थम् एव पूर्वं विसृष्टः "श्रीमन् व्रज-राज-कुमार, श्रीमद्-व्रज-राज-सभायां सर्व एव पर्वणीह संवलिता वर्तन्ते, किन्तु भवद्-यात्रा-द्वार-मात्रावलोकिनः यानि च सर्वाराधन-धनानि श्रीमद्-व्रज-राज-चरण-राजीव-परिसराय सज्जितानि भवद्-विसर्जितानि ताम्बूल-दुकूलादीनि, तानि चाधुनापि मूर्धानं धुनाना नोपयुञ्जते स्म " [34] अथ सोऽ पि तद् अवधारयन्न् एव, तद् एवावधारयन् मातरम् अनु कातर इव निष्क्रमण-क्लम-समनुज्ञा-याचनम् अनुसन्धाय, प्रणामादिना पौर्णमासीम् उटज-गृहाय विहाय, श्री-रामम् अग्रे विधाय, श्रीदामादीन् परितो निधाय, पश्चिमाग्रिम-प्रेम-दोलायमान-स्वान्तस् ततो निष्क्रान्तः; सहसा महसा वृतः सभ्यालिभिर् अभ्यालोकयाञ्चक्रे [35] अथ सोदित-मेघाश् चातका इव, लब्ध-चन्द्राश् चकोरा इव, सङ्गत-जला जल-जन्मान इव, समुन्मीलित-प्राणा देहा इव, सर्वेऽ प्य् आनन्द-गर्वेण वन्दि-वृन्दादि-कलित-कोलाहलेन च समम् एव समुत्तस्थुः [36] किन्तूत्कलिका-कलित-मनसोऽ पि स्व-स्व-मर्यादयापर्यापिता इव लब्ध-स्तम्भारम्भास् तत्र तत्र केवलं स्थितवन्तः युक्तम् एव च तत् प्रोक्तं, यतस् तस्मिन् खल्व् अस्माकं श्री-नन्द-व्रज-राज-ग्रामे तत्-तत्-प्रेम-विशेष-रीति-नीतिर् एव ग्रामणीर् इव वर्तते [37] तथा हि, कदाचित् कस्यचित् कञ्चित् प्रति वचनम्, "तौ शुभ्र-द्युति-नीरद-द्युति-हराव् इन्द्राश्म-हेम-प्रभा हृद्-वस्त्रौ सित-कञ्ज-नील-कमल-श्री-चोरि-चार्व्-आननौ चञ्चत्-खञ्जन-गञ्जनाक्षि-युगलौ दन्तीन्द्रजिद्-विक्रमौ तान् अस्तम्भयतां जनान् यद् अखिलांस् तन् मित्र चित्रं न हि

[33] atha prācī-gata-dvitīya-prakoṣṭhād āgamya ramya-kumāraḥ kaścid ācaṣṭa, yaḥ khalv etad-artham eva pūrvaṃ visṛṣṭaḥ "śrīman vraja-rāja-kumāra, śrīmad-vraja-rāja-sabhāyāṃ sarva eva parvaṇīha saṃvalitā vartante, kintu bhavad-yātrā-dvāra-mātrāvalokinaḥ yāni ca sarvārādhana-dhanāni śrīmad-vraja-rāja-caraṇa-rājīva-parisarāya sajjitāni bhavad-visarjitāni tāmbūla-dukūlādīni, tāni cādhunāpi mūrdhānaṃ dhunānā nopayuñjate sma " [34] atha so' pi tad avadhārayann eva, tad evāvadhārayan mātaram anu kātara iva niṣkramaṇa-klama-samanujñā-yācanam anusandhāya, praṇāmādinā paurṇamāsīm uṭaja-gṛhāya vihāya, śrī-rāmam agre vidhāya, śrīdāmādīn parito nidhāya, paścimāgrima-prema-dolāyamāna-svāntas tato niṣkrāntaḥ; sahasā mahasā vṛtaḥ sabhyālibhir abhyālokayāñcakre [35] atha sodita-meghāś cātakā iva, labdha-candrāś cakorā iva, saṅgata-jalā jala-janmāna iva, samunmīlita-prāṇā dehā iva, sarve' py ānanda-garveṇa vandi-vṛndādi-kalita-kolāhalena ca samam eva samuttasthuḥ [36] kintūtkalikā-kalita-manaso' pi sva-sva-maryādayāparyāpitā iva labdha-stambhārambhās tatra tatra kevalaṃ sthitavantaḥ yuktam eva ca tat proktaṃ, yatas tasmin khalv asmākaṃ śrī-nanda-vraja-rāja-grāme tat-tat-prema-viśeṣa-rīti-nītir eva grāmaṇīr iva vartate [37] tathā hi, kadācit kasyacit kañcit prati vacanam, "tau śubhra-dyuti-nīrada-dyuti-harāv indrāśma-hema-prabhā hṛd-vastrau sita-kañja-nīla-kamala-śrī-cori-cārv-ānanau cañcat-khañjana-gañjanākṣi-yugalau dantīndrajid-vikramau tān astambhayatāṃ janān yad akhilāṃs tan mitra citraṃ na hi

1.2.16

[38] यदा च दक्षिणे सर्वानर्वाचीन-माहात्म्य-गुरवो गुरवो बभूवुः; ते च सर्वे पूर्व-पूर्वतः पूर्वजा एव तस्थुः यत्र पुरोहिताः स्वयम् अनर्घम् अर्घ्यं दधानाः सर्वतः पूर्वे भवन्तः स्व-नाम-निरुक्तिम् इव व्यक्तीकुर्वन्ति स्म, "पुरो धीयन्ते" इति तद् एतद् अपि युक्तं, श्लेषेण च प्रथमतो हितास् त एव हि भण्यन्ते [39] अथ तादृश-निज-कुल-चन्द्र-प्रेमानन्दामृत-तुन्दिलिततया किल श्रीमद्-उपनन्दाभिनन्द-नन्द-सनन्द-नन्दनादि-नामानः प्रबल-नन्दन-स्नेह-मधुर-धामानस्, तान् अनु च प्रेम्णा सम्यग्-बन्धुता-बन्धिनः सम्बन्धिनः परापर-नामानस् तन्-मिलनम् अनुसन्धाय स्थिताः [40] अथ वामेऽ पि तथैवालघु-प्रेम्णा लघूभवन्तो लघवः समवतस्थिरे [41] सर्वे चैते यथा-पूर्वं यथा-यथं सर्व-चित्तारामेण रामेण सह हारिणा हरिणा मिलिताः समुन्मीलित-भावा बभूवुः, चन्द्रमसं विन्दमानाः कुमुद-सन्दोहा इव [42] ततश् च क्षण-कतिपयाद् अक्षीणानन्द-वृन्दार्पित-सत्वर-विसृत्वर-मोहाद् उन्मग्नेषु तेषु तदीय-श्रीमन्-मुख-निरीक्षण-लग्नेषु श्रीमान् व्रज-राजस् तं व्याजहार, "तात, तवाद्य विद्यते सर्व-सम्पन्-मयी जन्म-तारा तस्माद् व्रज-धाम स्वयम् आ मध्याह्नम् अध्यासितव्यम् गो-सम्भालन-पालनाय पुनः प्रातर् एव मया समयास्थिता युक्ता नियुक्ताः सन्ति स्वयम् अथ प्रथम उपविश्य दृश्यतां स्वजन-व्रजः" इति [43] अथ सोऽ प्य् अवाचीनता-समीचीन-शिरस्कतया राज्ञां ताम् आज्ञां मालाम् इव शिरसि निधाय, श्री-राम-मुख-तामरसम् अवधाय, स्वजन-व्रज-सहिततया सहितम् अधिरुह्य चतुष्क-देश-गतं पुष्कलम् उपवेश-वेश्म वलित-स्मितं तारा-पतिर् इव पूर्व-पर्वतम् अध्यासितवान् विप्रादि-सम्प्रदानतया यथा-यथं गवादिकम् अपि सातवान् ततश् च तस्मिन्न् उपविश्य, पुनस् ताम्बुलादि-संविभाग-सुख-संवलनया सम्बन्धिभिर् मिथो नर्म-संवाद-सम्बन्धि-सन्धि-कुतूहलं कलयामास [44] मुहूर्ताद् अथ कश्चिद् अन्तः-पुर-सारः कुमारः समागम्य साम्येनोपविष्टयोर् ज्यायः-कनिष्ठयोः सम्बन्धि-निवहाराधनाय धृत-तृष्णयोः श्री-राम-कृष्णयोः कर्णाभ्यर्णं लगितवान्, ताभ्याम् अनुमतः पुनस् तद्-रूप-तश् चित्रीभवितुः श्रीमद्-व्रज-धरित्रीशितुः तेन च "अद्य श्रीवत्स-वत्स-प्रसाद-लब्धस्य वत्सस्य शुभ-सम्पन्-मय-जन्म-र्क्षम्" इति विनय-सन्धेन केवलेनाञ्जलि-बन्धेन व्यञ्जनया भोजनाय याचिताः सन्तोऽ ति-सन्तोषाद् व्यतिवीक्ष्य युगपद् उत्थितवन्तस् ते प्रस्थितवन्तश् चान्तः-पुरम् [45] अथाग्रतः-सरेण तेन सुकुमारेण कुमारेण प्राङ्गणतः प्रतिरुद्ध-सङ्गमनासु शुद्धान्त-सङ्गताङ्गनासु प्रविष्टास् ते कंसजिद्-इष्टा गृहादि-शोभेक्षण-स्पृहातः क्षणम् आविष्टाः, क्रमशो भोजनालयाय कलयाम्-बभूवुः [46] राम-कृष्णौ तु गवालोकन-सतृष्णौ तद्-अङ्गण-सङ्गत-मेर्व्-आकार-महागारम् आरुह्य, मही-महित-माहेयी-स्थानेषु पीयूष-वृष्टीर् इव दृष्टीर् विधाय, विधेयैर् विदूर-देशान् निदेशयामासतुः, "भो भो गोप-गणाः, वर्त्मनः सव्यापसव्ययोर् एव पातव्या गव्याः" इति अथावतीर्णाभ्याम् आभ्याम् अभ्यागतैर् अपि, अगुरुज-गुरु-धूपः शुभ्रता रत्न-पीठा- वलि-मद्-अशन-पात्रासङ्गि-भृङ्गार-सङ्घः नियत-सचिव-लोकः सादर-प्रेम चासीद् इति दिशि दिशि धर्म्यं भोग-हर्म्यं व्यलोकि

[38] yadā ca dakṣiṇe sarvānarvācīna-māhātmya-guravo guravo babhūvuḥ; te ca sarve pūrva-pūrvataḥ pūrvajā eva tasthuḥ yatra purohitāḥ svayam anargham arghyaṃ dadhānāḥ sarvataḥ pūrve bhavantaḥ sva-nāma-niruktim iva vyaktīkurvanti sma, "puro dhīyante" iti tad etad api yuktaṃ, śleṣeṇa ca prathamato hitās ta eva hi bhaṇyante [39] atha tādṛśa-nija-kula-candra-premānandāmṛta-tundilitatayā kila śrīmad-upanandābhinanda-nanda-sananda-nandanādi-nāmānaḥ prabala-nandana-sneha-madhura-dhāmānas, tān anu ca premṇā samyag-bandhutā-bandhinaḥ sambandhinaḥ parāpara-nāmānas tan-milanam anusandhāya sthitāḥ [40] atha vāme' pi tathaivālaghu-premṇā laghūbhavanto laghavaḥ samavatasthire [41] sarve caite yathā-pūrvaṃ yathā-yathaṃ sarva-cittārāmeṇa rāmeṇa saha hāriṇā hariṇā militāḥ samunmīlita-bhāvā babhūvuḥ, candramasaṃ vindamānāḥ kumuda-sandohā iva [42] tataś ca kṣaṇa-katipayād akṣīṇānanda-vṛndārpita-satvara-visṛtvara-mohād unmagneṣu teṣu tadīya-śrīman-mukha-nirīkṣaṇa-lagneṣu śrīmān vraja-rājas taṃ vyājahāra, "tāta, tavādya vidyate sarva-sampan-mayī janma-tārā tasmād vraja-dhāma svayam ā madhyāhnam adhyāsitavyam go-sambhālana-pālanāya punaḥ prātar eva mayā samayāsthitā yuktā niyuktāḥ santi svayam atha prathama upaviśya dṛśyatāṃ svajana-vrajaḥ" iti [43] atha so' py avācīnatā-samīcīna-śiraskatayā rājñāṃ tām ājñāṃ mālām iva śirasi nidhāya, śrī-rāma-mukha-tāmarasam avadhāya, svajana-vraja-sahitatayā sahitam adhiruhya catuṣka-deśa-gataṃ puṣkalam upaveśa-veśma valita-smitaṃ tārā-patir iva pūrva-parvatam adhyāsitavān viprādi-sampradānatayā yathā-yathaṃ gavādikam api sātavān tataś ca tasminn upaviśya, punas tāmbulādi-saṃvibhāga-sukha-saṃvalanayā sambandhibhir mitho narma-saṃvāda-sambandhi-sandhi-kutūhalaṃ kalayāmāsa [44] muhūrtād atha kaścid antaḥ-pura-sāraḥ kumāraḥ samāgamya sāmyenopaviṣṭayor jyāyaḥ-kaniṣṭhayoḥ sambandhi-nivahārādhanāya dhṛta-tṛṣṇayoḥ śrī-rāma-kṛṣṇayoḥ karṇābhyarṇaṃ lagitavān, tābhyām anumataḥ punas tad-rūpa-taś citrībhavituḥ śrīmad-vraja-dharitrīśituḥ tena ca "adya śrīvatsa-vatsa-prasāda-labdhasya vatsasya śubha-sampan-maya-janma-rkṣam" iti vinaya-sandhena kevalenāñjali-bandhena vyañjanayā bhojanāya yācitāḥ santo' ti-santoṣād vyativīkṣya yugapad utthitavantas te prasthitavantaś cāntaḥ-puram [45] athāgrataḥ-sareṇa tena sukumāreṇa kumāreṇa prāṅgaṇataḥ pratiruddha-saṅgamanāsu śuddhānta-saṅgatāṅganāsu praviṣṭās te kaṃsajid-iṣṭā gṛhādi-śobhekṣaṇa-spṛhātaḥ kṣaṇam āviṣṭāḥ, kramaśo bhojanālayāya kalayām-babhūvuḥ [46] rāma-kṛṣṇau tu gavālokana-satṛṣṇau tad-aṅgaṇa-saṅgata-merv-ākāra-mahāgāram āruhya, mahī-mahita-māheyī-sthāneṣu pīyūṣa-vṛṣṭīr iva dṛṣṭīr vidhāya, vidheyair vidūra-deśān nideśayāmāsatuḥ, "bho bho gopa-gaṇāḥ, vartmanaḥ savyāpasavyayor eva pātavyā gavyāḥ" iti athāvatīrṇābhyām ābhyām abhyāgatair api, aguruja-guru-dhūpaḥ śubhratā ratna-pīṭhā- vali-mad-aśana-pātrāsaṅgi-bhṛṅgāra-saṅghaḥ niyata-saciva-lokaḥ sādara-prema cāsīd iti diśi diśi dharmyaṃ bhoga-harmyaṃ vyaloki

1.2.17

"अङ्घ्रि-क्षालन-मार्जने इह भवान् जीयाद्" इति प्रार्थना, सम्यग् वीजनम् अन्तरा प्रमदसूहास-प्रसू-सूक्तयः रुच्यानां परिवेषणं मुररिपोर् दृष्टि-प्रसादामृतं यत्रैवं सुहृदां सभोजन-विधिः सूते न किं वा सुखम्?

"aṅghri-kṣālana-mārjane iha bhavān jīyād" iti prārthanā, samyag vījanam antarā pramadasūhāsa-prasū-sūktayaḥ rucyānāṃ pariveṣaṇaṃ muraripor dṛṣṭi-prasādāmṛtaṃ yatraivaṃ suhṛdāṃ sabhojana-vidhiḥ sūte na kiṃ vā sukham?

1.2.18

[47] तत्रानुपयुक्त-युक्त-भोक्तॄणां विप्राणां पङ्क्तिर् एकत्र, सग्धि-दिग्धानाम् असन्दिग्ध-स्निग्धानां वैश्य-वंश्यानाम् अन्यत्र तत्र तत्र च वृद्ध-मध्यम-नव-यौवनानां पृथक् पृथग् इति वियुताव् अपि, मिथो यथास्वं परिहास-विलासेन संयुतिर् इव वीक्ष्यते स्म न च केवलेन तेन, तद्-अवलोचन-समुन्मीलित-लोचन-रोचन-विलासालाप-लीला-रस-वारिधेर् व्रजेन्द्र-कुल-सुधा-निधेर् असकृद् अनुभव-यौगपद्येन च [48] यत्र च स एव सर्व-रस-सत्रम् अमत्रम् एकम् आसीत् तत्र च, परस्परस्य स्फुट-हास-वार्तां सञ्चारयन्तः परितो हरौ च षण्णां रसानां परिवेषका ये ते सप्तमस्यापि बभूवुर् अत्र

[47] tatrānupayukta-yukta-bhoktṝṇāṃ viprāṇāṃ paṅktir ekatra, sagdhi-digdhānām asandigdha-snigdhānāṃ vaiśya-vaṃśyānām anyatra tatra tatra ca vṛddha-madhyama-nava-yauvanānāṃ pṛthak pṛthag iti viyutāv api, mitho yathāsvaṃ parihāsa-vilāsena saṃyutir iva vīkṣyate sma na ca kevalena tena, tad-avalocana-samunmīlita-locana-rocana-vilāsālāpa-līlā-rasa-vāridher vrajendra-kula-sudhā-nidher asakṛd anubhava-yaugapadyena ca [48] yatra ca sa eva sarva-rasa-satram amatram ekam āsīt tatra ca, parasparasya sphuṭa-hāsa-vārtāṃ sañcārayantaḥ parito harau ca ṣaṇṇāṃ rasānāṃ pariveṣakā ye te saptamasyāpi babhūvur atra

1.2.19

[49] यत्र परिहास-बीजं च पृथग्-दिग्-देश-लोक-प्रसिद्धानाम् अत्रैव चान्यथा-सिद्धानां तेमनादीनां नाम नाम्नातुं शक्यते, नामान्तरेण वाम्नायते, सद्-आम्नाय-जन्मभिर् अपि बन्धु-सम्बन्धिभिर् इत्य् आदि लक्षणं लक्ष्यते [50] किं च, तत्र मधुमङ्गलः कौतुकेन केनचित् प्रहितेन निज-हितेन श्रीमद्-व्रजेशं सन्दिदेश, "राज-वर, तद् एतद् अस्माकं ब्राह्मणा निवेदयन्ति: æशौक्ल-नाम-धेयं प्रथमम् एव जन्म तावद् अस्मादृशां भृश-शर्मणे चक्पे यद् द्वितीये सावित्राख्ये जन्मनि लब्ध-स्व-कुलैश्य-वैश्य-द्विजतया राजन्यवद् ब्राह्मण-भोज्य-पक्वान्नैर् अपि भवद्भिर् विदूर-विभक्त-पङ्क्ताव् एव निवेशिता वयं न प्रतीमः, तत्र किं किं परिवेषितम् अत्र वा किम् इति तस्माद् गोष्ठाधिपतिना स्व-दृष्टि-निष्टङ्किती-कृतान्य् अस्मत्-कृते पुनः प्रथमतः सर्वाण्य् एव तेमनानि परिवेष्यन्ताम् यान्य् एव वार्षभानव्य्-आदि-स्व-हस्त-प्रयस्ततया पक्तानि परम-शस्तान्य् उत्तर-तापन्य्-अनुसारेण पूर्वं दुर्वाससापि क्रोध-दुर्वासनां निर्वासयता प्रसादम् अपि भासयता रसनयाभ्यस्तानीति निखिल-मिष्टताविशिष्टतया किल वर्त्मन्य् एव परिवेशकैश् चोरं चोरम् उर्वरितानि, पराण्य् अपि दृशैव भुक्त-पूर्वाणि सन्ति, तानि च भुक्त्वा वैष्णव-यज्ञाय श्रुति-स्मृति-विहित-हित-प्रतीकार-मयं दैक्षसम् आख्यं तृतीयम् अपि जन्म द्रुतम् उरीकरिष्यतेऽ इति " [51] तद् एतद् आकलय्य कलितं हास-कोलाहलं, गोकुल-कुलेश्वरी गृहाद् अवकलयन्ती स्वयम् अनल-पक्व-तुलितानि सूर्य-पक्वानि बहून्य् अनुप-भुक्त-चराणि विहापयामास, येन बहुलम् एव सहास-कुतूहलं निखिलः कलयाम्-बभूव [52] तद् एवम् उदर-पूरण-मात्रेण तृप्ता, न तु तत्-तद्-बहुल-रस-पूर-कुतूहलेन, नतरां तत्-तद्-आनन्द-मूलेन सद्-आनुकूल-पीत-दुकूलेन प्रति-रुचि-नव-नवायमानता हि तत्रायता, तथापि बलाद् इव परिमल-रमणीयम् आचमनीयं दत्तम् गत्य्-अन्तरेणासमापनीय-स्पृहणीयता हि तत्र बृहती ततश् च, दिव्य-ताम्बूल-चार्चिक्य वस्त्र-माल्य-विभूषणैः अर्चिता बन्धवः सर्वे दक्षिणाभिश् च भूसुराः

[49] yatra parihāsa-bījaṃ ca pṛthag-dig-deśa-loka-prasiddhānām atraiva cānyathā-siddhānāṃ temanādīnāṃ nāma nāmnātuṃ śakyate, nāmāntareṇa vāmnāyate, sad-āmnāya-janmabhir api bandhu-sambandhibhir ity ādi lakṣaṇaṃ lakṣyate [50] kiṃ ca, tatra madhumaṅgalaḥ kautukena kenacit prahitena nija-hitena śrīmad-vrajeśaṃ sandideśa, "rāja-vara, tad etad asmākaṃ brāhmaṇā nivedayanti: æśaukla-nāma-dheyaṃ prathamam eva janma tāvad asmādṛśāṃ bhṛśa-śarmaṇe cakpe yad dvitīye sāvitrākhye janmani labdha-sva-kulaiśya-vaiśya-dvijatayā rājanyavad brāhmaṇa-bhojya-pakvānnair api bhavadbhir vidūra-vibhakta-paṅktāv eva niveśitā vayaṃ na pratīmaḥ, tatra kiṃ kiṃ pariveṣitam atra vā kim iti tasmād goṣṭhādhipatinā sva-dṛṣṭi-niṣṭaṅkitī-kṛtāny asmat-kṛte punaḥ prathamataḥ sarvāṇy eva temanāni pariveṣyantām yāny eva vārṣabhānavy-ādi-sva-hasta-prayastatayā paktāni parama-śastāny uttara-tāpany-anusāreṇa pūrvaṃ durvāsasāpi krodha-durvāsanāṃ nirvāsayatā prasādam api bhāsayatā rasanayābhyastānīti nikhila-miṣṭatāviśiṣṭatayā kila vartmany eva pariveśakaiś coraṃ coram urvaritāni, parāṇy api dṛśaiva bhukta-pūrvāṇi santi, tāni ca bhuktvā vaiṣṇava-yajñāya śruti-smṛti-vihita-hita-pratīkāra-mayaṃ daikṣasam ākhyaṃ tṛtīyam api janma drutam urīkariṣyate' iti " [51] tad etad ākalayya kalitaṃ hāsa-kolāhalaṃ, gokula-kuleśvarī gṛhād avakalayantī svayam anala-pakva-tulitāni sūrya-pakvāni bahūny anupa-bhukta-carāṇi vihāpayāmāsa, yena bahulam eva sahāsa-kutūhalaṃ nikhilaḥ kalayām-babhūva [52] tad evam udara-pūraṇa-mātreṇa tṛptā, na tu tat-tad-bahula-rasa-pūra-kutūhalena, natarāṃ tat-tad-ānanda-mūlena sad-ānukūla-pīta-dukūlena prati-ruci-nava-navāyamānatā hi tatrāyatā, tathāpi balād iva parimala-ramaṇīyam ācamanīyaṃ dattam gaty-antareṇāsamāpanīya-spṛhaṇīyatā hi tatra bṛhatī tataś ca, divya-tāmbūla-cārcikya vastra-mālya-vibhūṣaṇaiḥ arcitā bandhavaḥ sarve dakṣiṇābhiś ca bhūsurāḥ

Pūraṇa 1 (cont. 4)

1.2.20

[53] लक्षितायां च दक्षिणायां, मधुमङ्गलः स तु नर्म-शर्मामृतम् अदुग्ध "भो व्रज-महनीयाः, नास्याम् अक्षीणायाम् अपि दक्षिणायाम् ईर्षया वयं वीक्षणीयाः भवतां भुञ्जानानाम् एकैक-व्यञ्जन-मूल्य-तुल्यतयास्माकं समस्तापि सा न प्रस्तावयति " [54] तद् एवं बहल-हास-कोलाहल-कुतूहले निवृत्ते पितरम् उपेत्य सर्व-सुख-पालः श्रील-गोपालः शनैः सनिं प्रणयन् स-विनयम् आललाप, "अर्वाग् एव सर्वान् आदाय सभालय-वलयं स्वयं तत्र-भवन्तः समयन्तु वयं तु श्री-राम-दाम-सुदामादयः समागत-प्रायाः " तद् एवं मातृ-गृहम् उपेत्य ताम् अप्य् उवाच, "मातर्, मातॄणां सम्भालनार्थम् अनुयातॄण् अस्मान् अनुमन्यस्व " [55] माता च क्षरत्-क्षीर-कुल-कुच-मुकुलम् आललाप, "आयुष्मन्, युष्मद्-एक-प्राणा वयं, तस्मान् न विलम्बनीयम्" इति [56] ततश् च तस्याः सवयसः प्रवयसश् च सर्वाः सङ्घशः सास्रम् ऊचुः, "वत्स, नाम्नैव ता मातरः, एषा तु तव मातैव, तस्माद् अस्यां कथं न विलक्षणं पक्षपातम् आपातयसि?" स च नत-वदनः सास्र-स्मित-वाचम् उवाच, "मातरः, किं कुर्मः? तास् तु पशु-जातयो न विवेकम् एकम् अपि लभन्ते, यतो मां विना तृणम् अपि न तृण्वन्ति " [57] मातोवाच, "सम्यग् आह वत्सः, यतो धर्म एवास्माकं मर्मभेदी बभूव, येषां धनानि तनयाश् च सदा वनानि निलयान् कुर्वन्ति " [58] कृष्णः सहासम्- आह स्म, "मातर्, अत्र वने न कोऽ पि त्रासः स तु समूलकासं कषितानां केशिप्रभृतीनां सङ्गत एव गतः " [59] मातोवाच, "तर्हि किम् आकर्ण्यते, यद् अद्यापि किञ्चित् तेषाम् औद्धत्यं विद्यते, प्रेतानाम् अपि तत्तदाकारतया सद्यः प्रेततां प्राप्तानाम् इव " [60] कृष्णः सहासम्- आह स्म, "मातर्, न ते प्रेतजातिताम् अवाप्ताः किन्तु, भवच्चरणरेणुगणगुणितभूमिम् अनु मरणप्रतापवर्गाद् अपवर्गम् एव गताः वयं तु मायामयतत्प्रतिकृतिप्रपञ्चसञ्चयम् अञ्चन्तः सुखसन्तानाय मध्ये मध्ये लीलाम् अध्यस्यामः; यथा निलायनैः सेतुबन्धैर् मर्कटोत्प्लवनादिभिः कौशल्येयलीलाम् " [61] ततश् च सर्वासु गत-सन्देहासु स्नेहातिशयात् कृष्ण-माता सव्येन पाणिना पृष्ठम्, अपसव्येन चिबुकं स्पृष्ट्वा कृष्णज्येष्ठं प्रति सबाष्पम् आचष्ट, "वत्स नीलाम्बर, तवेयम् अम्बा मम समक्षं बाल्याद् एव त्वयि नातीव वात्सल्यम् उल्लासयति, किन्तु स्वयम् उदासीनवद् आसीना भवति तत् खलु मम तारल्यं कथम् इव वैरल्याय कल्यताम्? तस्माद् अहम् एव त्वाम् उपदिशामि: पीताम्बरेण समम् अविलम्बम् एवालम्बनीयं व्रजवर्त्म" इति [62] अथ रामानुजं हितवती रोहिण्य् अभिहितवती, "तात, यशोदामात, बाल्याद् एव लाल्य-भावान् मातुर् उपदेशं जातु न च मन्यसे मम तु तं न मतान्तरम् आतनोषि ततः सकृद् अपि मम निदेशम् असकृद् इव मन्यस्व मातुर् मनस्-ताप-विस्तारान् निस्ताराय निज-वदनांशु-सुधां विस्तारय त्वरितम्" इति [63] अथ तासां चरण-पाताचरणाय कृत-रोचने निर्मल-कमल-लोचने सर्वाभिर् अनर्वाचीनाभिः सह गृहं हित्वा तत्-पाणिं गृहीत्वा प्राङ्गन-सङ्गितां गतायां गोप-पति-पति-व्रतायां, सर्वतः श्रेयस्यस् तत्-प्रेयस्यः सगवाक्ष-भित्ति-भित्तीकृत-निज-विलोकना विलोकयामासुः तथा हि, औत्सुक्यं प्रिय-माधुरी-मधु-मदं प्रेमातिपात-भ्रमं विश्लेषागम-भीतिम् अप्य् अनुगता लज्जातिपर्याकुलाः गोचाराय वनाय गच्छति हरौ तस्याङ्गनानां गणाश् चित्राणीव निरीक्ष्य तस्थुर् अभितो द्वित्र-क्षणं भित्तिषु

[53] lakṣitāyāṃ ca dakṣiṇāyāṃ, madhumaṅgalaḥ sa tu narma-śarmāmṛtam adugdha "bho vraja-mahanīyāḥ, nāsyām akṣīṇāyām api dakṣiṇāyām īrṣayā vayaṃ vīkṣaṇīyāḥ bhavatāṃ bhuñjānānām ekaika-vyañjana-mūlya-tulyatayāsmākaṃ samastāpi sā na prastāvayati " [54] tad evaṃ bahala-hāsa-kolāhala-kutūhale nivṛtte pitaram upetya sarva-sukha-pālaḥ śrīla-gopālaḥ śanaiḥ saniṃ praṇayan sa-vinayam ālalāpa, "arvāg eva sarvān ādāya sabhālaya-valayaṃ svayaṃ tatra-bhavantaḥ samayantu vayaṃ tu śrī-rāma-dāma-sudāmādayaḥ samāgata-prāyāḥ " tad evaṃ mātṛ-gṛham upetya tām apy uvāca, "mātar, mātṝṇāṃ sambhālanārtham anuyātṝṇ asmān anumanyasva " [55] mātā ca kṣarat-kṣīra-kula-kuca-mukulam ālalāpa, "āyuṣman, yuṣmad-eka-prāṇā vayaṃ, tasmān na vilambanīyam" iti [56] tataś ca tasyāḥ savayasaḥ pravayasaś ca sarvāḥ saṅghaśaḥ sāsram ūcuḥ, "vatsa, nāmnaiva tā mātaraḥ, eṣā tu tava mātaiva, tasmād asyāṃ kathaṃ na vilakṣaṇaṃ pakṣapātam āpātayasi?" sa ca nata-vadanaḥ sāsra-smita-vācam uvāca, "mātaraḥ, kiṃ kurmaḥ? tās tu paśu-jātayo na vivekam ekam api labhante, yato māṃ vinā tṛṇam api na tṛṇvanti " [57] mātovāca, "samyag āha vatsaḥ, yato dharma evāsmākaṃ marmabhedī babhūva, yeṣāṃ dhanāni tanayāś ca sadā vanāni nilayān kurvanti " [58] kṛṣṇaḥ sahāsam- āha sma, "mātar, atra vane na ko' pi trāsaḥ sa tu samūlakāsaṃ kaṣitānāṃ keśiprabhṛtīnāṃ saṅgata eva gataḥ " [59] mātovāca, "tarhi kim ākarṇyate, yad adyāpi kiñcit teṣām auddhatyaṃ vidyate, pretānām api tattadākāratayā sadyaḥ pretatāṃ prāptānām iva " [60] kṛṣṇaḥ sahāsam- āha sma, "mātar, na te pretajātitām avāptāḥ kintu, bhavaccaraṇareṇugaṇaguṇitabhūmim anu maraṇapratāpavargād apavargam eva gatāḥ vayaṃ tu māyāmayatatpratikṛtiprapañcasañcayam añcantaḥ sukhasantānāya madhye madhye līlām adhyasyāmaḥ; yathā nilāyanaiḥ setubandhair markaṭotplavanādibhiḥ kauśalyeyalīlām " [61] tataś ca sarvāsu gata-sandehāsu snehātiśayāt kṛṣṇa-mātā savyena pāṇinā pṛṣṭham, apasavyena cibukaṃ spṛṣṭvā kṛṣṇajyeṣṭhaṃ prati sabāṣpam ācaṣṭa, "vatsa nīlāmbara, taveyam ambā mama samakṣaṃ bālyād eva tvayi nātīva vātsalyam ullāsayati, kintu svayam udāsīnavad āsīnā bhavati tat khalu mama tāralyaṃ katham iva vairalyāya kalyatām? tasmād aham eva tvām upadiśāmi: pītāmbareṇa samam avilambam evālambanīyaṃ vrajavartma" iti [62] atha rāmānujaṃ hitavatī rohiṇy abhihitavatī, "tāta, yaśodāmāta, bālyād eva lālya-bhāvān mātur upadeśaṃ jātu na ca manyase mama tu taṃ na matāntaram ātanoṣi tataḥ sakṛd api mama nideśam asakṛd iva manyasva mātur manas-tāpa-vistārān nistārāya nija-vadanāṃśu-sudhāṃ vistāraya tvaritam" iti [63] atha tāsāṃ caraṇa-pātācaraṇāya kṛta-rocane nirmala-kamala-locane sarvābhir anarvācīnābhiḥ saha gṛhaṃ hitvā tat-pāṇiṃ gṛhītvā prāṅgana-saṅgitāṃ gatāyāṃ gopa-pati-pati-vratāyāṃ, sarvataḥ śreyasyas tat-preyasyaḥ sagavākṣa-bhitti-bhittīkṛta-nija-vilokanā vilokayāmāsuḥ tathā hi, autsukyaṃ priya-mādhurī-madhu-madaṃ premātipāta-bhramaṃ viśleṣāgama-bhītim apy anugatā lajjātiparyākulāḥ gocārāya vanāya gacchati harau tasyāṅganānāṃ gaṇāś citrāṇīva nirīkṣya tasthur abhito dvitra-kṣaṇaṃ bhittiṣu

1.2.21

तत्र सति, अच्युतस्य नयन-द्वयम् आसां तृष्णग् अप्य् अतिह्रिया निमिमील अस्य मानसम् अमूर् अतिगूढं पश्यतीति मिलितुं तद् इवेच्छु

tatra sati, acyutasya nayana-dvayam āsāṃ tṛṣṇag apy atihriyā nimimīla asya mānasam amūr atigūḍhaṃ paśyatīti milituṃ tad ivecchu

1.2.22

यदा च तासां स्फुरणं जगाम तन्- मनस् तद् आशङ्कत तासु राधया "अहो गुरूणां पुरतो विकारितां लभेय चेत् किं कर-वैतराम्" इति

yadā ca tāsāṃ sphuraṇaṃ jagāma tan- manas tad āśaṅkata tāsu rādhayā "aho gurūṇāṃ purato vikāritāṃ labheya cet kiṃ kara-vaitarām" iti

1.2.23

तत्र मातृ-गणतः क्रम-पूर्वं प्राप्य यन् बक-शमनः समनुज्ञाम् अम्बकान्य् अहरत प्रतिबिम्ब- व्याजतः स्वतनुगान्य् अखिलानाम्

tatra mātṛ-gaṇataḥ krama-pūrvaṃ prāpya yan baka-śamanaḥ samanujñām ambakāny aharata pratibimba- vyājataḥ svatanugāny akhilānām

1.2.24

[64] अथामर-दुर्लभ-च्छत्र-चामर-पट-पुट-ताम्बूल-सम्पुटादि-घटित-कराः सवयसः कर्म-कराः श्री-राम-दामादिभिः सह गच्छन्तं तम् अन्वगच्छन् अथ ततभायां परम-सभायां पितृ-मुख-लोकान् स्फुरद्-अवलोकान् सुखयितु-कामः सह-सखि-रामः समधुर-वेशः सपदि विवेश

[64] athāmara-durlabha-cchatra-cāmara-paṭa-puṭa-tāmbūla-sampuṭādi-ghaṭita-karāḥ savayasaḥ karma-karāḥ śrī-rāma-dāmādibhiḥ saha gacchantaṃ tam anvagacchan atha tatabhāyāṃ parama-sabhāyāṃ pitṛ-mukha-lokān sphurad-avalokān sukhayitu-kāmaḥ saha-sakhi-rāmaḥ samadhura-veśaḥ sapadi viveśa

1.2.25

तत्-तद्-वृन्दैः कृत-परिवेषः क्षोणी-पृष्ठ-स्थित-विधुर् एषः क्रमतो दृष्टि-भ्रमणाभ्रेष- स्थिति-कृतम् अखिलान् अपि विशिशेष

tat-tad-vṛndaiḥ kṛta-pariveṣaḥ kṣoṇī-pṛṣṭha-sthita-vidhur eṣaḥ kramato dṛṣṭi-bhramaṇābhreṣa- sthiti-kṛtam akhilān api viśiśeṣa

1.2.26

रहित-निमेष-प्रथितोन्मेष- स्वक-दृक्-प्रेष-प्रचितान्वेषः अभवद् अशेष-च्छवि-सविशेष- स्व-तनु-श्लेषः श्री-हरिर् एषः

rahita-nimeṣa-prathitonmeṣa- svaka-dṛk-preṣa-pracitānveṣaḥ abhavad aśeṣa-cchavi-saviśeṣa- sva-tanu-śleṣaḥ śrī-harir eṣaḥ

1.2.27

[65] तद् एवं लब्ध-परमानन्द-मज्जनेषु सर्व-सज्जनेषु कुल-परम्परा-वरावार्यः कश्चन सूताचार्यः कतिचिद् आत्मीयान् परिवार्य पेशल-वेशौ काक-पक्ष-केशौ कौचिद् बालकौ पुरतः सन्धार्य तत्र प्राट, पाठयामास च ताव् आशीर्वाद-विरुदम् तौ च चातकानाम् अन्तस्-तडित्वन्तम् इव सागराणां वारि-निधिम् इव, धन-चिन्ताचितानां चिन्तामणिम् इव, ज्योतिर्-मण्डलानां व्योम-मण्डलम् इव, तेषाम् आश्रयं तम् एकं श्री-व्रज-राज-कुमारम् आलोकयाम् आसतुः ततश् च तौ स-परिवारम् एव तं पारावार-रहित-शोभावार-वारां-निधिं निध्याय क्षण-कतिपयम् अनुध्याय च स्वजन-स्तम्भित-पतनारम्भौ मूर्च्छा-प्रायम् ऋच्छतः स्म तद्-उपरिष्टाद् एव कथञ्चिद् विशिष्टताम् आविष्टौ सगद्गदं जगदतुः, "जयाशेष-चिन्ता-रत्न-नील-रत्नाकर व्रज-धरणी-धर! जय धरणी-भारावतार-वितीर्ण-धरणी-धर-शेष-पर्यन्ताशेष-सुख-समाज व्रज-युवराज! जय निज-वंशाग्र-व्रज-कीर्ति-ध्वज-समान-शुभ्र-धाम श्री-बलराम! जय जय!" इति [66] पुनश् च कमल-लोचनं विलोचन्ताव् ऊचतुः, "रोहिण्य्-उद्यद्-विधुः पक्ष इव कृष्णः स्व-जन्मनः सोऽ यं यशोदानन्दः सन् यशोदानन्द-नन्दनः

[65] tad evaṃ labdha-paramānanda-majjaneṣu sarva-sajjaneṣu kula-paramparā-varāvāryaḥ kaścana sūtācāryaḥ katicid ātmīyān parivārya peśala-veśau kāka-pakṣa-keśau kaucid bālakau purataḥ sandhārya tatra prāṭa, pāṭhayāmāsa ca tāv āśīrvāda-virudam tau ca cātakānām antas-taḍitvantam iva sāgarāṇāṃ vāri-nidhim iva, dhana-cintācitānāṃ cintāmaṇim iva, jyotir-maṇḍalānāṃ vyoma-maṇḍalam iva, teṣām āśrayaṃ tam ekaṃ śrī-vraja-rāja-kumāram ālokayām āsatuḥ tataś ca tau sa-parivāram eva taṃ pārāvāra-rahita-śobhāvāra-vārāṃ-nidhiṃ nidhyāya kṣaṇa-katipayam anudhyāya ca svajana-stambhita-patanārambhau mūrcchā-prāyam ṛcchataḥ sma tad-upariṣṭād eva kathañcid viśiṣṭatām āviṣṭau sagadgadaṃ jagadatuḥ, "jayāśeṣa-cintā-ratna-nīla-ratnākara vraja-dharaṇī-dhara! jaya dharaṇī-bhārāvatāra-vitīrṇa-dharaṇī-dhara-śeṣa-paryantāśeṣa-sukha-samāja vraja-yuvarāja! jaya nija-vaṃśāgra-vraja-kīrti-dhvaja-samāna-śubhra-dhāma śrī-balarāma! jaya jaya!" iti [66] punaś ca kamala-locanaṃ vilocantāv ūcatuḥ, "rohiṇy-udyad-vidhuḥ pakṣa iva kṛṣṇaḥ sva-janmanaḥ so' yaṃ yaśodānandaḥ san yaśodānanda-nandanaḥ

1.2.28

[67] पुनश् च साश्चर्यम्, "यशः प्रशंसन्ति बुधा मुधागिरः सर्वत्र शश्वद् विशदं भवेद् इति अहो, यशोदा यद् असूत सा यशस् तत् कृष्ण-रूपं पुरतो विलोक्यताम्"

[67] punaś ca sāścaryam, "yaśaḥ praśaṃsanti budhā mudhāgiraḥ sarvatra śaśvad viśadaṃ bhaved iti aho, yaśodā yad asūta sā yaśas tat kṛṣṇa-rūpaṃ purato vilokyatām"

1.2.29

[68] ततः श्रीमान् व्रज-राजः सुप्रलापं ललाप, "सर्व-सूत-चूडा-रत्न, रत्नचूड, काव् एतौ सुकुमारौ कुमारौ?" [69] रत्नचूड उवाच, "सर्व-सम्पद्-विराजमान, श्रीमद्-व्रज-राज, मम भागिनेयौ " [70] व्रजराज उवाच, "कतमाया भगिन्या भाग-धेय-रूपाव् एतौ?" [71] रत्नचूड उवाच, "असपत्न-रत्न-गर्भा-पते! रत्नवत्याः सा चैषा भवद्-अपूर्व-पूर्व-पुरुष-पुण्य-दर्शनाय कृत-परामर्शा समागतास्ति नमस्करोति चेयम् " [72] व्रजराज उवाच, "भगिनि, भागधेयेन वर्धस्व " [73] रत्नचूड उवाच, "देव, मम भगिनी-पतिर् अप्य् अयं सुमति-नामा " [74] व्रजराजः सस्मितम् उवाच, "बाल्ये दृष्टोऽ यं नातीव निष्टङ्कितुं शक्यते " [75] तं च सत्कृत्योवाच, "मान्य, स्वयम् अग्रतः समग्रम् एहि" इति पृष्टवांश् च, "सम्प्रति भवतां कुत्र भवनम्?" [76] स उवाच, "राजवीर, नीरधितीर एव " [77] उपनन्द उवाच, "तर्हि दूराद् अभ्यागतोऽ यम् अभ्यागतः " [78] अथ वदन-सुधा-करांशु-सुधा-स्नपित-दृगन्तः स्मित-मधुराधरावृत-कुन्द-कोरक-दन्तः श्री-कृष्णः स-तृष्णम् इव पृष्टवान्, "किं-नामानाव् एतौ?" [79] रत्नचूड उवाच, "प्राणि-कोटि-निर्मञ्छनीय-नख-कोटे, मधुकण्ठ-स्निग्धकण्ठ-नामानौ " [80] कृष्ण उवाच, "समान-नामानौ दृश्येते " [81] रत्नचूड उवाच, "सहजाव् एतौ सहजाव् एव " [82] उपनन्द उवाच, "रत्नचूड, किं खलु भवद्-विद्याम् अनवद्याद् अधीतवन्ताव् एतौ?" [83] रत्नचूड उवाच, "अथ किम्, आकस्मिकतया विस्मायकौ गुण-विशेषाव् अप्य् अनयोः स्तः " [84] उपनन्द उवाच, "कौ तौ?" [85] रत्नचूड उवाच, "सर्वज्ञता तद्-अविता कविता च " इति [86] ततश् च सर्वे साश्चर्यं पश्यन्ति स्म [87] व्रजराज उवाच, "मान्य सुमते, कुत एतत्-प्रभाव-भावितव् एतौ?" [88] सुमतिर् उवाच, "विश्व-पावन, स्वच्छ-कीर्ते, पृच्छ्येताम् एताव् एव " [89] व्रजराज उवाच, "आयुष्मन्तौ, युष्मद्-वृत्तेनास्माकं चित्तं विस्मयम् एवाविवेश, तस्माद् अपनीयताम् अयम् " तौ च साञ्जलि-वचसा व्यानञ्जतुः, "श्री-गोलोक-लोक-देव, श्री-गुरु-प्रसाद एव सर्वत्र दुर्वारं कारणम् इति तत्रभवन्त एवानुभवन्ति " [90] व्रजराज उवाच, "के खल्व् ईदृश-महा-महिमानस् ते?" [91] अथ तौ पुनर् घटित-कर-पुटाव् ऊचतुः, "सुगृहीत-नाम-धेया मद्-विध-भाग-धेय-रूपाः सर्व-सुख-वर्षि-श्री-देवर्षि-चरणाः " [92] अथ सर्वेऽ प्य् ऊचुः, "तर्हि नाश्चर्यम् इदम् " [93] पुनः ताव् ऊचतुः, "सम्प्रति च यद्-उपदेशाद् वृन्दावन-देशम् आगता वयम् नूनं यत्-प्रसादाद् एव देव-वर्ग-दुर्गम-समधिगमस्य भवाभिभव-भावन-भावनस्य तद् एतद् भवदीय-वैभव-प्रदेशस्य प्रवेशे सदेश-रूपतां याताः स्म " [94] पुनश् च सर्वे साश्चर्यम् इदं पश्यन्ति स्म [95] ततश् च श्री-कृष्णश् चिन्तितवान्, "आं आं, चिरान् ममाप्य् अनयोर् आगमनं स्फुरण-मयम् आसीत्" इति [96] अथ श्री-कृष्णानुमतानुगततया श्री-रामस् तु समीपम् आगम्य व्रज-राजम् उवाच, "बृहत्-तात, तयोर् अनयोः कौतुकं द्रष्टुम् उत्कण्ठिताः स्मः " [97] तद् अनुमोद्य पुनर् व्रजराज उवाच, "रत्नचूड, अद्य दिनम् आरूढम् प्राघुणाश् च त एते घुणाक्षर-न्यायेनोपलब्धाः, तद् एषाम् आतिथेय-वस्तुभिर् अवितथम् आतिथ्यम् एवाद्य विधीयताम् " पार्श्व-वर्तिनश् चादिष्टवान्, "दीयताम् एभ्यो वर्षं यावद् भोग्या वरीयसी समग्रा सामग्री, सा च यथैवास्माकं तथैव प्रातर् आरभ्य तु सभ्याः समाहूयन्तां कौतुकावलोकाय " [98] अथ पुरस्कृतोपनन्देषु व्रजजन-वृन्देषु तत्र ज्ञापित-निजानन्देषु तथा तेषु सूतेषु च कृत-सर्व-क्लेश-वर्जनेषु भोज्य-भोग्य-योग्य-वस्तुभिः प्रस्तुत-विसर्जनेषु मध्याह्नः सोऽ यम् अह्नाय व्यतीत इति राज्ञे विज्ञाप्य विज्ञात-सकल-तत्त्वः श्रीमान् महा-सत्त्वः श्रीपतिर् अपि श्री-रामादि-सहित-गतिस् तत्-तन्-नमनादि-क्रमान् निष्क्रम्य प्रस्थितवान् तत्र च, बुद्धिर् एव सुहृदाम् अनुमेने तं गवानुगतये न मनस् तु सा हि मन्त्र-सचिवं सुविचारं पाति तत् तु रहितार्गल-कामम्

[68] tataḥ śrīmān vraja-rājaḥ supralāpaṃ lalāpa, "sarva-sūta-cūḍā-ratna, ratnacūḍa, kāv etau sukumārau kumārau?" [69] ratnacūḍa uvāca, "sarva-sampad-virājamāna, śrīmad-vraja-rāja, mama bhāgineyau " [70] vrajarāja uvāca, "katamāyā bhaginyā bhāga-dheya-rūpāv etau?" [71] ratnacūḍa uvāca, "asapatna-ratna-garbhā-pate! ratnavatyāḥ sā caiṣā bhavad-apūrva-pūrva-puruṣa-puṇya-darśanāya kṛta-parāmarśā samāgatāsti namaskaroti ceyam " [72] vrajarāja uvāca, "bhagini, bhāgadheyena vardhasva " [73] ratnacūḍa uvāca, "deva, mama bhaginī-patir apy ayaṃ sumati-nāmā " [74] vrajarājaḥ sasmitam uvāca, "bālye dṛṣṭo' yaṃ nātīva niṣṭaṅkituṃ śakyate " [75] taṃ ca satkṛtyovāca, "mānya, svayam agrataḥ samagram ehi" iti pṛṣṭavāṃś ca, "samprati bhavatāṃ kutra bhavanam?" [76] sa uvāca, "rājavīra, nīradhitīra eva " [77] upananda uvāca, "tarhi dūrād abhyāgato' yam abhyāgataḥ " [78] atha vadana-sudhā-karāṃśu-sudhā-snapita-dṛgantaḥ smita-madhurādharāvṛta-kunda-koraka-dantaḥ śrī-kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam iva pṛṣṭavān, "kiṃ-nāmānāv etau?" [79] ratnacūḍa uvāca, "prāṇi-koṭi-nirmañchanīya-nakha-koṭe, madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭha-nāmānau " [80] kṛṣṇa uvāca, "samāna-nāmānau dṛśyete " [81] ratnacūḍa uvāca, "sahajāv etau sahajāv eva " [82] upananda uvāca, "ratnacūḍa, kiṃ khalu bhavad-vidyām anavadyād adhītavantāv etau?" [83] ratnacūḍa uvāca, "atha kim, ākasmikatayā vismāyakau guṇa-viśeṣāv apy anayoḥ staḥ " [84] upananda uvāca, "kau tau?" [85] ratnacūḍa uvāca, "sarvajñatā tad-avitā kavitā ca " iti [86] tataś ca sarve sāścaryaṃ paśyanti sma [87] vrajarāja uvāca, "mānya sumate, kuta etat-prabhāva-bhāvitav etau?" [88] sumatir uvāca, "viśva-pāvana, svaccha-kīrte, pṛcchyetām etāv eva " [89] vrajarāja uvāca, "āyuṣmantau, yuṣmad-vṛttenāsmākaṃ cittaṃ vismayam evāviveśa, tasmād apanīyatām ayam " tau ca sāñjali-vacasā vyānañjatuḥ, "śrī-goloka-loka-deva, śrī-guru-prasāda eva sarvatra durvāraṃ kāraṇam iti tatrabhavanta evānubhavanti " [90] vrajarāja uvāca, "ke khalv īdṛśa-mahā-mahimānas te?" [91] atha tau punar ghaṭita-kara-puṭāv ūcatuḥ, "sugṛhīta-nāma-dheyā mad-vidha-bhāga-dheya-rūpāḥ sarva-sukha-varṣi-śrī-devarṣi-caraṇāḥ " [92] atha sarve' py ūcuḥ, "tarhi nāścaryam idam " [93] punaḥ tāv ūcatuḥ, "samprati ca yad-upadeśād vṛndāvana-deśam āgatā vayam nūnaṃ yat-prasādād eva deva-varga-durgama-samadhigamasya bhavābhibhava-bhāvana-bhāvanasya tad etad bhavadīya-vaibhava-pradeśasya praveśe sadeśa-rūpatāṃ yātāḥ sma " [94] punaś ca sarve sāścaryam idaṃ paśyanti sma [95] tataś ca śrī-kṛṣṇaś cintitavān, "āṃ āṃ, cirān mamāpy anayor āgamanaṃ sphuraṇa-mayam āsīt" iti [96] atha śrī-kṛṣṇānumatānugatatayā śrī-rāmas tu samīpam āgamya vraja-rājam uvāca, "bṛhat-tāta, tayor anayoḥ kautukaṃ draṣṭum utkaṇṭhitāḥ smaḥ " [97] tad anumodya punar vrajarāja uvāca, "ratnacūḍa, adya dinam ārūḍham prāghuṇāś ca ta ete ghuṇākṣara-nyāyenopalabdhāḥ, tad eṣām ātitheya-vastubhir avitatham ātithyam evādya vidhīyatām " pārśva-vartinaś cādiṣṭavān, "dīyatām ebhyo varṣaṃ yāvad bhogyā varīyasī samagrā sāmagrī, sā ca yathaivāsmākaṃ tathaiva prātar ārabhya tu sabhyāḥ samāhūyantāṃ kautukāvalokāya " [98] atha puraskṛtopanandeṣu vrajajana-vṛndeṣu tatra jñāpita-nijānandeṣu tathā teṣu sūteṣu ca kṛta-sarva-kleśa-varjaneṣu bhojya-bhogya-yogya-vastubhiḥ prastuta-visarjaneṣu madhyāhnaḥ so' yam ahnāya vyatīta iti rājñe vijñāpya vijñāta-sakala-tattvaḥ śrīmān mahā-sattvaḥ śrīpatir api śrī-rāmādi-sahita-gatis tat-tan-namanādi-kramān niṣkramya prasthitavān tatra ca, buddhir eva suhṛdām anumene taṃ gavānugataye na manas tu sā hi mantra-sacivaṃ suvicāraṃ pāti tat tu rahitārgala-kāmam

1.2.30

अथो वनं प्रति चलितः सहाग्रजः समित्रकः पृथु मुरलीम् अनादयत् यतः श्रुताद् बत पुरतस् तु तस्थुषां सुपूर्णताभवद् अतिशून्यतान्यतः

atho vanaṃ prati calitaḥ sahāgrajaḥ samitrakaḥ pṛthu muralīm anādayat yataḥ śrutād bata puratas tu tasthuṣāṃ supūrṇatābhavad atiśūnyatānyataḥ

1.2.31

तदा गुरु-व्यवहितिम् आगता मुदा परस्परं पशुप-सुताः करैर् युताः सभागतं जहसुर् अधीत्य कस्यचिद् वचस् तदा स्खलितम् अनूद्य चापरे

tadā guru-vyavahitim āgatā mudā parasparaṃ paśupa-sutāḥ karair yutāḥ sabhāgataṃ jahasur adhītya kasyacid vacas tadā skhalitam anūdya cāpare

1.2.32

[99] हासे चोपरताभासे राम उवाच, "भङ्गुर, मधुमङ्गल, मातृभिर् अस्मासु विनीयमानेषु भवान् किम् अविस्पष्टम् आचष्ट, æव्रजेश्वरि, कथयिष्याम्य् अहं रहःऽ इति किन्तु ताभिर् आवेशवशान् नावकलितम् " [100] मधुमङ्गल उच्चैर् विहस्य निमील्य च मौनम् आललम्बे क्षणाद् उवाच च, "हन्त, शन्तमम् अपि तद् विस्मृतम् इव " [101] राम उवाच, "प्रियसख, शपथं प्रथयानि, तथ्यं कथ्यतां: किं तत्?" [102] मधुमङ्गल उवाच, "यज्ञोपवीताय शपे, नान्यथा प्रथयानि यतः, "दान्तेन दमितः सोऽ हं शमितः शान्त-चेतसा ज्ञप्तेन ज्ञपितः पूर्णेनाचार्येणास्मि पूरितः

[99] hāse coparatābhāse rāma uvāca, "bhaṅgura, madhumaṅgala, mātṛbhir asmāsu vinīyamāneṣu bhavān kim avispaṣṭam ācaṣṭa, ævrajeśvari, kathayiṣyāmy ahaṃ rahaḥ' iti kintu tābhir āveśavaśān nāvakalitam " [100] madhumaṅgala uccair vihasya nimīlya ca maunam ālalambe kṣaṇād uvāca ca, "hanta, śantamam api tad vismṛtam iva " [101] rāma uvāca, "priyasakha, śapathaṃ prathayāni, tathyaṃ kathyatāṃ: kiṃ tat?" [102] madhumaṅgala uvāca, "yajñopavītāya śape, nānyathā prathayāni yataḥ, "dāntena damitaḥ so' haṃ śamitaḥ śānta-cetasā jñaptena jñapitaḥ pūrṇenācāryeṇāsmi pūritaḥ

1.2.33

तेन छन्नेन चाभूवं छादितानृत-वाक् पुनः कथं वा स्पाशितान् कुर्यां गुणांस् तान् स्पष्टम् इष्टदान्"

tena channena cābhūvaṃ chāditānṛta-vāk punaḥ kathaṃ vā spāśitān kuryāṃ guṇāṃs tān spaṣṭam iṣṭadān"

1.2.34

[103] "किन्तु युवयोर् वधूनां चाज्ञाम् आज्ञाय परं विज्ञापनीयं तासु, तन् न चेन् न " [104] कृष्ण उवाच, "उन्मत्त, प्रथमम् आवयोर् आवेदय " [105] मधुमङ्गल उवाच, "यदि न खिद्याथे " [106] उभाव् ऊचतुः, "नहि नहि " [107] मधुमङ्गल उवाच, "एवम् उच्चैःकारम् अपि विवक्षामि, तयोर् अनयोर् यथास्वं प्रेयसीभिः सह सा सा श्रेयसी विद्या नाद्यापि विच्छिद्यमाना विद्यते, यन् मुहुर् आरभ्यत एव वनाभ्यन्तरे केलि-कलह-प्रलाप-कलापः" इति [108] ततश् च कृष्णः सव्येन पाणिना तद्-अपसव्यं बाहुं गृहीत्वा दक्षिणाङ्गुष्ठ-मध्यमाभ्यां तद्-अधर-पुटं मृदु निष्पीड्य स्मयमान उवाच, "सुष्ठु घुष्ट-पट्ट-डोरकेण तद् इदं सीव्यते चेन्, मुनिताम् आपद्यते विप्रकीर्ण-बुद्धिर् अयं यन् मित्र-विप्रः " मधुमङ्गलस् तु तद्वन् मुद्रित-मुख एवाम्बू-कृत-निरस्त-ग्रस्त-वचनतया व्यक्तवान्, "तथा चेद् अन्तर्-लोभनम् अन्यत्र तु दुर्लभं निज-गृहान् मत्स्यण्डी-खण्ड-चयम् आदायाखण्ड-कालम् एव मन्-मुखं पूरयथः ततः कथं वा किम्-अर्थं वा वाणी-व्ययं करवाणि? तद् एतद् अपि सेवनम् एव भण्यते " [109] रामः सस्मितम् उवाच, "उत्कोचश् चामिषम् एव भण्यते, तद् अपि ब्राह्मणाः कामयेरन्?" [110] तद् एवं सखि-सभासत्सु हसत्सु स्वयं स तु नर्म-पटुर् बटुः स-तृष्णं कृष्णं क्षणम् आलिङ्ग्य प्रेङ्खोलयन् प्रकटं जहासीति स्म [111] अथ सर्व-गुण-शाली वनमाली बहल-कुतूहल-कलित-चित्ततया चलितः, सखिभिर् वलितः, फलित-शाखि-शाखा-शिखा-ललितेनाध्वना धेनूर् लब्ध्वा वेणु-ध्वनिम् उद्भावयामास [112] ततश् च धेनूपलक्षणतया सर्वाणि यदाकृक्षन्त, तदा साश्चर्यं नभस्थः कश्चिद् आह स्म, "सर्वः प्रवाहः सर्वत्र स्वानुकूल्येन कर्षकः वेणु-ध्वनि-प्रवाहस् तु प्रातिकूल्येन कर्षति "

[103] "kintu yuvayor vadhūnāṃ cājñām ājñāya paraṃ vijñāpanīyaṃ tāsu, tan na cen na " [104] kṛṣṇa uvāca, "unmatta, prathamam āvayor āvedaya " [105] madhumaṅgala uvāca, "yadi na khidyāthe " [106] ubhāv ūcatuḥ, "nahi nahi " [107] madhumaṅgala uvāca, "evam uccaiḥkāram api vivakṣāmi, tayor anayor yathāsvaṃ preyasībhiḥ saha sā sā śreyasī vidyā nādyāpi vicchidyamānā vidyate, yan muhur ārabhyata eva vanābhyantare keli-kalaha-pralāpa-kalāpaḥ" iti [108] tataś ca kṛṣṇaḥ savyena pāṇinā tad-apasavyaṃ bāhuṃ gṛhītvā dakṣiṇāṅguṣṭha-madhyamābhyāṃ tad-adhara-puṭaṃ mṛdu niṣpīḍya smayamāna uvāca, "suṣṭhu ghuṣṭa-paṭṭa-ḍorakeṇa tad idaṃ sīvyate cen, munitām āpadyate viprakīrṇa-buddhir ayaṃ yan mitra-vipraḥ " madhumaṅgalas tu tadvan mudrita-mukha evāmbū-kṛta-nirasta-grasta-vacanatayā vyaktavān, "tathā ced antar-lobhanam anyatra tu durlabhaṃ nija-gṛhān matsyaṇḍī-khaṇḍa-cayam ādāyākhaṇḍa-kālam eva man-mukhaṃ pūrayathaḥ tataḥ kathaṃ vā kim-arthaṃ vā vāṇī-vyayaṃ karavāṇi? tad etad api sevanam eva bhaṇyate " [109] rāmaḥ sasmitam uvāca, "utkocaś cāmiṣam eva bhaṇyate, tad api brāhmaṇāḥ kāmayeran?" [110] tad evaṃ sakhi-sabhāsatsu hasatsu svayaṃ sa tu narma-paṭur baṭuḥ sa-tṛṣṇaṃ kṛṣṇaṃ kṣaṇam āliṅgya preṅkholayan prakaṭaṃ jahāsīti sma [111] atha sarva-guṇa-śālī vanamālī bahala-kutūhala-kalita-cittatayā calitaḥ, sakhibhir valitaḥ, phalita-śākhi-śākhā-śikhā-lalitenādhvanā dhenūr labdhvā veṇu-dhvanim udbhāvayāmāsa [112] tataś ca dhenūpalakṣaṇatayā sarvāṇi yadākṛkṣanta, tadā sāścaryaṃ nabhasthaḥ kaścid āha sma, "sarvaḥ pravāhaḥ sarvatra svānukūlyena karṣakaḥ veṇu-dhvani-pravāhas tu prātikūlyena karṣati "

1.2.35

इति अनन्तरं च गावः स्वान् ऋषभान् भुजङ्गम-भुजः षड्जान् पिकाः पञ्चमान् अन्ये च प्रतिपद्य तान् निज-निजान् सुष्ठु स्वरान् वेणुतः आश्चर्येण विकर्षणं मुहुर् अहो मोहं तथा भेजिरे सर्वे चेद् असकृत् क्व सान्त्वन-विधिं कुर्वन्तु के वा तदा?

iti anantaraṃ ca gāvaḥ svān ṛṣabhān bhujaṅgama-bhujaḥ ṣaḍjān pikāḥ pañcamān anye ca pratipadya tān nija-nijān suṣṭhu svarān veṇutaḥ āścaryeṇa vikarṣaṇaṃ muhur aho mohaṃ tathā bhejire sarve ced asakṛt kva sāntvana-vidhiṃ kurvantu ke vā tadā?

1.2.36

स्वयम् अपि मोहं भेजे यदि निज-वेणु-ध्वनौ कृष्णः स्याद् उर्वरितः को वा, जीवः स हि सर्व-जीवस्य

svayam api mohaṃ bheje yadi nija-veṇu-dhvanau kṛṣṇaḥ syād urvaritaḥ ko vā, jīvaḥ sa hi sarva-jīvasya

1.2.37

इति [113] किन्तु हन्त, वेणु-रव-श्रवण-सुख-विस्तार एव तत्र निस्ताराय बभूव यतः, मोहेऽ पि स्वप्न-कलितं निशम्य मुरली-कलम् परस्परं जाग्रतस् ते पश्यन्ति स्म स-विस्मयम्

iti [113] kintu hanta, veṇu-rava-śravaṇa-sukha-vistāra eva tatra nistārāya babhūva yataḥ, mohe' pi svapna-kalitaṃ niśamya muralī-kalam parasparaṃ jāgratas te paśyanti sma sa-vismayam

1.2.38

[114] ततश् च स्वस्थी-भूतेषु तेषु समुत्थितेषु गाः प्रति प्रस्थितेषु च मधुर् मधुर-स्मितम् उवाच, "ब्राह्मणान् प्रति दुरनुध्यानस्य फलं सद्य एव जातं निध्यातम् यद् अहो मम मूकत्वम् अनुध्यातं सर्व-मध्यम् अध्यासीनेनैकेन, सर्वस्यैव तु मूकत्वं जातम् " [115] एवम् एव तेन सह हसन्तस् ते माथुर-देश-देश-रूप-गो-निदेश- वचनतया, सम्बोधने हिहीत्य् ऊचुः क्षेपे जिहिजिहीति तु धीरीह इति विष्कम्भे गां नेतुं यमुनाम् अमी

[114] tataś ca svasthī-bhūteṣu teṣu samutthiteṣu gāḥ prati prasthiteṣu ca madhur madhura-smitam uvāca, "brāhmaṇān prati duranudhyānasya phalaṃ sadya eva jātaṃ nidhyātam yad aho mama mūkatvam anudhyātaṃ sarva-madhyam adhyāsīnenaikena, sarvasyaiva tu mūkatvaṃ jātam " [115] evam eva tena saha hasantas te māthura-deśa-deśa-rūpa-go-nideśa- vacanatayā, sambodhane hihīty ūcuḥ kṣepe jihijihīti tu dhīrīha iti viṣkambhe gāṃ netuṃ yamunām amī

1.2.39

चोकारं पाथसः पाने झिरि-कारं वियोजने तस्मात् पयस उत्थाने चक्रुस् तिरितिरीति ते

cokāraṃ pāthasaḥ pāne jhiri-kāraṃ viyojane tasmāt payasa utthāne cakrus tiritirīti te

1.2.40

स्तम्भयित्वाम्भसस् तीरे गो-सङ्ख्या गो-गणान् अथ सम्भाल्य सम्भृतानन्दाः कृत-स्नानादिका जगुः

stambhayitvāmbhasas tīre go-saṅkhyā go-gaṇān atha sambhālya sambhṛtānandāḥ kṛta-snānādikā jaguḥ

1.2.41

प्रहापितं प्रतिशिशु मातृभिस् तदा सुभोजनं सुरभित-योजनं मुदा हरिः सखीन् परि परिवेषयन् हसन् परीक्षितं सकृद् अकृत स्वजिह्वया

prahāpitaṃ pratiśiśu mātṛbhis tadā subhojanaṃ surabhita-yojanaṃ mudā hariḥ sakhīn pari pariveṣayan hasan parīkṣitaṃ sakṛd akṛta svajihvayā

1.2.42

[116] ततश् चाचरिताचामः श्रीदाम-दाम-सुदाम-वसुदामादिभिः सह कर्पूर-पूरित-खपुरानुकूल-स्वर्ण-वर्ण-पर्ण-शुभ्रतावकीर्ण-चूर्ण-मय- ताम्बूल-पूर्ण-कपोल-लोल-कुण्डल-मण्डनानन-लक्ष्मीकश् चक्षुर्-विजित-नालीकः स्वजनावलोक-नाभीकः श्रील-गोपालः स्वालयाय चचाल यथा, शनैः शनैः सरभसम् अन्य-वन्यया स तर्णयन् सुरभि-तृणानि सौरभम् व्रज-स्थितान् प्रति विरहाकुलीभवन् बकान्तकः प्रतिचलति स्म तैः सह

[116] tataś cācaritācāmaḥ śrīdāma-dāma-sudāma-vasudāmādibhiḥ saha karpūra-pūrita-khapurānukūla-svarṇa-varṇa-parṇa-śubhratāvakīrṇa-cūrṇa-maya- tāmbūla-pūrṇa-kapola-lola-kuṇḍala-maṇḍanānana-lakṣmīkaś cakṣur-vijita-nālīkaḥ svajanāvaloka-nābhīkaḥ śrīla-gopālaḥ svālayāya cacāla yathā, śanaiḥ śanaiḥ sarabhasam anya-vanyayā sa tarṇayan surabhi-tṛṇāni saurabham vraja-sthitān prati virahākulībhavan bakāntakaḥ praticalati sma taiḥ saha

1.2.43

विधाय गा गोकुल-सम्मुखीना, महा-तरु-च्छायम् उपास्य कृष्णः देवोपदेव-स्तुति-गीत-वाद्यं शृण्वन् मुहुः प्राप तटं व्रजस्य

vidhāya gā gokula-sammukhīnā, mahā-taru-cchāyam upāsya kṛṣṇaḥ devopadeva-stuti-gīta-vādyaṃ śṛṇvan muhuḥ prāpa taṭaṃ vrajasya

1.2.44

गीर्-वाणैर् दिव्य-यानैः पथि पथि मुनिभिर् मन्त्र-योगादि-सिद्धैर् गव्याभिर् घ्राण-दृग्भिस् तद्-अनुगत-नरैर् दृष्टि-देशे सरद्भिः गोष्ठ-स्थैर् उन्नत-स्थैः प्रणिहित-वदन-श्रीमयूखः समन्तान् नेत्राब्ज-प्रान्त-लक्ष्मी-कलित-सुख-कुलः पूर्ण-वेणुर् विवेश

gīr-vāṇair divya-yānaiḥ pathi pathi munibhir mantra-yogādi-siddhair gavyābhir ghrāṇa-dṛgbhis tad-anugata-narair dṛṣṭi-deśe saradbhiḥ goṣṭha-sthair unnata-sthaiḥ praṇihita-vadana-śrīmayūkhaḥ samantān netrābja-prānta-lakṣmī-kalita-sukha-kulaḥ pūrṇa-veṇur viveśa

1.2.45

हम्बा-रावः पशूनां प्रमद-कल-कलः पाशुपाल्य-व्रजानां स्तोत्रासारः सुराणां निगम-समुदयावृत्ति-घोषस् त्व् ऋषीणाम् इत्थं सांराविणान्त-वधिर-सम-दशाम् आगते सर्व-लोके वेणोः सूक्ष्मोऽ पि नादः स जयति नितरां यः समस्तं भिनत्ति

hambā-rāvaḥ paśūnāṃ pramada-kala-kalaḥ pāśupālya-vrajānāṃ stotrāsāraḥ surāṇāṃ nigama-samudayāvṛtti-ghoṣas tv ṛṣīṇām itthaṃ sāṃrāviṇānta-vadhira-sama-daśām āgate sarva-loke veṇoḥ sūkṣmo' pi nādaḥ sa jayati nitarāṃ yaḥ samastaṃ bhinatti

1.2.46

[117] अथ वन-कुल-गोकुलाभ्यां मिथः सुखम् अभिमुखम् आगतयोर् महतां समूहयोर् महोदधि-तुल्ययोः सङ्गमः संवृत्तः; यथा नित्यम् एव तथानुभविनाम् अपि दिवौकसां चमत्कृतिर् अजायत; यत्र श्री-गोविन्द एव स्वयम् इन्दवति स्म, स्वयम् एव च वेणु-शिक्षया धेणूः पृथक् पृथग् अवातस्तम्भत् [118] तत्र गोष्ठाद् बहिर् लम्भित-मुहुर्-उपष्टम्भानां दोहनादि-कर्मणा गवां तर्णकादीनाम् अपि शर्म निर्माय, दुग्धाय जनान् पुरो विधाय, सवयोभिः सवयोभिर् आवृतौ सर्वेषां मध्य-वृत्तौ सुवृत्तौ गोपुरम् आव्रजन्तौ गृहाय व्रजन्तौ, स्वकुल-यशोदादि-पुरन्ध्री-राजि-नीराजितौ राजितौ लाजादिभिर् अभिवृष्टौ समम् एव समस्त-नयन-दृष्टौ, गोष्ठाभ्यन्तरं प्रविष्टौ समम् एव निज-निज-प्रेयसी-समाकृष्टि-पटु-दृष्टि-विशिष्टौ निहत-दनुजौ राम-रामानुजौ चरण-मार्जन-वीजनादिभिर् विशश्रमतुः [119] तत्र क्षण-कतिपयं जननी-जनित-लालन-निर्माण-शर्मानुभूय, स्नान-धामनि सम्भूय निज-सेवा-कृज्-जन-कारित-मज्जनादिभिः, सुवेशतया विभूय, पुनर् जननी-सनीडम् एवाजग्मतुः [120] ततश् च सन्ध्यां गमयित्वा जनकादिभिः सह भोजन-लीलां जनयित्वा बहिः-सभा-भागम् आगम्य नाना-बन्धु-जनतया समागम्य तद्-विशिष्टौ सूपविष्टौ बभूवतुः, [121] यत्र नाना-गुणि-शतेषु समागतेषु ताभ्यां सुकुमारता-प्रभूताभ्यां कुमार-सूताभ्यां सह सुमति-रत्नचूडाव् आवव्रजतुः [122] ततः श्रीमता गोलोक-साम्राज्यवता भोजनादिकं पृष्टयोस् तयोः परम-हृष्टयोः, श्रीयुत-रामानुजस् तु निजानुज-वद् एव तौ सूत-तनूजाव् आहूय भूयसा स्नेहेन सदेशम् उपवेशयामास निज-व्रज-वासि-सूतादीनां प्रभूतानां भव्यानि काव्यानि तैर् एव श्रावयामास च ततश् च तौ परम-हृष्टौ सन्तौ स्व-गुण-कलापं सफलयितुं बलवद् उत्कण्ठितवन्तौ [123] अथ प्रहर-मात्रायां रात्राव् आचरित-यात्रायां नन्दित-सर्व-समाजेन श्री-व्रज-राजेन समज्या-प्रधानेषु प्रातर् नव्य-काव्य-श्रवण-निमन्त्रणम् अपवर्ज्य विसृज्यमानेषु, तं निज-जनकम् अनुज्ञाप्य कनक-वसनस् तौ सुकुमारौ सूत-कुमारौ करे गृहीत्वा स्पृहान्तरं हित्वा मातृ-गृहान्तः सङ्गतवान् मातरं प्रति तयोः प्रसङ्गं सङ्गमितवांश् च [124] ततस् तु तां सर्व-स्तुतां तौ कुमार-सन्तौ सुख-सारं सम्भवन्तौ विविधम् एवं विचारितवन्तौ, "किम् इयम् अस्य गोकुल-कुल-चन्द्रस्य क्षीर-नीरधि-गम्भीर-वेला? किं वा पूर्ण-तद्-उदयाकर-राका-साकारतया लब्ध-मद्-विध-दृष्टि-मेला? किं वा प्राची दिग् एवम् आनन्दनया रचित-तनया? वस्तुतस् तु तनय-विषय-दया किल स्फुरद् एवम् उदयतया शीतली-कृत-लोक-समुदया" इति [125] अथ सा च परम-रमणीय-चरिता मधुरेण व्यवहारादिनाभ्य्-अवहारादिना वस्त्रालङ्कारादिना च प्रचुरतरम् एव स्नेहं तयोर् आचरितवती [126] ततश् च तयोर् मङ्गलाय मातरम् आशिषश् चित्वा, वाससम् आसादनाय चानुज्ञा-वितरं याचित्वा स्वयम् अपि स्नेहावेश-मय-तन्-निदेश-वशतया विश्रमाय संवेश-वेश्म प्रविशन् सर्व-सुख-सारः श्री-गोपाधिपति-कुमारस् तौ सूत-सुतौ स्वेन युतौ विधाय श्री-राधिका-सदेशम् आसादितौ चकार [127] आसन्नौ च तौ विद्युद्-आवलिषु तद्-अधिदेवताम् इव, कमलिनीषु कमलालयाम् इव, सर्व-सम्पत्तिषु सद्-अनुकम्पाम् इव, गुण-श्रेणिषु स-विनय-नीतिम् इव, हरि-रति-जातिषु महा-भाव-सम्पदम् इव, निखिल-सखीषु श्री-राधाम् ईक्षामासतुः [128] अथ तां पश्यन्ताव् एव प्रेम-वश्यं ताव् आत्मानम् अजानन्ताव् आत्मना कृष्ण एव सान्त्वयामास, सान्त्वितौ च तौ तं च तां च निचाय्य चिन्तयामासतुः, "इन्द्रनील-रुचि-जीवनं महः स्वर्ण-वर्ण-निकराकर-प्रभा यच् च या च चयनं तयोर् इदं द्वन्द्वम् आदि-रस-सार-कारणम्

[117] atha vana-kula-gokulābhyāṃ mithaḥ sukham abhimukham āgatayor mahatāṃ samūhayor mahodadhi-tulyayoḥ saṅgamaḥ saṃvṛttaḥ; yathā nityam eva tathānubhavinām api divaukasāṃ camatkṛtir ajāyata; yatra śrī-govinda eva svayam indavati sma, svayam eva ca veṇu-śikṣayā dheṇūḥ pṛthak pṛthag avātastambhat [118] tatra goṣṭhād bahir lambhita-muhur-upaṣṭambhānāṃ dohanādi-karmaṇā gavāṃ tarṇakādīnām api śarma nirmāya, dugdhāya janān puro vidhāya, savayobhiḥ savayobhir āvṛtau sarveṣāṃ madhya-vṛttau suvṛttau gopuram āvrajantau gṛhāya vrajantau, svakula-yaśodādi-purandhrī-rāji-nīrājitau rājitau lājādibhir abhivṛṣṭau samam eva samasta-nayana-dṛṣṭau, goṣṭhābhyantaraṃ praviṣṭau samam eva nija-nija-preyasī-samākṛṣṭi-paṭu-dṛṣṭi-viśiṣṭau nihata-danujau rāma-rāmānujau caraṇa-mārjana-vījanādibhir viśaśramatuḥ [119] tatra kṣaṇa-katipayaṃ jananī-janita-lālana-nirmāṇa-śarmānubhūya, snāna-dhāmani sambhūya nija-sevā-kṛj-jana-kārita-majjanādibhiḥ, suveśatayā vibhūya, punar jananī-sanīḍam evājagmatuḥ [120] tataś ca sandhyāṃ gamayitvā janakādibhiḥ saha bhojana-līlāṃ janayitvā bahiḥ-sabhā-bhāgam āgamya nānā-bandhu-janatayā samāgamya tad-viśiṣṭau sūpaviṣṭau babhūvatuḥ, [121] yatra nānā-guṇi-śateṣu samāgateṣu tābhyāṃ sukumāratā-prabhūtābhyāṃ kumāra-sūtābhyāṃ saha sumati-ratnacūḍāv āvavrajatuḥ [122] tataḥ śrīmatā goloka-sāmrājyavatā bhojanādikaṃ pṛṣṭayos tayoḥ parama-hṛṣṭayoḥ, śrīyuta-rāmānujas tu nijānuja-vad eva tau sūta-tanūjāv āhūya bhūyasā snehena sadeśam upaveśayāmāsa nija-vraja-vāsi-sūtādīnāṃ prabhūtānāṃ bhavyāni kāvyāni tair eva śrāvayāmāsa ca tataś ca tau parama-hṛṣṭau santau sva-guṇa-kalāpaṃ saphalayituṃ balavad utkaṇṭhitavantau [123] atha prahara-mātrāyāṃ rātrāv ācarita-yātrāyāṃ nandita-sarva-samājena śrī-vraja-rājena samajyā-pradhāneṣu prātar navya-kāvya-śravaṇa-nimantraṇam apavarjya visṛjyamāneṣu, taṃ nija-janakam anujñāpya kanaka-vasanas tau sukumārau sūta-kumārau kare gṛhītvā spṛhāntaraṃ hitvā mātṛ-gṛhāntaḥ saṅgatavān mātaraṃ prati tayoḥ prasaṅgaṃ saṅgamitavāṃś ca [124] tatas tu tāṃ sarva-stutāṃ tau kumāra-santau sukha-sāraṃ sambhavantau vividham evaṃ vicāritavantau, "kim iyam asya gokula-kula-candrasya kṣīra-nīradhi-gambhīra-velā? kiṃ vā pūrṇa-tad-udayākara-rākā-sākāratayā labdha-mad-vidha-dṛṣṭi-melā? kiṃ vā prācī dig evam ānandanayā racita-tanayā? vastutas tu tanaya-viṣaya-dayā kila sphurad evam udayatayā śītalī-kṛta-loka-samudayā" iti [125] atha sā ca parama-ramaṇīya-caritā madhureṇa vyavahārādinābhy-avahārādinā vastrālaṅkārādinā ca pracurataram eva snehaṃ tayor ācaritavatī [126] tataś ca tayor maṅgalāya mātaram āśiṣaś citvā, vāsasam āsādanāya cānujñā-vitaraṃ yācitvā svayam api snehāveśa-maya-tan-nideśa-vaśatayā viśramāya saṃveśa-veśma praviśan sarva-sukha-sāraḥ śrī-gopādhipati-kumāras tau sūta-sutau svena yutau vidhāya śrī-rādhikā-sadeśam āsāditau cakāra [127] āsannau ca tau vidyud-āvaliṣu tad-adhidevatām iva, kamalinīṣu kamalālayām iva, sarva-sampattiṣu sad-anukampām iva, guṇa-śreṇiṣu sa-vinaya-nītim iva, hari-rati-jātiṣu mahā-bhāva-sampadam iva, nikhila-sakhīṣu śrī-rādhām īkṣāmāsatuḥ [128] atha tāṃ paśyantāv eva prema-vaśyaṃ tāv ātmānam ajānantāv ātmanā kṛṣṇa eva sāntvayāmāsa, sāntvitau ca tau taṃ ca tāṃ ca nicāyya cintayāmāsatuḥ, "indranīla-ruci-jīvanaṃ mahaḥ svarṇa-varṇa-nikarākara-prabhā yac ca yā ca cayanaṃ tayor idaṃ dvandvam ādi-rasa-sāra-kāraṇam

1.2.47

इति [129] अथ कंस-रिपुणा परिचायितयोश् च तयोर् एषा स-कौतुकं बालदेव-रयोर् इव कुमार-वरयोः सशर्म सनर्म च पुरस्कारं चकार [130] ततः सङ्गिनः प्रदाप्य मातुल-गृहम् एव तौ प्रस्थाप्य श्री-गोविन्दः स्व-मोहन-मन्दिरं प्रविवेश संविवेश च तत्र, आयाते रमणे ससम्भ्रमम् उपागम्यासनादि-क्रियाम् आचर्य व्यजनादिभिः स्वयम् असौ सेवावधानं दधे शय्यायां त्वरितं गते पुनर् इयं लीना सखीयाचिताप्य् आसीत् क्वापि कदापि तत्परिचिता नास्मीतिवद् व्यञ्जती

iti [129] atha kaṃsa-ripuṇā paricāyitayoś ca tayor eṣā sa-kautukaṃ bāladeva-rayor iva kumāra-varayoḥ saśarma sanarma ca puraskāraṃ cakāra [130] tataḥ saṅginaḥ pradāpya mātula-gṛham eva tau prasthāpya śrī-govindaḥ sva-mohana-mandiraṃ praviveśa saṃviveśa ca tatra, āyāte ramaṇe sasambhramam upāgamyāsanādi-kriyām ācarya vyajanādibhiḥ svayam asau sevāvadhānaṃ dadhe śayyāyāṃ tvaritaṃ gate punar iyaṃ līnā sakhīyācitāpy āsīt kvāpi kadāpi tatparicitā nāsmītivad vyañjatī

1.2.48

[131] तत्र सखीनां वचनम्, "अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठां दृष्टे तु त्वम् अपह्नुतिम् सर्वदा कुर्वती कृष्णे कीदृशीति न लक्ष्यसे

[131] tatra sakhīnāṃ vacanam, "adṛṣṭe darśanotkaṇṭhāṃ dṛṣṭe tu tvam apahnutim sarvadā kurvatī kṛṣṇe kīdṛśīti na lakṣyase

1.2.49

ततः सखीभ्यां सुगृहीत-बाहुर् नीतापि मध्ये-गृहम् आयताक्षी स्तम्भेन बाह्येन तथान्तरेण, कृतावलम्बा चकृषे प्रियेण

tataḥ sakhībhyāṃ sugṛhīta-bāhur nītāpi madhye-gṛham āyatākṣī stambhena bāhyena tathāntareṇa, kṛtāvalambā cakṛṣe priyeṇa

1.2.50

बलेन कृष्टा हरिणाप्य् अनल्पं तल्पं गतासीन् मिलितुं च लोला तथापि नायाद् ऋजुतां तु किन्तु कराकरिप्रायतया ससञ्ज

balena kṛṣṭā hariṇāpy analpaṃ talpaṃ gatāsīn milituṃ ca lolā tathāpi nāyād ṛjutāṃ tu kintu karākariprāyatayā sasañja

1.2.51

अमिलन-हठ-कृद् यदामिलद् वा हरिम् अथ भेदयितेयम् आशु केन द्वयम् अपि चरितं न चित्रम् अस्या यद् अलम् असौ रस-रूपताम् अयासीत्

amilana-haṭha-kṛd yadāmilad vā harim atha bhedayiteyam āśu kena dvayam api caritaṃ na citram asyā yad alam asau rasa-rūpatām ayāsīt

1.2.52

श्री-कृष्ण कृष्ण-चैतन्य स-सनातन-रूपक गोपाल रघुनाथाप्त- व्रज-वल्लभ पाहि माम्

śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka gopāla raghunāthāpta- vraja-vallabha pāhi mām

1.3.1

इति श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु गोलोक-विलास-विकासनं द्वितीयं पूरणम् 2 पूर्णः श्री-गोलोक-विलासः ओ)0(ओ (3) अथ तृतीयं पूरणम् कृत-पूरण-वर्ति-तृष्ण- श्री-कृष्ण-जन्म-सम्पन्-मयम् श्री-कृष्ण कृष्ण-चैतन्य स-सनातन-रूपक गोपाल रघुनाथाप्त-व्रज वल्लभ पाहि माम्

iti śrī-gopāla-campūm anu goloka-vilāsa-vikāsanaṃ dvitīyaṃ pūraṇam 2 pūrṇaḥ śrī-goloka-vilāsaḥ o)0(o (3) atha tṛtīyaṃ pūraṇam kṛta-pūraṇa-varti-tṛṣṇa- śrī-kṛṣṇa-janma-sampan-mayam śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka gopāla raghunāthāpta-vraja vallabha pāhi mām

1.3.2

तद् एवं प्रशस्त-शास्त्रावलोकतः श्रीमान् गोलोकः प्रस्तुतः यत्र लोकाभिव्यक्त-तद्-अभिव्यक्त-वैभव-भेदाद् द्विधापि वृन्दावन-वैभवं विभावितम् यत्र च लोकानभिव्यक्त-वैभवे चिन्तामणि-मय-कमलाकार-गोकुल-प्रकारश् चाविकलम् अवकलितः यत्र च सप्त-प्रकोष्ठा गोष्ठाधिपति-पुरी वर्णनाभिर् उरीकृता यत्र च प्रातर् औचिती-चित-कृति-प्रभृति श्री-हरि-चरितं प्रचारितम् यत्र च गोप-राज-राजित-सकल-भाजित-सभायां भव्य-काव्य-विज्ञ-सर्वज्ञतातिमनोज्ञ-प्रज्ञ-सूत-वंश-प्रसूत-कुमार-द्वयागमनम् अनवद्यं वर्णितम् यत्र च व्रज-राजादिभिस् तत्-कथा-शुश्रूषा प्रथयाञ्चक्रे इत्य् अपि निगदितम् तद्-अनन्तरम् अत्र तु तत्-कथा वितायते [2] अन्थान्येद्युर् ब्राह्म-मुहूर्तम् आरभ्य पूर्ववद् एव पूर्वज-रामः सर्वं पर्वति स्म भोजनं पुनर् ऐकान्तिकम् एव नित्यम् इव तद्-दिने जातम् यथा ज्ञापयन्ति स्म श्रीमत्-पितृ-चरणाः - "तात! प्रातर् एव गोभिः शोभिष्यमाणतां सम्भवता भवता ताभ्यः समग्रानुत्तम-ग्रासान् प्रादेश्य मद्-आदेश्यतया यत् किञ्चिद् उपयुज्य स्वयम् अञ्चितव्यम् " इति भोजनं, यथा- अग्र्ये सद्मनि रत्न-पीठ-महितौ रामाजितौ तद्-वधू- हस्तेभ्यः परिगृह्य मातृ-युगलेनान्नादि पर्यापितम् भुञ्जानौ सखिभिः सुनर्म-वलितं प्रस्माययन्तौ च तद्- युग्मं तेन च पर्वणा परिजनं सर्वं सुखाचक्रतुः

tad evaṃ praśasta-śāstrāvalokataḥ śrīmān golokaḥ prastutaḥ yatra lokābhivyakta-tad-abhivyakta-vaibhava-bhedād dvidhāpi vṛndāvana-vaibhavaṃ vibhāvitam yatra ca lokānabhivyakta-vaibhave cintāmaṇi-maya-kamalākāra-gokula-prakāraś cāvikalam avakalitaḥ yatra ca sapta-prakoṣṭhā goṣṭhādhipati-purī varṇanābhir urīkṛtā yatra ca prātar aucitī-cita-kṛti-prabhṛti śrī-hari-caritaṃ pracāritam yatra ca gopa-rāja-rājita-sakala-bhājita-sabhāyāṃ bhavya-kāvya-vijña-sarvajñatātimanojña-prajña-sūta-vaṃśa-prasūta-kumāra-dvayāgamanam anavadyaṃ varṇitam yatra ca vraja-rājādibhis tat-kathā-śuśrūṣā prathayāñcakre ity api nigaditam tad-anantaram atra tu tat-kathā vitāyate [2] anthānyedyur brāhma-muhūrtam ārabhya pūrvavad eva pūrvaja-rāmaḥ sarvaṃ parvati sma bhojanaṃ punar aikāntikam eva nityam iva tad-dine jātam yathā jñāpayanti sma śrīmat-pitṛ-caraṇāḥ - "tāta! prātar eva gobhiḥ śobhiṣyamāṇatāṃ sambhavatā bhavatā tābhyaḥ samagrānuttama-grāsān prādeśya mad-ādeśyatayā yat kiñcid upayujya svayam añcitavyam " iti bhojanaṃ, yathā- agrye sadmani ratna-pīṭha-mahitau rāmājitau tad-vadhū- hastebhyaḥ parigṛhya mātṛ-yugalenānnādi paryāpitam bhuñjānau sakhibhiḥ sunarma-valitaṃ prasmāyayantau ca tad- yugmaṃ tena ca parvaṇā parijanaṃ sarvaṃ sukhācakratuḥ

1.3.3

[3] ब्झोजनानन्तरं तु सास्रं निभालयन्त्याः सस्मितं चाकर्णयन्त्याः श्रीमत्या मातृ-द्वितीयायाः पुरस्ताद् अग्रजेन सखिभिश् च सुखद-नाना-वार्तां वर्तयति श्री-व्रज-राज-कुमारे व्रज-नरेशादेशः प्रविवेश-"वत्स! सभासदः सभायां सभाजिताः शोभन्ते तौ च सूत-सुतौ स्वसम्प्रदायम् आदाय वर्तेते" इति तदा च- स तु जननीम् अनुजानतीं प्रणम्य द्रुतम् अनुरामम् इयाय सभ्य-वृन्दम् द्वयम् अपि तद् अथ प्रकाश-युक्तं कुमुद-सुहृत् कुमुदाकरायते स्म

[3] bjhojanānantaraṃ tu sāsraṃ nibhālayantyāḥ sasmitaṃ cākarṇayantyāḥ śrīmatyā mātṛ-dvitīyāyāḥ purastād agrajena sakhibhiś ca sukhada-nānā-vārtāṃ vartayati śrī-vraja-rāja-kumāre vraja-nareśādeśaḥ praviveśa-"vatsa! sabhāsadaḥ sabhāyāṃ sabhājitāḥ śobhante tau ca sūta-sutau svasampradāyam ādāya vartete" iti tadā ca- sa tu jananīm anujānatīṃ praṇamya drutam anurāmam iyāya sabhya-vṛndam dvayam api tad atha prakāśa-yuktaṃ kumuda-suhṛt kumudākarāyate sma

Pūraṇa 1 (cont. 5)

1.3.4

तत्राभ्यन्तरः सभा-वलय-प्रवेश-द्वारं परितः स्तम्भ-पङ्क्ति-सक्त-गृहाकारं यत् पञ्चमं लोक-सहस्राधारता-समुचिताकारं पूर्व-दिग्-गतं पूर्-द्वारं, तस्य बहिर्-अन्तरतया घटित-सूक्ष-जाल-रन्ध्र-जालेन कुड्येन द्विधा-विभक्त-दीर्घता-विधानस्य तिर्यक्तया मध्य-स्थितेन निम्न-वर्त्मना बहिर-अन्तर्-लब्ध-कुट्टिम-चतुष्टयस्य बहिः-कुट्टिम-द्वय-वलित-रत्न-पीठ-घटासु यथायथम् उपविष्टा मुदाविशिष्टास् ते विभ्राजन्ते स्म [5] यस्मिन्न् उदीची-कुट्टिम-तट-घटिताम् अवाची-मुखतया विभ्राजिनीं राजिम् अधिकृत्य विराजमानः श्री-व्रज-राजस् तस्य तु सव्य-तत्-तट-घटितां प्राची-मुखतया श्री-निधानां श्रेणिम् आश्रित्य दत्त-सुख-समाजः श्री-व्रज-युव-राजस् तथापसव्यतस् तत्-तट-गत-कुड्य-सनीड-घटितां प्राचीमुखतया सुख-करीम् आवलिम् आसाद्य परम् अहितः क्षिति-सुरोत्तम-समूह-सहितः पुरोहितः सम्य-विराजते स्म तत्रावाची-कुट्टिम-गताश् च केचिद् आभीर-वीरा विराजन्ते स्म [6] ततश् च तयोः कुट्टिमयोर् मध्य-भागश् च प्राङ्गणात् क्रमत उन्नतः स्वयं तु विस्तीर्णतया नातिनिम्नतया च कुट्टिम-स्थानां सुष्ठु दृष्टि-सङ्गतः सन् विभ्राजते स्म श्री-भाजं गोलोक-सम्राजम् अभिमुखीकृत्य तयोः कुट्टिमयोर् मध्यस्थौ पुटिताग्र-हस्तौ तौ सूत-सुतौ तु सह सहायम् उत्थान-युतौ वर्तेते स्म ययोश् च सव्यापसव्यतः सर्वे व्रजस्थाः सूतादिषु स्फुरद्-अर्हद्-अवस्था-विशिष्टम् उपविष्टा विस्तीर्णतासाङ्ग-प्राङ्गणे तु परे शिष्टाः इति स्थिते- सर्वस्माद् उच्चमाने मणि-जनित-महा-सिंह-पीठे निविष्टः साध्विष्टः सत्-प्रकीर्णाद्य्-उपवलित-करैर् भ्रातृ-मध्यं प्रविष्टः दृष्टिं पीयूष-वृष्टिं विनिदधद् असकृत् कृष्ण-वक्त्रे स-तृष्णं श्रीमान् गोलोक-राजः स-सदसि ददृशे राजमानः प्रजाभिः

tatrābhyantaraḥ sabhā-valaya-praveśa-dvāraṃ paritaḥ stambha-paṅkti-sakta-gṛhākāraṃ yat pañcamaṃ loka-sahasrādhāratā-samucitākāraṃ pūrva-dig-gataṃ pūr-dvāraṃ, tasya bahir-antaratayā ghaṭita-sūkṣa-jāla-randhra-jālena kuḍyena dvidhā-vibhakta-dīrghatā-vidhānasya tiryaktayā madhya-sthitena nimna-vartmanā bahira-antar-labdha-kuṭṭima-catuṣṭayasya bahiḥ-kuṭṭima-dvaya-valita-ratna-pīṭha-ghaṭāsu yathāyatham upaviṣṭā mudāviśiṣṭās te vibhrājante sma [5] yasminn udīcī-kuṭṭima-taṭa-ghaṭitām avācī-mukhatayā vibhrājinīṃ rājim adhikṛtya virājamānaḥ śrī-vraja-rājas tasya tu savya-tat-taṭa-ghaṭitāṃ prācī-mukhatayā śrī-nidhānāṃ śreṇim āśritya datta-sukha-samājaḥ śrī-vraja-yuva-rājas tathāpasavyatas tat-taṭa-gata-kuḍya-sanīḍa-ghaṭitāṃ prācīmukhatayā sukha-karīm āvalim āsādya param ahitaḥ kṣiti-surottama-samūha-sahitaḥ purohitaḥ samya-virājate sma tatrāvācī-kuṭṭima-gatāś ca kecid ābhīra-vīrā virājante sma [6] tataś ca tayoḥ kuṭṭimayor madhya-bhāgaś ca prāṅgaṇāt kramata unnataḥ svayaṃ tu vistīrṇatayā nātinimnatayā ca kuṭṭima-sthānāṃ suṣṭhu dṛṣṭi-saṅgataḥ san vibhrājate sma śrī-bhājaṃ goloka-samrājam abhimukhīkṛtya tayoḥ kuṭṭimayor madhyasthau puṭitāgra-hastau tau sūta-sutau tu saha sahāyam utthāna-yutau vartete sma yayoś ca savyāpasavyataḥ sarve vrajasthāḥ sūtādiṣu sphurad-arhad-avasthā-viśiṣṭam upaviṣṭā vistīrṇatāsāṅga-prāṅgaṇe tu pare śiṣṭāḥ iti sthite- sarvasmād uccamāne maṇi-janita-mahā-siṃha-pīṭhe niviṣṭaḥ sādhviṣṭaḥ sat-prakīrṇādy-upavalita-karair bhrātṛ-madhyaṃ praviṣṭaḥ dṛṣṭiṃ pīyūṣa-vṛṣṭiṃ vinidadhad asakṛt kṛṣṇa-vaktre sa-tṛṣṇaṃ śrīmān goloka-rājaḥ sa-sadasi dadṛśe rājamānaḥ prajābhiḥ

1.3.5

श्री-शुभ्रासन-तुलिकोपरि-मिलत्-कायाधरांशो मनाग् आलम्बाद् उपधान-चन्द्र-वलयस्येषत् तिरो-वर्तनः धिन्वन् सस्मितया दृशा परिषदं श्री-राम-दामादिमान् श्री-कृष्णः समयात्र साम्प्रतम् अपि प्रत्यक्षवल् लक्ष्यते

śrī-śubhrāsana-tulikopari-milat-kāyādharāṃśo manāg ālambād upadhāna-candra-valayasyeṣat tiro-vartanaḥ dhinvan sasmitayā dṛśā pariṣadaṃ śrī-rāma-dāmādimān śrī-kṛṣṇaḥ samayātra sāmpratam api pratyakṣaval lakṣyate

1.3.6

तत्र च तस्य वर्णादिकम् एवं वर्ण्यते- श्यामे श्याम-दशाम् अवाप सहसा शोणे तथा शोणतां पीते रोचिषि पीत-धाम विविधे वैविध्यम् आगाद् इति अङ्गोपाङ्ग-रुचा हरेर् जन-दृशां वीथिर् गता तत्-क्षणान् नाना-रूप-गतीर् नटानुपजहासेव स्मित-व्यङ्गतः

tatra ca tasya varṇādikam evaṃ varṇyate- śyāme śyāma-daśām avāpa sahasā śoṇe tathā śoṇatāṃ pīte rociṣi pīta-dhāma vividhe vaividhyam āgād iti aṅgopāṅga-rucā harer jana-dṛśāṃ vīthir gatā tat-kṣaṇān nānā-rūpa-gatīr naṭānupajahāseva smita-vyaṅgataḥ

1.3.7

किं च- चन्द्रोऽ यं श्याम एष प्र्थम-जलधरः कान्तिभिर् विश्व-दीपः शोभन्ते विद्युतस् ता इह सपदि जहत्यात्म-सत्ताम् अमूस् तु नक्षत्राणीह लीनान्य् अपि बत कुमते नो नभः सा सभासाव् इत्य् अन्योन्यं विनोदाद् विवदनम् उदभूत् तत्र शश्वत् कवीनाम्

kiṃ ca- candro' yaṃ śyāma eṣa prthama-jaladharaḥ kāntibhir viśva-dīpaḥ śobhante vidyutas tā iha sapadi jahatyātma-sattām amūs tu nakṣatrāṇīha līnāny api bata kumate no nabhaḥ sā sabhāsāv ity anyonyaṃ vinodād vivadanam udabhūt tatra śaśvat kavīnām

1.3.8

तत्रैव कस्यचिद् अन्यस्य कविता- उपरि मधुकरावली तदीयं तलम् अनु सस्मित-नील-वारि-जातम् तद् अनु रवि-सुताच्छवारि-पूरं स्फुरति सखे किम् इयं सभा नवास्ति

tatraiva kasyacid anyasya kavitā- upari madhukarāvalī tadīyaṃ talam anu sasmita-nīla-vāri-jātam tad anu ravi-sutācchavāri-pūraṃ sphurati sakhe kim iyaṃ sabhā navāsti

1.3.9

अथात्म-स्थाने युक्तः श्री-कृष्ण-रामाभ्यां प्रयुक्तः प्रसिद्ध-नामा श्रीदामा श्रीभाजं व्रज-राजम् आवेद्य सद्यः पुर-मध्यम् आसाद्य कृती श्री-व्रजराज्ञी-प्रभृतिर् बहिः कुट्टिमात् किञ्चिद् उन्नत-कुट्टिमम् अनु मर्यादाम् अंशम् अप्य् अतिचर्य स्फुटम् उपर्य् उपरि घटित-गात्रं लब्ध-सन्निकृष्टि-दृष्टि-मात्र-पात्रं श्रेणितयालङ्कृतम् अनेक-नीरन्ध्र-जाल-रन्ध्र-जालं समया समानीय प्रतीहारं सप्रतीहारं प्रणीय दृग्-भङ्गि-कलया तासाम् अन्तः-सभा-सङ्गिताम् अभिनीय पुनस् तयोर् अविप्रकृष्ट एवोपविष्टः [10] यत्र श्रीमतां मित्राणां सङ्गतौ मधुमङ्गलोऽ पि रङ्ग इव तत्-तत्-प्रसङ्गेन नर्म-भङ्गिभिः शर्म दातुम् अङ्गीकुर्वन्न् इव निविवेश [11] तत्र श्री-व्रज-राज्ञी- मणि-मय-वर-पीठे यातृ-मुख्यान्तराले तनय-नव-वधूभिः सेवितारात्-प्रदेशा सुत-मुख-विधु-कान्तिं सा गवाक्षात् पिबन्तौ सुत-सुचरित-तृष्णक् कृष्ण-माता व्यराजीत्

athātma-sthāne yuktaḥ śrī-kṛṣṇa-rāmābhyāṃ prayuktaḥ prasiddha-nāmā śrīdāmā śrībhājaṃ vraja-rājam āvedya sadyaḥ pura-madhyam āsādya kṛtī śrī-vrajarājñī-prabhṛtir bahiḥ kuṭṭimāt kiñcid unnata-kuṭṭimam anu maryādām aṃśam apy aticarya sphuṭam upary upari ghaṭita-gātraṃ labdha-sannikṛṣṭi-dṛṣṭi-mātra-pātraṃ śreṇitayālaṅkṛtam aneka-nīrandhra-jāla-randhra-jālaṃ samayā samānīya pratīhāraṃ sapratīhāraṃ praṇīya dṛg-bhaṅgi-kalayā tāsām antaḥ-sabhā-saṅgitām abhinīya punas tayor aviprakṛṣṭa evopaviṣṭaḥ [10] yatra śrīmatāṃ mitrāṇāṃ saṅgatau madhumaṅgalo' pi raṅga iva tat-tat-prasaṅgena narma-bhaṅgibhiḥ śarma dātum aṅgīkurvann iva niviveśa [11] tatra śrī-vraja-rājñī- maṇi-maya-vara-pīṭhe yātṛ-mukhyāntarāle tanaya-nava-vadhūbhiḥ sevitārāt-pradeśā suta-mukha-vidhu-kāntiṃ sā gavākṣāt pibantau suta-sucarita-tṛṣṇak kṛṣṇa-mātā vyarājīt

1.3.10

अथ राज्ञा व्रजस्य मधुरम् आज्ञाप्यते स्म-"अये मधुकण्ठ-स्निग्धकण्ठौ! वयम् उत्कण्ठिताः स्मः ततः किञ्चिद् उट्टङ्क्यताम् " [13] तौ च साञ्जलौ व्यान्ञ्जतुः-"देव! किं प्रक्रमितव्यम् अवलम्ब्य संवादवहे?" [14] व्रजराज उवाच-"भवन्तु सर्वज्ञाव् इति विज्ञापनायास्मदीय-कथाभिभिर् एवास्मान् विस्माययेताम् " [15] ताव् ऊचतुः-"यथा शिष्टिः शिष्टाग्रणी-चरणानाम् किन्तु शावयोर् आवयोर् एकतरः समाज्ञाप्यतां, यथान्यतरः श्रोता भवति " [16] व्रजराज उवाच-"दिनम् एकम् एकम् अन्तरा प्रत्येकम् अपि तत्-तद्-रूपताम् आप्नोतु प्रक्रान्ता पुनर् ज्यायान् एव ज्यायान् विधीयते " [17] ततश् च धृतोत्कण्ठः सपदि मधुकण्ठः कृताञ्जलितया नान्दीं पठन्न् अखिलम् आनन्दयति स्म यथा- श्रीमान् यो भगवान् स्वयं विजयते ब्रह्मा सुरर्षिर् महान् व्यासस् तत्-प्रभवः परीक्षिद् अपि याव् उग्रश्रवः-शौनकौ श्रीमद्-भागवत-प्रथा-प्रणयिनस् तान् विश्व-निस्तारिणः श्री-गोष्ठस्य महिष्ठतां प्रथयितुं कम्रान् नमस्कुर्महे

atha rājñā vrajasya madhuram ājñāpyate sma-"aye madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhau! vayam utkaṇṭhitāḥ smaḥ tataḥ kiñcid uṭṭaṅkyatām " [13] tau ca sāñjalau vyānñjatuḥ-"deva! kiṃ prakramitavyam avalambya saṃvādavahe?" [14] vrajarāja uvāca-"bhavantu sarvajñāv iti vijñāpanāyāsmadīya-kathābhibhir evāsmān vismāyayetām " [15] tāv ūcatuḥ-"yathā śiṣṭiḥ śiṣṭāgraṇī-caraṇānām kintu śāvayor āvayor ekataraḥ samājñāpyatāṃ, yathānyataraḥ śrotā bhavati " [16] vrajarāja uvāca-"dinam ekam ekam antarā pratyekam api tat-tad-rūpatām āpnotu prakrāntā punar jyāyān eva jyāyān vidhīyate " [17] tataś ca dhṛtotkaṇṭhaḥ sapadi madhukaṇṭhaḥ kṛtāñjalitayā nāndīṃ paṭhann akhilam ānandayati sma yathā- śrīmān yo bhagavān svayaṃ vijayate brahmā surarṣir mahān vyāsas tat-prabhavaḥ parīkṣid api yāv ugraśravaḥ-śaunakau śrīmad-bhāgavata-prathā-praṇayinas tān viśva-nistāriṇaḥ śrī-goṣṭhasya mahiṣṭhatāṃ prathayituṃ kamrān namaskurmahe

1.3.11

ततश् च- पश्चाद् अल्पं ताल-युग्मं गृहीत्वा गायन्तौ द्वौ पार्श्वयोर् मड्डु-विज्ञौ श्रोता भ्राता यस्य सव्येतराग्रे सोऽ यं वक्ता सर्वम् उच्चैर् दिधिन्व

tataś ca- paścād alpaṃ tāla-yugmaṃ gṛhītvā gāyantau dvau pārśvayor maḍḍu-vijñau śrotā bhrātā yasya savyetarāgre so' yaṃ vaktā sarvam uccair didhinva

1.3.12

इति प्रकारे लब्ध-सारे पुनर् मधुकण्ठः सोत्कण्ठं गायन् नृत्यन् तत्-तद्-भावाभिनयं प्रणयन् कथाम् अभ्याददे अथ कथारम्भः [19] यथा-अथ सर्व-श्रुति-पुराणादि-कृत-प्रशंसस्य वृष्णि-वंशस्य वतंसः श्री-देवमीढ-नामा परम-गुण-धामा मधुरामध्यासामास तस्य चार्याणां शिरोमणेर् भार्या-द्वयम् आसीत् प्रथमा द्वितीय-वर्णा, द्वितीया तु तृतीय-वर्णेति तयोश् च क्रमेण यथावद् आह्वयं पुत्र-द्वयं प्रथमं बभूव शूरः पर्जन्य इति तत्र शूरस्य श्री-वसुदेवादयः समुदयन्ति स्म श्रीमान् पर्जन्यस् तु मातृवद् वर्ण-सङ्करः इति न्यायेन वैश्यताम् एवाविश्य गवाम् एवैश्यं वश्यं चकार बृहद्-वन एव च वासम् आचचार स चायं बाल्याद् एव ब्राह्मण-दर्शं पूजयति, मनोरथ-पूरं देयानि वर्षति, वैष्णव-वेदं स्निह्यति, यावद् वेदं व्यवहरति, यावज्-जीवं हरिम् अर्चयति स्म तस्य मातुर् वंशश् च व्याप्त-सर्व-दिशां विशां वतंसतया परं शंसनीयः आभीर-विशेषतया सद्भिर् उदीरणाद् एष हि विशेषं भजते स्म [20] तथा च मनुः- ब्राह्मणाद् उग्र-कन्यायाम् आवृतो नाम जायते आभीरोऽ म्बष्ट-कन्यायाम् आयोगव्यां तु धिग्वणः [मनु 10.15] इति अम्बष्ठस् तु विशः पुत्र्यां ब्राह्मणाज् जात उच्यते इति चान्यत्र अतः पाद्मे सृष्टि-खण्डादौ यज्ञं कुर्वता ब्रह्मणाप्य् आभीर-पर्याय-गोप-कन्यायाः पत्नीत्वेन स्वीकारः प्रसिद्धः एष एव च गोप-वंशः श्री-कृष्ण-लीलायां संवलनम् आप्स्यतीति सृष्टि-खण्ड एव तत्र स्पष्टीकृतम् अस्ति तस्मात् परम-शंसनीय एवासौ वैश्यान्तः-पाति-महाभीर-द्विज-वंश इति [21] अथ स्निग्धकण्ठेन चान्तश् चिन्तितम्-एवम् अपि केचिद् अहो एषां द्विजतायां सन्देहम् अपि देहयिस्यन्ति ये खलु श्रीमद्-भागवते कुरु द्विजाति-संस्कारम् [10.8.10] इति गर्गं प्रति श्री-व्रजराज-वचने, वैश्यस् तु वार्तया जीवेत् इत्य् आरभ्य, कृषि-वाणिज्य-गो-रक्षा कुसीदं तूर्यम् उच्यते वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गो-वृत्तयोऽ निशम् [भ्प् 10.24.20-21] इति व्रजराजं प्रति श्री-कृष्ण-वचने, अग्न्य्-अर्कातिथि-गो-विप्रः [भ्प् 10.46.12] इति श्री-शुक-कृत-गोपावास-वर्णने, व्यतिरेकतस् तु धर्म-राज-चरतायाम् अपि विदुरस्य शूद्र-गर्भोद्भवतयान्यथा-व्यवहार-श्रवणेऽ प्य् अधिकं विअधिरायिष्यन्ते इति [22] अथ स्फुटम् ऊचे-ततस् ततः ? [23] मधुकण्ठ उवाच-स च श्रीमान् पर्जन्यः सौजन्य-वर्येणार्जितेन निजैश्वर्येणापि वैश्यान्तर-साधारण्यम् अतीयाय, तच् च नाश्चर्यम् यतः स्वाश्रित-देश-पालकता-मान्यतया वदान्यतया क्षीर-वैभव-प्लावित-सर्व-जनता-लब्ध-प्राधान्यतया च पर्जन्य-सामान्यताम् आप ; यः खलु प्रह्लादः श्रवसि, ध्रुवः प्रतिश्रुति, पृथुर् महिमणि, भीष्मो दुर्हृदि, शङ्करः सुहृदि, स्वयम्भूर् गरिमणि, हरिस् तेजसि बभूव यस्य च सर्वैर् अपि कृत-गुणनेन गुण-गणने वशिताः सहस्र-सङ्ख्याभिर् अप्य् अनवसिता मातामह-महा-वंश-प्रभवाः सर्वथा प्रभवन्ते गोपाः सोपाध्यायाः स्वयम् एव समाश्रिता बभूवुः तत्-सम्बन्धानि च वृन्दशः यं खलु श्रीमद्-उग्रसेनाग्रीय-यदु-संसद्-अग्रण्यस् ते समग्र-गुण-गरिमण्य् अग्रगण्यम् अवलोकयन्तः सकल-गोप-लोक-राज-राजता-सम्बलकेन तिलकेन सम्भावयामासुः यस्य च प्रेयसी सकल-गुण-वरीयसी वरीयसीनाम् आसीत् यस्य च श्रीमद्-उपनन्दादयः पञ्च-नन्दना जगद् एवानन्दयामासुः [24] तथा च वन्दिनस् तस्य श्लोकं श्लोकताम् आनयन्ति- अन्यस् तु जल-पर्जन्यः सुख-पर्जन्य एष तु सदा यो धिनुते सृष्टैर् उपनन्दादिभिर् जनम्

iti prakāre labdha-sāre punar madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ gāyan nṛtyan tat-tad-bhāvābhinayaṃ praṇayan kathām abhyādade atha kathārambhaḥ [19] yathā-atha sarva-śruti-purāṇādi-kṛta-praśaṃsasya vṛṣṇi-vaṃśasya vataṃsaḥ śrī-devamīḍha-nāmā parama-guṇa-dhāmā madhurāmadhyāsāmāsa tasya cāryāṇāṃ śiromaṇer bhāryā-dvayam āsīt prathamā dvitīya-varṇā, dvitīyā tu tṛtīya-varṇeti tayoś ca krameṇa yathāvad āhvayaṃ putra-dvayaṃ prathamaṃ babhūva śūraḥ parjanya iti tatra śūrasya śrī-vasudevādayaḥ samudayanti sma śrīmān parjanyas tu mātṛvad varṇa-saṅkaraḥ iti nyāyena vaiśyatām evāviśya gavām evaiśyaṃ vaśyaṃ cakāra bṛhad-vana eva ca vāsam ācacāra sa cāyaṃ bālyād eva brāhmaṇa-darśaṃ pūjayati, manoratha-pūraṃ deyāni varṣati, vaiṣṇava-vedaṃ snihyati, yāvad vedaṃ vyavaharati, yāvaj-jīvaṃ harim arcayati sma tasya mātur vaṃśaś ca vyāpta-sarva-diśāṃ viśāṃ vataṃsatayā paraṃ śaṃsanīyaḥ ābhīra-viśeṣatayā sadbhir udīraṇād eṣa hi viśeṣaṃ bhajate sma [20] tathā ca manuḥ- brāhmaṇād ugra-kanyāyām āvṛto nāma jāyate ābhīro' mbaṣṭa-kanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ [manu 10.15] iti ambaṣṭhas tu viśaḥ putryāṃ brāhmaṇāj jāta ucyate iti cānyatra ataḥ pādme sṛṣṭi-khaṇḍādau yajñaṃ kurvatā brahmaṇāpy ābhīra-paryāya-gopa-kanyāyāḥ patnītvena svīkāraḥ prasiddhaḥ eṣa eva ca gopa-vaṃśaḥ śrī-kṛṣṇa-līlāyāṃ saṃvalanam āpsyatīti sṛṣṭi-khaṇḍa eva tatra spaṣṭīkṛtam asti tasmāt parama-śaṃsanīya evāsau vaiśyāntaḥ-pāti-mahābhīra-dvija-vaṃśa iti [21] atha snigdhakaṇṭhena cāntaś cintitam-evam api kecid aho eṣāṃ dvijatāyāṃ sandeham api dehayisyanti ye khalu śrīmad-bhāgavate kuru dvijāti-saṃskāram [10.8.10] iti gargaṃ prati śrī-vrajarāja-vacane, vaiśyas tu vārtayā jīvet ity ārabhya, kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣā kusīdaṃ tūryam ucyate vārtā caturvidhā tatra vayaṃ go-vṛttayo' niśam [bhp 10.24.20-21] iti vrajarājaṃ prati śrī-kṛṣṇa-vacane, agny-arkātithi-go-vipraḥ [bhp 10.46.12] iti śrī-śuka-kṛta-gopāvāsa-varṇane, vyatirekatas tu dharma-rāja-caratāyām api vidurasya śūdra-garbhodbhavatayānyathā-vyavahāra-śravaṇe' py adhikaṃ viadhirāyiṣyante iti [22] atha sphuṭam ūce-tatas tataḥ ? [23] madhukaṇṭha uvāca-sa ca śrīmān parjanyaḥ saujanya-varyeṇārjitena nijaiśvaryeṇāpi vaiśyāntara-sādhāraṇyam atīyāya, tac ca nāścaryam yataḥ svāśrita-deśa-pālakatā-mānyatayā vadānyatayā kṣīra-vaibhava-plāvita-sarva-janatā-labdha-prādhānyatayā ca parjanya-sāmānyatām āpa ; yaḥ khalu prahlādaḥ śravasi, dhruvaḥ pratiśruti, pṛthur mahimaṇi, bhīṣmo durhṛdi, śaṅkaraḥ suhṛdi, svayambhūr garimaṇi, haris tejasi babhūva yasya ca sarvair api kṛta-guṇanena guṇa-gaṇane vaśitāḥ sahasra-saṅkhyābhir apy anavasitā mātāmaha-mahā-vaṃśa-prabhavāḥ sarvathā prabhavante gopāḥ sopādhyāyāḥ svayam eva samāśritā babhūvuḥ tat-sambandhāni ca vṛndaśaḥ yaṃ khalu śrīmad-ugrasenāgrīya-yadu-saṃsad-agraṇyas te samagra-guṇa-garimaṇy agragaṇyam avalokayantaḥ sakala-gopa-loka-rāja-rājatā-sambalakena tilakena sambhāvayāmāsuḥ yasya ca preyasī sakala-guṇa-varīyasī varīyasīnām āsīt yasya ca śrīmad-upanandādayaḥ pañca-nandanā jagad evānandayāmāsuḥ [24] tathā ca vandinas tasya ślokaṃ ślokatām ānayanti- anyas tu jala-parjanyaḥ sukha-parjanya eṣa tu sadā yo dhinute sṛṣṭair upanandādibhir janam

1.3.13

पर्जन्यः कृषि-वृत्तीनां भुवि लक्ष्यो व्यलक्ष्यत तद् एतन् नाद्भुतं स्थूल-लक्ष्यतां यद् असौ गतः

parjanyaḥ kṛṣi-vṛttīnāṃ bhuvi lakṣyo vyalakṣyata tad etan nādbhutaṃ sthūla-lakṣyatāṃ yad asau gataḥ

1.3.14

उपमान्ति च- उपनन्दादयश् चैते पितुः पञ्चैव मूर्तयः यथानन्दमयस्यामी वेदान्तेषु प्रियादयः

upamānti ca- upanandādayaś caite pituḥ pañcaiva mūrtayaḥ yathānandamayasyāmī vedānteṣu priyādayaḥ

1.3.15

उत्प्रेक्षन्ते च- उपनन्दोऽ भिनन्दश् च नन्दः सन्नन्द-नन्दनौ इत्य् आख्याः कुर्वता पित्रा नन्देर् अर्थः सुदण्डितः

utprekṣante ca- upanando' bhinandaś ca nandaḥ sannanda-nandanau ity ākhyāḥ kurvatā pitrā nander arthaḥ sudaṇḍitaḥ

1.3.16

तद् एवं सतीषु सर्व-सम्पत्तिषु तस्य पुत्र-सम्पत्तिस् तु परम-रमणीयताम् अवाप नेपथ्य-सम्पत्तिषु वासः-सम्पत्तिर् इव तत्रापि मध्यम-सुत-सम्पत्तिः सुतराम् ऐश्वर्याणाम् अविच्छिन्न-सम्पत्ति-पङ्क्तिम् अनु मध्यम-सम्पत्तिर् इव [26] अत्र केचिद् अर्जुनम् उपमानीकुर्वन्ति वयं तु तस्य मध्य-सम्बध्यमानस्य सर्वानन्दनस्य श्रीमत्-पर्जन्य-नन्दनस्य बालक-पर्यायेण तेन पाण्डु-तनयेनोपमानं न मन्यामहे अपि च परमोदारेषु च सहोदरेषु तेषु न केवलं जन्मना तावन् मध्य-वर्तितया सोऽ यं वर्तते अपि तु स्नेह-सम्पदाम् आस्पदतयापि न च केवलं तेषाम् किन्तु सर्वेषाम् अपि येन तस्मिन् पित्रोर् अप्य् अधिका स्नेहर्द्धिकाया वर्धिष्णुता भ्रातॄनाम् अपि सदा सुख-संवर्धनी बभूव, न जातु स्पर्धनी न चैतावान् उद्भूतः सुगुणस् तस्मिन्न् उद्भूतः [27] भवति हि स्वयं भगवति तस्य भक्ति-विशेष-व्यक्तिः-यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः इति हि भगवती श्री-भागवत-गीर्-देवी [28] तद् एतन् मधुकण्ठतः श्रुत्वा श्रीमद्-उपनन्दः श्रीमद्-अभिनन्दं नीचैर् उवाच-विज्ञाता कथां प्रकुर्वाणस्य किम् अस्य पर-हृदय-विज्ञता ? [29] अथाभिनन्दस् तद् अवधार्य साश्चर्यं मधुकण्ठम् उवाच-ततस् ततः ? [30] मधुकण्ठ उवाच-तद् एवं सति नाम्ना सुमुखेन केनचन गोपानां मुखेन तस्मै परम-धन्या कन्या दत्ता या खलु स्व-गुण-वशीकृत-स्वजना यशांसि ददाति शृण्वन्त्यः, किम् उत पश्यद्भ्यः, किम् उततराम् भक्तिमद्भ्यः ततश् च तयोः साम्प्रतम् एव दाम्पत्येन सर्वेषाम् अपि सुख-सम्पत्तिर् अजायत, किम् उत मातर-पितरादीनाम् [31] तद् एवम् आनन्दित-सर्व-जन्यु-विगत-मन्युः पर्जन्यः सर्वतो धन्यः स्वयम् अपि भूयः सुखम् अनुभूय चाभ्यागारिकतायाम् अभ्यागतं-मन्यः श्री-गोविन्द-पदारविन्द-भजन-मात्रान्वितां देह-यात्राम् अभीष्टां मन्यमानः सर्व-ज्यायसे ज्यायसे स्वक-कुल-तिलकतां दातुं तिलकं दातुम् इष्टवान् श्री-वसुदेवादि-नरदेव-गर्गादि-भूदेव-कृत-प्रभां सभां कृत्वा दत्तवांश् च [32] स पुनः पितुर् आज्ञाम् अङ्गीकृत्य कृत-कृत्यस् तस्याम् एव श्री-वसुदेवादि-संवलित-महानुभावानां सभायाम् आहूय सभावम् उत्सङ्ग-सङ्गिनं विधाय मध्यमम् एव निजानुजं तेन तिलकेन गोकुल-राजतया सभाजयामास [33] अथ तत्रानुजे सङ्कुचति सर्वत्र च जने विस्मयं सचमाने पितरि च रोचमान-लोचने स चोवाच-मयेदं नाविचारम् आचरितम्, यतः सर्व एव स्नेह-परम्परायाः पराधीनः सा च साद्गुण्यस्य, तच् च सर्व-समञ्जसतायाः सा चात्र यथा तथा न मद्-विधे सैव च खलु सर्व-वशीकारितायां स्वैरिताम् अर्हति [34] किं च, सर्वान्तर्याम्य् अप्य् एनम् एवोररीचरीकरीति दृश्यताम् अस्यां भासमानायां सभायां सर्वेषां नेत्र-पटली-षट्पदवल्-लीलायमाना केवलम् अस्य मुखं कमलम् इव संवलते तथा प्रथमत एव तद्-आनुकूल्यम् अत्राकल्प्यते परिकल्प्यताम् अपीदं मम नाम्नैव तस्माद् अस्माकम् अयम् एव राजेति अथाभवत् कुसुमक-वृष्टिभिः समं स्फुट-ध्वनिर् दिवम् अनु साधु साध्व् इति सभासदाम् इह च विकासि-दृष्टिभिर् यथास्फुरज् जय-जय-शब्द-मङ्गलम्

tad evaṃ satīṣu sarva-sampattiṣu tasya putra-sampattis tu parama-ramaṇīyatām avāpa nepathya-sampattiṣu vāsaḥ-sampattir iva tatrāpi madhyama-suta-sampattiḥ sutarām aiśvaryāṇām avicchinna-sampatti-paṅktim anu madhyama-sampattir iva [26] atra kecid arjunam upamānīkurvanti vayaṃ tu tasya madhya-sambadhyamānasya sarvānandanasya śrīmat-parjanya-nandanasya bālaka-paryāyeṇa tena pāṇḍu-tanayenopamānaṃ na manyāmahe api ca paramodāreṣu ca sahodareṣu teṣu na kevalaṃ janmanā tāvan madhya-vartitayā so' yaṃ vartate api tu sneha-sampadām āspadatayāpi na ca kevalaṃ teṣām kintu sarveṣām api yena tasmin pitror apy adhikā sneharddhikāyā vardhiṣṇutā bhrātṝnām api sadā sukha-saṃvardhanī babhūva, na jātu spardhanī na caitāvān udbhūtaḥ suguṇas tasminn udbhūtaḥ [27] bhavati hi svayaṃ bhagavati tasya bhakti-viśeṣa-vyaktiḥ-yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ iti hi bhagavatī śrī-bhāgavata-gīr-devī [28] tad etan madhukaṇṭhataḥ śrutvā śrīmad-upanandaḥ śrīmad-abhinandaṃ nīcair uvāca-vijñātā kathāṃ prakurvāṇasya kim asya para-hṛdaya-vijñatā ? [29] athābhinandas tad avadhārya sāścaryaṃ madhukaṇṭham uvāca-tatas tataḥ ? [30] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ sati nāmnā sumukhena kenacana gopānāṃ mukhena tasmai parama-dhanyā kanyā dattā yā khalu sva-guṇa-vaśīkṛta-svajanā yaśāṃsi dadāti śṛṇvantyaḥ, kim uta paśyadbhyaḥ, kim utatarām bhaktimadbhyaḥ tataś ca tayoḥ sāmpratam eva dāmpatyena sarveṣām api sukha-sampattir ajāyata, kim uta mātara-pitarādīnām [31] tad evam ānandita-sarva-janyu-vigata-manyuḥ parjanyaḥ sarvato dhanyaḥ svayam api bhūyaḥ sukham anubhūya cābhyāgārikatāyām abhyāgataṃ-manyaḥ śrī-govinda-padāravinda-bhajana-mātrānvitāṃ deha-yātrām abhīṣṭāṃ manyamānaḥ sarva-jyāyase jyāyase svaka-kula-tilakatāṃ dātuṃ tilakaṃ dātum iṣṭavān śrī-vasudevādi-naradeva-gargādi-bhūdeva-kṛta-prabhāṃ sabhāṃ kṛtvā dattavāṃś ca [32] sa punaḥ pitur ājñām aṅgīkṛtya kṛta-kṛtyas tasyām eva śrī-vasudevādi-saṃvalita-mahānubhāvānāṃ sabhāyām āhūya sabhāvam utsaṅga-saṅginaṃ vidhāya madhyamam eva nijānujaṃ tena tilakena gokula-rājatayā sabhājayāmāsa [33] atha tatrānuje saṅkucati sarvatra ca jane vismayaṃ sacamāne pitari ca rocamāna-locane sa covāca-mayedaṃ nāvicāram ācaritam, yataḥ sarva eva sneha-paramparāyāḥ parādhīnaḥ sā ca sādguṇyasya, tac ca sarva-samañjasatāyāḥ sā cātra yathā tathā na mad-vidhe saiva ca khalu sarva-vaśīkāritāyāṃ svairitām arhati [34] kiṃ ca, sarvāntaryāmy apy enam evorarīcarīkarīti dṛśyatām asyāṃ bhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ sarveṣāṃ netra-paṭalī-ṣaṭpadaval-līlāyamānā kevalam asya mukhaṃ kamalam iva saṃvalate tathā prathamata eva tad-ānukūlyam atrākalpyate parikalpyatām apīdaṃ mama nāmnaiva tasmād asmākam ayam eva rājeti athābhavat kusumaka-vṛṣṭibhiḥ samaṃ sphuṭa-dhvanir divam anu sādhu sādhv iti sabhāsadām iha ca vikāsi-dṛṣṭibhir yathāsphuraj jaya-jaya-śabda-maṅgalam

1.3.17

अथ स्निग्धकण्ठ उवाच-मधुकण्ठ-कृत-जगद्-उत्कण्ठ-श्रीमन्-मधुकण्ठ ! श्रीमद्-उपनन्द-नन्दनयोस् त्रय एव मध्यमा इति कोऽ यं मध्यमः कीदृशी वा तस्य समञ्जसतेति सोदाहरणम् उच्यताम् [36] मधुकण्ठ उवाच-एकं तावद् भवन्-मनः-प्रह्लन्नता-समुचितं प्रवह्लिका-पद्यम् इदम् अनवद्यं पूर्यताम् [37] स्निग्धकण्ठ उवाच-कामम् [38] मधुकण्ठ उवाच- आकृष्य मत्-पुत्रम् अनेन पुत्री- कृतेन भूतिं भजते स एषः इति स्वयं वेत्ति न तेन मैत्रीं भिनत्ति कोऽ यं वदने वदेति

atha snigdhakaṇṭha uvāca-madhukaṇṭha-kṛta-jagad-utkaṇṭha-śrīman-madhukaṇṭha ! śrīmad-upananda-nandanayos traya eva madhyamā iti ko' yaṃ madhyamaḥ kīdṛśī vā tasya samañjasateti sodāharaṇam ucyatām [36] madhukaṇṭha uvāca-ekaṃ tāvad bhavan-manaḥ-prahlannatā-samucitaṃ pravahlikā-padyam idam anavadyaṃ pūryatām [37] snigdhakaṇṭha uvāca-kāmam [38] madhukaṇṭha uvāca- ākṛṣya mat-putram anena putrī- kṛtena bhūtiṃ bhajate sa eṣaḥ iti svayaṃ vetti na tena maitrīṃ bhinatti ko' yaṃ vadane vadeti

1.3.18

स्निग्धकण्ठः सोत्कण्ठतया शीघ्रम् एव सानन्दम् उवाच-नन्द एव इति [40] मधुकण्ठ उवाच-भवता ज्ञात्म् एवेदम् इति तद् एतच् छ्रूयताम्- स्वेनाल्पेन गुणेन वाञ्छति निजे पूजा-सुखे भूयसी लोको यस् तु महीयसापि खलु तेनैवान्यदीये सदा सोऽ यं श्री-व्रजराज एव यद् असौ शूराङ्गजं धिन्वितुं तत्-तद्-धानिम् असोढ सख्यम् अभिन्नाल्पं च तस्यान्तरम्

snigdhakaṇṭhaḥ sotkaṇṭhatayā śīghram eva sānandam uvāca-nanda eva iti [40] madhukaṇṭha uvāca-bhavatā jñātm evedam iti tad etac chrūyatām- svenālpena guṇena vāñchati nije pūjā-sukhe bhūyasī loko yas tu mahīyasāpi khalu tenaivānyadīye sadā so' yaṃ śrī-vrajarāja eva yad asau śūrāṅgajaṃ dhinvituṃ tat-tad-dhānim asoḍha sakhyam abhinnālpaṃ ca tasyāntaram

1.3.19

ततश् च तद् एतन् मधुकण्ठ-सूक्त-सुधाकरम् आसाद्य रत्नाकर इवोच्छलद्-अङ्ग-तरङ्गस् तद्-अन्तर्-बहिरङ्ग-सभ्य-सङ्घस् तद्-उपरि-हृदयङ्गम-रत्नावलिं विकीर्णवान् हृदयावलिं वा वितीर्णवान् इति स्वयम् अपि न भिदां विदाम्बभूव [42] अथ स्निग्धकण्ठ उवाच-ततस् ततः ? [43] मधुकण्ठ उवाच-ततः श्रीमान् असौ धन्यः पर्जन्यः श्री-गोविन्द-पदारविन्द-भजनाय वृन्दावनं प्रविशन् समासत एव समस्त-शास्त्र-सारं पृच्छतः पुत्रान् उपदिदेश, यथा- किं भय-मूलम् अदृष्टं किं शरणं श्री-हरेर् भक्तः किं प्रार्थ्यं तद्-भक्तिः किं सौख्यं तत्-पर-प्रेम

tataś ca tad etan madhukaṇṭha-sūkta-sudhākaram āsādya ratnākara ivocchalad-aṅga-taraṅgas tad-antar-bahiraṅga-sabhya-saṅghas tad-upari-hṛdayaṅgama-ratnāvaliṃ vikīrṇavān hṛdayāvaliṃ vā vitīrṇavān iti svayam api na bhidāṃ vidāmbabhūva [42] atha snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ ? [43] madhukaṇṭha uvāca-tataḥ śrīmān asau dhanyaḥ parjanyaḥ śrī-govinda-padāravinda-bhajanāya vṛndāvanaṃ praviśan samāsata eva samasta-śāstra-sāraṃ pṛcchataḥ putrān upadideśa, yathā- kiṃ bhaya-mūlam adṛṣṭaṃ kiṃ śaraṇaṃ śrī-harer bhaktaḥ kiṃ prārthyaṃ tad-bhaktiḥ kiṃ saukhyaṃ tat-para-prema

1.3.20

इति [44] तद् एवं सह-भार्ये वृन्दावनं गते तस्मिन्न् आर्ये श्रीमान् उपनन्दः स्व-नामानुरूपं श्रीमन्-नन्द-व्रज-महेन्द्र-सभायाम् अयन्त्रित-मन्त्रितया स्थितवान् विचित्रवीर्य-सभायां भीष्म इव सोऽ पि मन्त्र-मिषेण विशेषेण तद्-आज्ञाम् एव गृह्णन् सर्वं सर्व-कालं सुराजा प्रजा-कुलं पालयति स्म [45] तत्र चेयं चर्याचरिताश्चर्या बभूव, यथा- मर्यादां पितुर् अयम् आवद् एव सर्वां धर्मादिर् न विपदम् एति यत्र चार्थः सम्पत्तिर् न पुनर् अभूद् अमुष्य वश्या येनासौ प्रसभम् अवाप वृद्धिम् एव

iti [44] tad evaṃ saha-bhārye vṛndāvanaṃ gate tasminn ārye śrīmān upanandaḥ sva-nāmānurūpaṃ śrīman-nanda-vraja-mahendra-sabhāyām ayantrita-mantritayā sthitavān vicitravīrya-sabhāyāṃ bhīṣma iva so' pi mantra-miṣeṇa viśeṣeṇa tad-ājñām eva gṛhṇan sarvaṃ sarva-kālaṃ surājā prajā-kulaṃ pālayati sma [45] tatra ceyaṃ caryācaritāścaryā babhūva, yathā- maryādāṃ pitur ayam āvad eva sarvāṃ dharmādir na vipadam eti yatra cārthaḥ sampattir na punar abhūd amuṣya vaśyā yenāsau prasabham avāpa vṛddhim eva

1.3.21

तद् एवं सर्व-समृद्धि-वृद्धि-सिद्धिम् आयाते राजन्वति व्रज-जन-जाते कलिकायमाना काचिद् उत्कलिका क्रमेण विकासम् अयामास सर्वेषां प्राण-तुल्यस्य निज-कुल्यस्य राज्ञस् तस्य सन्ततिर् न जायत इति कालात्यये चाशा-व्यत्ययात् सर्वं जनम् अतीव कृच्छ्रम् आनर्च्छ अग्रजादींस् तु सुतराम् श्रीमद्-व्रजपति-जम्पती तु प्रजाशां पूर्वत एव सन्दिग्धि-दिग्धाम् अपि कुर्वाते स्म, उत्तरतस् तु विशेषतः [47] स्निग्धकण्ठ उवाच-कथं तत्-प्रेष्ठाः पुत्रेष्ट्यादिकं नानुष्ठापितवन्तः ? कथं वा विदग्धयोर् अपि तयोः सन्दिग्धता जाता तथापि परमेश-परयोः कथन्तरां वा तद्-आशा ? उत्तरतस् तु विशेषतः कथन्तमाम् ? [48] मधुकण्ठ उवाच-अनुष्ठापितम् अपि तत् तन् न प्रतिष्ठाम् आससाद [49] स्निग्धकण्ठ उवाच-कथं तत् ? कथं वान्यद् अन्यत् ? [50] मधुकण्ठ उवाच-तथा हि, तत् तद् अशेष-सम्पत्त्योर् अपि दम्पत्यो रहसि संवादोऽ यं बभूव यथा श्रीमान् पतिर् उवाच-कुटुम्बिनि! किम् अवलम्बी मम सनानाय वितानादि वितानयति शोक-वशोऽ यं लोकः ? यतो मम सङ्कल्प-कल्पना-समये यादृशाय सर्वतो विचित्राय पुत्राय चित्तं कल्पते स तु परम एवापूर्वः कथम् अपूर्व-विषयतां प्राप्नोतु ? तत पुनर् अन्यत्र वचन-गोचरं रचयितुं सङ्कुचत्य् एव चेतो-वृत्तिः यतो यत् खलु मयि दया-परायणस्य श्रुति-पारायण-फलस्य श्री-नारायणस्य रूपं ततोऽ पि मधुरतरं कतरद् वा भवेत्, परिजात-कुसुमाद् आकाश-कुसुमम् इव [51] अथ स्निग्धकण्ठश् चिन्तयामास-अस्य ततोऽ पि मधुरतरत्वं नायुक्तम् यत एतद् उद्दिश्य श्री-भागवत-पद्यम्- यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम् [भ्प् 3.2.12] इति [52] अथ स्फुटं पप्रच्छ-ततस् ततः ? [53] मधुकण्ठ उवाच-अथ श्रीमती तत्-पत्नी चोवाच-कीदृशं रूपं तद् इति कथ्यताम् [54] स उवाच- श्यामश् चञ्चल-चारु-दीर्घ-नयनो बालस् तवाङ्क-स्थले दुग्धोद्गारि-पयोधरे स्फुटम् असौ क्रीडन् मयालोक्यते स्वप्नस् तत् किम् उ जागरः किम् अथवेत्य् एतन् न निश्चीयते सत्यं ब्रूहि सधर्मिणि स्फुरति किं सोऽ यं तवाप्य् अन्तरे

tad evaṃ sarva-samṛddhi-vṛddhi-siddhim āyāte rājanvati vraja-jana-jāte kalikāyamānā kācid utkalikā krameṇa vikāsam ayāmāsa sarveṣāṃ prāṇa-tulyasya nija-kulyasya rājñas tasya santatir na jāyata iti kālātyaye cāśā-vyatyayāt sarvaṃ janam atīva kṛcchram ānarccha agrajādīṃs tu sutarām śrīmad-vrajapati-jampatī tu prajāśāṃ pūrvata eva sandigdhi-digdhām api kurvāte sma, uttaratas tu viśeṣataḥ [47] snigdhakaṇṭha uvāca-kathaṃ tat-preṣṭhāḥ putreṣṭyādikaṃ nānuṣṭhāpitavantaḥ ? kathaṃ vā vidagdhayor api tayoḥ sandigdhatā jātā tathāpi parameśa-parayoḥ kathantarāṃ vā tad-āśā ? uttaratas tu viśeṣataḥ kathantamām ? [48] madhukaṇṭha uvāca-anuṣṭhāpitam api tat tan na pratiṣṭhām āsasāda [49] snigdhakaṇṭha uvāca-kathaṃ tat ? kathaṃ vānyad anyat ? [50] madhukaṇṭha uvāca-tathā hi, tat tad aśeṣa-sampattyor api dampatyo rahasi saṃvādo' yaṃ babhūva yathā śrīmān patir uvāca-kuṭumbini! kim avalambī mama sanānāya vitānādi vitānayati śoka-vaśo' yaṃ lokaḥ ? yato mama saṅkalpa-kalpanā-samaye yādṛśāya sarvato vicitrāya putrāya cittaṃ kalpate sa tu parama evāpūrvaḥ katham apūrva-viṣayatāṃ prāpnotu ? tata punar anyatra vacana-gocaraṃ racayituṃ saṅkucaty eva ceto-vṛttiḥ yato yat khalu mayi dayā-parāyaṇasya śruti-pārāyaṇa-phalasya śrī-nārāyaṇasya rūpaṃ tato' pi madhurataraṃ katarad vā bhavet, parijāta-kusumād ākāśa-kusumam iva [51] atha snigdhakaṇṭhaś cintayāmāsa-asya tato' pi madhurataratvaṃ nāyuktam yata etad uddiśya śrī-bhāgavata-padyam- yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam [bhp 3.2.12] iti [52] atha sphuṭaṃ papraccha-tatas tataḥ ? [53] madhukaṇṭha uvāca-atha śrīmatī tat-patnī covāca-kīdṛśaṃ rūpaṃ tad iti kathyatām [54] sa uvāca- śyāmaś cañcala-cāru-dīrgha-nayano bālas tavāṅka-sthale dugdhodgāri-payodhare sphuṭam asau krīḍan mayālokyate svapnas tat kim u jāgaraḥ kim athavety etan na niścīyate satyaṃ brūhi sadharmiṇi sphurati kiṃ so' yaṃ tavāpy antare

Pūraṇa 1 (cont. 6)

1.3.22

सोवाच-श्रीमन् ! ममापीयम् एव मनो-वृत्तिर् मति-वृत्तिम् अतिवर्तमाना वर्तते केवल-विलज्जया तज् जातु भवन्तं न निवेदयामि तस्माद् अस्माद् असम्भव-मनोरथान् निवृत्ति-शास्त्र-विचारम् उद्यच्छन्तौ मन एव संयच्छेवहि [56] स उवाच-यद्यपि मयाप्य् एतद् एव मध्ये मध्ये स्फुटम् अध्यवसीयते, तथाप्य् अस्तोको वशित-विश्वोद्रेको महान् सहायः श्रीमन्-नारायण-देव एव शरणम् इति चित्त-वृत्तिः परिवर्तते-योऽ स्माकम् अदृष्टाश्रुतम् इदं दृष्टम् इव करोति स सर्वं कृत-पूर्वी तद् अपि कुर्वीत [57] सोवाच-देव ! तस्य देवस्य काम् अपि सेवायोग्याम् एवात्र योग्याम् उपलभामहे [58] स उवाच-बाढम् किन्तु कीदृशी सा ? [59] सोवाच-द्वादशी-व्रत-रूपा [60] स सानन्दम् उवाच-सङ्गतं ब्रवीषि ममाप्य् उत्कण्ठाङ्कुरितं स्फुरितम् एतद् एवासीत् तस्माद् अद्यारभ्य समारभ्यताम् एष व्रत इति [61] तद् एवं सम्प्रवदमानयोर् उद्भवन् देव-दुन्दुभि-नादः सर्वम् अतिचक्राम् [62] अथ तया वृत्त-स्व-चित्त-वृत्ति-प्रथया तत्-कथया श्लथितवान्तः श्री-व्रज-धरित्री-कान्तः कान्त-निजालङ्कार-वारं सूत-कुमाराय विततार श्रीमती व्रजपति-पत्नी च महा-नीलमणि-मय-नायकं हारं विहापयामास [63] अथ सोत्कण्ठं स्निग्धकण्ठ उवाच-तर्हि किं जातम् ? [64] मधुकण्ठ उवाच-तेन व्रतेन पूर्णे वर्षे बृंहिते च तर्षे युगपद् एव देव-देवः स्वप्ने तयोर् आविर्बभूव, चोवाच च-अहो ! मय्य् अतिसक्तौ भक्तौ कथं निर्विद्य खिद्याथे ? योऽ साव् अतसी-कुसुम-सुषमः सुकुमारः कुमारः शश्वद् एवानुभवतोर् भवतोः कुमारतया स्फुरति स तु सदा भवतोर् एवानुगतः प्रतिकल्पं स्वभक्ति-प्रवर्तनाय दिवि मत्-प्रवर्तित-द्रोण-धरा-रूप-कलांश-कलावतोः तद् भूरि भाग्यं इत्य् आदि-रीत्या ब्रह्माद्य्-अलभ्य-साक्षात्-तत्-फल-साक्षात्काराय स्वयम् एव पृथिव्यां भवतोर् भवतोर् एव भवं लभत एव æ अचिराद् एव च रुचिरा रुचिरेषा युवयोः सफलतां वलिता [65] तद् एवं श्राविताभिहिते तिरोहिते च परमहिते भगवति लब्ध-जागराव् उपलब्धामृत-सागराव् इव च मिथस् तद् एव सङ्कथयन्तौ प्रथयन्तौ च परम-चमत्कार-निवहं वहतः स्म [66] अथ स्निग्धकण्ठः स्वगतं चिन्तयामास-तद् एवं जातान्य् एव मम प्रश्नानाम् उत्ताराणि तत्र च भवतोर् एवेति युक्तम् एवोक्तं श्री-भगवता प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः [10.8.14] इति वदतोऽ प्य् अव्यभिचार-वचः-प्रचार-सर्गस्य मुनेः श्री-गर्गस्य प्रायः सोऽ यम् अभिप्रायः [67] श्री-भगवता सह सम्बन्धः किल केवल-प्रेम-निबन्धनः-भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः [भ्प् 11.14.11] इत्य् आदेः अतस् तद्-विशेषस्य तद्-विशेष एव हेतुः-ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस् तथैव भजाम्य् अहम् [गीता 4.11] इत्य् आदेः ततस् तस्मिन् वत्सतां सतां वात्सल्याभिध एव प्रेमा प्रमापयति [68] तत्र श्री-वसुदेवस्य तद्-ऐश्वर्यालोचनेन वात्सल्यस्य तारल्यं सारल्यं चासादितम् श्री-व्रजराजस्य पुनस् तद्-वात्सल्यं शश्वद् उद्बुद्धं शुद्धम् एव च प्रसिद्धम् पितृभ्यां पुत्रतया तद्-धारणे कारणं च मुनिभिर् मन एव मन्यते आविवेशांश-भागेन मन आनकदुन्दुभेः [भ्प् 10.2.26] इत्य् आदेः दधार सर्वात्मकम् आत्म-भूतं काष्ठा यथानन्द-करं मनस्तः [भ्प् 10.2.18] इत्य् आदेश् च श्री-व्रज-राजाभ्याम् अपि मनसा धारणं तस्य कार्यान्यथानुपपत्ति-सिद्धेन भक्ति-स्वाभाव्येनैव सम्भाव्यते तत्र च सति साम्प्रतं तु विशेषत एव साम्प्रतं परावस्थाम् अनु कृतासक्तौ हि भक्तौ तद्-उदयः स्यात् तस्मात् तवैवात्मजस् तस्य वसुदेवस्य तु क्वचित् कार्ये निमित्ते जातः प्रादुर्भूतः इति [69] अथ प्रकटम् उवाच-ततस् ततः ? [70] मधुकण्ठ उवाच-तद् एवं परमार्तेर् उपकण्ठतां प्राप्तायाम् उत्कण्ठायाम् एकदा सर्वेऽ नर्वाचीना व्रज-वासिनः सभावाः सभायां मिलिताः मिलित्वा च तद् एव सोत्कण्ठं सुष्ठु प्रतुष्टुवुः [71] तदा च तत्रैका तापसी केनचन स्नातकेन समम् आयाता तां च महा-प्रभाव-लक्षणां लक्षयित्वा सर्वे समुत्थायातिथ्यम् आवितथ्येन विधाय विज्ञापयामासुः-साक्षाद् भगवतो योगमायेव का त्वम् असि ? श्रीमन्-नारदस्याभिनव-तनुर् इवायं वा कः ? [72] सा च सहासम् आह स्म-पौर्णमासी-नाम्नी कात्यायनी च कुमार-श्रमणा च पारिकाङ्क्षिणी चेक्षणिका चास्मि अयं च मधुमङ्गल-नामा स्नातकः श्री-नारद-प्रकृतिः आवां च विद्या-विशेषेणैतद्-वयस्काव् एव सदा विद्यावहे [73] ते ऊचुः-एतावती कृपा कृपणेषु कथम् अस्मासु कृता ? [74] सोवाच-भवतां किम् अपि वैभवं सम्भाव्य [75] सर्वे ऊचुः-किं तत् ? [76] सोवाच-भवतां प्राण-कन्दस्य श्रीमन्-नन्दस्य जगदानन्दः स खलु नन्दनः सम्भवितेति [77] सर्वे स-बाष्प-पुलक-कुलम् ऊचुः-बृहद्-वनम् अस्माकम् इद बृहत्-तीर्थं भवति तस्माद् अस्मभ्यं दत्त-विश्रान्तिके कृष्णान्तिके स्फुटम् उटजं तव घटयामः [78] सोवाच-उपश्रुतिर् एषा श्रुति-वेषा नव्यापि न व्यभिचरिता यतः कृष्णाया इति विवक्षितम् अपि कृष्णस्येति लक्षितं करोति कृष्ण-नामा हि भवितासौ महा-प्रभाववति यस्मिन् जातवति निर्दानवता पृथिव्यां भविष्यति तदीय-गुणे तु सदा नवता, सगुणता विद्यादि-प्रबन्धे तत्-सम्बन्धे तु निर्गुणता सकिञ्चनता विषय-सम्पत्तौ तद्-भक्तौ तु निष्किञ्चनता इत्य् आदिकं विरुद्धायमानम् अपि सर्वैर् अनुरुद्धं करिष्यति तस्माद् अस्माकम् अत्र स्थातुम् आग्रह एव भवताम् अनुग्रहाय सम्पन्नः [79] अथ तां सर्वे सानन्दं वन्दमानास् तया समम् इन्दीवर-रुचि-निन्दीहित-कालिन्दीं विन्दमानाः पर्ण-मन्दिरं पूर्णयन्तस् तत्र वासयामासुः [80] तस्मिन्न् एव दिवसेऽ पगत-दोषे प्रदोषे समुद्भट-कंस-रोषेण जात-चित्त-शोषेण कृत-परिदेवेन वसुदेवेन प्रहिता व्रज-हिता बडवारोहिणी रोहिणी गुप्तम् आजगाम यस्याम् आगतायां परम-पतिव्रतायां सर्व एव व्रज-राज-राज-समाजः शुभ-शकुन-सङ्कुल-शकुनादि-समजेन समम् उल्ललास तत्र चानन्द-मोहिन्यौ श्री-यशोदा-रोहिण्यौ यमुना-गङ्गे इव सङ्गत-सङ्गे परस्परं परेभ्यश् च सुख-समूहम् ऊहतुः [81] व्रज-राज-पत्नी च तस्या ज्यैष्ठम् अवष्टभ्य मास-त्रय-जातम् अन्तर्वत्नीत्वं पर्यालोच्य स्वाभेद-वेदनेनैव शात-जातं प्राप [82] अथ माघ-मासि चासित-प्रतिपदि कृत-सर्व-सुख-प्रसर-जन्यां रजन्यां सा व्रज-राजं सेव्यमाना तन्द्रापरतन्त्रायमाणा स्वप्न-तुल्यता-संचितं किञ्चिद् अञ्चितं ददर्श [83] यथा स एव बालः सर्वतस् तद्-आवरण-कारिकया कयाचिच् दिव्य-कुमारिकयात्मानं पिधाय व्रज-राज-हृदयान् निज-हृदयं प्रविश्य दृश्यवद् एव स्थित इति ततश् च सोऽ यं हृदय-कमल-मध्य्म् अध्यासामास सेयं तु जठर-मध्यम् इति व्रजराजश् च निरन्तर-स्वान्तर-तत्-प्रवेशावेशं दुर्निदेशं चिरम् अनुभूय दूयमानतां विधूय तथैवानुभूतवान् [84] अथ स्निग्धकण्ठः स्वान्ते चिन्तयति स्म-सत्यम् एतद् अत एव सद्-वाणी-गुणिभिर् मुहुर् अनयोर् आत्मज इति मतम् मया च सुविचारतस् तद् एव पूर्वं निश्चितम् आचरितम् इति उवाच च-ततस् ततः ? [85] मधुकण्ठ उवाच - अथ तद् आरभ्य गर्भ-लक्षणम् उपलभ्य सम्भूत-भव्यानां सभ्याङ्गना-गणानां गोकुल-कुल-पात्री सुख-दात्री बभूव यथा - मुखम् आपाण्डु कुचाग्रं स्फीतं जठरं दरोत्तुङ्गम् अभजत कर्णेजपतां गर्भे वृत्ते यशोदायाः

sovāca-śrīman ! mamāpīyam eva mano-vṛttir mati-vṛttim ativartamānā vartate kevala-vilajjayā taj jātu bhavantaṃ na nivedayāmi tasmād asmād asambhava-manorathān nivṛtti-śāstra-vicāram udyacchantau mana eva saṃyacchevahi [56] sa uvāca-yadyapi mayāpy etad eva madhye madhye sphuṭam adhyavasīyate, tathāpy astoko vaśita-viśvodreko mahān sahāyaḥ śrīman-nārāyaṇa-deva eva śaraṇam iti citta-vṛttiḥ parivartate-yo' smākam adṛṣṭāśrutam idaṃ dṛṣṭam iva karoti sa sarvaṃ kṛta-pūrvī tad api kurvīta [57] sovāca-deva ! tasya devasya kām api sevāyogyām evātra yogyām upalabhāmahe [58] sa uvāca-bāḍham kintu kīdṛśī sā ? [59] sovāca-dvādaśī-vrata-rūpā [60] sa sānandam uvāca-saṅgataṃ bravīṣi mamāpy utkaṇṭhāṅkuritaṃ sphuritam etad evāsīt tasmād adyārabhya samārabhyatām eṣa vrata iti [61] tad evaṃ sampravadamānayor udbhavan deva-dundubhi-nādaḥ sarvam aticakrām [62] atha tayā vṛtta-sva-citta-vṛtti-prathayā tat-kathayā ślathitavāntaḥ śrī-vraja-dharitrī-kāntaḥ kānta-nijālaṅkāra-vāraṃ sūta-kumārāya vitatāra śrīmatī vrajapati-patnī ca mahā-nīlamaṇi-maya-nāyakaṃ hāraṃ vihāpayāmāsa [63] atha sotkaṇṭhaṃ snigdhakaṇṭha uvāca-tarhi kiṃ jātam ? [64] madhukaṇṭha uvāca-tena vratena pūrṇe varṣe bṛṃhite ca tarṣe yugapad eva deva-devaḥ svapne tayor āvirbabhūva, covāca ca-aho ! mayy atisaktau bhaktau kathaṃ nirvidya khidyāthe ? yo' sāv atasī-kusuma-suṣamaḥ sukumāraḥ kumāraḥ śaśvad evānubhavator bhavatoḥ kumāratayā sphurati sa tu sadā bhavator evānugataḥ pratikalpaṃ svabhakti-pravartanāya divi mat-pravartita-droṇa-dharā-rūpa-kalāṃśa-kalāvatoḥ tad bhūri bhāgyaṃ ity ādi-rītyā brahmādy-alabhya-sākṣāt-tat-phala-sākṣātkārāya svayam eva pṛthivyāṃ bhavator bhavator eva bhavaṃ labhata eva æ acirād eva ca rucirā rucireṣā yuvayoḥ saphalatāṃ valitā [65] tad evaṃ śrāvitābhihite tirohite ca paramahite bhagavati labdha-jāgarāv upalabdhāmṛta-sāgarāv iva ca mithas tad eva saṅkathayantau prathayantau ca parama-camatkāra-nivahaṃ vahataḥ sma [66] atha snigdhakaṇṭhaḥ svagataṃ cintayāmāsa-tad evaṃ jātāny eva mama praśnānām uttārāṇi tatra ca bhavator eveti yuktam evoktaṃ śrī-bhagavatā prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ [10.8.14] iti vadato' py avyabhicāra-vacaḥ-pracāra-sargasya muneḥ śrī-gargasya prāyaḥ so' yam abhiprāyaḥ [67] śrī-bhagavatā saha sambandhaḥ kila kevala-prema-nibandhanaḥ-bhaktyāham ekayā grāhyaḥ [bhp 11.14.11] ity ādeḥ atas tad-viśeṣasya tad-viśeṣa eva hetuḥ-ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham [gītā 4.11] ity ādeḥ tatas tasmin vatsatāṃ satāṃ vātsalyābhidha eva premā pramāpayati [68] tatra śrī-vasudevasya tad-aiśvaryālocanena vātsalyasya tāralyaṃ sāralyaṃ cāsāditam śrī-vrajarājasya punas tad-vātsalyaṃ śaśvad udbuddhaṃ śuddham eva ca prasiddham pitṛbhyāṃ putratayā tad-dhāraṇe kāraṇaṃ ca munibhir mana eva manyate āviveśāṃśa-bhāgena mana ānakadundubheḥ [bhp 10.2.26] ity ādeḥ dadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṃ kāṣṭhā yathānanda-karaṃ manastaḥ [bhp 10.2.18] ity ādeś ca śrī-vraja-rājābhyām api manasā dhāraṇaṃ tasya kāryānyathānupapatti-siddhena bhakti-svābhāvyenaiva sambhāvyate tatra ca sati sāmprataṃ tu viśeṣata eva sāmprataṃ parāvasthām anu kṛtāsaktau hi bhaktau tad-udayaḥ syāt tasmāt tavaivātmajas tasya vasudevasya tu kvacit kārye nimitte jātaḥ prādurbhūtaḥ iti [69] atha prakaṭam uvāca-tatas tataḥ ? [70] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ paramārter upakaṇṭhatāṃ prāptāyām utkaṇṭhāyām ekadā sarve' narvācīnā vraja-vāsinaḥ sabhāvāḥ sabhāyāṃ militāḥ militvā ca tad eva sotkaṇṭhaṃ suṣṭhu pratuṣṭuvuḥ [71] tadā ca tatraikā tāpasī kenacana snātakena samam āyātā tāṃ ca mahā-prabhāva-lakṣaṇāṃ lakṣayitvā sarve samutthāyātithyam āvitathyena vidhāya vijñāpayāmāsuḥ-sākṣād bhagavato yogamāyeva kā tvam asi ? śrīman-nāradasyābhinava-tanur ivāyaṃ vā kaḥ ? [72] sā ca sahāsam āha sma-paurṇamāsī-nāmnī kātyāyanī ca kumāra-śramaṇā ca pārikāṅkṣiṇī cekṣaṇikā cāsmi ayaṃ ca madhumaṅgala-nāmā snātakaḥ śrī-nārada-prakṛtiḥ āvāṃ ca vidyā-viśeṣeṇaitad-vayaskāv eva sadā vidyāvahe [73] te ūcuḥ-etāvatī kṛpā kṛpaṇeṣu katham asmāsu kṛtā ? [74] sovāca-bhavatāṃ kim api vaibhavaṃ sambhāvya [75] sarve ūcuḥ-kiṃ tat ? [76] sovāca-bhavatāṃ prāṇa-kandasya śrīman-nandasya jagadānandaḥ sa khalu nandanaḥ sambhaviteti [77] sarve sa-bāṣpa-pulaka-kulam ūcuḥ-bṛhad-vanam asmākam ida bṛhat-tīrthaṃ bhavati tasmād asmabhyaṃ datta-viśrāntike kṛṣṇāntike sphuṭam uṭajaṃ tava ghaṭayāmaḥ [78] sovāca-upaśrutir eṣā śruti-veṣā navyāpi na vyabhicaritā yataḥ kṛṣṇāyā iti vivakṣitam api kṛṣṇasyeti lakṣitaṃ karoti kṛṣṇa-nāmā hi bhavitāsau mahā-prabhāvavati yasmin jātavati nirdānavatā pṛthivyāṃ bhaviṣyati tadīya-guṇe tu sadā navatā, saguṇatā vidyādi-prabandhe tat-sambandhe tu nirguṇatā sakiñcanatā viṣaya-sampattau tad-bhaktau tu niṣkiñcanatā ity ādikaṃ viruddhāyamānam api sarvair anuruddhaṃ kariṣyati tasmād asmākam atra sthātum āgraha eva bhavatām anugrahāya sampannaḥ [79] atha tāṃ sarve sānandaṃ vandamānās tayā samam indīvara-ruci-nindīhita-kālindīṃ vindamānāḥ parṇa-mandiraṃ pūrṇayantas tatra vāsayāmāsuḥ [80] tasminn eva divase' pagata-doṣe pradoṣe samudbhaṭa-kaṃsa-roṣeṇa jāta-citta-śoṣeṇa kṛta-paridevena vasudevena prahitā vraja-hitā baḍavārohiṇī rohiṇī guptam ājagāma yasyām āgatāyāṃ parama-pativratāyāṃ sarva eva vraja-rāja-rāja-samājaḥ śubha-śakuna-saṅkula-śakunādi-samajena samam ullalāsa tatra cānanda-mohinyau śrī-yaśodā-rohiṇyau yamunā-gaṅge iva saṅgata-saṅge parasparaṃ parebhyaś ca sukha-samūham ūhatuḥ [81] vraja-rāja-patnī ca tasyā jyaiṣṭham avaṣṭabhya māsa-traya-jātam antarvatnītvaṃ paryālocya svābheda-vedanenaiva śāta-jātaṃ prāpa [82] atha māgha-māsi cāsita-pratipadi kṛta-sarva-sukha-prasara-janyāṃ rajanyāṃ sā vraja-rājaṃ sevyamānā tandrāparatantrāyamāṇā svapna-tulyatā-saṃcitaṃ kiñcid añcitaṃ dadarśa [83] yathā sa eva bālaḥ sarvatas tad-āvaraṇa-kārikayā kayācic divya-kumārikayātmānaṃ pidhāya vraja-rāja-hṛdayān nija-hṛdayaṃ praviśya dṛśyavad eva sthita iti tataś ca so' yaṃ hṛdaya-kamala-madhym adhyāsāmāsa seyaṃ tu jaṭhara-madhyam iti vrajarājaś ca nirantara-svāntara-tat-praveśāveśaṃ durnideśaṃ ciram anubhūya dūyamānatāṃ vidhūya tathaivānubhūtavān [84] atha snigdhakaṇṭhaḥ svānte cintayati sma-satyam etad ata eva sad-vāṇī-guṇibhir muhur anayor ātmaja iti matam mayā ca suvicāratas tad eva pūrvaṃ niścitam ācaritam iti uvāca ca-tatas tataḥ ? [85] madhukaṇṭha uvāca - atha tad ārabhya garbha-lakṣaṇam upalabhya sambhūta-bhavyānāṃ sabhyāṅganā-gaṇānāṃ gokula-kula-pātrī sukha-dātrī babhūva yathā - mukham āpāṇḍu kucāgraṃ sphītaṃ jaṭharaṃ darottuṅgam abhajata karṇejapatāṃ garbhe vṛtte yaśodāyāḥ

1.3.23

यथा च - व्रज-राज्ञ्यां स्फुरितात्मा कृष्णः स्फुरति स्म लोकेऽ पि दीपः स्फटिक-घटी-भाग् अन्तर् बहिर् अपि विभाति तत्-तुल्यः

yathā ca - vraja-rājñyāṃ sphuritātmā kṛṣṇaḥ sphurati sma loke' pi dīpaḥ sphaṭika-ghaṭī-bhāg antar bahir api vibhāti tat-tulyaḥ

1.3.24

किन्तु - जित-रसना रस-धैर्या गाम्भीर्यादि-प्रवीणापि स्पृहितं किञ्चित् किञ्चिद् व्रज-नृप-गृहिणी तदा चक्रे

kintu - jita-rasanā rasa-dhairyā gāmbhīryādi-pravīṇāpi spṛhitaṃ kiñcit kiñcid vraja-nṛpa-gṛhiṇī tadā cakre

1.3.25

यथा - ऐहत दोहदम् एषा कृष्णावेशाविशत् तृष्णा तुलसी-संस्कृत-घृत-युक् स-सितं सित-कान्ति-गन्धि परमान्नम्

yathā - aihata dohadam eṣā kṛṣṇāveśāviśat tṛṣṇā tulasī-saṃskṛta-ghṛta-yuk sa-sitaṃ sita-kānti-gandhi paramānnam

1.3.26

अथ योगमाया रोहिण्याः साप्तमासिकं गर्भं स्रस्तं विधाय देवक्यास् तद्-विधं तं तस्यां नियोजयामास ततश् च लब्ध-सर्व-समय-सम्पद्-दशे चतुर्दशे मासि श्रावणतः प्राक् श्रवण-र्क्षे समस्त-सुख-रोहिणी रोहिणी गुण-गणनया सुषमं सित-सुषमं सुतं सुस्राव सान्द्र-शुभ्रता-विभ्राजमानतया पौर्णमासी चन्द्रमसम् इव, दर्शित-विक्रम-क्रमतया सिंह-वधूः शावकम् इव, निर्मल-परिमल-धाराधारतया नव-कमलिनी धवल-कमलम् इव, सर्व-श्रवण-सङ्घ-मङ्गलतया निरवद्य-विद्यता यशः-स्तोमम् इव च किं च - शुभ्रांशु-वक्त्रं तडिद्-आलि-लोचनं नवाब्द-केशं शरद्-अभ्र-विग्रहम् भानु-प्रभावं तम् असूत रोहिणी तत् तच् च युक्तं स हि दिव्य-बालकः

atha yogamāyā rohiṇyāḥ sāptamāsikaṃ garbhaṃ srastaṃ vidhāya devakyās tad-vidhaṃ taṃ tasyāṃ niyojayāmāsa tataś ca labdha-sarva-samaya-sampad-daśe caturdaśe māsi śrāvaṇataḥ prāk śravaṇa-rkṣe samasta-sukha-rohiṇī rohiṇī guṇa-gaṇanayā suṣamaṃ sita-suṣamaṃ sutaṃ susrāva sāndra-śubhratā-vibhrājamānatayā paurṇamāsī candramasam iva, darśita-vikrama-kramatayā siṃha-vadhūḥ śāvakam iva, nirmala-parimala-dhārādhāratayā nava-kamalinī dhavala-kamalam iva, sarva-śravaṇa-saṅgha-maṅgalatayā niravadya-vidyatā yaśaḥ-stomam iva ca kiṃ ca - śubhrāṃśu-vaktraṃ taḍid-āli-locanaṃ navābda-keśaṃ śarad-abhra-vigraham bhānu-prabhāvaṃ tam asūta rohiṇī tat tac ca yuktaṃ sa hi divya-bālakaḥ

1.3.27

स एष च असित-वर्ष्मा सित-वर्ष्मा सद्-अनुजः सूदित-दनुजः, पालित-धेनुको दलित-धेनुकः, प्रलम्ब-बाहुः प्रलम्ब-घातयिता, स्वयं राम-नामा राम-रमित-द्विविद-विदारयिता च भविता इति ज्योतिर्विद्भिर् उद्भावितम् [88] अस्य जातकर्मादिकं च मर्मगैर् एव शर्मान्तनामभिर् गुप्तम् एव पर्याप्तम् अकारि आनक-दुन्दुभि-मन्त्रणा-परतन्त्रतया किन्तु तत्रैकं दुःखम् इवासित् [89] यतः स तु जन्मत एवानुज-जन्म यावत् जड एवादृश्यत तत्र प्रतीकारश् चैक एवासीत् यथान्तर्धृत-निजावरजं व्रजेश्वर्य्-अङ्कम् एव केवलं वलमानः समुल्लसितवल् लक्ष्यते [90] तद् एवं दिन-कतिपये लब्ध-व्यत्यये गर्भ-सन्दर्भात् स्पष्टम् अष्ट-मासि तद्-अवरजन्म-जन्मनः समारम्भः सम्भवति स्म यथा चाधुनापि वर्णयन्ति अष्टाविंश-चतुर्-युगे कलि-शिरः संमर्द्य वैवस्वते भाद्रान्तर्-बहुलाष्टमीम् अनु विधोः पुत्रे विधोर् उद्गमे योगे हर्षण-नाम्नि शुद्ध-विधिभे पुर्णः परः श्री-विधुर् नन्दन् नन्द-वधू-मुदे स्वयम् उदैद् अह्नाय धुन्वंस् तमः

sa eṣa ca asita-varṣmā sita-varṣmā sad-anujaḥ sūdita-danujaḥ, pālita-dhenuko dalita-dhenukaḥ, pralamba-bāhuḥ pralamba-ghātayitā, svayaṃ rāma-nāmā rāma-ramita-dvivida-vidārayitā ca bhavitā iti jyotirvidbhir udbhāvitam [88] asya jātakarmādikaṃ ca marmagair eva śarmāntanāmabhir guptam eva paryāptam akāri ānaka-dundubhi-mantraṇā-paratantratayā kintu tatraikaṃ duḥkham ivāsit [89] yataḥ sa tu janmata evānuja-janma yāvat jaḍa evādṛśyata tatra pratīkāraś caika evāsīt yathāntardhṛta-nijāvarajaṃ vrajeśvary-aṅkam eva kevalaṃ valamānaḥ samullasitaval lakṣyate [90] tad evaṃ dina-katipaye labdha-vyatyaye garbha-sandarbhāt spaṣṭam aṣṭa-māsi tad-avarajanma-janmanaḥ samārambhaḥ sambhavati sma yathā cādhunāpi varṇayanti aṣṭāviṃśa-catur-yuge kali-śiraḥ saṃmardya vaivasvate bhādrāntar-bahulāṣṭamīm anu vidhoḥ putre vidhor udgame yoge harṣaṇa-nāmni śuddha-vidhibhe purṇaḥ paraḥ śrī-vidhur nandan nanda-vadhū-mude svayam udaid ahnāya dhunvaṃs tamaḥ

1.3.28

यथा च - तदा युगादि देवास् ते स्व-स्व-स्मपद्-उपायनम् आदाय कृष्ण-जन्मर्क्ष-निशाम् आशु सिषेविरे

yathā ca - tadā yugādi devās te sva-sva-smapad-upāyanam ādāya kṛṣṇa-janmarkṣa-niśām āśu siṣevire

1.3.29

यथा हि - विबभूव विना सत्यं ध्यानं त्रेतां विना मखः विना द्वापरम् अभ्यर्चा हरेर् नाम कलिं विना विना मधुं सप्तलादि विनोष्णं पाकिमाम्रता विना शरद्-अम्बु-श्रीः शालिस् तस्याः परं विना शिशिरेण विना माघ्यं विनाह्नाम्बुज-विस्तृतिः विना ज्योतिष-शास्त्रेण ग्रहाणां शुभदा स्थितिः विना गुरु-प्रभावेण सर्वत्र स्फुरणं हरेः विना सूति-प्रतीत्या च प्रसूतोऽ सौ यशोदया

yathā hi - vibabhūva vinā satyaṃ dhyānaṃ tretāṃ vinā makhaḥ vinā dvāparam abhyarcā harer nāma kaliṃ vinā vinā madhuṃ saptalādi vinoṣṇaṃ pākimāmratā vinā śarad-ambu-śrīḥ śālis tasyāḥ paraṃ vinā śiśireṇa vinā māghyaṃ vināhnāmbuja-vistṛtiḥ vinā jyotiṣa-śāstreṇa grahāṇāṃ śubhadā sthitiḥ vinā guru-prabhāveṇa sarvatra sphuraṇaṃ hareḥ vinā sūti-pratītyā ca prasūto' sau yaśodayā

1.3.30

तद् इदम् अग्रे व्यक्तीकरिष्यते किं च - मध्ये तारावार-सारं नभस् तत्- प्रान्ते सिन्धूर्ध्वं ध्वनन्-मेघ-बन्धु इत्थं वर्षाधामतर्षा शरच्-छ्रीस् तस्यां तिथ्यां तथ्यम् आतिथ्यम् आप

tad idam agre vyaktīkariṣyate kiṃ ca - madhye tārāvāra-sāraṃ nabhas tat- prānte sindhūrdhvaṃ dhvanan-megha-bandhu itthaṃ varṣādhāmatarṣā śarac-chrīs tasyāṃ tithyāṃ tathyam ātithyam āpa

1.3.31

किं च - जातिभिः सह माधव्यः केतक्यः केतकैः समम् कुमूद्यान्य् अम्बुजैः सार्धं स्फुटन्ति स्मेति दिग् यदा

kiṃ ca - jātibhiḥ saha mādhavyaḥ ketakyaḥ ketakaiḥ samam kumūdyāny ambujaiḥ sārdhaṃ sphuṭanti smeti dig yadā

1.3.32

तदा तद् अपि नाश्चर्यम् आचार्यैः परिचीयते सर्वाश्चर्य-निधिः सोऽ पि जन्म-चर्यां यतो गतः

tadā tad api nāścaryam ācāryaiḥ paricīyate sarvāścarya-nidhiḥ so' pi janma-caryāṃ yato gataḥ

1.3.33

तथा हि एतद्-उत्तरं भावि-तद्-विलोकानां लोकानां भावितानम् - [93] मुखम् अस्य लसित-स्मितासित-कमलानाम् अधिपम् इव विलोक्यते, नेत्र-युगलं सूक्ष्म-भ्रमर-चित्र-कैरवान्तः-पत्राणाम्, घ्राणं नील-नीरद-च्छवि-लध-कील-तिल-प्रसूनानाम्, ओष्ठाधरं सिन्दूर-गिरिजनि-जवा-बद्न्हूक-बिम्ब-गोष्ठीनाम्, कर्ण-द्वन्द्वम् अञ्जन-भूमिज-श्यामलता-पोतानाम्, कर-प्रान्तता-कान्त-भुज-युगलं स-नव-पल्लव-नव-ताल-शाखानाम्, श्रीवत्स-सिन्धु-वत्साख्य-लेखा-सहित-वत्सं धृत-दक्षिणावर्त-द्युति-विशेष-कृत-स्थिर-विद्युद्-आश्लेष-मेघ-खण्डानाम् इति [94] किं च मुखेन महापद्मं विजेता, नयनाभ्यां पद्मम्, नासिकया मकरम्, स्मितेन कुन्दम्, कण्ठेन शङ्खम्, चरणयोः पृष्टाभ्यां कच्छपम्, रुचा नीलम्, सर्वैर् एव च सर्वेषां खर्वम् किं बहुना, स्वेन मुकुन्दम् अपीति युगपद् अत्र तत्-तद्-अवसर-प्रसवादीनां तथा दुर्लभ-सन्निधीनां निधीनाम् अपि सन्निपतनं नासम्भाव्यम् [95] अथ तस्य जन्मनि कोऽ पि विशेषः, यथा - तदा तत्र माया मिलद्-बाल्य-काया तदीयानुकूल्यं कृपा-मात्र-मूल्यम् सदा कुर्वती तं समस्तान् अतीतं विधायाग्रजातं स्वयं प्राप जातम्

tathā hi etad-uttaraṃ bhāvi-tad-vilokānāṃ lokānāṃ bhāvitānam - [93] mukham asya lasita-smitāsita-kamalānām adhipam iva vilokyate, netra-yugalaṃ sūkṣma-bhramara-citra-kairavāntaḥ-patrāṇām, ghrāṇaṃ nīla-nīrada-cchavi-ladha-kīla-tila-prasūnānām, oṣṭhādharaṃ sindūra-girijani-javā-badnhūka-bimba-goṣṭhīnām, karṇa-dvandvam añjana-bhūmija-śyāmalatā-potānām, kara-prāntatā-kānta-bhuja-yugalaṃ sa-nava-pallava-nava-tāla-śākhānām, śrīvatsa-sindhu-vatsākhya-lekhā-sahita-vatsaṃ dhṛta-dakṣiṇāvarta-dyuti-viśeṣa-kṛta-sthira-vidyud-āśleṣa-megha-khaṇḍānām iti [94] kiṃ ca mukhena mahāpadmaṃ vijetā, nayanābhyāṃ padmam, nāsikayā makaram, smitena kundam, kaṇṭhena śaṅkham, caraṇayoḥ pṛṣṭābhyāṃ kacchapam, rucā nīlam, sarvair eva ca sarveṣāṃ kharvam kiṃ bahunā, svena mukundam apīti yugapad atra tat-tad-avasara-prasavādīnāṃ tathā durlabha-sannidhīnāṃ nidhīnām api sannipatanaṃ nāsambhāvyam [95] atha tasya janmani ko' pi viśeṣaḥ, yathā - tadā tatra māyā milad-bālya-kāyā tadīyānukūlyaṃ kṛpā-mātra-mūlyam sadā kurvatī taṃ samastān atītaṃ vidhāyāgrajātaṃ svayaṃ prāpa jātam

1.3.34

अथ स्निग्धकण्ठेन भावितं स-प्रमाणः खल्व् इदम् - अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्ट-महाभुजा [भ्प् 10.4.9] इति श्री-भागवताद्, तच् च नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महा-मनाः [भ्प् 10.5.1] इत्य् आदिष्व् आत्मज-पदैः स्थापना-व्यपदेशतः सदेश-रूपम् एव निरूप्यते किन्तु तद् इदम् अप्रच्छन्नं विविच्य पृच्छामः यथेह सन्देहः सर्वेषां शाम्यति [97] स्पष्टम् अप्य् आचष्ट - अहो आर्य तर्हि कथं वसुदेव-देवकी-पुत्रतया सोऽ यम् अवधार्यते ? [98] तद् ईदृग्-वचसि सति स्निग्धकण्ठे वचसि किञ्चित्-कुण्ठेन मधुकण्ठेन मनसि भावितम् - श्रीमता देवर्षिणेदम् आवां प्रत्य् अतिहर्षेणादिष्टं - यदि कदाचिच् छ्रीमति महा-प्रेमवति व्रजे कृत-व्रजनयोः कथा-योगो भवतोः सम्भाव्यते, तदा श्री-कृष्ण-देवस्य सर्वतो वर्ष्यम् ऐश्वर्यं गोपनीयम् इत्य् अतो मुनिवर्ग-प्रसिद्ध-गर्ग-सिद्धान्तम् एवालम्ब्य संवदिष्यावहे स चामीभिः श्रुत एवेति नाश्चर्याय पर्यवसिष्यतीति [99] प्रकटं चोवाच - अत्र खल्व् इदम् अस्य श्री-व्रज-राज-तनूजस्य रहस्यम् उद्भावयतो मम समतिक्रमः स्वयम् अमुनैव बाढं सोढव्यः तथा हि अस्मिन् सर्वतो लब्धातिरेकका संसिद्धिः खल्व् एका वर्तते यद् अतिक्रान्त-सर्वेह-स्नेह-मय-हृदय एव सदा वर्तमानः स्निघ्दता-दिग्ध-जनानां भाव-मुद्रया परोक्षं कृतयापि स्वहृदि प्रतिबिम्बततया मुद्रितो भवति अस्य स्वरूपेणाविर्भावश् च स्नेह-मय-स्फूर्ति-पूर्ति-वशीभावत एव सर्वथा, न त्व् अन्यथा पुत्रतयाविर्भावे च बीजं पितृ-भाव-मय-स्नेह एव नान्येषाम् इवान्यत् जाते च कुत्रचित् पुत्रतयाविर्भावे तत्-तत्-सम्बन्ध-मय-स्नेह-कृत-चय-स्फूर्तिर् एव तथा तथा भावेनाविर्भावे निबन्धनं भवति [100] तद् एवं स्थिते सर्वतः समुद्बुद्ध-शुद्ध-पित्रादि-भाव-विचित्राणां व्रज-नृपति-प्रभृतीनां भृति-भुक्-पर्यन्तानां व्रज-जनानां येषाम् अधिमध्यं प्रति-द्विपरार्धं प्रतिकल्पम् आविर्भवति, वृद्धि-जीविकानाम् इव तेषाम् एव प्रेम-सञ्चय-पर्युदञ्चन-प्रपञ्चम् अञ्चंस् तद्-वृद्धेर् अपरिच्छेद्यताबुद्ध्या प्रतिदातुम् अध्यवसायं मुञ्चन् सदा पुत्रादितया स एष विराजते, नान्ये तु तत्र किल तिलम् अप्य् अवकाश-कालं लभन्ते [101] एतद् एवोक्तं ब्रह्मणा एषां घोष-निवासिनाम् उत भवान् किं देव रातेति नः [भ्प् 10.14.35] इत्य् आदिना एतद् एव च श्री-नारायण-देवेन समादिष्टं - योऽ साव् अतसी-कुसुम-सुषमः सुकुमारः कुमारः इत्य् आदिना ततश् च - तस्मान् नन्दात्मजो ऽयं ते नारायण-समो गुणैः श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहितः [भ्प् 10.8.19] इति गर्ग-वचनानुसारेणेदम् उत्प्रेक्ष्यामहे - एतद्-रूप-स्वपुत्र-मात्र-पर्याप्त-सर्व-स्वार्थेन श्रीमद्-व्रज-महेन्द्रेण महीयमानस्य यस्य महाभगवतो या योगमायाख्या दुर्घट-घञनी स्वरूप-शक्तिः शास्त्रेण वक्तीक्रियते तेन किल दत्ता सा त्वत्-पुत्रे श्री-कृष्ण एव पर्यवस्यति स्म सा चेह स्वजन-स्नेह-निक्षिप्त-चित्तस्य यद्यप्य् अस्य तत्-पुत्रस्य प्रायोऽ वधानं न प्राप्नोति तथापि तस्माद् अन्यस्माच् च परोक्षम् अनुक्षणम् अनुगतिं लीला-सहायकं च प्रपञ्चति यथा च योगमाया तथा तद्-अनुगता मायादयोऽ पीति यद्यप्य् एवं तथापि त्वत्-प्रभु-प्रत्त-शक्तिम् एनं त्वम् एव निज-श्री-प्रभृति-शक्तिभिर् गोपायस्वेति गर्गो व्यञ्जितवान् तद् एवं सति बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते [भ्प् 10.8.15] इत्य् अपि तद्-उक्तिर् उद्रिक्तीस्यात् यतः स्व-स्निग्ध-जन-भजन-रसावेशितावेशतया सदा विराजमानस्य श्रीमद्-व्रज-राजात्मजस्य खल्व् अस्य स्व-स्निग्ध-जन-भाव-स्वभाव-विशेष-विनोदम् अनुमोदमानस्य तद्-भाव-रूपानुरूपं रूपं यदृच्छावशाद् एकधानेकधा च समीपतोरऽसमीपतोऽ प्य् आविर्भवति तिरोभवति च [102] ततः श्री-वसुदेव-देवक्योर् अन्तर् यच् चतुर्भुजम् अस्य रूपं स्फुरति, तद् एव हि बहिर् आविर्भवति स्म फलेन फल-कारणम् अनुमीयते इति न्यायेन तेनैव च न्यायेन श्री-व्रजेश्वर्योस् तु परं द्विभुज-मूर्तितया स्फूर्तिर् आसीत् ततः प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः [भ्प् 10.8.14] इति धृत-तपो-वर्गस्य गर्गस्य वचनम् अनुसृत्य परामृश्यते यदा नृशंस-कंस-भिया स्वाविर्भूत-चतुर्भुज-रूपाच्छादन-पूर्वक-द्विभुज-रूपाविर्भावनाय श्री-देवकीच्छा जाता, तदा तस्य यद् अपूर्वं द्विभुज-रूपं पूर्वं मायया सह श्री-यशोदायाः स्वान्तरम् आयातं, तद् एव तत्र सन्निधानम् अवाप्य चतुर्भुजं रूपम् अन्तर्भाव्य स्वयम् आविर्बभूव यत्र साकारतया मातृ-गर्भ-स्थितापि माया निराकारतया तूर्ध्व-गत्या तन्वा तद्-वाहनताम् आगता गन्दवाह-श्रेणी नील-कमल-दलम् इव तत्र सर्वालक्षिततया तत् प्रापितवती या खलु पूर्वं तद्-आकर्षेण धर्षेण परं मातरम् अपि मोहेन म्लापितवती [103] अथ पुनस् तेन गर्भस्थेनाकारेण मातुः प्रसूति-भ्रमं च सम्प्रथय्य बहिर् आत्मनं संवलय्य प्रसूति-शय्याम् एवाधिशय्य स्थितवती या खलु श्री-देवकीतः श्री-रोहिण्यां सङ्कर्षण-सङ्क्रमणेऽ पि तथा प्रक्रमते स्म इति [104] अत्र च स्निग्धकण्ठेनान्तश् चिन्तितम् - सत्यम् एवाह स्म नूनं अथाहम् अंशभागेन [भ्प् 10.29] इति हि मायां प्रति श्री-भगवद्-वाक्यम् आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति [भ्प् 10.1.25] इति च देवान् प्रति ब्रह्म-वचनम् अत्र अंशभागेन चतुर्भुज-रूपेणाकार-भेदेनेति भगवद्-अभिप्रायः कार्यार्थे तत्-तन्-मोहनाय अंशेन सम्भविष्यति श्री-कृष्णस्य द्विभुज-रूपेणाकार-भेदेन सह मिलिष्यति सेति ब्रह्मणोऽ भिप्रायः तद् एवम् एव हि व्याख्यातम् अन्यत्र श्री-भागवत-तत्त्वविद्भिः अवतीर्णौ जगत्य्-अर्थे स्वांशेन बल-केशवौ [भ्प् 10.38.32] इत्य् अत्र स्वांशेन मूर्ति-भेदेनेति [105] अपि च श्री-व्रजेश्वर-सम्बन्ध-निबन्धना या कृष्णे योगमायाभिव्यक्तिर् उक्ता सा सिद्धान्ततोऽ पि सिद्धताम् आसीदति भगवतः खलु प्रियजनेच्छाम् एवानुगच्छति सर्व-शक्ति-व्यक्तिर् न तु यदृच्छाम् इति [106] अथ सर्वे साश्चर्यम् ऊचुः - भवतु नाम तत् तत् किन्तु ततः किम् अनन्तरं जातम् ? [107] मधुकण्ठ उवाच - अनन्तरं तु चतुर्भुजताविर्भावानुरूप्यतः प्रव्यक्त-योगमायस्य तस्य प्राग्-उपदेशतः श्री-वसुदेवः सर्वत्र मायिक-शायिकायां जातायां पूर्व-देव-भिया द्विभुजम् अत्रकीयं बालकम् अत्रानीय तया बालिकया विमिलितवान् सोऽ यं तु तेनेश्वरता-प्रत्यायकेन चतुर्भुज-रूपेणोपदेशेन च न तत्र जातकतां व्यञ्जितवान् इति पुत्रतां सन्देहितवान् अत्र तु द्विभुज-रूपेण वचनादि-शक्तेर् व्यक्तेर् अभावेन च ताम् एव व्यज्य पुत्रताम् एव निदेहितवान् श्रीमान् आनकदुन्दुभिस् तु तद् इदं सर्वं नानुसदधौ इति [108] स्निग्धकण्ठ उवाच - नानुसन्दधातु नाम तथापि यां तनयाम् अत्रकीयाम् अपमाय स्वयम् अपनिनाय तस्याः प्रतिदानस्यापि सद्-भावाभावात् कथम् इव न्यस्तेऽ प्य् अस्मिन्न् आत्मीयतां प्रत्यपद्यत ? आगमादाव् अपि यस्य नन्दनन्दन-नन्दात्मज-नन्दज-नन्दतनय-बल्लवीनन्दनादि-नामानि तत्-तद्-अभीष्ट-प्रदतया निर्दिष्टानीति [109] पुनः स-हासम् आह स्म - यस्य नन्दनन्दन इति नाम विपरीततया पठतापि क्रम-परीततयानुभूयते तस्माद् एवम् अप्य् अस्मन्-नृपतेर् एव पूर्व-व्यञ्जितं समञ्जसं सञ्जनम् अञ्जसा तस्य लभ्यत्वायोपपलभ्यत इति [110] हसित्वा पुनर् उवाच - अथ स व्रज-देव-सुतस्य वसुदेवस्यागमन-प्रकारस् तु वर्ण्यताम् [111] मधुकण्ठ उवाच - अङ्घ्र्योर् बन्धो व्यदालीद् अशयिषत जना द्वार-रोधा विदीर्णाः शेषश् छत्रं बभूव द्युमणिजनि-नदी प्राप्य केदार-भावम् आगोपाधीश-गेहं वृति-रहितम् अभूद् गोकुलं कृष्ण-वाहं प्राप्य श्री-शूर-पुत्रं यद् इह तद् अखिलं कस्य किं ब्रूहि तत् तु

atha snigdhakaṇṭhena bhāvitaṃ sa-pramāṇaḥ khalv idam - adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭa-mahābhujā [bhp 10.4.9] iti śrī-bhāgavatād, tac ca nandas tv ātmaja utpanne jātāhlādo mahā-manāḥ [bhp 10.5.1] ity ādiṣv ātmaja-padaiḥ sthāpanā-vyapadeśataḥ sadeśa-rūpam eva nirūpyate kintu tad idam apracchannaṃ vivicya pṛcchāmaḥ yatheha sandehaḥ sarveṣāṃ śāmyati [97] spaṣṭam apy ācaṣṭa - aho ārya tarhi kathaṃ vasudeva-devakī-putratayā so' yam avadhāryate ? [98] tad īdṛg-vacasi sati snigdhakaṇṭhe vacasi kiñcit-kuṇṭhena madhukaṇṭhena manasi bhāvitam - śrīmatā devarṣiṇedam āvāṃ praty atiharṣeṇādiṣṭaṃ - yadi kadācic chrīmati mahā-premavati vraje kṛta-vrajanayoḥ kathā-yogo bhavatoḥ sambhāvyate, tadā śrī-kṛṣṇa-devasya sarvato varṣyam aiśvaryaṃ gopanīyam ity ato munivarga-prasiddha-garga-siddhāntam evālambya saṃvadiṣyāvahe sa cāmībhiḥ śruta eveti nāścaryāya paryavasiṣyatīti [99] prakaṭaṃ covāca - atra khalv idam asya śrī-vraja-rāja-tanūjasya rahasyam udbhāvayato mama samatikramaḥ svayam amunaiva bāḍhaṃ soḍhavyaḥ tathā hi asmin sarvato labdhātirekakā saṃsiddhiḥ khalv ekā vartate yad atikrānta-sarveha-sneha-maya-hṛdaya eva sadā vartamānaḥ snighdatā-digdha-janānāṃ bhāva-mudrayā parokṣaṃ kṛtayāpi svahṛdi pratibimbatatayā mudrito bhavati asya svarūpeṇāvirbhāvaś ca sneha-maya-sphūrti-pūrti-vaśībhāvata eva sarvathā, na tv anyathā putratayāvirbhāve ca bījaṃ pitṛ-bhāva-maya-sneha eva nānyeṣām ivānyat jāte ca kutracit putratayāvirbhāve tat-tat-sambandha-maya-sneha-kṛta-caya-sphūrtir eva tathā tathā bhāvenāvirbhāve nibandhanaṃ bhavati [100] tad evaṃ sthite sarvataḥ samudbuddha-śuddha-pitrādi-bhāva-vicitrāṇāṃ vraja-nṛpati-prabhṛtīnāṃ bhṛti-bhuk-paryantānāṃ vraja-janānāṃ yeṣām adhimadhyaṃ prati-dviparārdhaṃ pratikalpam āvirbhavati, vṛddhi-jīvikānām iva teṣām eva prema-sañcaya-paryudañcana-prapañcam añcaṃs tad-vṛddher aparicchedyatābuddhyā pratidātum adhyavasāyaṃ muñcan sadā putrāditayā sa eṣa virājate, nānye tu tatra kila tilam apy avakāśa-kālaṃ labhante [101] etad evoktaṃ brahmaṇā eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān kiṃ deva rāteti naḥ [bhp 10.14.35] ity ādinā etad eva ca śrī-nārāyaṇa-devena samādiṣṭaṃ - yo' sāv atasī-kusuma-suṣamaḥ sukumāraḥ kumāraḥ ity ādinā tataś ca - tasmān nandātmajo 'yaṃ te nārāyaṇa-samo guṇaiḥ śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ [bhp 10.8.19] iti garga-vacanānusāreṇedam utprekṣyāmahe - etad-rūpa-svaputra-mātra-paryāpta-sarva-svārthena śrīmad-vraja-mahendreṇa mahīyamānasya yasya mahābhagavato yā yogamāyākhyā durghaṭa-ghañanī svarūpa-śaktiḥ śāstreṇa vaktīkriyate tena kila dattā sā tvat-putre śrī-kṛṣṇa eva paryavasyati sma sā ceha svajana-sneha-nikṣipta-cittasya yadyapy asya tat-putrasya prāyo' vadhānaṃ na prāpnoti tathāpi tasmād anyasmāc ca parokṣam anukṣaṇam anugatiṃ līlā-sahāyakaṃ ca prapañcati yathā ca yogamāyā tathā tad-anugatā māyādayo' pīti yadyapy evaṃ tathāpi tvat-prabhu-pratta-śaktim enaṃ tvam eva nija-śrī-prabhṛti-śaktibhir gopāyasveti gargo vyañjitavān tad evaṃ sati bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te [bhp 10.8.15] ity api tad-uktir udriktīsyāt yataḥ sva-snigdha-jana-bhajana-rasāveśitāveśatayā sadā virājamānasya śrīmad-vraja-rājātmajasya khalv asya sva-snigdha-jana-bhāva-svabhāva-viśeṣa-vinodam anumodamānasya tad-bhāva-rūpānurūpaṃ rūpaṃ yadṛcchāvaśād ekadhānekadhā ca samīpator'samīpato' py āvirbhavati tirobhavati ca [102] tataḥ śrī-vasudeva-devakyor antar yac caturbhujam asya rūpaṃ sphurati, tad eva hi bahir āvirbhavati sma phalena phala-kāraṇam anumīyate iti nyāyena tenaiva ca nyāyena śrī-vrajeśvaryos tu paraṃ dvibhuja-mūrtitayā sphūrtir āsīt tataḥ prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ [bhp 10.8.14] iti dhṛta-tapo-vargasya gargasya vacanam anusṛtya parāmṛśyate yadā nṛśaṃsa-kaṃsa-bhiyā svāvirbhūta-caturbhuja-rūpācchādana-pūrvaka-dvibhuja-rūpāvirbhāvanāya śrī-devakīcchā jātā, tadā tasya yad apūrvaṃ dvibhuja-rūpaṃ pūrvaṃ māyayā saha śrī-yaśodāyāḥ svāntaram āyātaṃ, tad eva tatra sannidhānam avāpya caturbhujaṃ rūpam antarbhāvya svayam āvirbabhūva yatra sākāratayā mātṛ-garbha-sthitāpi māyā nirākāratayā tūrdhva-gatyā tanvā tad-vāhanatām āgatā gandavāha-śreṇī nīla-kamala-dalam iva tatra sarvālakṣitatayā tat prāpitavatī yā khalu pūrvaṃ tad-ākarṣeṇa dharṣeṇa paraṃ mātaram api mohena mlāpitavatī [103] atha punas tena garbhasthenākāreṇa mātuḥ prasūti-bhramaṃ ca samprathayya bahir ātmanaṃ saṃvalayya prasūti-śayyām evādhiśayya sthitavatī yā khalu śrī-devakītaḥ śrī-rohiṇyāṃ saṅkarṣaṇa-saṅkramaṇe' pi tathā prakramate sma iti [104] atra ca snigdhakaṇṭhenāntaś cintitam - satyam evāha sma nūnaṃ athāham aṃśabhāgena [bhp 10.29] iti hi māyāṃ prati śrī-bhagavad-vākyam ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe sambhaviṣyati [bhp 10.1.25] iti ca devān prati brahma-vacanam atra aṃśabhāgena caturbhuja-rūpeṇākāra-bhedeneti bhagavad-abhiprāyaḥ kāryārthe tat-tan-mohanāya aṃśena sambhaviṣyati śrī-kṛṣṇasya dvibhuja-rūpeṇākāra-bhedena saha miliṣyati seti brahmaṇo' bhiprāyaḥ tad evam eva hi vyākhyātam anyatra śrī-bhāgavata-tattvavidbhiḥ avatīrṇau jagaty-arthe svāṃśena bala-keśavau [bhp 10.38.32] ity atra svāṃśena mūrti-bhedeneti [105] api ca śrī-vrajeśvara-sambandha-nibandhanā yā kṛṣṇe yogamāyābhivyaktir uktā sā siddhāntato' pi siddhatām āsīdati bhagavataḥ khalu priyajanecchām evānugacchati sarva-śakti-vyaktir na tu yadṛcchām iti [106] atha sarve sāścaryam ūcuḥ - bhavatu nāma tat tat kintu tataḥ kim anantaraṃ jātam ? [107] madhukaṇṭha uvāca - anantaraṃ tu caturbhujatāvirbhāvānurūpyataḥ pravyakta-yogamāyasya tasya prāg-upadeśataḥ śrī-vasudevaḥ sarvatra māyika-śāyikāyāṃ jātāyāṃ pūrva-deva-bhiyā dvibhujam atrakīyaṃ bālakam atrānīya tayā bālikayā vimilitavān so' yaṃ tu teneśvaratā-pratyāyakena caturbhuja-rūpeṇopadeśena ca na tatra jātakatāṃ vyañjitavān iti putratāṃ sandehitavān atra tu dvibhuja-rūpeṇa vacanādi-śakter vyakter abhāvena ca tām eva vyajya putratām eva nidehitavān śrīmān ānakadundubhis tu tad idaṃ sarvaṃ nānusadadhau iti [108] snigdhakaṇṭha uvāca - nānusandadhātu nāma tathāpi yāṃ tanayām atrakīyām apamāya svayam apanināya tasyāḥ pratidānasyāpi sad-bhāvābhāvāt katham iva nyaste' py asminn ātmīyatāṃ pratyapadyata ? āgamādāv api yasya nandanandana-nandātmaja-nandaja-nandatanaya-ballavīnandanādi-nāmāni tat-tad-abhīṣṭa-pradatayā nirdiṣṭānīti [109] punaḥ sa-hāsam āha sma - yasya nandanandana iti nāma viparītatayā paṭhatāpi krama-parītatayānubhūyate tasmād evam apy asman-nṛpater eva pūrva-vyañjitaṃ samañjasaṃ sañjanam añjasā tasya labhyatvāyopapalabhyata iti [110] hasitvā punar uvāca - atha sa vraja-deva-sutasya vasudevasyāgamana-prakāras tu varṇyatām [111] madhukaṇṭha uvāca - aṅghryor bandho vyadālīd aśayiṣata janā dvāra-rodhā vidīrṇāḥ śeṣaś chatraṃ babhūva dyumaṇijani-nadī prāpya kedāra-bhāvam āgopādhīśa-gehaṃ vṛti-rahitam abhūd gokulaṃ kṛṣṇa-vāhaṃ prāpya śrī-śūra-putraṃ yad iha tad akhilaṃ kasya kiṃ brūhi tat tu

1.3.35

स्निग्धकण्ठ उवाच - तद् अखिलं गोपराजस्य भाग्यम् इति [113] तद् एवं लब्ध-प्रथायां कथायाम् - तयोर् माया-जाल-प्रथन-तुलया सङ्कथनया हरेः सा सा लीला नयनम् इव याता किल यदा तदा बाष्प-स्तम्भअ-प्रलय-मुख-भावाः प्रतिपदं बभूवुर् ये वा ते कति कति च वर्ण्या व्रजसदाम्

snigdhakaṇṭha uvāca - tad akhilaṃ goparājasya bhāgyam iti [113] tad evaṃ labdha-prathāyāṃ kathāyām - tayor māyā-jāla-prathana-tulayā saṅkathanayā hareḥ sā sā līlā nayanam iva yātā kila yadā tadā bāṣpa-stambhaa-pralaya-mukha-bhāvāḥ pratipadaṃ babhūvur ye vā te kati kati ca varṇyā vrajasadām

1.3.36

ततश् च तं रत्न-निधायं निधाय गते श्री-वसुदेवे कारणाभावात् प्रचलायितता-प्रचय-दोहं मओहम् अपहृत्य च गतायां मायायां श्री-व्रज-राज-जाया पुनः सम्भूतं सुतं साक्षाद् एव ददर्श यथा विष्णु-पुराणे ददृशे च प्रबुद्धा सा यशोदा जातम् आत्मजम् नीलोत्पल-दल-श्यामं ततोऽ त्यर्थं मुदं ययौ [विप् 5.5.22] इति [117] यथा च - बालं दिव्याति-दिव्यासित-मणि-वपुषं चन्द्रजिच् चन्द्र-वक्त्रं लोकातीताब्ज-नेत्रं द्यु-तरु-नव-दलोल्लङ्घि-शोभाङ्घ्रि-पाणिम् किञ्चिच् चञ्चत्-करादि-म्रदिम-मधुरित-क्रन्दनाद् विश्व-मोहं पश्यन्ती गोप-राज्ञी तनुजम् अमनुत स्वं तदा चित्र-कल्पम्

tataś ca taṃ ratna-nidhāyaṃ nidhāya gate śrī-vasudeve kāraṇābhāvāt pracalāyitatā-pracaya-dohaṃ maoham apahṛtya ca gatāyāṃ māyāyāṃ śrī-vraja-rāja-jāyā punaḥ sambhūtaṃ sutaṃ sākṣād eva dadarśa yathā viṣṇu-purāṇe dadṛśe ca prabuddhā sā yaśodā jātam ātmajam nīlotpala-dala-śyāmaṃ tato' tyarthaṃ mudaṃ yayau [vip 5.5.22] iti [117] yathā ca - bālaṃ divyāti-divyāsita-maṇi-vapuṣaṃ candrajic candra-vaktraṃ lokātītābja-netraṃ dyu-taru-nava-dalollaṅghi-śobhāṅghri-pāṇim kiñcic cañcat-karādi-mradima-madhurita-krandanād viśva-mohaṃ paśyantī gopa-rājñī tanujam amanuta svaṃ tadā citra-kalpam

1.3.37

साम्राज्यं श्याम-भासां निधिर् अपि तद् इदं रूप-रत्नाकराणां भाग्यं लावण्य-भाजां विलसित-निगमस् तत्-तद्-अङ्गावलीनाम् एवं मीमांसमाना व्रजपति-दयिता यावद् आस्ते स्म तावत् क्रन्दन्न् ओम् ओम् इतीत्थं नव-शिशुर् असकौ तद् ध्रुवं स्वीचकार

sāmrājyaṃ śyāma-bhāsāṃ nidhir api tad idaṃ rūpa-ratnākarāṇāṃ bhāgyaṃ lāvaṇya-bhājāṃ vilasita-nigamas tat-tad-aṅgāvalīnām evaṃ mīmāṃsamānā vrajapati-dayitā yāvad āste sma tāvat krandann om om itītthaṃ nava-śiśur asakau tad dhruvaṃ svīcakāra

1.3.38

दृष्ट्वा पुत्रम् असौ व्रजेश-गृहिणी सद्यः प्रजातं सखीर् आहूता न शशाक कर्तुम् अपि चेद् आस्तां परं चेष्टितम् अस्रैर् आवृतम् अक्षि-कण्ठम् अथ यत् स्तब्धं च तस्या वपुस् तस्मिन् लालन-लालसा-वशतया चात्मात्मना व्यग्रितः

dṛṣṭvā putram asau vrajeśa-gṛhiṇī sadyaḥ prajātaṃ sakhīr āhūtā na śaśāka kartum api ced āstāṃ paraṃ ceṣṭitam asrair āvṛtam akṣi-kaṇṭham atha yat stabdhaṃ ca tasyā vapus tasmin lālana-lālasā-vaśatayā cātmātmanā vyagritaḥ

1.3.39

किं च - यदा माया गता तर्हि व्रजे मोहं जहौ जनः कदा यदा ह्य् आविरासीत् तत्र श्री-पुरुषोत्तमः

kiṃ ca - yadā māyā gatā tarhi vraje mohaṃ jahau janaḥ kadā yadā hy āvirāsīt tatra śrī-puruṣottamaḥ

1.3.40

तदा व्यवहितानाम् अप्य् एष प्राकाशयन् मनः कुमुद्वतीनां सुमनो-गणं वा शीत-दीधितिः

tadā vyavahitānām apy eṣa prākāśayan manaḥ kumudvatīnāṃ sumano-gaṇaṃ vā śīta-dīdhitiḥ

1.3.41

स्फुरति स्म परं मातुः शय्यायां न स बालकः स्निग्धानाम् अपि चित्तेषु स्वच्छेषु प्रतिबिम्बवत्

sphurati sma paraṃ mātuḥ śayyāyāṃ na sa bālakaḥ snigdhānām api citteṣu svaccheṣu pratibimbavat

1.3.42

स्फुरति स्म यदा बालस् तासां व्यवहितोऽ पि सः तं द्रुतं तास् तदा जग्मुः सारङ्ग्यो वा घनागमम्

sphurati sma yadā bālas tāsāṃ vyavahito' pi saḥ taṃ drutaṃ tās tadā jagmuḥ sāraṅgyo vā ghanāgamam

1.3.43

रोहिण्यादिभिर् एताभिः समम् आलोकि बालकः उदयत्-पूर्ण-चन्द्रो वा चकोरीभिः समन्ततः

rohiṇyādibhir etābhiḥ samam āloki bālakaḥ udayat-pūrṇa-candro vā cakorībhiḥ samantataḥ

1.3.44

स्तम्भेऽ पि स्मेर-नेत्राभ्यां पश्यन्तीं सुतम् एव ताम् प्रतिकार्यां विचार्यामूः पर्यालोचन्त तं ततः

stambhe' pi smera-netrābhyāṃ paśyantīṃ sutam eva tām pratikāryāṃ vicāryāmūḥ paryālocanta taṃ tataḥ

1.3.45

ता एता मनसा दृशा कलितम् अप्य् अत्रासितं बालकं सन्देहास्पदताम् अनैषुर् असकृद् यत् तत् तु योग्यं मतम् यद् वस्तु प्रथितं सुदुर्लभतया तद् दैवतो लभ्यतां किन्त्व् एतत् प्रथमं प्रतीति-पदवीं नात्मन्य् अलं यच्छति

tā etā manasā dṛśā kalitam apy atrāsitaṃ bālakaṃ sandehāspadatām anaiṣur asakṛd yat tat tu yogyaṃ matam yad vastu prathitaṃ sudurlabhatayā tad daivato labhyatāṃ kintv etat prathamaṃ pratīti-padavīṃ nātmany alaṃ yacchati

1.3.46

तद् यथा - नव्येन्दीवरम्-माल्यम् अस्ति किम् इदं किं शक्र-नीलं महत् किं वैदूर्यम् अहो तद् एतद् अतुलं ज्ञातुं न यच् छक्यते पश्यामः किल बालकस्य तु तनुं सर्वेन्द्रियाणां कृतिं रुन्धाना खलु या तनोति नयन-द्वन्द्वस्य निर्द्वन्द्वताम्

tad yathā - navyendīvaram-mālyam asti kim idaṃ kiṃ śakra-nīlaṃ mahat kiṃ vaidūryam aho tad etad atulaṃ jñātuṃ na yac chakyate paśyāmaḥ kila bālakasya tu tanuṃ sarvendriyāṇāṃ kṛtiṃ rundhānā khalu yā tanoti nayana-dvandvasya nirdvandvatām

Pūraṇa 1 (cont. 7)

1.3.47

तत्र च - निर्मितं किल मृगमद-सौरभ-तमाल-दल-सारेण, अभ्यक्तं किल निखिल-विलम्बक-लावण्येन, उद्वर्तितं किल निज-देह-तेजसा, स्नातं किल निज-मुख-निर्यत्-कान्ति-सुधया, अनुलिप्तं किल जननी-दृष्टि-कर्पूर-लब्ध-संघृष्टि-भद्र-श्रिया, भूषितं किल सहज-शुभता-रूषित-निजाकारेण इति सद्यो-जातं तद् अपत्यं वितर्क्य मिथः-कृत-समागमाः सर्वाः पुनस् तं बालं लब्ध-तमाल-पत्र-भोग-मृग-भेद-मृगमद-सार-पङ्कम् इव कोमलाङ्गम्, निज-कर-चूर्णिततम इव चूर्ण-कुन्तलम्, वहन्-मुख-विधु-बिम्बम् ईक्षयन्तं सर्व-मनांस्य् आक्रष्टुम् इव करौ मुष्टीकुर्वन्तं, तरणिजा-निजागुरु-तरङ्गम् इव कर-चरण-कमलं चालयन्तं विलोकयामासुः [119] तद् एवं विलोक्य च - सर्वास् ताः कलकलम् एव मोद-युक्ताः कुर्वत्यः परम् अविदुर् न तत्र कृत्यम् एका तु द्रुतम् अथ सुष्ठु-धीर-चित्ता तं कम्प्रे कर-युगले दधत्य् अपश्यत्

tatra ca - nirmitaṃ kila mṛgamada-saurabha-tamāla-dala-sāreṇa, abhyaktaṃ kila nikhila-vilambaka-lāvaṇyena, udvartitaṃ kila nija-deha-tejasā, snātaṃ kila nija-mukha-niryat-kānti-sudhayā, anuliptaṃ kila jananī-dṛṣṭi-karpūra-labdha-saṃghṛṣṭi-bhadra-śriyā, bhūṣitaṃ kila sahaja-śubhatā-rūṣita-nijākāreṇa iti sadyo-jātaṃ tad apatyaṃ vitarkya mithaḥ-kṛta-samāgamāḥ sarvāḥ punas taṃ bālaṃ labdha-tamāla-patra-bhoga-mṛga-bheda-mṛgamada-sāra-paṅkam iva komalāṅgam, nija-kara-cūrṇitatama iva cūrṇa-kuntalam, vahan-mukha-vidhu-bimbam īkṣayantaṃ sarva-manāṃsy ākraṣṭum iva karau muṣṭīkurvantaṃ, taraṇijā-nijāguru-taraṅgam iva kara-caraṇa-kamalaṃ cālayantaṃ vilokayāmāsuḥ [119] tad evaṃ vilokya ca - sarvās tāḥ kalakalam eva moda-yuktāḥ kurvatyaḥ param avidur na tatra kṛtyam ekā tu drutam atha suṣṭhu-dhīra-cittā taṃ kampre kara-yugale dadhaty apaśyat

1.3.48

ततश् च पुम्-अपत्य-चिह्नम् अह्नायावगत्य तासां प्रत्येकम् अपि समीहितम् यथा - अहो शिरसि धारये नयनयोर् मुहुः स्पर्शये हृदि प्रचुरम् अर्पये हृदय-मध्यमावेशये इदं विविध-भावनं भृशम् अतीत्य वीचिक्षिषा बलाद् वर-दृशां दृशां विषयताम् अनैषीद् अमुम्

tataś ca pum-apatya-cihnam ahnāyāvagatya tāsāṃ pratyekam api samīhitam yathā - aho śirasi dhāraye nayanayor muhuḥ sparśaye hṛdi pracuram arpaye hṛdaya-madhyamāveśaye idaṃ vividha-bhāvanaṃ bhṛśam atītya vīcikṣiṣā balād vara-dṛśāṃ dṛśāṃ viṣayatām anaiṣīd amum

1.3.49

तत्र च - मुहुर् अहो तनयं नयनं गतं प्रमदतः प्रणयन्त्य् अपि नातृपत् घन-रुचिर् जननी-स्तन-युग्मजाम् अमृत-वृष्टिम् अधाद् अपि दृष्टिजाम्

tatra ca - muhur aho tanayaṃ nayanaṃ gataṃ pramadataḥ praṇayanty api nātṛpat ghana-rucir jananī-stana-yugmajām amṛta-vṛṣṭim adhād api dṛṣṭijām

1.3.50

ततश् चात्यर्वाग् अर्ह-शिशु-स्नपनादि-पर्वानुसन्धानतः सर्वासां सावधानता-विधाने जाते - रोहिण्याज्ञाम् अनु पति-सुत-श्रेयसी वृद्ध-विप्रा वृत्तं विज्ञापयितुम् अतुलानन्दम् एति स्म नन्दम् वक्त्रोल्लासात् पलित-वलनाद् अम्बराच् छुभ्र-धामा धाम्नां हास-प्रथिति-तुलिता या जवान् निर्जगाम

tataś cātyarvāg arha-śiśu-snapanādi-parvānusandhānataḥ sarvāsāṃ sāvadhānatā-vidhāne jāte - rohiṇyājñām anu pati-suta-śreyasī vṛddha-viprā vṛttaṃ vijñāpayitum atulānandam eti sma nandam vaktrollāsāt palita-valanād ambarāc chubhra-dhāmā dhāmnāṃ hāsa-prathiti-tulitā yā javān nirjagāma

1.3.51

अथ तद् एतत्-पर्यन्ते वृत्ते वृत्ते, जात-तत्-तद्-भाव-सम्पदः सभासदः प्रतिकृताञ्जलितया स्थितयोर् मधुकण्ठ-स्निघ्दकण्ठयोर् मधुकण्ठः प्राह स्म - व्रजेन्द्र सोऽ यं पुत्रस् ते सदः-साद्भुत-सम्पदः जन्म-मात्राज् जन-श्रेण्या नन्दन-श्रेणि-जन्मदः

atha tad etat-paryante vṛtte vṛtte, jāta-tat-tad-bhāva-sampadaḥ sabhāsadaḥ pratikṛtāñjalitayā sthitayor madhukaṇṭha-snighdakaṇṭhayor madhukaṇṭhaḥ prāha sma - vrajendra so' yaṃ putras te sadaḥ-sādbhuta-sampadaḥ janma-mātrāj jana-śreṇyā nandana-śreṇi-janmadaḥ

1.4.1

इति [123] ततश् च तौ निजोपकण्ठोपम् अनु व्रज-राज आजुहाव आगत्योश् च तयोः शिरसि कर-सरोरुहम् आधाय निजालङ्कारैर् अलञ्चकार सर्वं च तत्-सम्प्रदायं बहु-सम्प्रदानेन सम्प्रदानम् अकरोत् उवाच च - अद्य वासः समासाद्यतां भोजननाद्य्-अर्थम् इति सर्वान् प्रति चोवाच - पुनर् एवं प्रातः प्रातर् आयातव्यम् इति [124] अथ गो-सम्भालनार्थं पितरम् अनुज्ञां समभ्यर्थ्य मातरं च वन्य-भोजन-प्रस्थापनं प्रार्थ्य सूत-कुमारअयोश् चात्म-सङ्गमनं समर्थ्य कृत-व्राजे व्रज-युव-राजे सर्वे यथा स्वम् आवासं ययुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु कृत-पूरण-व्रज-वर्ति-तृष्ण-श्री-कृष्ण-जन्म-सम्पन्-मयं नाम तृतीयं पूरणम् 3 (4) अथ चतुर्थ-पूरणम् नन्द-नन्दन-पर्व [1] अथ पूर्वेद्युर् मधुकण्ठः कृती यथाचीकृतत्, एवम् अपरेद्युश् च व्रज-देव-सभायां भासमानायां सावसर-निदिग्धः स्निग्धकण्ठस् तत्-कीर्तिम् अचीकीर्तत् [2] मधुकण्ठः सोत्कण्ठं पप्रच्छ- प्राग् यद्वच् चरितं हरेर् अरसयद् वाग्-इन्द्रियं तद्वद् अप्य् अद्यास्वादयितुं ममेच्छतितराम् उद्यम्य कर्ण-द्वयम् यद्य् अप्य् एकक एव भोक्तृ-पद-भाग् जीवस् तथापि प्रति- स्वं चक्षुः-प्रभृतीनि तानि च मुहुर् वाञ्छन्ति भोग-प्रथाम्

iti [123] tataś ca tau nijopakaṇṭhopam anu vraja-rāja ājuhāva āgatyoś ca tayoḥ śirasi kara-saroruham ādhāya nijālaṅkārair alañcakāra sarvaṃ ca tat-sampradāyaṃ bahu-sampradānena sampradānam akarot uvāca ca - adya vāsaḥ samāsādyatāṃ bhojananādy-artham iti sarvān prati covāca - punar evaṃ prātaḥ prātar āyātavyam iti [124] atha go-sambhālanārthaṃ pitaram anujñāṃ samabhyarthya mātaraṃ ca vanya-bhojana-prasthāpanaṃ prārthya sūta-kumāraayoś cātma-saṅgamanaṃ samarthya kṛta-vrāje vraja-yuva-rāje sarve yathā svam āvāsaṃ yayuḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu kṛta-pūraṇa-vraja-varti-tṛṣṇa-śrī-kṛṣṇa-janma-sampan-mayaṃ nāma tṛtīyaṃ pūraṇam 3 (4) atha caturtha-pūraṇam nanda-nandana-parva [1] atha pūrvedyur madhukaṇṭhaḥ kṛtī yathācīkṛtat, evam aparedyuś ca vraja-deva-sabhāyāṃ bhāsamānāyāṃ sāvasara-nidigdhaḥ snigdhakaṇṭhas tat-kīrtim acīkīrtat [2] madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ papraccha- prāg yadvac caritaṃ harer arasayad vāg-indriyaṃ tadvad apy adyāsvādayituṃ mamecchatitarām udyamya karṇa-dvayam yady apy ekaka eva bhoktṛ-pada-bhāg jīvas tathāpi prati- svaṃ cakṣuḥ-prabhṛtīni tāni ca muhur vāñchanti bhoga-prathām

1.4.2

तथा च स्निग्धकण्ठ उवाच-अथानन्द-समृद्धा सा वृद्धा गो-दोहनार्थं गोस्थानम् अध्यवस्थितान् मध्य-स्थित-श्रीमन्-नन्दोपनन्दादीन् विन्दति स्म तत्र च- अस्त-व्यस्त-गतिः प्रमोद-मधुरा पश्यन्त्य् अमून् अग्रतः किञ्चिद् वक्तुम् इवोद्यद् आस्य-वलना दीर्घायिताल्प-क्षितिः हस्त-न्यस्त-फलादिर् एवम् अपि सा पुत्रोद्भवं व्यञ्जती यत् किञ्चिद् वदति स्म तत् पुनर् अवादीद् इत्य् अमी मेनिरे

tathā ca snigdhakaṇṭha uvāca-athānanda-samṛddhā sā vṛddhā go-dohanārthaṃ gosthānam adhyavasthitān madhya-sthita-śrīman-nandopanandādīn vindati sma tatra ca- asta-vyasta-gatiḥ pramoda-madhurā paśyanty amūn agrataḥ kiñcid vaktum ivodyad āsya-valanā dīrghāyitālpa-kṣitiḥ hasta-nyasta-phalādir evam api sā putrodbhavaṃ vyañjatī yat kiñcid vadati sma tat punar avādīd ity amī menire

1.4.3

मधुकण्ठ उवाच-किम् उक्तवती सा ? [5] स्निग्धकण्ठ सस्मितम् उवाच-अस्माकं राजाद्य प्रजात-प्रजाः कथं भवन्तस् तन्-मिलनाय नायान्ति ? इति [6] मधुकण्ठ सहासम् उवाच-ततस् ततः ? [7] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततश् च तज्-जन्म-वृत्तामृत-नव-वर्षाभिः शिखिन इव गोपाः कोलाहलं कलयामासुः श्री-गोपत्य्-अधिपस् तु वानस्पत्य इव पुलकाङ्कुर-कुलाकुलतया परं परमानन्दं व्यञ्जयामास, न तु वचसा [8] मधुकण्ठ उवाच-ततस् ततः ? [9] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततश् च स्मित-सम्भ्रमादर-भर-कर्बूरितैः सर्वैर् वन्दितया नन्दितया च तया सत्वरया पलिक्नी-वरया स-निजाङ्ग-जात एव भवान् मङ्गल-सङ्गी भूयाद् इत्य् अपूर्वां सुख-पूर्वां वाचं प्रोच्य रोचना-कुङ्कुम-सङ्ग-लेप-सङ्कुल-सद्-अङ्कुर-फल-मङ्गले श्रीमद्-व्रज-राजस्य क्षेमङ्कर-करयोर् विन्यस्ते तेन विलोकित-कल्पः श्रीमान् उपनन्दः सानन्दं जल्पति स्म-इह दोहाय संहाय रंहसायमाना धेनु-सङ्घाः काम् अप्य् अविहाय द्रुतम् अस्याः सगृहाय विहाप्यन्ताम् [10] तत्र सर्वे चामोद-गर्वेण प्रोचुः-अन्यद् वा यत् किञ्चिद् अस्या हितं समीहितं भवति ततश् च- आह्लादेन समं जज्ञे बालः किं किं स एव सः एवं विविक्तुं नन्दस्य नासीन् मतिमती मतिः

madhukaṇṭha uvāca-kim uktavatī sā ? [5] snigdhakaṇṭha sasmitam uvāca-asmākaṃ rājādya prajāta-prajāḥ kathaṃ bhavantas tan-milanāya nāyānti ? iti [6] madhukaṇṭha sahāsam uvāca-tatas tataḥ ? [7] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca taj-janma-vṛttāmṛta-nava-varṣābhiḥ śikhina iva gopāḥ kolāhalaṃ kalayāmāsuḥ śrī-gopaty-adhipas tu vānaspatya iva pulakāṅkura-kulākulatayā paraṃ paramānandaṃ vyañjayāmāsa, na tu vacasā [8] madhukaṇṭha uvāca-tatas tataḥ ? [9] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca smita-sambhramādara-bhara-karbūritaiḥ sarvair vanditayā nanditayā ca tayā satvarayā paliknī-varayā sa-nijāṅga-jāta eva bhavān maṅgala-saṅgī bhūyād ity apūrvāṃ sukha-pūrvāṃ vācaṃ procya rocanā-kuṅkuma-saṅga-lepa-saṅkula-sad-aṅkura-phala-maṅgale śrīmad-vraja-rājasya kṣemaṅkara-karayor vinyaste tena vilokita-kalpaḥ śrīmān upanandaḥ sānandaṃ jalpati sma-iha dohāya saṃhāya raṃhasāyamānā dhenu-saṅghāḥ kām apy avihāya drutam asyāḥ sagṛhāya vihāpyantām [10] tatra sarve cāmoda-garveṇa procuḥ-anyad vā yat kiñcid asyā hitaṃ samīhitaṃ bhavati tataś ca- āhlādena samaṃ jajñe bālaḥ kiṃ kiṃ sa eva saḥ evaṃ viviktuṃ nandasya nāsīn matimatī matiḥ

1.4.4

अथ श्रीमान् व्रजेशः स्वीकृत-धार्मिक-वेशस् तद् अपि बहुलम् अन्यद् अपि बहुलादिकं दानाय संचक्पे यत्र सर्वश् च तथाभावाय खर्वशश् चक्पे सङ्कल्प्य च गृहे गन्तुं कृत-स्पृहे धृत-वेशे च तत्-तद्-वृत-व्रज-नरेशे श्री-राम-प्रसू-समादेशान् महा-गोपुर-देशाद् दुन्दुभि-द्वन्द्वम् उन्ननाद तच् च वाद्य-विद्या-विदुर-व्यञ्जितं वाद्यं व्यक्तम् एवेदं मुहुर् वक्ति स्म-प्रादुर्भूतो नन्दानन्द इति ततश् च- अपि श्रुतम् अभून् निशि त्रिदिव-वाद्य-गर्जोजितं जितं जितम् इति स्वनं न तु विनिश्चितं कारणम् तदा तद्-अनुवादि तत् कलयताम् अमीषां मुहुर् मुदा कलकला-रवं समजनि व्रज-प्राणिनाम्

atha śrīmān vrajeśaḥ svīkṛta-dhārmika-veśas tad api bahulam anyad api bahulādikaṃ dānāya saṃcakpe yatra sarvaś ca tathābhāvāya kharvaśaś cakpe saṅkalpya ca gṛhe gantuṃ kṛta-spṛhe dhṛta-veśe ca tat-tad-vṛta-vraja-nareśe śrī-rāma-prasū-samādeśān mahā-gopura-deśād dundubhi-dvandvam unnanāda tac ca vādya-vidyā-vidura-vyañjitaṃ vādyaṃ vyaktam evedaṃ muhur vakti sma-prādurbhūto nandānanda iti tataś ca- api śrutam abhūn niśi tridiva-vādya-garjojitaṃ jitaṃ jitam iti svanaṃ na tu viniścitaṃ kāraṇam tadā tad-anuvādi tat kalayatām amīṣāṃ muhur mudā kalakalā-ravaṃ samajani vraja-prāṇinām

1.4.5

अथ संमदेन मुहुर् लम्भित-स्तम्भारम्भतायाम् अप्य् उत्कण्ठयाकृष्ट इव तत्र च लब्ध-कम्प-सम्पत्तायाम् अपि केवलं स्वकृत-सेवेन नारायण-देवेन दत्त-हस्तावलम्ब इव धैर्यम् अवलम्बमानः स्वालयं प्रति व्रज-भूपालः प्रचचाल ततश् च- तद् वृन्दे गृहम् अभियाति बन्धु-वर्गा धावन्तः क्रम-मिलिता मिथः पुरोगाः ये गङ्गा-झरम् अनु निर्झर-प्रभेदा यद्वत् तत्-तूलिततयानयन्त वृद्धिम्

atha saṃmadena muhur lambhita-stambhārambhatāyām apy utkaṇṭhayākṛṣṭa iva tatra ca labdha-kampa-sampattāyām api kevalaṃ svakṛta-sevena nārāyaṇa-devena datta-hastāvalamba iva dhairyam avalambamānaḥ svālayaṃ prati vraja-bhūpālaḥ pracacāla tataś ca- tad vṛnde gṛham abhiyāti bandhu-vargā dhāvantaḥ krama-militā mithaḥ purogāḥ ye gaṅgā-jharam anu nirjhara-prabhedā yadvat tat-tūlitatayānayanta vṛddhim

1.4.6

अथागताः पुर-वनिताः पुरः पुरः सहस्रशः कलित-शुभायुतायुताः व्रजेश्वरं पुरु निरराजयन् जयन् नवात्मज-प्रभवमहे महेहया

athāgatāḥ pura-vanitāḥ puraḥ puraḥ sahasraśaḥ kalita-śubhāyutāyutāḥ vrajeśvaraṃ puru nirarājayan jayan navātmaja-prabhavamahe mahehayā

1.4.7

ततश् च कोलाहलिभिर् व्रज-स्थितैः समं गतः श्रील-महा-व्रजेश्वरः स्वरांस् तु सालङ्कृति चार्व् अशूशुभन् नभः-सभं पूर्ण-सुधांशुवत् प्रभुः

tataś ca kolāhalibhir vraja-sthitaiḥ samaṃ gataḥ śrīla-mahā-vrajeśvaraḥ svarāṃs tu sālaṅkṛti cārv aśūśubhan nabhaḥ-sabhaṃ pūrṇa-sudhāṃśuvat prabhuḥ

1.4.8

यद्यपि विप्राः सहसा स्वयम् आगतये कृतोद्यमाः सर्वे तद् अपि तद्-आदर-विधये राज्ञाहूताः पृथक् पृथक् प्रथमम्

yadyapi viprāḥ sahasā svayam āgataye kṛtodyamāḥ sarve tad api tad-ādara-vidhaye rājñāhūtāḥ pṛthak pṛthak prathamam

1.4.9

सुखाविष्टस् तस्मिन् मधुरम् उपविष्टैः सदसि तैर् महा-स्निग्धैः शर्म-प्रकर-परिदिग्धैः परिवृतः पठद्भिः पुत्राशीर् उचित-निगमं भूसुर-वरैः किरद्भिर् दूर्वाद्यं शिरसि सुख-पूर्वं स महितः

sukhāviṣṭas tasmin madhuram upaviṣṭaiḥ sadasi tair mahā-snigdhaiḥ śarma-prakara-paridigdhaiḥ parivṛtaḥ paṭhadbhiḥ putrāśīr ucita-nigamaṃ bhūsura-varaiḥ kiradbhir dūrvādyaṃ śirasi sukha-pūrvaṃ sa mahitaḥ

1.4.10

सस्ने यत् परिचस्करे वपुर् अपि स्वस्ति-श्रुतिः शुश्रुवे श्रीमन्-नन्द-महात्मना सुत-जनौ तत् तत् स्तुवे नापरम् अद्यापि स्फुटम् एति सर्व-जनता येषां श्रुताद् अप्य् अहो स्नानाद्य् अप्य् अतिगम्य सत्कृति-फलं यस्यास्ति नान्तः क्वचित्

sasne yat paricaskare vapur api svasti-śrutiḥ śuśruve śrīman-nanda-mahātmanā suta-janau tat tat stuve nāparam adyāpi sphuṭam eti sarva-janatā yeṣāṃ śrutād apy aho snānādy apy atigamya satkṛti-phalaṃ yasyāsti nāntaḥ kvacit

1.4.11

अथ जात-कर्म भव्यं कर्तव्यम् इति गुरुभिर् आदिष्टेन तेन तत्-प्रत्युत्क्रमश् चक्रे, यथा- आनर्चिरे व्रजेशित्रा मातृका यास् तदा तु ताः मातुः कम् इव कं यासाम् इत्य् अर्थ-व्यक्तिम् आगताः

atha jāta-karma bhavyaṃ kartavyam iti gurubhir ādiṣṭena tena tat-pratyutkramaś cakre, yathā- ānarcire vrajeśitrā mātṛkā yās tadā tu tāḥ mātuḥ kam iva kaṃ yāsām ity artha-vyaktim āgatāḥ

1.4.12

अथ नान्दीमुख-श्राद्धं राद्धं गोपाल-पालिना पितरो हि स्वयं यस्मिंस् ते नान्दीमुखतां गताः

atha nāndīmukha-śrāddhaṃ rāddhaṃ gopāla-pālinā pitaro hi svayaṃ yasmiṃs te nāndīmukhatāṃ gatāḥ

1.4.13

अथ वेद-विधान-पटुभिः सार्धम् अन्तःपुरं प्रविष्टे भद्र-कुम्भादि-भद्र-विशिष्ट-सूतिका-गृहाग्र-वेद्य्-उपविष्टे श्री-व्रज-कुल-महिष्ठे परम-मनोरथारोहिणी रोहिणी तद् अवधाय कुल-त्रय-यशो-दायि-यशोदा-खट्टाम् अन्तः-पटेन व्यवधाय बालं पिधाय गृहावग्रहणीम् आनिनाय किन्तु नव-बालकं विलोकयितुं शर्मणा नर्मणा च निजालङ्कृत्य्-अर्थं प्रजावत्यस् तं प्रत्यभितः किम् अपि किम् अप्य् अमूल्यता-पर्याचितं याचितवत्यः प्रतिश्रुते तु तं विलोकयामासुः [15] स च खल्व् अस्तोक-रोक-लोक-वलय-भव-प्रबल-नव-कुवलय-कुलपति-दुर्लङ्घ-शोभा-सङ्घं दुर्लभ-कोमलामल-कान्ति-विश्रान्ति-भूमिं, कलित-मर्म-प्रयतन-कर्म-विश्वाद्भुत-विश्वकर्म-निर्मित-निर्मल-नील-चिन्तामणि-प्रतिमा-प्रतिप्रतीकातिक्रम-परिमित-सर्वावयवं, प्रबल-प्रवाह-दलित-चर-बाल-वायज-समवायज-मञ्जुलाञ्जन-कलित-तल-निश्चल-जल-कालिन्दी-ह्रद-जालज-बाल-शैवालक-रुचि-रुचिर-रोचिर्-वलिताराल-श्लक्ष्ण-बाल-समुदायं, कमलालया-कर-किशलय-सित-लसित-सित-कमलान्तर्-वलय-दल-निर्मल-विलोचनं, वैकुण्ठ-स्थित-कल्प-तरु-तल्लज-पल्लव-कुण्ठताकर-कर-चरणाधरं, निपीत-कनक-रुचि-शुचि-पीतन-पीतिताम्बरावरण-रोचनं रोचनं बालकम् आलोचयन्न् आत्मानं नयन-पयः-पयसा स्नपयन् विलक्षणतया क्षण-कतिपयं जलवद् आसीत् यद्यपि बहुविध-भावा, जाता गोष्ठेशितुस् तर्हि तद् अपि च जाड्यं बलवज् जज्ञे गाम्भीर्य-शीलस्य

atha veda-vidhāna-paṭubhiḥ sārdham antaḥpuraṃ praviṣṭe bhadra-kumbhādi-bhadra-viśiṣṭa-sūtikā-gṛhāgra-vedy-upaviṣṭe śrī-vraja-kula-mahiṣṭhe parama-manorathārohiṇī rohiṇī tad avadhāya kula-traya-yaśo-dāyi-yaśodā-khaṭṭām antaḥ-paṭena vyavadhāya bālaṃ pidhāya gṛhāvagrahaṇīm ānināya kintu nava-bālakaṃ vilokayituṃ śarmaṇā narmaṇā ca nijālaṅkṛty-arthaṃ prajāvatyas taṃ pratyabhitaḥ kim api kim apy amūlyatā-paryācitaṃ yācitavatyaḥ pratiśrute tu taṃ vilokayāmāsuḥ [15] sa ca khalv astoka-roka-loka-valaya-bhava-prabala-nava-kuvalaya-kulapati-durlaṅgha-śobhā-saṅghaṃ durlabha-komalāmala-kānti-viśrānti-bhūmiṃ, kalita-marma-prayatana-karma-viśvādbhuta-viśvakarma-nirmita-nirmala-nīla-cintāmaṇi-pratimā-pratipratīkātikrama-parimita-sarvāvayavaṃ, prabala-pravāha-dalita-cara-bāla-vāyaja-samavāyaja-mañjulāñjana-kalita-tala-niścala-jala-kālindī-hrada-jālaja-bāla-śaivālaka-ruci-rucira-rocir-valitārāla-ślakṣṇa-bāla-samudāyaṃ, kamalālayā-kara-kiśalaya-sita-lasita-sita-kamalāntar-valaya-dala-nirmala-vilocanaṃ, vaikuṇṭha-sthita-kalpa-taru-tallaja-pallava-kuṇṭhatākara-kara-caraṇādharaṃ, nipīta-kanaka-ruci-śuci-pītana-pītitāmbarāvaraṇa-rocanaṃ rocanaṃ bālakam ālocayann ātmānaṃ nayana-payaḥ-payasā snapayan vilakṣaṇatayā kṣaṇa-katipayaṃ jalavad āsīt yadyapi bahuvidha-bhāvā, jātā goṣṭheśitus tarhi tad api ca jāḍyaṃ balavaj jajñe gāmbhīrya-śīlasya

1.4.14

अथ चिराय धीर-भावं धारितवती व्रज-धरित्री राज्य-श्रीमती तद्-आनन्द-स्पृहिणी नव-नन्दनम् उपनन्द-गृहिणी तद्-उत्सङ्ग-सङ्गिनं चकार उत्सङ्गं वहति शिशुं व्रजाधिराजे सा दूराद् अधिशयिता प्रसूति-शय्याम् आसीत् तच्-छ्रवणज-बाष्प-रोमहर्ष- स्तम्भाद्यैर् विवश-तनूर् व्रजाधिराज्ञी

atha cirāya dhīra-bhāvaṃ dhāritavatī vraja-dharitrī rājya-śrīmatī tad-ānanda-spṛhiṇī nava-nandanam upananda-gṛhiṇī tad-utsaṅga-saṅginaṃ cakāra utsaṅgaṃ vahati śiśuṃ vrajādhirāje sā dūrād adhiśayitā prasūti-śayyām āsīt tac-chravaṇaja-bāṣpa-romaharṣa- stambhādyair vivaśa-tanūr vrajādhirājñī

1.4.15

अथ तत्र मेधा-जनकं कर्म शर्मान्त-नामभिर् निर्ममे, यत्र भूस् त्वयि इत्य्-आदिकं पठित्वा हेमान्तर्हितयानामिकया बालो घृत-लवं लेहयामासे अथायुष्य-क्रिया क्रियते स्म, यत्र ओं दिवस्पति इत्य् आदिकेन डिम्भः स्पृष्टः दिक्-चतुष्टये मध्ये च ओं हृदम् अन्नं प्राणाय इत्य् आदिभिर् भूमिश् चाभिमन्त्रिता अथ ओं अश्मा भव इत्य् आदिना पुनर् अर्भकोऽ भिमृष्टः ततः ओं इडासि इत्य् आदिना तन्-माताभिमन्त्रिता पुनर् मातुः स्तन-द्वयं ओं इमं स्तनम् इति, ओं यस् ते स्तनम् इत्य् आभ्याम् ऋग्भ्यां क्रमेण प्रक्षालितम् ततश् च तम् उत्तान-शायिनं सूतिका-शय्यायां निधाय तच्-छिरः-प्रदेशे ओं आपो देवेषु इत्य् आदिनोदपात्रं निहितम् इति [18] तद् एवं जात-कर्म-शर्मणि निर्वृत्ते बाल-नाभि-नाले च प्राप्त-च्छेदन-काले वृत्ते परमानन्द-सन्दोहेनानवहित-प्राया या सैव तदैव तद्-अवधात्री धात्री सपुलक-काया चित्रम् इदम् इति द्वि-त्रि-वारम् इदम् निवेदितवती-राजन् ! इतरत्र नाभि-सरसि नालम् एव लक्ष्यते, न तु नालीकम् अत्र पुनर् नालीकम् एव न तु नालम् इति किं च- अङ्घ्र्योर् व्यक्त-दरारि-वज्र-कमलाद्याश्चर्य-चिह्नैर् अलं कम्रैर् उज्ज्वलितां तथा कर-युगे तैः कैश्चिद् अन्यैर् अपि पश्य श्री-व्रजनाथ नीरद-रुचेर् बालस्य सामुद्रको- ल्लङ्घि-श्री-विभवस्य देह-वलनाम् अस्मासु चित्र-प्रदाम्

atha tatra medhā-janakaṃ karma śarmānta-nāmabhir nirmame, yatra bhūs tvayi ity-ādikaṃ paṭhitvā hemāntarhitayānāmikayā bālo ghṛta-lavaṃ lehayāmāse athāyuṣya-kriyā kriyate sma, yatra oṃ divaspati ity ādikena ḍimbhaḥ spṛṣṭaḥ dik-catuṣṭaye madhye ca oṃ hṛdam annaṃ prāṇāya ity ādibhir bhūmiś cābhimantritā atha oṃ aśmā bhava ity ādinā punar arbhako' bhimṛṣṭaḥ tataḥ oṃ iḍāsi ity ādinā tan-mātābhimantritā punar mātuḥ stana-dvayaṃ oṃ imaṃ stanam iti, oṃ yas te stanam ity ābhyām ṛgbhyāṃ krameṇa prakṣālitam tataś ca tam uttāna-śāyinaṃ sūtikā-śayyāyāṃ nidhāya tac-chiraḥ-pradeśe oṃ āpo deveṣu ity ādinodapātraṃ nihitam iti [18] tad evaṃ jāta-karma-śarmaṇi nirvṛtte bāla-nābhi-nāle ca prāpta-cchedana-kāle vṛtte paramānanda-sandohenānavahita-prāyā yā saiva tadaiva tad-avadhātrī dhātrī sapulaka-kāyā citram idam iti dvi-tri-vāram idam niveditavatī-rājan ! itaratra nābhi-sarasi nālam eva lakṣyate, na tu nālīkam atra punar nālīkam eva na tu nālam iti kiṃ ca- aṅghryor vyakta-darāri-vajra-kamalādyāścarya-cihnair alaṃ kamrair ujjvalitāṃ tathā kara-yuge taiḥ kaiścid anyair api paśya śrī-vrajanātha nīrada-rucer bālasya sāmudrako- llaṅghi-śrī-vibhavasya deha-valanām asmāsu citra-pradām

1.4.16

तदा च सर्वस्मिन्न् अपि विस्मित-चर्या-पर्याकुले बटवः सहास-पाटवम् ऊचुः-अये ! सर्व-शर्मद ! निर्मल-धर्मणो भवतः कथम् अशौचं नाम सामर्थ्यं समर्थयताम् ? यतो नाडी-च्छेद एव वृत्ते तद् आमनन्ति स्म [20] तद् एवम् उल्लसन् निखिल-रोम-समुत्फुल्ल-मुख-सोमः परिवारित-बटु-स्तोमतया बहिर् विहित-होम-स्थानम् आगम्य सम्यग् अर्पित-सर्वानन्दः सङ्गि-समर्पित-तत्-तद्-वृत्त-शन्तम-कन्दः श्रीमान् नन्दस् तान् दानीय-विप्रान् आनीय प्रदानारम्भं सम्भृतवान् आरेभे स च दातुं, लेभे न तुलां तु सङ्गिनां तेषाम् तादृश-तत्-प्रसव-श्री-वार्ता यैर् अर्पिता परितः

tadā ca sarvasminn api vismita-caryā-paryākule baṭavaḥ sahāsa-pāṭavam ūcuḥ-aye ! sarva-śarmada ! nirmala-dharmaṇo bhavataḥ katham aśaucaṃ nāma sāmarthyaṃ samarthayatām ? yato nāḍī-ccheda eva vṛtte tad āmananti sma [20] tad evam ullasan nikhila-roma-samutphulla-mukha-somaḥ parivārita-baṭu-stomatayā bahir vihita-homa-sthānam āgamya samyag arpita-sarvānandaḥ saṅgi-samarpita-tat-tad-vṛtta-śantama-kandaḥ śrīmān nandas tān dānīya-viprān ānīya pradānārambhaṃ sambhṛtavān ārebhe sa ca dātuṃ, lebhe na tulāṃ tu saṅgināṃ teṣām tādṛśa-tat-prasava-śrī-vārtā yair arpitā paritaḥ

1.4.17

तथापि- अयुतं प्रयुतं नियुतं भवति दशानां सहस्रम् आरभ्य नियुते विंशति-लक्षं तावद् धेनूर् अदान् नन्दः

tathāpi- ayutaṃ prayutaṃ niyutaṃ bhavati daśānāṃ sahasram ārabhya niyute viṃśati-lakṣaṃ tāvad dhenūr adān nandaḥ

1.4.18

विंशति-लक्षं दत्त्वा धेनूः सौवर्ण-शृङ्ग-सङ्ग्य्-अङ्गीः हृदयम् अपूर्णतयासीत् तस्यान्यस्मै प्रदानाय

viṃśati-lakṣaṃ dattvā dhenūḥ sauvarṇa-śṛṅga-saṅgy-aṅgīḥ hṛdayam apūrṇatayāsīt tasyānyasmai pradānāya

1.4.19

दशभिर् दशभिर् द्रोणैः कृत-तिल-सप्ताचलीम् अददात् यद्-वृति-मणि-कनकानां तद्-अधिकतर-भारता द्विजैर् मेने

daśabhir daśabhir droṇaiḥ kṛta-tila-saptācalīm adadāt yad-vṛti-maṇi-kanakānāṃ tad-adhikatara-bhāratā dvijair mene

1.4.20

तेभ्यश् च दक्षिणीयेभ्यः प्रत्ता या दक्षिणामुना तयाप्य् अक्षीणयान्येषाम् अक्षीण्य् आश्चर्यम् आययुः

tebhyaś ca dakṣiṇīyebhyaḥ prattā yā dakṣiṇāmunā tayāpy akṣīṇayānyeṣām akṣīṇy āścaryam āyayuḥ

1.4.21

बाडव्यानाम् असङ्ख्यानां नासीत् परिचितिस् तदा ब्रह्म-वर्चसम् एवास्मिन् परिचायकतां ययौ

bāḍavyānām asaṅkhyānāṃ nāsīt paricitis tadā brahma-varcasam evāsmin paricāyakatāṃ yayau

1.4.22

तत्र ये विदित-वेदाभिप्राया विप्रा निज-निज-विद्यातिशायकाः सूत-मागध-वन्दि-कृशाश्वि-गायकाः स्वच्छन्द-नाना-शब्द-वादका वादकाश् च, ते सर्वेऽ पि तस्मिन् पर्वणि सङ्गिनः सन्तः सुमङ्गलम् एव शब्दायमानाः पृथक्तायाम् अप्य् अपृथङ्-निस्वना इव विश्वं विस्माययन्ति स्म यावद् एवं वृत्तं वृत्तम्, तावद् व्रज-स्थलम् अपि हृष्टम् इव दृष्टं, किम् उत व्रजस्थाः यतः संसृष्टतया विक्षेप-शून्यम् इव संसिक्ततया स्निग्धम् इव, चल-चित्र-ध्वजादितया नृत्यद् इव चासीत् तत्र च यदा गो-वृष-वत्सानाम् अपि स्वभावत एव भवतः सानुराग-स्नेहस्य तैल-विद्रावित-हरिद्रा-समक्ति-व्याजाद् बहिर् अपि व्यक्तिर् आसीत् हर्ष-वैचित्र्यस्य च विचित्र-धातु-बर्ह-स्रक्-काञ्चन-माला-व्याजात् तदा किम् उत गोपानां ते ह्य् अद्यापि यशसा विद्यमाना गो-पृथिव्याः पातार इतीव तथोच्यन्ते ये खलु व्यञ्जित-रस-भावतया विधृतालङ्कारतया च स्व-वर्णन-काव्य-ग्रन्थैर् अभेदम् आययुः उल्लास-विधृत-नाना-मणि-मय-बलि-पाणितया प्रेमणि स्वेषां वीरतां च व्यञ्जयामासुः यदा चैवं गोपास् तदा पुनर् अतीव जीवनायमान-गोकुल-कुलेश्वरी गुण-गण-दिग्ध-स्निग्ध-हृदया गोप-वर-वर्णिन्यः कियद् वा वर्णनीयाः ? [22] याः खलु पूर्वं तद्-अपत्य-समपत्त्य्-अभावान् निर्वेद-वेदनया त्यक्त-प्राय-परिष्काराः, सम्प्रति तु किञ्चिच्-चरण-प्रवण-तद्-अपत्य-श्रवण-मात्रेण विधृत-विविध-सुख-विकारास् तत्-पर्व-रञ्जनार्थं विलम्बनीयाम् अपि परिष्कृतिम् उरीकृत्य नृत्यन्त्य इव तत्-पुरीं प्रति चलिताः याश् च व्यञ्जिजिषित-मङ्गल-सङ्गतया स्नेह-मय-कामना-परिणामतया च स्वयम् एव महा-मणि-मयोपायन-पाणयो बभूवुः यासाम् आनन्दाद् अन्यद् एव शोभा-वैभवम् आविर्भवति स्म तथा हि- जित-कुङ्कुमम् उरु रुरुचे मुख-शशिनां रोचिर् एतासाम् समुदितम् उदितं पर्वणि सुत-जनुषः श्री-यशोदायाः

tatra ye vidita-vedābhiprāyā viprā nija-nija-vidyātiśāyakāḥ sūta-māgadha-vandi-kṛśāśvi-gāyakāḥ svacchanda-nānā-śabda-vādakā vādakāś ca, te sarve' pi tasmin parvaṇi saṅginaḥ santaḥ sumaṅgalam eva śabdāyamānāḥ pṛthaktāyām apy apṛthaṅ-nisvanā iva viśvaṃ vismāyayanti sma yāvad evaṃ vṛttaṃ vṛttam, tāvad vraja-sthalam api hṛṣṭam iva dṛṣṭaṃ, kim uta vrajasthāḥ yataḥ saṃsṛṣṭatayā vikṣepa-śūnyam iva saṃsiktatayā snigdham iva, cala-citra-dhvajāditayā nṛtyad iva cāsīt tatra ca yadā go-vṛṣa-vatsānām api svabhāvata eva bhavataḥ sānurāga-snehasya taila-vidrāvita-haridrā-samakti-vyājād bahir api vyaktir āsīt harṣa-vaicitryasya ca vicitra-dhātu-barha-srak-kāñcana-mālā-vyājāt tadā kim uta gopānāṃ te hy adyāpi yaśasā vidyamānā go-pṛthivyāḥ pātāra itīva tathocyante ye khalu vyañjita-rasa-bhāvatayā vidhṛtālaṅkāratayā ca sva-varṇana-kāvya-granthair abhedam āyayuḥ ullāsa-vidhṛta-nānā-maṇi-maya-bali-pāṇitayā premaṇi sveṣāṃ vīratāṃ ca vyañjayāmāsuḥ yadā caivaṃ gopās tadā punar atīva jīvanāyamāna-gokula-kuleśvarī guṇa-gaṇa-digdha-snigdha-hṛdayā gopa-vara-varṇinyaḥ kiyad vā varṇanīyāḥ ? [22] yāḥ khalu pūrvaṃ tad-apatya-samapatty-abhāvān nirveda-vedanayā tyakta-prāya-pariṣkārāḥ, samprati tu kiñcic-caraṇa-pravaṇa-tad-apatya-śravaṇa-mātreṇa vidhṛta-vividha-sukha-vikārās tat-parva-rañjanārthaṃ vilambanīyām api pariṣkṛtim urīkṛtya nṛtyantya iva tat-purīṃ prati calitāḥ yāś ca vyañjijiṣita-maṅgala-saṅgatayā sneha-maya-kāmanā-pariṇāmatayā ca svayam eva mahā-maṇi-mayopāyana-pāṇayo babhūvuḥ yāsām ānandād anyad eva śobhā-vaibhavam āvirbhavati sma tathā hi- jita-kuṅkumam uru ruruce mukha-śaśināṃ rocir etāsām samuditam uditaṃ parvaṇi suta-januṣaḥ śrī-yaśodāyāḥ

1.4.23

तत्र च गायन्ति- अजनि यशोदा निशि सुत-सारम् इति महिलालिर् इता तद्-अगारम् ध्रु सम्भ्रम-विरचित-बहु-विध-वेशम् पथि माल्य-च्यव-पूरित-देशम् चल-मणि-कुण्डल-वलित-कपोलम् अपरिकलित-गलद्-अंश-निचोलम् उच्छलित-च्छवि-चपलाहारम् चित्र-वसन-वस-रसना-वारम् अपरस्पर-गति-विजितान्योन्यम् सगणा व्यहसीद् इह चान्योन्यम्

tatra ca gāyanti- ajani yaśodā niśi suta-sāram iti mahilālir itā tad-agāram dhru sambhrama-viracita-bahu-vidha-veśam pathi mālya-cyava-pūrita-deśam cala-maṇi-kuṇḍala-valita-kapolam aparikalita-galad-aṃśa-nicolam ucchalita-cchavi-capalāhāram citra-vasana-vasa-rasanā-vāram aparaspara-gati-vijitānyonyam sagaṇā vyahasīd iha cānyonyam

1.4.24

इति किं च- व्रजः प्रकटतां यातस् तत्र कृष्णश् च सङ्गतः इत्य् अवाद्यन्त वाद्यानि वाद्याधिष्ठातृ-दैवतैः

iti kiṃ ca- vrajaḥ prakaṭatāṃ yātas tatra kṛṣṇaś ca saṅgataḥ ity avādyanta vādyāni vādyādhiṣṭhātṛ-daivataiḥ

1.4.25

तस्माद् आनन्द-सन्दोहाद् उपनन्द-पुरःसराः गम्भीरास् तेऽ पि चाभीरा विजह्रुर् ननृतुर् जगुः

tasmād ānanda-sandohād upananda-puraḥsarāḥ gambhīrās te' pi cābhīrā vijahrur nanṛtur jaguḥ

1.4.26

तदा तत्रागता योषास् तं सदाशीर्भिर् अर्भकम् निर्वर्ण्य वर्णयित्वा च परस्परम् इदं जगुः

tadā tatrāgatā yoṣās taṃ sadāśīrbhir arbhakam nirvarṇya varṇayitvā ca parasparam idaṃ jaguḥ

1.4.27

पाहि चिरं व्रज-राज-कुमार अस्मान् अत्र शिशो सुकुमार ध्रु द्रुततर-वृद्धि-समृद्धि-गतेन शं भवताद् भवताभिमतेन स्पृहयामस् ते हसित-मुखाय अङ्गन-सङ्गत-रिङ्ग-सुखाय गो-बालावलि-लूमालम्बि चलनं तव वलताम् अविलम्बि सह गो-शावक-गम-रमणेन सुखयसि हन्त कदा कमनेन गो-गण-चारण-विहरणम् अस्य स तु पश्येद् वर-भाग्यं यस्य दुष्ट-कदल-दद-सुष्ठु-बलाय भव-शिष्टालि-विशिष्ट-फलाय

pāhi ciraṃ vraja-rāja-kumāra asmān atra śiśo sukumāra dhru drutatara-vṛddhi-samṛddhi-gatena śaṃ bhavatād bhavatābhimatena spṛhayāmas te hasita-mukhāya aṅgana-saṅgata-riṅga-sukhāya go-bālāvali-lūmālambi calanaṃ tava valatām avilambi saha go-śāvaka-gama-ramaṇena sukhayasi hanta kadā kamanena go-gaṇa-cāraṇa-viharaṇam asya sa tu paśyed vara-bhāgyaṃ yasya duṣṭa-kadala-dada-suṣṭhu-balāya bhava-śiṣṭāli-viśiṣṭa-phalāya

1.4.28

इति सङ्गीत-सङ्गिन्यो रङ्गिण्यो मह-सम्पदि पीता-तैलेन सिञ्चन्त्यः सिञ्चन्त्यः प्रययुर् बहिः

iti saṅgīta-saṅginyo raṅgiṇyo maha-sampadi pītā-tailena siñcantyaḥ siñcantyaḥ prayayur bahiḥ

1.4.29

ततश् च- दधि-दुग्धादि-सेकेन मिथोऽ मी शुभ्रतां गताः तरङ्गा इव दुग्धाब्धेर् अनृत्यन् वर-गोदुहः

tataś ca- dadhi-dugdhādi-sekena mitho' mī śubhratāṃ gatāḥ taraṅgā iva dugdhābdher anṛtyan vara-goduhaḥ

1.4.30

अथ तास् तद् अवधाय तद् एव गायन्ति स्म, यथा- पश्य सखी-कुल गोकुल-राजम् पुत्रोत्सवम् अनु खेला-भाजम् ध्रु उदधि-प्रभ-दधि-संप्लव-देशम् परितो घूर्णित-मन्दर-वेशम् मध्य-धटी-फणि-राजे कृष्टम् हृद्य-सुहृद्भिर् अतीव च हृष्टम् मध्ये मध्ये दुर्लभ-दानम् ददतं दधतं विस्मय-भानम् एकं पुनर् अलम् अभवद् अपूर्वम् अजनि विधुर् बत यद् इतः पूर्वम्

atha tās tad avadhāya tad eva gāyanti sma, yathā- paśya sakhī-kula gokula-rājam putrotsavam anu khelā-bhājam dhru udadhi-prabha-dadhi-saṃplava-deśam parito ghūrṇita-mandara-veśam madhya-dhaṭī-phaṇi-rāje kṛṣṭam hṛdya-suhṛdbhir atīva ca hṛṣṭam madhye madhye durlabha-dānam dadataṃ dadhataṃ vismaya-bhānam ekaṃ punar alam abhavad apūrvam ajani vidhur bata yad itaḥ pūrvam

1.4.31

इति [25] एतद् अपि श्लोकयामासुः- नेयं दुग्ध-विकीर्णि-पालिर् अपि तु द्राग्-वारि-धारा-गतिर् नेयं स्यान् नवनीत-पिण्ड-विसृतिर् मुक्तास् तु मुक्ताम्बुदाः नेयं दीर्ण-हरिद्र-नीर-विकृतिः किन्तु प्रभा विद्युतां पर्वैवेदम् अतीव हर्ष-महसा वर्षा-वपुर् निर्ममे

iti [25] etad api ślokayāmāsuḥ- neyaṃ dugdha-vikīrṇi-pālir api tu drāg-vāri-dhārā-gatir neyaṃ syān navanīta-piṇḍa-visṛtir muktās tu muktāmbudāḥ neyaṃ dīrṇa-haridra-nīra-vikṛtiḥ kintu prabhā vidyutāṃ parvaivedam atīva harṣa-mahasā varṣā-vapur nirmame

1.4.32

इति बालस्य मातामहम् एत्य मातुलास् तदा गृहीताः कर-चोरका इव दध्य्-आदि-पङ्केषु मुहुर् विकर्षणात् पितृव्य-वर्गेण विहस्य दण्डिताः

iti bālasya mātāmaham etya mātulās tadā gṛhītāḥ kara-corakā iva dadhy-ādi-paṅkeṣu muhur vikarṣaṇāt pitṛvya-vargeṇa vihasya daṇḍitāḥ

1.4.33

श्रीमान् नन्दश् च- महोदार-चित्तश् चितानेक-वित्तं समाहूय सर्वं गुणाजीवि-खर्वम् विना तद्-विचारं वपुः-शक्ति-सारं समुत्क्षिप्य रत्नं ददे सातियत्नम्

śrīmān nandaś ca- mahodāra-cittaś citāneka-vittaṃ samāhūya sarvaṃ guṇājīvi-kharvam vinā tad-vicāraṃ vapuḥ-śakti-sāraṃ samutkṣipya ratnaṃ dade sātiyatnam

1.4.34

किं च- ग्रहीता याचितान्य् अत्र प्रदाताङ्गीक्रिया-युतः श्रीमन्-नन्देन दाने तु तत्र जातो विपर्ययः

kiṃ ca- grahītā yācitāny atra pradātāṅgīkriyā-yutaḥ śrīman-nandena dāne tu tatra jāto viparyayaḥ

1.4.35

अतएव- विना याच्ञां ददाने तु सर्वं व्रज-पतौ तदा कल्पद्रु-चिन्तामण्य्-आद्यास् तेऽ प्य् आसन् कृपणा इव

ataeva- vinā yācñāṃ dadāne tu sarvaṃ vraja-patau tadā kalpadru-cintāmaṇy-ādyās te' py āsan kṛpaṇā iva

1.4.36

तत्र च- अनेन प्रीयतां विष्णुस् तेन स्तान् मे सुते शिवम् एवं प्रसभम् उद्भूता दाने नन्दस्य भावना

tatra ca- anena prīyatāṃ viṣṇus tena stān me sute śivam evaṃ prasabham udbhūtā dāne nandasya bhāvanā

1.4.37

अथ सर्वा जनता जनित-स्नान-कामा समम् अमुना यमुनाम् अयामास [28] तत्र चानन्देन श्री-नन्देन सह गलद्-व्रीडां जल-क्रीडां सन्तत्य निर्मल-परिमल-परिमिलन-पूर्वकं स्नानम् आतत्य दिव्य-वस्त्र-संवस्त्रणं वितत्य चन्द्र-चन्दन-समालम्भं प्रतत्य तत्रोटज-मध्यम् अध्यासीनां सिद्ध-प्रतन-प्रयतनतया पूर्ण-मानसां पौर्णमासीम् अनु नमनम् अवतत्य वन्दि-जन-जनित-विश्राव-पूरित-श्रवसा श्रवसा वलिता सा पुनस् तद् एव सदनम् आससाद [29] ततः श्रीमान् व्रजस्य राजा रुचि-दानानि रचयन् बन्धु-वृन्द-सिन्धुं पूरयामास [30] अथ तस्मिन्न् आनन्द-पीव्नि प्रतिदीव्नि श्री-राम-जनन्या श्रद्धा-यन्त्रिततया निमन्त्रिताः कृत-घृत-पक्व-जेमनाः सर्व एव पर्व-लक्ष्म्या पूरिताश् चन्द्रा इव स्व-स्व-मन्दिरम् अविन्दनन्त विदित्वा च तद्-आनन्दं प्रति कृत-प्रतिजागरां जागराम् एव नृत्य-गीतादि-धन्यायां रजन्याम् अभजन्त श्री-रोहिण्या हरि-जनि-सुखं शक्यते केन वक्तुं यस्माद् वेषं विविधम् अदधाद् भर्तृतः प्रोषितापि चित्रं चित्रं सुकृत-वरिमा दृश्यतां विश्व-वन्द्यः श्रीमन्-नन्दोऽ प्य् अमनुत निजं भाग्यम् आयातिम् अस्याः

atha sarvā janatā janita-snāna-kāmā samam amunā yamunām ayāmāsa [28] tatra cānandena śrī-nandena saha galad-vrīḍāṃ jala-krīḍāṃ santatya nirmala-parimala-parimilana-pūrvakaṃ snānam ātatya divya-vastra-saṃvastraṇaṃ vitatya candra-candana-samālambhaṃ pratatya tatroṭaja-madhyam adhyāsīnāṃ siddha-pratana-prayatanatayā pūrṇa-mānasāṃ paurṇamāsīm anu namanam avatatya vandi-jana-janita-viśrāva-pūrita-śravasā śravasā valitā sā punas tad eva sadanam āsasāda [29] tataḥ śrīmān vrajasya rājā ruci-dānāni racayan bandhu-vṛnda-sindhuṃ pūrayāmāsa [30] atha tasminn ānanda-pīvni pratidīvni śrī-rāma-jananyā śraddhā-yantritatayā nimantritāḥ kṛta-ghṛta-pakva-jemanāḥ sarva eva parva-lakṣmyā pūritāś candrā iva sva-sva-mandiram avindananta viditvā ca tad-ānandaṃ prati kṛta-pratijāgarāṃ jāgarām eva nṛtya-gītādi-dhanyāyāṃ rajanyām abhajanta śrī-rohiṇyā hari-jani-sukhaṃ śakyate kena vaktuṃ yasmād veṣaṃ vividham adadhād bhartṛtaḥ proṣitāpi citraṃ citraṃ sukṛta-varimā dṛśyatāṃ viśva-vandyaḥ śrīman-nando' py amanuta nijaṃ bhāgyam āyātim asyāḥ

1.4.38

अथ सोऽ यं रत्नाकरोऽ पि व्रजस् तं हरेर् आविर्भावम् आरभ्याहरहर् विरह-रहित-तद्-विहरणाद् वर्धिष्णु-समृद्धिः काम् अपि चमत्कारितां वितेने गोप-समवायात् क्रमाद् आविर्भूतानां प्रभूतानां परमाणां रमाणां रमण-धामतया तु किम् उत ? [32] अथ मधुकण्ठेन चिन्तन्याञ्चक्रे-आं श्रीमद्-भागवत-संवादश् चात्र सम्भवति- तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्व-समृद्धिमान् हरेर् निवासात्म-गुणै रमा-क्रीडम् अभून् नृप [भ्प् 10.5.18] इति [33] स्निग्धकण्ठस् तु विभाव्य पुनर् आह स्म-अहो महोत्साह-स्वभावतादिभिर् विराजमानता श्रीमद्-व्रजराजस्य यतः- तावन् मानं वितरणम् अहो सम्पदस् ताः कियत्यस् तावत् सङ्ख्यं महसि रचनं भृत्य-वर्गाः कियन्तः तावत् प्रान्तं जन-सम-वनं कत्य् अमुष्यावधानान्य् एवं सर्वं व्रज-नरपतेः को नु शक्तो विवेक्तुम्

atha so' yaṃ ratnākaro' pi vrajas taṃ harer āvirbhāvam ārabhyāharahar viraha-rahita-tad-viharaṇād vardhiṣṇu-samṛddhiḥ kām api camatkāritāṃ vitene gopa-samavāyāt kramād āvirbhūtānāṃ prabhūtānāṃ paramāṇāṃ ramāṇāṃ ramaṇa-dhāmatayā tu kim uta ? [32] atha madhukaṇṭhena cintanyāñcakre-āṃ śrīmad-bhāgavata-saṃvādaś cātra sambhavati- tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarva-samṛddhimān harer nivāsātma-guṇai ramā-krīḍam abhūn nṛpa [bhp 10.5.18] iti [33] snigdhakaṇṭhas tu vibhāvya punar āha sma-aho mahotsāha-svabhāvatādibhir virājamānatā śrīmad-vrajarājasya yataḥ- tāvan mānaṃ vitaraṇam aho sampadas tāḥ kiyatyas tāvat saṅkhyaṃ mahasi racanaṃ bhṛtya-vargāḥ kiyantaḥ tāvat prāntaṃ jana-sama-vanaṃ katy amuṣyāvadhānāny evaṃ sarvaṃ vraja-narapateḥ ko nu śakto vivektum

1.4.39

इति [34] समापयंश् चोवाच- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोष्ठ-क्षितीश यः लक्ष्मी-लक्षान्वितं कुर्वन् गोष्ठं निन्ये विलक्षताम्

iti [34] samāpayaṃś covāca- īdṛśas tanayo jātas tava goṣṭha-kṣitīśa yaḥ lakṣmī-lakṣānvitaṃ kurvan goṣṭhaṃ ninye vilakṣatām

1.5.1

तद् एतद् वृत्ते च वृत्ते पूर्व-दिनवद् अखिला एव निज-निजालयम् आसादितवन्तः श्री-गोकुल-युवराजश् च गवां कुलम् इति इति श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु श्रीमन्-नन्द-नन्दन-पर्व नाम चतुर्थं पूरणम् 4 (5) अथ पञ्चमं पूरणम् पूतना-वधावधारणं [1] अथोत्तरेद्युस् तथा द्योतमानायां सभायां कण्ठ-ध्वनि-कृत-सर्वोत्कण्ठः शुभंयुर् मधुकण्ठः समाचष्ट, अये स्निग्धकण्ठ, श्रूयताम्- [2] अथ तस्मिन्न् एवापदोषे प्रदोषे समस्त-देव-रूप-श्री-वसुदेव-सदेशतः सन्देश-हरः कोऽ पि गोपितात्मा श्री-व्रजराज-चरण-राजीव-पीठ-पर्यन्त-धाम समाजगाम स च श्रीमता तेन तदीय-प्रत्न-सेवक-रत्नतया परिचिति-युक्तः पर्यनुयुक्त-कुशल-ततिर् नमः समाचरन्न् उवाच-"रक्षांसि सर्वं भक्षयितुं जीवति भृशं नृशंसे कंसे किम् इव निरङ्कुशं कुशलम्? तच् च मम वेशेनैव वितर्क्यताम् यद् अस्माकं तरण्या तरणं, तरणौ च सति कुत्रापि प्रस्थानं न सम्भवतीति बाहुभ्याम् एव सन्तरणात् तीर्ण-तरणिजः सार्द्र-वस्त्रः प्रदोषे समागतोऽ स्मि " [3] व्रजराजस् तु रुक्षं हसन्न् आह, "विशेषश् चेत् कथ्यताम् " [4] दूत उवाच-"किम् अधिकया वैवधिकतया साम्प्रतम् अस्माकम् अजीवनिर् एव जीवातु-वल्ली, यया निजाधीशं तादृश-तद्-अधीनं न पश्यामः " [5] व्रजराज उवाच-"सम्प्रति तं प्रति किम् अपि विशेष-वृत्तं वृत्तम् अस्ति?" [6] दूत उवाच-"अथ किं? यत एव तदीय-चरण-हितः प्रहितस् तेनाहम् अयम् अस्मि " [7] व्रजराज उवाच-"किं तत्?" [8] दूत उवाच-"आनन्तर्येण पर्यवसिताया निशाया निशीथे श्रीमद्-ईशस्य तस्मिन् कारागार एव श्री-देवकी-देवीतः काचित् कन्या जाता " [9] व्रजराज उवाच-"ततस् ततः?" [10] दूत उवाच-"ततः सा नव-सुता सुतरां गुप्तापि रुदती रक्षिभिर् अक्षिभिर् अलक्षितापि विदिता, वेदिता चान्तः-पुरीशय-सानुशय-दुराशय-दुरीशाय स च श्री-देवकी-देवी-विवाह-गताहम् आरभ्य नभः-सभ्य-जन-वाणीतः सुष्ठु भीतः सततं व्यग्रतया जाग्रद् एव तिष्ठति ततस् तद्-वचन-वर्णाकर्णन-मात्रेण समग्र-व्यग्र-मनाः विक्षिप्त-केशः स भोजेशः स-करवालः करालः स्खलद्-गतिः कुमतिः सूतिकागारम् आससार " [11] व्रजराज स-भयम् उवाच-"ततस् ततः?" [12] दूत उवाच-"ततश् च निरवग्रह-ग्रह-वन् निरनुग्रहः सहसा रंहसा सूतिका-शय्याम् एव सज्जन् स निर्लज्जः प्रजाताया जात-परिवेदनाया देव्याः क्रोडतः समाच्छिद्य, तद् विद्यमानम् एव विक्षिप्तताम् एव विक्षिप्त-चित्तः क्षिप्रम् एव तां प्रस्तराय प्रक्षिप्तवान्, यतः सर्वतः स एव प्रतिक्षिप्तताम् आप " [13] अथ व्रजराज सास्रम् उवाच-"आः कथम् एतद् दुरक्षर-म्रक्षितम् अनक्षरम् अस्मासु श्रावितम्? भवत्व्, अद्याप्य् अवद्यम् इदं मदीय-संस्त्याये न प्रस्ताव्यम् सा तु तद्-दुःख-दुःखिता श्री-देवकी-सखी तथा तद्-विरहिणी श्री-रोहिनी च मोहम् आप्स्यति " [14] दूत उवाच-"देव, श्रूयताम् अव्यग्रम् अग्रिमम् आश्चर्यम् " [15] व्रजराजः स-हर्षम् इवोवाच, "आयुष्मन्, कथ्यतां तथ्यम् " [16] दूत उवाच-"सा तु कन्या तस्यान्याय-भाजो भोजेशस्य हस्ताद् अस्तापि प्रस्तरम् अप्राप्ता, प्रत्युत तन्-मस्तक-न्यस्त-चरणम् ऊर्ध्व-गत्या समुत्पत्याशु दिव्य् अन्यद् एव दिव्यं रूपं स्मितवती प्रकाशितवती " [17] व्रजराज उवाच-"कीदृशम्?" [18] दूत उवाच, "श्यामाष्टपाणि-परिवेष्टित-पार्श्व-युग्मा चक्रादि-शस्त्र-वलिता खग-सिंह-वाहा देवादिभिः परिणुत-प्रसरत्-प्रभावा सर्वैः समुन्नत-मुखैः परितो व्यलोकि

tad etad vṛtte ca vṛtte pūrva-dinavad akhilā eva nija-nijālayam āsāditavantaḥ śrī-gokula-yuvarājaś ca gavāṃ kulam iti iti śrī-gopāla-campūm anu śrīman-nanda-nandana-parva nāma caturthaṃ pūraṇam 4 (5) atha pañcamaṃ pūraṇam pūtanā-vadhāvadhāraṇaṃ [1] athottaredyus tathā dyotamānāyāṃ sabhāyāṃ kaṇṭha-dhvani-kṛta-sarvotkaṇṭhaḥ śubhaṃyur madhukaṇṭhaḥ samācaṣṭa, aye snigdhakaṇṭha, śrūyatām- [2] atha tasminn evāpadoṣe pradoṣe samasta-deva-rūpa-śrī-vasudeva-sadeśataḥ sandeśa-haraḥ ko' pi gopitātmā śrī-vrajarāja-caraṇa-rājīva-pīṭha-paryanta-dhāma samājagāma sa ca śrīmatā tena tadīya-pratna-sevaka-ratnatayā pariciti-yuktaḥ paryanuyukta-kuśala-tatir namaḥ samācarann uvāca-"rakṣāṃsi sarvaṃ bhakṣayituṃ jīvati bhṛśaṃ nṛśaṃse kaṃse kim iva niraṅkuśaṃ kuśalam? tac ca mama veśenaiva vitarkyatām yad asmākaṃ taraṇyā taraṇaṃ, taraṇau ca sati kutrāpi prasthānaṃ na sambhavatīti bāhubhyām eva santaraṇāt tīrṇa-taraṇijaḥ sārdra-vastraḥ pradoṣe samāgato' smi " [3] vrajarājas tu rukṣaṃ hasann āha, "viśeṣaś cet kathyatām " [4] dūta uvāca-"kim adhikayā vaivadhikatayā sāmpratam asmākam ajīvanir eva jīvātu-vallī, yayā nijādhīśaṃ tādṛśa-tad-adhīnaṃ na paśyāmaḥ " [5] vrajarāja uvāca-"samprati taṃ prati kim api viśeṣa-vṛttaṃ vṛttam asti?" [6] dūta uvāca-"atha kiṃ? yata eva tadīya-caraṇa-hitaḥ prahitas tenāham ayam asmi " [7] vrajarāja uvāca-"kiṃ tat?" [8] dūta uvāca-"ānantaryeṇa paryavasitāyā niśāyā niśīthe śrīmad-īśasya tasmin kārāgāra eva śrī-devakī-devītaḥ kācit kanyā jātā " [9] vrajarāja uvāca-"tatas tataḥ?" [10] dūta uvāca-"tataḥ sā nava-sutā sutarāṃ guptāpi rudatī rakṣibhir akṣibhir alakṣitāpi viditā, veditā cāntaḥ-purīśaya-sānuśaya-durāśaya-durīśāya sa ca śrī-devakī-devī-vivāha-gatāham ārabhya nabhaḥ-sabhya-jana-vāṇītaḥ suṣṭhu bhītaḥ satataṃ vyagratayā jāgrad eva tiṣṭhati tatas tad-vacana-varṇākarṇana-mātreṇa samagra-vyagra-manāḥ vikṣipta-keśaḥ sa bhojeśaḥ sa-karavālaḥ karālaḥ skhalad-gatiḥ kumatiḥ sūtikāgāram āsasāra " [11] vrajarāja sa-bhayam uvāca-"tatas tataḥ?" [12] dūta uvāca-"tataś ca niravagraha-graha-van niranugrahaḥ sahasā raṃhasā sūtikā-śayyām eva sajjan sa nirlajjaḥ prajātāyā jāta-parivedanāyā devyāḥ kroḍataḥ samācchidya, tad vidyamānam eva vikṣiptatām eva vikṣipta-cittaḥ kṣipram eva tāṃ prastarāya prakṣiptavān, yataḥ sarvataḥ sa eva pratikṣiptatām āpa " [13] atha vrajarāja sāsram uvāca-"āḥ katham etad durakṣara-mrakṣitam anakṣaram asmāsu śrāvitam? bhavatv, adyāpy avadyam idaṃ madīya-saṃstyāye na prastāvyam sā tu tad-duḥkha-duḥkhitā śrī-devakī-sakhī tathā tad-virahiṇī śrī-rohinī ca moham āpsyati " [14] dūta uvāca-"deva, śrūyatām avyagram agrimam āścaryam " [15] vrajarājaḥ sa-harṣam ivovāca, "āyuṣman, kathyatāṃ tathyam " [16] dūta uvāca-"sā tu kanyā tasyānyāya-bhājo bhojeśasya hastād astāpi prastaram aprāptā, pratyuta tan-mastaka-nyasta-caraṇam ūrdhva-gatyā samutpatyāśu divy anyad eva divyaṃ rūpaṃ smitavatī prakāśitavatī " [17] vrajarāja uvāca-"kīdṛśam?" [18] dūta uvāca, "śyāmāṣṭapāṇi-pariveṣṭita-pārśva-yugmā cakrādi-śastra-valitā khaga-siṃha-vāhā devādibhiḥ pariṇuta-prasarat-prabhāvā sarvaiḥ samunnata-mukhaiḥ parito vyaloki

1.5.2

इति यादृशम् " [19] व्रजराजः साश्चर्यम् उवाच-"किं वदसि?" [20] दूत उवाच-"देव, नात्रान्यथा किम् अप्य् अन्यद् अपि कल्यम् आकल्यताम् सा खल्व् इदं साच्छूरितम् अच्छम् उवाच, æरे पाप कंस किम् इति त्वम् अहन् मुधा मां त्वत्-पूर्व-शत्रुर् अजनि क्वचन प्रदेशे यस्माद् उपेत्य निधनं तव जातु कर्ता तन् नान्यम् अप्य् अतिशिशुं क्वचिद् इच्छ हस्तम्

iti yādṛśam " [19] vrajarājaḥ sāścaryam uvāca-"kiṃ vadasi?" [20] dūta uvāca-"deva, nātrānyathā kim apy anyad api kalyam ākalyatām sā khalv idaṃ sācchūritam accham uvāca, ære pāpa kaṃsa kim iti tvam ahan mudhā māṃ tvat-pūrva-śatrur ajani kvacana pradeśe yasmād upetya nidhanaṃ tava jātu kartā tan nānyam apy atiśiśuṃ kvacid iccha hastam

Pūraṇa 1 (cont. 8)

1.5.3

ऽ" [वसन्ततिलका] [21] व्रजराजः साश्चर्य-स्मितम् उवाच-"नूनं श्री-वसुदेव-भक्ति-प्रणाली-पुत्री-कृता भद्रकाली सा भद्रम् इदं वदति स्म यद् अद्यावधि नाधीरम् अवधीरितः सोऽ यं वचसापि केनचनापि" इति [22] दूत उवाच-"आर्य-क्षितीश, पुनश् चेदम् आश्चर्यम् अवधार्यताम् स खलु भ्रातृ-व्यपदेश-भ्रातृव्यः स्वस्य भगिन्य्-अष्टम-गर्भम् अनिष्टतया निष्टङ्कितं कुर्वतीं सुर-वर्त्म-वाणीम् अपि देव्यादिष्टः स्व-द्विष्ट-सुर-क्प्तां मत्वा, तौ कारागाराद् आहूय भूयः, पाद-ग्रह-चर्या-पर्यन्ताग्रहतः पुत्र-षट्क-हत्यागस्-त्यागं भूरि-विसूरित इव विधित्सन् निगडान् मोचितवान् " [23] व्रजराज उवाच-"ततस् ततः?" [24] दूत उवाच-"ततश् च मदीय-श्रीमद्-ईश्वरी पुत्र-घातिन्य् अपि तस्मिन् सारल्य-दोषाद् एव रोषान् निविवृते श्रीमन्-मद्-ईशिता तु विचारितवान्, æपूर्वं शुष्क-पेषं पिष्टवान्, सम्प्रति तु सर्पिः-पेषं पिनष्टि सोऽ यम् अस्मानऽ इति तद् एवं तत्-कौटिल्य-कोटिं परिकल्प्यापि सौजौन्य-प्राबल्याद् इह सारल्यम् एवावलम्बितवान् तेन पितरि-शूरेण दुर्मतिनानुमतः शूर-नन्दनः सह-धर्मिण्या सह स्व-गृहम् आगतवांश् च, न पुनर् विश्वासम् आश्वासं च लब्धवान् यतः, जात्य्-अन्य-जनितः कंसः सदा दुन्वन् समाश्रितान् मातरं च दुनोत्य् उच्चैः शिला-पुत्रः शिलाम् इव"

'" [vasantatilakā] [21] vrajarājaḥ sāścarya-smitam uvāca-"nūnaṃ śrī-vasudeva-bhakti-praṇālī-putrī-kṛtā bhadrakālī sā bhadram idaṃ vadati sma yad adyāvadhi nādhīram avadhīritaḥ so' yaṃ vacasāpi kenacanāpi" iti [22] dūta uvāca-"ārya-kṣitīśa, punaś cedam āścaryam avadhāryatām sa khalu bhrātṛ-vyapadeśa-bhrātṛvyaḥ svasya bhaginy-aṣṭama-garbham aniṣṭatayā niṣṭaṅkitaṃ kurvatīṃ sura-vartma-vāṇīm api devyādiṣṭaḥ sva-dviṣṭa-sura-kptāṃ matvā, tau kārāgārād āhūya bhūyaḥ, pāda-graha-caryā-paryantāgrahataḥ putra-ṣaṭka-hatyāgas-tyāgaṃ bhūri-visūrita iva vidhitsan nigaḍān mocitavān " [23] vrajarāja uvāca-"tatas tataḥ?" [24] dūta uvāca-"tataś ca madīya-śrīmad-īśvarī putra-ghātiny api tasmin sāralya-doṣād eva roṣān nivivṛte śrīman-mad-īśitā tu vicāritavān, æpūrvaṃ śuṣka-peṣaṃ piṣṭavān, samprati tu sarpiḥ-peṣaṃ pinaṣṭi so' yam asmān' iti tad evaṃ tat-kauṭilya-koṭiṃ parikalpyāpi saujaunya-prābalyād iha sāralyam evāvalambitavān tena pitari-śūreṇa durmatinānumataḥ śūra-nandanaḥ saha-dharmiṇyā saha sva-gṛham āgatavāṃś ca, na punar viśvāsam āśvāsaṃ ca labdhavān yataḥ, jāty-anya-janitaḥ kaṃsaḥ sadā dunvan samāśritān mātaraṃ ca dunoty uccaiḥ śilā-putraḥ śilām iva"

1.5.4

[25] व्रजराजः सहासम् उवाच-"तद्-अनन्तरं प्रातर् आरभ्य स पुनर् असभ्यः कां कारिम् अकार्षीत्?" [26] दूत उवाच-"स्वभाव-जां कारिम् एव तथा हि, प्रातर् असौ दुष्टस् त्व् अन्यद् दुश्चेष्टितम् अनु चेष्टितवान् " [27] व्रजराज उवाच-"हन्त, कथय तत् किम्?" [28] दूत उवाच-"प्रातः स तु मलिनी-कृत-निज-कुलः खलिनी-पतिः स्वदयितान् दैतेयान् आनयामास निशामयामास च निशीथिनी-वृत्तम् ते च भिन्न-सेतवः केतव इव राहु-निभम् एतं मिलिता व्यघ्र-वर्ग-निर्घोष-प्रभ-घर्घरायमाणां गोष्ठीम् अनुष्ठितवन्तः, किं बहुना, तत्र महेन्द्रादि-निर्जय-गर्जन-पर्य-वसानतस् तात्पर्यम् इदम् एव जातम्, यद् विश्वद्रीचां विष्णुम् अनुचरिष्णूनां देव-देवद्र्यग्-भूदेव-गवादीनां पीडनेनैव तत्-पीडनम् ईडितं, तथा तत्-सध्रीचीन-तया निर्दशा-निर्दशानां बालानां निर्दयतया निर्दलनम् इति खल्याम् एव बल्याम् अवलम्ब्य तत्र स च संवलते स्म तया च तदानीं बहु सम्प्रयच्छते स्म " [29] व्रजराजस् तु तद् इदं रुषद्-वचनम् अवकलय्य सरुषस् ततः सत्रासम् उवाच-"तत्र श्रीमद्-भ्राता किम् अप्य् अक्लिष्टं मय्य् उपदिष्टम् अस्ति?" [30] दूत उवाच-"अथ किं? यत् खलु शीघ्रम् एवास्मै राज-व्याज-राक्षसाय सङ्गम्य बलिर् वलयितव्यो मिलितव्यश् चाहम्" इति किं चेदम् अपि सन्दिष्टम्, "भवन्-नन्दनोत्पत्ति-समयं समया वयम् अत्युत्कण्ठितास् तन्-मङ्गलेन सङ्गम-नीयाः, तथा भवत्-पुत्र-निर्विशेषस्य तस्य बाल-विशेषस्य वृत्तिर् वर्तयितव्या" इति [31] अथ तद् एतद् अवकलय्य संशय्य च तं भोजनादिना योजयित्वा, निजाग्रजा-नुजान् आकार्य तद् अग्रे पुनस् तं तद् अनु रहसम् अनुव्याहारितवान् [32] तत उपनन्द उवाच-"युक्तम् एवानकदुन्दुभिना सन्दिष्टम् साम्प्रतं करेणैव करेण राज-विष-धरस्य तस्य मुख-मुद्रणम् एव साम्प्रतम् " [33] अथ व्रजेशस् तं सन्देशम् उरसिकृत्य प्रातः-प्रायम् अधिगम्य दूतं निदिदेश, "सौम्य, भवान् व्यग्रम् अग्रतः प्रयातु, तद्-बालकस्य साङ्ग-मङ्गल-सङ्गितां तथा तस्य वाञ्छितम् अन्यम् उदयन्-मुदम् उदन्तम् अपि स्व-मुख-स्वस्ति-मुखत एव प्रथयतु वयं तु भ्रातुर् आज्ञया राज्ञे करम् आचित्य प्राभृतं च परितः प्रचित्य दिन-पञ्चकानन्तरम् आगच्छन्त एव स्म " [34] तद् एवं गते दूते दिनान्तरे तु जातक-मातुः स्नान-विधाने कृत-सन्धाने सर्व-मङ्गल-सङ्गतम् अहः सङ्गत्य महन् महः सन्तत्य पुरोहित-सहित-हित-महित-पञ्चजन-जन-प्रपञ्चं यथा पुरःसरम् अन्तः-पुरम् आनायम् आनायं नव-बालकं गोपाल-भूपालः समालोकयामास तथा हि, तस्मिन् पुण्याहवर्ये व्रज-नृपति-शिशोर् आदि-वीक्षा-सुधाभिः सत्रं जज्ञे तथा तच्-छ्रवण-परिमलाद् एव शक्ता यथा ते आजन्म-प्राप्त-सम्पन्-मृदुतर-तनवोऽ प्य् आत्मना प्रीति-दानान्य् ऊहुर् भारायमाणान्य् उत दधुर् अमितान् स्वेद-रोमाञ्च-बाष्पान्

[25] vrajarājaḥ sahāsam uvāca-"tad-anantaraṃ prātar ārabhya sa punar asabhyaḥ kāṃ kārim akārṣīt?" [26] dūta uvāca-"svabhāva-jāṃ kārim eva tathā hi, prātar asau duṣṭas tv anyad duśceṣṭitam anu ceṣṭitavān " [27] vrajarāja uvāca-"hanta, kathaya tat kim?" [28] dūta uvāca-"prātaḥ sa tu malinī-kṛta-nija-kulaḥ khalinī-patiḥ svadayitān daiteyān ānayāmāsa niśāmayāmāsa ca niśīthinī-vṛttam te ca bhinna-setavaḥ ketava iva rāhu-nibham etaṃ militā vyaghra-varga-nirghoṣa-prabha-ghargharāyamāṇāṃ goṣṭhīm anuṣṭhitavantaḥ, kiṃ bahunā, tatra mahendrādi-nirjaya-garjana-parya-vasānatas tātparyam idam eva jātam, yad viśvadrīcāṃ viṣṇum anucariṣṇūnāṃ deva-devadryag-bhūdeva-gavādīnāṃ pīḍanenaiva tat-pīḍanam īḍitaṃ, tathā tat-sadhrīcīna-tayā nirdaśā-nirdaśānāṃ bālānāṃ nirdayatayā nirdalanam iti khalyām eva balyām avalambya tatra sa ca saṃvalate sma tayā ca tadānīṃ bahu samprayacchate sma " [29] vrajarājas tu tad idaṃ ruṣad-vacanam avakalayya saruṣas tataḥ satrāsam uvāca-"tatra śrīmad-bhrātā kim apy akliṣṭaṃ mayy upadiṣṭam asti?" [30] dūta uvāca-"atha kiṃ? yat khalu śīghram evāsmai rāja-vyāja-rākṣasāya saṅgamya balir valayitavyo militavyaś cāham" iti kiṃ cedam api sandiṣṭam, "bhavan-nandanotpatti-samayaṃ samayā vayam atyutkaṇṭhitās tan-maṅgalena saṅgama-nīyāḥ, tathā bhavat-putra-nirviśeṣasya tasya bāla-viśeṣasya vṛttir vartayitavyā" iti [31] atha tad etad avakalayya saṃśayya ca taṃ bhojanādinā yojayitvā, nijāgrajā-nujān ākārya tad agre punas taṃ tad anu rahasam anuvyāhāritavān [32] tata upananda uvāca-"yuktam evānakadundubhinā sandiṣṭam sāmprataṃ kareṇaiva kareṇa rāja-viṣa-dharasya tasya mukha-mudraṇam eva sāmpratam " [33] atha vrajeśas taṃ sandeśam urasikṛtya prātaḥ-prāyam adhigamya dūtaṃ nidideśa, "saumya, bhavān vyagram agrataḥ prayātu, tad-bālakasya sāṅga-maṅgala-saṅgitāṃ tathā tasya vāñchitam anyam udayan-mudam udantam api sva-mukha-svasti-mukhata eva prathayatu vayaṃ tu bhrātur ājñayā rājñe karam ācitya prābhṛtaṃ ca paritaḥ pracitya dina-pañcakānantaram āgacchanta eva sma " [34] tad evaṃ gate dūte dināntare tu jātaka-mātuḥ snāna-vidhāne kṛta-sandhāne sarva-maṅgala-saṅgatam ahaḥ saṅgatya mahan mahaḥ santatya purohita-sahita-hita-mahita-pañcajana-jana-prapañcaṃ yathā puraḥsaram antaḥ-puram ānāyam ānāyaṃ nava-bālakaṃ gopāla-bhūpālaḥ samālokayāmāsa tathā hi, tasmin puṇyāhavarye vraja-nṛpati-śiśor ādi-vīkṣā-sudhābhiḥ satraṃ jajñe tathā tac-chravaṇa-parimalād eva śaktā yathā te ājanma-prāpta-sampan-mṛdutara-tanavo' py ātmanā prīti-dānāny ūhur bhārāyamāṇāny uta dadhur amitān sveda-romāñca-bāṣpān

1.5.5

श्रीमद्-गोप-नृपेण नूतन-तनूजातस्य वीक्षा-कृते प्राग्र्या एव निमन्त्रिता व्रज-जनाः सर्वे तु तत्राययुः यर्ह्य् अम्भोज-वनाकरः स्व-कुसुम-व्रात-प्रकाश-प्रथा- व्याप्तः स्यात् किम् उ तर्हि षट्पद-गणान् आकारयत्य् आत्मना

śrīmad-gopa-nṛpeṇa nūtana-tanūjātasya vīkṣā-kṛte prāgryā eva nimantritā vraja-janāḥ sarve tu tatrāyayuḥ yarhy ambhoja-vanākaraḥ sva-kusuma-vrāta-prakāśa-prathā- vyāptaḥ syāt kim u tarhi ṣaṭpada-gaṇān ākārayaty ātmanā

1.5.6

पर्यग् द्वारिणि राङ्कवास्त-रचिते विस्तीर्ण-गेहे यशो- दाद्य्-अग्रे स्थविरोपनन्द-गृहिणी-क्रोडे विचित्रं शिशुम् दर्शं दर्शम् अमी न यद्यपि गतास् तृप्तिं तथाप्य् उच्चकैर् नास्थुः पृष्ठ्य्-अजनावकाश-विधये शीलं हि मर्यादिता

paryag dvāriṇi rāṅkavāsta-racite vistīrṇa-gehe yaśo- dādy-agre sthaviropananda-gṛhiṇī-kroḍe vicitraṃ śiśum darśaṃ darśam amī na yadyapi gatās tṛptiṃ tathāpy uccakair nāsthuḥ pṛṣṭhy-ajanāvakāśa-vidhaye śīlaṃ hi maryāditā

1.5.7

"अङ्क-भ्राजि-शिशूपनन्द-गृहिणीम् आज्ञा मदीयेदृशी यन् मा मादृश-दृष्टि-सम्भ्रम-वशाद् उत्थात यूयं मुहुः " इत्य् एवं विनिगद्य याजक-गुरुः सम्मोद-सम्पन्-मिलत्- कम्पः साक्षत-पाणि साश्रु-नयनं स्वस्ति-श्रुतीर् ऊचिवान्

"aṅka-bhrāji-śiśūpananda-gṛhiṇīm ājñā madīyedṛśī yan mā mādṛśa-dṛṣṭi-sambhrama-vaśād utthāta yūyaṃ muhuḥ " ity evaṃ vinigadya yājaka-guruḥ sammoda-sampan-milat- kampaḥ sākṣata-pāṇi sāśru-nayanaṃ svasti-śrutīr ūcivān

1.5.8

आगच्छन्तः स्व-गेहाद् अभिमुख-मिलिता बाल-वैशिष्ठ्य-पृच्छा- वन्तस् तद्-बाल-दृष्ट्या प्रमुदित-हृदयैर् ऊचिरे कैश्चिद् एवम् "शोभा सा दृष्टि-गम्या न तु पर-वचन-श्रेणि-गम्ये"ति हर्षात् कुण्ठत्-कण्ठैर् अभावि प्रतिवचसि परैस् तत् तु नाश्रावि चान्यैः

āgacchantaḥ sva-gehād abhimukha-militā bāla-vaiśiṣṭhya-pṛcchā- vantas tad-bāla-dṛṣṭyā pramudita-hṛdayair ūcire kaiścid evam "śobhā sā dṛṣṭi-gamyā na tu para-vacana-śreṇi-gamye"ti harṣāt kuṇṭhat-kaṇṭhair abhāvi prativacasi parais tat tu nāśrāvi cānyaiḥ

1.5.9

आकैशोरं यत् परिष्कार-वस्त्रं यावद् धार्यं मास-मासं सुतेन तस्मै तावत् तद्-विचारेण सर्वैः प्रत्तं पित्रा कोऽ पि कोषो ह्य् अनन्तः

ākaiśoraṃ yat pariṣkāra-vastraṃ yāvad dhāryaṃ māsa-māsaṃ sutena tasmai tāvat tad-vicāreṇa sarvaiḥ prattaṃ pitrā ko' pi koṣo hy anantaḥ

1.5.10

शोभां विन्दन् नन्दजालोक-लोकः सद्मायासीत् कृत्रिमाकृत्रिमा या वस्त्रादीनां चित्रता यत्र पूर्वा नेत्रादीनां चित्रतासीद् अपूर्वा

śobhāṃ vindan nandajāloka-lokaḥ sadmāyāsīt kṛtrimākṛtrimā yā vastrādīnāṃ citratā yatra pūrvā netrādīnāṃ citratāsīd apūrvā

1.5.11

आगता निज-गृहं यदाप्य् अमूर् नन्द-बालम् अवलोक्य लोभनम् हन्त तर्ह्य् अपि दिनानि कानिचित् मेनिरे दृशि-गतं व्रज-प्रजाः

āgatā nija-gṛhaṃ yadāpy amūr nanda-bālam avalokya lobhanam hanta tarhy api dināni kānicit menire dṛśi-gataṃ vraja-prajāḥ

1.5.12

[35] अथ मथुरा-पथिकतां प्रथयिष्यमाणः श्री-गोकुल-कुल-राजस् त्व् अग्रजादीन् निज-प्रतिनिधितादि-कर्मणि निर्माय चलन्न् अन्तश् चिन्तितवान्, "हन्त, सुहृदि दुर्हृदि च मम मानसं समान-सम्बन्ध-हार्द-बन्धम् अपि प्रसभं भृशम् एव तत्र प्रसज्जति नव-जातके, येनासौ पीबिता जीविताशापि न परिच्छिन्नताम् इच्छति सम्प्रति दुष्टस्याविप्रकृष्टम् अटन्न् अस्मि, नानुभवन्न् अस्मि किं भविता तस्माद् विकलताविकलनाय विलोकं विलोकम् एव तं बालकं यदु-निलयं चलानि" इति [36] अथ गमन-समये च, उत्सङ्गे निहितस्य तस्य तु शिशोर् वक्त्रं मुहुर् दृष्टवान् नामोदं चिरम् आददे निटिलकाद् गण्डाव् अचुम्बीद् भृशम् आशिश्लेषतरां वपुर् न तु तदा तृप्तिं व्रजेशो ययौ यां पाथेयतया विवेद मथुरा-प्रस्थानम् आस्थाय सः

[35] atha mathurā-pathikatāṃ prathayiṣyamāṇaḥ śrī-gokula-kula-rājas tv agrajādīn nija-pratinidhitādi-karmaṇi nirmāya calann antaś cintitavān, "hanta, suhṛdi durhṛdi ca mama mānasaṃ samāna-sambandha-hārda-bandham api prasabhaṃ bhṛśam eva tatra prasajjati nava-jātake, yenāsau pībitā jīvitāśāpi na paricchinnatām icchati samprati duṣṭasyāviprakṛṣṭam aṭann asmi, nānubhavann asmi kiṃ bhavitā tasmād vikalatāvikalanāya vilokaṃ vilokam eva taṃ bālakaṃ yadu-nilayaṃ calāni" iti [36] atha gamana-samaye ca, utsaṅge nihitasya tasya tu śiśor vaktraṃ muhur dṛṣṭavān nāmodaṃ ciram ādade niṭilakād gaṇḍāv acumbīd bhṛśam āśiśleṣatarāṃ vapur na tu tadā tṛptiṃ vrajeśo yayau yāṃ pātheyatayā viveda mathurā-prasthānam āsthāya saḥ

1.5.13

वत्से श्याम पिता तवायम् अयितुं राज्ञः पुरं त्वत्-कृता- नुज्ञां प्रार्थयते ततो वितरताद्" इत्य् एष धात्रीरितः आश्चर्यातुल-बाल-भाव-बलाद् बभ्रे स्मितं तेन च श्रीमान् गोप-जनाधिपः प्रचित-धीः प्रस्थानम् आसेदिवान्

vatse śyāma pitā tavāyam ayituṃ rājñaḥ puraṃ tvat-kṛtā- nujñāṃ prārthayate tato vitaratād" ity eṣa dhātrīritaḥ āścaryātula-bāla-bhāva-balād babhre smitaṃ tena ca śrīmān gopa-janādhipaḥ pracita-dhīḥ prasthānam āsedivān

1.5.14

स्मारं स्मारं तन्-मुखं सुस्मिताक्तं व्यक्तं व्यक्तं गोपयन् प्रेम-धाम आनन्देनानल्प-जल्पेषु गोपेष्व् आत्माराम-प्रायतां प्राप नन्दः

smāraṃ smāraṃ tan-mukhaṃ susmitāktaṃ vyaktaṃ vyaktaṃ gopayan prema-dhāma ānandenānalpa-jalpeṣu gopeṣv ātmārāma-prāyatāṃ prāpa nandaḥ

1.5.15

[37] अथ मथुराम् आसाद्य सद्य एव कराधिकारिषु करम् उपसाद्य तद्-द्वारा दूरत एव राजानम् अनुजानन्तं प्रसाद्य शकट-घटावमोचनम् एवानञ्च, न तु श्री-वसुदेव-सद्म, कंसे तेन साकं निजानासञ्जन-व्यञ्जनाय [38] स्निग्धकण्ठ उवाच-शिष्ट-द्विष्टि-विशिष्टोऽ पि सञ्जात-जातक-द्वेष-पातकोऽ पि पर-धनायया धनानुसन्धान-निर्बन्ध-सन्धोऽ पि स कथम् अस्मिन् निगम-शिष्टि-संस्लिष्टे विचित्रेण पुत्रेक्षणेन पुत्र-क्षणेन च विस्मायित-सकले जगद्-वित्त-वित्ता-शकले सरलायते स्म [39] मधुकण्ठ उवाच-उक्तम् एव पुरा यत् प्रगुणतयाखिलसमञ्जसयशसः श्री-व्रजेशचन्द्रमसः खल्व् अस्य गुणेन गुणेनेव को वा बद्धो न भवेत्? इत् [40] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततस् ततः? [41] मधुकण्ठ उवाच-ततो व्रज-त्रातरि तं भ्रातरम् अनु निर्जन-मिलनाय मन्त्रं वलयति पर्यकलितावसरः स श्री-शूर-तनूज-वरः स्वयं केवल-सेवक-विशेष-सङ्गितया संवलते स्म [42] अथ तेनाव्रजित-सदेशः श्रीमान् व्रज-महेशः सहसा महसावृततया साभ्युत्थानम् उत्थाय न्याय-परमः, कृत-तद्-अभिगमः स्वम् अनुजम् अनुरक्तः परिष्वक्तवान् परिष्वक्तश् चानेन न तु कञ्चित् कश्चिन् नतवान्, जाताव् एकस्य ज्यायस्त्वम् अन्यस्य तु जाताव् इति न च केवलम् एतद् एव कारणताम् अवलम्बते, अपि तु परस्पर-प्रणयातिशयश् च, येनान्यन् नानुसन्धातुं शक्यते [43] एतद् एव च दृष्टान्तेन स्पष्टीकृतं श्री-बादरायणिना देहः प्राणम् इवागतम् [भ्प् 10.5.21] इति अत्र च देह-स्थानीयस्य गो-स्थान-पतेर् अस्मद्-ईशितुर् एवासक्तिर् अतिरिक्ता दर्शिता प्राणः खल्व् अन्यं देहं सञ्चरति, देहस् तु तं विना न भवत्य् एवेति स तु चतुर-शिरोमणिः स्वयम् एव रागतस् तच्-छिविरागतस् तेनातिथिवद् एव पूजितस् तद्-व्यवहारेण जितः सम्प्रति जातयोः स्व-तनुजातयोः प्रसक्त-धीर् इदम् उक्तवान्- "दिष्ट्या भ्रातः प्रवयस इदानीम् अप्रजस्य ते प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समजायत [भ्प् 10.5.23] [44] उपाधि-कृत-हानि-वृद्धिं विना कृत-स्नेह-समृद्धि-मय-देहतया गम्भीर-स्वरतया च पयः-पयोधिर् इवायं व्रजाधीश्वरस् तु तस्य सर्व-स्तुतस्य वंशान् कंस-कृत-ध्वंसान् अनुशोचन्, कर्म-वाद-रोचनया धैर्यं संवर्मयन्न् आत्मनश् च तस्य च शर्म सूनृतामृत-भृत-सन्तर्पणं कृतवान् [45] ततः श्रीमान् आनकदुन्दुभिस् तं कृत-कार्यम् अवधार्य भाव्य् उत्पातं विचार्य स्व-भवनम् एव गन्तुम् अनुमतवान् श्री-व्रजराजस् तु वस्तुतश् चेतसा चेतः प्रचलित एव, सम्प्रति तु गेहं प्रति देहम् एवेहयामास [46] अथ व्रज-वृत्तम् अनुवृत्त्यताम् यथा पूर्व-देवानां पूर्व-मन्त्रणायाम् आमन्त्रिता राक्षस-पक्षिणी निर्दशान-निर्दशांश् च देश-देशतः शावकान् बकान् इव श्येनी विनिघ्नती, कंसस्य निघ्नती वैरोचनि-कन्या रजन्याम् अस्यां व्रज-प्रदेश-सदेशम् आजगाम; या खलु जटा-घटा-विघटित-प्रकट-मुण्डा, विशङ्कट-दंष्ट्रा-संसृष्ट-दष्ट-डिम्भ-कोटि-विकट-तुण्डा नेत्र-गर्त-वर्तमान-वर्त्म-लोम-समुद्दण्ड-कुण्डलि-खण्डित-ब्रह्माण्ड-वर्ति-धैर्या पक्षति-द्वय-मध्य-स्थित-वक्षः-स्थल-लम्बमान-वक्षोज-युगलोद्गीर्ण-दुग्ध-मिष-विष-विषम-ज्वाला-सह्य-बल-दह्यमान-पर्यन्ततया यन्त्रित-जन्तु-स्थैर्या चेत्यादि-महा-घोरतावहा, किं बहुना, प्रतीक-मात्र-प्राणि-प्रतीका पृथुकान् एव च पृथुकान् इव कुर्वती वर्तते [47] अथ सा श्री-व्रज-क्षितीश-रक्षित-गीर्वाण-वाण-ज्ञ-धानुष्क-भिया दुष्कर-स्वरूपं विहाय हारि-रूपान्तरं प्रातिहारिकतया धृतवती, येन खलु सम्पद्-अधिदेवीयम् अधिभूमि सम्पतन्ती निजाश्रय-विशेषम् अन्विच्छन्ती च सर्व-सल्-लक्षणतया कृत-लक्षणं सम्प्रति जातं श्री-व्रजराज-जातम् एव समाश्रयिष्यतीति मत्वा तस्या नूतन-वपुः पूतनायाश् चाकूतम् अमत्वा हारित-हृद्भी रक्षिभिर् न निवारिता रक्षिणीभिश् च नावधारिता; येयं पक्ष-पातिनी कंस-पक्ष-पातिनी सात्वत-भर्तुः श्रवण-कीर्तनादि-प्रदेशम् अनुवर्तितुम् असमर्था, तद्-बहिर्मुखानाम् अर्भकान् निघ्नती तत्-पक्ष-पातिन्य् एव लक्षिता एवम् अप्य् अस्याः श्रीमद्-व्रजागमनादिकं तु कौतुक-विशेषाय साधयितुं योगमाया खलु योगम् आयान्ती बभूव, यस्याश् च हेतोर् अन्यत्र कुत्रचिन् नेत्रम् अनादधती सर्वम् अत्यादधती श्रीमन्-नन्द-मन्दिर-स्थं तम् एव बालकम् आलोकयामास अङ्गार-धानी-सङ्गत-स्फुलिङ्ग-वद् अङ्गार-सङ्घम् इव तमसि पतङ्गी तं च योगमाया-कृत-प्राकृत-बालक-कल्पताकल्पनया यथावन् नानुबभूव, उज्ज्वल-गुञ्जा-पुञ्ज-तुलनया प्रज्वलद् इङ्गलम् इव [48] अयं तु श्रीमान् नन्द-नन्दनः स्व-तात-शुभानुध्यान-मय-योगमायया सेविततया जन्मत एव समस्त-ज्ञानादि-सम्पन्-मयतायां शस्तः स्वजन-स्नेह-वशंवद-बाल्यादि-लीला-सुखावेशेन तत्रानादृत्यातुल-तद्-व्यक्ति-व्यतिरिक्तीकृतस् तथाप्य् अवसरम् अवाप्य मध्यं मध्यं सा स्व-सेवाम् अध्यवस्यन्ती तत्र प्रादुर्भवति ततः सम्प्रति च ताम् अन्तर्विकृताकृतिम् उपलभ्य भव्य-स्वभाव-रोचने लोचने निमीलितवान् [49] ततश् च सहसा पराभाव्य-धिया भिया विना भूता तम् अङ्कम् एव निःशङ्कम् आनीतवती, मूषिक-धिया सर्पन्ती सर्पी नकुलम् इव [50] स्निग्धकण्ठ उवाच-अग्रजन्मंस् तन्-मातरौ कथम् इव ताम् अपरिचितां न निवारितवत्यौ, न च विचारितवत्यौ? [51] मधुकण्ठ उवाच-पुरस्ताद् योगमायाख्यं कारणम् उपन्यस्तं, प्रक्रियान्तरं च तत्र तया क्रियते स्म यथा, सा हि तत्रान्तर्-गूढाङ्ग-भुजङ्गी-सङ्गतायाः कूट-कनक-मय-पयः-कनकालुकायाः साम्यावगम्यं रूपं दधती, परितः स्रवद्-अस्र-धारा-वाराजस्र-स्तन्य-प्रवाहान् वहन्ती, स्नेहानुकारक-देहत एव ते मोहितवती [52] पुनश् चेदं सगद्गदं जगाद, "अयि यशोदे, त्वम् अपि हठोत्तरतया कठोरासि, सुतरां तु स्व-सुत-स्थित-चित्ताद्रोहिणी रोहिणी, यतः शयनतल एवेदृश-सुकुमारं कुमारं निधाय चिन्ताम् अविधाय नातिकृत-निष्ठं तिष्ठथः, न तु हृदये प्राणा अपि हृदय एव रक्षणीयाः, किम् उत प्राणाधिकोऽ यं सुतः? तस्माद् धिग् वो राक्षसीतोऽ पि रूक्ष-मानसा मानुषीः अहं तु सम्पद्-अधिष्ठातृ-देवी त्वया प्रसूतं सुतं विश्व-विलक्षण-लक्षणं श्रुत्वा तत्-क्षणम् एवागतानेन वसन्तेन वासन्तीम् इव दृष्टिं हृष्टां कृतवत्य् अस्मि मम च स्तनौ सर्व-श्रेयस्तननौ नित्यम् अमृतं क्षरतः, येन पीतेन सोऽ यं निःसन्देह-सिद्ध-देहः स्यात् तस्माद् अहम् अस्य सर्व-सुख-विधात्री धात्री च भविष्यामि" इति [53] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततो ग्रहणाद् अनन्तरं किं जातम्? [54] मधुकण्ठ उवाच-तद् एवं मिषतः सा विषयोषा तं गृहीत्वा विलम्बं हित्वा चूचुकोपर्य् एव तन्-मुख-वार्य्-उद्भवं निदधे [55] स्निग्धकण्ठ सभयम् उवाच-ततस् ततः? [56] मधुकण्ठ सहासम् उवाच- ततः स तु स्वमातुः साक्षात् तस्यास् तादृश-भृश-दुर्नय-दर्शनाद् उपजातेन तत्-प्राणान् पिबता रोष-तेजः-सङ्घातेन तत्-स्तन्यस्य च दोषं शोषयन् मातृ-भावाभास-स्फुरद्-उल्लास-स्व-स्पर्श-स्वाभाव्येन तु तद्-देहे सुगन्धिता-सुगन्धिताम् इव तत्-स्तन्ये पीयूषतां रूषयंस् चूषणं चकार कृष्णेन पूतना-स्तन्य-पानम् इत्थं विरोचते यथा गङ्गा-प्रवाहेण कर्मनाशा-जलाहृतिः

[37] atha mathurām āsādya sadya eva karādhikāriṣu karam upasādya tad-dvārā dūrata eva rājānam anujānantaṃ prasādya śakaṭa-ghaṭāvamocanam evānañca, na tu śrī-vasudeva-sadma, kaṃse tena sākaṃ nijānāsañjana-vyañjanāya [38] snigdhakaṇṭha uvāca-śiṣṭa-dviṣṭi-viśiṣṭo' pi sañjāta-jātaka-dveṣa-pātako' pi para-dhanāyayā dhanānusandhāna-nirbandha-sandho' pi sa katham asmin nigama-śiṣṭi-saṃsliṣṭe vicitreṇa putrekṣaṇena putra-kṣaṇena ca vismāyita-sakale jagad-vitta-vittā-śakale saralāyate sma [39] madhukaṇṭha uvāca-uktam eva purā yat praguṇatayākhilasamañjasayaśasaḥ śrī-vrajeśacandramasaḥ khalv asya guṇena guṇeneva ko vā baddho na bhavet? it [40] snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ? [41] madhukaṇṭha uvāca-tato vraja-trātari taṃ bhrātaram anu nirjana-milanāya mantraṃ valayati paryakalitāvasaraḥ sa śrī-śūra-tanūja-varaḥ svayaṃ kevala-sevaka-viśeṣa-saṅgitayā saṃvalate sma [42] atha tenāvrajita-sadeśaḥ śrīmān vraja-maheśaḥ sahasā mahasāvṛtatayā sābhyutthānam utthāya nyāya-paramaḥ, kṛta-tad-abhigamaḥ svam anujam anuraktaḥ pariṣvaktavān pariṣvaktaś cānena na tu kañcit kaścin natavān, jātāv ekasya jyāyastvam anyasya tu jātāv iti na ca kevalam etad eva kāraṇatām avalambate, api tu paraspara-praṇayātiśayaś ca, yenānyan nānusandhātuṃ śakyate [43] etad eva ca dṛṣṭāntena spaṣṭīkṛtaṃ śrī-bādarāyaṇinā dehaḥ prāṇam ivāgatam [bhp 10.5.21] iti atra ca deha-sthānīyasya go-sthāna-pater asmad-īśitur evāsaktir atiriktā darśitā prāṇaḥ khalv anyaṃ dehaṃ sañcarati, dehas tu taṃ vinā na bhavaty eveti sa tu catura-śiromaṇiḥ svayam eva rāgatas tac-chivirāgatas tenātithivad eva pūjitas tad-vyavahāreṇa jitaḥ samprati jātayoḥ sva-tanujātayoḥ prasakta-dhīr idam uktavān- "diṣṭyā bhrātaḥ pravayasa idānīm aprajasya te prajāśāyā nivṛttasya prajā yat samajāyata [bhp 10.5.23] [44] upādhi-kṛta-hāni-vṛddhiṃ vinā kṛta-sneha-samṛddhi-maya-dehatayā gambhīra-svaratayā ca payaḥ-payodhir ivāyaṃ vrajādhīśvaras tu tasya sarva-stutasya vaṃśān kaṃsa-kṛta-dhvaṃsān anuśocan, karma-vāda-rocanayā dhairyaṃ saṃvarmayann ātmanaś ca tasya ca śarma sūnṛtāmṛta-bhṛta-santarpaṇaṃ kṛtavān [45] tataḥ śrīmān ānakadundubhis taṃ kṛta-kāryam avadhārya bhāvy utpātaṃ vicārya sva-bhavanam eva gantum anumatavān śrī-vrajarājas tu vastutaś cetasā cetaḥ pracalita eva, samprati tu gehaṃ prati deham evehayāmāsa [46] atha vraja-vṛttam anuvṛttyatām yathā pūrva-devānāṃ pūrva-mantraṇāyām āmantritā rākṣasa-pakṣiṇī nirdaśāna-nirdaśāṃś ca deśa-deśataḥ śāvakān bakān iva śyenī vinighnatī, kaṃsasya nighnatī vairocani-kanyā rajanyām asyāṃ vraja-pradeśa-sadeśam ājagāma; yā khalu jaṭā-ghaṭā-vighaṭita-prakaṭa-muṇḍā, viśaṅkaṭa-daṃṣṭrā-saṃsṛṣṭa-daṣṭa-ḍimbha-koṭi-vikaṭa-tuṇḍā netra-garta-vartamāna-vartma-loma-samuddaṇḍa-kuṇḍali-khaṇḍita-brahmāṇḍa-varti-dhairyā pakṣati-dvaya-madhya-sthita-vakṣaḥ-sthala-lambamāna-vakṣoja-yugalodgīrṇa-dugdha-miṣa-viṣa-viṣama-jvālā-sahya-bala-dahyamāna-paryantatayā yantrita-jantu-sthairyā cetyādi-mahā-ghoratāvahā, kiṃ bahunā, pratīka-mātra-prāṇi-pratīkā pṛthukān eva ca pṛthukān iva kurvatī vartate [47] atha sā śrī-vraja-kṣitīśa-rakṣita-gīrvāṇa-vāṇa-jña-dhānuṣka-bhiyā duṣkara-svarūpaṃ vihāya hāri-rūpāntaraṃ prātihārikatayā dhṛtavatī, yena khalu sampad-adhidevīyam adhibhūmi sampatantī nijāśraya-viśeṣam anvicchantī ca sarva-sal-lakṣaṇatayā kṛta-lakṣaṇaṃ samprati jātaṃ śrī-vrajarāja-jātam eva samāśrayiṣyatīti matvā tasyā nūtana-vapuḥ pūtanāyāś cākūtam amatvā hārita-hṛdbhī rakṣibhir na nivāritā rakṣiṇībhiś ca nāvadhāritā; yeyaṃ pakṣa-pātinī kaṃsa-pakṣa-pātinī sātvata-bhartuḥ śravaṇa-kīrtanādi-pradeśam anuvartitum asamarthā, tad-bahirmukhānām arbhakān nighnatī tat-pakṣa-pātiny eva lakṣitā evam apy asyāḥ śrīmad-vrajāgamanādikaṃ tu kautuka-viśeṣāya sādhayituṃ yogamāyā khalu yogam āyāntī babhūva, yasyāś ca hetor anyatra kutracin netram anādadhatī sarvam atyādadhatī śrīman-nanda-mandira-sthaṃ tam eva bālakam ālokayāmāsa aṅgāra-dhānī-saṅgata-sphuliṅga-vad aṅgāra-saṅgham iva tamasi pataṅgī taṃ ca yogamāyā-kṛta-prākṛta-bālaka-kalpatākalpanayā yathāvan nānubabhūva, ujjvala-guñjā-puñja-tulanayā prajvalad iṅgalam iva [48] ayaṃ tu śrīmān nanda-nandanaḥ sva-tāta-śubhānudhyāna-maya-yogamāyayā sevitatayā janmata eva samasta-jñānādi-sampan-mayatāyāṃ śastaḥ svajana-sneha-vaśaṃvada-bālyādi-līlā-sukhāveśena tatrānādṛtyātula-tad-vyakti-vyatiriktīkṛtas tathāpy avasaram avāpya madhyaṃ madhyaṃ sā sva-sevām adhyavasyantī tatra prādurbhavati tataḥ samprati ca tām antarvikṛtākṛtim upalabhya bhavya-svabhāva-rocane locane nimīlitavān [49] tataś ca sahasā parābhāvya-dhiyā bhiyā vinā bhūtā tam aṅkam eva niḥśaṅkam ānītavatī, mūṣika-dhiyā sarpantī sarpī nakulam iva [50] snigdhakaṇṭha uvāca-agrajanmaṃs tan-mātarau katham iva tām aparicitāṃ na nivāritavatyau, na ca vicāritavatyau? [51] madhukaṇṭha uvāca-purastād yogamāyākhyaṃ kāraṇam upanyastaṃ, prakriyāntaraṃ ca tatra tayā kriyate sma yathā, sā hi tatrāntar-gūḍhāṅga-bhujaṅgī-saṅgatāyāḥ kūṭa-kanaka-maya-payaḥ-kanakālukāyāḥ sāmyāvagamyaṃ rūpaṃ dadhatī, paritaḥ sravad-asra-dhārā-vārājasra-stanya-pravāhān vahantī, snehānukāraka-dehata eva te mohitavatī [52] punaś cedaṃ sagadgadaṃ jagāda, "ayi yaśode, tvam api haṭhottaratayā kaṭhorāsi, sutarāṃ tu sva-suta-sthita-cittādrohiṇī rohiṇī, yataḥ śayanatala evedṛśa-sukumāraṃ kumāraṃ nidhāya cintām avidhāya nātikṛta-niṣṭhaṃ tiṣṭhathaḥ, na tu hṛdaye prāṇā api hṛdaya eva rakṣaṇīyāḥ, kim uta prāṇādhiko' yaṃ sutaḥ? tasmād dhig vo rākṣasīto' pi rūkṣa-mānasā mānuṣīḥ ahaṃ tu sampad-adhiṣṭhātṛ-devī tvayā prasūtaṃ sutaṃ viśva-vilakṣaṇa-lakṣaṇaṃ śrutvā tat-kṣaṇam evāgatānena vasantena vāsantīm iva dṛṣṭiṃ hṛṣṭāṃ kṛtavaty asmi mama ca stanau sarva-śreyastananau nityam amṛtaṃ kṣarataḥ, yena pītena so' yaṃ niḥsandeha-siddha-dehaḥ syāt tasmād aham asya sarva-sukha-vidhātrī dhātrī ca bhaviṣyāmi" iti [53] snigdhakaṇṭha uvāca-tato grahaṇād anantaraṃ kiṃ jātam? [54] madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ miṣataḥ sā viṣayoṣā taṃ gṛhītvā vilambaṃ hitvā cūcukopary eva tan-mukha-vāry-udbhavaṃ nidadhe [55] snigdhakaṇṭha sabhayam uvāca-tatas tataḥ? [56] madhukaṇṭha sahāsam uvāca- tataḥ sa tu svamātuḥ sākṣāt tasyās tādṛśa-bhṛśa-durnaya-darśanād upajātena tat-prāṇān pibatā roṣa-tejaḥ-saṅghātena tat-stanyasya ca doṣaṃ śoṣayan mātṛ-bhāvābhāsa-sphurad-ullāsa-sva-sparśa-svābhāvyena tu tad-dehe sugandhitā-sugandhitām iva tat-stanye pīyūṣatāṃ rūṣayaṃs cūṣaṇaṃ cakāra kṛṣṇena pūtanā-stanya-pānam itthaṃ virocate yathā gaṅgā-pravāheṇa karmanāśā-jalāhṛtiḥ

1.5.16

[57] सा तु राक्षस-पक्षिणी "मुञ्च मुञ्च" इति पुष्ट-क्रुष्टतया व्यथित-सनीडां पीडां प्रपञ्चयन्ती प्राणान् अपि मुञ्चन्ती संस्कार-वशात् तं वक्षस्य् एव निक्षिप्य पक्ष-विक्षेपाद् व्रजाद् बहिः ससार ममार च यत्र ह्रादिनी सा ह्रादिनीत्य् एव तर्क्यते स्म, यत्र च स्वरूपावस्थितिम् एव चाससार उड्डिड्ये सपदि यदा तु पक्षिणी सा तं बालं हृदि परिगृह्य लम्बमानं उड्डीना द्रुततरम् एव मातृ-युग्म- प्राणाश् च स्फुटित-हृदम्बुजाद् इवासन्

[57] sā tu rākṣasa-pakṣiṇī "muñca muñca" iti puṣṭa-kruṣṭatayā vyathita-sanīḍāṃ pīḍāṃ prapañcayantī prāṇān api muñcantī saṃskāra-vaśāt taṃ vakṣasy eva nikṣipya pakṣa-vikṣepād vrajād bahiḥ sasāra mamāra ca yatra hrādinī sā hrādinīty eva tarkyate sma, yatra ca svarūpāvasthitim eva cāsasāra uḍḍiḍye sapadi yadā tu pakṣiṇī sā taṃ bālaṃ hṛdi parigṛhya lambamānaṃ uḍḍīnā drutataram eva mātṛ-yugma- prāṇāś ca sphuṭita-hṛdambujād ivāsan

1.5.17

तस्मिन् हृते पूतनया तु बाले मात्रोर् यदि प्राण-गणो न मूर्च्छेत् भोक्तुं तद् आभील-कुलं तदा ते किं शक्नुयाताम्? अपि किन्तु नैव

tasmin hṛte pūtanayā tu bāle mātror yadi prāṇa-gaṇo na mūrcchet bhoktuṃ tad ābhīla-kulaṃ tadā te kiṃ śaknuyātām? api kintu naiva

1.5.18

आक्रन्दाद् भिदुराणि पक्ष-पवनात् कल्पं भुवि भ्रंशनाद् भू-भ्रंशं शव-रूपता-शवलनाद् गोत्राङ्ग-पङ्क्तीर् अपि आशाङ्क्याभिगता दिविष्ठ-पटली तत्-तद्-विजातीयतां निर्णीयाथ विसिस्मिये कतिपयं कालं बकी-संस्थितौ

ākrandād bhidurāṇi pakṣa-pavanāt kalpaṃ bhuvi bhraṃśanād bhū-bhraṃśaṃ śava-rūpatā-śavalanād gotrāṅga-paṅktīr api āśāṅkyābhigatā diviṣṭha-paṭalī tat-tad-vijātīyatāṃ nirṇīyātha visismiye katipayaṃ kālaṃ bakī-saṃsthitau

1.5.19

[58] ततश् च पूतनां निश्चित्य, तस्याः सुरा वक्षसि लग्नम् एनं स्मेरं गृहीताकृश-चूचुकाग्रम् अस्य प्रभावावलि-विज्ञ-चित्ताः सर्वे समन्ताज् जहसुर् विलोक्य

[58] tataś ca pūtanāṃ niścitya, tasyāḥ surā vakṣasi lagnam enaṃ smeraṃ gṛhītākṛśa-cūcukāgram asya prabhāvāvali-vijña-cittāḥ sarve samantāj jahasur vilokya

1.5.20

ऊचुश् च, "अभजद् इह यद् एषा पर्वताकार-वर्ष्मा, क्षयम् अतितनु-मूर्तिं प्राप्य बालं तम् एतम् न हि तद् अतिविचित्रं प्रेक्ष्यताम् एव साक्षाद् विधुर् अयम् अमृताङ्गः पूतनेयं विषाङ्गी

ūcuś ca, "abhajad iha yad eṣā parvatākāra-varṣmā, kṣayam atitanu-mūrtiṃ prāpya bālaṃ tam etam na hi tad ativicitraṃ prekṣyatām eva sākṣād vidhur ayam amṛtāṅgaḥ pūtaneyaṃ viṣāṅgī

1.5.21

तथा च, "विषं स्याद् विषम् अन्यस्मिन्न् अमृतं तु विषे विषम् पूतना-कृष्ण-सङ्घर्षे दृश्यताम् एतद् एव हि

tathā ca, "viṣaṃ syād viṣam anyasminn amṛtaṃ tu viṣe viṣam pūtanā-kṛṣṇa-saṅgharṣe dṛśyatām etad eva hi

1.5.22

अथवा, "नव-नव-रस-पाकाद् उत्पलाभोग-धात्री स्थलज-जलज-पद्मे सर्वदा दुःख-दात्री रजनिचर-गणानां शश्वद् आमोद-पात्री प्रति हरि-लयम् आगात् पूतना व्याज-रात्री

athavā, "nava-nava-rasa-pākād utpalābhoga-dhātrī sthalaja-jalaja-padme sarvadā duḥkha-dātrī rajanicara-gaṇānāṃ śaśvad āmoda-pātrī prati hari-layam āgāt pūtanā vyāja-rātrī

1.5.23

[59] किन्तु, स्व-चरित-चातुरीभिर् इदम् इवायं सूचयति, "स्तनन्धयस्य स्तन एव जीविका दत्तस् त्वया स्वयम् आनने मम मया च पीतो म्रियते यदि त्वया, किं वा ममागः? स्वयम् एव कथ्यताम्

[59] kintu, sva-carita-cāturībhir idam ivāyaṃ sūcayati, "stanandhayasya stana eva jīvikā dattas tvayā svayam ānane mama mayā ca pīto mriyate yadi tvayā, kiṃ vā mamāgaḥ? svayam eva kathyatām

1.5.24

[60] स्निग्धकण्ठ उवाच-हन्त, श्री-व्रजेश्वर्य्-आदीनां दीनानां का मर्यादा धैर्याय जाता? किं वा तत्-परिजनैः समाधानम् अधायि? [61] मधुकण्ठ उवाच-अथ व्रजे तु महा-कोलाहल-व्रजे जाते व्रजेश्वर-गृहिणीं रोहिणीं च विहायं विहायम् उपर्य् उपरि परिद्रुतासु वृद्धा-मध्या-वधूषु तासु तदैव दैव-निश्चित-दिशः काश्चित् पृथु-नग-पृतनाम् पतितां पूतनां दृष्ट्वापि विघटित-भया निकटम् अटिता विधि-घटित-स्खलित-बाहु-घट्टम् आरूढा बाल-भावाद् अकुतोभयतया खेलन्तम् इव तं बाल-गोपालम् अविलम्बितं गृहीत्वा तां संवेग-जात-वेगतया सर्वं चातिहाय गृहाय दुद्रुवुः [62] ततश् च तद्-अवलोकेनासङ्ख्य-लोकेन सुख-मग्नेन पश्चाल्-लग्नेन परिप्लव-तया समुत्प्लवमानेन सह समहं महान्तः-पुरम् आगता नारी-जना जनन्योर् निश्चेष्टितां दृष्ट्वा कर्तव्य-मूढताम् ऊढा बभूवुः [63] अथ तथा-लक्षणतया क्षण-कतिपये लब्ध-व्यत्यये यत्नान्तर-पथे च वितथे, काचिद् बुद्धिमती स-कश्मलयोस् तयोर् अप्य् अङ्के तं बालकम् एवावलम्बयामास अवलम्बिते च बाले तेनैवामृतेनेव कृत-त्राणेषु प्राणेषु, तं बालकम् अवलोकमाने ते पुनर् अन्यां मूर्च्छाम् आनर्च्छतुः ततः पुनः पुनर् एवं-विधानाच् चिद्-आधानेन प्रकृतिम् आसेदतुः, मुहुर् एव जल-संवलनेन निदाघ-दग्ध-भूमिवत् [64] अथ बालकम् अप्य् अवलोकयन्त्याव् आलोकन-वचनयोः काराभिर् इवाश्रु-धाराभिर् अतीव व्यग्रताम् अग्रतः प्रापतुः ततश् चान्याभिर् एव स्तन्याभिमुखीकृतेन तेन सुकुमारेण कुमारेण क्रमानुसारेण धीरतां धारयामासतुः ततश् च, आश्लिष्टः प्रतिदृष्टि-चुम्बित-मुखः सुघ्रात-मूर्धा दृगर्- णः-सिक्तः सुहृदां पुरो भुवि धृतः स्वेनापि निर्मञ्छितः सत्यं सत्यम् इदं न चान्यद् इति स व्यक्तं विविक्तीकृतो मातृभ्यां न तथापि संहृत-भयं दृष्टो बकी-मर्दनः

[60] snigdhakaṇṭha uvāca-hanta, śrī-vrajeśvary-ādīnāṃ dīnānāṃ kā maryādā dhairyāya jātā? kiṃ vā tat-parijanaiḥ samādhānam adhāyi? [61] madhukaṇṭha uvāca-atha vraje tu mahā-kolāhala-vraje jāte vrajeśvara-gṛhiṇīṃ rohiṇīṃ ca vihāyaṃ vihāyam upary upari paridrutāsu vṛddhā-madhyā-vadhūṣu tāsu tadaiva daiva-niścita-diśaḥ kāścit pṛthu-naga-pṛtanām patitāṃ pūtanāṃ dṛṣṭvāpi vighaṭita-bhayā nikaṭam aṭitā vidhi-ghaṭita-skhalita-bāhu-ghaṭṭam ārūḍhā bāla-bhāvād akutobhayatayā khelantam iva taṃ bāla-gopālam avilambitaṃ gṛhītvā tāṃ saṃvega-jāta-vegatayā sarvaṃ cātihāya gṛhāya dudruvuḥ [62] tataś ca tad-avalokenāsaṅkhya-lokena sukha-magnena paścāl-lagnena pariplava-tayā samutplavamānena saha samahaṃ mahāntaḥ-puram āgatā nārī-janā jananyor niśceṣṭitāṃ dṛṣṭvā kartavya-mūḍhatām ūḍhā babhūvuḥ [63] atha tathā-lakṣaṇatayā kṣaṇa-katipaye labdha-vyatyaye yatnāntara-pathe ca vitathe, kācid buddhimatī sa-kaśmalayos tayor apy aṅke taṃ bālakam evāvalambayāmāsa avalambite ca bāle tenaivāmṛteneva kṛta-trāṇeṣu prāṇeṣu, taṃ bālakam avalokamāne te punar anyāṃ mūrcchām ānarcchatuḥ tataḥ punaḥ punar evaṃ-vidhānāc cid-ādhānena prakṛtim āsedatuḥ, muhur eva jala-saṃvalanena nidāgha-dagdha-bhūmivat [64] atha bālakam apy avalokayantyāv ālokana-vacanayoḥ kārābhir ivāśru-dhārābhir atīva vyagratām agrataḥ prāpatuḥ tataś cānyābhir eva stanyābhimukhīkṛtena tena sukumāreṇa kumāreṇa kramānusāreṇa dhīratāṃ dhārayāmāsatuḥ tataś ca, āśliṣṭaḥ pratidṛṣṭi-cumbita-mukhaḥ sughrāta-mūrdhā dṛgar- ṇaḥ-siktaḥ suhṛdāṃ puro bhuvi dhṛtaḥ svenāpi nirmañchitaḥ satyaṃ satyam idaṃ na cānyad iti sa vyaktaṃ viviktīkṛto mātṛbhyāṃ na tathāpi saṃhṛta-bhayaṃ dṛṣṭo bakī-mardanaḥ

1.5.25

[65] अथ श्री-व्रजेश्वरी स-चमत्कारम् उवाच-"हन्त, विलोक्यताम् असौ द्वितीयो बालः" इति तद् एतद् उक्त्वा च तां स्वयं धावितुम् उद्यतां विबुध्य प्रतिरुध्य श्रील-रोहिणी बहुल-महिलाभिः सह गृहान्तरम् अवगाहमाना, तं मङ्गल-सङ्गतं विलोकयन्ती, सङ्गिनीभिर् अङ्गीकृत-पालनं विधाय च, तद्-आगमन-स्पृहिनीं व्रज-महेन्द्र-गृहिणीं संहाय सान्त्वितवती [66] पूतना-हन्तुस् तु, गो-मूत्राद्यैः स्नानम् आचार्य तस्य प्रेम्णा चक्रुर् मन्त्र-रक्षां जनन्यः श्रुत्वा यस्मिन् शास्त्र-विज्ञत्वम् आसां सर्वेऽ प्य् उच्चैः कोविदा विस्मयन्ते

[65] atha śrī-vrajeśvarī sa-camatkāram uvāca-"hanta, vilokyatām asau dvitīyo bālaḥ" iti tad etad uktvā ca tāṃ svayaṃ dhāvitum udyatāṃ vibudhya pratirudhya śrīla-rohiṇī bahula-mahilābhiḥ saha gṛhāntaram avagāhamānā, taṃ maṅgala-saṅgataṃ vilokayantī, saṅginībhir aṅgīkṛta-pālanaṃ vidhāya ca, tad-āgamana-spṛhinīṃ vraja-mahendra-gṛhiṇīṃ saṃhāya sāntvitavatī [66] pūtanā-hantus tu, go-mūtrādyaiḥ snānam ācārya tasya premṇā cakrur mantra-rakṣāṃ jananyaḥ śrutvā yasmin śāstra-vijñatvam āsāṃ sarve' py uccaiḥ kovidā vismayante

1.5.26

[67] अथ तादृश-महोत्पात-दृश्वरी श्रीमती व्रजेश्वरी सर्वानर्वाचीनाः प्रति स-गद्गदं जगाद, "पुत्रो भवेद् एवम् अतिस्पृहा नौ नासीद् अभूद् एष तु वः स्पृहातः प्रत्यर्पि सोऽ यं बत युष्मकाभिर् अस्मासु युष्मासु तथास्मकाभिः

[67] atha tādṛśa-mahotpāta-dṛśvarī śrīmatī vrajeśvarī sarvānarvācīnāḥ prati sa-gadgadaṃ jagāda, "putro bhaved evam atispṛhā nau nāsīd abhūd eṣa tu vaḥ spṛhātaḥ pratyarpi so' yaṃ bata yuṣmakābhir asmāsu yuṣmāsu tathāsmakābhiḥ

1.5.27

इति तासां चरण-परिसरणम् अनु बालं नमयन्ती बाष्पं मुमोच [68] ताश् च धैर्यं हित्वा स-सम्भ्रमं बालकं गृहीत्वा प्रोचुः, "अस्माकं यद् अखिलम् अस्ति पुण्य-जातं यद् वास्मत्-पितृ-जननी-कुलानुजातम् तेनासौ बत भवताद् अहो यशोदे पुत्रस् ते निरवधि-मङ्गल-प्रमोदे

iti tāsāṃ caraṇa-parisaraṇam anu bālaṃ namayantī bāṣpaṃ mumoca [68] tāś ca dhairyaṃ hitvā sa-sambhramaṃ bālakaṃ gṛhītvā procuḥ, "asmākaṃ yad akhilam asti puṇya-jātaṃ yad vāsmat-pitṛ-jananī-kulānujātam tenāsau bata bhavatād aho yaśode putras te niravadhi-maṅgala-pramode

1.5.28

इति सास्रम् आत्मना तं निर्मञ्छयञ्चक्रुः [69] तस्याः सान्त्वनार्थं समुदिता मुदितास् तत्रैव तस्थुश् च तत्र च पुतनया कृतम् अजन्यं जनन्याव् अन्याश् च स्व-स्वदृष्टम् अन्योऽ न्यं निर्दिष्टवत्यः तथा हि, यथागता सा यद् उवाच यच् च वा चकार तद्-ग्रस्तम् अमू समूचतुः अमूः समूचुः यथा स्वयं गता यथान्वपश्यंश् च तथा स-गद्गदम्

iti sāsram ātmanā taṃ nirmañchayañcakruḥ [69] tasyāḥ sāntvanārthaṃ samuditā muditās tatraiva tasthuś ca tatra ca putanayā kṛtam ajanyaṃ jananyāv anyāś ca sva-svadṛṣṭam anyo' nyaṃ nirdiṣṭavatyaḥ tathā hi, yathāgatā sā yad uvāca yac ca vā cakāra tad-grastam amū samūcatuḥ amūḥ samūcuḥ yathā svayaṃ gatā yathānvapaśyaṃś ca tathā sa-gadgadam

1.5.29

[70] श्री-व्रजराजादयस् तु दूरतः किञ्चित् किञ्चिद् ईक्षित्वा मिथः-कथया कथन्तया तद् एतद् उच्चावच-वचनं रचयामासुः तथा हि, [71] "समुड्डीयमानामान-वायसातायि-समुदायाविविक्त-महा-घोर-रूपं चण्ड-रश्मि-भस्मीकृत-सन्तम् असाव् अशिष्ट-महिष्ठ-ग्रन्थि-सन्ततितयोपहसितं झटिति निविडित-वड्रीभूताटवी-खण्ड-मण्डित-प्रदेशतया निर्दिष्टं भूरि-दूरतया भू-लग्नवत् प्रतीयमानोऽ यं तोयद-सम्भार इति सम्भावितं श्री-वसुदेव-सूचितोत्पातोचितं किञ्चिन् निचितम् इदम्" इति चिन्तितम् पुनर्, "लब्ध-पक्षतयोत्पातम् आचरन्न् उत्पत्य पतितोऽ यम् अखर्व-पर्वत-विशेष" इति वितर्कितम् [72] राक्षसाकार-साक्षात्-कार-विकल्प-कल्पना-जनित-जन-चय-भय-हास-कौतुक-विसंवाद-नादं क्षणतो राक्षस-ताल-क्षणालक्षण-विनिश्चित-व्रजापचिति-प्रचयं स्वाभिमुखम् आगताया जनताया मुखान् नैकभेद-वेदन-विच्छेद-कारणावधारणाद् अवधारित-वेदनं नैकट्य-घट्यमान-वैकट्यतया वित्रस्त-समस्त-चित्तं परि व्रजात् पतितं पूतना-पुद्गलम् उद्भावयामासुः श्रुत्वा पूतनया सुतस्य नयनं तस्यास् तु तस्मान् मृतिं मूर्च्छन्न् एव तदा व्रज-क्षिति-पतिः सम्यक् प्रबोधं ययौ लब्ध्वा दुर्धर-काल-नाग-दशन-त्रोटं यथा तत्-क्षणाद् दिव्यं मन्त्रम् अपि श्रयेत मनुजः कश्चिद् द्रुतं जीवितुम्

[70] śrī-vrajarājādayas tu dūrataḥ kiñcit kiñcid īkṣitvā mithaḥ-kathayā kathantayā tad etad uccāvaca-vacanaṃ racayāmāsuḥ tathā hi, [71] "samuḍḍīyamānāmāna-vāyasātāyi-samudāyāvivikta-mahā-ghora-rūpaṃ caṇḍa-raśmi-bhasmīkṛta-santam asāv aśiṣṭa-mahiṣṭha-granthi-santatitayopahasitaṃ jhaṭiti niviḍita-vaḍrībhūtāṭavī-khaṇḍa-maṇḍita-pradeśatayā nirdiṣṭaṃ bhūri-dūratayā bhū-lagnavat pratīyamāno' yaṃ toyada-sambhāra iti sambhāvitaṃ śrī-vasudeva-sūcitotpātocitaṃ kiñcin nicitam idam" iti cintitam punar, "labdha-pakṣatayotpātam ācarann utpatya patito' yam akharva-parvata-viśeṣa" iti vitarkitam [72] rākṣasākāra-sākṣāt-kāra-vikalpa-kalpanā-janita-jana-caya-bhaya-hāsa-kautuka-visaṃvāda-nādaṃ kṣaṇato rākṣasa-tāla-kṣaṇālakṣaṇa-viniścita-vrajāpaciti-pracayaṃ svābhimukham āgatāyā janatāyā mukhān naikabheda-vedana-viccheda-kāraṇāvadhāraṇād avadhārita-vedanaṃ naikaṭya-ghaṭyamāna-vaikaṭyatayā vitrasta-samasta-cittaṃ pari vrajāt patitaṃ pūtanā-pudgalam udbhāvayāmāsuḥ śrutvā pūtanayā sutasya nayanaṃ tasyās tu tasmān mṛtiṃ mūrcchann eva tadā vraja-kṣiti-patiḥ samyak prabodhaṃ yayau labdhvā durdhara-kāla-nāga-daśana-troṭaṃ yathā tat-kṣaṇād divyaṃ mantram api śrayeta manujaḥ kaścid drutaṃ jīvitum

1.5.30

[73] अथ व्रजराजस् तत्राश्चर्य-पारम्पर्यम् इदम् अशृणोद् अदर्शयद् अन्वभूद् अपि [74] तत्राशृणोद् यथा प्रथमं तावत् पूतना-तनुर् आयामतस् त्रि-गव्यूतिं व्याप्य पतितवती, विस्तारतस् तु गव्युतिम्, उच्छ्रायतश् च प्रायः क्रोशम् इति [75] सा च याम-द्वय-गम्यायाम-तद्-अर्ध-विस्तार-व्रजागार-व्रजाद् बहिर् एव पपात, तत्र च न प्राणिनः पीडितवती, किन्तु द्रुमान् एवेति [76] अथादर्शयद् यथा, तत्र हि कुलिश-तुल्य-निष्ठुर-महिष्ठ-कुल्य-कुलाकुला-घनास् तद्-अपघनाः स्वीय-समाज्ञया व्रज-जन-पृथक्-पृथग्-जन-व्रजेन झटित्य् एव कठिन-कुठारैर् विपाटिताः, प्रचुरतर-स्थान-स्थापितास् ततोऽ प्य् अतिविततानि निर्बन्धेनेन्धनानि सन्धाय सन्दग्धाश् चेति [77] तद् एवं तद्-व्रज-बहिर्-धाम-पामर-चर्मकारादि-कर्माकार-गणानाम् अपि गणना शक्ति-समतिरिक्तता च न व्यक्तीकर्तुं शक्यते, किम् उत गोपादीनाम् इति [78] अथान्वभूद् यथा- कंसारेः सुमधुरिमा प्रमाण-चर्यां न प्राप्स्यत्य् अधियुग-कोटि-कूटितोऽ पि सा राक्षस्य् अपि रुधिराशनापि यस्य स्पर्शांशाद् वर-सुरभित्वम् आससाद

[73] atha vrajarājas tatrāścarya-pāramparyam idam aśṛṇod adarśayad anvabhūd api [74] tatrāśṛṇod yathā prathamaṃ tāvat pūtanā-tanur āyāmatas tri-gavyūtiṃ vyāpya patitavatī, vistāratas tu gavyutim, ucchrāyataś ca prāyaḥ krośam iti [75] sā ca yāma-dvaya-gamyāyāma-tad-ardha-vistāra-vrajāgāra-vrajād bahir eva papāta, tatra ca na prāṇinaḥ pīḍitavatī, kintu drumān eveti [76] athādarśayad yathā, tatra hi kuliśa-tulya-niṣṭhura-mahiṣṭha-kulya-kulākulā-ghanās tad-apaghanāḥ svīya-samājñayā vraja-jana-pṛthak-pṛthag-jana-vrajena jhaṭity eva kaṭhina-kuṭhārair vipāṭitāḥ, pracuratara-sthāna-sthāpitās tato' py ativitatāni nirbandhenendhanāni sandhāya sandagdhāś ceti [77] tad evaṃ tad-vraja-bahir-dhāma-pāmara-carmakārādi-karmākāra-gaṇānām api gaṇanā śakti-samatiriktatā ca na vyaktīkartuṃ śakyate, kim uta gopādīnām iti [78] athānvabhūd yathā- kaṃsāreḥ sumadhurimā pramāṇa-caryāṃ na prāpsyaty adhiyuga-koṭi-kūṭito' pi sā rākṣasy api rudhirāśanāpi yasya sparśāṃśād vara-surabhitvam āsasāda

1.5.31

यतः, तदा च दूता इव पूतनाङ्गतो दग्धाद् गता धूम-गणाः सुगन्धयः ग्रामान्तरं यातवतां दिनान्तरे केषाञ्चिद् आह्वान-कृतिं विनिर्ममुः

yataḥ, tadā ca dūtā iva pūtanāṅgato dagdhād gatā dhūma-gaṇāḥ sugandhayaḥ grāmāntaraṃ yātavatāṃ dināntare keṣāñcid āhvāna-kṛtiṃ vinirmamuḥ

1.5.32

इति [उपजाति 12] अथात्मजं कलयितुम् आशु गोकुल- क्षितीशिता व्रज-पुर-मध्यम् आययौ गतोऽ न्तिके पथि पतद्-अश्रु-विग्रहः क्षणं स्थितः स्वजन-गृहीत-दोर्-युगः

iti [upajāti 12] athātmajaṃ kalayitum āśu gokula- kṣitīśitā vraja-pura-madhyam āyayau gato' ntike pathi patad-aśru-vigrahaḥ kṣaṇaṃ sthitaḥ svajana-gṛhīta-dor-yugaḥ

1.5.33

[79] अथ धीरताम् एव धारयन् परम-धीर-धीर् असौ द्वि-त्र-मित्र-परिवृततया बृहद्-गृहालिन्द-वेदीं विन्दमानः कनकासन-कृतासनः स्वकुल-गोकुल-कुल-पुरन्ध्रीभिः सार्धम् अर्धाङ्गेन सानन्दम् उपनन्द-वधू-हस्त-विन्यस्तं बालं पुरस्कुर्वता पुरतः पतिर् अभिजग्मे बालश् च तस्योत्सङ्ग-सङ्गी कारयाञ्चक्रे तत्र च- "किं ग्रहार्दिततया स बालको दूनताम् अगमद् एक-रात्रतः " इत्य् अचिन्तयद् अमुं तदेन्दुवत् स्फीतम् ऐक्षत पुनर् व्रजाधिपः

[79] atha dhīratām eva dhārayan parama-dhīra-dhīr asau dvi-tra-mitra-parivṛtatayā bṛhad-gṛhālinda-vedīṃ vindamānaḥ kanakāsana-kṛtāsanaḥ svakula-gokula-kula-purandhrībhiḥ sārdham ardhāṅgena sānandam upananda-vadhū-hasta-vinyastaṃ bālaṃ puraskurvatā purataḥ patir abhijagme bālaś ca tasyotsaṅga-saṅgī kārayāñcakre tatra ca- "kiṃ grahārditatayā sa bālako dūnatām agamad eka-rātrataḥ " ity acintayad amuṃ tadenduvat sphītam aikṣata punar vrajādhipaḥ

1.5.34

किं च, लीढं रूप-मधु प्रकृष्य रसितं वक्त्र-प्रसादामृतं सम्यक् स्वादित एव तुल्य-रहित-स्पर्शोत्सवः कोऽ प्य् असौ तस्य श्यामल-बाल-कोमल-तनोर् मूर्ध्नस् तु तातेन तां सौरभ्य-स्वदनानुभूतिम् अभितो विश्वं मदाद् विस्मृतम्

kiṃ ca, līḍhaṃ rūpa-madhu prakṛṣya rasitaṃ vaktra-prasādāmṛtaṃ samyak svādita eva tulya-rahita-sparśotsavaḥ ko' py asau tasya śyāmala-bāla-komala-tanor mūrdhnas tu tātena tāṃ saurabhya-svadanānubhūtim abhito viśvaṃ madād vismṛtam

Pūraṇa 1 (cont. 9)

1.5.35

[80] निभाल्य च श्रीमन् मुखं सुखम् ऊचे, "यदि नारायणेन त्वं दत्तोऽ सि कृपणाय मे तेनैव सर्वं निर्वोढा सोढा च मम दुर्नयः

[80] nibhālya ca śrīman mukhaṃ sukham ūce, "yadi nārāyaṇena tvaṃ datto' si kṛpaṇāya me tenaiva sarvaṃ nirvoḍhā soḍhā ca mama durnayaḥ

1.5.36

[81] अथ "निर्वोढा निर्वोढा" इत्य् अनुवदन्त्य् अत्यन्ताभिनिवेशाद् एकेनाप्य् अकृत-निर्देशा पृष्ठ-देशाद् इत-प्रवेशा जटिलित-कचा सत्य-वचाः पौर्णमासी सर्वैर् एव तूर्णम् उत्थाय समनस्कारेण नमस्कारेण पुरश्चक्रे, अर्चयाञ्चक्रे चासनादिभिः [82] ततश् च, स्वप्रश्नोत्तर-विषयीकृत-तद्-विष-योषा-वृत्ति-शेषा राज्ञानुज्ञापयाम् बभूवे पूर्ववद् अपूर्व-दानाद्य्-अपूर्वाय तच् च ताम् एव प्रधानं विधाय विधीयते स्म इति [83] तद् एवं पूतनां घातयित्वा समापनाय पुनर् अपीदं मधुकण्ठः परमर्षि-सम्मतता-व्यञ्जनया समुट्टङ्कितवान्- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोप-पते यतः सा बाल-राक्षसी जज्ञे निज-संसार-राक्षसी

[81] atha "nirvoḍhā nirvoḍhā" ity anuvadanty atyantābhiniveśād ekenāpy akṛta-nirdeśā pṛṣṭha-deśād ita-praveśā jaṭilita-kacā satya-vacāḥ paurṇamāsī sarvair eva tūrṇam utthāya samanaskāreṇa namaskāreṇa puraścakre, arcayāñcakre cāsanādibhiḥ [82] tataś ca, svapraśnottara-viṣayīkṛta-tad-viṣa-yoṣā-vṛtti-śeṣā rājñānujñāpayām babhūve pūrvavad apūrva-dānādy-apūrvāya tac ca tām eva pradhānaṃ vidhāya vidhīyate sma iti [83] tad evaṃ pūtanāṃ ghātayitvā samāpanāya punar apīdaṃ madhukaṇṭhaḥ paramarṣi-sammatatā-vyañjanayā samuṭṭaṅkitavān- īdṛśas tanayo jātas tava gopa-pate yataḥ sā bāla-rākṣasī jajñe nija-saṃsāra-rākṣasī

1.5.37

[84] चेतसि चेदं विविक्तवान्, अर्भासृग्-भुग् अजनि यत् पुरा यद् अर्वाग्- धात्री चाभवद् इयम् अत्र नन्द-सूनोः तत् क्वाधस्पदम् अथ तच्-छिरस्पदं वा क्वेत्य् अन्तर्-हृदि विमृशन् भृशं भ्रमामि

[84] cetasi cedaṃ viviktavān, arbhāsṛg-bhug ajani yat purā yad arvāg- dhātrī cābhavad iyam atra nanda-sūnoḥ tat kvādhaspadam atha tac-chiraspadaṃ vā kvety antar-hṛdi vimṛśan bhṛśaṃ bhramāmi

1.6.1

[85] तद् एवं वृत्ते तद्-दिनेऽ पि पूर्ववद् एव कथा रक्षिता यथायथम् अपि स्वावसथादि-पथानुगतिर् आचरिता इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु पूतना-वधावधारणं नाम पञ्चमं पूरणम् 5 (6) अथ षष्ठं पूरणम् विशङ्कट-शकट-विघट्ट-नादि-विचित्र-बाल्य-चरित्रम् [1] अथ तथैवाधरे-द्युः सुभासमानायां सभायां अनुमोदन-निदिग्धः स्निग्धकण्ठः सोत्कण्ठ उवाच-मधु-मधुर-कण्ठ श्री-मधुकण्ठ, श्रूयताम्- [2] ततः समन्ताद् अहरहर् अन्यद् अन्यल् लावण्यम् उत्फुल्लयन् विधुः स्व-जन्म-पक्षम् उल्लासयामास तत्र दिग्-दर्शनं यथा- एका द्वित्राश् चतस्रो युत-वियुततया पञ्च-षाः सप्त चाष्टौ पङ्क्तिर् वा पङ्क्ति-बद्धाः शिशु-युवति-जरत्य्-अर्ध-वृद्धाः समन्तात् आयान्ति द्राग् विशन्ति व्रज-नृपति-गृहं तं च पश्यन्ति बालं कृत्वा चुच्कार-मिश्रं बहुल-विलसितं स्माययन्त्यो हसन्ति

[85] tad evaṃ vṛtte tad-dine' pi pūrvavad eva kathā rakṣitā yathāyatham api svāvasathādi-pathānugatir ācaritā iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu pūtanā-vadhāvadhāraṇaṃ nāma pañcamaṃ pūraṇam 5 (6) atha ṣaṣṭhaṃ pūraṇam viśaṅkaṭa-śakaṭa-vighaṭṭa-nādi-vicitra-bālya-caritram [1] atha tathaivādhare-dyuḥ subhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ anumodana-nidigdhaḥ snigdhakaṇṭhaḥ sotkaṇṭha uvāca-madhu-madhura-kaṇṭha śrī-madhukaṇṭha, śrūyatām- [2] tataḥ samantād aharahar anyad anyal lāvaṇyam utphullayan vidhuḥ sva-janma-pakṣam ullāsayāmāsa tatra dig-darśanaṃ yathā- ekā dvitrāś catasro yuta-viyutatayā pañca-ṣāḥ sapta cāṣṭau paṅktir vā paṅkti-baddhāḥ śiśu-yuvati-jaraty-ardha-vṛddhāḥ samantāt āyānti drāg viśanti vraja-nṛpati-gṛhaṃ taṃ ca paśyanti bālaṃ kṛtvā cuckāra-miśraṃ bahula-vilasitaṃ smāyayantyo hasanti

1.6.2

यथा च- मात्रा पित्राथ माता-पितर-कुल-भवैर् आकुलैश् चित्र-मित्रैर् नेत्राणाम् अञ्जनाभं शिशुम् अनुभवितुं सन्ततं कञ्जनाभम् आगम्यागम्य रम्याकृति-परिवृतिम् उद्वास्य हास्यादि-पूर्वं स्पर्शं स्पर्शं तम् उच्चैर् अहरहर् अहहो दृङ्-महो लभ्यते स्म

yathā ca- mātrā pitrātha mātā-pitara-kula-bhavair ākulaiś citra-mitrair netrāṇām añjanābhaṃ śiśum anubhavituṃ santataṃ kañjanābham āgamyāgamya ramyākṛti-parivṛtim udvāsya hāsyādi-pūrvaṃ sparśaṃ sparśaṃ tam uccair aharahar ahaho dṛṅ-maho labhyate sma

1.6.3

ततश् च- विगलद्-अलक-जालालोल-दृक्-खञ्जरीटः प्रकटित-तिलक-श्री-रोचना-कुङ्कुमाभ्याम् स्मित-विलसित-वक्त्रः श्याम-धामाचलाङ्घ्रिः शिशुर् अतिशुशुभे स प्राप्य मासं तृतीयम्

tataś ca- vigalad-alaka-jālālola-dṛk-khañjarīṭaḥ prakaṭita-tilaka-śrī-rocanā-kuṅkumābhyām smita-vilasita-vaktraḥ śyāma-dhāmācalāṅghriḥ śiśur atiśuśubhe sa prāpya māsaṃ tṛtīyam

1.6.4

तत्र च- स्निग्धाः पश्यति सेष्मयीति भुजयोर् युग्मं मुहुश् चालयन्न् अत्यल्पं मधुरं च कूजति परिष्वङ्गाय चाकाङ्क्षति लाभालाभ-वशाद् अमुष्य लसति क्रन्दत्य् अपि क्वाप्य् असौ पीत-स्तन्यतया स्वपित्य् अपि पुनर् जाग्रन् मुदं यच्छति

tatra ca- snigdhāḥ paśyati seṣmayīti bhujayor yugmaṃ muhuś cālayann atyalpaṃ madhuraṃ ca kūjati pariṣvaṅgāya cākāṅkṣati lābhālābha-vaśād amuṣya lasati krandaty api kvāpy asau pīta-stanyatayā svapity api punar jāgran mudaṃ yacchati

1.6.5

[3] अथ कदाचिन् नाक्षत्र-मास-त्रयान्ते नक्षत्रेश-कान्ते तज्-जन्म-नक्षत्रे श्रीमन्-मात्रा पुत्राभिषेक-कौतुक-यात्रा प्रवर्तिता तदा च, भवनम् अनु सुयत्ने रत्न-पर्यङ्क-वर्ये सुरभि-मृदुल-तुली-शुभ्र-वस्त्र-प्रशस्ते हरि-मणि-रुचि-बालः शोभते स्मासिताम्भो- रुहम् इव सुर-सिन्धौ क्षीर-सिन्धौ हरिर् वा

[3] atha kadācin nākṣatra-māsa-trayānte nakṣatreśa-kānte taj-janma-nakṣatre śrīman-mātrā putrābhiṣeka-kautuka-yātrā pravartitā tadā ca, bhavanam anu suyatne ratna-paryaṅka-varye surabhi-mṛdula-tulī-śubhra-vastra-praśaste hari-maṇi-ruci-bālaḥ śobhate smāsitāmbho- ruham iva sura-sindhau kṣīra-sindhau harir vā

1.6.6

अथोत्तान-शायी स सर्वातिशायी निजाम्बा-यशोदः स्व-तात-प्रमोदः स्व-नक्षत्र-भाते बभूव प्रभाते बलेनातिसाङ्गः परावर्तिताङ्गः

athottāna-śāyī sa sarvātiśāyī nijāmbā-yaśodaḥ sva-tāta-pramodaḥ sva-nakṣatra-bhāte babhūva prabhāte balenātisāṅgaḥ parāvartitāṅgaḥ

1.6.7

[4] ततश् च, शयनं पार्श्वेनोपपीडं शयानम् अमुं सुकुमार-कुमारापीडम् अकस्माद् विलोक्य तद्-वृत्ते धात्रीभिर् मात्रे निवेदित-मात्रे सति सातिमात्रानन्द-कन्दलिता निज-नन्दन-मङ्गलातिशय-स्पृहिणी श्रीमन्-नन्द-क्षितीश-गृहिणी भर्तुर् आज्ञां सुज्ञातां सम्भूय भूयः सर्वाः समाहूय तम् एव महोत्सवम् अहो महोत्सवं चकार [5] तत्र कासाञ्चिद् अपि गृह-पालनाय स्थितानाम् आहूतिर् एवम् अनुसन्धेया; लाल्यस्याद्य तु जन्मभं विजयते तत्रापि चौत्थानिकं सर्वा एव गतास् त्वम् एव किल किं सद्मावितुं वर्तसे आगृह्णाति मुहुर् व्रजेश-गृहिणी किं वा व्रजे मोषकः कोऽ प्य् अस्ति स्फुटम् अस्ति वा स तु शिशुर् मुष्णाति चेतः परम्

[4] tataś ca, śayanaṃ pārśvenopapīḍaṃ śayānam amuṃ sukumāra-kumārāpīḍam akasmād vilokya tad-vṛtte dhātrībhir mātre nivedita-mātre sati sātimātrānanda-kandalitā nija-nandana-maṅgalātiśaya-spṛhiṇī śrīman-nanda-kṣitīśa-gṛhiṇī bhartur ājñāṃ sujñātāṃ sambhūya bhūyaḥ sarvāḥ samāhūya tam eva mahotsavam aho mahotsavaṃ cakāra [5] tatra kāsāñcid api gṛha-pālanāya sthitānām āhūtir evam anusandheyā; lālyasyādya tu janmabhaṃ vijayate tatrāpi cautthānikaṃ sarvā eva gatās tvam eva kila kiṃ sadmāvituṃ vartase āgṛhṇāti muhur vrajeśa-gṛhiṇī kiṃ vā vraje moṣakaḥ ko' py asti sphuṭam asti vā sa tu śiśur muṣṇāti cetaḥ param

1.6.8

[6] अथ तत्र चित्र-वादित्र-शुभ-रीति-गीति-प्रशस्त-विप्र-कुल-शस्त-स्वस्ति-वाचन-पूर्वक-विधिम् अतिरिच्याभिषिच्य, पीत-वाससा परिकृत्यालङ्कृत्य, मन्त्रादिभिर् अभिरक्ष्याभिलक्ष्य, तद्-उद्धर्ष-हर्षमय-बहुतर-कार्य-चर्या-मर्यादां पर्यापयितुम् इतस् ततश् चलन्ती, परिजनान् अपि नियोजनया स-प्रयोजनान् जनयन्ती, जननी गेहायमान-विसङ्कट-घटन-महा-शकटाधः कल्य एव पल्यङ्के बालम् आलोकाजिर एवाजिरे शायितवती तत्र कुमारयतः कुमारांश् च स्थापितवती तत्रावष्टम्भ-स्तम्भ-चतुष्टय-मध्यग-दोलाकारः स पल्यङ्को यथा- प्रवालाङ्घ्रिर् गारुत्मत-घटित-पट्टी-पटु-रुचिर् वहन् मध्ये पट्टारुण-चिपिट-डोरी-पट-वृतिम् दुकूलान्तस् तुल-स्फुरित-वर-तुली-वलयितो दरान्दोलो दोलो यद् उपरि विरेजे शिशु-हरिः

[6] atha tatra citra-vāditra-śubha-rīti-gīti-praśasta-vipra-kula-śasta-svasti-vācana-pūrvaka-vidhim atiricyābhiṣicya, pīta-vāsasā parikṛtyālaṅkṛtya, mantrādibhir abhirakṣyābhilakṣya, tad-uddharṣa-harṣamaya-bahutara-kārya-caryā-maryādāṃ paryāpayitum itas tataś calantī, parijanān api niyojanayā sa-prayojanān janayantī, jananī gehāyamāna-visaṅkaṭa-ghaṭana-mahā-śakaṭādhaḥ kalya eva palyaṅke bālam ālokājira evājire śāyitavatī tatra kumārayataḥ kumārāṃś ca sthāpitavatī tatrāvaṣṭambha-stambha-catuṣṭaya-madhyaga-dolākāraḥ sa palyaṅko yathā- pravālāṅghrir gārutmata-ghaṭita-paṭṭī-paṭu-rucir vahan madhye paṭṭāruṇa-cipiṭa-ḍorī-paṭa-vṛtim dukūlāntas tula-sphurita-vara-tulī-valayito darāndolo dolo yad upari vireje śiśu-hariḥ

1.6.9

तत्र च- स्थविष्ठ-पट्ट-स्तवकं विचित्रं निबद्धम् ऊर्ध्वाद् अभिलम्बमानम् स्पृशन् कराभ्याम् असितः स कूजन्न् उत्तान-शायी मुहुर् उज्जहास

tatra ca- sthaviṣṭha-paṭṭa-stavakaṃ vicitraṃ nibaddham ūrdhvād abhilambamānam spṛśan karābhyām asitaḥ sa kūjann uttāna-śāyī muhur ujjahāsa

1.6.10

[7] ततश् च, ब्राह्मणादि-पूजायां पूर्यमाणायां कृत-समाहरणेन हरणेन सार्धं सार्ध-प्रहरणेऽ प्य् अतियाते न कस्यचिद् अन्यत् किञ्चिद् अपि छिद्र-मात्रम् आसीत् [8] तदा च पूतनावन् नूतनार्भकाय कंस-प्रहितः कश्चिद् दिविषद्-अहितः समागम्य दिवि स्थित एवं चिन्तयामास: "स पूतना-पोथकोऽ यं पोतो विसङ्कट-शकटाधस्ताद् आस्ते साक्षान् मन्तुं विधातुं न कोऽ पि जन्तुर् अमुष्य शक्ष्यतीति लक्ष्यते छद्म-रूप-सद्मतया च पूतना संस्थिता, तस्माद् अमूर्त एव सन्न् अत्र पूर्तये भवानि" इति ततश् चासौ शकटम् अप्रकटम् आविष्टवान् [9] तद्-आवेशेन चासौ भूम्यां प्रविशच् चक्रतया वक्रीभवद्-अक्षतया चोपरि-पात-परीपाक-प्रक्रमं यदा चक्रे, तदैव तद्-दैव-वशतः किल तस्य पोतस्य स्तन-निदिग्ध-दुग्ध-जग्धीच्छा जाता तदा च मातरम् अनुपलभ्य कातर इव नव-कमल-दल-कोमल-चरणास्फालनाद् उद्घटितं निज-शकटं पक्ष-विहीनम् अपि कुतुकाद् इव राक्षस-पक्षिणीवद् उड्डीनं विधाय विवृत्त-पतनत्वम् आसादयामास स शावकः [10] इदम् एव साश्चर्यतयानुदितं श्रीमद्-अर्जुनेन विष्णु-धर्मे: तालोच्छ्रिताग्रं गुरु-भार-सारम् आयाम-विस्तारवद् अद्य जातः पादाग्र-विक्षेप-विभिन्न-भाण्डं चिक्षेप कोऽ न्यः शकटं यथा त्वम्? इति [11] स चासुरः स्वयम् एवामूर्तताम् उरीकृतवान् इतीव तम् अप्य् असाव् आकाश-नीकाशतया नाशयामास तद् इदम् अहो काकतालीयम् एव जातम् सोऽ यम् असुरावेश एव ब्रह्माण्ड-पुराणे श्री-कृष्णाष्टोत्तर-शत-नाम-स्तोत्रे शकटासुर-भञ्जन इति नाम्ना व्यञ्जितः [12] अत्र देवाः श्रील-गोपाल-भावम् उत्प्रेक्षाञ्चक्रिरे, यथा- "शकटम् इदम् इहास्ति मद्-गृहस्य स्वयम् अविशस्तद् अनेन चोत्प्लुतोऽ सि रुदितम् अनुपदं मया विकीर्णं तद् अपि यदि म्रियसे न तन् ममागः

[7] tataś ca, brāhmaṇādi-pūjāyāṃ pūryamāṇāyāṃ kṛta-samāharaṇena haraṇena sārdhaṃ sārdha-praharaṇe' py atiyāte na kasyacid anyat kiñcid api chidra-mātram āsīt [8] tadā ca pūtanāvan nūtanārbhakāya kaṃsa-prahitaḥ kaścid diviṣad-ahitaḥ samāgamya divi sthita evaṃ cintayāmāsa: "sa pūtanā-pothako' yaṃ poto visaṅkaṭa-śakaṭādhastād āste sākṣān mantuṃ vidhātuṃ na ko' pi jantur amuṣya śakṣyatīti lakṣyate chadma-rūpa-sadmatayā ca pūtanā saṃsthitā, tasmād amūrta eva sann atra pūrtaye bhavāni" iti tataś cāsau śakaṭam aprakaṭam āviṣṭavān [9] tad-āveśena cāsau bhūmyāṃ praviśac cakratayā vakrībhavad-akṣatayā copari-pāta-parīpāka-prakramaṃ yadā cakre, tadaiva tad-daiva-vaśataḥ kila tasya potasya stana-nidigdha-dugdha-jagdhīcchā jātā tadā ca mātaram anupalabhya kātara iva nava-kamala-dala-komala-caraṇāsphālanād udghaṭitaṃ nija-śakaṭaṃ pakṣa-vihīnam api kutukād iva rākṣasa-pakṣiṇīvad uḍḍīnaṃ vidhāya vivṛtta-patanatvam āsādayāmāsa sa śāvakaḥ [10] idam eva sāścaryatayānuditaṃ śrīmad-arjunena viṣṇu-dharme: tālocchritāgraṃ guru-bhāra-sāram āyāma-vistāravad adya jātaḥ pādāgra-vikṣepa-vibhinna-bhāṇḍaṃ cikṣepa ko' nyaḥ śakaṭaṃ yathā tvam? iti [11] sa cāsuraḥ svayam evāmūrtatām urīkṛtavān itīva tam apy asāv ākāśa-nīkāśatayā nāśayāmāsa tad idam aho kākatālīyam eva jātam so' yam asurāveśa eva brahmāṇḍa-purāṇe śrī-kṛṣṇāṣṭottara-śata-nāma-stotre śakaṭāsura-bhañjana iti nāmnā vyañjitaḥ [12] atra devāḥ śrīla-gopāla-bhāvam utprekṣāñcakrire, yathā- "śakaṭam idam ihāsti mad-gṛhasya svayam aviśastad anena cotpluto' si ruditam anupadaṃ mayā vikīrṇaṃ tad api yadi mriyase na tan mamāgaḥ

1.6.11

इति [पुष्पिताग्रा] आविर्भवत्-कटकटे शकटेऽ थ सर्वे किं किं किम् इत्य् अभित एव भियाभियाताः तस्यातिपातम् अवलोक्य विलोक्य तोकं क्रन्दद्-विमूढ-मतिताततिमूढवन्तः

iti [puṣpitāgrā] āvirbhavat-kaṭakaṭe śakaṭe' tha sarve kiṃ kiṃ kim ity abhita eva bhiyābhiyātāḥ tasyātipātam avalokya vilokya tokaṃ krandad-vimūḍha-matitātatimūḍhavantaḥ

1.6.12

माता च तं विवशितावयवापि देवा विष्टेव पश्यति जने जगृहे द्रवेण पश्चात् तु कम्प-मुख-भाव-निपीडिताङ्गीं तां विद्रुताः परपराः परितोऽ प्य् अगृह्णन्

mātā ca taṃ vivaśitāvayavāpi devā viṣṭeva paśyati jane jagṛhe draveṇa paścāt tu kampa-mukha-bhāva-nipīḍitāṅgīṃ tāṃ vidrutāḥ paraparāḥ parito' py agṛhṇan

1.6.13

[13] तस्मिन्न् अनस्य् अब्दवच्-छब्दे जाते तु, किं तत्? किं तन् ननाद? श्रुति-कटु-शकटस् तत् कथं स व्यलोठीत् कस्मात् कस्माद्? अकस्मात् कुशल-कुशलम्? ओं वासुदेव-प्रसादात् इत्थं प्रश्नोत्तराभ्यां व्रज-कुल-पतयः प्रापुर् अन्तः-पुरान्तर् दृष्ट्वा तत्-पातम् आसन् दशन-तति-शिखाद् अष्ट-जिह्वाश् चिराय

[13] tasminn anasy abdavac-chabde jāte tu, kiṃ tat? kiṃ tan nanāda? śruti-kaṭu-śakaṭas tat kathaṃ sa vyaloṭhīt kasmāt kasmād? akasmāt kuśala-kuśalam? oṃ vāsudeva-prasādāt itthaṃ praśnottarābhyāṃ vraja-kula-patayaḥ prāpur antaḥ-purāntar dṛṣṭvā tat-pātam āsan daśana-tati-śikhād aṣṭa-jihvāś cirāya

1.6.14

[14] ततश् च सहसा बहिः-पुराद् अन्तः-पुर-पुर-स्थल-भाजं श्रीमद्-व्रज-राजं निर्वर्ण्य सर्वे पर्यायागता द्विधाभूताः पूरतो दूरतोऽ वकाशं ददुः [15] ततोऽ सौ जनकस् तु जन-कलकलतस् तद्-वृत्तम् अवकलयन्न् अम्बाला-गलावलम्बं बालकम् एव स्व-पाणि-तलम् अवलम्बयामास, विलोकयामास च तस्य सर्वावयवान् [16] तद् अनु च सर्व एव शान्ततामायान्तस् तद्-अन्तं समन्ततः शकट-निकट-संवलकान् बालकान् एव पप्रच्छुः ते च तद्-एक-निर्देशिन्या दर्शयन्तस् तम् एव निर्दिदिशुः तत्रैको लोहलोऽ प्य् अग्र-वादी निवारित-कोलाहलः प्रललाप, "म म मम पा पा पा पार्श्वतः श्रूयताम्, य य य यदा च च चरण मु मुत्थापितवान् अयम्, त त त तदा ते तेन स्पृष्ट-मात्रो डि डि डि डि डीन इवोद्वृत्तः सोऽ यं श श श शकटः" इति [17] ततश् च, तद्-विडम्ब-वादिषु बालादिषु हसत्सु बीभत्सित-बालिश-भाषिताः परम-वत्सला विचिकित्सां न धित्सां चक्रुः पूतना-वधावधारितानुवादितया कर्कश-तर्क-चक्र-निरुद्ध-बुद्धयस् तु चक्रुः [18] पिता तु पुनः स्वस्ति-वाचनाभिषेचनादिना विप्र-कुल-प्रतोषणादिना सर्वाशी-राशिना च तं लङ्गिम-बालं मङ्गलेन सङ्गमयामास मातुर् उत्सङ्गेन च तया च स्व-बाल-लालना-कलाप-मय्या गृहान्तः-शय्यायाम् एवायं शाय्यते स्म गोप-महेन्द्रादिभिर् महित-महा-शकटश् च यथा-स्थानं घटयामासे [19] अथ मधुकण्ठ उवाच-वत्स, बालकेन महा-शकट-समुच्चाटनम् असम्भाव्यम् इति सम्भाव्य भण्यताम्, अन्यथा हि कवेर् एवान्यथात्वम् आपद्येत [20] स्निग्धकण्ठ उवाच-आर्य, पूर्वम् एवात्रापूर्वता निवारितास्ति, यतो योगमाया खल्व् अस्य सम्भावित-योगं निर्मापयतीति पुनर् मा प्राक्षीः [21] मधुकण्ठः स-स्मितम् उवाच-तद्-अनन्तरम् उदन्तः कः? [22] स्निग्धकण्ठ उवाच-अथाग्रजानुजान् अनु व्रजस्य राजा विविवेच, "बालक-युगलम् इदम् अपृथग्-आलयालम्बनताम् एव नितराम् अर्हति, यतस् तदीय-जनन्योः स्वयम् एव तल्-लालनाय लालसा-धन्ययोस्, तत्र च परस्पर-तद्-आसक्तयोर् नाना-स्पृह-गृह-कार्य-पर्यापण-व्यसनयोर् युगपत् तद्-युगलस्य पृथग्-अवकलनं दुर्बलम् इति केवलं सुदिनागमन-विलम्बताम् अवलम्बे यथा वा भवताम् इच्छा भवति" इति श्रुत्वा श्रुतज्ञाः श्रोत्रियान् आश्राव्य तदैव दैवानुकूल्यं निभाल्य समम् उद्यद्-वाद्य-परीत-गीत-स्वस्ति-वाचनादि-प्रशस्ति-पूर्वकं द्वयोर् अपूर्व-मिलनम् आशु कलयामासुः तच् च यथा- मिथो लग्ना दृष्टिः समजनि चिरं मूर्तिर् अचला द्रवच्-चित्तं नेत्रोदक-मिषतयागाद् अभिमुखम् इति भ्रात्रोर् बाल्येऽ प्य् असित-सितयोः सा प्रसितता नवे व्यत्यालोके कुतुकम् इह किं वा न तनुते?

[14] tataś ca sahasā bahiḥ-purād antaḥ-pura-pura-sthala-bhājaṃ śrīmad-vraja-rājaṃ nirvarṇya sarve paryāyāgatā dvidhābhūtāḥ pūrato dūrato' vakāśaṃ daduḥ [15] tato' sau janakas tu jana-kalakalatas tad-vṛttam avakalayann ambālā-galāvalambaṃ bālakam eva sva-pāṇi-talam avalambayāmāsa, vilokayāmāsa ca tasya sarvāvayavān [16] tad anu ca sarva eva śāntatāmāyāntas tad-antaṃ samantataḥ śakaṭa-nikaṭa-saṃvalakān bālakān eva papracchuḥ te ca tad-eka-nirdeśinyā darśayantas tam eva nirdidiśuḥ tatraiko lohalo' py agra-vādī nivārita-kolāhalaḥ pralalāpa, "ma ma mama pā pā pā pārśvataḥ śrūyatām, ya ya ya yadā ca ca caraṇa mu mutthāpitavān ayam, ta ta ta tadā te tena spṛṣṭa-mātro ḍi ḍi ḍi ḍi ḍīna ivodvṛttaḥ so' yaṃ śa śa śa śakaṭaḥ" iti [17] tataś ca, tad-viḍamba-vādiṣu bālādiṣu hasatsu bībhatsita-bāliśa-bhāṣitāḥ parama-vatsalā vicikitsāṃ na dhitsāṃ cakruḥ pūtanā-vadhāvadhāritānuvāditayā karkaśa-tarka-cakra-niruddha-buddhayas tu cakruḥ [18] pitā tu punaḥ svasti-vācanābhiṣecanādinā vipra-kula-pratoṣaṇādinā sarvāśī-rāśinā ca taṃ laṅgima-bālaṃ maṅgalena saṅgamayāmāsa mātur utsaṅgena ca tayā ca sva-bāla-lālanā-kalāpa-mayyā gṛhāntaḥ-śayyāyām evāyaṃ śāyyate sma gopa-mahendrādibhir mahita-mahā-śakaṭaś ca yathā-sthānaṃ ghaṭayāmāse [19] atha madhukaṇṭha uvāca-vatsa, bālakena mahā-śakaṭa-samuccāṭanam asambhāvyam iti sambhāvya bhaṇyatām, anyathā hi kaver evānyathātvam āpadyeta [20] snigdhakaṇṭha uvāca-ārya, pūrvam evātrāpūrvatā nivāritāsti, yato yogamāyā khalv asya sambhāvita-yogaṃ nirmāpayatīti punar mā prākṣīḥ [21] madhukaṇṭhaḥ sa-smitam uvāca-tad-anantaram udantaḥ kaḥ? [22] snigdhakaṇṭha uvāca-athāgrajānujān anu vrajasya rājā viviveca, "bālaka-yugalam idam apṛthag-ālayālambanatām eva nitarām arhati, yatas tadīya-jananyoḥ svayam eva tal-lālanāya lālasā-dhanyayos, tatra ca paraspara-tad-āsaktayor nānā-spṛha-gṛha-kārya-paryāpaṇa-vyasanayor yugapat tad-yugalasya pṛthag-avakalanaṃ durbalam iti kevalaṃ sudināgamana-vilambatām avalambe yathā vā bhavatām icchā bhavati" iti śrutvā śrutajñāḥ śrotriyān āśrāvya tadaiva daivānukūlyaṃ nibhālya samam udyad-vādya-parīta-gīta-svasti-vācanādi-praśasti-pūrvakaṃ dvayor apūrva-milanam āśu kalayāmāsuḥ tac ca yathā- mitho lagnā dṛṣṭiḥ samajani ciraṃ mūrtir acalā dravac-cittaṃ netrodaka-miṣatayāgād abhimukham iti bhrātror bālye' py asita-sitayoḥ sā prasitatā nave vyatyāloke kutukam iha kiṃ vā na tanute?

1.6.15

बाल्ये प्रथमम् अन्योऽ न्यं मिलतो राम-कृष्णयोः सितासितांशवः पृक्ता जज्ञिरे मृग-लाञ्छनाः

bālye prathamam anyo' nyaṃ milato rāma-kṛṣṇayoḥ sitāsitāṃśavaḥ pṛktā jajñire mṛga-lāñchanāḥ

1.6.16

[23] तद् एवम् एव सर्व एव पर्व विधाय निज-निज-नूतन-तनूजान् गणक-गणित-गुण-गणेऽ हनि स्नेहं तेषां तेनेह सहेहमानाः स-मङ्गलं सङ्गमयामासुः [24] अथ युक्ति-मत्या सद्-उक्ति-सम्मत्या श्रीमद्-भागवत-कथन-व्युत्क्रमेणाप्य् उपक्रम्यते, यतः, सर्वैः कविभिर् अनुक्रम शालि प्रोच्यते कृष्ण-लीलाद्यम् शुक-मुख-वचसि प्रेम प्रमद-मये तद् विना तु चित्राय

[23] tad evam eva sarva eva parva vidhāya nija-nija-nūtana-tanūjān gaṇaka-gaṇita-guṇa-gaṇe' hani snehaṃ teṣāṃ teneha sahehamānāḥ sa-maṅgalaṃ saṅgamayāmāsuḥ [24] atha yukti-matyā sad-ukti-sammatyā śrīmad-bhāgavata-kathana-vyutkrameṇāpy upakramyate, yataḥ, sarvaiḥ kavibhir anukrama śāli procyate kṛṣṇa-līlādyam śuka-mukha-vacasi prema pramada-maye tad vinā tu citrāya

1.6.17

[25] तद् एवं दिन-शत-पूरणम् अदूरताम् अनुजस्याग्रजस्य तु तस्माद् अप्य् अदूरतां लब्धम् सम्यङ् मातुः परिचितिर् अभूद् यत्र किञ्चित् पितुश् च प्राप्तः सोऽ यं स्वसदन-जनः किं न वेत्थं मतिश् च तस्मिन् बाल्ये वलयति तयोः कापि शोभा सुधाब्धि प्रख्या गोष्ठं भूवनम् अपि सा वीचिभिः सिञ्चति स्म

[25] tad evaṃ dina-śata-pūraṇam adūratām anujasyāgrajasya tu tasmād apy adūratāṃ labdham samyaṅ mātuḥ paricitir abhūd yatra kiñcit pituś ca prāptaḥ so' yaṃ svasadana-janaḥ kiṃ na vetthaṃ matiś ca tasmin bālye valayati tayoḥ kāpi śobhā sudhābdhi prakhyā goṣṭhaṃ bhūvanam api sā vīcibhiḥ siñcati sma

1.6.18

[26] तद् एतद् अधिगत्य शीघ्रम् एव नाम-करणं कर्तव्यम् इति सम्मत्य श्रीमन्तं वसुदेवं प्रति यदा श्री-व्रज-नरदेवस् तन् निजम् इष्टं सन्दिष्टवान्, तदा परमार्थ-विचारेण मित्र-पुत्रतार्ह-समधिक-बहिर्-व्यवहारेण चानुजस्य शततमं वासरम् एव तद्-अवसरं निश्चिन्वन्, श्री-वसुदेवः श्री-व्रजराजं प्रति यथावसरं तन् निवेदयिष्याम इत्य् अनिश्चिन्वन्न् इव सन्दिदेश अथ तपो-धामानं गर्ग-नामानम् आत्मनः परम-हितं कुल-पुरोहितं मनसि सम्मत्य रहसि सङ्गत्य निज-तनय-विनिमय-मयं वृत्तं वितत्य निवेदयामास स च सहासम् आह स्म, "तद् एतद् अपरम् अप्य् अहं नाना-वृत्तं जानाम्य् एव सम्प्रत्य् अत्र मत्-कृत्यं त्व् आज्ञाप्यताम् " [27] वसुदेव उवाच-"ततस् तत्र-भवता नन्द-व्रज-भूवं व्राजं व्राजं मिथः संयुतौ नव्यौ निज-यजमान-सुतौ द्विजाति-जाति-समुचित-प्रकारेण संस्कारेण पुरस्कर्तव्यौ, किन्तूपनयनोपयमने यथा तस्यां न स्यातां, तथा प्रयतनीयम् " [28] मुनिर् उवाच-"युक्तम् उक्तम्, यतः स्व-पक्ष एवास्माभिर् अपेक्षणीयः " [29] अथ तस्मिन्न् अनुजस्य शततम एव वासरे, व्रजं प्रति प्रस्थिते च मुनि-वरे, व्रज-राजस् तु ज्यायसस् तद्-दिनातिक्रमात् पुण्यतरं दिनान्तरम् एव द्वयोर् अपि नाम-करणस्याधिकरणं भविष्यतीति निश्चित्य, प्रातर् एव तर्णकानां कोटिभिर् नृत्य-परिपाटीभिर् आटीकमानाभिर् विचित्रं स्थानं गो-गोपानां वन-प्रस्थानान् निर्जनावस्थानं गोस्थानम् अनुसंस्कारालङ्कार-सम्भालनार्थम् एक-सेवक-मात्र-कृतानुव्रजनतया कृत-व्रजनः स-कृपतया तान् पश्यन्न् आसीत् तत्रैव च सर्वतोऽ प्य् अतिरिक्ते विविक्ते बाल्यत एव कृत-सेवं निज-देवं सर्व-सल्-लक्षण-नन्दित-निखिलायां श्रीमल्-लक्ष्मी-नारायणाख्य-शालग्राम-शिलायाम् अष्टाक्षरेणोपतिष्ठमानश् चिराद् विराजते स्म कृत-समापने च सभाजने सर्व-सर्वज्ञ-गुरुर् मुनि-परिषदाम् उरुर्वाणी-वासित-सामा श्री-गर्ग-नामा वारं वारं निष्क्रम-द्वारं विलोकमानेन गोप-लोक-प्रधानेन तस्माद् अकस्मात् तर्णकानाम् उत्कर्णता-निर्वर्णनया कस्यचिद् आगमनं वितर्कयता तुर्णम् अभ्यर्णत एव निरवर्णि तदा च- उन्मीलद्-विधु-वर्णम् अर्ध-पलितं वक्त्रादिर् उपान्वितं किञ्चित् स्थूलम् अखर्वम् आयात-भूजं विष्वक्-प्रसादाकरम् शुभ्र-श्री-वसन-द्वयं श्रुति-करालङ्कार-दीव्यत्-प्रभं पुत्र-प्रेम-विलक्षिताखिलम् ऋषिः श्री-नन्दम् अत्रैक्षत

[26] tad etad adhigatya śīghram eva nāma-karaṇaṃ kartavyam iti sammatya śrīmantaṃ vasudevaṃ prati yadā śrī-vraja-naradevas tan nijam iṣṭaṃ sandiṣṭavān, tadā paramārtha-vicāreṇa mitra-putratārha-samadhika-bahir-vyavahāreṇa cānujasya śatatamaṃ vāsaram eva tad-avasaraṃ niścinvan, śrī-vasudevaḥ śrī-vrajarājaṃ prati yathāvasaraṃ tan nivedayiṣyāma ity aniścinvann iva sandideśa atha tapo-dhāmānaṃ garga-nāmānam ātmanaḥ parama-hitaṃ kula-purohitaṃ manasi sammatya rahasi saṅgatya nija-tanaya-vinimaya-mayaṃ vṛttaṃ vitatya nivedayāmāsa sa ca sahāsam āha sma, "tad etad aparam apy ahaṃ nānā-vṛttaṃ jānāmy eva sampraty atra mat-kṛtyaṃ tv ājñāpyatām " [27] vasudeva uvāca-"tatas tatra-bhavatā nanda-vraja-bhūvaṃ vrājaṃ vrājaṃ mithaḥ saṃyutau navyau nija-yajamāna-sutau dvijāti-jāti-samucita-prakāreṇa saṃskāreṇa puraskartavyau, kintūpanayanopayamane yathā tasyāṃ na syātāṃ, tathā prayatanīyam " [28] munir uvāca-"yuktam uktam, yataḥ sva-pakṣa evāsmābhir apekṣaṇīyaḥ " [29] atha tasminn anujasya śatatama eva vāsare, vrajaṃ prati prasthite ca muni-vare, vraja-rājas tu jyāyasas tad-dinātikramāt puṇyataraṃ dināntaram eva dvayor api nāma-karaṇasyādhikaraṇaṃ bhaviṣyatīti niścitya, prātar eva tarṇakānāṃ koṭibhir nṛtya-paripāṭībhir āṭīkamānābhir vicitraṃ sthānaṃ go-gopānāṃ vana-prasthānān nirjanāvasthānaṃ gosthānam anusaṃskārālaṅkāra-sambhālanārtham eka-sevaka-mātra-kṛtānuvrajanatayā kṛta-vrajanaḥ sa-kṛpatayā tān paśyann āsīt tatraiva ca sarvato' py atirikte vivikte bālyata eva kṛta-sevaṃ nija-devaṃ sarva-sal-lakṣaṇa-nandita-nikhilāyāṃ śrīmal-lakṣmī-nārāyaṇākhya-śālagrāma-śilāyām aṣṭākṣareṇopatiṣṭhamānaś cirād virājate sma kṛta-samāpane ca sabhājane sarva-sarvajña-gurur muni-pariṣadām ururvāṇī-vāsita-sāmā śrī-garga-nāmā vāraṃ vāraṃ niṣkrama-dvāraṃ vilokamānena gopa-loka-pradhānena tasmād akasmāt tarṇakānām utkarṇatā-nirvarṇanayā kasyacid āgamanaṃ vitarkayatā turṇam abhyarṇata eva niravarṇi tadā ca- unmīlad-vidhu-varṇam ardha-palitaṃ vaktrādir upānvitaṃ kiñcit sthūlam akharvam āyāta-bhūjaṃ viṣvak-prasādākaram śubhra-śrī-vasana-dvayaṃ śruti-karālaṅkāra-dīvyat-prabhaṃ putra-prema-vilakṣitākhilam ṛṣiḥ śrī-nandam atraikṣata

1.6.19

[30] अस्य च मुनेर् अनेन चिराद् वीप्सयाभीप्सितम् आगमनम् आसीत्, यतः प्रतीक्ष्य एव सर्वत्रायं प्रतीक्ष्यतां वा कथं न लभेत? [31] तद् एवं, "प्रतीततया प्रतीतः सोऽ यम्" इति तं व्रजपतिर् अपि निपीतामृतवत् परम-प्रीतः शीघ्रम् आसन-प्रदेशम् अतीतः समतिरिक्त-भक्ति-परीतः कृताञ्जलितयातिविनीतः साक्षाद् अधोक्षज-धीतः प्रणनाम ब्रह्म-वर्चसेन चर्चितम् एनम् आनर्चा-शेषेण देवार्चन-द्रव्य-शेषेण, प्रोवाच च- "अलम् इह कुशलं पृष्ट्वा कुशलं कुशलं भवेद् यस्मात् किन्तु स्वक-कुशलार्थं कुशलं तत्र च विपृच्छ्यते सद्भिः

[30] asya ca muner anena cirād vīpsayābhīpsitam āgamanam āsīt, yataḥ pratīkṣya eva sarvatrāyaṃ pratīkṣyatāṃ vā kathaṃ na labheta? [31] tad evaṃ, "pratītatayā pratītaḥ so' yam" iti taṃ vrajapatir api nipītāmṛtavat parama-prītaḥ śīghram āsana-pradeśam atītaḥ samatirikta-bhakti-parītaḥ kṛtāñjalitayātivinītaḥ sākṣād adhokṣaja-dhītaḥ praṇanāma brahma-varcasena carcitam enam ānarcā-śeṣeṇa devārcana-dravya-śeṣeṇa, provāca ca- "alam iha kuśalaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ kuśalaṃ bhaved yasmāt kintu svaka-kuśalārthaṃ kuśalaṃ tatra ca vipṛcchyate sadbhiḥ

1.6.20

स्वागत-पृच्छा धार्ष्ट्यं भवति महिष्ठे सदेति गीर्-युक्ता तद् अपि सुरार्चाम् अनु सा यद्वन् निर्मीयते तद्वत्

svāgata-pṛcchā dhārṣṭyaṃ bhavati mahiṣṭhe sadeti gīr-yuktā tad api surārcām anu sā yadvan nirmīyate tadvat

1.6.21

केवल-वचसा तोषो वैभव-सत्त्वे न युज्यते नुनम् किन्त्व् इदम् अपूर्ण-विषयं पूर्णे किञ्चिन् न मात्य् एव

kevala-vacasā toṣo vaibhava-sattve na yujyate nunam kintv idam apūrṇa-viṣayaṃ pūrṇe kiñcin na māty eva

1.6.22

न सतः स्वार्थापेक्षा किन्तु सदा सा परार्थैव तस्माद् विहरति तस्मिन् पर-पर-विज्ञापनं सुखदम्

na sataḥ svārthāpekṣā kintu sadā sā parārthaiva tasmād viharati tasmin para-para-vijñāpanaṃ sukhadam

1.6.23

ज्योतिः-शास्त्रं भवता कृतम् अथ वेदेऽ पि निष्णातम् तत् तत् पर-सुख-मात्रापेक्षं तद् इदं निवेद्यं मे

jyotiḥ-śāstraṃ bhavatā kṛtam atha vede' pi niṣṇātam tat tat para-sukha-mātrāpekṣaṃ tad idaṃ nivedyaṃ me

1.6.24

बालो यो मम जातस् तस्माद् अधिकश् च वासुदेवो यः निज-दृक्-सुधया तं तं शीकितुम् आस्तां भवान् करुणः

bālo yo mama jātas tasmād adhikaś ca vāsudevo yaḥ nija-dṛk-sudhayā taṃ taṃ śīkitum āstāṃ bhavān karuṇaḥ

1.6.25

[32] तद् एतद् आश्रुत्य गर्गः स-गद्गदं जगाद- "यन्-मना भिक्षुर् आयातस् तद् दाता दित्सति स्वयम् तदा भाग्यं कियद् वर्ण्यं भिक्षोर् दातुश् च कौशलम्?

[32] tad etad āśrutya gargaḥ sa-gadgadaṃ jagāda- "yan-manā bhikṣur āyātas tad dātā ditsati svayam tadā bhāgyaṃ kiyad varṇyaṃ bhikṣor dātuś ca kauśalam?

1.6.26

[33] तद् एवम् आत्मने श्लाघमाने मुनि-राजे श्री-व्रजराजः स्व-नियोज्यस्य कर्णे वर्णितवान्, "एवम् एवं कुरु," इति, प्रवर्तयामास च मुनिना कंस-दुर्वृत्त-विवर्तित-वसुदेव-वृत्त-संवादम् [34] सम्प्रवदमानयोश् च तयोः सोऽ पि तत्-प्रयोजनं परामृश्य शुद्धान्तं प्रविश्य निज-निजोत्सङ्ग-सङ्गतीकृत-बाले अम्बाले पुरो विधाय गन्ध-पुष्पादि-लसित-चामीकर-भाजन-करः परम-किङ्करः सहसा रहसाससाद वीक्ष्याथ मात्रोर् उरसि प्रसञ्जिताव् अत्यर्भकौ दूरत एव ताव् ऋषिः जवाद् उदस्थान् मणि-मन्त्रवत् प्रभोः प्रभाव एवादृतये न विस्तृतिः

[33] tad evam ātmane ślāghamāne muni-rāje śrī-vrajarājaḥ sva-niyojyasya karṇe varṇitavān, "evam evaṃ kuru," iti, pravartayāmāsa ca muninā kaṃsa-durvṛtta-vivartita-vasudeva-vṛtta-saṃvādam [34] sampravadamānayoś ca tayoḥ so' pi tat-prayojanaṃ parāmṛśya śuddhāntaṃ praviśya nija-nijotsaṅga-saṅgatīkṛta-bāle ambāle puro vidhāya gandha-puṣpādi-lasita-cāmīkara-bhājana-karaḥ parama-kiṅkaraḥ sahasā rahasāsasāda vīkṣyātha mātror urasi prasañjitāv atyarbhakau dūrata eva tāv ṛṣiḥ javād udasthān maṇi-mantravat prabhoḥ prabhāva evādṛtaye na vistṛtiḥ

1.6.27

ततश् च, मातृ-युग्म-ललिताङ्ग-लालितौ वीक्ष्य कृष्ण-धवलौ स बालकौ निर्निमेष-दशया दृशोर् जलं रोद्धुम् ऐष्ट नितरां न तापसः

tataś ca, mātṛ-yugma-lalitāṅga-lālitau vīkṣya kṛṣṇa-dhavalau sa bālakau nirnimeṣa-daśayā dṛśor jalaṃ roddhum aiṣṭa nitarāṃ na tāpasaḥ

1.6.28

[35] अथ सङ्कोचं विधाय सन्निधाय मातृभ्याम् आत्मनात्मजाभ्यां च मौनेनैवानामि मुनि-वरः सोऽ यम् उच्चकैर् आशीशिषच् च, यथा, "पित्रोः प्रतिस्वं कुलयोस् तदीययोः सम्बन्धि-बन्धु-प्रकरे जगत्य् अपि आनन्द-दाता भव नन्द-नन्दन, त्वं तद्वद् अप्य् आनकदुन्दुभेः सुत!

[35] atha saṅkocaṃ vidhāya sannidhāya mātṛbhyām ātmanātmajābhyāṃ ca maunenaivānāmi muni-varaḥ so' yam uccakair āśīśiṣac ca, yathā, "pitroḥ pratisvaṃ kulayos tadīyayoḥ sambandhi-bandhu-prakare jagaty api ānanda-dātā bhava nanda-nandana, tvaṃ tadvad apy ānakadundubheḥ suta!

1.6.29

[36] ततश् च, तद्-एक-सर्गे गर्गे व्रजेश्वर-याचनतः स्वासनम् आगते पुरतः किञ्चिद् दूरतः: सितासितैकैक-पुष्प विष्णुक्रान्ताद्वय-प्रभे ते रोहिणी-यशोदाख्ये तनयाभ्यां विरेजतुः

[36] tataś ca, tad-eka-sarge garge vrajeśvara-yācanataḥ svāsanam āgate purataḥ kiñcid dūrataḥ: sitāsitaikaika-puṣpa viṣṇukrāntādvaya-prabhe te rohiṇī-yaśodākhye tanayābhyāṃ virejatuḥ

1.6.30

[37] ततो मुनेर् आदेशतस् तेऽ प्य् उपविविशितुश् च श्री-गर्गे च तयोर् आवेशित-धीन्द्रिय-वर्गे, व्रज-क्षिति-पतिः क्षणं प्रतीक्ष्य साञ्जलि-गिराभिलषितं व्यञ्जितवान्- "योग्य एव पर-योग्यताकरस् तादृशत्वम् अपि वेद-वेदजम् त्वं तु वेद-विदुषां वरस् ततः संस्कुरु द्विज-जनुस् तनू अमू

[37] tato muner ādeśatas te' py upaviviśituś ca śrī-garge ca tayor āveśita-dhīndriya-varge, vraja-kṣiti-patiḥ kṣaṇaṃ pratīkṣya sāñjali-girābhilaṣitaṃ vyañjitavān- "yogya eva para-yogyatākaras tādṛśatvam api veda-vedajam tvaṃ tu veda-viduṣāṃ varas tataḥ saṃskuru dvija-janus tanū amū

1.6.31

[38] गर्ग उवाच-"भवन्तो यदु-बीज्यत्वेऽ पि वैश्यततीज्य-मातृ-वंशान्वयितया तद्-गुरु-पदव्यागतैर् एव कर्म कारयितव्याः न तु मया " [39] व्रजराज उवाच-"भवेद् एवं, किन्तु क्वचिद् उत्सर्गेऽ प्य् अपवाद-वर्गं बाधतेऽ धिकारि-विशेष-श्लेषम् आसाद्य, यथैवाहिंसा-निवृत्त-कर्मणि बद्ध-श्रद्धं प्रति यज्ञेऽ पि पशु-हिंसां तस्माद् भवतां ब्राह्मण-भावाद् उत्सर्ग-सिद्धा गुरुता श्रद्धा-विशेषवताम् अस्माकं कुले कथं लघुताम् आप्नोतु? तत्रापि भवतः सर्व-प्रमाणतः समधिकता समधिगता, तस्माद् अन्यथा मा स्म मन्यथाः एतद् उपरि निज-पुरोहितानाम् अपि हितम् अपिहित-महसा करिष्यामः " [40] गर्गः पुनर् अतिगोपनाय स-विचारम् उवाच-"तत्रापि खलः स खलु देवकी-तोक-हन्ता दुर्मन्ता देव्याः शंसनेन नृशंसः कंसः पुनर् आगताशङ्कः स्यात् यस्माद् यादव-गुरुतया पुरु-प्रसिद्धः सोऽ यम् अन्य-वर्गजम् अमुं समस्कुरुत, तस्माद् एव वसुदेव-कृतोपासनया नूनम् अनया देव्या स्वेन विनिमितः स बालस् तत्र वर्तते, गीर्वाण-वाणीनाम् अमृषाभावाद् इति तदा निःषमम् इदम् अतिदुःषमं स्यात् " [41] अथ व्रजराजस् तु मनाग् विमनायमान इवासीत् पुनर्, अनेन स्वस्ति-वाचनादिके कृते सर्वं शस्तं भवेद् इति विभाव्य प्रोवाच-"यस्मात् तव सङ्ग एव स-मङ्गलस् तस्मात्, अलक्षितोऽ स्मिन् रहसि मामकैर् अपि गो-व्रजे कुरु द्विजाति-संस्कारं स्वस्ति-वाचन-पूर्वकम् [भ्प् 10.8.10] इति [42] गर्ग उवाच-"भवतु, भवद्-इच्छया यदृच्छया मङ्गलं सङ्गमयिष्यते ततः समय-सम्मतत्वाद् आपाततस् तु नाम-करणम् एव करवाणि" इति स्वस्ति-वाचनाद्य् आचर्य प्रोवाच तत्राग्रजम् उद्दिश्य, यथा: "ईर्येत प्रणयादि-सद्-गुण-गणैर् एतं तथा बन्धुता मुख्यं लोकम् अशेषम् एष रमयन् रामो, बलित्वाद् बलः किं चायं भवद्-आदि-शूर-तनयादीनां यदूनां गणं सङ्क्रक्ष्यत्य् उभयत्र भाव-तुलया स्वं तेन सङ्कर्षणः

[38] garga uvāca-"bhavanto yadu-bījyatve' pi vaiśyatatījya-mātṛ-vaṃśānvayitayā tad-guru-padavyāgatair eva karma kārayitavyāḥ na tu mayā " [39] vrajarāja uvāca-"bhaved evaṃ, kintu kvacid utsarge' py apavāda-vargaṃ bādhate' dhikāri-viśeṣa-śleṣam āsādya, yathaivāhiṃsā-nivṛtta-karmaṇi baddha-śraddhaṃ prati yajñe' pi paśu-hiṃsāṃ tasmād bhavatāṃ brāhmaṇa-bhāvād utsarga-siddhā gurutā śraddhā-viśeṣavatām asmākaṃ kule kathaṃ laghutām āpnotu? tatrāpi bhavataḥ sarva-pramāṇataḥ samadhikatā samadhigatā, tasmād anyathā mā sma manyathāḥ etad upari nija-purohitānām api hitam apihita-mahasā kariṣyāmaḥ " [40] gargaḥ punar atigopanāya sa-vicāram uvāca-"tatrāpi khalaḥ sa khalu devakī-toka-hantā durmantā devyāḥ śaṃsanena nṛśaṃsaḥ kaṃsaḥ punar āgatāśaṅkaḥ syāt yasmād yādava-gurutayā puru-prasiddhaḥ so' yam anya-vargajam amuṃ samaskuruta, tasmād eva vasudeva-kṛtopāsanayā nūnam anayā devyā svena vinimitaḥ sa bālas tatra vartate, gīrvāṇa-vāṇīnām amṛṣābhāvād iti tadā niḥṣamam idam atiduḥṣamaṃ syāt " [41] atha vrajarājas tu manāg vimanāyamāna ivāsīt punar, anena svasti-vācanādike kṛte sarvaṃ śastaṃ bhaved iti vibhāvya provāca-"yasmāt tava saṅga eva sa-maṅgalas tasmāt, alakṣito' smin rahasi māmakair api go-vraje kuru dvijāti-saṃskāraṃ svasti-vācana-pūrvakam [bhp 10.8.10] iti [42] garga uvāca-"bhavatu, bhavad-icchayā yadṛcchayā maṅgalaṃ saṅgamayiṣyate tataḥ samaya-sammatatvād āpātatas tu nāma-karaṇam eva karavāṇi" iti svasti-vācanādy ācarya provāca tatrāgrajam uddiśya, yathā: "īryeta praṇayādi-sad-guṇa-gaṇair etaṃ tathā bandhutā mukhyaṃ lokam aśeṣam eṣa ramayan rāmo, balitvād balaḥ kiṃ cāyaṃ bhavad-ādi-śūra-tanayādīnāṃ yadūnāṃ gaṇaṃ saṅkrakṣyaty ubhayatra bhāva-tulayā svaṃ tena saṅkarṣaṇaḥ

1.6.32

[43] अथानुजम् उद्दिश्य, "शुक्लो रक्तः पीत इत्य् आदि-वर्णास् तत्-तद्-भावाद् अस्य तत्-तद्-युगेषु तत्-तन्-मूल-श्यामतैकात्म्य-योगाज् जन्मन्य् अस्मिन् कृष्ण-नामायम् अस्ति

[43] athānujam uddiśya, "śuklo raktaḥ pīta ity ādi-varṇās tat-tad-bhāvād asya tat-tad-yugeṣu tat-tan-mūla-śyāmataikātmya-yogāj janmany asmin kṛṣṇa-nāmāyam asti

1.6.33

"युष्मत्तो जन्मतः पूर्वं वसुदेवात् तवात्मजः जातो यस्मात् ततो वासुदेव इत्य् अपि गीयते

"yuṣmatto janmataḥ pūrvaṃ vasudevāt tavātmajaḥ jāto yasmāt tato vāsudeva ity api gīyate

1.6.34

"नामानि यानि गुण-कर्म-निबन्धनानि रूपाणि च प्रतिदिशं निखिल-स्तुतानि साकल्यतो नहि वयं यदि तानि विद्मो, जानन्ति तर्हि न परे त्व् इति पौनरुक्त्यम्

"nāmāni yāni guṇa-karma-nibandhanāni rūpāṇi ca pratidiśaṃ nikhila-stutāni sākalyato nahi vayaṃ yadi tāni vidmo, jānanti tarhi na pare tv iti paunaruktyam

1.6.35

सानन्दं नन्द-राजेन तदा मुनिर् अगद्यत: "लग्नं हृदि न लग्नं नः, सर्वज्ञस् तद् भवान् गतिः

sānandaṃ nanda-rājena tadā munir agadyata: "lagnaṃ hṛdi na lagnaṃ naḥ, sarvajñas tad bhavān gatiḥ

1.6.36

पुनश् च- "ईक्षतां भगवन्न् अस्मै भवान्," इति निवेदितः गर्गस् तस्मै राध्यति स्म प्रहसन् महसान्वितः

punaś ca- "īkṣatāṃ bhagavann asmai bhavān," iti niveditaḥ gargas tasmai rādhyati sma prahasan mahasānvitaḥ

1.6.37

[44] "तद् एतद् अस्माकं खमाणिक्यनाम्नि ज्योतिर्ग्रन्थे प्राग् एव निरुपितमस्ति उच्चस्थाः शशिभौमचान्द्रिशनयो लग्नं वृषो लाभगो जीवः सिंहतुलालिषु क्रमवशात् पुषोशनोराहवः नैशीथः समयोऽ ष्टमी बुधदिनं ब्रह्मर्क्षमत्र क्षणे श्रीकृष्णाभिधमम्बुजेक्षणमभूद् आविः परं ब्रह्म तत् इति "वृषकन्यातुलामीनराजेषु स्फुटमुच्चगाः सोमसौम्यशनिक्षौणीसुतास्तज्जन्मनि स्थिताः

[44] "tad etad asmākaṃ khamāṇikyanāmni jyotirgranthe prāg eva nirupitamasti uccasthāḥ śaśibhaumacāndriśanayo lagnaṃ vṛṣo lābhago jīvaḥ siṃhatulāliṣu kramavaśāt puṣośanorāhavaḥ naiśīthaḥ samayo' ṣṭamī budhadinaṃ brahmarkṣamatra kṣaṇe śrīkṛṣṇābhidhamambujekṣaṇamabhūd āviḥ paraṃ brahma tat iti "vṛṣakanyātulāmīnarājeṣu sphuṭamuccagāḥ somasaumyaśanikṣauṇīsutāstajjanmani sthitāḥ

1.6.38

यस्माद् विश्वावसौ वर्षे जन्म त्वज्जन्मनः शिशोः विश्वमेव वसु श्रीमद् भवितामुष्य तुष्यतः

yasmād viśvāvasau varṣe janma tvajjanmanaḥ śiśoḥ viśvameva vasu śrīmad bhavitāmuṣya tuṣyataḥ

1.6.39

रोहिण्यां जन्मना रोहिण्ययुतानामसौ पतिः वृषलग्नं च तत्रासीद् वृषकोटीशिता ततः

rohiṇyāṃ janmanā rohiṇyayutānāmasau patiḥ vṛṣalagnaṃ ca tatrāsīd vṛṣakoṭīśitā tataḥ

1.6.40

आयतिश्चास्य भविता सदैवायतिमत्य् अतः आयत्यां मुनयोऽ प्य् अस्मिन् कुर्युर्मनस आयतिम्

āyatiścāsya bhavitā sadaivāyatimaty ataḥ āyatyāṃ munayo' py asmin kuryurmanasa āyatim

1.6.41

एष वक्ष्यति शास्त्राणि शस्त्राण्य् अप्य् आत्मतेजसा; अनिष्टहृद् अमित्राणां मित्राणां च व्रजाधिप

eṣa vakṣyati śāstrāṇi śastrāṇy apy ātmatejasā; aniṣṭahṛd amitrāṇāṃ mitrāṇāṃ ca vrajādhipa

1.6.42

भवतोर्भविता भव्यमस्माद् इति वृथा कथा भावत्कानां च तद् भव्यं भवस्य च भवस्य च

bhavatorbhavitā bhavyamasmād iti vṛthā kathā bhāvatkānāṃ ca tad bhavyaṃ bhavasya ca bhavasya ca

1.6.43

अस्याश्चर्या चर्या वहति बहुनां कुतुहलं बहुलम् ससुरान् असुरान् दुन्वन् भवति सुराणां पुराप्य् असाव् अविता

asyāścaryā caryā vahati bahunāṃ kutuhalaṃ bahulam sasurān asurān dunvan bhavati surāṇāṃ purāpy asāv avitā

1.6.44

सहजप्रेम्णां भवताम् अमुना किं तारणं चित्रम्? तान् अपि कृत्रिमहार्दान् सर्वान् निस्तारयेद् एषः

sahajapremṇāṃ bhavatām amunā kiṃ tāraṇaṃ citram? tān api kṛtrimahārdān sarvān nistārayed eṣaḥ

1.6.45

"तस्मान् नन्दात्मजस् ते यद् अपि हरि-समः सर्व-साद्गुण्य-वृत्त्या सर्वत्रेमं तथापि स्व-महिम-विभव-ख्यातिभिः पालय त्वम् वश्यं कुर्वन् स्व-देवं हरिम् अमुम् अपि तं स्वाङ्गजं निर्मिमीषे तद् वीर त्वां विना न स्वयम् अयम् अयते स्वैरतां स्वावनाय

"tasmān nandātmajas te yad api hari-samaḥ sarva-sādguṇya-vṛttyā sarvatremaṃ tathāpi sva-mahima-vibhava-khyātibhiḥ pālaya tvam vaśyaṃ kurvan sva-devaṃ harim amum api taṃ svāṅgajaṃ nirmimīṣe tad vīra tvāṃ vinā na svayam ayam ayate svairatāṃ svāvanāya

1.6.46

[45] "तद् एवं भवद्भिः स्व-देवेन तुल्य-गुणिन्य् अस्मिंस् तन्-नामान्य् एव कामं गणनीयानीति सङ्क्षेपेणार्थ-निक्षेपः " [46] तद् एवम् आकर्ण्य जोषं जुषमाणे तु व्रज-राजे, मुनिः पुनर् उवाच-"व्रज-राज, भवद्-इच्छया वयम् एवागम्य चागम्य चानयोर् द्विजाति-संस्कारान् करिष्यामः, किन्तु कर्ण-वेध-चुडा-करणे न सम्भवतः पश्य चाभ्यर्णतः सुक्ष्मतया कर्ण-च्छिद्रम् अस्ति, केश-लवस्यापि लवः स्फुटं न सम्भवतीति, ततश् चान्न-प्राशन-मात्रं भवद्भिर् आचर्यम् सावित्र-समावर्तन-विवाह-वृत्तं तु न स्वयम् उद्यम-पात्रं कार्यं, किन्तु समय-ज्ञैर् असमय-ज्ञैर् अस्माभिर् एव" इति [47] ततश् च क्षणं मुनिताम् एव व्यवस्यन् मुनिस् तौ पश्यन् वश्य-मना बभूव ततश् च, यद्यपि पित्रोः स्नेहान्वय-मय-बाल्यैक-तानौ तौ तद् अपि मुनिस् तज् ज्ञानं शङ्कितवान् सङ्कुचन्न् आसीत्

[45] "tad evaṃ bhavadbhiḥ sva-devena tulya-guṇiny asmiṃs tan-nāmāny eva kāmaṃ gaṇanīyānīti saṅkṣepeṇārtha-nikṣepaḥ " [46] tad evam ākarṇya joṣaṃ juṣamāṇe tu vraja-rāje, muniḥ punar uvāca-"vraja-rāja, bhavad-icchayā vayam evāgamya cāgamya cānayor dvijāti-saṃskārān kariṣyāmaḥ, kintu karṇa-vedha-cuḍā-karaṇe na sambhavataḥ paśya cābhyarṇataḥ sukṣmatayā karṇa-cchidram asti, keśa-lavasyāpi lavaḥ sphuṭaṃ na sambhavatīti, tataś cānna-prāśana-mātraṃ bhavadbhir ācaryam sāvitra-samāvartana-vivāha-vṛttaṃ tu na svayam udyama-pātraṃ kāryaṃ, kintu samaya-jñair asamaya-jñair asmābhir eva" iti [47] tataś ca kṣaṇaṃ munitām eva vyavasyan munis tau paśyan vaśya-manā babhūva tataś ca, yadyapi pitroḥ snehānvaya-maya-bālyaika-tānau tau tad api munis taj jñānaṃ śaṅkitavān saṅkucann āsīt

1.6.47

सङ्कोचाद् इव गोप प्रभुम् अनु स मुनिर् विधापयन्न् आज्ञाम् चलितोऽ प्य् अलभत तस्मिन् स्थित इव तत्-तत्-परिस्फूर्तिम्

saṅkocād iva gopa prabhum anu sa munir vidhāpayann ājñām calito' py alabhata tasmin sthita iva tat-tat-parisphūrtim

1.6.48

[48] चलन-समये तु श्रीमान् व्रजेशः स्वयम् अनुव्रज्य बालकाभ्याम् अभ्यवादयत स च, "स-गवे सह-पुत्राय स्वस्ति तेऽ स्तु व्रजाम्य् अहम्" इति व्यक्तम् उक्तवान् [49] ततश् चात्मनो महता सुप्रजस्त्वेन व्रज-राजः स्वान्तर् एवम् आत्मानम् आमन्त्र्य वदन् ननन्द, "पुत्रो लब्धः सुचिराद् इष्टः स महद्भिर् एवम् आदिष्टः अस्मात् पूर्णानन्दान् मनुष्व ननु नन्द-पूर्णोऽ स्मि

[48] calana-samaye tu śrīmān vrajeśaḥ svayam anuvrajya bālakābhyām abhyavādayata sa ca, "sa-gave saha-putrāya svasti te' stu vrajāmy aham" iti vyaktam uktavān [49] tataś cātmano mahatā suprajastvena vraja-rājaḥ svāntar evam ātmānam āmantrya vadan nananda, "putro labdhaḥ sucirād iṣṭaḥ sa mahadbhir evam ādiṣṭaḥ asmāt pūrṇānandān manuṣva nanu nanda-pūrṇo' smi

1.6.49

[50] अथ मुनये स दाक्षिण्याय स-दक्षिणानां गवाम् अयुतं प्रयुतं च गोपैर् इन्द्रगोप-वर्णानां स्वर्णानां परोक्षं विहापयामास, "यथेच्छं स्वीय-परकीय-यज्ञ-योग्यं क्रियताम् इदम्" इति [51] अथ निज-द्विज-स्वजन-वर्गान् आहूय च भूयः प्रकटम् एव विशङ्कट-तत्-तन्-नाम-करण-पर्वणा सर्वान् आनन्दितवान् इति [52] तद् एवम् अवधारयन् मधुकण्ठः सह-विस्मय-गद्गद-कण्ठम् आह स्म, नाम्ना प्रसिद्धिम् अन्यस्य प्रसाधयति नाम-कृत् अहो कृष्णस्य तत्-कर्ता गर्गस् तेन प्रसिध्यति

[50] atha munaye sa dākṣiṇyāya sa-dakṣiṇānāṃ gavām ayutaṃ prayutaṃ ca gopair indragopa-varṇānāṃ svarṇānāṃ parokṣaṃ vihāpayāmāsa, "yathecchaṃ svīya-parakīya-yajña-yogyaṃ kriyatām idam" iti [51] atha nija-dvija-svajana-vargān āhūya ca bhūyaḥ prakaṭam eva viśaṅkaṭa-tat-tan-nāma-karaṇa-parvaṇā sarvān ānanditavān iti [52] tad evam avadhārayan madhukaṇṭhaḥ saha-vismaya-gadgada-kaṇṭham āha sma, nāmnā prasiddhim anyasya prasādhayati nāma-kṛt aho kṛṣṇasya tat-kartā gargas tena prasidhyati

Pūraṇa 1 (cont. 10)

1.6.50

[53] अथ मधुकण्ठश् चिन्तयामास, "तस्मान् नन्दात्मजस् ते यद् अपि हरि-समः" इति यद् उक्तम्, तत् तु युक्तम् एव, नारायण-समो गुणैः [भ्प् 10.8.19] इति हि श्रीमद्-भागवत-स्थं तद् वाक्यम् अपीदृशं दृश्यते, तत्-पुरुष-बहुव्रीहिभ्यां श्लिष्टत्वाद् अस्याधिकत्वं च लक्ष्यते इति [54] प्रकटं चोवाच-ननु नाम-करणं विशिष्य न प्रोक्तम् अन्न-प्राशनं तु न किञ्चिद् अपीति तच् च तच् च स्तूयमानतया प्रस्तूयताम् [55] स्निग्धकण्ठः सहासम् आह स्म, तन् नाम-करणं चान्न-प्राशनं च व्रजे महः यातम् अस्मन्-मनो-राज्यं न पृथक् स्तोतुम् ईश्महे

[53] atha madhukaṇṭhaś cintayāmāsa, "tasmān nandātmajas te yad api hari-samaḥ" iti yad uktam, tat tu yuktam eva, nārāyaṇa-samo guṇaiḥ [bhp 10.8.19] iti hi śrīmad-bhāgavata-sthaṃ tad vākyam apīdṛśaṃ dṛśyate, tat-puruṣa-bahuvrīhibhyāṃ śliṣṭatvād asyādhikatvaṃ ca lakṣyate iti [54] prakaṭaṃ covāca-nanu nāma-karaṇaṃ viśiṣya na proktam anna-prāśanaṃ tu na kiñcid apīti tac ca tac ca stūyamānatayā prastūyatām [55] snigdhakaṇṭhaḥ sahāsam āha sma, tan nāma-karaṇaṃ cānna-prāśanaṃ ca vraje mahaḥ yātam asman-mano-rājyaṃ na pṛthak stotum īśmahe

1.6.51

इति [अनुष्टुभ्] [56] तद् इदं प्रोच्य पुनः सानन्दम् उवाच-ततः श्रूयताम् उत्तर-वृत्तान्तः: यदवधि गर्गः प्रययौ व्रज-सदनान् नाम निर्माय क्रमतस् तदवधि पृथुकाव् अभिमान्येते स्म तेन स्वैः

iti [anuṣṭubh] [56] tad idaṃ procya punaḥ sānandam uvāca-tataḥ śrūyatām uttara-vṛttāntaḥ: yadavadhi gargaḥ prayayau vraja-sadanān nāma nirmāya kramatas tadavadhi pṛthukāv abhimānyete sma tena svaiḥ

1.6.52

यथा- उत्कर्णता-निशमनं नयनाभिमुख्यं स्व-भ्रातृ-नाम्नि च निजाह्वय-भाण-रीतिः तत्-तद्-विविक्तिम् अभि झङ्कृति-माधुरी च स्वान् अत्र कृष्ण-बलयोर् बलवत् पुपोष

yathā- utkarṇatā-niśamanaṃ nayanābhimukhyaṃ sva-bhrātṛ-nāmni ca nijāhvaya-bhāṇa-rītiḥ tat-tad-viviktim abhi jhaṅkṛti-mādhurī ca svān atra kṛṣṇa-balayor balavat pupoṣa

1.6.53

उदीक्ष्य मधुरं मुखं सुख-चरिष्णु कृष्णाख्यया तदा जनक-दिष्टया तनयम् इष्टम् आहूय तम् तदीय-कल-हुङ्कृतीर् अपि निशम्य रम्याकृतीः प्रसूर् अमृत-भृत्-प्रभा जगति शर्म सा निर्ममे

udīkṣya madhuraṃ mukhaṃ sukha-cariṣṇu kṛṣṇākhyayā tadā janaka-diṣṭayā tanayam iṣṭam āhūya tam tadīya-kala-huṅkṛtīr api niśamya ramyākṛtīḥ prasūr amṛta-bhṛt-prabhā jagati śarma sā nirmame

1.6.54

अथाव्रजद् द्रुतम् इव रिङ्ग-रङ्गतां तयोर् व्रजेश्वर-सदनाङ्गन-क्षितिः समेत्य तौ चरण-चरार्भका मुहुर् विलेभिरे सुखम् अभिलेभिरे ततः

athāvrajad drutam iva riṅga-raṅgatāṃ tayor vrajeśvara-sadanāṅgana-kṣitiḥ sametya tau caraṇa-carārbhakā muhur vilebhire sukham abhilebhire tataḥ

1.6.55

[57] अत्र गायन्ति चाद्यापि: "रिङ्गन-केलि-कुले जननी-सुख-कारी व्रज-दृशि सुकृत-स्फुरद्-अवतारी वलयित-बाल्य-विलास जय बल-वलित हरे! ध्रु किङ्किणि-गण-रणने हृदये रुचि-धारी पद-युग-चालन-कुतुक-विहारी गोरस-कीर्णि-भवे पङ्के लघु-चारी वारण-कारण-वाग् अतिचारी अकलित-जन-मिलने तस्माद् अपसारी जननीं प्रति गति-चापल-भारी जननी-स्तन-वसने भय-भाग्-अनुहारी तत्र पयो-रस-विसराहारी वपुषि मृदा मलिने मृदुताम् अपहारी जननी-कर-कृत-मृजया हारी अपि तन्द्रावलने स्तनपाम् अनुकारी जननी-स्मित-पतद्-अमृतासारी

[57] atra gāyanti cādyāpi: "riṅgana-keli-kule jananī-sukha-kārī vraja-dṛśi sukṛta-sphurad-avatārī valayita-bālya-vilāsa jaya bala-valita hare! dhru kiṅkiṇi-gaṇa-raṇane hṛdaye ruci-dhārī pada-yuga-cālana-kutuka-vihārī gorasa-kīrṇi-bhave paṅke laghu-cārī vāraṇa-kāraṇa-vāg aticārī akalita-jana-milane tasmād apasārī jananīṃ prati gati-cāpala-bhārī jananī-stana-vasane bhaya-bhāg-anuhārī tatra payo-rasa-visarāhārī vapuṣi mṛdā maline mṛdutām apahārī jananī-kara-kṛta-mṛjayā hārī api tandrāvalane stanapām anukārī jananī-smita-patad-amṛtāsārī

1.6.56

इति [मात्रासमक] ततश् च, वर्ष-पञ्चकम् अनु स्खलेद् वयस् तत् तु तत् त्रयम् अनु द्वयोस् तयोः किन्तु न स्खलति तत्-किशोरता या गतागमि-दशा-तिरस्करी

iti [mātrāsamaka] tataś ca, varṣa-pañcakam anu skhaled vayas tat tu tat trayam anu dvayos tayoḥ kintu na skhalati tat-kiśoratā yā gatāgami-daśā-tiraskarī

1.6.57

[58] यथानन्तरम् आह- कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश् च गोकुले अघृष्ट-जानुभिः पद्भिर् विचक्रमतुर् ओजसा [भ्प् 10.8.26] इति [59] यथा च शम्बर-गृहात् प्रथम-वयसः प्रद्युम्नस्यागमन-समये प्राह-कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह [भ्प् 10.55.28] इति तत्र च- न नव्याद् यौवनाद् अन्यावस्था तस्येति यन् मतम् वर्जयत्य् अङ्ग-वृद्धिं तन्, न माधुर्य-समर्जनम्

[58] yathānantaram āha- kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaś ca gokule aghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhir vicakramatur ojasā [bhp 10.8.26] iti [59] yathā ca śambara-gṛhāt prathama-vayasaḥ pradyumnasyāgamana-samaye prāha-kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyustatra tatra ha [bhp 10.55.28] iti tatra ca- na navyād yauvanād anyāvasthā tasyeti yan matam varjayaty aṅga-vṛddhiṃ tan, na mādhurya-samarjanam

1.6.58

[60] यतः प्रियजनभावभावित एव तस्याविर्भाव इत्य् अवादि स्म तत्र तद्भावो यथा: उत्कण्ठा वष्टि तृप्तिं स्थवयितुम् अभितः सा तु शश्वत् कृशन्ती ताम् एवोच्चैर् बकारेः स्थवयति झटिति प्रेम-भाजां जनानाम् यद्यप्य् एवं तथापि प्रथमज-वयसस् तूर्ध्वगां तत्-तद्-ईहां नोष्टस् ते सुष्ठु किन्तु प्रसृमर-मधुरिम्ण्य् एव तां निर्मिमाते

[60] yataḥ priyajanabhāvabhāvita eva tasyāvirbhāva ity avādi sma tatra tadbhāvo yathā: utkaṇṭhā vaṣṭi tṛptiṃ sthavayitum abhitaḥ sā tu śaśvat kṛśantī tām evoccair bakāreḥ sthavayati jhaṭiti prema-bhājāṃ janānām yadyapy evaṃ tathāpi prathamaja-vayasas tūrdhvagāṃ tat-tad-īhāṃ noṣṭas te suṣṭhu kintu prasṛmara-madhurimṇy eva tāṃ nirmimāte

1.6.59

[61] अथ कालेनाल्पेन इत्य् आदौ लीलायाः साधु-रीति-मधुरतास्वाद्यताम् [62] तत्र गति-शिक्षा यथा- हस्त-त्याग-मये नव्ये संस्तव्ये गति-शिक्षणे पुत्रे स्खलति सा जीयान् मातुः पुत्रस्य च त्वरा

[61] atha kālenālpena ity ādau līlāyāḥ sādhu-rīti-madhuratāsvādyatām [62] tatra gati-śikṣā yathā- hasta-tyāga-maye navye saṃstavye gati-śikṣaṇe putre skhalati sā jīyān mātuḥ putrasya ca tvarā

1.6.60

द्वित्र-क्रमं गतः कृष्णश् चलितः स्खलने रुदन् पुत्र पुत्रेति चुम्बन्तीम् अम्बाम् आलोलयन् मुहुः

dvitra-kramaṃ gataḥ kṛṣṇaś calitaḥ skhalane rudan putra putreti cumbantīm ambām ālolayan muhuḥ

1.6.61

किञ्चिद् दूरं यद् आनञ्च स्वक-तेजः-प्रपञ्चकः स्थिरीभूय प्रसू-वक्त्रं स-स्मितं स व्यलोकत

kiñcid dūraṃ yad ānañca svaka-tejaḥ-prapañcakaḥ sthirībhūya prasū-vaktraṃ sa-smitaṃ sa vyalokata

1.6.62

दूरं मातुर् यदा याति तदासौ मन्थरायते समीपं तु यदा तर्हि स्मयमानो द्रुतायते

dūraṃ mātur yadā yāti tadāsau mantharāyate samīpaṃ tu yadā tarhi smayamāno drutāyate

1.6.63

[63] गीः-शिक्षा यथा- प्रथमम् अग्रजस्य तुण्ड-पुण्डरीके क्षरद्-अक्षर-मधु-मधुरे जाते

[63] gīḥ-śikṣā yathā- prathamam agrajasya tuṇḍa-puṇḍarīke kṣarad-akṣara-madhu-madhure jāte

1.6.64

[ 3] थिस् इस् नोत् इन् अन्य् रेचोग्निzअब्ले मेत्रे. प्रोबब्ल्य् एदितोरऽस् मिस्तके. [64] तद्-अनुजातम् अपि धात्र्या लापयामास यत्र च- "मा मा ता ता" इति वचः पठन् नन्द-तनूजनुः आनन्दार्थम् अभूत् पित्रोर् व्रजस्य निखिलस्य च

[ 3] this is not in any recognizable metre. probably editor's mistake. [64] tad-anujātam api dhātryā lāpayāmāsa yatra ca- "mā mā tā tā" iti vacaḥ paṭhan nanda-tanūjanuḥ ānandārtham abhūt pitror vrajasya nikhilasya ca

1.6.65

अर्धोदितानां दन्तानाम् अक्षराणां तथा ततिः चित्रीयामास कृष्णस्य यत्राचित्रीयत प्रसूः

ardhoditānāṃ dantānām akṣarāṇāṃ tathā tatiḥ citrīyāmāsa kṛṣṇasya yatrācitrīyata prasūḥ

1.6.66

"ईशीथाः किं जगत्याम्?" "ओम्" "बन्धून् पास्यसि नः किम्?" "ओम्" इत्य् आदि मातृ-सुतयोः संवादवद् अभूद् इह

"īśīthāḥ kiṃ jagatyām?" "om" "bandhūn pāsyasi naḥ kim?" "om" ity ādi mātṛ-sutayoḥ saṃvādavad abhūd iha

1.6.67

अज्ञात-वाचं शुकवत् पठन्तं विशेष-पृच्छा-कृति-तर्जनीकम् धात्री-जनाध्यापित-वाक्-प्रचारं व्रजस्य भाग्यं परितः स्मरामि

ajñāta-vācaṃ śukavat paṭhantaṃ viśeṣa-pṛcchā-kṛti-tarjanīkam dhātrī-janādhyāpita-vāk-pracāraṃ vrajasya bhāgyaṃ paritaḥ smarāmi

1.6.68

नाम-ग्राहं तदा प्राह रामः कृष्णं शनैः शनैः कृष्णो रामम् अथार्येति मातॄणां परिशिक्षया

nāma-grāhaṃ tadā prāha rāmaḥ kṛṣṇaṃ śanaiḥ śanaiḥ kṛṣṇo rāmam athāryeti mātṝṇāṃ pariśikṣayā

1.6.69

तदा च- पृच्छन्त्या वृद्धयाङ्गानि यदा किम् अपि पृच्छ्यते तदाम्बा-शिक्षया बालः स तां मुहुर् अताडयत्

tadā ca- pṛcchantyā vṛddhayāṅgāni yadā kim api pṛcchyate tadāmbā-śikṣayā bālaḥ sa tāṃ muhur atāḍayat

1.6.70

[65] अथ भ्रातृ-द्वयम् अपि मिथः किञ्चिद् वदति स्म, यथा- "आगच्छ खेलां गच्छाव " "माता कोपं करिष्यति" "न कुर्याद्," इति तौ बालौ कृष्ण-रामौ समूचतुः

[65] atha bhrātṛ-dvayam api mithaḥ kiñcid vadati sma, yathā- "āgaccha khelāṃ gacchāva " "mātā kopaṃ kariṣyati" "na kuryād," iti tau bālau kṛṣṇa-rāmau samūcatuḥ

1.6.71

[66] अथ बाल्यचापल्यं चावकल्यताम्: दंष्ट्रां धित्सति दंष्ट्रिणः फणि-पतेर् उद्यत्-फणां शृङ्गिणः शृङ्गं प्रज्वलद्-अर्चिषं हुत-भुजः कोटिं च खड्गादिनः इत्थं भ्रातृ-युगं निवर्तितम् अपि प्रागल्भ्यम् एवासदन् मात्रोस् तेन समस्त-विस्मृतिर् अभूद् गेहेऽ पि देहेऽ पि च

[66] atha bālyacāpalyaṃ cāvakalyatām: daṃṣṭrāṃ dhitsati daṃṣṭriṇaḥ phaṇi-pater udyat-phaṇāṃ śṛṅgiṇaḥ śṛṅgaṃ prajvalad-arciṣaṃ huta-bhujaḥ koṭiṃ ca khaḍgādinaḥ itthaṃ bhrātṛ-yugaṃ nivartitam api prāgalbhyam evāsadan mātros tena samasta-vismṛtir abhūd gehe' pi dehe' pi ca

1.6.72

"दूरम् अञ्च न हि चञ्चल स्फुटं तत्र कोऽ पि वरिवर्ति भीषणः " एवम् एष जननी-गिरा पुनस् तत्-कृते कुतुकितां दधे शिशुः

"dūram añca na hi cañcala sphuṭaṃ tatra ko' pi varivarti bhīṣaṇaḥ " evam eṣa jananī-girā punas tat-kṛte kutukitāṃ dadhe śiśuḥ

1.6.73

शिशुना भीष्म-ग्रहणे स्थाने मातुर् भयं यतो माता कवयस् त्व् इदम् अनुमिमते तेजस्वित्वस्य बीजं तत्

śiśunā bhīṣma-grahaṇe sthāne mātur bhayaṃ yato mātā kavayas tv idam anumimate tejasvitvasya bījaṃ tat

1.6.74

यं यं पदार्थम् अतितीव्रम् इयं प्रयाति भ्रातृ-द्वयी, स च स च प्रतिभाति सौम्यः अत्रानुमान-विदुरा निरनैषुर् एतद् युग्मं भविष्यति सदा कलि-नाशनाय

yaṃ yaṃ padārtham atitīvram iyaṃ prayāti bhrātṛ-dvayī, sa ca sa ca pratibhāti saumyaḥ atrānumāna-vidurā niranaiṣur etad yugmaṃ bhaviṣyati sadā kali-nāśanāya

1.6.75

[67] अथ क्रमेण मातृ-वञ्चनी बुद्धिर् अप्य् उद्बुद्धा यत्र यत्र स च स च, "नैव नैव चल चञ्चल रे रे," वाक्यम् एतद् अवकर्ण्य जनन्याः मायया स्म परिवृत्य हसित्वा तां निवर्त्य लषिते वरिवर्ति

[67] atha krameṇa mātṛ-vañcanī buddhir apy udbuddhā yatra yatra sa ca sa ca, "naiva naiva cala cañcala re re," vākyam etad avakarṇya jananyāḥ māyayā sma parivṛtya hasitvā tāṃ nivartya laṣite varivarti

1.6.76

[68] अल्प-हीन-हायन-वयस्त्वे तु जाते यत्र कुत्रचित् क्रीडनाय निर्गच्छन्तौ न सम्भालयितुं शक्येते सम्भालितौ च तौ कुतो लीयेत इति नावधारयितुं पार्येते [69] अथ जननी-द्वयम् उभयतो वर्त्मावृत्य परितश् च धात्रीर् अवधान-विधात्रीर् वितत्य द्रवन्तौ तत्र-भवन्तौ गृह्णाति [70] ततो रुदन्तौ हसन्तौ च तौ गृहान्तरानीताव् उद्वर्तनादिना वेष-परिवर्तनादिना च स्तन-पायनादिना शायनादिना च रोचयति [71] तद् एवं वर्णनम् आकर्णयत्सु सभासत्सु प्रहसत्सु श्रीमद्-व्रज-पुरन्दर-कुल-धुरन्धर-किशोर-वरे चानवरजेन सह दर-स्मित-सुन्दरतर-वदनतया नेत्रादरणीये सति समापनाय पुनर् उवाच स्निग्धकण्ठः- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोपाधिनायक बाल्यावलित-चापल्याद् अपि यो मुनि-मोहनः

[68] alpa-hīna-hāyana-vayastve tu jāte yatra kutracit krīḍanāya nirgacchantau na sambhālayituṃ śakyete sambhālitau ca tau kuto līyeta iti nāvadhārayituṃ pāryete [69] atha jananī-dvayam ubhayato vartmāvṛtya paritaś ca dhātrīr avadhāna-vidhātrīr vitatya dravantau tatra-bhavantau gṛhṇāti [70] tato rudantau hasantau ca tau gṛhāntarānītāv udvartanādinā veṣa-parivartanādinā ca stana-pāyanādinā śāyanādinā ca rocayati [71] tad evaṃ varṇanam ākarṇayatsu sabhāsatsu prahasatsu śrīmad-vraja-purandara-kula-dhurandhara-kiśora-vare cānavarajena saha dara-smita-sundaratara-vadanatayā netrādaraṇīye sati samāpanāya punar uvāca snigdhakaṇṭhaḥ- īdṛśas tanayo jātas tava gopādhināyaka bālyāvalita-cāpalyād api yo muni-mohanaḥ

1.7.1

[72] अथ कृत-सुख-प्रथायां कथायां वृत्तायाम्, अन्य-दिनवत् कथकान् स प्रसाधनं सेधयामास शुभ-चरित्री-व्रज-धरित्रीशः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु विशङ्कट-शकट-विघट्टनादि-विचित्र-बाल्य-चरित्रं नाम षष्टं पूरणम् 6 (7) अथ सप्तमं पूरणम् बाल्य-लीला-चौर्य-शौर्यं [1] अथ दिनान्तरवत् प्रभातान्तः प्रभातायां सभायां मधुकण्ठ उवाच-स्निग्धकण्ठ, लीलान्तरेण निदिग्ध-चित्तो भव [2] अथ वर्ष-जाते जाते नभस्ये मासि सर्व-सम्पन्-मयं जन्म-दिनम् आयातम् तत्र च गर्गोपदेश-वर्गोपाश्रया कृष्णस्य जन्म-तिथि-पूजा पूर्यते स्म यत्र च व्रज-क्षिति-पतिना प्रशस्त-वाचनादि-पूर्वकापूर्व-पर्व प्रवर्तयामास यथा- वेदैर् वाद्यैः प्रगीतैर् नटन-पटिमभिः मन्त्र-पूर्वाभिषेकैः स-प्रीत्यादान-दानैः प्रमद-कल-कलैर् यज्ञ-विज्ञ-प्रयोगैः षट्-तिल्यादि-प्रकारैर् मृद्-अगुरु-रस-धान्यादि-भव्याभिमर्शैर् मत्स्यादीनां प्रमोकैर् अजनि जनि-तिथिर् गोप-राजाङ्गजस्य

[72] atha kṛta-sukha-prathāyāṃ kathāyāṃ vṛttāyām, anya-dinavat kathakān sa prasādhanaṃ sedhayāmāsa śubha-caritrī-vraja-dharitrīśaḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu viśaṅkaṭa-śakaṭa-vighaṭṭanādi-vicitra-bālya-caritraṃ nāma ṣaṣṭaṃ pūraṇam 6 (7) atha saptamaṃ pūraṇam bālya-līlā-caurya-śauryaṃ [1] atha dināntaravat prabhātāntaḥ prabhātāyāṃ sabhāyāṃ madhukaṇṭha uvāca-snigdhakaṇṭha, līlāntareṇa nidigdha-citto bhava [2] atha varṣa-jāte jāte nabhasye māsi sarva-sampan-mayaṃ janma-dinam āyātam tatra ca gargopadeśa-vargopāśrayā kṛṣṇasya janma-tithi-pūjā pūryate sma yatra ca vraja-kṣiti-patinā praśasta-vācanādi-pūrvakāpūrva-parva pravartayāmāsa yathā- vedair vādyaiḥ pragītair naṭana-paṭimabhiḥ mantra-pūrvābhiṣekaiḥ sa-prītyādāna-dānaiḥ pramada-kala-kalair yajña-vijña-prayogaiḥ ṣaṭ-tilyādi-prakārair mṛd-aguru-rasa-dhānyādi-bhavyābhimarśair matsyādīnāṃ pramokair ajani jani-tithir gopa-rājāṅgajasya

1.7.2

किन्तु, क्रमेण वृद्धिर् वर्षाणां यथा नन्दात्म-जन्मनः तथा तत्-पर्वणोऽ प्य् आसीत् स्फुटं यद्-अभिदा द्वयोः

kintu, krameṇa vṛddhir varṣāṇāṃ yathā nandātma-janmanaḥ tathā tat-parvaṇo' py āsīt sphuṭaṃ yad-abhidā dvayoḥ

1.7.3

कृष्ण-भोजनम् अन्नं यत् कृष्णाच्छादनम् अंशुकम् तत्-तन्-नाम्ना प्रचारोऽ भूत् तस्य तस्य व्रजे ततः

kṛṣṇa-bhojanam annaṃ yat kṛṣṇācchādanam aṃśukam tat-tan-nāmnā pracāro' bhūt tasya tasya vraje tataḥ

1.7.4

[3] तद् एवं हर्षेण वर्षे गणिते, कदाचिद् वर्षियः-प्रभृतिषु स्त्री-पुंसेषु तत्-तत्-कृति-व्यापृतेषु निजोत्सङ्गेन बाल-गोपालः स्व-मन्दिरालिन्दे जनन्या लाल्यते स्म, यथा मुखे मुखं लगयति चुम्बति स्म तद् वृथा कथाः कथयति तेन दुर्गमाः हसत्य् अथो हसति च तत्र बालके व्रजेश्वरी सुख-शत-सिक्तताम् अगात्

[3] tad evaṃ harṣeṇa varṣe gaṇite, kadācid varṣiyaḥ-prabhṛtiṣu strī-puṃseṣu tat-tat-kṛti-vyāpṛteṣu nijotsaṅgena bāla-gopālaḥ sva-mandirālinde jananyā lālyate sma, yathā mukhe mukhaṃ lagayati cumbati sma tad vṛthā kathāḥ kathayati tena durgamāḥ hasaty atho hasati ca tatra bālake vrajeśvarī sukha-śata-siktatām agāt

1.7.5

[4] ततश् च पूर्व-पूर्व-निहिंसनात् प्रजात-मति-भ्रंशेन धैर्य-रहिततया कंसेन प्रहितः सुमनसाम् अहितः सुर-वर्त्मनि दूरतः स्थितस् तृणावर्तस् तं तथा वर्तमानं ददर्श विममर्श च सोऽ यम् एव तोयद-वर्णः पृथुकः पृथु-गृहालिन्दं विन्दमानाया मातुर् अङ्के वर्तत इति शङ्के [5] तद् एवम् अधुना सर्वं धुनानः साम्बालम् एव बालं सुर-वर्त्मनि वर्तयाणि किन्तु पूतना नूतन-तनु-कलनया, शकटश् च शकटाविष्टामूर्तता-वलनया छलयितुम् इष्टेनाप्य् अनेन दिष्टान्तम् आप्यते स्म तस्माद् अहं तद्-उभयेतर-वात-रूपेण प्रविशामि इति [6] तदा च सदा तद्-अवसरम् अनुसरन्ती तु योग-माया तद्-वपुर्-योगम् आयाता, मातुः पृथग्-भावाय स्व-वैभवम् आविर्भावयामास येन च तद्-अम्बा कोमल-नील-कमलायमान-कलेवरस्यापि तस्य भारम् असहमाना विस्मयमाना चान्यस्य तद्-भारासहतया सहसा भूमाव् एव तं धृतवती, ध्यातवती च जगताम् अन्तर्यामि-पुरुषम् अतिभीता च तद्-उपद्रव-बाधनाय तद्-आराधनाय व्यग्र-चित्ता बभूव [7] तृणावर्तस् तु वातावर्तेन वर्तमानः सुर-वर्त्मनि तं च वर्तयन् गल-ग्रह-पाशम् इव सञ्जग्राह गोष्ठम् अपि कष्टद-कर्करादि-वृष्टिभिर् नष्ट-प्रायतया घट्टयामास यत्र च त्रसम् अत्रसम् अपि सर्वं वित्रस्तम् अस्ति स्म ततश् च, तमोभिर् आवृतं सर्वं बहिर् एव न केवलम् जनानाम् अन्तरं चासीत् तृणावर्त-प्रवर्तने

[4] tataś ca pūrva-pūrva-nihiṃsanāt prajāta-mati-bhraṃśena dhairya-rahitatayā kaṃsena prahitaḥ sumanasām ahitaḥ sura-vartmani dūrataḥ sthitas tṛṇāvartas taṃ tathā vartamānaṃ dadarśa vimamarśa ca so' yam eva toyada-varṇaḥ pṛthukaḥ pṛthu-gṛhālindaṃ vindamānāyā mātur aṅke vartata iti śaṅke [5] tad evam adhunā sarvaṃ dhunānaḥ sāmbālam eva bālaṃ sura-vartmani vartayāṇi kintu pūtanā nūtana-tanu-kalanayā, śakaṭaś ca śakaṭāviṣṭāmūrtatā-valanayā chalayitum iṣṭenāpy anena diṣṭāntam āpyate sma tasmād ahaṃ tad-ubhayetara-vāta-rūpeṇa praviśāmi iti [6] tadā ca sadā tad-avasaram anusarantī tu yoga-māyā tad-vapur-yogam āyātā, mātuḥ pṛthag-bhāvāya sva-vaibhavam āvirbhāvayāmāsa yena ca tad-ambā komala-nīla-kamalāyamāna-kalevarasyāpi tasya bhāram asahamānā vismayamānā cānyasya tad-bhārāsahatayā sahasā bhūmāv eva taṃ dhṛtavatī, dhyātavatī ca jagatām antaryāmi-puruṣam atibhītā ca tad-upadrava-bādhanāya tad-ārādhanāya vyagra-cittā babhūva [7] tṛṇāvartas tu vātāvartena vartamānaḥ sura-vartmani taṃ ca vartayan gala-graha-pāśam iva sañjagrāha goṣṭham api kaṣṭada-karkarādi-vṛṣṭibhir naṣṭa-prāyatayā ghaṭṭayāmāsa yatra ca trasam atrasam api sarvaṃ vitrastam asti sma tataś ca, tamobhir āvṛtaṃ sarvaṃ bahir eva na kevalam janānām antaraṃ cāsīt tṛṇāvarta-pravartane

1.7.6

[8] तेन तु दुर्जनेन तदैवम् अन्यूनानां जन्यूनाम् अजन्ये जन्यमाने तत्र वित्रस्ताः प्रजाः प्रजजल्पुः, यथा- उत्सर्पत्-कर्परांश-व्रण-जनक-जवः श्रोत्र-दृक्-तर्ज-गर्ज- ध्वानस् त्रुट्य्-उत्कुठेषु प्रकट-कट-कटेष्व् अर्धयन् वायुर् आयुः गोष्ठं कोष्ठं च भिन्दन्न् नटति बत हहा हन्त किं तत्र वृत्तं यत्रास्ते नील-पङ्केरुह-दल-तुलना लालिताङ्गः स बालः

[8] tena tu durjanena tadaivam anyūnānāṃ janyūnām ajanye janyamāne tatra vitrastāḥ prajāḥ prajajalpuḥ, yathā- utsarpat-karparāṃśa-vraṇa-janaka-javaḥ śrotra-dṛk-tarja-garja- dhvānas truṭy-utkuṭheṣu prakaṭa-kaṭa-kaṭeṣv ardhayan vāyur āyuḥ goṣṭhaṃ koṣṭhaṃ ca bhindann naṭati bata hahā hanta kiṃ tatra vṛttaṃ yatrāste nīla-paṅkeruha-dala-tulanā lālitāṅgaḥ sa bālaḥ

1.7.7

श्रीमन्-नन्द-देव-मन्दिरे तु- उपद्रवेऽ स्मिन्न् अधि यद् दधे सुतं तं तत्र नापश्यद् असौ व्रजेश्वरी गवाधिक-स्निग्धतरापि या तदा विचार-लोपाद् वलते स्म गो-तुलाम्

śrīman-nanda-deva-mandire tu- upadrave' sminn adhi yad dadhe sutaṃ taṃ tatra nāpaśyad asau vrajeśvarī gavādhika-snigdhatarāpi yā tadā vicāra-lopād valate sma go-tulām

1.7.8

उपप्लव-मरुत्-प्लवेऽ भजति तत्र पुत्रास्तिताम् अवीक्ष्य पशुपेश्वरी बत जगाम यां व्यग्रताम् हहा विगत-तर्णका बुधित-लोक-भाषादिका यदि स्फुरति नैचिकी क्वचन काचिद् ऊहते ताम्

upaplava-marut-plave' bhajati tatra putrāstitām avīkṣya paśupeśvarī bata jagāma yāṃ vyagratām hahā vigata-tarṇakā budhita-loka-bhāṣādikā yadi sphurati naicikī kvacana kācid ūhate tām

1.7.9

[9] तदा च ताम् आरभ्य जन-रोदन-परम्परया परितः प्रसर्पणाद् अमन्देन तद्-आक्रन्देन सर्व-गोकुलम् आकुलं बभूव [10] अविगणय्य च तादृशं विसदृशम् उपद्रवं सद्रवम् एवागम्यागम्यापार-दुःख-वार-वारां निधौ सर्वे ममज्जुः तत्र च- तृणावर्त-हृते कृष्णे मातुर् भारायिता तनुः तदीयानां यथा सासीद् उभयेषां यथा त्रुटिः

[9] tadā ca tām ārabhya jana-rodana-paramparayā paritaḥ prasarpaṇād amandena tad-ākrandena sarva-gokulam ākulaṃ babhūva [10] avigaṇayya ca tādṛśaṃ visadṛśam upadravaṃ sadravam evāgamyāgamyāpāra-duḥkha-vāra-vārāṃ nidhau sarve mamajjuḥ tatra ca- tṛṇāvarta-hṛte kṛṣṇe mātur bhārāyitā tanuḥ tadīyānāṃ yathā sāsīd ubhayeṣāṃ yathā truṭiḥ

1.7.10

[11] ततश् च, सर्वासु निर्विशेषं रोदन-वशतां विशन्तीषु, हा रोहिणि, द्रोहिणि, किं करिष्यामि? कथं तम् अनवलोक्य मरिष्यामि? कथं वा व्रज-राज-दिशि मुखं वितरिष्यामि इति पर्यन्तं पर्यन्त-दशावसानम् अनु यः खल्व् अशेष-विलापनः प्रसू-विलापः स पुनर् अवकलितः सहसा घृतम् इव विलालयति हृदयम् कथं कथयितुम् ईश्यते? इत्य् अलम् अतिप्रसङ्गेन इति मधुकण्ठः स्वस्य सर्वस्य च वैवश्य-वश्यताम् आशङ्क्य मङ्क्षु सङ्कथयामास, [12] नभसा हृतस्य सुजातस्य श्रीमन्-नन्द-जातस्य तस्य बन्धूनाम् अवगाढ-दुःसह-साद-सिन्धूनां सहसानुकूलं कूलम् आसन्नम् तथा हि, बाल्य-स्वभावेन बलानुजन्मा बलान् निजग्राह गलं तदीयम् तदातिगाढं स च पीडितस् तौ मेने भुजौ पाशि-भुजङ्ग-पाशौ

[11] tataś ca, sarvāsu nirviśeṣaṃ rodana-vaśatāṃ viśantīṣu, hā rohiṇi, drohiṇi, kiṃ kariṣyāmi? kathaṃ tam anavalokya mariṣyāmi? kathaṃ vā vraja-rāja-diśi mukhaṃ vitariṣyāmi iti paryantaṃ paryanta-daśāvasānam anu yaḥ khalv aśeṣa-vilāpanaḥ prasū-vilāpaḥ sa punar avakalitaḥ sahasā ghṛtam iva vilālayati hṛdayam kathaṃ kathayitum īśyate? ity alam atiprasaṅgena iti madhukaṇṭhaḥ svasya sarvasya ca vaivaśya-vaśyatām āśaṅkya maṅkṣu saṅkathayāmāsa, [12] nabhasā hṛtasya sujātasya śrīman-nanda-jātasya tasya bandhūnām avagāḍha-duḥsaha-sāda-sindhūnāṃ sahasānukūlaṃ kūlam āsannam tathā hi, bālya-svabhāvena balānujanmā balān nijagrāha galaṃ tadīyam tadātigāḍhaṃ sa ca pīḍitas tau mene bhujau pāśi-bhujaṅga-pāśau

1.7.11

भुजापीडनवत् तस्य भारश् च ववृधे शिशोः वोढुं त्यक्तुं च रोद्धुं च नाशकद् दानवाधमः

bhujāpīḍanavat tasya bhāraś ca vavṛdhe śiśoḥ voḍhuṃ tyaktuṃ ca roddhuṃ ca nāśakad dānavādhamaḥ

1.7.12

तदा च माल्य-हरतानर्हावस्थेन चामुना स भार-हारतां प्राप्तः स्व-प्राण-हरतां गतः

tadā ca mālya-haratānarhāvasthena cāmunā sa bhāra-hāratāṃ prāptaḥ sva-prāṇa-haratāṃ gataḥ

1.7.13

यथा, माल्य-बुद्ध्याहिवल् लोम-पटल-भ्रान्त्या तम् ऋक्षवत् कृष्णोऽ ववेष्टद् आत्माङ्गं वातूलः कथम् उज्झतु?

yathā, mālya-buddhyāhival loma-paṭala-bhrāntyā tam ṛkṣavat kṛṣṇo' vaveṣṭad ātmāṅgaṃ vātūlaḥ katham ujjhatu?

1.7.14

यथा च, तृणावर्ते रुद्ध-कण्ठे तच्-छ्वासा रुद्धतां गताः तदैव च बहिर् वातास् तत् किं तस्य त एव ते?

yathā ca, tṛṇāvarte ruddha-kaṇṭhe tac-chvāsā ruddhatāṃ gatāḥ tadaiva ca bahir vātās tat kiṃ tasya ta eva te?

1.7.15

[13] अथाकाशावकाशात् प्रस्तर-कृतास्तरणायाम् अङ्गण-स्थल्याम् अतिविस्तीर्णं महा-घोष-बधिरी-कृत-घोषं तद्-वपुर् निपपात निपत्य च मूर्तिमन् मूर्तिकम् अपि श्लथ-सन्धि-बन्धी-भूतम् अदृश्यत ततश् च, तत् तु, किम् इदम् अहहहा पपात कस्माद् इति परिवव्रुर् उपेत्य गोप-रामाः भयम् अधुर् अथ कं निरीक्ष्य रक्षस् तद्-उपरि बाल-हरिं च मृग्यमाणम्

[13] athākāśāvakāśāt prastara-kṛtāstaraṇāyām aṅgaṇa-sthalyām ativistīrṇaṃ mahā-ghoṣa-badhirī-kṛta-ghoṣaṃ tad-vapur nipapāta nipatya ca mūrtiman mūrtikam api ślatha-sandhi-bandhī-bhūtam adṛśyata tataś ca, tat tu, kim idam ahahahā papāta kasmād iti parivavrur upetya gopa-rāmāḥ bhayam adhur atha kaṃ nirīkṣya rakṣas tad-upari bāla-hariṃ ca mṛgyamāṇam

1.7.16

दनु-सुतम् अलम् उद्विवर्तिताक्षं शिशुम् अथ वीक्ष्य निरीक्षमाण-नेत्रम् तद्-उपरि सहसा निधाय लत्ताम् अमुम् उपजह्रुर् अमूर् मुदा जनन्याम्

danu-sutam alam udvivartitākṣaṃ śiśum atha vīkṣya nirīkṣamāṇa-netram tad-upari sahasā nidhāya lattām amum upajahrur amūr mudā jananyām

1.7.17

[14] अथ मन्त्रवत् किञ्चिद् वचनात् पुनर् अमूर् अमुष्याश् चेतनाम् आचिन्वते स्म, यथा, मृत्युर् मृतो, मृत्यु-हृतस् तु जीवितस् तद् एतम् आदत्स्व तनूज-वत्सले इत्य् उक्ति-मन्त्रान्वित-बालकौषधं विन्यस्य तां प्रत्युदजीजिवन्न् अमूह्

[14] atha mantravat kiñcid vacanāt punar amūr amuṣyāś cetanām ācinvate sma, yathā, mṛtyur mṛto, mṛtyu-hṛtas tu jīvitas tad etam ādatsva tanūja-vatsale ity ukti-mantrānvita-bālakauṣadhaṃ vinyasya tāṃ pratyudajījivann amūh

1.7.18

शिशुम् उपसद्य यशोदा दनुज-हृतं द्राक् चिचेत लीनापि वर्षाजलम् उपलभ्य प्राणिति जातिर् यथेन्द्र-गोपानाम्

śiśum upasadya yaśodā danuja-hṛtaṃ drāk ciceta līnāpi varṣājalam upalabhya prāṇiti jātir yathendra-gopānām

1.7.19

अथागमन् व्रज-पति-सङ्गता जनाः स-विस्मयं स-भयम् अदभ्र-सम्भ्रमम् गृहान्तर-व्रजन-विचारणाऽन्यदा न तर्ह्य् अभूद् यद् अभवद् एक-भावता

athāgaman vraja-pati-saṅgatā janāḥ sa-vismayaṃ sa-bhayam adabhra-sambhramam gṛhāntara-vrajana-vicāraṇā'nyadā na tarhy abhūd yad abhavad eka-bhāvatā

1.7.20

पश्यन्न् अपि तृणावर्तम् अपश्यन्न् इव तं जनः कृष्णम् एवागमद् द्रष्टुं तत्-प्रेमा ह्य् अद्भुतादिजित्

paśyann api tṛṇāvartam apaśyann iva taṃ janaḥ kṛṣṇam evāgamad draṣṭuṃ tat-premā hy adbhutādijit

1.7.21

स्पृष्टः कम्प्रेण हस्तेन दृष्टः सास्रेण चक्षुषा पित्राथ मातुर् उत्सङ्गाद् अवित्रा शिशुर् आददे

spṛṣṭaḥ kampreṇa hastena dṛṣṭaḥ sāsreṇa cakṣuṣā pitrātha mātur utsaṅgād avitrā śiśur ādade

1.7.22

[15] ततश् च राक्षस-स्पर्शज-क्षतजादि-शङ्कया, निरीक्षितावयव-गणोऽ पि मातृभिर् विलोकितः स तु जनकेन कृत्स्नशः ममेति-धी-पृथु-ममतास्पदं दृशा स्वया परं न तु परया परीक्ष्यते

[15] tataś ca rākṣasa-sparśaja-kṣatajādi-śaṅkayā, nirīkṣitāvayava-gaṇo' pi mātṛbhir vilokitaḥ sa tu janakena kṛtsnaśaḥ mameti-dhī-pṛthu-mamatāspadaṃ dṛśā svayā paraṃ na tu parayā parīkṣyate

1.7.23

[16] अथ व्यग्रेहिता वृषभान्व्-अग्रेसराः परम-हिताः परस्परम् अपरस्परं कथयाञ्चक्रुः- क्वायं हतस् तीव्र-बलः पलाशनः, क्व तीर्णवान् सोऽ यम् अतीव बालकः किं वा स्व-पापेन विहिंस्यते खलः साधुः समत्वेन भयात् प्रमुच्यते

[16] atha vyagrehitā vṛṣabhānv-agresarāḥ parama-hitāḥ parasparam aparasparaṃ kathayāñcakruḥ- kvāyaṃ hatas tīvra-balaḥ palāśanaḥ, kva tīrṇavān so' yam atīva bālakaḥ kiṃ vā sva-pāpena vihiṃsyate khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayāt pramucyate

1.7.24

[17] अथवास्माकम् एव भाग्यम् इदम् इति योग्यम् तथा हि- किं नस् तपः पूर्तम् अशेष-सौहृदम् दत्तं तथेष्टं हरि-तुष्टयेऽ जनि रक्षो-गृहीतः पुनर् एष बालकः स्वयं स्व-बन्धून् सुखयन् यद् आगतः

[17] athavāsmākam eva bhāgyam idam iti yogyam tathā hi- kiṃ nas tapaḥ pūrtam aśeṣa-sauhṛdam dattaṃ tatheṣṭaṃ hari-tuṣṭaye' jani rakṣo-gṛhītaḥ punar eṣa bālakaḥ svayaṃ sva-bandhūn sukhayan yad āgataḥ

1.7.25

समस्तार्थ-करी विष्णु-भक्तिः साक्षाद् व्रजेश्वरे दृश्यतां मृश्यताम् अन्यत् किं वा बालक-मङ्गलम्

samastārtha-karī viṣṇu-bhaktiḥ sākṣād vrajeśvare dṛśyatāṃ mṛśyatām anyat kiṃ vā bālaka-maṅgalam

1.7.26

यतः- सर्वदा क्रमते यस्य बुद्धिः सद्-भक्तये हरेः स सदा क्रमते तस्य लक्ष्मीश् च क्रमतेतराम्

yataḥ- sarvadā kramate yasya buddhiḥ sad-bhaktaye hareḥ sa sadā kramate tasya lakṣmīś ca kramatetarām

1.7.27

इति [18] देवाश् च स-कौतुकम् इमं श्री-कृष्णाभिप्रायम् उत्प्रेक्षां चक्रिरे बालोऽ हं न परिचिनोम्य् अभद्र-भद्रं यः क्रोडे कलयति तद्-गलं दधामि तेन त्वं यदि मरणं प्रयासि कः स्विद् दोषः स्यान् मम तम् अथ त्वम् एव जल्प

iti [18] devāś ca sa-kautukam imaṃ śrī-kṛṣṇābhiprāyam utprekṣāṃ cakrire bālo' haṃ na paricinomy abhadra-bhadraṃ yaḥ kroḍe kalayati tad-galaṃ dadhāmi tena tvaṃ yadi maraṇaṃ prayāsi kaḥ svid doṣaḥ syān mama tam atha tvam eva jalpa

1.7.28

इति [19] ततश् च सर्वानर्वाचीनाभीर-वीराणां सेयं मन्त्रणा जाता, गोष्ठम् इदं दुष्टानाम् अधिष्ठानं वृत्तम्, तस्माद् गृह एव गोपनीयम् इदं बाल-युगलम् इति [20] ततः शङ्कातिशय-मयं दिन-कतिपयं नाना-क्रीडनकेन क्रीडयमाना मातृ-समाना गोपिका गोपिका बभूवुः यत्र च बाल-बालिका-कुल-पालिकादयः सदयं समागम्य रम्यं तत्-केलि-कुतूहलं कलयन्ति, यथा- क्रीडनानि विविधानि तं सदा दर्शयन्ति च मुदा हसन्ति च खेलयन्ति च बलेन ता इति स्वान्तरे परम् अमू अरक्षिषुः

iti [19] tataś ca sarvānarvācīnābhīra-vīrāṇāṃ seyaṃ mantraṇā jātā, goṣṭham idaṃ duṣṭānām adhiṣṭhānaṃ vṛttam, tasmād gṛha eva gopanīyam idaṃ bāla-yugalam iti [20] tataḥ śaṅkātiśaya-mayaṃ dina-katipayaṃ nānā-krīḍanakena krīḍayamānā mātṛ-samānā gopikā gopikā babhūvuḥ yatra ca bāla-bālikā-kula-pālikādayaḥ sadayaṃ samāgamya ramyaṃ tat-keli-kutūhalaṃ kalayanti, yathā- krīḍanāni vividhāni taṃ sadā darśayanti ca mudā hasanti ca khelayanti ca balena tā iti svāntare param amū arakṣiṣuḥ

1.7.29

ततश् च- बालेन समम् अन्योऽ न्यं प्राबल्यं दर्शयन्न् इव ऊर्ध्वाधो-भावम् आसाद्य सर्वा हासयति स्म सः

tataś ca- bālena samam anyo' nyaṃ prābalyaṃ darśayann iva ūrdhvādho-bhāvam āsādya sarvā hāsayati sma saḥ

1.7.30

मातॄणाम् अग्रतो बाहू विक्षिपन् धावति स्म सः दर्शयन्न् इव तेजः स्वं हसन् पाते रुरोद च

mātṝṇām agrato bāhū vikṣipan dhāvati sma saḥ darśayann iva tejaḥ svaṃ hasan pāte ruroda ca

1.7.31

बलं वा ज्ञानं वा कियद् अभवद् अस्येति विमृशन् यदा गोपी-सङ्घः किम् अपि मुहुर् आनेतुम् अदिशत् तदा शक्तिं व्यञ्जन् क्व च पुनर् अशक्तिं क्व च शिशुः स पश्यंस् तद्-वक्त्रं हसति च पुरो हासयति च

balaṃ vā jñānaṃ vā kiyad abhavad asyeti vimṛśan yadā gopī-saṅghaḥ kim api muhur ānetum adiśat tadā śaktiṃ vyañjan kva ca punar aśaktiṃ kva ca śiśuḥ sa paśyaṃs tad-vaktraṃ hasati ca puro hāsayati ca

1.7.32

नामादेशं यदा माता दिशते नयनादिकम् कृष्णश् च कुरुते बाढं चक्रे तस्या न किं तदा?

nāmādeśaṃ yadā mātā diśate nayanādikam kṛṣṇaś ca kurute bāḍhaṃ cakre tasyā na kiṃ tadā?

1.7.33

रुदन्तम् इन्दवे मन्थ-गर्गर्यां प्रतिरूपिणे पिण्डेन नावनीतेन वृद्धागर्धयतार्भकम्

rudantam indave mantha-gargaryāṃ pratirūpiṇe piṇḍena nāvanītena vṛddhāgardhayatārbhakam

1.7.34

स्वस्य स्वल्पापहारेऽ पि चक्रन्द मणि-हानिवत् कृत्वान्य-मणि-हानिं च प्राहसीद् बाल-कृष्णकः

svasya svalpāpahāre' pi cakranda maṇi-hānivat kṛtvānya-maṇi-hāniṃ ca prāhasīd bāla-kṛṣṇakaḥ

1.7.35

निर्मञ्छनं तव भजाम कुलेशलाल्य बाल्यातिमोहन बलानुज नृत्य नृत्य इत्य् अङ्गनाभिर् उदितस् थि थि थित्थि थीति क्प्तेन ताल-वलयेन हरिर् ननर्त

nirmañchanaṃ tava bhajāma kuleśalālya bālyātimohana balānuja nṛtya nṛtya ity aṅganābhir uditas thi thi thitthi thīti kptena tāla-valayena harir nanarta

1.7.36

मां नर्तयत भो वृद्धाः, इति तासां पुरो गतः भद्रं नृत्यसि भद्रस् त्वम्, इति स्तोत्रान् ननर्त सः

māṃ nartayata bho vṛddhāḥ, iti tāsāṃ puro gataḥ bhadraṃ nṛtyasi bhadras tvam, iti stotrān nanarta saḥ

1.7.37

विहसन्तीषु सर्वासु सौष्ठवात् प्रच्यवाद् अपि नृत्यन् व्रीडितवत् कृष्णो मातुर् अङ्केऽ पलायत

vihasantīṣu sarvāsu sauṣṭhavāt pracyavād api nṛtyan vrīḍitavat kṛṣṇo mātur aṅke' palāyata

1.7.38

[21] क्षणं विरम्य च रम्याननः स्तन-धयनम् अपि तत्रारब्धवान्, यद् दर्शनम् अनु सङ्कर्षणः सेर्ष्यम् इव निजम् उत्कर्षं वाञ्छन् निज-जननी-स्तन-पानम् आरब्धवान् [22] तदैव च तौ लीलाभिः प्रमीलाम् आगतौ यातृभ्यां मातृभ्यां शनैः शनैः शय्याम् अधिशाय्येते स्म [23] तद् एवं सरामस्य तस्य निरोधे विधीयमाने बहिर् विजिहीर्षिते चातीव तद्-उपजीवन-पीवताम् आसन्न् एव योगमाया तद्-अनुकुल्याय किञ्चित् प्रपञ्चितवती, यथा- एकदार्भकम् आदाय स्वाङ्कम् आरोप्य भाविनी प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेह-परिप्लुता पीत-प्रायस्य जननी सुतस्य रुचिर-स्मितम् लालयन्ती मुखं विश्वं जृम्भतो ददृशे इदम् [भ्प् 10.7.34-5] इति [24] तेन च सन्ततं विस्मयमानायां निजजायायां तस्यां कदाचित् श्रीमान् व्रजराजः पप्रच्छ, मया यद् अनिष्ट-भयाद् बाल-रोधनम् उपदिष्टम्, तत् किं निर्वहति? [25] सा प्राह-निर्वहत्य् एव, किन्तु वृथेति लक्ष्यते [26] व्रजराज उवाच-हन्त, कथम् इव? [27] सा प्राह-व्रज-मात्र-व्रजनं वर्ज्यते दृष्टं तु मृष्ट-स्मितं जृम्भमानस्य बालकस्य वदन-द्वारा जगद् एव इति [28] अथ व्रजराजः स-वैलक्ष्यम् आलक्ष्य लक्ष्मी-जानि-लक्ष्यतया मौनम् आलम्ब्य विलम्ब्य चोवाच-यद्य् एवम्, तदा स्वजन-परायणस्य श्री-नारायणस्य विधित्सितम् एव सर्वं विचिकित्सितम् अपि चिकित्सितं करिष्यति तस्यैव खल्व् इदं वैभवम् इति [29] एवं तद्-अवधि तद्-विधिना नातिनिरोधे विधीयमाने क्वचिद् अपि समये संयमनं समया सरामः स रामानुजः श्रीदाम-सुदाम-वसुदामादिभिः समं रमते स्म [30] तत्र विनोदेन मृददनं चक्राणे चक्राङ्कित-चरणे सङ्कर्षणा-दयः खेलायां कलित-कलहा रहस् तन्-मातरं निवेदयामासुः, ये खलु तया तद्-विध-विधानेऽ वधापिता विधीयन्ते स्म [31] माता च प्रच्छन्नम् आगच्छन्ती बाहुं गृहीत्वा पप्रच्छ, चपल, किम् इदं दुश्चरितम् आचरितम्? [32] स तु सहसा सङ्कलितानन-कमलः कातर-मतिर् मातरम् उवाच-मातर्, न किम् अपि [33] माता प्राह-मृत्तिकाम् अत्ति स्म भवान् [34] सुत उवाच-क इदं वदति? [35] माता प्राह-सर्व एव तव सवयसः [36] सुत उवाच-एते खलु निज-निज-वस्त्यान् मधुर-वस्तूनि मुष्णन्तः स-तृष्णम् अत्रपम् अत्र परस्परम् अश्नन्ति, तद् अनङ्गी-कृतवतः कपाटित-रदने मम वदने प्रथमं समं बलाच् छलाद् अपि समर्पयन्ति, तच् च त्वयि स-निर्वेदं निवेदयितुम् इच्छोर् मम तुच्छं स-विवादं दुर्वादम् एतम् अवादिषुः [37] माता सुविस्मितम् ऊर्ध्वम् अधो मूर्धानम् आधूय सस्मितम् उवाच-सव्याज-राज! तवाप्य् अग्रजः सोऽ यं व्यञ्जयति, तत्र किं वदिष्यति? [38] सुत उवाच-एते सर्व एव वीथ्यां वीथ्यां मिथ्याभिशंसिनः [39] माता प्राह-स-च्छल-प्रलपित! भो मत्-पितः, बलभद्रः किम् इति प्रमिति-रहितम् अभद्रं वदतु? [40] सुत उवाच-अयम् अप्य् एतद्-गण-पातीति तथान्येद्युर् मृत्तिकाम् अत्ति स्म, तद् अवद्यं निवेदयितुम् उद्यतं मद्-वचनं मृषोद्यताम् आसादयितुम् इति [41] माता तन्-मुखं धृत्वा सहासम् आह स्म, किम् इदं चिरं निगिरन्न् असि? [42] सुत उवाच-उक्तम् एव मम लपने बलाद् गलान्तः प्रवेशाय किम् अपि न्यस्तं समस्तैः इति [43] माता प्राह-धूर्त, कथं जानीयाम्? [44] सुत उवाच-साम्प्रतं मम मुखम् एव निरीक्ष्यताम् [45] माता स-संरम्भ-स्मितम् उवाच-व्यादेहि, पश्यामः [46] ततश् च भयेन स एष मृच्-चिह्नितम् अप्य् अह्नाय वदनं व्याददौ [47] ततस् तद्-भयम् अवदधाना समादधाना च रसान्तरेण मातुः कोप-शान्तये तद्-अन्तर्-योगम् आयाता सा योगमाया पुनर् विश्वं दर्शितवती [48] तत्र चेदं व्रजेश्वरी पराममर्शे- अहो बहिर् इवेक्ष्यते जगद् इदं मुखाभ्यन्तरे शिशोस् तद् अनु भूर् इयं भुवि च माथुरं मण्डलम् इह व्रज-कुलं यद् अन्व् अपि मया धृतो बालकः स एव तद् अहो कथं किम् इव हन्त किं सिध्यति

[21] kṣaṇaṃ viramya ca ramyānanaḥ stana-dhayanam api tatrārabdhavān, yad darśanam anu saṅkarṣaṇaḥ serṣyam iva nijam utkarṣaṃ vāñchan nija-jananī-stana-pānam ārabdhavān [22] tadaiva ca tau līlābhiḥ pramīlām āgatau yātṛbhyāṃ mātṛbhyāṃ śanaiḥ śanaiḥ śayyām adhiśāyyete sma [23] tad evaṃ sarāmasya tasya nirodhe vidhīyamāne bahir vijihīrṣite cātīva tad-upajīvana-pīvatām āsann eva yogamāyā tad-anukulyāya kiñcit prapañcitavatī, yathā- ekadārbhakam ādāya svāṅkam āropya bhāvinī prasnutaṃ pāyayāmāsa stanaṃ sneha-pariplutā pīta-prāyasya jananī sutasya rucira-smitam lālayantī mukhaṃ viśvaṃ jṛmbhato dadṛśe idam [bhp 10.7.34-5] iti [24] tena ca santataṃ vismayamānāyāṃ nijajāyāyāṃ tasyāṃ kadācit śrīmān vrajarājaḥ papraccha, mayā yad aniṣṭa-bhayād bāla-rodhanam upadiṣṭam, tat kiṃ nirvahati? [25] sā prāha-nirvahaty eva, kintu vṛtheti lakṣyate [26] vrajarāja uvāca-hanta, katham iva? [27] sā prāha-vraja-mātra-vrajanaṃ varjyate dṛṣṭaṃ tu mṛṣṭa-smitaṃ jṛmbhamānasya bālakasya vadana-dvārā jagad eva iti [28] atha vrajarājaḥ sa-vailakṣyam ālakṣya lakṣmī-jāni-lakṣyatayā maunam ālambya vilambya covāca-yady evam, tadā svajana-parāyaṇasya śrī-nārāyaṇasya vidhitsitam eva sarvaṃ vicikitsitam api cikitsitaṃ kariṣyati tasyaiva khalv idaṃ vaibhavam iti [29] evaṃ tad-avadhi tad-vidhinā nātinirodhe vidhīyamāne kvacid api samaye saṃyamanaṃ samayā sarāmaḥ sa rāmānujaḥ śrīdāma-sudāma-vasudāmādibhiḥ samaṃ ramate sma [30] tatra vinodena mṛdadanaṃ cakrāṇe cakrāṅkita-caraṇe saṅkarṣaṇā-dayaḥ khelāyāṃ kalita-kalahā rahas tan-mātaraṃ nivedayāmāsuḥ, ye khalu tayā tad-vidha-vidhāne' vadhāpitā vidhīyante sma [31] mātā ca pracchannam āgacchantī bāhuṃ gṛhītvā papraccha, capala, kim idaṃ duścaritam ācaritam? [32] sa tu sahasā saṅkalitānana-kamalaḥ kātara-matir mātaram uvāca-mātar, na kim api [33] mātā prāha-mṛttikām atti sma bhavān [34] suta uvāca-ka idaṃ vadati? [35] mātā prāha-sarva eva tava savayasaḥ [36] suta uvāca-ete khalu nija-nija-vastyān madhura-vastūni muṣṇantaḥ sa-tṛṣṇam atrapam atra parasparam aśnanti, tad anaṅgī-kṛtavataḥ kapāṭita-radane mama vadane prathamaṃ samaṃ balāc chalād api samarpayanti, tac ca tvayi sa-nirvedaṃ nivedayitum icchor mama tucchaṃ sa-vivādaṃ durvādam etam avādiṣuḥ [37] mātā suvismitam ūrdhvam adho mūrdhānam ādhūya sasmitam uvāca-savyāja-rāja! tavāpy agrajaḥ so' yaṃ vyañjayati, tatra kiṃ vadiṣyati? [38] suta uvāca-ete sarva eva vīthyāṃ vīthyāṃ mithyābhiśaṃsinaḥ [39] mātā prāha-sa-cchala-pralapita! bho mat-pitaḥ, balabhadraḥ kim iti pramiti-rahitam abhadraṃ vadatu? [40] suta uvāca-ayam apy etad-gaṇa-pātīti tathānyedyur mṛttikām atti sma, tad avadyaṃ nivedayitum udyataṃ mad-vacanaṃ mṛṣodyatām āsādayitum iti [41] mātā tan-mukhaṃ dhṛtvā sahāsam āha sma, kim idaṃ ciraṃ nigirann asi? [42] suta uvāca-uktam eva mama lapane balād galāntaḥ praveśāya kim api nyastaṃ samastaiḥ iti [43] mātā prāha-dhūrta, kathaṃ jānīyām? [44] suta uvāca-sāmprataṃ mama mukham eva nirīkṣyatām [45] mātā sa-saṃrambha-smitam uvāca-vyādehi, paśyāmaḥ [46] tataś ca bhayena sa eṣa mṛc-cihnitam apy ahnāya vadanaṃ vyādadau [47] tatas tad-bhayam avadadhānā samādadhānā ca rasāntareṇa mātuḥ kopa-śāntaye tad-antar-yogam āyātā sā yogamāyā punar viśvaṃ darśitavatī [48] tatra cedaṃ vrajeśvarī parāmamarśe- aho bahir ivekṣyate jagad idaṃ mukhābhyantare śiśos tad anu bhūr iyaṃ bhuvi ca māthuraṃ maṇḍalam iha vraja-kulaṃ yad anv api mayā dhṛto bālakaḥ sa eva tad aho kathaṃ kim iva hanta kiṃ sidhyati

1.7.39

[49] अथ पुनः स्वप्नादिकम् अनल्पं कल्पयित्वा पश्चिमम् इदं निश्चिकाय, अहं यशोदास्मि पतिर् व्रजाधिपः सुतः स एष स्वम् इदं च गोकुलम् प्रतीयतेऽ थापि शिशोर् मुखे जगद् यन्-माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः

[49] atha punaḥ svapnādikam analpaṃ kalpayitvā paścimam idaṃ niścikāya, ahaṃ yaśodāsmi patir vrajādhipaḥ sutaḥ sa eṣa svam idaṃ ca gokulam pratīyate' thāpi śiśor mukhe jagad yan-māyayetthaṃ kumatiḥ sa me gatiḥ

Pūraṇa 1 (cont. 11)

1.7.40

[50] तद् एवं स च नारायणस् तद्-भाव-परायणतां ताम् अनु नितान्तां विचारयन्न् आत्मनः परमाभिरुचि-परिचिताविर्भावे तस्मिन्न् एव विस्मिति-निचितं जनन्य्-उचित-स्नेहम् एव देहयामास, यं खलु नेमं विरिञ्चि [भ्प् 10.9.20] वक्ष्यमाणानुसारेण समस्तानि शास्त्राणि सदा प्रशस्ततया गायन्ति [51] अथ कौतुकान्तरं चान्तरम् आनीयताम् तद् एवं सर्वानन्दनः श्रीमन्-नन्द-नन्दनः क्रीणीहि भोः फलानि इति [भ्प् 10.11.10] गीति-रीति-रोचन-वचनं कर्णयोर् आरचयन्न् एव चपल-लोचनः किञ्चनाप्य् आलोचयन्न् एव च लघुनापि पाणि-युगलेन लघुतया पुरः पतित-धान्य-पुञ्जतः पूर्णम् अञ्जलिम् आदाय तद्-अभिमुखं जगाम किन्तु द्रव-वशाद् अल्पकाञ्जलितः स्खलितम् इदम् इति भिदां न विदाञ्चकार, केवलम् एव कर-युगलं क्रय्य-फल-पूरित-तत्-पत्र-पात्रोपरि परिवृत्त्या च चालयामास [52] ततश् च सा स्मितवती स्मित-दिग्ध-तन्-मुख-माधुरी-साधु-रीतिभिः स्निग्ध-हृदया व्यञ्जित-स्पृहावलीं तद्-अञ्जलिं फल-वलयेन भिक्षयन्ती दूरत एव सङ्कलन-मुद्राम् अपि शिक्षयन्ती सकलेन तु पूरयितुं शशाक [53] निज-भाजनं फल-रिक्तं बभूव वा न वा किम् इति तु न विविक्तुं चकार गृहाभ्यन्तरेणान्तरिते तु तस्मिन् निजं पत्रजम् अमत्रम् अयत्नतया रत्न-पूरितम् अप्य् अनिभाल्य भारम् अप्य् असम्भाल्य तन्-माधुर्यावेशाभिनिवेशवती स्वजनानाम् अपि शर्म-जननाय बहुल-फलावलि-बलि-समानयनाय च निज-निलयम् एव जगाम किन्तु गृहं गत्वा ज्ञात-मणि-तत्त्वाप्य् अकुण्ठासकृद्-उत्कण्ठावहेन तन्-मुख-शोभाभर-विरहेण सा धन्या हारित-महा-धनं-मन्या बभूव, यत एव सा कृष्ण-दृश्वरी विश्वम् अपि विसस्मार [54] स तु विविध-दुर्विध-शर्म-विधान-सन्निधानः स्वयं लब्ध-निधानवद् अतिसावधान-पाणिर् नृत्यन्न् इव मातुः समीपम् अञ्चन् मधुर-चञ्चलेहितस् तस्या निचोलाञ्चले निर्बन्धतः सकलानि फलानि बबन्ध [55] माता चोवाच-पुत्र कुत्र लब्धानि तानीमानि? [56] सुतस् तु बाल्य-भावाद् अर्धार्ध-वर्णं वर्णयामास, कदाचिद् आचित-फला धान्यानि मूल्यम् आदाय धन्या मयि चानुकूल्यम् आधाय समर्पितवती [57] मातोवाच-वत्स, गृहजनवत् सर्वतः प्रतीतिं मा कृथाः इति [58] सुतस् तु का खल्व् अप्रतीतिर् इति च न विदाञ्चकार [59] क्षणतश् च तां गतां निरीक्ष्य पुनर् आगतः सक्षणतया जनाय तत्-फल-विभजनाय जननीं नियोजयामास [60] माता चामन्देनानन्देन कृत-स्पन्देन कर-द्वन्द्वेन तानि विभजन्ती तदन्तीकृतिं नाससाद दिन-कतिपयं विस्मय-वशा स्मयमाना वसति स्म तद्-आस्वाद-कराश् च लब्ध-चमत्कारा न विस्मरन्ति स्म [61] अथ लीलान्तरम् उद्भावयितुम् एवं विभाव्यते- गोकुलेषु किल शीलम् ईदृशं यद् दिवा वनम् अयन्ति गोनराः योषितः प्रचुर-गव्य-संस्क्रियां क्रीडनं रहसि बाल-तर्णकाः

[50] tad evaṃ sa ca nārāyaṇas tad-bhāva-parāyaṇatāṃ tām anu nitāntāṃ vicārayann ātmanaḥ paramābhiruci-paricitāvirbhāve tasminn eva vismiti-nicitaṃ janany-ucita-sneham eva dehayāmāsa, yaṃ khalu nemaṃ viriñci [bhp 10.9.20] vakṣyamāṇānusāreṇa samastāni śāstrāṇi sadā praśastatayā gāyanti [51] atha kautukāntaraṃ cāntaram ānīyatām tad evaṃ sarvānandanaḥ śrīman-nanda-nandanaḥ krīṇīhi bhoḥ phalāni iti [bhp 10.11.10] gīti-rīti-rocana-vacanaṃ karṇayor āracayann eva capala-locanaḥ kiñcanāpy ālocayann eva ca laghunāpi pāṇi-yugalena laghutayā puraḥ patita-dhānya-puñjataḥ pūrṇam añjalim ādāya tad-abhimukhaṃ jagāma kintu drava-vaśād alpakāñjalitaḥ skhalitam idam iti bhidāṃ na vidāñcakāra, kevalam eva kara-yugalaṃ krayya-phala-pūrita-tat-patra-pātropari parivṛttyā ca cālayāmāsa [52] tataś ca sā smitavatī smita-digdha-tan-mukha-mādhurī-sādhu-rītibhiḥ snigdha-hṛdayā vyañjita-spṛhāvalīṃ tad-añjaliṃ phala-valayena bhikṣayantī dūrata eva saṅkalana-mudrām api śikṣayantī sakalena tu pūrayituṃ śaśāka [53] nija-bhājanaṃ phala-riktaṃ babhūva vā na vā kim iti tu na viviktuṃ cakāra gṛhābhyantareṇāntarite tu tasmin nijaṃ patrajam amatram ayatnatayā ratna-pūritam apy anibhālya bhāram apy asambhālya tan-mādhuryāveśābhiniveśavatī svajanānām api śarma-jananāya bahula-phalāvali-bali-samānayanāya ca nija-nilayam eva jagāma kintu gṛhaṃ gatvā jñāta-maṇi-tattvāpy akuṇṭhāsakṛd-utkaṇṭhāvahena tan-mukha-śobhābhara-viraheṇa sā dhanyā hārita-mahā-dhanaṃ-manyā babhūva, yata eva sā kṛṣṇa-dṛśvarī viśvam api visasmāra [54] sa tu vividha-durvidha-śarma-vidhāna-sannidhānaḥ svayaṃ labdha-nidhānavad atisāvadhāna-pāṇir nṛtyann iva mātuḥ samīpam añcan madhura-cañcalehitas tasyā nicolāñcale nirbandhataḥ sakalāni phalāni babandha [55] mātā covāca-putra kutra labdhāni tānīmāni? [56] sutas tu bālya-bhāvād ardhārdha-varṇaṃ varṇayāmāsa, kadācid ācita-phalā dhānyāni mūlyam ādāya dhanyā mayi cānukūlyam ādhāya samarpitavatī [57] mātovāca-vatsa, gṛhajanavat sarvataḥ pratītiṃ mā kṛthāḥ iti [58] sutas tu kā khalv apratītir iti ca na vidāñcakāra [59] kṣaṇataś ca tāṃ gatāṃ nirīkṣya punar āgataḥ sakṣaṇatayā janāya tat-phala-vibhajanāya jananīṃ niyojayāmāsa [60] mātā cāmandenānandena kṛta-spandena kara-dvandvena tāni vibhajantī tadantīkṛtiṃ nāsasāda dina-katipayaṃ vismaya-vaśā smayamānā vasati sma tad-āsvāda-karāś ca labdha-camatkārā na vismaranti sma [61] atha līlāntaram udbhāvayitum evaṃ vibhāvyate- gokuleṣu kila śīlam īdṛśaṃ yad divā vanam ayanti gonarāḥ yoṣitaḥ pracura-gavya-saṃskriyāṃ krīḍanaṃ rahasi bāla-tarṇakāḥ

1.7.41

इति [62] तदा चैकदा गृह-व्यय-पयः-कृते समीपकृते वत्स-सद्मनि रुद्ध-द्वारान् शकृत्-करि-सारान् बाल-हरिः परितः-स्थित-बालक-जालः कलयामास तत्र च, वत्सीर् मत्वा तदा धेनूश् छाग-तोकानि वत्सकान् आत्मानं गो-दुहं बाला गो-दोहम् अनुनिर्ममुः

iti [62] tadā caikadā gṛha-vyaya-payaḥ-kṛte samīpakṛte vatsa-sadmani ruddha-dvārān śakṛt-kari-sārān bāla-hariḥ paritaḥ-sthita-bālaka-jālaḥ kalayāmāsa tatra ca, vatsīr matvā tadā dhenūś chāga-tokāni vatsakān ātmānaṃ go-duhaṃ bālā go-doham anunirmamuḥ

1.7.42

वत्सीषु यर्हि गव्यन्तो गोदुहन्ति स्म तेऽ र्भकाः तेषां प्रहासजा भासः पयस्यन्ते स्म तास् तदा

vatsīṣu yarhi gavyanto goduhanti sma te' rbhakāḥ teṣāṃ prahāsajā bhāsaḥ payasyante sma tās tadā

1.7.43

इयेष च यदा धेनु-चारणानुकृतिं प्रति मन्त्रयित्वा तदा कृष्णः प्रामुञ्चन् नव-वत्सकान्

iyeṣa ca yadā dhenu-cāraṇānukṛtiṃ prati mantrayitvā tadā kṛṣṇaḥ prāmuñcan nava-vatsakān

1.7.44

रक्षाम् इच्छू वत्स-पुच्छं गृह्णानौ राम-केशवौ तद्-आकृष्टतया गोष्ठे बालैर् बभ्रमतुस्तराम्

rakṣām icchū vatsa-pucchaṃ gṛhṇānau rāma-keśavau tad-ākṛṣṭatayā goṣṭhe bālair babhramatustarām

1.7.45

[63] तच् च तर्णकानुगतया तयोः प्रथमम् अभ्यर्णागमनम् आकर्ण्य निर्वर्ण्य च वर-वर्णिन्यः स्खलद्-वर्णं वर्णयामासुः तथा हि गीतम्- बल-कृष्णौ बलवलितविलासौ खेलत इह सखि सखि-कृत-हासौ ध्रु तर्णक-पुच्छ-धृति-व्यापृतिनौ प्रणय-कलित-कलि-कलने कृतिनौ गृह-गृह-वीक्षण-सक्षण-नेत्रौ धेनु-पाल-तुलया धृत-वेत्रौ द्रुत-तर्णकम् अनुविद्रुतवन्तौ श्रेणीयित-चल-वेणीमन्तौ शारद-वार्षिक-वारिद-वपुषौ चल-लोचन-रुचि-चपलांशु-जुषौ स्खलद्-अलक-द्युति-वलयित-लपनौ अलि-ललितामल-कमल-ग्लपनौ नील-कनक-रुचि-शुचि-लघु-वसनौ चञ्चल-चरण-स्फुट-रट-रसनौ

[63] tac ca tarṇakānugatayā tayoḥ prathamam abhyarṇāgamanam ākarṇya nirvarṇya ca vara-varṇinyaḥ skhalad-varṇaṃ varṇayāmāsuḥ tathā hi gītam- bala-kṛṣṇau balavalitavilāsau khelata iha sakhi sakhi-kṛta-hāsau dhru tarṇaka-puccha-dhṛti-vyāpṛtinau praṇaya-kalita-kali-kalane kṛtinau gṛha-gṛha-vīkṣaṇa-sakṣaṇa-netrau dhenu-pāla-tulayā dhṛta-vetrau druta-tarṇakam anuvidrutavantau śreṇīyita-cala-veṇīmantau śārada-vārṣika-vārida-vapuṣau cala-locana-ruci-capalāṃśu-juṣau skhalad-alaka-dyuti-valayita-lapanau ali-lalitāmala-kamala-glapanau nīla-kanaka-ruci-śuci-laghu-vasanau cañcala-caraṇa-sphuṭa-raṭa-rasanau

1.7.46

इति [मात्रासमक] [64] तद् एवम् अङ्गनाद् अङ्गनाद् व्रजाङ्गनाभिर् अहम्-पूर्विकयानुगम्यमानौ, विहिताकस्मिक-पर्व-सुख-दोहन-सर्व-मोहनतयाधिगम्यमानौ, संवाद-विवाद-परीवाद-बन्धुर-बन्धूनाम् अभ्यर्णतया निर्वर्ण्यमानौ, तादृशाकर्णन-निवर्णनम् अनु परस्परं वर्ण्यमानौ, तासु च काभिश्चिद् अमृतम् अनृतं कुर्वता प्रतिचर्वणं सरसेन रस-विसरेण भोज्यमानौ, तद्वद् एकाभिर् निज-गृहाजीव्य-दिव्य-मणि-हारम् उपहारम् उपहारं हारितयोपयोज्यमानौ तद्वद् वर्ण्यमानौ, तासु च काभिर् अपि प्रेमानुगम्य-रम्य-वचन-प्रचय-रचनया कञ्चन कालं वरिवस्यमानौ, किं चान्याभिः समुत्तम्भित-कर्ण-तर्णक-कृत-कृष्टि-दृष्टितः शस्यमानवत् परिहस्यमानौ, तद्वद् अन्यतराभिस् तन्-मधुर-चकुर-चिकुर-चञ्चुरता-प्रचुर-चञ्चलतां निचाय्य चातुर्यतश् चरितम् इदं भवन्-मातृ-चरणेषु गोचरयामः, इति सूचनया तस्माद् वर्ज्यमानौ, ताभिर् एव मातर-पितराव् आरभ्य गणनालभ्य-कुलालि-गालि-पालिम् उपलभ्य कलित-व्यलीकम् इव स-कोलाहल-प्रणय-कलित-कलितया तर्ज्यमानौ बल-गोपाल-नामानौ वल्गु-बाल्यवयसा समानौ खेलां कलयामासतुः [65] अथ मातराव् अपि जाताव् अमू कुत्र याताव् इति कातरायमाण-नयने निर्जनता-जनित-स्वैरता-भाग्-अयने व्रज-नीवृद्-अयने रुषा निन्दिताभिर् उपमातृभिर् मुदा वन्दिताभिर् अपि तद्-अभिधातृ-यातृभिः समम् एव गृहतः कृत-निर्याणे स्वयम् एव सम्यग् मृगयमाणे दर-सरसि-जनिज-चिह्न-विगत-निह्नव-चरण-लक्षण-विलक्षण-वर्त्म-वलनेन महिलानां कुतूहल-कोलाह-लाव-कलनेन च समया समयाञ्चक्राते तदा च निजागमन-वर्जनीं तर्जनीम् अभिचाल्य प्रच्छन्नतया निभाल्य तस्माद् अकस्माद् अनयोर् बाहू जगृहतुः बालकास् तु सर्वतः सर्व एव दुद्रुवुः, महिलाश् च काश्चनानुकूल्यतः काश्चन प्रातिकूल्यत इव च तयोश् चापल्यं लपन्त्यः समम् एव मातृभ्याम् अभ्याययुः धात्र्यस् तु बालयोर् अतीव स्नेह-पात्र्यस् तर्णकान् आदाय तद्-अभ्यर्णम् आजग्मुः [66] अथ तद् आरभ्य वीथीं वीथीम् उपलभ्य कुतुककर्मा बलानुजन्मा सह- सहचरः कोलाहलं कलयामास तदा च कदाचिन् निजतनूजलभ्यप्रागल्भ्य-स्पृहिणी व्रजेशगृहिणी तदानन्दबृंहिणीभिर् विवदमानाभिर् इव दीयमान-तदीयमानसमानाभिर् उपालम्भसमाधानलम्भनवाकोवाक्यव्यङ्गम् अव्यङ्गम् अभ्यधायि [67] तत्र सभायां सा यथा- आसीना कनकासने सुतयुता श्रीमद्-व्रजाधीश्वरी पीठ-श्रेणिम् उपाश्रिता व्रज-वधूर् नानात्म-भाव-श्रियः कृष्ण-प्रेम-सुधा-महोमय-गिराम् आस्वादनाद् धिन्वती ताभिश् च प्रतिधिन्विताखिल-सभा शोभाङ्ग-यष्टिर् बभौ

iti [mātrāsamaka] [64] tad evam aṅganād aṅganād vrajāṅganābhir aham-pūrvikayānugamyamānau, vihitākasmika-parva-sukha-dohana-sarva-mohanatayādhigamyamānau, saṃvāda-vivāda-parīvāda-bandhura-bandhūnām abhyarṇatayā nirvarṇyamānau, tādṛśākarṇana-nivarṇanam anu parasparaṃ varṇyamānau, tāsu ca kābhiścid amṛtam anṛtaṃ kurvatā praticarvaṇaṃ sarasena rasa-visareṇa bhojyamānau, tadvad ekābhir nija-gṛhājīvya-divya-maṇi-hāram upahāram upahāraṃ hāritayopayojyamānau tadvad varṇyamānau, tāsu ca kābhir api premānugamya-ramya-vacana-pracaya-racanayā kañcana kālaṃ varivasyamānau, kiṃ cānyābhiḥ samuttambhita-karṇa-tarṇaka-kṛta-kṛṣṭi-dṛṣṭitaḥ śasyamānavat parihasyamānau, tadvad anyatarābhis tan-madhura-cakura-cikura-cañcuratā-pracura-cañcalatāṃ nicāyya cāturyataś caritam idaṃ bhavan-mātṛ-caraṇeṣu gocarayāmaḥ, iti sūcanayā tasmād varjyamānau, tābhir eva mātara-pitarāv ārabhya gaṇanālabhya-kulāli-gāli-pālim upalabhya kalita-vyalīkam iva sa-kolāhala-praṇaya-kalita-kalitayā tarjyamānau bala-gopāla-nāmānau valgu-bālyavayasā samānau khelāṃ kalayāmāsatuḥ [65] atha mātarāv api jātāv amū kutra yātāv iti kātarāyamāṇa-nayane nirjanatā-janita-svairatā-bhāg-ayane vraja-nīvṛd-ayane ruṣā ninditābhir upamātṛbhir mudā vanditābhir api tad-abhidhātṛ-yātṛbhiḥ samam eva gṛhataḥ kṛta-niryāṇe svayam eva samyag mṛgayamāṇe dara-sarasi-janija-cihna-vigata-nihnava-caraṇa-lakṣaṇa-vilakṣaṇa-vartma-valanena mahilānāṃ kutūhala-kolāha-lāva-kalanena ca samayā samayāñcakrāte tadā ca nijāgamana-varjanīṃ tarjanīm abhicālya pracchannatayā nibhālya tasmād akasmād anayor bāhū jagṛhatuḥ bālakās tu sarvataḥ sarva eva dudruvuḥ, mahilāś ca kāścanānukūlyataḥ kāścana prātikūlyata iva ca tayoś cāpalyaṃ lapantyaḥ samam eva mātṛbhyām abhyāyayuḥ dhātryas tu bālayor atīva sneha-pātryas tarṇakān ādāya tad-abhyarṇam ājagmuḥ [66] atha tad ārabhya vīthīṃ vīthīm upalabhya kutukakarmā balānujanmā saha- sahacaraḥ kolāhalaṃ kalayāmāsa tadā ca kadācin nijatanūjalabhyaprāgalbhya-spṛhiṇī vrajeśagṛhiṇī tadānandabṛṃhiṇībhir vivadamānābhir iva dīyamāna-tadīyamānasamānābhir upālambhasamādhānalambhanavākovākyavyaṅgam avyaṅgam abhyadhāyi [67] tatra sabhāyāṃ sā yathā- āsīnā kanakāsane sutayutā śrīmad-vrajādhīśvarī pīṭha-śreṇim upāśritā vraja-vadhūr nānātma-bhāva-śriyaḥ kṛṣṇa-prema-sudhā-mahomaya-girām āsvādanād dhinvatī tābhiś ca pratidhinvitākhila-sabhā śobhāṅga-yaṣṭir babhau

1.7.47

[68] वाकोवाक्यं यथा- तव सूनुर् मुहुर् अनयं कुरुते अकुरुत किं वा व्यञ्जित-कुरुते ध्रु मुञ्चति वत्सान् भ्रामं भ्रामम् साचिव्यं वः कुरुते कामम् असमय-मोचनम् असुख-निधानम् कः किं कुरुते न यदि निदानम् विना निदानं कुरुते स्वामिनि क्रोशं न किम् इव कुरुषे भामिनि क्रोशे हसति प्रत्युत सोऽ यम् दत्त्वा वशय स्फुटम् अपि तोयम् अत्ति स्तेयं परम् इह रुचितम् अज्ञे भानं कथम् इदम् उचितम् स्तेयोपाये गुरुर् अयम् अखिले नार्हति सर्वं मिथ्या निखिले रचयति पीठादिकम् आरोहम् तद् अगम्यं कुरु सर्वं दोहम् दूराच् छिद्रं कलयति पात्रे अस्य कथं धीः सति तन्-मात्रे अन्तर्-धियम् अनु स इह विशालः वक्षि यथासौ न तथा बालः वेत्ति स कृत्स्नं गोपन-रीतिम् गेह-गुहा नहि दवयति भीतिम् गेह-गुहात्र वृथा तनु-दीपे तनुर् अनुलिप्ता कलय समीपे मणि-गण-महसा गणयति न तमः भूषण-रहितस् तिष्ठेत् कतमः अपि चाशयति बलाद् अपि कीशम् मनुषे कियद् अमुम् अत्तुम् अधीशम् तद् अशक्तौ पात्रं भेदयते तस्याशौचं वा वेदयते गम-समये रोदयति च बालाम् प्रक्ष्यामो वर-महिलामालाम् अपि बालान् मेहयते गेहे नहि नहि चूर्णं पतितं स्नेहे तव पुरतोऽ यं स्थिरवन्-मूर्तिः आश्चर्येयं तव वाक्-पूर्तिः

[68] vākovākyaṃ yathā- tava sūnur muhur anayaṃ kurute akuruta kiṃ vā vyañjita-kurute dhru muñcati vatsān bhrāmaṃ bhrāmam sācivyaṃ vaḥ kurute kāmam asamaya-mocanam asukha-nidhānam kaḥ kiṃ kurute na yadi nidānam vinā nidānaṃ kurute svāmini krośaṃ na kim iva kuruṣe bhāmini krośe hasati pratyuta so' yam dattvā vaśaya sphuṭam api toyam atti steyaṃ param iha rucitam ajñe bhānaṃ katham idam ucitam steyopāye gurur ayam akhile nārhati sarvaṃ mithyā nikhile racayati pīṭhādikam āroham tad agamyaṃ kuru sarvaṃ doham dūrāc chidraṃ kalayati pātre asya kathaṃ dhīḥ sati tan-mātre antar-dhiyam anu sa iha viśālaḥ vakṣi yathāsau na tathā bālaḥ vetti sa kṛtsnaṃ gopana-rītim geha-guhā nahi davayati bhītim geha-guhātra vṛthā tanu-dīpe tanur anuliptā kalaya samīpe maṇi-gaṇa-mahasā gaṇayati na tamaḥ bhūṣaṇa-rahitas tiṣṭhet katamaḥ api cāśayati balād api kīśam manuṣe kiyad amum attum adhīśam tad aśaktau pātraṃ bhedayate tasyāśaucaṃ vā vedayate gama-samaye rodayati ca bālām prakṣyāmo vara-mahilāmālām api bālān mehayate gehe nahi nahi cūrṇaṃ patitaṃ snehe tava purato' yaṃ sthiravan-mūrtiḥ āścaryeyaṃ tava vāk-pūrtiḥ

1.7.48

इति [मात्रासमक] [69] पुनश् च प्रतीतिम् आसादयन्त्य इवेदं वदन्ति स्म, नाश्चर्यम् अत्राचर्यताम् यतः, इन्द्रिय-कुलम् अतिगूढं नेत्राद्य्-अन्त-निगूढम् एवास्ति तन्-मध्याद् अपि चित्तं हरतो नृ-हरेर् न हार्यं किम्?

iti [mātrāsamaka] [69] punaś ca pratītim āsādayantya ivedaṃ vadanti sma, nāścaryam atrācaryatām yataḥ, indriya-kulam atigūḍhaṃ netrādy-anta-nigūḍham evāsti tan-madhyād api cittaṃ harato nṛ-harer na hāryaṃ kim?

1.7.49

[70] तद् एवम् अभीषङ्ग-भङ्गीभिर् वर-वर्णिनीभिर् वर्ण्यमानम् आकर्ण्य चपल-दृष्टि-परामृष्टि-कर्णं झटिति जात-विलक्षण-वर्णं श्री-कृष्ण-मुख-श्री-पर्णं निर्वर्ण्य विहसन्तीं ताम् अनु विहसन्तीभिस् ताभिः शपन्तीभिर् इव भणितम्-यदि च वयं साधु-चरिताचरितार्थतां गतास्, तदा भवत्या भवनेऽ पि शीघ्रम् एतत् पतिष्यति [71] हसन्ती सा चोवाच-भद्रं भद्रम्, तदैव वो भद्रत्वम् अनुभविष्यामः इति [72] वस्तुतस् तु तस्याः कोमलतायाम् अवकलितायां, मुहुर् अयम् अस्मद्-आलयं वलिष्यते इति विचार्यैव चर्येयम् अमूभिर् आचर्यते स्म [73] अथ समापनम् इदं मधुकण्ठ-वचनम्, अद्भुतं बाल्यचरितं तव सूनोर् व्रजेश्वर क्व तृणावर्त-दलनं क्व मातुर् भय-भावनम्?

[70] tad evam abhīṣaṅga-bhaṅgībhir vara-varṇinībhir varṇyamānam ākarṇya capala-dṛṣṭi-parāmṛṣṭi-karṇaṃ jhaṭiti jāta-vilakṣaṇa-varṇaṃ śrī-kṛṣṇa-mukha-śrī-parṇaṃ nirvarṇya vihasantīṃ tām anu vihasantībhis tābhiḥ śapantībhir iva bhaṇitam-yadi ca vayaṃ sādhu-caritācaritārthatāṃ gatās, tadā bhavatyā bhavane' pi śīghram etat patiṣyati [71] hasantī sā covāca-bhadraṃ bhadram, tadaiva vo bhadratvam anubhaviṣyāmaḥ iti [72] vastutas tu tasyāḥ komalatāyām avakalitāyāṃ, muhur ayam asmad-ālayaṃ valiṣyate iti vicāryaiva caryeyam amūbhir ācaryate sma [73] atha samāpanam idaṃ madhukaṇṭha-vacanam, adbhutaṃ bālyacaritaṃ tava sūnor vrajeśvara kva tṛṇāvarta-dalanaṃ kva mātur bhaya-bhāvanam?

1.8.1

[74] तद् एवं तद्-दिवावृत्ते पूर्ववद् एव तल्-लीला-पर्वणि साक्षाद् इव वृत्ते सर्वे पुरस्कृत-व्रजेशाः सम्भृत-तत्-तद्-आवेशा यथायथम् आत्म-पथं प्रतस्थिरे इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु बाल्य-लीला-चौर्य-शौर्यं नाम सप्तमं पूरणम् 7 (8) अथाष्टमं पूरणम् दामोदरानुमोदः [1] अथेतरद्युर् अपि प्रभात एव सभाम् उपविश्य विभातेषु वैश्यजातेषु स्निग्धकण्ठ उवाच-कदाचिद् दामोदर-मासि दरान्ववसाने, सामोदा यशोदा प्रातर् बाल-गोपालं शयानम् उन्मीलन्-निभ-नेत्र-नील-नलिन-युगलं निभाल्य शनैर् एव कर-किशलयेन पल्यङ्काद् उपरि तल्प एव परिलाल्य पुनर् असूषुपत्-कल्पम् तस्माद् अल्पम् अल्पं निष्क्रामन्ती चालिन्दं विन्दमाना प्राह्णेतराम् अह्नाय निजालय-व्यय-सम्बन्धि दधि कतिपयं निचित-निचय-ग्रन्थिर् मन्थितुम् आरेभे यस्मिन्न् अहनि सह-नन्दनामन्द-स्यन्दनारोहिणी रोहिणी प्रणय-मय-यन्त्रणया निमन्त्रणया श्रीमद्-उपनन्द-मन्दिरं विन्दमानासीत् परिजन-नार्यश् च स्वस्व-कार्यातिशय-पर्याय-पर्यापणाय गताः कार्यातिशयश् चायं हायन-शीर्षायमाण-मार्गशीर्षागमे जन-वर्ग-महित-महेन्द्र-महा-महः कुल-परम्परा-विहितः सन्निहित आसीद् इति [2] तद् एवं स्वयम् एव सयत्नी-भूय व्रज-राज-पत्नी दधि-चयम् असकृद् अधिमथ्नती तस्य निद्राया द्राघीयस्त्वाय गायन्ती तदेक-तानतया तद्-आननम् एव निचायन्ती परितस् तदीय-चरितम् एव जगौ यद् उक्तं श्री-बादरायणिना- यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्य् अगायत इति [भ्प् 10.9.2] [3] अत्र मन्थनं यथा, श्यामा लोल-दुकूल-रत्न-विलसत्-काञ्ची-चयेनाञ्चिता तज्-झङ्कार-करम्बित-ध्वनि-धर-श्री-कङ्कणालङ्कृता पश्यन्ती तनयाननं लघु-लघून्मीलन्-निभाक्षि-द्वयं श्रीमद्-गोप-महेश्वरी चल-भुजामथ्नाद् अभीक्ष्णं दधि

[74] tad evaṃ tad-divāvṛtte pūrvavad eva tal-līlā-parvaṇi sākṣād iva vṛtte sarve puraskṛta-vrajeśāḥ sambhṛta-tat-tad-āveśā yathāyatham ātma-pathaṃ pratasthire iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu bālya-līlā-caurya-śauryaṃ nāma saptamaṃ pūraṇam 7 (8) athāṣṭamaṃ pūraṇam dāmodarānumodaḥ [1] athetaradyur api prabhāta eva sabhām upaviśya vibhāteṣu vaiśyajāteṣu snigdhakaṇṭha uvāca-kadācid dāmodara-māsi darānvavasāne, sāmodā yaśodā prātar bāla-gopālaṃ śayānam unmīlan-nibha-netra-nīla-nalina-yugalaṃ nibhālya śanair eva kara-kiśalayena palyaṅkād upari talpa eva parilālya punar asūṣupat-kalpam tasmād alpam alpaṃ niṣkrāmantī cālindaṃ vindamānā prāhṇetarām ahnāya nijālaya-vyaya-sambandhi dadhi katipayaṃ nicita-nicaya-granthir manthitum ārebhe yasminn ahani saha-nandanāmanda-syandanārohiṇī rohiṇī praṇaya-maya-yantraṇayā nimantraṇayā śrīmad-upananda-mandiraṃ vindamānāsīt parijana-nāryaś ca svasva-kāryātiśaya-paryāya-paryāpaṇāya gatāḥ kāryātiśayaś cāyaṃ hāyana-śīrṣāyamāṇa-mārgaśīrṣāgame jana-varga-mahita-mahendra-mahā-mahaḥ kula-paramparā-vihitaḥ sannihita āsīd iti [2] tad evaṃ svayam eva sayatnī-bhūya vraja-rāja-patnī dadhi-cayam asakṛd adhimathnatī tasya nidrāyā drāghīyastvāya gāyantī tadeka-tānatayā tad-ānanam eva nicāyantī paritas tadīya-caritam eva jagau yad uktaṃ śrī-bādarāyaṇinā- yāni yānīha gītāni tadbālacaritāni ca dadhinirmanthane kāle smarantī tāny agāyata iti [bhp 10.9.2] [3] atra manthanaṃ yathā, śyāmā lola-dukūla-ratna-vilasat-kāñcī-cayenāñcitā taj-jhaṅkāra-karambita-dhvani-dhara-śrī-kaṅkaṇālaṅkṛtā paśyantī tanayānanaṃ laghu-laghūnmīlan-nibhākṣi-dvayaṃ śrīmad-gopa-maheśvarī cala-bhujāmathnād abhīkṣṇaṃ dadhi

1.8.2

[4] गानं यथा- गोकुल-पति-कुल-तिलक त्वम् असीह कृत-सुकृत-व्रज-रचित-सुख-व्रज, नयनानन्दि-समीह ध्रु आनन्दोद्भव-जन्म-महोत्सव-नन्दित-गोप-समाज पूत-निकामृति-नव-मङ्गल-कृति-वलयित-गोकुल-राज अ धैर्य-निवर्तन-शकट-विवर्तनम् अनु भव्येन परीत सतृणावर्तक-वायु-निवर्तक-परमेशेनानीत ब् मधुर-प्राङ्गण-विरचित-रिङ्गन जलज-नयन सुपुण्य नाना-केलिषु नृत्य-कलालिषु दर्शित-वर-नैपुण्य च् तर्णक-वालधि-शबलित-तन्वधि-वलयित-मञ्जुल-शोभ जरती-निवहे कौतुक-कलहे प्रबलित-मिथ्या-लोभ द् मां मातरम् अनु सुखम् उद्वितनु प्रततं सततं कृष्ण द्रुतम् उररीकुरु तनु-वृद्धिं पुरु-खेलावलि-कृत-तृष्ण ए त्रिभुवन-दर्शन-विस्मय-मर्शन-निश्चित-वैष्णव-माय हरि-वरिवस्या-सुखदतमः स्या विगत-जरामर-काय f

[4] gānaṃ yathā- gokula-pati-kula-tilaka tvam asīha kṛta-sukṛta-vraja-racita-sukha-vraja, nayanānandi-samīha dhru ānandodbhava-janma-mahotsava-nandita-gopa-samāja pūta-nikāmṛti-nava-maṅgala-kṛti-valayita-gokula-rāja a dhairya-nivartana-śakaṭa-vivartanam anu bhavyena parīta satṛṇāvartaka-vāyu-nivartaka-parameśenānīta b madhura-prāṅgaṇa-viracita-riṅgana jalaja-nayana supuṇya nānā-keliṣu nṛtya-kalāliṣu darśita-vara-naipuṇya c tarṇaka-vāladhi-śabalita-tanvadhi-valayita-mañjula-śobha jaratī-nivahe kautuka-kalahe prabalita-mithyā-lobha d māṃ mātaram anu sukham udvitanu pratataṃ satataṃ kṛṣṇa drutam urarīkuru tanu-vṛddhiṃ puru-khelāvali-kṛta-tṛṣṇa e tribhuvana-darśana-vismaya-marśana-niścita-vaiṣṇava-māya hari-varivasyā-sukhadatamaḥ syā vigata-jarāmara-kāya f

1.8.3

इति [8 x 8 x 11] [5] अथ लब्ध-जागरः स नित्यता-शालि-लालित्य-सागरः सपदि रुदन्न् इव समुत्थितवान्, मातरम् इतवांश् च, यथा, दीर्घ-श्वासं गात्र-मोट-प्रयुक्तं नेत्रे मार्जन् जाग्रद् अम्बेति जल्पन् क्रन्दन् मन्थ-ध्वानम् आकर्ण्य बालः श्री-गोपालः प्रस्खलंस् तां जगाम

iti [8 x 8 x 11] [5] atha labdha-jāgaraḥ sa nityatā-śāli-lālitya-sāgaraḥ sapadi rudann iva samutthitavān, mātaram itavāṃś ca, yathā, dīrgha-śvāsaṃ gātra-moṭa-prayuktaṃ netre mārjan jāgrad ambeti jalpan krandan mantha-dhvānam ākarṇya bālaḥ śrī-gopālaḥ praskhalaṃs tāṃ jagāma

1.8.4

[6] ततश् च माता बाल्यता-घटित-लाल्यता-जटित-प्रणयाकुल-काकु-लव-सङ्कुलतया तेन सुभगाखण्डलेन विघटिते क्षुब्ध-दण्डस्य गति-मण्डले स्वयं पयस्-तननयोः स्तनयोः प्रस्नवं नवकं तं शावकं पाययामास पयो वर्षति धाराभिर् वर्षावन् मेदुर-श्रियः तस्याः पयोधरे सुष्ठु कृष्णश् चातकतां गतः

[6] tataś ca mātā bālyatā-ghaṭita-lālyatā-jaṭita-praṇayākula-kāku-lava-saṅkulatayā tena subhagākhaṇḍalena vighaṭite kṣubdha-daṇḍasya gati-maṇḍale svayaṃ payas-tananayoḥ stanayoḥ prasnavaṃ navakaṃ taṃ śāvakaṃ pāyayāmāsa payo varṣati dhārābhir varṣāvan medura-śriyaḥ tasyāḥ payodhare suṣṭhu kṛṣṇaś cātakatāṃ gataḥ

1.8.5

[7] सा तत्र गर्धेनार्धे तेन पीते धन्ये स्तन्ये नेत्रानन्तर-गृहान्तर-सन्ताप्यमान-पयः-सन्तानानाम् उत्सेकं प्रति निर्विवेकतां प्रतिपद्य सद्य एव तं विहाय यद्-द्रुतवती, द्रव-गमने तस्य पतन-भीत्या च न तं गृहीत्वा गतवती [8] मधुकण्ठ उवाच-किम् इत्थम् आत्थ? तावन्-मात्राय तस्याः कथं क्षुत्-क्षाम-गात्राद् बाल-पुत्राद् अन्यत्र यात्रा युक्ति-पात्रायताम्? सा हि वत्स-वत्सलानाम् अच्छता-भाग्-उपमा [9] स्निग्धकण्ठः सहासम् आह स्म, गुरो, पुरोऽ वधीयतां यद् वात्सल्यविलास एव खल्व् अयम् अस्याः [10] मधुकण्ठ उवाच-कथम् इव? [11] स्निग्धकण्ठ उवाच-तथा हि, ये गेह-देहादयस् तं विनास्तमित-प्राया मन्यन्ते स्म, ते तु तज्-जन्मारभ्य तन्-ममता-मय-ममता एव ताभ्यां पितृभ्याम् अभ्यमन्यन्त यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयस् त्वत्-कृते [भ्प् 10.14.35] इति ब्रह्म-वाक्ये व्रज-मात्रस्यापि तथा श्रूयते, किम् उत तयोर् इति इदं च मुग्धं दुग्धं दधि च तद्-अधिक-तत्-प्रधानतावधिकम् एवेति स-विशेषतयावगम्यते [12] तद् एवं सति तस्याः सेयं भावना- क्लेशम् अपि विषह्य स्पृह्यमाणां नाना-निज-गृह्य-क्रियां साम्प्रतं न जानाति सोऽ यं बालक इति दयनीयतयास्मदीयम् एव खल्व् एतदीय-कृत्यं कृत्यम् इति सोऽ यम् एवं-विध-स्नेह-विविध-विधिस् तैर् एव बोद्धुम् अध्यवस्यते यैः कृतं तर्जन-ताडनादिकम् अपि लालना-मयतां कलयति, किम् उतान्यत्? यतः, स्नेहतः क्वचन रुट् प्रजायते तस्य वर्धन-करी च दृश्यते मेदुरेऽ पि मुदिरे तथा तथा विद्युद्-अग्निर् असकृद् विवर्तते

[7] sā tatra gardhenārdhe tena pīte dhanye stanye netrānantara-gṛhāntara-santāpyamāna-payaḥ-santānānām utsekaṃ prati nirvivekatāṃ pratipadya sadya eva taṃ vihāya yad-drutavatī, drava-gamane tasya patana-bhītyā ca na taṃ gṛhītvā gatavatī [8] madhukaṇṭha uvāca-kim ittham āttha? tāvan-mātrāya tasyāḥ kathaṃ kṣut-kṣāma-gātrād bāla-putrād anyatra yātrā yukti-pātrāyatām? sā hi vatsa-vatsalānām acchatā-bhāg-upamā [9] snigdhakaṇṭhaḥ sahāsam āha sma, guro, puro' vadhīyatāṃ yad vātsalyavilāsa eva khalv ayam asyāḥ [10] madhukaṇṭha uvāca-katham iva? [11] snigdhakaṇṭha uvāca-tathā hi, ye geha-dehādayas taṃ vināstamita-prāyā manyante sma, te tu taj-janmārabhya tan-mamatā-maya-mamatā eva tābhyāṃ pitṛbhyām abhyamanyanta yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayas tvat-kṛte [bhp 10.14.35] iti brahma-vākye vraja-mātrasyāpi tathā śrūyate, kim uta tayor iti idaṃ ca mugdhaṃ dugdhaṃ dadhi ca tad-adhika-tat-pradhānatāvadhikam eveti sa-viśeṣatayāvagamyate [12] tad evaṃ sati tasyāḥ seyaṃ bhāvanā- kleśam api viṣahya spṛhyamāṇāṃ nānā-nija-gṛhya-kriyāṃ sāmprataṃ na jānāti so' yaṃ bālaka iti dayanīyatayāsmadīyam eva khalv etadīya-kṛtyaṃ kṛtyam iti so' yam evaṃ-vidha-sneha-vividha-vidhis tair eva boddhum adhyavasyate yaiḥ kṛtaṃ tarjana-tāḍanādikam api lālanā-mayatāṃ kalayati, kim utānyat? yataḥ, snehataḥ kvacana ruṭ prajāyate tasya vardhana-karī ca dṛśyate medure' pi mudire tathā tathā vidyud-agnir asakṛd vivartate

1.8.6

[13] तथा हि, तयोर् मिथो हितयोर् उभयोर् अपि चरितम् दुग्धाय गमन-समये सा खलु तन्-मुदितता-निबन्धनम् इदम् उदितवती, वत्स, निर्मञ्छनं भजामि, क्षणं तावन् मन्थन-गर्गरी रक्षताम्, त्वदीयं पयो वीक्ष्य यावद् द्रुतम् अहम् आयामि इति ततश् च- यावद् विहाय पृथुकं बत मन्थनान्ताद् अम्बा ययौ द्रुतम् असौ तत आययौ च तावत् पयोधर-युगं हृदय-स्थ-वस्त्र- क्नोपं ववर्ष पथि पिच्छिलता यथासीत्

[13] tathā hi, tayor mitho hitayor ubhayor api caritam dugdhāya gamana-samaye sā khalu tan-muditatā-nibandhanam idam uditavatī, vatsa, nirmañchanaṃ bhajāmi, kṣaṇaṃ tāvan manthana-gargarī rakṣatām, tvadīyaṃ payo vīkṣya yāvad drutam aham āyāmi iti tataś ca- yāvad vihāya pṛthukaṃ bata manthanāntād ambā yayau drutam asau tata āyayau ca tāvat payodhara-yugaṃ hṛdaya-stha-vastra- knopaṃ vavarṣa pathi picchilatā yathāsīt

1.8.7

[14] तद् एवम् अपि स तु निजार्थिते प्रत्यर्थिते भृशम् आविजते स्म, यथा- तेनाथ कोप-स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भ्याम् उदसर्जि रोदनम् दण्डाहतामत्रम् अखण्डि चाश्मना नालम्भि तस्मिन् नवनीतम् अण्व् अपि

[14] tad evam api sa tu nijārthite pratyarthite bhṛśam āvijate sma, yathā- tenātha kopa-sphuritāruṇādharaṃ sandaśya dadbhyām udasarji rodanam daṇḍāhatāmatram akhaṇḍi cāśmanā nālambhi tasmin navanītam aṇv api

1.8.8

[15] अत्र तु वर्णयन्ति, दन्तेन्दु-लेखाविशद् आधरारुणं चक्षुश्-चकोर-द्वयम् अश्रु चादधे तदा शिशोर् अस्य कराम्बु-जन्मनाप्य् अरिष्टम् उद्धूय बलाद् विजृम्भितम्

[15] atra tu varṇayanti, dantendu-lekhāviśad ādharāruṇaṃ cakṣuś-cakora-dvayam aśru cādadhe tadā śiśor asya karāmbu-janmanāpy ariṣṭam uddhūya balād vijṛmbhitam

1.8.9

[16] तद् एवं कलशान्तरीणे कालशेये सर्वतो रीणे पर्वान्तरम् अपि जातम्, यथा- ततो गृहाभ्यन्तर-शिक्य-लक्षितं हैयङ्गवीनं परिगृह्य यत्नतः जघास तत्रोर्वरितं तु पक्षक- द्वारेण निह्नुत्य जहार केशवः

[16] tad evaṃ kalaśāntarīṇe kālaśeye sarvato rīṇe parvāntaram api jātam, yathā- tato gṛhābhyantara-śikya-lakṣitaṃ haiyaṅgavīnaṃ parigṛhya yatnataḥ jaghāsa tatrorvaritaṃ tu pakṣaka- dvāreṇa nihnutya jahāra keśavaḥ

1.8.10

[17] स च यत्नो, यथा- कुञ्चीक्षेपाद् अर्गलाम् अन्तरङ्गाम् अल्पां मुञ्चन् सद्म गत्वा युयोज कृत्वा खट्टां तत्र निःश्रेणिकाभां कृत्वा सर्पिर् गुप्तम् अञ्चन्न् अपागात्

[17] sa ca yatno, yathā- kuñcīkṣepād argalām antaraṅgām alpāṃ muñcan sadma gatvā yuyoja kṛtvā khaṭṭāṃ tatra niḥśreṇikābhāṃ kṛtvā sarpir guptam añcann apāgāt

1.8.11

ततः क्षणाद् दुग्धम् इतं तु मुग्धताम् आधाय माता सुतम् आगमद् द्रुतम् अप्राप्य तं तस्य तु कर्म तद्-विधं बुद्ध्वा स-कोपं स-सुखं जहास सा

tataḥ kṣaṇād dugdham itaṃ tu mugdhatām ādhāya mātā sutam āgamad drutam aprāpya taṃ tasya tu karma tad-vidhaṃ buddhvā sa-kopaṃ sa-sukhaṃ jahāsa sā

1.8.12

[18] तत्र प्रथमं शङ्का-सङ्कसुकायां तस्यां योगमाया-प्रकाशिताकाश-वाग् एव हास-प्रकाशनस्य बोधस्य कारणं जातम् [19] सा यथा- शिशु-मधु-कृद् अतक्षन् मध्व् असिद्धं पिपासन् सरसिज-मुकुलाधश् छेदम् आचर्य पश्यन् द्रव-विगलन-मात्रं तत्र निर्विद्य मध्ये कमलम् अपरम् अञ्चन् प्राप तस्मिन् मधूनि

[18] tatra prathamaṃ śaṅkā-saṅkasukāyāṃ tasyāṃ yogamāyā-prakāśitākāśa-vāg eva hāsa-prakāśanasya bodhasya kāraṇaṃ jātam [19] sā yathā- śiśu-madhu-kṛd atakṣan madhv asiddhaṃ pipāsan sarasija-mukulādhaś chedam ācarya paśyan drava-vigalana-mātraṃ tatra nirvidya madhye kamalam aparam añcan prāpa tasmin madhūni

1.8.13

किं च, शमयाञ्चकृषे दुग्धं क्षुभितं तत् तव सुदक्षता कलिता शमयसि यदि शिशु-कोपं तादृशम् उच्चैस् तदा प्रशस्येथाः

kiṃ ca, śamayāñcakṛṣe dugdhaṃ kṣubhitaṃ tat tava sudakṣatā kalitā śamayasi yadi śiśu-kopaṃ tādṛśam uccais tadā praśasyethāḥ

1.8.14

[20] तद् एवं श्रुत्वा हसित्वा कालशेय-लेशाध्यवसेयतानपह्नव-चरण-चिह्नम् ईक्षित्वा साधकतमान्तरेण द्वार-यन्त्रं मोचयित्वा च सा पुनर् एवम् आचचार- गत्वा गृहाभ्यन्तरम् अन्यद् अप्य् असौ दृष्ट्वा सुतस्यातुल-चापलं प्रसूः तदीय-वर्त्मानुगमेन च क्रमाद् आलोकयल् लोल-विलोचनं च तम्

[20] tad evaṃ śrutvā hasitvā kālaśeya-leśādhyavaseyatānapahnava-caraṇa-cihnam īkṣitvā sādhakatamāntareṇa dvāra-yantraṃ mocayitvā ca sā punar evam ācacāra- gatvā gṛhābhyantaram anyad apy asau dṛṣṭvā sutasyātula-cāpalaṃ prasūḥ tadīya-vartmānugamena ca kramād ālokayal lola-vilocanaṃ ca tam

1.8.15

[21] तत्र लोल-विलोचनत्वम्, यथा- हविर् अभिहृतवान् इहास्मि दृश्यः कथम् अथ मातरम् ईक्षणं नयानि इति नयन-युगं श्रुति-द्वयान्तर् मुहुर् इव वेशयति स्म बाल-कृष्णः

[21] tatra lola-vilocanatvam, yathā- havir abhihṛtavān ihāsmi dṛśyaḥ katham atha mātaram īkṣaṇaṃ nayāni iti nayana-yugaṃ śruti-dvayāntar muhur iva veśayati sma bāla-kṛṣṇaḥ

1.8.16

अधो-मुखी-कृत्य बलाद् उदूखलं निविश्य तस्योपरि चञ्चलेक्षणम् कीशाय सर्पिर् ददतं प्रसूः सुतं वीक्ष्य स्मितं प्राप तथा च विस्मितम्

adho-mukhī-kṛtya balād udūkhalaṃ niviśya tasyopari cañcalekṣaṇam kīśāya sarpir dadataṃ prasūḥ sutaṃ vīkṣya smitaṃ prāpa tathā ca vismitam

1.8.17

गूढं प्रतस्थे कृत-मोषम् आत्मजं धर्तुं प्रसूर् एष निरीक्ष्य चाद्रवत् प्रसिद्धिर् एषा खलु लोकतः शतं दृशोर् मतं हर्तरि भर्तरि द्वयम्

gūḍhaṃ pratasthe kṛta-moṣam ātmajaṃ dhartuṃ prasūr eṣa nirīkṣya cādravat prasiddhir eṣā khalu lokataḥ śataṃ dṛśor mataṃ hartari bhartari dvayam

1.8.18

[22] स खलु दृप्तः शाखा-मृगस् तु नवनीतानां तृप्तः पट-वेष्टित-यष्टिम् एतां दृष्ट्वा द्रुतम् एव शाखाम् आरूढः अथ द्रवन्तं सुतम् अन्वगात् प्रसूः प्रसून-वृष्टि-प्रथ-केश-बन्धना क्व यासि रे चोरवरेति जल्पिता नातिस्फुट-क्रन्दन-हास-सुन्दरम्

[22] sa khalu dṛptaḥ śākhā-mṛgas tu navanītānāṃ tṛptaḥ paṭa-veṣṭita-yaṣṭim etāṃ dṛṣṭvā drutam eva śākhām ārūḍhaḥ atha dravantaṃ sutam anvagāt prasūḥ prasūna-vṛṣṭi-pratha-keśa-bandhanā kva yāsi re coravareti jalpitā nātisphuṭa-krandana-hāsa-sundaram

1.8.19

तोकं धर्तुं सा समीपेऽ पि शीघ्रं धावन्ती तत् प्राप धावन् न माता प्रागञ्चन्तं वायु-वेगात् प्रतीची स्तोकाम्भोदं यद्वद् अम्भोद-वीथी

tokaṃ dhartuṃ sā samīpe' pi śīghraṃ dhāvantī tat prāpa dhāvan na mātā prāgañcantaṃ vāyu-vegāt pratīcī stokāmbhodaṃ yadvad ambhoda-vīthī

1.8.20

[23] अथ पुर-द्वारं न मातुर् गमन-द्वारम् इति मत्वा पलायन-ग्रहिलस् तद्-दिशम् एव जग्राह जननी तु तदानीं तत्राजनतां जानती तम् एवानुयातवती ततश् च, यदाद्रवत् पृष्ठम् अनीक्षमाणस् तदा न लेभे पृथुको जनन्या यदा भयाद् वीक्षितवान् स पश्चात् तदा तयासौ जगृहे करेण

[23] atha pura-dvāraṃ na mātur gamana-dvāram iti matvā palāyana-grahilas tad-diśam eva jagrāha jananī tu tadānīṃ tatrājanatāṃ jānatī tam evānuyātavatī tataś ca, yadādravat pṛṣṭham anīkṣamāṇas tadā na lebhe pṛthuko jananyā yadā bhayād vīkṣitavān sa paścāt tadā tayāsau jagṛhe kareṇa

1.8.21

[24] स च तथापि- अक्षिणी द्रव-गमाय साक्षिणी रोदनं क्रुद्-उदय-प्रणोदनम् चालनं वपुषि धार्ष्ट्य-पालनं सृष्टवान् अविनयं न मृष्टवान्

[24] sa ca tathāpi- akṣiṇī drava-gamāya sākṣiṇī rodanaṃ krud-udaya-praṇodanam cālanaṃ vapuṣi dhārṣṭya-pālanaṃ sṛṣṭavān avinayaṃ na mṛṣṭavān

1.8.22

निर्ममे प्रसभम् अम्बया मुखं सम्मुखं निजशिशोर् यदा यदा सर्पिर्-अर्पित-विलेपनं तदा रूक्षणाय तद् अघुक्षद् एष च

nirmame prasabham ambayā mukhaṃ sammukhaṃ nijaśiśor yadā yadā sarpir-arpita-vilepanaṃ tadā rūkṣaṇāya tad aghukṣad eṣa ca

1.8.23

ततश् च- वष्टि चेद् बत भवान् गृह-मुष्टिं यष्टिम् आकलय मत्-कर-मृष्टाम् इत्थम् उच्चकितिते कमलाक्षे तां जहौ निजजहौ व्रज-राज्ञी

tataś ca- vaṣṭi ced bata bhavān gṛha-muṣṭiṃ yaṣṭim ākalaya mat-kara-mṛṣṭām ittham uccakitite kamalākṣe tāṃ jahau nijajahau vraja-rājñī

1.8.24

मा मेति वदता तेन, चोर चोरेति गीः-कलिम् रहसा सह सा राज्ञी सहसा सहसातनोत्

mā meti vadatā tena, cora coreti gīḥ-kalim rahasā saha sā rājñī sahasā sahasātanot

1.8.25

अहो राजासि चोराणां, चोरास् त्वत्-पितृ-गोत्रजाः इत्य् आद्य् अचकलन् माता शिशुना गव्य-चोरिणा

aho rājāsi corāṇāṃ, corās tvat-pitṛ-gotrajāḥ ity ādy acakalan mātā śiśunā gavya-coriṇā

1.8.26

किं च- दधि-मण्डः कथं खण्डो? दण्डोऽ यं परमेशितुः घृतं कीशाय कः प्रादाद्? असौ येन विनिर्मितः

kiṃ ca- dadhi-maṇḍaḥ kathaṃ khaṇḍo? daṇḍo' yaṃ parameśituḥ ghṛtaṃ kīśāya kaḥ prādād? asau yena vinirmitaḥ

1.8.27

इति शङ्के स्वादुङ्कारम् इत्थं सदा त्वं यज्ञाङ्गीयं लेक्षि हैयङ्गवीनम् एवं चोरङ्कारम् अम्बा शिशुं तं प्रत्य् आक्रोशन्त्य् आर्द्र-चित्ता बभूव

iti śaṅke svāduṅkāram itthaṃ sadā tvaṃ yajñāṅgīyaṃ lekṣi haiyaṅgavīnam evaṃ coraṅkāram ambā śiśuṃ taṃ praty ākrośanty ārdra-cittā babhūva

1.8.28

[25] ततः स-संरम्भं विहस्य, सरहस्यम् उच्यताम्, दम्भश् च मुच्यताम् इति मात्रा पृष्टः सृष्ट-रोदन-नेत्रः पुत्र उवाच- त्वय्य् उद्भटं प्रद्रवन्त्याम् अङ्घ्र्याः कटक-घट्टनात् अस्फुटद् दधि-मण्डस्य घटः, का मम धृष्टता?

[25] tataḥ sa-saṃrambhaṃ vihasya, sarahasyam ucyatām, dambhaś ca mucyatām iti mātrā pṛṣṭaḥ sṛṣṭa-rodana-netraḥ putra uvāca- tvayy udbhaṭaṃ pradravantyām aṅghryāḥ kaṭaka-ghaṭṭanāt asphuṭad dadhi-maṇḍasya ghaṭaḥ, kā mama dhṛṣṭatā?

1.8.29

कीशोऽ यम् ईश-निर्दिष्टः प्रविष्टः सद्म मुष्टये कृष्टः सर्पिः-परामृष्टो मया, का मम दुष्टता?

kīśo' yam īśa-nirdiṣṭaḥ praviṣṭaḥ sadma muṣṭaye kṛṣṭaḥ sarpiḥ-parāmṛṣṭo mayā, kā mama duṣṭatā?

1.8.30

तथापि त्वाम् आत्त-यष्टिं दृष्ट्वा दुद्रव चोरवत् त्वं पुनर् मां वृथा भीतम् अपि दुद्रोथ निर्दयम्

tathāpi tvām ātta-yaṣṭiṃ dṛṣṭvā dudrava coravat tvaṃ punar māṃ vṛthā bhītam api dudrotha nirdayam

1.8.31

[26] अथ सानुतापम् इव माता प्राह-रे वाचो-युक्तिमत्तम चोरोत्तम! त्वं नरोत्तम-जातोऽ पि वानर-प्रियो वानर-प्रकृतिर् एवासि [27] सुतस् तु स-भयं सभय-प्रदानम् अप्य् उवाच-ततो वनम् एव प्रविश्य स्थास्यामि [28] अथ माता सभयं चिन्तितवती, को जानीयात्, कुर्याद् अपीदं मानी तर्हि तन्-निबन्धनं बन्धनम् एव सन्धेयम्, यद् एकया मयालय-बालयोर् अवधानं दुर्धानं भविता [29] स्पष्टं त्व् इदम् उक्तवती- रे चौर चञ्चल-विलोल-विलोचन-श्री- निक्षिप्त-मोह मनुषे विनिवारणं न बद्ध्वा भवन्तम् अहम् आशु चलामि गेहं, शक्तिर् यदि प्रथयतां कुरु चौर्यम् अन्यत्

[26] atha sānutāpam iva mātā prāha-re vāco-yuktimattama corottama! tvaṃ narottama-jāto' pi vānara-priyo vānara-prakṛtir evāsi [27] sutas tu sa-bhayaṃ sabhaya-pradānam apy uvāca-tato vanam eva praviśya sthāsyāmi [28] atha mātā sabhayaṃ cintitavatī, ko jānīyāt, kuryād apīdaṃ mānī tarhi tan-nibandhanaṃ bandhanam eva sandheyam, yad ekayā mayālaya-bālayor avadhānaṃ durdhānaṃ bhavitā [29] spaṣṭaṃ tv idam uktavatī- re caura cañcala-vilola-vilocana-śrī- nikṣipta-moha manuṣe vinivāraṇaṃ na baddhvā bhavantam aham āśu calāmi gehaṃ, śaktir yadi prathayatāṃ kuru cauryam anyat

1.8.32

[30] बन्धोद्यमे रुषितता-रुषितः पुत्रः फुत्-कुर्वन्न् इव सास्रम् उच्चैर् उवाच-अम्ब, रोहिणि, सह सहजेन क्व गतासि? त्वया रहितं माम् इयं बध्नाति, तद् द्रुतम् इह समेहि [31] तद् एतद् दूरगतया तया नावधार्यते स्म, किन्तु पराः पारम्पर्येणावधार्य कृतोपालम्भ-चर्याः काश्चिन् निकट-निकाय्या नार्यः परिवार्य मिलिताः स्व-वाचम् इह स्मारयितुम् ऐकागारिकः सोऽ यं भवद्-अगारेऽ पि कां कारिम् अकार्षीत् इति सूचयन्त्य इव सह जहसुश् च [32] ततस् तद् अनवदधती कुन्तल-सन्तान-बन्धाद् विघटितां पट्ट-डोरीम् एकाम् उपसाद्य, सद्यः सद्म-द्वारान्तर् उपसद्यमानम् उदूखलम् अनु वत्स-गल-बन्धवद् अलग्नम् एवावलग्ने स-निर्बन्धं बन्धुम् उद्यतवती, स्तनन्धयं शिक्षा-जननी जननी सा तु द्व्य्-अङ्गुलाङ्ग-न्यूनाजनि [33] ततश् च तस्या धम्मिल्लाद् उद्वास्यान्यस्या विन्यस्तत्वेऽ पि तद्-अवस्थतायां दृश्यमानायां साश्चर्यम् इव नार्य्-अर्पितैर् मन्थन-नेत्रैर् बहुभिर् अपि पारं न वव्राज व्रजेश्वरी ततश् च- तद्-अङ्गे द्व्य्-अङ्गुलाभासे सर्वे लब्धावकाशकाः दृश्यन्ते स्म वटास् तत्र विदूराद्रौ घना इव

[30] bandhodyame ruṣitatā-ruṣitaḥ putraḥ phut-kurvann iva sāsram uccair uvāca-amba, rohiṇi, saha sahajena kva gatāsi? tvayā rahitaṃ mām iyaṃ badhnāti, tad drutam iha samehi [31] tad etad dūragatayā tayā nāvadhāryate sma, kintu parāḥ pāramparyeṇāvadhārya kṛtopālambha-caryāḥ kāścin nikaṭa-nikāyyā nāryaḥ parivārya militāḥ sva-vācam iha smārayitum aikāgārikaḥ so' yaṃ bhavad-agāre' pi kāṃ kārim akārṣīt iti sūcayantya iva saha jahasuś ca [32] tatas tad anavadadhatī kuntala-santāna-bandhād vighaṭitāṃ paṭṭa-ḍorīm ekām upasādya, sadyaḥ sadma-dvārāntar upasadyamānam udūkhalam anu vatsa-gala-bandhavad alagnam evāvalagne sa-nirbandhaṃ bandhum udyatavatī, stanandhayaṃ śikṣā-jananī jananī sā tu dvy-aṅgulāṅga-nyūnājani [33] tataś ca tasyā dhammillād udvāsyānyasyā vinyastatve' pi tad-avasthatāyāṃ dṛśyamānāyāṃ sāścaryam iva nāry-arpitair manthana-netrair bahubhir api pāraṃ na vavrāja vrajeśvarī tataś ca- tad-aṅge dvy-aṅgulābhāse sarve labdhāvakāśakāḥ dṛśyante sma vaṭās tatra vidūrādrau ghanā iva

1.8.33

[34] तद् एतत् पश्यन्तीभिः परिहसन्तीभिर् उक्तम्, व्रज-देवि, निवेदितम् एवास्माभिः; स एष समुन्नतया मोहनतया कफल्लकम् अपि वेल्लयन् लोप्त्र-मात्र-सुकलतानन्दी परास्कन्दी सन्दीप्यते इति [35] सा प्राह-किं जानात्य् असाव् अद्य-जातः, किन्तु भवतीनाम् एव कापीयम् अवद्याविद्या यद् अन्तर् अस्य पक्ष-पातिन्यः समीक्ष्यध्वे, बहिर् एवान्यथा व्यवहारतया विहरन्त्यः स्थ [36] सर्वाः सहासम् ऊचुः, तत्रभवति, भवच्-चरणेभ्यः शपथम् आचरामः, नास्माकं विस्मापिकेयं विद्या विद्यते इति [37] सा च चेतसि विचारम् आचचार, तर्हि गर्ग-वचन-वर्गवत् सकृत् कापि भागवती शक्तिर् एवामुम् अवरुणद्धि, न चायं किञ्चिद् अपि जानाति [38] अथेयम् अस्याश्चर्यस्य पर्यन्तं पर्यालोचितुं ताभिर् एव गृहाद् अन्यान्य् अपि मन्थन-दामानि मुहुर् मुहुर् आनाय्य सनिर्बन्धं बन्धम् आदधत्य् अपि गत्य्-अन्तरं न प्राप ततश् च- बध्नती न तु सुतं व्रजेश्वरी पारम् आप तद् अपार-कर्मणः घर्म-वारि-वरिमाणम् आव्रजद् वार-वारम् अलकावृतीर् अपि

[34] tad etat paśyantībhiḥ parihasantībhir uktam, vraja-devi, niveditam evāsmābhiḥ; sa eṣa samunnatayā mohanatayā kaphallakam api vellayan loptra-mātra-sukalatānandī parāskandī sandīpyate iti [35] sā prāha-kiṃ jānāty asāv adya-jātaḥ, kintu bhavatīnām eva kāpīyam avadyāvidyā yad antar asya pakṣa-pātinyaḥ samīkṣyadhve, bahir evānyathā vyavahāratayā viharantyaḥ stha [36] sarvāḥ sahāsam ūcuḥ, tatrabhavati, bhavac-caraṇebhyaḥ śapatham ācarāmaḥ, nāsmākaṃ vismāpikeyaṃ vidyā vidyate iti [37] sā ca cetasi vicāram ācacāra, tarhi garga-vacana-vargavat sakṛt kāpi bhāgavatī śaktir evāmum avaruṇaddhi, na cāyaṃ kiñcid api jānāti [38] atheyam asyāścaryasya paryantaṃ paryālocituṃ tābhir eva gṛhād anyāny api manthana-dāmāni muhur muhur ānāyya sanirbandhaṃ bandham ādadhaty api gaty-antaraṃ na prāpa tataś ca- badhnatī na tu sutaṃ vrajeśvarī pāram āpa tad apāra-karmaṇaḥ gharma-vāri-varimāṇam āvrajad vāra-vāram alakāvṛtīr api

Pūraṇa 1 (cont. 12)

1.8.34

[39] ततो यावद् एव यादव-देव-कुलजस्य तस्य हठवत्तायां प्रयत्नाधीर् आसीत्, तावत् तद्-आग्रहोऽ पि ग्रह-निगृहीत इवाभूत् मातृ-वैकल्येन कल्यमान-मनस्त्वे तु प्रथम-डोरिका-द्वय-मात्र-सम्बद्ध-गात्रतया बद्ध एव सोऽ यम् अबुध्यत अन्यानि तु सर्वाणि दामानि तस्मिन्न् उर्वरितान्य् एवादृश्यन्त [40] योगमाया-नामिनी तत्-कर्म-कारिणी हि तन्-मनोऽ नुसारिणी, यया तन् निष्पाद्य मातरं प्रत्य्, अपि भ्रम एवायम् इति प्रत्ययः प्रत्यहम् आसाद्यत [41] अथ लब्ध-सन्धं तं बन्धं दीर्घतमयान्यया रज्ज्वाबध्य च तया तद्-उदूखल-मध्यं बबन्ध [42] बद्ध्वा च माता शिक्षां घटयन्ती निज-कठिनताम् एव तस्मिन् हठिनि प्रकटयन्ती ताभिर् विहसन्तीभिः सह स-नर्म-गेह-कर्मणे गच्छन्ती, तत्-परिपालनाय बालकान् परितः स्थापितवती [43] ततश् च गतासु तासु क्षणं कृत-रोदन-विनोदः, पश्चाद् बहल-खलं प्रत्य् उदूखल-नोदनाय लब्ध-मोदः स तु बद्ध एव केवल-बाल-वलिततया प्रबलित-चापल-श्रद्धस् तैः सह प्रहसन् खेलन्न् उलूखलम् एतं लघु लघु चालयाम् आस, हारयामास च तैर् एवोल्बण-हासतया शुल्व-हारिणीनां लब्ध-शून्य-साधर्म्य-हर्म्य-श्रेण्या हारि-शिक्यित-नव-नव-नीतादिकम् आहारयामास च किन्तु, तत्-कर्षण-मय-हर्ष-प्रद-लीलया न च करेण न चापरेण तद्-उद्दान-मोचन-रोचनताम् अवाप [44] तत्र तु पुर-द्वार-पुरस्ताद्-वर्ति वातावर्त-वर्तित-नर्तनम् इव यमलम् अर्जुन-द्वयम् अस्य नेत्र-वर्त्मनि वर्तते स्म क्रमेण चासौ तयोर् अन्तर एव विक्रमते स्म इति [45] एतावन् मुक्त-कण्ठम् उट्टङ्कयन् स्निग्धकण्ठस् तद्-भञ्जने कारणं हरेर् ऐश्वर्य-प्रचारणम् इति तत् प्रतारयन् कारणान्तरम् एव व्याजहार- [46] ततः स्फुटं झटिति परतः पर्यटितुम् उत्कण्ठया तन्-मध्य-सम्बद्धेनैवाध्वना निश्चक्राम, तद्-अध्वनस् तु सङ्क्षिप्ततयाधः-क्षिप्ततया तद् उदूखलं प्रतितष्टम्भे [47] अथ स्फुटम् असौ वटीत्रोटनेच्छया तत् कृष्टवान् हठाद् आकृष्टे च तस्मिन्- कुठ-द्वयं कटकट-शब्द-मुग्ज- विघट्टितं स्फुटम् अलुठद् द्वयोर् दिशोः न धी-धृतिं वधिर-विमुग्धताम् अधि व्रजन्न् अधि व्रजम् अदधात् प्रजा-व्रजः

[39] tato yāvad eva yādava-deva-kulajasya tasya haṭhavattāyāṃ prayatnādhīr āsīt, tāvat tad-āgraho' pi graha-nigṛhīta ivābhūt mātṛ-vaikalyena kalyamāna-manastve tu prathama-ḍorikā-dvaya-mātra-sambaddha-gātratayā baddha eva so' yam abudhyata anyāni tu sarvāṇi dāmāni tasminn urvaritāny evādṛśyanta [40] yogamāyā-nāminī tat-karma-kāriṇī hi tan-mano' nusāriṇī, yayā tan niṣpādya mātaraṃ praty, api bhrama evāyam iti pratyayaḥ pratyaham āsādyata [41] atha labdha-sandhaṃ taṃ bandhaṃ dīrghatamayānyayā rajjvābadhya ca tayā tad-udūkhala-madhyaṃ babandha [42] baddhvā ca mātā śikṣāṃ ghaṭayantī nija-kaṭhinatām eva tasmin haṭhini prakaṭayantī tābhir vihasantībhiḥ saha sa-narma-geha-karmaṇe gacchantī, tat-paripālanāya bālakān paritaḥ sthāpitavatī [43] tataś ca gatāsu tāsu kṣaṇaṃ kṛta-rodana-vinodaḥ, paścād bahala-khalaṃ praty udūkhala-nodanāya labdha-modaḥ sa tu baddha eva kevala-bāla-valitatayā prabalita-cāpala-śraddhas taiḥ saha prahasan khelann ulūkhalam etaṃ laghu laghu cālayām āsa, hārayāmāsa ca tair evolbaṇa-hāsatayā śulva-hāriṇīnāṃ labdha-śūnya-sādharmya-harmya-śreṇyā hāri-śikyita-nava-nava-nītādikam āhārayāmāsa ca kintu, tat-karṣaṇa-maya-harṣa-prada-līlayā na ca kareṇa na cāpareṇa tad-uddāna-mocana-rocanatām avāpa [44] tatra tu pura-dvāra-purastād-varti vātāvarta-vartita-nartanam iva yamalam arjuna-dvayam asya netra-vartmani vartate sma krameṇa cāsau tayor antara eva vikramate sma iti [45] etāvan mukta-kaṇṭham uṭṭaṅkayan snigdhakaṇṭhas tad-bhañjane kāraṇaṃ harer aiśvarya-pracāraṇam iti tat pratārayan kāraṇāntaram eva vyājahāra- [46] tataḥ sphuṭaṃ jhaṭiti parataḥ paryaṭitum utkaṇṭhayā tan-madhya-sambaddhenaivādhvanā niścakrāma, tad-adhvanas tu saṅkṣiptatayādhaḥ-kṣiptatayā tad udūkhalaṃ pratitaṣṭambhe [47] atha sphuṭam asau vaṭītroṭanecchayā tat kṛṣṭavān haṭhād ākṛṣṭe ca tasmin- kuṭha-dvayaṃ kaṭakaṭa-śabda-mugja- vighaṭṭitaṃ sphuṭam aluṭhad dvayor diśoḥ na dhī-dhṛtiṃ vadhira-vimugdhatām adhi vrajann adhi vrajam adadhāt prajā-vrajaḥ

1.8.35

चित्रं तुत्रोट तत् तत्र वज्र-मज्जार्जुन-द्वयम् न पुनर् मातृ-वात्सल्य-निर्बन्ध-मय-बन्धनम्

citraṃ tutroṭa tat tatra vajra-majjārjuna-dvayam na punar mātṛ-vātsalya-nirbandha-maya-bandhanam

1.8.36

[48] श्लोकयन्ति चात्र- श्यामाङ्ग-द्युति किङ्किणि-ध्वनि-धरं रिङ्गातिरङ्ग-प्रदं कर्षच् छश्वद् उदूखलं खर-खरत्-कार-प्रकार-प्रथम् विस्फूर्ज-प्रतिमार्जुन-द्वय-कटत्-कारार्जितात् कौतुकात् पर्यावृत्त-निरीक्षणं व्रज-वधू-लाल्यस्य बाल्यं स्तुवे

[48] ślokayanti cātra- śyāmāṅga-dyuti kiṅkiṇi-dhvani-dharaṃ riṅgātiraṅga-pradaṃ karṣac chaśvad udūkhalaṃ khara-kharat-kāra-prakāra-pratham visphūrja-pratimārjuna-dvaya-kaṭat-kārārjitāt kautukāt paryāvṛtta-nirīkṣaṇaṃ vraja-vadhū-lālyasya bālyaṃ stuve

1.8.37

[49] अथ तयोर् अत्यूर्जितेन विस्फूर्जितेन मुहूर्तार्धम् आर्ततया गोष्ठाधिष्ठाना मूर्च्छाम् ऋच्छन्तः स्थिताः, तन्-निकट-सङ्घट्टिनीम् अर्भक-घटां विना सा तु तल्-लीला-माधुरी-धुरीणतया चित्राकृतिर् इव मित्रावली न वित्रासम् आससाद [50] दूराद् अपि तद्-ऊर्जितं विस्फूर्जितं सम्भ्रम-कार्य् अवधार्य तु व्रज-पति-मुखास् तर्कित-मुखास् तद् एवाभिप्रतस्थिरे सत्रा स-त्रासम् अत्राभिदधिरे च- विना वातं विना वर्षं विद्युत्-प्रपतनं विना विना हस्ति-कृतं दोषं केनेमौ पातितौ द्रुमौ?

[49] atha tayor atyūrjitena visphūrjitena muhūrtārdham ārtatayā goṣṭhādhiṣṭhānā mūrcchām ṛcchantaḥ sthitāḥ, tan-nikaṭa-saṅghaṭṭinīm arbhaka-ghaṭāṃ vinā sā tu tal-līlā-mādhurī-dhurīṇatayā citrākṛtir iva mitrāvalī na vitrāsam āsasāda [50] dūrād api tad-ūrjitaṃ visphūrjitaṃ sambhrama-kāry avadhārya tu vraja-pati-mukhās tarkita-mukhās tad evābhipratasthire satrā sa-trāsam atrābhidadhire ca- vinā vātaṃ vinā varṣaṃ vidyut-prapatanaṃ vinā vinā hasti-kṛtaṃ doṣaṃ kenemau pātitau drumau?

1.8.38

अजन्य-जन्यम् एतावज् जाता निर्जनता कुतः? तस्मात् तस्मान् महा-गर्जान् मूर्च्छाम् आर्च्छन् व्रजे जनाः

ajanya-janyam etāvaj jātā nirjanatā kutaḥ? tasmāt tasmān mahā-garjān mūrcchām ārcchan vraje janāḥ

1.8.39

इति [अनुष्टुभ्] [51] अवदधिरे च तन्-निकट-तटस्थं भासमान-हास-विलास-मुखम् उलूखलं कर्षन्तं लीला-सुखं वर्षन्तं बाल-गोपालम् तेन च, कथं, कथं? इति कथयन्तस् तम् आवृन्वन्त एवावतस्थिरे [52] स तु पितरम् अनुविन्दमानम् अनुचक्रन्द [53] पिता चान्तः-सम्भ्रान्तः सन्न् अपि तस्य सान्त्वनाय मुख-मात्रं हसित-पात्रम् आचरन्न् अचिराद् एव तं विपाशयामास [54] स-रोदन-वदनं वदनं चुम्बन् विदन्न् अपि मुहुः पप्रच्छ च, पुत्र, कुत्रत्यः स खलु खल-बुद्धिर् येन चोलूखले निर्बन्ध-जनित-बद्धस् त्वम् असि? इति [55] स तु पितरि रतश् चिरतः श्लिष्ट-कण्ठतयाभ्यर्णम् आगतः कर्णे वर्णयामास, तात, मातैव इति [56] पिता तु तां पूर्वं विगत-संवेदतया अनन्तरं तु स्वत एव जात-निर्वेदतया दूनां वेद स्म तत एव न सहसा रहसापि परिभाषितुम् इयेष अज्ञतयावज्ञया न च पप्रच्छ बालकान्, किम् इदं वृत्तम्? इति [57] ते तु स्वयम् एवोचुः, स्फुटम् अनेन कृत-मध्य-गमनेन विस्तीर्ण-खले पुर-स्थले क्रीडितुं निष्क्रम्य, विकृष्ट-तले तिर्यग्-भावाद् अचले चास्मिन्न् उलूखले खटत्-खटिति त्रुटितताम् ऋच्छत् कुठ-द्वयं झटिति लुठद्-भावम् आनर्च्छ [58] ततश् च खण्डिताभ्याम् आभ्यां निर्गत्य कटक-मुकुट-कुण्डलादि-मण्डितौ रोचिष्मद्-वपुष्मन्तौ शुष्माणौ प्रणमन्तौ समन्ताद् एतं किम् अपि सन्तोषयामासतुः तद्-उत्तरम् उत्तरस्यां दिशि प्रास्थिषाताम् [59] तद् एतद् आकल्य, बालानां प्रलापोऽ यम् इति वत्सलाः कलयाम्बभूवुः अन्ये तु सांशयिकतानपेत-चेतसः प्रजाताः [60] ततश् च क्रमाद् एक-द्व्य्-आदि-प्रक्रमान् मिलितेन व्रज-जनेन समं व्रज-भूपालः स्व-बालकेनाङ्कं सद् अलङ्कृत्य नित्य-कृत्य-कृते कालिन्दीम् अनुविन्दमानस् तेनानुषज्य निमज्य तत्रैव विप्रैः स्वस्ति-वाचनादिकम् आचर्य, महा-दानादिकं विसर्ज्य, निकाय्यम् आसज्य च, पूर्वाह्न-भोजनाय ससज्ज [61] तज्-जाया तु तज्-जाभ्यां दुःख-लज्जाभ्यां सज्जती गृहाद् आग्रहाच् च न निष्क्रान्तवती, न च गृहागताः सम्भाषितवती सर्वास्व् अर्वाग् एव निवृत्तासु, समाधानोहिनी रोहिणी गौरव-पात्रीभिः पौरोगवीभिः परिवेषयामास [62] श्री-व्रज-राजस् त्व् अवरात्मजं रामम् अपि समानीय तेन सुतेन च सार्धं तयोः स्निग्ध-कल-कोलाहल-निदिग्धः सग्धिम् आचरितवान् ताभ्यां मूर्त-परमानन्द-पूर्ताभ्यां मुहूर्तम् एकं विश्रम्य च सम्यग्-ईदृग्-औशीर-सुख-धीर-चेता गवागमन-रम्य-समये गोस्थानम् आगम्य गो-दोहनादि-कार्यं च कारयति स्म [63] उदवसिताद् अतिसितां सिताम् आनाय्य तया सहितं सुहितं सह स-वयोभिस् तनयौ स्तन-पान-प्रतिनिधितया धारोष्णं पयः पाययामास च शिक्षयामास च तत्र पत्र-पुटी-घटनाम् [64] अथ पुनर् अपि हर्म्यम् आगम्य ताभ्याम् आचरित-सायम्-भोजन-सुख-समाजे व्रज-राजे, सह-रोहिणीकास् तदीय-सन्तत-सुखाभीकाः स्वकुल-माणिक्य-लक्ष्म्यः सर्वाः प्रामाणिक्यः समासाद्य निवेदवत्यः- [65] राजन्, कृष्ण-जनन्य् अद्य न भुक्तवती, न केनचिद् उक्तवती च वर्तते ताम् अनु सर्वाश् च तथा वर्तन्ते [66] व्रजराजस् सह-दुःख-हासम् उवाच-वयं किं कुर्मः? रोषम् अनुवर्तमाना स्वयम् एव स्व-दोषं पश्यतु [67] सर्वाः सास्रम् ऊचुः, हन्त, सा खल्व् अन्तर् बहिर् अप्य् अतिकोमला तवेदृशा-लापेन तापेनातिम्लास्यति [68] व्रजराजस् तु स-स्मितः सुतम् अपृच्छत्, स्व-मातरं यास्यसि? [69] कृष्ण उवाच-नहि नहि, किन्तु त्वाम् एव समया समयान् गमयिष्यामि [70] अथ राज-ज्यायः-प्रजावत्यः सहासम् ऊचुः-स्तनं कस्य पास्यसि? [71] कृष्ण उवाच-सितासम्भविष्णु धारोष्णं पयः पास्यामि [72] सर्वा ऊचुः-केन क्रीडिष्यसि? [73] कृष्ण उवाच-तातेनैव समम् तथा भ्रातरम् अपि सङ्गं गमयिष्यामि [74] व्रजराज उवाच-भ्रातुर् मातरं कथं नानुगच्छसि? [75] कृष्णः स-रोषास्रम् उवाच-मां विहायेयम् अपीयाय इति [76] तद् एतद् आकर्ण्य सास्रा रोहिणी नीचैर् उवाच-पुत्र, कथं कठोरायसे? माता तव दुःखायते [77] कृष्णस् तद् एतद् अश्र्ण्वन्न् इव सास्रं पितृ-मुखम् ईक्षते स्म रोहिणी तु सङ्कर्षणं तस्य सङ्कर्षणाय सञ्ज्ञया ज्ञापयामास तेन गृहीत-हस्तः पुनर् असौ निरस्त-तद्-धस्ततया विद्रुत्य पितुर् उत्सङ्ग-सङ्गी बभूव तथाभवंश् च भुजाभ्याम् अवगुण्ठित-तत्-कण्ठः कृत-बाष्प-वृष्टिं तद्-दृष्टिम् एव पश्यंस् तम् अतीव वश्यम् आचरन्न् आसीत् [78] व्रज-राजस् तु मातर्य् अन्तः-स्नेहम् अस्य पर्यालोच्य तद् अभिव्यक्तये हस्तं किञ्चिद् उदस्तं विधायाभिदधे-पुत्र, यदि वक्षि, तर्हि बाढं तां ताडयामि कृष्णस् तु तद् असहमानस् तस्य हस्तं स्तम्भयामास [79] ततो व्रज-राजः पुनर् विहस्य निज-वत्सलतयातीव सदयं तदीय-मातुर् अपि हृदयम् अधियन्-पुत्र, तव माता यद्य् एवं भविष्यति, तदा किं करिष्यसि? इत्य् अनधातोर् विरुद्धार्थं प्रयुज्य स-परिहासम् आह स्म [80] कृष्णस् तु बालक-भावेनाजस्रं मातरि स-तृष्णः सास्रं, कुत्र मे माता? तत्र गम्यताम् इति स-शङ्कं रोहिण्य्-अङ्कं गतवान् [81] ततश् च, प्रहसित-कलकलेषु सकलेषु परम-सुखारोहिण्या रोहिण्यानीतः सोऽ पि वेश्म प्रविश्य स-रोदन-मोदम् अम्बाला-गलं लग्नवान् ततश् च- वत्स-मूर्ध्नि चिबुकं दधती सा धेनुवद् वलित-घर्घर-शब्दा रोदन-प्रथनया द्रवद्-आत्मा रोदयत् परिकरान् अपि सर्वान्

iti [anuṣṭubh] [51] avadadhire ca tan-nikaṭa-taṭasthaṃ bhāsamāna-hāsa-vilāsa-mukham ulūkhalaṃ karṣantaṃ līlā-sukhaṃ varṣantaṃ bāla-gopālam tena ca, kathaṃ, kathaṃ? iti kathayantas tam āvṛnvanta evāvatasthire [52] sa tu pitaram anuvindamānam anucakranda [53] pitā cāntaḥ-sambhrāntaḥ sann api tasya sāntvanāya mukha-mātraṃ hasita-pātram ācarann acirād eva taṃ vipāśayāmāsa [54] sa-rodana-vadanaṃ vadanaṃ cumban vidann api muhuḥ papraccha ca, putra, kutratyaḥ sa khalu khala-buddhir yena colūkhale nirbandha-janita-baddhas tvam asi? iti [55] sa tu pitari rataś cirataḥ śliṣṭa-kaṇṭhatayābhyarṇam āgataḥ karṇe varṇayāmāsa, tāta, mātaiva iti [56] pitā tu tāṃ pūrvaṃ vigata-saṃvedatayā anantaraṃ tu svata eva jāta-nirvedatayā dūnāṃ veda sma tata eva na sahasā rahasāpi paribhāṣitum iyeṣa ajñatayāvajñayā na ca papraccha bālakān, kim idaṃ vṛttam? iti [57] te tu svayam evocuḥ, sphuṭam anena kṛta-madhya-gamanena vistīrṇa-khale pura-sthale krīḍituṃ niṣkramya, vikṛṣṭa-tale tiryag-bhāvād acale cāsminn ulūkhale khaṭat-khaṭiti truṭitatām ṛcchat kuṭha-dvayaṃ jhaṭiti luṭhad-bhāvam ānarccha [58] tataś ca khaṇḍitābhyām ābhyāṃ nirgatya kaṭaka-mukuṭa-kuṇḍalādi-maṇḍitau rociṣmad-vapuṣmantau śuṣmāṇau praṇamantau samantād etaṃ kim api santoṣayāmāsatuḥ tad-uttaram uttarasyāṃ diśi prāsthiṣātām [59] tad etad ākalya, bālānāṃ pralāpo' yam iti vatsalāḥ kalayāmbabhūvuḥ anye tu sāṃśayikatānapeta-cetasaḥ prajātāḥ [60] tataś ca kramād eka-dvy-ādi-prakramān militena vraja-janena samaṃ vraja-bhūpālaḥ sva-bālakenāṅkaṃ sad alaṅkṛtya nitya-kṛtya-kṛte kālindīm anuvindamānas tenānuṣajya nimajya tatraiva vipraiḥ svasti-vācanādikam ācarya, mahā-dānādikaṃ visarjya, nikāyyam āsajya ca, pūrvāhna-bhojanāya sasajja [61] taj-jāyā tu taj-jābhyāṃ duḥkha-lajjābhyāṃ sajjatī gṛhād āgrahāc ca na niṣkrāntavatī, na ca gṛhāgatāḥ sambhāṣitavatī sarvāsv arvāg eva nivṛttāsu, samādhānohinī rohiṇī gaurava-pātrībhiḥ paurogavībhiḥ pariveṣayāmāsa [62] śrī-vraja-rājas tv avarātmajaṃ rāmam api samānīya tena sutena ca sārdhaṃ tayoḥ snigdha-kala-kolāhala-nidigdhaḥ sagdhim ācaritavān tābhyāṃ mūrta-paramānanda-pūrtābhyāṃ muhūrtam ekaṃ viśramya ca samyag-īdṛg-auśīra-sukha-dhīra-cetā gavāgamana-ramya-samaye gosthānam āgamya go-dohanādi-kāryaṃ ca kārayati sma [63] udavasitād atisitāṃ sitām ānāyya tayā sahitaṃ suhitaṃ saha sa-vayobhis tanayau stana-pāna-pratinidhitayā dhāroṣṇaṃ payaḥ pāyayāmāsa ca śikṣayāmāsa ca tatra patra-puṭī-ghaṭanām [64] atha punar api harmyam āgamya tābhyām ācarita-sāyam-bhojana-sukha-samāje vraja-rāje, saha-rohiṇīkās tadīya-santata-sukhābhīkāḥ svakula-māṇikya-lakṣmyaḥ sarvāḥ prāmāṇikyaḥ samāsādya nivedavatyaḥ- [65] rājan, kṛṣṇa-janany adya na bhuktavatī, na kenacid uktavatī ca vartate tām anu sarvāś ca tathā vartante [66] vrajarājas saha-duḥkha-hāsam uvāca-vayaṃ kiṃ kurmaḥ? roṣam anuvartamānā svayam eva sva-doṣaṃ paśyatu [67] sarvāḥ sāsram ūcuḥ, hanta, sā khalv antar bahir apy atikomalā tavedṛśā-lāpena tāpenātimlāsyati [68] vrajarājas tu sa-smitaḥ sutam apṛcchat, sva-mātaraṃ yāsyasi? [69] kṛṣṇa uvāca-nahi nahi, kintu tvām eva samayā samayān gamayiṣyāmi [70] atha rāja-jyāyaḥ-prajāvatyaḥ sahāsam ūcuḥ-stanaṃ kasya pāsyasi? [71] kṛṣṇa uvāca-sitāsambhaviṣṇu dhāroṣṇaṃ payaḥ pāsyāmi [72] sarvā ūcuḥ-kena krīḍiṣyasi? [73] kṛṣṇa uvāca-tātenaiva samam tathā bhrātaram api saṅgaṃ gamayiṣyāmi [74] vrajarāja uvāca-bhrātur mātaraṃ kathaṃ nānugacchasi? [75] kṛṣṇaḥ sa-roṣāsram uvāca-māṃ vihāyeyam apīyāya iti [76] tad etad ākarṇya sāsrā rohiṇī nīcair uvāca-putra, kathaṃ kaṭhorāyase? mātā tava duḥkhāyate [77] kṛṣṇas tad etad aśrṇvann iva sāsraṃ pitṛ-mukham īkṣate sma rohiṇī tu saṅkarṣaṇaṃ tasya saṅkarṣaṇāya sañjñayā jñāpayāmāsa tena gṛhīta-hastaḥ punar asau nirasta-tad-dhastatayā vidrutya pitur utsaṅga-saṅgī babhūva tathābhavaṃś ca bhujābhyām avaguṇṭhita-tat-kaṇṭhaḥ kṛta-bāṣpa-vṛṣṭiṃ tad-dṛṣṭim eva paśyaṃs tam atīva vaśyam ācarann āsīt [78] vraja-rājas tu mātary antaḥ-sneham asya paryālocya tad abhivyaktaye hastaṃ kiñcid udastaṃ vidhāyābhidadhe-putra, yadi vakṣi, tarhi bāḍhaṃ tāṃ tāḍayāmi kṛṣṇas tu tad asahamānas tasya hastaṃ stambhayāmāsa [79] tato vraja-rājaḥ punar vihasya nija-vatsalatayātīva sadayaṃ tadīya-mātur api hṛdayam adhiyan-putra, tava mātā yady evaṃ bhaviṣyati, tadā kiṃ kariṣyasi? ity anadhātor viruddhārthaṃ prayujya sa-parihāsam āha sma [80] kṛṣṇas tu bālaka-bhāvenājasraṃ mātari sa-tṛṣṇaḥ sāsraṃ, kutra me mātā? tatra gamyatām iti sa-śaṅkaṃ rohiṇy-aṅkaṃ gatavān [81] tataś ca, prahasita-kalakaleṣu sakaleṣu parama-sukhārohiṇyā rohiṇyānītaḥ so' pi veśma praviśya sa-rodana-modam ambālā-galaṃ lagnavān tataś ca- vatsa-mūrdhni cibukaṃ dadhatī sā dhenuvad valita-gharghara-śabdā rodana-prathanayā dravad-ātmā rodayat parikarān api sarvān

1.8.40

[82] अथ तासां त्व् अनेक-सान्त्वनया लब्ध-शान्तिः किञ्चिद् व्यञ्जित-मुख-कान्तिः श्री-सुमुख-कन्येयं स्तन्येन तनयं प्रीणयामास बुभुजे च सहाग्रजातेन तेन परम-हिताभिः सहिता [83] तद् आरभ्य तु सङ्कोचं उपलभ्य व्रजराज-लोचन-गोचरतां वासर-त्रयं नासादितवती दिनान्तरे तु पितृ-निदेश-पाल-बाल-गोपालेनैव चेलाञ्चले गृहीत्वा नीता तद्-दिनश् च स-नर्मामोदं दामोदरः इति व्रज-वधूभिर् आहूयते स्म, सोऽ यं श्याम-मनोहरः इति व्रजेश्वरीं स्तोतुम् अपीह कोविदः को वा भवेल् लोकग-लोक-सङ्ग्रहे ब्रह्मापि सर्वोऽ पि रमापि यत्-कला- कलां च नाञ्चीद् इति बादरायणिः

[82] atha tāsāṃ tv aneka-sāntvanayā labdha-śāntiḥ kiñcid vyañjita-mukha-kāntiḥ śrī-sumukha-kanyeyaṃ stanyena tanayaṃ prīṇayāmāsa bubhuje ca sahāgrajātena tena parama-hitābhiḥ sahitā [83] tad ārabhya tu saṅkocaṃ upalabhya vrajarāja-locana-gocaratāṃ vāsara-trayaṃ nāsāditavatī dināntare tu pitṛ-nideśa-pāla-bāla-gopālenaiva celāñcale gṛhītvā nītā tad-dinaś ca sa-narmāmodaṃ dāmodaraḥ iti vraja-vadhūbhir āhūyate sma, so' yaṃ śyāma-manoharaḥ iti vrajeśvarīṃ stotum apīha kovidaḥ ko vā bhavel lokaga-loka-saṅgrahe brahmāpi sarvo' pi ramāpi yat-kalā- kalāṃ ca nāñcīd iti bādarāyaṇiḥ

1.8.41

[84] सोऽ यम् अस्या बादरायणिना घटित-सम्यग्-उद्घट्टनः श्रीमान् यशः-पटह-शब्दस् त्रैलोक्यम् एव श्लोक्यतया पर्यटन्न् अस्ति तथा हि, नेमं विरिञ्चिः [भ्प् 10.9.20] इत्यादि [85] श्री-रामस् तु निजानुजं स-तृष्णम् आह स्म, स्मरसि, भ्रातर्, बृहद्-वने वत्स्यावः [86] अनुजोऽ पि स-स्मितम् आह स्म, आं आं, तत्र क्रीडाम् अपि करिष्यावः इति [87] अथ कथकः समापनम् आह- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोप-महेश्वर यौ वृक्षाव् अपि तौ स्वस्य दिव्य-भक्तौ विनिर्ममे

[84] so' yam asyā bādarāyaṇinā ghaṭita-samyag-udghaṭṭanaḥ śrīmān yaśaḥ-paṭaha-śabdas trailokyam eva ślokyatayā paryaṭann asti tathā hi, nemaṃ viriñciḥ [bhp 10.9.20] ityādi [85] śrī-rāmas tu nijānujaṃ sa-tṛṣṇam āha sma, smarasi, bhrātar, bṛhad-vane vatsyāvaḥ [86] anujo' pi sa-smitam āha sma, āṃ āṃ, tatra krīḍām api kariṣyāvaḥ iti [87] atha kathakaḥ samāpanam āha- īdṛśas tanayo jātas tava gopa-maheśvara yau vṛkṣāv api tau svasya divya-bhaktau vinirmame

1.9.1

[88] तद् एवं वृत्ते वृत्ते सर्वे तत्-तत्-कथां अपि तत्-तत्-पर्वैवानुभूय स्वं स्वम् आवासम् आसन्नवन्तः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु दामोदरानुमोदो नाम अष्टमं पूरणम् 8 (9) अथ नवमं पूरणम् श्री-वृन्दावन-देशे प्रवेशः [1] अथ दिनान्तरे भासमानायां सभायां श्री-व्रजराजः पर्यनुयुक्तवान्, वत्स स्निग्धकण्ठ, तौ खलु वृक्षौ व्रजे सङ्कल्प-प्रदतया देवता-सदृक्षौ ततः प्राग्-जन्मनि कीदृशाव्, अत्र वा कस्माद् आगतौ, सम्प्रति च कीदृशतया क्व गतौ? [2] स्निग्धकण्ठ उवाच-पूर्वं धूर्जटि-मित्राद् उत्पन्नवन्तौ श्री-देवर्षि-वर्ये धार्ष्ट्यम् अनुष्ठितवन्तौ सन्तौ, परिणामतः परमानुग्रहेण श्री-देवर्षि-वर्य-कृत-निग्रहेण वृक्षतायाम् अपि भवगद्-भक्तताम् आगतवन्तौ प्रतिभवद्-अवतारम् उद्भवतस् तस्य बृहद्वन-स्थ-भवद्-गृहस्य तु सदेशे देशे यमलार्जुन-वेशेन स्थितवन्तौ एतद्-अनन्तरं च निज-गतिम् आगतवन्तौ परम-भगवद्-भक्तिमन्तौ च जातवन्तौ सम्प्रति तु तद्-भक्ति-फल-व्यक्तिम् अप्य् आकलयन्तौ वर्तेते [3] व्रजराजः सकौतुकम् उवाच-कथ्यतां तथ्यं, सम्प्रति कुत्र प्रतियातौ? [4] अथ स्निग्धकण्ठः स्व-मुख-कमलं नमयित्वा तुष्णीम् इव स्थित्वा च मधुकण्ठं कटाक्षेणेक्षाञ्चक्रे [5] व्रजराज उवाच-सङ्कुचन्न् इव कथं नोचितवान् असि? [6] स्निग्धकण्ठः स-सम्भ्रमम् उवाच-देव, वयं किं ब्रूमहे? श्री-चरणाः स्वयम् एव वेत्स्यन्ति [7] व्रजराजः सस्मितम् उवाच-सत्यं भवद्-उक्तं पुनर्-उक्तम् एव भवेत्, यतो भवतो मौनम् एवात्र ब्रवीतीति रीति-वशाज् ज्ञातवन्त एव च वयम् तथापि, स्व-मुखेन सुखेन योजयतु भवान् अस्मान् [8] स्निग्धकण्ठ उवाच-सर्व-सुख-वर्षि-श्री-देवर्षि-चरणानां कृपण-विषय-कृपा-क्प्त-तद्-एतद्-गती लब्धमती ताव् एव स्फुटम् आवाम् इति [9] तद् एतद् आकर्ण्य निर्वर्णित-तन्-मुखाः श्री-व्रजराज-प्रमुखाः समाहूय भूयः स-कौतुकं स-सुखं तौ मिलितवन्तः मध्ये समुपवेश्य निरीक्षितवन्तश् चेति [10] पुनस् तु तत्-प्रश्नानन्तरं मधुकण्ठः क्रम-प्राप्तां कथां प्राह, [11] तद् एवं विचित्रात् पूर्व-चरित्राद् दिवस-पञ्चकानन्तरं श्रीमान् उपनन्दः स्व-मन्दिरं विन्दमानः स्व-पत्नीं पप्रच्छ, अद्य स्व-देवर-नर-देव-गृहे किं गमन-मङ्गलं जगृहे भवत्या? [12] पत्नी प्राह-अथ किम्, को वा तद् गमनं विना मनो मानयितुं शक्नोति, किम् उत भवद्-विध-सविध-सम्बन्धिनस् ते वयम्? [13] पतिर् आह-विशेषश् चेत् कथ्यताम् [14] पत्नी प्राह- यस्मिन् प्रेम-प्रचुरं भयम् अपि तस्मिन् विभाव्यते प्रचुरम् यद्वन् नेत्रं शङ्का-विषयस् तद्वन् न कर्णादि

[88] tad evaṃ vṛtte vṛtte sarve tat-tat-kathāṃ api tat-tat-parvaivānubhūya svaṃ svam āvāsam āsannavantaḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu dāmodarānumodo nāma aṣṭamaṃ pūraṇam 8 (9) atha navamaṃ pūraṇam śrī-vṛndāvana-deśe praveśaḥ [1] atha dināntare bhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ śrī-vrajarājaḥ paryanuyuktavān, vatsa snigdhakaṇṭha, tau khalu vṛkṣau vraje saṅkalpa-pradatayā devatā-sadṛkṣau tataḥ prāg-janmani kīdṛśāv, atra vā kasmād āgatau, samprati ca kīdṛśatayā kva gatau? [2] snigdhakaṇṭha uvāca-pūrvaṃ dhūrjaṭi-mitrād utpannavantau śrī-devarṣi-varye dhārṣṭyam anuṣṭhitavantau santau, pariṇāmataḥ paramānugraheṇa śrī-devarṣi-varya-kṛta-nigraheṇa vṛkṣatāyām api bhavagad-bhaktatām āgatavantau pratibhavad-avatāram udbhavatas tasya bṛhadvana-stha-bhavad-gṛhasya tu sadeśe deśe yamalārjuna-veśena sthitavantau etad-anantaraṃ ca nija-gatim āgatavantau parama-bhagavad-bhaktimantau ca jātavantau samprati tu tad-bhakti-phala-vyaktim apy ākalayantau vartete [3] vrajarājaḥ sakautukam uvāca-kathyatāṃ tathyaṃ, samprati kutra pratiyātau? [4] atha snigdhakaṇṭhaḥ sva-mukha-kamalaṃ namayitvā tuṣṇīm iva sthitvā ca madhukaṇṭhaṃ kaṭākṣeṇekṣāñcakre [5] vrajarāja uvāca-saṅkucann iva kathaṃ nocitavān asi? [6] snigdhakaṇṭhaḥ sa-sambhramam uvāca-deva, vayaṃ kiṃ brūmahe? śrī-caraṇāḥ svayam eva vetsyanti [7] vrajarājaḥ sasmitam uvāca-satyaṃ bhavad-uktaṃ punar-uktam eva bhavet, yato bhavato maunam evātra bravītīti rīti-vaśāj jñātavanta eva ca vayam tathāpi, sva-mukhena sukhena yojayatu bhavān asmān [8] snigdhakaṇṭha uvāca-sarva-sukha-varṣi-śrī-devarṣi-caraṇānāṃ kṛpaṇa-viṣaya-kṛpā-kpta-tad-etad-gatī labdhamatī tāv eva sphuṭam āvām iti [9] tad etad ākarṇya nirvarṇita-tan-mukhāḥ śrī-vrajarāja-pramukhāḥ samāhūya bhūyaḥ sa-kautukaṃ sa-sukhaṃ tau militavantaḥ madhye samupaveśya nirīkṣitavantaś ceti [10] punas tu tat-praśnānantaraṃ madhukaṇṭhaḥ krama-prāptāṃ kathāṃ prāha, [11] tad evaṃ vicitrāt pūrva-caritrād divasa-pañcakānantaraṃ śrīmān upanandaḥ sva-mandiraṃ vindamānaḥ sva-patnīṃ papraccha, adya sva-devara-nara-deva-gṛhe kiṃ gamana-maṅgalaṃ jagṛhe bhavatyā? [12] patnī prāha-atha kim, ko vā tad gamanaṃ vinā mano mānayituṃ śaknoti, kim uta bhavad-vidha-savidha-sambandhinas te vayam? [13] patir āha-viśeṣaś cet kathyatām [14] patnī prāha- yasmin prema-pracuraṃ bhayam api tasmin vibhāvyate pracuram yadvan netraṃ śaṅkā-viṣayas tadvan na karṇādi

1.9.2

[15] तथा हि, यद्यपि निरवद्याधान-विधातृ-मातृ-प्रभृतिभी रक्ष्येते सभीभिर् एव तौ, तथापि खेल-वेलायां सम्भालयितुम् अपारणीयतया सुकलम् एव विकलयतः तत्र चाद्यतनं वृत्तं प्रतिपद्यताम्- [16] तौ भवद्-भ्रातृजौ स-निज-व्रज-व्रजेश्वर-भोज्य-सज्जनाय जनितामोदायां यशोदायां तदीय-साहायका-रोहिण्याम् अपि रोहिण्याम् आशङ्का-पात्रीर् धात्रीर् वञ्चयित्वा विदूरं चञ्चितवन्तौ यथा, धात्रीणाम् अपरत्र कर्मणि मनाग् दत्तात्मनाम् अग्रतः सव्यासव्य-दृशोर् दृशोर् अविषये सान्तर्द्धि-देशे च तौ क्रीडा-दम्भ-वशात् क्रमाद् अपगतौ विद्रुत्य दूर-स्थितौ तत्राथ स्व-सुहृद्भिर् उद्धत-गणैः कोलाहलं चक्रतुः

[15] tathā hi, yadyapi niravadyādhāna-vidhātṛ-mātṛ-prabhṛtibhī rakṣyete sabhībhir eva tau, tathāpi khela-velāyāṃ sambhālayitum apāraṇīyatayā sukalam eva vikalayataḥ tatra cādyatanaṃ vṛttaṃ pratipadyatām- [16] tau bhavad-bhrātṛjau sa-nija-vraja-vrajeśvara-bhojya-sajjanāya janitāmodāyāṃ yaśodāyāṃ tadīya-sāhāyakā-rohiṇyām api rohiṇyām āśaṅkā-pātrīr dhātrīr vañcayitvā vidūraṃ cañcitavantau yathā, dhātrīṇām aparatra karmaṇi manāg dattātmanām agrataḥ savyāsavya-dṛśor dṛśor aviṣaye sāntarddhi-deśe ca tau krīḍā-dambha-vaśāt kramād apagatau vidrutya dūra-sthitau tatrātha sva-suhṛdbhir uddhata-gaṇaiḥ kolāhalaṃ cakratuḥ

1.9.3

[17] अथ तथा निकृतस् तत्-पालनाधिकृत-धात्री-वर्गः क्षणात् कृतावधान-सर्गः शीघ्रम् एव कृतानुमार्गः क्रमेण स्वस्याकारणम् अकारणताम् आसादितम् अवधार्य निजेश्वर्योर् आवेदयामास [18] तावच् च ततोऽ प्य् अतिदूरं गम्भीर-सरित्-तीरं गताव् आकर्ण्य पूतना-सूदन-प्रसू रामाम्बालाम् एव तयोः सङ्कलनाय चालयामास æहन्त, न जाने खल्व् अर्जुन-युगलवद् दुर्जन-प्रेर्यमाणतया कश्चिद् अनोकहो वा नद्यवरोहो वा स्खलतीति मयि पाक-कर्म-विपाकावरुद्धायां सत्वरं त्वम् एव स्वयं याहिऽ इति सा च तत्र गता शीघ्रं व्यग्री-भूताङ्ग-मानसा सरित्-तीर-गतं कृष्णं भग्नार्जुनम् अथाह्वयत्

[17] atha tathā nikṛtas tat-pālanādhikṛta-dhātrī-vargaḥ kṣaṇāt kṛtāvadhāna-sargaḥ śīghram eva kṛtānumārgaḥ krameṇa svasyākāraṇam akāraṇatām āsāditam avadhārya nijeśvaryor āvedayāmāsa [18] tāvac ca tato' py atidūraṃ gambhīra-sarit-tīraṃ gatāv ākarṇya pūtanā-sūdana-prasū rāmāmbālām eva tayoḥ saṅkalanāya cālayāmāsa æhanta, na jāne khalv arjuna-yugalavad durjana-preryamāṇatayā kaścid anokaho vā nadyavaroho vā skhalatīti mayi pāka-karma-vipākāvaruddhāyāṃ satvaraṃ tvam eva svayaṃ yāhi' iti sā ca tatra gatā śīghraṃ vyagrī-bhūtāṅga-mānasā sarit-tīra-gataṃ kṛṣṇaṃ bhagnārjunam athāhvayat

1.9.4

[19] ततश् च क्रीडा-रङ्गाकुलतया तद् अनङ्गीकर्तरि सङ्गीशितरि कृष्णे कृष्णाग्रजे च तद्-अनुग-तृष्णे, सा परिवृत्य सद्मागत्य तस्य किञ्चिद् भय-स्थानं प्रभव-स्थानम् एव प्रस्थापयामास [20] ततश् च तन्-माता च गत्वा- क्रीडन्तं तनयं बालैर् अतिवेलं सहाग्रजम् वीक्ष्य स्तन-मिषात् स्नेहं वर्षन्ती हूतिम् आतनोत्

[19] tataś ca krīḍā-raṅgākulatayā tad anaṅgīkartari saṅgīśitari kṛṣṇe kṛṣṇāgraje ca tad-anuga-tṛṣṇe, sā parivṛtya sadmāgatya tasya kiñcid bhaya-sthānaṃ prabhava-sthānam eva prasthāpayāmāsa [20] tataś ca tan-mātā ca gatvā- krīḍantaṃ tanayaṃ bālair ativelaṃ sahāgrajam vīkṣya stana-miṣāt snehaṃ varṣantī hūtim ātanot

1.9.5

[21] न तु सहसा समीपम् आप तत्-पलायन-शङ्कया आहूति-माधुरी चेयम् आस्वाद-धुरीणतां नीयताम्- कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब अलं विहारैः क्षुच्-छ्रान्तस् तद् भवान् भोक्तुम् अर्हति [भ्प् 10.11.15] इति [22] तथापि मिथः सङ्घर्षयतः क्रीडा-तर्षवन्तं तम् अनागच्छन्तं धर्षयन्ती, विच्छिदुरता-विधुर् असजातीय-स्नेहस्य द्वितीय-पात्रम् आदृत-स्व-वचन-मात्रतयावश्यम् एव वश्यं श्री-बल-भद्रम् एव सानुक्रोशं चुक्रोश- हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन प्रातर् एव कृताहारः क्रीडाश्रान्तोऽ पि पुत्रक प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः एह्य् आवयोः प्रियं धेहि, स्वगृहं यात बालकाः [भ्प् 10.11.16-7] [23] ततो मातृ-हर्षणाय निवर्तयितुं कृष्णं कर्षति सङ्कर्षणे, सच्छल-प्रोत्साहनं तम् एव भणति स्म- धूलि-धूसरिताङ्गस् त्वं तात मज्जनम् आवह जन्मर्क्षं तेऽ द्य भवति विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः [भ्प् 10.11.18] [24] पुनस् तदानीम् एव गृहाद् आगतान् बालान् आकलय्य स्पृहां बृंहयन्ती बभाषे, पश्य पश्य वयस्यांस् ते मातृ-मृष्ट-स्वलङ्कृतान् त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः [भ्प् 10.11.19] [25] तद् एवं बाल्यम् एवारभ्य विप्र-पोषणाद् आत्मनस् तोष इति तद् आरम्भाय स्तम्भमानम् आह्वानादि-लक्ष्येण लघु लघु समीपम् आसन्ना स-रामं रामानुजं भुजयोर् गृहीत्वा गृहम् आनिनाय [26] ततश् च, जन्मर्क्षं ते इति मिथ्या-कथ्यमानम् अपि तेन गृहीतं नितराम् एव गृहीतवती व्रजराज-गृहिणी तत् पर्व, यत्र दुष्ट-दृष्टि-निवारणाय स-यन्त्रा मन्त्रा मुहुर् विन्यासम् ऊहुः [27] तद् एवम् अवधाय स सर्व-दर्शः श्रीमान् उपनन्दः पराममर्श, सत्यम् आशङ्कितं प्रजां प्रति प्रजावत्योर् अनयोः प्रजावत्योः, यद् इदं गोष्ठ-प्रकोष्ठम् अवदुष्टम् इव दृश्यते भवतु, व्रजराज-समाजम् अनु विचारयिष्यामः [28] तत्पत्नी प्राह-विचारः पुनस् तत्रभवत्य् एव स्थास्यते [29] अथ प्रातर् एव गो-व्रज-व्रजान्त-स्थायां सर्वास्थास्पद-व्रजराज-समाज-राजमानायाम् आस्थान्यां मिलिता गोपाला गोपाल-नादि-सौकर्यं नात्रेति पर्यालोचयामासुः- [30] चिरवासेनोत्सन्नतासन्न-वनतया बृहद्वनस्य तत्र तु वयो-ज्ञानाभ्यां वृद्धः श्री-राम-कृष्ण-प्रेम्णा समृद्धः स्वाङ्क-पल्यङ्कं सद्-अलङ्करिष्णुना मध्ये मध्ये च चिबुकं गृहीत्वा वितथ-प्रश्नम् आचरिष्णुना तत् तदा क्रीडनक-याच्ञा-सतृष्णेन कृष्णेन लभ्यमानानन्दः श्रीमान् उपनन्दः प्रावोचद् अखिल-रोचनम् इह च व्रजराजस्य सङ्कोचम् अवलोचयन् बाल-प्रजा-मात्रस्य हित-पक्षम् उपलक्षयामास यथा- æइह न स्थेयमऽ इतीत्थं व्रज-हितम् उक्तं भवद्भिर् यत् तत् पुनर् अतिबालानां हित-प्रधानं मम स्फुरति

[21] na tu sahasā samīpam āpa tat-palāyana-śaṅkayā āhūti-mādhurī ceyam āsvāda-dhurīṇatāṃ nīyatām- kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣa tāta ehi stanaṃ piba alaṃ vihāraiḥ kṣuc-chrāntas tad bhavān bhoktum arhati [bhp 10.11.15] iti [22] tathāpi mithaḥ saṅgharṣayataḥ krīḍā-tarṣavantaṃ tam anāgacchantaṃ dharṣayantī, vicchiduratā-vidhur asajātīya-snehasya dvitīya-pātram ādṛta-sva-vacana-mātratayāvaśyam eva vaśyaṃ śrī-bala-bhadram eva sānukrośaṃ cukrośa- he rāmāgaccha tātāśu sānujaḥ kulanandana prātar eva kṛtāhāraḥ krīḍāśrānto' pi putraka pratīkṣate tvāṃ dāśārha bhokṣyamāṇo vrajādhipaḥ ehy āvayoḥ priyaṃ dhehi, svagṛhaṃ yāta bālakāḥ [bhp 10.11.16-7] [23] tato mātṛ-harṣaṇāya nivartayituṃ kṛṣṇaṃ karṣati saṅkarṣaṇe, sacchala-protsāhanaṃ tam eva bhaṇati sma- dhūli-dhūsaritāṅgas tvaṃ tāta majjanam āvaha janmarkṣaṃ te' dya bhavati viprebhyo dehi gāḥ śuciḥ [bhp 10.11.18] [24] punas tadānīm eva gṛhād āgatān bālān ākalayya spṛhāṃ bṛṃhayantī babhāṣe, paśya paśya vayasyāṃs te mātṛ-mṛṣṭa-svalaṅkṛtān tvaṃ ca snātaḥ kṛtāhāro viharasva svalaṅkṛtaḥ [bhp 10.11.19] [25] tad evaṃ bālyam evārabhya vipra-poṣaṇād ātmanas toṣa iti tad ārambhāya stambhamānam āhvānādi-lakṣyeṇa laghu laghu samīpam āsannā sa-rāmaṃ rāmānujaṃ bhujayor gṛhītvā gṛham ānināya [26] tataś ca, janmarkṣaṃ te iti mithyā-kathyamānam api tena gṛhītaṃ nitarām eva gṛhītavatī vrajarāja-gṛhiṇī tat parva, yatra duṣṭa-dṛṣṭi-nivāraṇāya sa-yantrā mantrā muhur vinyāsam ūhuḥ [27] tad evam avadhāya sa sarva-darśaḥ śrīmān upanandaḥ parāmamarśa, satyam āśaṅkitaṃ prajāṃ prati prajāvatyor anayoḥ prajāvatyoḥ, yad idaṃ goṣṭha-prakoṣṭham avaduṣṭam iva dṛśyate bhavatu, vrajarāja-samājam anu vicārayiṣyāmaḥ [28] tatpatnī prāha-vicāraḥ punas tatrabhavaty eva sthāsyate [29] atha prātar eva go-vraja-vrajānta-sthāyāṃ sarvāsthāspada-vrajarāja-samāja-rājamānāyām āsthānyāṃ militā gopālā gopāla-nādi-saukaryaṃ nātreti paryālocayāmāsuḥ- [30] ciravāsenotsannatāsanna-vanatayā bṛhadvanasya tatra tu vayo-jñānābhyāṃ vṛddhaḥ śrī-rāma-kṛṣṇa-premṇā samṛddhaḥ svāṅka-palyaṅkaṃ sad-alaṅkariṣṇunā madhye madhye ca cibukaṃ gṛhītvā vitatha-praśnam ācariṣṇunā tat tadā krīḍanaka-yācñā-satṛṣṇena kṛṣṇena labhyamānānandaḥ śrīmān upanandaḥ prāvocad akhila-rocanam iha ca vrajarājasya saṅkocam avalocayan bāla-prajā-mātrasya hita-pakṣam upalakṣayāmāsa yathā- æiha na stheyam' itītthaṃ vraja-hitam uktaṃ bhavadbhir yat tat punar atibālānāṃ hita-pradhānaṃ mama sphurati

1.9.6

सहजनि-जनिते यन् मम पर-पर-यत्नेन रक्षितेऽ प्य् अत्र जातं विप्लव-जातं, तस्मात् किं स्याद् इहोर्वरितम्?

sahajani-janite yan mama para-para-yatnena rakṣite' py atra jātaṃ viplava-jātaṃ, tasmāt kiṃ syād ihorvaritam?

1.9.7

तत्-तद्-उपद्रव-जाते केवल-परमेशितू रक्षा तस्मिन् भारं दद्याद् इति च न खलु तत्-परैर् इष्टम्

tat-tad-upadrava-jāte kevala-parameśitū rakṣā tasmin bhāraṃ dadyād iti ca na khalu tat-parair iṣṭam

1.9.8

चलता द्वयम् अनुचिन्त्यं: त्याज्यं गम्यं च यद् धाम त्याज्यं दुःख-निदानं, गम्यं सुखिता-निधानं तु

calatā dvayam anucintyaṃ: tyājyaṃ gamyaṃ ca yad dhāma tyājyaṃ duḥkha-nidānaṃ, gamyaṃ sukhitā-nidhānaṃ tu

1.9.9

स्थानं तद् अपदेयं, यद् इह परत्र च घटेत दुःखाय बृहद्-आख्यं वनम् अनुपदम् ऐहिक-दुःखाय साम्प्रतं जातम्

sthānaṃ tad apadeyaṃ, yad iha paratra ca ghaṭeta duḥkhāya bṛhad-ākhyaṃ vanam anupadam aihika-duḥkhāya sāmprataṃ jātam

1.9.10

स्थानं तद् उपदेयं, यद् इह परत्र च घटेत सौख्याय वृन्दावनारण्यं चादः समस्त-सुखतमम् अतीव पुण्यं च

sthānaṃ tad upadeyaṃ, yad iha paratra ca ghaṭeta saukhyāya vṛndāvanāraṇyaṃ cādaḥ samasta-sukhatamam atīva puṇyaṃ ca

1.9.11

गोवर्धन इति नामा यत्रारण्ये गिरिः स्फुरति तत् खलु गो-जातीनां गोपानां चास्ति सर्वस्वम्

govardhana iti nāmā yatrāraṇye giriḥ sphurati tat khalu go-jātīnāṃ gopānāṃ cāsti sarvasvam

1.9.12

गोपाः कानन-करदा ग्रामादीनां विनिश्चयाभावात् तद् अपर-कानन-गमने राज्ञां चाज्ञा स्वतः-सिद्धा

gopāḥ kānana-karadā grāmādīnāṃ viniścayābhāvāt tad apara-kānana-gamane rājñāṃ cājñā svataḥ-siddhā

1.9.13

सुखतो भयतो वा यत् कृत्यं कर्तव्यतां याति शीघ्रं यत् खलु कार्यं वलयति शङ्काम् अलं विलम्बस् तु

sukhato bhayato vā yat kṛtyaṃ kartavyatāṃ yāti śīghraṃ yat khalu kāryaṃ valayati śaṅkām alaṃ vilambas tu

1.9.14

उत्थातव्यं तस्माद् अस्मात् सद्यो न कार्यम् आलस्यम् तुलिता ह्य् उद्यम-कलना कृत्यं यद् यद् यदा क्रियते

utthātavyaṃ tasmād asmāt sadyo na kāryam ālasyam tulitā hy udyama-kalanā kṛtyaṃ yad yad yadā kriyate

1.9.15

इयम् अस्माकम् उदीक्षा युष्मभ्यं यदि तु रोचमाना स्यात् पर-वीक्षितेऽ पि वस्तुनि बहु-सम्मतिर् उत्सवं दुग्धे

iyam asmākam udīkṣā yuṣmabhyaṃ yadi tu rocamānā syāt para-vīkṣite' pi vastuni bahu-sammatir utsavaṃ dugdhe

1.9.16

भवति तु चेद् इह भवतां समर्थना तर्हि गावः प्राक् सम्यक् पायित-वत्साश् चरन्तु वृन्दाटवी-वर्त्म

bhavati tu ced iha bhavatāṃ samarthanā tarhi gāvaḥ prāk samyak pāyita-vatsāś carantu vṛndāṭavī-vartma

1.9.17

पश्चात् पट-गृह-शकटान्य् अटन्तु गृह्यं समस्तम् आदाय विधि-विधि-सिद्धा सेयं व्रजनाद् व्रजता हि गोदुहां सदने

paścāt paṭa-gṛha-śakaṭāny aṭantu gṛhyaṃ samastam ādāya vidhi-vidhi-siddhā seyaṃ vrajanād vrajatā hi goduhāṃ sadane

1.9.18

ततश् च, तद् वाक्यं पशुप-समूहम् ऊह-शून्यं स्वार्थाय स्वयम् अनुगम्य कल्पते स्म साधर्म्य-स्पृशि मृदि पश्य बीज-भेदः स्फीतः स्यात् फलति च तत्र नापरत्र

tataś ca, tad vākyaṃ paśupa-samūham ūha-śūnyaṃ svārthāya svayam anugamya kalpate sma sādharmya-spṛśi mṛdi paśya bīja-bhedaḥ sphītaḥ syāt phalati ca tatra nāparatra

1.9.19

[31] तद् एवं पौर्णमासीम् अपि विज्ञाप्य समनुज्ञाप्य पुरतः प्रस्थाप्य च शीघ्रम् उत्थाप्यतां व्रजः इति दुन्दुभि-निर्घोषणया कृत-पोषः सोऽ यं घोषः स्व-निरुक्तिम् एवातिरिक्ततया व्यक्तवान् गव्यानां मानुष्यकानाम् अपि कोलाहलान् महा-घोषास्पदता हि घोषता निर्दिष्टा यथा, तदा व्रजे कलकल-कोटिर् उत्थिता हिही-हिही-जिहि-जिहि-कार-मिश्रिता घडद् घडद् घडद् इति शाकटा-रवः स-वाद्यकः पुनर् अखिलं-गिलः स्थितः

[31] tad evaṃ paurṇamāsīm api vijñāpya samanujñāpya purataḥ prasthāpya ca śīghram utthāpyatāṃ vrajaḥ iti dundubhi-nirghoṣaṇayā kṛta-poṣaḥ so' yaṃ ghoṣaḥ sva-niruktim evātiriktatayā vyaktavān gavyānāṃ mānuṣyakānām api kolāhalān mahā-ghoṣāspadatā hi ghoṣatā nirdiṣṭā yathā, tadā vraje kalakala-koṭir utthitā hihī-hihī-jihi-jihi-kāra-miśritā ghaḍad ghaḍad ghaḍad iti śākaṭā-ravaḥ sa-vādyakaḥ punar akhilaṃ-gilaḥ sthitaḥ

1.9.20

आरोप्यानसि वृद्धादीन् स्वयम् ऊढ-शरासनाः गौरवेण गवां गोपा ययुर् विक्रममाणताम्

āropyānasi vṛddhādīn svayam ūḍha-śarāsanāḥ gauraveṇa gavāṃ gopā yayur vikramamāṇatām

1.9.21

[32] ततश् च सङ्क्रीडति शकट-वर्गे सङ्क्रीडमाने सति, शकट-गृहाटन-चर्यां पर्याकलयन् विदूर-गो लोकः व्यतिषज्यावदद् एतद् ग्रामः कश्चिच् चरिष्णुर् अस्तीति

[32] tataś ca saṅkrīḍati śakaṭa-varge saṅkrīḍamāne sati, śakaṭa-gṛhāṭana-caryāṃ paryākalayan vidūra-go lokaḥ vyatiṣajyāvadad etad grāmaḥ kaścic cariṣṇur astīti

1.9.22

पथि तु, एको धावति कश्चनाह्वयति कोऽ प्य् अत्रोत्तरं भाषते कश्चित् तत्र निवृत्य गच्छति निजं सम्भालयत्य् अन्यकः सर्वो गायति कृष्ण-बाल्य-चरितं बाष्पायते स्तम्भते स्विद्यत्य् एजति रोमहर्षम् अयते वैवर्ण्यम् आसीदति

pathi tu, eko dhāvati kaścanāhvayati ko' py atrottaraṃ bhāṣate kaścit tatra nivṛtya gacchati nijaṃ sambhālayaty anyakaḥ sarvo gāyati kṛṣṇa-bālya-caritaṃ bāṣpāyate stambhate svidyaty ejati romaharṣam ayate vaivarṇyam āsīdati

1.9.23

आरूढ-शकटा गोप्यो व्यूढ-नव्य-परिष्क्रियाः अमन्दं जगुर् आनन्दाद् आनन्दान् नन्द-नन्दनम्

ārūḍha-śakaṭā gopyo vyūḍha-navya-pariṣkriyāḥ amandaṃ jagur ānandād ānandān nanda-nandanam

1.9.24

यथा, नन्द-मही-पति-जात नन्द यशोदा-मात जन्म-महा-मह-दिग्ध रमित-समस्त-स्निग्ध ध्रु स्पर्शादित-विष-योष अपरिचितापद-दोष शकट-विघट्टन-शेष गोकुल-पुण्य-विशेष कृत-नामभिर् अभिराम सन्तत-रामा-राम रिङ्ग-भृताङ्ग-नरङ्ग अङ्गीकृत-सखि-सङ्ग लङ्घित-मारुत-चक्र नन्दित-गोकुल-शक्र वत्स-विमोचन-मोद व्रज-जन-शर्म-यशोद सर्वानन्दन-चौर्य तस्मिन् दर्शित-शौर्य अयि दामोदर-लील अखिल-सुख-प्रद-शील

yathā, nanda-mahī-pati-jāta nanda yaśodā-māta janma-mahā-maha-digdha ramita-samasta-snigdha dhru sparśādita-viṣa-yoṣa aparicitāpada-doṣa śakaṭa-vighaṭṭana-śeṣa gokula-puṇya-viśeṣa kṛta-nāmabhir abhirāma santata-rāmā-rāma riṅga-bhṛtāṅga-naraṅga aṅgīkṛta-sakhi-saṅga laṅghita-māruta-cakra nandita-gokula-śakra vatsa-vimocana-moda vraja-jana-śarma-yaśoda sarvānandana-caurya tasmin darśita-śaurya ayi dāmodara-līla akhila-sukha-prada-śīla

1.9.25

इति [33] तद् एवं गायन्त्यस् तद्-दर्शनस्य नाथमाना व्यत्यतिक्रामन्ति स्म- तदा यशोदा-रोहिण्याव् एकं शकटम् आस्थिते रेजतुः कृष्ण-रामाभ्यां तत्-कथा-श्रवणोत्सुके [भ्प् 10.11.34] [34] तत्र स्थितिर्, यथा: मणि-खचित-सुवर्ण-चित्र-वर्णे शुचि-मृदु-तुलिकयानुकूल-मध्ये गृह-निभ-शकटे विरेजतुस् ते सुत-रुचि-रोचिषि रोहिणी-यशोदे

iti [33] tad evaṃ gāyantyas tad-darśanasya nāthamānā vyatyatikrāmanti sma- tadā yaśodā-rohiṇyāv ekaṃ śakaṭam āsthite rejatuḥ kṛṣṇa-rāmābhyāṃ tat-kathā-śravaṇotsuke [bhp 10.11.34] [34] tatra sthitir, yathā: maṇi-khacita-suvarṇa-citra-varṇe śuci-mṛdu-tulikayānukūla-madhye gṛha-nibha-śakaṭe virejatus te suta-ruci-rociṣi rohiṇī-yaśode

1.9.26

[35] तत्-कथा तु द्वि-विधा, तत्-सम्बन्धिनी, तत्-कर्तृका च पूर्वा यथा, स्निग्धा नार्यः शकटम् अभितो मातरौ पुत्रयोस् तैर् ज्ञाताज्ञातैर् अखिल-चरितैर् धिन्वते स्माविशेषात् प्रेम्णः सेयं प्रकृतिर् अखिलाश्चर्य-रूपा यद् उच्चैः सर्वं स्वीयं विषयम् अमनः-स्पृष्ट-तुल्यं करोति

[35] tat-kathā tu dvi-vidhā, tat-sambandhinī, tat-kartṛkā ca pūrvā yathā, snigdhā nāryaḥ śakaṭam abhito mātarau putrayos tair jñātājñātair akhila-caritair dhinvate smāviśeṣāt premṇaḥ seyaṃ prakṛtir akhilāścarya-rūpā yad uccaiḥ sarvaṃ svīyaṃ viṣayam amanaḥ-spṛṣṭa-tulyaṃ karoti

Pūraṇa 1 (cont. 13)

1.9.27

[36] उत्तरा यथा- कृष्ण उवाच-मातः, क्व नु खलु गच्छन्तः स्म? [37] माता प्राह-पुत्र, वृन्दावन-नामनि वन-धामनि [38] कृष्ण उवाच-कदा सदनम् आयास्यामः? [39] माता सस्मितम् आह-वत्सास्मद्-अनुषङ्गत एव सङ्गच्छमानं तद् आस्ते [40] कृष्ण उवाच-क्व नु निरूप्यताम्? [41] रामः प्रहसन्न् आह-कृष्ण, पाकादि-नित्य-कृत्य-सन्निवेश-देशाधः-प्रदेशान् महा-शकट-वेशान् गृहान् निकटत एवाटतः पश्य [42] कृष्णः साश्चर्यं दृष्ट्वा श्री-रामं स्पृष्ट्वा जहास, पुनर् उवाच च, तथ्यम् इदं कथ्यते स्म यस्माद् विदूर-क्षितिगा अपि क्षिति-रुहास् तथा लक्ष्यन्ते [43] माता तु रोहिण्या सह स-हासम् आह स्म, पुत्र, त एते तु न कुत्रचन च गच्छन्ति, किन्तु सम्प्रति तथा प्रतीयन्ते मात्रम् [44] कृष्णः स-तृष्णम् उवाच-भवतु, तद् वृन्दावनं कुत्र? [45] रोहिण्य् आह-पुत्र, यमुनायाः पारे [46] राम उवाच-एका यमुना दूरतः पश्चान् न्यस्ता, पुरतः किम् अन्याप्य् अस्ति? [47] माता सहासम् आह-पुत्र, कुत्रचिद् अपि मनाग् अपि न विच्छिन्न-गमना सा [48] रामस् तु मातृ-मुखं साश्चर्यतया स-सुख-चर्यं पश्यति स्म [49] कृष्ण उवाच-तत्र-भवता किल न तर्कितं, यत् खल्व् इत इव तत्राच्छ गच्छन्ती सा दृश्यते स्म [50] तद् एवं तयोः सोल्लासं हासं बिभ्रतोः पुनः कृष्णः स-तृष्णम् उवाच-लघु-मातः, का तत्र शात-सम्पद् अस्ति यद् एतावता प्रयासेन प्रयास्यामः? [51] रोहिण्य् आह-पुत्र, क्रीडा-स्थानानि क्रीडनकानि च बहूनि सन्ति [52] कृष्णः सहर्षं सङ्कर्षण-निष्कलङ्क-विधोर् अङ्कं निज-श्याम-धाम्नालङ्कुर्वन्न् एव साङ्ग-प्रणयतया समुत्तानिताङ्गस् तन्-मुखम् उन्मुखं पश्यन् विहसन् विलसन् मुहुर् लुठति स्म [53] सङ्कर्षणस् तु तन्-मुखम् अनु मुखं निधाय मुहुर् विहसित-लीलां विधाय चिराय तं हासयति स्म [54] अथ यमुना-तरङ्ग-सङ्घ-सङ्गत-मारुत-दिग्ध-स्निग्ध-वन-लेखेयम् आसन्ना इति मातृ-युगल-संलापं निशम्य सम्यग् उत्थितः कृष्णः सङ्कर्षण-सङ्करः प्राग् अज्ञातान् ज्ञातान् अपि नग-मृग-खगान् हसन्तीभिः स्खलित-दन्तीभिर् विवादतः सर्वान् अपूर्वान् इव पृच्छन्न् उत्तरम् आयच्छंश् च तत्-कूलानुकूल-वनम् आससाद [55] तत्र प्रश्नोत्तरे यथा- कोऽ सौ वृक्षः समन्ताद् अनिश-चल-दलः? पिप्पलः कोऽ ण्ड-कोटिं सूते? सोडुम्बराख्यः क इह घन-जटा-व्याप्त-मूर्तिर्? बटः सः इत्थं नव्यां वनान्तर्-गतिम् अनु जननी-डिम्ब-संवाद-जातं लोकं पीयूष-वर्षैर् असुखयद् अखिलं तत्र तत्रातिचित्रम्

[36] uttarā yathā- kṛṣṇa uvāca-mātaḥ, kva nu khalu gacchantaḥ sma? [37] mātā prāha-putra, vṛndāvana-nāmani vana-dhāmani [38] kṛṣṇa uvāca-kadā sadanam āyāsyāmaḥ? [39] mātā sasmitam āha-vatsāsmad-anuṣaṅgata eva saṅgacchamānaṃ tad āste [40] kṛṣṇa uvāca-kva nu nirūpyatām? [41] rāmaḥ prahasann āha-kṛṣṇa, pākādi-nitya-kṛtya-sanniveśa-deśādhaḥ-pradeśān mahā-śakaṭa-veśān gṛhān nikaṭata evāṭataḥ paśya [42] kṛṣṇaḥ sāścaryaṃ dṛṣṭvā śrī-rāmaṃ spṛṣṭvā jahāsa, punar uvāca ca, tathyam idaṃ kathyate sma yasmād vidūra-kṣitigā api kṣiti-ruhās tathā lakṣyante [43] mātā tu rohiṇyā saha sa-hāsam āha sma, putra, ta ete tu na kutracana ca gacchanti, kintu samprati tathā pratīyante mātram [44] kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam uvāca-bhavatu, tad vṛndāvanaṃ kutra? [45] rohiṇy āha-putra, yamunāyāḥ pāre [46] rāma uvāca-ekā yamunā dūrataḥ paścān nyastā, purataḥ kim anyāpy asti? [47] mātā sahāsam āha-putra, kutracid api manāg api na vicchinna-gamanā sā [48] rāmas tu mātṛ-mukhaṃ sāścaryatayā sa-sukha-caryaṃ paśyati sma [49] kṛṣṇa uvāca-tatra-bhavatā kila na tarkitaṃ, yat khalv ita iva tatrāccha gacchantī sā dṛśyate sma [50] tad evaṃ tayoḥ sollāsaṃ hāsaṃ bibhratoḥ punaḥ kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam uvāca-laghu-mātaḥ, kā tatra śāta-sampad asti yad etāvatā prayāsena prayāsyāmaḥ? [51] rohiṇy āha-putra, krīḍā-sthānāni krīḍanakāni ca bahūni santi [52] kṛṣṇaḥ saharṣaṃ saṅkarṣaṇa-niṣkalaṅka-vidhor aṅkaṃ nija-śyāma-dhāmnālaṅkurvann eva sāṅga-praṇayatayā samuttānitāṅgas tan-mukham unmukhaṃ paśyan vihasan vilasan muhur luṭhati sma [53] saṅkarṣaṇas tu tan-mukham anu mukhaṃ nidhāya muhur vihasita-līlāṃ vidhāya cirāya taṃ hāsayati sma [54] atha yamunā-taraṅga-saṅgha-saṅgata-māruta-digdha-snigdha-vana-lekheyam āsannā iti mātṛ-yugala-saṃlāpaṃ niśamya samyag utthitaḥ kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇa-saṅkaraḥ prāg ajñātān jñātān api naga-mṛga-khagān hasantībhiḥ skhalita-dantībhir vivādataḥ sarvān apūrvān iva pṛcchann uttaram āyacchaṃś ca tat-kūlānukūla-vanam āsasāda [55] tatra praśnottare yathā- ko' sau vṛkṣaḥ samantād aniśa-cala-dalaḥ? pippalaḥ ko' ṇḍa-koṭiṃ sūte? soḍumbarākhyaḥ ka iha ghana-jaṭā-vyāpta-mūrtir? baṭaḥ saḥ itthaṃ navyāṃ vanāntar-gatim anu jananī-ḍimba-saṃvāda-jātaṃ lokaṃ pīyūṣa-varṣair asukhayad akhilaṃ tatra tatrāticitram

1.9.28

किं च- गौराः कृष्ण-प्रधानाप्लुत-गति-पशवः के रमन्ते? हरिण्यः के वामी सैरिभाश्व-प्रतिम-तनुधरा? रोहिषाख्याः प्रसिद्धाः के शृङ्गानेकशाखा-शवलित-वपुषः? शम्बराख्यास् तद् एवं मातुर् गीर्-ज्ञात-नामा स जयति स-बलो नन्द-गोपाल-बालः

kiṃ ca- gaurāḥ kṛṣṇa-pradhānāpluta-gati-paśavaḥ ke ramante? hariṇyaḥ ke vāmī sairibhāśva-pratima-tanudharā? rohiṣākhyāḥ prasiddhāḥ ke śṛṅgānekaśākhā-śavalita-vapuṣaḥ? śambarākhyās tad evaṃ mātur gīr-jñāta-nāmā sa jayati sa-balo nanda-gopāla-bālaḥ

1.9.29

अपि च- चित्रः कोऽ पि? मयूरः क इह मृदुकुहूगायकः? कोकिलाख्यः को वक्तुं वष्टि वाणीं नरवद् अपि? शुकः पुष्पगः कश् च? भृङ्गः इत्थं मातृ-द्वयेन प्रथम-वन-गमे संलपन्तौ हसन्तौ, बालौ गोपाल-रामौ व्रज-कुल-महिलाः शर्मभिः सिञ्चतः स्म

api ca- citraḥ ko' pi? mayūraḥ ka iha mṛdukuhūgāyakaḥ? kokilākhyaḥ ko vaktuṃ vaṣṭi vāṇīṃ naravad api? śukaḥ puṣpagaḥ kaś ca? bhṛṅgaḥ itthaṃ mātṛ-dvayena prathama-vana-game saṃlapantau hasantau, bālau gopāla-rāmau vraja-kula-mahilāḥ śarmabhiḥ siñcataḥ sma

1.9.30

अथागतास् तरणि-सुता-तटं व्रज- प्रजा-व्रजाः स-शकट-धेनु-सङ्कटम् स-सम्भ्रमं तरितु-मनस्तया च ते परस्परं कलकल-कीर्णम् अभ्रमन्

athāgatās taraṇi-sutā-taṭaṃ vraja- prajā-vrajāḥ sa-śakaṭa-dhenu-saṅkaṭam sa-sambhramaṃ taritu-manastayā ca te parasparaṃ kalakala-kīrṇam abhraman

1.9.31

[56] ततश् च द्वाव् अपि भ्रातरौ मातरौ विहाय, परमम् उन्नततमं व्रजेशितुः पितुः शकटम् आगताव्, ऊर्ध्व-स्थित्या दलद्-इन्दीवर-सुन्दरता-शालि-कालिन्दीं प्राणि-वृन्द-प्रीणि वृन्दावनम् अपि फुल्ल-दृशा ददृशतुः [57] श्री-व्रजेश्वरादयस् तु परस्परम् ऊचुः-अहो, रूपम् इह पारीण-वन्या-सम्बन्धिन्या भास्वत्-कन्यायाः, या खलु प्रतिबिम्ब-संवलनया वृन्दावनान्तम् अन्तर्-वहन्ती विचित्र-चित्र-पट्ट-पटवद् आचरति [58] अहो मधुरीणां साधु-रीतिर् अस्य च वृन्दावनस्य, यत् खलु नीलाभं सित-पीत-लोहित-प्रसूनालिभिर् निःसरद्-आसार-विद्योतमान-विद्युत्-कान्ति-रोहित-रोहित-नीरद-वद् आभासमानं दूरतोऽ प्य् अमृत-पूरम् अर्पयति यस्य चाकृष्ट-त्रिपिष्टप-पद-षट्पद-पदतया व्यक्त-दौर्लभ्यं समाकर्षि-सौरभ्यं घ्राणाभ्यागतानां दूरम् आरभ्य प्रत्युद्गमि सभाजक-सभ्य-वृन्दम् इव लभ्यते [59] यस्य च विचित्र-पत्रि-कृत्रिम-कल-कलिल-काकली-सङ्कुल-कोलाहल-कुलम् आकर्षण-मन्त्र इवार्थ-ग्रहणं विनापि स-कर्णकं जन्युं निजाश्रयाभ्यर्णम् आकर्षति [60] तद् एवं पश्यतोः शृण्वतोर् अपि स-तृष्णयो राम-कृष्णयोर् गोपाः गाः पारयितुं व्यापारं कारयामासुः, नीरं तरणि-कन्यायास् तीरं च तरणे तदा गो-मयं गोमय-मयं क्षणाद् अजनि सर्वतः

[56] tataś ca dvāv api bhrātarau mātarau vihāya, paramam unnatatamaṃ vrajeśituḥ pituḥ śakaṭam āgatāv, ūrdhva-sthityā dalad-indīvara-sundaratā-śāli-kālindīṃ prāṇi-vṛnda-prīṇi vṛndāvanam api phulla-dṛśā dadṛśatuḥ [57] śrī-vrajeśvarādayas tu parasparam ūcuḥ-aho, rūpam iha pārīṇa-vanyā-sambandhinyā bhāsvat-kanyāyāḥ, yā khalu pratibimba-saṃvalanayā vṛndāvanāntam antar-vahantī vicitra-citra-paṭṭa-paṭavad ācarati [58] aho madhurīṇāṃ sādhu-rītir asya ca vṛndāvanasya, yat khalu nīlābhaṃ sita-pīta-lohita-prasūnālibhir niḥsarad-āsāra-vidyotamāna-vidyut-kānti-rohita-rohita-nīrada-vad ābhāsamānaṃ dūrato' py amṛta-pūram arpayati yasya cākṛṣṭa-tripiṣṭapa-pada-ṣaṭpada-padatayā vyakta-daurlabhyaṃ samākarṣi-saurabhyaṃ ghrāṇābhyāgatānāṃ dūram ārabhya pratyudgami sabhājaka-sabhya-vṛndam iva labhyate [59] yasya ca vicitra-patri-kṛtrima-kala-kalila-kākalī-saṅkula-kolāhala-kulam ākarṣaṇa-mantra ivārtha-grahaṇaṃ vināpi sa-karṇakaṃ janyuṃ nijāśrayābhyarṇam ākarṣati [60] tad evaṃ paśyatoḥ śṛṇvator api sa-tṛṣṇayo rāma-kṛṣṇayor gopāḥ gāḥ pārayituṃ vyāpāraṃ kārayāmāsuḥ, nīraṃ taraṇi-kanyāyās tīraṃ ca taraṇe tadā go-mayaṃ gomaya-mayaṃ kṣaṇād ajani sarvataḥ

1.9.32

[61] तीर्णासु गोषु तथा कर्णीरथाद् अवतीर्णासु परिजन-परिच्छद-सहितासु गोप-वनितासु, काश-कुश-शर-वंश-वरैर् अलङ्कर्मीण-निर्मित-परस्पर-नद्ध-प्लव-राजी राज-पद्धतिर् इवासम्बाधतया साधिता [62] ततश् च पारावारीण-भूम्योर् एकतायां कृतायाम् अवारीणम् इव पारीणम् मधुपुरी-कालीय-ह्रदयोर् अन्तरालं तद् वन-भागं सर्व एव गायन्तः प्रहसन्तः क्रीडन्तश् च शकट-घटयापि प्रविविशुः तद् एवम् एवोक्तम्, वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्व-काल-सुखावहम् तत्र चक्रुर् व्रजावासं शकटैर् अर्ध-चन्द्रवत् [भ्प् 10.11.35] इति [63] राम-कृष्णाउ च बद्ध-तृष्णाव् आसादित-तीरोपकण्ठाव् उत्कण्ठया भुवि शकटाद् उत्प्लुतौ प्लुत-सम्प्लुताह्वानतः सुख-समन्वितं सखीन् अन्वग् विधाय प्रत्यग्रम् अपि प्रत्यग्रायमाण-वैचित्री-गहणं गहनम् अवगाहमानौ सव्यापसव्ययोः पश्यन्तौ चरण-चारिताम् एवाचरितवन्तौ तदा च किम् अन्यद् वर्णनीयम्, समस्तं वृन्दावनम् अपि कृष्णेन स्पृष्टं हृष्टम् एव निर्णीय परामृष्टम् यतः, यद् गानं विपिनस्य कोकिल-कले नृत्यं लता-विभ्रमे रोम्णाम् उत्थितम् अङ्कुरे च कवितं योग्यान् निदानादृते तन् मिथ्या यदि कृष्ण-सङ्गति-वशात् तस्मिंस् तथा वर्ण्यते सत्यं तर्हि सदापि तत् तद् अखिलं यस्माद् दरीदृश्यते

[61] tīrṇāsu goṣu tathā karṇīrathād avatīrṇāsu parijana-paricchada-sahitāsu gopa-vanitāsu, kāśa-kuśa-śara-vaṃśa-varair alaṅkarmīṇa-nirmita-paraspara-naddha-plava-rājī rāja-paddhatir ivāsambādhatayā sādhitā [62] tataś ca pārāvārīṇa-bhūmyor ekatāyāṃ kṛtāyām avārīṇam iva pārīṇam madhupurī-kālīya-hradayor antarālaṃ tad vana-bhāgaṃ sarva eva gāyantaḥ prahasantaḥ krīḍantaś ca śakaṭa-ghaṭayāpi praviviśuḥ tad evam evoktam, vṛndāvanaṃ sampraviśya sarva-kāla-sukhāvaham tatra cakrur vrajāvāsaṃ śakaṭair ardha-candravat [bhp 10.11.35] iti [63] rāma-kṛṣṇāu ca baddha-tṛṣṇāv āsādita-tīropakaṇṭhāv utkaṇṭhayā bhuvi śakaṭād utplutau pluta-samplutāhvānataḥ sukha-samanvitaṃ sakhīn anvag vidhāya pratyagram api pratyagrāyamāṇa-vaicitrī-gahaṇaṃ gahanam avagāhamānau savyāpasavyayoḥ paśyantau caraṇa-cāritām evācaritavantau tadā ca kim anyad varṇanīyam, samastaṃ vṛndāvanam api kṛṣṇena spṛṣṭaṃ hṛṣṭam eva nirṇīya parāmṛṣṭam yataḥ, yad gānaṃ vipinasya kokila-kale nṛtyaṃ latā-vibhrame romṇām utthitam aṅkure ca kavitaṃ yogyān nidānādṛte tan mithyā yadi kṛṣṇa-saṅgati-vaśāt tasmiṃs tathā varṇyate satyaṃ tarhi sadāpi tat tad akhilaṃ yasmād darīdṛśyate

1.9.33

[64] ततश् च तौ क्वचिद् विक्रमणेन क्वचित् तु स्निग्ध-जन-स्कन्धाद्य्-आक्रमणेन बन्धुभिर् आस्वाद्यमानानवद्य-लालित्यामृतौ शुभ-शकुन-सम्भृतौ वत्स-क्रीडनाभिध-यमुना-घट्टतः सट्टीकराख्यं प्रदेशम् आसेदतुः [65] अथावतरण-तुर्य-घोष-जाते राज्ञा समनुज्ञाते, तं पश्चान् निधाय दक्षिण-पश्चिमाम् अग्रे विधाय सर्वे समाकीर्ण-विस्तीर्ण-देशतयावतीर्णाः लोक-हूति-व्यक्त-चेष्टं तदा नन्दादि-वेष्टितम् वृन्दावनम् इदं रेजे सुप्त-जागरित-प्रभम्

[64] tataś ca tau kvacid vikramaṇena kvacit tu snigdha-jana-skandhādy-ākramaṇena bandhubhir āsvādyamānānavadya-lālityāmṛtau śubha-śakuna-sambhṛtau vatsa-krīḍanābhidha-yamunā-ghaṭṭataḥ saṭṭīkarākhyaṃ pradeśam āsedatuḥ [65] athāvataraṇa-turya-ghoṣa-jāte rājñā samanujñāte, taṃ paścān nidhāya dakṣiṇa-paścimām agre vidhāya sarve samākīrṇa-vistīrṇa-deśatayāvatīrṇāḥ loka-hūti-vyakta-ceṣṭaṃ tadā nandādi-veṣṭitam vṛndāvanam idaṃ reje supta-jāgarita-prabham

1.9.34

तत्र चक्रुर् व्रजावासं शकटैर् अर्ध-चन्द्रवत् यद्-अन्तः-पूरितं गोभिः क्रमेण घन-रीतिभिः

tatra cakrur vrajāvāsaṃ śakaṭair ardha-candravat yad-antaḥ-pūritaṃ gobhiḥ krameṇa ghana-rītibhiḥ

1.9.35

श्री-हरि-वंशे च, निवेशं विपुलं चक्रे गवां चैव हिताय च शकटावर्त-पर्यन्तं चन्द्रार्धाकार-संस्थितम् इति [2.9.20-1] [66] एवं तद्दिने शकटैर् एव चक्रुः, दिनान्तरे तु, कण्टकीभिः प्रवृद्धाभिस् तथा कण्टकिभिर् द्रुमैः निखातोच्छ्रित-शाखाभिर् अभिगुप्तं समन्ततः इति [2.9.22] गो-पुरस्य पुरः कृत्वा गोवर्धन-धराधरम् गोप-वासः स तत्रासीन् नगोप-वसतिर् यतः

śrī-hari-vaṃśe ca, niveśaṃ vipulaṃ cakre gavāṃ caiva hitāya ca śakaṭāvarta-paryantaṃ candrārdhākāra-saṃsthitam iti [2.9.20-1] [66] evaṃ taddine śakaṭair eva cakruḥ, dināntare tu, kaṇṭakībhiḥ pravṛddhābhis tathā kaṇṭakibhir drumaiḥ nikhātocchrita-śākhābhir abhiguptaṃ samantataḥ iti [2.9.22] go-purasya puraḥ kṛtvā govardhana-dharādharam gopa-vāsaḥ sa tatrāsīn nagopa-vasatir yataḥ

1.9.36

पौरस्त्य-वस्त्य-त्यागेऽ पि तत्-तन्-मर्यादयाचितः व्रजाकारस् तथैवासीत् कृष्णापारे यथा स्थितः

paurastya-vastya-tyāge' pi tat-tan-maryādayācitaḥ vrajākāras tathaivāsīt kṛṣṇāpāre yathā sthitaḥ

1.9.37

अष्ट-क्रोशीम् आयतं गोष्ठम् एतन् मध्ये तस्मिन् विस्तृतं चार्धम् अस्याः एतन् मानं चात्र लोकस्य दृष्ट्या शक्त्यानन्ताचिन्त्य-धामत्वम् एव

aṣṭa-krośīm āyataṃ goṣṭham etan madhye tasmin vistṛtaṃ cārdham asyāḥ etan mānaṃ cātra lokasya dṛṣṭyā śaktyānantācintya-dhāmatvam eva

1.9.38

मध्ये राज्ञः सद्म तत्-पार्श्वतस् तद्- भ्रातॄणां तद्-बाह्यतस् तत् परेषाम् यद्वत् प्रेमण्य् अन्तरङ्गादि-रीतिर् वासेऽ पि स्याद् औचिती तद्वद् एव

madhye rājñaḥ sadma tat-pārśvatas tad- bhrātṝṇāṃ tad-bāhyatas tat pareṣām yadvat premaṇy antaraṅgādi-rītir vāse' pi syād aucitī tadvad eva

1.9.39

[67] अथ तत्र परम-शर्मणा गम्यमान-समय-व्रजे पूर्ववद् व्रजे क्रीडा-रतयोर् अपि तयोर् वन-दिदृक्षा पुनर् अतीव विलक्षणा जाता ततश् च प्रतिदिनम् अपि गवावनाय वनाय प्रयातेन तातेन समं समन्तत एव व्रजतः स्म यत्र- वृन्दावनं गोवर्धनं यमुना-पुलिनानि च वीक्ष्यासीद् उत्तमा प्रीती राम-रामानुजातयोः

[67] atha tatra parama-śarmaṇā gamyamāna-samaya-vraje pūrvavad vraje krīḍā-ratayor api tayor vana-didṛkṣā punar atīva vilakṣaṇā jātā tataś ca pratidinam api gavāvanāya vanāya prayātena tātena samaṃ samantata eva vrajataḥ sma yatra- vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunā-pulināni ca vīkṣyāsīd uttamā prītī rāma-rāmānujātayoḥ

1.9.40

यथा, प्राधान्याद् अतिदिव्य-वृक्ष-विततेर् वृन्दावनं रत्न-भू- पल्यङ्कान्वित-पीठ-जेतृ-दृशदां वृन्दस्य गोवर्धनः ग्लौ-चूर्णोद्भव-रङ्ग-भूमि-विजयि-स्थल्यावलेर् अंशुमत्- कन्यायाः पुलिनालिर् उत्सव-शतं दुग्धे स्म मुग्धं तयोः

yathā, prādhānyād atidivya-vṛkṣa-vitater vṛndāvanaṃ ratna-bhū- palyaṅkānvita-pīṭha-jetṛ-dṛśadāṃ vṛndasya govardhanaḥ glau-cūrṇodbhava-raṅga-bhūmi-vijayi-sthalyāvaler aṃśumat- kanyāyāḥ pulinālir utsava-śataṃ dugdhe sma mugdhaṃ tayoḥ

1.9.41

[68] अथ मधुकण्ठः समापनम् इदं साञ्जलितया व्यानञ्ज, ईदृशस् तनयो जातस् तव गोपाधिनायक पाल्यं करोति यो विश्वं बाल्यस्य चरिताद् अपि

[68] atha madhukaṇṭhaḥ samāpanam idaṃ sāñjalitayā vyānañja, īdṛśas tanayo jātas tava gopādhināyaka pālyaṃ karoti yo viśvaṃ bālyasya caritād api

1.10.1

तद् एवं तल्-लीलानां साक्षात्-प्रथायां कथायां वृत्तायां पूर्व-वृत्तवत् तद्-दिनेऽ पि सर्वेऽ प्य् आनन्दानाम् अखर्वाणां खर्वेण कर्बुरिता निज-निजालयं कलयामासुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु श्री-वृन्दावन-देशे प्रवेशो नाम नवमं पूरणम् 9 (10) अथ दशमं पूरणम् वत्सासुराद्य्-उत्सादनम् [1] अथ प्रातर् अपि पूर्ववत् कथा प्रथते स्म [2] यथा स्निग्धकण्ठ उवाच- अथानयोर् अतिबाल्याद् ऊर्ध्व-विलासम् आरभमाणं सुकुमारं कुमारता-शेषं वर्णयिष्यामः यथा- मुक्त-स्तन्यम् उदञ्चद् अङ्गवलयं चाञ्चल्य-पर्याकुलं खेला-चञ्चद्-अखर्व-नेत्र-युगलं शश्वत्-प्रहासाननम् नाना-कौतुक-भावितं सखिजनक्रीडाविलासास्पदं वत्सेक्षा-स्पृहि राम-कृष्ण-कलितं कौमारम् अन्तर् भजे

tad evaṃ tal-līlānāṃ sākṣāt-prathāyāṃ kathāyāṃ vṛttāyāṃ pūrva-vṛttavat tad-dine' pi sarve' py ānandānām akharvāṇāṃ kharveṇa karburitā nija-nijālayaṃ kalayāmāsuḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu śrī-vṛndāvana-deśe praveśo nāma navamaṃ pūraṇam 9 (10) atha daśamaṃ pūraṇam vatsāsurādy-utsādanam [1] atha prātar api pūrvavat kathā prathate sma [2] yathā snigdhakaṇṭha uvāca- athānayor atibālyād ūrdhva-vilāsam ārabhamāṇaṃ sukumāraṃ kumāratā-śeṣaṃ varṇayiṣyāmaḥ yathā- mukta-stanyam udañcad aṅgavalayaṃ cāñcalya-paryākulaṃ khelā-cañcad-akharva-netra-yugalaṃ śaśvat-prahāsānanam nānā-kautuka-bhāvitaṃ sakhijanakrīḍāvilāsāspadaṃ vatsekṣā-spṛhi rāma-kṛṣṇa-kalitaṃ kaumāram antar bhaje

1.10.2

अपि च, शुभ्रश्यामौ नील-पीताभ-वस्त्रौ शृङ्गी-पारीध्वान-शिक्षासु दक्षौ क्रीडा-लोलौ मित्र-वर्गे विचित्रं चित्रीयेते राम-कृष्णौ कुमारौ

api ca, śubhraśyāmau nīla-pītābha-vastrau śṛṅgī-pārīdhvāna-śikṣāsu dakṣau krīḍā-lolau mitra-varge vicitraṃ citrīyete rāma-kṛṣṇau kumārau

1.10.3

[3] एतद्-अवधि च वस्त्र-परिधानं क्रमेण निश्चितं जातं, यथा- वस्त्रं दधाति जननी-निहितं प्रयत्नात् क्षिप्रं च बन्धन-धिया स्वयम् उज्जहाति भूयस् तद् अर्दति बिभर्ति च यस्य चार्धं व्रीडां विकल्प्य लघु नित्ययति स्म कृष्णः

[3] etad-avadhi ca vastra-paridhānaṃ krameṇa niścitaṃ jātaṃ, yathā- vastraṃ dadhāti jananī-nihitaṃ prayatnāt kṣipraṃ ca bandhana-dhiyā svayam ujjahāti bhūyas tad ardati bibharti ca yasya cārdhaṃ vrīḍāṃ vikalpya laghu nityayati sma kṛṣṇaḥ

1.10.4

[4] तत्र नित्यम् एव गोजातम् अनुयातेन तातेन सह यातवन्तौ समन्ताद् अलं तौ भ्रमतः यथा, अगच्छतां तत्र वने जनानां स्नेहार्थिनां क्रोड-गतौ पितुश् च अपृच्छतां तत्-प्रति-वस्तु बालाव् अयच्छतां शर्म च राम-कृष्णौ

[4] tatra nityam eva gojātam anuyātena tātena saha yātavantau samantād alaṃ tau bhramataḥ yathā, agacchatāṃ tatra vane janānāṃ snehārthināṃ kroḍa-gatau pituś ca apṛcchatāṃ tat-prati-vastu bālāv ayacchatāṃ śarma ca rāma-kṛṣṇau

1.10.5

[5] तत्र च निवार्यमाणाव् अपि विस्फार्य्-अहम्-पूर्विकया गो-गोयुगं गोगोयुग-युगं गो-षड्-गवम् अपि युगपद् वशयन्ताव् अक्रीडताम् अनन्तरम् अपि परस्परम् अपरस्परं सद्रवम् एव द्रवन्तौ विघटित-धेन्व्-अनडुह-सङ्घट्टाव् उद्धता धेनुर् वृषभान् अपि शृङ्ग-ग्राहं निवर्तयतः स्म किं च, पञ्चकेनापि पशून् गृह्णीतः स्म [6] दिन-कतिपये पुनर् एवं गत-समये तद् एतद् उपधार्य व्रजेश्वर्या पतिं प्रति प्रणय-स्फुरद्-उपालम्भं भणितं, किम् इदम् अपूर्वम् इव कुर्वन्ति तत्र-भवन्तः? इति तेन च लज्जातङ्कौ सज्जता तौ वञ्चयता वनं चञ्चतामुनानुमता तं च तं च सा च सा च तन्-माता वन-गमनतस् तनयम् अतिप्रणयान् निरुद्धवती [7] निरुद्धौ च ताव् उत्कण्ठाविष्ठाव् अरोदिष्टाम् तत्र च कदाचिद् अह्नाय निह्नवम् आरभ्य पितुर् अभ्यर्णं गच्छन्तौ, सवयोभ्यः सुखं यच्छन्तौ वर्त्मापरिकल्य व्रजबहिर् उपशल्य-स्थैर् वत्स-पाल्यैर् बालैः कृत-मेलन्तौ खेलन्तौ तत्-पालायमानौ मुमुदाते [8] तद् एवं तयोर् असकृत्कृतिम् अनुभूय भूयः श्री-व्रज-भूपती दम्पती सुख-सम्भूयमानतायाम् अपि भव्य-दूयमान-मनस्तया मन्त्रयामासतुः: यदि गो-सङ्गावस्थानं विना न स्थातुं पारयतस्, तर्हि व्रज-सदेश-देशे वत्सान् एव तावत् सञ्चारयताम् इति [9] तद् एतद् एव व्रजराजः सहजादिभिर् मन्त्र-विद्भिः सह मन्त्र-सहतया विचार्य, तन्त्र-विद्भिः पुण्य-दिनम् अवधार्य, पुण्याह-वाचनादिकम् अपि सञ्चार्य ताभ्यां गो-बाल-पालनारम्भम् आचारयाम्बभूव [10] ताभ्याम् एव सह महा-गोपाला महं विधाय मनसि च सुखं निधाय निज-निज-बालान् वत्स-पालान् कलयामासुः यस्य चादौ जननी-जनितेन मज्जन-सज्जनेन भोजन-भजनेन वसन-वसनेन सद्-अलङ्करण-धरणेन वेत्र-नेत्र-मुरली-गवलानां वलनेन च बल-कृष्णौ शोभां लेभाते [11] कृष्णस् त्व् आनीते उपानहौ नहि-नहि-कारेण बहिश् चकार, कुल-परम्परा-गत-धन-गोधन्-समाराधन-धर्म-मर्म-बाधनं हि तत्-प्रसाधन-वशाद् भवति इति ततः कृष्ण-भावम् अनुभवता रामेणापि तथानुमतम् [12] दुष्कर-गणनानि गोधनानि तु नूनं कृत-तद्-अवधानानि तद्-आनुकूल्याय प्रखर-खर-खुर-खनन-खुरलीभिर् मृन्-मय-रेणून् अपि पुष्प-रेणून् इव विधाय कर्कराकण्टकादिकम् अपि खण्डशस् तथा सन्धाय तदीय-चरण-प्रचार-भूमिं सुख-सञ्चारतया कारयामासुः वसुधा च सुधा-सेकम् एव तदीय-चरण-सञ्चारेण मन्वाना वृन्दया सह च योगं तन्वाना तद्-आनुकूल्यावशेषं निरवशेषं चकार यथा च खदिर-वनादिकम् अपि सुख-सञ्चाराय सम्यग् अधिकं भवति [13] यथा च सर्वत्र तदीय-चरण-किशलयालय-सूक्ष्म-रेखा-लेखानाम् उदयः सर्व-मुद्-अयनं भवतीति प्रकृतम् अनुसरामः [14] तद् एवं महा-मङ्गल-सङ्गततया वत्स-चारणोत्सवम् अनुक्रियमाणे प्रयाणे समुद्गत-शोभ-समुद्गक-विचित्रच्-छत्र-चामर-पट्ट-पटादि-नाना-सामग्री-सङ्ग्रह-व्यग्रीभूत-करा भुवन-शुभङ्करा जित-वृन्दाकराः किङ्कर-दारकास् ताव् अनुसरन्तः किम् अप्य् अन्तः-सुखम् अनुबभूवुः [15] तत्र च मातर-पितराव् आरभ्य प्रत्यागार-द्वारं सर्वाभिर् अनर्वाचीनाभिर् वर-वर्णिनीभिर् महा-धनैर् निर्मञ्छ्यमानौ दीपायमान-मणिभिर् नीराज्यमानौ प्रफुल्ल-सुरभि-प्रसूनैर् अभिवृष्यमाणौ मङ्गल-सङ्घ-सङ्गत-गीतैः सङ्गीयमानौ यथार्हं तद्-अन्तिक-वचन-कान्ति-सन्ततिभिः सन्तोष्यमाणौ, पुरस्ताद् विकीर्ण-विस्तीर्ण-नयनैर् निर्वर्ण्यमानौ गुरून् अभिवाद्य निरवद्य-वाद्य-प्रसाद्यमान-कौतुक-प्रततं प्रतस्थाते [16] यत्र दिव्य-गणाश् च तद्वद् एव दीव्यन्ति स्म ततश् च- वेणु-वेत्र-दल-शृङ्गवटीभिः कन्दुक-भ्रमर-दारु-नटीभिः क्रीडिनौ स-शिशु-गो-सुत-जाते नील-पीत-वसनौ रुरुचाते

[5] tatra ca nivāryamāṇāv api visphāry-aham-pūrvikayā go-goyugaṃ gogoyuga-yugaṃ go-ṣaḍ-gavam api yugapad vaśayantāv akrīḍatām anantaram api parasparam aparasparaṃ sadravam eva dravantau vighaṭita-dhenv-anaḍuha-saṅghaṭṭāv uddhatā dhenur vṛṣabhān api śṛṅga-grāhaṃ nivartayataḥ sma kiṃ ca, pañcakenāpi paśūn gṛhṇītaḥ sma [6] dina-katipaye punar evaṃ gata-samaye tad etad upadhārya vrajeśvaryā patiṃ prati praṇaya-sphurad-upālambhaṃ bhaṇitaṃ, kim idam apūrvam iva kurvanti tatra-bhavantaḥ? iti tena ca lajjātaṅkau sajjatā tau vañcayatā vanaṃ cañcatāmunānumatā taṃ ca taṃ ca sā ca sā ca tan-mātā vana-gamanatas tanayam atipraṇayān niruddhavatī [7] niruddhau ca tāv utkaṇṭhāviṣṭhāv arodiṣṭām tatra ca kadācid ahnāya nihnavam ārabhya pitur abhyarṇaṃ gacchantau, savayobhyaḥ sukhaṃ yacchantau vartmāparikalya vrajabahir upaśalya-sthair vatsa-pālyair bālaiḥ kṛta-melantau khelantau tat-pālāyamānau mumudāte [8] tad evaṃ tayor asakṛtkṛtim anubhūya bhūyaḥ śrī-vraja-bhūpatī dampatī sukha-sambhūyamānatāyām api bhavya-dūyamāna-manastayā mantrayāmāsatuḥ: yadi go-saṅgāvasthānaṃ vinā na sthātuṃ pārayatas, tarhi vraja-sadeśa-deśe vatsān eva tāvat sañcārayatām iti [9] tad etad eva vrajarājaḥ sahajādibhir mantra-vidbhiḥ saha mantra-sahatayā vicārya, tantra-vidbhiḥ puṇya-dinam avadhārya, puṇyāha-vācanādikam api sañcārya tābhyāṃ go-bāla-pālanārambham ācārayāmbabhūva [10] tābhyām eva saha mahā-gopālā mahaṃ vidhāya manasi ca sukhaṃ nidhāya nija-nija-bālān vatsa-pālān kalayāmāsuḥ yasya cādau jananī-janitena majjana-sajjanena bhojana-bhajanena vasana-vasanena sad-alaṅkaraṇa-dharaṇena vetra-netra-muralī-gavalānāṃ valanena ca bala-kṛṣṇau śobhāṃ lebhāte [11] kṛṣṇas tv ānīte upānahau nahi-nahi-kāreṇa bahiś cakāra, kula-paramparā-gata-dhana-godhan-samārādhana-dharma-marma-bādhanaṃ hi tat-prasādhana-vaśād bhavati iti tataḥ kṛṣṇa-bhāvam anubhavatā rāmeṇāpi tathānumatam [12] duṣkara-gaṇanāni godhanāni tu nūnaṃ kṛta-tad-avadhānāni tad-ānukūlyāya prakhara-khara-khura-khanana-khuralībhir mṛn-maya-reṇūn api puṣpa-reṇūn iva vidhāya karkarākaṇṭakādikam api khaṇḍaśas tathā sandhāya tadīya-caraṇa-pracāra-bhūmiṃ sukha-sañcāratayā kārayāmāsuḥ vasudhā ca sudhā-sekam eva tadīya-caraṇa-sañcāreṇa manvānā vṛndayā saha ca yogaṃ tanvānā tad-ānukūlyāvaśeṣaṃ niravaśeṣaṃ cakāra yathā ca khadira-vanādikam api sukha-sañcārāya samyag adhikaṃ bhavati [13] yathā ca sarvatra tadīya-caraṇa-kiśalayālaya-sūkṣma-rekhā-lekhānām udayaḥ sarva-mud-ayanaṃ bhavatīti prakṛtam anusarāmaḥ [14] tad evaṃ mahā-maṅgala-saṅgatatayā vatsa-cāraṇotsavam anukriyamāṇe prayāṇe samudgata-śobha-samudgaka-vicitrac-chatra-cāmara-paṭṭa-paṭādi-nānā-sāmagrī-saṅgraha-vyagrībhūta-karā bhuvana-śubhaṅkarā jita-vṛndākarāḥ kiṅkara-dārakās tāv anusarantaḥ kim apy antaḥ-sukham anubabhūvuḥ [15] tatra ca mātara-pitarāv ārabhya pratyāgāra-dvāraṃ sarvābhir anarvācīnābhir vara-varṇinībhir mahā-dhanair nirmañchyamānau dīpāyamāna-maṇibhir nīrājyamānau praphulla-surabhi-prasūnair abhivṛṣyamāṇau maṅgala-saṅgha-saṅgata-gītaiḥ saṅgīyamānau yathārhaṃ tad-antika-vacana-kānti-santatibhiḥ santoṣyamāṇau, purastād vikīrṇa-vistīrṇa-nayanair nirvarṇyamānau gurūn abhivādya niravadya-vādya-prasādyamāna-kautuka-pratataṃ pratasthāte [16] yatra divya-gaṇāś ca tadvad eva dīvyanti sma tataś ca- veṇu-vetra-dala-śṛṅgavaṭībhiḥ kanduka-bhramara-dāru-naṭībhiḥ krīḍinau sa-śiśu-go-suta-jāte nīla-pīta-vasanau rurucāte

1.10.6

[17] तद् अनु, दूरतः सूरततया पुरतः पश्यदृशः पितृतत्सदृशस् ते कांश्चित् प्रौढान् ऊढावधानान् विधाय, चारप्रदेशविचारम् अभिधाय च, क्रमत एव व्युत्क्रमतः क्रममाणाः सुकृतिनः कृतिनः पराववृतिरे [18] राम-रामानुजादयश् च किञ्चिद् अञ्चित्वा- विसार्य वत्सान् आवार्य परितः शाद्वले स्थले खेलां चक्रुर् मिथो मेलाद् आवेलां भोजनागतेः

[17] tad anu, dūrataḥ sūratatayā purataḥ paśyadṛśaḥ pitṛtatsadṛśas te kāṃścit prauḍhān ūḍhāvadhānān vidhāya, cārapradeśavicāram abhidhāya ca, kramata eva vyutkramataḥ kramamāṇāḥ sukṛtinaḥ kṛtinaḥ parāvavṛtire [18] rāma-rāmānujādayaś ca kiñcid añcitvā- visārya vatsān āvārya paritaḥ śādvale sthale khelāṃ cakrur mitho melād āvelāṃ bhojanāgateḥ

1.10.7

यथा, वेणुं वादयतोः फलादि किरतोः शिञ्जत्-तुलाकोटि-भाग्- अङ्घ्रिभ्यां क्षिपतोर् वृषानुकरणैः संयुध्यतोर् एतयोः भ्रात्रोर् निर्जयिनोर् मिथो द्रव-वशाद् उच्चैः सखायश् च ते पार्ष्णि-ग्राहतया युधं विदधतः कोलाहलं चक्रिरे

yathā, veṇuṃ vādayatoḥ phalādi kiratoḥ śiñjat-tulākoṭi-bhāg- aṅghribhyāṃ kṣipator vṛṣānukaraṇaiḥ saṃyudhyator etayoḥ bhrātror nirjayinor mitho drava-vaśād uccaiḥ sakhāyaś ca te pārṣṇi-grāhatayā yudhaṃ vidadhataḥ kolāhalaṃ cakrire

1.10.8

[19] ततश् च तौ वत्सांस् तृणैर् आप्याय्य जलम् आपाय्य सर्वान् विलोकितवन्तौ श्री-कृष्णस् तु तेषु कस्यचिद् गण्डादि-कण्डूति-खण्डनेन बाहु-दण्ड-कृत-कण्ठावगुण्ठनेन, मातरं मिलितुम् इच्छसि? मेलयिष्यामि इति तत्-कर्णे मिथः कपोल-मेलन-पूर्वक-वृथा-वर्णनेन च तम् उपचर्य सुखम् उपलब्धवान् [20] अथ भ्रातरौ सखिभिर् जलाप्लवन-केलिम् आचर्य वन्य-वेश-विशेषम् अप्य् आसज्ज्य चरण-चर्यया चरन्ताव् अपूर्व-मृग-पक्षिणः समन्ताल् लक्षयन्तौ वैलक्ष्यम् आसेदतुः तत्र च, रुतम् अनुकुरुतस् तौ लीलया यस्य जन्तोः समुदयति तदीयं जाति-मात्रं तदाशु भणितम् अथ विधत्तस् तद्-विरुद्धस्य तस्मिन् यदि भयम् अनु तस्माल् लीयते तज् जवेन

[19] tataś ca tau vatsāṃs tṛṇair āpyāyya jalam āpāyya sarvān vilokitavantau śrī-kṛṣṇas tu teṣu kasyacid gaṇḍādi-kaṇḍūti-khaṇḍanena bāhu-daṇḍa-kṛta-kaṇṭhāvaguṇṭhanena, mātaraṃ militum icchasi? melayiṣyāmi iti tat-karṇe mithaḥ kapola-melana-pūrvaka-vṛthā-varṇanena ca tam upacarya sukham upalabdhavān [20] atha bhrātarau sakhibhir jalāplavana-kelim ācarya vanya-veśa-viśeṣam apy āsajjya caraṇa-caryayā carantāv apūrva-mṛga-pakṣiṇaḥ samantāl lakṣayantau vailakṣyam āsedatuḥ tatra ca, rutam anukurutas tau līlayā yasya jantoḥ samudayati tadīyaṃ jāti-mātraṃ tadāśu bhaṇitam atha vidhattas tad-viruddhasya tasmin yadi bhayam anu tasmāl līyate taj javena

1.10.9

[21] ततश् चाह्नाय मध्याह्नाशनम् आदाय स्व-स्व-धामतः समागताभिस् तद्-उचिताभिर् वनिताभिर् जनितानन्दनः श्रीमान् नन्द-नन्दनः सखि-वृन्दम् आनन्दयन् वाणीय-मान-वेणु-रणितेनाकारणया मङ्क्षु सङ्कलयामास सङ्कलितांश् च सखीन् एणीदृशः श्रेणीकृत्य चादृत्य च समुपवेशितान् सुवेशितान् मध्यम् अध्यासित-श्याम-रामान् भोजन-कामान् क्रम-निशामनया याम् अनया जेमयामासुः [22] यत्र नर्मणा शर्म-दानाय किञ्चित् कश्चित् किञ्चित् कश्चिद् विशिश्लाघे शश्लाघे च यत्र च तैर् विवदमानानां संवदमानानां चान्यासां वचन-प्रतिवचन-श्रवण-कौतुकानन्तरं धात्री-गण-पात्री काचित् तु दासेर-बालकान् प्रति फेला-विसर्जन-रञ्जनाय पूर्ति-व्यञ्जनया भोजन-वितृष्णताम् अनुचरिष्णुं कृष्णं प्रति स-काकु जगाद- मया यत्नाद् एतद् द्रव-मधुरम् आराद् उपहृतम् जनन्या रामस्य प्रयतन-युजा साधितम् इदम् भवन्-मात्रा चास्य स्वदन-विधये दत्त-शपथं मुहुः सन्दिष्टं तन् निखिलम् उपयुङ्क्ष्व त्रयम् अपि

[21] tataś cāhnāya madhyāhnāśanam ādāya sva-sva-dhāmataḥ samāgatābhis tad-ucitābhir vanitābhir janitānandanaḥ śrīmān nanda-nandanaḥ sakhi-vṛndam ānandayan vāṇīya-māna-veṇu-raṇitenākāraṇayā maṅkṣu saṅkalayāmāsa saṅkalitāṃś ca sakhīn eṇīdṛśaḥ śreṇīkṛtya cādṛtya ca samupaveśitān suveśitān madhyam adhyāsita-śyāma-rāmān bhojana-kāmān krama-niśāmanayā yām anayā jemayāmāsuḥ [22] yatra narmaṇā śarma-dānāya kiñcit kaścit kiñcit kaścid viśiślāghe śaślāghe ca yatra ca tair vivadamānānāṃ saṃvadamānānāṃ cānyāsāṃ vacana-prativacana-śravaṇa-kautukānantaraṃ dhātrī-gaṇa-pātrī kācit tu dāsera-bālakān prati phelā-visarjana-rañjanāya pūrti-vyañjanayā bhojana-vitṛṣṇatām anucariṣṇuṃ kṛṣṇaṃ prati sa-kāku jagāda- mayā yatnād etad drava-madhuram ārād upahṛtam jananyā rāmasya prayatana-yujā sādhitam idam bhavan-mātrā cāsya svadana-vidhaye datta-śapathaṃ muhuḥ sandiṣṭaṃ tan nikhilam upayuṅkṣva trayam api

1.10.10

[23] तद् एवं कौतुक-विशेषेण जाते भोजन-शेषे रचिताचमनं तम् अनन्त-गुण-कमनं राम-दामादिभिः सहितं सहितं सा पुनः कर्पूर-रस-पूर-पूर्ण-खपुर-पूरित-सचूर्ण-स्वर्ण-वर्ण-पर्ण-पुट-दान-पुरः-सरम् एवम् अवादीत्, लाल्य-पाल्यमान-मातृ-सन्देशतया बाल्यम् अपहाय तूर्णम् एव व्रज-सदनं पूर्णम् आचरणीयम् [24] अथ किञ्चिद् दूरं गत्वा तस्य तेषां च खेला-मेलाभिनिवेशं मत्वा ग्रीवां परावर्त्य नर्त्यमान-नयनतया समर्थांस् तत्-पालकान् बालकान् प्रत्य् उवाच-अरे रे, शीघ्रम् एवायं प्राणयनीयो व्रज-धरणीश-प्रणयिन्याः प्राणस्य प्राणः इति [25] तद् एवं गतासु तासु साग्रजः स तु दुष्परिहर-बाष्प-च्छेद्य-स-पुष्प- तृण-मुखान् वत्सान् व्रजाभिमुखान् विधाय शनैश् चारयन् गायन् नृत्यन् हसन् क्रीडन् दिवि-चरैर् ब्राह्मणैर् ब्राह्मणैः स्तूयमानः सुमनोभिश् च सुमनोभिर् वृष्यमाणः स्वगृहाय वर्त्म जगृहे [26] ततश् च वत्सावासं यावत् साग्रज-मित्र-व्रजतया यथाक्रमं विक्रममानस् तत्र च वत्सान् सङ्कृत्य कृत-कृत्यतया रममाणस् तल्-लावण्य-दर्शनेन हर्षमानस् तत् प्राग् एव सर्वैर् व्रज-वासिभिर् उपव्रज्यमानः स्नानादि-पूर्वकं दिव्यम् अम्बरं वलयमानः शीघ्रम् एव भोजनं भजमानः पुनर् अपि गो-दोहन-भूमि-गमनेन सुखं यजमानस् तत्-तन्-मातृ-नामभिर् वत्सान् ह्वयमानः सम्भ्रमतस् तद्-गमन-व्यतिक्रमात् प्रहास-मय-मानः प्रदुग्धानि दुग्धानि च तानि किङ्कर-निकरेण गृहं हारयमाणः पुनर् आलयम् आगम्य क्षण-कतिपयं मातरम् आनन्द्य ताम् अनु विन्दमानश् चन्द्र-शालिकां विश्रमाय श्रयमाणः पुनर् सर्वेषाम् अतिहर्षं ववर्ष प्रस्वाप्य च तं च तं च सा च सा च माता परितः परिजन-कुमारान् सन्निधाप्य गृह-व्यवहाराय बृहद्-धाम जगाम [27] तद् एवं दिन-कतिपये परम-रमणेन गमित-समये स तु नृशंसः कंस-नामा यथार्ह-वर्ण-कृत-वर्णनतः समाकीर्ण-तत्-तद्-वृन्दावनागमनादि-वृत्तान्तः स्वान्तश् चिन्तयामास- [28] हन्त, सत्यता-सारेण देव्या वचनानुसारेण नन्द-गोप-डिम्भता-दम्भ एव स कोऽ पि गोपितः सम्भाव्यते, येन नूतनावयवेनापि दुःसह-महसः पूतनादयः सहसा गाम्भीर्यावृत्तेन वीर्यातिशयेनालम्भनीयतां लम्भिताः त्रस्यति च तस्य नाम-धाम-वशान् मम हृदयम् तस्माद् असौ छलत एवोत्कलनीयः हन्त, छलान् अप्य् उत्तरम् उत्तरम् अतिरिक्तं युक्तम् एव ते प्रयुक्तवन्तः तथापि कदर्थिती-भूय व्यर्थी-भूताः इति विचार्य, पुनर् अपि तं प्रणिधिं सन्निधिं निकाय्यतः समानाय्य पप्रच्छ, अये, त्वयेदम् अप्य् अवकलितं, जातौ कस्यां तस्यादरः स्नेह-भरश् च परमः परामृश्यते? [29] स चोवाच-देव, गो-वत्सेषु तद्-उत्सेकः प्रतीयते [30] कंस उवाच-सम्यग् गम्यतां निजम् एव हर्म्यम् पुनश् चान्यम् उवाच-आकार्यतां पुरतः स वत्सासुरः स च शची-पतेर् अपि क्लमनः स-सम्भ्रम-विक्रम-क्रमतया तेनानीय समर्पितः पानीय-लववद् द्रव-प्रवणतावस्थ एव तस्थौ तेन च सम्बन्धताम् आशंसन् पांशु-सङ्घवल् लब्ध-ध्वंसः कंसस् तूपांशु तं सुतम् इव शशंस, वत्स वत्सासुर, गच्छ नन्दस्य व्रजम् गत्वा च वत्सांश् चारयतः कुमारयतस् तत्-कुमारस्य सदेशम् आसाद्य निजं वत्स-वेशम् उत्पाद्य तस्यापकारम् आरभस्व [31] ततः स च, यथाज्ञापयन्ति राज्ञाम् आज्ञापकाः इति तद्-वचनानुपथात्मा तत् प्रतिशासनाद् अत्रासम् एव तत्राजगाम यत्र स्वच्छे वत्स-क्रीडन-नामनि यामुन-कच्छे तद्-विध-मारक-कर्मा व्रज-राज-जन्मा वत्सान् मानयन् नयन-विषयं विष-धरम् इव तं चकार [32] अथ मत्सरतस् तत इतः सरतस् तस्य गन्धानुसन्धानतः कृत्स्नान् खट-देशम् अटतः शकृत्करीन् व्यग्रं पश्यतः पश्यन्न् अग्रजं व्रजराज-तनूजनू रहः स-व्याजं व्यजहार, बृहद्-भ्रातः, प्रातर् अनायातः परिचीयते वा कोऽ यम् उपतोयं प्रतीयते वत्सः? [33] राम उवाच-भ्रातर्, नहि नहि [34] कृष्ण उवाच-निरूप्यताम् [35] राम उवाच-भीषण-प्रकृतिर् इव प्रतीयते [36] कृष्ण उवाच-पूर्वज, पूर्व-देवोऽ यम् [37] राम उवाच-सत्यम्, यस्माद् अस्मासु वत्सेषु चाकस्माद् अदृष्टिजादृष्टिर् अस्य दृश्यते [38] कृष्ण उवाच-यदि भवद्-आदिष्टं स्यात् तर्ह्य् एतं दिष्टान्तम् आसादयामि [39] राम उवाच-लोकतः कलङ्कतः शङ्के [40] कृष्ण उवाच-मरणे दित्य-पत्यता परम् आगत्य प्रत्यक्षी-भविष्यत्य् अस्य ततः कोऽ पि नापवदेत [41] रामः सहर्षम् उवाच-द्विषन्तप, सच्छलम् एतं सच्छलम् एव मन्दं मन्दम् अभ्यवस्कन्द [42] अथ श्रीवत्स-वक्षाश् च वत्सान् अन्यांश् चुचुकारेण सन्निधानः कण्ठ-गण्ड-पिचिण्डादौ कण्डूम् अपनयमानः, सर्वतः क्रीडन् गायन् पर्व तन्वन्न् इवासीत् [43] ततस् तस्यापि लब्ध-छिद्रं-मन्यस्य, कूट-मय्या स्व-कण्डूति-विघटनेच्छया निकटम् अटतस्, तद् अकर्कश-मुद्रया सहसा तान् हित्वा तं स-पुच्छ-पादं गृहीत्वा भ्रमयामास यावच्छः परिवर्तनं भ्रमयता वत्सस्य चक्रेऽ मुना तावच्छः प्रतिपत् क्रमान् निरगमद् रूपान्तरं चागमत् क्रीडायाः फल-पातनार्थम् इव च क्षिप्ते कपित्थोपरि ज्ञातृत्वं नटवत् कलां च पृथुकास् ते तस्य शश्लाघिरे

[23] tad evaṃ kautuka-viśeṣeṇa jāte bhojana-śeṣe racitācamanaṃ tam ananta-guṇa-kamanaṃ rāma-dāmādibhiḥ sahitaṃ sahitaṃ sā punaḥ karpūra-rasa-pūra-pūrṇa-khapura-pūrita-sacūrṇa-svarṇa-varṇa-parṇa-puṭa-dāna-puraḥ-saram evam avādīt, lālya-pālyamāna-mātṛ-sandeśatayā bālyam apahāya tūrṇam eva vraja-sadanaṃ pūrṇam ācaraṇīyam [24] atha kiñcid dūraṃ gatvā tasya teṣāṃ ca khelā-melābhiniveśaṃ matvā grīvāṃ parāvartya nartyamāna-nayanatayā samarthāṃs tat-pālakān bālakān praty uvāca-are re, śīghram evāyaṃ prāṇayanīyo vraja-dharaṇīśa-praṇayinyāḥ prāṇasya prāṇaḥ iti [25] tad evaṃ gatāsu tāsu sāgrajaḥ sa tu duṣparihara-bāṣpa-cchedya-sa-puṣpa- tṛṇa-mukhān vatsān vrajābhimukhān vidhāya śanaiś cārayan gāyan nṛtyan hasan krīḍan divi-carair brāhmaṇair brāhmaṇaiḥ stūyamānaḥ sumanobhiś ca sumanobhir vṛṣyamāṇaḥ svagṛhāya vartma jagṛhe [26] tataś ca vatsāvāsaṃ yāvat sāgraja-mitra-vrajatayā yathākramaṃ vikramamānas tatra ca vatsān saṅkṛtya kṛta-kṛtyatayā ramamāṇas tal-lāvaṇya-darśanena harṣamānas tat prāg eva sarvair vraja-vāsibhir upavrajyamānaḥ snānādi-pūrvakaṃ divyam ambaraṃ valayamānaḥ śīghram eva bhojanaṃ bhajamānaḥ punar api go-dohana-bhūmi-gamanena sukhaṃ yajamānas tat-tan-mātṛ-nāmabhir vatsān hvayamānaḥ sambhramatas tad-gamana-vyatikramāt prahāsa-maya-mānaḥ pradugdhāni dugdhāni ca tāni kiṅkara-nikareṇa gṛhaṃ hārayamāṇaḥ punar ālayam āgamya kṣaṇa-katipayaṃ mātaram ānandya tām anu vindamānaś candra-śālikāṃ viśramāya śrayamāṇaḥ punar sarveṣām atiharṣaṃ vavarṣa prasvāpya ca taṃ ca taṃ ca sā ca sā ca mātā paritaḥ parijana-kumārān sannidhāpya gṛha-vyavahārāya bṛhad-dhāma jagāma [27] tad evaṃ dina-katipaye parama-ramaṇena gamita-samaye sa tu nṛśaṃsaḥ kaṃsa-nāmā yathārha-varṇa-kṛta-varṇanataḥ samākīrṇa-tat-tad-vṛndāvanāgamanādi-vṛttāntaḥ svāntaś cintayāmāsa- [28] hanta, satyatā-sāreṇa devyā vacanānusāreṇa nanda-gopa-ḍimbhatā-dambha eva sa ko' pi gopitaḥ sambhāvyate, yena nūtanāvayavenāpi duḥsaha-mahasaḥ pūtanādayaḥ sahasā gāmbhīryāvṛttena vīryātiśayenālambhanīyatāṃ lambhitāḥ trasyati ca tasya nāma-dhāma-vaśān mama hṛdayam tasmād asau chalata evotkalanīyaḥ hanta, chalān apy uttaram uttaram atiriktaṃ yuktam eva te prayuktavantaḥ tathāpi kadarthitī-bhūya vyarthī-bhūtāḥ iti vicārya, punar api taṃ praṇidhiṃ sannidhiṃ nikāyyataḥ samānāyya papraccha, aye, tvayedam apy avakalitaṃ, jātau kasyāṃ tasyādaraḥ sneha-bharaś ca paramaḥ parāmṛśyate? [29] sa covāca-deva, go-vatseṣu tad-utsekaḥ pratīyate [30] kaṃsa uvāca-samyag gamyatāṃ nijam eva harmyam punaś cānyam uvāca-ākāryatāṃ purataḥ sa vatsāsuraḥ sa ca śacī-pater api klamanaḥ sa-sambhrama-vikrama-kramatayā tenānīya samarpitaḥ pānīya-lavavad drava-pravaṇatāvastha eva tasthau tena ca sambandhatām āśaṃsan pāṃśu-saṅghaval labdha-dhvaṃsaḥ kaṃsas tūpāṃśu taṃ sutam iva śaśaṃsa, vatsa vatsāsura, gaccha nandasya vrajam gatvā ca vatsāṃś cārayataḥ kumārayatas tat-kumārasya sadeśam āsādya nijaṃ vatsa-veśam utpādya tasyāpakāram ārabhasva [31] tataḥ sa ca, yathājñāpayanti rājñām ājñāpakāḥ iti tad-vacanānupathātmā tat pratiśāsanād atrāsam eva tatrājagāma yatra svacche vatsa-krīḍana-nāmani yāmuna-kacche tad-vidha-māraka-karmā vraja-rāja-janmā vatsān mānayan nayana-viṣayaṃ viṣa-dharam iva taṃ cakāra [32] atha matsaratas tata itaḥ saratas tasya gandhānusandhānataḥ kṛtsnān khaṭa-deśam aṭataḥ śakṛtkarīn vyagraṃ paśyataḥ paśyann agrajaṃ vrajarāja-tanūjanū rahaḥ sa-vyājaṃ vyajahāra, bṛhad-bhrātaḥ, prātar anāyātaḥ paricīyate vā ko' yam upatoyaṃ pratīyate vatsaḥ? [33] rāma uvāca-bhrātar, nahi nahi [34] kṛṣṇa uvāca-nirūpyatām [35] rāma uvāca-bhīṣaṇa-prakṛtir iva pratīyate [36] kṛṣṇa uvāca-pūrvaja, pūrva-devo' yam [37] rāma uvāca-satyam, yasmād asmāsu vatseṣu cākasmād adṛṣṭijādṛṣṭir asya dṛśyate [38] kṛṣṇa uvāca-yadi bhavad-ādiṣṭaṃ syāt tarhy etaṃ diṣṭāntam āsādayāmi [39] rāma uvāca-lokataḥ kalaṅkataḥ śaṅke [40] kṛṣṇa uvāca-maraṇe ditya-patyatā param āgatya pratyakṣī-bhaviṣyaty asya tataḥ ko' pi nāpavadeta [41] rāmaḥ saharṣam uvāca-dviṣantapa, sacchalam etaṃ sacchalam eva mandaṃ mandam abhyavaskanda [42] atha śrīvatsa-vakṣāś ca vatsān anyāṃś cucukāreṇa sannidhānaḥ kaṇṭha-gaṇḍa-piciṇḍādau kaṇḍūm apanayamānaḥ, sarvataḥ krīḍan gāyan parva tanvann ivāsīt [43] tatas tasyāpi labdha-chidraṃ-manyasya, kūṭa-mayyā sva-kaṇḍūti-vighaṭanecchayā nikaṭam aṭatas, tad akarkaśa-mudrayā sahasā tān hitvā taṃ sa-puccha-pādaṃ gṛhītvā bhramayāmāsa yāvacchaḥ parivartanaṃ bhramayatā vatsasya cakre' munā tāvacchaḥ pratipat kramān niragamad rūpāntaraṃ cāgamat krīḍāyāḥ phala-pātanārtham iva ca kṣipte kapitthopari jñātṛtvaṃ naṭavat kalāṃ ca pṛthukās te tasya śaślāghire

1.10.11

अथ देवैः प्रसूनानि वृष्टानि हसितानि च न नासया न च दृशा भिन्नतां नेतुम् ईशिरे

atha devaiḥ prasūnāni vṛṣṭāni hasitāni ca na nāsayā na ca dṛśā bhinnatāṃ netum īśire

1.10.12

[44] तद् अनु च परिहास-भासमान-हासं दिव्य-सभासदस् तद् इदम् अवदंश् च, नूनम् एतद् एव देव-वैरि-वैरिणस् तात्पर्यं पर्यवस्यति वयं गां गोपालाः परिचिनुमहे तद्-द्विषम् अपि प्रतिच्छन्ने रूपेऽ प्य् अनुमिति-निदान-व्यतिकरात् अतो रे रे वत्साकृति-सुररिपो मद्-विध-करात् कथं ते मोक्षः स्याद् इह लषसि चेत् प्रेत्य भवतु

[44] tad anu ca parihāsa-bhāsamāna-hāsaṃ divya-sabhāsadas tad idam avadaṃś ca, nūnam etad eva deva-vairi-vairiṇas tātparyaṃ paryavasyati vayaṃ gāṃ gopālāḥ paricinumahe tad-dviṣam api praticchanne rūpe' py anumiti-nidāna-vyatikarāt ato re re vatsākṛti-suraripo mad-vidha-karāt kathaṃ te mokṣaḥ syād iha laṣasi cet pretya bhavatu

1.10.13

इति [शिखरिणी] तद् एवं- तौ वत्साद् अपि रक्षन्तौ सर्वं लोकं ररक्षतुः यद्-अर्थं प्रातराशादि यस्मिन् दैत्य-वधादि च

iti [śikhariṇī] tad evaṃ- tau vatsād api rakṣantau sarvaṃ lokaṃ rarakṣatuḥ yad-arthaṃ prātarāśādi yasmin daitya-vadhādi ca

Pūraṇa 1 (cont. 14)

1.10.14

[45] ततश् च तद्-दिनेऽ पि श्री-कृष्ण-रामयोः स्वधाम-समागमनं जातम्, किन्तु तद्-वृत्तम् अनिष्टम् इति तद्-इष्ट-गणः सर्व एवावरिष्ट तच् च, न जाने किं-वदन्ती किंवदन्ती स्याद्, इति सचिन्तीभूय कंसस् तु तस्माद् वत्सपाद् अपि वत्सासुर-निर्वासनम् अपसर्प-मुखाद् विषम् इव कर्ण-रन्ध्र-स्पर्श-मात्रेणान्तः सम्भूय भृशं दृशौ निमीलयामास तेन दशमीम् इव दशां प्रापितः स तु मन्त्रिभिः कथञ्चिद् बहिर् अवधापितः सार्धम् एव तैर् इदम् अचारु विचारयामास, हन्त सम्भाविता दम्भान्विता बहवः प्रस्थापिताः, न तु तैर् भद्रं किञ्चिद् अपि सञ्चितम् तेषां धीप्सा-वीप्सा हि न हीप्सां त्रातवती, प्रत्युत तान् एव प्सातवती ततः किं कुर्मः? [46] मन्त्रिण ऊचुः, देव, केवलं बकम् अत्र बलम् अवलम्बामहे, यतस् तज्जाताव् एव दम्भ-सम्भारा गम्भीरायन्ते [47] कंस उवाच-आं आं, मम सुहृत्तमः स एव केवलस् तत्र प्रस्थापनाय स्थाप्यताम् इत्य् आनाय्य तथादिष्टः सद्-अनिष्टः स दुष्टः कंस-पुष्टः सम्प्रति बक-स्थल-नामानं नान्दीश्वर-गिरि-समीप-धामानम् उपसरसं प्रदेशं भावि-कृष्ण-प्रवेशम् अधिगम्याभिगम्य गिरि-शृङ्ग-भ्रमारम्भं दम्भं दधमानस् तस्थौ यत्र तुल्य-पर्यायतया दम्भ एव गह्वरायते स्म [48] तदा च श्री-गोपाल-वलिता गोपाल-बाला गो-बालान् पालयन्तः पानीयं पाययन्तः कूलम् अनुस्थापयन्तः स्वयम् अपि पयः-पानम् अयन्तः परस्परं स्नपयन्तः समुत्थाय च कलापयन्तश् चिक्रीडुः कलापयन्तश् च पुष्पाहरणाय परतः प्रचारम् आचेरुः, तम् आचरन्तश् च तं बकम् ईक्षामासुर् उत्प्रेक्षामासुश् च: अहो, गिरिर् अयं दूरत एव कुतः? पुरस् तस्य शृङ्गम् ततः सद्य एवादः शत-मन्युना मन्युना शत-कोटि-त्रोटितम् इति घटते पुनर् निचाय्य च प्रोचुः, नेदं गिरि-शृङ्गं सङ्गच्छते, किन्तु जन्तु-विशेषः सोऽ यं मन्तुम् इव चिकीर्षन्न् अमितशीर्षं वर्तते, यत उग्रम्-पश्यतया खरता-चञ्चु-चुञ्चुतया च बक इव परामृश्यते [49] श्री-कृष्ण उवाच- आकारात् पक्षितुल्यः स्याद् व्यापारान् न च पक्षिवत् बकः किं नवकः साक्षात् कूटवत् स्थितिर् ईक्ष्यते?

[45] tataś ca tad-dine' pi śrī-kṛṣṇa-rāmayoḥ svadhāma-samāgamanaṃ jātam, kintu tad-vṛttam aniṣṭam iti tad-iṣṭa-gaṇaḥ sarva evāvariṣṭa tac ca, na jāne kiṃ-vadantī kiṃvadantī syād, iti sacintībhūya kaṃsas tu tasmād vatsapād api vatsāsura-nirvāsanam apasarpa-mukhād viṣam iva karṇa-randhra-sparśa-mātreṇāntaḥ sambhūya bhṛśaṃ dṛśau nimīlayāmāsa tena daśamīm iva daśāṃ prāpitaḥ sa tu mantribhiḥ kathañcid bahir avadhāpitaḥ sārdham eva tair idam acāru vicārayāmāsa, hanta sambhāvitā dambhānvitā bahavaḥ prasthāpitāḥ, na tu tair bhadraṃ kiñcid api sañcitam teṣāṃ dhīpsā-vīpsā hi na hīpsāṃ trātavatī, pratyuta tān eva psātavatī tataḥ kiṃ kurmaḥ? [46] mantriṇa ūcuḥ, deva, kevalaṃ bakam atra balam avalambāmahe, yatas tajjātāv eva dambha-sambhārā gambhīrāyante [47] kaṃsa uvāca-āṃ āṃ, mama suhṛttamaḥ sa eva kevalas tatra prasthāpanāya sthāpyatām ity ānāyya tathādiṣṭaḥ sad-aniṣṭaḥ sa duṣṭaḥ kaṃsa-puṣṭaḥ samprati baka-sthala-nāmānaṃ nāndīśvara-giri-samīpa-dhāmānam upasarasaṃ pradeśaṃ bhāvi-kṛṣṇa-praveśam adhigamyābhigamya giri-śṛṅga-bhramārambhaṃ dambhaṃ dadhamānas tasthau yatra tulya-paryāyatayā dambha eva gahvarāyate sma [48] tadā ca śrī-gopāla-valitā gopāla-bālā go-bālān pālayantaḥ pānīyaṃ pāyayantaḥ kūlam anusthāpayantaḥ svayam api payaḥ-pānam ayantaḥ parasparaṃ snapayantaḥ samutthāya ca kalāpayantaś cikrīḍuḥ kalāpayantaś ca puṣpāharaṇāya parataḥ pracāram āceruḥ, tam ācarantaś ca taṃ bakam īkṣāmāsur utprekṣāmāsuś ca: aho, girir ayaṃ dūrata eva kutaḥ? puras tasya śṛṅgam tataḥ sadya evādaḥ śata-manyunā manyunā śata-koṭi-troṭitam iti ghaṭate punar nicāyya ca procuḥ, nedaṃ giri-śṛṅgaṃ saṅgacchate, kintu jantu-viśeṣaḥ so' yaṃ mantum iva cikīrṣann amitaśīrṣaṃ vartate, yata ugram-paśyatayā kharatā-cañcu-cuñcutayā ca baka iva parāmṛśyate [49] śrī-kṛṣṇa uvāca- ākārāt pakṣitulyaḥ syād vyāpārān na ca pakṣivat bakaḥ kiṃ navakaḥ sākṣāt kūṭavat sthitir īkṣyate?

1.10.15

[50] अत्र तत्र जिगमिषन्न् एव समिष-श्लिष्टताविशिष्टं कूट-शब्दं पठितवान् [51] अथ समुद्दण्ड-दण्ड-वरण्ड-सखि-मण्डल-मण्डितः पुण्डरीक-लोचनस् तं जानन्न् अप्य् अजानन्न् इव तस्य तुण्ड-सन्निधिम् एव गमनेऽ वधिञ्चकार स्पर्श-विष-विषधर-विशेष-कुमारः कौतुकातिरेक-वशाद् भेकस्येव [52] ततश् च गण्डूपदं मन्यमानः स च मण्डूक इव कुण्डलि-पोगण्डं तं निजगार, न तु किञ्चित् कुञ्चयितुम् अपि शशाक किन्तु हन्त, हन्त, स्फूर्तिं प्रति सन्तम-सधर्मणा तेन कर्मणा श्री-राम-दामादीन् प्राणैर् विकलितां कलयामास स्व-भ्रातृ-वीर्यं जनुषा विदन्न् अपि प्रलम्ब-कारिर् बक-चेष्टितेऽ र्दितः भैष्मीकृते तस्य गतौ यथैव स प्रेमा हि सर्वङ्गिल-भावम् ऋच्छति

[50] atra tatra jigamiṣann eva samiṣa-śliṣṭatāviśiṣṭaṃ kūṭa-śabdaṃ paṭhitavān [51] atha samuddaṇḍa-daṇḍa-varaṇḍa-sakhi-maṇḍala-maṇḍitaḥ puṇḍarīka-locanas taṃ jānann apy ajānann iva tasya tuṇḍa-sannidhim eva gamane' vadhiñcakāra sparśa-viṣa-viṣadhara-viśeṣa-kumāraḥ kautukātireka-vaśād bhekasyeva [52] tataś ca gaṇḍūpadaṃ manyamānaḥ sa ca maṇḍūka iva kuṇḍali-pogaṇḍaṃ taṃ nijagāra, na tu kiñcit kuñcayitum api śaśāka kintu hanta, hanta, sphūrtiṃ prati santama-sadharmaṇā tena karmaṇā śrī-rāma-dāmādīn prāṇair vikalitāṃ kalayāmāsa sva-bhrātṛ-vīryaṃ januṣā vidann api pralamba-kārir baka-ceṣṭite' rditaḥ bhaiṣmīkṛte tasya gatau yathaiva sa premā hi sarvaṅgila-bhāvam ṛcchati

1.10.16

[53] अथ बकः स्व-कण्ठावटे कृपीट-योनिवत् कपट-तेजस्कं तं झटित्य् उज्जगार ततश् च, सोऽ यं मम हृदयम् अभ्राक्षीद् इति विभाव्य पुनस् तन् निगरण-योग्यं नाद्राक्षीत्, किन्तु ततः पराङ्-मुखः स पुनर् बक इव मूर्खः सुर-शात्रव-बकस् तेजो-मात्र-गात्रतयावगतम् अपि तं त्रोटि-कोटिभ्यां त्रोटयितुम् उदयुङ्क्त [54] स तु शौटीर्य-कोटीश्वरस् तत्-त्रोटी कराभ्यां विघटयंस् तं स-पाटवं पाटयामास, भीमो जरासन्धम् इव, बालो वीरणम् इव वा यदा मुरारिं निजगार कह्वस् तदा सखायः सबला मुमूर्च्छुः उद्गीर्णवान् यर्हि तदान्वचेतन् स्वभाव-जं प्रेम परान् अपेक्षि

[53] atha bakaḥ sva-kaṇṭhāvaṭe kṛpīṭa-yonivat kapaṭa-tejaskaṃ taṃ jhaṭity ujjagāra tataś ca, so' yaṃ mama hṛdayam abhrākṣīd iti vibhāvya punas tan nigaraṇa-yogyaṃ nādrākṣīt, kintu tataḥ parāṅ-mukhaḥ sa punar baka iva mūrkhaḥ sura-śātrava-bakas tejo-mātra-gātratayāvagatam api taṃ troṭi-koṭibhyāṃ troṭayitum udayuṅkta [54] sa tu śauṭīrya-koṭīśvaras tat-troṭī karābhyāṃ vighaṭayaṃs taṃ sa-pāṭavaṃ pāṭayāmāsa, bhīmo jarāsandham iva, bālo vīraṇam iva vā yadā murāriṃ nijagāra kahvas tadā sakhāyaḥ sabalā mumūrcchuḥ udgīrṇavān yarhi tadānvacetan svabhāva-jaṃ prema parān apekṣi

1.10.17

[55] यत्र वृन्दारका दारकाश् च क्रमान् मुमुदिरे यथा- बकासुरे वत्ससुरारि-घातिना हते सुरा नर्तन-वाद्य-वर्तनाः ते नन्दनाद् अप्य् अतिसेतुतां गता मल्ल्याद्यम् उल्लूय मुदा वरीवृषुः

[55] yatra vṛndārakā dārakāś ca kramān mumudire yathā- bakāsure vatsasurāri-ghātinā hate surā nartana-vādya-vartanāḥ te nandanād apy atisetutāṃ gatā mallyādyam ullūya mudā varīvṛṣuḥ

1.10.18

[56] श्री-कृष्णाभिप्रायम् उत्प्रेक्षमाणाः साद्भुतं प्रेक्षमाणा बकम् उपजहसुश् च यथा- प्रसारयंस् त्वं ग्रसनाय चञ्चुं साहायकं तत्र मयाप्य् अकारि विदीर्णम् आसीद् यदि सर्वम् अङ्गं ममास्ति दोषः क्व नु मूढ कह्व?

[56] śrī-kṛṣṇābhiprāyam utprekṣamāṇāḥ sādbhutaṃ prekṣamāṇā bakam upajahasuś ca yathā- prasārayaṃs tvaṃ grasanāya cañcuṃ sāhāyakaṃ tatra mayāpy akāri vidīrṇam āsīd yadi sarvam aṅgaṃ mamāsti doṣaḥ kva nu mūḍha kahva?

1.10.19

तत्र च- यस्मिन् बकास्याद् उदितेऽ पि तेऽ र्भका जिजीवुर् अस्मिन् मिलिते बकान्तके तेष्व् अश्रु-कम्प-स्वर-भङ्ग-सङ्गतं वैवर्ण्यम् ऋच्छेत् किम् उ वर्णनीयताम्

tatra ca- yasmin bakāsyād udite' pi te' rbhakā jijīvur asmin milite bakāntake teṣv aśru-kampa-svara-bhaṅga-saṅgataṃ vaivarṇyam ṛcchet kim u varṇanīyatām

1.10.20

[57] अथ सर्वे समय-व्यग्रतया शीघ्रम् एव तस्मिन् सरसि मिलित्वा स्नात्वा तं प्रदेशं हित्वा कृष्णं गृहीत्वा गृहाय प्रतस्थिरे कृत-गृहागमना व्रज-बालकास् तद् अखिलं खलु वृत्तम् अवर्णयन् बक-खगस्य तथाकृतिता तथा शिशु-कृता मृतिर् एवम् अभूद् इति

[57] atha sarve samaya-vyagratayā śīghram eva tasmin sarasi militvā snātvā taṃ pradeśaṃ hitvā kṛṣṇaṃ gṛhītvā gṛhāya pratasthire kṛta-gṛhāgamanā vraja-bālakās tad akhilaṃ khalu vṛttam avarṇayan baka-khagasya tathākṛtitā tathā śiśu-kṛtā mṛtir evam abhūd iti

1.10.21

तद्-वार्ता-युगलेन गोकुल-भुवां दग्धं च सिक्तं च यत् प्रत्यङ्गं तद् इदं लयाय भवितेत्य् एवं जनैः शङ्कितम् पश्चात् प्रत्युत रोमहर्षम् अदधाद् यत् तत् तु युक्तं परा वार्ता तत्र वरामृताद् अपि परा तैर् एवम् आस्वाद्यत

tad-vārtā-yugalena gokula-bhuvāṃ dagdhaṃ ca siktaṃ ca yat pratyaṅgaṃ tad idaṃ layāya bhavitety evaṃ janaiḥ śaṅkitam paścāt pratyuta romaharṣam adadhād yat tat tu yuktaṃ parā vārtā tatra varāmṛtād api parā tair evam āsvādyata

1.10.22

[58] ततश् च ते सर्वे समुद्विग्नम् उदिताः समुदिता वित्रासानन्द-निस्पन्दं श्रीमन्-नन्द-मन्दिर-जन-वृन्दम् अनुविन्दमानाः श्री-गोविन्द-वदनारविन्दम् अस्र-सन्दिताः सन्दरीदृश्य परामृश्य च बकान्तानाम् अशान्तानां मरणे कारणं परस्परम् ऊचुः- अस्य बालस्य किं पूर्वं किम् अपूर्वं व्रजेशितुः किम् अर्थं वा पूर्वम् आगस् ते चक्रुस् ते हता यतः

[58] tataś ca te sarve samudvignam uditāḥ samuditā vitrāsānanda-nispandaṃ śrīman-nanda-mandira-jana-vṛndam anuvindamānāḥ śrī-govinda-vadanāravindam asra-sanditāḥ sandarīdṛśya parāmṛśya ca bakāntānām aśāntānāṃ maraṇe kāraṇaṃ parasparam ūcuḥ- asya bālasya kiṃ pūrvaṃ kim apūrvaṃ vrajeśituḥ kim arthaṃ vā pūrvam āgas te cakrus te hatā yataḥ

1.10.23

[59] तद् एवं प्रपञ्चेऽ वतीर्णानाम् अपि श्रीमन्-नन्दादीनां तद्-वर्णनानन्दाद् अदीनानां प्रपञ्च-धर्मेण सङ्कीर्णतां न वर्णयामासुः ऊचुश् च श्री-बादरायणि-चरणाः- इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा कुर्वन्तो रममानाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम् [भ्प् 10.11.58] इति [60] तद् एतद् बक-निर्ग्रन्थनम् उग्रम् उग्रसेन-दुष्पुत्रः श्रोत्रेणापीय व्यग्र-चेता बभूव, भावयामास च-हन्त, सर्व एव मायातिरिक्तता-प्रयोक्तारस् तत्र रिक्ती-कृताः सर्वं लुम्पन्तस् ते चुलुम्पामासिरे च तर्हि व्योमाभिधान-दानव-मात्रम् अत्र पात्रं पश्यामः [61] सर्व-माया-मय-मय-तनयः प्रख्यात-बल-वलयः स हि महीयान् इति पद्मावती-जरठ-जठर-जन्मा संमाननया तम् आनाय्य तत्-कार्याय पर्यापयामास [62] स चागम्य व्योम-नामा कृत-व्योमावलम्बतया न्यक्षेण वीक्षमाणः काम्यकारण्य-धरणी-धर-सन्निधानतः समम् अत्यर्भक-वृन्देनात्यर्भकतया निर्व्रीड-क्रीडा-सन्दर्भं श्री-यशोदा-गर्भ-जातं श्री-रोहिण्य्-अर्भकं विना समायातं ददर्श विममर्श च- [63] एते खलु भोः दास्याः-पुत्र ! चौरस्य-कुल ! पश्यतो-हर ! देवानां प्रिय ! इति परस्परं सम्बोधयन्तः क्रीडन्ति ते चैते मेष-तत्-पोषक-तन्-मोषकायमाणा रममाणा लक्ष्यन्ते यत्र च मेषा मोष्यमाणा अपि न भाषन्ते पोषकाश् च तेषां बहलानां सम्भालनाय दुर्बलायन्ते, मोषकास् तु निर्घोषतया प्रच्छन्नम् एवागच्छन्ति अयं तु तत्-पोषकायमाणः श्याम-धामा कुमारः प्रभाकर-सहस्र-प्रभाव-भाविततया नास्मद्-विध-सन्निधेय-सन्निधानस् तर्क्यते तथाप्य् अस्माकम् अयम् एवावसरो वरो नावरो वरणीयताम् अनुसरति अत्र हि तस्य निरवधानस्य बहिश्-चर-प्राण-तुलां वलमाना बालका विनैवार्तिं हर्तव्या भवेयुः ततो व्यग्रीभूतः सोऽ यम् अग्रीयश् च विना विग्रहं ग्रहीतव्यताम् ऋच्छेत्, सामिकृतं तु न स्वामिने रोचिष्यते तद् एतद् विचारयंश् चोर-वद्-आचार-गोप-दारक-प्रकारस् तदीय-निविड-क्रीडायां प्रविवेश प्रविश्य च, निविड-कानन-कृत-प्रवेशतया पोषकाभिनिवेशम् अतिक्रामतस् तान् मोषायमानान् क्रमशश् चतुः-पञ्चावशेषम् अपक्रमयामास अपक्रम्यापक्रम्य च गिरि-गुहायां निगूहयमानः पुनः पुनर् अयमानः पेशस्करितानुसारी प्रस्तरास्तरणतस् तद्-द्वारम् आववार [64] एतज् ज्ञात्वा निर्जरारि-प्रहारी शिष्टान् कष्टन्तं हरन्तं कुमारान् व्यग्री-भूतः सिंहवद् ग्राम-सिंहं विद्रुत्याराद् अग्रहीन् न्यग्रहीच् च स्वाङ्ग-व्यङ्गात् स्पष्ट-भूमिष्ठमानं कृष्टा डिम्भांस् तं ततः क्षौणी-पृष्ठे आपात्याथ प्राण-वर्त्मणि रुन्धन् व्यग्री-कृत्यालम्भ्य-कल्पं चकार

[59] tad evaṃ prapañce' vatīrṇānām api śrīman-nandādīnāṃ tad-varṇanānandād adīnānāṃ prapañca-dharmeṇa saṅkīrṇatāṃ na varṇayāmāsuḥ ūcuś ca śrī-bādarāyaṇi-caraṇāḥ- iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā kurvanto ramamānāś ca nāvindan bhava-vedanām [bhp 10.11.58] iti [60] tad etad baka-nirgranthanam ugram ugrasena-duṣputraḥ śrotreṇāpīya vyagra-cetā babhūva, bhāvayāmāsa ca-hanta, sarva eva māyātiriktatā-prayoktāras tatra riktī-kṛtāḥ sarvaṃ lumpantas te culumpāmāsire ca tarhi vyomābhidhāna-dānava-mātram atra pātraṃ paśyāmaḥ [61] sarva-māyā-maya-maya-tanayaḥ prakhyāta-bala-valayaḥ sa hi mahīyān iti padmāvatī-jaraṭha-jaṭhara-janmā saṃmānanayā tam ānāyya tat-kāryāya paryāpayāmāsa [62] sa cāgamya vyoma-nāmā kṛta-vyomāvalambatayā nyakṣeṇa vīkṣamāṇaḥ kāmyakāraṇya-dharaṇī-dhara-sannidhānataḥ samam atyarbhaka-vṛndenātyarbhakatayā nirvrīḍa-krīḍā-sandarbhaṃ śrī-yaśodā-garbha-jātaṃ śrī-rohiṇy-arbhakaṃ vinā samāyātaṃ dadarśa vimamarśa ca- [63] ete khalu bhoḥ dāsyāḥ-putra ! caurasya-kula ! paśyato-hara ! devānāṃ priya ! iti parasparaṃ sambodhayantaḥ krīḍanti te caite meṣa-tat-poṣaka-tan-moṣakāyamāṇā ramamāṇā lakṣyante yatra ca meṣā moṣyamāṇā api na bhāṣante poṣakāś ca teṣāṃ bahalānāṃ sambhālanāya durbalāyante, moṣakās tu nirghoṣatayā pracchannam evāgacchanti ayaṃ tu tat-poṣakāyamāṇaḥ śyāma-dhāmā kumāraḥ prabhākara-sahasra-prabhāva-bhāvitatayā nāsmad-vidha-sannidheya-sannidhānas tarkyate tathāpy asmākam ayam evāvasaro varo nāvaro varaṇīyatām anusarati atra hi tasya niravadhānasya bahiś-cara-prāṇa-tulāṃ valamānā bālakā vinaivārtiṃ hartavyā bhaveyuḥ tato vyagrībhūtaḥ so' yam agrīyaś ca vinā vigrahaṃ grahītavyatām ṛcchet, sāmikṛtaṃ tu na svāmine rociṣyate tad etad vicārayaṃś cora-vad-ācāra-gopa-dāraka-prakāras tadīya-niviḍa-krīḍāyāṃ praviveśa praviśya ca, niviḍa-kānana-kṛta-praveśatayā poṣakābhiniveśam atikrāmatas tān moṣāyamānān kramaśaś catuḥ-pañcāvaśeṣam apakramayāmāsa apakramyāpakramya ca giri-guhāyāṃ nigūhayamānaḥ punaḥ punar ayamānaḥ peśaskaritānusārī prastarāstaraṇatas tad-dvāram āvavāra [64] etaj jñātvā nirjarāri-prahārī śiṣṭān kaṣṭantaṃ harantaṃ kumārān vyagrī-bhūtaḥ siṃhavad grāma-siṃhaṃ vidrutyārād agrahīn nyagrahīc ca svāṅga-vyaṅgāt spaṣṭa-bhūmiṣṭhamānaṃ kṛṣṭā ḍimbhāṃs taṃ tataḥ kṣauṇī-pṛṣṭhe āpātyātha prāṇa-vartmaṇi rundhan vyagrī-kṛtyālambhya-kalpaṃ cakāra

1.10.24

[65] तद् एवं संहत-संहननम् अप्य् एतं निःसन्धि-बन्धनं विसृज्य तत्-पद-पद्धतिं संसृज्य तद्-गुप्ति-द्वारम् अनुससार ततश् च, सद्यो निर्भिद्यापिधानं गुहायास् तत्राविश्य द्योतम् आविश्चकार तस्यास् तेषां चार्भकाणां समन्ताद् आत्मालाभाद् यत् तमस् तज् जहार

[65] tad evaṃ saṃhata-saṃhananam apy etaṃ niḥsandhi-bandhanaṃ visṛjya tat-pada-paddhatiṃ saṃsṛjya tad-gupti-dvāram anusasāra tataś ca, sadyo nirbhidyāpidhānaṃ guhāyās tatrāviśya dyotam āviścakāra tasyās teṣāṃ cārbhakāṇāṃ samantād ātmālābhād yat tamas taj jahāra

1.10.25

येषां दुःखं तद्-गुहा-गर्त-रोधे तद्वन् नासीद् यद्वद् एतद्-वियोगे दृष्ट्वाकस्माद् एनम् एते बकारिं प्राणान् प्रान्ताकर्षणेनैव जग्मुः

yeṣāṃ duḥkhaṃ tad-guhā-garta-rodhe tadvan nāsīd yadvad etad-viyoge dṛṣṭvākasmād enam ete bakāriṃ prāṇān prāntākarṣaṇenaiva jagmuḥ

1.10.26

सर्वे तस्माद् उत्थिता रोदनार्तास् तद्वद् आर्तं कृष्णम् अह्नाय चक्रुः सोऽ पि क्ष्माभृत् तत्-प्रतिध्वान-दम्भात् क्रन्दन्न् आसीद् इत्य् अमीभिर् व्यभावि

sarve tasmād utthitā rodanārtās tadvad ārtaṃ kṛṣṇam ahnāya cakruḥ so' pi kṣmābhṛt tat-pratidhvāna-dambhāt krandann āsīd ity amībhir vyabhāvi

1.10.27

तस्मात् कृष्टास् तेन तं वेष्टयन्तः शश्वत् तस्य स्पृष्टितो नष्ट-दुःखाः दृष्ट्वा द्विष्ट-प्राणम् अत्यन्त-भीष्मं व्योमं हृष्टा मित्र-गोष्ठीम् उपेयुः

tasmāt kṛṣṭās tena taṃ veṣṭayantaḥ śaśvat tasya spṛṣṭito naṣṭa-duḥkhāḥ dṛṣṭvā dviṣṭa-prāṇam atyanta-bhīṣmaṃ vyomaṃ hṛṣṭā mitra-goṣṭhīm upeyuḥ

1.10.28

अथ परिमिलितैर् विचित्र-मित्रैर् भुवि दिवि देव-गणैस् तदोपलम्भ्यः अपहृति-चरितं निज-क्रमात् तैः कथितम् असौ कलयन् व्रजे विवेश

atha parimilitair vicitra-mitrair bhuvi divi deva-gaṇais tadopalambhyaḥ apahṛti-caritaṃ nija-kramāt taiḥ kathitam asau kalayan vraje viveśa

1.10.29

[66] अत्र व्योमं दिष्टान्त-दष्टं दृष्ट्वा कुसुम-वृष्टि-कृद्भिर् दानव-द्वेष्टृभिर् अयं श्री-कृष्णाभिप्रायः स्पष्टं परामृष्टः- क्रीडायाम् अत्र चोराणां श्वास-रोधो विधीयते व्योमस् त्वं व्योमतां प्राप्तस् तस्माच् चेत् करवाणि किम्?

[66] atra vyomaṃ diṣṭānta-daṣṭaṃ dṛṣṭvā kusuma-vṛṣṭi-kṛdbhir dānava-dveṣṭṛbhir ayaṃ śrī-kṛṣṇābhiprāyaḥ spaṣṭaṃ parāmṛṣṭaḥ- krīḍāyām atra corāṇāṃ śvāsa-rodho vidhīyate vyomas tvaṃ vyomatāṃ prāptas tasmāc cet karavāṇi kim?

1.10.30

[67] अथ कथकः कथा-समापनम् उवाच, ईदृक् कौतुकवान् पुत्रस् तव गोप-नराधिप वत्सादि-त्रयम् आनिन्ये लीलया यस् तु पञ्चताम्

[67] atha kathakaḥ kathā-samāpanam uvāca, īdṛk kautukavān putras tava gopa-narādhipa vatsādi-trayam āninye līlayā yas tu pañcatām

1.11.1

[68] तद् एवम् अमी साक्षाद् इव व्योम-वधम् अनुभूय भूयसा सुखेन विलसन्-मुखेन ललिता गृहाय चलिता बभूवुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु वत्सासुराद्य्-उत्सादनं नाम दशमं पूरणम् 10 (11) अथैकादशं पूरणम् अघ-ब्रह्माघ-मोचनम् [1] अथ पूर्ववत् प्रभाततः प्रभातायां सभायां मधुकण्ठः सोत्कण्ठम् उवाच- [2] तद् एवं पूर्ववद् एव देवन-कुतुकतः पूर्वदेव-मारयोः कुमारयोर् अनयोः कौमारम् अतिवृत्त-कल्पम् आसीत् [3] यौ खलु, शुभ्र-श्याम-रुची रुचीम् अकुरुतां पौगण्ड-लक्ष्मी-कृते चापल्येन मुनेर् अपि स्म कुरुतश् चित्तं मिलच्-चापलम् नाना-क्रीडित-माधुरी-वर-कला शिक्षा-कलापं गतौ वेणूद्गान-सुधां सुधांशु-वदनाव् आतत्य चिक्रीडतुः

[68] tad evam amī sākṣād iva vyoma-vadham anubhūya bhūyasā sukhena vilasan-mukhena lalitā gṛhāya calitā babhūvuḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu vatsāsurādy-utsādanaṃ nāma daśamaṃ pūraṇam 10 (11) athaikādaśaṃ pūraṇam agha-brahmāgha-mocanam [1] atha pūrvavat prabhātataḥ prabhātāyāṃ sabhāyāṃ madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭham uvāca- [2] tad evaṃ pūrvavad eva devana-kutukataḥ pūrvadeva-mārayoḥ kumārayor anayoḥ kaumāram ativṛtta-kalpam āsīt [3] yau khalu, śubhra-śyāma-rucī rucīm akurutāṃ paugaṇḍa-lakṣmī-kṛte cāpalyena muner api sma kurutaś cittaṃ milac-cāpalam nānā-krīḍita-mādhurī-vara-kalā śikṣā-kalāpaṃ gatau veṇūdgāna-sudhāṃ sudhāṃśu-vadanāv ātatya cikrīḍatuḥ

1.11.2

[4] अथ कदाचिद् अतिप्रातर् अग्रतो जाग्रतो निज-विहारतो जगद् एव पातुः श्री-राम-भ्रातुर् यादृच्छिकीयम् इच्छा जाता प्रातर्-भोजनम् अप्य् अद्य निर्जन-वन एव योजनीयम् इति ततश् च कृत-प्रातः-क्रियस् तत्-प्रार्थनाय रचित-मातृ-प्रियस् तद्-अनुज्ञया गच्छन् शृङ्ग-रव-सञ्ज्ञया साग्रजं सखि-व्रजं जागरयामास झटिति चाटित्वा शृङ्गाटक-मध्यम् अध्यास्य क्षण-कतिपयं तत् प्रतीक्षणं प्रतीक्षणं व्यापारयामास [5] शय्योत्थायां विद्रुत्य मिलितेषु सवयः-सम-वायेषु रामम् आगमयितुम् ऊर्ध्वं वर्तमानस् तन्-मानवेन वार्तानुवर्तयामासे [6] यथा च प्रोवाच तद् वाचिकम् असौ-हन्त भोः, कृष्ण, त्वया सह क्रीडा-तृष्णग् अप्य् अहं विरुद्ध-विधिना निरुद्ध एवास्मि, यद् अकस्मात् कस्माद् अपि पुरु-कुलजन्मा मन्-मातुलः परमातुल-निर्बन्धान् माम् अवलोकयितुम् आगम्य हर्म्य एव स्थावर-साधर्म्यम् आसादितवान् अस्ति अद्य च तवातीव प्रातर् आत्त-जागरतया समीहित-विशेषम् ऊहितवान् अस्मि तस्माद् भवता या लीला भावयितुं भाविता, सावश्यं भावयितव्या नव्यारम्भे विष्कम्भः खल्व् अप्रतिबद्ध-सिद्धि-सम्भावनां स्तम्भयति इति [7] अथ वर्ण्यमाणं तद् आकर्ण्य स च कमल-सवर्णता-विलसद्-आकर्ण-लोचनः प्रतिपन्न-क्रीडा-रोचनः सखीन् उवाच-भवतु भवन्त एव स्व-स्व-भवनाद् विहङ्गिकायां काचम् आयोज्य भोज्य-भक्त-भक्त-नियोज्यजनं प्रयोज्य तत् तद् उपयोज्यम् आनाय्य वनाय गमनाय त्वरयन्तु अस्मज्-जननी च भव्यानां भाजन-भृत-भोजन-द्रव्याणां द्रुतम् एव सज्जन-वर्गेणास्मभ्यं विसर्जनम् अर्जयिष्यति इति निजेहिते तथा विहिते, हितेप्सु-बालक-समुदाय-मुदाम् उदार-चेष्टः पुरस्कृत-वत्स-चयेष्टः काननं प्रविष्टवान् यत्र च वत्स-पाल-बालकाः प्रतिघस्रं सहस्रश एव तेन मिश्रतया विश्रूयन्ते तेषां वत्साश् चायुत-प्रयुत-नियुतादि-सङ्ख्या-युता वर्ण्यन्ते कृष्ण-वत्सानां सङ्ख्या पुनर् असङ्ख्य-सञ्ज्ञा सङ्गीयते ततश् च- आपूर्ण-शृङ्ग-मुरली-नियुतं सवत्स- यूथायुतारवम् उदीरित-हूति-मिश्रम् कृष्णश् चलन्न् अथ वनाय बलस्य चित्तं लोलं चकार जगता सह कौतुकाय

[4] atha kadācid atiprātar agrato jāgrato nija-vihārato jagad eva pātuḥ śrī-rāma-bhrātur yādṛcchikīyam icchā jātā prātar-bhojanam apy adya nirjana-vana eva yojanīyam iti tataś ca kṛta-prātaḥ-kriyas tat-prārthanāya racita-mātṛ-priyas tad-anujñayā gacchan śṛṅga-rava-sañjñayā sāgrajaṃ sakhi-vrajaṃ jāgarayāmāsa jhaṭiti cāṭitvā śṛṅgāṭaka-madhyam adhyāsya kṣaṇa-katipayaṃ tat pratīkṣaṇaṃ pratīkṣaṇaṃ vyāpārayāmāsa [5] śayyotthāyāṃ vidrutya militeṣu savayaḥ-sama-vāyeṣu rāmam āgamayitum ūrdhvaṃ vartamānas tan-mānavena vārtānuvartayāmāse [6] yathā ca provāca tad vācikam asau-hanta bhoḥ, kṛṣṇa, tvayā saha krīḍā-tṛṣṇag apy ahaṃ viruddha-vidhinā niruddha evāsmi, yad akasmāt kasmād api puru-kulajanmā man-mātulaḥ paramātula-nirbandhān mām avalokayitum āgamya harmya eva sthāvara-sādharmyam āsāditavān asti adya ca tavātīva prātar ātta-jāgaratayā samīhita-viśeṣam ūhitavān asmi tasmād bhavatā yā līlā bhāvayituṃ bhāvitā, sāvaśyaṃ bhāvayitavyā navyārambhe viṣkambhaḥ khalv apratibaddha-siddhi-sambhāvanāṃ stambhayati iti [7] atha varṇyamāṇaṃ tad ākarṇya sa ca kamala-savarṇatā-vilasad-ākarṇa-locanaḥ pratipanna-krīḍā-rocanaḥ sakhīn uvāca-bhavatu bhavanta eva sva-sva-bhavanād vihaṅgikāyāṃ kācam āyojya bhojya-bhakta-bhakta-niyojyajanaṃ prayojya tat tad upayojyam ānāyya vanāya gamanāya tvarayantu asmaj-jananī ca bhavyānāṃ bhājana-bhṛta-bhojana-dravyāṇāṃ drutam eva sajjana-vargeṇāsmabhyaṃ visarjanam arjayiṣyati iti nijehite tathā vihite, hitepsu-bālaka-samudāya-mudām udāra-ceṣṭaḥ puraskṛta-vatsa-cayeṣṭaḥ kānanaṃ praviṣṭavān yatra ca vatsa-pāla-bālakāḥ pratighasraṃ sahasraśa eva tena miśratayā viśrūyante teṣāṃ vatsāś cāyuta-prayuta-niyutādi-saṅkhyā-yutā varṇyante kṛṣṇa-vatsānāṃ saṅkhyā punar asaṅkhya-sañjñā saṅgīyate tataś ca- āpūrṇa-śṛṅga-muralī-niyutaṃ savatsa- yūthāyutāravam udīrita-hūti-miśram kṛṣṇaś calann atha vanāya balasya cittaṃ lolaṃ cakāra jagatā saha kautukāya

1.11.3

[8] अथ गहनं गाहमाना मणि-जात-रूपाभ्यां सुष्ठु जात-रूपा अपि बालाः फल-प्रवालादिभिर् अलङ्कृतम् आत्मानं कृतवन्तः, यथा निकाय्ये दुर्याच-काच-गुञ्जा-पुञ्जम् अप्य् उपयुञ्जते स्म नहि विलास-बहुलताकुलानाम् इदं न तत् तुलम् इति विचारः सञ्चरति कार्पण्यम् एव खलु पण्यं गण्यतां नयति, विलासिता पुनर् दृश्यताम् एव परामृश्य हृष्यतीति [9] अथ ते शिक्यितान्न-पात्राणि वृक्ष-शाखास्व् अवलम्बित-गात्राणि विधाय कृष्ण-भ्रू-भङ्ग-तरङ्ग-सङ्गत-रङ्गतया चापल्य-विशेषं श्लेषयामासुः मुष्णन्तोऽ न्योऽ न्य-शिक्यादीन् ज्ञातान् आराच् च चिक्षिपुः तत्रत्याश् च पुनर् दूराद् हसन्तश् च पुनर् ददुः [भ्प् 10.12 5] इति [10] तत्र चौर्यादिकं, यथा: यष्ट्य्-आदेर् नर्मणासन्न् अपहरण-करा ये हृत-स्वास् तथा ये दूरे ये क्षेपका ये प्रतिहरण-कृतस् ते च ते चाशु सर्वे श्री-कृष्ण-भ्रू-विधूति-प्रतिलव-लघुता-शालि-तत्-तद्-विलासैः प्रत्येकं स्वीय-योग्यं निगमनम् अविदुस् तत्र नैवान्यद् अन्यत्

[8] atha gahanaṃ gāhamānā maṇi-jāta-rūpābhyāṃ suṣṭhu jāta-rūpā api bālāḥ phala-pravālādibhir alaṅkṛtam ātmānaṃ kṛtavantaḥ, yathā nikāyye duryāca-kāca-guñjā-puñjam apy upayuñjate sma nahi vilāsa-bahulatākulānām idaṃ na tat tulam iti vicāraḥ sañcarati kārpaṇyam eva khalu paṇyaṃ gaṇyatāṃ nayati, vilāsitā punar dṛśyatām eva parāmṛśya hṛṣyatīti [9] atha te śikyitānna-pātrāṇi vṛkṣa-śākhāsv avalambita-gātrāṇi vidhāya kṛṣṇa-bhrū-bhaṅga-taraṅga-saṅgata-raṅgatayā cāpalya-viśeṣaṃ śleṣayāmāsuḥ muṣṇanto' nyo' nya-śikyādīn jñātān ārāc ca cikṣipuḥ tatratyāś ca punar dūrād hasantaś ca punar daduḥ [bhp 10.12 5] iti [10] tatra cauryādikaṃ, yathā: yaṣṭy-āder narmaṇāsann apaharaṇa-karā ye hṛta-svās tathā ye dūre ye kṣepakā ye pratiharaṇa-kṛtas te ca te cāśu sarve śrī-kṛṣṇa-bhrū-vidhūti-pratilava-laghutā-śāli-tat-tad-vilāsaiḥ pratyekaṃ svīya-yogyaṃ nigamanam avidus tatra naivānyad anyat

1.11.4

[11] तद् एवम् एव संयोगाद् यथा तद्-एक-सुख-योग एव तेषां भोगस् तथा वियोगाद् अपि, यथा: यदि दूरं गतः कृष्णो वन-शोभेक्षणाय तम् अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति संस्पृश्य रेमिरे [भ्प् 10.12 6] इति [12] अस्य चार्थः समस्य दर्श्यते तत्र स्पर्शनं, यथा- वत्सेभ्यः प्रेष्य सर्वां सखिततिम् अघजिद् वीक्षितुं वन्य-लक्ष्मीं दूरेऽ गाद् कृष्ट-दृष्टिः क्रमश इह तदा सा निवृत्ता विदूरात् सौरभ्याघ्राण-नेत्रा मधुप-कुल-तुला सङ्घशस् तं द्रवन्ती स्पृष्ट्वाहम्-पूर्विकायाम् अहम्-अहमिकया पृच्छती चाननन्द

[11] tad evam eva saṃyogād yathā tad-eka-sukha-yoga eva teṣāṃ bhogas tathā viyogād api, yathā: yadi dūraṃ gataḥ kṛṣṇo vana-śobhekṣaṇāya tam ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti saṃspṛśya remire [bhp 10.12 6] iti [12] asya cārthaḥ samasya darśyate tatra sparśanaṃ, yathā- vatsebhyaḥ preṣya sarvāṃ sakhitatim aghajid vīkṣituṃ vanya-lakṣmīṃ dūre' gād kṛṣṭa-dṛṣṭiḥ kramaśa iha tadā sā nivṛttā vidūrāt saurabhyāghrāṇa-netrā madhupa-kula-tulā saṅghaśas taṃ dravantī spṛṣṭvāham-pūrvikāyām aham-ahamikayā pṛcchatī cānananda

1.11.5

[13] रमणं यथा- मिथोऽ पि स्निग्ध-भावानां कृष्ण-कौतुक-दत्तये आहोपुरुषिका तेषाम् आलोकि स्पर्धनाम् इव

[13] ramaṇaṃ yathā- mitho' pi snigdha-bhāvānāṃ kṛṣṇa-kautuka-dattaye āhopuruṣikā teṣām āloki spardhanām iva

1.11.6

जगुर् एके वेणुना तत्-प्रच्छादन-पराः परे वादयन्तो विषाणानि हासयामासुर् अच्युतम्

jagur eke veṇunā tat-pracchādana-parāḥ pare vādayanto viṣāṇāni hāsayāmāsur acyutam

1.11.7

व्यञ्जयन्तस् तत्र केचित् पूर्वेषां ग्राम्य-रीतिताम् तान् निवार्य स्वयं भृङ्गैर् जगुस् तद्वत् पिकैः परे

vyañjayantas tatra kecit pūrveṣāṃ grāmya-rītitām tān nivārya svayaṃ bhṛṅgair jagus tadvat pikaiḥ pare

1.11.8

गोपालानां जवः श्लाघ्यो गानाद्यं भिक्षुता-परम् इत्थं केचिद् व्यञ्जयन्तः पक्षि-च्छायेन दुद्रुवुः

gopālānāṃ javaḥ ślāghyo gānādyaṃ bhikṣutā-param itthaṃ kecid vyañjayantaḥ pakṣi-cchāyena dudruvuḥ

1.11.9

केऽ पि सर्वानुकर्तृत्व-स्व-गुणाधिक्य-सूचकाः हंस-कह्व-मयूराणां गोष्ठी-मध्यं प्रपेदिरे

ke' pi sarvānukartṛtva-sva-guṇādhikya-sūcakāḥ haṃsa-kahva-mayūrāṇāṃ goṣṭhī-madhyaṃ prapedire

1.11.10

केचिद् वांश-नटीं विद्याम् आत्मनो व्यञ्जितुं मुदा विडम्बितैः कीश-डिम्बैः सह शाखासु बभ्रमुः

kecid vāṃśa-naṭīṃ vidyām ātmano vyañjituṃ mudā viḍambitaiḥ kīśa-ḍimbaiḥ saha śākhāsu babhramuḥ

1.11.11

तत्र सर्व-कनिष्ठास् तु स्व-निष्ठा-मात्र-तत्-पराः साकं भेकैर् विलङ्घन्तः सरितः स्रव-सम्प्लुताः

tatra sarva-kaniṣṭhās tu sva-niṣṭhā-mātra-tat-parāḥ sākaṃ bhekair vilaṅghantaḥ saritaḥ srava-samplutāḥ

1.11.12

विहसन्तः प्रतिच्छायां शपन्तश् च प्रतिस्वनान् [भ्प् 10.12 10] हसन्तः कृष्ण-सन्तोषं लसन्तः सन्ततं ददुः

vihasantaḥ praticchāyāṃ śapantaś ca pratisvanān [bhp 10.12 10] hasantaḥ kṛṣṇa-santoṣaṃ lasantaḥ santataṃ daduḥ

1.11.13

कर्तुं प्रतिध्वनौ शापं प्रतिबिम्बे विडम्बनम् नुदन् बालान् मुदं लेभे प्रतिशापादितो हरिः

kartuṃ pratidhvanau śāpaṃ pratibimbe viḍambanam nudan bālān mudaṃ lebhe pratiśāpādito hariḥ

1.11.14

एषा गतिर् मायिक-दृग्-विमोहनी ज्ञातात्मनां भक्तिमतां च दूरगा यासादितो कृष्णम् अनुव्रजार्भकैर् इति स्फुटं श्री-शुक-देव-निश्चितिः

eṣā gatir māyika-dṛg-vimohanī jñātātmanāṃ bhaktimatāṃ ca dūragā yāsādito kṛṣṇam anuvrajārbhakair iti sphuṭaṃ śrī-śuka-deva-niścitiḥ

1.11.15

[14] तद् एवं लीलाम् अन्याम् अपि तितंसति कंस-द्विषि दीव्यत्सु च सर्व-कला-विद्वत्सु विसरज्-जालेषु वत्स-पालेषु बकी-बकयोर् अनुजः कश्चिद् अघ-नामा दनुजस् तद्-वर्त्मनि वर्तते स्म, ज्योतिर्-मण्डलेषु प्रचण्ड-काल-जलद इव यं खलु कंसः शशंस-अये, मदीय-महा-सहाय! विस्मयम् अपहाय श्रूयताम् त्वम् अजगर-भावेन सदा जागर-रहित एव शाशय्यमानता-निष्ठं तिष्ठन् न जानासीति हि त्वं जागरयामासिषे [15] अघ उवाच-जगदीश, कामम् आदिश्यताम् [16] अथ देवकी-विवाह-गताह-नभः-सभ्य-वाणीम् आरभ्य सर्व-कथा-शंसन-पूर्वकं कंस उवाच-तद् एवं प्रत्येकं नूतन-नूतनारब्ध-मिष-विष-मय-पूतनादिषु धूत-फल-प्रयासालिषु सर्वङ्गिल-लीलतया भवान् अद्यानवद्य-गतिः इह च रावणस्य कुम्भ इत्य् अर्धोक्तम् अशकुन-भियाच्छाद्य, पूर्वेषां पूर्व-देवानां वृत्र इव इत्य् अपि प्रत्याख्यायेदम् आख्यत्-ध्रुवं ध्रुवस्येव तव चात्र भ्रात्र-मित्र-निर्यातनम् अवश्य-वश्यताम् अर्हति इति [17] तद् एवं भव्य-प्रसव्यम् अप्य् उपलभ्य स्फुटम् असभ्यतया शीघ्रम् असौ बक-भ्रातृकः कृष्ण-भ्रातृकाणां तेषां पुरतः प्रचरन् प्रचुर-तराङ्गम् उरङ्गम् अरूपम् आस्थाय स्थितः किन्त्व् अथासौ तथासीद् यथात्म-पथाधिकृत-प्रथा-चलतया प्रथयामासे नर्मणा नाग-धर्मताम् उपदिशद्भिर् अमीभिर् ऊचे च- उद्यद्-गरतया जाग्रद् वर्त्मन्य् अजगरः पुरः समग्रं ग्रसिता तस्माद् अस्मान् यदि बकिष्यति

[14] tad evaṃ līlām anyām api titaṃsati kaṃsa-dviṣi dīvyatsu ca sarva-kalā-vidvatsu visaraj-jāleṣu vatsa-pāleṣu bakī-bakayor anujaḥ kaścid agha-nāmā danujas tad-vartmani vartate sma, jyotir-maṇḍaleṣu pracaṇḍa-kāla-jalada iva yaṃ khalu kaṃsaḥ śaśaṃsa-aye, madīya-mahā-sahāya! vismayam apahāya śrūyatām tvam ajagara-bhāvena sadā jāgara-rahita eva śāśayyamānatā-niṣṭhaṃ tiṣṭhan na jānāsīti hi tvaṃ jāgarayāmāsiṣe [15] agha uvāca-jagadīśa, kāmam ādiśyatām [16] atha devakī-vivāha-gatāha-nabhaḥ-sabhya-vāṇīm ārabhya sarva-kathā-śaṃsana-pūrvakaṃ kaṃsa uvāca-tad evaṃ pratyekaṃ nūtana-nūtanārabdha-miṣa-viṣa-maya-pūtanādiṣu dhūta-phala-prayāsāliṣu sarvaṅgila-līlatayā bhavān adyānavadya-gatiḥ iha ca rāvaṇasya kumbha ity ardhoktam aśakuna-bhiyācchādya, pūrveṣāṃ pūrva-devānāṃ vṛtra iva ity api pratyākhyāyedam ākhyat-dhruvaṃ dhruvasyeva tava cātra bhrātra-mitra-niryātanam avaśya-vaśyatām arhati iti [17] tad evaṃ bhavya-prasavyam apy upalabhya sphuṭam asabhyatayā śīghram asau baka-bhrātṛkaḥ kṛṣṇa-bhrātṛkāṇāṃ teṣāṃ purataḥ pracaran pracura-tarāṅgam uraṅgam arūpam āsthāya sthitaḥ kintv athāsau tathāsīd yathātma-pathādhikṛta-prathā-calatayā prathayāmāse narmaṇā nāga-dharmatām upadiśadbhir amībhir ūce ca- udyad-garatayā jāgrad vartmany ajagaraḥ puraḥ samagraṃ grasitā tasmād asmān yadi bakiṣyati

1.11.16

[18] तद् एतद् अभिधाय श्री-कृष्ण-मुख-कमलं निध्याय, बाढं कर-ताडनाल् लसन्तो हसन्तो महा-गिरि-गुहान्तर्वत् तद्-वक्त्रान्तरं प्रविविशुर्, ज्योतिर्-वलयः पश्चिमाचलम् इव, यतो मयूखवत् समग्रा वत्साश् च तद्-वर्त्मायच्छन्ति स्म; यत्र निषिषित्सन्न् अपि श्रीवत्स-लक्ष्मा नावसरम् अवाप, किन्तु भावि-निज-लीला-निश्चलतया विस्मयम् आप, पश्चात्-तापम् आपद् अप्य् असौ येन हि तेषां वर्त्माप्य् अनुवर्तमानस् तत्र प्रविवेश, नीहार-कुज्झटिका-घटित-तमश्-चक्रवाले प्रचण्ड-मर्तण्ड-मण्डलम् इव; [19] यत्र मुरारि-प्रभावाचतुराः सुराः सुरारयश् च मुहुर् आराद् आराद् अपि हन्त-हन्त-कारं चक्रुः; यत्र च तेषाम् उभयेषां तत्-तद्-वर्णतः समानम् आनन-कुल-युगलं तत्-तद्-वर्णतः क्रमाद् भयं विजयम् उद्भावयामास [20] बक-चेष्टाम् अनुतिष्ठतस् तस्य तु पापिष्ठस्य कण्ठे सोऽ यम् अकुण्ठ-धामा कृष्ण-नामा व्रज-नृप-तपः-प्रताप-मय-योगमाया-सहायतया केशि-प्रवेशि-स्व-भुज-दिव्य-भुजङ्गमवद् ववृधे [21] स तु जात-श्वास-रोधः परित्यक्त-बोधश् च क्षण-कतिपयम् आसीत् तद्-ऊर्ध्वं पाटित-मूर्धानं प्राणम् अपहाय पूतना-शमयितुः सङ्गतः पूतः पूतना-भ्रातुर् आत्मा नित्य-नूतनां सद्-गतिम् अवाप्तुम् अस्य बहिर् आगमनं प्रतीक्षते स्म [22] स श्रीवत्स-वत्सस् तु तम् अन्तर् हत्य वत्स-वत्सपान् मूर्च्छितान् अमृत-वृष्टि-मय-दृष्टि-प्रचारेण सञ्चरित-चेतनान् आचरन्न् अमीभिः समं गमन-वर्त्मना तस्मान् निर्जगाम स्वर्-भानु-मुखाद् अमृत-भानुर् इव [23] ततश् च हिमाचलाद् गाङ्ग-प्रवाहानाम् इव तेषां प्रवहे जाते तस्यात्म-ज्योतिर् अजितस्याङ्ग-सङ्घान् निःसज्जद् एव जगज्-जनेन दृदशे चण्ड-ज्योतिर्-ज्योतिषि ज्योतिर् इव [24] यत्र ब्रह्म-पुरःसराः सुराः सुर-वर्त्मनि पुरतः स्थिताः सुर-तरु-पुष्प-स्तवक-वृष्टिभिः स्तव-कृत-संस्तव-तौर्यत्रिकादि-प्रस्ताव-सृष्टिभिः स्तव-नीयं व्रजराज-तनूजं पूजयामासुर्, उपजहसुर् अप्य् अघासुरम् मम स्पर्श-मात्राद् भवज्-ज्ञाति-मात्रं विनश्यत्य् अकस्मात् तमस् तेजसो वा इदं ज्ञातवान् अप्य् अघाख्यासुर त्वं कथं माम् अयासीर् इतीवाह कृष्णः

[18] tad etad abhidhāya śrī-kṛṣṇa-mukha-kamalaṃ nidhyāya, bāḍhaṃ kara-tāḍanāl lasanto hasanto mahā-giri-guhāntarvat tad-vaktrāntaraṃ praviviśur, jyotir-valayaḥ paścimācalam iva, yato mayūkhavat samagrā vatsāś ca tad-vartmāyacchanti sma; yatra niṣiṣitsann api śrīvatsa-lakṣmā nāvasaram avāpa, kintu bhāvi-nija-līlā-niścalatayā vismayam āpa, paścāt-tāpam āpad apy asau yena hi teṣāṃ vartmāpy anuvartamānas tatra praviveśa, nīhāra-kujjhaṭikā-ghaṭita-tamaś-cakravāle pracaṇḍa-martaṇḍa-maṇḍalam iva; [19] yatra murāri-prabhāvācaturāḥ surāḥ surārayaś ca muhur ārād ārād api hanta-hanta-kāraṃ cakruḥ; yatra ca teṣām ubhayeṣāṃ tat-tad-varṇataḥ samānam ānana-kula-yugalaṃ tat-tad-varṇataḥ kramād bhayaṃ vijayam udbhāvayāmāsa [20] baka-ceṣṭām anutiṣṭhatas tasya tu pāpiṣṭhasya kaṇṭhe so' yam akuṇṭha-dhāmā kṛṣṇa-nāmā vraja-nṛpa-tapaḥ-pratāpa-maya-yogamāyā-sahāyatayā keśi-praveśi-sva-bhuja-divya-bhujaṅgamavad vavṛdhe [21] sa tu jāta-śvāsa-rodhaḥ parityakta-bodhaś ca kṣaṇa-katipayam āsīt tad-ūrdhvaṃ pāṭita-mūrdhānaṃ prāṇam apahāya pūtanā-śamayituḥ saṅgataḥ pūtaḥ pūtanā-bhrātur ātmā nitya-nūtanāṃ sad-gatim avāptum asya bahir āgamanaṃ pratīkṣate sma [22] sa śrīvatsa-vatsas tu tam antar hatya vatsa-vatsapān mūrcchitān amṛta-vṛṣṭi-maya-dṛṣṭi-pracāreṇa sañcarita-cetanān ācarann amībhiḥ samaṃ gamana-vartmanā tasmān nirjagāma svar-bhānu-mukhād amṛta-bhānur iva [23] tataś ca himācalād gāṅga-pravāhānām iva teṣāṃ pravahe jāte tasyātma-jyotir ajitasyāṅga-saṅghān niḥsajjad eva jagaj-janena dṛdaśe caṇḍa-jyotir-jyotiṣi jyotir iva [24] yatra brahma-puraḥsarāḥ surāḥ sura-vartmani purataḥ sthitāḥ sura-taru-puṣpa-stavaka-vṛṣṭibhiḥ stava-kṛta-saṃstava-tauryatrikādi-prastāva-sṛṣṭibhiḥ stava-nīyaṃ vrajarāja-tanūjaṃ pūjayāmāsur, upajahasur apy aghāsuram mama sparśa-mātrād bhavaj-jñāti-mātraṃ vinaśyaty akasmāt tamas tejaso vā idaṃ jñātavān apy aghākhyāsura tvaṃ kathaṃ mām ayāsīr itīvāha kṛṣṇaḥ

1.11.17

अथवा, सर्वांस् त्वं खर्व-कोटीः पशु-पशुप-शिशून् ग्रस्तवान् माम् तथापि ग्रस्तं निर्मातुम् ऐषीर् इति सुखदतया प्रापम् अन्तस् त्वदीयम् सङ्कोचाद् गन्तुम् इच्छन् बहिर् अथ भुजग प्राण-वर्गस् तवाद्धा मन्-निर्बन्धोऽ पि मूर्ध्नः स्फुटन-कृतितया धिग् गतः किं विदध्याम्?

athavā, sarvāṃs tvaṃ kharva-koṭīḥ paśu-paśupa-śiśūn grastavān mām tathāpi grastaṃ nirmātum aiṣīr iti sukhadatayā prāpam antas tvadīyam saṅkocād gantum icchan bahir atha bhujaga prāṇa-vargas tavāddhā man-nirbandho' pi mūrdhnaḥ sphuṭana-kṛtitayā dhig gataḥ kiṃ vidadhyām?

1.11.18

इत्य् एवम् [25] ततश् च तस्मात् कलित-गणतया तरुनि-चयाद् आचित-काचित-दिव्य-दीदिवितया चातिचपलं चलितस्य तस्य काचनातिदूरा भूर् आयत-वन-कलाप-विमलापसरो-वरान्तरतया वराप्य् अवरताम् आससाद [26] याम् उपसाद्य च सद्यः सुख-विकसित-मुख-पङ्कजः पद्म-लोचनः स्वं रोचनं वचन-गोचरम् आचचार यथा- भास्वन्-महो योग-विकास-हृद्-गत- प्रभाम्बुजातं मधुसूदन-प्रभम् पश्यन्तु मित्राणि सुजीवनालयं महन्-मनस्-तुल्यतरं सरोवरम्

ity evam [25] tataś ca tasmāt kalita-gaṇatayā taruni-cayād ācita-kācita-divya-dīdivitayā cāticapalaṃ calitasya tasya kācanātidūrā bhūr āyata-vana-kalāpa-vimalāpasaro-varāntaratayā varāpy avaratām āsasāda [26] yām upasādya ca sadyaḥ sukha-vikasita-mukha-paṅkajaḥ padma-locanaḥ svaṃ rocanaṃ vacana-gocaram ācacāra yathā- bhāsvan-maho yoga-vikāsa-hṛd-gata- prabhāmbujātaṃ madhusūdana-prabham paśyantu mitrāṇi sujīvanālayaṃ mahan-manas-tulyataraṃ sarovaram

1.11.19

एषा वनाली सरसी तथा मिथो गुणेन पुष्टा गुणितेन सर्वदा आद्या रसेन द्वय-पूरणी यतः प्रसून-सौरभ्य-शतेन पुष्पते

eṣā vanālī sarasī tathā mitho guṇena puṣṭā guṇitena sarvadā ādyā rasena dvaya-pūraṇī yataḥ prasūna-saurabhya-śatena puṣpate

1.11.20

स्फुरति पुलिनम् अच्छं कोमलं बालुकाभिः कुसुम-फल-वन-क्ष्मा-प्रावृतं सूक्ष्म-दूर्वम् यद् इह मृग-जनानां वृक्ष-लक्षालयानाम् उप विमल-जलान्तं भाति शय्यायमानम्

sphurati pulinam acchaṃ komalaṃ bālukābhiḥ kusuma-phala-vana-kṣmā-prāvṛtaṃ sūkṣma-dūrvam yad iha mṛga-janānāṃ vṛkṣa-lakṣālayānām upa vimala-jalāntaṃ bhāti śayyāyamānam

1.11.21

अत्र भोक्तव्यम् अस्माभिर् दिवारूढं क्षुधार्दिताः वत्साः समीपेऽ पः पीत्वा चरन्तु शनकैस् तृणम् [भ्प् 10.13 6] [27] अथ समं भूमिस्थितं संयुज्य भोजन-जननार्थं रचित-मज्जनेषु कृत-मिथः-सज्जनेषु तेषु सुहृज्-जनेषु प्रथमतस् तावद् एवं जातम् कृष्णं मध्ये लब्धवन्तः सखायः सर्वं तत् तद् विस्मरन्तः स्व-दुःखम् तत्-कान्तीनां सन्ततं पातु-कामास् तस्थुर् यद्वत् पूर्ण-चन्द्रं चकोराः

atra bhoktavyam asmābhir divārūḍhaṃ kṣudhārditāḥ vatsāḥ samīpe' paḥ pītvā carantu śanakais tṛṇam [bhp 10.13 6] [27] atha samaṃ bhūmisthitaṃ saṃyujya bhojana-jananārthaṃ racita-majjaneṣu kṛta-mithaḥ-sajjaneṣu teṣu suhṛj-janeṣu prathamatas tāvad evaṃ jātam kṛṣṇaṃ madhye labdhavantaḥ sakhāyaḥ sarvaṃ tat tad vismarantaḥ sva-duḥkham tat-kāntīnāṃ santataṃ pātu-kāmās tasthur yadvat pūrṇa-candraṃ cakorāḥ

1.11.22

[28] ततश् च तत्-पालन-तृष्णेन कृष्णेन यत्नेन योजितभोजनेषु सवयोजनेषु काचिद् अन्या शोभा धन्यां तां वन्यां शोभयामास, यथा: अन्तरान्तर-मिलद्-वलयानां वल्गु बाल्य-वयसाम् अधिमध्यम् सर्वतोऽ भिमुखतां हरिर् आगाल् लीलयाभ्रमद् अपूर्व-नटाभः

[28] tataś ca tat-pālana-tṛṣṇena kṛṣṇena yatnena yojitabhojaneṣu savayojaneṣu kācid anyā śobhā dhanyāṃ tāṃ vanyāṃ śobhayāmāsa, yathā: antarāntara-milad-valayānāṃ valgu bālya-vayasām adhimadhyam sarvato' bhimukhatāṃ harir āgāl līlayābhramad apūrva-naṭābhaḥ

1.11.23

विभ्रद्-वेणुं जठर-पटयोः शृङ्ग-वेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृण-कवलं व्यञ्जनान्य् अङ्गलीषु तिष्ठन् मध्ये प्रिय-सवयसां हासयन् हासितस् तैर् दिव्ये लोके कलयति मुदा भुक्तवान् बाल-कृष्णः

vibhrad-veṇuṃ jaṭhara-paṭayoḥ śṛṅga-vetre ca kakṣe vāme pāṇau masṛṇa-kavalaṃ vyañjanāny aṅgalīṣu tiṣṭhan madhye priya-savayasāṃ hāsayan hāsitas tair divye loke kalayati mudā bhuktavān bāla-kṛṣṇaḥ

1.11.24

[29] तद् एवं परमोत्स्व-रतेषु तेषु वत्साः कच्छ-देशाद् अनच्छ-तार्ण-प्रदेशं प्रविश्य प्रच्छन्ना बभूवुः [30] प्रच्छन्नेषु च तेषु विच्छिन्न-भोजन-रतीर् मित्र-ततीः स्वस्थयन् तद्-अवस्थ एव स्वयं नीरन्ध्र-वनावनीध्र-मध्यम् अध्यासितान् अवीध्र-दुर्ग-मार्गान् विचित्य कृतकृत्यता-राहित्यं प्रतीत्य च निवृत्य तत्र च मित्र-वर्गान् अपरिचित्य वैचित्त्य-वशाद् उभयान् अपि सभयान् मत्वा विचिकित्सन् विचिकाय काय-क्लेशतः केशवः सोऽ यं किन्तया चिन्तयामास च, अहो, मातॄणां यच् छिशु-कुलम् असुभ्योऽ पि दयितं स्थितिं वत्सत्वेन प्रसजति तथा वत्सपतया तद् एतन् मत्-प्राण-प्रतिकृति-शरीरं क्व नु गतं यद् अर्थं दुष्टाहेर् जठरम् अविशं हा विषमयम्

[29] tad evaṃ paramotsva-rateṣu teṣu vatsāḥ kaccha-deśād anaccha-tārṇa-pradeśaṃ praviśya pracchannā babhūvuḥ [30] pracchanneṣu ca teṣu vicchinna-bhojana-ratīr mitra-tatīḥ svasthayan tad-avastha eva svayaṃ nīrandhra-vanāvanīdhra-madhyam adhyāsitān avīdhra-durga-mārgān vicitya kṛtakṛtyatā-rāhityaṃ pratītya ca nivṛtya tatra ca mitra-vargān aparicitya vaicittya-vaśād ubhayān api sabhayān matvā vicikitsan vicikāya kāya-kleśataḥ keśavaḥ so' yaṃ kintayā cintayāmāsa ca, aho, mātṝṇāṃ yac chiśu-kulam asubhyo' pi dayitaṃ sthitiṃ vatsatvena prasajati tathā vatsapatayā tad etan mat-prāṇa-pratikṛti-śarīraṃ kva nu gataṃ yad arthaṃ duṣṭāher jaṭharam aviśaṃ hā viṣamayam

Pūraṇa 1 (cont. 15)

1.11.25

[31] तद् एतद् अगुण-गुण-गुणगण-निधानस्य तस्य निरवधानम् अपि न चित्रम् अध्यस्यति [32] एष हि प्रेम-मय-लीलावेश-वश्यताम् आपन्नः कदाचिद् अवश्यं पश्यन्न् अपश्यन्न् इव भवति तदा हि सद्य एवेदं प्रत्यपद्यत आं ब्रह्मणः खल्व् इदं कर्म मम पुनर् एतावन्तं कालं सञ्जङ्घन्य-मान-सखि-सङ्घ-प्रणयासङ्ग-वशाल् लङ्घित-ज्ञानतया न तद्-अनुसन्धानं जातम् न च तेन विरोधितयेदम् आचरितम्, किन्तु मयि प्रेम-स्थेम-संहितस्य तस्य व्रज-हितस्य सम्प्रति मद्-वैभवं प्रति विशेष-वीक्षा-प्रतीक्षा जातेत्य् एवम् एवाचरितम् यत एव खलु माया-वैभवतस् तद् अनन्य-स्थान-स्थितं-मन्यम् एवान्यत्र वन्य-भूमाव् आकृष्य पुनस् तत्रैव पुलिने प्रतिकृष्य तत्-तद्-वृन्दम् अनेनागोपायि, ततो न विरोधि-बुद्धिर् असौ विरोधिषु मद्-बुद्धि-वीर्ययोर् निद्रागमेऽ पि जागरुकता कलिता ततो वयं भक्ते तस्मिन् नर्म-कर्मठताम् एव घटयिष्यामः तत्र च प्रायः श्रीमत्-पितृ-चरणाभिप्राय-मयतया या मम योगमाया साहायकम् आयाति यदि ताम् एव सम्प्रति चावलम्बेय, तदा स्वयम् एव तत्-तद्-रूपतां लभेय नान्यद् धि मद्-धितानां तेषां साम्यं भजेद् इति-[33] येन च शतानन्दस्य व्रजानन्दस्य च मन्दता-मन्दतां विन्देत, तद् एवं चिन्तयन्न् एव, सह-सुहृल्-लोक-शोकं चिन्तयामास, हन्त, हन्त, कथं तान् मां विना तान्तान् विना समयं गमयिष्यामि? इति ततश् च, यस्य यस्य च शुचा गुण-रूपं चिन्तयन्न् अभजत स्वतयाथ तस्य सुष्ठु धुत-भेदतयाऽसौ जज्ञिवान् प्रयतनं व्यतिरिच्य

[31] tad etad aguṇa-guṇa-guṇagaṇa-nidhānasya tasya niravadhānam api na citram adhyasyati [32] eṣa hi prema-maya-līlāveśa-vaśyatām āpannaḥ kadācid avaśyaṃ paśyann apaśyann iva bhavati tadā hi sadya evedaṃ pratyapadyata āṃ brahmaṇaḥ khalv idaṃ karma mama punar etāvantaṃ kālaṃ sañjaṅghanya-māna-sakhi-saṅgha-praṇayāsaṅga-vaśāl laṅghita-jñānatayā na tad-anusandhānaṃ jātam na ca tena virodhitayedam ācaritam, kintu mayi prema-sthema-saṃhitasya tasya vraja-hitasya samprati mad-vaibhavaṃ prati viśeṣa-vīkṣā-pratīkṣā jātety evam evācaritam yata eva khalu māyā-vaibhavatas tad ananya-sthāna-sthitaṃ-manyam evānyatra vanya-bhūmāv ākṛṣya punas tatraiva puline pratikṛṣya tat-tad-vṛndam anenāgopāyi, tato na virodhi-buddhir asau virodhiṣu mad-buddhi-vīryayor nidrāgame' pi jāgarukatā kalitā tato vayaṃ bhakte tasmin narma-karmaṭhatām eva ghaṭayiṣyāmaḥ tatra ca prāyaḥ śrīmat-pitṛ-caraṇābhiprāya-mayatayā yā mama yogamāyā sāhāyakam āyāti yadi tām eva samprati cāvalambeya, tadā svayam eva tat-tad-rūpatāṃ labheya nānyad dhi mad-dhitānāṃ teṣāṃ sāmyaṃ bhajed iti-[33] yena ca śatānandasya vrajānandasya ca mandatā-mandatāṃ vindeta, tad evaṃ cintayann eva, saha-suhṛl-loka-śokaṃ cintayāmāsa, hanta, hanta, kathaṃ tān māṃ vinā tāntān vinā samayaṃ gamayiṣyāmi? iti tataś ca, yasya yasya ca śucā guṇa-rūpaṃ cintayann abhajata svatayātha tasya suṣṭhu dhuta-bhedatayā'sau jajñivān prayatanaṃ vyatiricya

1.11.26

[34] इति तथानुसन्धाय स्वतस् तत्-तद्-बालवत्सादि-रूपाणि सन्धाय सर्व-समाधान-निर्बन्धाय दिनान्तरवद् एव व्रजागमन-देवनेन गेहं गेहं प्रवेशम् आसीनस् तां सन्ध्याम् अबन्ध्यां चकार [35] तन्-मातरस् तु दिनान्तराद् अप्य् अन्तरङ्गतरम् आनन्दं विन्दन्ति स्म तथा हि, सुते गोपेश्वर्या निज-निज-सुत-प्रत्यय-मुदा तथा तन्-मित्रत्व-स्फुरण-सुख-लक्ष्म्या द्वि-गुणितम् पुरावद् वात्सल्यं व्रज-पुर-पुरन्ध्रीर् विदधतीस् तदीया संसिद्धिर् यद् अधिनुत तद् भाति तद् इव

[34] iti tathānusandhāya svatas tat-tad-bālavatsādi-rūpāṇi sandhāya sarva-samādhāna-nirbandhāya dināntaravad eva vrajāgamana-devanena gehaṃ gehaṃ praveśam āsīnas tāṃ sandhyām abandhyāṃ cakāra [35] tan-mātaras tu dināntarād apy antaraṅgataram ānandaṃ vindanti sma tathā hi, sute gopeśvaryā nija-nija-suta-pratyaya-mudā tathā tan-mitratva-sphuraṇa-sukha-lakṣmyā dvi-guṇitam purāvad vātsalyaṃ vraja-pura-purandhrīr vidadhatīs tadīyā saṃsiddhir yad adhinuta tad bhāti tad iva

1.11.27

यद्यप्य् एक-स्वरूपा व्रज-नृपति-सुतस्यापरे बाल-वत्सा जातास् तर्ह्य् अप्य् अमी तत्-प्रतिम-पदम् अधुस् तत्र नेत्य् एव युक्तम् तद्-रूपं तद्-गुणालिस् तद्-अमित-विहृतिश् चाश्रयः खल्व् अमीषां तस्यापि स्वस्य चित्र-स्थिति-कृद् इति यतस् तत्र तत्राभ्यधायि

yadyapy eka-svarūpā vraja-nṛpati-sutasyāpare bāla-vatsā jātās tarhy apy amī tat-pratima-padam adhus tatra nety eva yuktam tad-rūpaṃ tad-guṇālis tad-amita-vihṛtiś cāśrayaḥ khalv amīṣāṃ tasyāpi svasya citra-sthiti-kṛd iti yatas tatra tatrābhyadhāyi

1.11.28

[36] तद् एवं हान-प्रायस्य तस्य हायनस्य पूरणाय पञ्चषाण्य् अहानि यदा हीनानि, तदा तु कृष्ण-विषयक-स्नेह-जातीय-स्नेहम् अनु स्व-पर-तत्-परतायास् तेषु बालादिषु सम्यग् अवगम्यमानतया रामोऽ पि विस्मित्य तेन सह प्रश्नोत्तरे विनिमित्य विनिश्चित्य च स्थितवान्, किन्तु तेषां सखीनाम् अखिलानां विप्रलम्भ-लम्भित-कष्टेन निजानुजे रुष्टतया पञ्चषाण्य् अहानि तेन सह वनं नाजिघाय ब्रह्मा तु तत्र गुप्तम् आगतः श्री-कृष्णेन तर्क्यते स्म, यथा- यस्माद् एति परैति पश्यति पुरः पश्चात् तथा पार्श्वतः स्वात्मानं परितः स्तृणोत्य् अनुपदं सम्भ्राम्यति भ्राम्यति लोप्त्रा लोप्त्रस-वत्स-वत्सप-गणं सन्दिग्धम् आलोकते तस्मान् मे प्रतिभात्य् असाव् अनुदिशं वक्त्रं दधत् स्तेनकः

[36] tad evaṃ hāna-prāyasya tasya hāyanasya pūraṇāya pañcaṣāṇy ahāni yadā hīnāni, tadā tu kṛṣṇa-viṣayaka-sneha-jātīya-sneham anu sva-para-tat-paratāyās teṣu bālādiṣu samyag avagamyamānatayā rāmo' pi vismitya tena saha praśnottare vinimitya viniścitya ca sthitavān, kintu teṣāṃ sakhīnām akhilānāṃ vipralambha-lambhita-kaṣṭena nijānuje ruṣṭatayā pañcaṣāṇy ahāni tena saha vanaṃ nājighāya brahmā tu tatra guptam āgataḥ śrī-kṛṣṇena tarkyate sma, yathā- yasmād eti paraiti paśyati puraḥ paścāt tathā pārśvataḥ svātmānaṃ paritaḥ stṛṇoty anupadaṃ sambhrāmyati bhrāmyati loptrā loptrasa-vatsa-vatsapa-gaṇaṃ sandigdham ālokate tasmān me pratibhāty asāv anudiśaṃ vaktraṃ dadhat stenakaḥ

1.11.29

[37] अथ ब्रह्मा तेषाम् अर्वाचीनानां प्राचीनानां च बालादीनां रूपादिभिः परस्परम् अभेदम् आकलय्य चेतसाश्चर्यम् आचर्य चार्वाचः परिविन्दन्, सर्वतोऽ प्य् अतिदृष्ट-महिष्ठता-भूयिष्ठान् दृष्टवान् [38] ब्रह्माणं पश्यति श्रीदामादि-मित्रे तु स्व-मित्राणाम् एवानयनेच्छा जातेति यदृच्छया तद्-अन्वेषणावस्था प्रादुर्भूता, साम्प्रतिकाश् चान्तर्भूताः [39] तद् एवं नाना-वैभवम् अनुभवतः कमल-भवस्य त्रप्ततयानुतप्ततया च या रचितावाचीनता, सा स्वयं प्रणामाय परिणमति स्म तत्र च, एकम् एकम् अधः कृत्वा मुखं तत्र चतुर्मुखः नमन्न् अन्य-मुखस्योर्ध्वी-भावात् पूर्तिं जगाम न

[37] atha brahmā teṣām arvācīnānāṃ prācīnānāṃ ca bālādīnāṃ rūpādibhiḥ parasparam abhedam ākalayya cetasāścaryam ācarya cārvācaḥ parivindan, sarvato' py atidṛṣṭa-mahiṣṭhatā-bhūyiṣṭhān dṛṣṭavān [38] brahmāṇaṃ paśyati śrīdāmādi-mitre tu sva-mitrāṇām evānayanecchā jāteti yadṛcchayā tad-anveṣaṇāvasthā prādurbhūtā, sāmpratikāś cāntarbhūtāḥ [39] tad evaṃ nānā-vaibhavam anubhavataḥ kamala-bhavasya traptatayānutaptatayā ca yā racitāvācīnatā, sā svayaṃ praṇāmāya pariṇamati sma tatra ca, ekam ekam adhaḥ kṛtvā mukhaṃ tatra caturmukhaḥ namann anya-mukhasyordhvī-bhāvāt pūrtiṃ jagāma na

1.11.30

यद्यपि न नमन् मुमुदे विधिर् एकास्यानवाग्-भावात् तदपि हरेर् मुखचन्द्रा-लोकालोपान् मुदं लेभे

yadyapi na naman mumude vidhir ekāsyānavāg-bhāvāt tadapi harer mukhacandrā-lokālopān mudaṃ lebhe

1.11.31

[40] अथापकृष्टं-मन्यः सन्न् अनन्य-गतितया सुमेधा वेधाः स्तवकेनेव स्तवकेनेष्टवांश् च कृष्णम् यत्र च चतुर्भिर् वक्त्रैर् आनुवान इव नुवन्न् असौ सर्व-महान् अपि यत् किञ्चिद् गोकुलानुगतानुगतिम् एव प्रति निजानुमतिम् आततान यथा चाह स्म- तद् भूरि भाग्यम् इह जन्म किमप्य् अटव्यां यद् गोकुलेऽ पि कतमाङ्घ्रि-रजोऽ भिषेकम् यज्-जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्दस् त्व् अद्यापि यत्-पद-रजः श्रुति-मृग्यम् एव [भ्प् 10.14.34] इति [41] तद् एवं व्रज-महि-महिम-कर-कर-निकर-जडी-भूता वयं नोपपत्ति-प्रत्यासत्तिं लभामह इत्य् अलम् अतिविस्तरेण [42] अथ स्निग्धकण्ठ उवाच-श्रीमद्-व्रज-युवराजेन तत्र किम् उक्तम्? [43] मधुकण्ठः स-स्मितम् उवाच-न किम् अपि, किन्तु तत्र स्तुति-समये तावत् गोविन्दः स्मितम् अतनोत् स्तुवानम् एनम् दृष्ट्वा यत् किम् अपि ददर्श तत्र चित्रम् एकस्मिन् वदति चतुर्मुखे हि तस्मिंश् चत्वारो दधति रुतीर् इति भ्रमः स्यात्

[40] athāpakṛṣṭaṃ-manyaḥ sann ananya-gatitayā sumedhā vedhāḥ stavakeneva stavakeneṣṭavāṃś ca kṛṣṇam yatra ca caturbhir vaktrair ānuvāna iva nuvann asau sarva-mahān api yat kiñcid gokulānugatānugatim eva prati nijānumatim ātatāna yathā cāha sma- tad bhūri bhāgyam iha janma kimapy aṭavyāṃ yad gokule' pi katamāṅghri-rajo' bhiṣekam yaj-jīvitaṃ tu nikhilaṃ bhagavān mukundas tv adyāpi yat-pada-rajaḥ śruti-mṛgyam eva [bhp 10.14.34] iti [41] tad evaṃ vraja-mahi-mahima-kara-kara-nikara-jaḍī-bhūtā vayaṃ nopapatti-pratyāsattiṃ labhāmaha ity alam ativistareṇa [42] atha snigdhakaṇṭha uvāca-śrīmad-vraja-yuvarājena tatra kim uktam? [43] madhukaṇṭhaḥ sa-smitam uvāca-na kim api, kintu tatra stuti-samaye tāvat govindaḥ smitam atanot stuvānam enam dṛṣṭvā yat kim api dadarśa tatra citram ekasmin vadati caturmukhe hi tasmiṃś catvāro dadhati rutīr iti bhramaḥ syāt

1.11.32

[44] स्तुत्य्-उत्तर-कालतस् तु, वयं गोपाश् चार्थवन्तो ब्रह्मा च त्वम् अनर्थवान् ब्रूमस् त्वां किम् इतीवायम् अवदन् स्मितम् आतनोत्

[44] stuty-uttara-kālatas tu, vayaṃ gopāś cārthavanto brahmā ca tvam anarthavān brūmas tvāṃ kim itīvāyam avadan smitam ātanot

1.11.33

[45] स्निग्धकण्ठ उवाच-परिसेधत्य् अपि वेधसि किं किञ्चिद् अप्य् उक्तम्? [46] मधुकण्ठ उवाच-स्तव-पर्यावसाने खलु निज-रूप-रूपतया सर्व-पर्याप्तिमद्भिर् अपि पश्चाद् आविर्भूतवद्भिर् बालादिभिः परितोष-पोषम् अमन्यमानः स धन्यः स्वजन-प्रेम-जितः श्रीमान् अजितस् तान् व्रज-बालादीन् एवानेतुं यदा वाञ्छाम् आनञ्च, तदाञ्जलि-बन्ध-व्यञ्जितां सञ्ज्ञाम् अनु समनुज्ञां याचमानं विरिञ्चिं खल्व् एवं लम्भित-तद्-उपालम्भ-नर्म-स्मितम् अनुज्ञापयामास-यदि तत्र-भवताम् आज्ञा विज्ञायते, तदा तान् पूर्वम् एवानुसंहितान् सन्निहितान् आनयामि इति [47] ततश् च विरिञ्चिः किञ्चिन् नम्र-निटिलता-घटित-मुनि-व्रत-सुनिरूपित-निज-दुर्नीतितयानुज्ञायाः कर्म-कर्तृत्वं व्यक्तीकुर्वन्, भक्ति-भरासक्ति-पृक्तीकृत-पुलक-सङ्कुलतया स्वापराध-मय-बाधा-व्यकुलतया च त्रिः परिक्रम्य बहुशः प्रणम्य च निज-हर्म्यम् एव जगाम [48] श्री-कृष्णश् च मनसि तस्यापराधं मनाग् अप्य् अनागमयन्न् आगमयमानः प्राग्-दिष्ट-सदिष्ट-द्वेष-वेश-क्रियानतिक्रमि-क्रमतयावस्थितांस् तान् वत्सांस् तत्-सदृग्-अवस्थैर् वत्स-पालैर् मेलयामास [49] तथैव हि तेषां काल-देश-विपर्यया पर्यालोचनाय द्रुहिण-देवेन स्नेह-देहन्य् अनवद्य-विद्येयम् उद्भाविता एतद् एवोक्तम्- ततोऽ नुज्ञाप्य भगवान् स्व-भुवं प्राग्-अवस्थितान् वत्सान् पुलिनम् आनिन्ये यथा पूर्व-सखं स्वकम् [भ्प् 10.14.42] इति [50] अथ ते, ऊचुश् च सुहृदं कृष्णं, स्वागतं तेऽ तिरंहसा नैकोऽ प्य् अभोजि कवल, एहीतः साधु भुज्यताम् ततो हसन् हृषीकेशोऽ भ्यवहृत्य सहार्भकैः दर्शयंश् चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् [भ्प् 10.14.45-46] इति [51] चर्म चेदम् एतावन्तं समयं यथावद् एव योगमाययान्तर्धापितम् इति गम्यम् [52] ततश् च संवत्सर-प्रसर-वत्स-वत्सपाल-बाल-विरह-विरहान् महतानन्देन महितस् तैर् एव सहितः संहित-सम्पद्-व्रजं व्रजं प्रविशन्, तत्-तद्-उन्मर्याद-वत्स-परावर्तनाय निदिशन्, पूर्व-पूर्वतोऽ प्य् अपूर्वं पर्व पर्वति स्म तथा ह्य् उक्तम्- बर्ह-प्रसून-वन-धातु-विचित्रिताङ्गः प्रोद्दाम-वेणु-दल-शृङ्ग-रवोत्सवाढ्यः वत्सान् गृणन्न् अनुग-गीत-पवित्र-कीर्तिर् गोपी-दृग्-उत्सव-दृशिः प्रविवेश गोष्ठम् [भ्प् 10.14.47] इति [53] ततश् च पितृ-सम्बन्धिभिर् नन्द-सूनुर् इति मातृ-सम्बन्धिभिर् यशोदा-सूनुर् इति तस्य नामानूद्य, सद्य एव सिद्धम् इति चिरन्तनम् अपि तच्-चरितं जगे तद् यथा- नन्द-तनूजनुर् अद्य व्यालम् हतवान् हृतवान् अस्मत्-कालम् इति ध्रु अद्य यशोदा-सूनुर् व्यालम् हतवान् हृतवान् अस्मत्-कालम् इति वा ओष्ठाधरम् इह जलद-तटालिः दम्भावलिर् अपि दन्तक-पालिः श्वास-भरः खरदावज-वातः जिह्वा-युगम् अपि वर्त्म-निपातः इत्य् उत्प्रेक्षिततम-विविधाङ्गान् व्यतिहासान् आचरतः साङ्गान् अहिम् अन्व् अहितां कल्पयमानान् गिरिर् इति तं विशतः कृत-मानान् तद्-उदर-मध्य-कृताभ्यनुवेशान् निज-विरहादि-विमूर्च्छित-वेशान् स्नेह-भराद् अथ स्वेन समेतान् स्वक-नेत्रामृत-वृष्टि-सचेतान् तस्माद् बहिर् अथ निष्कासितवान् पुनर् इह निखिलं बत दर्शितवान् प्राणाद् अधिकः सोऽ यं प्राणान् रक्षन्न् अस्मान् कुरुते त्राणान्

[45] snigdhakaṇṭha uvāca-parisedhaty api vedhasi kiṃ kiñcid apy uktam? [46] madhukaṇṭha uvāca-stava-paryāvasāne khalu nija-rūpa-rūpatayā sarva-paryāptimadbhir api paścād āvirbhūtavadbhir bālādibhiḥ paritoṣa-poṣam amanyamānaḥ sa dhanyaḥ svajana-prema-jitaḥ śrīmān ajitas tān vraja-bālādīn evānetuṃ yadā vāñchām ānañca, tadāñjali-bandha-vyañjitāṃ sañjñām anu samanujñāṃ yācamānaṃ viriñciṃ khalv evaṃ lambhita-tad-upālambha-narma-smitam anujñāpayāmāsa-yadi tatra-bhavatām ājñā vijñāyate, tadā tān pūrvam evānusaṃhitān sannihitān ānayāmi iti [47] tataś ca viriñciḥ kiñcin namra-niṭilatā-ghaṭita-muni-vrata-sunirūpita-nija-durnītitayānujñāyāḥ karma-kartṛtvaṃ vyaktīkurvan, bhakti-bharāsakti-pṛktīkṛta-pulaka-saṅkulatayā svāparādha-maya-bādhā-vyakulatayā ca triḥ parikramya bahuśaḥ praṇamya ca nija-harmyam eva jagāma [48] śrī-kṛṣṇaś ca manasi tasyāparādhaṃ manāg apy anāgamayann āgamayamānaḥ prāg-diṣṭa-sadiṣṭa-dveṣa-veśa-kriyānatikrami-kramatayāvasthitāṃs tān vatsāṃs tat-sadṛg-avasthair vatsa-pālair melayāmāsa [49] tathaiva hi teṣāṃ kāla-deśa-viparyayā paryālocanāya druhiṇa-devena sneha-dehany anavadya-vidyeyam udbhāvitā etad evoktam- tato' nujñāpya bhagavān sva-bhuvaṃ prāg-avasthitān vatsān pulinam āninye yathā pūrva-sakhaṃ svakam [bhp 10.14.42] iti [50] atha te, ūcuś ca suhṛdaṃ kṛṣṇaṃ, svāgataṃ te' tiraṃhasā naiko' py abhoji kavala, ehītaḥ sādhu bhujyatām tato hasan hṛṣīkeśo' bhyavahṛtya sahārbhakaiḥ darśayaṃś carmājagaraṃ nyavartata vanād vrajam [bhp 10.14.45-46] iti [51] carma cedam etāvantaṃ samayaṃ yathāvad eva yogamāyayāntardhāpitam iti gamyam [52] tataś ca saṃvatsara-prasara-vatsa-vatsapāla-bāla-viraha-virahān mahatānandena mahitas tair eva sahitaḥ saṃhita-sampad-vrajaṃ vrajaṃ praviśan, tat-tad-unmaryāda-vatsa-parāvartanāya nidiśan, pūrva-pūrvato' py apūrvaṃ parva parvati sma tathā hy uktam- barha-prasūna-vana-dhātu-vicitritāṅgaḥ proddāma-veṇu-dala-śṛṅga-ravotsavāḍhyaḥ vatsān gṛṇann anuga-gīta-pavitra-kīrtir gopī-dṛg-utsava-dṛśiḥ praviveśa goṣṭham [bhp 10.14.47] iti [53] tataś ca pitṛ-sambandhibhir nanda-sūnur iti mātṛ-sambandhibhir yaśodā-sūnur iti tasya nāmānūdya, sadya eva siddham iti cirantanam api tac-caritaṃ jage tad yathā- nanda-tanūjanur adya vyālam hatavān hṛtavān asmat-kālam iti dhru adya yaśodā-sūnur vyālam hatavān hṛtavān asmat-kālam iti vā oṣṭhādharam iha jalada-taṭāliḥ dambhāvalir api dantaka-pāliḥ śvāsa-bharaḥ kharadāvaja-vātaḥ jihvā-yugam api vartma-nipātaḥ ity utprekṣitatama-vividhāṅgān vyatihāsān ācarataḥ sāṅgān ahim anv ahitāṃ kalpayamānān girir iti taṃ viśataḥ kṛta-mānān tad-udara-madhya-kṛtābhyanuveśān nija-virahādi-vimūrcchita-veśān sneha-bharād atha svena sametān svaka-netrāmṛta-vṛṣṭi-sacetān tasmād bahir atha niṣkāsitavān punar iha nikhilaṃ bata darśitavān prāṇād adhikaḥ so' yaṃ prāṇān rakṣann asmān kurute trāṇān

1.11.34

[54] इति श्रुत्वा च ते व्रजस्थाश् चिन्तयामासुः, साधु-घातुकानां पातुकानाम् आमीषां कथम् इव जातु कामाः सिध्येयुः? इति [55] तद् एवं सिद्धे, सुखानुबिद्धे तेषां समे समागमे प्रातस् तु बृहद्-भ्रातरम् अनुगम्य प्रणय-मय-रम्य-रोषम् अनुनीय दीयमान-विस्मयतया तान् आनीय तेन चैकत्र प्रणीय श्रीवत्स-वत्सः पूर्ववद् एव वत्स-पालनम् आरेभे [56] अथ पुनर् मधुकण्ठः समापनाय स-विस्मयम् इवाह स्म- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोष्ठाधिनायक ब्रह्माण्ड-ग्रामणीर् यस्य ब्रह्मापि ग्रामणीर् इव

[54] iti śrutvā ca te vrajasthāś cintayāmāsuḥ, sādhu-ghātukānāṃ pātukānām āmīṣāṃ katham iva jātu kāmāḥ sidhyeyuḥ? iti [55] tad evaṃ siddhe, sukhānubiddhe teṣāṃ same samāgame prātas tu bṛhad-bhrātaram anugamya praṇaya-maya-ramya-roṣam anunīya dīyamāna-vismayatayā tān ānīya tena caikatra praṇīya śrīvatsa-vatsaḥ pūrvavad eva vatsa-pālanam ārebhe [56] atha punar madhukaṇṭhaḥ samāpanāya sa-vismayam ivāha sma- īdṛśas tanayo jātas tava goṣṭhādhināyaka brahmāṇḍa-grāmaṇīr yasya brahmāpi grāmaṇīr iva

1.12.1

[57] तद् एवं कथकयोः कथां प्रथयित्वा सभ्येषु साक्षाद् इव कलित-तत्-तत्-केलि-सन्धयोः कृताञ्जलि-बन्धयोस् तद्-दिनेऽ पि पूर्ववद् एव सर्वे गृह-वर्त्मनि वर्तमाना निज-निज-स्पृहणीयं कर्म निर्मिमाणा अपि ताम् एव लीलां बृंहितां हृदि जगृहिरे इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अन्व् अघ-ब्रह्माघ-मोचनम् नाम एकादशं पूरणम् 11 (12) अथ द्वादशं पूरणम् गोचारण-प्रचारणं [1] अथ परेद्यवि च कथा प्रथते स्म, [2] यथा स्निग्धकण्ठ उवाच-यद्यपि कालेनाल्पेन [भ्प् 10.8.26] इत्यादि-रीत्या वर्ष-त्रय-त्रय-पर्यायेण तयोर् वयो-गणना निर्णीता, तथापि कौमारं तु वर्षम् एकम् अधिकम् अधिरूढम्, बाल-वत्सानां श्रीवत्स-वत्सस्य च मिथो वत्सर-विरह-मयानुल्लासेन व्यतीत-क्षण-मय-संवत्सर-काल-बाल-वत्सानुरोधेन वा तस्य स्तब्धीभावात् [3] ततस् तद्-भावानुगामितया रामस्य च तथा वृत्तं सुतराम् एव वृत्तम् तद्-अनन्तरम् अखण्डं पौगण्डं तु वर्ष-द्वयेनैवापूर्यत, चिराल् लब्ध-बन्धु-संवासेन सम्यग् उल्लासेन झटिति कैशोर-घटनात् तथा च प्रथां करवाम धेनुक-वधावम-धाम-गमनान्ते तद् एवम् एव सङ्गच्छते कालेनाल्पेन इत्यादि तावद् एवात्मभूर् आत्म-मानेन त्रुट्य्-अनेहसा पुरोवद् आब्दं क्रीडन्तं ददृशे सकलं हरिम् [भ्प् 10.13.40] इति ततश् च पौगण्ड-वयः-श्रितौ [भ्प् 10.15.1] इत्यादि च [4] अथ प्रकृतम् अनुसरामः तद् एवं विहरतोः सर्वेषां मनो हरतोर् अनयोः पञ्चमं वर्षम् अञ्चत् कौमारतः पार-भूतं वयः समयाञ्चक्रे यथा- ऐषमोऽ भवद् असौ परुत् परार्य् एवम् आदि निखिलैर् यदागणि हन्त तर्हि सहसा बकान्तकः प्राप्त-कान्ति विजहौ कुमारताम्

[57] tad evaṃ kathakayoḥ kathāṃ prathayitvā sabhyeṣu sākṣād iva kalita-tat-tat-keli-sandhayoḥ kṛtāñjali-bandhayos tad-dine' pi pūrvavad eva sarve gṛha-vartmani vartamānā nija-nija-spṛhaṇīyaṃ karma nirmimāṇā api tām eva līlāṃ bṛṃhitāṃ hṛdi jagṛhire iti śrī-śrī-gopāla-campūm anv agha-brahmāgha-mocanam nāma ekādaśaṃ pūraṇam 11 (12) atha dvādaśaṃ pūraṇam gocāraṇa-pracāraṇaṃ [1] atha paredyavi ca kathā prathate sma, [2] yathā snigdhakaṇṭha uvāca-yadyapi kālenālpena [bhp 10.8.26] ityādi-rītyā varṣa-traya-traya-paryāyeṇa tayor vayo-gaṇanā nirṇītā, tathāpi kaumāraṃ tu varṣam ekam adhikam adhirūḍham, bāla-vatsānāṃ śrīvatsa-vatsasya ca mitho vatsara-viraha-mayānullāsena vyatīta-kṣaṇa-maya-saṃvatsara-kāla-bāla-vatsānurodhena vā tasya stabdhībhāvāt [3] tatas tad-bhāvānugāmitayā rāmasya ca tathā vṛttaṃ sutarām eva vṛttam tad-anantaram akhaṇḍaṃ paugaṇḍaṃ tu varṣa-dvayenaivāpūryata, cirāl labdha-bandhu-saṃvāsena samyag ullāsena jhaṭiti kaiśora-ghaṭanāt tathā ca prathāṃ karavāma dhenuka-vadhāvama-dhāma-gamanānte tad evam eva saṅgacchate kālenālpena ityādi tāvad evātmabhūr ātma-mānena truṭy-anehasā purovad ābdaṃ krīḍantaṃ dadṛśe sakalaṃ harim [bhp 10.13.40] iti tataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śritau [bhp 10.15.1] ityādi ca [4] atha prakṛtam anusarāmaḥ tad evaṃ viharatoḥ sarveṣāṃ mano harator anayoḥ pañcamaṃ varṣam añcat kaumārataḥ pāra-bhūtaṃ vayaḥ samayāñcakre yathā- aiṣamo' bhavad asau parut parāry evam ādi nikhilair yadāgaṇi hanta tarhi sahasā bakāntakaḥ prāpta-kānti vijahau kumāratām

1.12.2

उद्गच्छद्-बुद्धि-शक्ति-प्रथम-रुचि-जयि-श्यामता-शुभ्रता-युक् किञ्चिद्-विस्तीर्ण-वक्षः-प्रभृति वलयितायाम-नेत्रादि-गात्रम् केशं वेशं च पूर्वाद् अधिक-मितिम् अयत् केलि-शिक्षा-प्रवीणं पौगण्डं प्राग् अचण्डं स्फुरद् अलम् अनयोर् मां दिदृक्षुं करोति

udgacchad-buddhi-śakti-prathama-ruci-jayi-śyāmatā-śubhratā-yuk kiñcid-vistīrṇa-vakṣaḥ-prabhṛti valayitāyāma-netrādi-gātram keśaṃ veśaṃ ca pūrvād adhika-mitim ayat keli-śikṣā-pravīṇaṃ paugaṇḍaṃ prāg acaṇḍaṃ sphurad alam anayor māṃ didṛkṣuṃ karoti

1.12.3

[5] तदा च कदाचिच् छ्री-व्रज-राज्ञी सभान्तः प्रातर् आयाता श्रीमद्-अभिनन्द-पत्नी सयत्नी-भवन्ती तां पप्रच्छ-यातः कृष्ण-मातर्, अद्य सद्यः प्रातर् एव कुत्र वा भवज्-जातः प्रयातः? [6] व्रज-राज्ञी तु स-हासम् आह स्म-हन्त, तद् एतद् वर्तमान-समय-पर्यन्तं तस्योद्वर्तन-स्नान-परिधान-मयानि कर्माणि मया निर्मीयन्ते स्म सम्प्रति मद् अपि लज्जाम् आसज्जन् स्वक-सवयः-सेवक-प्रियः पृथग् एव कृत-तत्-क्रियः स मा समया समायाति आगत्य च प्रत्यहं मां पितरं यथा-यथम् इतरं च गुरु-जनं पुरु-गौरवेण नमस्कारेण पुरस्करोति [7] किं च, तद्-अवधि यदा सन्ध्यायां मया ध्यायमानागमनं सह-वत्सः समागच्छति, तदा तद्-उपरि वारि वार-त्रयं भ्रमयित्वा पिबन्ती भवामि स्म सम्प्रति तु, स-शपथम् एधमान-यत्नवता तत्-प्रतिषेधता तेन मम हस्तौ विहस्तौ क्रियेते एवम् एव रौहिणेयश् च इति तद् एतद् अर्वाचीनं तद्-वर्णनम् अपूर्वतयाकर्ण्य तन्-मुखं निर्वर्ण्य सर्वा हसन्ति स्म [8] सा पुनर् उवाच-तद् एतद् अबाल्यम् इव च तस्यासमय-मयत्वाद् बाल्यम् एव मत्वा सुखम् उपलभामहे, अनेन तु दुःखाक्रियामहे [9] सर्वाः साशङ्कम् ऊचुः-हन्त, किं तत्? [10] सा प्राह-स्वयम् अचिराद् एव गवां विचारम् अन्तरा चिचारयिषितं यत् [11] सर्वा ऊचुः-नात्राप्य् अन्यथा मन्यस्व गोप-कुल-तिलकायमान-बालकानां स एष एव स्वभावः सर्वत्र नाभावम् आसीदति किम् उत तेष्व् अपि परम-चित्र-चरित्रस्य तस्य इति [12] अथ व्रज-राजस्य सदस्य् अपि तस्य वृत्तम् इदं वृत्तम् आसीत् यथाह स्म स-स्मितं समासन्नौ सन्नन्द-नन्दनौ नन्दित-समाजः श्रीमन्-नन्द-राजः-भोः आयुष्मन्ताव्, अद्य-जात इव युष्मद्-भ्रातृ-जातः स यथा सम्प्रति युवां प्रति वर्तते, न तथा माम् इति लक्ष्यते यतः किञ्चित् सङ्कुचित-विलोचनेन माम् अवलोचयन्न् आलोच्यते युवाभ्यां सह तु मधुर-वार्तां वर्तयन्न् एव दृश्यते [13] सन्नन्द उवाच-साम्प्रतम् एवेदं, यतः साम्प्रतं तत्र-भवता तत्र शिक्षा-मय-वीक्षा गाम्भीर्यम् आचर्यते आवाभ्यां तु कौमार-कालीनेऽ पि तस्मिन्न् अतिशालीने विधेयतया पर्यालोचितुं न पार्यते [14] पाश्य पश्य प्रथमं नमम् इह मातरम् अथ पितरं त्वां तथैवास्मान् प्रत्यूषः प्रतिसुहृदं सत्-कुरुतेऽ साव् अतीव बाल्येऽ पि

[5] tadā ca kadācic chrī-vraja-rājñī sabhāntaḥ prātar āyātā śrīmad-abhinanda-patnī sayatnī-bhavantī tāṃ papraccha-yātaḥ kṛṣṇa-mātar, adya sadyaḥ prātar eva kutra vā bhavaj-jātaḥ prayātaḥ? [6] vraja-rājñī tu sa-hāsam āha sma-hanta, tad etad vartamāna-samaya-paryantaṃ tasyodvartana-snāna-paridhāna-mayāni karmāṇi mayā nirmīyante sma samprati mad api lajjām āsajjan svaka-savayaḥ-sevaka-priyaḥ pṛthag eva kṛta-tat-kriyaḥ sa mā samayā samāyāti āgatya ca pratyahaṃ māṃ pitaraṃ yathā-yatham itaraṃ ca guru-janaṃ puru-gauraveṇa namaskāreṇa puraskaroti [7] kiṃ ca, tad-avadhi yadā sandhyāyāṃ mayā dhyāyamānāgamanaṃ saha-vatsaḥ samāgacchati, tadā tad-upari vāri vāra-trayaṃ bhramayitvā pibantī bhavāmi sma samprati tu, sa-śapatham edhamāna-yatnavatā tat-pratiṣedhatā tena mama hastau vihastau kriyete evam eva rauhiṇeyaś ca iti tad etad arvācīnaṃ tad-varṇanam apūrvatayākarṇya tan-mukhaṃ nirvarṇya sarvā hasanti sma [8] sā punar uvāca-tad etad abālyam iva ca tasyāsamaya-mayatvād bālyam eva matvā sukham upalabhāmahe, anena tu duḥkhākriyāmahe [9] sarvāḥ sāśaṅkam ūcuḥ-hanta, kiṃ tat? [10] sā prāha-svayam acirād eva gavāṃ vicāram antarā cicārayiṣitaṃ yat [11] sarvā ūcuḥ-nātrāpy anyathā manyasva gopa-kula-tilakāyamāna-bālakānāṃ sa eṣa eva svabhāvaḥ sarvatra nābhāvam āsīdati kim uta teṣv api parama-citra-caritrasya tasya iti [12] atha vraja-rājasya sadasy api tasya vṛttam idaṃ vṛttam āsīt yathāha sma sa-smitaṃ samāsannau sannanda-nandanau nandita-samājaḥ śrīman-nanda-rājaḥ-bhoḥ āyuṣmantāv, adya-jāta iva yuṣmad-bhrātṛ-jātaḥ sa yathā samprati yuvāṃ prati vartate, na tathā mām iti lakṣyate yataḥ kiñcit saṅkucita-vilocanena mām avalocayann ālocyate yuvābhyāṃ saha tu madhura-vārtāṃ vartayann eva dṛśyate [13] sannanda uvāca-sāmpratam evedaṃ, yataḥ sāmprataṃ tatra-bhavatā tatra śikṣā-maya-vīkṣā gāmbhīryam ācaryate āvābhyāṃ tu kaumāra-kālīne' pi tasminn atiśālīne vidheyatayā paryālocituṃ na pāryate [14] pāśya paśya prathamaṃ namam iha mātaram atha pitaraṃ tvāṃ tathaivāsmān pratyūṣaḥ pratisuhṛdaṃ sat-kurute' sāv atīva bālye' pi

1.12.4

[15] अथ क्रमागतेषु वत्सलतया समान-मतेषु तद्-आकर्णनार्थम् अकिञ्चिद्वादिषु श्रीमद्-उपनन्दाभिनन्दादिषु तद्-वर्ण्यमानम् अन्य-मुखाद् आकर्ण्य सानन्द-विकसित-मन्द-हसित-भ्राजिषु पुनः सन्नन्द-नन्दनौ प्रति श्री-व्रज-राज उवाच-भवन्ताव् एकान्तम् अनुभवन्ताव् अनुगम्य तौ रम्य-कातराक्षि-प्रान्ताव् असकृत् प्रातर् आरभ्य प्रार्थितवन्ताव् इव ह्यः पूर्वेऽ ह्नि समन्ताद् भ्रातराव् अतिदूराद् अदृक्षाताम् तत् किम् उच्यताम्? [16] नन्दन उवाच-तदानीम् एवेति किं वक्तव्यम्? किन्तु चिराद् एव तयोस् तद् अभिरुचितम् उपचितम् अस्ति सङ्कुचित-भावाभ्याम् आवाभ्यां तु भवत्सु न श्रावितम् [17] व्रजराज उवाच-किं तत्? [18] सन्नन्दः सस्मितम् उवाच-स्वयम् एव गवां सेवनम् इति यत् [19] उपनन्द उवाच-किम् ऊचतुस् तौ? [20] सन्नन्द उवाच-आवयोः प्रथम-वयोऽ तीतयोस् तात-चरणानां स्वयं गोचारणम् अनाचारताम् आचरति इति [21] तद् एतद् वर्ण्यमानम् आकर्ण्य तयोर् मुखं निर्वर्ण्य स-विस्मयं तूष्णीम्भूष्णुतया विराजमाने व्रजेशाने सर्वेऽ पि तम् ऊचुः-यद्यप्य् अद्य-जाताव् इव सुजाताव् अमू, तथापि क्रमं विना बुद्धि-निष्क्रमस्य बल-संवलनस्य च सद्-भावाद् अस्माकं विस्मायकाव् एव भवतः इतस् तु न विस्मायकौ भवतस् तपः-प्रभाव एव खल्व् एवं भावम् आवहतीति न खलु तत्-तत्-खलानां यत् परिमलनं जातम्, तत्र सहायतानां सहायता काचिद् अपि परिचिता तस्मान् मङ्गलम् एव सङ्गतं भविष्यति इति [22] अथ तदा कदाचिन् निज-गृहिण्यापि सह रहसि श्री-व्रज-राजस्य स एष प्रस्ताव-विशेष आसीत्-यत्र च तौ पुत्र-प्रेम-यन्त्रिततया तद् एतन् मन्त्रितवन्तौ, पश्यामः समय-विशेषम् इति [23] तदा च दिन-कतिपयानन्तरं सभायां भासमानायां श्री-व्रज-राजस्य वैलक्ष्यम् आलक्ष्य सर्वेऽ नर्वाचीन-गोपा मिथो निरीक्ष्य हसन्ति स्म [24] तत्र च श्री-व्रज-राजे कथं कथम्? इति स-स्मितम् उक्तवति वदन्ति स्म, यद् अस्माभिर् अकस्माद् विस्मायनम् अनुभूतम्, तद् एव भवद्भिर् अपीति सम्भाव्यते [25] व्रज-राज उवाच-कथ्यतां तावत् तथ्यं भवद्भिः [26] सर्व ऊचुः-यद्यपि चिरत एवेदं चरितम्, तथापि भवतापि गोचरितेन गोचरितेनातीव रचितम्, यत् खलु सर्वं गो-जातम् न तु भवज्-जातम् अन्तरा पदम् अपि पदः प्रददाति कथञ्चित् तेनैवाग्रावस्थितेनाद्य ताः प्रस्थापिताः सन्ति [27] व्रजराज उवाच-तद् इदम् अकस्मात् कथं जातम्? [28] सर्व ऊचुः-भवत्-पुत्रः कुत्रचिद् यत्र स्नेहं व्यञ्जयति, तत्र सर्वत्र चैवं दृश्यते [29] व्रज-राज उवाच-तर्हि किम् अगर्हितम् अर्हितं स्यात्? [30] सर्व ऊचुः-यत्र गत्य्-अन्तरं नास्ति, तत् खल्व् अनन्तरम् एव विधातुं युक्तम् यत् तु तत्र-भवन्तस् तत्र भीतायन्ते, तत् पुनर् वत्स-पालनेऽ पि न तुच्छायते किन्तु भवत्-तप एव प्रतपति प्रतीपान् इति प्रतीयते तस्माद् भवताद् भवताम् अनुज्ञा, या परम्परयापि परं परम् अप्य् अमङ्गलं तार-यिष्यति [31] अथेदम् आकर्ण्य निर्वर्णनत एव ज्ञापितानुज्ञा-निज-समाजे श्रीमन्-नन्द-राजे सर्वानुमति-लब्धानन्दः श्रीमान् उपनन्दः प्रथित-समज्ञान् समय-ज्ञान् जिज्ञासयामास तैर् अपि बुध-श्रवण-सुख-प्रद-मङ्गल-श्रवण-सङ्गत-बुध-श्रवण-विशिष्ठायाम् अबहुल-बाहुलाष्टम्यां बहुला-पालनं बहुलम् एतद् इष्टम् इत्य् आदिष्टम् [32] श्रीमन्-नन्दादयश् च सर्वे दुन्दुभि-निर्घोषेण घोषे तस्मिन् निर्विशेषम् अहस्-त्रितयम् अहमहमिकया महः प्रचारयन्तस्, तद्-वत्स-चारण-बृहद्-उत्सवम् अप्य् अतिचरन्तस् तत् समाचरन्ति स्म एकस्यैकस्य चेद् वक्तुर् वक्त्राणि स्युः सदायुतम् तदा तद् वक्तुम् इच्छन्तु यद्य् आयुः सर्वदायुतम्

[15] atha kramāgateṣu vatsalatayā samāna-mateṣu tad-ākarṇanārtham akiñcidvādiṣu śrīmad-upanandābhinandādiṣu tad-varṇyamānam anya-mukhād ākarṇya sānanda-vikasita-manda-hasita-bhrājiṣu punaḥ sannanda-nandanau prati śrī-vraja-rāja uvāca-bhavantāv ekāntam anubhavantāv anugamya tau ramya-kātarākṣi-prāntāv asakṛt prātar ārabhya prārthitavantāv iva hyaḥ pūrve' hni samantād bhrātarāv atidūrād adṛkṣātām tat kim ucyatām? [16] nandana uvāca-tadānīm eveti kiṃ vaktavyam? kintu cirād eva tayos tad abhirucitam upacitam asti saṅkucita-bhāvābhyām āvābhyāṃ tu bhavatsu na śrāvitam [17] vrajarāja uvāca-kiṃ tat? [18] sannandaḥ sasmitam uvāca-svayam eva gavāṃ sevanam iti yat [19] upananda uvāca-kim ūcatus tau? [20] sannanda uvāca-āvayoḥ prathama-vayo' tītayos tāta-caraṇānāṃ svayaṃ gocāraṇam anācāratām ācarati iti [21] tad etad varṇyamānam ākarṇya tayor mukhaṃ nirvarṇya sa-vismayaṃ tūṣṇīmbhūṣṇutayā virājamāne vrajeśāne sarve' pi tam ūcuḥ-yadyapy adya-jātāv iva sujātāv amū, tathāpi kramaṃ vinā buddhi-niṣkramasya bala-saṃvalanasya ca sad-bhāvād asmākaṃ vismāyakāv eva bhavataḥ itas tu na vismāyakau bhavatas tapaḥ-prabhāva eva khalv evaṃ bhāvam āvahatīti na khalu tat-tat-khalānāṃ yat parimalanaṃ jātam, tatra sahāyatānāṃ sahāyatā kācid api paricitā tasmān maṅgalam eva saṅgataṃ bhaviṣyati iti [22] atha tadā kadācin nija-gṛhiṇyāpi saha rahasi śrī-vraja-rājasya sa eṣa prastāva-viśeṣa āsīt-yatra ca tau putra-prema-yantritatayā tad etan mantritavantau, paśyāmaḥ samaya-viśeṣam iti [23] tadā ca dina-katipayānantaraṃ sabhāyāṃ bhāsamānāyāṃ śrī-vraja-rājasya vailakṣyam ālakṣya sarve' narvācīna-gopā mitho nirīkṣya hasanti sma [24] tatra ca śrī-vraja-rāje kathaṃ katham? iti sa-smitam uktavati vadanti sma, yad asmābhir akasmād vismāyanam anubhūtam, tad eva bhavadbhir apīti sambhāvyate [25] vraja-rāja uvāca-kathyatāṃ tāvat tathyaṃ bhavadbhiḥ [26] sarva ūcuḥ-yadyapi cirata evedaṃ caritam, tathāpi bhavatāpi gocaritena gocaritenātīva racitam, yat khalu sarvaṃ go-jātam na tu bhavaj-jātam antarā padam api padaḥ pradadāti kathañcit tenaivāgrāvasthitenādya tāḥ prasthāpitāḥ santi [27] vrajarāja uvāca-tad idam akasmāt kathaṃ jātam? [28] sarva ūcuḥ-bhavat-putraḥ kutracid yatra snehaṃ vyañjayati, tatra sarvatra caivaṃ dṛśyate [29] vraja-rāja uvāca-tarhi kim agarhitam arhitaṃ syāt? [30] sarva ūcuḥ-yatra gaty-antaraṃ nāsti, tat khalv anantaram eva vidhātuṃ yuktam yat tu tatra-bhavantas tatra bhītāyante, tat punar vatsa-pālane' pi na tucchāyate kintu bhavat-tapa eva pratapati pratīpān iti pratīyate tasmād bhavatād bhavatām anujñā, yā paramparayāpi paraṃ param apy amaṅgalaṃ tāra-yiṣyati [31] athedam ākarṇya nirvarṇanata eva jñāpitānujñā-nija-samāje śrīman-nanda-rāje sarvānumati-labdhānandaḥ śrīmān upanandaḥ prathita-samajñān samaya-jñān jijñāsayāmāsa tair api budha-śravaṇa-sukha-prada-maṅgala-śravaṇa-saṅgata-budha-śravaṇa-viśiṣṭhāyām abahula-bāhulāṣṭamyāṃ bahulā-pālanaṃ bahulam etad iṣṭam ity ādiṣṭam [32] śrīman-nandādayaś ca sarve dundubhi-nirghoṣeṇa ghoṣe tasmin nirviśeṣam ahas-tritayam ahamahamikayā mahaḥ pracārayantas, tad-vatsa-cāraṇa-bṛhad-utsavam apy aticarantas tat samācaranti sma ekasyaikasya ced vaktur vaktrāṇi syuḥ sadāyutam tadā tad vaktum icchantu yady āyuḥ sarvadāyutam

1.12.5

[33] दिग्-दर्शनं तु यथा, गोपालोचित-नव्य-वेष-वलनै रक्षा-विधानैर् द्विजाद्य्- आशीभिः सुदिनाह-लभ्य-रचनैर् व्रज्यार्ह-नीराजनैः सङ्गानान्वित-वाद्य-नृत्य-निकरैः शश्वज्-जयाद्य्-आरवैः श्रीमान् गोप-महेन्द्र-सूनुर् अगमद् रामेण धेनूर् अनु

[33] dig-darśanaṃ tu yathā, gopālocita-navya-veṣa-valanai rakṣā-vidhānair dvijādy- āśībhiḥ sudināha-labhya-racanair vrajyārha-nīrājanaiḥ saṅgānānvita-vādya-nṛtya-nikaraiḥ śaśvaj-jayādy-āravaiḥ śrīmān gopa-mahendra-sūnur agamad rāmeṇa dhenūr anu

1.12.6

[34] तद् अनु गति-रीतिर् इतीव च गन्तव्या-वाद्य-गीत-मङ्गल-परीतं पुरोधसः पुरोधाय धेनूः सन्निधाय ताश् च पाद्यादिभिर् अर्चिता विधाय मधुर-ग्रासैस् तासां समग्राणां तृप्तिम् आधाय तासु नति-प्रभृतिभिर् मानम् उपधाय पुनश् च प्रदान-दक्षिणाभिः पुरोहितादीन् अक्षीणानन्दान् सन्धाय, श्रीमत्-पितृ-चरणादीन् मञ्जुलाञ्जलि-वलितम् अग्रतो निधाय स्थितवति साग्रजे तस्मिन्न् अवरजे, श्रीमांस् तत्-पिता व्रजराजस् तावन् मणि-मय-लकुटिं तत्-करे घटयामास श्रीमती तन्-माता च व्रज-राज्ञी भाले तिलकं निदधे, निधाय च सा- राम प्राग् अस्य पश्चाद् भव सुबल युवां श्रील दामन् सुदामन् दोः पार्श्व-स्थौ भवेतं दिशि विदिशि परे सन्तु चात्मीय-बन्धोः इत्थं हस्ते विधृत्य प्रतिशिशु दिशती तत्र कृष्णस्य माता तत्-तत्-कर्माधिकार-श्रियम् अपि ददती नेत्र-नीरैर् असिक्त

[34] tad anu gati-rītir itīva ca gantavyā-vādya-gīta-maṅgala-parītaṃ purodhasaḥ purodhāya dhenūḥ sannidhāya tāś ca pādyādibhir arcitā vidhāya madhura-grāsais tāsāṃ samagrāṇāṃ tṛptim ādhāya tāsu nati-prabhṛtibhir mānam upadhāya punaś ca pradāna-dakṣiṇābhiḥ purohitādīn akṣīṇānandān sandhāya, śrīmat-pitṛ-caraṇādīn mañjulāñjali-valitam agrato nidhāya sthitavati sāgraje tasminn avaraje, śrīmāṃs tat-pitā vrajarājas tāvan maṇi-maya-lakuṭiṃ tat-kare ghaṭayāmāsa śrīmatī tan-mātā ca vraja-rājñī bhāle tilakaṃ nidadhe, nidhāya ca sā- rāma prāg asya paścād bhava subala yuvāṃ śrīla dāman sudāman doḥ pārśva-sthau bhavetaṃ diśi vidiśi pare santu cātmīya-bandhoḥ itthaṃ haste vidhṛtya pratiśiśu diśatī tatra kṛṣṇasya mātā tat-tat-karmādhikāra-śriyam api dadatī netra-nīrair asikta

1.12.7

[35] अथ रोहिणी-बृंहित-शुचि-सम्पद्-उपनन्द-गृहिणी-संहित-महित-महिलाभिः सहितं यथायथं सङ्गमिते नाना-मङ्गले, भुवि दिवि च महा-मह-बहल-कुशल-कुतूहलम् अनु, मातरं पितरं कांश्चिद् अन्यांश् च नमस्कृत्य, कृत-कृत्यतया जिहि-जिहि-कारेणेरिताश् च गावः स्वाभिमुखम् एव स्थिता न प्रस्थितवत्य इत्य् अनुपपत्त्या प्रत्यासन्नान् गुरून् परावर्त्य, तासाम् पुरत एव स-बल-सखः स प्रस्थितवान् प्रस्थितवति च तत्र श्याम-वर्णे तर्णकाग्रिमता-निर्वर्णनेनेव मन्दं मन्दं गच्छन्तं गावस् तम् अन्वगच्छन् [36] तद् एवं श्री-कृष्ण-रामाव् एताव् अथ स्वानुगमन-कमन-मनस्कान् जनान् कथं कथम् अपि ततः पथः श्लथयित्वा, स्वात्मानम् अपि तल्-लोचन-शृङ्खला-मोचनान् मोचयित्वा, सखिभिर् अप्य् अखिल-विलम्बि-ललितैर् नव-गोप-महसोपवलितैः सह सहसा हसन्तौ लसन्तौ चाराय मध्ये मध्ये स्तब्ध-निखिल-गवीकौ लब्ध-मनो-गवीकौ सुवलित-चलितं गोवर्धन-दिशम् उद्दिश्य चलतः स्म [37] यत्र गावः सङ्केतित-स्वरादि-विशेषेणैव मिथः सङ्कीर्णा विकीर्णाश् च भवन्ति स्म, न तु दण्डेनोपघातं विशीर्णाः क्रियन्ते स्म यत्र च सखिषु ताभ्यां सह परस्परं मण्डयन्तेषु नन्दयन्तेषु क्रीडा-जनयन्तेषु च परम-कौतुकम् आविर्भवति स्म [38] तद् एतन् निर्वर्ण्य देवैर् वर्णितं यथा- प्रत्येकं गाव एता बहिर् अपि च हरेः प्राण-रूपा यद् आसां शश्वत् तृप्तौ च तृप्तिं क्षुधि च कलयति क्षुद्-विकारं स एषः आनीयानीय चैता निजहृदि विदधद् घ्राण-सौख्यं दधानः श्लिष्यन्न् उच्चैर् विचिन्वन्न् अशनम् उपददत् पालयन् स्वेन भाति

[35] atha rohiṇī-bṛṃhita-śuci-sampad-upananda-gṛhiṇī-saṃhita-mahita-mahilābhiḥ sahitaṃ yathāyathaṃ saṅgamite nānā-maṅgale, bhuvi divi ca mahā-maha-bahala-kuśala-kutūhalam anu, mātaraṃ pitaraṃ kāṃścid anyāṃś ca namaskṛtya, kṛta-kṛtyatayā jihi-jihi-kāreṇeritāś ca gāvaḥ svābhimukham eva sthitā na prasthitavatya ity anupapattyā pratyāsannān gurūn parāvartya, tāsām purata eva sa-bala-sakhaḥ sa prasthitavān prasthitavati ca tatra śyāma-varṇe tarṇakāgrimatā-nirvarṇaneneva mandaṃ mandaṃ gacchantaṃ gāvas tam anvagacchan [36] tad evaṃ śrī-kṛṣṇa-rāmāv etāv atha svānugamana-kamana-manaskān janān kathaṃ katham api tataḥ pathaḥ ślathayitvā, svātmānam api tal-locana-śṛṅkhalā-mocanān mocayitvā, sakhibhir apy akhila-vilambi-lalitair nava-gopa-mahasopavalitaiḥ saha sahasā hasantau lasantau cārāya madhye madhye stabdha-nikhila-gavīkau labdha-mano-gavīkau suvalita-calitaṃ govardhana-diśam uddiśya calataḥ sma [37] yatra gāvaḥ saṅketita-svarādi-viśeṣeṇaiva mithaḥ saṅkīrṇā vikīrṇāś ca bhavanti sma, na tu daṇḍenopaghātaṃ viśīrṇāḥ kriyante sma yatra ca sakhiṣu tābhyāṃ saha parasparaṃ maṇḍayanteṣu nandayanteṣu krīḍā-janayanteṣu ca parama-kautukam āvirbhavati sma [38] tad etan nirvarṇya devair varṇitaṃ yathā- pratyekaṃ gāva etā bahir api ca hareḥ prāṇa-rūpā yad āsāṃ śaśvat tṛptau ca tṛptiṃ kṣudhi ca kalayati kṣud-vikāraṃ sa eṣaḥ ānīyānīya caitā nijahṛdi vidadhad ghrāṇa-saukhyaṃ dadhānaḥ śliṣyann uccair vicinvann aśanam upadadat pālayan svena bhāti

1.12.8

उस्राणां प्राण-साम्यं वहति हरिर् अमूस् तं विना रिक्त-चित्ताश् चित्र-प्रायाः समन्ताद् यद् इह वन-तति-श्री-निभा विस्फुरन्ति तल्-लाभाद् घ्राण-दृष्टि-श्रवण-सरसन-स्पर्श-योगाद् वलन्ते किन्तु स्याच् चित्रम् एतद् बहिर् उपवलितं तेषु तं स्वादयन्ति

usrāṇāṃ prāṇa-sāmyaṃ vahati harir amūs taṃ vinā rikta-cittāś citra-prāyāḥ samantād yad iha vana-tati-śrī-nibhā visphuranti tal-lābhād ghrāṇa-dṛṣṭi-śravaṇa-sarasana-sparśa-yogād valante kintu syāc citram etad bahir upavalitaṃ teṣu taṃ svādayanti

1.12.9

आहूतं कुरुते हरिः सखि-जनं, सोऽ प्य् एनम् एवं तथा वक्ति श्लिष्यति जिघ्रति प्रहसति स्कन्धं स्पृशन् कर्षति आस्तां तच् च महाद्भुतं शृणुत भो यद्य् अन्तरं तर्क्यते नैवात्मा पृथग् अस्य तस्य च भवेद् इत्य् एव विज्ञायते

āhūtaṃ kurute hariḥ sakhi-janaṃ, so' py enam evaṃ tathā vakti śliṣyati jighrati prahasati skandhaṃ spṛśan karṣati āstāṃ tac ca mahādbhutaṃ śṛṇuta bho yady antaraṃ tarkyate naivātmā pṛthag asya tasya ca bhaved ity eva vijñāyate

1.12.10

वदति सखि-समूहः कृष्ण-रामाव् इतीदं क्वचिद् अपि विनिमाय प्राह तत् तच् च युक्तम् कलयत यद् इमाव् अप्य् आत्मनः स्थान एव स्फुटम् इह विदधाते यन् मिथस् तत्र तत्र

vadati sakhi-samūhaḥ kṛṣṇa-rāmāv itīdaṃ kvacid api vinimāya prāha tat tac ca yuktam kalayata yad imāv apy ātmanaḥ sthāna eva sphuṭam iha vidadhāte yan mithas tatra tatra

1.12.11

[39] अथ तद् एवं च स्थिते, पूर्वत एव तदीय-विमल-परिमल-माधुरी-धारा-नन्दित-विदूरग-वृन्दावन-स्थिर-चर-जीवावलीभिर् जीवातुतयाजीव्यमानौ, सम्प्रति तु सर्वा एव ता देवता-पूर्वाः परमापूर्व-दर्शन-स्पर्शनादिभिर् लब्ध-पर्वणः कुर्वाते स्म [40] याः खलु सर्वातियायि-सुख-दायितयान्येषाम् अपि पुण्याय पुण्य-फलाय नैपुण्यम् आसेदुः [41] तत्रैव च सर्व-सुख-शंसिनी वंशी सर्वम् आत्मानं च कृतार्थतां प्रापितवती यतः- न तद् वनं यन् न विहार-मङ्गलं नायं विहारः शुभ-गीत-भृन् न यः गीतं न तद् यन् न हि वंशीकाकृतं वंशी न सा कृष्ण-मुखानुगा न या

[39] atha tad evaṃ ca sthite, pūrvata eva tadīya-vimala-parimala-mādhurī-dhārā-nandita-vidūraga-vṛndāvana-sthira-cara-jīvāvalībhir jīvātutayājīvyamānau, samprati tu sarvā eva tā devatā-pūrvāḥ paramāpūrva-darśana-sparśanādibhir labdha-parvaṇaḥ kurvāte sma [40] yāḥ khalu sarvātiyāyi-sukha-dāyitayānyeṣām api puṇyāya puṇya-phalāya naipuṇyam āseduḥ [41] tatraiva ca sarva-sukha-śaṃsinī vaṃśī sarvam ātmānaṃ ca kṛtārthatāṃ prāpitavatī yataḥ- na tad vanaṃ yan na vihāra-maṅgalaṃ nāyaṃ vihāraḥ śubha-gīta-bhṛn na yaḥ gītaṃ na tad yan na hi vaṃśīkākṛtaṃ vaṃśī na sā kṛṣṇa-mukhānugā na yā

1.12.12

[42] तद्-दिने तु कान्तः सोऽ यं वृत्तान्तः कर्णान्तः क्रियताम्- उदीर्ण-मुरलीकलः स्व-गुण-गातृ-गोपावृतिर् बलेन सहितः स्फुरद्-विविध-माधुरी-विस्तृतिः रसार्द्रम् अनिश-स्मितं तद्-अतिहार्द-भाजां गवां हितं स्वजन-चित्तवद् वनम् अथाविशन् माधवः

[42] tad-dine tu kāntaḥ so' yaṃ vṛttāntaḥ karṇāntaḥ kriyatām- udīrṇa-muralīkalaḥ sva-guṇa-gātṛ-gopāvṛtir balena sahitaḥ sphurad-vividha-mādhurī-vistṛtiḥ rasārdram aniśa-smitaṃ tad-atihārda-bhājāṃ gavāṃ hitaṃ svajana-cittavad vanam athāviśan mādhavaḥ

1.12.13

[43] स च नितान्त-प्रिय-जन-भानः काननान्तः-सार-सरस-गन्ध-सरस-सुगन्ध-गन्ध-वाह-वाहित-नव-पल्लव-पाणिभिः स्फुरन्-मधुर-सखि-ततिं मधुपतिम् आलिङ्गन्न् उतसङ्ग-सङ्गिनं विधाय, स्वानुव्रत-मधुव्रत-खग-मृग-मञ्जु-गुञ्जितादि-व्यञ्जनया खेलितुम् इव प्रोत्साहयामास [44] ततश् च कौतुक-विशेष-लम्भनाय व्रज-राज-तनूजः स-स्मितम् ईक्षमाणः स-विस्मयवद् उत्प्रेक्षमाणश् च निजाग्रजं प्रति सादर-नर्म-गन्ध-प्रबन्धि-वन-वर्णनं निर्ममे, यथा- नूनं भवान् विश्व-पतिर् नमन्ति यद् बलिं गृहीत्वा तरवः पदं तव पश्य प्रसूनादि-शतेन तन् नत- प्रवाल-शाखा-शिखया स्पृशन्ति ते

[43] sa ca nitānta-priya-jana-bhānaḥ kānanāntaḥ-sāra-sarasa-gandha-sarasa-sugandha-gandha-vāha-vāhita-nava-pallava-pāṇibhiḥ sphuran-madhura-sakhi-tatiṃ madhupatim āliṅgann utasaṅga-saṅginaṃ vidhāya, svānuvrata-madhuvrata-khaga-mṛga-mañju-guñjitādi-vyañjanayā khelitum iva protsāhayāmāsa [44] tataś ca kautuka-viśeṣa-lambhanāya vraja-rāja-tanūjaḥ sa-smitam īkṣamāṇaḥ sa-vismayavad utprekṣamāṇaś ca nijāgrajaṃ prati sādara-narma-gandha-prabandhi-vana-varṇanaṃ nirmame, yathā- nūnaṃ bhavān viśva-patir namanti yad baliṃ gṛhītvā taravaḥ padaṃ tava paśya prasūnādi-śatena tan nata- pravāla-śākhā-śikhayā spṛśanti te

1.12.14

त्वं राजसे देव वनेऽ त्र साम्प्रतं वयं न पश्याम तथापि तामसाः इतीव चक्षुष्मति जन्म-लम्भनं वृक्षा वृणानाश् चरणं तवाश्रिताः

tvaṃ rājase deva vane' tra sāmprataṃ vayaṃ na paśyāma tathāpi tāmasāḥ itīva cakṣuṣmati janma-lambhanaṃ vṛkṣā vṛṇānāś caraṇaṃ tavāśritāḥ

1.12.15

गायन्ति त्वां षट्पदाश् चानुयान्तः श्री-रोहिण्याः पुत्रम् अन्तर्हितं च इत्थं मित्राण्य् आहुर् ऊहेऽ हम् एवं सर्वेशस् त्वं न त्व् अमी सन्-मुनीशाः

gāyanti tvāṃ ṣaṭpadāś cānuyāntaḥ śrī-rohiṇyāḥ putram antarhitaṃ ca itthaṃ mitrāṇy āhur ūhe' ham evaṃ sarveśas tvaṃ na tv amī san-munīśāḥ

1.12.16

सुरम्यं नृत्यन्ति प्रमद-शिखिनः स्नेह-वलितं हरिण्यः पश्यन्ति स्फुट-मृदु-कलं बिभ्रति पिकाः नटा रामाः सूक्त-प्रपठन-विदः कानन-सदाम् अमी धन्या यस्माद् विदधति तवाराद् अतिथिताम्

suramyaṃ nṛtyanti pramada-śikhinaḥ sneha-valitaṃ hariṇyaḥ paśyanti sphuṭa-mṛdu-kalaṃ bibhrati pikāḥ naṭā rāmāḥ sūkta-prapaṭhana-vidaḥ kānana-sadām amī dhanyā yasmād vidadhati tavārād atithitām

1.12.17

अङ्घ्रिस्पर्शैर् धरित्रीगिरितृणसरितस् ते नखश्रेणिलेख- श्रीमच्-चित्रैर् विचित्र-द्रुम-समुदयग-द्योत-वीरुद्-विभेदाः स्निग्धेक्षाभिश् च धन्या मृग-विहग-गणा वक्षसः सङ्ग-लाभाद् एषा तत्रापि गोपी-व्रततिर् अतितरां यत्-स्पृहा सापि लक्ष्मीः

aṅghrisparśair dharitrīgiritṛṇasaritas te nakhaśreṇilekha- śrīmac-citrair vicitra-druma-samudayaga-dyota-vīrud-vibhedāḥ snigdhekṣābhiś ca dhanyā mṛga-vihaga-gaṇā vakṣasaḥ saṅga-lābhād eṣā tatrāpi gopī-vratatir atitarāṃ yat-spṛhā sāpi lakṣmīḥ

Pūraṇa 1 (cont. 16)

1.12.18

पितृव्यान् मे क्षत्राद् अवतरणम् आप्तः स तु भवान् पितुर् गोपेशस्यात्मज-पदम् अगाद् धर्म-विधिना अतस् त्वं गोपीनां परिणयनम् आप्तासि तद् इयं लता गोपी-नाम्नी तव हृदय-लग्ना प्रथयति

pitṛvyān me kṣatrād avataraṇam āptaḥ sa tu bhavān pitur gopeśasyātmaja-padam agād dharma-vidhinā atas tvaṃ gopīnāṃ pariṇayanam āptāsi tad iyaṃ latā gopī-nāmnī tava hṛdaya-lagnā prathayati

1.12.19

[45] अथाग्रजश् चानुज-वाचम् अमृतम् इवाचम्य स्मितम् आचरन्न् उवाच-भवादृश एव तादृश-गुण-गण-भाग् ईश्वरः कथम् अन्यं तत्र गण्यं करोति? इति [46] तद् एवम् अखिल-सखिभिः सह हसन् नर्मणा तेषां शर्म स्फुटम् उत्तम्भयन्, श्रीमद्-वृन्दावन-वन-शोभाम् अपि स्वम् इव तान् उपलम्भयन्, पशून् अपि मानस-गङ्गा-रोधांसि लम्भयन् स्वयम् अप्य् अयम् अतितरां रेमे तच् च प्रात्यहिक-प्रायम् एवं प्रथयिष्यामः यथा- रमते रामं परितः कृष्णः सखि-गण-गीत-गुणेषु स-तृष्णः अनुगायति पिक-षट्पद-गानम् परिजल्पति शुक-हंस-समानम् एवं चक्र-चकोर-बकादि अनुरौति स्फुट-हास-विवादि द्वीपि-मुखार्पित-भीति पशूनाम् रुतिम् इव सृजति भयाय शिशूनाम् पक्षि-मृगादिकम् अहरहर् अचलम् विरचित-नामभिर् आह च सकलम् भ्रमति सखा यदि तस्मिन् कोऽ पि कर्षति विहसन् पणम् अमुतोऽ पि दूरग-पशुम् आह्वयति च नाम्ना कृत-गो-गोप-मनोरम-साम्ना गव्याहूतौ शिखिनां हूतिः जाता यद् असौ घन-रुति-भूतिः व्यतियुञ्जानो भ्रात्रा स्व-करम् शंसति हसति सखी-हित-निकरम् सखिभिर् विश्रमयन्न् अयम् आर्यम् प्रणयति तत्-पद-लालन-कार्यम् सुललित-पल्लव-तल्प-विधानः सुहृद्-ऊरु-स्थिर-मूर्ध-निधानः केलि-श्रमम् अनु कृत-शयनेहः पुण्यतमैर् उपवीजित-देःअः अत्र च कैर् अपि लालित-चरणः अस्मत्-तृण्-मात्रद-परिचरणः यः स्निग्धानां गान-विनोदैः निद्राम् इतवान् स्वर-कृत-मोदैः स्मरतां तन् नः किम् अपि मनः-स्थम् समयं सहते नान्यावस्थम् वयम् इह के वा लुब्धं-मन्याः लुब्धा यस्मिन् शुक-मुख-धन्याः

[45] athāgrajaś cānuja-vācam amṛtam ivācamya smitam ācarann uvāca-bhavādṛśa eva tādṛśa-guṇa-gaṇa-bhāg īśvaraḥ katham anyaṃ tatra gaṇyaṃ karoti? iti [46] tad evam akhila-sakhibhiḥ saha hasan narmaṇā teṣāṃ śarma sphuṭam uttambhayan, śrīmad-vṛndāvana-vana-śobhām api svam iva tān upalambhayan, paśūn api mānasa-gaṅgā-rodhāṃsi lambhayan svayam apy ayam atitarāṃ reme tac ca prātyahika-prāyam evaṃ prathayiṣyāmaḥ yathā- ramate rāmaṃ paritaḥ kṛṣṇaḥ sakhi-gaṇa-gīta-guṇeṣu sa-tṛṣṇaḥ anugāyati pika-ṣaṭpada-gānam parijalpati śuka-haṃsa-samānam evaṃ cakra-cakora-bakādi anurauti sphuṭa-hāsa-vivādi dvīpi-mukhārpita-bhīti paśūnām rutim iva sṛjati bhayāya śiśūnām pakṣi-mṛgādikam aharahar acalam viracita-nāmabhir āha ca sakalam bhramati sakhā yadi tasmin ko' pi karṣati vihasan paṇam amuto' pi dūraga-paśum āhvayati ca nāmnā kṛta-go-gopa-manorama-sāmnā gavyāhūtau śikhināṃ hūtiḥ jātā yad asau ghana-ruti-bhūtiḥ vyatiyuñjāno bhrātrā sva-karam śaṃsati hasati sakhī-hita-nikaram sakhibhir viśramayann ayam āryam praṇayati tat-pada-lālana-kāryam sulalita-pallava-talpa-vidhānaḥ suhṛd-ūru-sthira-mūrdha-nidhānaḥ keli-śramam anu kṛta-śayanehaḥ puṇyatamair upavījita-deḥaḥ atra ca kair api lālita-caraṇaḥ asmat-tṛṇ-mātrada-paricaraṇaḥ yaḥ snigdhānāṃ gāna-vinodaiḥ nidrām itavān svara-kṛta-modaiḥ smaratāṃ tan naḥ kim api manaḥ-stham samayaṃ sahate nānyāvastham vayam iha ke vā lubdhaṃ-manyāḥ lubdhā yasmin śuka-mukha-dhanyāḥ

1.12.20

[47] तद् एवम् एव वल्गु वलयिते लीला-वलये पूर्ववन् निलयाद् आकलितम् इष्ट-मिष्टान्नादिकं रसनया श्लिष्टं विधाय, गवां जालं चालयन् पालयन् साग्रज-व्रज-राज-तनूजः सवयोभिर् आयतीगवम् अवसरम् अवगत्य गोत्रा-मात्राणां ततिं शनैर् उपव्रजम् अनैषीत् नीत्वा च तार्णक-वात्सक-भेदानां तथा स्त्री-गवीनां तास्व् अप्य् उपसार्यासन्धिनी-प्रष्ठौही-धेनु-बष्कयिणी-गृष्टि-समांसमीना-नैचिकी-कपिला-वशा-गोपति-प्रभृतीनां तत्र च गङ्गादि-नाम्नां तथा पुङ्गवानां तेषु चार्षभ्य-दम्य-जात-ककुत्पूर्ण-ककुज्-जातोक्ष-महोक्ष-वृद्धोक्ष-युग्य-प्रासङ्ग्य-शाकट-प्रष्ठवाट्-प्रमुखानां तत्र च हंसादि-नाम्नां परः-कोटीनां कूटान् पृथक् पृथग् अवीवसत् तत्र तत्र च नस्तितान् अपि शिवक-बद्धान् अचीकरत् [48] ततश् च पूर्व-पूर्वस्माद् अप्य् अपूर्वतया मङ्गल-वस्तु-निकर-करैः पुरस्कृत-क्षिति-देव-नर-देव-पुरःसरैर् व्रजवासि-वरैर् उपव्रज्य नीराज्य च सपशु-पाल-बलः स गोपालः सदनं सादरम् आसादयामासे प्रसादयामासे च सुललित-लालनया जनित-सुख-जननी-मुख-पुरन्ध्री-जनेन [49] अथ क्षण-मात्रं तत्र विश्रम्य गो-दोहनाय निर्गम्य रम्य-दोह-पात्र-सन्दोहं किङ्कर-निकर-कराहृतं विधाय, गवास्-थानीम् अभिनिधाय, महा-महिम-गोप-समूहम् अनुकृतोपवेशं श्री-व्रज-नरेशम् अनुज्ञाप्य वत्स-मोचनम् आज्ञाप्य धेनुक-मध्य-स्थितः स्वस्ति-वाचनादि-प्रशस्तं समस्त-चित्त-मोहनं गो-दोहनं नाम कर्म प्रथमं निर्ममे [50] तत्र च गृहान् निर्गमनं यथा, हाटक-लकुटि-पाणिर् मणि-चित-निर्योग-राजद्-उष्णीषः जित-गजराज-विलासः सबलः कृष्णो ययौ गोष्ठम्

[47] tad evam eva valgu valayite līlā-valaye pūrvavan nilayād ākalitam iṣṭa-miṣṭānnādikaṃ rasanayā śliṣṭaṃ vidhāya, gavāṃ jālaṃ cālayan pālayan sāgraja-vraja-rāja-tanūjaḥ savayobhir āyatīgavam avasaram avagatya gotrā-mātrāṇāṃ tatiṃ śanair upavrajam anaiṣīt nītvā ca tārṇaka-vātsaka-bhedānāṃ tathā strī-gavīnāṃ tāsv apy upasāryāsandhinī-praṣṭhauhī-dhenu-baṣkayiṇī-gṛṣṭi-samāṃsamīnā-naicikī-kapilā-vaśā-gopati-prabhṛtīnāṃ tatra ca gaṅgādi-nāmnāṃ tathā puṅgavānāṃ teṣu cārṣabhya-damya-jāta-kakutpūrṇa-kakuj-jātokṣa-mahokṣa-vṛddhokṣa-yugya-prāsaṅgya-śākaṭa-praṣṭhavāṭ-pramukhānāṃ tatra ca haṃsādi-nāmnāṃ paraḥ-koṭīnāṃ kūṭān pṛthak pṛthag avīvasat tatra tatra ca nastitān api śivaka-baddhān acīkarat [48] tataś ca pūrva-pūrvasmād apy apūrvatayā maṅgala-vastu-nikara-karaiḥ puraskṛta-kṣiti-deva-nara-deva-puraḥsarair vrajavāsi-varair upavrajya nīrājya ca sapaśu-pāla-balaḥ sa gopālaḥ sadanaṃ sādaram āsādayāmāse prasādayāmāse ca sulalita-lālanayā janita-sukha-jananī-mukha-purandhrī-janena [49] atha kṣaṇa-mātraṃ tatra viśramya go-dohanāya nirgamya ramya-doha-pātra-sandohaṃ kiṅkara-nikara-karāhṛtaṃ vidhāya, gavās-thānīm abhinidhāya, mahā-mahima-gopa-samūham anukṛtopaveśaṃ śrī-vraja-nareśam anujñāpya vatsa-mocanam ājñāpya dhenuka-madhya-sthitaḥ svasti-vācanādi-praśastaṃ samasta-citta-mohanaṃ go-dohanaṃ nāma karma prathamaṃ nirmame [50] tatra ca gṛhān nirgamanaṃ yathā, hāṭaka-lakuṭi-pāṇir maṇi-cita-niryoga-rājad-uṣṇīṣaḥ jita-gajarāja-vilāsaḥ sabalaḥ kṛṣṇo yayau goṣṭham

1.12.21

[51] दोहनं यथा, श्रीमत्-पट्ट-वटान्त-मौक्तिक-लसन्-निर्योग-राजत्-कचौ गाढा-नद्ध-वरान्तरीय-रुचिभिश् चित्राधराङ्ग-श्रियौ ऊर्ध्वज्ञू क्षिति-संहिताग्र-चरणौ जानु-द्वयान्तः-स्थित- स्वर्णामत्र-धरौ सितासित-तनू धेनूर् दुहाते स्म तौ

[51] dohanaṃ yathā, śrīmat-paṭṭa-vaṭānta-mauktika-lasan-niryoga-rājat-kacau gāḍhā-naddha-varāntarīya-rucibhiś citrādharāṅga-śriyau ūrdhvajñū kṣiti-saṃhitāgra-caraṇau jānu-dvayāntaḥ-sthita- svarṇāmatra-dharau sitāsita-tanū dhenūr duhāte sma tau

1.12.22

[52] ततश् च घटोध्नीनां तासां नातिदुग्धानाम् अपि दुग्धानि तु प्रचुरं दुग्धानि विधाय गवादि-सम्भालनम् अनु गोपान् संविधाय तानि च पितुः पुरस्तान् निधाय कराभ्याम् अञ्जलिं सन्धाय स्थितवन्तौ सन्तौ, तेन दूरतस् तदीय-तुरीय-कक्षा-पूरित-चातुरी-निरीक्षण-सुख-स्थगितेन भूयो भूयश् चाहूय सव्यापसव्ययोर् उपवेशितौ यत्र च- अक्ष्णा तस्यापसव्येन सव्यं तच् चकृषे बलात् अपि सव्येनापसव्यं रामं कृष्णं दिदृक्षुणा

[52] tataś ca ghaṭodhnīnāṃ tāsāṃ nātidugdhānām api dugdhāni tu pracuraṃ dugdhāni vidhāya gavādi-sambhālanam anu gopān saṃvidhāya tāni ca pituḥ purastān nidhāya karābhyām añjaliṃ sandhāya sthitavantau santau, tena dūratas tadīya-turīya-kakṣā-pūrita-cāturī-nirīkṣaṇa-sukha-sthagitena bhūyo bhūyaś cāhūya savyāpasavyayor upaveśitau yatra ca- akṣṇā tasyāpasavyena savyaṃ tac cakṛṣe balāt api savyenāpasavyaṃ rāmaṃ kṛṣṇaṃ didṛkṣuṇā

1.12.23

किं च- एक-हेतु-मयम् एव लोचने द्वे च बाष्पम् अपरत्र विन्दतः राम-कृष्ण-युगपद्-विलोकने ते तु गोप-नृपतेर् यथायथम्

kiṃ ca- eka-hetu-mayam eva locane dve ca bāṣpam aparatra vindataḥ rāma-kṛṣṇa-yugapad-vilokane te tu gopa-nṛpater yathāyatham

1.12.24

तथा हि- सव्यम् अक्षि तनुजाद् व्रजेशितुर् भ्रातृजात् पुनर् असव्यम् अस्रवत् यत्र मानसम् अपि स्वयं द्विधा- भिद्यताश्रु-मिषम् इत्य् अबुध्यत

tathā hi- savyam akṣi tanujād vrajeśitur bhrātṛjāt punar asavyam asravat yatra mānasam api svayaṃ dvidhā- bhidyatāśru-miṣam ity abudhyata

1.12.25

ततश् च- अग्रिमान् अग्रिमान् कुर्वन्न् अन्त्यान् अन्त्यान् समैः समम् सोऽ भितो राम-कृष्णाभ्यां शोभितो गृहम् आययौ

tataś ca- agrimān agrimān kurvann antyān antyān samaiḥ samam so' bhito rāma-kṛṣṇābhyāṃ śobhito gṛham āyayau

1.12.26

[53] तौर्यात्रिक-चर्य-पर्याकुलतयेति शेषः गृहम् आगत्य च सर्वाम् आत्म-गोष्ठीं मिष्टान्नादिभिः सुष्ठु तुष्टाम् अकार्षीत् [54] ततश् चानन्द-विशिष्टेषु विसृष्टेषु शिष्टेषु राम-कृष्णौ निज-निज-धाम समागम्य रम्यतम-शय्याम् अधिशय्य मातृभ्याम् उपचर्यमाणौ परिचारकैः परिचर्यमाणौ सुखं निदद्रतुः [55] अथ स्निग्धकण्ठः समापन-दिग्धं तद् इदं वाक्यं साञ्जलि व्यानञ्ज- ईदृशस् तनयो जातस् तव गोप-धरा-पते आत्मारामाश् च यत्-कीर्त्या यान्ति द्राग् आत्म-विस्मृतिम्

[53] tauryātrika-carya-paryākulatayeti śeṣaḥ gṛham āgatya ca sarvām ātma-goṣṭhīṃ miṣṭānnādibhiḥ suṣṭhu tuṣṭām akārṣīt [54] tataś cānanda-viśiṣṭeṣu visṛṣṭeṣu śiṣṭeṣu rāma-kṛṣṇau nija-nija-dhāma samāgamya ramyatama-śayyām adhiśayya mātṛbhyām upacaryamāṇau paricārakaiḥ paricaryamāṇau sukhaṃ nidadratuḥ [55] atha snigdhakaṇṭhaḥ samāpana-digdhaṃ tad idaṃ vākyaṃ sāñjali vyānañja- īdṛśas tanayo jātas tava gopa-dharā-pate ātmārāmāś ca yat-kīrtyā yānti drāg ātma-vismṛtim

1.13.1

[56] अथ श्रीदामादि-चमत्कार-सार-प्रद-प्रथनस्य तद्-एतत्-कथनस्य श्रवणान्ते, सैवेयं लीलेति भ्रान्ते, तत एव बहिर् वृत्तित उपशान्ते गोलोक-धरित्री-कान्ते जने च श्रेणी-प्रान्ते, तौ सूत-सुतौ यथावद् बद्धाञ्जलितयावस्थितौ चिरत एव पूर्व-पूर्ववत् प्रीति-दानेन वासं प्रस्थापितौ विधाय ते सर्वे यथास्वम् आवासादिकम् आसादितवन्तः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु गोचारण-प्रचारणं नाम द्वादशं पूरणम् 12 (13) अथ त्रयोदशं पूरणम् कालिय-दव-चण्डता-दण्डनम् [1] अथ प्रतिप्रातर् इव श्रीमद्-व्रजराज-समाजे विराजमाने कथां कथयितुं समुत्कण्ठो मधुकण्ठो निजान्तश् चिन्तयामास- [2] धेनु-चारणारम्भ-लम्भक-दिने धेनुकालम्भः खलु श्री-बादरायणिना तदीय-चारणावसर-साम्यानुसारिणा पूर्वम् एव वर्णितः वस्तुतस् तु पौगण्ड-प्रान्त एव पण्डया निर्णीतः, तद्-दिवसावसाने वेश्म-प्रवेशे कैशोरांशावेश-वर्णनात् अतः श्री-पराशरेणापि कालिय-दमनानन्तर्-आवसर एव सोऽ यं सावसरः कृतः श्री-हरि-वंशे च स्पष्टम् एव, दमिते सर्पराजे तु कृष्णेन यमुना-ह्रदे [2.13.1] इत्य् उक्त्वा धेनुक-वधः समारब्धः तद् एव युक्त्यापि व्यक्ती-भवति कार्तिक-वर्तमान-शुक्लाष्टम्यां गोचारणारम्भ-सम्भव-दिनतया पाद्मे स्पष्टतयोक्तिर् दृष्टा पक्व-ताल-फल-कालो भाद्र एव, तत्र च धेनुक-निर्धूनन-प्रसिद्धिः तस्मात् कालिय-दमनम् एव प्रथमं प्रथयिष्यामः इति [3] स्पष्टं त्व् इदम् अभ्याचष्ट- कवयो ये भुवि ख्यातास् त एवाकवयो मताः सुखम् आयास्यतीत्य् एवं सुदुःखं वर्णयन्त्य् अमी

[56] atha śrīdāmādi-camatkāra-sāra-prada-prathanasya tad-etat-kathanasya śravaṇānte, saiveyaṃ līleti bhrānte, tata eva bahir vṛttita upaśānte goloka-dharitrī-kānte jane ca śreṇī-prānte, tau sūta-sutau yathāvad baddhāñjalitayāvasthitau cirata eva pūrva-pūrvavat prīti-dānena vāsaṃ prasthāpitau vidhāya te sarve yathāsvam āvāsādikam āsāditavantaḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu gocāraṇa-pracāraṇaṃ nāma dvādaśaṃ pūraṇam 12 (13) atha trayodaśaṃ pūraṇam kāliya-dava-caṇḍatā-daṇḍanam [1] atha pratiprātar iva śrīmad-vrajarāja-samāje virājamāne kathāṃ kathayituṃ samutkaṇṭho madhukaṇṭho nijāntaś cintayāmāsa- [2] dhenu-cāraṇārambha-lambhaka-dine dhenukālambhaḥ khalu śrī-bādarāyaṇinā tadīya-cāraṇāvasara-sāmyānusāriṇā pūrvam eva varṇitaḥ vastutas tu paugaṇḍa-prānta eva paṇḍayā nirṇītaḥ, tad-divasāvasāne veśma-praveśe kaiśorāṃśāveśa-varṇanāt ataḥ śrī-parāśareṇāpi kāliya-damanānantar-āvasara eva so' yaṃ sāvasaraḥ kṛtaḥ śrī-hari-vaṃśe ca spaṣṭam eva, damite sarparāje tu kṛṣṇena yamunā-hrade [2.13.1] ity uktvā dhenuka-vadhaḥ samārabdhaḥ tad eva yuktyāpi vyaktī-bhavati kārtika-vartamāna-śuklāṣṭamyāṃ gocāraṇārambha-sambhava-dinatayā pādme spaṣṭatayoktir dṛṣṭā pakva-tāla-phala-kālo bhādra eva, tatra ca dhenuka-nirdhūnana-prasiddhiḥ tasmāt kāliya-damanam eva prathamaṃ prathayiṣyāmaḥ iti [3] spaṣṭaṃ tv idam abhyācaṣṭa- kavayo ye bhuvi khyātās ta evākavayo matāḥ sukham āyāsyatīty evaṃ suduḥkhaṃ varṇayanty amī

1.13.2

इति तूष्णीकाम् आसज्य पुनर् आह स्म: अथवा- सुखं वा वीर्यं वा तद् इह परमं यत् प्रतिमुखं प्रतीपं निर्जित्यानवरतम् अतुल्यं विजयते कविश् च श्रेयान् स स्फुरति खलु यस् तद्-विधतया सदा तत् तद् गायन्न् अपि न परितस् तृप्यतितराम्

iti tūṣṇīkām āsajya punar āha sma: athavā- sukhaṃ vā vīryaṃ vā tad iha paramaṃ yat pratimukhaṃ pratīpaṃ nirjityānavaratam atulyaṃ vijayate kaviś ca śreyān sa sphurati khalu yas tad-vidhatayā sadā tat tad gāyann api na paritas tṛpyatitarām

1.13.3

[4] अतः कालिय-निर्यापन-फलं तद् इदं वृत्तम् आपाततः सुदुःसहम् अप्य् आयत्यां प्रत्याप्त-बहुल-सुख-सहचरतया वर्णनम् एवास्माभिर् आकर्णनीयम् एव च युष्माभिर् इति याचित्वा स-कम्पम् उवाच- [5] तद् एवम् अर्जुनीषु पर्याग् एव चिराय चार्यमाणासु परि कालियालय-जलाशयाशयम् एव चलितुं खलु श्री-बलरामः समनुज्ञां कलयाञ्चक्रे, श्री-व्रजेश्वर्याः शिक्षित-चर्यानुगमात् श्री-बलावरजस्य तु तस्य चिरत एवाविरतं तद् दिदृक्षा न क्षीणासीत् [6] बहलेन कुतूहलेन, जन्मत एव दुर्जन-तेजसाम् असहनतायाम् अविकलेन तेजस्विता-बलेन च [7] तद् एवं स्थिते सदावद् एव कदापि कृष्णाग्र-जन्मनः श्रवणाख्यं मासिकं जन्मर्क्षम् अतिथिवत् प्रथितिं व्रज-सदसि समाससाद तदा च सङ्कर्षणः स खलु हर्षण-मङ्गल-स्नपनाद्य्-आसङ्गतः स्व-गृह एव सङ्गत आसीत् [8] तदा च कासाञ्चनाभिनवानां गवाम् अतिप्रत्यासन्न-प्रसवानाम् अवश्यम् एव स्वावनीयतया विनापि तं वनीम् अनुगत-सखः श्रीदाम-सखः प्रस्थितवान् किन्तु सम्भोजन-समय-समयने समयं विधाय तदा च लब्धे विप्रलब्धेर् अवसरे तद्-इतरं प्रति यः काल-कूट-तुल्यः काल-कूटस् तन्-मय-कालिन्दीय-कालिय-ह्रद-हरितम् एव त्वरितं हरि-सुधा-वारिधिर् अवजगाहे [9] तत्र गवाम् अग्रेसरा ये गोप-कुमार-वरास्, तेषु चानाशितङ्गवीन-नवीन-वन-विभागावकलन-कलित-बहल-कुतूहल-जात-रभसतः किञ्चिद् विलम्बम् आलम्बमानेषु निदाघ-द्राघीयस् तृष्णा-व्याकुलम् अग्रिम-गोकुलं कालिय-विषाकुलं कृष्णा-जलं पिबति स्म पान-मात्राच् च विचेतनतया निपपात, क्षणतस् ते चाग्रे-सरास् तद्-अवलोक-शोक-धरा देह-जिहासया सहसा स्वयम् अपि धयन्तः पतन्ति स्म [10] इयं पुनर् योगमायाया एवानपाया गतिः, या खलु खलानाम् उत्कलनायासम्भवम् अपि सम्भावयति [11] अथ मुहूर्त-पूर्ताव् आगतोऽ यं तोयद-श्यामल-मूर्तिर् मूर्तान् एव तान् पश्यन्न् अन्यादृश-श्यामलताम् आजगाम, विललाप च- या गावः खलु देवता व्रजसदाम् अस्माकम् उच्चैस्तरां ये बालाश् च सदैव जीव-तुलितास् तेऽ मी विपन्नाः पुरः हा हन्त स्वयम् अस्मि तत्-सहचरः किं भ्रातरं मातरं तातं सर्व-जनं च वच्मि मम धिक् चापल्यतः साहसम्

[4] ataḥ kāliya-niryāpana-phalaṃ tad idaṃ vṛttam āpātataḥ suduḥsaham apy āyatyāṃ pratyāpta-bahula-sukha-sahacaratayā varṇanam evāsmābhir ākarṇanīyam eva ca yuṣmābhir iti yācitvā sa-kampam uvāca- [5] tad evam arjunīṣu paryāg eva cirāya cāryamāṇāsu pari kāliyālaya-jalāśayāśayam eva calituṃ khalu śrī-balarāmaḥ samanujñāṃ kalayāñcakre, śrī-vrajeśvaryāḥ śikṣita-caryānugamāt śrī-balāvarajasya tu tasya cirata evāvirataṃ tad didṛkṣā na kṣīṇāsīt [6] bahalena kutūhalena, janmata eva durjana-tejasām asahanatāyām avikalena tejasvitā-balena ca [7] tad evaṃ sthite sadāvad eva kadāpi kṛṣṇāgra-janmanaḥ śravaṇākhyaṃ māsikaṃ janmarkṣam atithivat prathitiṃ vraja-sadasi samāsasāda tadā ca saṅkarṣaṇaḥ sa khalu harṣaṇa-maṅgala-snapanādy-āsaṅgataḥ sva-gṛha eva saṅgata āsīt [8] tadā ca kāsāñcanābhinavānāṃ gavām atipratyāsanna-prasavānām avaśyam eva svāvanīyatayā vināpi taṃ vanīm anugata-sakhaḥ śrīdāma-sakhaḥ prasthitavān kintu sambhojana-samaya-samayane samayaṃ vidhāya tadā ca labdhe vipralabdher avasare tad-itaraṃ prati yaḥ kāla-kūṭa-tulyaḥ kāla-kūṭas tan-maya-kālindīya-kāliya-hrada-haritam eva tvaritaṃ hari-sudhā-vāridhir avajagāhe [9] tatra gavām agresarā ye gopa-kumāra-varās, teṣu cānāśitaṅgavīna-navīna-vana-vibhāgāvakalana-kalita-bahala-kutūhala-jāta-rabhasataḥ kiñcid vilambam ālambamāneṣu nidāgha-drāghīyas tṛṣṇā-vyākulam agrima-gokulaṃ kāliya-viṣākulaṃ kṛṣṇā-jalaṃ pibati sma pāna-mātrāc ca vicetanatayā nipapāta, kṣaṇatas te cāgre-sarās tad-avaloka-śoka-dharā deha-jihāsayā sahasā svayam api dhayantaḥ patanti sma [10] iyaṃ punar yogamāyāyā evānapāyā gatiḥ, yā khalu khalānām utkalanāyāsambhavam api sambhāvayati [11] atha muhūrta-pūrtāv āgato' yaṃ toyada-śyāmala-mūrtir mūrtān eva tān paśyann anyādṛśa-śyāmalatām ājagāma, vilalāpa ca- yā gāvaḥ khalu devatā vrajasadām asmākam uccaistarāṃ ye bālāś ca sadaiva jīva-tulitās te' mī vipannāḥ puraḥ hā hanta svayam asmi tat-sahacaraḥ kiṃ bhrātaraṃ mātaraṃ tātaṃ sarva-janaṃ ca vacmi mama dhik cāpalyataḥ sāhasam

1.13.4

[12] ततश् च विप्रतीसार-सारानुसाराद्रुत-विद्रुततर-चेतसः श्री-व्रज-कुल-चन्द्रमसः क्रमशः सर्वेषां मुखम् अभिदत्त-दृशः स्तिमिती-कृत-निजाधरा नेत्राम्भु-धारा निपेतुः, या एवाङ्कुरी-कृत-वसुधाः सुधायमाना यथा-क्रमं सर्वं चेतयामासुः किन्तु मुर-शत्रुः पुरः पुरः-स्थ-गमनावेशाद् अपुरः-स्थ-देशाश्रितानां चेतनां तदा न चिचेत, चिराद् एव त्व् अचेतीत् [13] ते च चेतिताः सर्वे चिराय विचार-प्रचारं नानुचरन्ति स्म, यस्माद् आत्मानम् अघ-नाम-धर-विषधर-विषम-विष-मोहाद् रक्षितवन्तम् अघ-द्विषम् एव तत्र तत्र भ्रमन्तम् अनुभूय, भूयः स एव चेतना-मूलम् इति निश्चितवन्तः [14] कृष्णस् तु तान् विलुलितवेशान् लब्धोपवेशान् दृष्ट्वा युगपद् एव सर्वान् कृष्ट्वा पृथक् पृथग् एवाश्लिष्टवान् [15] तद् उक्तम् एव यद् अस्य खल्व् औत्पत्तिक एवायम् उपपत्तिम् अतीतवान् गुणः, यद्-भाव-भावनः स्यात् तत्रानुरूप-रूपाविर्भावनम् असौ यौगपद्यम् उपसद्य, बहुत्रापि सद्य एवापद्यते इति [16] तत्र बालैर् मिलनं, यथा, दृष्टिर् बाष्पम् इता तनुः स्तिमितताम् अन्तर्मतिर् लीनताम् इत्थं सङ्गति-साधने तु निखिलेऽ भीक्ष्णं गते व्यर्थताम् किं सौख्यं किम् असौख्यम् एतद् इति च स्फूर्तिं विनावस्थितौ कञ्चित् कोऽ पि न किञ्चिद् उज्झितुम् अभूच् छक्ति-प्रयुक्तश् चिरम्

[12] tataś ca vipratīsāra-sārānusārādruta-vidrutatara-cetasaḥ śrī-vraja-kula-candramasaḥ kramaśaḥ sarveṣāṃ mukham abhidatta-dṛśaḥ stimitī-kṛta-nijādharā netrāmbhu-dhārā nipetuḥ, yā evāṅkurī-kṛta-vasudhāḥ sudhāyamānā yathā-kramaṃ sarvaṃ cetayāmāsuḥ kintu mura-śatruḥ puraḥ puraḥ-stha-gamanāveśād apuraḥ-stha-deśāśritānāṃ cetanāṃ tadā na ciceta, cirād eva tv acetīt [13] te ca cetitāḥ sarve cirāya vicāra-pracāraṃ nānucaranti sma, yasmād ātmānam agha-nāma-dhara-viṣadhara-viṣama-viṣa-mohād rakṣitavantam agha-dviṣam eva tatra tatra bhramantam anubhūya, bhūyaḥ sa eva cetanā-mūlam iti niścitavantaḥ [14] kṛṣṇas tu tān vilulitaveśān labdhopaveśān dṛṣṭvā yugapad eva sarvān kṛṣṭvā pṛthak pṛthag evāśliṣṭavān [15] tad uktam eva yad asya khalv autpattika evāyam upapattim atītavān guṇaḥ, yad-bhāva-bhāvanaḥ syāt tatrānurūpa-rūpāvirbhāvanam asau yaugapadyam upasadya, bahutrāpi sadya evāpadyate iti [16] tatra bālair milanaṃ, yathā, dṛṣṭir bāṣpam itā tanuḥ stimitatām antarmatir līnatām itthaṃ saṅgati-sādhane tu nikhile' bhīkṣṇaṃ gate vyarthatām kiṃ saukhyaṃ kim asaukhyam etad iti ca sphūrtiṃ vināvasthitau kañcit ko' pi na kiñcid ujjhitum abhūc chakti-prayuktaś ciram

1.13.5

[17] गोभिर् यथा- गावो हुङ्कृति-घोषणा वलयिताः कृष्णं लिहन्त्यश् चिरात् तद्-बाहु-द्वय-वेष्टनेन विलसत्-कण्ठ्यः समुत्कण्ठिताः यत्नात् त्याजित-तद्-ग्रहाश् च पशुपैः क्षिप्ताश् च तस्थुश् चिरम् तास् तद्-वक्त्र-सुधाकर-द्युति-सुधा-पीतावतृप्तेक्षणाः

[17] gobhir yathā- gāvo huṅkṛti-ghoṣaṇā valayitāḥ kṛṣṇaṃ lihantyaś cirāt tad-bāhu-dvaya-veṣṭanena vilasat-kaṇṭhyaḥ samutkaṇṭhitāḥ yatnāt tyājita-tad-grahāś ca paśupaiḥ kṣiptāś ca tasthuś ciram tās tad-vaktra-sudhākara-dyuti-sudhā-pītāvatṛptekṣaṇāḥ

1.13.6

[18] तद् एवं सति तस्य भाव-विशेषोद्भवः समुद्भाव्यते पूर्वम् एवायं श्री-युत-कृष्णः पारावार-भविष्णु-स्थास्नु-चरिष्णु-दुःख-दान-धृष्णोः कृष्णाधिष्ण्यस्य कालियस्य निराकरिष्णु-तृष्णोऽ पि, तत्-पत्नीभ्योऽ पत्रपिष्णुतया चिराय तूष्णीं बभूव सम्प्रति तु गो-गोपाल-काल-धर्मापात-जातासहिष्णुतया वर्धिष्णु-क्रोधः सुष्ठु जातः [19] ततश् च सावहित्थम् इत्थम् उवाच-अहो, वयस्याः! पश्यथ अत्रोदक-स्तम्भ-विद्या-कृतावकाश-प्रकाशमान-ह्रदिनी-ह्रद-स्थित-स्व-सदने कालियाख्य-मन्द-दन्दशूकस् तिष्ठति तेन च दुष्ट-निष्ठ्यूतया सर्व एवाखर्व-विष-ज्वालया ज्वलिताः पर्यग्-देशा दृश्यन्ते उपर्य् अप्य् उत्पातिताः पतत्रिणश् चात्र पतिता इत्य् आत्म-नेत्राभ्यां प्रतीयताम्, येभ्यस् तु प्राणा जगत्-प्राणाशन-भयतः सद्य एव विप्रतिपद्येव स्वयम् उत्पतन्तः कदापि न न्यवर्तन्त सोऽ यं पुनर् गरुत्मत्-कृतामृत-सेक एक एव काल-कुट-ज्वालयापि कृतालम्बः कदम्बः सुललित-दलादितया लालसीति तस्माद् अस्योपरिग-कोटर-पिठरे स्फुटं तद् अनवद्यम् अमृतम् अद्यापि विद्यत इति प्रसह्याहम् आरुह्य पश्यानि भवन्तस् तु गाः किञ्चिद् दूरचरतया चारयन्तश् चरन्तु [20] तद् एतद् वदन् विगत-कदनः कञ्ज-वदनः कदम्बम् अधिरुह्य परिकरं समूह्य, स्वयं किरण-गणामृत-घनाघनः सान्निध्य-मात्र-निर्मित-साधर्म्ये तस्मिन् कालिय-हर्म्ये निर्मल-जल-क्रीडा-कुतुकाय पपात- [21] यत्र च तत्र सर्प-ह्रद-गत-जलं धनुः-शतम् उदसर्पत् तच् च श्री-व्रजराज-तपः-प्रताप-फलस्य सङ्ख्यातीत-बलस्य तस्य न चित्रम् इत्य् एव मन्तव्यम्, येन हि पौगण्डतया नातिप्रचण्डम् अपि तद् एव तद्-वपुश् चण्डांशु-कोटिवद् अतीवोद्दण्डतया तत्र कुण्डलीनां भाति स्म ततश् च तस्यामर-वारण वारण-विक्रम-क्रमतया घूर्णद्-भुजापूर्ण-वार्-घोषण-सङ्घर्षणया घर्षितस् तद्-उत्कर्षासहन-समाजः सहसा तनूनपान्-महसाहि-राजः स्वीय-लीलान्तरीपान्तः स्वयं क्रीडा-हर्षतः स्मितं वर्षन्तं पीतांशुक-विद्युद्भरं कर-चरणाधर-रोहिताकरं वनमाला-शचीपति-चाप-धरं सुललित-नील-घन-वरं तम् एवाससाद [22] सम्प्रति तु कृत-यव-क्षार-सार-सन्ध-गन्धकेन्धन-वह्नीयमानम् एतम् आत्मना चछाद ननाद च केवल-बलि-मानितामयासहिष्णुतया धृष्णग् असौ नाग-जिष्णुर् आर्तोऽ पि न निवर्तते स्म [23] अथ कालियस्य वरुण-पाशपाशीयमानाभोगाशय-नीयमानाशी-राशीभ्यां याहङ्कृतिस् तस्याश् चूर्णी-कृति-कौतुकाय योगमाया-मय-कङ्कट-सङ्घटिताङ्गताङ्गतस् तृणावर्त-वर्तन-समुद्वर्तनः स मुहूर्तं तथैव वर्तते स्म, यत्र हि तस्य सद्-अहितस्य भोगिनः शतम् एकातिरेकाभोगा मर्कटिका-जालवद् विघटित-शक्तयः सन्ति स्म आशिषश् च तूल-वर्ति-तुलां कलयामासुः [24] किन्तु यदा कदम्बाद् असौ कदम्ब-माली कालियालय-कालिन्दी-शम्बरम् अपप्तत् तदातितप्त-हृदयतया हाहा-कार-कृत-मिथः-क्रेङ्कारः स खिन्नः सखि-वारः स्खलच्-चरण-चारः सहसा तस्मिन्न् एव ससार [25] गावश् च शाव-सहिताः सहितास् तम् एवानुद्रावकताम् अवापुः [26] ततश् च स्वेषु विश्वेषु तम् एव ह्रदं सावेग-गदं प्राविशत्सु प्रतिदिशं गावश् च प्रविशन्तीत्य् एवं दृष्ट्वा परम-कष्टं स्पृष्ट्वानुपायाः पशुपाः नष्ट-प्राया भ्रष्ट-काया, यमुनायाः प्रह्वा इव कह्वासुर-जठराद् इव तत्-प्रत्यागत्य्-आशया परं प्राणन्ति स्म तत्र च- किं ज्ञप्तिः स्वपनं सुषुप्तिर् अथवा मूर्च्छा मृतिर् जीवनं भात्य् एवं नहि निश्चिकाय निखिलः सोऽ यं सखीनां गणः उस्राणां ततिर् अस्र-वृष्टि-कलितैः सा च प्रवाहैः पुनस् तर्ह्य् एषां हृदयं ह्रदं च तम् अथ क्ष्वेडैर् इवापूपुरत्

[18] tad evaṃ sati tasya bhāva-viśeṣodbhavaḥ samudbhāvyate pūrvam evāyaṃ śrī-yuta-kṛṣṇaḥ pārāvāra-bhaviṣṇu-sthāsnu-cariṣṇu-duḥkha-dāna-dhṛṣṇoḥ kṛṣṇādhiṣṇyasya kāliyasya nirākariṣṇu-tṛṣṇo' pi, tat-patnībhyo' patrapiṣṇutayā cirāya tūṣṇīṃ babhūva samprati tu go-gopāla-kāla-dharmāpāta-jātāsahiṣṇutayā vardhiṣṇu-krodhaḥ suṣṭhu jātaḥ [19] tataś ca sāvahittham ittham uvāca-aho, vayasyāḥ! paśyatha atrodaka-stambha-vidyā-kṛtāvakāśa-prakāśamāna-hradinī-hrada-sthita-sva-sadane kāliyākhya-manda-dandaśūkas tiṣṭhati tena ca duṣṭa-niṣṭhyūtayā sarva evākharva-viṣa-jvālayā jvalitāḥ paryag-deśā dṛśyante upary apy utpātitāḥ patatriṇaś cātra patitā ity ātma-netrābhyāṃ pratīyatām, yebhyas tu prāṇā jagat-prāṇāśana-bhayataḥ sadya eva vipratipadyeva svayam utpatantaḥ kadāpi na nyavartanta so' yaṃ punar garutmat-kṛtāmṛta-seka eka eva kāla-kuṭa-jvālayāpi kṛtālambaḥ kadambaḥ sulalita-dalāditayā lālasīti tasmād asyopariga-koṭara-piṭhare sphuṭaṃ tad anavadyam amṛtam adyāpi vidyata iti prasahyāham āruhya paśyāni bhavantas tu gāḥ kiñcid dūracaratayā cārayantaś carantu [20] tad etad vadan vigata-kadanaḥ kañja-vadanaḥ kadambam adhiruhya parikaraṃ samūhya, svayaṃ kiraṇa-gaṇāmṛta-ghanāghanaḥ sānnidhya-mātra-nirmita-sādharmye tasmin kāliya-harmye nirmala-jala-krīḍā-kutukāya papāta- [21] yatra ca tatra sarpa-hrada-gata-jalaṃ dhanuḥ-śatam udasarpat tac ca śrī-vrajarāja-tapaḥ-pratāpa-phalasya saṅkhyātīta-balasya tasya na citram ity eva mantavyam, yena hi paugaṇḍatayā nātipracaṇḍam api tad eva tad-vapuś caṇḍāṃśu-koṭivad atīvoddaṇḍatayā tatra kuṇḍalīnāṃ bhāti sma tataś ca tasyāmara-vāraṇa vāraṇa-vikrama-kramatayā ghūrṇad-bhujāpūrṇa-vār-ghoṣaṇa-saṅgharṣaṇayā gharṣitas tad-utkarṣāsahana-samājaḥ sahasā tanūnapān-mahasāhi-rājaḥ svīya-līlāntarīpāntaḥ svayaṃ krīḍā-harṣataḥ smitaṃ varṣantaṃ pītāṃśuka-vidyudbharaṃ kara-caraṇādhara-rohitākaraṃ vanamālā-śacīpati-cāpa-dharaṃ sulalita-nīla-ghana-varaṃ tam evāsasāda [22] samprati tu kṛta-yava-kṣāra-sāra-sandha-gandhakendhana-vahnīyamānam etam ātmanā cachāda nanāda ca kevala-bali-mānitāmayāsahiṣṇutayā dhṛṣṇag asau nāga-jiṣṇur ārto' pi na nivartate sma [23] atha kāliyasya varuṇa-pāśapāśīyamānābhogāśaya-nīyamānāśī-rāśībhyāṃ yāhaṅkṛtis tasyāś cūrṇī-kṛti-kautukāya yogamāyā-maya-kaṅkaṭa-saṅghaṭitāṅgatāṅgatas tṛṇāvarta-vartana-samudvartanaḥ sa muhūrtaṃ tathaiva vartate sma, yatra hi tasya sad-ahitasya bhoginaḥ śatam ekātirekābhogā markaṭikā-jālavad vighaṭita-śaktayaḥ santi sma āśiṣaś ca tūla-varti-tulāṃ kalayāmāsuḥ [24] kintu yadā kadambād asau kadamba-mālī kāliyālaya-kālindī-śambaram apaptat tadātitapta-hṛdayatayā hāhā-kāra-kṛta-mithaḥ-kreṅkāraḥ sa khinnaḥ sakhi-vāraḥ skhalac-caraṇa-cāraḥ sahasā tasminn eva sasāra [25] gāvaś ca śāva-sahitāḥ sahitās tam evānudrāvakatām avāpuḥ [26] tataś ca sveṣu viśveṣu tam eva hradaṃ sāvega-gadaṃ prāviśatsu pratidiśaṃ gāvaś ca praviśantīty evaṃ dṛṣṭvā parama-kaṣṭaṃ spṛṣṭvānupāyāḥ paśupāḥ naṣṭa-prāyā bhraṣṭa-kāyā, yamunāyāḥ prahvā iva kahvāsura-jaṭharād iva tat-pratyāgaty-āśayā paraṃ prāṇanti sma tatra ca- kiṃ jñaptiḥ svapanaṃ suṣuptir athavā mūrcchā mṛtir jīvanaṃ bhāty evaṃ nahi niścikāya nikhilaḥ so' yaṃ sakhīnāṃ gaṇaḥ usrāṇāṃ tatir asra-vṛṣṭi-kalitaiḥ sā ca pravāhaiḥ punas tarhy eṣāṃ hṛdayaṃ hradaṃ ca tam atha kṣveḍair ivāpūpurat

1.13.7

[27] तेषु च बहिर् ईदृग्-अवस्थेषु तथान्तर् अनवस्थेषु न कोऽ पि प्रकोपि तद्-वृत्तं व्रजे वृत्तं कुर्याद् इति विचार्य दिविषद्-वर्य-व्रजेन मुहुर् उत्पात-व्रातं प्रत्यापय्य तम् अनुसञ्चार्यते स्म [28] तत्र व्रज-प्रजा-वचनं यथा- दिवि भुवि खे चोत्पाताः कथम् इव तत्-कालम् उद्भूताः आं नः सर्वेषां यः प्राणेष्व् अधि तत्-कृते त इमे

[27] teṣu ca bahir īdṛg-avastheṣu tathāntar anavastheṣu na ko' pi prakopi tad-vṛttaṃ vraje vṛttaṃ kuryād iti vicārya diviṣad-varya-vrajena muhur utpāta-vrātaṃ pratyāpayya tam anusañcāryate sma [28] tatra vraja-prajā-vacanaṃ yathā- divi bhuvi khe cotpātāḥ katham iva tat-kālam udbhūtāḥ āṃ naḥ sarveṣāṃ yaḥ prāṇeṣv adhi tat-kṛte ta ime

1.13.8

[29] इति व्यग्री-भूय समग्राः प्रजाः स-ग्रामण्यस् तं व्रजाग्र-गण्य-समाजं कृष्णाग्र-जन्म-जन्मर्क्ष-महसि सम्भोजनाय जनायतनताम् आप्तवत्यः, किं बहुना, व्रज-मही-पति-पत्नी च व्रज-महिलाभिर् अपत्रपाम् अपहाय तत्राजिघाय सन्दिदेश दूर-देशतः- दुर्निमित्तम् उदभूद् बलं विना हा ययौ विष-दिशं बलानुजः हन्त पूर्ण-समयः स नाययौ गोष्ठ-राट् कथम् इहास्ति निर्वृतः?

[29] iti vyagrī-bhūya samagrāḥ prajāḥ sa-grāmaṇyas taṃ vrajāgra-gaṇya-samājaṃ kṛṣṇāgra-janma-janmarkṣa-mahasi sambhojanāya janāyatanatām āptavatyaḥ, kiṃ bahunā, vraja-mahī-pati-patnī ca vraja-mahilābhir apatrapām apahāya tatrājighāya sandideśa dūra-deśataḥ- durnimittam udabhūd balaṃ vinā hā yayau viṣa-diśaṃ balānujaḥ hanta pūrṇa-samayaḥ sa nāyayau goṣṭha-rāṭ katham ihāsti nirvṛtaḥ?

1.13.9

इति ततश् च- देहं गेहं तत् तद् अर्थं च सर्वं धिक्-कुर्वन्तस् त्यक्त-तत्-पर्व-भोगाः ते गच्छन्तः कालियानच्छ-कच्छं वात-व्रात-क्षिप्त-चित्ता इवास्थुः

iti tataś ca- dehaṃ gehaṃ tat tad arthaṃ ca sarvaṃ dhik-kurvantas tyakta-tat-parva-bhogāḥ te gacchantaḥ kāliyānaccha-kacchaṃ vāta-vrāta-kṣipta-cittā ivāsthuḥ

1.13.10

[30] भ्रातृ-प्रभाव-ज्ञानारामः श्री-रामस् तु तेषां शङ्कायाम् अनिशाम् अयन्न् अपि न तदानीं तद्-भावम् अवाप, किन्तु रिरक्षिषाम् एव अन्यथा ह्य् अन्यथापत्तिर् एव स्याद् इति समुचित एव भावः स्वयम् एव योगमाययाचितः [31] अथ स्व-मनस्य् एवं स विविवेच, वयम् इदं मुहुर् उन्नीय नियमत एव जानीमः, यत् खलु तस्य खल-वंशदवहुत-वहस्य निरस्यमानता न केनाप्य् अकेनापि कर्तुं शक्यते तथाप्य् एते केवल-स्नेह-बल-देहा विद्युत्-पातायमान-दुर्निमित्त-लब्ध-जीवन-सन्देहा निज-जीवन-मूलं पीत-दुकूलं प्रति गमनाय दुर्मदेहा वर्तन्ते तस्माद् अरण्यारण्यङ्गज-दहन-सन्दहन-सहनतामन्द-समुद्दिष्ट-हिम-द्रव-सन्द्रव-समुत्कटता-गलत्-कट-वारण-दुर्गण-गणवद् आपाततस् तु मम वारणम् अपि न मंस्यते यत् खल्व् एतेषां तद्-विश्लेषातिशय-शङ्किता-दुःखम् अनु मय्य् अपि दुःखं दुःखनन-मूलं जातम् अस्ति, तद् अपि न व्यञ्जनाय प्राञ्जलताम् अर्हति, प्रज्वलित-ज्वलन-वनम् अनु ज्वलनान्तर-सन्ताननवत् तस्मात् केवल-मङ्गल-व्यङ्ग-व्यङ्ग-सङ्गमि-सद्-इङ्गित-विशेष-सङ्गितया त एते सम्भावित-तद्-भव्या भावनीया, न तु निराकरिष्णुतया आवयोर् आवयो ह्य् एक-प्राणतां खल्व् एते मन्यन्ते इति [32] अथ स एवं विविच्य सहसा जहास तद् अनु किञ्चिल्-लब्धाश्वासतया चलन्तश् च ते- दुःखाघ्रात-प्राध्वता-मन्द-नेत्राः कृष्णाङ्घ्रि-श्री-लक्ष्म-लब्धावलोकाः वर्त्मन्य् अस्मिन् पिच्छिलेऽ प्य् अश्रुभिस् ते राम-प्राप्त-न्यस्त-हस्ता विचेलुः

[30] bhrātṛ-prabhāva-jñānārāmaḥ śrī-rāmas tu teṣāṃ śaṅkāyām aniśām ayann api na tadānīṃ tad-bhāvam avāpa, kintu rirakṣiṣām eva anyathā hy anyathāpattir eva syād iti samucita eva bhāvaḥ svayam eva yogamāyayācitaḥ [31] atha sva-manasy evaṃ sa viviveca, vayam idaṃ muhur unnīya niyamata eva jānīmaḥ, yat khalu tasya khala-vaṃśadavahuta-vahasya nirasyamānatā na kenāpy akenāpi kartuṃ śakyate tathāpy ete kevala-sneha-bala-dehā vidyut-pātāyamāna-durnimitta-labdha-jīvana-sandehā nija-jīvana-mūlaṃ pīta-dukūlaṃ prati gamanāya durmadehā vartante tasmād araṇyāraṇyaṅgaja-dahana-sandahana-sahanatāmanda-samuddiṣṭa-hima-drava-sandrava-samutkaṭatā-galat-kaṭa-vāraṇa-durgaṇa-gaṇavad āpātatas tu mama vāraṇam api na maṃsyate yat khalv eteṣāṃ tad-viśleṣātiśaya-śaṅkitā-duḥkham anu mayy api duḥkhaṃ duḥkhanana-mūlaṃ jātam asti, tad api na vyañjanāya prāñjalatām arhati, prajvalita-jvalana-vanam anu jvalanāntara-santānanavat tasmāt kevala-maṅgala-vyaṅga-vyaṅga-saṅgami-sad-iṅgita-viśeṣa-saṅgitayā ta ete sambhāvita-tad-bhavyā bhāvanīyā, na tu nirākariṣṇutayā āvayor āvayo hy eka-prāṇatāṃ khalv ete manyante iti [32] atha sa evaṃ vivicya sahasā jahāsa tad anu kiñcil-labdhāśvāsatayā calantaś ca te- duḥkhāghrāta-prādhvatā-manda-netrāḥ kṛṣṇāṅghri-śrī-lakṣma-labdhāvalokāḥ vartmany asmin picchile' py aśrubhis te rāma-prāpta-nyasta-hastā viceluḥ

1.13.11

यथा यथा विदधुर् अतीव शीघ्रतां तथा तथाप्य् अदधुर् अलं विलम्बिताम् कथं कथञ्चन बत तं ह्रदं गता दशां तु कां समधुर् अमी न वेद्मि ताम्

yathā yathā vidadhur atīva śīghratāṃ tathā tathāpy adadhur alaṃ vilambitām kathaṃ kathañcana bata taṃ hradaṃ gatā daśāṃ tu kāṃ samadhur amī na vedmi tām

1.13.12

तत्र तु- दृष्ट्वा कालिय-भोग-सङ्घ-वलितं गोपालकं गोपका नन्दाद्या बत गोपिकाश् च विदलच्-चित्ता यशोदा-मुखाः हा शुष्काङ्ग-दशां महा-मलिनताम् अप्य् ऊहुर् इत्थं यथा तेषाम् आन्तर-वह्निनैषि बहिर् अप्य् उद्यातुम् इत्य् ऊह्यते

tatra tu- dṛṣṭvā kāliya-bhoga-saṅgha-valitaṃ gopālakaṃ gopakā nandādyā bata gopikāś ca vidalac-cittā yaśodā-mukhāḥ hā śuṣkāṅga-daśāṃ mahā-malinatām apy ūhur itthaṃ yathā teṣām āntara-vahninaiṣi bahir apy udyātum ity ūhyate

1.13.13

मानुषान् बुद्धि-राहित्यात् पशून् इव निरीक्ष्य ते पशूंश् च क्रन्दनान् मानुषान् इव क्लेशम् ऐयरुः

mānuṣān buddhi-rāhityāt paśūn iva nirīkṣya te paśūṃś ca krandanān mānuṣān iva kleśam aiyaruḥ

1.13.14

ततश् च- तेषां सदा स्नेहमयात्मनां तदा त्रासात् तु शुष्की-भवतां हिमाद् इव मिथः-समीक्षा-भवतापसङ्गमाद् भूयो बभूव द्रवता रवेर् इव

tataś ca- teṣāṃ sadā snehamayātmanāṃ tadā trāsāt tu śuṣkī-bhavatāṃ himād iva mithaḥ-samīkṣā-bhavatāpasaṅgamād bhūyo babhūva dravatā raver iva

1.13.15

स्नेहात् प्रवाहावलि-तुल्यतां यतां व्रजौकसां द्राग् विशतां विष-ह्रदम् बालोऽ प्य् अथावेश-वलद्-बलो बलो द्रुतं महा-सेतु-दशां ससाद सः

snehāt pravāhāvali-tulyatāṃ yatāṃ vrajaukasāṃ drāg viśatāṃ viṣa-hradam bālo' py athāveśa-valad-balo balo drutaṃ mahā-setu-daśāṃ sasāda saḥ

1.13.16

[33] उवाच च- प्रीतिः किं न्व् अनुजे न मे? व्रज-पते तात व्रजाधीश्वरि श्री-रोहिण्य् अपि मातर्, अस्य तु सदा तत्त्वं परं वेद्म्य् अहम् सत्यं वः पद-पङ्कजाश्रय-रुचां कुर्याम् अमुष्य क्वचिन् नैकस्मिन्न् अपि मूर्धजे क्षति-लवो भावी यथा गर्ग-गीः

[33] uvāca ca- prītiḥ kiṃ nv anuje na me? vraja-pate tāta vrajādhīśvari śrī-rohiṇy api mātar, asya tu sadā tattvaṃ paraṃ vedmy aham satyaṃ vaḥ pada-paṅkajāśraya-rucāṃ kuryām amuṣya kvacin naikasminn api mūrdhaje kṣati-lavo bhāvī yathā garga-gīḥ

1.13.17

[34] तद् एवं प्रशस्तेन स्व-हस्तेन श्री-रामेण हस्त-वारणे कृते- विष-ह्रदान्ताद् विनिवर्तिताश् च ते प्रतीयुर् एवाधि तद्-आत्मनः स्थितिम् यत् काल-कूट-ज्वलनान्तरङ्गतं स्वं मेनिरे वीक्ष्य तद्-अन्तरे हरिम्

[34] tad evaṃ praśastena sva-hastena śrī-rāmeṇa hasta-vāraṇe kṛte- viṣa-hradāntād vinivartitāś ca te pratīyur evādhi tad-ātmanaḥ sthitim yat kāla-kūṭa-jvalanāntaraṅgataṃ svaṃ menire vīkṣya tad-antare harim

1.13.18

कालिय-ह्रदम् इते बक-शत्रौ गोकुलस्य रुदतः प्रतिशब्दात् रोदसी च रुदती स्व-निरुक्तिं बाढम् अज्ञपयतां रुदसिज्भ्याम्

kāliya-hradam ite baka-śatrau gokulasya rudataḥ pratiśabdāt rodasī ca rudatī sva-niruktiṃ bāḍham ajñapayatāṃ rudasijbhyām

1.13.19

गोप्यो मिथः कण्ठ-विलग्न-कण्ठास् ता रोरुदामासुर् अलं विलप्य स्मृतिं नयत् पूतनिकादि-नाशं यन् मातृ-सन्त्वाय मुहुर् बभूव

gopyo mithaḥ kaṇṭha-vilagna-kaṇṭhās tā rorudāmāsur alaṃ vilapya smṛtiṃ nayat pūtanikādi-nāśaṃ yan mātṛ-santvāya muhur babhūva

1.13.20

एवं स्व-गोष्ठम् अहिवेष्ट-विविक्षु वीक्ष्य सस्त्री-कुमारम् अतिदुःखितम् आत्म-हेतोः कृष्णः सरोष-वितताङ्गतया तद् अङ्गं छिन्दन् श्लथं विदधद् आशु बलाद् उदस्थात्

evaṃ sva-goṣṭham ahiveṣṭa-vivikṣu vīkṣya sastrī-kumāram atiduḥkhitam ātma-hetoḥ kṛṣṇaḥ saroṣa-vitatāṅgatayā tad aṅgaṃ chindan ślathaṃ vidadhad āśu balād udasthāt

1.13.21

[35] तद् एवं कृष्णस्योत्थानम् एव कालियस्य व्युत्थानं जातम् इति सर्वोऽ पि जहर्ष यथा- तदा मुदा कलकल-गर्जितैर् जितं व्रजौकसां शिशु-सवयो-जरा-जुषाम् दिवौकसां कुसुमज-वृष्टि-सृष्टि-युग्- जय-ध्वनि-ध्वनि-युत-तूर्य-लङ्घिभिः

[35] tad evaṃ kṛṣṇasyotthānam eva kāliyasya vyutthānaṃ jātam iti sarvo' pi jaharṣa yathā- tadā mudā kalakala-garjitair jitaṃ vrajaukasāṃ śiśu-savayo-jarā-juṣām divaukasāṃ kusumaja-vṛṣṭi-sṛṣṭi-yug- jaya-dhvani-dhvani-yuta-tūrya-laṅghibhiḥ

1.13.22

[36] ततश् च समुत्तेजित-तत्-तेजोभिर् उद्वेजित-चित्तः कुण्ठतावगुण्ठितोत्कण्ठतया दूरत एवोत्कण्ठतयातिष्ठन् मूढ-धीर् असौ गूढ-पात् प्ररूढ-क्रोधः स्वबोध-रोधतस् तं प्रतिद्रोग्धुम् उद्यतः सन्न्, उद्धत-बुद्धिस् थूत्कार-फुत्कार-दृष्टि-वार-कृत-कूटं कालकूटं प्रकटी-कुर्वन् गिरिकूटायमानः कर्तव्य-विह्वलतया जिह्वा-द्वय-समुदयेन मुहुः क्ष्वेड-बाडव-पक्वं सृक्वणी-द्वय-समुदय-लेहनाद् द्विजिह्व-लेलिहानाद्य्-आह्वयोऽ स्मीत्य् उट्टङ्कनेन घटयितु-कामः सर्वतो दृष्ट-वपुर् बभूव [37] ततश् चाखण्डाहि-तुण्डिक-विद्या-पण्डितवद् उच्चण्डतया सकण्ठ-तुण्डावगुण्ठनाय स-दर्पम् अभितः सर्पति सर्पाशन-वाहने, सर्पोऽ यम् अपि शिरोभिः कृत-परिसर्पः सर्पवद् एवापसर्पन्न् उपसर्पंश् च जिह्मगवद् एव जिह्मं गच्छंश् च परितो बभ्राम शश्राम च [38] तद् एवम् अहीनम् अहिनं प्रति सांयुगीनतारतोऽ पि चिरतो लब्ध-च्छिद्रतयाभिद्रवन्न् एव तदीय-समग्र-ग्रीवाग्र-गण्य-मूल-नालम् एव बलानुजन्मा बलाद् अवजग्राह निजग्राह च [39] ततश् च विवशाङ्ग-सङ्घे तस्मिन्न् उरङ्गमे तु, उद्यद्-रत्न-चितेषु पुष्ट-निटिल-प्रस्थेषु रङ्ग-श्रिया शस्तेषु स्फुट-नृत्य-कृत्य-कलना-लोभेन शोभेक्षणः द्यो-विद्योतन-वाद्य-गीत-कलया संहाय साहायकं श्री-कृष्णस् तद् उपर्य् उदप्लुत मुदाम् उच्चैर् उदार-च्छविः

[36] tataś ca samuttejita-tat-tejobhir udvejita-cittaḥ kuṇṭhatāvaguṇṭhitotkaṇṭhatayā dūrata evotkaṇṭhatayātiṣṭhan mūḍha-dhīr asau gūḍha-pāt prarūḍha-krodhaḥ svabodha-rodhatas taṃ pratidrogdhum udyataḥ sann, uddhata-buddhis thūtkāra-phutkāra-dṛṣṭi-vāra-kṛta-kūṭaṃ kālakūṭaṃ prakaṭī-kurvan girikūṭāyamānaḥ kartavya-vihvalatayā jihvā-dvaya-samudayena muhuḥ kṣveḍa-bāḍava-pakvaṃ sṛkvaṇī-dvaya-samudaya-lehanād dvijihva-lelihānādy-āhvayo' smīty uṭṭaṅkanena ghaṭayitu-kāmaḥ sarvato dṛṣṭa-vapur babhūva [37] tataś cākhaṇḍāhi-tuṇḍika-vidyā-paṇḍitavad uccaṇḍatayā sakaṇṭha-tuṇḍāvaguṇṭhanāya sa-darpam abhitaḥ sarpati sarpāśana-vāhane, sarpo' yam api śirobhiḥ kṛta-parisarpaḥ sarpavad evāpasarpann upasarpaṃś ca jihmagavad eva jihmaṃ gacchaṃś ca parito babhrāma śaśrāma ca [38] tad evam ahīnam ahinaṃ prati sāṃyugīnatārato' pi cirato labdha-cchidratayābhidravann eva tadīya-samagra-grīvāgra-gaṇya-mūla-nālam eva balānujanmā balād avajagrāha nijagrāha ca [39] tataś ca vivaśāṅga-saṅghe tasminn uraṅgame tu, udyad-ratna-citeṣu puṣṭa-niṭila-prastheṣu raṅga-śriyā śasteṣu sphuṭa-nṛtya-kṛtya-kalanā-lobhena śobhekṣaṇaḥ dyo-vidyotana-vādya-gīta-kalayā saṃhāya sāhāyakaṃ śrī-kṛṣṇas tad upary udapluta mudām uccair udāra-cchaviḥ

1.13.23

ततश् च- पुनर् व्रजः स्फुट-सुख-विस्मयारव- प्लव-श्रियास्पृशद् अमर-व्रजं दिवि असौ च तं भुवि बत यत्र चोभयोः प्रतिध्वनि-ध्वनि-विभिदा न तर्किता

tataś ca- punar vrajaḥ sphuṭa-sukha-vismayārava- plava-śriyāspṛśad amara-vrajaṃ divi asau ca taṃ bhuvi bata yatra cobhayoḥ pratidhvani-dhvani-vibhidā na tarkitā

1.13.24

ततश् च- शश्वद् गर्वद-पर्व-शर्व-डमरु-स्वर्-वाद्य-सर्वाद्यतां विन्दन् कुण्डलि-दण्डनाय रभसाद् उद्दण्ड-सत्-ताण्डवः आराद् ऊर्ध्वितम् ऊर्ध्वितं भुजग-राड्-मूर्धानम् उन्मर्दयन् क्रोधाद् रोध-कुतुहलाद् धरिर् इहानर्ते ननर्त स्फुटम्

tataś ca- śaśvad garvada-parva-śarva-ḍamaru-svar-vādya-sarvādyatāṃ vindan kuṇḍali-daṇḍanāya rabhasād uddaṇḍa-sat-tāṇḍavaḥ ārād ūrdhvitam ūrdhvitaṃ bhujaga-rāḍ-mūrdhānam unmardayan krodhād rodha-kutuhalād dharir ihānarte nanarta sphuṭam

1.13.25

अथ- जयज्-जय-जयारवाः कुसुम-वृष्टि-सृष्टि-प्रथाः स्फुरत्-पुलक-पालयः प्रथित-शर्म-घर्माश्रवः भुजङ्ग-शिरसी-शितुस् तद्-अनुकृत्य-नृत्यं सुरा भवाम्बुज-भवादयः प्रमद-गर्जम् आर्जन् मुहुः

atha- jayaj-jaya-jayāravāḥ kusuma-vṛṣṭi-sṛṣṭi-prathāḥ sphurat-pulaka-pālayaḥ prathita-śarma-gharmāśravaḥ bhujaṅga-śirasī-śitus tad-anukṛtya-nṛtyaṃ surā bhavāmbuja-bhavādayaḥ pramada-garjam ārjan muhuḥ

1.13.26

सर्पस्यानन-जाल-कूट-घटनाद् उत्थानम् आत्मायुषा, निर्मञ्छ्याग्र-नखस्य तस्य नटनं तन्-मूर्ध्नि चात्यद्भुतम् दृष्ट्वा श्री-व्रज-राज-तत्-प्रणयिनी-मुख्या व्रज-प्राणिनो नेत्रं गात्रम् अपि प्रफुल्लम् अभजन् मन्ये जगद्-व्याप्तये

sarpasyānana-jāla-kūṭa-ghaṭanād utthānam ātmāyuṣā, nirmañchyāgra-nakhasya tasya naṭanaṃ tan-mūrdhni cātyadbhutam dṛṣṭvā śrī-vraja-rāja-tat-praṇayinī-mukhyā vraja-prāṇino netraṃ gātram api praphullam abhajan manye jagad-vyāptaye

1.13.27

मूर्ध-श्रेण्यां तस्य शून्ये च कृष्णे नृत्यं कुर्वाणे तु चित्रं तदासीत् तेन क्रोधान् मस्तकं यद्य् उदस्तं तत्रानेन प्रापिता ताल-लत्ता

mūrdha-śreṇyāṃ tasya śūnye ca kṛṣṇe nṛtyaṃ kurvāṇe tu citraṃ tadāsīt tena krodhān mastakaṃ yady udastaṃ tatrānena prāpitā tāla-lattā

1.13.28

मुखै रुदिरम् उद्वमन् गरलम् उद्गिरन्न् अक्षिभिः स्खलन्-मणिक-मस्तक-स्थित-तद्-अङ्घ्रि-चिह्न-व्रणः श्लथाङ्गकतयाजहद् अनुज-सङ्घजिद्-रङ्गतां व्यालोक्यत निजाङ्गनावलिभिर् एष कालीयकः

mukhai rudiram udvaman garalam udgirann akṣibhiḥ skhalan-maṇika-mastaka-sthita-tad-aṅghri-cihna-vraṇaḥ ślathāṅgakatayājahad anuja-saṅghajid-raṅgatāṃ vyālokyata nijāṅganāvalibhir eṣa kālīyakaḥ

1.13.29

[40] ततश् चासाव् उपस्कीर्ण-विकीर्ण-मूर्त्या स्व-पौरुषापूर्त्यानन्य-गतितास्फूर्त्या तत्-कारण-ककारणा-निवारणाय तं नारायणम् एव मत्वा शरणम् अमन्यत [41] तद्-अङ्गनानां च- न तावद् आर्द्रत्वम् अभूद् अमूषां बहिर्मुखत्वं यद् अबोध्य् अमुष्य दृष्टे तु भक्त्य्-अङ्कुर-जन्मनि स्फुटं कृष्णं गतिं जग्मुर् अमूस् तद्-अर्थम्

[40] tataś cāsāv upaskīrṇa-vikīrṇa-mūrtyā sva-pauruṣāpūrtyānanya-gatitāsphūrtyā tat-kāraṇa-kakāraṇā-nivāraṇāya taṃ nārāyaṇam eva matvā śaraṇam amanyata [41] tad-aṅganānāṃ ca- na tāvad ārdratvam abhūd amūṣāṃ bahirmukhatvaṃ yad abodhy amuṣya dṛṣṭe tu bhakty-aṅkura-janmani sphuṭaṃ kṛṣṇaṃ gatiṃ jagmur amūs tad-artham

1.13.30

काश्चित् कुमारान् अत्यर्थ-बालान् काश्चन ताश् तदा काश्चिद् अण्डानि पुरतस् तस्य न्यस्य व्यनंसिषुः

kāścit kumārān atyartha-bālān kāścana tāś tadā kāścid aṇḍāni puratas tasya nyasya vyanaṃsiṣuḥ

1.13.31

[42] हसति च भक्त-सान्त्वन-तृष्णे कृष्णे, तास् तु बहुधा स्तव-बुधा मृदाकुलाः पृदाकु-पत्न्यः सकाकु विज्ञापयामास तत्र सङ्क्षेप-निक्षेपश् चायम्- अस्त्य् एष स्फुरद-मतिः सदर्प-सर्पस् त्वं विष्वग्-विद् असि तथा कृपाम्बुराशिः अस्मासु त्वद्-अनुगतास्व् अमुष्य पत्नी- भावश् चेद् अजनि यथा-यथं विधेहि

[42] hasati ca bhakta-sāntvana-tṛṣṇe kṛṣṇe, tās tu bahudhā stava-budhā mṛdākulāḥ pṛdāku-patnyaḥ sakāku vijñāpayāmāsa tatra saṅkṣepa-nikṣepaś cāyam- asty eṣa sphurada-matiḥ sadarpa-sarpas tvaṃ viṣvag-vid asi tathā kṛpāmburāśiḥ asmāsu tvad-anugatāsv amuṣya patnī- bhāvaś ced ajani yathā-yathaṃ vidhehi

Pūraṇa 1 (cont. 17)

1.13.32

दण्डं ते विदधतु ये स्व-सङ्ग-मात्राद् दुष्टत्वं प्रशमयितुं न शक्नुवन्ति त्वत्-स्पर्शाज् झटिति ह्रदोऽ पि सोऽ यम् औज्झत् क्ष्वेडत्वं बलवद् अतीह नः समक्षम्

daṇḍaṃ te vidadhatu ye sva-saṅga-mātrād duṣṭatvaṃ praśamayituṃ na śaknuvanti tvat-sparśāj jhaṭiti hrado' pi so' yam aujjhat kṣveḍatvaṃ balavad atīha naḥ samakṣam

1.13.33

मूर्खत्वं न इदम् अनुग्रहेऽ पि यस्मात् त्वत्-स्पृष्टे स्फुटम् इह भाति दण्ड-बुद्धिः दण्डश् चेद् अमुम् अपरैर् अदण्डयिष्यस् तं कर्तुं कथम् अदधाः पदारविन्दम्?

mūrkhatvaṃ na idam anugrahe' pi yasmāt tvat-spṛṣṭe sphuṭam iha bhāti daṇḍa-buddhiḥ daṇḍaś ced amum aparair adaṇḍayiṣyas taṃ kartuṃ katham adadhāḥ padāravindam?

1.13.34

सत्-पुण्यैर् इह खलु कैस् त्वद्-अङ्घ्रि-पद्म- स्पर्शोऽ यं परिवलते भुजङ्ग-राजे दुष्पापैर् अपि बत कैर् अमुष्य देहस् तद्-भावं द्रुत-मृति-लम्भाय वेत्ति

sat-puṇyair iha khalu kais tvad-aṅghri-padma- sparśo' yaṃ parivalate bhujaṅga-rāje duṣpāpair api bata kair amuṣya dehas tad-bhāvaṃ druta-mṛti-lambhāya vetti

1.13.35

तस्मात्- शीर्ष-च्छेद्यस्य यः कृष्णः शीर्ष्णि कालिय-भोगिनः अन्वगृह्णात् पद-न्यासाच् चिह्न-श्रेण्या गतिः स नः

tasmāt- śīrṣa-cchedyasya yaḥ kṛṣṇaḥ śīrṣṇi kāliya-bhoginaḥ anvagṛhṇāt pada-nyāsāc cihna-śreṇyā gatiḥ sa naḥ

1.13.36

[43] अथ हीने तस्मिन् अहीने सदयं तद्-अनुमोद-मानः क्रोधं विनयमानः कृत-यशोदा-यशो-दानः स्वाङ्घ्रि-सङ्घट्टन-त्रुटितात् कालिय-निटिलाद् अवतीर्य नातिप्रकटित-वीर्यस् तस्यावग्-वक्त्रतया स्थितस्याग्रे क्षण-कतिपयं करुणा-व्यग्रेक्षणतयावतस्थे अथ वनमाली कालिन्दीय-ह्रदम् इव कालिय-ह्रदं दायति स्म [44] तदा सोऽ पि लीयमान-दोषतया तदीय-रोषं प्रोषितम् अकरोत्, वलिताञ्जलि-करो दर्वीकरो विज्ञापयामास च- [45] यद्यपि वृजिन-गामिनो मम वृजिनम् एव स्वभावस् तथापि तु, गुणो वा दोषो वा भवति मयि यः कृष्ण स भवद्- वशस्थायी नित्यं मम तु कृति-साध्यं किम् अपरम्? त्वद्-अङ्घ्रि-द्वन्द्वस्याश्रयणम् इति चेत् तच् च शिरसि त्वया मे विन्यस्तं मम तु कृति-साध्यं किम् अपरम्?

[43] atha hīne tasmin ahīne sadayaṃ tad-anumoda-mānaḥ krodhaṃ vinayamānaḥ kṛta-yaśodā-yaśo-dānaḥ svāṅghri-saṅghaṭṭana-truṭitāt kāliya-niṭilād avatīrya nātiprakaṭita-vīryas tasyāvag-vaktratayā sthitasyāgre kṣaṇa-katipayaṃ karuṇā-vyagrekṣaṇatayāvatasthe atha vanamālī kālindīya-hradam iva kāliya-hradaṃ dāyati sma [44] tadā so' pi līyamāna-doṣatayā tadīya-roṣaṃ proṣitam akarot, valitāñjali-karo darvīkaro vijñāpayāmāsa ca- [45] yadyapi vṛjina-gāmino mama vṛjinam eva svabhāvas tathāpi tu, guṇo vā doṣo vā bhavati mayi yaḥ kṛṣṇa sa bhavad- vaśasthāyī nityaṃ mama tu kṛti-sādhyaṃ kim aparam? tvad-aṅghri-dvandvasyāśrayaṇam iti cet tac ca śirasi tvayā me vinyastaṃ mama tu kṛti-sādhyaṃ kim aparam?

1.13.37

[46] तस्मात् काम् अपि दिशं स्वयं एव माम् आदिश [47] अथ स च सदेश-रूपम् इदम् आदिदेश, अहिपते, त्यक्त-दौर्जन्यतया धन्यस्यापि तव यस्माद् अहिता स्वयं जगद्-अहिता, तस्मात्- नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् त्वं ज्ञात्य्-अपत्य-दाराढ्यो गो-नृभिर् भुज्यते नदी [भ्प् 10.16.61] द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदम् एतम् उपाश्रितः यद्-भयात् स सुपर्णस् त्वां नाद्यान् मत्-पाद-लाञ्छितम् [भ्प् 10.16 64] रेफं विसृष्टं निर्मायाद् अवसाने पदान्तगम् इति शासन-विज्ञानां मतम् एव मतं मम

[46] tasmāt kām api diśaṃ svayaṃ eva mām ādiśa [47] atha sa ca sadeśa-rūpam idam ādideśa, ahipate, tyakta-daurjanyatayā dhanyasyāpi tava yasmād ahitā svayaṃ jagad-ahitā, tasmāt- nātra stheyaṃ tvayā sarpa samudraṃ yāhi mā ciram tvaṃ jñāty-apatya-dārāḍhyo go-nṛbhir bhujyate nadī [bhp 10.16.61] dvīpaṃ ramaṇakaṃ hitvā hradam etam upāśritaḥ yad-bhayāt sa suparṇas tvāṃ nādyān mat-pāda-lāñchitam [bhp 10.16 64] rephaṃ visṛṣṭaṃ nirmāyād avasāne padāntagam iti śāsana-vijñānāṃ matam eva mataṃ mama

1.13.38

अधुना कालिय यस्मान् मत्-पद-कृत-लक्षणस् त्वम् असि तद् अमुत्र च सम्भविता मत्-पद-कृत-लक्षणः स भवान्

adhunā kāliya yasmān mat-pada-kṛta-lakṣaṇas tvam asi tad amutra ca sambhavitā mat-pada-kṛta-lakṣaṇaḥ sa bhavān

1.13.39

[48] अथ दण्डवद् एव पतितः कुण्डलि-पतिस् तेन नखर-सुधाकराकर-कर-सरसिरुहं शिरसि निधाय सुधा-सिक्त-तनुतया नीरुग् निरमायि [49] एतद्-अनन्तर-लीला तं पूजयामास [भ्प् 10.16.65] इत्य् आदिकं श्री-शुक-वचनम् अनूद्य, महत्त्वं च इत्य् आदिना विशद्यते तं पूजयामास मुदा नागः पत्न्यश् च सादरम् दिव्याम्बर-स्रङ्-मणिभिः परार्ध्यैर् अपि भूषणैः दिव्य-गन्धानुलेपैश् च महत्योत्पल-मालया पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुड-ध्वजम् ततः प्रीतोऽ भ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तम् सकलत्र-सुहृत्-पुत्रो द्वीपम् अब्धेर् जगाम ह तदैव सामृत-जला यमुना निर्विषाभवत् [भ्प् 10.16.65-68] कृष्णं ह्रदाद् विनिष्क्रान्तं दिव्य-स्रग्-गन्ध-वाससम् महा-मणि-गणाकीर्णं जाम्बूनद-परिष्कृतम् उपलभ्योत्थिताः सर्वे लब्ध-प्राणा इवासवः [भ्प् 10.17.13-4] इति महत्त्वं च परार्ध्यत्वं चात्र दिव्यत्वम् उच्यते दिव्यत्वं तेषु कृष्णस्याप्य् अङ्गे देदीप्यमानता

[48] atha daṇḍavad eva patitaḥ kuṇḍali-patis tena nakhara-sudhākarākara-kara-sarasiruhaṃ śirasi nidhāya sudhā-sikta-tanutayā nīrug niramāyi [49] etad-anantara-līlā taṃ pūjayāmāsa [bhp 10.16.65] ity ādikaṃ śrī-śuka-vacanam anūdya, mahattvaṃ ca ity ādinā viśadyate taṃ pūjayāmāsa mudā nāgaḥ patnyaś ca sādaram divyāmbara-sraṅ-maṇibhiḥ parārdhyair api bhūṣaṇaiḥ divya-gandhānulepaiś ca mahatyotpala-mālayā pūjayitvā jagannāthaṃ prasādya garuḍa-dhvajam tataḥ prīto' bhyanujñātaḥ parikramyābhivandya tam sakalatra-suhṛt-putro dvīpam abdher jagāma ha tadaiva sāmṛta-jalā yamunā nirviṣābhavat [bhp 10.16.65-68] kṛṣṇaṃ hradād viniṣkrāntaṃ divya-srag-gandha-vāsasam mahā-maṇi-gaṇākīrṇaṃ jāmbūnada-pariṣkṛtam upalabhyotthitāḥ sarve labdha-prāṇā ivāsavaḥ [bhp 10.17.13-4] iti mahattvaṃ ca parārdhyatvaṃ cātra divyatvam ucyate divyatvaṃ teṣu kṛṣṇasyāpy aṅge dedīpyamānatā

1.13.40

अतोऽ स्यामूनि नित्यानि स्थितान्य् अरुणजा-ह्रदे तेषु कौस्तुभ-नामा तु मणिः कृष्णे विराजते नक्षत्रेषु सदा पूर्ण-चन्द्रवत् पूर्व-पर्वते

ato' syāmūni nityāni sthitāny aruṇajā-hrade teṣu kaustubha-nāmā tu maṇiḥ kṛṣṇe virājate nakṣatreṣu sadā pūrṇa-candravat pūrva-parvate

1.13.41

जगन्नाथं च यत् प्राह तथा तं गरुड-ध्वजम् तत्राश्चर्यं न चाचर्यं द्वारकायां हि विश्रुतम्

jagannāthaṃ ca yat prāha tathā taṃ garuḍa-dhvajam tatrāścaryaṃ na cācaryaṃ dvārakāyāṃ hi viśrutam

1.13.42

काद्रवेयस्य देवाभ-नाना-शक्ति-विधारिणः वर्त्मास्य सुर-वर्त्म स्याद् इति युक्त्यावगम्यते अन्यत् तु जीव-पीडाय तत् कथं कृष्ण-संमतम्?

kādraveyasya devābha-nānā-śakti-vidhāriṇaḥ vartmāsya sura-vartma syād iti yuktyāvagamyate anyat tu jīva-pīḍāya tat kathaṃ kṛṣṇa-saṃmatam?

1.13.43

वारि-लीला-परामर्शः स्पर्शश् चाघरिपोर् यदा तदैषामृत-तुल्यासीद् यमुनेत्य् अवगम्यते

vāri-līlā-parāmarśaḥ sparśaś cāgharipor yadā tadaiṣāmṛta-tulyāsīd yamunety avagamyate

1.13.44

कृष्णस्याक्लिन्न-वेशत्वं कालियेनोपवाहतः अकस्माद् दर्शनं यत् तन् नागालि-परिवारितः तस्मात् कृष्णं ह्रदाद् इत्य् आद्य् उक्तं युक्तं प्रकाशते

kṛṣṇasyāklinna-veśatvaṃ kāliyenopavāhataḥ akasmād darśanaṃ yat tan nāgāli-parivāritaḥ tasmāt kṛṣṇaṃ hradād ity ādy uktaṃ yuktaṃ prakāśate

1.13.45

इति [अनुष्टुभ्] [50] तन्-निर्वऋनने विशेषस् तु वर्ण्यते, कोलाहलस् त्वरितता विवशाङ्ग-चर्या कम्पः स्खलद्-वचनता स्रवद्-अस्रता च वीक्ष्यादि-तृप्ति-परिहानिर् इति व्रजस्थाः सौख्येऽ पि दुःखम् अगमन् प्रतिलभ्य कृष्णम्

iti [anuṣṭubh] [50] tan-nirvaṛnane viśeṣas tu varṇyate, kolāhalas tvaritatā vivaśāṅga-caryā kampaḥ skhalad-vacanatā sravad-asratā ca vīkṣyādi-tṛpti-parihānir iti vrajasthāḥ saukhye' pi duḥkham agaman pratilabhya kṛṣṇam

1.13.46

आगतोऽ यम् इति केवलं मुदा स्फूर्ति-पूर्तिर् अभवद् व्रजौकसाम् हन्त येन न वपुर् न वा मनः किञ्चिद् अञ्चितुम् अवाप शक्तताम्

āgato' yam iti kevalaṃ mudā sphūrti-pūrtir abhavad vrajaukasām hanta yena na vapur na vā manaḥ kiñcid añcitum avāpa śaktatām

1.13.47

ततश् च- स्तम्भः सन्धिषु बन्धनं पुलकितासान्द्र-व्रणाभ-स्थितिर् बाष्पः स्रस्त-विलोकनः स्वर-भिदा कण्ठान्तर-स्तम्भिनी कम्पः पातवद्-अन्त-दन्त-वलयः स्वेदस् तनु-द्रावणः स्याद् एवं कृत-वीक्षणं स्व-सुहृदां व्यग्री-बभूव प्रभुः

tataś ca- stambhaḥ sandhiṣu bandhanaṃ pulakitāsāndra-vraṇābha-sthitir bāṣpaḥ srasta-vilokanaḥ svara-bhidā kaṇṭhāntara-stambhinī kampaḥ pātavad-anta-danta-valayaḥ svedas tanu-drāvaṇaḥ syād evaṃ kṛta-vīkṣaṇaṃ sva-suhṛdāṃ vyagrī-babhūva prabhuḥ

1.13.48

[51] अथ प्रथमत एव प्रथमतः स्थिताः समान-वयसः सवयसस् तस्मात् तम् उत्तीर्णं निर्वर्ण्य विस्तीर्ण-तद्-वर्णामृत-भृत-नयनतया स्थिताः क्रमतस् तद्-अङ्ग-सङ्ग-रङ्ग-भूमिताम् इतास् तद्-आलिङ्गन-रिङ्गत्-सुख-तरङ्गतां गता न तावत् प्रतिस्वम् अयम् अहम् अस्मीति तस्मिन् न्यवेदिषुः [52] यद्वद् एतांस् तद्वद् एव श्रीमन्-नन्द-जन्मा क्रम-भजन-सम्माननया जननीं जनकं सुहृज्-जनताम् अपि जनितानन्दान् जनयामास, यतस् तत एव ते सर्वे स्तब्ध-देहा लब्ध-सुख-देहा बभूवुः [53] अहो, यदि सत्य-वचसस् ते नावदिष्यंस् तदा तद् इदं वा कः प्रतीयात्? यत् खलु गावश् च मृगाश् च तद्-आगमनं मृगयमाणा व्रज-जने चाभेदम् आययुः, यच् च नगा अपि तद्-दुःखतः शुष्क-चराः सम्प्रति पुष्कल-सुखास् तत्-काल-कलित-पल्लवादिभिः प्रफुल्ला बभूवुर् इति तत्र च- सुहृल्-लोका ये ये सुर-रिपु-जिता यर्हि मिलितास् तदा सत्यं सर्वे समयुर् अभितः प्रीतिम् अतुलाम् यदा तु श्रीमाता सपदि मिलिता प्रेम-विवशा तद् आस्तां तद्-वार्ता, सकल-जनतागाद् द्रव-दशाम्

[51] atha prathamata eva prathamataḥ sthitāḥ samāna-vayasaḥ savayasas tasmāt tam uttīrṇaṃ nirvarṇya vistīrṇa-tad-varṇāmṛta-bhṛta-nayanatayā sthitāḥ kramatas tad-aṅga-saṅga-raṅga-bhūmitām itās tad-āliṅgana-riṅgat-sukha-taraṅgatāṃ gatā na tāvat pratisvam ayam aham asmīti tasmin nyavediṣuḥ [52] yadvad etāṃs tadvad eva śrīman-nanda-janmā krama-bhajana-sammānanayā jananīṃ janakaṃ suhṛj-janatām api janitānandān janayāmāsa, yatas tata eva te sarve stabdha-dehā labdha-sukha-dehā babhūvuḥ [53] aho, yadi satya-vacasas te nāvadiṣyaṃs tadā tad idaṃ vā kaḥ pratīyāt? yat khalu gāvaś ca mṛgāś ca tad-āgamanaṃ mṛgayamāṇā vraja-jane cābhedam āyayuḥ, yac ca nagā api tad-duḥkhataḥ śuṣka-carāḥ samprati puṣkala-sukhās tat-kāla-kalita-pallavādibhiḥ praphullā babhūvur iti tatra ca- suhṛl-lokā ye ye sura-ripu-jitā yarhi militās tadā satyaṃ sarve samayur abhitaḥ prītim atulām yadā tu śrīmātā sapadi militā prema-vivaśā tad āstāṃ tad-vārtā, sakala-janatāgād drava-daśām

1.13.49

[54] अथ रामं स्वीय-प्रभाव-भावनारामतायाम् अप्य् अन्तर् व्रज-जन-दुःखतः शुष्कं, तादृशतायाम् अपि बहिर् लम्भित-गम्भीरता-भृद्-उपालम्भ-सम्भवद्-विकाश-हासं हसन्न् एव नमस्कुर्वन्न्, आत्मन्य् आलिङ्गनं लम्भयंश् च चिरं तद्-उत्सङ्ग-सङ्गी बभूव [55] अथ तत्र जनानां विमर्शः, हरेर् एषा प्राप्तिर् यदि भवति निद्रावकलिता तदा शोकोऽ प्य् एष स्वयम् अयति तत्रैव तुलनाम् असौ जाग्रद्-भूता स्फुरति यदि वा तर्हि नितराम् अभीष्टं सम्पन्नं कथम् अपि न शर्म-प्रतिहतिः

[54] atha rāmaṃ svīya-prabhāva-bhāvanārāmatāyām apy antar vraja-jana-duḥkhataḥ śuṣkaṃ, tādṛśatāyām api bahir lambhita-gambhīratā-bhṛd-upālambha-sambhavad-vikāśa-hāsaṃ hasann eva namaskurvann, ātmany āliṅganaṃ lambhayaṃś ca ciraṃ tad-utsaṅga-saṅgī babhūva [55] atha tatra janānāṃ vimarśaḥ, harer eṣā prāptir yadi bhavati nidrāvakalitā tadā śoko' py eṣa svayam ayati tatraiva tulanām asau jāgrad-bhūtā sphurati yadi vā tarhi nitarām abhīṣṭaṃ sampannaṃ katham api na śarma-pratihatiḥ

1.13.50

[56] अथ सर्वत एव निध्यानाय नष्ट-निध्य्-आप्तिवत् कृष्णं मध्ये निधाय परितश् चरित-निवेशेषु परिधि-वेशेषु खर्वित-व्रीडेषु व्योम-चारिणां लोचन-क्रीडेषु सर्वेषु स्त्री-पुंसानां खर्वेषु प्रथम-प्रथित-भावि-भविका ब्रह्म-विदः सम्प्रत्य् अपि तं प्रत्य् आशिषां कृत-दाना व्रज-पतिं प्रत्य् उपालम्भमानाः प्रत्याययामासुः यथा- श्री-नन्द-राज तनयस् तव सर्व-शत्रु- मर्दीत्य् अभासि मुहुर् अप्य् अलम् अस्मकाभिः प्रेम्णा तथापि निखिलं बत हन्तुम् ऐच्छः पुण्येन केवलम् असौ द्रुतम् आजगाम

[56] atha sarvata eva nidhyānāya naṣṭa-nidhy-āptivat kṛṣṇaṃ madhye nidhāya paritaś carita-niveśeṣu paridhi-veśeṣu kharvita-vrīḍeṣu vyoma-cāriṇāṃ locana-krīḍeṣu sarveṣu strī-puṃsānāṃ kharveṣu prathama-prathita-bhāvi-bhavikā brahma-vidaḥ sampraty api taṃ praty āśiṣāṃ kṛta-dānā vraja-patiṃ praty upālambhamānāḥ pratyāyayāmāsuḥ yathā- śrī-nanda-rāja tanayas tava sarva-śatru- mardīty abhāsi muhur apy alam asmakābhiḥ premṇā tathāpi nikhilaṃ bata hantum aicchaḥ puṇyena kevalam asau drutam ājagāma

1.13.51

इति [57] तद् एवं शोकेन हर्षेण कालम् अजानति व्रज-लोके रजनिर् अजनीति तत्रैव क्षुत्-तृष्णाति-क्रमि-कृष्णातिक्रम-खेदेन कृशतां गताः प्रत्यूषं यावद् ऊषुः तत्र च सर्वाम् एव शर्वरीं व्रजोर्वीश-पत्नी सपत्न-शङ्कया सुतम् अङ्कत एव निवेशयन्ती परमावेशेन मुहुर् अपि तन्-मुख-निरीक्षण-सुख-सक्षणापि तद्-वृत्त-स्मरणेन तस्माद् विलक्षणा प्रभातम् आससाद हन्त हन्त क्षुद्वन्तं तम् अपि गवां दुग्धम् अपि दुग्धं विधाय न पाययामास, सत्यं सर्वम् अत्रत्यं विष-सकलङ्कम् इति शङ्कया [58] रात्रौ पुनर् अन्यद् अपि चरित्रं धन्यं जातम् यदा कालियस्य कालिन्दी-जलान् निष्कलनम्, तत्-कालत एव गूढ-पुरुष-मुखात् परुषतया कलितवांस् तदा स दुर्जन-वतंसः कंसश् चिन्ता-सन्तत-स्वान्तया निरीह इवासीत् [59] चिन्ता यथा, हन्त, हन्त! सन्ततम् अस्माकम् एव वीरास् तस्माद् उन्मन्थम् आगच्छन्तः सन्तीति दुष्कीर्ति-वह्नि-मुख-पिशाचि-मूर्तिर् अतीव हसन्ती हसन्तीव मदीयान् ज्वलयन्ती त्रिभुवनम् अयन्ती च नरीनर्ति [60] हंहो बलीयान् अपि कालियः सपदि विलीयमान-बलतां वलते स्म तस्य तद् इदं निर्वासनं निर्वासनम् एव च मन्यामहे, यतो वयम् अपि निर्वासनतां गताः तस्माद् अधुना तथा विधेयं, यथास्मदीयानां नापचारस् तस्य चापकारः स्यात् इति [61] तदानीम् एव चान्यतः स व्रज-राजात्मज-व्रज-वासिनां तरणिजा-तीर एव वासम् आकर्णयन्न् अभ्यर्ण-गतान् आज्ञापयामास, भवन्तस् तत्र प्रविशन्तः समन्ततः प्रवलतया ज्वलनं प्रज्वलनम् आचरन्तः स्वयम् अन्तर्धानम् आचरन्तु [62] ततश् च तेषु तथा-कृत-चरितेषु विपोलति तु दवानले शीघ्रं पलायितेषु तेषु च सर्व एव व्रज-भवनाः स्नेह-वृत्त-लब्ध-सम्भावनाः साग्रजं व्रज-राज-तनूजम् एवाव्रज्य विज्ञापयामासुः- शङ्कामहे न मृत्योश् च न च कृच्छ्र-प्रवाहतः किन्तु त्वन्-मुख-चन्द्रांशु-दर्शनाभाव-वैशसात्

iti [57] tad evaṃ śokena harṣeṇa kālam ajānati vraja-loke rajanir ajanīti tatraiva kṣut-tṛṣṇāti-krami-kṛṣṇātikrama-khedena kṛśatāṃ gatāḥ pratyūṣaṃ yāvad ūṣuḥ tatra ca sarvām eva śarvarīṃ vrajorvīśa-patnī sapatna-śaṅkayā sutam aṅkata eva niveśayantī paramāveśena muhur api tan-mukha-nirīkṣaṇa-sukha-sakṣaṇāpi tad-vṛtta-smaraṇena tasmād vilakṣaṇā prabhātam āsasāda hanta hanta kṣudvantaṃ tam api gavāṃ dugdham api dugdhaṃ vidhāya na pāyayāmāsa, satyaṃ sarvam atratyaṃ viṣa-sakalaṅkam iti śaṅkayā [58] rātrau punar anyad api caritraṃ dhanyaṃ jātam yadā kāliyasya kālindī-jalān niṣkalanam, tat-kālata eva gūḍha-puruṣa-mukhāt paruṣatayā kalitavāṃs tadā sa durjana-vataṃsaḥ kaṃsaś cintā-santata-svāntayā nirīha ivāsīt [59] cintā yathā, hanta, hanta! santatam asmākam eva vīrās tasmād unmantham āgacchantaḥ santīti duṣkīrti-vahni-mukha-piśāci-mūrtir atīva hasantī hasantīva madīyān jvalayantī tribhuvanam ayantī ca narīnarti [60] haṃho balīyān api kāliyaḥ sapadi vilīyamāna-balatāṃ valate sma tasya tad idaṃ nirvāsanaṃ nirvāsanam eva ca manyāmahe, yato vayam api nirvāsanatāṃ gatāḥ tasmād adhunā tathā vidheyaṃ, yathāsmadīyānāṃ nāpacāras tasya cāpakāraḥ syāt iti [61] tadānīm eva cānyataḥ sa vraja-rājātmaja-vraja-vāsināṃ taraṇijā-tīra eva vāsam ākarṇayann abhyarṇa-gatān ājñāpayāmāsa, bhavantas tatra praviśantaḥ samantataḥ pravalatayā jvalanaṃ prajvalanam ācarantaḥ svayam antardhānam ācarantu [62] tataś ca teṣu tathā-kṛta-cariteṣu vipolati tu davānale śīghraṃ palāyiteṣu teṣu ca sarva eva vraja-bhavanāḥ sneha-vṛtta-labdha-sambhāvanāḥ sāgrajaṃ vraja-rāja-tanūjam evāvrajya vijñāpayāmāsuḥ- śaṅkāmahe na mṛtyoś ca na ca kṛcchra-pravāhataḥ kintu tvan-mukha-candrāṃśu-darśanābhāva-vaiśasāt

1.13.52

ततश् च- हरेः फुत्कार-मात्रेण निर्ववौ दव-दीपकः उत्प्रेक्षन्ते तु मुनयस् तस्य तत्-पान-कर्तृताम्

tataś ca- hareḥ phutkāra-mātreṇa nirvavau dava-dīpakaḥ utprekṣante tu munayas tasya tat-pāna-kartṛtām

1.13.53

[63] तद् एवम् अहितेन य उपाहित उपाहितस् तस्मिन्न् अपवाहिते सर्व एव त्राण-प्राणाः प्रभाते च प्रभाते, तत्-प्रभावत एव यथावस्थितं व्रजं व्रज-वासिनः सानन्दं तम् अन्व् अविन्दन्त किन्तु तस्मिन्न् एव मधुरता-कलिले कालिन्दी-ह्रद-सलिले सङ्कर्षणेन कृत-कृष्णाकर्षणेन विहरता सखिभिर्, अखिलं सह-धवला-व्रजं व्रजम् अपि समाहरता यदा बहलं कुतूहलं जातम्, तदा तेन गृहाय गमनम् अनुज्ञातम् [64] तथा च गमनं यथा- वाद्यैर् नृत्यैः प्रगीतैः श्रुति-शिव-पठनैर् दिव्य-भौम-प्रसून- प्रवृट्-कल्पाभिवर्षैर् जय-जय-निनदैः शर्म-कोलाहलैश् च कृष्णं मध्ये विधाय प्रकटतर-महानन्द-निर्व्रीड-भावान् नृत्यन्तस् ते व्रज-स्था व्रजम् अभिविविशुः खं यथा ज्योतिरोघाः

[63] tad evam ahitena ya upāhita upāhitas tasminn apavāhite sarva eva trāṇa-prāṇāḥ prabhāte ca prabhāte, tat-prabhāvata eva yathāvasthitaṃ vrajaṃ vraja-vāsinaḥ sānandaṃ tam anv avindanta kintu tasminn eva madhuratā-kalile kālindī-hrada-salile saṅkarṣaṇena kṛta-kṛṣṇākarṣaṇena viharatā sakhibhir, akhilaṃ saha-dhavalā-vrajaṃ vrajam api samāharatā yadā bahalaṃ kutūhalaṃ jātam, tadā tena gṛhāya gamanam anujñātam [64] tathā ca gamanaṃ yathā- vādyair nṛtyaiḥ pragītaiḥ śruti-śiva-paṭhanair divya-bhauma-prasūna- pravṛṭ-kalpābhivarṣair jaya-jaya-ninadaiḥ śarma-kolāhalaiś ca kṛṣṇaṃ madhye vidhāya prakaṭatara-mahānanda-nirvrīḍa-bhāvān nṛtyantas te vraja-sthā vrajam abhiviviśuḥ khaṃ yathā jyotiroghāḥ

1.13.54

[65] तद्-अनन्तरं च धवलाः परतश् चालयित्वा तत्-पूर्व-काल-पालकासद्भावेऽ पि श्रीमतां तत्र-भवताम् एषां प्रभावेण तत्रोदपात्र-मात्रं न विकल्पम् आगाद् इति स्वल्प-परिभवायाप्य् अकल्पमाने समस्त-व्रजे यातयामम् अपि यातयामतां नागतं तद्-घृत-पक्व-प्रचुरान्नम् इति सद्यस्तनम् इव राम-पर्वणि पूर्वाह्नेतनं गृहान्तः-सङ्गृहीत-जेमन-सामग्री-समुदयं सर्व एव ताव् अग्रजानुजाव् अग्रतो विधायाव्यग्रं सम्यग् रसयामासुः [66] तद् एवम् उद्घटित-गीः-कण्ठः स मधुकण्ठः समापयामास- ईदृशस् तनयो जातस् तव व्रज-नराधिप कंसादीन् दमयामास कालिय-दमनेन यः

[65] tad-anantaraṃ ca dhavalāḥ parataś cālayitvā tat-pūrva-kāla-pālakāsadbhāve' pi śrīmatāṃ tatra-bhavatām eṣāṃ prabhāveṇa tatrodapātra-mātraṃ na vikalpam āgād iti svalpa-paribhavāyāpy akalpamāne samasta-vraje yātayāmam api yātayāmatāṃ nāgataṃ tad-ghṛta-pakva-pracurānnam iti sadyastanam iva rāma-parvaṇi pūrvāhnetanaṃ gṛhāntaḥ-saṅgṛhīta-jemana-sāmagrī-samudayaṃ sarva eva tāv agrajānujāv agrato vidhāyāvyagraṃ samyag rasayāmāsuḥ [66] tad evam udghaṭita-gīḥ-kaṇṭhaḥ sa madhukaṇṭhaḥ samāpayāmāsa- īdṛśas tanayo jātas tava vraja-narādhipa kaṃsādīn damayāmāsa kāliya-damanena yaḥ

1.14.1

[67] तद् एवं, तरीयमाणेन हरिणा वरीयसा व्रज-परीवारेण सरिताव् इवातरीषातां ते आपदाव् इति सुखद-वृत्ते सभ्यानां तल्-लीला-समाधेर् अभ्यवकर्षणाय स्तवनामृत-वर्षणाय च साञ्जलि-स्थितयोस् तयोश् चिराद् बहिर् अवहित-तद्-उपसेवाः पूर्ववद् एव स-व्रज-देवाः सर्वे स्वं स्वं कार्यम् आसेदुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु कालिय-दव-चण्डता-दण्डनं नाम त्रयोदश-पूरणम् 13 (14) श्री-श्री-गोपीजन-वल्लभाय नमः अथ कैशोर-लीला अथ चतुर्दशं पूरणम् गदर्भासुर-मर्दनम् श्री-कृष्ण कृष्ण-चैतन्य स-सनातन-रूपक गोपाल रघुनाथाप्त-व्रज-वल्लभ पाहि माम्

[67] tad evaṃ, tarīyamāṇena hariṇā varīyasā vraja-parīvāreṇa saritāv ivātarīṣātāṃ te āpadāv iti sukhada-vṛtte sabhyānāṃ tal-līlā-samādher abhyavakarṣaṇāya stavanāmṛta-varṣaṇāya ca sāñjali-sthitayos tayoś cirād bahir avahita-tad-upasevāḥ pūrvavad eva sa-vraja-devāḥ sarve svaṃ svaṃ kāryam āseduḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu kāliya-dava-caṇḍatā-daṇḍanaṃ nāma trayodaśa-pūraṇam 13 (14) śrī-śrī-gopījana-vallabhāya namaḥ atha kaiśora-līlā atha caturdaśaṃ pūraṇam gadarbhāsura-mardanam śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-caitanya sa-sanātana-rūpaka gopāla raghunāthāpta-vraja-vallabha pāhi mām

1.14.2

तद् एवं गोलोक-विलासे श्री-गोपाल-पाल्यमान-गोपालानां नित्य-लोकः श्री-गोलोकः कथितः तत्र च श्री-गोपराज-सभायाम् अपूर्व-वीक्षित-कवि-क्षितिपति-कुमार-सुकुमार-कुमार-युगलावकलनम् उद्भावितम् [2] तद्-अनन्तरम् अपि बाल्य-विलासे तद्-युगलेन कृष्ण-बाल्य-चरित-वर्णनं कालिय-दलन-लीलावसानम् आचरितम् सम्प्रति तु तत् प्रथितं कैशोरचरितम् आख्यायते [3] तद् यथा- अथ दिनान्तरे च पूर्ववद् एव व्रज-नरदेव-सभान्तरे तयोर् एकतरः समुत्कण्ठतया स्निग्धकण्ठः स्वगतम् इदम् उवाच-[4] अथ कैशोरं वर्णनीयम् किन्तु रहस्य-रस-हारि-प्रसभायां सभायाम् अस्यां यथा लज्जा न सज्जा स्यात् तथा युज्यते [5] यदि च जातु निज-माधुरी-बुभुक्षित-कुक्षिम्-भरिणा हरिणा स्वक-सुखावहम् इति रहस् तद् अनुयुज्येवहि, तदा तद् उचितम् एव तद्-उपचितम् आचरिष्यावः इति [6] अथ स्पष्टं तु व्याचष्ट-ततश् च स्पष्टं कृत-गमायां षष्ठ-समायां समुल्लसित-सम्मति-मये जन्म-तिथि-समये हर्ष-समृद्धि-प्रद-वर्ष-वृद्धि-पर्वणि सर्व-निःश्रेयसम् आविस्तरां विस्तारयतः समस्तं विनिस्तारयतस् तस्य श्रीमद्-व्रजराज-सुतस्य विश्वेषाम् एव मनश् चोरं कैशोरम् उदयाञ्चक्रे तथा हि- राज्यं सम्यग् उपेत्य कृष्ण-वपुषि त्रैलोक्य-लक्ष्मी-मये क्रीडाभिर् लघु निर्गमय्य समयान् औदार्य-पर्याकुलम् पात्राय स्वयम् आगताय गुणितावासाय सद्-वेदिने कैशोराय निजं प्रदाय विषयं पौगण्डम् अन्तर्दधे

tad evaṃ goloka-vilāse śrī-gopāla-pālyamāna-gopālānāṃ nitya-lokaḥ śrī-golokaḥ kathitaḥ tatra ca śrī-goparāja-sabhāyām apūrva-vīkṣita-kavi-kṣitipati-kumāra-sukumāra-kumāra-yugalāvakalanam udbhāvitam [2] tad-anantaram api bālya-vilāse tad-yugalena kṛṣṇa-bālya-carita-varṇanaṃ kāliya-dalana-līlāvasānam ācaritam samprati tu tat prathitaṃ kaiśoracaritam ākhyāyate [3] tad yathā- atha dināntare ca pūrvavad eva vraja-naradeva-sabhāntare tayor ekataraḥ samutkaṇṭhatayā snigdhakaṇṭhaḥ svagatam idam uvāca-[4] atha kaiśoraṃ varṇanīyam kintu rahasya-rasa-hāri-prasabhāyāṃ sabhāyām asyāṃ yathā lajjā na sajjā syāt tathā yujyate [5] yadi ca jātu nija-mādhurī-bubhukṣita-kukṣim-bhariṇā hariṇā svaka-sukhāvaham iti rahas tad anuyujyevahi, tadā tad ucitam eva tad-upacitam ācariṣyāvaḥ iti [6] atha spaṣṭaṃ tu vyācaṣṭa-tataś ca spaṣṭaṃ kṛta-gamāyāṃ ṣaṣṭha-samāyāṃ samullasita-sammati-maye janma-tithi-samaye harṣa-samṛddhi-prada-varṣa-vṛddhi-parvaṇi sarva-niḥśreyasam āvistarāṃ vistārayataḥ samastaṃ vinistārayatas tasya śrīmad-vrajarāja-sutasya viśveṣām eva manaś coraṃ kaiśoram udayāñcakre tathā hi- rājyaṃ samyag upetya kṛṣṇa-vapuṣi trailokya-lakṣmī-maye krīḍābhir laghu nirgamayya samayān audārya-paryākulam pātrāya svayam āgatāya guṇitāvāsāya sad-vedine kaiśorāya nijaṃ pradāya viṣayaṃ paugaṇḍam antardadhe

1.14.3

ततश् च- दृष्टि-प्रसाद-कृत-सामभिर् अंशुदानैः शश्वन् मनोहरण-निर्मित-बुद्धि-भेदैः अर्थान्तराभिविनिवेशज-भाव-दण्डैः कैशोरकं वशयति स्म हरेः समस्तम्

tataś ca- dṛṣṭi-prasāda-kṛta-sāmabhir aṃśudānaiḥ śaśvan manoharaṇa-nirmita-buddhi-bhedaiḥ arthāntarābhiviniveśaja-bhāva-daṇḍaiḥ kaiśorakaṃ vaśayati sma hareḥ samastam

1.14.4

तत्र च, मुखे पूर्तिः कान्तिर् नयन-युगले दैर्घ्यम् अरुण- प्रभा हृद्य् उच्छ्रायः प्रततिर् अपि मध्ये तु कृशता इतीदं सौन्दर्यं यद्-अवधि मनाग् अप्य् अधिजगे जगन्-नेत्र-श्रेणी तद्-अवधि हरौ तेन चकृषे

tatra ca, mukhe pūrtiḥ kāntir nayana-yugale dairghyam aruṇa- prabhā hṛdy ucchrāyaḥ pratatir api madhye tu kṛśatā itīdaṃ saundaryaṃ yad-avadhi manāg apy adhijage jagan-netra-śreṇī tad-avadhi harau tena cakṛṣe

1.14.5

[7] तद् इत्थं तज्-ज्येष्ठश् च निर्दिष्टः [8] तदा च ताल-फल-पाकावसरे वर्षा-प्रसरे कदाचिन् निखिल-सुख-वर्धनस्य गोवर्धनस्य गिरेर् आग्नेय्यां हरिति हरि-रामादयः सामोदा गाश् चारयन्तः सन्ति स्म [9] ततश् च पूर्वानुभव-सम्पातातीतं पूर्व-वातानीतम् अतिदूरतः सजातीय-पूर-धरं पक्त्रिम-ताल-फल-जाल-सौरभ्य-भरम् उपलभ्य, पूर्वत एव तत्-कीर्ति-विवर्तित-चित्ता व्रज-वर्तिषु वित्तास् ते सर्वं-सहायाः स्पृहणीयाः सर्व एव तयोः सहाया हृदि स्पृहयाम्बभूवुः- राम-कृष्णाभ्यां वलिता वयम् इतश् चलिता रास-भासुर-राज-भवनं ताल-वनं तत्-पाल-गणम् अपि तथा-विधं निभालयितुं नूतन-कुतुकाः स्म ततः स्व-बुभुक्षा-सुक्षामता-लक्ष्य-विनोदाद् इमौ विनुदाम इति [10] ते च श्रीदाम-सुबल-स्तोककृष्ण-शवला बल-कृष्णयोः सम-बला लब्ध-मर्माणः सधर्माण इत्य् अतएव शश्वद् अखिलतया सखितया विराजन्ते ययोर् एव समं वीर्यम् इत्य् आदिकम् ईर्यते इति ततः सततम् एव क्रमते तत्-पराक्रमे तेषां बुद्धि-क्रम इत्य् अकृत-शङ्काशेषेण प्रणय-विशेषेण जिघत्सा-मिषेण च तद्-अर्थं भ्रातृ-बलं बलभद्रं प्रार्थयामासुः, यथा- तालानां वनम् अत्र पक्त्रिम-फलं निर्हारि पूरं यतः सौरभ्यं बत दूरम् एति तद् इदं भोगं विना निष्फलम् श्रूयन्ते हि खरा नराशन-करास् तस्याधिपा इत्य् अदः श्री-रामायत-दोर्-युगार्पय तथा श्री-कृष्ण दुष्टापह

[7] tad itthaṃ taj-jyeṣṭhaś ca nirdiṣṭaḥ [8] tadā ca tāla-phala-pākāvasare varṣā-prasare kadācin nikhila-sukha-vardhanasya govardhanasya girer āgneyyāṃ hariti hari-rāmādayaḥ sāmodā gāś cārayantaḥ santi sma [9] tataś ca pūrvānubhava-sampātātītaṃ pūrva-vātānītam atidūrataḥ sajātīya-pūra-dharaṃ paktrima-tāla-phala-jāla-saurabhya-bharam upalabhya, pūrvata eva tat-kīrti-vivartita-cittā vraja-vartiṣu vittās te sarvaṃ-sahāyāḥ spṛhaṇīyāḥ sarva eva tayoḥ sahāyā hṛdi spṛhayāmbabhūvuḥ- rāma-kṛṣṇābhyāṃ valitā vayam itaś calitā rāsa-bhāsura-rāja-bhavanaṃ tāla-vanaṃ tat-pāla-gaṇam api tathā-vidhaṃ nibhālayituṃ nūtana-kutukāḥ sma tataḥ sva-bubhukṣā-sukṣāmatā-lakṣya-vinodād imau vinudāma iti [10] te ca śrīdāma-subala-stokakṛṣṇa-śavalā bala-kṛṣṇayoḥ sama-balā labdha-marmāṇaḥ sadharmāṇa ity ataeva śaśvad akhilatayā sakhitayā virājante yayor eva samaṃ vīryam ity ādikam īryate iti tataḥ satatam eva kramate tat-parākrame teṣāṃ buddhi-krama ity akṛta-śaṅkāśeṣeṇa praṇaya-viśeṣeṇa jighatsā-miṣeṇa ca tad-arthaṃ bhrātṛ-balaṃ balabhadraṃ prārthayāmāsuḥ, yathā- tālānāṃ vanam atra paktrima-phalaṃ nirhāri pūraṃ yataḥ saurabhyaṃ bata dūram eti tad idaṃ bhogaṃ vinā niṣphalam śrūyante hi kharā narāśana-karās tasyādhipā ity adaḥ śrī-rāmāyata-dor-yugārpaya tathā śrī-kṛṣṇa duṣṭāpaha

1.14.6

[11] आयत-दोर्-युग इत्य् अनेन च ध्वनितम् इदम्- महाबाहुतया राम तर्क्यसे त्वं च विक्रमी न तथा लक्ष्यथाः क्वापि लक्षणीयस् तु सम्प्रति

[11] āyata-dor-yuga ity anena ca dhvanitam idam- mahābāhutayā rāma tarkyase tvaṃ ca vikramī na tathā lakṣyathāḥ kvāpi lakṣaṇīyas tu samprati

1.14.7

इति [12] श्री-रामस् तु स-स्मितम् उवाच-भो भवन्तो लोभवन्तो भवन्तोऽ प्य् अस्मत्तः प्रति प्रतीयध्वे, यतो मुग्धाः! नियुद्धाभिमुखैर् भ्रू-भङ्ग-सूचित-शौटीर्य-सुखैः प्रभवद्भिर् भवद्भिः कदाचिद् आवाम् अपि पराभवम् आसाद्यावहे तत् कथम् आवाम् एव याच्यावहे ? [13] ते च प्रोचुः-सर्वतोऽ प्य् अतिगुणवन्तौ भवन्तौ खल्व् अस्माकं सारौ राज-कुमारौ राज-नीति-रीतिश् चैवम् एव यद् राज-कुलम् एव व्रियते पुरस्क्रियते च मृगयायां मृग-ताडनवन् न पुनर् अन्येन स्वयम् अग्र-गण्येन भूयते यदि तत् कुलं परम-वीर्याकुलं भवति, तदा तु किम् उत? तत्र चाग्रजतया भवतः सदापाग्र्यतो नाग्र्यायते तस्माद् यद्य् अस्मद्-इच्छा-पूरणाय भवतोर् इच्छा सङ्गच्छते, तदा नान्यद् अनुमन्यताम् [14] तद् एवं सह-प्रहसिते शुभ्रांशु-सिते कृष्णाग्रजे स्वयम् अग्रतो व्रजे सिंह-नादम् आददाना दामोदरादयः सामोदं तद्-अनुप्लवाः प्लवमानतया तद्-वनाय तद्-अवस्था एव प्रतस्थिरे गास् तु स्व-स्थान एव स्थापयामासुः प्रस्थाय च रामम्, सोपालम्भम् इवावदंस् तम् अनु तद् बाहू च मित्राणि यत् तेन द्राक् स च सेर्ष्या-चित्तम् इव तां गत्वा तु तालावलिम् सर्वाम् एव भुजायुगेन युगपद् विक्षिप्य सङ्घट्टयन् विभ्रष्टानि मिथः फलानि विदधे घृष्टानि दिग्दन्तिवत्

iti [12] śrī-rāmas tu sa-smitam uvāca-bho bhavanto lobhavanto bhavanto' py asmattaḥ prati pratīyadhve, yato mugdhāḥ! niyuddhābhimukhair bhrū-bhaṅga-sūcita-śauṭīrya-sukhaiḥ prabhavadbhir bhavadbhiḥ kadācid āvām api parābhavam āsādyāvahe tat katham āvām eva yācyāvahe ? [13] te ca procuḥ-sarvato' py atiguṇavantau bhavantau khalv asmākaṃ sārau rāja-kumārau rāja-nīti-rītiś caivam eva yad rāja-kulam eva vriyate puraskriyate ca mṛgayāyāṃ mṛga-tāḍanavan na punar anyena svayam agra-gaṇyena bhūyate yadi tat kulaṃ parama-vīryākulaṃ bhavati, tadā tu kim uta? tatra cāgrajatayā bhavataḥ sadāpāgryato nāgryāyate tasmād yady asmad-icchā-pūraṇāya bhavator icchā saṅgacchate, tadā nānyad anumanyatām [14] tad evaṃ saha-prahasite śubhrāṃśu-site kṛṣṇāgraje svayam agrato vraje siṃha-nādam ādadānā dāmodarādayaḥ sāmodaṃ tad-anuplavāḥ plavamānatayā tad-vanāya tad-avasthā eva pratasthire gās tu sva-sthāna eva sthāpayāmāsuḥ prasthāya ca rāmam, sopālambham ivāvadaṃs tam anu tad bāhū ca mitrāṇi yat tena drāk sa ca serṣyā-cittam iva tāṃ gatvā tu tālāvalim sarvām eva bhujāyugena yugapad vikṣipya saṅghaṭṭayan vibhraṣṭāni mithaḥ phalāni vidadhe ghṛṣṭāni digdantivat

1.14.8

तज् ज्ञात्वास्र-परासभाश् च परितः साक्रन्दम् अभ्याययुर् यान् दृष्ट्वा पशुपाः स-माधव-बलाः शश्वद्द् हसन्तः स्थिताः हासावेश-वशात् कृतानवहितिं प्रत्यक् पदाभ्यां बलं वज्राभ्याम् इव धेनुकस् तम् अनुदत् तच् चैष नाबुध्यत

taj jñātvāsra-parāsabhāś ca paritaḥ sākrandam abhyāyayur yān dṛṣṭvā paśupāḥ sa-mādhava-balāḥ śaśvadd hasantaḥ sthitāḥ hāsāveśa-vaśāt kṛtānavahitiṃ pratyak padābhyāṃ balaṃ vajrābhyām iva dhenukas tam anudat tac caiṣa nābudhyata

1.14.9

न ज्ञातवान् अपि यतः स तु तं प्रहारं तेनातिरोष-भर-नास्ति-विवेक-चर्यः भूयः पराक्-स्थिति विनर्द्य विकीर्ण-लत्तस् तेनाथ वत्सक इवारचि धेनुकाख्यः

na jñātavān api yataḥ sa tu taṃ prahāraṃ tenātiroṣa-bhara-nāsti-viveka-caryaḥ bhūyaḥ parāk-sthiti vinardya vikīrṇa-lattas tenātha vatsaka ivāraci dhenukākhyaḥ

1.14.10

[15] अथ ब्रह्माण्डम् अपि खण्डयितुं प्रचण्डता-मण्डिताच् चण्ड-चण्डीश-शूलाद् अप्य् उद्दण्ड-प्रहारेण बल-भुज-दण्डेन ताल-मण्डल-मण्डलेश्वर-शिरसि चक्रीवच्-छक्रारिर् विचकरे तेन च ताल-परावर-परस्परासु यः खलु निहित आवेग-संस्कारः प्रलय-जात-दुर्वार-प्रभञ्जनाकारः, स तु हिन्दोलयंस् तत् तद् उपरिगम् अर्धम् अर्धम् अग्नि-यन्त्र-प्रक्षिप्तम् इव विक्षिप्तं विधाय प्रायः सर्वम् एवाखर्व-ताल-खर्व-मयं तद् वनं निमेष-मात्रेण वित्रोटयामास यत्र स्वयं तु भवन्तु तृण-राजाः खल्व् इमे, तथापि तृणान्य् एव इति बलभद्रश् चिन्तयामास च [16] अथ तद्-अनुगता देव-विस्पर्धिनः परेऽ प्य् अस्वरतया गर्दभा गर्दन्तः प्रतिघात् प्रतिघातम् आचरन्तः सहसा रुद्धाध्वानः सह युध्वानः पर्यागतास् तृणवन्-मताः परमानन्दाराम-राम-कृष्णाभ्यां हसद्भ्यां विलसद्भ्याम् एवाखव इव धृतासव एव तुच्छीकृत्य गृहीत-पुच्छ-चरणास् तेषां ताल-भक्षण-सौकर्यार्थम् इवाधिमध्याम् अध्यवस्थित-तृण-क्ष्मापत्य्-उपरि क्षिप्रम् एव परिक्षिप्ताः क्षपित-जीविताः क्षिति-निपतिताः सह निस्तल-ताल-फलैः केतव इव राहुभिर् दिनानि कानिचित् कंस-पक्षीयान् अभीषयन्त रासभान् शमयितुः कियद् भवेत् पौरुषं तद् इति नावमन्यताम् यद् दिविष्ठ-पटली तदापि तौ वाद्य-गीत-कुसुमैर् असेवत

[15] atha brahmāṇḍam api khaṇḍayituṃ pracaṇḍatā-maṇḍitāc caṇḍa-caṇḍīśa-śūlād apy uddaṇḍa-prahāreṇa bala-bhuja-daṇḍena tāla-maṇḍala-maṇḍaleśvara-śirasi cakrīvac-chakrārir vicakare tena ca tāla-parāvara-parasparāsu yaḥ khalu nihita āvega-saṃskāraḥ pralaya-jāta-durvāra-prabhañjanākāraḥ, sa tu hindolayaṃs tat tad uparigam ardham ardham agni-yantra-prakṣiptam iva vikṣiptaṃ vidhāya prāyaḥ sarvam evākharva-tāla-kharva-mayaṃ tad vanaṃ nimeṣa-mātreṇa vitroṭayāmāsa yatra svayaṃ tu bhavantu tṛṇa-rājāḥ khalv ime, tathāpi tṛṇāny eva iti balabhadraś cintayāmāsa ca [16] atha tad-anugatā deva-vispardhinaḥ pare' py asvaratayā gardabhā gardantaḥ pratighāt pratighātam ācarantaḥ sahasā ruddhādhvānaḥ saha yudhvānaḥ paryāgatās tṛṇavan-matāḥ paramānandārāma-rāma-kṛṣṇābhyāṃ hasadbhyāṃ vilasadbhyām evākhava iva dhṛtāsava eva tucchīkṛtya gṛhīta-puccha-caraṇās teṣāṃ tāla-bhakṣaṇa-saukaryārtham ivādhimadhyām adhyavasthita-tṛṇa-kṣmāpaty-upari kṣipram eva parikṣiptāḥ kṣapita-jīvitāḥ kṣiti-nipatitāḥ saha nistala-tāla-phalaiḥ ketava iva rāhubhir dināni kānicit kaṃsa-pakṣīyān abhīṣayanta rāsabhān śamayituḥ kiyad bhavet pauruṣaṃ tad iti nāvamanyatām yad diviṣṭha-paṭalī tadāpi tau vādya-gīta-kusumair asevata

1.14.11

[17] अथ हास-सहितम् उपजहास च, सा मघवत्-प्रधाना धेनुकम् अघजिद्-अभिप्रायम् अभिप्रयती यथा, अघासुरः कालिय-कद्रु-जन्माप्य् असोढ वीर्यं यदि नास्मदीयम् पुत्री-प्रमर्दिन्, बत गर्दभ त्वं कर्तुं कथं धार्ष्ट्यम् इयज् जगन्थ?

[17] atha hāsa-sahitam upajahāsa ca, sā maghavat-pradhānā dhenukam aghajid-abhiprāyam abhiprayatī yathā, aghāsuraḥ kāliya-kadru-janmāpy asoḍha vīryaṃ yadi nāsmadīyam putrī-pramardin, bata gardabha tvaṃ kartuṃ kathaṃ dhārṣṭyam iyaj jagantha?

1.14.12

[18] अथ सद्यः पितृ-वन-विलास-ताल-वन-वास-रासभ-शव-स्पृष्टानि तानि तालानि न तु तैः परामृष्टानि, न च तदीय-तृणानि गावस् तर्णाविताः, किन्तु तद्-विसृष्टानि तानि केचिद् इतर एव मानवा गावश् च विगत-साध्वसाध्वतया चिरं साध्व् आस्वादितवन्तः [19] तद् एवं नृ-जग्धं तं स-गणं क्रोध-दग्ध-सूक्ष्म-देह-पर्यन्तम् आचर्य श्रीमान् कृष्णस् तु साग्रजः सह-सखि-व्रजः पुरस्कृत-धेनुर् वादित-वेणुर् व्रजन् व्रजम् आजगाम यथा, कमल-दल-विशाल-लोल-नेत्रः सखि-जन-गीत-पवित्र-चित्र-कीर्तिः सह-बलम् अविशद् व्रजं स-वेणुं क्वणित-कलं कलयन् व्रजेश-सूनुः

[18] atha sadyaḥ pitṛ-vana-vilāsa-tāla-vana-vāsa-rāsabha-śava-spṛṣṭāni tāni tālāni na tu taiḥ parāmṛṣṭāni, na ca tadīya-tṛṇāni gāvas tarṇāvitāḥ, kintu tad-visṛṣṭāni tāni kecid itara eva mānavā gāvaś ca vigata-sādhvasādhvatayā ciraṃ sādhv āsvāditavantaḥ [19] tad evaṃ nṛ-jagdhaṃ taṃ sa-gaṇaṃ krodha-dagdha-sūkṣma-deha-paryantam ācarya śrīmān kṛṣṇas tu sāgrajaḥ saha-sakhi-vrajaḥ puraskṛta-dhenur vādita-veṇur vrajan vrajam ājagāma yathā, kamala-dala-viśāla-lola-netraḥ sakhi-jana-gīta-pavitra-citra-kīrtiḥ saha-balam aviśad vrajaṃ sa-veṇuṃ kvaṇita-kalaṃ kalayan vrajeśa-sūnuḥ

1.14.13

तं गोरजश् छुरित-कुन्तल-बद्ध-माल्य- सम्बद्ध-पिञ्छम् अमलेक्षण-चारु-हासम् आनन्दित-वेणुम् अनुगेडित-पुण्य-कीर्तिं गोप्यः स-तृष्ण-नयनाः परितः समीयुः 12अ [वसन्ततिलका][ 4] [ 4] चोम्परे भ्प् 10.15.42, wहिछ् इस् fओउन्द् इन् थिस् वेर्सेऽ स् प्लचे इन् सोमे एदितिओन्स्. [20] तद् एतत् पर्यन्तम् उदन्तं समुदन्तः कथयित्वा तत्र च कृष्ण-मनश्-चोरीणां नव-किशोरीणां तन्-मुख-विधु-दर्शन-शात-जात-भ्रू-भङ्ग-तरङ्ग-सङ्गतानुराग-सागर-गरिमाणम् अनुस्मृत्य विस्मृत-सर्वेन्द्रिय-कृत्यः स-बाष्प-कण्ठः स्निग्धकण्ठस् तस्यां सभायां मुहूर्त-द्वयं मूर्त-भावम् एवाससाद [21] श्रीमद्-व्रजराजादयस् तु तद्-अभिप्राय-जानानाः सदयतया तदीय-सान्त्व-विधये सावधाना नाना-विध-विधानम् आचरन्तः सर्व एव चिन्तातुरा बभूवुः [22] तत्-तद्-विधानस्य चाकिञ्चित्-करतायाम् अविरतायां मधुकण्ठ एव तान् स्फुरद्-उत्कण्ठः सान्त्वितान् विधाय भ्रातुः सर्वेन्द्रिय-कुण्ठता-शान्तये तदानीन्तन-व्रज-राज्ञी-सन्तत-तल्-लालन-सङ्गानम् आततान यथा- हरिणा हलिना सह रिपु-दलिना रजनी-मुखम् अनु जननी-लालनम् इति कलितं जित-कलिना ध्रु निर्मञ्छन-नीराजन-मार्जन-वदनालोकन-रचनम् मर्दन-मज्जन-संवस्त्रणतः पश्चात् पुण्ड्रक-सचनम् रस-चय-योजन-भोजन-पूरण-सुरभित-नीरास्वदनम् अगुरु-द्रव-युतिर् अथ ताम्बूल-स्वदनं सुख-संवदनम् सुकृति-जनं प्रति शय्या-संस्कृति-समनुज्ञाम् अनुशयनम् प्रिय-सख-सङ्गतिम् अनु सेव्य्-अनुगतिम् अनु च मुदाम् अतिचयनम्

taṃ gorajaś churita-kuntala-baddha-mālya- sambaddha-piñcham amalekṣaṇa-cāru-hāsam ānandita-veṇum anugeḍita-puṇya-kīrtiṃ gopyaḥ sa-tṛṣṇa-nayanāḥ paritaḥ samīyuḥ 12a [vasantatilakā][ 4] [ 4] compare bhp 10.15.42, which is found in this verse' s place in some editions. [20] tad etat paryantam udantaṃ samudantaḥ kathayitvā tatra ca kṛṣṇa-manaś-corīṇāṃ nava-kiśorīṇāṃ tan-mukha-vidhu-darśana-śāta-jāta-bhrū-bhaṅga-taraṅga-saṅgatānurāga-sāgara-garimāṇam anusmṛtya vismṛta-sarvendriya-kṛtyaḥ sa-bāṣpa-kaṇṭhaḥ snigdhakaṇṭhas tasyāṃ sabhāyāṃ muhūrta-dvayaṃ mūrta-bhāvam evāsasāda [21] śrīmad-vrajarājādayas tu tad-abhiprāya-jānānāḥ sadayatayā tadīya-sāntva-vidhaye sāvadhānā nānā-vidha-vidhānam ācarantaḥ sarva eva cintāturā babhūvuḥ [22] tat-tad-vidhānasya cākiñcit-karatāyām aviratāyāṃ madhukaṇṭha eva tān sphurad-utkaṇṭhaḥ sāntvitān vidhāya bhrātuḥ sarvendriya-kuṇṭhatā-śāntaye tadānīntana-vraja-rājñī-santata-tal-lālana-saṅgānam ātatāna yathā- hariṇā halinā saha ripu-dalinā rajanī-mukham anu jananī-lālanam iti kalitaṃ jita-kalinā dhru nirmañchana-nīrājana-mārjana-vadanālokana-racanam mardana-majjana-saṃvastraṇataḥ paścāt puṇḍraka-sacanam rasa-caya-yojana-bhojana-pūraṇa-surabhita-nīrāsvadanam aguru-drava-yutir atha tāmbūla-svadanaṃ sukha-saṃvadanam sukṛti-janaṃ prati śayyā-saṃskṛti-samanujñām anuśayanam priya-sakha-saṅgatim anu sevy-anugatim anu ca mudām aticayanam

1.14.14

इति [7 x 4] [23] तद् एवम् अतिपरिचरितम् हरि-चरित-वर्णनं मधुर-राग-नीरन्ध्रं कर्ण-रन्ध्रं प्रविशद् एव तं मूर्च्छाम् ऋच्छन्तम् अपि जागरयामास, नाम-धेयम् इव निद्रा-लब्ध-चिद्-राहित्यम् [24] अथ स्वस्थावस्थतया कुण्ठता-रहितस् तादृश-गुण-महितः स्निग्धकण्ठः स-बाष्प-कण्ठम् उवाच- सोऽ यं गोपाल-भूपाल तनयस् तव निर्दयः मुग्धं च मद्-विधं मुग्धं करोति स्वैर-लीलया

iti [7 x 4] [23] tad evam atiparicaritam hari-carita-varṇanaṃ madhura-rāga-nīrandhraṃ karṇa-randhraṃ praviśad eva taṃ mūrcchām ṛcchantam api jāgarayāmāsa, nāma-dheyam iva nidrā-labdha-cid-rāhityam [24] atha svasthāvasthatayā kuṇṭhatā-rahitas tādṛśa-guṇa-mahitaḥ snigdhakaṇṭhaḥ sa-bāṣpa-kaṇṭham uvāca- so' yaṃ gopāla-bhūpāla tanayas tava nirdayaḥ mugdhaṃ ca mad-vidhaṃ mugdhaṃ karoti svaira-līlayā

1.14.15

[25] तद् एवं वृत्ते निवृत्ते सर्वत्र च व्रज-जने गृह-वर्त्मानुवृत्ते नित्यवद् एव व्रज-महेन्द्र-तनूजस् तौ सूत-राज-तनूजौ सङ्गत एव निनाय नीत्वा च तयोर् आत्मना तृतीयः सन् प्रसङ्गतः प्रच्छन्नतया पप्रच्छ-कथयतं, कथम् एतावान् कस्मान् मूर्च्छावेशः क्लेश इव परामृष्टः? इति [26] उभौ तु स-गद्गदं जगदतुः-किं ब्रूवहे, भवन्त इव सर्वम् अनुभवन्ति इति [27] कृष्णश् च स-तृष्णम् उवाच-जानीम एव केवलं न, किन्तु तदानीं स्वयम् अपि नितराम् आचरामस्, तथापि तद् वर्णनम् आकर्णयितुम् इच्छामः तथा हि- स्वयम् अपि यत् पुरु रचितं तद् यदि हृदयं तदा सदा श्राव्यम् काव्यं निज-सचितं यत् तद् इदं युवकां परस्परं शृणुथः

[25] tad evaṃ vṛtte nivṛtte sarvatra ca vraja-jane gṛha-vartmānuvṛtte nityavad eva vraja-mahendra-tanūjas tau sūta-rāja-tanūjau saṅgata eva nināya nītvā ca tayor ātmanā tṛtīyaḥ san prasaṅgataḥ pracchannatayā papraccha-kathayataṃ, katham etāvān kasmān mūrcchāveśaḥ kleśa iva parāmṛṣṭaḥ? iti [26] ubhau tu sa-gadgadaṃ jagadatuḥ-kiṃ brūvahe, bhavanta iva sarvam anubhavanti iti [27] kṛṣṇaś ca sa-tṛṣṇam uvāca-jānīma eva kevalaṃ na, kintu tadānīṃ svayam api nitarām ācarāmas, tathāpi tad varṇanam ākarṇayitum icchāmaḥ tathā hi- svayam api yat puru racitaṃ tad yadi hṛdayaṃ tadā sadā śrāvyam kāvyaṃ nija-sacitaṃ yat tad idaṃ yuvakāṃ parasparaṃ śṛṇuthaḥ

1.14.16

[28] तस्मात् प्रथमं तावत् प्रेयसी-गणाधिकाया राधिकाया बिम्बोष्ठी-गोष्ठी-मध्यम् अध्यास्य व्यस्यताम् एषा पटीयसी रस-परिपाटी [29] उभौ स-बाष्पतया परस्परं निरूपयन्ताव् ऊचतुः- यद् अन्तर् यस्य सर्वं तत् तस्य जानात्य् अभीप्सितः स एव चेद् वसत्य् अन्तस् तं तु जानीत कः परः

[28] tasmāt prathamaṃ tāvat preyasī-gaṇādhikāyā rādhikāyā bimboṣṭhī-goṣṭhī-madhyam adhyāsya vyasyatām eṣā paṭīyasī rasa-paripāṭī [29] ubhau sa-bāṣpatayā parasparaṃ nirūpayantāv ūcatuḥ- yad antar yasya sarvaṃ tat tasya jānāty abhīpsitaḥ sa eva ced vasaty antas taṃ tu jānīta kaḥ paraḥ

Pūraṇa 1 (cont. 18)

1.15.1

[30] कृष्णश् च सानन्दम् उवाच-तद् अद्य नक्तम् एवानवद्या सेयं विद्या निवेद्यताम् इति बाहु-युगं गृहीत्वा सखि-गोष्ठीम् अनु ताव् अमू नीत्वा बहल-कुतूहल-वेष्टितेन चेष्टितेन यावद् विरोचन-निम्लोचनावसरं वासरं गमयामास इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु गर्दभासुर-मर्दनं नाम चतुर्दशं पूरणम् 14 (15) अथ पञ्चदशं पूरणम् अपूर्वानुराग-चर्या-जागर्या [1] अथ गोलोक-युव-राजः सखिभिः सह राजमानः, सायं प्रत्यवसाय, मातुर् आज्ञाम् आदाय, वलित-प्रभायां गोप-राज-सभायां प्रति-रजनी-जनित-सर्वायत-पर्वाकृताभिप्राये प्रहर-प्राये गुरून् अनुज्ञाप्य, तद् अन्यान् प्रस्थाप्य, महान्तः-पुरं प्राप्य, प्रसू-निदेशम् अवाप्य, सुबल-मधु-मङ्गलादिभिर् अन्तरङ्ग-सङ्गिभिः सङ्गतः सूताङ्ग-जाताभ्यां च ताभ्याम् अनुगतः प्राग्-वर्णित-गोकुल-कमल-पत्र-स्थितं परम-सुख-सत्रतया प्रमितं श्री-राधाराम-धाम जगाम [2] अकस्माद् आगते च तस्मिन् सस्मित-क्रीडा-नर्म-जुषाम् अमूषां सम्भ्रम-भ्रम-विस्मय-स्मय-त्रपा-पत्रपादरादर-हर्ष-तर्षादयस् ते भावा युगपद् एव समुत्पन्नाश् चित्रीयमाणतां चित्रायमाणताम् अप्य् आचेरुः अत्र च, अकस्माद् आयान्तं हरिम् अनुभवन्ती किल ह्रिया दशाम् अक्ष्णोर् नाना-द्रुतम् अपिदधे सा नत-मुखी मुदा स्मेरा भुग्ना विकसितवती कुञ्चितवती स-बाष्पा स्तब्धाभाभवद् इति समं या न घटते

[30] kṛṣṇaś ca sānandam uvāca-tad adya naktam evānavadyā seyaṃ vidyā nivedyatām iti bāhu-yugaṃ gṛhītvā sakhi-goṣṭhīm anu tāv amū nītvā bahala-kutūhala-veṣṭitena ceṣṭitena yāvad virocana-nimlocanāvasaraṃ vāsaraṃ gamayāmāsa iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu gardabhāsura-mardanaṃ nāma caturdaśaṃ pūraṇam 14 (15) atha pañcadaśaṃ pūraṇam apūrvānurāga-caryā-jāgaryā [1] atha goloka-yuva-rājaḥ sakhibhiḥ saha rājamānaḥ, sāyaṃ pratyavasāya, mātur ājñām ādāya, valita-prabhāyāṃ gopa-rāja-sabhāyāṃ prati-rajanī-janita-sarvāyata-parvākṛtābhiprāye prahara-prāye gurūn anujñāpya, tad anyān prasthāpya, mahāntaḥ-puraṃ prāpya, prasū-nideśam avāpya, subala-madhu-maṅgalādibhir antaraṅga-saṅgibhiḥ saṅgataḥ sūtāṅga-jātābhyāṃ ca tābhyām anugataḥ prāg-varṇita-gokula-kamala-patra-sthitaṃ parama-sukha-satratayā pramitaṃ śrī-rādhārāma-dhāma jagāma [2] akasmād āgate ca tasmin sasmita-krīḍā-narma-juṣām amūṣāṃ sambhrama-bhrama-vismaya-smaya-trapā-patrapādarādara-harṣa-tarṣādayas te bhāvā yugapad eva samutpannāś citrīyamāṇatāṃ citrāyamāṇatām apy āceruḥ atra ca, akasmād āyāntaṃ harim anubhavantī kila hriyā daśām akṣṇor nānā-drutam apidadhe sā nata-mukhī mudā smerā bhugnā vikasitavatī kuñcitavatī sa-bāṣpā stabdhābhābhavad iti samaṃ yā na ghaṭate

1.15.2

[3] अथ प्रगुण-गुणालङ्कृता किङ्करी-ततिर् वितस्ति-दघ्न-राङ्कवास् तरणेन तम् अतिविस्तीर्णं मणि-कीर्णम् अलिन्दम् आस्तीर्णं चक्रे आस्तीर्णस्य च तस्य प्रतीची-प्रचित-सुललित-तुलिकायां प्राची-मुखतया स्वयं निविशमानः शुभ्रताराम-चामरादि-कराभिः किङ्करीभिः सेव्यमानः श्री-राधाया बहिर् अपि विराजमान-प्राणः पाणिना ताम् आदाय स्व-रस-मिलित-तदीय-रस-वेणी-समाप्लवन-जीवनानां श्रेणी-कृतानाम् एणीदृशां गणाग्र-देश-गततया वाम-देशे निवेशयामास [4] दक्षिणतस् तु केवल-तदीय-नव-तरुणिमावतार-समुचित-सेवा-प्रकार-कामनाराम-प्रथम-वयसः सुबलादि-सवयसः [5] यत्-पङ्क्ति-द्वयान्तिम-सीम-मध्य-गतौ तन्-मिथुनाभिमुखताभिरतौ तादृश-प्रणय-सुकुमारौ सूत-कुमारौ तस्थतुः, ययो राग-तालादि-साहायकाः सखाय एव केचन सचन्ते स्म [6] यौ खलु द्वयोर् अपि तयोः सवयसाम् आवल्योर् अर्ध-मणिसर-वल्ल्योर् इवाग्रिम-सीम-मध्यम् अधिकृत्य मिथः शोभा-विनिमय-शीलतया नील-पीतता-विवेक-व्यतिरेक-मय-महा-नायकायमानं सर्वत्र प्रथित-दृष्टि-प्रसादम् अपि मिथः समर्पित-नेत्र-त्रिभाग-रागं तन्-मिथुनम् अवलोकयन्तौ द्वि-त्र-क्षणं चित्रवद् इवास्थिषाताम् [7] ततश् च प्रहस्य नव-घन-श्यामेनादि-श्यमानतया सावधानतां दधानाव् आनन्दाद् उभाव् एव संहिताञ्जलि-करौ नान्दी-करौ बभूवतुः [8] तत्र वस्तु-निर्देशः- इमौ गौरी-श्यामौ मनसि विपरीतौ बहिर् अपि स्फुरत् तत्-तद्-वस्त्राव् इति बुध-जनैर् निश्चितम् इदम् स कोऽ प्य् अच्छ-प्रेमा विलसद्-उभय-स्फूर्तिकतया दधन् मूर्ति-भावं पृथग् अपृथग् अप्य् आविरुदभूत्

[3] atha praguṇa-guṇālaṅkṛtā kiṅkarī-tatir vitasti-daghna-rāṅkavās taraṇena tam ativistīrṇaṃ maṇi-kīrṇam alindam āstīrṇaṃ cakre āstīrṇasya ca tasya pratīcī-pracita-sulalita-tulikāyāṃ prācī-mukhatayā svayaṃ niviśamānaḥ śubhratārāma-cāmarādi-karābhiḥ kiṅkarībhiḥ sevyamānaḥ śrī-rādhāyā bahir api virājamāna-prāṇaḥ pāṇinā tām ādāya sva-rasa-milita-tadīya-rasa-veṇī-samāplavana-jīvanānāṃ śreṇī-kṛtānām eṇīdṛśāṃ gaṇāgra-deśa-gatatayā vāma-deśe niveśayāmāsa [4] dakṣiṇatas tu kevala-tadīya-nava-taruṇimāvatāra-samucita-sevā-prakāra-kāmanārāma-prathama-vayasaḥ subalādi-savayasaḥ [5] yat-paṅkti-dvayāntima-sīma-madhya-gatau tan-mithunābhimukhatābhiratau tādṛśa-praṇaya-sukumārau sūta-kumārau tasthatuḥ, yayo rāga-tālādi-sāhāyakāḥ sakhāya eva kecana sacante sma [6] yau khalu dvayor api tayoḥ savayasām āvalyor ardha-maṇisara-vallyor ivāgrima-sīma-madhyam adhikṛtya mithaḥ śobhā-vinimaya-śīlatayā nīla-pītatā-viveka-vyatireka-maya-mahā-nāyakāyamānaṃ sarvatra prathita-dṛṣṭi-prasādam api mithaḥ samarpita-netra-tribhāga-rāgaṃ tan-mithunam avalokayantau dvi-tra-kṣaṇaṃ citravad ivāsthiṣātām [7] tataś ca prahasya nava-ghana-śyāmenādi-śyamānatayā sāvadhānatāṃ dadhānāv ānandād ubhāv eva saṃhitāñjali-karau nāndī-karau babhūvatuḥ [8] tatra vastu-nirdeśaḥ- imau gaurī-śyāmau manasi viparītau bahir api sphurat tat-tad-vastrāv iti budha-janair niścitam idam sa ko' py accha-premā vilasad-ubhaya-sphūrtikatayā dadhan mūrti-bhāvaṃ pṛthag apṛthag apy āvirudabhūt

1.15.3

[9] अथ नमस्क्रिया, श्रीर् आसां न तुलां बिभर्ति नितराम् इत्य् उद्धवः कीर्तयन् यासाम् अङ्घ्रि-रजो ननाम हरिणा यः स्वेन तुल्यो मतः तासां तत्-प्रियता-सुधाकर-तनुं विष्वक् चकोरायिते- नानेनानुगतां समस्त-महितां वन्दावहे राधिकाम्

[9] atha namaskriyā, śrīr āsāṃ na tulāṃ bibharti nitarām ity uddhavaḥ kīrtayan yāsām aṅghri-rajo nanāma hariṇā yaḥ svena tulyo mataḥ tāsāṃ tat-priyatā-sudhākara-tanuṃ viṣvak cakorāyite- nānenānugatāṃ samasta-mahitāṃ vandāvahe rādhikām

1.15.4

[10] अथाशीः, प्रेमा योऽ सौ राधिका-कृष्ण-युग्मं स्वानन्देन प्लावयित्वा सखीश् च शश्वद् विश्वं प्लावयन् सुप्रसिद्धः सोऽ यं बुद्धिं नः समिद्धां करोतु

[10] athāśīḥ, premā yo' sau rādhikā-kṛṣṇa-yugmaṃ svānandena plāvayitvā sakhīś ca śaśvad viśvaṃ plāvayan suprasiddhaḥ so' yaṃ buddhiṃ naḥ samiddhāṃ karotu

1.15.5

इति परस्परं स-वैलक्ष्य-स्मितम् ईक्षित्वा स्थितयोस् तयोः स्निग्धकण्ठ एव सोत्कण्ठम् उवाच- [11] अथ श्री-कृष्ण-जन्मादि-माधुर्यवद् एव श्री-राधिकायास् तत्-तन्-माधुरी वर्णनीयेति निर्णयेऽ प्य् अतिविस्तीर्णता-सङ्कोचनाय किञ्चिद् एव सूचयिष्यामः [12] तत्र श्रीमद् भागवते खल्व् एतद् उद्भावितम्- तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्व-समृद्धिमान् हरेर् निवासात्म-गुणै रमा-क्रीडम् अभून् नृप इति [भ्प् 10.5.18] [13] तच् चैवं विशदयन्ति- जन्मारभ्य हरेर् व्रज-स्थलम् अभूद् विश्व-र्द्धि-युक्तं पुनर् लक्ष्मीणां रमणास्पदं च तद्-अधिष्ठानाद् विशिष्याजनि राधा यासु ललास पूर्ण-शशभृन्-मूर्तीव तारासु सा कान्तिः किन्त्व् इह चित्र-भाव-वलिता या कृष्ण-पक्षाधिका

iti parasparaṃ sa-vailakṣya-smitam īkṣitvā sthitayos tayoḥ snigdhakaṇṭha eva sotkaṇṭham uvāca- [11] atha śrī-kṛṣṇa-janmādi-mādhuryavad eva śrī-rādhikāyās tat-tan-mādhurī varṇanīyeti nirṇaye' py ativistīrṇatā-saṅkocanāya kiñcid eva sūcayiṣyāmaḥ [12] tatra śrīmad bhāgavate khalv etad udbhāvitam- tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarva-samṛddhimān harer nivāsātma-guṇai ramā-krīḍam abhūn nṛpa iti [bhp 10.5.18] [13] tac caivaṃ viśadayanti- janmārabhya harer vraja-sthalam abhūd viśva-rddhi-yuktaṃ punar lakṣmīṇāṃ ramaṇāspadaṃ ca tad-adhiṣṭhānād viśiṣyājani rādhā yāsu lalāsa pūrṇa-śaśabhṛn-mūrtīva tārāsu sā kāntiḥ kintv iha citra-bhāva-valitā yā kṛṣṇa-pakṣādhikā

1.15.6

[14] बृहद्-गौतमीयेऽ प्य् एषा सर्वतो लब्ध-विशेषा प्रस्तूयते- देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका पर-देवता सर्व-लक्ष्मी-मयी सर्व-कान्तिः सम्मोहिनी परा इति [15] अलं-लक्ष्मीणाम् एतद्-आदीनां लक्ष्मीणां जन्म च श्रीमत्-पर्जन्यम् आरभ्य धन्यतया लभ्यस्य पुरुष-त्रयस्य परमातुल-स्तोत्राणां मातुल-गोत्राणां ये खल्व् आमुष्यायण-कुलता-निर्बन्धिनः सम्बन्धिनस् तेभ्य एवेति मागधानाम् अनुसन्धानं स-यत्नी-भूय यज्ञ-पत्नीस् त्यक्तवतस् तस्य तथाव्यक्त-मर्यादतान्यथा न पर्याप्तताम् आपद्यते [16] तद् एवं स्थितेषु च श्री-राधिकायास् तु सर्वतोऽ प्य् आढ्य-कुलीनाश् छ्रीमद्-वृषभानुतया लब्ध-ख्यातिकान् महा-गोप-पयोनिधेर् जन्म सम्मतम् [17] अत्र चोपगायन्ति- सत्यं बहु-सुत-रत्ना- करतां न प्राप गोप-दुग्धाब्धिः किन्त्व् अमृत-द्युति-राधा- लक्ष्मी-जननाद् अगात् पूर्तिम्

[14] bṛhad-gautamīye' py eṣā sarvato labdha-viśeṣā prastūyate- devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā para-devatā sarva-lakṣmī-mayī sarva-kāntiḥ sammohinī parā iti [15] alaṃ-lakṣmīṇām etad-ādīnāṃ lakṣmīṇāṃ janma ca śrīmat-parjanyam ārabhya dhanyatayā labhyasya puruṣa-trayasya paramātula-stotrāṇāṃ mātula-gotrāṇāṃ ye khalv āmuṣyāyaṇa-kulatā-nirbandhinaḥ sambandhinas tebhya eveti māgadhānām anusandhānaṃ sa-yatnī-bhūya yajña-patnīs tyaktavatas tasya tathāvyakta-maryādatānyathā na paryāptatām āpadyate [16] tad evaṃ sthiteṣu ca śrī-rādhikāyās tu sarvato' py āḍhya-kulīnāś chrīmad-vṛṣabhānutayā labdha-khyātikān mahā-gopa-payonidher janma sammatam [17] atra copagāyanti- satyaṃ bahu-suta-ratnā- karatāṃ na prāpa gopa-dugdhābdhiḥ kintv amṛta-dyuti-rādhā- lakṣmī-jananād agāt pūrtim

1.15.7

[18] सा खलु श्री-कृष्ण-जन्म-वर्षानन्तर-वर्षे सर्व-सुख-सत्रे राधा-नाम्नि नक्षत्रे जातेति राधाभिधीयते [19] जन्मानन्तरं तस्याः सन्-माधुरी चेयं कृतावलोकेन लोकेन कीदृग् इति पृच्छतः प्रति निरूपिता- नवेन्दुर् मूर्तिर् वा कनक-कमलं वक्त्रम् अथवा चकोरौ नेत्रे वा विसरद्-अमृतं दृष्टिर् अथवा अपीत्थं राधायां यदि जित-तुलायां न वलते विकल्पः किं तर्हि प्रसजतितरां तत्-तद्-उपमा

[18] sā khalu śrī-kṛṣṇa-janma-varṣānantara-varṣe sarva-sukha-satre rādhā-nāmni nakṣatre jāteti rādhābhidhīyate [19] janmānantaraṃ tasyāḥ san-mādhurī ceyaṃ kṛtāvalokena lokena kīdṛg iti pṛcchataḥ prati nirūpitā- navendur mūrtir vā kanaka-kamalaṃ vaktram athavā cakorau netre vā visarad-amṛtaṃ dṛṣṭir athavā apītthaṃ rādhāyāṃ yadi jita-tulāyāṃ na valate vikalpaḥ kiṃ tarhi prasajatitarāṃ tat-tad-upamā

1.15.8

[20] आस्तां तावद् असौ व्रज-लक्ष्मीणां परम-लक्ष्मीर् अखिलाश् च तास् तथा वर्ण्यन्ते यथा- हरिम् अनु विन्दति शश्वल् लक्ष्मीर् इति या तु सर्वतः ख्याता ताम् अपि किल गोपायितुं गोपी-संज्ञा जयन्ति ता लक्ष्म्यः

[20] āstāṃ tāvad asau vraja-lakṣmīṇāṃ parama-lakṣmīr akhilāś ca tās tathā varṇyante yathā- harim anu vindati śaśval lakṣmīr iti yā tu sarvataḥ khyātā tām api kila gopāyituṃ gopī-saṃjñā jayanti tā lakṣmyaḥ

1.15.9

किं च- कृष्णानुरूपम् अप्य् आसां वयो-वृद्धिः समृद्ध्यते यथा चन्द्रमसः पुष्टिस् तथा तस्य रुचाम् अपि

kiṃ ca- kṛṣṇānurūpam apy āsāṃ vayo-vṛddhiḥ samṛddhyate yathā candramasaḥ puṣṭis tathā tasya rucām api

1.15.10

[21] तत्र कौमार-मध्यम् अध्यासीनायां श्री-राधिकायां तदानीतनानां केषाञ्चिन् नारी-जनानाम् उत्प्रेक्षा यथा-पश्य पश्य, अरुणित-लघु-शाटी-खण्ड-कम्राधराङ्गी श्रवण-गलव-रन्ध्र-प्रोत-सुस्पर्श-सूत्रा रजसि निज-सखीभिः क्रीडया लोल-नेत्रा मधुरि-पुरति-बीज-श्री-निभा भाति राधा

[21] tatra kaumāra-madhyam adhyāsīnāyāṃ śrī-rādhikāyāṃ tadānītanānāṃ keṣāñcin nārī-janānām utprekṣā yathā-paśya paśya, aruṇita-laghu-śāṭī-khaṇḍa-kamrādharāṅgī śravaṇa-galava-randhra-prota-susparśa-sūtrā rajasi nija-sakhībhiḥ krīḍayā lola-netrā madhuri-purati-bīja-śrī-nibhā bhāti rādhā

1.15.11

[22] तद् एवम् ईदृग्-वयसि पर्यवसिते तदादीनां तासां सौन्दर्य-सारस्य प्रचारः सर्वत एव प्रसर्पन् मातर-पितरादिभिर् नापसर्पयितुम् ईशाञ्चक्रे चिन्तयामासे च, न जानीमहे, दुर्जनः कंसः किं सम्प्रति सम्प्रतिपत्स्यते इति [23] अथ प्रत्यहम् एव प्रत्येकम् अन्तः परस्पर-मिलिताः सन्तश् च ते सर्वे विचारितवन्तः, साम्प्रतम् एव पात्रसात्कर्तुम् एताः साम्प्रतं तत्राप्य् आसां श्रीमन्-नन्द-नन्दनाद् अवरस् तु न वरताम् अर्हति अवर एव हि सर्वः तथा हि- कन्या धन्यतमा रमाम् अपि जितां कुर्वन्त्य् अमूर् नन्दजः स्वस्माद् ऊनदशां रमा-रमणम् अप्य् आसादयन् दृश्यते तस्मात् तुल्यतया स एव वरताम् अर्हत्य् अमूषां तदप्य् आस्तां धाम-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणा हि नस् तत्कृते

[22] tad evam īdṛg-vayasi paryavasite tadādīnāṃ tāsāṃ saundarya-sārasya pracāraḥ sarvata eva prasarpan mātara-pitarādibhir nāpasarpayitum īśāñcakre cintayāmāse ca, na jānīmahe, durjanaḥ kaṃsaḥ kiṃ samprati sampratipatsyate iti [23] atha pratyaham eva pratyekam antaḥ paraspara-militāḥ santaś ca te sarve vicāritavantaḥ, sāmpratam eva pātrasātkartum etāḥ sāmprataṃ tatrāpy āsāṃ śrīman-nanda-nandanād avaras tu na varatām arhati avara eva hi sarvaḥ tathā hi- kanyā dhanyatamā ramām api jitāṃ kurvanty amūr nandajaḥ svasmād ūnadaśāṃ ramā-ramaṇam apy āsādayan dṛśyate tasmāt tulyatayā sa eva varatām arhaty amūṣāṃ tadapy āstāṃ dhāma-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇā hi nas tatkṛte

1.15.12

[24] अथ, यद्यप्य् अधुना यज्ञ-सूत्रम् अलब्धवतस् तस्य न विवाहावसरः सम्भवति, तथापि सज्जन-समाज्ञाम् आचार्य भाषा-बन्धश् च सन्धातव्य इति [25] तद् एतद् विचार्य स्थितानां तेषां निश्चयावधारण-पूर्वकं तन् निवारणं प्रति पूर्ववद् एव वसुदेव-मन्त्रणया यन्त्रित-विचार-वर्गतयापि गर्गः सर्व-दर्शितया तद् इदं पराममर्श- [26] तल्-लीला-क्रमः खल्व् अयं दुरत्ययतया मयासुगमस् तल्-लीला-शक्ति-प्रयुतानाम् अस्माकं च तत्र प्रत्यग्-वदाचरणेऽ पि नारदवन् न प्रत्यवायस्, तथापि तथा प्रथनीयम् यथा तासां न प्रत्यवायः स्याद्, आयत्याम् इष्टापत्तिः स्याद्, अखिलायत्यां पूर्न-तद्-आपत्तिश् च स्यात् इति [27] तद् एवं विमृशन् स किल विलम्बम् अनवलम्बमानः श्री-व्रजम् आजगाम आगम्य च निजम् उटज-तटं स-ध्यानम् अध्यासीनां पौर्णमासीं प्रति जगाम गत्वा च सर्वम् एवेदं निवेद्य पुनर् निवेदयामास, मयेदं तावत् कर्तव्यम्, भवत्या तु तासां यथान्यत्र पत्यादि-व्यवहारः सत्याय न कल्पते, किन्तु लोक-प्रत्यायन-मात्राय तथा व्यवहर्तव्यम् इति [28] तद् एवं तां सम्भाष्य श्रीमद्-व्रजराज-सम्भाषणं निर्वाह्य, बाह्यावरण-वासिनाम् आवासेषु बभ्राम ते च तम् आगतम् अकस्मान् निशाम्य शाम्यच्-चिन्ता-तमसः स्व-स्व-मनोरथ-लब्धये लुब्ध-मनसः प्रणामादिभिः परिपूज्य कुशलम् अनुयुज्य प्रच्छन्नतया तम् एवार्थं पप्रच्छुः, इदं तावच् छङ्कितं; तत्र किं कर्तव्यम्? इति [29] स तूवाच-वयम् इदं सर्वम् अपूर्वं पूर्वम् अपि जानीमहे इदं च भवद्भिः सम्बद्ध्यम् अध्यवसितम्, किन्त्व् एका शङ्का शङ्कुर् इव मङ्क्षु हृदि परिवर्तते यदा भवद्-अङ्ग-जाताङ्गनानां व्रज-राजाङ्गज-वर-कुमारेण सह सङ्गमः स्यात्, तदा नातिविलमबतः सर्वस्यापि व्रजस्य तदीय-चिर-विप्रलम्भ-लम्भनं भविता, किम् उतामूषाम्? किं च, प्रौढताम् ऊढवतीनां तु सहज-तद्-अनुराग-स्वाभाव्येनादर्शनेऽ प्य् उद्भवत्-तत्-स्फूर्तीनां न कोऽ पि तस्माद् विनिवर्तनं कर्तुं समर्थः स्याद् इत्य् अपि कदर्थनान्तरं भविष्यति तस्मान् नन्द-कुलावतंसात् कंसाच् च वञ्चयितुं चञ्चलम् एवान्येभ्यः सम्प्रदातव्या नव्याः कन्यकाः [30] तद् एवम् आदिश्य प्रस्थिते यदु-पुरोहिते तत्-कृतोपदेशोपजातादरो निज-निज-कन्या-गोपन-परो गोप-निकरोऽ पि तासां सम्प्रदानाय सम्प्रदानम् अन्वेष्टुं सुष्ठु चिन्ताम् अवाप, किन्तु सन्ततम् अस्य सा लालसा तु नालसा जाता [31] तद् एवम् एतासां स्व-तनयेन परिणयनं प्रति व्रजपति-जम्पती च पूर्वम् अतीव तीव्र-स्पृहा-गृहीत-चित्ताव् आस्ताम् विशेषतस् तु राधाया माधुर्य-विशेषावधारणतः किन्तु गर्गेण तद्वद् एव निरस्ताव् इत्य् अस्तमित-प्रयत्नाव् अभूताम् [32] अनुतापस् तु तयोर् नापजगाम, तद्-भ्रातृ-पर्यायाश् च तद् एकानुगति-मर्यादया पर्याकुलास् तासां कन्यानाम् स्व-पुत्राय न्यासम् अन्यायं मन्यमानास् ततः पराङ्-मुखा बभूवुः किं बहुना? सर्व एव केवल-स्नेहतस् तत्र कृष्ण-वरतायाम् एव जातेहतां संहितवन्तः समदृश्यन्त यतः- योग्येन योग्यस्य तु नित्य-सङ्गमः कस्मै न रोचेत भृशं स-चेतसे रत्नेन हेम्नः शरदा सरोऽ म्भसः सिताख्य-पक्षेण यथा सुधा-रुचेः

[24] atha, yadyapy adhunā yajña-sūtram alabdhavatas tasya na vivāhāvasaraḥ sambhavati, tathāpi sajjana-samājñām ācārya bhāṣā-bandhaś ca sandhātavya iti [25] tad etad vicārya sthitānāṃ teṣāṃ niścayāvadhāraṇa-pūrvakaṃ tan nivāraṇaṃ prati pūrvavad eva vasudeva-mantraṇayā yantrita-vicāra-vargatayāpi gargaḥ sarva-darśitayā tad idaṃ parāmamarśa- [26] tal-līlā-kramaḥ khalv ayaṃ duratyayatayā mayāsugamas tal-līlā-śakti-prayutānām asmākaṃ ca tatra pratyag-vadācaraṇe' pi nāradavan na pratyavāyas, tathāpi tathā prathanīyam yathā tāsāṃ na pratyavāyaḥ syād, āyatyām iṣṭāpattiḥ syād, akhilāyatyāṃ pūrna-tad-āpattiś ca syāt iti [27] tad evaṃ vimṛśan sa kila vilambam anavalambamānaḥ śrī-vrajam ājagāma āgamya ca nijam uṭaja-taṭaṃ sa-dhyānam adhyāsīnāṃ paurṇamāsīṃ prati jagāma gatvā ca sarvam evedaṃ nivedya punar nivedayāmāsa, mayedaṃ tāvat kartavyam, bhavatyā tu tāsāṃ yathānyatra patyādi-vyavahāraḥ satyāya na kalpate, kintu loka-pratyāyana-mātrāya tathā vyavahartavyam iti [28] tad evaṃ tāṃ sambhāṣya śrīmad-vrajarāja-sambhāṣaṇaṃ nirvāhya, bāhyāvaraṇa-vāsinām āvāseṣu babhrāma te ca tam āgatam akasmān niśāmya śāmyac-cintā-tamasaḥ sva-sva-manoratha-labdhaye lubdha-manasaḥ praṇāmādibhiḥ paripūjya kuśalam anuyujya pracchannatayā tam evārthaṃ papracchuḥ, idaṃ tāvac chaṅkitaṃ; tatra kiṃ kartavyam? iti [29] sa tūvāca-vayam idaṃ sarvam apūrvaṃ pūrvam api jānīmahe idaṃ ca bhavadbhiḥ sambaddhyam adhyavasitam, kintv ekā śaṅkā śaṅkur iva maṅkṣu hṛdi parivartate yadā bhavad-aṅga-jātāṅganānāṃ vraja-rājāṅgaja-vara-kumāreṇa saha saṅgamaḥ syāt, tadā nātivilamabataḥ sarvasyāpi vrajasya tadīya-cira-vipralambha-lambhanaṃ bhavitā, kim utāmūṣām? kiṃ ca, prauḍhatām ūḍhavatīnāṃ tu sahaja-tad-anurāga-svābhāvyenādarśane' py udbhavat-tat-sphūrtīnāṃ na ko' pi tasmād vinivartanaṃ kartuṃ samarthaḥ syād ity api kadarthanāntaraṃ bhaviṣyati tasmān nanda-kulāvataṃsāt kaṃsāc ca vañcayituṃ cañcalam evānyebhyaḥ sampradātavyā navyāḥ kanyakāḥ [30] tad evam ādiśya prasthite yadu-purohite tat-kṛtopadeśopajātādaro nija-nija-kanyā-gopana-paro gopa-nikaro' pi tāsāṃ sampradānāya sampradānam anveṣṭuṃ suṣṭhu cintām avāpa, kintu santatam asya sā lālasā tu nālasā jātā [31] tad evam etāsāṃ sva-tanayena pariṇayanaṃ prati vrajapati-jampatī ca pūrvam atīva tīvra-spṛhā-gṛhīta-cittāv āstām viśeṣatas tu rādhāyā mādhurya-viśeṣāvadhāraṇataḥ kintu gargeṇa tadvad eva nirastāv ity astamita-prayatnāv abhūtām [32] anutāpas tu tayor nāpajagāma, tad-bhrātṛ-paryāyāś ca tad ekānugati-maryādayā paryākulās tāsāṃ kanyānām sva-putrāya nyāsam anyāyaṃ manyamānās tataḥ parāṅ-mukhā babhūvuḥ kiṃ bahunā? sarva eva kevala-snehatas tatra kṛṣṇa-varatāyām eva jātehatāṃ saṃhitavantaḥ samadṛśyanta yataḥ- yogyena yogyasya tu nitya-saṅgamaḥ kasmai na roceta bhṛśaṃ sa-cetase ratnena hemnaḥ śaradā saro' mbhasaḥ sitākhya-pakṣeṇa yathā sudhā-ruceḥ

1.15.13

[33] वरता-सम्भावना-विषयाणां पितृ-वर्गश् च तादृग् अप्य् अनर्गल-कर्णे-जप-लब्ध-संसर्ग-गर्ग-वचन-सर्गत एव भिन्न-चित्तताम् आप [34] पुत्रान् अप्य् अतिक्रम्य तत्र स्थितानां कृष्ण एव हि सुखसत्रायते [35] तद् एवं ज्ञात-रहस्योऽ पि निर्णीत-नीति-प्रणीतये रहसि व्रज-राजम् उपव्रज्य स च तत्-पितृ-वर्गः प्रतिस्वम् एव तम् अर्थम् अर्थयामास, [36] आमुष्यकुलिका कलिता धन्याः खलु ताः कन्याः कृष्णन्यासत एव स-न्यायताम् अर्हन्ति स यदि भवद्भिः स्वयम् अङ्गीक्रियते, तदा भङ्गीभिः प्रसङ्गम् अङ्गीक्रियताम् अस्माभिर् इति [37] व्रजराजस् तु तद् आकर्ण्यम् आकर्ण्य स-निश्वासम् इदं विवर्णतया वर्णितवान्, अस्माभिः स्व-पुत्राय सर्वथा न ते सम्बन्धाः सन्धातव्याः, किन्तु यूयम् अपीदं विदांकुरुते यत् खलु युष्माकम् अपत्यानि युष्माकम् इवास्माकं स्नेह-सातत्य-वहानि समुद्वाहयितव्यानि च, तस्माद् अस्माभिर् एव तत्र तत्र सत्रा-कुर्वद्भिः प्रयतनीयम् [38] तद् एवं स्थगित-समुल्लासे निखिले च व्रजावासे व्रजपत्य्-अनुमत्य्-अनुसारतस् तासां पितरस् तद्-वितरम् आचरितुं रुचिं विनापि बहिर् उद्यमम् आचरितवन्तः [39] तत् कुमार्यस् त्व् अतिबाल्य-चर्या-पर्याकुलतया न किञ्चिद् अपि चिद्-अमत्रतां निन्यिरे [40] अथ या काचिद् वृन्दावन-गह्वरतः साक्षात् किल योगमायाया व्याजतस् तापस्यास् तत्र चाह्वयतः पौर्णमास्याः समभ्यर्णं अहर्-दिवं प्रायः किमपि मन्त्रायितुं आगन्त्री दृश्यते; या च मानुष्य् अपि देवीयमानेति वा देव्य् अपि मानुषीयमाणेति वा लक्षयितुं न शक्यते किन्तु सद्-आनुकूलतया तद्-वन-पालितासिषा-धयिषित-कृष्ण-लीलता राधादिषु च परम-स्नेह-लता यस्याम् अनुमीयते, सा वृन्दारिकेति निजाख्यां प्रख्यापयन्त्य् अपि जन-वृन्देन लाघवाद् वृन्देति स्वेनैव नाम्ना समाम्नायते सा च सम्प्रति सर्व-शोच्यता-मय-तद्-वार्ता-श्रवणाद् अतीवार्ता तद्-अभ्यासम् एवाभ्यजगाम [41] अभ्यागताम् अथ तां जपार्थम् आसीनापि, पौर्णमासी तूर्णम् उपव्रज्य नमस्कुर्वतीं परिष्वज्य शुभाशिषा च संयुज्य स्वच्छमनाः पप्रच्छुः, कथ्यतां कथम् असमयम् इदं तव समागमनम्? इति [42] वृन्दाह-भगवति, परम् आपदां पदम् एकम् उत्पन्नम् अस्ति, कथं तव निश्चिन्तता दृश्यते? [43] पौर्णमासी उवाच-किं तावच् चिन्ता-कारणं तत्-पदम्? [44] वृन्दाह-हन्त, याः खलु नित्यतया कृष्णस्य प्रेयस्य इति श्रूयन्ते, तासाम् अप्य् अन्य-सम्बन्धः सनिर्बन्ध इव दृश्यते [45] पौर्णमासी उवाच-कथम् इवायं परामृश्यते? [46] वृन्दाह-तस्यानुबन्धश् चक्षुषा स्पृश्यते [47] पौर्णमासी उवाच-न भविष्यति तासाम् अन्येनान्येन संयोग-सम्बन्धः, यतो मया हि मायया परा निर्माय निर्मास्यते तत्र प्रतिबन्धः [48] वृन्दाह-अथ तथापि लोकतः कलङ्कः शङ्कनीयः [49] पौर्णमासी उवाच-न स्याद् अपि तस्यापि स्थितिः, यतो मुनयः पुनर् इदं गास्यन्ति- नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया मन्यमानाः स्व-पार्श्व-स्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः [भ्प् 10.33.39] इति [50] अतएव पुत्रोत्पत्त्य्-अभावात् पाययन्त्यः शिशून् पयः इत्य् अत्र शिशून् इत्य् एव पयः इत्य् एव च वक्ष्यन्ति, न तु सुतान् स्तनम् इति एतद् अपेक्षयैव क्वचित् पुत्रत्व-व्यपदेशश् च श्री-कृष्ण-परिहास-निर्देशश् च सङ्गंस्यते [51] वृन्दाह-यद्य् एवं तर्ह्य् अन्येन तासां पाणिपीडनं पुनर् अतीव पीडनम् यत्र प्रायश्चित्तान्तरम् अपि न चिन्तयन्ति तन्त्र-विदः, तत् कथं साम्प्रतं स्व-व्रतम् उपेक्षसे? [52] पौर्णमासी सस्मितम् उवाच-भाविन्य्, एतद् अपि न भावि, त्वया तु रम्याननतया गम्यताम् [53] वृन्दा सानन्दं पदारविन्दयोः पतन्ती सानुमोदं रुरोद सा तु तां निरवहित्थम् उत्थाप्य सान्त्वयित्वा गहनाय प्रस्थापयामास [54] अथ वृन्दापि तथा विश्वसती निश्वसती च वित्रास-रहिता द्वित्राहो-रात्रान् गमयामास दिनान्तरे तु तासाम् उद्वाह-निर्वाहम् आकर्ण्य विवर्ण-वदना पौर्णमास्य्-अभ्यर्णं पुनर् अपि तूर्णम् उपस्थाना मृतक-प्रतीका तस्थौ [55] पौर्णमासी उवाच-किम् इव वृत्तं वृत्तम् यस्माद् भवत्य् उद्वृत्त-चित्ता दृश्यते? [56] वृन्दाह-मम मुखतः काचिद् अप्य् उक्तिर् न व्यक्तीभवति, किम् इव वक्तव्यम्? [57] पौर्णमासी उवाच-पङ्कजाक्षि, न काचिद् अपि शङ्का मनसि शङ्कनीया [58] वृन्दा स-रूक्ष-हासम् आह-भगवति, कथम् इव? [59] पौर्णमासी उवाच-यद् अद्याप्य् असिद्ध-निर्वाह एव तासां विवाहः [60] वृन्दाह-विचक्षणे, तम् एतं चाक्षुषम् एव विधाय सर्वेऽ प्य् आचक्षते [61] पौर्णमासी उवाच-सम्प्रति ता बालिकाः कुत्र? [62] वृन्दाह-तद् इदम् अपि श्रुतम्, यद् अतिबालकतयावगताः पितृ-गेह एव ता निधाय ते गता इति [63] पौर्णमासी स-प्रणय-रोषम् उवाच-अथ कथं मत्-कथनं न प्रत्येषि यत् किंवदन्तीम् एव मुहुर् वदन्ती वर्तसे? [64] वृन्दा सानन्दम् उवाच-भगवति, तद् एतद् ऋतम् अनृतम् एव भवतु, किन्तु मया नायं सन्धिर् अनुसन्धीयते [65] पौर्णमासी सहासम् उवाच-न लोकेनातथ्यं कथ्यते, न च ग्रथ्यते स्म तासाम् उद्वाह-बन्धह् [66] वृन्दाह-नेदं च बुध्ये [67] पौर्णमासी उवाच-युक्तम् एवेदम्, यतः- त्वय्य् अपि लीला-शक्त्याम्, अवसर-नाम्नी भवेद् विभोः शक्तिः त्वाम् अपि या भ्रमयन्ती, तस्मिंस् तस्मिन् प्रवर्तयति

[33] varatā-sambhāvanā-viṣayāṇāṃ pitṛ-vargaś ca tādṛg apy anargala-karṇe-japa-labdha-saṃsarga-garga-vacana-sargata eva bhinna-cittatām āpa [34] putrān apy atikramya tatra sthitānāṃ kṛṣṇa eva hi sukhasatrāyate [35] tad evaṃ jñāta-rahasyo' pi nirṇīta-nīti-praṇītaye rahasi vraja-rājam upavrajya sa ca tat-pitṛ-vargaḥ pratisvam eva tam artham arthayāmāsa, [36] āmuṣyakulikā kalitā dhanyāḥ khalu tāḥ kanyāḥ kṛṣṇanyāsata eva sa-nyāyatām arhanti sa yadi bhavadbhiḥ svayam aṅgīkriyate, tadā bhaṅgībhiḥ prasaṅgam aṅgīkriyatām asmābhir iti [37] vrajarājas tu tad ākarṇyam ākarṇya sa-niśvāsam idaṃ vivarṇatayā varṇitavān, asmābhiḥ sva-putrāya sarvathā na te sambandhāḥ sandhātavyāḥ, kintu yūyam apīdaṃ vidāṃkurute yat khalu yuṣmākam apatyāni yuṣmākam ivāsmākaṃ sneha-sātatya-vahāni samudvāhayitavyāni ca, tasmād asmābhir eva tatra tatra satrā-kurvadbhiḥ prayatanīyam [38] tad evaṃ sthagita-samullāse nikhile ca vrajāvāse vrajapaty-anumaty-anusāratas tāsāṃ pitaras tad-vitaram ācarituṃ ruciṃ vināpi bahir udyamam ācaritavantaḥ [39] tat kumāryas tv atibālya-caryā-paryākulatayā na kiñcid api cid-amatratāṃ ninyire [40] atha yā kācid vṛndāvana-gahvarataḥ sākṣāt kila yogamāyāyā vyājatas tāpasyās tatra cāhvayataḥ paurṇamāsyāḥ samabhyarṇaṃ ahar-divaṃ prāyaḥ kimapi mantrāyituṃ āgantrī dṛśyate; yā ca mānuṣy api devīyamāneti vā devy api mānuṣīyamāṇeti vā lakṣayituṃ na śakyate kintu sad-ānukūlatayā tad-vana-pālitāsiṣā-dhayiṣita-kṛṣṇa-līlatā rādhādiṣu ca parama-sneha-latā yasyām anumīyate, sā vṛndāriketi nijākhyāṃ prakhyāpayanty api jana-vṛndena lāghavād vṛndeti svenaiva nāmnā samāmnāyate sā ca samprati sarva-śocyatā-maya-tad-vārtā-śravaṇād atīvārtā tad-abhyāsam evābhyajagāma [41] abhyāgatām atha tāṃ japārtham āsīnāpi, paurṇamāsī tūrṇam upavrajya namaskurvatīṃ pariṣvajya śubhāśiṣā ca saṃyujya svacchamanāḥ papracchuḥ, kathyatāṃ katham asamayam idaṃ tava samāgamanam? iti [42] vṛndāha-bhagavati, param āpadāṃ padam ekam utpannam asti, kathaṃ tava niścintatā dṛśyate? [43] paurṇamāsī uvāca-kiṃ tāvac cintā-kāraṇaṃ tat-padam? [44] vṛndāha-hanta, yāḥ khalu nityatayā kṛṣṇasya preyasya iti śrūyante, tāsām apy anya-sambandhaḥ sanirbandha iva dṛśyate [45] paurṇamāsī uvāca-katham ivāyaṃ parāmṛśyate? [46] vṛndāha-tasyānubandhaś cakṣuṣā spṛśyate [47] paurṇamāsī uvāca-na bhaviṣyati tāsām anyenānyena saṃyoga-sambandhaḥ, yato mayā hi māyayā parā nirmāya nirmāsyate tatra pratibandhaḥ [48] vṛndāha-atha tathāpi lokataḥ kalaṅkaḥ śaṅkanīyaḥ [49] paurṇamāsī uvāca-na syād api tasyāpi sthitiḥ, yato munayaḥ punar idaṃ gāsyanti- nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā manyamānāḥ sva-pārśva-sthān svān svān dārān vrajaukasaḥ [bhp 10.33.39] iti [50] ataeva putrotpatty-abhāvāt pāyayantyaḥ śiśūn payaḥ ity atra śiśūn ity eva payaḥ ity eva ca vakṣyanti, na tu sutān stanam iti etad apekṣayaiva kvacit putratva-vyapadeśaś ca śrī-kṛṣṇa-parihāsa-nirdeśaś ca saṅgaṃsyate [51] vṛndāha-yady evaṃ tarhy anyena tāsāṃ pāṇipīḍanaṃ punar atīva pīḍanam yatra prāyaścittāntaram api na cintayanti tantra-vidaḥ, tat kathaṃ sāmprataṃ sva-vratam upekṣase? [52] paurṇamāsī sasmitam uvāca-bhāviny, etad api na bhāvi, tvayā tu ramyānanatayā gamyatām [53] vṛndā sānandaṃ padāravindayoḥ patantī sānumodaṃ ruroda sā tu tāṃ niravahittham utthāpya sāntvayitvā gahanāya prasthāpayāmāsa [54] atha vṛndāpi tathā viśvasatī niśvasatī ca vitrāsa-rahitā dvitrāho-rātrān gamayāmāsa dināntare tu tāsām udvāha-nirvāham ākarṇya vivarṇa-vadanā paurṇamāsy-abhyarṇaṃ punar api tūrṇam upasthānā mṛtaka-pratīkā tasthau [55] paurṇamāsī uvāca-kim iva vṛttaṃ vṛttam yasmād bhavaty udvṛtta-cittā dṛśyate? [56] vṛndāha-mama mukhataḥ kācid apy uktir na vyaktībhavati, kim iva vaktavyam? [57] paurṇamāsī uvāca-paṅkajākṣi, na kācid api śaṅkā manasi śaṅkanīyā [58] vṛndā sa-rūkṣa-hāsam āha-bhagavati, katham iva? [59] paurṇamāsī uvāca-yad adyāpy asiddha-nirvāha eva tāsāṃ vivāhaḥ [60] vṛndāha-vicakṣaṇe, tam etaṃ cākṣuṣam eva vidhāya sarve' py ācakṣate [61] paurṇamāsī uvāca-samprati tā bālikāḥ kutra? [62] vṛndāha-tad idam api śrutam, yad atibālakatayāvagatāḥ pitṛ-geha eva tā nidhāya te gatā iti [63] paurṇamāsī sa-praṇaya-roṣam uvāca-atha kathaṃ mat-kathanaṃ na pratyeṣi yat kiṃvadantīm eva muhur vadantī vartase? [64] vṛndā sānandam uvāca-bhagavati, tad etad ṛtam anṛtam eva bhavatu, kintu mayā nāyaṃ sandhir anusandhīyate [65] paurṇamāsī sahāsam uvāca-na lokenātathyaṃ kathyate, na ca grathyate sma tāsām udvāha-bandhah [66] vṛndāha-nedaṃ ca budhye [67] paurṇamāsī uvāca-yuktam evedam, yataḥ- tvayy api līlā-śaktyām, avasara-nāmnī bhaved vibhoḥ śaktiḥ tvām api yā bhramayantī, tasmiṃs tasmin pravartayati

Pūraṇa 1 (cont. 19)

1.15.14

[68] वृन्दा स-काकु प्राह-तर्हि स्वयम् एवेदं रहस्यं प्रकाश्यताम्? [69] पौर्णमासी क्षणं हसित्वा नीचैर् उवाच-युगपद् एव, देवि, सर्वेषु तादृग्-दुःस्वप्न एव केवलं जागर-कल्पतया मया कल्पितः [70] वृन्दा विश्वस्य निश्वस्य च पुनर् उवाच-तथापि तासां तथा ख्यातिर् अपि न युक्ता [71] पौर्णमासी उवाच-सापि न भविष्यति, यतो मुनय एव पुनः पुनर् इदं गास्यन्ति, तत्र तपन्यां ताः पृच्छतीः प्रति दुर्वासाः, स वो हि स्वामी [ग्तु 2.27] इति; रासप्रसङ्गे च भगवान् बादरायणिः, कृष्णवध्वः [भ्प् 10.33.7] इति; उद्धव-सन्देशे स्वयं श्री-कृष्ण एव च, बल्लव्यो मे मदात्मिकाः [भ्प् 10.46 3] इति तद् इदं गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर् नः प्रीतिम् आवह इति वल्लभाभिमानिताम् आत्मनि व्यज्य श्री-कृष्णस्य वचनं ब्राह्मणादीनां मम ब्राह्मणीत्य् आदिवत् तथा, माम् एव दयितं प्रेष्ठम् आत्मानं मनसा गताः [भ्प् 10.46 4] इति प्रचुरं प्रचुरतार्ध-पद्येन च ताभिर् अपि बहिर्-दृष्ट्या परं तत्र क्वचिद् उपपतित्वं प्रतीयते, शश्वद् अन्तर्-दृष्ट्या तु पतित्वम् एवानुभूयत इति सूच्यते, यथा च, अपि बत मधु-पुर्यां आर्य-पुत्रोऽ धुनास्ते? इति अथागमे च मन्त्र-द्रष्टारो गोपी-पदानन्तरं जनेत्य् अस्यान्ते वल्लभेति [72] तद् इदं त्रिधा निरुक्तम् अप्य् आगमस्य रहस्य-रीतितया क्रमात् पूर्व-पूर्व-पक्षस्य तूत्तर-पक्षत्वं व्यञ्जितम् यथा गौतमीय-तन्त्रे, गोपीति प्रकृतिं विद्याज् जनस् तत्त्व-समूहकः अनयोर् आश्रयो व्याप्त्या कारणत्वेन चेश्वरः सान्द्रानन्दं परं ज्योतिर् वल्लभत्वेन कथ्यते अथवा गोपी प्रकृतिर् जनस् तद्-अंश-मण्डलम् अनयोर् वल्लभः प्रोक्तः स्वामी कृष्णाख्य ईश्वरः कार्य-कारणयोर् ईशः श्रुतिभिस् तेन गीयते अनेक-जन्म-सिद्धानां गोपीनां पतिर् एव वा नन्द-नन्दन इत्य् उक्तस् त्रैलोक्यानन्द-वर्धनः इति [73] अत्र प्रथमा प्रकृतिः प्रधानम्, द्वितीया स्वरूप-शक्तिः तत्त्वानि महद्-आदीनि अंशाः, ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः इति विष्णु-पुराणोक्ताः [विप् 6.5.79] अनेक-जन्म-सिद्धानां इति, बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन [गीता 4.5] इति श्री-भगवद्-गीता-वदनादित्वम् एव बोधयति, पतिर् एव इति कदाचिद् उपपतित्व-व्यवहारस् तु मायिक एवेत्य् अर्थः वा-शब्दस् त्व् अस्यैवोत्तर-पक्षता-बोधनाय [74] अतएवाप्रकट-लीलायां प्रकटम् एव ब्रह्म-संहिता तथानुसंहितवती यत्र ब्रह्मा प्राह- आनन्द-चिन्-मय-रस-प्रतिभाविताभिस् ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि इति [5.48] [75] अत्र कलात्वान् निज-रूपत्वे स्वतः-सिद्धेऽ पि निज-रूपतयेति पुनर् उपादानम्, न तु प्रकट-लीला-मध्यवत् परकीयाभासतयोपलक्षिताभिस् ताभिर् इत्य् अर्थ-ज्ञापनार्थम् [76] तथा च तत्रैव श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः इत्य् अत्र युक्तिं च दर्शितवान् श्री-परम-पुरुषयोर् औपपत्यं नास्तीति काशी-खण्डे च धर्म-राजः, गोपी-पते यदु-पते वसुदेव-सूनो इति सङ्गीत-शास्त्रे च, गोपी-पतिर् अनन्तोऽ पि वंश-ध्वनि-वशं गतः इति भविष्यत्-काव्येषु श्री-गीत-गोविन्दे पत्युर् मनः कीलितम् इति [77] एतद् अभिप्रायेणैव लक्ष्य-भेदेनोक्तम्- त्वाम् अप्राप्य मयि स्वयं-वर-परां क्षीरोद-तीरोदरे शङ्के सुन्दरि काल-कूटम् अपिबन् मूढो मृडानीपतिः इत्थं पूर्व-कथाभिर् अन्य-मनसो विक्षिप्य वक्षोऽ ञ्चलं राधायाः स्तन-कोरकोपरि मिलन्-नेत्रो हरिः पातु वः इति अन्यत्र च, गोपी-भर्तुः पद-कमलयोर् दास-दासानुदासः इति भगवच्-छङ्कराचार्य-कृते यमुना-स्तोत्रे च, विधेहि तस्य राधिका-धवाङ्घ्रि-पङ्कजे रतिम् इति [78] ललित-माधवे श्री-राधिकादीनां तथा-वर्णनं तु स्फुटम् एव निर्वर्णितम् उज्ज्वल-नीलमणौ साक्षात्-कथनया कुमारिकाणां साक्षाद् अन्य-सम्बन्धाभाव-प्रथनया च परासाम् अपि यद् एव समृद्धिमद्-आख्य-सम्भोगे ललित-माधवानुसारेण स्फुटम् अङ्गीकृतम् अस्ति भावार्थ-दीपिकायां च, ऋषभस्य जगुः कृत्यानि [भ्प् 10.33.21] इत्य् अत्र ऋषभस्य पत्युः इति कृष्णवध्वः इति स्वयम् उक्तम् इदम् एव पतित्वं श्री-परीक्षित्-प्रश्नोत्तरे पत्य्-अन्तराभ्युपगम-वादेनैव हि बहिर्-अङ्गानाम् बोधाय परमात्मतया श्री-बादरायणिना बोधितम्: गोपीनां तत्-पतीनां च सर्वेषाम् अपि च देहिनाम् योऽ न्तश् चरति सोऽ ध्यक्षः एष क्रीडन-देह-भाक् [भ्प् 10.33.35] इत्य् अत्रानतरङ्गान् प्रति त्व् अयम् अर्थः: गोपीनां काश्चिद् व्यूढाः काश्चिद् अव्यूढा इति द्विधात्र लोक-मात्र-प्रसिद्धानां वस्तुतस् तु नित्य-सिद्धानां सर्वतः श्रेयसीनां तत्-प्रेयसीनाम् अन्यासाम् अपि नाना-भाव-समृद्धानां कुमारीतरुणी-वृद्धानां, तथा यथा-सम्भवं तासां पतीनां तद्-उपलक्षिततया कुमार-ततीनां, किं बहुना? सर्वेषाम् अपि तद्-एक-जीवानां व्रज-जीवानां यानि तत्-तद्-उपचितताचित-तदीय-क्रीडा-साधन-देहानि, तद्-आसक्तः सन्न् अन्तः-शब्दाभिहिते महिते जगन्-नेत्राद् अन्तर्-हिते सदाभवे स्व-वैभवे यश् चरति क्रीडति स एष एवाध्यक्षः कदाचिज् जगत्-प्रत्यक्षः सन् क्रीडति तस्मान् निज-प्रेयसीभिः समम् अनादित एव मिथुनतेति कथनाद् औपपत्यम् अस्य नोपपत्त्य्-अर्हम्, किन्तु परम-व्योमाधिप-लक्ष्मी-नारायणवद् दाम्पत्यम् एव तद्-अर्हं भवतीति तद् इदं, जयति जननिवासः [भ्प् 10.90.48] इत्य् आदौ व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम् इति पुर-वनिताभिः सह तासां सह-पाठाद् द्रष्टव्यम् श्रीमान् उद्धवस् तु, एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वः [भ्प् 10.47.58] इत्य् आदाव् आसाम् अनुगतिं मुमुक्षु-मुक्त-मद्-विध-भक्ता अपि वाञ्छन्ति इत्य् उक्त्वा कृष्णे परमात्मनि वृन्दावन-चर्य इमाः क्व, तद्-ईदृश-भाव-व्यभिचार-दृष्टास् त्व् अन्ये क्वेति वदन् कृष्णे परमात्मनि ह्य् एष रूढ-भाव इति प्रत्यक्षतो दर्शयन्न् आसु माहात्म्य-विशेषं दर्शयति, नायं श्रियोऽ ङ्गे [भ्प् 10.47.60] इत्य् आदौ श्री-प्रभृतिभ्यः पुनर् अपि विशेषयति च ऽ [79] अथ सानन्दापि वृन्दा पुनः पप्रच्छ-कथम् ईदृशी प्रक्रिया नातिप्रिया, नान्यथा क्रियते स्म भवत्या? भवत्याः खलु नाशक्यं तर्क्यते [80] पौर्णमासी उवाच-रस-विशेष-सम्पादयित्री लीलावश्यकतावसर-वैचित्रीयं सीताया रावण-गृह-गतिवन् नास्माभिर् अप्य् अन्यथा कर्तुं शक्यते रस-विशेषश् चैवम् एव सङ्गच्छते भ्रम-जनितत्वाद् अश्लीलता-विश्लिष्टे पर-सम्बन्धस्याभास-मात्रे दृष्टे सति तासां पर-निवारण-कुण्ठितानाम् उत्कण्ठा-वर्धनतः स्फुरद्-अखर्व-सुख-गत्यां सर्वायत्यां विश्रान्त-भ्रम-नितान्त-स्थिरता-निरत-कान्त-प्राप्तितस् तस्यातीव दीप्तता-प्राप्तिर् इति तथा च भविष्यत्-काव्येषु श्रीमद्-उज्ज्वल-नीलमणौ प्रमाणी-कृतं प्राचां मतम् तत्र मूलं यथा- लघुत्वम् अत्र यत् प्रोक्तं तत् तु प्राकृतनायके न कृष्णे रसनिर्यासस्वादार्थम् अवतारिणि [1.21] इति प्रमाणं यथा, नेष्टा यद् अङ्गिनि रसे कविभिर् परोढा तद् गोकुलाम्बुजदृशां कुलम् अन्तरेन आशांसया रसविधेर् अवतारितानां कंसारिणा रसिकमण्डलशेखरेण [5.3] इति [81] अत्र रसोत्कर्षस्य तर्षत एव कंसारिणावतारितानाम् इति तासां नित्यं तन्-निज-प्रेयसीतया विहारस्, तद्-अवतार-समय एव तु रस-मय-महोत्कर्षाय मायया परोढ-व्यवहार इत्य् अतो न दोषः, प्रत्युत परम-गुण एवेति भावः इह चावतारितानाम् इति देवी-चरतां साधारण-लक्ष्मी-चरतां च न प्रचारयति, नायं श्रियोऽ ङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतोऽ न्याः? [भ्प् 10.47.60] इत्य् अनेन विरोधात् तेनैवान्यतमतान्यथा-कारितया तदीय-परम-लक्ष्मीत्वम् एव तासां लक्ष्यत इति तद् एवं च निरूप्य पुनर् अप्य् आह स्म-तादृशं परम-रहस्यम् आकाशाय च न प्रकाशनीयम् किन्तु- राधादीनां केवलानां केवलो नन्द-नन्दनः वरः स्यात् केवलं तस्मात् के बलात् कुर्युर् अन्यथा?

[68] vṛndā sa-kāku prāha-tarhi svayam evedaṃ rahasyaṃ prakāśyatām? [69] paurṇamāsī kṣaṇaṃ hasitvā nīcair uvāca-yugapad eva, devi, sarveṣu tādṛg-duḥsvapna eva kevalaṃ jāgara-kalpatayā mayā kalpitaḥ [70] vṛndā viśvasya niśvasya ca punar uvāca-tathāpi tāsāṃ tathā khyātir api na yuktā [71] paurṇamāsī uvāca-sāpi na bhaviṣyati, yato munaya eva punaḥ punar idaṃ gāsyanti, tatra tapanyāṃ tāḥ pṛcchatīḥ prati durvāsāḥ, sa vo hi svāmī [gtu 2.27] iti; rāsaprasaṅge ca bhagavān bādarāyaṇiḥ, kṛṣṇavadhvaḥ [bhp 10.33.7] iti; uddhava-sandeśe svayaṃ śrī-kṛṣṇa eva ca, ballavyo me madātmikāḥ [bhp 10.46 3] iti tad idaṃ gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror naḥ prītim āvaha iti vallabhābhimānitām ātmani vyajya śrī-kṛṣṇasya vacanaṃ brāhmaṇādīnāṃ mama brāhmaṇīty ādivat tathā, mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ [bhp 10.46 4] iti pracuraṃ pracuratārdha-padyena ca tābhir api bahir-dṛṣṭyā paraṃ tatra kvacid upapatitvaṃ pratīyate, śaśvad antar-dṛṣṭyā tu patitvam evānubhūyata iti sūcyate, yathā ca, api bata madhu-puryāṃ ārya-putro' dhunāste? iti athāgame ca mantra-draṣṭāro gopī-padānantaraṃ janety asyānte vallabheti [72] tad idaṃ tridhā niruktam apy āgamasya rahasya-rītitayā kramāt pūrva-pūrva-pakṣasya tūttara-pakṣatvaṃ vyañjitam yathā gautamīya-tantre, gopīti prakṛtiṃ vidyāj janas tattva-samūhakaḥ anayor āśrayo vyāptyā kāraṇatvena ceśvaraḥ sāndrānandaṃ paraṃ jyotir vallabhatvena kathyate athavā gopī prakṛtir janas tad-aṃśa-maṇḍalam anayor vallabhaḥ proktaḥ svāmī kṛṣṇākhya īśvaraḥ kārya-kāraṇayor īśaḥ śrutibhis tena gīyate aneka-janma-siddhānāṃ gopīnāṃ patir eva vā nanda-nandana ity uktas trailokyānanda-vardhanaḥ iti [73] atra prathamā prakṛtiḥ pradhānam, dvitīyā svarūpa-śaktiḥ tattvāni mahad-ādīni aṃśāḥ, jñāna-śakti-balaiśvarya-vīrya-tejāṃsy aśeṣataḥ bhagavac-chabda-vācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ iti viṣṇu-purāṇoktāḥ [vip 6.5.79] aneka-janma-siddhānāṃ iti, bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna [gītā 4.5] iti śrī-bhagavad-gītā-vadanāditvam eva bodhayati, patir eva iti kadācid upapatitva-vyavahāras tu māyika evety arthaḥ vā-śabdas tv asyaivottara-pakṣatā-bodhanāya [74] ataevāprakaṭa-līlāyāṃ prakaṭam eva brahma-saṃhitā tathānusaṃhitavatī yatra brahmā prāha- ānanda-cin-maya-rasa-pratibhāvitābhis tābhir ya eva nija-rūpatayā kalābhiḥ goloka eva nivasaty akhilātma-bhūto govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi iti [5.48] [75] atra kalātvān nija-rūpatve svataḥ-siddhe' pi nija-rūpatayeti punar upādānam, na tu prakaṭa-līlā-madhyavat parakīyābhāsatayopalakṣitābhis tābhir ity artha-jñāpanārtham [76] tathā ca tatraiva śriyaḥ kāntāḥ kāntaḥ parama-puruṣaḥ ity atra yuktiṃ ca darśitavān śrī-parama-puruṣayor aupapatyaṃ nāstīti kāśī-khaṇḍe ca dharma-rājaḥ, gopī-pate yadu-pate vasudeva-sūno iti saṅgīta-śāstre ca, gopī-patir ananto' pi vaṃśa-dhvani-vaśaṃ gataḥ iti bhaviṣyat-kāvyeṣu śrī-gīta-govinde patyur manaḥ kīlitam iti [77] etad abhiprāyeṇaiva lakṣya-bhedenoktam- tvām aprāpya mayi svayaṃ-vara-parāṃ kṣīroda-tīrodare śaṅke sundari kāla-kūṭam apiban mūḍho mṛḍānīpatiḥ itthaṃ pūrva-kathābhir anya-manaso vikṣipya vakṣo' ñcalaṃ rādhāyāḥ stana-korakopari milan-netro hariḥ pātu vaḥ iti anyatra ca, gopī-bhartuḥ pada-kamalayor dāsa-dāsānudāsaḥ iti bhagavac-chaṅkarācārya-kṛte yamunā-stotre ca, vidhehi tasya rādhikā-dhavāṅghri-paṅkaje ratim iti [78] lalita-mādhave śrī-rādhikādīnāṃ tathā-varṇanaṃ tu sphuṭam eva nirvarṇitam ujjvala-nīlamaṇau sākṣāt-kathanayā kumārikāṇāṃ sākṣād anya-sambandhābhāva-prathanayā ca parāsām api yad eva samṛddhimad-ākhya-sambhoge lalita-mādhavānusāreṇa sphuṭam aṅgīkṛtam asti bhāvārtha-dīpikāyāṃ ca, ṛṣabhasya jaguḥ kṛtyāni [bhp 10.33.21] ity atra ṛṣabhasya patyuḥ iti kṛṣṇavadhvaḥ iti svayam uktam idam eva patitvaṃ śrī-parīkṣit-praśnottare paty-antarābhyupagama-vādenaiva hi bahir-aṅgānām bodhāya paramātmatayā śrī-bādarāyaṇinā bodhitam: gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca sarveṣām api ca dehinām yo' ntaś carati so' dhyakṣaḥ eṣa krīḍana-deha-bhāk [bhp 10.33.35] ity atrānataraṅgān prati tv ayam arthaḥ: gopīnāṃ kāścid vyūḍhāḥ kāścid avyūḍhā iti dvidhātra loka-mātra-prasiddhānāṃ vastutas tu nitya-siddhānāṃ sarvataḥ śreyasīnāṃ tat-preyasīnām anyāsām api nānā-bhāva-samṛddhānāṃ kumārītaruṇī-vṛddhānāṃ, tathā yathā-sambhavaṃ tāsāṃ patīnāṃ tad-upalakṣitatayā kumāra-tatīnāṃ, kiṃ bahunā? sarveṣām api tad-eka-jīvānāṃ vraja-jīvānāṃ yāni tat-tad-upacitatācita-tadīya-krīḍā-sādhana-dehāni, tad-āsaktaḥ sann antaḥ-śabdābhihite mahite jagan-netrād antar-hite sadābhave sva-vaibhave yaś carati krīḍati sa eṣa evādhyakṣaḥ kadācij jagat-pratyakṣaḥ san krīḍati tasmān nija-preyasībhiḥ samam anādita eva mithunateti kathanād aupapatyam asya nopapatty-arham, kintu parama-vyomādhipa-lakṣmī-nārāyaṇavad dāmpatyam eva tad-arhaṃ bhavatīti tad idaṃ, jayati jananivāsaḥ [bhp 10.90.48] ity ādau vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam iti pura-vanitābhiḥ saha tāsāṃ saha-pāṭhād draṣṭavyam śrīmān uddhavas tu, etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvaḥ [bhp 10.47.58] ity ādāv āsām anugatiṃ mumukṣu-mukta-mad-vidha-bhaktā api vāñchanti ity uktvā kṛṣṇe paramātmani vṛndāvana-carya imāḥ kva, tad-īdṛśa-bhāva-vyabhicāra-dṛṣṭās tv anye kveti vadan kṛṣṇe paramātmani hy eṣa rūḍha-bhāva iti pratyakṣato darśayann āsu māhātmya-viśeṣaṃ darśayati, nāyaṃ śriyo' ṅge [bhp 10.47.60] ity ādau śrī-prabhṛtibhyaḥ punar api viśeṣayati ca ' [79] atha sānandāpi vṛndā punaḥ papraccha-katham īdṛśī prakriyā nātipriyā, nānyathā kriyate sma bhavatyā? bhavatyāḥ khalu nāśakyaṃ tarkyate [80] paurṇamāsī uvāca-rasa-viśeṣa-sampādayitrī līlāvaśyakatāvasara-vaicitrīyaṃ sītāyā rāvaṇa-gṛha-gativan nāsmābhir apy anyathā kartuṃ śakyate rasa-viśeṣaś caivam eva saṅgacchate bhrama-janitatvād aślīlatā-viśliṣṭe para-sambandhasyābhāsa-mātre dṛṣṭe sati tāsāṃ para-nivāraṇa-kuṇṭhitānām utkaṇṭhā-vardhanataḥ sphurad-akharva-sukha-gatyāṃ sarvāyatyāṃ viśrānta-bhrama-nitānta-sthiratā-nirata-kānta-prāptitas tasyātīva dīptatā-prāptir iti tathā ca bhaviṣyat-kāvyeṣu śrīmad-ujjvala-nīlamaṇau pramāṇī-kṛtaṃ prācāṃ matam tatra mūlaṃ yathā- laghutvam atra yat proktaṃ tat tu prākṛtanāyake na kṛṣṇe rasaniryāsasvādārtham avatāriṇi [1.21] iti pramāṇaṃ yathā, neṣṭā yad aṅgini rase kavibhir paroḍhā tad gokulāmbujadṛśāṃ kulam antarena āśāṃsayā rasavidher avatāritānāṃ kaṃsāriṇā rasikamaṇḍalaśekhareṇa [5.3] iti [81] atra rasotkarṣasya tarṣata eva kaṃsāriṇāvatāritānām iti tāsāṃ nityaṃ tan-nija-preyasītayā vihāras, tad-avatāra-samaya eva tu rasa-maya-mahotkarṣāya māyayā paroḍha-vyavahāra ity ato na doṣaḥ, pratyuta parama-guṇa eveti bhāvaḥ iha cāvatāritānām iti devī-caratāṃ sādhāraṇa-lakṣmī-caratāṃ ca na pracārayati, nāyaṃ śriyo' ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto' nyāḥ? [bhp 10.47.60] ity anena virodhāt tenaivānyatamatānyathā-kāritayā tadīya-parama-lakṣmītvam eva tāsāṃ lakṣyata iti tad evaṃ ca nirūpya punar apy āha sma-tādṛśaṃ parama-rahasyam ākāśāya ca na prakāśanīyam kintu- rādhādīnāṃ kevalānāṃ kevalo nanda-nandanaḥ varaḥ syāt kevalaṃ tasmāt ke balāt kuryur anyathā?

1.15.15

यतः, व्रज-लक्ष्मी-जनताया हरिर् इह रमणः परं न परः कथम् अथ चकोर-जातेर् वृत्तिश् चन्द्राद् भवेद् अन्यः?

yataḥ, vraja-lakṣmī-janatāyā harir iha ramaṇaḥ paraṃ na paraḥ katham atha cakora-jāter vṛttiś candrād bhaved anyaḥ?

1.15.16

[82] अथ वृन्दा तु, भवतु याथाकथाचं यद् इदम् आचितम्, तद् आचितम् एव किन्त्व् आयत्यां सर्व-सुख-समुत्थापनं भवद्-अभ्युत्थानम् एव गत्य्-अन्तराय भविता इति प्रार्थ्य नमस्कृत्य च चलिता [83] पौर्णमासी तु प्राह- अवचम् अवोचम् उवाच च, वच्मि हि वक्तास्मि वक्ष्यामि उच्यासम् इदं वच्यां वचानि नो चेद् अवक्ष्यं न

[82] atha vṛndā tu, bhavatu yāthākathācaṃ yad idam ācitam, tad ācitam eva kintv āyatyāṃ sarva-sukha-samutthāpanaṃ bhavad-abhyutthānam eva gaty-antarāya bhavitā iti prārthya namaskṛtya ca calitā [83] paurṇamāsī tu prāha- avacam avocam uvāca ca, vacmi hi vaktāsmi vakṣyāmi ucyāsam idaṃ vacyāṃ vacāni no ced avakṣyaṃ na

1.15.17

[84] तद् एवं तासां खेला-मात्र-विलासिनीनां स्व-वासिनीनां मातर-पितरादिभिर् अन्तः-पुर्याम् असूर्यम्पश्यतया धूताकर्णन-कृष्ण-वर्णनतया च परितः परीतं वारितानाम् अपि दीप्यमान-कैशोर-सामीप्य-समिद्धः स्व-भाव-सिद्धः कृष्ण-भावः स्वयम् उद्भूतवान् वारिदा-गमन-समयं समया कासाञ्चिद् वल्ली-जातीनां पल्लव इव यतः- हृदयम् अनङ्गस् तासाम् अविशद् वयसः क्रमाद् एव श्यामाङ्गः स तु साङ्गं विवेश सहसा ततः पूर्वम्

[84] tad evaṃ tāsāṃ khelā-mātra-vilāsinīnāṃ sva-vāsinīnāṃ mātara-pitarādibhir antaḥ-puryām asūryampaśyatayā dhūtākarṇana-kṛṣṇa-varṇanatayā ca paritaḥ parītaṃ vāritānām api dīpyamāna-kaiśora-sāmīpya-samiddhaḥ sva-bhāva-siddhaḥ kṛṣṇa-bhāvaḥ svayam udbhūtavān vāridā-gamana-samayaṃ samayā kāsāñcid vallī-jātīnāṃ pallava iva yataḥ- hṛdayam anaṅgas tāsām aviśad vayasaḥ kramād eva śyāmāṅgaḥ sa tu sāṅgaṃ viveśa sahasā tataḥ pūrvam

1.15.18

[85] दृष्टान्तयन्ति चेदम्- आसीद् आसु हरेः स्फूर्तिर् दर्शन-श्रवणे विना यथान्तःपुर-रुद्धासु कन्यासु मदनोद्गमः

[85] dṛṣṭāntayanti cedam- āsīd āsu hareḥ sphūrtir darśana-śravaṇe vinā yathāntaḥpura-ruddhāsu kanyāsu madanodgamaḥ

1.15.19

[86] अतएवोक्तम्- नव्य-यौवनतः पूर्वं कृष्णे तासां तु या रतिः तस्यां नातिशयोक्तिः सा स्व-भावोक्तिस् तु मन्यताम्

[86] ataevoktam- navya-yauvanataḥ pūrvaṃ kṛṣṇe tāsāṃ tu yā ratiḥ tasyāṃ nātiśayoktiḥ sā sva-bhāvoktis tu manyatām

1.15.20

[87] तदा च, यदा प्रसङ्ग-सङ्गत्या कृष्णेति वर्ण-द्वयं कर्णाभ्यर्णम् आपद्यते, वंशी-वाद्यं वा, तदा तम् एव पश्यन्त्य इव हृष्यन्त्यः पुनर् अप्य् अपश्यन्त्यस् तापम् आप्नुवन्ति स्म, किन्तु कञ्चित् प्रति न किञ्चित् प्रकाशयाम् आसुः चेतसि तु भावयाम् बभूवुः, यथा- यः कृष्ण-नामाक्षर-माधुरी-झरैर् आस्वाद्यते वेणु-कली-रसैर् अपि स एव एकाम्बुद-रोचिर् एष मे कः स्वान्तम् उच्चैः कुरुते पुरु-व्यथाम्?

[87] tadā ca, yadā prasaṅga-saṅgatyā kṛṣṇeti varṇa-dvayaṃ karṇābhyarṇam āpadyate, vaṃśī-vādyaṃ vā, tadā tam eva paśyantya iva hṛṣyantyaḥ punar apy apaśyantyas tāpam āpnuvanti sma, kintu kañcit prati na kiñcit prakāśayām āsuḥ cetasi tu bhāvayām babhūvuḥ, yathā- yaḥ kṛṣṇa-nāmākṣara-mādhurī-jharair āsvādyate veṇu-kalī-rasair api sa eva ekāmbuda-rocir eṣa me kaḥ svāntam uccaiḥ kurute puru-vyathām?

1.15.21

[88] तत्र च श्री-राधाया भावना, यथा- याते कृष्णेति शब्दे श्रुति-पथम् अमृताद् अप्य् अतिस्वाद-युक्ते, वंशी-वाद्ये च शश्वन् मनसि सपदि यः स्फूर्तिम् आप्नोति सोऽ यम् आजन्माभ्यास-हीनोऽ प्य् अतिसुपरिचित-प्राय एवेति भाति प्राप्ति-व्यावृत्तितस् तु प्रसभम् अचिरतो नेष्यति प्राणवर्गम्

[88] tatra ca śrī-rādhāyā bhāvanā, yathā- yāte kṛṣṇeti śabde śruti-patham amṛtād apy atisvāda-yukte, vaṃśī-vādye ca śaśvan manasi sapadi yaḥ sphūrtim āpnoti so' yam ājanmābhyāsa-hīno' py atisuparicita-prāya eveti bhāti prāpti-vyāvṛttitas tu prasabham acirato neṣyati prāṇavargam

1.15.22

[89] पुनश् च सम्प्रति स्वयम् एव परस्परम् इवाह-राधे, किम् उदग्रं व्यग्रचित्तासि? राधिके, तद् एतन् नावदधासि चेद् अवधानं विधेहि श्रव्याणां स्वाद-सारं श्रुतिर् अनुमनुते यत् तु यद् वा सुधाब्धेर् मन्थाल् लब्धं, रसज्ञा सुख-हृदिज-सुखं चित्त-वृत्तिर् यद् एव किं तत् कृष्णेति वर्ण-द्वयम् अयम् अथवा कृष्ण-वर्ण-द्युतीनाम् आजीव्यः कोऽ पि शश्वत् स्फुरति नव-युवेत्य् ऊहया मोहितास्मि

[89] punaś ca samprati svayam eva parasparam ivāha-rādhe, kim udagraṃ vyagracittāsi? rādhike, tad etan nāvadadhāsi ced avadhānaṃ vidhehi śravyāṇāṃ svāda-sāraṃ śrutir anumanute yat tu yad vā sudhābdher manthāl labdhaṃ, rasajñā sukha-hṛdija-sukhaṃ citta-vṛttir yad eva kiṃ tat kṛṣṇeti varṇa-dvayam ayam athavā kṛṣṇa-varṇa-dyutīnām ājīvyaḥ ko' pi śaśvat sphurati nava-yuvety ūhayā mohitāsmi

1.15.23

[90] एवं श्री-कृष्णस्य च तदीय-प्रचरिष्णु-तत्-तद्-गुण-भविष्णु-तृष्णस्य भाव-रम्यता गम्यताम्- नाम्नि श्रोत्रं सदन-सरणौ नेत्रम् आमोद-पूरे घ्राणं पृष्ठे वपुर् अपि गुणे सूक्तम् आसां मदीयम् मां प्रोज्झ्यासीद् द्रुतम् इति हरिः स्वीय-दोषं विचारात् प्रत्याख्याय स्फुटम् अनुसरं तत्र चित्रायते स्म

[90] evaṃ śrī-kṛṣṇasya ca tadīya-pracariṣṇu-tat-tad-guṇa-bhaviṣṇu-tṛṣṇasya bhāva-ramyatā gamyatām- nāmni śrotraṃ sadana-saraṇau netram āmoda-pūre ghrāṇaṃ pṛṣṭhe vapur api guṇe sūktam āsāṃ madīyam māṃ projjhyāsīd drutam iti hariḥ svīya-doṣaṃ vicārāt pratyākhyāya sphuṭam anusaraṃ tatra citrāyate sma

1.15.24

राधाऋक्षे क्वचन गणके नान्तिकाद् वर्ण्यमाने दृष्ट्वा राधां घटयति जने सञ्जनं स्वस्य दूरात् राधा-गेहान् मृदुल-पवने वाति नास्मारि तत् तत् कृष्णेनास्मिन् पुनर् अलम् असौ सस्मरे सैव राधा

rādhāṛkṣe kvacana gaṇake nāntikād varṇyamāne dṛṣṭvā rādhāṃ ghaṭayati jane sañjanaṃ svasya dūrāt rādhā-gehān mṛdula-pavane vāti nāsmāri tat tat kṛṣṇenāsmin punar alam asau sasmare saiva rādhā

1.15.25

[91] तद् एवम् अपूर्व-कृष्ण-दर्शन-पर्वण्य् अजात-पूर्वे यदा तु कालिय-दन्दशूक-सन्दलनम् आसीत् तदा विध्वस्त-निरोधा राधादयोऽ पि व्रजवासि-साधारणतया तत्र गच्छन्ति स्म [92] एतद् अर्थम् एव कालिय-दमनार्थे तावान् विलम्बारम्भ-सम्भारस् तेन लम्भितः [93] तद् एवं तत्र गतवतीनाम् अपि बाल्याम् ओकतः शोकतश् च न लोकतस् तासां भावः स्वस्य विशेषं भावयामास, किन्तु प्रेमातिशय-मात्रम् तथा हि- यदा दूरे नृत्यं फणि-शिरसि चक्रे मुररिपुस् तदा ताभिः साक्षाद् अरचि स इतीदं नहि मृषा तथाप्य् आसां बाल्याद् बहुजन-समाजाद् अपि शुचा- वृतेर् भावो नैव स्व-रस-मयताम् अण्व् अपि ययौ

[91] tad evam apūrva-kṛṣṇa-darśana-parvaṇy ajāta-pūrve yadā tu kāliya-dandaśūka-sandalanam āsīt tadā vidhvasta-nirodhā rādhādayo' pi vrajavāsi-sādhāraṇatayā tatra gacchanti sma [92] etad artham eva kāliya-damanārthe tāvān vilambārambha-sambhāras tena lambhitaḥ [93] tad evaṃ tatra gatavatīnām api bālyām okataḥ śokataś ca na lokatas tāsāṃ bhāvaḥ svasya viśeṣaṃ bhāvayāmāsa, kintu premātiśaya-mātram tathā hi- yadā dūre nṛtyaṃ phaṇi-śirasi cakre muraripus tadā tābhiḥ sākṣād araci sa itīdaṃ nahi mṛṣā tathāpy āsāṃ bālyād bahujana-samājād api śucā- vṛter bhāvo naiva sva-rasa-mayatām aṇv api yayau

1.15.26

यदा कालीयस्य ह्रद-वलयतः सोऽ यम् उदितस् तदा राधा-मुख्याः प्रथम-कलनाद् एव पतिताः बहिर्-ज्ञानं नासीद् यदपि तदपि स्फूर्ति-वलिता न मूर्च्छां नामूर्च्छां ययुर् अहह रात्रिन्दिवम् अनु

yadā kālīyasya hrada-valayataḥ so' yam uditas tadā rādhā-mukhyāḥ prathama-kalanād eva patitāḥ bahir-jñānaṃ nāsīd yadapi tadapi sphūrti-valitā na mūrcchāṃ nāmūrcchāṃ yayur ahaha rātrindivam anu

1.15.27

यद्यपि कृष्णस् तासां कलनाद् अन्तर्-विकारमासन्नः तदपि च समयान्तरजां चकार गम्भीरतां शरणम्

yadyapi kṛṣṇas tāsāṃ kalanād antar-vikāramāsannaḥ tadapi ca samayāntarajāṃ cakāra gambhīratāṃ śaraṇam

1.15.28

[94] ततश् च, प्रभाते ताः शकट-समारोहिततया व्रजम् आनीताः कथम् अपि स्वस्थतां याताः, यथा- मुहुर् बन्धु-स्तोमे तद्-उपचरणाद् उत्थित-मतौ जन-द्वारा तासां हरिर् अपि विमूर्च्छां कलितवान् अथ व्यग्रीभूयामृतम् इव मुरल्या मृदु-कलं जगौ ताश् च प्रापुर् बहिर्-अवहितिं सत्वरतया

[94] tataś ca, prabhāte tāḥ śakaṭa-samārohitatayā vrajam ānītāḥ katham api svasthatāṃ yātāḥ, yathā- muhur bandhu-stome tad-upacaraṇād utthita-matau jana-dvārā tāsāṃ harir api vimūrcchāṃ kalitavān atha vyagrībhūyāmṛtam iva muralyā mṛdu-kalaṃ jagau tāś ca prāpur bahir-avahitiṃ satvaratayā

1.15.29

[95] किन्तु तस्य वंशी-शंसन-माधुर्यम् एव तास्व् अभिषज्यद् अवबुध्य तद्-अवधि तासां प्रतिबन्धाय बन्धवस् तेनातिनिर्बन्धं ययुर् इति कदाचिच् चिरतो दर्शनम् अपि तस्य तासु पर्यवस्यति स्म [96] अथ श्री-कृष्णस्य षष्ठे वर्षे गते तासां च ततः किञ्चिद् ऊनतया मते समारब्ध-प्रपञ्चाद् भावाद् अक्षीणानां नव-कैशोर-लक्ष्मीणां मुद्-अञ्चनं तस्य च तासां च तथा जातं यथा परस्परं स्पर्धयेव सञ्चयम् अञ्चद् आसीत् [97] तत्र तस्य श्री-कृष्णस्य, यथा- वक्त्रं पूर्ण-कपोल-कान्ति-वलितं केशा भृश-श्यामला नेत्रे लोल-विशाल-पाटल-तटे वक्षः स्फूरद्-विस्तृति बाहु-द्वन्द्वम् अखर्व-पुष्ट-घटनं मध्यः कृशस् तत्-परः स्फीतस् तद्वद् उरू पृथू भवितुम् उद्यातौ स्म तस्मिन् हरेः

[95] kintu tasya vaṃśī-śaṃsana-mādhuryam eva tāsv abhiṣajyad avabudhya tad-avadhi tāsāṃ pratibandhāya bandhavas tenātinirbandhaṃ yayur iti kadācic cirato darśanam api tasya tāsu paryavasyati sma [96] atha śrī-kṛṣṇasya ṣaṣṭhe varṣe gate tāsāṃ ca tataḥ kiñcid ūnatayā mate samārabdha-prapañcād bhāvād akṣīṇānāṃ nava-kaiśora-lakṣmīṇāṃ mud-añcanaṃ tasya ca tāsāṃ ca tathā jātaṃ yathā parasparaṃ spardhayeva sañcayam añcad āsīt [97] tatra tasya śrī-kṛṣṇasya, yathā- vaktraṃ pūrṇa-kapola-kānti-valitaṃ keśā bhṛśa-śyāmalā netre lola-viśāla-pāṭala-taṭe vakṣaḥ sphūrad-vistṛti bāhu-dvandvam akharva-puṣṭa-ghaṭanaṃ madhyaḥ kṛśas tat-paraḥ sphītas tadvad urū pṛthū bhavitum udyātau sma tasmin hareḥ

1.15.30

[98] तत्र च कस्यचिन् मर्मज्ञ-जनस्य नर्म-वचनम्- तनौ श्यामा लक्ष्मीर् अभजद् अयम् अन्तर्-हृदि पुनः सदा गौरीर् इत्थं कपटम् अभिपश्यन् मुररिपोः स्फुरन्-नेत्र-द्वन्द्वं भजद् अरुणताम् ईषद् अभितो मुहुः कर्णाभ्यर्णं व्रजति किल किञ्चित् कथयितुम्

[98] tatra ca kasyacin marmajña-janasya narma-vacanam- tanau śyāmā lakṣmīr abhajad ayam antar-hṛdi punaḥ sadā gaurīr itthaṃ kapaṭam abhipaśyan muraripoḥ sphuran-netra-dvandvaṃ bhajad aruṇatām īṣad abhito muhuḥ karṇābhyarṇaṃ vrajati kila kiñcit kathayitum

1.15.31

[99] अथ तासां, यथा- कटाक्षे कृष्णाभा स्फुटम् अधरयो राग-गरिमा कपोल-द्वन्द्वान्तः शुचिर् उरसि चारून्नति-रुचिः अमी चेतो-धर्मा बहिर् अहह यद्य् एवम् उदिता भवेत् किंवा तर्हि व्रज-मृगदृशां गोपन-पदम्

[99] atha tāsāṃ, yathā- kaṭākṣe kṛṣṇābhā sphuṭam adharayo rāga-garimā kapola-dvandvāntaḥ śucir urasi cārūnnati-ruciḥ amī ceto-dharmā bahir ahaha yady evam uditā bhavet kiṃvā tarhi vraja-mṛgadṛśāṃ gopana-padam

1.15.32

[100] तत्र श्री-राधां प्रति कस्याश्चिद् उक्तिः- भद्रा पद्मा धनिष्ठा शिवि-पशुप-सुता पालिका श्यामला सा चन्द्रावल्य् अप्य् अभीक्ष्णं वयसि निज-निज-श्री-समुत्कर्षि दृष्टा श्री-राधे त्वं पुनः स्वं जित-कनक-गुणं द्योतम् उद्योतयन्ती तद् दिव्यं श्यामधाम प्रथयसि परितः केन वा तन् न वेद्मि

[100] tatra śrī-rādhāṃ prati kasyāścid uktiḥ- bhadrā padmā dhaniṣṭhā śivi-paśupa-sutā pālikā śyāmalā sā candrāvaly apy abhīkṣṇaṃ vayasi nija-nija-śrī-samutkarṣi dṛṣṭā śrī-rādhe tvaṃ punaḥ svaṃ jita-kanaka-guṇaṃ dyotam udyotayantī tad divyaṃ śyāmadhāma prathayasi paritaḥ kena vā tan na vedmi

1.15.33

शार्दूल] [101] तत्रान्यस्या वचनम्- विलसति कृष्ण-नवाब्दः स्फुटम् अधि हृदयं प्रविश्य राधायाः न भवति तद् यदि कथम् इव पुलकैः सह लोचने स्रवतः

śārdūla] [101] tatrānyasyā vacanam- vilasati kṛṣṇa-navābdaḥ sphuṭam adhi hṛdayaṃ praviśya rādhāyāḥ na bhavati tad yadi katham iva pulakaiḥ saha locane sravataḥ

1.15.34

इति [102] तत्-प्रभृति तासां भावना चेयम्- तद् एव यमुनारण्यं त एव च तमालकाः तद् एव चित्तम् अस्माकं साम्प्रतं किम् इवान्यथा?

iti [102] tat-prabhṛti tāsāṃ bhāvanā ceyam- tad eva yamunāraṇyaṃ ta eva ca tamālakāḥ tad eva cittam asmākaṃ sāmprataṃ kim ivānyathā?

1.15.35

ततश् च- शारद-प्रथम-शुभ्र-पञ्चमी भावि-रात्रि-निकराब्ज-सप्रभम् सुभ्रुवां मुखम् उरोज-युग्मम् अप्य् आयत प्रतिदिनं महोदयम्

tataś ca- śārada-prathama-śubhra-pañcamī bhāvi-rātri-nikarābja-saprabham subhruvāṃ mukham uroja-yugmam apy āyata pratidinaṃ mahodayam

1.15.36

यदा राधा तासु प्रथम-वयसाकीर्ण-किरणा तदा ताः सर्वाश् च प्रतिहत-समज्ञाः समभवन् परं नाना-पुष्पावलिषु लतिकासु प्रथमतः प्रफुल्लन्ती ख्यातिं सदसि सुरवल्ली वलयते

yadā rādhā tāsu prathama-vayasākīrṇa-kiraṇā tadā tāḥ sarvāś ca pratihata-samajñāḥ samabhavan paraṃ nānā-puṣpāvaliṣu latikāsu prathamataḥ praphullantī khyātiṃ sadasi suravallī valayate

1.15.37

[103] तत्र चेयं किंवदन्ती वदन्ती-बभूव- इन्दुर् मन्दति खञ्जरीट-तरुणः खञ्जन्न् इवालोक्यते दूनं भाति तिल-प्रसूनम् अरुणाद् बिम्बं गुणाल् लम्बते स्वर्ण-श्री-जयि-वर्ण-जाल-विलसद्-वल्ली न लीनायते राधाया मधुरिम्णि यद् विधुरताम् आप्नोति तन्-माधुरी

[103] tatra ceyaṃ kiṃvadantī vadantī-babhūva- indur mandati khañjarīṭa-taruṇaḥ khañjann ivālokyate dūnaṃ bhāti tila-prasūnam aruṇād bimbaṃ guṇāl lambate svarṇa-śrī-jayi-varṇa-jāla-vilasad-vallī na līnāyate rādhāyā madhurimṇi yad vidhuratām āpnoti tan-mādhurī

1.15.38

[104] तद् एवं लब्ध-दर-स्फोरे कैशोरे तासां स एव कृष्ण-प्रेमा तृष्णा-विशेषम् आसादितवान् [105] व्रतति-ततीनां कृत-व्रततित्वे लब्ध-सत्त्वे स्वाश्रयं प्रत्यभिमुख-प्रसारस् तद्-वलयन-लालसम् इव तत्र तासां भावना, यथा- जन्मन्य् एतद् अहो किम् अत्र भविता यत् तस्य वक्षः-स्थलं विस्तीर्णातुल-नील-रत्न-मसृणं स्पृश्येत मद्-वक्षसा ताम्बूलं बत चर्वितं च मुखतः कृष्येत किं मन्-मुखे- नैवं केयम् अहो ममाद्य विमतिर् धर्म-ध्रुग् अभ्यागता

[104] tad evaṃ labdha-dara-sphore kaiśore tāsāṃ sa eva kṛṣṇa-premā tṛṣṇā-viśeṣam āsāditavān [105] vratati-tatīnāṃ kṛta-vratatitve labdha-sattve svāśrayaṃ pratyabhimukha-prasāras tad-valayana-lālasam iva tatra tāsāṃ bhāvanā, yathā- janmany etad aho kim atra bhavitā yat tasya vakṣaḥ-sthalaṃ vistīrṇātula-nīla-ratna-masṛṇaṃ spṛśyeta mad-vakṣasā tāmbūlaṃ bata carvitaṃ ca mukhataḥ kṛṣyeta kiṃ man-mukhe- naivaṃ keyam aho mamādya vimatir dharma-dhrug abhyāgatā

1.15.39

[106] अथ प्रेमापि परम-वरिमाणमाससाद, यथा- पूर्वं यत् परितो हरेर् अनुभवात् कैशोरम् अत्युद्गतं तत् तासु स्फुरितं तम् एव विदधल् लीलाभिर् उच्चैः स्थितम् अप्य् आकर्णनदर्शनादिरहितास् ता देवताविष्टवच् चेष्टन्ते स्म यतः शशाक नहि यद् बोद्धुं जनश् चाण्व् अपि

[106] atha premāpi parama-varimāṇamāsasāda, yathā- pūrvaṃ yat parito harer anubhavāt kaiśoram atyudgataṃ tat tāsu sphuritaṃ tam eva vidadhal līlābhir uccaiḥ sthitam apy ākarṇanadarśanādirahitās tā devatāviṣṭavac ceṣṭante sma yataḥ śaśāka nahi yad boddhuṃ janaś cāṇv api

1.15.40

तत्र तु- शून्यं पश्यति बाष्प-पूरम् अनिशं मोमुच्यते कम्पते स्विद्यत्य् उद्गत-कण्टकत्वम् अयते स्तम्भं पुनः प्रार्च्छति ग्लानिं गच्छति वाचितापि वचनं नाभाषते सेति तां पश्यन्ती सुहृदां ततिर् मुहुर् अहो राधाम् अशोचन् मुहुः

tatra tu- śūnyaṃ paśyati bāṣpa-pūram aniśaṃ momucyate kampate svidyaty udgata-kaṇṭakatvam ayate stambhaṃ punaḥ prārcchati glāniṃ gacchati vācitāpi vacanaṃ nābhāṣate seti tāṃ paśyantī suhṛdāṃ tatir muhur aho rādhām aśocan muhuḥ

1.15.41

[107] तस्या भावना चेयम्- रूपेणामृत-सिन्धुः कीर्तिभिर् अमृत-द्युतिर् यद् अपि तद् अपि हरिर् मम हृदयं विदहति हा धिग् विधिर् वामः

[107] tasyā bhāvanā ceyam- rūpeṇāmṛta-sindhuḥ kīrtibhir amṛta-dyutir yad api tad api harir mama hṛdayaṃ vidahati hā dhig vidhir vāmaḥ

1.15.42

तस्य च पूर्वं हृदयम् अलिप्तं भावः कः पुनर् अलिप्त मे सहसा? स्मरद् अपि यस्य तु विषयान् स्वयम् अथ चित्तं स्वतोऽ पि जिह्रेति

tasya ca pūrvaṃ hṛdayam aliptaṃ bhāvaḥ kaḥ punar alipta me sahasā? smarad api yasya tu viṣayān svayam atha cittaṃ svato' pi jihreti

1.15.43

[108] पुनश् च कालिय-दमनम् अन्व् अनुभूतं तासां भावं विभावयन्न् आह- पिता मे साधूनां कुल-तिलकता-विश्रुत-गतिस् तथा माता साध्वी-समुदय-विवेकाग्रिम-लिपिः कथं राधादीनां पर-मृगदृशां भावम् अभितो भजत्य् अन्तः किंवा मम मृदुलता मां क्लमयति

[108] punaś ca kāliya-damanam anv anubhūtaṃ tāsāṃ bhāvaṃ vibhāvayann āha- pitā me sādhūnāṃ kula-tilakatā-viśruta-gatis tathā mātā sādhvī-samudaya-vivekāgrima-lipiḥ kathaṃ rādhādīnāṃ para-mṛgadṛśāṃ bhāvam abhito bhajaty antaḥ kiṃvā mama mṛdulatā māṃ klamayati

1.15.44

किं च- हन्त ज्ञानं मम विलुलितं क्वापि न स्यात् परन्तु प्रेमार्द्रं तद् भवति सुतरां तासु तु प्रेयसीषु यस्मात् तासु स्फुरति न धिया प्रेममय्या परा त्वं नापि ख्यातिं बहिर् अनुगया तां पराकर्तुम् ईशे

kiṃ ca- hanta jñānaṃ mama vilulitaṃ kvāpi na syāt parantu premārdraṃ tad bhavati sutarāṃ tāsu tu preyasīṣu yasmāt tāsu sphurati na dhiyā premamayyā parā tvaṃ nāpi khyātiṃ bahir anugayā tāṃ parākartum īśe

1.15.45

[109] तच्-चेष्टा च, यथा- मौनार्हे प्रतिभाषते स्म वचनौचित्ये मुनित्वं दधे शोच्यत्वे हसति स्म हास-कथने रूक्षत्वम् एवाददे प्रस्तावे व्रज-सुभ्रुवां सखि-जनैर् निर्मीयमाणे हरेर् यद्यप्य् एवम् अथापि-वर्ण-विकृतेर् व्यत्यस्तिर् आलक्ष्यते

[109] tac-ceṣṭā ca, yathā- maunārhe pratibhāṣate sma vacanaucitye munitvaṃ dadhe śocyatve hasati sma hāsa-kathane rūkṣatvam evādade prastāve vraja-subhruvāṃ sakhi-janair nirmīyamāṇe harer yadyapy evam athāpi-varṇa-vikṛter vyatyastir ālakṣyate

1.15.46

[110] तासां विवाह-श्रवणे तु- बहिः सुरसतां व्यञ्जन्न् अपि तर्हि बलानुजः अन्तस् तु विरसः प्रैक्षि मर्मज्ञैः पक्व-पीलुवत्

[110] tāsāṃ vivāha-śravaṇe tu- bahiḥ surasatāṃ vyañjann api tarhi balānujaḥ antas tu virasaḥ praikṣi marmajñaiḥ pakva-pīluvat

1.15.47

[111] तद् एवं स्थिते तासां जन्यं-मन्य-जनेन निज-निज-वधूनां नयनाय याच्यमानं तत्-पितृ-कुलं तासु न तद्-वाच्यम् अकार्षीत्, केवलं तु कर्णे कर्णे मिथ एव वर्णयामास [112] तासु गर्गादि-हित-वर्गाद् अपि क्रमाद् अधिगत-कृष्णैक-तृष्णासु प्राण-पर्यन्त-सङ्क्षयाशङ्कया तम् उद्वाहम् अपि न सहसा न च साक्षाद् उद्भावयामास, किम् उत तादृग्-अवस्थानां प्रस्थापनम्? [113] अथ यथा दुर्वहश् च विवाह-निशमन-सङ्क्लमः प्रथम-लभ्य-बाल्यम् आरभ्य पूर्व-पूर्व-क्रम-लब्ध-विसरतया परम्परयावधारित इति क्रम-विषयतया विष-भक्षणवद् अभ्यासव्यासत एव सोढस् तथेदम् अपि बाढं सोढव्यम् इति तथैव श्रावयामास [114] तास् तु तद्-वार्ता-मात्रतः परमार्ता जाताः यत्र च कष्टम् भोः कष्टम्, जीवनम् अपि निष्ठीवनम् आपयितुं व्यवसितिम् आयाताः [115] तथा हि प्रथमं तावत् प्रत्येकं पूर्वाह्नतः पूर्वम् एव गृहाद् आत्मानं निह्नुवानाः सम्भृत-गम्भीर-नीरम् उच्छलत्-तरङ्ग-सङ्घ-निह्राद-विलीयमान-कर्णं काल-वर्णं कालिय-ह्रदम् एव निर्व्यतिरेक-विवेकम् अन्तरेण भावान्तरेण भावयाम् बभूवुः [116] अथ ताः समस्ता एवाबलाः केवलतया गता अपि समस्ता बभूवुः परस्परम् अपरिचित-प्रायतया निचायन्ति स्म पप्रच्छुश् च-का भवत्यः? इति [117] प्रचिते च परिचये तत्राव्रजन-प्रयोजनम् अप्य् अन्वयुञ्जत [118] ततश् च समान-वासनावासित-मानस-व्यसन-शंसक-दशन-वसनादि-रुचि-विलोकन-वलित-मिथः-स्नेहाद् आलिङ्गित-कण्ठा मुक्त-कण्ठम् उत्कण्ठया स्फुटम् एव रुरुदुर्, विविदुश् च परस्परं हृदयम् [119] तद् एवं कुलाङ्गनानाम् अपि तासां स्वयम् एव निष्कुलाकृत-मनसाम् उत्कृष्ट-गुणतयाकृष्ट-सर्व-नयना श्री-राधा तु स्वत एव मध्यम् आधारताम् आपन्नातिकष्टतः प्रकटम् एव निज-निश्चयम् आविश्चकार, यथा- यद्य् एतद्-वपुर् अन्य-सात्कृतम् अभूत् पित्रादिभिस् तर्ह्य् अदः प्रेत-ग्रस्तम् इवापि जीवद् अधिकं धिक्-कार-योग्यं भवेत् धिक् चात्मानम् अहो यद् एष सहतेऽ प्य् एतस्य सङ्गापदं तत्-तीर्थाय बलाद् बलानुजकृते कर्तव्यम् अस्यार्पणम्

[111] tad evaṃ sthite tāsāṃ janyaṃ-manya-janena nija-nija-vadhūnāṃ nayanāya yācyamānaṃ tat-pitṛ-kulaṃ tāsu na tad-vācyam akārṣīt, kevalaṃ tu karṇe karṇe mitha eva varṇayāmāsa [112] tāsu gargādi-hita-vargād api kramād adhigata-kṛṣṇaika-tṛṣṇāsu prāṇa-paryanta-saṅkṣayāśaṅkayā tam udvāham api na sahasā na ca sākṣād udbhāvayāmāsa, kim uta tādṛg-avasthānāṃ prasthāpanam? [113] atha yathā durvahaś ca vivāha-niśamana-saṅklamaḥ prathama-labhya-bālyam ārabhya pūrva-pūrva-krama-labdha-visaratayā paramparayāvadhārita iti krama-viṣayatayā viṣa-bhakṣaṇavad abhyāsavyāsata eva soḍhas tathedam api bāḍhaṃ soḍhavyam iti tathaiva śrāvayāmāsa [114] tās tu tad-vārtā-mātrataḥ paramārtā jātāḥ yatra ca kaṣṭam bhoḥ kaṣṭam, jīvanam api niṣṭhīvanam āpayituṃ vyavasitim āyātāḥ [115] tathā hi prathamaṃ tāvat pratyekaṃ pūrvāhnataḥ pūrvam eva gṛhād ātmānaṃ nihnuvānāḥ sambhṛta-gambhīra-nīram ucchalat-taraṅga-saṅgha-nihrāda-vilīyamāna-karṇaṃ kāla-varṇaṃ kāliya-hradam eva nirvyatireka-vivekam antareṇa bhāvāntareṇa bhāvayām babhūvuḥ [116] atha tāḥ samastā evābalāḥ kevalatayā gatā api samastā babhūvuḥ parasparam aparicita-prāyatayā nicāyanti sma papracchuś ca-kā bhavatyaḥ? iti [117] pracite ca paricaye tatrāvrajana-prayojanam apy anvayuñjata [118] tataś ca samāna-vāsanāvāsita-mānasa-vyasana-śaṃsaka-daśana-vasanādi-ruci-vilokana-valita-mithaḥ-snehād āliṅgita-kaṇṭhā mukta-kaṇṭham utkaṇṭhayā sphuṭam eva rurudur, vividuś ca parasparaṃ hṛdayam [119] tad evaṃ kulāṅganānām api tāsāṃ svayam eva niṣkulākṛta-manasām utkṛṣṭa-guṇatayākṛṣṭa-sarva-nayanā śrī-rādhā tu svata eva madhyam ādhāratām āpannātikaṣṭataḥ prakaṭam eva nija-niścayam āviścakāra, yathā- yady etad-vapur anya-sātkṛtam abhūt pitrādibhis tarhy adaḥ preta-grastam ivāpi jīvad adhikaṃ dhik-kāra-yogyaṃ bhavet dhik cātmānam aho yad eṣa sahate' py etasya saṅgāpadaṃ tat-tīrthāya balād balānujakṛte kartavyam asyārpaṇam

1.15.48

[120] विस्तरम् अत्र चालं कृत्वा, यतः श्रेयांसि बहु-विघ्नानि इति नीति-निघ्नतया नातिविलम्बनम् आलम्बनीयम् इत्य् उत्थाय ताभिः सह मिथो बद्ध-पाणितया पानीय-समीपं प्रस्थाय यमुनां प्रत्य् अञ्जलिं वलयन्ती साश्रु-गद्गदम् अर्धोद्गत-वर्णम् उद्गदति स्म- गोष्ठ-क्ष्मापति-दम्पती श्वशुरतां रामानुजः स्वामितां वृन्दारण्यम् इदं सदापि भजताम् आरामतां नः परि याः स्नेहाद् व्यतिबद्ध-हस्तम् अभितः कालिन्दि मग्ना भवत्- पानीयान्तर् अमूर् भजन्तु सखितां त्वाम् आश्रितास् तद् वयम्

[120] vistaram atra cālaṃ kṛtvā, yataḥ śreyāṃsi bahu-vighnāni iti nīti-nighnatayā nātivilambanam ālambanīyam ity utthāya tābhiḥ saha mitho baddha-pāṇitayā pānīya-samīpaṃ prasthāya yamunāṃ praty añjaliṃ valayantī sāśru-gadgadam ardhodgata-varṇam udgadati sma- goṣṭha-kṣmāpati-dampatī śvaśuratāṃ rāmānujaḥ svāmitāṃ vṛndāraṇyam idaṃ sadāpi bhajatām ārāmatāṃ naḥ pari yāḥ snehād vyatibaddha-hastam abhitaḥ kālindi magnā bhavat- pānīyāntar amūr bhajantu sakhitāṃ tvām āśritās tad vayam

1.15.49

[121] अथ सहायान्तराण्य् अपि ताभिस् तद् अन्तराप्तानि यथा [122] तद् एवम् अमूम् अनु पुनर् अमूर् असाधारण-बाधानाम् आधारतया प्राण-धारणायां तु धुत-कारणा ह्रदम् अगाध-जलं वलमानाः प्रति प्रथिताकाश-वाणी प्रत्यावर्तयितुं प्रत्याशां वर्धयामास अहह गोप-सुताः सह-साहसं न सहसा कुरुतापुरु-बुद्धयः शृणुत वः प्रतिकूल-कुसङ्गतिर् न भविता न भवेन् न भविष्यति

[121] atha sahāyāntarāṇy api tābhis tad antarāptāni yathā [122] tad evam amūm anu punar amūr asādhāraṇa-bādhānām ādhāratayā prāṇa-dhāraṇāyāṃ tu dhuta-kāraṇā hradam agādha-jalaṃ valamānāḥ prati prathitākāśa-vāṇī pratyāvartayituṃ pratyāśāṃ vardhayāmāsa ahaha gopa-sutāḥ saha-sāhasaṃ na sahasā kurutāpuru-buddhayaḥ śṛṇuta vaḥ pratikūla-kusaṅgatir na bhavitā na bhaven na bhaviṣyati

1.15.50

[123] तद् एवं- विरहावग्रह-क्लिष्टा गोपी-भूमि-सरोजिनीः कृत्वा गीः-सुधया सिक्ता देवाब्दास् त्रि-दिवं ययुः

[123] tad evaṃ- virahāvagraha-kliṣṭā gopī-bhūmi-sarojinīḥ kṛtvā gīḥ-sudhayā siktā devābdās tri-divaṃ yayuḥ

1.15.51

[124] ततश् च विस्मय-फुल्ल-विलोचनतया व्यतिविलोकमानासु तासु सूरजा-पूरतः काप्य् अदूरतः समेत्य श्री-राधाम् उपेत्य सर्वाश् चाहूय स्वयं विभूय तत्-तद्-गात्रं गृहीत्वा पात्रं मोचयितुम् ईहित्वा तीरं प्रतीरयामास [125] सा हि फुल्लेन्दीवर-सुन्दरी स्वयम् एव कालिन्दी तया च तीरम् आनीतासु तासु वृन्दया कथित-तत्-तद्-वृत्त-वृन्दया मधुमङ्गलेन च वाञ्छित-तद्-वृत्त-मङ्गलेन सहिता परम-हिता महिता पूर्णिमा च तूर्णम् एवागता [126] ततः प्रतिस्वं तरु-मात्रावलम्बन-गात्रतया निश्चेतनवत् कृत-केतना व्रज-निकेतनाङ्गनाः सालिङ्गन-सम्बोधन-पूर्वं गीर्वाण-वर्णित-वाणीवद् एव वदमाना तत्रानुवदमानाभ्यां वृन्दा-कालिन्दीभ्यां सार्धं बोधयामास [127] बोधयित्वा च पुनर् भणति स्म, परम-मसृण-मतीनां भवतीनां कथम् एतावती कर्कशता जाता? [128] वस्तुतस् तु- चन्द्रो न हत-कलङ्कः क्वचिद् अपि न कलङ्कि वक्त्रं वः चन्द्रो मुहुर् अपि नश्यति नश्यति नहि वर्ष्म युष्मदीयं तु

[124] tataś ca vismaya-phulla-vilocanatayā vyativilokamānāsu tāsu sūrajā-pūrataḥ kāpy adūrataḥ sametya śrī-rādhām upetya sarvāś cāhūya svayaṃ vibhūya tat-tad-gātraṃ gṛhītvā pātraṃ mocayitum īhitvā tīraṃ pratīrayāmāsa [125] sā hi phullendīvara-sundarī svayam eva kālindī tayā ca tīram ānītāsu tāsu vṛndayā kathita-tat-tad-vṛtta-vṛndayā madhumaṅgalena ca vāñchita-tad-vṛtta-maṅgalena sahitā parama-hitā mahitā pūrṇimā ca tūrṇam evāgatā [126] tataḥ pratisvaṃ taru-mātrāvalambana-gātratayā niścetanavat kṛta-ketanā vraja-niketanāṅganāḥ sāliṅgana-sambodhana-pūrvaṃ gīrvāṇa-varṇita-vāṇīvad eva vadamānā tatrānuvadamānābhyāṃ vṛndā-kālindībhyāṃ sārdhaṃ bodhayāmāsa [127] bodhayitvā ca punar bhaṇati sma, parama-masṛṇa-matīnāṃ bhavatīnāṃ katham etāvatī karkaśatā jātā? [128] vastutas tu- candro na hata-kalaṅkaḥ kvacid api na kalaṅki vaktraṃ vaḥ candro muhur api naśyati naśyati nahi varṣma yuṣmadīyaṃ tu

1.15.52

[129] किं च, तिसृभिर् अप्य् अस्माभिर् अपरोक्षं परोक्षम् अपि तथा साहाय्यं कार्यम्, यथा कृष्ण-मात्र-पति-गतीनां भवतीनां नानभीप्सित-पुरुष-शय्या-योगः स्यात् [130] अथवा तद्-विषयकस्य भाव-मात्रस्य स एष प्रभावः, किम् उत भवद्-विधानां महा-भावस्य? यं खलु गोप-वर्ग-नृपतिं प्रति गर्गः प्रतिज्ञातवान् य एतस्मिन् महा-भागे प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः नारयो भिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः [भ्प् 10.8.18] इति [131] तस्मात् परम-शुभवत्यः स्वयं भवत्यः पुनर् अत्र चिन्तां न कुर्वन्तु, किन्तु गुरु-वशंवदतया वदमानाः शम् आसीदन्तु इति एवं तस्यां सान्त्वयन्त्यां तमालस्य्- आधः स्थात्री हेम-गात्री-ततिः सा न्यञ्चद्-वक्त्रा बाष्प-नेत्रा तदीयां पत्र-श्रेणीं मार्जयन्त्य् एव तस्थौ

[129] kiṃ ca, tisṛbhir apy asmābhir aparokṣaṃ parokṣam api tathā sāhāyyaṃ kāryam, yathā kṛṣṇa-mātra-pati-gatīnāṃ bhavatīnāṃ nānabhīpsita-puruṣa-śayyā-yogaḥ syāt [130] athavā tad-viṣayakasya bhāva-mātrasya sa eṣa prabhāvaḥ, kim uta bhavad-vidhānāṃ mahā-bhāvasya? yaṃ khalu gopa-varga-nṛpatiṃ prati gargaḥ pratijñātavān ya etasmin mahā-bhāge prītiṃ kurvanti mānavāḥ nārayo bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ [bhp 10.8.18] iti [131] tasmāt parama-śubhavatyaḥ svayaṃ bhavatyaḥ punar atra cintāṃ na kurvantu, kintu guru-vaśaṃvadatayā vadamānāḥ śam āsīdantu iti evaṃ tasyāṃ sāntvayantyāṃ tamālasy- ādhaḥ sthātrī hema-gātrī-tatiḥ sā nyañcad-vaktrā bāṣpa-netrā tadīyāṃ patra-śreṇīṃ mārjayanty eva tasthau

Pūraṇa 1 (cont. 20)

1.15.53

[132] तद् एवं सानुव्रजनम् आत्मानः परिरभ्य ताः कृत-प्रस्थितीर् उपलभ्य तद्-उपदेशं विश्रभ्य सद्यः समुद्यन्तीं कृष्णावलोक-तृष्णां प्रतिलभ्य हस्त-ग्रह-ग्रहिल-महिलाभिः साहचर्यम् आचर्य प्रच्छन्न-वर्त्मना निष्प्रत्यूह-निगूह-मानाङ्गं निज-निजाङ्गन-समीप-वनं श्री-राधादयः समाजग्मुः तद्-दिनतश् च- विशाखा-ललिता-मुख्याः श्री-राधा-सख्यम् ऐयरुः पद्मा-शैव्यादयश् चन्द्रावलेर् इत्य् आदि गम्यताम्

[132] tad evaṃ sānuvrajanam ātmānaḥ parirabhya tāḥ kṛta-prasthitīr upalabhya tad-upadeśaṃ viśrabhya sadyaḥ samudyantīṃ kṛṣṇāvaloka-tṛṣṇāṃ pratilabhya hasta-graha-grahila-mahilābhiḥ sāhacaryam ācarya pracchanna-vartmanā niṣpratyūha-nigūha-mānāṅgaṃ nija-nijāṅgana-samīpa-vanaṃ śrī-rādhādayaḥ samājagmuḥ tad-dinataś ca- viśākhā-lalitā-mukhyāḥ śrī-rādhā-sakhyam aiyaruḥ padmā-śaivyādayaś candrāvaler ity ādi gamyatām

1.15.54

[133] तद् एतद्-अवधिका मुहुर् अधिका सहायतायाः सहायता तासु कृष्ण-तृष्णा-निरतासु नाश्चर्या [134] यतः साधारणस्यापि- साहायकं सुविधिर् इच्छति यस्य कर्तुं तस्यानुकूल-निचितिं युगपच् चिनोति नाना-ग्रहर्क्ष-शकुनामर-मानवास् तद्- राज्यादि-लब्धि-समये ह्य् उदयन्ति भव्याः

[133] tad etad-avadhikā muhur adhikā sahāyatāyāḥ sahāyatā tāsu kṛṣṇa-tṛṣṇā-niratāsu nāścaryā [134] yataḥ sādhāraṇasyāpi- sāhāyakaṃ suvidhir icchati yasya kartuṃ tasyānukūla-nicitiṃ yugapac cinoti nānā-graharkṣa-śakunāmara-mānavās tad- rājyādi-labdhi-samaye hy udayanti bhavyāḥ

1.15.55

इति [135] प्रस्तूयमानं च श्रूयताम् अथ मधुमङ्गलं सङ्गिनं विधाय पूर्ण-मनाः पूर्णिमा वृन्दया सह सहसा हरि-समीपम् आससाद [136] भानु-तनूजानुभावित-भावि-भाव-विशेष-श्लेषा समीपतः स्वागमनम् अपह्नुतवती पथि पुनर् इदं प्रच्छन्नं पप्रच्छ-वृन्दे, व्रजेन्द्र-नन्दनस्य प्रेम किम् आसु वर्तते? [137] वृन्दाह-अथ किं? किन्तु निगूढम् [138] यमुनाह-एतासां तु स्पष्टम् अद्य दृष्टम् [139] वृन्दाह-तच् च दशम-दशा-वशाद् एव [140] यमुनाह-तर्हि किं पारस्परिकं तत् परस्परं न जानते? [141] वृन्दाह-यदपि तथा निगूढम्, तथापि विक्रियां विना प्रेम कथं ध्रियताम्? सत्यां च विक्रियागत्यां परस्परं दुरपह्नव एव नव-नवानुरागः कथम् आव्रीयताम्? यतः- तमाला वक्षोज-प्रभ-घुसृण-मुद्रा-निवलिता नखाङ्क-श्रेणीभिः शवलित-दलाश् चम्पक-लताः सरोजानि श्यामान्य् उत कनक-वर्णान्य् अधरज- द्रव्याण्य् एवं वन्याप्य् उभय-रतिम् अत्र प्रथयति

iti [135] prastūyamānaṃ ca śrūyatām atha madhumaṅgalaṃ saṅginaṃ vidhāya pūrṇa-manāḥ pūrṇimā vṛndayā saha sahasā hari-samīpam āsasāda [136] bhānu-tanūjānubhāvita-bhāvi-bhāva-viśeṣa-śleṣā samīpataḥ svāgamanam apahnutavatī pathi punar idaṃ pracchannaṃ papraccha-vṛnde, vrajendra-nandanasya prema kim āsu vartate? [137] vṛndāha-atha kiṃ? kintu nigūḍham [138] yamunāha-etāsāṃ tu spaṣṭam adya dṛṣṭam [139] vṛndāha-tac ca daśama-daśā-vaśād eva [140] yamunāha-tarhi kiṃ pārasparikaṃ tat parasparaṃ na jānate? [141] vṛndāha-yadapi tathā nigūḍham, tathāpi vikriyāṃ vinā prema kathaṃ dhriyatām? satyāṃ ca vikriyāgatyāṃ parasparaṃ durapahnava eva nava-navānurāgaḥ katham āvrīyatām? yataḥ- tamālā vakṣoja-prabha-ghusṛṇa-mudrā-nivalitā nakhāṅka-śreṇībhiḥ śavalita-dalāś campaka-latāḥ sarojāni śyāmāny uta kanaka-varṇāny adharaja- dravyāṇy evaṃ vanyāpy ubhaya-ratim atra prathayati

1.15.56

[142] तद् एवं सम्पृच्छ्य प्रच्छन्नायां यमुनायां वृन्दा-मधुमङ्गल-पूर्ण-पार्श्वा पूर्णिमा हरेर् अभ्यर्णम् आजगाम आगम्य च विरहताप-निर्वापणाय क्वचिद् एकान्ते नितान्त-कान्त-चन्द्रकान्त-शिला-मध्यम् अध्यासीनं परम-ध्यानवन्तं तम् अन्तर्-मनसं सन्तं निध्यातवती तस्मात् प्रच्छन्ना चेदं स-गद्गदम् आकलितवती- दोषाकरः स दोषा- कर एव न चात्र सन्देहः कमलं खल्व् अपि कमलं राधा-वदनं तु शर्मणां सदनम्

[142] tad evaṃ sampṛcchya pracchannāyāṃ yamunāyāṃ vṛndā-madhumaṅgala-pūrṇa-pārśvā pūrṇimā harer abhyarṇam ājagāma āgamya ca virahatāpa-nirvāpaṇāya kvacid ekānte nitānta-kānta-candrakānta-śilā-madhyam adhyāsīnaṃ parama-dhyānavantaṃ tam antar-manasaṃ santaṃ nidhyātavatī tasmāt pracchannā cedaṃ sa-gadgadam ākalitavatī- doṣākaraḥ sa doṣā- kara eva na cātra sandehaḥ kamalaṃ khalv api kamalaṃ rādhā-vadanaṃ tu śarmaṇāṃ sadanam

1.15.57

[143] तद् एवं मुहुर् मोहम् ऊहमाना शनैर् उपसृत्य तद् आदृत्य ताः कृत-कृत्यं-मन्या सास्रम् आशीः-सहस्रेणेदं श्रावितवती- विद्यते दुर्लभं किं ते विन्ते तद् यद् भवान् अपि अवश्य-वश्यतां यस्य पश्य लब्धास् तु मद्-विधाः

[143] tad evaṃ muhur moham ūhamānā śanair upasṛtya tad ādṛtya tāḥ kṛta-kṛtyaṃ-manyā sāsram āśīḥ-sahasreṇedaṃ śrāvitavatī- vidyate durlabhaṃ kiṃ te vinte tad yad bhavān api avaśya-vaśyatāṃ yasya paśya labdhās tu mad-vidhāḥ

1.15.58

[144] कृष्णस् तु प्रेम-पुषितेन घुषितेन तेन वाक्येन स्पष्टम् अपि तेषाम् अपि निज-भावम् अस्तरिष्ट सज्-जातानां लज्जा केवलं बलाय सज्जतीति [145] अथ कमल-लोचने सादर-दर-सङ्कोच-लोचन-निकोचतया कृत-रोचने सा स-प्ररोचनम् अवोचत- [146] अयं मधुमङ्गल-नामा स्वयं स्व-सङ्गम-मङ्गल-सङ्घेन सङ्गमनीयः इति तत्-पाणी समानीय हरि-पाणी प्रति समर्पणीयतया प्रणीतवती [147] हरिर् अपि, स्व-विहार-सुख-सार-समुपहार एवायम् इति तम् अनुसन्धाय प्रेम-बन्धाय स्फुरद्-इङ्गितम् आलिङ्गितवान् [148] सोऽ पि तं किल विलक्षणम् आश्लिक्षद् यत्र चाश्लिषन् मिथः पुलक-कुलम् [149] तद् एवम् उपतिष्ठमानतया द्वयोर् अप्य् एक-निष्ठतायां जातायां पुनर् वृन्दावन-चन्द्रमा वृन्दां निर्वर्ण्य पूर्णिमां प्रति वर्णयामास, केयं भवतीम् अनुवर्तमाना वर्तते? [150] पौर्णमासी स-स्मितम् उवाच-किम् इयं न परिचीयते भवता? [151] श्री-कृष्ण उवाच-नूनं यन्-नाम्ना वनम् इदं धाम्ना समाम्नातम् अस्ति, सैवेयम् अनुमेया [152] पूर्णिमा तु स्मित-पूर्ण-वदनं ताम् अवादीत्, नाद्यावधिकम् अस्य विद्यमाना बभूविथ? [153] श्री-कृष्ण स-स्मितम् उवाच-अपरिचिता न स्वयं मिलनाय समुचितायते [154] पूर्णिमाथ वृन्दाम् ऊचे-भवतु चेतः परं भवती सचेतः सर्वदास्य दास्यम् इवाचरन्ती चरिष्यति [155] अथ साश्रु-वृन्दां वृन्दां प्रणमन्तीम् एव रमा-रमणस् तु वनमालया पुरस्कुर्वन् वन-मालया पुरश्चकारेति गमयामास [156] तद् अनु च व्यञ्जित-निज-सुखासञ्जनया पूर्णिमा-वृन्दयोः वाचा रञ्जनया चिराद् विराजमानः पुनर् गतयोस् तयोर् लब्ध-महा-सहायता-महसा बृंहित-मना महामनाः स तु पुरुष-सिंहः सह गच्छतस् तद् एव मधुमङ्गलतः कालिय-ह्रद-सङ्गतं प्रेयसी-प्रसङ्गं श्रवसि सङ्गमयन् सखि-सङ्घं सङ्घति स्म स तु प्रसङ्गः सङ्गम्यते- कस्माद् आगान् मुनीशा फणि-ह्रद-वलयात् तत्र किं राधिकाद्या हेतौ कस्मिङ्स् तद् एतन् मम तु कथयतो रुध्यते हन्त कण्ठः हा धिक् किं किं विधाता कुशलितम् अकरोद् एव किं यावद् एवं सिध्येद् इत्थं स तेन व्यतिकथितया व्यश्वसीन् न्यश्वसीच् च

[144] kṛṣṇas tu prema-puṣitena ghuṣitena tena vākyena spaṣṭam api teṣām api nija-bhāvam astariṣṭa saj-jātānāṃ lajjā kevalaṃ balāya sajjatīti [145] atha kamala-locane sādara-dara-saṅkoca-locana-nikocatayā kṛta-rocane sā sa-prarocanam avocata- [146] ayaṃ madhumaṅgala-nāmā svayaṃ sva-saṅgama-maṅgala-saṅghena saṅgamanīyaḥ iti tat-pāṇī samānīya hari-pāṇī prati samarpaṇīyatayā praṇītavatī [147] harir api, sva-vihāra-sukha-sāra-samupahāra evāyam iti tam anusandhāya prema-bandhāya sphurad-iṅgitam āliṅgitavān [148] so' pi taṃ kila vilakṣaṇam āślikṣad yatra cāśliṣan mithaḥ pulaka-kulam [149] tad evam upatiṣṭhamānatayā dvayor apy eka-niṣṭhatāyāṃ jātāyāṃ punar vṛndāvana-candramā vṛndāṃ nirvarṇya pūrṇimāṃ prati varṇayāmāsa, keyaṃ bhavatīm anuvartamānā vartate? [150] paurṇamāsī sa-smitam uvāca-kim iyaṃ na paricīyate bhavatā? [151] śrī-kṛṣṇa uvāca-nūnaṃ yan-nāmnā vanam idaṃ dhāmnā samāmnātam asti, saiveyam anumeyā [152] pūrṇimā tu smita-pūrṇa-vadanaṃ tām avādīt, nādyāvadhikam asya vidyamānā babhūvitha? [153] śrī-kṛṣṇa sa-smitam uvāca-aparicitā na svayaṃ milanāya samucitāyate [154] pūrṇimātha vṛndām ūce-bhavatu cetaḥ paraṃ bhavatī sacetaḥ sarvadāsya dāsyam ivācarantī cariṣyati [155] atha sāśru-vṛndāṃ vṛndāṃ praṇamantīm eva ramā-ramaṇas tu vanamālayā puraskurvan vana-mālayā puraścakāreti gamayāmāsa [156] tad anu ca vyañjita-nija-sukhāsañjanayā pūrṇimā-vṛndayoḥ vācā rañjanayā cirād virājamānaḥ punar gatayos tayor labdha-mahā-sahāyatā-mahasā bṛṃhita-manā mahāmanāḥ sa tu puruṣa-siṃhaḥ saha gacchatas tad eva madhumaṅgalataḥ kāliya-hrada-saṅgataṃ preyasī-prasaṅgaṃ śravasi saṅgamayan sakhi-saṅghaṃ saṅghati sma sa tu prasaṅgaḥ saṅgamyate- kasmād āgān munīśā phaṇi-hrada-valayāt tatra kiṃ rādhikādyā hetau kasmiṅs tad etan mama tu kathayato rudhyate hanta kaṇṭhaḥ hā dhik kiṃ kiṃ vidhātā kuśalitam akarod eva kiṃ yāvad evaṃ sidhyed itthaṃ sa tena vyatikathitayā vyaśvasīn nyaśvasīc ca

1.15.59

[157] पुनश् च श्री-कृष्ण उवाच-भगवत्याः पुरतः किम् अपि ताभिर् उक्तम्? [158] मदुमङ्गल उवाच-नहि नहि, किन्तु सा सुमुखी-ततिर् अधोमुखी-भवन्ती सन्तीव्र-लोचन-जल-स्खलनतः स्तनं सिञ्चन्ती तमालम् अपि तं म्लापयामास [159] श्री-कृष्ण उवाच-अथ तासां मनोरथ-पथः किम् अवगतः? [160] मदुमङ्गल उवाच-अथ किं [161] श्री-कृष्ण उवाच-कथम् इव? [162] मदुमङ्गल उवाच-ताभिर् मुहुर् अपि भवतः सवर्णस्य तमालस्यावलोचन-रचनेन [163] श्रीकृष्ण उवाच-विशेषेण चेत् कथ्यताम् [164] मदुमङ्गल उवाच-कालिन्दी-वचनेन च, यतस् तां प्रविशन्तीनां तासाम् इमां काकुम् आकुली-भवन्ती पश्चाद् अस्मासु सानुकृतवती यथा-गोष्ठ-क्ष्मा-पति-दम्पती [ग्च्प् 15.120] इत्य् आदि [165] श्री-कृष्ण स-गद्गदम् उवाच-आगच्छ गच्छाव तावत् सखि-सङ्घम् इति [166] अथ मधुकण्ठः सोत्कण्ठं पप्रच्छ-ततस् तासां का मतिर् जाता? [167] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततश् च व्रज-सुन्दरीणाम् उन्मनस्तया धर्म-त्रस्ततया च महती मनः-कथा जाता यथा-[168] ननु यद्य् एवम् उन्मनस्ता-ग्रस्ता धर्म-रक्षणार्थम् अक्षमासि, तर्हि प्रत्यासन्न एव धर्म-त्यागः? तत्राह- धर्मस् त्याज्यः कथम् अतितरां लोक-युग्माभिनन्दी? [169] तर्हि लोक एव त्याज्याः? तत्राह- लोकस् त्याज्यः कथम् अतितुल-प्रार्थितार्थस्य धारी? [170] ननु तर्हि तेन चार्थेन किम्? तत्राह- अर्थस् त्याज्यः कथम् अयम् अथ प्राण-रक्षाधिकारी? [171] नन्व् एतावति सङ्कटे प्रान-त्याग एव त्राणदः? तत्राह- प्राणस् त्याज्यः कथम् इव न सा लालसा मां जहाति

[157] punaś ca śrī-kṛṣṇa uvāca-bhagavatyāḥ purataḥ kim api tābhir uktam? [158] madumaṅgala uvāca-nahi nahi, kintu sā sumukhī-tatir adhomukhī-bhavantī santīvra-locana-jala-skhalanataḥ stanaṃ siñcantī tamālam api taṃ mlāpayāmāsa [159] śrī-kṛṣṇa uvāca-atha tāsāṃ manoratha-pathaḥ kim avagataḥ? [160] madumaṅgala uvāca-atha kiṃ [161] śrī-kṛṣṇa uvāca-katham iva? [162] madumaṅgala uvāca-tābhir muhur api bhavataḥ savarṇasya tamālasyāvalocana-racanena [163] śrīkṛṣṇa uvāca-viśeṣeṇa cet kathyatām [164] madumaṅgala uvāca-kālindī-vacanena ca, yatas tāṃ praviśantīnāṃ tāsām imāṃ kākum ākulī-bhavantī paścād asmāsu sānukṛtavatī yathā-goṣṭha-kṣmā-pati-dampatī [gcp 15.120] ity ādi [165] śrī-kṛṣṇa sa-gadgadam uvāca-āgaccha gacchāva tāvat sakhi-saṅgham iti [166] atha madhukaṇṭhaḥ sotkaṇṭhaṃ papraccha-tatas tāsāṃ kā matir jātā? [167] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca vraja-sundarīṇām unmanastayā dharma-trastatayā ca mahatī manaḥ-kathā jātā yathā-[168] nanu yady evam unmanastā-grastā dharma-rakṣaṇārtham akṣamāsi, tarhi pratyāsanna eva dharma-tyāgaḥ? tatrāha- dharmas tyājyaḥ katham atitarāṃ loka-yugmābhinandī? [169] tarhi loka eva tyājyāḥ? tatrāha- lokas tyājyaḥ katham atitula-prārthitārthasya dhārī? [170] nanu tarhi tena cārthena kim? tatrāha- arthas tyājyaḥ katham ayam atha prāṇa-rakṣādhikārī? [171] nanv etāvati saṅkaṭe prāna-tyāga eva trāṇadaḥ? tatrāha- prāṇas tyājyaḥ katham iva na sā lālasā māṃ jahāti

1.15.60

[172] क्षणं शून्यम् इव स्थित्वा प्रतिस्वं पुनः स्वगतम् ऊचुः- हन्त तात-जननी-कुलं कुलं चान्यद् आक्षिपतु मां यथा तथा कृष्ण-राग-रुचिरा मतिः कथं जातु यातु रुचिम् अन्यभाविताम्

[172] kṣaṇaṃ śūnyam iva sthitvā pratisvaṃ punaḥ svagatam ūcuḥ- hanta tāta-jananī-kulaṃ kulaṃ cānyad ākṣipatu māṃ yathā tathā kṛṣṇa-rāga-rucirā matiḥ kathaṃ jātu yātu rucim anyabhāvitām

1.15.61

[173] पुनश् चिन्तायाम् अपि सोद्वेगम् ऊचुः- निद्रा मम सुखदालिर् या तस्य स्फूर्ति-विस्मृती दत्ते ताम् अपि चिन्ता क्रव्याद्-वृद्धा शश्वद् बलाद् ग्रसते

[173] punaś cintāyām api sodvegam ūcuḥ- nidrā mama sukhadālir yā tasya sphūrti-vismṛtī datte tām api cintā kravyād-vṛddhā śaśvad balād grasate

1.15.62

[174] तस्य च तथा वचनम्, यथा- रे रे चित्त, प्रणय-मयतापारतन्त्र्यं किम् एषि त्वं तत्रापि व्यसनि यदि वा धर्मतस् तत् प्रयाहि हंहो किंवा पर-गृह-जुषां भाविनीनां च भावे लग्नं मग्नं भवसि बहुधा प्रोज्झ्य तत्-तद्-विचारम्

[174] tasya ca tathā vacanam, yathā- re re citta, praṇaya-mayatāpāratantryaṃ kim eṣi tvaṃ tatrāpi vyasani yadi vā dharmatas tat prayāhi haṃho kiṃvā para-gṛha-juṣāṃ bhāvinīnāṃ ca bhāve lagnaṃ magnaṃ bhavasi bahudhā projjhya tat-tad-vicāram

1.15.63

[175] तद् एवम् अभिध्याभ्रमाभिध्यानतः कथं कथम् अपि क्षपितेषु तेषु दिनेषु व्रज-वासिनां सम्भ्रमेण जात-व्युत्क्रमे धेनुक-वध-विक्रमेडित-वासरे प्रेयसा सह चमूरु-दृशाम् अमूषां परस्परम् अतिरम्यं सम्यग्-दर्शनम् आसीत् तत्र तु- तासां नित्य-प्रेयसीनां मुरारेर् जन्मन्य् अस्मिन् विस्मृतात्म-स्थितीनाम् शोभा तस्य स्मारयन्तीव तत्त्वं धर्मत्रासं द्राङ् मुहुर् लुम्पति स्म

[175] tad evam abhidhyābhramābhidhyānataḥ kathaṃ katham api kṣapiteṣu teṣu dineṣu vraja-vāsināṃ sambhrameṇa jāta-vyutkrame dhenuka-vadha-vikrameḍita-vāsare preyasā saha camūru-dṛśām amūṣāṃ parasparam atiramyaṃ samyag-darśanam āsīt tatra tu- tāsāṃ nitya-preyasīnāṃ murārer janmany asmin vismṛtātma-sthitīnām śobhā tasya smārayantīva tattvaṃ dharmatrāsaṃ drāṅ muhur lumpati sma

1.15.64

[176] तथा च वर्णितं श्री-बादरायणिना- पीत्वा मुकुन्द-मुख-सारघम् अक्षि-भृङ्गैस् तापं जुहुर् विरहजं व्रज-योषितोऽ ह्नि तत्-सात्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीड-हास-विनयं यद् अपाङ्ग-मोक्षम् [भ्प् 10.15.43] इति [वसन्ततिलका] तथा हि- पीतं हरेर् वदनम् अब्ज-रसं प्रसह्याप्य् आसां दृशा रचित-भृङ्ग-चकोर-भङ्गि तेनापि सत्कृतिम् अमन्यत स प्रशस्ताम् आजीव्यतां गतवतीषु तद् आसु युक्तम्

[176] tathā ca varṇitaṃ śrī-bādarāyaṇinā- pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais tāpaṃ juhur virahajaṃ vraja-yoṣito' hni tat-sātkṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ savrīḍa-hāsa-vinayaṃ yad apāṅga-mokṣam [bhp 10.15.43] iti [vasantatilakā] tathā hi- pītaṃ harer vadanam abja-rasaṃ prasahyāpy āsāṃ dṛśā racita-bhṛṅga-cakora-bhaṅgi tenāpi satkṛtim amanyata sa praśastām ājīvyatāṃ gatavatīṣu tad āsu yuktam

1.15.65

तस्मिन्न् अपाङ्ग-शर-मोक्षम् अमूर् अकुर्वन् व्रीडा-स्मिताञ्चि-नयनैर् अनुनिन्यिरे च तेनापि सत्-कृतिम् अमन्यत स-प्रशस्ताम् आजीवि लोक-चरितं किल तादृग् एव

tasminn apāṅga-śara-mokṣam amūr akurvan vrīḍā-smitāñci-nayanair anuninyire ca tenāpi sat-kṛtim amanyata sa-praśastām ājīvi loka-caritaṃ kila tādṛg eva

1.15.66

किं च- कृष्णं लक्ष्यं विधायामूर् अभ्यास्थन् नेत्र-पत्रिणः तच् च भक्तिर् इतीवाहुः शराभ्यास उपासनम्

kiṃ ca- kṛṣṇaṃ lakṣyaṃ vidhāyāmūr abhyāsthan netra-patriṇaḥ tac ca bhaktir itīvāhuḥ śarābhyāsa upāsanam

1.15.67

तदा च, तास् तन्-मुख-सुधा-रुचि-रुचिपा-नाना-पूर्ण-रुचयोऽ पि वलतस् तत्-कुल-पालिकाभिर् निलयम् एव नीताश् चकोर-वध्व इव पञ्जर-मध्यम् तद् अनु च- आयाताः प्रतिबिम्बतां यदपि ताश् चित्त-ह्रदे श्री-हरेश् चित्रं तत्र तथापि बिम्ब-पदवीं स्थित्या विकर्षेऽ प्य् अयुः यत्र प्रस्फुट-तारका इव तदा सर्वा बभुः सर्वतः श्री-राधा पुनर् अन्तरिन्दु-वलय-द्योत-श्रिया दिद्युते

tadā ca, tās tan-mukha-sudhā-ruci-rucipā-nānā-pūrṇa-rucayo' pi valatas tat-kula-pālikābhir nilayam eva nītāś cakora-vadhva iva pañjara-madhyam tad anu ca- āyātāḥ pratibimbatāṃ yadapi tāś citta-hrade śrī-hareś citraṃ tatra tathāpi bimba-padavīṃ sthityā vikarṣe' py ayuḥ yatra prasphuṭa-tārakā iva tadā sarvā babhuḥ sarvataḥ śrī-rādhā punar antarindu-valaya-dyota-śriyā didyute

1.15.68

तत्र च- पूर्वं तासां व्यवसितिर् अभूद् एवम् ईषत् कदाचित् कृष्णं पश्यन्त्य् उपशमम् असौ लप्स्यते चित्त-वृत्तिः दृष्टे दृष्टे पुनर् अथ मुहुस् तत्र चिन्तेयम् आसीत् किं भूयश् च क्वचिद् अहह तद्-वक्त्र-लक्ष्मीं पिबामः

tatra ca- pūrvaṃ tāsāṃ vyavasitir abhūd evam īṣat kadācit kṛṣṇaṃ paśyanty upaśamam asau lapsyate citta-vṛttiḥ dṛṣṭe dṛṣṭe punar atha muhus tatra cinteyam āsīt kiṃ bhūyaś ca kvacid ahaha tad-vaktra-lakṣmīṃ pibāmaḥ

1.15.69

[178] तत्र च सखीष्व् अपि गोपन-प्रक्रियेयम्- नहि पर-पुरुषे वाञ्छा मम सखी काचित् कथञ्चिद् अप्य् अस्ति प्रकृतिः सेयं यद् असित-वस्तुनि दृष्टे भवेत् कम्पः

[178] tatra ca sakhīṣv api gopana-prakriyeyam- nahi para-puruṣe vāñchā mama sakhī kācit kathañcid apy asti prakṛtiḥ seyaṃ yad asita-vastuni dṛṣṭe bhavet kampaḥ

1.15.70

तत्र तु, राधा बाधा-प्रतिहत-तनुः सर्वदा धारणाभिश् चित्ते शान्तीर् अपि निदधती व्याकुलासीद् अतीव हा हा तस्याः प्रिय-सवयसो प्य् आशु तद्-भाव-भावात् ताम् एवापुः कटुतर-दशां हन्त केऽ मूम् अवन्तु

tatra tu, rādhā bādhā-pratihata-tanuḥ sarvadā dhāraṇābhiś citte śāntīr api nidadhatī vyākulāsīd atīva hā hā tasyāḥ priya-savayaso py āśu tad-bhāva-bhāvāt tām evāpuḥ kaṭutara-daśāṃ hanta ke' mūm avantu

1.15.71

[179] तद् एव पर-च्छन्दता-मन्दतायाम् अपि- सङ्कल्पः क्वचनान्वजीगमद् इतः साक्षात्-कृतिं श्री-हरेः स्वप्नः कुत्र च लोचनं क्व च वियोगार्तौ च राधादिषु यैर् एतैः सुधया लतास्व् इव तया तास्व् इन्दु-बिम्बैर् जवाद् उल्लासावलि-लम्भनात् तरुणिमारम्भोऽ पि सम्भावितः

[179] tad eva para-cchandatā-mandatāyām api- saṅkalpaḥ kvacanānvajīgamad itaḥ sākṣāt-kṛtiṃ śrī-hareḥ svapnaḥ kutra ca locanaṃ kva ca viyogārtau ca rādhādiṣu yair etaiḥ sudhayā latāsv iva tayā tāsv indu-bimbair javād ullāsāvali-lambhanāt taruṇimārambho' pi sambhāvitaḥ

1.15.72

[180] अथ स्निग्धकण्ठः समापन-दिग्धम् आह- स एष राधिके सर्व-दुर्लभस् तव वल्लभः त्वद्-अर्थं पीडयाप्य् आर्तो दिनानि क्रीडयानयत्

[180] atha snigdhakaṇṭhaḥ samāpana-digdham āha- sa eṣa rādhike sarva-durlabhas tava vallabhaḥ tvad-arthaṃ pīḍayāpy ārto dināni krīḍayānayat

1.15.73

तद् एवं सूताङ्ग-प्रभव-शिशु-युग्मे कथयति स्फुरत्-प्रेमावेशात् प्रतिपद-विविक्तेर् निघटनात् कथा किं नाट्यं किं किम् उत निज-लीलेति विविधं समज्यासौ सार्धं स्फुरणम् अजितेनाप्य् अनुययौ

tad evaṃ sūtāṅga-prabhava-śiśu-yugme kathayati sphurat-premāveśāt pratipada-vivikter nighaṭanāt kathā kiṃ nāṭyaṃ kiṃ kim uta nija-līleti vividhaṃ samajyāsau sārdhaṃ sphuraṇam ajitenāpy anuyayau

1.16.1

[181] अथ कथायां वृत्तायां चिराद् एव च धीरतायां प्रवृत्तायां यथास्वं सूत-सुत-द्वयाय वितीर्ण-सर्वेहिताः सर्वे शयनाय सदनं विविशुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अन्व् अपूर्वानुराग-चर्या-जागर्या नाम पञ्चदशं पूरणम् 15 (16) अथ षोडशं पूरणम् प्रलम्ब-दव-संवर्त-निवर्तनं [1] अथ प्रभाते सभातेजसा प्रभाते परम-प्रभाववतां गोमतां प्रभाव् उपविष्टे कृष्ण-विशिष्टे तस्मिन् सदसि पूर्ववन् मधुकण्ठश् च कथायां यथावद् उपक्रमते स्म स्निग्धकण्ठ! मदुपकण्ठतया राम-विक्रमान्तरम् आकर्ण्यताम्, यथा- एवं गोचारण-मिष-मयं क्रीडति भ्रातृ-युग्मे वृन्दारण्यं तप-ऋतुर् अगात् प्राणिनां नातिरुच्यः धत्ते यद् द्राक् स च मधु-गुणं तच् च नाश्चर्य-चर्यं तद्-युग्मं यद् वसति सततं तत्र नित्यानुरागि

[181] atha kathāyāṃ vṛttāyāṃ cirād eva ca dhīratāyāṃ pravṛttāyāṃ yathāsvaṃ sūta-suta-dvayāya vitīrṇa-sarvehitāḥ sarve śayanāya sadanaṃ viviśuḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anv apūrvānurāga-caryā-jāgaryā nāma pañcadaśaṃ pūraṇam 15 (16) atha ṣoḍaśaṃ pūraṇam pralamba-dava-saṃvarta-nivartanaṃ [1] atha prabhāte sabhātejasā prabhāte parama-prabhāvavatāṃ gomatāṃ prabhāv upaviṣṭe kṛṣṇa-viśiṣṭe tasmin sadasi pūrvavan madhukaṇṭhaś ca kathāyāṃ yathāvad upakramate sma snigdhakaṇṭha! madupakaṇṭhatayā rāma-vikramāntaram ākarṇyatām, yathā- evaṃ gocāraṇa-miṣa-mayaṃ krīḍati bhrātṛ-yugme vṛndāraṇyaṃ tapa-ṛtur agāt prāṇināṃ nātirucyaḥ dhatte yad drāk sa ca madhu-guṇaṃ tac ca nāścarya-caryaṃ tad-yugmaṃ yad vasati satataṃ tatra nityānurāgi

1.16.2

निर्झर-स्वन-वशाम्बुदागम- भ्रान्ति-झिल्लि-कुलम् आप मूकताम् अङ्घ्रिपाश् च झर-शीकर-प्लुताः पुष्पिताः परम् अमी मधुं दधुः

nirjhara-svana-vaśāmbudāgama- bhrānti-jhilli-kulam āpa mūkatām aṅghripāś ca jhara-śīkara-plutāḥ puṣpitāḥ param amī madhuṃ dadhuḥ

1.16.3

वनस्य च्छायाभिर् जडित-जल-वृन्दे विकसतः शुचाव् अप्य् अब्जादेः पवन-विततिर् माधव इव तद् एवार्द्रं कृत्वा कुसुमितम् अकार्षीद् अविरतं मिथो योग्यानां यद् व्यतिवहति मैत्री-सुख-शतम्

vanasya cchāyābhir jaḍita-jala-vṛnde vikasataḥ śucāv apy abjādeḥ pavana-vitatir mādhava iva tad evārdraṃ kṛtvā kusumitam akārṣīd avirataṃ mitho yogyānāṃ yad vyativahati maitrī-sukha-śatam

1.16.4

तत्रासीन् नर-जातीनां ग्रीष्मेऽ पि ऋतु-राण्-मतिः पिक-भ्रमर-मुख्यानां तिरश्चां तर्हि का कथा?

tatrāsīn nara-jātīnāṃ grīṣme' pi ṛtu-rāṇ-matiḥ pika-bhramara-mukhyānāṃ tiraścāṃ tarhi kā kathā?

1.16.5

माधवस् तु यदा मित्रैः प्रविशन् वेणुना जगौ तदा द्वि-गुणितो रेजे माधवस् तत्र सोऽ परः

mādhavas tu yadā mitraiḥ praviśan veṇunā jagau tadā dvi-guṇito reje mādhavas tatra so' paraḥ

1.16.6

ते गृहे मणिभिर् अप्य् अलङ्कृताश् चारु-कान्ति-विधये यद् उद्भवैः पुष्प-पल्लव-मुखैर् अलङ्क्रियां शश्वद् आदिषत तस्य किं ब्रुवे

te gṛhe maṇibhir apy alaṅkṛtāś cāru-kānti-vidhaye yad udbhavaiḥ puṣpa-pallava-mukhair alaṅkriyāṃ śaśvad ādiṣata tasya kiṃ bruve

1.16.7

[2] अथ श्रीदाम-प्रधानतया सुदाम-वसुदामादिषु सभासद्वद् गोजाल-सम्भालनाय नातिदूरतः पृथग् उपविशत्सु लसत्सु बलानुज-बल-सुबलार्जुनादयस् तत्रागत्य नृत्य-रङ्गाजीवि-भङ्गितया सङ्गत्य शुभाशिषा विशेषितवन्तः तैश् च कुत्रत्या विचित्र-नर्तक-प्रायाः प्रयाता भवन्तः? इति पृष्टा हृष्टात्मानः स्फुटम् उद्दिष्टवन्तः-भोः परम-दानशूराः ! दूराद् आगता वयम् यतः प्रथमं तावद् भवत्-कीर्ति-नर्तित-मनस्का जाताः, ततश् च शरीरेणापि भवद्-अग्रे नर्तितुम् इच्छावः कुत्रापि चिराय वर्तितुं न समर्थाः श्रोत्रयोर् इव नेत्रयोर् अपि सुखं बिभ्रतः सम्प्रति वर्तामहे [3] तत्र श्री-कृष्णः स्वान् उवाच-अहो, प्रत्येकम् एवास्माकं लब्ध-वर्णाव् इमौ कर्णाव् एव पुरु-गुरू अभूताम् याभ्याम् एषां महाशयानां गुणानुभवम् आसाद्यामहे स्म कियद् वा मनः सम्प्रशंसया मानयामः, येन तत्रैव सामोदं प्रोदसाहयिष्महि? चरणाभ्यां परितः किं नाचरितम्, याभ्यां मनोरथ-पथम् अलम्भयिष्महि? लोचन-युगलाय रोचनं किम् अन्यद् वितरामः, येन गुरूपदिष्टं तन्-मिष्टम् अनुभाव्यामहे? नासाद्वयात् किं नासादयाम, येनानेनामोदेन सामोदीक्रियामहे? त्वचः किं वचः कथयामः, यया तम् इदम् अदः-सम्बन्धि-गन्धवाहम् अवगाह्यामहे? आत्मनि तु सुभग-नाम-धेयं भाग-धेयं कियद् आधेयतां विन्देत, यस्य तत्-तत्-फल-वलयेनान्तर् बहिर् अप्य् आव्रियामहे? अहो ! अस्तु तावन् नाम्नैव श्रियं दातुर् अस्य महाराजस्य विराजमानता, पारिषदानाम् अप्य् अमीषां महीमानम् उपनिषदोऽ पि वर्णयितुं न शक्नुवन्ति, येनात्मानम् अपि विस्मार्य नृत्यम् अनुवर्त्यामहे किम् असङ्कीर्णम् अस्मासु न वितीर्णम् अमीभिर् महा-महिम-चरणैः, यत् खल्व् अतीत-लोकेन निजालोकेन निर्निमेषतया सुपर्वाणः क्रियामहे? कतिशः स्वयं न प्रतिपालिता वयं, यन् निज-च्छायाम् आपाय्य पर्याप्यामहे? कतरद् वा मनः-सन्तोषणं पोषणं न विहितं यन् निज-दृष्टि-सुधा-वृष्टिभिर् अभितर्प्यामहे पश्यत पश्यत, नेत्र-गति-विचित्रताम् अमीषाम्, यया खलु नृत्यम् उपादिशद्भिर् आमीभिर् अनुगृह्यामहे तस्मान् नृत्य-चर्या-परिचर्या-पर्युत्सुका वयं तद्-अर्थम् एव योग्यम् अवसरं मृग्यन्तो वर्तामहे [4] सभासद ऊचुः, भो भोः सुशील-वासनाः! कुशीलवा इव स्तुवाना यदि सर्व-पर्वणि वर्तका नर्तकाः स्थ, तर्हि भवद्भिः समर्हिता निज-कला-कलापाः कल्प्यन्ताम्, विशेषाद् अनेन श्याम-धाम-निकाम-राम-राम-विग्रहेण यः खलु चित्राङ्गो न तु चित्राङ्गः, चन्द्रकी न तु चन्द्रकी, पीतांशुको न तु पीतांशुकः, श्याम-घनो न तु श्याम-घनः, वंश-प्रवीणाधरो न तु वंश-प्रवीणाधरः, गुण-रूपी न तु गुण-रूपी, विद्याधरो न तु विद्याधर इति वैचित्रीभिर् नेत्राणि विचित्रयति ततश् च, अर्जुन-सुबलादिभिर् उपगाने पाणि-शृङ्ग-दल-ताल-निधाने नृत्यन्तं तं व्रज-शिशु-सभ्याः प्रशशंसुर् ये श्रुति-नुति-लभ्याः

[2] atha śrīdāma-pradhānatayā sudāma-vasudāmādiṣu sabhāsadvad gojāla-sambhālanāya nātidūrataḥ pṛthag upaviśatsu lasatsu balānuja-bala-subalārjunādayas tatrāgatya nṛtya-raṅgājīvi-bhaṅgitayā saṅgatya śubhāśiṣā viśeṣitavantaḥ taiś ca kutratyā vicitra-nartaka-prāyāḥ prayātā bhavantaḥ? iti pṛṣṭā hṛṣṭātmānaḥ sphuṭam uddiṣṭavantaḥ-bhoḥ parama-dānaśūrāḥ ! dūrād āgatā vayam yataḥ prathamaṃ tāvad bhavat-kīrti-nartita-manaskā jātāḥ, tataś ca śarīreṇāpi bhavad-agre nartitum icchāvaḥ kutrāpi cirāya vartituṃ na samarthāḥ śrotrayor iva netrayor api sukhaṃ bibhrataḥ samprati vartāmahe [3] tatra śrī-kṛṣṇaḥ svān uvāca-aho, pratyekam evāsmākaṃ labdha-varṇāv imau karṇāv eva puru-gurū abhūtām yābhyām eṣāṃ mahāśayānāṃ guṇānubhavam āsādyāmahe sma kiyad vā manaḥ sampraśaṃsayā mānayāmaḥ, yena tatraiva sāmodaṃ prodasāhayiṣmahi? caraṇābhyāṃ paritaḥ kiṃ nācaritam, yābhyāṃ manoratha-patham alambhayiṣmahi? locana-yugalāya rocanaṃ kim anyad vitarāmaḥ, yena gurūpadiṣṭaṃ tan-miṣṭam anubhāvyāmahe? nāsādvayāt kiṃ nāsādayāma, yenānenāmodena sāmodīkriyāmahe? tvacaḥ kiṃ vacaḥ kathayāmaḥ, yayā tam idam adaḥ-sambandhi-gandhavāham avagāhyāmahe? ātmani tu subhaga-nāma-dheyaṃ bhāga-dheyaṃ kiyad ādheyatāṃ vindeta, yasya tat-tat-phala-valayenāntar bahir apy āvriyāmahe? aho ! astu tāvan nāmnaiva śriyaṃ dātur asya mahārājasya virājamānatā, pāriṣadānām apy amīṣāṃ mahīmānam upaniṣado' pi varṇayituṃ na śaknuvanti, yenātmānam api vismārya nṛtyam anuvartyāmahe kim asaṅkīrṇam asmāsu na vitīrṇam amībhir mahā-mahima-caraṇaiḥ, yat khalv atīta-lokena nijālokena nirnimeṣatayā suparvāṇaḥ kriyāmahe? katiśaḥ svayaṃ na pratipālitā vayaṃ, yan nija-cchāyām āpāyya paryāpyāmahe? katarad vā manaḥ-santoṣaṇaṃ poṣaṇaṃ na vihitaṃ yan nija-dṛṣṭi-sudhā-vṛṣṭibhir abhitarpyāmahe paśyata paśyata, netra-gati-vicitratām amīṣām, yayā khalu nṛtyam upādiśadbhir āmībhir anugṛhyāmahe tasmān nṛtya-caryā-paricaryā-paryutsukā vayaṃ tad-artham eva yogyam avasaraṃ mṛgyanto vartāmahe [4] sabhāsada ūcuḥ, bho bhoḥ suśīla-vāsanāḥ! kuśīlavā iva stuvānā yadi sarva-parvaṇi vartakā nartakāḥ stha, tarhi bhavadbhiḥ samarhitā nija-kalā-kalāpāḥ kalpyantām, viśeṣād anena śyāma-dhāma-nikāma-rāma-rāma-vigraheṇa yaḥ khalu citrāṅgo na tu citrāṅgaḥ, candrakī na tu candrakī, pītāṃśuko na tu pītāṃśukaḥ, śyāma-ghano na tu śyāma-ghanaḥ, vaṃśa-pravīṇādharo na tu vaṃśa-pravīṇādharaḥ, guṇa-rūpī na tu guṇa-rūpī, vidyādharo na tu vidyādhara iti vaicitrībhir netrāṇi vicitrayati tataś ca, arjuna-subalādibhir upagāne pāṇi-śṛṅga-dala-tāla-nidhāne nṛtyantaṃ taṃ vraja-śiśu-sabhyāḥ praśaśaṃsur ye śruti-nuti-labhyāḥ

1.16.8

श्री-कान्तेऽ प्य् अथ निष्क्रान्ते विवेशावेशतो बलः तद्-आलोकः सभ्य-लोकः श्लोकयामास तद् द्वयम्

śrī-kānte' py atha niṣkrānte viveśāveśato balaḥ tad-ālokaḥ sabhya-lokaḥ ślokayāmāsa tad dvayam

1.16.9

यद्य् एतयोर् वर्ण-भेदः स्यान् नैव श्याम-गौरयोः तदा न परिचीयेताम् एतावङ्ग-गुणादिभिः

yady etayor varṇa-bhedaḥ syān naiva śyāma-gaurayoḥ tadā na paricīyetām etāvaṅga-guṇādibhiḥ

1.16.10

इति [अनुष्टुभ्] अङ्ग-हारे तडिल्-लीलाम् अङ्गे मेघेन्दुतां क्रमात् व्यञ्जं व्यञ्जं विविशतुः सङ्गि-गातृ-कुलाचले

iti [anuṣṭubh] aṅga-hāre taḍil-līlām aṅge meghendutāṃ kramāt vyañjaṃ vyañjaṃ viviśatuḥ saṅgi-gātṛ-kulācale

1.16.11

[5] अथ सभासदः स्व-स्व-हृदय-विहारि मणिमय-हारि हारादिकं ददतस् ते तु प्रत्याचख्युः-न वयं द्रव्य-वनीयका नर्तक-नायकाः, किन्तु नियुद्ध-याचनका एव, शुभवन्तो भवन्तो मल्ल-तल्लजा इति वर्णनां कर्णयोः सञ्चित्य निश्चित्य च समन्ताद् विचित्य सर्वोर्ध्वं भवतां भवतां समितिं समागताः अतस् तद् एवास्मदीयाय तोषाय पोषाय च दीयताम्, न तु मोषाय नीयताम् [6] तद् एवम् अवधारयद्भिर् एव हसद्भिस् तैः सभासद्भिर् उपसर्पद्भिः सह सहजातौ कृत-शातौ तत्र-भवन्तौ तदारब्धवन्तौ यत्र- भ्रामणैर् लङ्घनैः क्षेपैर् आस्फोटन-विकर्षणैः [भ्प् 10.18.12] उरःपेषम् इवामीभिर् न्ययुध्येतां बलाजितौ

[5] atha sabhāsadaḥ sva-sva-hṛdaya-vihāri maṇimaya-hāri hārādikaṃ dadatas te tu pratyācakhyuḥ-na vayaṃ dravya-vanīyakā nartaka-nāyakāḥ, kintu niyuddha-yācanakā eva, śubhavanto bhavanto malla-tallajā iti varṇanāṃ karṇayoḥ sañcitya niścitya ca samantād vicitya sarvordhvaṃ bhavatāṃ bhavatāṃ samitiṃ samāgatāḥ atas tad evāsmadīyāya toṣāya poṣāya ca dīyatām, na tu moṣāya nīyatām [6] tad evam avadhārayadbhir eva hasadbhis taiḥ sabhāsadbhir upasarpadbhiḥ saha sahajātau kṛta-śātau tatra-bhavantau tadārabdhavantau yatra- bhrāmaṇair laṅghanaiḥ kṣepair āsphoṭana-vikarṣaṇaiḥ [bhp 10.18.12] uraḥpeṣam ivāmībhir nyayudhyetāṃ balājitau

1.16.12

[7] ततश् चानवद्यया विद्यया तोषितेषु तेषु निखिल-गुणि-जन-गर्व-निवर्तकेषु कृष्णादि-नर्तकेषु सर्व-दुरासद-श्रीदामादि-सभासदः स्वक-सर्व-कला-वेदिता निवेदिताचरणाय नृत्य-विद्याम् उद्भावयामासुः [8] यत्रानन्द-कन्दलिततया स्वयम् अपि लब्ध-तृष्णाः कृष्णादयस् तदीय-शिक्षा-परीक्षणाय सुदुर्गम-तालादि-धरास् तत्-परिकरा एव बभूवुः [9] अतएवोक्तम् ऋषिणा-

[7] tataś cānavadyayā vidyayā toṣiteṣu teṣu nikhila-guṇi-jana-garva-nivartakeṣu kṛṣṇādi-nartakeṣu sarva-durāsada-śrīdāmādi-sabhāsadaḥ svaka-sarva-kalā-veditā niveditācaraṇāya nṛtya-vidyām udbhāvayāmāsuḥ [8] yatrānanda-kandalitatayā svayam api labdha-tṛṣṇāḥ kṛṣṇādayas tadīya-śikṣā-parīkṣaṇāya sudurgama-tālādi-dharās tat-parikarā eva babhūvuḥ [9] ataevoktam ṛṣiṇā-

1.16.13

मिस्सिन्ग्! क्वचिन् नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् शशंसतुर् महाराज साधु साध्व् इति वादिनौ [भ्प् 10.18.13] इति [10] अथ गोषु गोचरताम् अतीतासु ततश् चलितवन्तस् ते- बिल्वैः कुम्भैः कर-स्थामलक-समुदयैस् ताडयन्तो मिथस् ते हासं हासं मृगेहाविकिर-भणितिभिर् दर्दुरादि-प्लुताद्यैः अस्पर्शि-स्पर्शनार्थं नयन-परिवृतेर् मोचनैः कृष्ण-राज्य- स्यन्दोली-सिंह-पीठाद्य्-अधिकृतिज-सुखैर् निन्यिरे याम-वर्गम्

missing! kvacin nṛtyatsu cānyeṣu gāyakau vādakau svayam śaśaṃsatur mahārāja sādhu sādhv iti vādinau [bhp 10.18.13] iti [10] atha goṣu gocaratām atītāsu tataś calitavantas te- bilvaiḥ kumbhaiḥ kara-sthāmalaka-samudayais tāḍayanto mithas te hāsaṃ hāsaṃ mṛgehāvikira-bhaṇitibhir dardurādi-plutādyaiḥ asparśi-sparśanārthaṃ nayana-parivṛter mocanaiḥ kṛṣṇa-rājya- syandolī-siṃha-pīṭhādy-adhikṛtija-sukhair ninyire yāma-vargam

1.16.14

तत्र च- नृपतिर् अजनि कृष्णः स्तोककृष्णः प्रधानं सुबल-सचिव-रामस्यापि तद्वन् नृपत्वम् उभय-बल-पती श्रीदाम-भद्राव् इतीदं विध-विविधतया तौ राष्ट्र-लक्ष्मीम् अकार्ष्टाम्

tatra ca- nṛpatir ajani kṛṣṇaḥ stokakṛṣṇaḥ pradhānaṃ subala-saciva-rāmasyāpi tadvan nṛpatvam ubhaya-bala-patī śrīdāma-bhadrāv itīdaṃ vidha-vividhatayā tau rāṣṭra-lakṣmīm akārṣṭām

1.16.15

क्वचित् स्थानं क्वचिद् यानं क्वाप्य् अर्थे सन्धि-विग्रहौ पराजय-जयौ क्वापि क्रीडायाम् अनुचक्रतुः

kvacit sthānaṃ kvacid yānaṃ kvāpy arthe sandhi-vigrahau parājaya-jayau kvāpi krīḍāyām anucakratuḥ

1.16.16

एवं तौ लोक-सिद्धाभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वने नद्य्-अद्रि-द्रोणि-कुञ्जेषु काननेषु सरःसु च [भ्प् 10.18.16] [11] तद् एवं स्थिते दिन-कतिपये च प्रस्थिते कदाचिद् अहर्-मुख एव पूर्व-पूर्व-पूर्वदेव-निर्वापण-भृत-निभृत-चिन्ता-कृत-मति-भ्रंशस्य कंसस्य स्वयम् अभ्यासं प्रलम्ब-नामा देव-ध्रुग् अभ्याजगाम अभ्यागम्य च प्रणम्य व्यक्तम् एव तम् अनुयुक्तवान्-देव, तव केयं परिदेवना बलवद् आवर्तमाना दृश्यते? [12] कंस उवाच-न जानासि? ममान्वग्-भूय स्थितं विशिष्टं किं वावशिष्टम्? [13] प्रलम्ब उवाच-भवतु, माम् अपि यामम् एकं व्यापारय कंसस् तु तुष्णीम्-भूय दूयमान-वदनः क्षणम् आसीत् [14] प्रलम्ब उवाच-देव, कथम् इव [15] कंसः स-वैरस्यं विहस्य तस्य तत्र पतङ्गतां विभावयन्न् उवाच-त्वम् अप्य् अतमसि प्रज्वलज्-ज्वलन-वर्त्मनि वर्तनीयः [16] प्रलम्बः स-क्रोधम् उवाच-अहो, सर्वङ्कष-ज्वालस्य कालस्य महिमा हिमाचलम् अपि ज्वलयति, यदाश्रितांस् तडागांश् च ताडयति [17] कंस उवाच-भवतु यथा भवद्-इच्छा [18] इति निशम्य तम् आनम्य तद्-अवमानितश् च तदैव दैव-सन्दानिततया कृताविलम्बः प्रलम्बस् तादृश-क्रीडा-परेषु श्री-कृष्ण-वरेषु बाल-निकरेषु प्राप्त-दूर-भूर् विचारितवान्- ताव् इमौ सुकुमारौ च सर्व-मारौ कुमारौ यौ सहसा रहसा येन येन कंसाद् अगंसाताम्

evaṃ tau loka-siddhābhiḥ krīḍābhiś ceratur vane nady-adri-droṇi-kuñjeṣu kānaneṣu saraḥsu ca [bhp 10.18.16] [11] tad evaṃ sthite dina-katipaye ca prasthite kadācid ahar-mukha eva pūrva-pūrva-pūrvadeva-nirvāpaṇa-bhṛta-nibhṛta-cintā-kṛta-mati-bhraṃśasya kaṃsasya svayam abhyāsaṃ pralamba-nāmā deva-dhrug abhyājagāma abhyāgamya ca praṇamya vyaktam eva tam anuyuktavān-deva, tava keyaṃ paridevanā balavad āvartamānā dṛśyate? [12] kaṃsa uvāca-na jānāsi? mamānvag-bhūya sthitaṃ viśiṣṭaṃ kiṃ vāvaśiṣṭam? [13] pralamba uvāca-bhavatu, mām api yāmam ekaṃ vyāpāraya kaṃsas tu tuṣṇīm-bhūya dūyamāna-vadanaḥ kṣaṇam āsīt [14] pralamba uvāca-deva, katham iva [15] kaṃsaḥ sa-vairasyaṃ vihasya tasya tatra pataṅgatāṃ vibhāvayann uvāca-tvam apy atamasi prajvalaj-jvalana-vartmani vartanīyaḥ [16] pralambaḥ sa-krodham uvāca-aho, sarvaṅkaṣa-jvālasya kālasya mahimā himācalam api jvalayati, yadāśritāṃs taḍāgāṃś ca tāḍayati [17] kaṃsa uvāca-bhavatu yathā bhavad-icchā [18] iti niśamya tam ānamya tad-avamānitaś ca tadaiva daiva-sandānitatayā kṛtāvilambaḥ pralambas tādṛśa-krīḍā-pareṣu śrī-kṛṣṇa-vareṣu bāla-nikareṣu prāpta-dūra-bhūr vicāritavān- tāv imau sukumārau ca sarva-mārau kumārau yau sahasā rahasā yena yena kaṃsād agaṃsātām

1.16.17

[19] सर्वोऽ प्य् असौ सर्व-चालेन कालेन घटित-कठिनताभ्याम् आभ्यां चर्वित-गर्वः संवृत्तः, तद् अद्य समस्त-वासर-विसृमर-विहार-विसरज-विश्वास-प्रपञ्चनया वञ्चयन् बन्धुवद् एव स्कन्ध-द्वये हस्त-द्वय-कृत-बन्धं द्वयम् अपि प्रक्षिप्य क्षिप्रम् एव भोजराज-परिसरं परिसमुपहरिष्यामि इति [20] अथ स तु कल्की वल्कीकृत-कच्चरतादि-प्रच्छन्न-स्पर्श-वेशतया पूर्वं गोष्ठम् आगत्य परितो दृष्टिं वितत्य वेश्म-स्थित-गोप-बाल-विशेष-वेषं समूह्य तम् एव च व्यूह्य मिश्री-भवितुं शिश्रीषन् हसन्न् एव तत्र प्रविष्टः परिदृष्टश् च कृष्णेन [21] दृष्ट्वा च तच्-छलम् एवास्वच्छ-स्वच्छलायावलम्ब्य-भद्र, कथं विलम्बम् आलम्बथास्, तथापि भद्रं दुद्यूषा-समय एव समयितस् त्वम् असि इति विहस्य तद्-अनुकृत-गोप-बाल-सम्बन्ध-विशेष-सम्बन्धं परिहस्य च बहु-परितोषितेन तेन सह सहचरत्वं बलस्य बल-निर्जयार्थम् एव कलयाञ्चक्रे ऊचे च-अद्यारभ्य, सभ्य, मम परम-सुहृद् भवान् एव त्वाम् अहम् अक्षि-गततया स्थापयिष्यामि श्रीदामा रामम् एवान्वेतु, स किल ह्य् अन्तर्-वर्धन-स्पर्धः स्पर्धन-गणम् एवार्हति इति [22] स तु क्रतुभुक्-शत्रुस् तत्र निर्विस्मयम् एव कुस्मयम् आनतया तथा स्थितः, यतः- विश्वचिकीर् अपि स विधिः पिपठीर् यस्माद् भवेत् तस्मिन् को वा चतुरं-मन्यः प्रथयतु निज-चातुरीं कृष्णे

[19] sarvo' py asau sarva-cālena kālena ghaṭita-kaṭhinatābhyām ābhyāṃ carvita-garvaḥ saṃvṛttaḥ, tad adya samasta-vāsara-visṛmara-vihāra-visaraja-viśvāsa-prapañcanayā vañcayan bandhuvad eva skandha-dvaye hasta-dvaya-kṛta-bandhaṃ dvayam api prakṣipya kṣipram eva bhojarāja-parisaraṃ parisamupahariṣyāmi iti [20] atha sa tu kalkī valkīkṛta-kaccaratādi-pracchanna-sparśa-veśatayā pūrvaṃ goṣṭham āgatya parito dṛṣṭiṃ vitatya veśma-sthita-gopa-bāla-viśeṣa-veṣaṃ samūhya tam eva ca vyūhya miśrī-bhavituṃ śiśrīṣan hasann eva tatra praviṣṭaḥ paridṛṣṭaś ca kṛṣṇena [21] dṛṣṭvā ca tac-chalam evāsvaccha-svacchalāyāvalambya-bhadra, kathaṃ vilambam ālambathās, tathāpi bhadraṃ dudyūṣā-samaya eva samayitas tvam asi iti vihasya tad-anukṛta-gopa-bāla-sambandha-viśeṣa-sambandhaṃ parihasya ca bahu-paritoṣitena tena saha sahacaratvaṃ balasya bala-nirjayārtham eva kalayāñcakre ūce ca-adyārabhya, sabhya, mama parama-suhṛd bhavān eva tvām aham akṣi-gatatayā sthāpayiṣyāmi śrīdāmā rāmam evānvetu, sa kila hy antar-vardhana-spardhaḥ spardhana-gaṇam evārhati iti [22] sa tu kratubhuk-śatrus tatra nirvismayam eva kusmayam ānatayā tathā sthitaḥ, yataḥ- viśvacikīr api sa vidhiḥ pipaṭhīr yasmād bhavet tasmin ko vā caturaṃ-manyaḥ prathayatu nija-cāturīṃ kṛṣṇe

1.16.18

[23] अथार्भक-समुदयं विभाग-द्वयम् अयं विधाय तं च प्रलम्बं स्व-बल-परिवृढतया दृढं निधाय तत्र च स-मत्सरम् इव बल-प्रलम्बौ श्रीदामात्मानौ मिथः प्रतिसङ्घट्टिनौ सङ्घटय्य परान् अपि सजूः-कुर्वाणतया तथा प्रघटया पराजितानां च शताय परिक्रीतानाम् अपि वाहकत्वं प्रकटय्य सङ्गराय कृत-सङ्गरः स माधवो विविध-क्रीडा-निविडमना बभूव ततश् च- अव्रीड-क्रीडतायां जयवद् इतरयोर् वाहयन्तो वहन्तस् तस्मिन् वाहानुकर्तॄंस् तुरग-तुलनया हासयन्तो हसन्तः मर्यादा-निर्णये तु प्रथित-कलि-कुलं वादयन्तो वदन्तः प्रापुर् भाण्डीरम् एते वनवन-भुवि गाश् चालयन्तश् चलन्तः

[23] athārbhaka-samudayaṃ vibhāga-dvayam ayaṃ vidhāya taṃ ca pralambaṃ sva-bala-parivṛḍhatayā dṛḍhaṃ nidhāya tatra ca sa-matsaram iva bala-pralambau śrīdāmātmānau mithaḥ pratisaṅghaṭṭinau saṅghaṭayya parān api sajūḥ-kurvāṇatayā tathā praghaṭayā parājitānāṃ ca śatāya parikrītānām api vāhakatvaṃ prakaṭayya saṅgarāya kṛta-saṅgaraḥ sa mādhavo vividha-krīḍā-niviḍamanā babhūva tataś ca- avrīḍa-krīḍatāyāṃ jayavad itarayor vāhayanto vahantas tasmin vāhānukartṝṃs turaga-tulanayā hāsayanto hasantaḥ maryādā-nirṇaye tu prathita-kali-kulaṃ vādayanto vadantaḥ prāpur bhāṇḍīram ete vanavana-bhuvi gāś cālayantaś calantaḥ

1.16.19

[24] तद् एवं कुतूहले तु प्रबले बलं प्रलम्ब-स्कन्धारूढं सन्धातुं जित-भुजग-भुजः श्री-बलानुजः पराभवम् अगणयन् दुर्बलम् अदुर्बलम् अविचित्य स्वीकृतं स्वगणम् एव पराभावयामास [25] तस्यापाततस् तु वहनायमानानां मनो-ग्लानिः स्याद् इति स्वम् अपि तथा चकार, ततश् च- ऊहे कृष्णः श्रीदामानं दैत्यः स श्री-रामाख्यानम् अन्योऽ प्य् अन्यं शूरं-मन्यः सर्वः प्रोचे धन्यो धन्यः

[24] tad evaṃ kutūhale tu prabale balaṃ pralamba-skandhārūḍhaṃ sandhātuṃ jita-bhujaga-bhujaḥ śrī-balānujaḥ parābhavam agaṇayan durbalam adurbalam avicitya svīkṛtaṃ svagaṇam eva parābhāvayāmāsa [25] tasyāpātatas tu vahanāyamānānāṃ mano-glāniḥ syād iti svam api tathā cakāra, tataś ca- ūhe kṛṣṇaḥ śrīdāmānaṃ daityaḥ sa śrī-rāmākhyānam anyo' py anyaṃ śūraṃ-manyaḥ sarvaḥ proce dhanyo dhanyaḥ

1.16.20

पूर्वं कृष्णः कौतुके येन दृष्टः सौम्यः पश्चाद् रामकर्षे तु भीष्मः इत्य् एवायं स प्रलम्बस् तु पर्यङ्- मर्यादातः पर्यगात् तं प्रगृह्य

pūrvaṃ kṛṣṇaḥ kautuke yena dṛṣṭaḥ saumyaḥ paścād rāmakarṣe tu bhīṣmaḥ ity evāyaṃ sa pralambas tu paryaṅ- maryādātaḥ paryagāt taṃ pragṛhya

1.16.21

रामः क्रीडाविष्टताश्लिष्ट-बोधस् तं नाज्ञासीद् दृष्ट-मात्रं च कृष्णः पूर्वः प्रायेणार्जुता-भित्त-चित्तः पश्चाद्-भावी चातुरी-सन्धुरीणः

rāmaḥ krīḍāviṣṭatāśliṣṭa-bodhas taṃ nājñāsīd dṛṣṭa-mātraṃ ca kṛṣṇaḥ pūrvaḥ prāyeṇārjutā-bhitta-cittaḥ paścād-bhāvī cāturī-sandhurīṇaḥ

1.16.22

[26] अथ तथापि गिरि-निवह-निभ-वहल-सारता-वह-दुर्वह-स्वभावता-भावित-सङ्कर्षण-वपुः-कर्षण-जात-धर्षण-वशान् निविड-पीडिततया व्रीडित-चित्ततया च स पुनः पुनर् ईडितं-मन्यः स्वम् अखर्वं पूर्व-सिद्धं पूर्वदेव-वपुर् आविर्भावयामास यर्हि रामम् अवहद् दनोः सुतः शुभ्र-धाम-वपुषं तमः-प्रभः इन्दु-हारि तम इत्य् अमुं तदा दिव्य-लोक-निकरस् त्व् अमन्यत

[26] atha tathāpi giri-nivaha-nibha-vahala-sāratā-vaha-durvaha-svabhāvatā-bhāvita-saṅkarṣaṇa-vapuḥ-karṣaṇa-jāta-dharṣaṇa-vaśān niviḍa-pīḍitatayā vrīḍita-cittatayā ca sa punaḥ punar īḍitaṃ-manyaḥ svam akharvaṃ pūrva-siddhaṃ pūrvadeva-vapur āvirbhāvayāmāsa yarhi rāmam avahad danoḥ sutaḥ śubhra-dhāma-vapuṣaṃ tamaḥ-prabhaḥ indu-hāri tama ity amuṃ tadā divya-loka-nikaras tv amanyata

1.16.23

तस्मिन् किञ्चित् त्रासम् आपन्नवान् स ज्येष्ठः पश्यन् द्राक् कनिष्ठस्य वक्त्रम् तद् भ्राम्यद्-भ्रू-लीलया लब्ध-दृष्टिर् दुष्टं मुष्ट्या ताडयत् सुष्ठु मूर्ध्नि

tasmin kiñcit trāsam āpannavān sa jyeṣṭhaḥ paśyan drāk kaniṣṭhasya vaktram tad bhrāmyad-bhrū-līlayā labdha-dṛṣṭir duṣṭaṃ muṣṭyā tāḍayat suṣṭhu mūrdhni

1.16.24

ततः प्रहत-मस्तकं रुधिर-रूषितं तद् वपुः पतत् तुलितम् उज्जहत् प्रतिहरि द्रुतं पुप्लुवे यथाञ्जन-मही-धरं दलितम् अक्त-रक्त-द्रवं त्यजन् द्रवति वज्रकः सपदि वज्र-पाणिं प्रति

tataḥ prahata-mastakaṃ rudhira-rūṣitaṃ tad vapuḥ patat tulitam ujjahat pratihari drutaṃ pupluve yathāñjana-mahī-dharaṃ dalitam akta-rakta-dravaṃ tyajan dravati vajrakaḥ sapadi vajra-pāṇiṃ prati

1.16.25

प्रलम्ब-पतनं दूरे प्रलम्बार्याप्तिर् अन्तिके उभे ते युगपद् दृष्टे जज्ञाते स्मित-विस्मिती

pralamba-patanaṃ dūre pralambāryāptir antike ubhe te yugapad dṛṣṭe jajñāte smita-vismitī

1.16.26

बाष्प-श्लिष्टतया तस्मिन्न् आश्लिष्टौ भ्रातरौ मिथः या वाश्लिष्यार्द्रतां याता बन्धुता बहिर् अन्तरम्

bāṣpa-śliṣṭatayā tasminn āśliṣṭau bhrātarau mithaḥ yā vāśliṣyārdratāṃ yātā bandhutā bahir antaram

1.16.27

महा-रवं कृतवति च प्रलम्बके तदा द्रुतं मृतवति च द्यवि स्थिताः सुनिर्वृता ववृषुर् अलं कुलं व्यतर्कयन्न् उपहसितिं हरेर् अपि

mahā-ravaṃ kṛtavati ca pralambake tadā drutaṃ mṛtavati ca dyavi sthitāḥ sunirvṛtā vavṛṣur alaṃ kulaṃ vyatarkayann upahasitiṃ harer api

1.16.28

वाहक-शिरसि प्रहरणम् अत्रादिष्टं सदा विहृतौ मर्यादातिक्रान्ता प्रलम्ब भवता तथा तु नास्माभिः

vāhaka-śirasi praharaṇam atrādiṣṭaṃ sadā vihṛtau maryādātikrāntā pralamba bhavatā tathā tu nāsmābhiḥ

Pūraṇa 1 (cont. 21)

1.16.29

[27] तद् एवं प्रलम्बालम्भन-सम्भ्रमेऽ प्य् अनुद्भ्रान्त-चित्तास् ते शृङ्गिनी-वित्ताः कुणपताम् इतस्य प्रमीतस्य तस्य पितृ-वन-वेशं प्रदेश-लेशं परित्यज्य योजन-व्यज्य-विस्तार-प्रशस्त-भाण्डीर-तल-मण्डलम् एवाधिष्ठाय विहार-निष्ठाः क्रीडापणस्य स्पृहयाय्या जयाय्या गृहयाय्यास् तृणलोभाविष्ट-तया वृक्ष-षण्डाद् विप्रकृष्टाम् अपि यमुनाच्छानच्छ-मुञ्जाटवीं प्रविष्टानाम् अन्धी-भूतानां पाद-बन्धनानाम् अन्वेषणाद् विश्लेषम् आजग्मुः ततः कथम् अप्य् अवधानतः प्रनष्ट-चित्ततया स्पष्ट-कष्ट-चित्ता रंहसा सङ्घशः सभयं ह्वयन्ते स्म [28] नूनं देशाधिपति-निदेशतः सदेशम् आगता एव केचित् क्रूरा गा दूरगा विदधुर् इति च ध्यायन्ति स्म [29] ततश् च गवां खुरादि-चिह्नैर् अह्नाय तासाम् अध्वानं लब्ध्वा समस्ता एव ता हरिर् अह्वास्त, यथा- कृष्णे तटाग्रम् अधिरुह्य सुवर्ण-वर्ण- वल्गूत्तरीयम् अनुघूर्ण्य वितीर्णहुतौ गावः प्रतिस्वम् अभिनेदुर् उदीर्ण-तापा गर्जत्-तडिद्-घन-घनाघन-तृष्णयेव

[27] tad evaṃ pralambālambhana-sambhrame' py anudbhrānta-cittās te śṛṅginī-vittāḥ kuṇapatām itasya pramītasya tasya pitṛ-vana-veśaṃ pradeśa-leśaṃ parityajya yojana-vyajya-vistāra-praśasta-bhāṇḍīra-tala-maṇḍalam evādhiṣṭhāya vihāra-niṣṭhāḥ krīḍāpaṇasya spṛhayāyyā jayāyyā gṛhayāyyās tṛṇalobhāviṣṭa-tayā vṛkṣa-ṣaṇḍād viprakṛṣṭām api yamunācchānaccha-muñjāṭavīṃ praviṣṭānām andhī-bhūtānāṃ pāda-bandhanānām anveṣaṇād viśleṣam ājagmuḥ tataḥ katham apy avadhānataḥ pranaṣṭa-cittatayā spaṣṭa-kaṣṭa-cittā raṃhasā saṅghaśaḥ sabhayaṃ hvayante sma [28] nūnaṃ deśādhipati-nideśataḥ sadeśam āgatā eva kecit krūrā gā dūragā vidadhur iti ca dhyāyanti sma [29] tataś ca gavāṃ khurādi-cihnair ahnāya tāsām adhvānaṃ labdhvā samastā eva tā harir ahvāsta, yathā- kṛṣṇe taṭāgram adhiruhya suvarṇa-varṇa- valgūttarīyam anughūrṇya vitīrṇahutau gāvaḥ pratisvam abhinedur udīrṇa-tāpā garjat-taḍid-ghana-ghanāghana-tṛṣṇayeva

1.16.30

[30] तद् एवं यदालम्भि चास्तम्भि च नैचिकीनिचयस् तदानीम् एव च दृष्ट-निर्विलम्ब-प्रलम्ब-प्रलय-चराः कंस-चरा लब्धावसरा मुञ्जाटवीम् उद्भट-चेष्टतया वेष्टयित्वा निर्निवारण-कृपीट-कारण-वृष्टिं झटिति तादृश-दुष्ट-वौषट्-कारास्पद-तद्-विलक्षण-तेजसि तस्मिन् प्रतिपक्षता-कल्पनया निसृष्टवन्तः [31] या खलु ज्वाल-कलयापि सर्वं रोषाद् ओषामास कल्पम् इति प्रज्वलति महा-ज्वलने पट-पटायमानायां च महा-मुञ्जाटव्यां भीततयास्त-व्यस्त-चालास् ते गोपालाः सखि-वलयारामतया कलित-केलि-जालाव् इह राम-गोपालाव् एव भूरि-दूरतः शरणतया समुपाजग्मुः तत्र च- दावाग्निं दृष्ट्वा ते यदपि हरिर् अक्षापरतया समीयुर् वैयग्र्यं तदपि निज-रक्षाम् अवृणुत प्रसक्तिस् तस्येत्थं किल भवति सा चेद् उयते तदा शक्तिश् चास्य प्रभवति यथेच्छं मुहुर् इति

[30] tad evaṃ yadālambhi cāstambhi ca naicikīnicayas tadānīm eva ca dṛṣṭa-nirvilamba-pralamba-pralaya-carāḥ kaṃsa-carā labdhāvasarā muñjāṭavīm udbhaṭa-ceṣṭatayā veṣṭayitvā nirnivāraṇa-kṛpīṭa-kāraṇa-vṛṣṭiṃ jhaṭiti tādṛśa-duṣṭa-vauṣaṭ-kārāspada-tad-vilakṣaṇa-tejasi tasmin pratipakṣatā-kalpanayā nisṛṣṭavantaḥ [31] yā khalu jvāla-kalayāpi sarvaṃ roṣād oṣāmāsa kalpam iti prajvalati mahā-jvalane paṭa-paṭāyamānāyāṃ ca mahā-muñjāṭavyāṃ bhītatayāsta-vyasta-cālās te gopālāḥ sakhi-valayārāmatayā kalita-keli-jālāv iha rāma-gopālāv eva bhūri-dūrataḥ śaraṇatayā samupājagmuḥ tatra ca- dāvāgniṃ dṛṣṭvā te yadapi harir akṣāparatayā samīyur vaiyagryaṃ tadapi nija-rakṣām avṛṇuta prasaktis tasyetthaṃ kila bhavati sā ced uyate tadā śaktiś cāsya prabhavati yathecchaṃ muhur iti

1.16.31

यथा- कृष्ण कृष्ण महा-वीर्य हे रामामित-विक्रम दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस् त्रातुम् अर्हथः [भ्प् 10.19.9] इत्यादि [32] तद् एवं दूरागतानां कार्पण्य-पण्य-भणित-श्रवणम् आरभ्य तस्माद् अभ्यास-गतानाम् अपि भयम् उपलभ्य श्रीमान् कृष्णस् त्व् इदं ससंरम्भं भावयामास- आत्मनोऽ प्य् अलम् अमी मम प्रिया हा दवं प्रति दवं समिय्रति गीर्णम् एव करवाण्य् अमुं ततः को यमः क इह वा भवेद् हरः

yathā- kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-vīrya he rāmāmita-vikrama dāvāgninā dahyamānān prapannāṃs trātum arhathaḥ [bhp 10.19.9] ityādi [32] tad evaṃ dūrāgatānāṃ kārpaṇya-paṇya-bhaṇita-śravaṇam ārabhya tasmād abhyāsa-gatānām api bhayam upalabhya śrīmān kṛṣṇas tv idaṃ sasaṃrambhaṃ bhāvayāmāsa- ātmano' py alam amī mama priyā hā davaṃ prati davaṃ samiyrati gīrṇam eva karavāṇy amuṃ tataḥ ko yamaḥ ka iha vā bhaved haraḥ

1.16.32

[33] किन्तु मया वैश्वानर-निगरणं न सोढुं परिवृढा भवेयुर् एते इति विचिन्त्य प्रोवाच-मा भैष्ट नेत्र-पुटं त्व् अनुद्घटितं घटयत इति [34] निमीलद्-विलोचनेषु च तेषु तद्-आवेश-वशया कृत-प्रवेशया योगमायया तत्-काल-कल्पित-महा-जलधर-कल्पापर-शरीरस् तत्रत्येनानल्पेनाननेन तम् अदुःखत एव सर्वं विभ्रक्षन्तं भक्षितवान् [35] तथा तद्-इच्छया सुधा-चुलुकायमानम् इत्य् एके तयैवं चान्यद् अपि चकार यद् उक्तं- ततश् च तेऽ क्षीण्य् उन्मील्य पुनर् भाण्डीरम् आपिताः निशाम्य विस्मिता आसन्न् आत्मानं गाश् च मोचिताः इति [भ्प् 10.19.13] अथ धेनु-ततिं विनिवर्त्य हरिर् बल-युक्ततया मुरलीं कलयन् सहचारि-गण-प्रथितात्म-यशा व्रजम् आगतवान् अहनि ग्लपिते

[33] kintu mayā vaiśvānara-nigaraṇaṃ na soḍhuṃ parivṛḍhā bhaveyur ete iti vicintya provāca-mā bhaiṣṭa netra-puṭaṃ tv anudghaṭitaṃ ghaṭayata iti [34] nimīlad-vilocaneṣu ca teṣu tad-āveśa-vaśayā kṛta-praveśayā yogamāyayā tat-kāla-kalpita-mahā-jaladhara-kalpāpara-śarīras tatratyenānalpenānanena tam aduḥkhata eva sarvaṃ vibhrakṣantaṃ bhakṣitavān [35] tathā tad-icchayā sudhā-culukāyamānam ity eke tayaivaṃ cānyad api cakāra yad uktaṃ- tataś ca te' kṣīṇy unmīlya punar bhāṇḍīram āpitāḥ niśāmya vismitā āsann ātmānaṃ gāś ca mocitāḥ iti [bhp 10.19.13] atha dhenu-tatiṃ vinivartya harir bala-yuktatayā muralīṃ kalayan sahacāri-gaṇa-prathitātma-yaśā vrajam āgatavān ahani glapite

1.16.33

गवां धूलिर् नादः खुर-घटित-घट्ट-ध्वनि-घटा हरेस् तासां हूतिः श्रवण-गण-भिद्-वेणु-रणितम् अमीभिस् ते कृष्टास् तरतमतया गोकुल-जना न पृष्ठ्यं नाग्रीयं न समम् अविदुर् न स्वम् अपि

gavāṃ dhūlir nādaḥ khura-ghaṭita-ghaṭṭa-dhvani-ghaṭā hares tāsāṃ hūtiḥ śravaṇa-gaṇa-bhid-veṇu-raṇitam amībhis te kṛṣṭās taratamatayā gokula-janā na pṛṣṭhyaṃ nāgrīyaṃ na samam avidur na svam api

1.16.34

यद्यपि बहु-सङ्घट्टन-धूलि-ध्वान्तं च सर्वत्र तदपि हरेर् मुख-चन्द्रः प्रतिजनम् आनन्दितं चक्रे

yadyapi bahu-saṅghaṭṭana-dhūli-dhvāntaṃ ca sarvatra tadapi harer mukha-candraḥ pratijanam ānanditaṃ cakre

1.16.35

[36] अथ पूर्ववन् मातर-पितरादि-रचित-सुख-वितरौ भ्रातरौ निज-निलयं प्रविविशतुः [37] सखायश् च प्रलम्ब-दवानल-कथा-प्रथनया सर्वं विस्माययामासुः [37] तद् एतत् प्रोच्य समापनम् आह स्म- ईदृशस् तव गोपेन्द्र पुत्रः पुण्य-कृत-स्तवः प्रेमार्द्रः सुहृदां यस् तु दावाग्निम् अपि पीतवान्

[36] atha pūrvavan mātara-pitarādi-racita-sukha-vitarau bhrātarau nija-nilayaṃ praviviśatuḥ [37] sakhāyaś ca pralamba-davānala-kathā-prathanayā sarvaṃ vismāyayāmāsuḥ [37] tad etat procya samāpanam āha sma- īdṛśas tava gopendra putraḥ puṇya-kṛta-stavaḥ premārdraḥ suhṛdāṃ yas tu dāvāgnim api pītavān

1.17.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु प्रलम्ब-दव-संवर्त-निवर्तनं नाम षोडशं पूरणम् 16 (17) अथ सप्तदशं पूरणम् वेणु-शिक्षा-च्छलेन प्रेयसी-भिक्षा [1] अथ पूर्ववद् विलक्षणायां क्षणदा-सभायां समुत्कण्ठः स मधुकण्ठः कथयामास- [2] पूर्व-पूर्वानुसारेण धेनुक-वधानन्तर-व्यवहारेण प्रेयसीनां प्रत्यहम् एव वर्धमानाः कमल-कलिकावद् उत्कलिका मधुसूदनस्य बहिर् ईहितैर् दुरूहां स्पृहां बृंहयामासुः [3] तत्रापि सर्वाधिकायाः श्री-राधिकायास् तु नितरां, तत्र तूपलक्षणतया श्री-राधा-माधवयोर् वर्ण्यते- प्रसङ्गेच्छा वीक्षा-स्पृहितम् अनुषङ्गाभिलषितं पृथग् लोक-द्वेषः प्रतिसमयम् उद्वेग-कलना इमे भावा युग्मे युगपद् उदितास् तत्-क्रम-वशाद् अहो दूर-स्थित्योर् अपि दयितयोर् एक-रुचिता

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu pralamba-dava-saṃvarta-nivartanaṃ nāma ṣoḍaśaṃ pūraṇam 16 (17) atha saptadaśaṃ pūraṇam veṇu-śikṣā-cchalena preyasī-bhikṣā [1] atha pūrvavad vilakṣaṇāyāṃ kṣaṇadā-sabhāyāṃ samutkaṇṭhaḥ sa madhukaṇṭhaḥ kathayāmāsa- [2] pūrva-pūrvānusāreṇa dhenuka-vadhānantara-vyavahāreṇa preyasīnāṃ pratyaham eva vardhamānāḥ kamala-kalikāvad utkalikā madhusūdanasya bahir īhitair durūhāṃ spṛhāṃ bṛṃhayāmāsuḥ [3] tatrāpi sarvādhikāyāḥ śrī-rādhikāyās tu nitarāṃ, tatra tūpalakṣaṇatayā śrī-rādhā-mādhavayor varṇyate- prasaṅgecchā vīkṣā-spṛhitam anuṣaṅgābhilaṣitaṃ pṛthag loka-dveṣaḥ pratisamayam udvega-kalanā ime bhāvā yugme yugapad uditās tat-krama-vaśād aho dūra-sthityor api dayitayor eka-rucitā

1.17.2

आदर्शाव् इव तौ स्वच्छौ सदाभिमुखतां गतौ राधा-माधवयोर् भावौ मिथो भावान् उपेयतुः

ādarśāv iva tau svacchau sadābhimukhatāṃ gatau rādhā-mādhavayor bhāvau mitho bhāvān upeyatuḥ

1.17.3

भूयो भूयो दृश्यते यर्हि मूर्च्छा राधायां वा श्रीहरौ वा रहस् तु अन्योऽ न्यस्य स्फूर्तिर् एवाप्ति-तुल्या कल्याणाय प्रायशः कल्पते स्म

bhūyo bhūyo dṛśyate yarhi mūrcchā rādhāyāṃ vā śrīharau vā rahas tu anyo' nyasya sphūrtir evāpti-tulyā kalyāṇāya prāyaśaḥ kalpate sma

1.17.4

[4] तद् एवं ताभिस् तस्यातिदुर्लभस्य स्पृहातिशय-वाहितया नातिहितायां शरद्य् अतिवाहितायां मार्गशीर्षस् तु तासां पतिं-मन्य-गृह-गमनाय मार्ग-शीर्षताम् अवाप [5] यत्र च कन्यानां मातर-पितरेषु तद्-दानाय पूर्वम् एव स्वयम् अनभिरुचिती-कृत-मुरजिद्-इतरेषु, स्वप्न-दोषाद् एवान्यत्रावगत-तद्-वितरेषु, तत एव दुःखिततयानभिनन्दित-तत्-सम्बन्धि-निकरेषु, सम्प्रति तासाम् अतिदुःख-शुष्कता-दृष्ट्या भीति-परेषु, तत एव तत्-प्रस्थापनायां स्थगितान्तरेषु लोक-धर्म-विगान-लब्ध-दरेषु च, घूर्णित-चित्ता पूर्णिमा तद् इदं निर्दिदेश- [6] भवन्तस् तावत् तटस्थी-भवन्तस् तिष्ठन्तु, वयम् एवामूर् अनुनीय तत्-तद्-गृहम् उपनीय तत्-तत्-प्रक्रियां क्रिया-विषयी-करिष्यामः इति [7] अथ जन्यं-मन्यांस् तेषाम् अनादरम् अवधाय मन्युं मन्यमानान् स्वयम् एव सा देवतादि-मान्या साम्ना सम्मान्य यथा स्व-मनीषितम् एवाङ्गीकारयाञ् चकार [8] कन्यास् तु ता धन्या वरं-मन्यालयान्तः-प्रयाणं तत्र च लब्ध-तद्-अञ्चल-न्यास-निजाञ्चलताद्य्-अन्यायम् असम्मन्यमाना बभूवुः [9] अथ ताः सा शपथ-प्रथनया तद्-आलयेष्व् असम्भवम् अपीष्ट-लम्भनम् अनिष्ट-विप्रलम्भनं च विश्रम्भविषयं विधाय दुःसह-नानाध्यवसायाद् विष्कम्भ्य गमन-कर्मणि लम्भ्यमानाः पथि तु स्वमायया गोपयन्ती तत्र तत्-सदृग्-अन्याश् चारोपयन्ती तत् तन् निर्वाहयामास पश्चाद् एव च तास् तत्र वासयामास तास् तु तत्र च परम-त्रस्ता बभूवुः, यतः- यासां देहोऽ प्य् एष बन्दी-गृहाभः कृष्णालाभाद् गोपिकानां बभूव तासां गेहं पैतृकं शर्मणे किं यद्य् एवं धिक् श्वाशुरं वह्निर् एव

[4] tad evaṃ tābhis tasyātidurlabhasya spṛhātiśaya-vāhitayā nātihitāyāṃ śarady ativāhitāyāṃ mārgaśīrṣas tu tāsāṃ patiṃ-manya-gṛha-gamanāya mārga-śīrṣatām avāpa [5] yatra ca kanyānāṃ mātara-pitareṣu tad-dānāya pūrvam eva svayam anabhirucitī-kṛta-murajid-itareṣu, svapna-doṣād evānyatrāvagata-tad-vitareṣu, tata eva duḥkhitatayānabhinandita-tat-sambandhi-nikareṣu, samprati tāsām atiduḥkha-śuṣkatā-dṛṣṭyā bhīti-pareṣu, tata eva tat-prasthāpanāyāṃ sthagitāntareṣu loka-dharma-vigāna-labdha-dareṣu ca, ghūrṇita-cittā pūrṇimā tad idaṃ nirdideśa- [6] bhavantas tāvat taṭasthī-bhavantas tiṣṭhantu, vayam evāmūr anunīya tat-tad-gṛham upanīya tat-tat-prakriyāṃ kriyā-viṣayī-kariṣyāmaḥ iti [7] atha janyaṃ-manyāṃs teṣām anādaram avadhāya manyuṃ manyamānān svayam eva sā devatādi-mānyā sāmnā sammānya yathā sva-manīṣitam evāṅgīkārayāñ cakāra [8] kanyās tu tā dhanyā varaṃ-manyālayāntaḥ-prayāṇaṃ tatra ca labdha-tad-añcala-nyāsa-nijāñcalatādy-anyāyam asammanyamānā babhūvuḥ [9] atha tāḥ sā śapatha-prathanayā tad-ālayeṣv asambhavam apīṣṭa-lambhanam aniṣṭa-vipralambhanaṃ ca viśrambhaviṣayaṃ vidhāya duḥsaha-nānādhyavasāyād viṣkambhya gamana-karmaṇi lambhyamānāḥ pathi tu svamāyayā gopayantī tatra tat-sadṛg-anyāś cāropayantī tat tan nirvāhayāmāsa paścād eva ca tās tatra vāsayāmāsa tās tu tatra ca parama-trastā babhūvuḥ, yataḥ- yāsāṃ deho' py eṣa bandī-gṛhābhaḥ kṛṣṇālābhād gopikānāṃ babhūva tāsāṃ gehaṃ paitṛkaṃ śarmaṇe kiṃ yady evaṃ dhik śvāśuraṃ vahnir eva

1.17.5

अप्य् अनुकूलं यासां प्रतिकूलं स्याद् विदूरगे कृष्णे तासां प्रतिकूलं तु स्फुटम् एवासीत् कुकूल-तल्पाभम्

apy anukūlaṃ yāsāṃ pratikūlaṃ syād vidūrage kṛṣṇe tāsāṃ pratikūlaṃ tu sphuṭam evāsīt kukūla-talpābham

1.17.6

[10] तथापि पौर्णमासी तास् तत्-तद्-गेह-मध्यम् अध्यासीना विधाय यदा चलितुम् उद्यतासीत् तदामूः पुनर् विच-प्रचाम् आप्ता निश्च-प्रचा-कृते तद् इदम् आदिष्टवती, यदा भवतीभिः स्व-मर्यादा-लोपस् तर्क्यते, तदा प्रपलाय्य स्थीयताम् समाधानं पुनः कयाचिद् विद्ययास्माभिर् एव विधातव्यम्, सहसा पलायन-धाम च तत्र तत्र विधातव्यम् इति [11] तद् एवं राज-कारागृहाद् वैरि-कारागृह इव पितृ-गृहात् तत्र गत्वा वसन्तीषु, यावान् अजनि निरोधस् तावत्य् उत्कापि संववृधे कृष्ण-प्रेमवतीषु श्वासानिल-लीनतां याता

[10] tathāpi paurṇamāsī tās tat-tad-geha-madhyam adhyāsīnā vidhāya yadā calitum udyatāsīt tadāmūḥ punar vica-pracām āptā niśca-pracā-kṛte tad idam ādiṣṭavatī, yadā bhavatībhiḥ sva-maryādā-lopas tarkyate, tadā prapalāyya sthīyatām samādhānaṃ punaḥ kayācid vidyayāsmābhir eva vidhātavyam, sahasā palāyana-dhāma ca tatra tatra vidhātavyam iti [11] tad evaṃ rāja-kārāgṛhād vairi-kārāgṛha iva pitṛ-gṛhāt tatra gatvā vasantīṣu, yāvān ajani nirodhas tāvaty utkāpi saṃvavṛdhe kṛṣṇa-premavatīṣu śvāsānila-līnatāṃ yātā

1.17.7

यद्यपि मनसि समिद्धा हरि-परिरिप्सा तथापि ताभिः सा आव्रियते स्म विचारैस् ततिर् इव वह्नेः सद्-इन्धन-प्रकरैः

yadyapi manasi samiddhā hari-pariripsā tathāpi tābhiḥ sā āvriyate sma vicārais tatir iva vahneḥ sad-indhana-prakaraiḥ

1.17.8

[12] तच् च श्री-राधा-प्रधानतया वर्ण्यते, यथा- पीयूष-च्छवि-धारि-हारि-किरणः सर्वत्र शश्वज्-जडी- भाव-प्राप्ति-गुणः सदार्द्र-हृदयः सद्-भ्रू-चकोरी-गतिः सोऽ यं हन्त मया कथं हरिर् अहो तत्-प्राणया त्यज्यतां धर्मो गच्छति किन्त्व् अधर्म-पदवीं रुद्ध्वा च मान-क्षयाम्

[12] tac ca śrī-rādhā-pradhānatayā varṇyate, yathā- pīyūṣa-cchavi-dhāri-hāri-kiraṇaḥ sarvatra śaśvaj-jaḍī- bhāva-prāpti-guṇaḥ sadārdra-hṛdayaḥ sad-bhrū-cakorī-gatiḥ so' yaṃ hanta mayā kathaṃ harir aho tat-prāṇayā tyajyatāṃ dharmo gacchati kintv adharma-padavīṃ ruddhvā ca māna-kṣayām

1.17.9

[13] श्री-कृष्णस्य च भावना, यथा- मद्-एक-चेतो मत्-प्राणा राधान्य-वशतां गता यां स्मरन् मम हा चेतश् चेतनाम् आवरिष्यति

[13] śrī-kṛṣṇasya ca bhāvanā, yathā- mad-eka-ceto mat-prāṇā rādhānya-vaśatāṃ gatā yāṃ smaran mama hā cetaś cetanām āvariṣyati

1.17.10

ततश् च- राधां तथा स्मरन् कृष्णः स्निग्धं रागि विलोचनम् कियन्त्य् अहानि मार्ष्टि स्म हन्त हारिद्र-वाससा

tataś ca- rādhāṃ tathā smaran kṛṣṇaḥ snigdhaṃ rāgi vilocanam kiyanty ahāni mārṣṭi sma hanta hāridra-vāsasā

1.17.11

[14] मिलनायाति-वैयग्र्यं च- धर्मातिक्रमि चित्तं कथम् अधिमित्रं च तत् प्रकाशते? इति हरिर् उपचित-युक्तिर् युयोज दूत्याय केवलां दृष्टिम्

[14] milanāyāti-vaiyagryaṃ ca- dharmātikrami cittaṃ katham adhimitraṃ ca tat prakāśate? iti harir upacita-yuktir yuyoja dūtyāya kevalāṃ dṛṣṭim

1.17.12

[15] इदम् एव वक्ष्यते ताभिः- शरद्-उदाशये साधु-जात-सत्- सरसिजोदर-श्री-मुषा दृशा सुरत-नाथ तेऽ शुल्क-दासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः? [भ्प् 10.31.2] इति यतः- कृष्णस्यान्यत्र दृक्-प्रान्तः सद्भिः शास्त्र-फलं स्मृतम् हन्त तासु पुनः सोऽ यम् एभिः शस्त्र-फलं मतम्

[15] idam eva vakṣyate tābhiḥ- śarad-udāśaye sādhu-jāta-sat- sarasijodara-śrī-muṣā dṛśā surata-nātha te' śulka-dāsikā varada nighnato neha kiṃ vadhaḥ? [bhp 10.31.2] iti yataḥ- kṛṣṇasyānyatra dṛk-prāntaḥ sadbhiḥ śāstra-phalaṃ smṛtam hanta tāsu punaḥ so' yam ebhiḥ śastra-phalaṃ matam

1.17.13

ततश् च- रात्रिन्दिवं वसति चेतसि हन्त भाव- ज्वाला हरेर् उत तदीय-रमा-गणानाम् सन्ध्या-द्वये व्यतिविलोक-सुखाज्य-सिक्ता साग्नि-द्विजालय इवाग्निततिः समिद्धा

tataś ca- rātrindivaṃ vasati cetasi hanta bhāva- jvālā harer uta tadīya-ramā-gaṇānām sandhyā-dvaye vyativiloka-sukhājya-siktā sāgni-dvijālaya ivāgnitatiḥ samiddhā

1.17.14

तत्र च- गोष्ठाद् वनं प्रविशतो वनतश् च गोष्ठं लोकेन लोकन-कृते सह माधवेन्दोः सम्भूय सङ्गतवतीषु च तत्-प्रियासु राधा जयत्य् उडुषु पौर्णिम-राधिकेव

tatra ca- goṣṭhād vanaṃ praviśato vanataś ca goṣṭhaṃ lokena lokana-kṛte saha mādhavendoḥ sambhūya saṅgatavatīṣu ca tat-priyāsu rādhā jayaty uḍuṣu paurṇima-rādhikeva

1.17.15

[16] तत्र च प्रगेतन-वन-प्रस्थाने- मिथ्याहासान् अकुरुत हरिः स्पृष्ट-पार्श्वस्थ-हस्तं वीक्षां वक्र-प्रणय-वलिताम् अर्धम् अर्धं वितेने आश्लेषाद्यं विहरण-गणं मित्र-वर्गेषु चक्रे दूरे गत्वाप्य् अहह मुरली-संविदः संव्यधत्त

[16] tatra ca pragetana-vana-prasthāne- mithyāhāsān akuruta hariḥ spṛṣṭa-pārśvastha-hastaṃ vīkṣāṃ vakra-praṇaya-valitām ardham ardhaṃ vitene āśleṣādyaṃ viharaṇa-gaṇaṃ mitra-vargeṣu cakre dūre gatvāpy ahaha muralī-saṃvidaḥ saṃvyadhatta

1.17.16

[17] इदम् एव च ताभिर् वक्ष्यते, प्रहसितं प्रिय प्रेम-वीक्षितं विहरणं च ते ध्यान-मङ्गलम् रहसि संविदो या हृदि-स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि [भ्प् 10.31.10] इति [18] अथ सायन्तनागमने तु- यदा वा गोष्ठं सम्प्रविशति तदा च भ्रमरकैर् वृतं वक्त्राम्भोजं धन-खुर-परागैर् वलयितम् अमूषां नेत्रालिष्व् अभिमुखतया दर्शयति तन्- मिलत्-पाशं यन्त्रं मदन-रचितं बन्धुम् इव तान्

[17] idam eva ca tābhir vakṣyate, prahasitaṃ priya prema-vīkṣitaṃ viharaṇaṃ ca te dhyāna-maṅgalam rahasi saṃvido yā hṛdi-spṛśaḥ kuhaka no manaḥ kṣobhayanti hi [bhp 10.31.10] iti [18] atha sāyantanāgamane tu- yadā vā goṣṭhaṃ sampraviśati tadā ca bhramarakair vṛtaṃ vaktrāmbhojaṃ dhana-khura-parāgair valayitam amūṣāṃ netrāliṣv abhimukhatayā darśayati tan- milat-pāśaṃ yantraṃ madana-racitaṃ bandhum iva tān

1.17.17

[19] एवम् एव च ताभिर् वक्ष्यते- दिन-परिक्षये नील-कुन्तलैर् वन-रुहाननं बिभ्रद् आवृतम् धन-रजस्वलं दर्शयन् मुहुर् मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि [भ्प् 10.31.12] इति [20] एवम् अहरहर् अपि परस्परं स्पर्धयेव वर्धमानतया तासाम् उत्कलिकाः कलित-मधु-माधवाधिकला-व्याकुलताकुलतां कलयामासुः [21] यथा वर्णितं प्रलम्ब-वध-वासर-सम्बन्धि-सन्ध्याम् अनुसन्धाय, गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्द-दर्शने क्षणं युग-शतम् इव यासां येन विनाभवत् [भ्प् 10.19.16] इति [22] अस्य चाभिधेयम् इदम्, तासां कृष्णावलोके प्रमद-समुदितिर् न स्वरूपेण वक्तुं शक्या किन्तु स्व-कार्य-स्फुरण-पदतया किञ्चिद् उद्देशम् आप्ता तद्-विश्लेषे यथासां युग-शतक-दशां याति कालः कलाख्यस् तद्वत् तस्यानुषङ्गे युग-शतम् अपि तद् भाति शश्वत् कलाभम्

[19] evam eva ca tābhir vakṣyate- dina-parikṣaye nīla-kuntalair vana-ruhānanaṃ bibhrad āvṛtam dhana-rajasvalaṃ darśayan muhur manasi naḥ smaraṃ vīra yacchasi [bhp 10.31.12] iti [20] evam aharahar api parasparaṃ spardhayeva vardhamānatayā tāsām utkalikāḥ kalita-madhu-mādhavādhikalā-vyākulatākulatāṃ kalayāmāsuḥ [21] yathā varṇitaṃ pralamba-vadha-vāsara-sambandhi-sandhyām anusandhāya, gopīnāṃ paramānanda āsīd govinda-darśane kṣaṇaṃ yuga-śatam iva yāsāṃ yena vinābhavat [bhp 10.19.16] iti [22] asya cābhidheyam idam, tāsāṃ kṛṣṇāvaloke pramada-samuditir na svarūpeṇa vaktuṃ śakyā kintu sva-kārya-sphuraṇa-padatayā kiñcid uddeśam āptā tad-viśleṣe yathāsāṃ yuga-śataka-daśāṃ yāti kālaḥ kalākhyas tadvat tasyānuṣaṅge yuga-śatam api tad bhāti śaśvat kalābham

1.17.18

कलापि यदि विश्लेषे युगानां शततां गता रात्रिन्दिवीय-सङ्ख्यायां तदा शङ्कामहे वयम्

kalāpi yadi viśleṣe yugānāṃ śatatāṃ gatā rātrindivīya-saṅkhyāyāṃ tadā śaṅkāmahe vayam

1.17.19

[23] एवं सायम्-प्रातिकावलोकन-वलतः कथम् अपि निदाघेऽ पि क्षपिते मयूरान् मदयित्नूनां गदयित्नूनां च स्तनयित्नूनां समागमः संवृत्तः यथा- अकुण्ठाम् उत्कण्ठां निरवधि वितर्क्यालि-विततिर् यदा तासाम् अग्रे हरि-परिचितं वृत्तम् अरुणत् तदा वर्षा जातास् तडिद्-अनुगताम्भोद-वलिताः प्रतीपाभाः कृष्ण-स्फुरणम् अधिकं हा विदधिरे

[23] evaṃ sāyam-prātikāvalokana-valataḥ katham api nidāghe' pi kṣapite mayūrān madayitnūnāṃ gadayitnūnāṃ ca stanayitnūnāṃ samāgamaḥ saṃvṛttaḥ yathā- akuṇṭhām utkaṇṭhāṃ niravadhi vitarkyāli-vitatir yadā tāsām agre hari-paricitaṃ vṛttam aruṇat tadā varṣā jātās taḍid-anugatāmbhoda-valitāḥ pratīpābhāḥ kṛṣṇa-sphuraṇam adhikaṃ hā vidadhire

1.17.20

नूनं निदाघेन विभूय जज्ञे सन्तप्तिर् आसां हरि-रागिनीनाम् वर्षासु शाम्येद् इति सङ्गिनीनां निर्णीतिर् आसीद् विपरीत-रीतिः

nūnaṃ nidāghena vibhūya jajñe santaptir āsāṃ hari-rāginīnām varṣāsu śāmyed iti saṅginīnāṃ nirṇītir āsīd viparīta-rītiḥ

1.17.21

वर्षा द्वितीया दधिरेऽ क्षि-नीरैर् अन्तः स्फुरत्-कृष्ण-घनाभिर् आभिः इत्थं निनिन्दुः किल ते रुवन्तः स्वाजीव्य-वर्षानुगताः प्लवाद्याः

varṣā dvitīyā dadhire' kṣi-nīrair antaḥ sphurat-kṛṣṇa-ghanābhir ābhiḥ itthaṃ nininduḥ kila te ruvantaḥ svājīvya-varṣānugatāḥ plavādyāḥ

1.17.22

कलापाम् आसुर् एतासु कलापाश् च कलापिनां स्मरार्ध-चन्द्र-बाणाभा यत्रैके भान्ति चोन्मुखाः

kalāpām āsur etāsu kalāpāś ca kalāpināṃ smarārdha-candra-bāṇābhā yatraike bhānti conmukhāḥ

1.17.23

वर्षाः शीतलताकरैर् निज-गुणैर् आसां मनः-शान्तताम् आनेतुं किल यद् यद् अत्र विदधुः सर्वं च तत् प्रत्युत द्वेषं ता बत मेनिरे यद् अनु च प्राणालिभिः शङ्कितं हन्त द्विष्ट-सुहृद्-दशेयम् उदिता हा हा विधेः का गतिः?

varṣāḥ śītalatākarair nija-guṇair āsāṃ manaḥ-śāntatām ānetuṃ kila yad yad atra vidadhuḥ sarvaṃ ca tat pratyuta dveṣaṃ tā bata menire yad anu ca prāṇālibhiḥ śaṅkitaṃ hanta dviṣṭa-suhṛd-daśeyam uditā hā hā vidheḥ kā gatiḥ?

1.17.24

[24] तत्र च गृह-निगृहीतानां तासां मनः-कथा, यथा- खर्जरादि-फलैः सुकन्द-वलितैर् मित्रैः समं प्रावृषि प्राञ्चद्-वृष्टिज-वारि-वारिणि तरु-क्रोडेऽ शन-क्रीडनम् नीर-प्रान्त-शिलासु तासु दधि-युग्-भिप्सादि सम्भोजनं दूराद् धेन्व्-अनुहूतिर् अप्य् अघजिता नश् चित्तम् उल्लुञ्चति

[24] tatra ca gṛha-nigṛhītānāṃ tāsāṃ manaḥ-kathā, yathā- kharjarādi-phalaiḥ sukanda-valitair mitraiḥ samaṃ prāvṛṣi prāñcad-vṛṣṭija-vāri-vāriṇi taru-kroḍe' śana-krīḍanam nīra-prānta-śilāsu tāsu dadhi-yug-bhipsādi sambhojanaṃ dūrād dhenv-anuhūtir apy aghajitā naś cittam ulluñcati

1.17.25

यत्र च, घनागम-घनागमे विरमिताजितोन्मीलने समस्त-जन-शर्मदाः सपदि खञ्जरीटेक्षणाः अमूः शुचि-रुचि-श्रिया स्व-हृदि कृष्ण-भावं गता हरि-व्रज-नव-प्रियास् तमसि लीनताम् आगताः

yatra ca, ghanāgama-ghanāgame viramitājitonmīlane samasta-jana-śarmadāḥ sapadi khañjarīṭekṣaṇāḥ amūḥ śuci-ruci-śriyā sva-hṛdi kṛṣṇa-bhāvaṃ gatā hari-vraja-nava-priyās tamasi līnatām āgatāḥ

1.17.26

[25] अत्र तासां त्रास-वचनम्- इरंमद-रदास् तेऽ मी नीरदा अपि सर्वदा चर्वन्ति क्षौणि-पृष्ठ-स्थान् गर्जन्ति किल गर्वतः

[25] atra tāsāṃ trāsa-vacanam- iraṃmada-radās te' mī nīradā api sarvadā carvanti kṣauṇi-pṛṣṭha-sthān garjanti kila garvataḥ

1.17.27

[26] अहो, चित्रीयते सेयं प्रेम-गति-वैचित्री यतस् तादृशि च तद्-वृत्ते कदाचिद् आनुकूल्य-स्पृशीव श्री-राधा-स्तुतीनाम् आधारता दृश्यते [27] यथा तस्यास् तत् पश्यन्त्या भावनेयम्- अयि तडित् त्वम् असौ क्व नु किं तपः कियद् अहो कृतवत्य् असि तद् वद यद् इमम् अम्बु-धरं हरि-वक्षसस् तुलितम् आलि गता रमसे सदा

[26] aho, citrīyate seyaṃ prema-gati-vaicitrī yatas tādṛśi ca tad-vṛtte kadācid ānukūlya-spṛśīva śrī-rādhā-stutīnām ādhāratā dṛśyate [27] yathā tasyās tat paśyantyā bhāvaneyam- ayi taḍit tvam asau kva nu kiṃ tapaḥ kiyad aho kṛtavaty asi tad vada yad imam ambu-dharaṃ hari-vakṣasas tulitam āli gatā ramase sadā

1.17.28

[28] यत्र च प्रमादतः सा किञ्चन प्रोच्यापि सख्याम् अपि सङ्कोचाद् अन्यथा प्रखापयामास- अहह पश्यत: कृष्ण-घनाघनं प्रसजती चपला खलु खेलति स्मरसि किं नु हरेः स्मर-कौतुकं? नहि नहीदम् ऋतोर् गुण-वर्णनम्!

[28] yatra ca pramādataḥ sā kiñcana procyāpi sakhyām api saṅkocād anyathā prakhāpayāmāsa- ahaha paśyata: kṛṣṇa-ghanāghanaṃ prasajatī capalā khalu khelati smarasi kiṃ nu hareḥ smara-kautukaṃ? nahi nahīdam ṛtor guṇa-varṇanam!

1.17.29

इति [द्रुतविलम्बित?] कदाचिच् च- मेघागम-समयेऽ स्मिन्न् अधिगत-हरिता दृशां सम्पत् हरये स्पृहयसि राधे नहि नहि शाद्वल-विभूतये द्विषति

iti [drutavilambita?] kadācic ca- meghāgama-samaye' sminn adhigata-haritā dṛśāṃ sampat haraye spṛhayasi rādhe nahi nahi śādvala-vibhūtaye dviṣati

1.17.30

इति [उद्गीति] [29] अथ श्री-कृष्णस्य दिग्-दर्शनं, यथा- शिखण्डिनां या कल-नृत्य-माधुरी शिखण्ड-चूडस्य सदातिशर्मदा न सानुसन्धानम् इता तद् अस्तु यन् मूर्ध्नः शिखण्डं च जगाम विस्मृतिम्

iti [udgīti] [29] atha śrī-kṛṣṇasya dig-darśanaṃ, yathā- śikhaṇḍināṃ yā kala-nṛtya-mādhurī śikhaṇḍa-cūḍasya sadātiśarmadā na sānusandhānam itā tad astu yan mūrdhnaḥ śikhaṇḍaṃ ca jagāma vismṛtim

1.17.31

[30] तद् एवं सुष्ठु चापष्ठुताम् अनुष्ठाय गतायां प्रावृषि शरद् अपि, यथा- आगमिष्यति शरद् भुवि द्यवि स्वच्छतां विदधतीति चिन्तितम् हन्त ताभिर् उदये तदीयके स्वं दधे द्वि-गुण-भावनाविलम्

[30] tad evaṃ suṣṭhu cāpaṣṭhutām anuṣṭhāya gatāyāṃ prāvṛṣi śarad api, yathā- āgamiṣyati śarad bhuvi dyavi svacchatāṃ vidadhatīti cintitam hanta tābhir udaye tadīyake svaṃ dadhe dvi-guṇa-bhāvanāvilam

1.17.32

स-तडिद्-वारिद-वृन्दं निरीक्ष्य पूर्वं यद् एव या तप्ता तद् अपश्यन्त्य् अपि सेयं सम्प्रति राधा भृशं दूना

sa-taḍid-vārida-vṛndaṃ nirīkṣya pūrvaṃ yad eva yā taptā tad apaśyanty api seyaṃ samprati rādhā bhṛśaṃ dūnā

1.17.33

[31] तत्र च राधा-कृष्णयोर् नख-लिपि-वलयित-किसलय-दल-द्वय-गतं पद्य-द्वयं वायुना परस्परं नीतम् तद्, यथा- तडितः पुण्य-शालिन्यः सदा या घन-जीवनाः तेन सार्धम् अदृश्यन्त, नादृश्यन्त च तं विना

[31] tatra ca rādhā-kṛṣṇayor nakha-lipi-valayita-kisalaya-dala-dvaya-gataṃ padya-dvayaṃ vāyunā parasparaṃ nītam tad, yathā- taḍitaḥ puṇya-śālinyaḥ sadā yā ghana-jīvanāḥ tena sārdham adṛśyanta, nādṛśyanta ca taṃ vinā

1.17.34

आवृतिम् अजहाद् इन्दुर् विलसति हंसश् च नील-कञ्जं च वृन्दावनम् अनु हा धिग् दैवं तत् तन् न दृश्यते तस्याः

āvṛtim ajahād indur vilasati haṃsaś ca nīla-kañjaṃ ca vṛndāvanam anu hā dhig daivaṃ tat tan na dṛśyate tasyāḥ

1.17.35

इति [गीति] राधा-कृष्णाव् इत्थम् अन्योऽ न्यम् आप्तं दैवात् पत्रं शश्वद् आश्लिष्य साश्रु अन्तः-शून्य-स्वर्ण-बिम्बान्तर् उप्तं मध्ये हारं नायकं निर्मिमाते

iti [gīti] rādhā-kṛṣṇāv ittham anyo' nyam āptaṃ daivāt patraṃ śaśvad āśliṣya sāśru antaḥ-śūnya-svarṇa-bimbāntar uptaṃ madhye hāraṃ nāyakaṃ nirmimāte

1.17.36

[32] अत्र सखीनाम् अपि स्विन्नता, यथा- जलं कुमुदम् अम्बुजं विधु-रुचिश् च यस्यां शरद्य् अहो विकसद्-आत्मताम् अगमद् आशु तस्याम् अपि मनो नयनम् आननं दशन-कान्तिर् आसां पुनः सदा मलिनताम् अगाद् इति किम् आलिभिः सह्यताम्?

[32] atra sakhīnām api svinnatā, yathā- jalaṃ kumudam ambujaṃ vidhu-ruciś ca yasyāṃ śarady aho vikasad-ātmatām agamad āśu tasyām api mano nayanam ānanaṃ daśana-kāntir āsāṃ punaḥ sadā malinatām agād iti kim ālibhiḥ sahyatām?

1.17.37

[33] अत्र च वर्णितं लब्ध-वर्णैर् अपि, आश्लिष्य सम-शीतोष्णं प्रसून-वन-मारुतम् जनास् तापं जुहुर् गोप्यो न कृष्ण-हृत-चेतसः [भ्प् 10.20.45] यतः- सौन्दर्यं तन्-नीलिमासौ द्युतिः सा लावण्यं तत् ते च लीला-विलासाः पीयूष-श्रीण्य् अङ्ग-सङ्गे प्रियाणां विश्लेषे तान्य् एव हालाहलानि

[33] atra ca varṇitaṃ labdha-varṇair api, āśliṣya sama-śītoṣṇaṃ prasūna-vana-mārutam janās tāpaṃ juhur gopyo na kṛṣṇa-hṛta-cetasaḥ [bhp 10.20.45] yataḥ- saundaryaṃ tan-nīlimāsau dyutiḥ sā lāvaṇyaṃ tat te ca līlā-vilāsāḥ pīyūṣa-śrīṇy aṅga-saṅge priyāṇāṃ viśleṣe tāny eva hālāhalāni

1.17.38

ततश् च- हरेर् गन्धवहान् सर्वे जगत्-प्राणतया विदुः तद्-वियोगेन तु क्षामा रामास् तान् आशुगाख्यया

tataś ca- harer gandhavahān sarve jagat-prāṇatayā viduḥ tad-viyogena tu kṣāmā rāmās tān āśugākhyayā

1.17.39

[34] तद् एवं यद्यप्य् उत्कण्ठायाः परम-काष्ठा जाता, तथापि काचिद् अपि काञ्चित् प्रति न प्रकाशयामास अधर्मेणापि तं भजानि, इति यथा तास् तथा कृष्णोऽ पि तत्र ता निर्विद्या निर्विद्य खिद्यते स्म [35] कृष्णस् तूपयान्तरम् अपश्यन् नेत्र-विक्षेप-वेत्र-विक्षेप-वित्रस्तानाम् अपि तासां वश्यताम् अयातानाम् आवश्यक-तद्-भावनाय वंशी-शंसन-विशेषम् अभ्यस्यति स्म [36] यथैव वक्ष्यते तत्र तत्र तद् एवालक्ष्य ताभिः वेणु-वाद्य उरुधा निज-शिक्षाः इति [भ्प् 10.35.14] [37] अथ प्रथमतस् तन्-मना निजाग्र-जन्मना युगली-भूय मुरली-कलीम् आवर्तयति स्म [38] तत्र तु यदा समुद्दीपित-भावान्तरे वनान्तरे गो-चारणे सर्व-मनसोऽ प्य् अगोचरान् सहचरान् विस्मापयन्न् अतिकान्त-गुण-व्रजेन निजाग्रजेन सह स्वयम् अहरहः सहर्ष उत्कर्षं प्रवीणयन् वेणु-शिक्षाम् ईक्षयाम् आस, [39] तदा तासां तद्-रूप-स्फूर्तिर् अतीव पूर्तिम् आयाता [40] सा च यथावद् एव, यतस् तस्य भाव-वैभवस्य स्वभाव एवायम्, यद् दूरतश् च स्व-विषयं विषयीकरोति तथा हि- अनुमान-गता तासाम् अर्थापत्तिः प्रतीयते यतः कृष्णस्य दयितास् ता एव न्याय-पण्डिताः

[34] tad evaṃ yadyapy utkaṇṭhāyāḥ parama-kāṣṭhā jātā, tathāpi kācid api kāñcit prati na prakāśayāmāsa adharmeṇāpi taṃ bhajāni, iti yathā tās tathā kṛṣṇo' pi tatra tā nirvidyā nirvidya khidyate sma [35] kṛṣṇas tūpayāntaram apaśyan netra-vikṣepa-vetra-vikṣepa-vitrastānām api tāsāṃ vaśyatām ayātānām āvaśyaka-tad-bhāvanāya vaṃśī-śaṃsana-viśeṣam abhyasyati sma [36] yathaiva vakṣyate tatra tatra tad evālakṣya tābhiḥ veṇu-vādya urudhā nija-śikṣāḥ iti [bhp 10.35.14] [37] atha prathamatas tan-manā nijāgra-janmanā yugalī-bhūya muralī-kalīm āvartayati sma [38] tatra tu yadā samuddīpita-bhāvāntare vanāntare go-cāraṇe sarva-manaso' py agocarān sahacarān vismāpayann atikānta-guṇa-vrajena nijāgrajena saha svayam aharahaḥ saharṣa utkarṣaṃ pravīṇayan veṇu-śikṣām īkṣayām āsa, [39] tadā tāsāṃ tad-rūpa-sphūrtir atīva pūrtim āyātā [40] sā ca yathāvad eva, yatas tasya bhāva-vaibhavasya svabhāva evāyam, yad dūrataś ca sva-viṣayaṃ viṣayīkaroti tathā hi- anumāna-gatā tāsām arthāpattiḥ pratīyate yataḥ kṛṣṇasya dayitās tā eva nyāya-paṇḍitāḥ

1.17.40

[41] तत्र याः पुनर् अतीव स्निग्धता-दिग्ध-हृदयास् तद् दुःखतः शुष्कताम् अवापुर् न तु पुनः स्वक-दुःखं पुष्कलं मेनिरे [42] यथा राधाया विशाखा ललिता पर्यायानुराधा च, चन्द्रावल्याः शैव्या पद्मा चेत्य्-आदयः तासु तु ताः स्व-मात्र-निष्ठतां निष्टङ्क्य स्वयम् एव स-सौहार्दं निज-हार्दम् आवेदयाञ्चक्रुः तथापि तत्र प्रथमं राम-सहितता-पिहितम् एव तं लुप्त-वर्ण-पदं वर्णयामासुः [43] तत्र गीतं, यथा- रामो रामानुज इति युगलम् कृत-नट-वेषतया पटु राजति गायति सखि-गण-युगलम् [ध्रुव] सरस-रसालज-पल्लव-तल्लज-पल्लवितामल-शीर्षम् नव-यौवन-वन-बीजाङ्कुरम् इव धावयद्-अतनु-चिकीर्षम् ब् वाञ्छित-पिञ्छावलि-परिलाञ्छित-मणि-निचयाञ्चित-केशम् दधद् इव हरि-धनुर्-अनुगत-तारा-वलि-वलिताम्बुद-लेशम् च् वलयित-नव-दलद्-उत्पल-कर्णिक-कर्ण-युगाद्भुत-शोभम् लतिका कासाव् इति विस्मयकृति मधुकृति विनिहित-लोभम् द् हस्त-कमलम् अभि कमल-विघूर्णन-रमण-कला-रमणीयम् मधुप-गणं प्रति मधु-कण-वर्षणम् अकृत यतः कमनीयम् ए मालामाला-परिमल-बलि-बलि-वपुर् अलि-वलित-सदेशम् अलि-झङ्कृति-नुति-कोलाहल-वह-बहुल-कुतूहल-वेशम् f सितम् असितं वपुर् असितं पीतं वसनं यस्य च गीतम् तद् इदं यदि गोकुलम् अनु गोकुलम् अयति तदाघम् अतीतम् ग्

[41] tatra yāḥ punar atīva snigdhatā-digdha-hṛdayās tad duḥkhataḥ śuṣkatām avāpur na tu punaḥ svaka-duḥkhaṃ puṣkalaṃ menire [42] yathā rādhāyā viśākhā lalitā paryāyānurādhā ca, candrāvalyāḥ śaivyā padmā cety-ādayaḥ tāsu tu tāḥ sva-mātra-niṣṭhatāṃ niṣṭaṅkya svayam eva sa-sauhārdaṃ nija-hārdam āvedayāñcakruḥ tathāpi tatra prathamaṃ rāma-sahitatā-pihitam eva taṃ lupta-varṇa-padaṃ varṇayāmāsuḥ [43] tatra gītaṃ, yathā- rāmo rāmānuja iti yugalam kṛta-naṭa-veṣatayā paṭu rājati gāyati sakhi-gaṇa-yugalam [dhruva] sarasa-rasālaja-pallava-tallaja-pallavitāmala-śīrṣam nava-yauvana-vana-bījāṅkuram iva dhāvayad-atanu-cikīrṣam b vāñchita-piñchāvali-parilāñchita-maṇi-nicayāñcita-keśam dadhad iva hari-dhanur-anugata-tārā-vali-valitāmbuda-leśam c valayita-nava-dalad-utpala-karṇika-karṇa-yugādbhuta-śobham latikā kāsāv iti vismayakṛti madhukṛti vinihita-lobham d hasta-kamalam abhi kamala-vighūrṇana-ramaṇa-kalā-ramaṇīyam madhupa-gaṇaṃ prati madhu-kaṇa-varṣaṇam akṛta yataḥ kamanīyam e mālāmālā-parimala-bali-bali-vapur ali-valita-sadeśam ali-jhaṅkṛti-nuti-kolāhala-vaha-bahula-kutūhala-veśam f sitam asitaṃ vapur asitaṃ pītaṃ vasanaṃ yasya ca gītam tad idaṃ yadi gokulam anu gokulam ayati tadāgham atītam g

1.17.41

इति [44] अपि तु तस्य गोकुल-सदेश-प्रदेश-प्रवेश एव सर्वेषाम् अभिनिवेश-हेतुः, यतः- चक्षुर्-भाजां फलम् इदम् अहो यद् व्रजस्य प्रवेशे गोभिः साकं सखि-वलयितं दृश्यते भ्रातृ-युग्मम् युग्मे तस्मिन् लघुर् इह मुखाम्भोजम् अस्मिन् मुरल्या दीप्तिः किञ्चिन् निगमन-कलाशालि नेत्रं च तत्र

iti [44] api tu tasya gokula-sadeśa-pradeśa-praveśa eva sarveṣām abhiniveśa-hetuḥ, yataḥ- cakṣur-bhājāṃ phalam idam aho yad vrajasya praveśe gobhiḥ sākaṃ sakhi-valayitaṃ dṛśyate bhrātṛ-yugmam yugme tasmin laghur iha mukhāmbhojam asmin muralyā dīptiḥ kiñcin nigamana-kalāśāli netraṃ ca tatra

1.17.42

[45] अत्र चैव ध्वनितम्- धामागतस्य समये सखि-धेनु-सङ्गि सङ्गायतो विहरतो हरतश् च तस्य किञ्चिद् विमृग्यद् इव चञ्चलताञ्चि-तारं हाराणि-नेत्रम् अनु विध्यति मानसं नः

[45] atra caiva dhvanitam- dhāmāgatasya samaye sakhi-dhenu-saṅgi saṅgāyato viharato harataś ca tasya kiñcid vimṛgyad iva cañcalatāñci-tāraṃ hārāṇi-netram anu vidhyati mānasaṃ naḥ

1.17.43

तस्मात्- सा किल कुलजा कुलजा नयने तस्याः परं नयने वेणु-विनोदी मदनः स भवति यस्याः स्वयं मदनः

tasmāt- sā kila kulajā kulajā nayane tasyāḥ paraṃ nayane veṇu-vinodī madanaḥ sa bhavati yasyāḥ svayaṃ madanaḥ

1.17.44

[46] तद् एवम् अघदमनेन तासां क्रम-परम्परातः परस्परं स्व-विषयाभिलाष-व्यञ्जना-सञ्जनं किञ्चिल् लज्जा-पर्ययम् आचर्य तादृश-रम्य-स्व-विद्या-बल-तारतम्य-विदुरतया विदूरतोऽ पि तम् अवधार्य पर-परतः परार्ध्यं समर्ध्यमानां पुनर् वेणु-शिक्षां विलक्षणी-कुर्वता सङ्कर्षणः केवलं लक्ष्याय कल्पयाञ्चक्रे यत्र हि सर्वम् एव युगपन् मुग्धता-दिग्धं बभूव [47] यत्र श्री-व्रज-देवीभिर् अपि निज-भाव-व्यक्तिं शङ्कमानाभिः सङ्कर्षणं लक्ष्यं विधाय तद् वर्णयामासे, यथा- वेणोः शिक्षाम् अथ रचयतोर् धेनु-रक्षादि-लक्ष्यान् नानारण्यं प्रति विहरतोर् बिभ्रतोर् यष्टि-रज्जू स्तम्भं लोले चलनम् अचले कुर्वतोर् अत्यपूर्वं भ्रात्रोर् आसीद् बत तनु-भृतां धर्मतो वैपरीत्यम्

[46] tad evam aghadamanena tāsāṃ krama-paramparātaḥ parasparaṃ sva-viṣayābhilāṣa-vyañjanā-sañjanaṃ kiñcil lajjā-paryayam ācarya tādṛśa-ramya-sva-vidyā-bala-tāratamya-viduratayā vidūrato' pi tam avadhārya para-parataḥ parārdhyaṃ samardhyamānāṃ punar veṇu-śikṣāṃ vilakṣaṇī-kurvatā saṅkarṣaṇaḥ kevalaṃ lakṣyāya kalpayāñcakre yatra hi sarvam eva yugapan mugdhatā-digdhaṃ babhūva [47] yatra śrī-vraja-devībhir api nija-bhāva-vyaktiṃ śaṅkamānābhiḥ saṅkarṣaṇaṃ lakṣyaṃ vidhāya tad varṇayāmāse, yathā- veṇoḥ śikṣām atha racayator dhenu-rakṣādi-lakṣyān nānāraṇyaṃ prati viharator bibhrator yaṣṭi-rajjū stambhaṃ lole calanam acale kurvator atyapūrvaṃ bhrātror āsīd bata tanu-bhṛtāṃ dharmato vaiparītyam

1.17.45

[48] अत्र चैवं ध्वनितम्- नूनम् एवं विदधतोः सर्वेषां धर्म-पर्ययम् कृष्णोऽ मूलम् असौ चास्मद्-धर्मम् उन्मूलयिष्यति

[48] atra caivaṃ dhvanitam- nūnam evaṃ vidadhatoḥ sarveṣāṃ dharma-paryayam kṛṣṇo' mūlam asau cāsmad-dharmam unmūlayiṣyati

1.17.46

[49] तद् एवं भ्रातृभ्यां सङ्गाने युगपद् एव सर्वेषां मोहनम् ऊहमानेनानुजेन विचारितम्-[50] हन्त तासाम् एव मोहनाकर्षणे सुष्ठु ममाभीष्टे, तत्रापि राधाभिधायाः तस्मात् पृथग् भवन् पृथग् एव यथा जीवानां जातिर् यथा-युक्तं तयोर् द्वयम् एकं वा वहति, क्रमशो व्यक्तिर् अपि, तथा शिक्षार्थं प्रयतिष्ये तच् च तत्-तन्-मात्रातिशयिताभीप्सित-स्वरादि-मर्म-समुद्भावनया सम्भविष्यति इति [51] तद् एवं विचारयता तेन परीक्षा-पर्यालोचनार्थम् उत्तरम् उत्तरां वश्यताम् अतीततराण्य् अवराणि सत्त्वानि क्रमशः स्व-वशताम् आनीतानि, तथापि तत्-प्रेयसीभिश् चित्त-क्षोभ-मात्रं तु लेभ एव [52] तत्र यथा प्रथमतो गाः प्रति तद्-गानम् अवकर्णितम्, तथा वर्णितम्, यथा- हरेर् वक्त्रं वेणु-ध्वनि-मिषतया वर्षति सुधां पिबत्य् एतां गव्या यद् अनु रसना-कर्ण-युगलम् अहासीत् प्रस्तब्धा निज-विषयम् अन्या तु रसना किम् एतत् किं नैतद् भवति किम् इवैतत् किम् इति वा

[49] tad evaṃ bhrātṛbhyāṃ saṅgāne yugapad eva sarveṣāṃ mohanam ūhamānenānujena vicāritam-[50] hanta tāsām eva mohanākarṣaṇe suṣṭhu mamābhīṣṭe, tatrāpi rādhābhidhāyāḥ tasmāt pṛthag bhavan pṛthag eva yathā jīvānāṃ jātir yathā-yuktaṃ tayor dvayam ekaṃ vā vahati, kramaśo vyaktir api, tathā śikṣārthaṃ prayatiṣye tac ca tat-tan-mātrātiśayitābhīpsita-svarādi-marma-samudbhāvanayā sambhaviṣyati iti [51] tad evaṃ vicārayatā tena parīkṣā-paryālocanārtham uttaram uttarāṃ vaśyatām atītatarāṇy avarāṇi sattvāni kramaśaḥ sva-vaśatām ānītāni, tathāpi tat-preyasībhiś citta-kṣobha-mātraṃ tu lebha eva [52] tatra yathā prathamato gāḥ prati tad-gānam avakarṇitam, tathā varṇitam, yathā- harer vaktraṃ veṇu-dhvani-miṣatayā varṣati sudhāṃ pibaty etāṃ gavyā yad anu rasanā-karṇa-yugalam ahāsīt prastabdhā nija-viṣayam anyā tu rasanā kim etat kiṃ naitad bhavati kim ivaitat kim iti vā

1.17.47

[53] अत्रापि ध्वनितम् इदम्- गवाम् अस्माकं च श्रवणम् अनु वेणोः समदशा यदप्य् एषा जाता तदपि किल भेदो विलसति अमूस् तद्-वक्तेन्दुं सपदि कलयन्ति प्रतिपदं वयं नैतद् विद्मः क्व भवति युगे तस्य कलनम्

[53] atrāpi dhvanitam idam- gavām asmākaṃ ca śravaṇam anu veṇoḥ samadaśā yadapy eṣā jātā tadapi kila bhedo vilasati amūs tad-vaktenduṃ sapadi kalayanti pratipadaṃ vayaṃ naitad vidmaḥ kva bhavati yuge tasya kalanam

1.17.48

[54] अथापरे-द्युश् चापरां शिक्षाम् अधिकृत्य वन्यान्य् अपि सत्त्वानि समाहृत्य मोहितानि, यथा- वंशः सोऽ यं तु वीतंसः कंस-शत्रोर् इतीयते तेन शंसनतो यान्ति विध्वंसं मृग-पक्षिणः

[54] athāpare-dyuś cāparāṃ śikṣām adhikṛtya vanyāny api sattvāni samāhṛtya mohitāni, yathā- vaṃśaḥ so' yaṃ tu vītaṃsaḥ kaṃsa-śatror itīyate tena śaṃsanato yānti vidhvaṃsaṃ mṛga-pakṣiṇaḥ

1.17.49

[55] तद् अपि ताभिर् उद्भावितम्, यथा- वृन्दारण्यं प्रथयति भुवः कीर्तिम् अत्र स्वयं हि श्रीमान् कृष्णो विहरति पदाम्भोज-लक्ष्मीं वितन्वन् वेणोर् वाद्ये नटन-घटनं बर्हिणः सभ्य-भावं वन्याः सर्वे ययुर् इति सदा रङ्गतां यज् जगाम

[55] tad api tābhir udbhāvitam, yathā- vṛndāraṇyaṃ prathayati bhuvaḥ kīrtim atra svayaṃ hi śrīmān kṛṣṇo viharati padāmbhoja-lakṣmīṃ vitanvan veṇor vādye naṭana-ghaṭanaṃ barhiṇaḥ sabhya-bhāvaṃ vanyāḥ sarve yayur iti sadā raṅgatāṃ yaj jagāma

1.17.50

[56] अत्र चेदं ध्वनितम्- वृन्दारण्यस्य पुण्यं व्रजितुम् इह न नः शक्तिर् अस्तीति चास्तां यद् बर्ह्याद्याश् च भान्ति प्रतिपद-सुकृत-प्रोदयाद् अस्मद्-अर्ह्याः गृह्याणां गृह्यकाः स्मः स्फुटम् इह तद् अलं गृह्यकेभ्यश् च गर्ह्यास् ते तस्य स्वैरम् ईक्षां विदधति न तद्-आभासम् अण्व् अप्य् अयाम

[56] atra cedaṃ dhvanitam- vṛndāraṇyasya puṇyaṃ vrajitum iha na naḥ śaktir astīti cāstāṃ yad barhyādyāś ca bhānti pratipada-sukṛta-prodayād asmad-arhyāḥ gṛhyāṇāṃ gṛhyakāḥ smaḥ sphuṭam iha tad alaṃ gṛhyakebhyaś ca garhyās te tasya svairam īkṣāṃ vidadhati na tad-ābhāsam aṇv apy ayāma

1.17.51

[57] अथ दिनान्तरेऽ पि तेभ्यो विच्छिद्य हरिण्यस् तथा कृताः तच् च पूर्ववत् ताभिर् वर्णितम्- आश्चर्यं सखि कृष्णसार-दयिता-वृन्दं मिलद्-भर्तृकं जात्या मूढम् अपि व्यतीत्य भवतीर् अप्य् एवम् ईहां दधे श्रुत्वा वेणु-कलं हरिं प्रति गतिस् तद्-रूपतश् चित्रता तस्याप्य् अर्चनम् उल्लसत्-प्रणयतस् तत्रापि नेत्राञ्चलैः

[57] atha dināntare' pi tebhyo vicchidya hariṇyas tathā kṛtāḥ tac ca pūrvavat tābhir varṇitam- āścaryaṃ sakhi kṛṣṇasāra-dayitā-vṛndaṃ milad-bhartṛkaṃ jātyā mūḍham api vyatītya bhavatīr apy evam īhāṃ dadhe śrutvā veṇu-kalaṃ hariṃ prati gatis tad-rūpataś citratā tasyāpy arcanam ullasat-praṇayatas tatrāpi netrāñcalaiḥ

1.17.52

[58] ध्वनितम् अपीदम्- वयं जात्या नार्यः पुरु-गुणवताम् आदृततमास् तथा भर्तारस् तत्-प्रणय-नय-सिद्ध-व्रज-भुवः हरिण्यो नेदृश्यस् तदपि पतिभिस् तं ययुर् अहो धिग् अस्मान् दुष्पुण्या दधिम नहि तासाम् अपि तुलाम्

[58] dhvanitam apīdam- vayaṃ jātyā nāryaḥ puru-guṇavatām ādṛtatamās tathā bhartāras tat-praṇaya-naya-siddha-vraja-bhuvaḥ hariṇyo nedṛśyas tadapi patibhis taṃ yayur aho dhig asmān duṣpuṇyā dadhima nahi tāsām api tulām

1.17.53

[59] दिनान्तरे तु विशिष्य विहङ्गमास् तथा-भावं गमिताः, तत्र च ताभिर् अभिहितं, अस्मिन् वने तु विहगा मुनयः प्रदिष्टाः कृष्णस् तु तद्-गुरुर् इति प्रततं प्रतीमः नैवान्यथा तद् अमुना किमपि प्रगीतं मौन-व्रतेन शृणुयुः परितो निविष्टाः

[59] dināntare tu viśiṣya vihaṅgamās tathā-bhāvaṃ gamitāḥ, tatra ca tābhir abhihitaṃ, asmin vane tu vihagā munayaḥ pradiṣṭāḥ kṛṣṇas tu tad-gurur iti pratataṃ pratīmaḥ naivānyathā tad amunā kimapi pragītaṃ mauna-vratena śṛṇuyuḥ parito niviṣṭāḥ

1.17.54

[60] अत्र तु स-निर्वेदं ध्वनितम्- यस्माद् असौ मुनिस् ते च मुनयः सर्वतः स्थिताः तस्मात् काञ्चित् स्पृहाम् अत्र नाञ्चितां कर्तुम् अर्हथ

[60] atra tu sa-nirvedaṃ dhvanitam- yasmād asau munis te ca munayaḥ sarvataḥ sthitāḥ tasmāt kāñcit spṛhām atra nāñcitāṃ kartum arhatha

1.17.55

[61] अथ दिनान्तरे देव्योऽ पि तथा कृताः, तत्र ताभिर् वर्णनं, यथा- वेणूद्गान-गुणेन तस्य परितः कृष्टे विमानोत्करे देव्यो रूप-विलास-मोहन-कलाम् आसाद्य मोहं गताः यत्रेदं न विदुः किम् एतद् अभितः पूर्वं श्रुतं वीक्षितं वेति स्रस्तम् अभूत् कचादि किम् उ वा नैवेत्य् अपि प्रायशः

[61] atha dināntare devyo' pi tathā kṛtāḥ, tatra tābhir varṇanaṃ, yathā- veṇūdgāna-guṇena tasya paritaḥ kṛṣṭe vimānotkare devyo rūpa-vilāsa-mohana-kalām āsādya mohaṃ gatāḥ yatredaṃ na viduḥ kim etad abhitaḥ pūrvaṃ śrutaṃ vīkṣitaṃ veti srastam abhūt kacādi kim u vā naivety api prāyaśaḥ

Pūraṇa 1 (cont. 22)

1.17.56

[62] अत्र च ध्वनितम्- हन्त देव्योऽ पि यत्रैताम् अवस्थाम् आपुर् अञ्जसा तदीय-व्रज-भू-बाला वराक्यस् तत्र का वयम्?

[62] atra ca dhvanitam- hanta devyo' pi yatraitām avasthām āpur añjasā tadīya-vraja-bhū-bālā varākyas tatra kā vayam?

1.17.57

[63] तद् एवं चेतनांस् तथा वितथ-चेतनान् विधायाचेतनान् अपि चेतनान् इवाचरितुम् आरभते स्म अचल-मर्यादया पर्याप्ताः स्फुटम् अमूर् आक्रष्टुम् अचेतनताम् अतिक्रम्यापि दुःशका इति [64] तत्र नदी-चरितं ताभिर् एवं विचारितम्- द्वीपिन्यः श्रवणेन वेणु-रणितेः स्तम्भं गताः सभ्रमाः फुल्लत्-पूरतया स्फुरद्-घन-रसा हंसादि-गीः-शिञ्जिताः उन्मर्याद-दशाम् इता मुररिपुं दूरेऽ भिसृत्यागता भङ्गालोल-भुजैः सरोज-वलयस् तस्याङ्घ्रि-युग्मं दधुः

[63] tad evaṃ cetanāṃs tathā vitatha-cetanān vidhāyācetanān api cetanān ivācaritum ārabhate sma acala-maryādayā paryāptāḥ sphuṭam amūr ākraṣṭum acetanatām atikramyāpi duḥśakā iti [64] tatra nadī-caritaṃ tābhir evaṃ vicāritam- dvīpinyaḥ śravaṇena veṇu-raṇiteḥ stambhaṃ gatāḥ sabhramāḥ phullat-pūratayā sphurad-ghana-rasā haṃsādi-gīḥ-śiñjitāḥ unmaryāda-daśām itā muraripuṃ dūre' bhisṛtyāgatā bhaṅgālola-bhujaiḥ saroja-valayas tasyāṅghri-yugmaṃ dadhuḥ

1.17.58

[65] अत्र चेदं ध्वनितम्- नद्यः सिन्धु-पति-व्रता हरि हरि प्रत्यक्त-मर्यादिकास् तं विद्रुत्य मिलन्ति चेद् अहह का दीनास् तदानीं वयम्? किन्तु स्वैरम् अमूर् उदूढ-सुकृता नास्मासु तत्-तुल्यता स्वल्पापीति निवृत्तिर् एव सुखतो युक्ताथवा दुःखतः

[65] atra cedaṃ dhvanitam- nadyaḥ sindhu-pati-vratā hari hari pratyakta-maryādikās taṃ vidrutya milanti ced ahaha kā dīnās tadānīṃ vayam? kintu svairam amūr udūḍha-sukṛtā nāsmāsu tat-tulyatā svalpāpīti nivṛttir eva sukhato yuktāthavā duḥkhataḥ

1.17.59

[66] दिनान्तरे चाम्भोद-वर्णनं, यथा- मुरारेर् अम्भोदः सुहृद् इति न वा केवल-रुचा स्वसादृश्यात् किन्तु व्यतिकृत-हितत्वाद् अपि सदा असौ मल्लारेण प्रबलयति तं वेणु-जनुषा स चायं छायाभिः प्रशमयति तापं तद्-उपरि

[66] dināntare cāmbhoda-varṇanaṃ, yathā- murārer ambhodaḥ suhṛd iti na vā kevala-rucā svasādṛśyāt kintu vyatikṛta-hitatvād api sadā asau mallāreṇa prabalayati taṃ veṇu-januṣā sa cāyaṃ chāyābhiḥ praśamayati tāpaṃ tad-upari

1.17.60

[67] अत्र च ध्वनिः- हंहो पश्य जडोऽ पि वारिद-चयः सर्वोपरि स्थाय्य् अपि च्छायाभिः स्वरसैश् च तं परिचरत्य् अन्तश्चर-प्रेमतः कष्टं सुष्ठु वयं तद्-एक-शरण-प्राण-स्थितिं-मन्यता- गण्यास् तस्य विना तु सेवनम् अमूर् जीवाम धिग् जीवितम्

[67] atra ca dhvaniḥ- haṃho paśya jaḍo' pi vārida-cayaḥ sarvopari sthāyy api cchāyābhiḥ svarasaiś ca taṃ paricaraty antaścara-premataḥ kaṣṭaṃ suṣṭhu vayaṃ tad-eka-śaraṇa-prāṇa-sthitiṃ-manyatā- gaṇyās tasya vinā tu sevanam amūr jīvāma dhig jīvitam

1.17.61

[68] अहो, शिलामय्य् अपि शैलजातिः सुखम् एवं भजते, यथा- श्रीमान् गोवर्धनाद्रिः स्फुटम् अयम् अभितः श्री-हरेर् दास-वर्यः कृष्णे रमेण यस्मात् तम् अनु मुरलिका-वादनायाधिरूढे लब्धैर् यः सात्त्विकाभैश् चरण-सरसिज-स्पर्शजैर् अङ्कुराद्यैः सर्वाङ्गीन-द्रवैर् अप्य् अनुग-सखि-धनं सेवते तं चिराय

[68] aho, śilāmayy api śailajātiḥ sukham evaṃ bhajate, yathā- śrīmān govardhanādriḥ sphuṭam ayam abhitaḥ śrī-harer dāsa-varyaḥ kṛṣṇe rameṇa yasmāt tam anu muralikā-vādanāyādhirūḍhe labdhair yaḥ sāttvikābhaiś caraṇa-sarasija-sparśajair aṅkurādyaiḥ sarvāṅgīna-dravair apy anuga-sakhi-dhanaṃ sevate taṃ cirāya

1.17.62

आस्तां गोवर्धनाद्रेः पुलक-मुख-दशा श्रूयताम् अन्यद् एतत् चित्रं चेन् न प्रतीतिर् भवति किल गिरौ दृश्यतां चापरत्र यः स्निग्धत्वं समन्ताद् दधद् इह मुरली-गानतश् चिक्वणाख्याम् आगाद् यत्रास्ति साक्षि प्रतिपदम् उदितं कृष्ण-मुख्याङ्घ्रि-चिह्नम्

āstāṃ govardhanādreḥ pulaka-mukha-daśā śrūyatām anyad etat citraṃ cen na pratītir bhavati kila girau dṛśyatāṃ cāparatra yaḥ snigdhatvaṃ samantād dadhad iha muralī-gānataś cikvaṇākhyām āgād yatrāsti sākṣi pratipadam uditaṃ kṛṣṇa-mukhyāṅghri-cihnam

1.17.63

[69] अत्र चेदं ध्वनितम्- महतां पदवीम् आप्तुं वाञ्छा यद्यपि धृष्टता तथाप्य् अनुगतिस् तेषां भाति चेद् अस्ति दृष्टता

[69] atra cedaṃ dhvanitam- mahatāṃ padavīm āptuṃ vāñchā yadyapi dhṛṣṭatā tathāpy anugatis teṣāṃ bhāti ced asti dṛṣṭatā

1.17.64

[70] तद् एवं तासाम् अतस्मिंस् तद्-भावनां भावयन्न् उन्माद-दशा-वशतां परिकलय्य विह्वल-हृदयः सदयतया स मधुकण्ठः क्षणं गद्गद-कण्ठः संवस्त्रित-मुखः समस्त-मन्यु-न्यस्त-निजासुखः पुरु रुरोद, अनूदितवांश् च श्री-राधा-निबद्धम् अबद्धं पद्यम् एकम्- वेणोः पुण्यम् अतीव हन्त यद् असाव् अस्त्री च तस्याधरं गोपीनां स्वम् अपि ह्रियं परिहरन् शश्वत् पिबन्न् अर्दति तृप्त्या छर्दि-निभाद् अमुष्य रणितान् नद्योऽ पि फुल्लन्त्य् अमूर् यद्-वंश्या नग-जातयोऽ पि मधुभिर् बाष्पं मदाद् बिभ्रति

[70] tad evaṃ tāsām atasmiṃs tad-bhāvanāṃ bhāvayann unmāda-daśā-vaśatāṃ parikalayya vihvala-hṛdayaḥ sadayatayā sa madhukaṇṭhaḥ kṣaṇaṃ gadgada-kaṇṭhaḥ saṃvastrita-mukhaḥ samasta-manyu-nyasta-nijāsukhaḥ puru ruroda, anūditavāṃś ca śrī-rādhā-nibaddham abaddhaṃ padyam ekam- veṇoḥ puṇyam atīva hanta yad asāv astrī ca tasyādharaṃ gopīnāṃ svam api hriyaṃ pariharan śaśvat pibann ardati tṛptyā chardi-nibhād amuṣya raṇitān nadyo' pi phullanty amūr yad-vaṃśyā naga-jātayo' pi madhubhir bāṣpaṃ madād bibhrati

1.17.65

[71] ध्वनितं चेदं- याचेऽ हं वंश-देहं न तु कुलज-वधू-देहम् आद्ये हि कृष्णस् तृष्णग्-भावेन सज्जन् बहु-रुचि विहरन् दुर्लभः स्यात् परत्र वंशी-भावे चिद्-अंश-प्रशमन-वशता-विस्मृतात्मा यदि स्यात् तेन ज्ञायेय सेयं मम विरह-दुता दारुताम् आगतेति

[71] dhvanitaṃ cedaṃ- yāce' haṃ vaṃśa-dehaṃ na tu kulaja-vadhū-deham ādye hi kṛṣṇas tṛṣṇag-bhāvena sajjan bahu-ruci viharan durlabhaḥ syāt paratra vaṃśī-bhāve cid-aṃśa-praśamana-vaśatā-vismṛtātmā yadi syāt tena jñāyeya seyaṃ mama viraha-dutā dārutām āgateti

1.17.66

[72] ततश् चेतसि चेदं विचारितं- गण्डं चुम्बसि कुण्डल-स्थम् अकरि त्वं तस्य वंसि त्वम् अप्य् आस्यं प्रेक्षि तथाङ्गम् अङ्गम् असकृन् माले त्वम् आलिङ्गसि तद् युक्तं यद् अतीत-सर्व-विधिका यूयं, वयं तु स्फुटं हा तत्-तद्-विधि-भाग्-विचार-हतकेनाभीप्सिताद् वञ्चिताः

[72] tataś cetasi cedaṃ vicāritaṃ- gaṇḍaṃ cumbasi kuṇḍala-stham akari tvaṃ tasya vaṃsi tvam apy āsyaṃ prekṣi tathāṅgam aṅgam asakṛn māle tvam āliṅgasi tad yuktaṃ yad atīta-sarva-vidhikā yūyaṃ, vayaṃ tu sphuṭaṃ hā tat-tad-vidhi-bhāg-vicāra-hatakenābhīpsitād vañcitāḥ

1.17.67

अहो सुमनसो मुक्ता वज्राण्य् अपि हरेर् उरः न त्यजन्ति वयं तत्र का वा स्मर-वशाः स्त्रियः?

aho sumanaso muktā vajrāṇy api harer uraḥ na tyajanti vayaṃ tatra kā vā smara-vaśāḥ striyaḥ?

1.17.68

चेन् न सङ्गम् अपरस्य विधत्ते श्याम एष न तु तर्हि दुनोमि अङ्कपालयति हा गत-शङ्कः सङ्गिनः कथम् इदं कलयामि

cen na saṅgam aparasya vidhatte śyāma eṣa na tu tarhi dunomi aṅkapālayati hā gata-śaṅkaḥ saṅginaḥ katham idaṃ kalayāmi

1.17.69

इति [स्वागता] [73] तद् एतत्-पर्यन्तम् अन्तर-स्पर्शि-राग-परीते तस्य वेणु-गीते कोऽ पि सम्भ्रमः सर्वम् एव व्रजं निघ्नं कुर्वन् विघ्नम् आचरति स्म [74] स तु प्रातः प्रस्तोष्यते इत्य् अञ्जलिं बद्ध्वा पुनर् उवाच- अस्य त्वदीय-कान्तस्य राधे जानाति कोऽ पि न प्रयासाभ्यन्तर-स्थायि-त्वन्-निमित्त-प्रयासताम्

iti [svāgatā] [73] tad etat-paryantam antara-sparśi-rāga-parīte tasya veṇu-gīte ko' pi sambhramaḥ sarvam eva vrajaṃ nighnaṃ kurvan vighnam ācarati sma [74] sa tu prātaḥ prastoṣyate ity añjaliṃ baddhvā punar uvāca- asya tvadīya-kāntasya rādhe jānāti ko' pi na prayāsābhyantara-sthāyi-tvan-nimitta-prayāsatām

1.18.1

[75] तद् एवं कथायां समाप्त-प्रथायां सर्वे यथा स्व-स्वावासम् आसन्नाः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु वेणु-शिक्षा-मिष-प्रेयसी-भिक्षा नाम सप्तदशं पूरणम् 17 (18) अथ अष्टदशं पूरणम् गोत्रभिद्-गर्व-खण्डन- गोवर्धन-गोत्र-मान-वर्धनम् अथ प्रभाते सदसि व्रजेशितुर् महा-प्रभावेषु विभात-पङ्क्तिषु आनर्च्छ सामोदम् उदश्रु-कण्ठतां स स्निग्धकण्ठः कथयाम्बभूव च

[75] tad evaṃ kathāyāṃ samāpta-prathāyāṃ sarve yathā sva-svāvāsam āsannāḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu veṇu-śikṣā-miṣa-preyasī-bhikṣā nāma saptadaśaṃ pūraṇam 17 (18) atha aṣṭadaśaṃ pūraṇam gotrabhid-garva-khaṇḍana- govardhana-gotra-māna-vardhanam atha prabhāte sadasi vrajeśitur mahā-prabhāveṣu vibhāta-paṅktiṣu ānarccha sāmodam udaśru-kaṇṭhatāṃ sa snigdhakaṇṭhaḥ kathayāmbabhūva ca

1.18.2

[1] अथ तस्मिन्न् आश्विनावशेषे लब्ध-विशेषे यज्ञ-योग्य-वेशे व्रजाद् बहिः प्रदेशे सर्व एव पर्वणा सान्द्रानन्द-व्रजा इव स-प्रजाः व्रजेन्द्रादयः सम्भ्रान्ताशय-प्रायतया चरन्तः सुरेन्द्र-याग-योगम् आचरन्तः स्थानादि-सञ्चेष्क्रियमाणान् आदिशन्तः स्व-स्व-वसतिं विहाय वसतिं बहिर् वसन्ति स्म [2] तदा च कदाचिद् एकस्यां सन्ध्यायां गोचारण-भू-भागतः समागतः सङ्कर्षण-सहचारितया लब्ध-हर्षः स-कुतुक-तृष्णः श्री-कृष्णस् तदीय-चरितम् आलोचितवान् तत्रैव च प्रभूत-कुतुकाकुत-सम्भूततया वसति स्म [3] तद् अपि च यद् अपि पूर्व-पूर्व-संवत्सरेषु दृष्टम् इत्य् अपूर्व-दृष्टं न भवति, तथापि सम्प्रति प्रौढताप्रकाशतः शतमन्युं प्रति मन्युं जनयन् जनकादिषु प्रणय-कोपं ज्ञापयन्न् अज्ञानत इव जिज्ञासाञ्चक्रे यद्यपि शतपर्व-पाणिर् एवं गर्वायते, एते गोपालन-कारकाः के वराकाः? निखिल-लोक-लोकपाल-पालकस्य मम दक्ष-मुख्याः प्रजापतयः स्वीय-मन्वन्तर-पति-प्रभृतयः पृथिवी-पतयः कमलजन्म-जन्म-प्रधाना मुनीशाना यजमाना विराजन्तेतराम् इति, तथाप्य् एते मत्-पितृ-पुरः-सरास् तत्र भक्तिम् अतिरिक्तीकुर्वन्ति इति [4] अथ स्पष्टीकृत-गौरव-सौष्ठवम् अन्तः-कष्ट-परामृष्टं पृष्टवान्- कथ्यतां वः पितः कोऽ यं सम्भ्रमः समुपागतः? यज्ञार्थो यदि देवः कः? प्रमाणं किं, फलं च किम्?

[1] atha tasminn āśvināvaśeṣe labdha-viśeṣe yajña-yogya-veśe vrajād bahiḥ pradeśe sarva eva parvaṇā sāndrānanda-vrajā iva sa-prajāḥ vrajendrādayaḥ sambhrāntāśaya-prāyatayā carantaḥ surendra-yāga-yogam ācarantaḥ sthānādi-sañceṣkriyamāṇān ādiśantaḥ sva-sva-vasatiṃ vihāya vasatiṃ bahir vasanti sma [2] tadā ca kadācid ekasyāṃ sandhyāyāṃ gocāraṇa-bhū-bhāgataḥ samāgataḥ saṅkarṣaṇa-sahacāritayā labdha-harṣaḥ sa-kutuka-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇas tadīya-caritam ālocitavān tatraiva ca prabhūta-kutukākuta-sambhūtatayā vasati sma [3] tad api ca yad api pūrva-pūrva-saṃvatsareṣu dṛṣṭam ity apūrva-dṛṣṭaṃ na bhavati, tathāpi samprati prauḍhatāprakāśataḥ śatamanyuṃ prati manyuṃ janayan janakādiṣu praṇaya-kopaṃ jñāpayann ajñānata iva jijñāsāñcakre yadyapi śataparva-pāṇir evaṃ garvāyate, ete gopālana-kārakāḥ ke varākāḥ? nikhila-loka-lokapāla-pālakasya mama dakṣa-mukhyāḥ prajāpatayaḥ svīya-manvantara-pati-prabhṛtayaḥ pṛthivī-patayaḥ kamalajanma-janma-pradhānā munīśānā yajamānā virājantetarām iti, tathāpy ete mat-pitṛ-puraḥ-sarās tatra bhaktim atiriktīkurvanti iti [4] atha spaṣṭīkṛta-gaurava-sauṣṭhavam antaḥ-kaṣṭa-parāmṛṣṭaṃ pṛṣṭavān- kathyatāṃ vaḥ pitaḥ ko' yaṃ sambhramaḥ samupāgataḥ? yajñārtho yadi devaḥ kaḥ? pramāṇaṃ kiṃ, phalaṃ ca kim?

1.18.3

[5] व्रजेश्वरे तु ज्ञान-पूर्वक-प्रश्न-विज्ञानतस् तद्-अभिप्रायं प्रायः प्रतिपद्य सद्यः प्रतिवचनम् अदत्तवति, पुनर् लाल्यतोचित-बाल्यतो दीनता-धीनम् इवोवाच- यथा विधातुं भवतां तथा श्रोतुं च नः स्पृहा उभयेषां यतस् तत्र विशेषाश्रयता-स्थितिः

[5] vrajeśvare tu jñāna-pūrvaka-praśna-vijñānatas tad-abhiprāyaṃ prāyaḥ pratipadya sadyaḥ prativacanam adattavati, punar lālyatocita-bālyato dīnatā-dhīnam ivovāca- yathā vidhātuṃ bhavatāṃ tathā śrotuṃ ca naḥ spṛhā ubhayeṣāṃ yatas tatra viśeṣāśrayatā-sthitiḥ

1.18.4

[6] अथ, किम् अस्माभिर् व्यक्तं वक्तव्यं गोत्रभित्-सत्रं प्रति, किं वायं वत्सः प्रतिपत्स्येते इति विचिकित्सति तात-पादे तद् एव किञ्चिद् अतिरिक्तं व्यक्तम् इव कर्तुम् इच्छति स्म [7] यथा च, तात, सर्वत्र निपुणानां वैज्ञानिकानां भवतां पुत्रा वयं न तावद् गोचारकता-मात्र-पर्यवसित-पर्यालोचनाः, किन्तु किञ्चित् किञ्चिज् ज्ञान-नीतिं धर्म-रीतिम् अपि प्रतिपद्यामहे इति व्यञ्जनया मञ्जु वदति स्म- सर्व-क्षेत्र-प्राज्ञ एकः परात्मा तस्मिन् जीवाः सन्ति नैवातिभिन्नाः एतद्-विज्ञाः साधवो विद्वद्-इज्यास् तस्माद् एषां गोपनं नैव युक्तम्

[6] atha, kim asmābhir vyaktaṃ vaktavyaṃ gotrabhit-satraṃ prati, kiṃ vāyaṃ vatsaḥ pratipatsyete iti vicikitsati tāta-pāde tad eva kiñcid atiriktaṃ vyaktam iva kartum icchati sma [7] yathā ca, tāta, sarvatra nipuṇānāṃ vaijñānikānāṃ bhavatāṃ putrā vayaṃ na tāvad gocārakatā-mātra-paryavasita-paryālocanāḥ, kintu kiñcit kiñcij jñāna-nītiṃ dharma-rītim api pratipadyāmahe iti vyañjanayā mañju vadati sma- sarva-kṣetra-prājña ekaḥ parātmā tasmin jīvāḥ santi naivātibhinnāḥ etad-vijñāḥ sādhavo vidvad-ijyās tasmād eṣāṃ gopanaṃ naiva yuktam

1.18.5

योगिनां मतम् एतच् चेन् नीतिर् अप्य् अवधार्यताम् उदासीनोऽ रिवद् वर्ज्यः सुहृद् आत्मैव सम्मतः

yogināṃ matam etac cen nītir apy avadhāryatām udāsīno' rivad varjyaḥ suhṛd ātmaiva sammataḥ

1.18.6

यद्य् एष पन्था धर्मस्य सोऽ पि नास्त्य् अविचारतः तत्र यद् विदुषः सिद्धिर् भवेन् नाविदुषः क्वचित्

yady eṣa panthā dharmasya so' pi nāsty avicārataḥ tatra yad viduṣaḥ siddhir bhaven nāviduṣaḥ kvacit

1.18.7

धर्मो वैदिक एवेष्टौ लौकिकः क्वापि दृश्यते भवद्भिः कस् तयोर् एष विशेषत्वेन सम्मतः?

dharmo vaidika eveṣṭau laukikaḥ kvāpi dṛśyate bhavadbhiḥ kas tayor eṣa viśeṣatvena sammataḥ?

1.18.8

[8] तद् एवं स्व-सुतस्य सुपर्व-पति-मान-चर्वणायाविर्भवन्तं सर्व-मत-ज्ञता-गर्वम् अखर्वम् आलोचयन्न्, अपूर्वतया भावनां कुर्वाणस् तेन च निज-पक्षस्यापेक्षणीयतां लक्षयन्न्, इदं व्रज-पतिर् उपक्षिप्तवान्- धर्मोऽ यं लौकिकस् तात यद्यपि स्याद् अथाप्य् असौ युक्तत्वाद् अपि चाम्नायाद् आम्नायज इवेष्यते

[8] tad evaṃ sva-sutasya suparva-pati-māna-carvaṇāyāvirbhavantaṃ sarva-mata-jñatā-garvam akharvam ālocayann, apūrvatayā bhāvanāṃ kurvāṇas tena ca nija-pakṣasyāpekṣaṇīyatāṃ lakṣayann, idaṃ vraja-patir upakṣiptavān- dharmo' yaṃ laukikas tāta yadyapi syād athāpy asau yuktatvād api cāmnāyād āmnāyaja iveṣyate

1.18.9

य इन्द्रो देवतात्र स्यात् पर्जन्यः स तु सर्ववित् तस्यार्चनं कुलायातम् अस्माकं केतनं मतम्

ya indro devatātra syāt parjanyaḥ sa tu sarvavit tasyārcanaṃ kulāyātam asmākaṃ ketanaṃ matam

1.18.10

[9] कृष्णस् तद् एतत् कर्म कर्म-प्रधानतया वर्ण्यमानं तद् उत्तरम् आकर्ण्य वासव-ह्रास-वासनया कर्म-काण्ड-पण्डितं-मन्यानां मतम् अनुसृत्य देवता-खण्डनम् आह- स्वतः कर्म-वशाद् एवादातुं कर्मानुसारिणः ईशश् चेद् अस्ति कर्मानुगाम्य् असौ का नु देवता

[9] kṛṣṇas tad etat karma karma-pradhānatayā varṇyamānaṃ tad uttaram ākarṇya vāsava-hrāsa-vāsanayā karma-kāṇḍa-paṇḍitaṃ-manyānāṃ matam anusṛtya devatā-khaṇḍanam āha- svataḥ karma-vaśād evādātuṃ karmānusāriṇaḥ īśaś ced asti karmānugāmy asau kā nu devatā

1.18.11

सर्वं तद् भस्मनि हुतं पर-तन्त्रे यद् अर्पणम् गार्हपत्ये हुतं तत् तु यद् आत्मात्मीय-पोषणम्

sarvaṃ tad bhasmani hutaṃ para-tantre yad arpaṇam gārhapatye hutaṃ tat tu yad ātmātmīya-poṣaṇam

1.18.12

तस्माद् आभीर-वैश्यत्वाद् अघ्न्यासेवा तु नः कृतिः देवता यदि मन्येत मन्तव्या सा तद्-आश्रया

tasmād ābhīra-vaiśyatvād aghnyāsevā tu naḥ kṛtiḥ devatā yadi manyeta mantavyā sā tad-āśrayā

1.18.13

[10] अथ शतमन्योर् अपि पर्जन्यतया तद्-आश्रयत्वम् आशङ्क्य साङ्ख्य-सङ्ख्यावतां मतात् प्रत्याचचक्षे- रजो-भूर् यवसाद्य्-अर्थस् तस्मान् नेन्द्रो गवाश्रयः किन्तु गोवर्धनाख्यान-क्षौणी-भृद् यः स एव सः

[10] atha śatamanyor api parjanyatayā tad-āśrayatvam āśaṅkya sāṅkhya-saṅkhyāvatāṃ matāt pratyācacakṣe- rajo-bhūr yavasādy-arthas tasmān nendro gavāśrayaḥ kintu govardhanākhyāna-kṣauṇī-bhṛd yaḥ sa eva saḥ

1.18.14

निजाजीव्यतया गावः कुलागत्या च भू-सुराः आश्रयत्वे समक्षत्वं यान्त्य् एते न दिवौकसः

nijājīvyatayā gāvaḥ kulāgatyā ca bhū-surāḥ āśrayatve samakṣatvaṃ yānty ete na divaukasaḥ

1.18.15

[11] तत्र मतान्तरं वितण्डा-पण्डितानां मतेन खण्डयति- आप्तवाग् अनुमानं च प्रत्यक्षाद् एव गम्यते तस्मात् प्रत्यक्षम् एव स्यात् प्रमाणं सर्व-मर्दकम्

[11] tatra matāntaraṃ vitaṇḍā-paṇḍitānāṃ matena khaṇḍayati- āptavāg anumānaṃ ca pratyakṣād eva gamyate tasmāt pratyakṣam eva syāt pramāṇaṃ sarva-mardakam

1.18.16

तस्माद् गवां ब्राह्मणानाम् अद्रेश् चारभ्यताम् महः ऐन्द्रैर् निर्मीयतां सेयं त्रि-कर्मी हविषां कुलैः

tasmād gavāṃ brāhmaṇānām adreś cārabhyatām mahaḥ aindrair nirmīyatāṃ seyaṃ tri-karmī haviṣāṃ kulaiḥ

1.18.17

होमो यदि विधातव्यो वह्निम् उद्दिश्य हूयताम् आश्रयः स हि सर्वेषां प्रत्यक्षश् चानुभूयते

homo yadi vidhātavyo vahnim uddiśya hūyatām āśrayaḥ sa hi sarveṣāṃ pratyakṣaś cānubhūyate

1.18.18

अथ विप्राः प्रीणनीया दत्त्वा धेनूः सदक्षिणाः स्वभाव एष भवतां विधि-किङ्करता नहि

atha viprāḥ prīṇanīyā dattvā dhenūḥ sadakṣiṇāḥ svabhāva eṣa bhavatāṃ vidhi-kiṅkaratā nahi

1.18.19

अन्नं दत्त्वा ब्राह्मणादिश्वपाकान्त्- एभ्यः श्वभ्योऽ प्य् अत्र गोभ्यस् तृणानि क्षौणी-भर्त्रे दीयताम् अन्नकूटो यस्माद् एषोऽ प्य् अन्न-कूटाभिधः स्यात्

annaṃ dattvā brāhmaṇādiśvapākānt- ebhyaḥ śvabhyo' py atra gobhyas tṛṇāni kṣauṇī-bhartre dīyatām annakūṭo yasmād eṣo' py anna-kūṭābhidhaḥ syāt

1.18.20

[12] तद् एवं श्वपाक-श्व-पर्यन्तेभ्यः प्रदातव्यं, न तु पाकशासनायेत्य् अभिप्रेत्य सर्वान् निर्वचनेकृत्य प्रत्येकं प्रवर्तयन् प्राह- भुक्त्वा वस्त्रालेप-वेशान् गृहीत्वा विप्रं वह्निं गां परिक्रामताद्रिम् नात्राप्य् अङ्घ्रि-क्रामितावश्यकत्वं स्वच्छन्दत्वाद् यानम् अप्य् अत्र दिष्टम्

[12] tad evaṃ śvapāka-śva-paryantebhyaḥ pradātavyaṃ, na tu pākaśāsanāyety abhipretya sarvān nirvacanekṛtya pratyekaṃ pravartayan prāha- bhuktvā vastrālepa-veśān gṛhītvā vipraṃ vahniṃ gāṃ parikrāmatādrim nātrāpy aṅghri-krāmitāvaśyakatvaṃ svacchandatvād yānam apy atra diṣṭam

1.18.21

ये वा क्रतुभुजोऽ प्य् अत्र जनास् ते स्युर् जनाव् इह सुपर्वाणः सुमनसो निर्जराश् च सुरा इव

ye vā kratubhujo' py atra janās te syur janāv iha suparvāṇaḥ sumanaso nirjarāś ca surā iva

1.18.22

किं च- आढ्यङ्-करणी सुभगङ्-करणी तद्वत् प्रियङ्-करणी श्री-गोवर्धन-पूजा-नाम्नी विद्या परिस्फुरति

kiṃ ca- āḍhyaṅ-karaṇī subhagaṅ-karaṇī tadvat priyaṅ-karaṇī śrī-govardhana-pūjā-nāmnī vidyā parisphurati

1.18.23

गोवर्धन-गिरि-यज्ञावज्ञा तु गोत्रभित्-पूजा अन्धङ्-करणी पलितङ्-करणी नग्नङ्-करण्य् अपि च

govardhana-giri-yajñāvajñā tu gotrabhit-pūjā andhaṅ-karaṇī palitaṅ-karaṇī nagnaṅ-karaṇy api ca

1.18.24

[13] तद् एवम् अग्रजमुखं निरीक्ष्य मृदु हसित्वा पुनः सादरम् आह स्म- इत्य् एतन् मे बाल-भावेन बुद्धं गो-विप्रादि-प्रेप्सितं मद्-धितं च युष्मभ्यं चेद् रोचते तर्हि शीघ्रं कार्यं विघ्नः स्याद् विभिन्न-प्रवेशे

[13] tad evam agrajamukhaṃ nirīkṣya mṛdu hasitvā punaḥ sādaram āha sma- ity etan me bāla-bhāvena buddhaṃ go-viprādi-prepsitaṃ mad-dhitaṃ ca yuṣmabhyaṃ ced rocate tarhi śīghraṃ kāryaṃ vighnaḥ syād vibhinna-praveśe

1.18.25

सर्वं यन्-मानसं वाचिकं वा युष्मदृग्भिः साध्यते कायिकं वा नित्यं तत् तद् दृश्यते मन्-निमित्तं तस्माद् एतन् मद्-धितत्वाद् विधेयम्

sarvaṃ yan-mānasaṃ vācikaṃ vā yuṣmadṛgbhiḥ sādhyate kāyikaṃ vā nityaṃ tat tad dṛśyate man-nimittaṃ tasmād etan mad-dhitatvād vidheyam

1.18.26

अनुन्मत्तः स्वतः सर्वं वेत्ति स्वीयं हितं पितः नो चेद् वेत्ति न च ब्रूते ब्रूते चेद् वेत्ति निश्चितम्

anunmattaḥ svataḥ sarvaṃ vetti svīyaṃ hitaṃ pitaḥ no ced vetti na ca brūte brūte ced vetti niścitam

1.18.27

[14] तद् एतद् विप्रलम्भ-लम्भनम् अप्य् अक्लिष्ट-वर्णन-विशिष्टम् आकर्ण्य तन्-मुखं च निर्वर्ण्य, तद् एव सवर्णैर् असवर्णैर् अप्य् अधि पर्वम् आगतैः सर्वकैर् निर्णिन्ये तथा हि- प्रेष्ठः किञ्चिद् यद् ब्रवीति प्रतीतिं सर्वेषां तद् याति नूनं रुचिं च तच् चेद् अण्व् अप्य् अर्हितं तर्हि किं वा वाच्यं तस्मात् तेऽ प्य् अमन्यन्त तद्द् हि

[14] tad etad vipralambha-lambhanam apy akliṣṭa-varṇana-viśiṣṭam ākarṇya tan-mukhaṃ ca nirvarṇya, tad eva savarṇair asavarṇair apy adhi parvam āgataiḥ sarvakair nirṇinye tathā hi- preṣṭhaḥ kiñcid yad bravīti pratītiṃ sarveṣāṃ tad yāti nūnaṃ ruciṃ ca tac ced aṇv apy arhitaṃ tarhi kiṃ vā vācyaṃ tasmāt te' py amanyanta tadd hi

1.18.28

[15] तद् एतद् अवधार्य मधुकण्ठस् त्व् अमुक्त-कण्ठं परामृशति स्म, चेद् अप्य् अतिवेदः सुविचारता-नश्वरः सोऽ यम् अनीश्वर-वादः कृत-वक्र-भाव-चक्र-शक्र-पराभव-कौतुक-तात्पर्य-मात्र-पात्रतया तेन प्रयुक्तः, किन्तु न प्रवृत्ति-विरोधि-पात्रतया; तथापि तत्र मित्रतातिचित्रतया लब्ध-निगम-विस्रब्ध-सर्व-पुरुषार्थ-सार्थ-शिरोमणि-रूप-स्वरूपेषु तेषु व्रज-भूपेषु नायुक्तः ईश्वर-ज्ञान-गुरुभिर् अपि तद्-भावम् एव परि सर्वोपरि-पुरुता-परामर्शात् यथोक्तम्- अहो भाग्यम् अहो भाग्यं नन्द-गोप-व्रजौकसाम् यन्-मित्रं परमानन्दं पूर्ण-ब्रह्म सनातनम् [भ्प् 10.14.32] इत्यादि [16] ततः कौतुक-चारितयापि तेन यद् विचारितम् इव सम्पद्यते, तद् अपि पारमार्थ्य-वर्यतया पर्यवस्यतीत्य् एवम् अहो परम-महो-वर-कर-स्वभाव-धारः सोऽ यं व्रज-धरा-पति-वंश-जन्मा शशधरः इति [17] अथ स्पष्टं चाचष्ट-ततस् ततः? [18] स्निग्धकण्ठ उवाच-ततश् च दीपावलीनामानम् अमावास्याम् अनु दीपावलि-बलि-कौतुकं प्रतिपद्य प्रतिपत्-प्रातस् तु विश्रम्भतः परमाश्रयताम् आश्रयमाणैर् अमीभिर् यथा तेन विहितं तथा विहितम् [19] तत्र च मुख्य-कल्प-कल्पनाय विचित्र-चित्र-वितान-पताकादिभिः सर्व-सुख-संवर्धनस्य श्री-गोवर्धनस्य कूट-मण्डलं मण्डयित्वा, यथाविधि निर्बन्ध-साधित-साधु-गन्ध-बन्धुर-पाद्यादि-प्राग्र्य-सामग्रीभिर् अभिसभाज्य, तम् अभि प्राज्य-चरणाचलवद् आज्य-प्राघार-निर्झराश् चित्र-वर्ण-व्यञ्जन-व्यञ्जित-धातु-रञ्जनाः, दुग्ध-तटिनी-सङ्कटिता दधि-तडाग-सङ्घटिताः सम्पन्नम् अन्न-कूटाः सङ्घट्टय्य निकटाद् उपढौकयामासिरे येषां प्राग्-भावेनापूपिकं शाष्कुलिकम् इत्यादि भूयिष्ठ-निष्ठान-कूट-नाम्ना स्थानान्य् अपि चिरम् आम्नातानि नाना-वाद्यं लोक-कोलाहलाढ्यं स्वर्गं बाढं व्यानशे तत्र सत्रे यत् तद् देव-क्ष्मापतेर् आश्विनेयौ निर्णिन्याते कर्ण-शूले निदानम्

[15] tad etad avadhārya madhukaṇṭhas tv amukta-kaṇṭhaṃ parāmṛśati sma, ced apy ativedaḥ suvicāratā-naśvaraḥ so' yam anīśvara-vādaḥ kṛta-vakra-bhāva-cakra-śakra-parābhava-kautuka-tātparya-mātra-pātratayā tena prayuktaḥ, kintu na pravṛtti-virodhi-pātratayā; tathāpi tatra mitratāticitratayā labdha-nigama-visrabdha-sarva-puruṣārtha-sārtha-śiromaṇi-rūpa-svarūpeṣu teṣu vraja-bhūpeṣu nāyuktaḥ īśvara-jñāna-gurubhir api tad-bhāvam eva pari sarvopari-purutā-parāmarśāt yathoktam- aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇa-brahma sanātanam [bhp 10.14.32] ityādi [16] tataḥ kautuka-cāritayāpi tena yad vicāritam iva sampadyate, tad api pāramārthya-varyatayā paryavasyatīty evam aho parama-maho-vara-kara-svabhāva-dhāraḥ so' yaṃ vraja-dharā-pati-vaṃśa-janmā śaśadharaḥ iti [17] atha spaṣṭaṃ cācaṣṭa-tatas tataḥ? [18] snigdhakaṇṭha uvāca-tataś ca dīpāvalīnāmānam amāvāsyām anu dīpāvali-bali-kautukaṃ pratipadya pratipat-prātas tu viśrambhataḥ paramāśrayatām āśrayamāṇair amībhir yathā tena vihitaṃ tathā vihitam [19] tatra ca mukhya-kalpa-kalpanāya vicitra-citra-vitāna-patākādibhiḥ sarva-sukha-saṃvardhanasya śrī-govardhanasya kūṭa-maṇḍalaṃ maṇḍayitvā, yathāvidhi nirbandha-sādhita-sādhu-gandha-bandhura-pādyādi-prāgrya-sāmagrībhir abhisabhājya, tam abhi prājya-caraṇācalavad ājya-prāghāra-nirjharāś citra-varṇa-vyañjana-vyañjita-dhātu-rañjanāḥ, dugdha-taṭinī-saṅkaṭitā dadhi-taḍāga-saṅghaṭitāḥ sampannam anna-kūṭāḥ saṅghaṭṭayya nikaṭād upaḍhaukayāmāsire yeṣāṃ prāg-bhāvenāpūpikaṃ śāṣkulikam ityādi bhūyiṣṭha-niṣṭhāna-kūṭa-nāmnā sthānāny api ciram āmnātāni nānā-vādyaṃ loka-kolāhalāḍhyaṃ svargaṃ bāḍhaṃ vyānaśe tatra satre yat tad deva-kṣmāpater āśvineyau nirṇinyāte karṇa-śūle nidānam

1.18.29

सृष्टेष्व् अद्रेर् अन्न-कूटेष्व् अनल्पः कृष्णाकारः कश्चिद् आविर्बभूव अल्पीयस्त्वं केवलं भेद-बुद्धेर् यस्मात् कृष्णे कारणत्वं जगाम

sṛṣṭeṣv adrer anna-kūṭeṣv analpaḥ kṛṣṇākāraḥ kaścid āvirbabhūva alpīyastvaṃ kevalaṃ bheda-buddher yasmāt kṛṣṇe kāraṇatvaṃ jagāma

1.18.30

[20] तं च प्रथमं वसुन्धराधर-शिला-सन्धितः समेधमान-स्फुरद्-उत्सेधं प्रेक्षाकारिणः समुत्प्रेक्षामासुः- पीत-श्यामा किं प्रभा? किं तडित्वान्? किं वा धातु-द्योति-भूभृद् विभाति? सुष्ठूत्तिष्ठन् किं स्विद् एतद् बकीजिन्- मूर्ति-व्यूहः स्फूर्तिम् अत्रातनोति?

[20] taṃ ca prathamaṃ vasundharādhara-śilā-sandhitaḥ samedhamāna-sphurad-utsedhaṃ prekṣākāriṇaḥ samutprekṣāmāsuḥ- pīta-śyāmā kiṃ prabhā? kiṃ taḍitvān? kiṃ vā dhātu-dyoti-bhūbhṛd vibhāti? suṣṭhūttiṣṭhan kiṃ svid etad bakījin- mūrti-vyūhaḥ sphūrtim atrātanoti?

1.18.31

काय-प्रायत-भाजिताञ्जन-गिरिर् वस्त्राणि सन्ध्याभ्रजिद् विस्तार-द्युतिमन्ति वेषमणयः सूर्यादि-जेतृ-प्रभाः उत्तंसा वर-पुष्प-भार-बलवच्-छाखा-सहस्राण्य् अहो यस्य क्ष्माधर-देव एष कुरुते नेत्राणि चित्राणि नः

kāya-prāyata-bhājitāñjana-girir vastrāṇi sandhyābhrajid vistāra-dyutimanti veṣamaṇayaḥ sūryādi-jetṛ-prabhāḥ uttaṃsā vara-puṣpa-bhāra-balavac-chākhā-sahasrāṇy aho yasya kṣmādhara-deva eṣa kurute netrāṇi citrāṇi naḥ

1.18.32

[21] ततः स तु चतुरानन-चातुरी-चालन-चतुरः कृष्ण-नाम्ना मधुरः स-प्रश्रयं पप्रच्छ-भगवन्, को भवान्? इति [22] देवस् तु निर्घोष-निभ-घर्घरित-स्वरेणाभ्र-भ्रमं प्रथयन्न्, अर्थेन तु तम् अन्यथयन् वचः प्रचारयाम् आस, पूर्विताखर्ववत्-पर्वन्! पर्वतः सोऽ यम् अहम् अस्मि इति [23] तद् एतद् अवधार्य देवार्य्-अमित्रः श्रीदामादि-मित्रः स्व-भुजौ प्रसार्य विस्फूर्यमाण-कोलाहलानर्गलं गोप-वर्गं निवार्य, नमस्कार्यः खल्व् असौ यस्मात् करुणा-व्यग्रता-जाग्रन्-महा-विग्रह-समग्र-विग्रह-प्रकाश-ग्रहिलतया प्रत्यक्ष-प्रत्ययम् एव स एव देवः प्रत्यवरुद्धवान् इति सर्वान् प्रत्य् अखर्वां वाचम् उवाच [24] उक्त्वा चाखण्ड-दण्डवन्-नतिं कुर्वति सहस-स्मित-पूर्वजे तस्मिन् विस्मित-मनसः सर्व एव प्रति पर्वतं तथाकुर्वत कृत्वा च श्रद्धया बद्धाञ्जलिषु तदावलिषु सर्व-सुख-वर्धनः स गोवर्धनः पुनर् उवाच- नान्य-देववद् अस्माकं भेदं युष्मद् विचक्ष्महे तत् पश्यत भवेद् दत्तं प्रत्यक्षं भुङ्क्ष्महे वयम्

[21] tataḥ sa tu caturānana-cāturī-cālana-caturaḥ kṛṣṇa-nāmnā madhuraḥ sa-praśrayaṃ papraccha-bhagavan, ko bhavān? iti [22] devas tu nirghoṣa-nibha-ghargharita-svareṇābhra-bhramaṃ prathayann, arthena tu tam anyathayan vacaḥ pracārayām āsa, pūrvitākharvavat-parvan! parvataḥ so' yam aham asmi iti [23] tad etad avadhārya devāry-amitraḥ śrīdāmādi-mitraḥ sva-bhujau prasārya visphūryamāṇa-kolāhalānargalaṃ gopa-vargaṃ nivārya, namaskāryaḥ khalv asau yasmāt karuṇā-vyagratā-jāgran-mahā-vigraha-samagra-vigraha-prakāśa-grahilatayā pratyakṣa-pratyayam eva sa eva devaḥ pratyavaruddhavān iti sarvān praty akharvāṃ vācam uvāca [24] uktvā cākhaṇḍa-daṇḍavan-natiṃ kurvati sahasa-smita-pūrvaje tasmin vismita-manasaḥ sarva eva prati parvataṃ tathākurvata kṛtvā ca śraddhayā baddhāñjaliṣu tadāvaliṣu sarva-sukha-vardhanaḥ sa govardhanaḥ punar uvāca- nānya-devavad asmākaṃ bhedaṃ yuṣmad vicakṣmahe tat paśyata bhaved dattaṃ pratyakṣaṃ bhuṅkṣmahe vayam

1.18.33

[25] तद् एतद् उक्त्वा च- अन्नान्य् आढक-कोटि-तण्डुल-कृतान्य् आदाय तद्-व्यञ्जनान्य् अप्य् एष प्रतिकूटम् एक-कवल-प्राप्तान्नम् आदत् तथा मध्यं मध्यम् अनुप्रकृष्य तु यथा नीरं पिबन् पल्वलान् कुण्डान्य् आशु सरांसि किं च सरितो निन्ये क्षयं सर्वतः

[25] tad etad uktvā ca- annāny āḍhaka-koṭi-taṇḍula-kṛtāny ādāya tad-vyañjanāny apy eṣa pratikūṭam eka-kavala-prāptānnam ādat tathā madhyaṃ madhyam anuprakṛṣya tu yathā nīraṃ piban palvalān kuṇḍāny āśu sarāṃsi kiṃ ca sarito ninye kṣayaṃ sarvataḥ

1.18.34

यदा ग्रासाय स करं प्रसारयति चाग्रतः तदा सर्वे द्रवन्ति स्म सर्वतश् चटका इव

yadā grāsāya sa karaṃ prasārayati cāgrataḥ tadā sarve dravanti sma sarvataś caṭakā iva

1.18.35

मध्ये-कृत्य व्यञ्जनान्य् अन्न-कूटं ग्रासं ग्रासं पाणिना दक्षिणेन तर्जन्यासाव् उद्दिशन् वामया तं शक्रं लोलत्-प्रान्त-गत्या जहास

madhye-kṛtya vyañjanāny anna-kūṭaṃ grāsaṃ grāsaṃ pāṇinā dakṣiṇena tarjanyāsāv uddiśan vāmayā taṃ śakraṃ lolat-prānta-gatyā jahāsa

1.18.36

दोष्णस् तस्याश्व् अतिपरिमिति-ग्रास-हेतोः प्रसारे चाकुञ्चे च स्थगित-हरितः प्राप्त-तत्-तद्-गतीनाम् अक्ष्णाम् आसीद् व्रज-कुल-भुवां चित्र-वृन्देऽ पि चित्रं यत् क्वाप्य् एकं न किल गणितं सिक्थम् एकं स्थितं न

doṣṇas tasyāśv atiparimiti-grāsa-hetoḥ prasāre cākuñce ca sthagita-haritaḥ prāpta-tat-tad-gatīnām akṣṇām āsīd vraja-kula-bhuvāṃ citra-vṛnde' pi citraṃ yat kvāpy ekaṃ na kila gaṇitaṃ siktham ekaṃ sthitaṃ na

1.18.37

अतरीतृण्यत ग्रासान् भूभृद्-भूभृद् यथा यथा अचलीक्ल्प्यताप्य् उच्चैर् मांसलाय तथा तथा

atarītṛṇyata grāsān bhūbhṛd-bhūbhṛd yathā yathā acalīklpyatāpy uccair māṃsalāya tathā tathā

1.18.38

तत्र च- बाला भीतिं यौवनोन्मत्त-चित्ता हासं वृद्धाश् चित्रम् अर्हास् तु भक्तिम् याता ये ये तेषु सर्वेषु देवः शुद्धां तुष्टिं कौतुकित्वाद् बभाज

tatra ca- bālā bhītiṃ yauvanonmatta-cittā hāsaṃ vṛddhāś citram arhās tu bhaktim yātā ye ye teṣu sarveṣu devaḥ śuddhāṃ tuṣṭiṃ kautukitvād babhāja

1.18.39

दूराद् दूरात् पूरम् आदाय वारां वक्त्रं शश्वत् क्षालयन्न् अद्रिदेवः ष्ठीवन्न् उच्चैः पृष्ठ-देशे समन्ताद् वृष्टिं कुर्वन् शम्प-सृष्टिं चकार

dūrād dūrāt pūram ādāya vārāṃ vaktraṃ śaśvat kṣālayann adridevaḥ ṣṭhīvann uccaiḥ pṛṣṭha-deśe samantād vṛṣṭiṃ kurvan śampa-sṛṣṭiṃ cakāra

1.18.40

गण्डूषाणाम् अन्तरे वंश-दण्डैर् दन्तान्तर्गान्य् अन्न-पिण्डानि कुञ्चन् उद्यन्-मूर्तिस् तत्र शैलाधिदेवः पूर्तिं कुर्वन् प्राण-भाजां ससर्ज

gaṇḍūṣāṇām antare vaṃśa-daṇḍair dantāntargāny anna-piṇḍāni kuñcan udyan-mūrtis tatra śailādhidevaḥ pūrtiṃ kurvan prāṇa-bhājāṃ sasarja

1.18.41

ताम्बूलानां वीटिकाः कोटि-खर्वं कूटी-कुर्वंश् चर्वयन् गर्व-फुल्लः प्रान्त-च्छाया-मण्डलश् चण्ड-रश्मिः प्रातर् यद्वत् तद्वद् आस्यं चकार

tāmbūlānāṃ vīṭikāḥ koṭi-kharvaṃ kūṭī-kurvaṃś carvayan garva-phullaḥ prānta-cchāyā-maṇḍalaś caṇḍa-raśmiḥ prātar yadvat tadvad āsyaṃ cakāra

1.18.42

जातं नीराजनस्य क्षणम् अनु निखिला मोहम् आपुर् यद् एतत् तस्मिन् द्राघीयसि स्यात् कथम् इति विविधाद् ध्वस्त-चित्ता विचारात् कृष्णस् त्व् अल्पं विहस्य प्रतिविधिम् अकरोत् कल्पिताद् यन्त्र-भेदाद् यस्मिन् दीपाः सहस्रं तलम् उपरि च ते चाल्यमाना विरेजुः

jātaṃ nīrājanasya kṣaṇam anu nikhilā moham āpur yad etat tasmin drāghīyasi syāt katham iti vividhād dhvasta-cittā vicārāt kṛṣṇas tv alpaṃ vihasya pratividhim akarot kalpitād yantra-bhedād yasmin dīpāḥ sahasraṃ talam upari ca te cālyamānā virejuḥ

1.18.43

[26] अथ सर्वम् इच्छन् अन्विच्छन् प्रतीच्छन्न् अपि गिरिर् अयम् अहो गिरिं करोतीति निध्याय, मूर्धनि बद्धाञ्जलितया सर्वस्मिन्न् अप्य् ऊर्ध्वं स्थितवति, सर्वतोऽ पि वरान् वरान् विरचय्यातर्कितम् अन्तर्हिते परम-हिते तस्मिन्न्, अखण्ड-दण्डवत्-प्रणाम-पूर्वम् अत्र द्वित्र-क्षणं चित्रम् इव सर्व एवासीत् [27] अवहिते च बहिर्-अर्थे श्री-हरिर् असौ सर्वान् पर्वत-पर्वागतान् प्रत्य् उवाच- अहो कलयताचलः करुणयात्म-रूपं महद् वहत्-प्रकटतां भजन्न् अखिलम् एव भुङ्क्ते स्म सः अनादर-कृतामयं दलयितेति सम्भाव्यते पुरन्दर-बलि-ग्रहाद् अतिबली तथा तर्क्यते

[26] atha sarvam icchan anvicchan pratīcchann api girir ayam aho giriṃ karotīti nidhyāya, mūrdhani baddhāñjalitayā sarvasminn apy ūrdhvaṃ sthitavati, sarvato' pi varān varān viracayyātarkitam antarhite parama-hite tasminn, akhaṇḍa-daṇḍavat-praṇāma-pūrvam atra dvitra-kṣaṇaṃ citram iva sarva evāsīt [27] avahite ca bahir-arthe śrī-harir asau sarvān parvata-parvāgatān praty uvāca- aho kalayatācalaḥ karuṇayātma-rūpaṃ mahad vahat-prakaṭatāṃ bhajann akhilam eva bhuṅkte sma saḥ anādara-kṛtāmayaṃ dalayiteti sambhāvyate purandara-bali-grahād atibalī tathā tarkyate

1.18.44

[28] ततश् च सर्वोऽ पि विस्रब्धः परम-प्रेम-भाजन-गो-सभाजनम् आरब्धवान् यत् खलु- गोभिर् गोपा मिथः स्युः प्रतिपद-दयितास् तत्र नन्द-व्रजस्थास् तत्र श्री-नन्द-राजः स्वयम् अयम् उपमा तत्र तत्रास्य पुत्रः यद्य् एवं तर्हि गोवर्धन-महसि तद्-अभ्यर्चने ते गवाद्याः किं वर्ण्याः किन्तु निर्वर्णनम् अनु परमं ज्ञेय-भावं प्रयान्ति

[28] tataś ca sarvo' pi visrabdhaḥ parama-prema-bhājana-go-sabhājanam ārabdhavān yat khalu- gobhir gopā mithaḥ syuḥ pratipada-dayitās tatra nanda-vrajasthās tatra śrī-nanda-rājaḥ svayam ayam upamā tatra tatrāsya putraḥ yady evaṃ tarhi govardhana-mahasi tad-abhyarcane te gavādyāḥ kiṃ varṇyāḥ kintu nirvarṇanam anu paramaṃ jñeya-bhāvaṃ prayānti

1.18.45

तथा च, लब्धार्चाश् चारु-वेशैः शवलित-वपुषः प्राप्त-भोगावलीका वत्सैः पृक्ताः प्रमोदं पृथुतरम् अभजन् धेनवः सत्यम् एव किन्तु श्री-कृष्ण-दृष्टि-प्रमद-वलयिता यर्हि तर्ह्य् एव नो चेत् केचिद् यद्वद् भजन्ते मधुर-विधुरतः संस्कृतं षाडवादि

tathā ca, labdhārcāś cāru-veśaiḥ śavalita-vapuṣaḥ prāpta-bhogāvalīkā vatsaiḥ pṛktāḥ pramodaṃ pṛthutaram abhajan dhenavaḥ satyam eva kintu śrī-kṛṣṇa-dṛṣṭi-pramada-valayitā yarhi tarhy eva no cet kecid yadvad bhajante madhura-vidhurataḥ saṃskṛtaṃ ṣāḍavādi

1.18.46

[29] तद्-दृष्टि-पुष्टीकृतास् तु- स्वर्ण-निर्मित-विषाण-सुरूपा रूप्य-संवृत-खुरा धृत-हाराः किङ्किणि-प्रकर-झङ्कृति-युक्ता नैचिकी-निचितयो रुचिम् आञ्चन्

[29] tad-dṛṣṭi-puṣṭīkṛtās tu- svarṇa-nirmita-viṣāṇa-surūpā rūpya-saṃvṛta-khurā dhṛta-hārāḥ kiṅkiṇi-prakara-jhaṅkṛti-yuktā naicikī-nicitayo rucim āñcan

1.18.47

[30] तत्र गोपाः श्री-गोपालादि-गोपाल-सत्कृति-चमत्कृतिम् अधिगम्य, विधिम् अनुगम्य, चित्रकाङ्ग-निभ-चित्रातिरम्य-वस्त्रावृताङ्गतया तर्णकम् आक्रम्य, कौतुकतो गाः सम्भ्रम्य, तज्-जात-हास-कोलाहलाद् विरम्य, ग्रास-विश्राणनेन ता विश्रम्य, परिक्रम्य, प्रणम्य, चाचर्यं वार्यम् आचर्य, वितान-वितानेनाग्निं परिचर्य, प्रदक्षिणावर्ततया वर्तमानं च तं प्रदक्षिणं विरचय्य, भूषण-निवह-महितानां पुरोहितादीनां पूजनम् अपि पूरयामासुः [31] तत्र श्री-गोपाल-पूजा, यथा- स्नानीयांशुक-चित्रकादि-सुरभि-स्रक्-कुण्डलाद्यं यदा- श्चर्यं तत्र मुहुश् च तोष-रहितास् तत्-तत्-परीवर्ततः तद् गोवर्धन-पूजनाङ्ग-पशुपाभ्यर्चानु कृष्णार्चने ताताम्बादि-तदीय-बान्धव-जना नान्तं चिराद् ऐयरुः

[30] tatra gopāḥ śrī-gopālādi-gopāla-satkṛti-camatkṛtim adhigamya, vidhim anugamya, citrakāṅga-nibha-citrātiramya-vastrāvṛtāṅgatayā tarṇakam ākramya, kautukato gāḥ sambhramya, taj-jāta-hāsa-kolāhalād viramya, grāsa-viśrāṇanena tā viśramya, parikramya, praṇamya, cācaryaṃ vāryam ācarya, vitāna-vitānenāgniṃ paricarya, pradakṣiṇāvartatayā vartamānaṃ ca taṃ pradakṣiṇaṃ viracayya, bhūṣaṇa-nivaha-mahitānāṃ purohitādīnāṃ pūjanam api pūrayāmāsuḥ [31] tatra śrī-gopāla-pūjā, yathā- snānīyāṃśuka-citrakādi-surabhi-srak-kuṇḍalādyaṃ yadā- ścaryaṃ tatra muhuś ca toṣa-rahitās tat-tat-parīvartataḥ tad govardhana-pūjanāṅga-paśupābhyarcānu kṛṣṇārcane tātāmbādi-tadīya-bāndhava-janā nāntaṃ cirād aiyaruḥ

1.18.48

यथा कृष्णस् तथा रामो रामो यद्वत् तथा स च व्रजेशयोर् नात्र भेदस् तन्-मित्रेष्व् अपि तद्-दृशोः

yathā kṛṣṇas tathā rāmo rāmo yadvat tathā sa ca vrajeśayor nātra bhedas tan-mitreṣv api tad-dṛśoḥ

1.18.49

[32] गो-सम्भ्रमणं, यथा- यदा मुदा याति हरिः परोक्षतां गवां, तदा ता निज-वत्स-कृष्टितः व्यग्रीभवन्ति स्म यदा समक्षतां यात्य् एष यान्ति स्म तदा तद्-आत्मताम्

[32] go-sambhramaṇaṃ, yathā- yadā mudā yāti hariḥ parokṣatāṃ gavāṃ, tadā tā nija-vatsa-kṛṣṭitaḥ vyagrībhavanti sma yadā samakṣatāṃ yāty eṣa yānti sma tadā tad-ātmatām

1.18.50

[33] हास-कोलाहलो, यथा- आकृष्टे वत्स-वृन्दे किल-किलित-रवैर् मातरो रम्भमाणा दन्तैर् आकर्षकांस् तान् व्यथयितुम् अभितो धावनार्ता यदा स्युः हासं कोलाहलाढ्यं कलयति निखिले तर्हि कृष्णाननाब्जं जीयाद् उद्भास-हास-द्रव-मधु परितो मादनं यद् ववर्ष

[33] hāsa-kolāhalo, yathā- ākṛṣṭe vatsa-vṛnde kila-kilita-ravair mātaro rambhamāṇā dantair ākarṣakāṃs tān vyathayitum abhito dhāvanārtā yadā syuḥ hāsaṃ kolāhalāḍhyaṃ kalayati nikhile tarhi kṛṣṇānanābjaṃ jīyād udbhāsa-hāsa-drava-madhu parito mādanaṃ yad vavarṣa

1.18.51

[34] गो-ग्रास-विश्राणनं, यथा- गोपा ऊचुः कृष्ण गो-ग्रासम् एतं हस्ताम्भोज-स्पृष्टम् ईषत् कुरुष्व तत् सौगन्ध्य-प्राप्त-सन्धानम् एनं गावः सुष्ठु प्रीतितः स्वादयन्ते

[34] go-grāsa-viśrāṇanaṃ, yathā- gopā ūcuḥ kṛṣṇa go-grāsam etaṃ hastāmbhoja-spṛṣṭam īṣat kuruṣva tat saugandhya-prāpta-sandhānam enaṃ gāvaḥ suṣṭhu prītitaḥ svādayante

1.18.52

[35] गो-विश्रमणं, यथा- गोवर्धनाचल-महस्य् अयुतादि-यूथ गो-रोधनाय पशुपा नहि तत्र शेकुः फुत्कार-केलि-कलया मुरली मुरारेर् आसीद् अलं यद् असकौ गुण-कोटि-कल्पा

[35] go-viśramaṇaṃ, yathā- govardhanācala-mahasy ayutādi-yūtha go-rodhanāya paśupā nahi tatra śekuḥ phutkāra-keli-kalayā muralī murārer āsīd alaṃ yad asakau guṇa-koṭi-kalpā

1.18.53

[36] गो-परिक्रमणस् तु श्री-कृष्णेनेत्थम् आदिष्टम्- न भवति बत बहुलानाम् अतिबहुलानां परिक्रमः सद्यः इत्य् एकस्या व्यक्तेः क्रियतां यस्माद् अशेषगा जातिः

[36] go-parikramaṇas tu śrī-kṛṣṇenettham ādiṣṭam- na bhavati bata bahulānām atibahulānāṃ parikramaḥ sadyaḥ ity ekasyā vyakteḥ kriyatāṃ yasmād aśeṣagā jātiḥ

1.18.54

तत्र प्रदक्षिणी-कार्यम् एकं वृद्धं गवौरसम् मूलाराधनतः सर्वाराधनं विबुधैर् मतम्

tatra pradakṣiṇī-kāryam ekaṃ vṛddhaṃ gavaurasam mūlārādhanataḥ sarvārādhanaṃ vibudhair matam

1.18.55

[37] गोषु प्रणामात्मिका भक्तिस् तु तेषां वर्णनाय नाभ्यर्णताम् अन्वेति, यतः- भक्तः स्वभावात् किल गोप-लोकः श्री-नन्द-लोकस् तु ततोऽ पि गोषु अस्याथ गोवर्धन-यज्ञ-योगे योगेश-दुर्गा-नमनाख्य-भक्तिः

[37] goṣu praṇāmātmikā bhaktis tu teṣāṃ varṇanāya nābhyarṇatām anveti, yataḥ- bhaktaḥ svabhāvāt kila gopa-lokaḥ śrī-nanda-lokas tu tato' pi goṣu asyātha govardhana-yajña-yoge yogeśa-durgā-namanākhya-bhaktiḥ

1.18.56

[38] आचार्य-वरण-लक्षणम् अपि विलक्षणम् एव तत्र यतः- स्वयम् आव्रियताचार्यस् तत्र नाद्यवद् अर्थितः यत्र सुष्ठु सितं यष्टुश् चित्तं तत्रैव तस्य च

[38] ācārya-varaṇa-lakṣaṇam api vilakṣaṇam eva tatra yataḥ- svayam āvriyatācāryas tatra nādyavad arthitaḥ yatra suṣṭhu sitaṃ yaṣṭuś cittaṃ tatraiva tasya ca

1.18.57

[39] होमे च- गोवर्धन-महा-यज्ञे हुतभुग्-व्याजतस् तदा हरेः प्रताप एवेन्धाञ्चक्रे शक्र-प्रतापनः

[39] home ca- govardhana-mahā-yajñe hutabhug-vyājatas tadā hareḥ pratāpa evendhāñcakre śakra-pratāpanaḥ

1.18.58

यदाग्निर् दक्षिणावर्तो यज्ञे जज्ञे तदा जनः सर्वश् च दक्षिणावर्त-परीवर्तम् अवर्तत

yadāgnir dakṣiṇāvarto yajñe jajñe tadā janaḥ sarvaś ca dakṣiṇāvarta-parīvartam avartata

1.18.59

कृते सत्रे वस्त्रं तिलकम् अथ चर्चाम् अवयव- प्रकारालङ्कारं सकलम् इदम् अप्य् उत्तमतमम् द्विजेभ्यः प्रायच्छल् लषित-लषितं शश्वद् अनुगान् मुदावादीद् यस्मिन् दद दद दमात्रं व्रजपतिः

kṛte satre vastraṃ tilakam atha carcām avayava- prakārālaṅkāraṃ sakalam idam apy uttamatamam dvijebhyaḥ prāyacchal laṣita-laṣitaṃ śaśvad anugān mudāvādīd yasmin dada dada damātraṃ vrajapatiḥ

1.18.60

दिव्य-दातव्य-सम्भारे व्रज-राजेन योजिते परीक्षकास् तत्र परं तत्-परीक्षकतां ययुः

divya-dātavya-sambhāre vraja-rājena yojite parīkṣakās tatra paraṃ tat-parīkṣakatāṃ yayuḥ

1.18.61

[40] यद् अनु सर्वेऽ पि प्राणिनः प्रीणते स्म तथा हि वन्दि-जन-वन्दनम्, अर्थेन गोदुहान् नन्दाद् अर्थेन च सदार्थिनाम् वदान्यश् च वदान्यश् च वदान्यः को भवेद् अतः?

[40] yad anu sarve' pi prāṇinaḥ prīṇate sma tathā hi vandi-jana-vandanam, arthena goduhān nandād arthena ca sadārthinām vadānyaś ca vadānyaś ca vadānyaḥ ko bhaved ataḥ?

1.18.62

[41] किन्त्व् अयम् अत्रातिशयः- अन्नात् पूर्तिर् अभूद् गलावधि नृणां गोवर्धनाद्रेर् मखे सर्व-प्राण-भृतां तथापि हृदयं नापूरि तत्राण्व् अपि यस्मिन् स्निग्धम् अभूद् अशेष-दिविषद्-वृन्दं यदप्य् अत्र भोः पश्याश्चर्यम् अथापि हन्त गतवान् सङ्क्रन्दनः शुष्कताम्

[41] kintv ayam atrātiśayaḥ- annāt pūrtir abhūd galāvadhi nṛṇāṃ govardhanādrer makhe sarva-prāṇa-bhṛtāṃ tathāpi hṛdayaṃ nāpūri tatrāṇv api yasmin snigdham abhūd aśeṣa-diviṣad-vṛndaṃ yadapy atra bhoḥ paśyāścaryam athāpi hanta gatavān saṅkrandanaḥ śuṣkatām

1.18.63

[42] अथ तद् एवं विप्रत्राकृत-सत्रादिकः पुरोहित-हित-सहितः श्री-व्रज-युव-राज-महितः स खलु विज्ञानां समाजः पुरस्कृत-व्रज-राजस् तद्-यज्ञावशिष्टं परम् अविशिष्टम् अन्नम् उपभुज्य, वेश-विशेषं संयुज्य, गीत-निबद्धं स-श्रद्धतया हरि-चरितं प्रति रसन् हसन्, विश्वसन्, लसन्, परितो गोवर्धनं परिचक्राम [43] यथा च प्रथा श्री-विष्णु-पुराणे [5.10.45]- द्विजांश् च भोजयामासुः शतशोऽ थ सहस्रशः गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् ताः प्रदक्षिणम् [44] तत्र पूर्वापरीभावो, यथा धेनवो हरि-बलादयो द्विजाः स्वामिनः परिजना गुरु-स्त्रियः नूत्न-यौवत-शतानि दासिकाः श्रेणि-मुख्य-जनताश् च चक्रमुः

[42] atha tad evaṃ vipratrākṛta-satrādikaḥ purohita-hita-sahitaḥ śrī-vraja-yuva-rāja-mahitaḥ sa khalu vijñānāṃ samājaḥ puraskṛta-vraja-rājas tad-yajñāvaśiṣṭaṃ param aviśiṣṭam annam upabhujya, veśa-viśeṣaṃ saṃyujya, gīta-nibaddhaṃ sa-śraddhatayā hari-caritaṃ prati rasan hasan, viśvasan, lasan, parito govardhanaṃ paricakrāma [43] yathā ca prathā śrī-viṣṇu-purāṇe [5.10.45]- dvijāṃś ca bhojayāmāsuḥ śataśo' tha sahasraśaḥ gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās tāḥ pradakṣiṇam [44] tatra pūrvāparībhāvo, yathā dhenavo hari-balādayo dvijāḥ svāminaḥ parijanā guru-striyaḥ nūtna-yauvata-śatāni dāsikāḥ śreṇi-mukhya-janatāś ca cakramuḥ

1.18.64

आक्रष्टुं प्रतिदिशम् अत्र नेत्र-मीनान् वाद्यादि-प्रकटन-धीवरा नटाद्याः कृष्णस्य प्रथित-गुणालि-गीत-जालं तन्वानाः पुनर् इह धीवरत्वम् आपुः

ākraṣṭuṃ pratidiśam atra netra-mīnān vādyādi-prakaṭana-dhīvarā naṭādyāḥ kṛṣṇasya prathita-guṇāli-gīta-jālaṃ tanvānāḥ punar iha dhīvaratvam āpuḥ

Pūraṇa 1 (cont. 23)

1.18.65

[45] तत्र गोपाङ्गनानां गानं च, यथा यत्र प्रश्नमयम् अर्धम् एकस्यास् तदुत्तरम् अयं तु बहूनाम्- गिरि-पूजेयं विहितं केन? अरचि शक्र-पदम् अभयं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? पूतनिका सा निहता येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? तृणावर्त-तनु-दलनं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? यमलार्जुन-तरुम् उदकलि येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? वत्स-बकासुर-हननं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? व्योमाघासुर-मरणं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? कालिय-दमनं कलितं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? खर-प्रलम्बक-शमनं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? दव-युग्मं परिपीतं येन गिरि-पूजेयं विहितं केन? त्रस्यति कंसः सततं येन इति [

[45] tatra gopāṅganānāṃ gānaṃ ca, yathā yatra praśnamayam ardham ekasyās taduttaram ayaṃ tu bahūnām- giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? araci śakra-padam abhayaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? pūtanikā sā nihatā yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? tṛṇāvarta-tanu-dalanaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? yamalārjuna-tarum udakali yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? vatsa-bakāsura-hananaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? vyomāghāsura-maraṇaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? kāliya-damanaṃ kalitaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? khara-pralambaka-śamanaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? dava-yugmaṃ paripītaṃ yena giri-pūjeyaṃ vihitaṃ kena? trasyati kaṃsaḥ satataṃ yena iti [

1.18.66

] [मात्रासमक x15] किन्तु- तदैव गुणिनां गुणा विविध-कौतुकान्य् अप्य् अहो, मनो-हरणम् आवहन् व्रज-निवासिनां सर्वतः यदाघरिपु-वंशिकाकल-तुषार-कान्ति-त्विषा जडीकृत-शरीरता भवति तं तु कालं विना [

] [mātrāsamaka x15] kintu- tadaiva guṇināṃ guṇā vividha-kautukāny apy aho, mano-haraṇam āvahan vraja-nivāsināṃ sarvataḥ yadāgharipu-vaṃśikākala-tuṣāra-kānti-tviṣā jaḍīkṛta-śarīratā bhavati taṃ tu kālaṃ vinā [

1.18.67

] [शिखरिणी] अग्रे काञ्चन-रत्न-शृङ्ग-वलिता धेन्व्-आदिकाः सर्वतस् तासां गोप-ततीर् विधाय सखिभिः सार्धं हरिः साग्रजः दीव्यद्-दिव्य-सुवर्ण-वर्ण-वसनाद् उद्गच्छद्-अङ्ग-प्रभः कन्या-कुङ्कुम-युक्-कराङ्क-विलसत्-पृष्ठः स्फुरद्-वेषवान्

] [śikhariṇī] agre kāñcana-ratna-śṛṅga-valitā dhenv-ādikāḥ sarvatas tāsāṃ gopa-tatīr vidhāya sakhibhiḥ sārdhaṃ hariḥ sāgrajaḥ dīvyad-divya-suvarṇa-varṇa-vasanād udgacchad-aṅga-prabhaḥ kanyā-kuṅkuma-yuk-karāṅka-vilasat-pṛṣṭhaḥ sphurad-veṣavān

1.18.68

सद्-गन्धारुण-चूर्ण-रोचन-तनुर् यष्टिं नभस्य् उत्क्षिपन् गृह्णंश् च प्रतिकूल-गामि-धवला विद्रुत्य सङ्कोचयन् हासं क्रीडनकं मिथः करयुतिं संवादितां वादितां कुर्वन् वादित-वल्गु-वेणु-परितश् चक्राम गोवर्धनम्

sad-gandhāruṇa-cūrṇa-rocana-tanur yaṣṭiṃ nabhasy utkṣipan gṛhṇaṃś ca pratikūla-gāmi-dhavalā vidrutya saṅkocayan hāsaṃ krīḍanakaṃ mithaḥ karayutiṃ saṃvāditāṃ vāditāṃ kurvan vādita-valgu-veṇu-paritaś cakrāma govardhanam

1.18.69

[युग्मकम्] यदा हरिर् यत्र गतिं विलासतश् चकार मन्दं लघु वा यदृच्छया तदा दृशः सर्व-जनस्य तां दशां तत्राययुः सूत्र-नियन्त्रिता इव

[yugmakam] yadā harir yatra gatiṃ vilāsataś cakāra mandaṃ laghu vā yadṛcchayā tadā dṛśaḥ sarva-janasya tāṃ daśāṃ tatrāyayuḥ sūtra-niyantritā iva

1.18.70

[46] तद् एवं बहुल-कुतूहलतश् चालं चालम् अमी गोप-ग्रामण्यस् तद् एव रम्यं यज्ञ-धाम समागम्य परमानन्दाद् वाणिनी-प्रभृति-कृत-नृत्य-वाद्य-गीत-ग्रामिणीं यामिनीं विश्राम्यन्ति स्म प्रातश् च द्वितीयायाम् अहिमकर-कन्याया महिम-श्रवणतः प्रणततया तस्यां स्नानम् आचर्य निकाय्यम् एवागच्छन्ति स्म [47] तस्यां च भ्रातृ-द्वितीयायां भ्रातृभिः प्रशस्तेन भगिनी-हस्तेन भोक्तव्यम् इति परम-धन्याभिर् उपनन्दादि-कन्याभिर् मिथो मिलन्तीभिर् निमन्त्रितौ प्रणय-यन्त्रितौ तत्र स-तृष्णौ च राम-कृष्णौ सहचर-निकरेण सह भोजन-करेण सह महम् अरोचयताम् [48] तद् एवं वृत्ते वृत्ते, कृष्णस्य समुन्नद्धता-बन्धया कुहनया मद्-यज्ञ-प्रत्यूहनम् इदम् इत्य् ऊहमानः शक्रस् तु वक्र-भाव-चक्रतया चुक्रोध [49] कृष्णेन तस्य या गूढापि खट्वारूढता तर्किता, सा कथम् अन्यथा सम्पर्कितया वर्तेतेति व्यक्तीकर्तुम् इव मत्सरतस् तत्-सहित-विश्व-महित-श्रीमन्-नन्दादि-निन्दा-पूर्वकं संवर्तक-मेघान् व्रज-विघाताय प्रवर्तयामास ततश् च- कौवेर्यां पूर्वम् आसीत् किम् अपि हिम-मरुत् कालिमा मेघलेशः शम्पा-निर्घोष-वीप्सा-स्पृग् इति पशु-कुले गोष्ठम् एवाशु नीते गोपाद्या दुर्निमित्त-प्रकर-कलनया कृष्णम् आवृत्य वृत्तास् तन्-निर्देशात् तम् आद्रिं सपदि परिगतास् तस्थुर् ऊर्ध्वं निरीक्ष्य

[46] tad evaṃ bahula-kutūhalataś cālaṃ cālam amī gopa-grāmaṇyas tad eva ramyaṃ yajña-dhāma samāgamya paramānandād vāṇinī-prabhṛti-kṛta-nṛtya-vādya-gīta-grāmiṇīṃ yāminīṃ viśrāmyanti sma prātaś ca dvitīyāyām ahimakara-kanyāyā mahima-śravaṇataḥ praṇatatayā tasyāṃ snānam ācarya nikāyyam evāgacchanti sma [47] tasyāṃ ca bhrātṛ-dvitīyāyāṃ bhrātṛbhiḥ praśastena bhaginī-hastena bhoktavyam iti parama-dhanyābhir upanandādi-kanyābhir mitho milantībhir nimantritau praṇaya-yantritau tatra sa-tṛṣṇau ca rāma-kṛṣṇau sahacara-nikareṇa saha bhojana-kareṇa saha maham arocayatām [48] tad evaṃ vṛtte vṛtte, kṛṣṇasya samunnaddhatā-bandhayā kuhanayā mad-yajña-pratyūhanam idam ity ūhamānaḥ śakras tu vakra-bhāva-cakratayā cukrodha [49] kṛṣṇena tasya yā gūḍhāpi khaṭvārūḍhatā tarkitā, sā katham anyathā samparkitayā varteteti vyaktīkartum iva matsaratas tat-sahita-viśva-mahita-śrīman-nandādi-nindā-pūrvakaṃ saṃvartaka-meghān vraja-vighātāya pravartayāmāsa tataś ca- kauveryāṃ pūrvam āsīt kim api hima-marut kālimā meghaleśaḥ śampā-nirghoṣa-vīpsā-spṛg iti paśu-kule goṣṭham evāśu nīte gopādyā durnimitta-prakara-kalanayā kṛṣṇam āvṛtya vṛttās tan-nirdeśāt tam ādriṃ sapadi parigatās tasthur ūrdhvaṃ nirīkṣya

1.18.71

[50] निर्देशा, यथा इन्द्रो यदि महा-वृष्टिं नष्ट-सृष्टिं तनिष्यति तद्-अङ्गीकारि-गिरिराट् कृपां साङ्गीकरिष्यति

[50] nirdeśā, yathā indro yadi mahā-vṛṣṭiṃ naṣṭa-sṛṣṭiṃ taniṣyati tad-aṅgīkāri-girirāṭ kṛpāṃ sāṅgīkariṣyati

1.18.72

[51] उपत्यकाम् उपेत्य, तं विघ्नं निघ्नं कर्तुम् आद्रिम् उपघ्नं कृत्वा कृताधिष्ठाने तु गोष्ठे गोष्ठेन्द्र-तनये च समयं प्रतिपालयति- घडद्-घडद् इति ध्वन-दघन-घटाभिसङ्घट्टनैः कठोर-कुठ-कुट्टकैः कुटिल-वायुभिः कुण्ठिते प्रकोष्ठ-कुट-कुट्टिमा-वट-तटादि-मत्य् उज्झिते जने प्रकटम् आट सा प्रथित-धृष्टि-वृष्टि-प्रथा

[51] upatyakām upetya, taṃ vighnaṃ nighnaṃ kartum ādrim upaghnaṃ kṛtvā kṛtādhiṣṭhāne tu goṣṭhe goṣṭhendra-tanaye ca samayaṃ pratipālayati- ghaḍad-ghaḍad iti dhvana-daghana-ghaṭābhisaṅghaṭṭanaiḥ kaṭhora-kuṭha-kuṭṭakaiḥ kuṭila-vāyubhiḥ kuṇṭhite prakoṣṭha-kuṭa-kuṭṭimā-vaṭa-taṭādi-maty ujjhite jane prakaṭam āṭa sā prathita-dhṛṣṭi-vṛṣṭi-prathā

1.18.73

धाराः शक्र-धनुर् विमुक्त-शरतां तन्वन्ति वर्षोपला वज्रत्वं बत वज्र-पात-निचयाः सूर्य-प्रपात-भ्रमम् इत्थं दुःखितया हरिं गतिम् इते गोष्ठे स गोवर्धनं हस्तेऽ धत्त यथा न केन च तदा शक्तं दराप्य् ऊहितुम्

dhārāḥ śakra-dhanur vimukta-śaratāṃ tanvanti varṣopalā vajratvaṃ bata vajra-pāta-nicayāḥ sūrya-prapāta-bhramam itthaṃ duḥkhitayā hariṃ gatim ite goṣṭhe sa govardhanaṃ haste' dhatta yathā na kena ca tadā śaktaṃ darāpy ūhitum

1.18.74

[52] तद् एवं मेघङ्करे पुरन्दरे निविडीष-वर्षादिना भयङ्करे चार्तिङ्करे च जाते क्षेमङ्करः स मुरारिः पुरा ह्य् एवं पराममर्श- इन्द्रः स्वैराभिमानी मयि मद्-अनुगते चावमानी ततश् च स्वान्तान् मेदूर-मानी तद् अमुम् अनु मया मान-भङ्ग-प्रसक्तः गोष्ठं मद्-गत्य्-अशेषं मम मद्-अनुगतस्यापि मुद्-भृद्-विशेषं मच्-चित्ते सावशेषं तद् इदम् अथ मया प्राण-साम्येन धार्यम्

[52] tad evaṃ meghaṅkare purandare niviḍīṣa-varṣādinā bhayaṅkare cārtiṅkare ca jāte kṣemaṅkaraḥ sa murāriḥ purā hy evaṃ parāmamarśa- indraḥ svairābhimānī mayi mad-anugate cāvamānī tataś ca svāntān medūra-mānī tad amum anu mayā māna-bhaṅga-prasaktaḥ goṣṭhaṃ mad-gaty-aśeṣaṃ mama mad-anugatasyāpi mud-bhṛd-viśeṣaṃ mac-citte sāvaśeṣaṃ tad idam atha mayā prāṇa-sāmyena dhāryam

1.18.75

इति [स्रग्धरा] समजनि हलिना न हरेर् गिरि-धृति-सम्भ्रम-वशेन संवादः तद् अपि परस्पर-हार्दा- ज्ञानं तस्मिन्न् अजीजनत् तम् इव

iti [sragdharā] samajani halinā na harer giri-dhṛti-sambhrama-vaśena saṃvādaḥ tad api paraspara-hārdā- jñānaṃ tasminn ajījanat tam iva

1.18.76

[53] तं नगम् उन्नयमानश् चासौ रोमाञ्चतः सूचि-निचय-निचित-सर्वावयवान् इव निचायन्न्, अमूल-भीरु-माथुराभीर-जाति-जातीय-गम्भीर-मधुर-स्वर-विकस्वर-दूर-भू-विभूति-हूतिभिर् ऊर्जित-गर्जितादि-गर्वं सर्वं खर्वं विधाय प्रियङ्करतया व्यक्तम् उक्तवान्- [54] यत्र खलु मुहुर् अपि हे-शब्दः प्लुतताप्लुत एवासीत् तथा हि-अम्ब हे, मा विलम्बस्व तात हे, अत्रैव यूयम् आयात आर्य हे, सर्वान् आदायागच्छ इति प्रभृति [55] तद् एवं बलरामेण बलेनान्तिकम् आनीतेषु तेषु पुनर् ऊचिवान्- पितर् न कुरु सम्भ्रमं जननि नार्तिम् आवर्तय, प्रशाम्य सुहृदां तते मम तु कोऽ पि नात्र श्रमः यतो गिरि-वरः स्वयं करुणया करे मामके समुत्पतन-लीलया स वरिवर्ति तूल-प्रभः

[53] taṃ nagam unnayamānaś cāsau romāñcataḥ sūci-nicaya-nicita-sarvāvayavān iva nicāyann, amūla-bhīru-māthurābhīra-jāti-jātīya-gambhīra-madhura-svara-vikasvara-dūra-bhū-vibhūti-hūtibhir ūrjita-garjitādi-garvaṃ sarvaṃ kharvaṃ vidhāya priyaṅkaratayā vyaktam uktavān- [54] yatra khalu muhur api he-śabdaḥ plutatāpluta evāsīt tathā hi-amba he, mā vilambasva tāta he, atraiva yūyam āyāta ārya he, sarvān ādāyāgaccha iti prabhṛti [55] tad evaṃ balarāmeṇa balenāntikam ānīteṣu teṣu punar ūcivān- pitar na kuru sambhramaṃ janani nārtim āvartaya, praśāmya suhṛdāṃ tate mama tu ko' pi nātra śramaḥ yato giri-varaḥ svayaṃ karuṇayā kare māmake samutpatana-līlayā sa varivarti tūla-prabhaḥ

1.18.77

किं च, भूभृद्-गर्तेऽ प्य् अत्र निश्रेणि-युक्ते स्थानं पश्यन्न् अस्मि पाताल-कल्पम् विस्तीर्णोऽ भूद् अद्रिर् इत्य् अन्तर्-अम्भः- सङ्गातीते नो निपत्यादि चात्र

kiṃ ca, bhūbhṛd-garte' py atra niśreṇi-yukte sthānaṃ paśyann asmi pātāla-kalpam vistīrṇo' bhūd adrir ity antar-ambhaḥ- saṅgātīte no nipatyādi cātra

1.18.78

[56] पुनश् च तेषां भावान्तरं विभाव्य स्व-कर्तृक-धारणम् अप्य् अर्धम् अङ्गीकृत्य भणति स्म- मातर् मन्त्रणया मा मां निवर्तयत सत्तमाः उदस्तो येन तद्-धस्ताद् ध्वस्तः स्याद् गिरिराट् कथम्?

[56] punaś ca teṣāṃ bhāvāntaraṃ vibhāvya sva-kartṛka-dhāraṇam apy ardham aṅgīkṛtya bhaṇati sma- mātar mantraṇayā mā māṃ nivartayata sattamāḥ udasto yena tad-dhastād dhvastaḥ syād girirāṭ katham?

1.18.79

किं च- मा विलम्बध्वम् अत्यर्थं युष्मद्-दुःखेन कम्प्रताम् मयि गच्छत्य् अद्रिपतिः पतिता विशत द्रुतम्

kiṃ ca- mā vilambadhvam atyarthaṃ yuṣmad-duḥkhena kampratām mayi gacchaty adripatiḥ patitā viśata drutam

1.18.80

अथ पशुप-जनस् तदीय-हार्दाद् द्रुतम् अविशन् निखिलस् तदाद्रि-गर्ते नहि शरणतया कदाचिद् एनं स भजति किन्तु तद्-एक-तर्षि-बुद्ध्या

atha paśupa-janas tadīya-hārdād drutam aviśan nikhilas tadādri-garte nahi śaraṇatayā kadācid enaṃ sa bhajati kintu tad-eka-tarṣi-buddhyā

1.18.81

ततश् च- सुविन्यस्त-निःश्रेणि-लब्ध-प्रवेशं मणि-श्रेणि-विद्योतमान-प्रदेशम् गृहस्येव रत्नाङ्ग-भित्ति-प्रकारं तद्-ऊर्ध्वं च तत्-तूल्य-शोभा-प्रचारम्

tataś ca- suvinyasta-niḥśreṇi-labdha-praveśaṃ maṇi-śreṇi-vidyotamāna-pradeśam gṛhasyeva ratnāṅga-bhitti-prakāraṃ tad-ūrdhvaṃ ca tat-tūlya-śobhā-pracāram

1.18.82

सुख-स्पर्श-मण्य्-आचित-क्षौणि-भागं समस्तावकाशार्ह-सन्धा-विभागम् यथापेक्ष-विभ्राजित-स्वच्छ-नीरं सुखाकारि-धर्माञ्चि-नीचैः समीरम्

sukha-sparśa-maṇy-ācita-kṣauṇi-bhāgaṃ samastāvakāśārha-sandhā-vibhāgam yathāpekṣa-vibhrājita-svaccha-nīraṃ sukhākāri-dharmāñci-nīcaiḥ samīram

1.18.83

करे स्वस्य वामे तु वामे वसन्तं गिरिं लीलयास्पृश्य सन्तं हसन्तम् तदीयान्तर्-उद्यन्-महा-कुट्टिम-स्थं हरिं हारि-रूपादिभिः प्राग्-अवस्थम्

kare svasya vāme tu vāme vasantaṃ giriṃ līlayāspṛśya santaṃ hasantam tadīyāntar-udyan-mahā-kuṭṭima-sthaṃ hariṃ hāri-rūpādibhiḥ prāg-avastham

1.18.84

दधद्-वेणुम् आनम्र-हस्त-प्रधानं कदाचिन् मुदा सख्युर् अंसे दधानम् ददर्श प्रहर्षं सतर्षं सभीतिं व्रजावासि-लोको ययौ चातिरीतिम्

dadhad-veṇum ānamra-hasta-pradhānaṃ kadācin mudā sakhyur aṃse dadhānam dadarśa praharṣaṃ satarṣaṃ sabhītiṃ vrajāvāsi-loko yayau cātirītim

1.18.85

गोवर्धनाद्रिस् तत्रासीद् रत्न-चित्रं महा-गृहम् हरिर् यत्र हरिद्-रत्न-स्तम्भतारम्भि-विभ्रमः

govardhanādris tatrāsīd ratna-citraṃ mahā-gṛham harir yatra harid-ratna-stambhatārambhi-vibhramaḥ

1.18.86

अपि च- विलसति मणि-दण्ड-श्रीर् मुकुन्दस्य बाहुस् तद्-उपरि परितोऽ पि च्छत्र-तुल्यो गिरीन्द्रः प्रतिदिशम् इह मुक्ता-दामवद् वारि-धारा व्रज-सदन-जनानां प्रत्युताभूद् विभूतिः

api ca- vilasati maṇi-daṇḍa-śrīr mukundasya bāhus tad-upari parito' pi cchatra-tulyo girīndraḥ pratidiśam iha muktā-dāmavad vāri-dhārā vraja-sadana-janānāṃ pratyutābhūd vibhūtiḥ

1.18.87

[57] ततश् च सहसा रोहिणी-सहिता व्रजेश-गृहिणी तं पार्श्वयोर् गृहीतवती तद् इदं वर्णिभिर् निर्वर्ण्य वर्ण्यते स्म, यथा- मातृभ्यां पार्श्व-युग्मे धृत-तनुर् असकृन् मृज्यमानाननाब्जः पित्राद्य्-आत्मीय-वर्गैः स-पुलकम् अभितो वीक्षितोऽ तर्क्य-कर्मा सोऽ यं स्मेराब्ज-नेत्रं कलित-तट-कला-हस्तकः सव्य-हस्त- न्यस्त-क्षौणी-भृद् उच्चैर् जय-जय-निनदान्वीडितः क्रीडतीव

[57] tataś ca sahasā rohiṇī-sahitā vrajeśa-gṛhiṇī taṃ pārśvayor gṛhītavatī tad idaṃ varṇibhir nirvarṇya varṇyate sma, yathā- mātṛbhyāṃ pārśva-yugme dhṛta-tanur asakṛn mṛjyamānānanābjaḥ pitrādy-ātmīya-vargaiḥ sa-pulakam abhito vīkṣito' tarkya-karmā so' yaṃ smerābja-netraṃ kalita-taṭa-kalā-hastakaḥ savya-hasta- nyasta-kṣauṇī-bhṛd uccair jaya-jaya-ninadānvīḍitaḥ krīḍatīva

1.18.88

गोवर्धन-धरस्याग्रे विलासान् व्यञ्जतो बलः कृत्स्नान् उत्साहयत्य् एष नाट्ये वा नट-नायकः

govardhana-dharasyāgre vilāsān vyañjato balaḥ kṛtsnān utsāhayaty eṣa nāṭye vā naṭa-nāyakaḥ

1.18.89

[58] तद् एवं सति- महा-वृष्टिर् गर्जः खर-हिम-पवनः स्फूर्जथुर् ध्वान्तम् अब्दस् तथा वज्रीत्य् एवंविध-विविध-गति-क्लेश-हेतुर् बहिर् यः तम् अन्तर् निर्वर्षं मधुर-निगदितं चारु-वायुः प्रगीतं मरीचिश् चित्रश्रीर् अजितगिरिभृद् इत्य् आप्तशर्म व्यकारीत्

[58] tad evaṃ sati- mahā-vṛṣṭir garjaḥ khara-hima-pavanaḥ sphūrjathur dhvāntam abdas tathā vajrīty evaṃvidha-vividha-gati-kleśa-hetur bahir yaḥ tam antar nirvarṣaṃ madhura-nigaditaṃ cāru-vāyuḥ pragītaṃ marīciś citraśrīr ajitagiribhṛd ity āptaśarma vyakārīt

1.18.90

नृत्य-स्तोत्र-प्रगीतान्य् अतिचटुल-नटाद्य्-अर्थिनां दान-चर्या वर्याणां स्वस्ति-पाठः श्रुति-समय-विदां क्रीडितं बालकानाम् गर्वात् खर्वाखिलानाम् इति सकलम् अभूद् यस्य तु प्रेम-जातं स श्री-गोवर्धनाद्रि-प्रवर-धर-करः कं न तोषं पुपोष?

nṛtya-stotra-pragītāny aticaṭula-naṭādy-arthināṃ dāna-caryā varyāṇāṃ svasti-pāṭhaḥ śruti-samaya-vidāṃ krīḍitaṃ bālakānām garvāt kharvākhilānām iti sakalam abhūd yasya tu prema-jātaṃ sa śrī-govardhanādri-pravara-dhara-karaḥ kaṃ na toṣaṃ pupoṣa?

1.18.91

गुरौ नम्रा तुल्ये स्मित-युग् अनुपाल्ये धृत-जला क्वचिल् लीलालोला मघवति तु वक्रा बत सती धृताद्रेर् दृष्टिस् तत् तद् अनु गुणम् अर्थं विदधती क्रियाम् अन्यां तस्य स्वम् अनु पुनर्-उक्ताम् अकुरुत

gurau namrā tulye smita-yug anupālye dhṛta-jalā kvacil līlālolā maghavati tu vakrā bata satī dhṛtādrer dṛṣṭis tat tad anu guṇam arthaṃ vidadhatī kriyām anyāṃ tasya svam anu punar-uktām akuruta

1.18.92

गिरिधर-वदनेन्दो रश्मि-पीयूष-धारां पिबद् इह पशु-जातं सप्त-रात्रिन्-दिवानि क्षुधम् अपि स-तृषं तन् नाययौ तर्हि तस्य प्रणयि-जन-गणानां किं ब्रुवे न ब्रुवे किम्?

giridhara-vadanendo raśmi-pīyūṣa-dhārāṃ pibad iha paśu-jātaṃ sapta-rātrin-divāni kṣudham api sa-tṛṣaṃ tan nāyayau tarhi tasya praṇayi-jana-gaṇānāṃ kiṃ bruve na bruve kim?

1.18.93

श्री-मुखेन जनता सुधा-रसैर् अस्य भूधर-धरस्य पूर्यते एवम् अप्य् अवयती तदा प्रसूस् तन् मुहुर् बहु-रसैर् अपूरयत्

śrī-mukhena janatā sudhā-rasair asya bhūdhara-dharasya pūryate evam apy avayatī tadā prasūs tan muhur bahu-rasair apūrayat

1.18.94

सप्ताहर्-निश-निर्मिता गिरिभृता ये ये विलासास् तदा तान् कल्पैर् अपि सप्तभिः कथयिता शेषोऽ पि नाशेषतः एवं चेद् वचनैर् अमूंस् त्रि-चतुरैः सच्-चातुरी-वर्जितैस् तूर्णं वर्णितवान् कविः स्वयम् असौ दुर्भूय दोदूयते

saptāhar-niśa-nirmitā giribhṛtā ye ye vilāsās tadā tān kalpair api saptabhiḥ kathayitā śeṣo' pi nāśeṣataḥ evaṃ ced vacanair amūṃs tri-caturaiḥ sac-cāturī-varjitais tūrṇaṃ varṇitavān kaviḥ svayam asau durbhūya dodūyate

1.18.95

[59] तद् एवम् अत्र प्रस्तावे लब्धावस्थाने, तत्र शक्रस् तु दुष्ट-क्रमम् अनुष्ठितवान्- [60] प्रथमं तावत् प्रथमानेन वातेन वातेन ते प्रलयं गता इति सन्दिह्य, तदैव तद्-दैवत-शतम् एव तत्र प्रभूत-दूततया प्रस्थापितवान् तत् तु तस्माद् अतिसत्वरम् आगत्वरतया तद् अभीष्टं प्रत्याचष्ट ततश् च बलारातिर् बलात् प्रवर्तित-प्रसारेण जलासारेण तद्-विलापनं प्रतीत्य च सत्यता-प्रतिपत्तये जलद-देवान् एव तद्-वार्तायां वर्तयामास वर्तिताश् च ते तद्-वीक्षितेन पथा प्रत्यागत्य यथा-पूर्वं तत् प्रत्याशा-पदं प्रत्याख्याय स्थितवन्तः ततश् च परमम् अपूर्वं मत्वा, मनस्य् अतीव धूर्वणं गत्वा, घनाघन-बृंहणः स घनाघनः स्व-वाहनं घनाघनं क्रोधाद् अङ्कुशेन मङ्क्षु जघान हत्वा च किञ्चिद् अग्रतो गत्वा सत्वरम् ऐरावतीय-वह्निम् अह्नि चापह्नुत-नेत्र-वीर्यं विकीर्य दूत्याय तद्-देवताम् अवतारयामास सा च ततो निवृत्य प्रवृत्त्य्-अन्तरं निवेदयामास-देव, परमाश्चर्य-चर्येयम् अवधार्यताम्, यत् खलु स एव बलि-भोजन-वलित-बलः सन्न् अचलः सम्यग् उत्पतन्न् इवावलोक्यते [61] इन्द्र उवाच-दृश्यतां कीदृशम् अनन्तरम् अन्तरं जातम्? लब्ध-शोकश् च व्रज-लोकः कुत्र वा स-पुत्रः प्रयातः? [62] अथ सर्वे यथाज्ञापयन्तीति विद्रुत्य पुनः सङ्गत्य संहत्य प्रत्यभाषन्त-सर्वदैव सर्व-दैवत-मान्य! शतमन्यो! मन्यामहे ते सर्वे शत-पर्व-सगर्भ-विद्युद्-वह्निना प्रलीनताम् एव नीताः, यद् बहिर् न हि विलोक्यन्ते [63] इन्द्र स-हर्षम् उवाच-आयुष्मद्भिर् युष्माभिर् पुनर् अपि निरूप्यताम् [64] अथ तथा पुनः सङ्गत्य गत्य्-अन्तरं प्रथयामासुः-दिवीश्वर, नाद्यापि ते नश्वरतां प्राप्ताः, प्रत्युत पातालतल इव गिरि-गर्त-तले प्रविश्य तद् दिशन्तीवानन्द-कोलाहलं कुर्वन्तः प्रतीयन्ते अचलश् च स्वयं बलानुज-हस्त-न्यस्त-प्राय-ग्राव-निकाय-मय-कायतया प्रतीयते [65] इन्द्र उवाच-लक्षयामि मया पूर्वं छिन्न-पक्षतिर् अप्य् असौ पुनः किं स-पक्षः सम्पन्नः, यत एव गर्ववान् स पर्वतः सर्वतस् तेषाम् अक्षयाय पक्षपातम् आचचार? भवतु नाम, तम् एनं पुनर् निह्रादि-ह्रादिनी-वह्नि-प्रहारेण संहारे योजयामि, येन तदीय-तले वलमानतया लब्धावलेपास् तेऽ पि तूर्णम् एव चूर्णताम् आसादयन्ति इति [66] तथा च, तद्-वज्रेण बिद्धं विधाय प्रणिधान-द्वारा तद् अन्यथा प्रणिधाय, मनसि कोप-प्रकोपम् आधाय, मुहुर् अपि तद् एव सन्धाय, व्यर्थता-कदर्थित-पुरुषार्थः पुनर् नूतन-दूत-गणं प्रहापयन्न् आह स्म-अरे, निरूप्यतां तिरोभूय, भूयः किं तत्र चित्रम् इव वर्तते, येनाशनेर् अपि प्रचारः स्व-व्यवहाराद् व्यभिचारं सञ्चचार [67] अथामी च तथागत्य स्व-प्रत्यक्षं प्रत्यायामासुः-सुत्रामन्, न तत्र कुत्रचिद् अपि द्वि-त्राण्य् अपि पत्राणि स्रस्तानि दृश्यन्ते, न च काचित् पिपीडिकापि पीडिता तद् एवं यद्य् उपरितनं वृत्तं परितो वृत्तं, तदा विलसित-रङ्ग-तरङ्गाणाम् अन्तरङ्गानां वार्ता तु दूरे वर्तताम् [68] अथ तं निखिलोच्चं शिलोच्चयं प्रति प्रतिहत-निज-टङ्कतया स-शङ्कः स वज्रपाणिर् विस्मय-लज्जा-भयानि सज्जंश् चिरम् एव तुष्णीम्भूष्णुतया चिन्तयामास- आं, कृष्णाकारम् अनु विष्णुर् एव तत्राविर्भविष्णुताम् आससाद कथं वा स च परात् पराजिष्णुताम् आसीदतु, यः खल्व् अहार्यम् अपि हार्यताम् आसादयामास [69] अथ तदानीम् एव मूढः, संज्ञया शङ्खचूडः, कंस-सपक्षः कश्चिद् यक्षः प्रतिकृष्टम् अतितयातिहृष्टः सङ्गम्य प्रणम्य च प्रोवाच-महेन्द्रदेव, द्रुमिल-दानव-नन्दन-महीन्द्र-सदनाद् भवत्-पदारविन्दं विन्दमानः सोऽ यम् अस्मि स हि परम-हित-सहिततया दुन्दुभि-सन्दोह-निर्घोषं प्रतिदिशं जोषयित्वा भवन्तं प्रति प्रीति-परिणामं प्रणामं निर्दिदेश सन्दिदेश च तद् इदं भवद्भिर् यद् एतद् अनुष्ठितम्, तेन परम-तुष्टिम् आपन्ना वयम् यतः क्षुद्रतम-निर्मित-गर्व-किर्मीरित-महद्-अतिक्रमः समस्तस्य च दुःसहः सम्पद्यते बलाद् उत्पतन-लील-पिपीलिकावद् अमूदृशां तद्-दिष्टतः प्राप्त-दिष्टान्तता च दृष्टा किं च, कियद् वाभीर-जातीनां यजमानतया भवत्-प्रयोजनं जनिता? वयम् एव हि नाना-यज्ञान् अनुज्ञाप्य भवत्सु सन्तर्पणम् अर्पयिष्यामः [70] अथ तद् एतद् अवधार्य स देव-कुल-निर्धार्यश् चमत्कारम् आससाद, [71] यत्रैवं चिन्ताम् आप-अहो, शक्राशन-व्यसनतया मम बुद्धिर् न सदा शुद्धिम् अवरुणद्धि, यतो मित्रामित्रता वैपरीत्यं परीत्य रीत्य्-अतिक्रमम् आपन्नवान् अस्मि तद् एतच् च, गोत्रभिद् इति स्व-नाम-स्फुरद्-उपश्रुति-फलम् इव मम प्रतिभाति किं च, गर्विणः सुष्ठु मे युक्ताप्य् एषाभिभव-भावना आत्त-गर्वोऽ भिभूतः स्याद् इति पर्यायता यतः

[59] tad evam atra prastāve labdhāvasthāne, tatra śakras tu duṣṭa-kramam anuṣṭhitavān- [60] prathamaṃ tāvat prathamānena vātena vātena te pralayaṃ gatā iti sandihya, tadaiva tad-daivata-śatam eva tatra prabhūta-dūtatayā prasthāpitavān tat tu tasmād atisatvaram āgatvaratayā tad abhīṣṭaṃ pratyācaṣṭa tataś ca balārātir balāt pravartita-prasāreṇa jalāsāreṇa tad-vilāpanaṃ pratītya ca satyatā-pratipattaye jalada-devān eva tad-vārtāyāṃ vartayāmāsa vartitāś ca te tad-vīkṣitena pathā pratyāgatya yathā-pūrvaṃ tat pratyāśā-padaṃ pratyākhyāya sthitavantaḥ tataś ca paramam apūrvaṃ matvā, manasy atīva dhūrvaṇaṃ gatvā, ghanāghana-bṛṃhaṇaḥ sa ghanāghanaḥ sva-vāhanaṃ ghanāghanaṃ krodhād aṅkuśena maṅkṣu jaghāna hatvā ca kiñcid agrato gatvā satvaram airāvatīya-vahnim ahni cāpahnuta-netra-vīryaṃ vikīrya dūtyāya tad-devatām avatārayāmāsa sā ca tato nivṛtya pravṛtty-antaraṃ nivedayāmāsa-deva, paramāścarya-caryeyam avadhāryatām, yat khalu sa eva bali-bhojana-valita-balaḥ sann acalaḥ samyag utpatann ivāvalokyate [61] indra uvāca-dṛśyatāṃ kīdṛśam anantaram antaraṃ jātam? labdha-śokaś ca vraja-lokaḥ kutra vā sa-putraḥ prayātaḥ? [62] atha sarve yathājñāpayantīti vidrutya punaḥ saṅgatya saṃhatya pratyabhāṣanta-sarvadaiva sarva-daivata-mānya! śatamanyo! manyāmahe te sarve śata-parva-sagarbha-vidyud-vahninā pralīnatām eva nītāḥ, yad bahir na hi vilokyante [63] indra sa-harṣam uvāca-āyuṣmadbhir yuṣmābhir punar api nirūpyatām [64] atha tathā punaḥ saṅgatya gaty-antaraṃ prathayāmāsuḥ-divīśvara, nādyāpi te naśvaratāṃ prāptāḥ, pratyuta pātālatala iva giri-garta-tale praviśya tad diśantīvānanda-kolāhalaṃ kurvantaḥ pratīyante acalaś ca svayaṃ balānuja-hasta-nyasta-prāya-grāva-nikāya-maya-kāyatayā pratīyate [65] indra uvāca-lakṣayāmi mayā pūrvaṃ chinna-pakṣatir apy asau punaḥ kiṃ sa-pakṣaḥ sampannaḥ, yata eva garvavān sa parvataḥ sarvatas teṣām akṣayāya pakṣapātam ācacāra? bhavatu nāma, tam enaṃ punar nihrādi-hrādinī-vahni-prahāreṇa saṃhāre yojayāmi, yena tadīya-tale valamānatayā labdhāvalepās te' pi tūrṇam eva cūrṇatām āsādayanti iti [66] tathā ca, tad-vajreṇa biddhaṃ vidhāya praṇidhāna-dvārā tad anyathā praṇidhāya, manasi kopa-prakopam ādhāya, muhur api tad eva sandhāya, vyarthatā-kadarthita-puruṣārthaḥ punar nūtana-dūta-gaṇaṃ prahāpayann āha sma-are, nirūpyatāṃ tirobhūya, bhūyaḥ kiṃ tatra citram iva vartate, yenāśaner api pracāraḥ sva-vyavahārād vyabhicāraṃ sañcacāra [67] athāmī ca tathāgatya sva-pratyakṣaṃ pratyāyāmāsuḥ-sutrāman, na tatra kutracid api dvi-trāṇy api patrāṇi srastāni dṛśyante, na ca kācit pipīḍikāpi pīḍitā tad evaṃ yady uparitanaṃ vṛttaṃ parito vṛttaṃ, tadā vilasita-raṅga-taraṅgāṇām antaraṅgānāṃ vārtā tu dūre vartatām [68] atha taṃ nikhiloccaṃ śiloccayaṃ prati pratihata-nija-ṭaṅkatayā sa-śaṅkaḥ sa vajrapāṇir vismaya-lajjā-bhayāni sajjaṃś ciram eva tuṣṇīmbhūṣṇutayā cintayāmāsa- āṃ, kṛṣṇākāram anu viṣṇur eva tatrāvirbhaviṣṇutām āsasāda kathaṃ vā sa ca parāt parājiṣṇutām āsīdatu, yaḥ khalv ahāryam api hāryatām āsādayāmāsa [69] atha tadānīm eva mūḍhaḥ, saṃjñayā śaṅkhacūḍaḥ, kaṃsa-sapakṣaḥ kaścid yakṣaḥ pratikṛṣṭam atitayātihṛṣṭaḥ saṅgamya praṇamya ca provāca-mahendradeva, drumila-dānava-nandana-mahīndra-sadanād bhavat-padāravindaṃ vindamānaḥ so' yam asmi sa hi parama-hita-sahitatayā dundubhi-sandoha-nirghoṣaṃ pratidiśaṃ joṣayitvā bhavantaṃ prati prīti-pariṇāmaṃ praṇāmaṃ nirdideśa sandideśa ca tad idaṃ bhavadbhir yad etad anuṣṭhitam, tena parama-tuṣṭim āpannā vayam yataḥ kṣudratama-nirmita-garva-kirmīrita-mahad-atikramaḥ samastasya ca duḥsahaḥ sampadyate balād utpatana-līla-pipīlikāvad amūdṛśāṃ tad-diṣṭataḥ prāpta-diṣṭāntatā ca dṛṣṭā kiṃ ca, kiyad vābhīra-jātīnāṃ yajamānatayā bhavat-prayojanaṃ janitā? vayam eva hi nānā-yajñān anujñāpya bhavatsu santarpaṇam arpayiṣyāmaḥ [70] atha tad etad avadhārya sa deva-kula-nirdhāryaś camatkāram āsasāda, [71] yatraivaṃ cintām āpa-aho, śakrāśana-vyasanatayā mama buddhir na sadā śuddhim avaruṇaddhi, yato mitrāmitratā vaiparītyaṃ parītya rīty-atikramam āpannavān asmi tad etac ca, gotrabhid iti sva-nāma-sphurad-upaśruti-phalam iva mama pratibhāti kiṃ ca, garviṇaḥ suṣṭhu me yuktāpy eṣābhibhava-bhāvanā ātta-garvo' bhibhūtaḥ syād iti paryāyatā yataḥ

1.18.96

[72] प्रकाशस् तु स्व-दासान् उवाच-भवतु, निवर्तन्तां संवर्त-वर्तना मेघ-वार्ताः अवरजन्मायम् इति व्रजराज-तनूजं प्रति तितिक्षा-भाज एव वयं शिक्षा-मात्र-पात्रताम् आसादितवन्तः, न तु कथम् अप्य् अन्यथा-भाव-भावन-व्यथाम् इति [73] अथ यक्षम् अप्य् आदिदेस, निजं राजानम् इदं सन्दिश-[74] मुहुः कोपितोऽ पि सोऽ पि भवांस् तस्माद् भयम् इव भावयन् वर्तत इत्य् अवधारयत एव ममाधिकः क्रोधस् तत्र वर्धते स्म यदि तद् अपि तथ्यं स्यात् तदा वयं याथातथ्यम् एव प्रथयिष्यामः: शतमन्योः सहस्राक्षस्य शतकोटि-हस्तस्य ममापि कः खलु खलतयानभीप्सितं कुर्वीत? अपि च- त्वं पुण्य-जनसेव्य-श्रीर् देवानां प्रियतां गतः सोऽ प्य् अग्रे त्वद्-विधानां स्याद् भोजानां गोप-दारकः

[72] prakāśas tu sva-dāsān uvāca-bhavatu, nivartantāṃ saṃvarta-vartanā megha-vārtāḥ avarajanmāyam iti vrajarāja-tanūjaṃ prati titikṣā-bhāja eva vayaṃ śikṣā-mātra-pātratām āsāditavantaḥ, na tu katham apy anyathā-bhāva-bhāvana-vyathām iti [73] atha yakṣam apy ādidesa, nijaṃ rājānam idaṃ sandiśa-[74] muhuḥ kopito' pi so' pi bhavāṃs tasmād bhayam iva bhāvayan vartata ity avadhārayata eva mamādhikaḥ krodhas tatra vardhate sma yadi tad api tathyaṃ syāt tadā vayaṃ yāthātathyam eva prathayiṣyāmaḥ: śatamanyoḥ sahasrākṣasya śatakoṭi-hastasya mamāpi kaḥ khalu khalatayānabhīpsitaṃ kurvīta? api ca- tvaṃ puṇya-janasevya-śrīr devānāṃ priyatāṃ gataḥ so' py agre tvad-vidhānāṃ syād bhojānāṃ gopa-dārakaḥ

1.18.97

[75] तद् एतद् अनुभूय कुपूयः खल्व् असौ दूयमान-हृदयतया यक्षः प्रतस्थे, स्वेन चानीतं सन्देशं प्रवाहे मूत्रितम् इवातस्थे [76] तद् एवम् अपध्वस्तं-मन्यः शतमन्युश् च शत-मन्युतया विमान-गतिं प्रति विमान-गतिम् आसाद्य सद्यः सानुशयं संशयानतया शयानतया च निजान्तर्-निलयम् अयाञ्चक्रे शाब्दिकाष्टकम् अनु विशिष्टतया रलयोर् व्यत्ययम् इवावेत्य, निरयम् एव च तं मन्यते स्म तथा हि- विक्षेप्तुं व्रजम् ऐच्छद् एष पवनैर् विक्षेपम् आप स्वयं वर्षैर् धर्षयितुं च धर्षम् अगमद् बाढं विडौजा हृदि वज्रैस् ताडयितुं तथाप शिरसि स्वे वज्र-ताड्यात्मतां साधूत्पात-करत्वम् अर्जति विपर्यस्ता गतिर् युज्यते

[75] tad etad anubhūya kupūyaḥ khalv asau dūyamāna-hṛdayatayā yakṣaḥ pratasthe, svena cānītaṃ sandeśaṃ pravāhe mūtritam ivātasthe [76] tad evam apadhvastaṃ-manyaḥ śatamanyuś ca śata-manyutayā vimāna-gatiṃ prati vimāna-gatim āsādya sadyaḥ sānuśayaṃ saṃśayānatayā śayānatayā ca nijāntar-nilayam ayāñcakre śābdikāṣṭakam anu viśiṣṭatayā ralayor vyatyayam ivāvetya, nirayam eva ca taṃ manyate sma tathā hi- vikṣeptuṃ vrajam aicchad eṣa pavanair vikṣepam āpa svayaṃ varṣair dharṣayituṃ ca dharṣam agamad bāḍhaṃ viḍaujā hṛdi vajrais tāḍayituṃ tathāpa śirasi sve vajra-tāḍyātmatāṃ sādhūtpāta-karatvam arjati viparyastā gatir yujyate

1.18.98

[77] तद् एवं गेह-गुहाम् अवगाहमाने कौशिके- अथ द्यवि दिवाकरः प्रकट-भावम् आट द्रुतं दिशः स्फुरणम् आगमन् धरणिर् आप वर्त्म-प्रथाम् तदा च नयन-श्रवश्-चरण-संहतिः प्राणिनाम् इदं निज-निजाश्रय-त्रयम् अनु स्ववृत्तिं ययौ

[77] tad evaṃ geha-guhām avagāhamāne kauśike- atha dyavi divākaraḥ prakaṭa-bhāvam āṭa drutaṃ diśaḥ sphuraṇam āgaman dharaṇir āpa vartma-prathām tadā ca nayana-śravaś-caraṇa-saṃhatiḥ prāṇinām idaṃ nija-nijāśraya-trayam anu svavṛttiṃ yayau

1.18.99

निर्याते मेघ-जाते हरिर् अथ पशुपानाख्यद् उच्चैर् अमुष्मान् निर्यात प्रात्त-गृह्या दर च दर-मतिं मा कुरुध्वं त्वरध्वम् यस्मिन् गाम्भीर्य-भाजि स्फुट-वचसि घनाः पूर्वम् अप्य् अस्य कान्त्या भूभृद्-भूत्या च धूताः पुनर् अहह ययुर् गर्ज-गर्वाद् विधूतिम्

niryāte megha-jāte harir atha paśupānākhyad uccair amuṣmān niryāta prātta-gṛhyā dara ca dara-matiṃ mā kurudhvaṃ tvaradhvam yasmin gāmbhīrya-bhāji sphuṭa-vacasi ghanāḥ pūrvam apy asya kāntyā bhūbhṛd-bhūtyā ca dhūtāḥ punar ahaha yayur garja-garvād vidhūtim

1.18.100

[78] अथ तदाम्रेडित-प्रेरिततया वादित-बहुल-काहलादि-हलहलायमान-कोलाहलम् आचर्य हरिदास-वर्य-गिरि-हृदयायमान-कुहरात् तत्-पुरत एव निर्व्रजन् स-गो-समज-व्रजजन-समाजः स-यशः-स्नेह-प्रसर-देह इव तस्य विरराज गावस् तावत् पुरस्ताद् गिरि-वर-विवराच् चाल्यमानाः समन्ताद् आराद् अप्य् अन्तरन्तर् गिरिधर-वदनं द्रष्टुम् आसन् निवृत्तः यासां निर्यापणायां मुहुर् अपि तद् अलं लोकमानः स लोकः स्तब्धी-भावं प्रपन्नः, पर-वश-दशया तत्र वैयग्र्यम् आप

[78] atha tadāmreḍita-preritatayā vādita-bahula-kāhalādi-halahalāyamāna-kolāhalam ācarya haridāsa-varya-giri-hṛdayāyamāna-kuharāt tat-purata eva nirvrajan sa-go-samaja-vrajajana-samājaḥ sa-yaśaḥ-sneha-prasara-deha iva tasya virarāja gāvas tāvat purastād giri-vara-vivarāc cālyamānāḥ samantād ārād apy antarantar giridhara-vadanaṃ draṣṭum āsan nivṛttaḥ yāsāṃ niryāpaṇāyāṃ muhur api tad alaṃ lokamānaḥ sa lokaḥ stabdhī-bhāvaṃ prapannaḥ, para-vaśa-daśayā tatra vaiyagryam āpa

1.18.101

[79] अथ कथम् अपि निर्गिरि-वर-विवरः सर्वः परस्परम् अनुयानं परीक्ष्य निर्निमेषतया श्री-कृष्ण-निष्क्रमणं प्रतीक्ष्य क्षणतस् तद् अपि निरीक्ष्य जीव इव जीवन-निभं तम् आसीदन् पुनर् अतीव मुदम् अवाप यतः- स्वभावः सौन्दर्यं गुण-गरिम-भूमा मृदुलता- खिल-व्यापि-प्रेमा गिरि-धृतिर् अपि स्वावन-कृते क्रमाद् एते धर्माः प्रणयम् अनु सान्द्रीकृति-परा यदीयाः सोऽ भ्यागान् निजदृशि गिरेस् तस्य तलतः

[79] atha katham api nirgiri-vara-vivaraḥ sarvaḥ parasparam anuyānaṃ parīkṣya nirnimeṣatayā śrī-kṛṣṇa-niṣkramaṇaṃ pratīkṣya kṣaṇatas tad api nirīkṣya jīva iva jīvana-nibhaṃ tam āsīdan punar atīva mudam avāpa yataḥ- svabhāvaḥ saundaryaṃ guṇa-garima-bhūmā mṛdulatā- khila-vyāpi-premā giri-dhṛtir api svāvana-kṛte kramād ete dharmāḥ praṇayam anu sāndrīkṛti-parā yadīyāḥ so' bhyāgān nijadṛśi gires tasya talataḥ

1.18.102

किन्तु- यद्वद् उत्थापितस् तद्वत् कृष्णेनाद्रिः स रोपितः दृष्टश् च सर्व-लोकेन प्रकारस् तु न लक्षितः

kintu- yadvad utthāpitas tadvat kṛṣṇenādriḥ sa ropitaḥ dṛṣṭaś ca sarva-lokena prakāras tu na lakṣitaḥ

1.18.103

[80] दर्शनाद् अनन्तरं तु, अतिशयितम् अवेग-प्रेम-धारा-निमग्ना विवश-पशुप-लोका गोत्र-गर्तान् मिलन्तम् हरिम् अभि परिरम्भाद्य्-आत्म-योग्यं दधाना दधुर् अनु निज-लाभं व्युत्क्रमं च क्रमं च

[80] darśanād anantaraṃ tu, atiśayitam avega-prema-dhārā-nimagnā vivaśa-paśupa-lokā gotra-gartān milantam harim abhi parirambhādy-ātma-yogyaṃ dadhānā dadhur anu nija-lābhaṃ vyutkramaṃ ca kramaṃ ca

1.18.104

गोप्यस् तत्र तु मान्य-भाव-वलिता दध्य्-अक्षतादि-स्फुरद् भव्य-द्रव्य-सभाजितं विरचयामासुर् जित-स्वर्पतिम् यद्यप्य् एवम् अथापि मूर्ध्नि च करं धृत्वा तम् आशीशिषन् संवित्ते तद् इदं स एव य इदं हृद्य् अन्वभूत् कर्ह्य् अपि

gopyas tatra tu mānya-bhāva-valitā dadhy-akṣatādi-sphurad bhavya-dravya-sabhājitaṃ viracayāmāsur jita-svarpatim yadyapy evam athāpi mūrdhni ca karaṃ dhṛtvā tam āśīśiṣan saṃvitte tad idaṃ sa eva ya idaṃ hṛdy anvabhūt karhy api

1.18.105

[81] श्री-व्रजेश्वरादीनां मिलनं तु श्रीमन्-मुनि-वर्येणैवं वर्ण्यते स्म, यत्र चेदं सुष्ठुतरम् अनुष्टुप्-छन्दसा स्वल्प-वद्यम् अपि पद्यम् अमृत-सम्भृत-कुम्भवद् अक्षय-रसं प्रसूते- यशोदा रोहिणी नन्दो रामश् च बलिनां वरः कृष्णम् आलिङ्ग्य युयुजुर् आशिषः स्नेह-कातराः [भ्प् 10.25.30] इति [82] तथा हि, अहह, नव-नवनीत-नीति-सुकुमारा कुमार-तनुर् इयम् अखर्व-पर्वत-भारतः कीदृग् अभवद् भवति भविष्यति च इति स्नेह-मय-सन्देह-रीति-भीतिमन्तस् ते, तद् एतत् क्लेश-कुलम् अस्मद्-वपुर् आवेशं सन्देशतया प्रयास्यति इत्य् अभिप्रयन्त इव, तम् आश्लिष्यन्तस् तत्राप्य् अविश्वासा इव, विशेषाद् अशेषाशिषः प्रयुञ्जाना, निज-वंशं यशस्वतादि-युक्तं कुर्वाणा इव, ते तत्-तन्-नाम्ना समाम्नाताश् चिरं बाष्प-निष्पत्ति-भित्त-नेत्र-वृत्तयः संवृत्ताः [83] तत्र यद्यपि यौगपद्यतस् तूर्णम् एव चतुर्णां मिलनं समपद्यत, तथापि प्रेम-तारतम्यम् अनुक्रम्य कृष्णावधान-क्रमः क्रमते स्म यस्मात् तस्माद् एव तथा श्री-शुक-देवः प्रचक्रमे यशोदेत्य्-आदिना [84] यत्र ज्ञान-क्रिया-शक्तिभ्यां बलं वलमानस्यापि बलदेवस्य तादृशी स्नेह-कातरता निरता, तत्र किमुतापरस्य स खल्व् अपर एवेति तत्र च- माता साश्रु ममार्ज वक्त्रम् अभितस् तातः शिखाम् अस्पृशद् द्वाव् अप्य् अङ्गकुलं निभाल्य परितः पप्रच्छतुः शन्तमम् मित्राद्याः समवाहयन्न् अवयवान् एवं व्रजस्थाः परे प्रेत्येकान्वितम् एव सेवनम् अधुः प्राणा हि सर्वस्य सः

[81] śrī-vrajeśvarādīnāṃ milanaṃ tu śrīman-muni-varyeṇaivaṃ varṇyate sma, yatra cedaṃ suṣṭhutaram anuṣṭup-chandasā svalpa-vadyam api padyam amṛta-sambhṛta-kumbhavad akṣaya-rasaṃ prasūte- yaśodā rohiṇī nando rāmaś ca balināṃ varaḥ kṛṣṇam āliṅgya yuyujur āśiṣaḥ sneha-kātarāḥ [bhp 10.25.30] iti [82] tathā hi, ahaha, nava-navanīta-nīti-sukumārā kumāra-tanur iyam akharva-parvata-bhārataḥ kīdṛg abhavad bhavati bhaviṣyati ca iti sneha-maya-sandeha-rīti-bhītimantas te, tad etat kleśa-kulam asmad-vapur āveśaṃ sandeśatayā prayāsyati ity abhiprayanta iva, tam āśliṣyantas tatrāpy aviśvāsā iva, viśeṣād aśeṣāśiṣaḥ prayuñjānā, nija-vaṃśaṃ yaśasvatādi-yuktaṃ kurvāṇā iva, te tat-tan-nāmnā samāmnātāś ciraṃ bāṣpa-niṣpatti-bhitta-netra-vṛttayaḥ saṃvṛttāḥ [83] tatra yadyapi yaugapadyatas tūrṇam eva caturṇāṃ milanaṃ samapadyata, tathāpi prema-tāratamyam anukramya kṛṣṇāvadhāna-kramaḥ kramate sma yasmāt tasmād eva tathā śrī-śuka-devaḥ pracakrame yaśodety-ādinā [84] yatra jñāna-kriyā-śaktibhyāṃ balaṃ valamānasyāpi baladevasya tādṛśī sneha-kātaratā niratā, tatra kimutāparasya sa khalv apara eveti tatra ca- mātā sāśru mamārja vaktram abhitas tātaḥ śikhām aspṛśad dvāv apy aṅgakulaṃ nibhālya paritaḥ papracchatuḥ śantamam mitrādyāḥ samavāhayann avayavān evaṃ vrajasthāḥ pare pretyekānvitam eva sevanam adhuḥ prāṇā hi sarvasya saḥ

1.18.106

[85] अत्रापरापि कौतुक-परम्परावधार्यताम् [86] गते च कंस-पक्षे यक्षे यदा स खलु वृद्धश्रवा वृद्धश्रवस्त्वम् एवात्मानं प्रतिमन्यते स्म, तदा सावहित्थम् इदम् उत्थापितवान्-भो मदीय-गणाः, समवधीयताम् स खलु दानवारिर् वारित-मद्-उद्यमतया विपक्षवद् आचरन्न् अपि वैरि-शमनतया मया सहायतया निश्चितस् तत्-परीक्षार्थम् एव च तथा विभीषित इत्य् अभिनन्दनीय एव भवद्भिः इति [87] ततश् च स-व्रज-व्रजराज-नन्दन-निष्क्रमाद्य्-अनन्तरम्- दिवि देव-गणाः साध्याः सिद्ध-गन्धर्व-चारणाः तुष्टुवुर् मुमुचुस् तुष्टाः पुष्प-वर्षाणि सर्वतः

[85] atrāparāpi kautuka-paramparāvadhāryatām [86] gate ca kaṃsa-pakṣe yakṣe yadā sa khalu vṛddhaśravā vṛddhaśravastvam evātmānaṃ pratimanyate sma, tadā sāvahittham idam utthāpitavān-bho madīya-gaṇāḥ, samavadhīyatām sa khalu dānavārir vārita-mad-udyamatayā vipakṣavad ācarann api vairi-śamanatayā mayā sahāyatayā niścitas tat-parīkṣārtham eva ca tathā vibhīṣita ity abhinandanīya eva bhavadbhiḥ iti [87] tataś ca sa-vraja-vrajarāja-nandana-niṣkramādy-anantaram- divi deva-gaṇāḥ sādhyāḥ siddha-gandharva-cāraṇāḥ tuṣṭuvur mumucus tuṣṭāḥ puṣpa-varṣāṇi sarvataḥ

1.18.107

शङ्ख-दुन्दुभयो नेदुर् दिवि देवादि-वादिताः जगुर् गन्धर्व-पतयो येषां तुम्बुरुर् आदितः

śaṅkha-dundubhayo nedur divi devādi-vāditāḥ jagur gandharva-patayo yeṣāṃ tumburur āditaḥ

1.18.108

तदा दिवि भुवि स्थितैर् विविध-वाद्य-गीतादिभिः कृत-स्तवतया चलन्-मुदित-गोप-वृन्दैर् वृतः दिविष्ठ-महिला-जयि-प्रकट-गीत-गोपी-तति- स्फुरत्-परम-सम्पदं व्रजम् अगाद् व्रजेशात्मजः

tadā divi bhuvi sthitair vividha-vādya-gītādibhiḥ kṛta-stavatayā calan-mudita-gopa-vṛndair vṛtaḥ diviṣṭha-mahilā-jayi-prakaṭa-gīta-gopī-tati- sphurat-parama-sampadaṃ vrajam agād vrajeśātmajaḥ

1.18.109

गर्तं प्रविष्टाः शकटादि-दध्य- क्षतान्तिमार्थ-प्रचिता यथा ते तथा निवासं पुनर् आप्तवन्तः किञ्चिच् च नाज्ञासिषुर् अर्थ-नाशम्

gartaṃ praviṣṭāḥ śakaṭādi-dadhya- kṣatāntimārtha-pracitā yathā te tathā nivāsaṃ punar āptavantaḥ kiñcic ca nājñāsiṣur artha-nāśam

1.18.110

[88] गिरि-गर्तान् निष्क्रमणे यथोक्तं श्री-बादरायणिना गोप्यश् च स-स्नेहम् अपूजयन् मुदा दध्य्-अक्षतादिभिः [भ्प् 10.25.29] इति गोप-राज तव सूनुर् ईदृशः शैलम् अप्य् अधृतः यः स्वकान् अवन् यश् च शक्रम् अपि घातम् अन्तराप्य् उद्धूतं व्यधित दूर-देशतः

[88] giri-gartān niṣkramaṇe yathoktaṃ śrī-bādarāyaṇinā gopyaś ca sa-sneham apūjayan mudā dadhy-akṣatādibhiḥ [bhp 10.25.29] iti gopa-rāja tava sūnur īdṛśaḥ śailam apy adhṛtaḥ yaḥ svakān avan yaś ca śakram api ghātam antarāpy uddhūtaṃ vyadhita dūra-deśataḥ

1.18.111

धृत्वा गिरिम् असौ नैकधुरताम् आगतः परम् भवतां जगतां चागाद् अपि सर्व-धुरीणताम्

dhṛtvā girim asau naikadhuratām āgataḥ param bhavatāṃ jagatāṃ cāgād api sarva-dhurīṇatām

1.18.112

[89] तद् एवं कथा-प्रथन-पूर्वकं पूर्ववन् निज-निज-प्रयोजनाय कृत-व्रजनायां जनतायाम् अनुकृष्णं रवेः समस्तम् अस्तं यावत् कृत-विहारौ सूत-कुमारौ पुनर् अपि रजनी-सभायां सभाजितौ नन्दिताजितौ बभूवतुः [90] तत्र प्रथमतः परम-श्रेयसीं तत्-प्रेयसीं प्रति स्निग्धकण्ठ उवाच- स्वल्पापि लीला भवदीयतां गता विस्तारम् आयाति तथा बकीरिपोः राधे विवेक्तुं नहि शक्यते यथा प्रथीयसी का बत का तनीयसी?

[89] tad evaṃ kathā-prathana-pūrvakaṃ pūrvavan nija-nija-prayojanāya kṛta-vrajanāyāṃ janatāyām anukṛṣṇaṃ raveḥ samastam astaṃ yāvat kṛta-vihārau sūta-kumārau punar api rajanī-sabhāyāṃ sabhājitau nanditājitau babhūvatuḥ [90] tatra prathamataḥ parama-śreyasīṃ tat-preyasīṃ prati snigdhakaṇṭha uvāca- svalpāpi līlā bhavadīyatāṃ gatā vistāram āyāti tathā bakīripoḥ rādhe vivektuṃ nahi śakyate yathā prathīyasī kā bata kā tanīyasī?

1.18.113

[91] ताम् अप्य् अस्माकं ग्रन्थ-लाघवाय सङ्कोचयतां कविषु लाघवम् एव पर्यवस्यति तथाप्य् अकुण्ठ-बुद्ध्या स्वयम् एव सा बहुधा बुध्यताम् इत्य् उक्त्वा भ्रातरम् आह स्म, आर्य कथकाचार्य भूयः श्रूयताम्- परं गिरेर् एव सत्रं हरिणा न प्रकाशितम् किन्तु श्री-राधिकादीनाम् आननेन्दु-रुचेर् अपि

[91] tām apy asmākaṃ grantha-lāghavāya saṅkocayatāṃ kaviṣu lāghavam eva paryavasyati tathāpy akuṇṭha-buddhyā svayam eva sā bahudhā budhyatām ity uktvā bhrātaram āha sma, ārya kathakācārya bhūyaḥ śrūyatām- paraṃ girer eva satraṃ hariṇā na prakāśitam kintu śrī-rādhikādīnām ānanendu-rucer api

1.18.114

यदा तु मख-सम्भारः कृष्णेन विपुलीकृतः तदालङ्कार-सम्भारस् ताभिर् अप्य् उररीकृतः

yadā tu makha-sambhāraḥ kṛṣṇena vipulīkṛtaḥ tadālaṅkāra-sambhāras tābhir apy urarīkṛtaḥ

1.18.115

यदा दीपालिर् अज्वालि शिखरं शिखरं प्रति स चामूश् च मिथस् तर्हि व्यदृश्यन्तावृत-स्थलात्

yadā dīpālir ajvāli śikharaṃ śikharaṃ prati sa cāmūś ca mithas tarhi vyadṛśyantāvṛta-sthalāt

1.18.116

यदा प्रवर्तितस् तस्मिन् बकहन्त्रा गिरेर् महः प्रावर्ति च तदा ताभिस् तद्-दिदृक्षा-महा-महः

yadā pravartitas tasmin bakahantrā girer mahaḥ prāvarti ca tadā tābhis tad-didṛkṣā-mahā-mahaḥ

1.18.117

यदा समुदिता जाता महिला भूमि-भृन् मखे तदा ता मुदिता जाता हरि-दर्शन-निश्चितेः

yadā samuditā jātā mahilā bhūmi-bhṛn makhe tadā tā muditā jātā hari-darśana-niściteḥ

1.18.118

कृष्णे संलापम् आचेरुर् यदा विविध-सुभ्रुवः तदार्ह-बोध-सदृशं दृशं ताश् च न्ययूयुजन्

kṛṣṇe saṃlāpam ācerur yadā vividha-subhruvaḥ tadārha-bodha-sadṛśaṃ dṛśaṃ tāś ca nyayūyujan

1.18.119

यदाद्रिर् जनता-दृष्टिं कृष्टवान् प्रकटी-भवन् आशाधाम ययुः स्वैरं तदासाम् अक्षि-पक्षिणः

yadādrir janatā-dṛṣṭiṃ kṛṣṭavān prakaṭī-bhavan āśādhāma yayuḥ svairaṃ tadāsām akṣi-pakṣiṇaḥ

1.18.120

यदा गो-पूजनं कर्तुम् आरब्धं सर्वकैस् तदा ताभिः प्रतिस्व-धेन्व्-अर्चा-प्रश्नास्पदम् अकारि सः

yadā go-pūjanaṃ kartum ārabdhaṃ sarvakais tadā tābhiḥ pratisva-dhenv-arcā-praśnāspadam akāri saḥ

1.18.121

यदा गोपाल-पूजाया महो व्यक्तम् अभूद् बहिः तदा मनो-महस् तासां वक्त्रे वक्त्रे व्यलोक्यत

yadā gopāla-pūjāyā maho vyaktam abhūd bahiḥ tadā mano-mahas tāsāṃ vaktre vaktre vyalokyata

1.18.122

गोप-पृष्ठं यदा दृष्टं कन्यापाण्यङ्कितं पुरु तदासां पाणयः कृष्णं स्प्रष्टुम् उत्कण्ठितां गताः

gopa-pṛṣṭhaṃ yadā dṛṣṭaṃ kanyāpāṇyaṅkitaṃ puru tadāsāṃ pāṇayaḥ kṛṣṇaṃ spraṣṭum utkaṇṭhitāṃ gatāḥ

1.18.123

होम-काले यदा कृष्णः प्राविशद् ब्रह्म-संसदि हुतं बत तदा ताभिर् मानसं विरहानले

homa-kāle yadā kṛṣṇaḥ prāviśad brahma-saṃsadi hutaṃ bata tadā tābhir mānasaṃ virahānale

1.18.124

गिरेः परिक्रमे यर्हि व्यवधानं ययौ हरिः तदा तां व्यवधाम् एव गिरीयन्ति स्म तत्-प्रियाः

gireḥ parikrame yarhi vyavadhānaṃ yayau hariḥ tadā tāṃ vyavadhām eva girīyanti sma tat-priyāḥ

1.18.125

यष्टिं यर्ह्य् उत्क्षिपन् गृह्णन् कृष्णश् चक्राम तर्हि ताम् दृष्ट्वा दूराद् अञ्जनास्रैर् भानुजा भानुजायते

yaṣṭiṃ yarhy utkṣipan gṛhṇan kṛṣṇaś cakrāma tarhi tām dṛṣṭvā dūrād añjanāsrair bhānujā bhānujāyate

1.18.126

यदा यदा मिथो रूपं द्रष्टुम् आसीद् असम्भवः गवानुद्रव-लक्ष्येण स तासां मध्यम् अद्रवत्

yadā yadā mitho rūpaṃ draṣṭum āsīd asambhavaḥ gavānudrava-lakṣyeṇa sa tāsāṃ madhyam adravat

1.18.127

धेन्व्-अनुद्रवण-व्याजात् स्पृशन् वव्राज यां हरिः चिल्ली-वल्ली-ताड्यमानस् तया स स्तम्भम् ईयिवान्

dhenv-anudravaṇa-vyājāt spṛśan vavrāja yāṃ hariḥ cillī-vallī-tāḍyamānas tayā sa stambham īyivān

Pūraṇa 1 (cont. 24)

1.18.128

यदा राधाम् अनु स्पृष्टिं दृष्टिर् अस्य गता तदा अयं सर्वं विसस्मार किन्तु सस्मार तन्-मुखम्

yadā rādhām anu spṛṣṭiṃ dṛṣṭir asya gatā tadā ayaṃ sarvaṃ visasmāra kintu sasmāra tan-mukham

1.18.129

यदा रात्राव् अभूद् वासः सर्वेषाम् एक-धामनि तच्-छब्द-मात्र-तात्-पर्याः श्रुतितां तर्हि ताः ययुः

yadā rātrāv abhūd vāsaḥ sarveṣām eka-dhāmani tac-chabda-mātra-tāt-paryāḥ śrutitāṃ tarhi tāḥ yayuḥ

1.18.130

कृष्णायास् तु यदा कृष्णश् चिक्रीड स्रोतसि स्वयम् तदामोदिन्य् अमूस् तस्मिन्न् अक्रीडन्न् अतिदूरतः

kṛṣṇāyās tu yadā kṛṣṇaś cikrīḍa srotasi svayam tadāmodiny amūs tasminn akrīḍann atidūrataḥ

1.18.131

भगिनीनां गृहे यर्हि भोक्तुम् अभ्याययौ हरिः सख्य-लक्ष्यात् तदा तासां सर्वास् तत्राप्य् अमूर् गताः

bhaginīnāṃ gṛhe yarhi bhoktum abhyāyayau hariḥ sakhya-lakṣyāt tadā tāsāṃ sarvās tatrāpy amūr gatāḥ

1.18.132

यथा-पूर्वं यदा सर्वे प्रतिस्वं वासम् अव्रजन् तदा कारा-गृहे हन्त मेनिरे ताः पुनर् गतिम्

yathā-pūrvaṃ yadā sarve pratisvaṃ vāsam avrajan tadā kārā-gṛhe hanta menire tāḥ punar gatim

1.18.133

यदा संवर्त-मेघास् ते प्रावर्तन्त तदा तु ताः अकामयन्त कृष्णाय स्व-स्वच्छ-त्रायमाणताम्

yadā saṃvarta-meghās te prāvartanta tadā tu tāḥ akāmayanta kṛṣṇāya sva-svaccha-trāyamāṇatām

1.18.134

यदा सुहृद्भिश् छत्राद्यैर् लालितं तम् अलोकयन् स्वाङ्ग-भेत्रीम् अमूर् वृष्टिं तदा सौधीम् अमंसत

yadā suhṛdbhiś chatrādyair lālitaṃ tam alokayan svāṅga-bhetrīm amūr vṛṣṭiṃ tadā saudhīm amaṃsata

1.18.135

विछिन्न-प्रखरासार-च्छत्रे तत्रेह दीव्यति कृष्णे स्वैरं गता दृष्टिं मेनिरे वृष्टिम् आमृतीम्

vichinna-prakharāsāra-cchatre tatreha dīvyati kṛṣṇe svairaṃ gatā dṛṣṭiṃ menire vṛṣṭim āmṛtīm

1.18.136

अभि कृष्णं यदा सर्वः शैल-गर्तेऽ न्ववर्तत गृह-प्राप्त-निधीनां वा तदा तासां स्थितिर् मता

abhi kṛṣṇaṃ yadā sarvaḥ śaila-garte' nvavartata gṛha-prāpta-nidhīnāṃ vā tadā tāsāṃ sthitir matā

1.18.137

निमेष-रहितास् तदा प्रतिनिमेषम् आसेदिरे हरेर् मुख-सुधा-रसं रसनया दृग्-आकारया अहो रजनि-सप्तकं व्रज-चकोर-नेत्राः कियत् कुतः सुकृतम् उद्गतं न इति विस्मृतीर् अव्रजन्

nimeṣa-rahitās tadā pratinimeṣam āsedire harer mukha-sudhā-rasaṃ rasanayā dṛg-ākārayā aho rajani-saptakaṃ vraja-cakora-netrāḥ kiyat kutaḥ sukṛtam udgataṃ na iti vismṛtīr avrajan

1.18.138

राधा तत्र सुखातिसीम-दृशया युक्तापि मुक्तावली स्वच्छे नेत्र-जले तद्-ईक्षण-भवे कोष्णत्वम् इत्थं गता हा धिग् दैव सदैव नास्ति तव कोऽ प्य् उच्चैर् विवेको यतः कान्तस्यानिश-दर्शितस्य च चिराद् अद्रिः करे दृश्यते

rādhā tatra sukhātisīma-dṛśayā yuktāpi muktāvalī svacche netra-jale tad-īkṣaṇa-bhave koṣṇatvam itthaṃ gatā hā dhig daiva sadaiva nāsti tava ko' py uccair viveko yataḥ kāntasyāniśa-darśitasya ca cirād adriḥ kare dṛśyate

1.18.139

यदा गिरि-वरं दधे मुरहरस् तदा लोचनं निजार्थित-विनाकृताम् अपि दिशं स निन्ये मुहुः कदाचिद् इह चेत् प्रथां भजति राधिकाया मुखं तदा फल-मयं मम श्रमतमः प्रसज्जेद् इति

yadā giri-varaṃ dadhe muraharas tadā locanaṃ nijārthita-vinākṛtām api diśaṃ sa ninye muhuḥ kadācid iha cet prathāṃ bhajati rādhikāyā mukhaṃ tadā phala-mayaṃ mama śramatamaḥ prasajjed iti

1.18.140

अयं गिरिवरं दधे करुणयेति कारुण्यवान् समस्तम् अभितर्क्यते तद् इह चित्त-धैर्यं भज निरन्तरित-लोचन-प्रभव-वृष्टि-भीतीभवद्- वपुश् च तव रक्षितेत्य् अकृत भावम् एषा तदा

ayaṃ girivaraṃ dadhe karuṇayeti kāruṇyavān samastam abhitarkyate tad iha citta-dhairyaṃ bhaja nirantarita-locana-prabhava-vṛṣṭi-bhītībhavad- vapuś ca tava rakṣitety akṛta bhāvam eṣā tadā

1.18.141

गिरेर् गर्तान् निष्क्राम-वचनम् आकर्ण्य दयिता मुरारेस् तं प्राण-प्रतिमम् अपहायापि निरयुः स एवं तं भावं बत विसृजतीत्थं स तु परं तद् आसां विश्लिष्टेर् भरम् असहमानो निरगमत्

girer gartān niṣkrāma-vacanam ākarṇya dayitā murāres taṃ prāṇa-pratimam apahāyāpi nirayuḥ sa evaṃ taṃ bhāvaṃ bata visṛjatītthaṃ sa tu paraṃ tad āsāṃ viśliṣṭer bharam asahamāno niragamat

1.18.142

किं गिरेर् विवरतो बहिर् गतः किं स वा स्व-हृदयाद् इति स्फुटम् नातिबोद्धुम् अशकन् हरि-प्रियास् तर्हि यर्हि निरगाद् असौ प्रियः

kiṃ girer vivarato bahir gataḥ kiṃ sa vā sva-hṛdayād iti sphuṭam nātiboddhum aśakan hari-priyās tarhi yarhi niragād asau priyaḥ

1.18.143

यद् दृगम्बु ववृषुः स्तन-भूभृद् भूरि-भूमि-वलयेषु मृगाक्ष्यः उद्धृत-प्रथित-भूभृति तस्मिंस् तत् किम् अप्य् अकथयन् निज-हार्दम्

yad dṛgambu vavṛṣuḥ stana-bhūbhṛd bhūri-bhūmi-valayeṣu mṛgākṣyaḥ uddhṛta-prathita-bhūbhṛti tasmiṃs tat kim apy akathayan nija-hārdam

1.18.144

[92] अथ समापनम् आह- राधे परितो यासीद् गोवर्धन-धारिणस् तदा करुणा सास्रान् नयन-प्रान्तात् प्रान्तात् त्वय्य् एव सा सुविश्रान्ता

[92] atha samāpanam āha- rādhe parito yāsīd govardhana-dhāriṇas tadā karuṇā sāsrān nayana-prāntāt prāntāt tvayy eva sā suviśrāntā

1.19.1

[93] तद् एतद् अपि कथन-शेषं समाप्य पूर्ववद् एव सूत-सुतयोर् गतयोः सर्वेऽ पि यथास्वं प्रस्थिताः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु गोत्रभिद्-गर्व-खण्डन- गोवर्धन-गोत्र-मान-वर्धनम् नामाष्टादशं पूरणम् 18 (19) अथैकोनविंशपूरणम् जम्भ-भेदि-सुरेन्द्रता-स्तम्भन- नगेन्द्र-धर-गवेन्द्रतालम्भनम् [1] अथ प्रभाते सभा-तेजसा विभातयोः सूत-जातयोर् मधुकण्ठ-नामा कथयामास- [2] तद् एवं तादृक्-सम्पदि प्रतिपदि गोवर्धन-समर्धनं सिद्धम् तृतीयाम् आरभ्य नवम्य्-अवधिकं रम्यं तद्-धारणम् अद्धावधार्यताम् [3] अथ तादृश-दशा-रम्यायां दशम्यां श्री-व्रज-राज-समाजम् अनु निमन्त्रणया प्रामाणि-कमाणिक्य-व्रज-जनाः सुख-योजनं भोजनं संयुज्य मुख-वासनं मुख-वासम् उपज्युज्य वार्तां वर्तयामासुः [4] यत्र क्षितिधर-धारण-निध्यानान् निर्धारयन्तः पूतनावधादिकम् एतद् अवधिकम् असम्भावितं सम्भावितं चाविशेषतया तत्-कर्म-विशेषतया गणयामासुः [5] पुनश् चैवम् आहुः- वावहिः पर्वतं बालः सासहिर् न तु चाचलिः बहिर् एव यथा वृष्टिः पापतिर् न तद्-अन्तरे

[93] tad etad api kathana-śeṣaṃ samāpya pūrvavad eva sūta-sutayor gatayoḥ sarve' pi yathāsvaṃ prasthitāḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu gotrabhid-garva-khaṇḍana- govardhana-gotra-māna-vardhanam nāmāṣṭādaśaṃ pūraṇam 18 (19) athaikonaviṃśapūraṇam jambha-bhedi-surendratā-stambhana- nagendra-dhara-gavendratālambhanam [1] atha prabhāte sabhā-tejasā vibhātayoḥ sūta-jātayor madhukaṇṭha-nāmā kathayāmāsa- [2] tad evaṃ tādṛk-sampadi pratipadi govardhana-samardhanaṃ siddham tṛtīyām ārabhya navamy-avadhikaṃ ramyaṃ tad-dhāraṇam addhāvadhāryatām [3] atha tādṛśa-daśā-ramyāyāṃ daśamyāṃ śrī-vraja-rāja-samājam anu nimantraṇayā prāmāṇi-kamāṇikya-vraja-janāḥ sukha-yojanaṃ bhojanaṃ saṃyujya mukha-vāsanaṃ mukha-vāsam upajyujya vārtāṃ vartayāmāsuḥ [4] yatra kṣitidhara-dhāraṇa-nidhyānān nirdhārayantaḥ pūtanāvadhādikam etad avadhikam asambhāvitaṃ sambhāvitaṃ cāviśeṣatayā tat-karma-viśeṣatayā gaṇayāmāsuḥ [5] punaś caivam āhuḥ- vāvahiḥ parvataṃ bālaḥ sāsahir na tu cācaliḥ bahir eva yathā vṛṣṭiḥ pāpatir na tad-antare

1.19.2

[6] तद् एवं परम-प्रभावता तावद् विस्मय-जननी जननीतिम् अतिक्रामति तस्याम् अपि सत्यामत्यासक्ति-मय-स्नेह-चय-स्वभावता मादृशाम् अन्यादृशाम् अपि तस्मिन् निश्चिता विस्मितिम् आतनोति [7] तस्य च मादृक्षु विसदृक्षु च यासौ लक्ष्यते, सा तु परम-विलक्षणतयातीव वैलक्ष्यं लक्षयति किं च- प्रत्येकं स्वे तनूजे प्रवलयति जनः स्वैरम् एवानुरागं सर्वेषां नस् तदीये स कथम् अथ कथं शक्यते नापि मोक्तुं सर्वेष्व् अप्य् अस्य सोऽ यं स्फुरति सहभवस् तादृग् एव व्रजेश स्मारं स्मारं तद् एतत् न कथम् अपि मनाग् उक्तियुक्ती व्रजामः

[6] tad evaṃ parama-prabhāvatā tāvad vismaya-jananī jananītim atikrāmati tasyām api satyāmatyāsakti-maya-sneha-caya-svabhāvatā mādṛśām anyādṛśām api tasmin niścitā vismitim ātanoti [7] tasya ca mādṛkṣu visadṛkṣu ca yāsau lakṣyate, sā tu parama-vilakṣaṇatayātīva vailakṣyaṃ lakṣayati kiṃ ca- pratyekaṃ sve tanūje pravalayati janaḥ svairam evānurāgaṃ sarveṣāṃ nas tadīye sa katham atha kathaṃ śakyate nāpi moktuṃ sarveṣv apy asya so' yaṃ sphurati sahabhavas tādṛg eva vrajeśa smāraṃ smāraṃ tad etat na katham api manāg uktiyuktī vrajāmaḥ

1.19.3

[8] तद् एवं प्रवणतया श्रवणतः श्रीमान् नन्दः प्रजातानन्दः प्रणय-मयतया सम्मत-समयतया च गर्ग-सिद्धान्त-वर्गम् एवानुगद्य निरवद्य-सौहृद्यतस् तेषाम् अमन्देहोद्भव-सन्देहोद्यमं संयमनम् अनैषीत्, श्रूयतां मे वचो गोपो व्येतु शङ्का च वोऽ र्भके [भ्प् 10.26.15] इत्य् आदिना अन्ते चोक्तवान्- यद्-अवधि माम् उपदिश्य प्रास्थित गर्गस् तद्-अवधि जानामि शिशुर् अयम् अद्भुत-चर्यां वलयति नारायणी यया शक्त्या

[8] tad evaṃ pravaṇatayā śravaṇataḥ śrīmān nandaḥ prajātānandaḥ praṇaya-mayatayā sammata-samayatayā ca garga-siddhānta-vargam evānugadya niravadya-sauhṛdyatas teṣām amandehodbhava-sandehodyamaṃ saṃyamanam anaiṣīt, śrūyatāṃ me vaco gopo vyetu śaṅkā ca vo' rbhake [bhp 10.26.15] ity ādinā ante coktavān- yad-avadhi mām upadiśya prāsthita gargas tad-avadhi jānāmi śiśur ayam adbhuta-caryāṃ valayati nārāyaṇī yayā śaktyā

1.19.4

[9] तद् एवं श्रीमन्-नन्द-राज-वाक्यतस् तद्-अवकलनानन्द-भाजस् तं यदा समस्त-जनाः समस्त-जनानन्दन-तन्-नन्दन-वार्तया नन्दयन्तः सन्ति स्म, तदा निज-वृन्दैर् वृन्दारकैश् च वन्द्यमानतया नन्द्यमानतया नन्द्यमानतया च वृन्दावन-चन्द्रः सहसा सह-रामः समाजगाम [10] समाजश् चायं समम् एव तं परिवेष इव परितश् छादयामास, चकोर-वार इव तत्-कान्तिम् आस्वादयामास, वारां निधिर् इव चात्मानम् उल्लोलतया सम्पादयामास [11] तद् एवं स्थिते सर्वस्मिन्न् अपि स्वस्थतया चावस्थिते क्षण-कतिपये च प्रस्थिते सर्व एव ते सामाजिकाः प्रतिस्वम् अमनेन्दिराद् आत्म-मन्दिराद् आनीत-प्रीत-सितासित-प्रशस्त-वस्त्र-सङ्करं सद्-अलङ्करणादिकं तं च तद्-भ्रातरं तत्-पितरं च पृथक् पृथग् अलङ्कारं स्वीकारयाञ्चक्रुः [12] यथैवं बहिर् एभिर् आचरितं, तथान्तः-पुरे स-राम-मातृकां गिरिधरस्य मातरम् अभि चैषां महिलाभिर् विरचितम् इति निर्विशेषम् एव तद् उभयत्र पर्वासीत् [13] अथ सुर-पुरे सुरेशस्य वृत्तम् अनुवृत्यताम् [14] इतो गत्वा दैन्यं मत्वा स्खलद्-ओजा विडौजाः क्षयं गच्छन्न् अप्य् असौ क्षयम् ऋच्छन्न् इव स्थितवान् न तु शचीम् अचीकमत, न च निर्जर-सदसि निर्जगाम [15] तद् एवं वर्ण्यमानम् अवकर्ण्य वाचस्पतिर् वास्तोष्पतिम् अनुरहसं भर्त्सयामास, यतः स खलु विबुधानाम् अपि विबुधः [16] भर्त्सनं, यथा- यस्माद् अभजसि विष्णुं जिष्णो तस्माद् अनेधितासे त्वम् न विना चन्द्रं विन्दति जीवन-वृत्तिं वनस्पतिः कोऽ पि

[9] tad evaṃ śrīman-nanda-rāja-vākyatas tad-avakalanānanda-bhājas taṃ yadā samasta-janāḥ samasta-janānandana-tan-nandana-vārtayā nandayantaḥ santi sma, tadā nija-vṛndair vṛndārakaiś ca vandyamānatayā nandyamānatayā nandyamānatayā ca vṛndāvana-candraḥ sahasā saha-rāmaḥ samājagāma [10] samājaś cāyaṃ samam eva taṃ pariveṣa iva paritaś chādayāmāsa, cakora-vāra iva tat-kāntim āsvādayāmāsa, vārāṃ nidhir iva cātmānam ullolatayā sampādayāmāsa [11] tad evaṃ sthite sarvasminn api svasthatayā cāvasthite kṣaṇa-katipaye ca prasthite sarva eva te sāmājikāḥ pratisvam amanendirād ātma-mandirād ānīta-prīta-sitāsita-praśasta-vastra-saṅkaraṃ sad-alaṅkaraṇādikaṃ taṃ ca tad-bhrātaraṃ tat-pitaraṃ ca pṛthak pṛthag alaṅkāraṃ svīkārayāñcakruḥ [12] yathaivaṃ bahir ebhir ācaritaṃ, tathāntaḥ-pure sa-rāma-mātṛkāṃ giridharasya mātaram abhi caiṣāṃ mahilābhir viracitam iti nirviśeṣam eva tad ubhayatra parvāsīt [13] atha sura-pure sureśasya vṛttam anuvṛtyatām [14] ito gatvā dainyaṃ matvā skhalad-ojā viḍaujāḥ kṣayaṃ gacchann apy asau kṣayam ṛcchann iva sthitavān na tu śacīm acīkamata, na ca nirjara-sadasi nirjagāma [15] tad evaṃ varṇyamānam avakarṇya vācaspatir vāstoṣpatim anurahasaṃ bhartsayāmāsa, yataḥ sa khalu vibudhānām api vibudhaḥ [16] bhartsanaṃ, yathā- yasmād abhajasi viṣṇuṃ jiṣṇo tasmād anedhitāse tvam na vinā candraṃ vindati jīvana-vṛttiṃ vanaspatiḥ ko' pi

1.19.5

[17] अथवा सहस्रदृशम् अप्य् अहो भवादृशम् अभिभूय भृशी-भवन्ती तादृशी मदान्धता नासदृशी, यतः सुरेशोऽ सि किन्त्व् अमृतपता तव कथं म्र्तपता जाता? यतस् त्यक्त-प्राण-प्रायण-काय-प्रायतः प्रमादः सोऽ यम् आपतितः [18] तथा च स्मरति- अपस्नात इव स्नातोऽ प्य् अलम् अस्पृश्य एव सः मृतकं वपुर् आसज्जन् यः सद्भ्यो भय-दायकः

[17] athavā sahasradṛśam apy aho bhavādṛśam abhibhūya bhṛśī-bhavantī tādṛśī madāndhatā nāsadṛśī, yataḥ sureśo' si kintv amṛtapatā tava kathaṃ mrtapatā jātā? yatas tyakta-prāṇa-prāyaṇa-kāya-prāyataḥ pramādaḥ so' yam āpatitaḥ [18] tathā ca smarati- apasnāta iva snāto' py alam aspṛśya eva saḥ mṛtakaṃ vapur āsajjan yaḥ sadbhyo bhaya-dāyakaḥ

1.19.6

[19] किं च-वृषाह्वय, तव चेदम् अत्यविचारत एव तथा हि- यद्-आलम्बाज् जनः प्राणं यस्माद् रक्षितुम् इच्छति वैपरीत्यं तयोः कुर्वन्न् अनुन्मत्तो न कथ्यते

[19] kiṃ ca-vṛṣāhvaya, tava cedam atyavicārata eva tathā hi- yad-ālambāj janaḥ prāṇaṃ yasmād rakṣitum icchati vaiparītyaṃ tayoḥ kurvann anunmatto na kathyate

1.19.7

[20] इन्द्र उवाच-अविचारितम् एवाचरितम् इदं मया, भवद्भिश् च साम्प्रतं साम्प्रतम् उपदिश्यताम् [21] वाचस्पतिर् उवाच-शतमन्यो, तादृश-विसदृशतायां शतधृतिर् एव धृतिम् आसादयिता, तस्मात् तद्-अनुसरणम् एव शरणम् [22] तद् एवं जम्भभेदी सखेदी-भवन्न् अवधाय धातारम् एव गत्वा सङ्कोचम् अमत्वा स्वापराधम् अवधारयामास [23] स तूवाच-हन्त, विबुधाधिपेनाप्य् अबुधेन भवता भवता दुःसाध-राधः सोऽ यं महान् एवापराधः कृतः, यं खलु साधवः सकृद् अप्य् अवधारयन्तस् त्वाम् अवधीरयन्तः सावधानाः श्रोत्रम् अपिदधते तथापि सृष्टि-विधित्सा-दुर्विधिना विधिना मया तद् इदम् उपदिश्यते पूर्वं तन्-महिम-जिज्ञासया धार्ष्ट्यम् अनुष्ठितम् अस्तीति तन्-मात्र-किल्बिष-विषम-विषम-विषह-मानेन मया दुर्माण-मयागाध-भवद्-अपराध-क्षमापणाय क्षमता न लभ्यते [24] किन्तु- गवां कण्डूयनं कुर्याद् गो-ग्रासं गो-प्रदक्षिणाम् नित्यं गोषु प्रसन्नासु गोपालोऽ पि प्रसीदति इति गौतमादि-सम्मत्या गोजातिषु प्रीति-रीति-परीतस्य तस्य क्षमापणाय कातरस् त्वं तज्-जाति-मातरं सुरभीम् एव भजस्व, न चेद् असुरतः सुरभी-सङ्गतिर् भविष्यति [25] अथ सुनासीरस् त्व् असुरभीतः सुरभी-लोकम् आसाद्य सद्यस् तद् अवद्य-चरित-प्रचाराद् विमनसम् अपि तां मातुः स्वसारं मुहुः प्रसाद्य वेधसः सविधम् एवानिनाय [26] ततश् च विधातेदम् अभिदधे-अयि, सुरभि, सुरपति-भी-सान्त्वनार्थम् असुरान्तकस्यान्तिकं गच्छ गत्वा च त्वम् अस्य नूनम् एवम् एव लब्ध-दुश्च्यवन-नाम्नः परिकिल्बिष-कीर्तन-भिया किल कवि-परिषद्-उपेक्षणीय-तन्-नाम-धेयस्य कृष्णतश् च्यवनं विच्यावय तच् च स्व-सम्पद्-उपकण्ठ-कुण्ठी-कृतापर-वैकुण्ठ-लोक-गोलोक-महेन्द्रता-मर्त्य-लोकेऽ प्य् अस्य व्यक्तीभवताद् इति तद्-अभिषेक-सेवातिरेकतः सम्भाविता इति [27] अथ हरि-वासर-दिवसे सुरभिः सुर-राजम् अनु वृन्दावन-भूपरि-भुवर्-लोक-भागम् आगम्य तद्-अवसरं प्रतीक्षामास तत्र च दूरतः सुर-पतिं सुरभिर् अभिहितवती- नासौ मेघः पश्य गोवर्धनाद्रिर् नायं नव्यस् तस्य भागः स कृष्णः नेयं विद्युल्-लोल-पीतांशुक-श्रीर् नैतन् मन्दं गर्जितं नर्मवार्ता

[20] indra uvāca-avicāritam evācaritam idaṃ mayā, bhavadbhiś ca sāmprataṃ sāmpratam upadiśyatām [21] vācaspatir uvāca-śatamanyo, tādṛśa-visadṛśatāyāṃ śatadhṛtir eva dhṛtim āsādayitā, tasmāt tad-anusaraṇam eva śaraṇam [22] tad evaṃ jambhabhedī sakhedī-bhavann avadhāya dhātāram eva gatvā saṅkocam amatvā svāparādham avadhārayāmāsa [23] sa tūvāca-hanta, vibudhādhipenāpy abudhena bhavatā bhavatā duḥsādha-rādhaḥ so' yaṃ mahān evāparādhaḥ kṛtaḥ, yaṃ khalu sādhavaḥ sakṛd apy avadhārayantas tvām avadhīrayantaḥ sāvadhānāḥ śrotram apidadhate tathāpi sṛṣṭi-vidhitsā-durvidhinā vidhinā mayā tad idam upadiśyate pūrvaṃ tan-mahima-jijñāsayā dhārṣṭyam anuṣṭhitam astīti tan-mātra-kilbiṣa-viṣama-viṣama-viṣaha-mānena mayā durmāṇa-mayāgādha-bhavad-aparādha-kṣamāpaṇāya kṣamatā na labhyate [24] kintu- gavāṃ kaṇḍūyanaṃ kuryād go-grāsaṃ go-pradakṣiṇām nityaṃ goṣu prasannāsu gopālo' pi prasīdati iti gautamādi-sammatyā gojātiṣu prīti-rīti-parītasya tasya kṣamāpaṇāya kātaras tvaṃ taj-jāti-mātaraṃ surabhīm eva bhajasva, na ced asurataḥ surabhī-saṅgatir bhaviṣyati [25] atha sunāsīras tv asurabhītaḥ surabhī-lokam āsādya sadyas tad avadya-carita-pracārād vimanasam api tāṃ mātuḥ svasāraṃ muhuḥ prasādya vedhasaḥ savidham evānināya [26] tataś ca vidhātedam abhidadhe-ayi, surabhi, surapati-bhī-sāntvanārtham asurāntakasyāntikaṃ gaccha gatvā ca tvam asya nūnam evam eva labdha-duścyavana-nāmnaḥ parikilbiṣa-kīrtana-bhiyā kila kavi-pariṣad-upekṣaṇīya-tan-nāma-dheyasya kṛṣṇataś cyavanaṃ vicyāvaya tac ca sva-sampad-upakaṇṭha-kuṇṭhī-kṛtāpara-vaikuṇṭha-loka-goloka-mahendratā-martya-loke' py asya vyaktībhavatād iti tad-abhiṣeka-sevātirekataḥ sambhāvitā iti [27] atha hari-vāsara-divase surabhiḥ sura-rājam anu vṛndāvana-bhūpari-bhuvar-loka-bhāgam āgamya tad-avasaraṃ pratīkṣāmāsa tatra ca dūrataḥ sura-patiṃ surabhir abhihitavatī- nāsau meghaḥ paśya govardhanādrir nāyaṃ navyas tasya bhāgaḥ sa kṛṣṇaḥ neyaṃ vidyul-lola-pītāṃśuka-śrīr naitan mandaṃ garjitaṃ narmavārtā

1.19.8

[28] पश्य पश्य, सम्यग् उत्पतिष्णुः पतग-जिष्णुर् विष्णु-वाहनः सोऽ यम् अस्मद् अप्य् उपरि-भागम् आरूढः सन् विद्युद्-गूढ-वारिद-वार इव यस्य च्छायाम् इच्छन् किल यत्र च्छायां प्रसारयति [29] सोऽ यं तु- श्री-गोवर्धन-शैल-रत्न-दृशदि प्रक्षिप्त-शुभ्रास्तरे वामोरु-स्थित-कञ्ज-चारु-चरणे सव्यं करं दक्षिणे न्यस्यन्न् अन्यम् अपूर्व-रूप-मुरली-नाले मनाग् अत्र नः स्मेरेणाक्षि-तटेन सन्दधद् अहो मन्ये कृपां वर्षति

[28] paśya paśya, samyag utpatiṣṇuḥ pataga-jiṣṇur viṣṇu-vāhanaḥ so' yam asmad apy upari-bhāgam ārūḍhaḥ san vidyud-gūḍha-vārida-vāra iva yasya cchāyām icchan kila yatra cchāyāṃ prasārayati [29] so' yaṃ tu- śrī-govardhana-śaila-ratna-dṛśadi prakṣipta-śubhrāstare vāmoru-sthita-kañja-cāru-caraṇe savyaṃ karaṃ dakṣiṇe nyasyann anyam apūrva-rūpa-muralī-nāle manāg atra naḥ smereṇākṣi-taṭena sandadhad aho manye kṛpāṃ varṣati

1.19.9

[30] अत्र चायम् अस्मन्-मिलनम् अङ्गीकुर्वन्न् एव सङ्गिनः प्रसङ्गान्तराय प्रस्थापितवान् बलदेवश् च नाद्य वनम् आगतवान् इति चास्थीयते तस्माद् अतिस्वच्छतर-चेतसम् अमुं भवांस् तावन् निभृततया निभृतम् अव्यग्रतया चाभ्यग्रं गत्वा दण्डवन् नत्वा प्रसादयितुम् अर्हति यतः, स्वयम् अपराध्यति कुरुते प्रभुम् अभि तन्-मार्जने सहायं यः तस्येदं पर-शक्तेर् दर्शनम् अथ नैव दैन्यस्य

[30] atra cāyam asman-milanam aṅgīkurvann eva saṅginaḥ prasaṅgāntarāya prasthāpitavān baladevaś ca nādya vanam āgatavān iti cāsthīyate tasmād atisvacchatara-cetasam amuṃ bhavāṃs tāvan nibhṛtatayā nibhṛtam avyagratayā cābhyagraṃ gatvā daṇḍavan natvā prasādayitum arhati yataḥ, svayam aparādhyati kurute prabhum abhi tan-mārjane sahāyaṃ yaḥ tasyedaṃ para-śakter darśanam atha naiva dainyasya

1.19.10

यस्मिन् स्वयम् अपराधी नमति रहस् तं सहाय-निर्विण्णः कृपयति सा जन-मात्रं दैन्यावस्था महाजनं किम् उत?

yasmin svayam aparādhī namati rahas taṃ sahāya-nirviṇṇaḥ kṛpayati sā jana-mātraṃ dainyāvasthā mahājanaṃ kim uta?

1.19.11

[31] ततश् च पश्चाद् एव विशेष-निवेदनायाम् अहम् आयास्यामि [32] अथ पाक-शासनस् तद्-अनुशासनम् उररीकृत्य प्रच्छन्नतया मुरली-धर-समीपम् आगत्य प्रत्यग्रं चरण-खर-दण्डयोर् दण्डवत् पपात इन्द्रो ननाम च यथाङ्घ्रि-नखा मुरारेर् अग्र्याम् अमुष्य मुकुटे मणिताम् अवापुः चक्रन्द चाथ स यथाम्बक-कैरवाम्बु- माध्वीक-विद्रव-विधौ विधुताम् अगच्छन्

[31] tataś ca paścād eva viśeṣa-nivedanāyām aham āyāsyāmi [32] atha pāka-śāsanas tad-anuśāsanam urarīkṛtya pracchannatayā muralī-dhara-samīpam āgatya pratyagraṃ caraṇa-khara-daṇḍayor daṇḍavat papāta indro nanāma ca yathāṅghri-nakhā murārer agryām amuṣya mukuṭe maṇitām avāpuḥ cakranda cātha sa yathāmbaka-kairavāmbu- mādhvīka-vidrava-vidhau vidhutām agacchan

1.19.12

[33] अथ क्रन्दति सङ्क्रन्दने पङ्कज-लोचनः सङ्कोचितः किरीटाग्रम् अग्र-हस्तेन साग्रहम् उदस्तम् आचरन्न् उवाच-[34] भगवन्न्, एवम् अयुक्तं मा कार्षीर्, आर्षीणां वाणीनां त्वम् एक एवातिरेकतः परायणम् असि [35] वज्रपाणिस् तु मूर्ध्नि प्रसज्जिताञ्जलि-पाणितया सलज्जं स्वयं स्ववज्र-हत इव मौनम् एवाससज्ज यतः- परस्य कायं बध्नाति तेजसा वचसा मनः शक्तः शक्तश् च सोऽ यं यस् तस्य भक्तः कथं न कः?

[33] atha krandati saṅkrandane paṅkaja-locanaḥ saṅkocitaḥ kirīṭāgram agra-hastena sāgraham udastam ācarann uvāca-[34] bhagavann, evam ayuktaṃ mā kārṣīr, ārṣīṇāṃ vāṇīnāṃ tvam eka evātirekataḥ parāyaṇam asi [35] vajrapāṇis tu mūrdhni prasajjitāñjali-pāṇitayā salajjaṃ svayaṃ svavajra-hata iva maunam evāsasajja yataḥ- parasya kāyaṃ badhnāti tejasā vacasā manaḥ śaktaḥ śaktaś ca so' yaṃ yas tasya bhaktaḥ kathaṃ na kaḥ?

1.19.13

[36] तद् एवं तस्य तेजसा कृपया च सुपर्वाधिपस्य विविधा गतिर् जाता, यथा- अन्यत्र चन्द्रति हरिः शक्रे तर्हि स्म सूर्यति शक्रोऽ पि सूर्यत्य् अन्यस्मिन् खद्योतति हरौ स्म सः

[36] tad evaṃ tasya tejasā kṛpayā ca suparvādhipasya vividhā gatir jātā, yathā- anyatra candrati hariḥ śakre tarhi sma sūryati śakro' pi sūryaty anyasmin khadyotati harau sma saḥ

1.19.14

यदा मौनं ससज्जासौ तदा मूक इवाभवत् यदा तु स्तोतुम् आरब्धस् तदागाद् वावदूकताम्

yadā maunaṃ sasajjāsau tadā mūka ivābhavat yadā tu stotum ārabdhas tadāgād vāvadūkatām

1.19.15

यथामूं स्तुतवान् इन्द्रस् तथा वक्तुं न शक्यते श्री-व्रजेन्द्र यतः सोऽ यं त्वत्तः सङ्कुचति स्फुटम्

yathāmūṃ stutavān indras tathā vaktuṃ na śakyate śrī-vrajendra yataḥ so' yaṃ tvattaḥ saṅkucati sphuṭam

1.19.16

[37] अवमानम् अनालोच्य कवमानः स पुनर् एवम् अञ्जसा तद् उपसञ्जहार- मयेदं भगवन् गोष्ठ-नाशायासार-वायुभिः चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्र-मन्युना [भ्प् 10.27.12] इति [38] अयं च प्रहस्य प्रोवाच- मया तेऽ कारि मघवन् मख-भङ्गोऽ नुगृह्णता [भ्प् 10.27.28] यन् मत्-पित्रादि-सच्-छ्रेष्ठान् नातिक्रामेर् मम स्मरन्

[37] avamānam anālocya kavamānaḥ sa punar evam añjasā tad upasañjahāra- mayedaṃ bhagavan goṣṭha-nāśāyāsāra-vāyubhiḥ ceṣṭitaṃ vihate yajñe māninā tīvra-manyunā [bhp 10.27.12] iti [38] ayaṃ ca prahasya provāca- mayā te' kāri maghavan makha-bhaṅgo' nugṛhṇatā [bhp 10.27.28] yan mat-pitrādi-sac-chreṣṭhān nātikrāmer mama smaran

1.19.17

सुरश् चेद् विषयाभोग-गर्वाद् रोचेत वासव तदा विप्रश् च शोभेत शौष्कलं-मन्यता-मदात्

suraś ced viṣayābhoga-garvād roceta vāsava tadā vipraś ca śobheta śauṣkalaṃ-manyatā-madāt

1.19.18

अहम् उन्मूलयिष्यामि शक्र त्वद्-वैरि-पक्षगान् कथं मन् मन्यसे भीतिं नीतिम् एव प्रवर्तय

aham unmūlayiṣyāmi śakra tvad-vairi-pakṣagān kathaṃ man manyase bhītiṃ nītim eva pravartaya

1.19.19

[39] अथ दूरतः सुरभिर् अभीतम् इव तम् अभीक्ष्य, हुङ्कारतः स्व-सन्तान-सन्तानम् आकार्य, कार्य-विदुषी स-तृष्ण-नयना कृष्णम् अभिजगाम [40] कृष्णश् च स्वजाति-रीतिकावस्थितित एवावनमन्तीम् इव ताम् इमां सहसा सहसाम् अससम्भ्रमम् अञ्जलि-सञ्जित-करः सञ्जगाद-माता कथं समायाता? [41] ततश् चाशिषः सिषासन्ती ताः सम्भ्रमाद् अनुद्भाव्य सुरभ्य् उवाच- एते मद्-अन्वया धन्या गोत्वं त्वां सेवितुं गताः अहं तु नेदृक्-पुण्या यद् गोचरत्वं च नागता

[39] atha dūrataḥ surabhir abhītam iva tam abhīkṣya, huṅkārataḥ sva-santāna-santānam ākārya, kārya-viduṣī sa-tṛṣṇa-nayanā kṛṣṇam abhijagāma [40] kṛṣṇaś ca svajāti-rītikāvasthitita evāvanamantīm iva tām imāṃ sahasā sahasām asasambhramam añjali-sañjita-karaḥ sañjagāda-mātā kathaṃ samāyātā? [41] tataś cāśiṣaḥ siṣāsantī tāḥ sambhramād anudbhāvya surabhy uvāca- ete mad-anvayā dhanyā gotvaṃ tvāṃ sevituṃ gatāḥ ahaṃ tu nedṛk-puṇyā yad gocaratvaṃ ca nāgatā

1.19.20

अथवा- दैत्य-घाती भवान् नित्यं सर्व-लोकैक-पालकः वयं च लोक-मध्ये स्मस् त्वन्-नाथाः स्वत एव तत्

athavā- daitya-ghātī bhavān nityaṃ sarva-lokaika-pālakaḥ vayaṃ ca loka-madhye smas tvan-nāthāḥ svata eva tat

1.19.21

[42] ततस् तद् इदं किञ्चित् प्रार्थये- गो-सूक्तं भाषते गावः पदं सर्व-सुपर्वणाम् तद् ब्रह्मादौ सुपर्वत्वम् अवन् विन्द गवेन्द्रताम्

[42] tatas tad idaṃ kiñcit prārthaye- go-sūktaṃ bhāṣate gāvaḥ padaṃ sarva-suparvaṇām tad brahmādau suparvatvam avan vinda gavendratām

1.19.22

तवेदं कियद् ऐश्वर्यं यद् ब्रह्मावधि-पालनं वैकुण्ठ-कुण्ठता-कारि यस्य गोलोक-वैभवम्

tavedaṃ kiyad aiśvaryaṃ yad brahmāvadhi-pālanaṃ vaikuṇṭha-kuṇṭhatā-kāri yasya goloka-vaibhavam

1.19.23

सर्वस्य पालकात् क्वापि खण्ड-पालनम् इष्यते जगत्-प्रकाशकाद् भानोर् निज-धाम-प्रकाशवत्

sarvasya pālakāt kvāpi khaṇḍa-pālanam iṣyate jagat-prakāśakād bhānor nija-dhāma-prakāśavat

1.19.24

नास्माकं केवलम् इदं मतं किन्तु विधेर् अपि यद् भवेद् अस्य चेन्द्रस्य दुर्बुद्धेः शुद्धि-भावनम्

nāsmākaṃ kevalam idaṃ mataṃ kintu vidher api yad bhaved asya cendrasya durbuddheḥ śuddhi-bhāvanam

1.19.25

त्वत्-कृपायाः परं स्थानं वयम् इत्य् एष वासवः आशिश्रिये यद् अस्मांस् तद् द्वार-मात्राय कल्पते

tvat-kṛpāyāḥ paraṃ sthānaṃ vayam ity eṣa vāsavaḥ āśiśriye yad asmāṃs tad dvāra-mātrāya kalpate

1.19.26

यस्मान् मृग्यति ताम् एव मद्-विधाद् भवतः कृपाम् कूपाद् इव रसान्तः-स्थां तर्षी घन-रस-स्थितिम्

yasmān mṛgyati tām eva mad-vidhād bhavataḥ kṛpām kūpād iva rasāntaḥ-sthāṃ tarṣī ghana-rasa-sthitim

1.19.27

तद् एव देव पश्येन्द्रः पश्यंस् तव पद-द्वयम् सूचयत्य् अभिषेकं ते नेत्र-धारा-सहस्रतः

tad eva deva paśyendraḥ paśyaṃs tava pada-dvayam sūcayaty abhiṣekaṃ te netra-dhārā-sahasrataḥ

1.19.28

[43] अथ तत्र सचित-सङ्कोचनेन विलोचनेन गोचरितानुमतेः श्री-गोकुल-पतेः प्रसादम् आसादयन्ती सुरर्षि-सुर-मातृ-सुरपति-सुरततिभिर् उपसुर-प्रभृतिभिश् च साकं सुरभी सरभसम् असुर-मर्दनं पुरस्कर्तुं पुरः-सरताम् अवाप [44] ते हि द्रुहिणेन ताव् अनु समनुज्ञाता द्रुतम् एव विद्रुत्य निह्नुत्य च राजीव-लोचनं राजीयन्तः परितः स्थिता बभूवुः, यत्र रुद्र-द्रुहिणाव् अपि तेषाम् अग्रेसरताम् अवापतुः [45] ततश् च सुरभिर् अभिहितवती-श्रीमद्-व्रजेन्द्र-कुल-चन्द्र! भवद्-भवदीय-स्वीय-चरणानाम् अनुचरणतस् तावद् अत्रत्यानि तीर्थानि सार्थकान्य् एव जातानि धेनवश् च युष्मद्-विहित-दुग्ध-धयनाद् धन्यताम् अधुः [46] ततश् च स्वर्ग-स्थित-तीर्थ-वरस्य गङ्गा-निर्झरस्य तथात्मीयस्याप्य् ऊधो-भरस्य त्वद्-आराधनया व्यर्थतावधाय पयः समाहर्तुं भवन्तं विधिम् अर्थयामहे अथवा, यथादिश्यते तथावश्यं प्रथयामः [47] कृष्णः स-स्मितम् उवाच-यथेष्ठम् अनुष्ठीयताम् [48] अथाभ्रवाहन-भ्रू-भ्रमणतः स-सम्भ्रमम् अभ्र-मातङ्गः स्वः-सङ्गत-गङ्गातः समुद्दण्डित-शुण्डा-दण्डेनाम्भः-सम्भृतान् निधि-कुम्भान् निर्विलम्बम् एव मुहुर् अपि लम्भयामास सुरभिर् अपि सुरभि-पयसा सुर-पति-सरसीम् उपगिरिं विभराञ्चकार ततश् च- वाद्य-स्पृग्-गीत-नृत्यैर् उपसुर-सदसां स्तोत्र-मन्त्रैर् ऋषीणां हर्षान्दोलातिकोलाहल-जय-निनदैर् ब्रह्म-रुद्रादिकानाम् उत्सर्पद्-भक्तिर् इन्द्रः सह हरिद्-अधिपैस् तद्-गणैश् चाभ्यषिञ्चत् कृष्णं येनैव सर्वेऽ प्य् अहह सुख-सुधासिक्त-रूपा बभूवुः

[43] atha tatra sacita-saṅkocanena vilocanena gocaritānumateḥ śrī-gokula-pateḥ prasādam āsādayantī surarṣi-sura-mātṛ-surapati-suratatibhir upasura-prabhṛtibhiś ca sākaṃ surabhī sarabhasam asura-mardanaṃ puraskartuṃ puraḥ-saratām avāpa [44] te hi druhiṇena tāv anu samanujñātā drutam eva vidrutya nihnutya ca rājīva-locanaṃ rājīyantaḥ paritaḥ sthitā babhūvuḥ, yatra rudra-druhiṇāv api teṣām agresaratām avāpatuḥ [45] tataś ca surabhir abhihitavatī-śrīmad-vrajendra-kula-candra! bhavad-bhavadīya-svīya-caraṇānām anucaraṇatas tāvad atratyāni tīrthāni sārthakāny eva jātāni dhenavaś ca yuṣmad-vihita-dugdha-dhayanād dhanyatām adhuḥ [46] tataś ca svarga-sthita-tīrtha-varasya gaṅgā-nirjharasya tathātmīyasyāpy ūdho-bharasya tvad-ārādhanayā vyarthatāvadhāya payaḥ samāhartuṃ bhavantaṃ vidhim arthayāmahe athavā, yathādiśyate tathāvaśyaṃ prathayāmaḥ [47] kṛṣṇaḥ sa-smitam uvāca-yatheṣṭham anuṣṭhīyatām [48] athābhravāhana-bhrū-bhramaṇataḥ sa-sambhramam abhra-mātaṅgaḥ svaḥ-saṅgata-gaṅgātaḥ samuddaṇḍita-śuṇḍā-daṇḍenāmbhaḥ-sambhṛtān nidhi-kumbhān nirvilambam eva muhur api lambhayāmāsa surabhir api surabhi-payasā sura-pati-sarasīm upagiriṃ vibharāñcakāra tataś ca- vādya-spṛg-gīta-nṛtyair upasura-sadasāṃ stotra-mantrair ṛṣīṇāṃ harṣāndolātikolāhala-jaya-ninadair brahma-rudrādikānām utsarpad-bhaktir indraḥ saha harid-adhipais tad-gaṇaiś cābhyaṣiñcat kṛṣṇaṃ yenaiva sarve' py ahaha sukha-sudhāsikta-rūpā babhūvuḥ

1.19.29

अदितिर् मातृ-कृत्यानि स्वसृ-कृत्यानि पार्वती गरुत्मान् भृत्य-कृत्यानि चाहृत्यात्र मुदं ययौ

aditir mātṛ-kṛtyāni svasṛ-kṛtyāni pārvatī garutmān bhṛtya-kṛtyāni cāhṛtyātra mudaṃ yayau

1.19.30

[49] तद् एवं यदा निर्णिक्ततया देवगणस् तम् असिक्त, तदा- कीर्तिर् याता दिगन्तं परिमल-वलनाप्य् अभ्रमीद् भूमि-गोलं मङ्गल्य-ध्वान-धारा दिग्-अनुग-करिणां प्राविशत् कर्ण-गर्तम् इत्थं सर्वत्र हर्ष-प्रसर-भर-वर-प्रावृषा प्राणि-जातेः शाते जातेऽ पि कंसः सरट-पटल-राट्-चेष्टया वेष्ट्यते स्म

[49] tad evaṃ yadā nirṇiktatayā devagaṇas tam asikta, tadā- kīrtir yātā digantaṃ parimala-valanāpy abhramīd bhūmi-golaṃ maṅgalya-dhvāna-dhārā dig-anuga-kariṇāṃ prāviśat karṇa-gartam itthaṃ sarvatra harṣa-prasara-bhara-vara-prāvṛṣā prāṇi-jāteḥ śāte jāte' pi kaṃsaḥ saraṭa-paṭala-rāṭ-ceṣṭayā veṣṭyate sma

1.19.31

[50] तद् एवं स व्रजेन्द्र-नन्दनः सर्व-दिग्-गतान् यदा दिग्ये, तदा तु यावद् विष्णुपदं विभाति परम-व्योमादि तावत्य् अपि श्री-गोलोक-पदं प्रशस्तिम् अयते लक्ष्मी-परार्धास्पदम् तत्रापीन्द्रतया विभासि नितरां गोविन्द-नाम्ना यथा तेन त्वं जगद् अङ्ग तद्वद् अवताद् इत्य् उचिरे ते समम्

[50] tad evaṃ sa vrajendra-nandanaḥ sarva-dig-gatān yadā digye, tadā tu yāvad viṣṇupadaṃ vibhāti parama-vyomādi tāvaty api śrī-goloka-padaṃ praśastim ayate lakṣmī-parārdhāspadam tatrāpīndratayā vibhāsi nitarāṃ govinda-nāmnā yathā tena tvaṃ jagad aṅga tadvad avatād ity ucire te samam

1.19.32

आकाश-कुसुमैः सार्धम् आकाश-वचनं तदा गोविन्द इति यद् वित्तं ततः किम् इव साद्भुतम्?

ākāśa-kusumaiḥ sārdham ākāśa-vacanaṃ tadā govinda iti yad vittaṃ tataḥ kim iva sādbhutam?

1.19.33

इन्द्रश् छत्रं विवस्वान् बहु-विध-मधुरालङ्कृतीनां कदम्बं ब्रह्मा लीलाब्जम् ईशः स्वरचित-मुरलीं माधवाय व्यतानीत् अन्यं च स्वस्वम् अर्थं त्रिदश-पति-ततिर् यत् पुनः सर्वम् एषां पूर्वं चापूर्वम् आसीद् अभवद् अथ तद्-अङ्गावृतीज्यासु पूज्यम्

indraś chatraṃ vivasvān bahu-vidha-madhurālaṅkṛtīnāṃ kadambaṃ brahmā līlābjam īśaḥ svaracita-muralīṃ mādhavāya vyatānīt anyaṃ ca svasvam arthaṃ tridaśa-pati-tatir yat punaḥ sarvam eṣāṃ pūrvaṃ cāpūrvam āsīd abhavad atha tad-aṅgāvṛtījyāsu pūjyam

1.19.34

[51] तद् एवं स्थिते- राजद्-राजासनम् उपरि-गच्छत्र-चित्रं सुरम्य- भ्राम्यद्-वालव्य-जन-युगलं प्रस्फुरद्-दिव्य-वेशम् कृष्णं दृष्ट्वा सुर-परिवृतं स्तब्ध-नेत्राणि दूराच् चित्राणीव क्षण-कतिपयं तत्र मित्राणि तस्थुः

[51] tad evaṃ sthite- rājad-rājāsanam upari-gacchatra-citraṃ suramya- bhrāmyad-vālavya-jana-yugalaṃ prasphurad-divya-veśam kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā sura-parivṛtaṃ stabdha-netrāṇi dūrāc citrāṇīva kṣaṇa-katipayaṃ tatra mitrāṇi tasthuḥ

1.19.35

[52] ततश् च कृपया स्नपित-नयनारविन्देन गोविन्देन कृतम् आनन्दनम् अनु फुल्लतया पूर्वतः पुरुषु महेन्द्रादि-देव-गुरुषु छत्रादिकं तरुषु सन्धाय, निज-हित-निबन्धाय तत्-पद-द्वन्द्वम् एव वन्दं वन्दम् अमन्द-बाष्प-निस्यन्दं निजाम् अवज्ञास्पदतां विज्ञाप्य तम् अनुज्ञाप्य दूरं विन्दमानेषु लब्ध-विगत-निन्दमानेषु वृन्दारकेषु, सखि-सन्दोहः शन्दोहम् अनुविन्दन् मन्दं मन्दम् आससाद आसाद्य च- अद्राक्षीद् अमहीद् अवोचद् अलगीद् आजिघ्रद् अप्य् अच्युतं छत्राद्यं च चचाय मित्रपटली पप्रच्छ भूयश् च तम् सोऽ पि व्याजम् इहाचचार बहुधा सा न प्रतीयाय तं किन्तु प्रीतिभरं मिथः प्रवलयं हासस् तद् आवर्धत

[52] tataś ca kṛpayā snapita-nayanāravindena govindena kṛtam ānandanam anu phullatayā pūrvataḥ puruṣu mahendrādi-deva-guruṣu chatrādikaṃ taruṣu sandhāya, nija-hita-nibandhāya tat-pada-dvandvam eva vandaṃ vandam amanda-bāṣpa-nisyandaṃ nijām avajñāspadatāṃ vijñāpya tam anujñāpya dūraṃ vindamāneṣu labdha-vigata-nindamāneṣu vṛndārakeṣu, sakhi-sandohaḥ śandoham anuvindan mandaṃ mandam āsasāda āsādya ca- adrākṣīd amahīd avocad alagīd ājighrad apy acyutaṃ chatrādyaṃ ca cacāya mitrapaṭalī papraccha bhūyaś ca tam so' pi vyājam ihācacāra bahudhā sā na pratīyāya taṃ kintu prītibharaṃ mithaḥ pravalayaṃ hāsas tad āvardhata

1.19.36

ततश् च- इह स्थितैः पृथग् अपरैस् तु भूषणैर् विभुः परस्परम् अपि ताम् अभूषयत् अमी तदा स-कनक-दण्ड-चामरैः परिच्छेदैः स्वयम् अपि तं सिषेविरे

tataś ca- iha sthitaiḥ pṛthag aparais tu bhūṣaṇair vibhuḥ parasparam api tām abhūṣayat amī tadā sa-kanaka-daṇḍa-cāmaraiḥ paricchedaiḥ svayam api taṃ siṣevire

1.19.37

[53] तस्मिन्न् अथ राजन्य् अति सखि-वृन्दे- दृष्ट्वा देवततिर् विदूरतरतस् तं सेव्यमानं सुहृद्- वर्गैस् तद्-गुण-रूप-शील-तुलितैः स्व-प्रत्त-तत्-तच्-छ्रिया तान् स्वज्ञान-विलास-सञ्चित-फलं मेने तथा ताम् अपि स्व-प्रेमार्जित-कर्म-सम्पदम् अमंस्तान्यन् न मान्यं ततः

[53] tasminn atha rājany ati sakhi-vṛnde- dṛṣṭvā devatatir vidūrataratas taṃ sevyamānaṃ suhṛd- vargais tad-guṇa-rūpa-śīla-tulitaiḥ sva-pratta-tat-tac-chriyā tān svajñāna-vilāsa-sañcita-phalaṃ mene tathā tām api sva-premārjita-karma-sampadam amaṃstānyan na mānyaṃ tataḥ

1.19.38

[54] तद् एवम् आरब्धेऽ पि गमने स्तब्धे सति सतीपति-प्रभृतयस् तस्मिन्न् अभिषेक-प्रभवं प्रभावान्तरं पश्यन्तः परस्परं साद्भूतम् इदम् उद्भावयामासुः, यथा- कृष्णार्चारचि दैवतैः सुखम् अयुर् लोकाश् च गावस् तथा पृथ्वीं दुग्ध-भृतां व्यधुर् बहु-विधान् नद्यो रसान् सुस्रुवुः वृक्षा मध्व् अधुर् उद्दधुश् च गिरयो रत्नानि निर्वैरतां जीवाः प्रापुर् अहो महत्य् अपचितिः पुष्यत्य् अकर्तॄन् अपि

[54] tad evam ārabdhe' pi gamane stabdhe sati satīpati-prabhṛtayas tasminn abhiṣeka-prabhavaṃ prabhāvāntaraṃ paśyantaḥ parasparaṃ sādbhūtam idam udbhāvayāmāsuḥ, yathā- kṛṣṇārcāraci daivataiḥ sukham ayur lokāś ca gāvas tathā pṛthvīṃ dugdha-bhṛtāṃ vyadhur bahu-vidhān nadyo rasān susruvuḥ vṛkṣā madhv adhur uddadhuś ca girayo ratnāni nirvairatāṃ jīvāḥ prāpur aho mahaty apacitiḥ puṣyaty akartṝn api

1.19.39

किं च- इन्द्रः क्रूर-चरित्रम् आचरितवान् यत् तेन चिन्तागमे चित्तं कम्पम् इयर्ति चेद् गिरि कथं चित्तेन तद् व्यज्यताम् कृष्णस् तत्र च यां कृपां बत तया चित्तं द्रवी-भूतताम् आयाति स्वयम् एव चेद् गिरि कथं चित्तेन सा व्यज्यताम्?

kiṃ ca- indraḥ krūra-caritram ācaritavān yat tena cintāgame cittaṃ kampam iyarti ced giri kathaṃ cittena tad vyajyatām kṛṣṇas tatra ca yāṃ kṛpāṃ bata tayā cittaṃ dravī-bhūtatām āyāti svayam eva ced giri kathaṃ cittena sā vyajyatām?

1.19.40

[55] अथ चरमाचलं चुचुम्बिषति भानु-बिम्बे विलम्बः संवृत्त इत्य् अविलम्बम् एव गो-निकुरम्ब-संवलनया सखिभिः समं व्रजं व्रजन् व्रज-राज-जन्मा सन्-मानयद्भिर् निर्जर-व्रजैर् उपर्य् अतुल-पुष्प-वर्षैर् उपचर्य व्रजद्भिर् अनुवव्रजे, यथा- दिव्यातपत्र-सित-चामर-शस्त-हस्तैः संसेव्यमान-सविधः सखिभिः प्रगीतः पुष्प-व्रजेन विविधैर् विबुधैश् च सिक्तः श्री-पृक्त-कान्तिर् अजितः सदनं ससाद

[55] atha caramācalaṃ cucumbiṣati bhānu-bimbe vilambaḥ saṃvṛtta ity avilambam eva go-nikuramba-saṃvalanayā sakhibhiḥ samaṃ vrajaṃ vrajan vraja-rāja-janmā san-mānayadbhir nirjara-vrajair upary atula-puṣpa-varṣair upacarya vrajadbhir anuvavraje, yathā- divyātapatra-sita-cāmara-śasta-hastaiḥ saṃsevyamāna-savidhaḥ sakhibhiḥ pragītaḥ puṣpa-vrajena vividhair vibudhaiś ca siktaḥ śrī-pṛkta-kāntir ajitaḥ sadanaṃ sasāda

1.19.41

निशमितम् अकरोन् निशामितं च द्युजनि-विभूषण-भूषणाङ्गम् एतम् व्रज-नृपति-मुख-व्रजः समन्ताद् अजनि च सात्त्विक-राजिराजि-मूर्तिः

niśamitam akaron niśāmitaṃ ca dyujani-vibhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam etam vraja-nṛpati-mukha-vrajaḥ samantād ajani ca sāttvika-rājirāji-mūrtiḥ

1.19.42

[56] यत् तु निशम्य रम्यचेता रामः सानुक्रोशं क्रोशमात्रम् उपव्रज्य निजावरजविजयं पश्यन् सुख-वश्यमनास् तम् आलिङ्ग्य मूर्धानम् आशिङ्घ्य क्षण-कतिपयम् उपविश्य, वचन-चातुरीभिस् तत्-प्रसङ्गं सङ्गतवान् ततश् च निजानुजेन पूर्वम् एव स्वकृते निर्दिश्य रक्षितैर् दिव्येष्व् अपि दिव्यता-लक्षितैर् अनल्पैर् आकल्पैः सोऽ यम् अग्रजः स्व-करेण विराजयामास ततश् च स्वानुजं गुरु-जनानाम् अग्रतस् तादृशतया प्रयातुं सङ्कोचम् अरोचयन् सोऽ यम् अग्रजः शनैः सनैर् अनैषीत् [57] अथ तस्मिन् दिने तु गो-सन्दोह-दोह-निबन्धनं तद्-अनुबन्धि-जनान् सन्धाय स्वयं तु तत्-तद्-उदन्तानुसन्धानाय धेनु-सन्निधान एव सानन्दं नन्द-राजः सन्निधाय, वन्दमानं स-राम-सखि-वृन्दं गोविन्दं पुरस्ताद् विधाय समम् एव बन्धुभिः समम् आसनम् आसज्जन्न् आसामास [58] तत्र चानन्तरम् आचरितागतिभिः सम्यग् उरीकृत-श्री-रामानुजानुमतिभिः सूनृत-वादिभिः श्रीदामादिभिः स-समाजाय व्रज-राजाय दिव्यच्-छत्राद्य्-अर्चामत्रादिषु समर्पितेषु सन्तर्पितेषु च सर्वेषु तद् अप्रच्छन्नम् एव स पप्रच्छ-कथ्यतां तथ्यं किम् इदं वृत्तं वृत्तम्? इति [59] श्रीदामा प्राह-वयम् अपि गो-सङ्कलनाय कलित-भूरि-दूरतया चिरं विरम्य स्थिता न सम्यग् अवगम्यं तद् आचराम, किन्तु सामग्रीयम् एव निज-सम्यग्-रीतिम् आवेदयति इति [60] ततो नम्रतां विन्दति श्री-गोविन्दे परस्परम् अवधाय साधु, श्रीदामन्, साध्व् इदम् उक्तम् इत्य् अभिधाय सर्व एवानर्वाचीन-गोपाश् चित्र-प्रतिकृतय इव द्वित्र-क्षणं निर्निमेषताम् अवापुः [61] मधुमङ्गलस् तूच्चैः सहासम् आह स्म-श्रीमन् व्रजराज ! श्रूयताम्- गौर् एका गिरम् आतनोद् अथ पुमान् अन्यः सहस्रेक्षणोऽ नंसीत् कोऽ पि करी सितः स्वर्-उदकान्य् आहृत्य शश्वद् ददौ कौचित् पञ्च-चतुर्मुखाङ्ग-वलितौ स्तोत्र-प्रथां चक्रतुस् ते चान्ये च महामहेन सिषिचुर् गोपेश पुत्रं तव

[56] yat tu niśamya ramyacetā rāmaḥ sānukrośaṃ krośamātram upavrajya nijāvarajavijayaṃ paśyan sukha-vaśyamanās tam āliṅgya mūrdhānam āśiṅghya kṣaṇa-katipayam upaviśya, vacana-cāturībhis tat-prasaṅgaṃ saṅgatavān tataś ca nijānujena pūrvam eva svakṛte nirdiśya rakṣitair divyeṣv api divyatā-lakṣitair analpair ākalpaiḥ so' yam agrajaḥ sva-kareṇa virājayāmāsa tataś ca svānujaṃ guru-janānām agratas tādṛśatayā prayātuṃ saṅkocam arocayan so' yam agrajaḥ śanaiḥ sanair anaiṣīt [57] atha tasmin dine tu go-sandoha-doha-nibandhanaṃ tad-anubandhi-janān sandhāya svayaṃ tu tat-tad-udantānusandhānāya dhenu-sannidhāna eva sānandaṃ nanda-rājaḥ sannidhāya, vandamānaṃ sa-rāma-sakhi-vṛndaṃ govindaṃ purastād vidhāya samam eva bandhubhiḥ samam āsanam āsajjann āsāmāsa [58] tatra cānantaram ācaritāgatibhiḥ samyag urīkṛta-śrī-rāmānujānumatibhiḥ sūnṛta-vādibhiḥ śrīdāmādibhiḥ sa-samājāya vraja-rājāya divyac-chatrādy-arcāmatrādiṣu samarpiteṣu santarpiteṣu ca sarveṣu tad apracchannam eva sa papraccha-kathyatāṃ tathyaṃ kim idaṃ vṛttaṃ vṛttam? iti [59] śrīdāmā prāha-vayam api go-saṅkalanāya kalita-bhūri-dūratayā ciraṃ viramya sthitā na samyag avagamyaṃ tad ācarāma, kintu sāmagrīyam eva nija-samyag-rītim āvedayati iti [60] tato namratāṃ vindati śrī-govinde parasparam avadhāya sādhu, śrīdāman, sādhv idam uktam ity abhidhāya sarva evānarvācīna-gopāś citra-pratikṛtaya iva dvitra-kṣaṇaṃ nirnimeṣatām avāpuḥ [61] madhumaṅgalas tūccaiḥ sahāsam āha sma-śrīman vrajarāja ! śrūyatām- gaur ekā giram ātanod atha pumān anyaḥ sahasrekṣaṇo' naṃsīt ko' pi karī sitaḥ svar-udakāny āhṛtya śaśvad dadau kaucit pañca-caturmukhāṅga-valitau stotra-prathāṃ cakratus te cānye ca mahāmahena siṣicur gopeśa putraṃ tava

1.19.43

[62] अथ स्वयं चात्र सर्वतश् चित्रं माङ्गलिकं कर्म निर्मातुं युक्तम् इति विचार्य चित्रायमाने कृष्ण-प्राणे ससमाजे व्रजराजे विष्णु-पद-चरिष्णु-वाणीयम् आविर्बभूव- यथाभ्यषिञ्चाम वयं व्रजेशितः संसज्य गोविन्दतया सुतं तव समं समस्तैः कृत-मङ्गलं तथा तं यौवराज्येन जवाद् विराजय

[62] atha svayaṃ cātra sarvataś citraṃ māṅgalikaṃ karma nirmātuṃ yuktam iti vicārya citrāyamāne kṛṣṇa-prāṇe sasamāje vrajarāje viṣṇu-pada-cariṣṇu-vāṇīyam āvirbabhūva- yathābhyaṣiñcāma vayaṃ vrajeśitaḥ saṃsajya govindatayā sutaṃ tava samaṃ samastaiḥ kṛta-maṅgalaṃ tathā taṃ yauvarājyena javād virājaya

1.19.44

[63] अथ तद् एतद् अमृत-वर्ष-धर्षिता व्रज-वर्षीयांसः परस्परं विचार्य कार्य-माण-मङ्गल्य-तौर्यत्रिक-वादनापौर्वापर्यतः स्वस्ति-वाचनादिकम् आचार्य-द्वारा समाचार्य, प्रतिस्वम् अपि विविध-विधान-दान-पूर्वकं पर्व पूरयित्वा पूर-राजतया तं सभाजयामासुः आगम्याथ शतं शतं व्रज-महेन्द्राणी-प्रधानाङ्गनाः प्रत्येकं मणि-दीप-सन्तति-करा मङ्गल-कोलाहलाः नीराज्याभिसभाज्य रत्न-निकरैर् निर्मञ्छ्य गेहं प्रति स्नेहं मूर्तम् इवातियत्न-वलिता गोविन्दम् आनिन्यिरे

[63] atha tad etad amṛta-varṣa-dharṣitā vraja-varṣīyāṃsaḥ parasparaṃ vicārya kārya-māṇa-maṅgalya-tauryatrika-vādanāpaurvāparyataḥ svasti-vācanādikam ācārya-dvārā samācārya, pratisvam api vividha-vidhāna-dāna-pūrvakaṃ parva pūrayitvā pūra-rājatayā taṃ sabhājayāmāsuḥ āgamyātha śataṃ śataṃ vraja-mahendrāṇī-pradhānāṅganāḥ pratyekaṃ maṇi-dīpa-santati-karā maṅgala-kolāhalāḥ nīrājyābhisabhājya ratna-nikarair nirmañchya gehaṃ prati snehaṃ mūrtam ivātiyatna-valitā govindam āninyire

1.19.45

ईदृशस् ते व्रजाधीश सुतः सूत-मुखोत्सवः यो गवेन्द्रतया गां च गां च गां च सुखाकरोत्

īdṛśas te vrajādhīśa sutaḥ sūta-mukhotsavaḥ yo gavendratayā gāṃ ca gāṃ ca gāṃ ca sukhākarot

1.19.46

सुभगम्भविष्णु जातं जगद् अपि कृष्णाभिषेकतः पश्चात् अन्धम्भावुकम् आसीद् भावुक-शून्यं कुलं तु दनुजानाम्

subhagambhaviṣṇu jātaṃ jagad api kṛṣṇābhiṣekataḥ paścāt andhambhāvukam āsīd bhāvuka-śūnyaṃ kulaṃ tu danujānām

1.19.47

[64] तद् एवं दिवा-कथायां वृत्तायां नक्तम् अपि सा पूर्ववद् वृत्ता यथा मधुकण्ठ उवाच- भवेद् अनल्पं कुत्रापि स्वल्पं कुत्रापि पोषकम् यथान्न-व्यञ्जनं लोके यथा रस-रसायनम्

[64] tad evaṃ divā-kathāyāṃ vṛttāyāṃ naktam api sā pūrvavad vṛttā yathā madhukaṇṭha uvāca- bhaved analpaṃ kutrāpi svalpaṃ kutrāpi poṣakam yathānna-vyañjanaṃ loke yathā rasa-rasāyanam

Pūraṇa 1 (cont. 25)

1.19.48

[65] तस्मात् सङ्क्षिप्तम् अप्य् एतद् विस्तरवद् एव मन्तव्यम् [66] तथा हि-तस्मिन् महसि नीरन्ध्रं पुरन्ध्रीभिः समम् आसाम् अपि समागनं वृत्तं, यत्रोपकण्ठ-गतानाम् अप्य् अमूषां वस्त्रावगुण्ठितानि नेत्राण्य् अतीवोत्कण्ठितानि जातानि [67] तस्मिंश् च तस्य विवाह-समतावहे महा-महे मनसीदम् असीमम् आभिर् विभावितम्- केयं जगत्य् अहह राजति गोप-कन्या धन्या यया तु करपीडनम् अस्य गन्ता? हा योग्यताम् अपि विधाय विधिः समस्ताम् अस्तं निनाय बत नस् तम् अमूं धिग् अस्तु

[65] tasmāt saṅkṣiptam apy etad vistaravad eva mantavyam [66] tathā hi-tasmin mahasi nīrandhraṃ purandhrībhiḥ samam āsām api samāganaṃ vṛttaṃ, yatropakaṇṭha-gatānām apy amūṣāṃ vastrāvaguṇṭhitāni netrāṇy atīvotkaṇṭhitāni jātāni [67] tasmiṃś ca tasya vivāha-samatāvahe mahā-mahe manasīdam asīmam ābhir vibhāvitam- keyaṃ jagaty ahaha rājati gopa-kanyā dhanyā yayā tu karapīḍanam asya gantā? hā yogyatām api vidhāya vidhiḥ samastām astaṃ nināya bata nas tam amūṃ dhig astu

1.19.49

[68] भवतु, तद् अपि किन्त्व् इदम् अतीवान्याय्यम्- कुलीना रूपिण्यः परम-गुण-शीलाः प्रणयिता- भृद्-उत्कण्ठाकण्ठागत-तुलित-जीवा बत वयम् न तावद् वंशी तत्-तद्-अनुगुणताम् अञ्चति जडा तथाप्य् एषा हा धिक् कलित-हरि-सङ्गा न तु वयम्

[68] bhavatu, tad api kintv idam atīvānyāyyam- kulīnā rūpiṇyaḥ parama-guṇa-śīlāḥ praṇayitā- bhṛd-utkaṇṭhākaṇṭhāgata-tulita-jīvā bata vayam na tāvad vaṃśī tat-tad-anuguṇatām añcati jaḍā tathāpy eṣā hā dhik kalita-hari-saṅgā na tu vayam

1.19.50

[69] केवलेयं वराकी केवल-मुख-चूषण-सुखा, यतः- आलिङ्ग्य कण्ठम् उरसि प्रतिपद्य कान्तिं माले कटं प्रकटम् एव सदा दधासि न श्री-हरिर् न भवती तु वा जनोऽ यं सङ्कोच-लेशम् अयते त्वम् अतोऽ सि धन्या

[69] kevaleyaṃ varākī kevala-mukha-cūṣaṇa-sukhā, yataḥ- āliṅgya kaṇṭham urasi pratipadya kāntiṃ māle kaṭaṃ prakaṭam eva sadā dadhāsi na śrī-harir na bhavatī tu vā jano' yaṃ saṅkoca-leśam ayate tvam ato' si dhanyā

1.19.51

[70] तद् एवं मनसि वदन्तीषु- पूर्णां दृष्टिं विधि-वशतया काचिद् आञ्चीन् मुरारेर् अर्धं काचिद् व्रज-जन-गता काचिद् अस्यास् त्रिभागम् काचित् किञ्चिन् न च तद् अखिलं तुल्यताम् एव दध्रे सर्वासां यन् मनसि चक्ल्पे हन्त तापाय तद्वत्

[70] tad evaṃ manasi vadantīṣu- pūrṇāṃ dṛṣṭiṃ vidhi-vaśatayā kācid āñcīn murārer ardhaṃ kācid vraja-jana-gatā kācid asyās tribhāgam kācit kiñcin na ca tad akhilaṃ tulyatām eva dadhre sarvāsāṃ yan manasi caklpe hanta tāpāya tadvat

1.19.52

[71] अथ तस्याम् एव निशायां चन्द्रशालिकायां कृत-शयनेन कञ्ज-नयनेन तासाम् अपराह्नेतनापाङ्ग-साङ्ग-शर-निकर-सङ्ग-लब्ध-भङ्गे हृदि समुत्थित-व्यथतया जात-निशीथ-जागरतायाम् अविरतायां तासु निजानिर्वृतिं विवृतीकर्तुं ताम् इव च तर्तुं पुरहर-कृत-वितर-नव-मुरलीकलः खुरलीभिः कलयामासे तदा केदार-रागस् तु प्राप केदारतां निशि गोपीभिर् वासना-बीजम् उप्तं यत्राङ्कुरायितम्

[71] atha tasyām eva niśāyāṃ candraśālikāyāṃ kṛta-śayanena kañja-nayanena tāsām aparāhnetanāpāṅga-sāṅga-śara-nikara-saṅga-labdha-bhaṅge hṛdi samutthita-vyathatayā jāta-niśītha-jāgaratāyām aviratāyāṃ tāsu nijānirvṛtiṃ vivṛtīkartuṃ tām iva ca tartuṃ purahara-kṛta-vitara-nava-muralīkalaḥ khuralībhiḥ kalayāmāse tadā kedāra-rāgas tu prāpa kedāratāṃ niśi gopībhir vāsanā-bījam uptaṃ yatrāṅkurāyitam

1.19.53

तत्र च- तूकारः खलु माथुरेषु परितस् त्वङ्कार-भाषा मता सोऽ यं वैणव-गानतः प्रतिपदं प्रायः परामृश्यते प्रत्येकं युगपत् प्रियां निशमयन् कृष्णो यदा तं जगौ मत्वा स्वं प्रति तत् प्रतिस्वम् अपि ताः सर्वा विमूर्च्छां ययुः

tatra ca- tūkāraḥ khalu māthureṣu paritas tvaṅkāra-bhāṣā matā so' yaṃ vaiṇava-gānataḥ pratipadaṃ prāyaḥ parāmṛśyate pratyekaṃ yugapat priyāṃ niśamayan kṛṣṇo yadā taṃ jagau matvā svaṃ prati tat pratisvam api tāḥ sarvā vimūrcchāṃ yayuḥ

1.19.54

किं च- आनुषङ्गिकतयापि सगानाद् आस्व् अधाद् यद् अविदुस् तद् अमूश् च उद्दिदेश पुरु यां बत सा तु स्वं च सम्प्रति विवेद न राधा

kiṃ ca- ānuṣaṅgikatayāpi sagānād āsv adhād yad avidus tad amūś ca uddideśa puru yāṃ bata sā tu svaṃ ca samprati viveda na rādhā

1.19.55

[72] तद् एवम् अल्प-समयम् अयम् अपि कल्प-चयम् अयम् इव कल्पयित्वा कथकः समापयन् कथनं श्लथयामास- सोऽ यं ते रमणो राधे लब्धः कृच्छ्रेण यस् त्वया त्वद्-विना-भावतः सौख्यं यश् च कुत्रापि नाप्तवान्

[72] tad evam alpa-samayam ayam api kalpa-cayam ayam iva kalpayitvā kathakaḥ samāpayan kathanaṃ ślathayāmāsa- so' yaṃ te ramaṇo rādhe labdhaḥ kṛcchreṇa yas tvayā tvad-vinā-bhāvataḥ saukhyaṃ yaś ca kutrāpi nāptavān

1.20.1

[73] तद् एवं सङ्क्षेपेनापि कथिते प्रथिते मुहूर्त-द्वयं मुहूर्तवद् एव ताश् च ते च तुष्णीम्भावम् आसेदुः, पुनश् च यथायथम् आवासं समासेदुः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु जम्भ-भेदि-सुरेन्द्रता-स्तम्भन-नगेन्द्र-धर- गवेन्द्रतालम्भनं नाम एकोनविंशं पूरणम् 19 (20) अथ विंशं पूरणम् वरुण-लोकालोक-चमत्कार-तिरस्कारक-गोलोकावलोकनम् [1] अथ प्रभात-कथायां स्निग्धकण्ठ उवाच-तद् एवम् एकादशी-कथा कथिता तां च तिथिम् अशिथिलितया प्रथित-मनोरथां प्रतीत्य नित्यवद् एव व्रज-देवः सम्यग् उल्लासम् उपोवास [2] किन्तु पारण-कारणम् अवशीर्णम् एव द्वादशीम् अवशिष्टाम् अवधाय बह्व्-अवशिष्टायाम् अपि रजन्यां विशिष्ट-विधि-बलतः स्नानादि-कलनाय कलिन्दीं प्रविष्टवान् प्रविश्य च यथा-यथम् अत्रस्नुः सस्नौ स्नात्वा चान्तर् एव वारिणः श्री-नारायणम् एकायनतया सागम-निष्ठम् उपतिष्ठमानः सुष्ठु ध्यातुम् आरब्धवान् तत्र चायं जन्मत एव तन्-मयतया सन्-मतिर् आसीत् तादृश-नन्दन-लाभानन्दतस् तु तत्राप्य् अतिशयं विन्दति स्म ततश् च तद्-विध-ध्यानावधानतः समाधिम् अनवधिम् आपन्नवन्तं तं सर्वतः प्रचरन्तः प्रचेतसश् चराः सहसा समासद्य सद्यः स्वीय-स्वामि-निवासं प्रत्य् एव प्रवासयामासुः एष निवास-विशेषश् च तस्य जल-स्तम्भ-विद्यालम्भितार-भवान् स्वत एव भास्वान् भास्वत्-कन्या-ह्रद-स्थ-विवरस्याधः-प्रदेशे सदेश एव रसा-विवर-देशे निवेशम् आसीदति न च कृष्ण-प्रभावता विदित-महितानुभावस्य तस्य तथानयनं नयवतां न सम्भावनीयम् स हि निरन्तरम् इदं चिन्तयति-यद् अस्य मद्-भाग्य-जाततः सञ्जातस्य सुतस्य यथोत्तर-प्रथमान-मानतया परम-प्रेम-हर्षदम् उत्कर्षं शश्वद् एव पश्याम इति ततस् तद् एवासकृद् एव योगम् आपयितुं तल्-लीलायाम् उपयोग-मायाताया योगमायाया एव समयास् त एते पूतना-गमनादिवत् [3] अथ तथावेशिनम् एव व्रजेशानं यदा पाशिनः पुरतस् तद्-आदेशाभिनिवेशिनस् ते सञ्चारितवन्तस्, तदा तद्-आकारत एव तं निर्धारयन् पुनश् च नारायण-धारणावन्तम् अवधारयन्न् अयम् अतिदरादराभ्यां कृत-दिव्य-वस्त्रादि-प्रशस्तितया वरशय्याम् एवाधिशाययामास [4] स्वयं च पितृ-हरणासहिष्णु-कृष्णागमनम् अनन्तरम् एव मन्वानः सुदूर-दृष्टि-हेतुं पूर्-द्वारम् अधितिष्ठन्न् ऊर्ध्वम् एव तिष्ठति स्म [5] अथात्रत्यं वृत्तम् अनुवृत्त्यताम् [6] यदा खलु कृष्णस्य तातः कृष्णा-पाथसि तन्-नाथवत्ता-मात्र-धनानां जनानाम् अदृश्यताम् अवाप, तदा दिशि दिशि कान्दिशीकास् ते जलम् अवगाह्य तद्-अप्राप्तितस् तद्-बाह्यं प्रदेशम् आगताः आगम्य च विक्रोशन्त एव व्रजम् अभिगच्छन्तः, कृष्ण-रामाग्रण्यस् तान् व्रज-ग्रामण्यः कलितासुखान् स्वाभिमुखान् एव लेभिरे [7] तत्र च वृत्ते श्रुत-मात्रे परम-दुःख-पात्रे सर्वतः कृत-मनो-विरामौ कृष्ण-रामौ विक्रम्य सर्वम् अतिक्रम्य, परमोत्कण्ठित-मत्या झटिति-गत्या पृथिवीम् अपि घट्टयन्तौ, तम् एव घट्टम् आटतुः तत्र च कृष्णः समग्र-व्यग्रम् अग्रजम् आलिङ्गन् रिङ्गद्-अस्रम् एवेदम् अश्रावयत्-भ्रातर्, मातरम् अकातरतयाभिरक्ष्य सर्व एव रक्षणीयाः, यावद् अहं पितरम् आनीय सुख-वितरं करवाणि मातर्य् अत्रागतायां तु न कथञ्चिद् अपि पर्याप्तिं पर्यापयितुं शक्ष्यामीति [8] तद् एवं कृत-संवाद-मात्रः पितरम् आनेतुं निर्मित-यात्रः संहनन-बृंहित-सिंह-लज्जः संहित-परिकर-सज्जः पाताल-विवर-द्वार-पात्रं सरित्-पात्रम् अनु ममज्ज [9] अनन्तरं च, व्रजेश्वरी-प्रधानाः सर्व एव तत्र चरण-मात्रम् आदधाना रामम् एकम् अवधानाः कृष्णम् अनुसन्दधानाः पप्रच्छुः-क्व नु यातस् तवानुजातः? इति [10] स तु तां व्रजेन्द्रसुदृशं विसदृशदृशं परामृशन्न् उवाच-मातर्, न कातरताम् आयाहि स तु सम्प्रत्य् एव जनकम् आदाय स्वजनसुखं जनयि-ष्यति इति [11] अथ स्वमातरम् उवाच-हन्त, त्वम् अपि कथं मां हन्तासि? मयि विश्वासतः श्वासमात्रविशिष्टाम् एतां पाहि [12] ततश् च सर्व एवानर्वाञ्चः कालियदमनप्रक्रमतस् तद्वचनम् अक्लमप्रमम् एव मन्वानास् तां विश्रमयामासुः किन्तु, किं स्वप्नः किम् उ जागरः? किम् अथवा मूर्च्छा किम् उन्मादिता? वेत्य् एतत् परिचेतुम् आपुर् असकृद्-बुद्धिं न तस्मिन् जनाः किन्तूत्कण्ठिततावगुण्ठित-हृदां तेषाम् अभूद् वाग् इयं हा हा श्री-व्रजराज हा बत हहा श्री-कृष्ण कुत्रासि भोः?

[73] tad evaṃ saṅkṣepenāpi kathite prathite muhūrta-dvayaṃ muhūrtavad eva tāś ca te ca tuṣṇīmbhāvam āseduḥ, punaś ca yathāyatham āvāsaṃ samāseduḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu jambha-bhedi-surendratā-stambhana-nagendra-dhara- gavendratālambhanaṃ nāma ekonaviṃśaṃ pūraṇam 19 (20) atha viṃśaṃ pūraṇam varuṇa-lokāloka-camatkāra-tiraskāraka-golokāvalokanam [1] atha prabhāta-kathāyāṃ snigdhakaṇṭha uvāca-tad evam ekādaśī-kathā kathitā tāṃ ca tithim aśithilitayā prathita-manorathāṃ pratītya nityavad eva vraja-devaḥ samyag ullāsam upovāsa [2] kintu pāraṇa-kāraṇam avaśīrṇam eva dvādaśīm avaśiṣṭām avadhāya bahv-avaśiṣṭāyām api rajanyāṃ viśiṣṭa-vidhi-balataḥ snānādi-kalanāya kalindīṃ praviṣṭavān praviśya ca yathā-yatham atrasnuḥ sasnau snātvā cāntar eva vāriṇaḥ śrī-nārāyaṇam ekāyanatayā sāgama-niṣṭham upatiṣṭhamānaḥ suṣṭhu dhyātum ārabdhavān tatra cāyaṃ janmata eva tan-mayatayā san-matir āsīt tādṛśa-nandana-lābhānandatas tu tatrāpy atiśayaṃ vindati sma tataś ca tad-vidha-dhyānāvadhānataḥ samādhim anavadhim āpannavantaṃ taṃ sarvataḥ pracarantaḥ pracetasaś carāḥ sahasā samāsadya sadyaḥ svīya-svāmi-nivāsaṃ praty eva pravāsayāmāsuḥ eṣa nivāsa-viśeṣaś ca tasya jala-stambha-vidyālambhitāra-bhavān svata eva bhāsvān bhāsvat-kanyā-hrada-stha-vivarasyādhaḥ-pradeśe sadeśa eva rasā-vivara-deśe niveśam āsīdati na ca kṛṣṇa-prabhāvatā vidita-mahitānubhāvasya tasya tathānayanaṃ nayavatāṃ na sambhāvanīyam sa hi nirantaram idaṃ cintayati-yad asya mad-bhāgya-jātataḥ sañjātasya sutasya yathottara-prathamāna-mānatayā parama-prema-harṣadam utkarṣaṃ śaśvad eva paśyāma iti tatas tad evāsakṛd eva yogam āpayituṃ tal-līlāyām upayoga-māyātāyā yogamāyāyā eva samayās ta ete pūtanā-gamanādivat [3] atha tathāveśinam eva vrajeśānaṃ yadā pāśinaḥ puratas tad-ādeśābhiniveśinas te sañcāritavantas, tadā tad-ākārata eva taṃ nirdhārayan punaś ca nārāyaṇa-dhāraṇāvantam avadhārayann ayam atidarādarābhyāṃ kṛta-divya-vastrādi-praśastitayā varaśayyām evādhiśāyayāmāsa [4] svayaṃ ca pitṛ-haraṇāsahiṣṇu-kṛṣṇāgamanam anantaram eva manvānaḥ sudūra-dṛṣṭi-hetuṃ pūr-dvāram adhitiṣṭhann ūrdhvam eva tiṣṭhati sma [5] athātratyaṃ vṛttam anuvṛttyatām [6] yadā khalu kṛṣṇasya tātaḥ kṛṣṇā-pāthasi tan-nāthavattā-mātra-dhanānāṃ janānām adṛśyatām avāpa, tadā diśi diśi kāndiśīkās te jalam avagāhya tad-aprāptitas tad-bāhyaṃ pradeśam āgatāḥ āgamya ca vikrośanta eva vrajam abhigacchantaḥ, kṛṣṇa-rāmāgraṇyas tān vraja-grāmaṇyaḥ kalitāsukhān svābhimukhān eva lebhire [7] tatra ca vṛtte śruta-mātre parama-duḥkha-pātre sarvataḥ kṛta-mano-virāmau kṛṣṇa-rāmau vikramya sarvam atikramya, paramotkaṇṭhita-matyā jhaṭiti-gatyā pṛthivīm api ghaṭṭayantau, tam eva ghaṭṭam āṭatuḥ tatra ca kṛṣṇaḥ samagra-vyagram agrajam āliṅgan riṅgad-asram evedam aśrāvayat-bhrātar, mātaram akātaratayābhirakṣya sarva eva rakṣaṇīyāḥ, yāvad ahaṃ pitaram ānīya sukha-vitaraṃ karavāṇi mātary atrāgatāyāṃ tu na kathañcid api paryāptiṃ paryāpayituṃ śakṣyāmīti [8] tad evaṃ kṛta-saṃvāda-mātraḥ pitaram ānetuṃ nirmita-yātraḥ saṃhanana-bṛṃhita-siṃha-lajjaḥ saṃhita-parikara-sajjaḥ pātāla-vivara-dvāra-pātraṃ sarit-pātram anu mamajja [9] anantaraṃ ca, vrajeśvarī-pradhānāḥ sarva eva tatra caraṇa-mātram ādadhānā rāmam ekam avadhānāḥ kṛṣṇam anusandadhānāḥ papracchuḥ-kva nu yātas tavānujātaḥ? iti [10] sa tu tāṃ vrajendrasudṛśaṃ visadṛśadṛśaṃ parāmṛśann uvāca-mātar, na kātaratām āyāhi sa tu sampraty eva janakam ādāya svajanasukhaṃ janayi-ṣyati iti [11] atha svamātaram uvāca-hanta, tvam api kathaṃ māṃ hantāsi? mayi viśvāsataḥ śvāsamātraviśiṣṭām etāṃ pāhi [12] tataś ca sarva evānarvāñcaḥ kāliyadamanaprakramatas tadvacanam aklamapramam eva manvānās tāṃ viśramayāmāsuḥ kintu, kiṃ svapnaḥ kim u jāgaraḥ? kim athavā mūrcchā kim unmāditā? vety etat paricetum āpur asakṛd-buddhiṃ na tasmin janāḥ kintūtkaṇṭhitatāvaguṇṭhita-hṛdāṃ teṣām abhūd vāg iyaṃ hā hā śrī-vrajarāja hā bata hahā śrī-kṛṣṇa kutrāsi bhoḥ?

1.20.2

जनी-चतुष्टय-धृता प्लुष्ट-चित्ता व्रजेश्वरी श्वासास्तिता-तर्क-पात्रं हा हा मात्रं जगाद सा

janī-catuṣṭaya-dhṛtā pluṣṭa-cittā vrajeśvarī śvāsāstitā-tarka-pātraṃ hā hā mātraṃ jagāda sā

1.20.3

[13] अथ तुङ्गाचल-जल-चित-सुरङ्गा-प्रवेशतः प्रचेतः-सदन-गतस्य तस्य व्रज-लक्ष्मी-दयितस्य चरितम् अनुपचरितम् अवधार्यताम् [14] यद तु ते यादसाम्पति-भवनं जवतः श्री-व्रज-राजम् अभाजयंस् तदा स च तत्र सचते स्म यथा च, स्निग्ध-श्याम-रुच्य् अपि क्रुद्-अरुण-द्योताद् अदृश्यं वपुर् ध्वान्त-ध्वांस्य् अपि तीव्रता-शवलनाद् दृग्-रोधनं दृग्-द्वयम् कौमल्यादि-गुणापि रोष-रभसाद् उग्रा तथा तस्य गीः कल्पान्ताभ्र-तडिद्-ध्वनि-भ्रम-धरान् विस्मापयन्ते स्म तान्

[13] atha tuṅgācala-jala-cita-suraṅgā-praveśataḥ pracetaḥ-sadana-gatasya tasya vraja-lakṣmī-dayitasya caritam anupacaritam avadhāryatām [14] yada tu te yādasāmpati-bhavanaṃ javataḥ śrī-vraja-rājam abhājayaṃs tadā sa ca tatra sacate sma yathā ca, snigdha-śyāma-rucy api krud-aruṇa-dyotād adṛśyaṃ vapur dhvānta-dhvāṃsy api tīvratā-śavalanād dṛg-rodhanaṃ dṛg-dvayam kaumalyādi-guṇāpi roṣa-rabhasād ugrā tathā tasya gīḥ kalpāntābhra-taḍid-dhvani-bhrama-dharān vismāpayante sma tān

1.20.4

[15] ततश् च-बिलं वलमानः स खलु जम्बुकः क्व नु वर्तते? इति जल्प-कलनया तस्मिन्न् अवज्ञा-वर्धनस्य श्रीमन्-नन्द-कुल-समर्धनस्य भृशम् अर्दिधिषति दृशम् अर्दिदिषति च तेजसि बहुल-कोलाहल-प्रवाहम् अवलम्बमानः स्व-गल-वलयित-चेलतया क्ष्मामेलित-भालः सर्व-जल-पालः शङ्कित-कलिः कलिताञ्जलिर् विदूर-भू-गत एवाखण्ड-दण्डवत् प्रणनाम [16] तस्य चेदृशात् खर्व-गर्वतावलोकनात् सर्व एव तन्-नाथास् तथा प्रथाञ्चक्रुः [17] ततश् च तरुणारुण-कमल-लोचनः सर्व-रोचनः करुणया पुरः-सरताम् आसाद्य सद्यस् तं वरुणं पप्रच्छ-ते तु कुत्र परम-धर्माचरणा मदीय-पितृ-चरणाः? इति [18] वरुणस् तु गलित-धैर्य-सञ्जनः साञ्जलितया सान्त्वं वचो व्यानञ्ज-पुरुषोत्तम! यत्र खलु तत्र-भवांस्, तत्र परम् असाव् असमः परम-महान् सम्भवति, नान्यत्र किन्तु तेषाम् एषां किङ्कराणां किं करवाणि शासनम् आत्मनश् चेति तद् अनुशासनम् आशासे [19] कृष्णः स-शान्त-स्वान्तम् आह-वराकाणाम् एषां दण्डः केवलं दण्डयितुं पौरुषं खण्डयति अविलम्ब-स्पर्शम् एव तु दर्शयतात् तात-चरण-सरोजातम् [20] अथ यथादिशन्ति दीर्ण-दीनादीनवास् तत्र-भवन्तः इति [21] वारि-राजः श्री-व्रज-राज-विराजमान-सदन-पर्यन्तं पन्थानं तच्-चरण-मूलतः परम-दुकूलानुकूलं चकार, तत्र निनाय च गोप-कुल-नायक-कुल-नायकम् उवाच च-गोविन्द नीयताम् एष पिता ते पितृ-वत्सल [भ्प् 10.28.9] इति [22] इदम् अहं जानाम्य् एव, तत् कथम् अन्यथा चरामि? कथं वा पराद् अस्य पराभवः स्यात्? इति भावः [23] तद् एवं वरुणस्य पाशाद् यद् भय-पात्रायमाणत्वम्, तस्माद् अपि स्व-प्रभावेण मोचकस्य तस्य- उपलभ्य च सौरभ्यम् अलभ्यस्य सुतस्य सः अभ्याययौ बहिर्-वृत्तिं सभ्यानां विस्मयं वहन्

[15] tataś ca-bilaṃ valamānaḥ sa khalu jambukaḥ kva nu vartate? iti jalpa-kalanayā tasminn avajñā-vardhanasya śrīman-nanda-kula-samardhanasya bhṛśam ardidhiṣati dṛśam ardidiṣati ca tejasi bahula-kolāhala-pravāham avalambamānaḥ sva-gala-valayita-celatayā kṣmāmelita-bhālaḥ sarva-jala-pālaḥ śaṅkita-kaliḥ kalitāñjalir vidūra-bhū-gata evākhaṇḍa-daṇḍavat praṇanāma [16] tasya cedṛśāt kharva-garvatāvalokanāt sarva eva tan-nāthās tathā prathāñcakruḥ [17] tataś ca taruṇāruṇa-kamala-locanaḥ sarva-rocanaḥ karuṇayā puraḥ-saratām āsādya sadyas taṃ varuṇaṃ papraccha-te tu kutra parama-dharmācaraṇā madīya-pitṛ-caraṇāḥ? iti [18] varuṇas tu galita-dhairya-sañjanaḥ sāñjalitayā sāntvaṃ vaco vyānañja-puruṣottama! yatra khalu tatra-bhavāṃs, tatra param asāv asamaḥ parama-mahān sambhavati, nānyatra kintu teṣām eṣāṃ kiṅkarāṇāṃ kiṃ karavāṇi śāsanam ātmanaś ceti tad anuśāsanam āśāse [19] kṛṣṇaḥ sa-śānta-svāntam āha-varākāṇām eṣāṃ daṇḍaḥ kevalaṃ daṇḍayituṃ pauruṣaṃ khaṇḍayati avilamba-sparśam eva tu darśayatāt tāta-caraṇa-sarojātam [20] atha yathādiśanti dīrṇa-dīnādīnavās tatra-bhavantaḥ iti [21] vāri-rājaḥ śrī-vraja-rāja-virājamāna-sadana-paryantaṃ panthānaṃ tac-caraṇa-mūlataḥ parama-dukūlānukūlaṃ cakāra, tatra nināya ca gopa-kula-nāyaka-kula-nāyakam uvāca ca-govinda nīyatām eṣa pitā te pitṛ-vatsala [bhp 10.28.9] iti [22] idam ahaṃ jānāmy eva, tat katham anyathā carāmi? kathaṃ vā parād asya parābhavaḥ syāt? iti bhāvaḥ [23] tad evaṃ varuṇasya pāśād yad bhaya-pātrāyamāṇatvam, tasmād api sva-prabhāveṇa mocakasya tasya- upalabhya ca saurabhyam alabhyasya sutasya saḥ abhyāyayau bahir-vṛttiṃ sabhyānāṃ vismayaṃ vahan

1.20.5

उन्मीलयामास विलोचने स श्रीमन् मुखं तस्य च सन्ददर्श सन्दर्शनाद् एव बभूव सास्रः स्वप्नायितं चास्रवृतेर् अमंस्त

unmīlayāmāsa vilocane sa śrīman mukhaṃ tasya ca sandadarśa sandarśanād eva babhūva sāsraḥ svapnāyitaṃ cāsravṛter amaṃsta

1.20.6

[24] कृष्णस् तु तच्-चरण-युगल-तल-स्पर्श-पूर्वकं तम् आलिङ्गन् उन्नमितवान्-तात, सोऽ हम् आगतोऽ स्मि, इत्य् अधिगतवांश् च 25] तत्र द्वयोर् अपि समग्र-व्यग्रताम् आगच्छतोर् अथ हरिस् तु परितः परीत-पर-परीवार-परीहास-शङ्कया सङ्कुचित-चित्तस् तत्र चात्मनि च बाष्पादि-विकार-व्यतिरिक्ताकारताम् आसादयितुं व्याजहार-तात, परितः समवधीयताम् [26] अथ व्रज-सूत्रामा परितः समीक्ष्य च कुत्रावाम् आगतौ? इति स-वैलक्ष्यं पुत्राननम् ईक्षते स्म [27] स चोवाच-तात, मा तन्यताम् अन्यथा-भावः यथाव्रजनम् एव स्व-व्रजं व्रजिष्यावः ततः पुरतश् चरण-कमलम् अवधीयमानम् आधीयताम् [28] तत्र तु तथा कुर्वति व्याकुलताकुल-काकु-पूर्वं वरुण उवाच- कृपालुस् त्वम् अहो कृष्ण द्वयोर् एकतरं कुरु दण्डं वाथ प्रसादं वा नापराधं तु शेषय

[24] kṛṣṇas tu tac-caraṇa-yugala-tala-sparśa-pūrvakaṃ tam āliṅgan unnamitavān-tāta, so' ham āgato' smi, ity adhigatavāṃś ca 25] tatra dvayor api samagra-vyagratām āgacchator atha haris tu paritaḥ parīta-para-parīvāra-parīhāsa-śaṅkayā saṅkucita-cittas tatra cātmani ca bāṣpādi-vikāra-vyatiriktākāratām āsādayituṃ vyājahāra-tāta, paritaḥ samavadhīyatām [26] atha vraja-sūtrāmā paritaḥ samīkṣya ca kutrāvām āgatau? iti sa-vailakṣyaṃ putrānanam īkṣate sma [27] sa covāca-tāta, mā tanyatām anyathā-bhāvaḥ yathāvrajanam eva sva-vrajaṃ vrajiṣyāvaḥ tataḥ purataś caraṇa-kamalam avadhīyamānam ādhīyatām [28] tatra tu tathā kurvati vyākulatākula-kāku-pūrvaṃ varuṇa uvāca- kṛpālus tvam aho kṛṣṇa dvayor ekataraṃ kuru daṇḍaṃ vātha prasādaṃ vā nāparādhaṃ tu śeṣaya

1.20.7

[29] तद् एवं कृत-यात्रतया स्थितयोर् अपि क्षण-मात्रम् अवस्थितयोस् तयोर् महोपचारांश् चरणाग्रतः समर्पितान् आचरन् प्रणामम् आचचार, चचाल च स ताभ्यां सह यावद्-विवराभ्यासम् आगम्य च तद्-अभ्यासं तद्-वर्त्म-भाग-स्थित-नीरं विभागम् आगमय्य ताभ्यां सह व्रजं प्रति प्रहित-जन-प्रहित-महितालङ्कृति-मुख-परिबर्ह-सम्भृति-मुहूर्त-सुख-पूर्तितः कृत-कृत्यं-मन्यतया नृत्यन्न् इव निववृते तदा तीर-स्थाना व्रज-जनि-जनाः प्राण-रहित- प्रभास् तद्-वर्त्मेक्षा-स्थित-शिथिल-जीव-स्थिति-दशाः पिता-पुत्रौ वाराम्पति-चर-युतौ निर्व्यथतया गतौ दृष्ट्वा भूयोऽ प्य् अहह सुख-तन्द्रीम् अभिययुः

[29] tad evaṃ kṛta-yātratayā sthitayor api kṣaṇa-mātram avasthitayos tayor mahopacārāṃś caraṇāgrataḥ samarpitān ācaran praṇāmam ācacāra, cacāla ca sa tābhyāṃ saha yāvad-vivarābhyāsam āgamya ca tad-abhyāsaṃ tad-vartma-bhāga-sthita-nīraṃ vibhāgam āgamayya tābhyāṃ saha vrajaṃ prati prahita-jana-prahita-mahitālaṅkṛti-mukha-paribarha-sambhṛti-muhūrta-sukha-pūrtitaḥ kṛta-kṛtyaṃ-manyatayā nṛtyann iva nivavṛte tadā tīra-sthānā vraja-jani-janāḥ prāṇa-rahita- prabhās tad-vartmekṣā-sthita-śithila-jīva-sthiti-daśāḥ pitā-putrau vārāmpati-cara-yutau nirvyathatayā gatau dṛṣṭvā bhūyo' py ahaha sukha-tandrīm abhiyayuḥ

1.20.8

[30] केवलस् तु बलदेवस् ताव् अभिजगाम, प्रणनाम च व्रज-राजम् दत्त-सुख-समाजे व्रज-राजे तु, तम् उपगूह्य विस्मृत-बाह्यतया किञ्चन चासमूह्य क्षण-कतिपयं विरमति पुनश् च रामे पुनः पुनर् नमति, रामानुजः सहसा सहसा परिक्रम्य परम-रम्य-निज-स्पर्शामृत-स्पर्शनतः प्रथमं मातरम् एव कातरः पुनर् जीव-लोकम् आलोकयामास, क्रमशस् त्व् अन्यम् अन्यम् अपि समागते पितरि हरेर् उभाव् अमू मिलन्त्य् अपि व्रज-जनतामिलन् मिथः तदा न सा परिबुबुधे परं परं परन्तु ताव् अखिलम् अवैत् परापरम्

[30] kevalas tu baladevas tāv abhijagāma, praṇanāma ca vraja-rājam datta-sukha-samāje vraja-rāje tu, tam upagūhya vismṛta-bāhyatayā kiñcana cāsamūhya kṣaṇa-katipayaṃ viramati punaś ca rāme punaḥ punar namati, rāmānujaḥ sahasā sahasā parikramya parama-ramya-nija-sparśāmṛta-sparśanataḥ prathamaṃ mātaram eva kātaraḥ punar jīva-lokam ālokayāmāsa, kramaśas tv anyam anyam api samāgate pitari harer ubhāv amū milanty api vraja-janatāmilan mithaḥ tadā na sā paribubudhe paraṃ paraṃ parantu tāv akhilam avait parāparam

1.20.9

हम्बा-रावैर् जन-कलकलैः स्वर्गतः पुष्प-पातैर् वाद्यैर् नृत्यैः स्तव-रव-शतैर् उत्थितेऽ न्योऽ न्य-मर्दे श्रीमान् रामः पशु-समुदयं वारयन् लोक-वृन्दं श्लक्ष्णालापैर् अपि समुचित-स्थान-निष्ठं चकार

hambā-rāvair jana-kalakalaiḥ svargataḥ puṣpa-pātair vādyair nṛtyaiḥ stava-rava-śatair utthite' nyo' nya-marde śrīmān rāmaḥ paśu-samudayaṃ vārayan loka-vṛndaṃ ślakṣṇālāpair api samucita-sthāna-niṣṭhaṃ cakāra

1.20.10

तत्र च- स्वयं दत्त्वा शुभ्रासनम् इह महा-गोप-पतये यथा-योग्यं चान्यान् विदधद् उपविष्टान् अथ बलः उपान्त-प्रक्रान्त-स्थितिम् अनुजम् आपृच्छ्य परितः कथाम् एतां शृण्वन् पशुप-कुलम् अश्रावयद् अपि

tatra ca- svayaṃ dattvā śubhrāsanam iha mahā-gopa-pataye yathā-yogyaṃ cānyān vidadhad upaviṣṭān atha balaḥ upānta-prakrānta-sthitim anujam āpṛcchya paritaḥ kathām etāṃ śṛṇvan paśupa-kulam aśrāvayad api

1.20.11

[31] तत्राथ दत्त-स्वातन्त्र्यतया विप्रान् आमन्त्र्य परमान्नादिभिः सन्तर्प्य तद्-अभीप्सितानि वीप्सया समर्प्य, द्वादश्यतिक्रम-भिया तत्-प्रवण-धिया व्रतम् इदम् अच्छिद्र-प्रथम् अस्त्व् इति प्रार्थ्य, गीर्भिस् तद्-आशीर्भिस् तत्र सामर्थ्यं समर्थ-कृतार्थं-मन्यास् ते धन्या बहुल-कुतूहलतः सर्व एव व्रजम् आव्रजन्ति स्म [32] यत्र व्रजाध्यक्षः स्वयम् अध्वानं व्रजन्, मध्ये-सुत-द्वयम् अभ्राजिष्ट [33] अथ कथकस् ताम् एतां कथां समापयन् श्री-व्रजेश्वरं प्रत्य् आह- पाशि-पाशेन सम्बन्धस् त्वय्य् आसीन् नेति का कथा तद्-भयेनापि नासीत् त्वत्-पुत्रस्यास्य प्रभावतः

[31] tatrātha datta-svātantryatayā viprān āmantrya paramānnādibhiḥ santarpya tad-abhīpsitāni vīpsayā samarpya, dvādaśyatikrama-bhiyā tat-pravaṇa-dhiyā vratam idam acchidra-pratham astv iti prārthya, gīrbhis tad-āśīrbhis tatra sāmarthyaṃ samartha-kṛtārthaṃ-manyās te dhanyā bahula-kutūhalataḥ sarva eva vrajam āvrajanti sma [32] yatra vrajādhyakṣaḥ svayam adhvānaṃ vrajan, madhye-suta-dvayam abhrājiṣṭa [33] atha kathakas tām etāṃ kathāṃ samāpayan śrī-vrajeśvaraṃ praty āha- pāśi-pāśena sambandhas tvayy āsīn neti kā kathā tad-bhayenāpi nāsīt tvat-putrasyāsya prabhāvataḥ

1.20.12

तद् उक्तं वरुणेनास्य करुणां वीर्य-भीरुणा गोविन्द नीयताम् एष पिता ते पितृ-वत्सलः

tad uktaṃ varuṇenāsya karuṇāṃ vīrya-bhīruṇā govinda nīyatām eṣa pitā te pitṛ-vatsalaḥ

1.20.13

इति [अनुष्टुभ्] [34] अथ दिनान्तरे कृष्णम् अन्तरेण सभान्तरे निविष्टा गोप-कुल-शिष्टा व्रज-पतिं प्रति तत्रत्यं चित्रं पप्रच्छुः [35] स च लोक-पालस्य तस्य तं महोदयम् ऐहिक-लोकानाम् आलोक-पथातीतम् अस्तोकं श्लोकयामास तत्र च-मित्राणि, चित्रं श्रूयताम् इति तद्-वासिनां कृष्णे भक्तिम् अतिरिक्तां वर्णयामास [36] तद्-वर्णनान्तरं तु निज-निजम् अन्तरम् अनु विस्मितानां तस्मिन्न् ईश्वरतालम्भक-सम्भावनया सर्वेषाम् एव सेयं भावना-यदि चानश्वर-प्रतिपत्ति-वशाद् अयम् ईश्वरस्, तथाप्य् औत्पत्तिक-स्नेह-सम्पत्ति-विषयाश्रयता-मय-निरामय-सुख-दायीति तु सदा मुख्य-व्यतीत-सर्व-तर्षं समुत्कर्षं द्रष्टुं सुष्ठु मुहुर् उल्लसत्य् एव नश् चेतो-वृत्तिः तच् च किम् अनेन निर्बाधं साधयिष्यते? इति [37] एष चाशेषाणाम् एषां स्वापर-पर्याय-ज्ञातितया स्वाभेदेन विज्ञायमानानाम् एतद् अभिज्ञाय, कारुण्य-जात-यन्त्रणया शीघ्रता-परतन्त्रतया चिन्तितवान्- [38] अहो, एते च ते ते मम परम-स्वजना, मयि पारमैश्वर्यं पर्यालोच्य सर्वतोऽ प्य् असम्भवं मद्-वैभवम् अनुभवितुम् इच्छन्ति, किन्तु नानुभवन्ति यत एव लोक-पाल-वैभव-मात्रं चमत्कार-पात्रं कुर्वन्ति तादृशं तद् वैभवं पुनर् एषां स्वगति-मयम् एव तत् तु तन्-मयम् अपि यन् नानुभवन्ति, तत् खल्व् अविद्या-काम-कर्म-निर्मितोच्चावच-गतिमति जगति विरचितम् अवतारम् अनु सर्व-साधारणं-मन्यतया बुद्धि-बाधात एव सा चैषाम्, इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम् [भ्प् 10.11.58] कृष्णेऽ र्पितात्म-सुहृद्-अर्थ-कलत्र-कामाः [भ्प् 10.16.10] इति कृष्णे कमल-पत्राक्षे सन्न्यस्ताखिल-राधसः [भ्प् 10.65.6] इति [39] तथा च- एषां घोष-निवासिनाम् उत भवान् किं देवरातेति नश् चेतो विश्व-फलात् फलं त्वद्-अपरं कुत्राप्य् अयन् मुह्यति सद्-वेषाद् इव पूतनापि स-कुला त्वाम् एव देवापिता यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयास् त्वत्-कृते [10.14.35] इत्य् आदिभिः प्रमित-सर्वोपरि-मद्-वशीकारि-प्रेम-महिम्नां यद्यपि नाविद्यादि-मयी, तथाप्य् एषाम् अन्य-साधारणं-मन्यताम् असहमानोऽ हं मदीय-प्रेम-सन्दोह-मय-मोहाभिलाष-लालना-जालतः सञ्जायमानाम् अप्य् एतां तन्-मयीम् एव मन्ये [40] वस्तुतस् तु तादृश-प्रेमर्णेनानादि-कल्पत एवान्येभ्यः प्रत्तानवकाशाम् उत्तमर्णतां गतानाम् अप्य् एषां मय्य् अर्पित-सर्वार्थानां गतिर् एव मम गतिस्, तद्-अनुगतम् एव च मम परमं वैभवम्, न पुनर् अतः परम् अपि परं सम्भवति [41] तद् एवं जलावितुर् वैभवाद् अपि पितुर् मम यश् चमत्कारः, स तु मां दुःखाकरोति तस्माद् एतेषां यथा मयि प्रेमावेशस् तथा नैतेषु ममेति तद्-अनुसन्धानवता मया तद् एतद् एषाम् एव वैभवम् एतेषाम् एव शुभानुध्यान-मय-योगमायानुभवतः साम्प्रतम् एनान् अनुभावयानि इति [42] तद् एतद् विचिन्तनानन्तरं दिनानन्तरे पुनर् आदि-वराह-पुराण-वाचक-याचक-विप्र-द्वारा-पुर-द्वारास्थानी-स्थितिक-विचित्र-पित्राद्य्-आभीर-वीर-परिषदं प्रति-कार्तिक-वर्ति-पूर्णिमा-स्नानम् अक्रूराभीष्ट-प्रदे ब्रह्म-ह्रदे तूर्णम् एव पूर्ण-तत्-फलतां साधयति इत्य् अवधारयन्, सारतया धारयंस् तत्-प्रातः सर्वांस् तान् दायादादीन् आदाय सत्रा तत्रागतवान् [43] आगत्य च सर्वेण सह तत्र निमज्ज्य, तम् उत्सृज्य, तीरम् आसज्य, प्रकृतितः परतया सच्-चिद्-आनन्द-घनं परम-स्वरूप-रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्दतयात्मारामाणाम् अप्य् अलभ्य-घनं गोपानां स्व-निकेतम् एतं गोलोकम् आवरक-शक्तिम् अपाकृत्य व्यक्तीकृतवान् [44] तिरस्करिणीं निराकृत्य विचित्रं दिव्य-चित्रम् इव यं खल्व् अस्य नराकृति-पर-ब्रह्मणः स्व-लोकतया ब्रह्मणो लोक इत्य् आचक्षते [45] यत्र किल स्वेषाम् एव मध्यम् अध्यासितं निज-कुल-तिलक-कृष्णाकारतया परिचितं कृत-जन्मादि-गोकुल-लीला-स्तुति-श्रुति-साक्षिकतयातिनिश्चितं तम् एतं स-लोकम् आलोकयन् व्रज-लोकः सर्व-शोकं व्यतीत्य, विस्मयानन्द-सन्दोहतः प्रतिक्षणम् एव सुख-संरोहम् अवाप [46] तद् एवं व्यज्य रज्यन्-मनसस् तान् व्रज-लोकान् गोलोकतः स दैतेयारिर् दैतेयपीडनादि-क्रीडां पूरयितुं पुनर् व्यवधापितवांश् च [47] अथ कथकः समापनम् आह- ईदृग् व्रजेश पुत्रस् ते जित-लोकेश-लोककः यस् त्वां च तव लोकं च लोकम् एतम् अलोकयत्

iti [anuṣṭubh] [34] atha dināntare kṛṣṇam antareṇa sabhāntare niviṣṭā gopa-kula-śiṣṭā vraja-patiṃ prati tatratyaṃ citraṃ papracchuḥ [35] sa ca loka-pālasya tasya taṃ mahodayam aihika-lokānām āloka-pathātītam astokaṃ ślokayāmāsa tatra ca-mitrāṇi, citraṃ śrūyatām iti tad-vāsināṃ kṛṣṇe bhaktim atiriktāṃ varṇayāmāsa [36] tad-varṇanāntaraṃ tu nija-nijam antaram anu vismitānāṃ tasminn īśvaratālambhaka-sambhāvanayā sarveṣām eva seyaṃ bhāvanā-yadi cānaśvara-pratipatti-vaśād ayam īśvaras, tathāpy autpattika-sneha-sampatti-viṣayāśrayatā-maya-nirāmaya-sukha-dāyīti tu sadā mukhya-vyatīta-sarva-tarṣaṃ samutkarṣaṃ draṣṭuṃ suṣṭhu muhur ullasaty eva naś ceto-vṛttiḥ tac ca kim anena nirbādhaṃ sādhayiṣyate? iti [37] eṣa cāśeṣāṇām eṣāṃ svāpara-paryāya-jñātitayā svābhedena vijñāyamānānām etad abhijñāya, kāruṇya-jāta-yantraṇayā śīghratā-paratantratayā cintitavān- [38] aho, ete ca te te mama parama-svajanā, mayi pāramaiśvaryaṃ paryālocya sarvato' py asambhavaṃ mad-vaibhavam anubhavitum icchanti, kintu nānubhavanti yata eva loka-pāla-vaibhava-mātraṃ camatkāra-pātraṃ kurvanti tādṛśaṃ tad vaibhavaṃ punar eṣāṃ svagati-mayam eva tat tu tan-mayam api yan nānubhavanti, tat khalv avidyā-kāma-karma-nirmitoccāvaca-gatimati jagati viracitam avatāram anu sarva-sādhāraṇaṃ-manyatayā buddhi-bādhāta eva sā caiṣām, iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām [bhp 10.11.58] kṛṣṇe' rpitātma-suhṛd-artha-kalatra-kāmāḥ [bhp 10.16.10] iti kṛṣṇe kamala-patrākṣe sannyastākhila-rādhasaḥ [bhp 10.65.6] iti [39] tathā ca- eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān kiṃ devarāteti naś ceto viśva-phalāt phalaṃ tvad-aparaṃ kutrāpy ayan muhyati sad-veṣād iva pūtanāpi sa-kulā tvām eva devāpitā yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte [10.14.35] ity ādibhiḥ pramita-sarvopari-mad-vaśīkāri-prema-mahimnāṃ yadyapi nāvidyādi-mayī, tathāpy eṣām anya-sādhāraṇaṃ-manyatām asahamāno' haṃ madīya-prema-sandoha-maya-mohābhilāṣa-lālanā-jālataḥ sañjāyamānām apy etāṃ tan-mayīm eva manye [40] vastutas tu tādṛśa-premarṇenānādi-kalpata evānyebhyaḥ prattānavakāśām uttamarṇatāṃ gatānām apy eṣāṃ mayy arpita-sarvārthānāṃ gatir eva mama gatis, tad-anugatam eva ca mama paramaṃ vaibhavam, na punar ataḥ param api paraṃ sambhavati [41] tad evaṃ jalāvitur vaibhavād api pitur mama yaś camatkāraḥ, sa tu māṃ duḥkhākaroti tasmād eteṣāṃ yathā mayi premāveśas tathā naiteṣu mameti tad-anusandhānavatā mayā tad etad eṣām eva vaibhavam eteṣām eva śubhānudhyāna-maya-yogamāyānubhavataḥ sāmpratam enān anubhāvayāni iti [42] tad etad vicintanānantaraṃ dinānantare punar ādi-varāha-purāṇa-vācaka-yācaka-vipra-dvārā-pura-dvārāsthānī-sthitika-vicitra-pitrādy-ābhīra-vīra-pariṣadaṃ prati-kārtika-varti-pūrṇimā-snānam akrūrābhīṣṭa-prade brahma-hrade tūrṇam eva pūrṇa-tat-phalatāṃ sādhayati ity avadhārayan, sāratayā dhārayaṃs tat-prātaḥ sarvāṃs tān dāyādādīn ādāya satrā tatrāgatavān [43] āgatya ca sarveṇa saha tatra nimajjya, tam utsṛjya, tīram āsajya, prakṛtitaḥ paratayā sac-cid-ānanda-ghanaṃ parama-svarūpa-rūpa-rasa-gandha-sparśa-śabdatayātmārāmāṇām apy alabhya-ghanaṃ gopānāṃ sva-niketam etaṃ golokam āvaraka-śaktim apākṛtya vyaktīkṛtavān [44] tiraskariṇīṃ nirākṛtya vicitraṃ divya-citram iva yaṃ khalv asya narākṛti-para-brahmaṇaḥ sva-lokatayā brahmaṇo loka ity ācakṣate [45] yatra kila sveṣām eva madhyam adhyāsitaṃ nija-kula-tilaka-kṛṣṇākāratayā paricitaṃ kṛta-janmādi-gokula-līlā-stuti-śruti-sākṣikatayātiniścitaṃ tam etaṃ sa-lokam ālokayan vraja-lokaḥ sarva-śokaṃ vyatītya, vismayānanda-sandohataḥ pratikṣaṇam eva sukha-saṃroham avāpa [46] tad evaṃ vyajya rajyan-manasas tān vraja-lokān golokataḥ sa daiteyārir daiteyapīḍanādi-krīḍāṃ pūrayituṃ punar vyavadhāpitavāṃś ca [47] atha kathakaḥ samāpanam āha- īdṛg vrajeśa putras te jita-lokeśa-lokakaḥ yas tvāṃ ca tava lokaṃ ca lokam etam alokayat

1.20.14

अधि गोलोके गोपाः स्वयम् अधि गोपेषु गोलोकः इति कलयन् वनमाली यस् तं व्यानञ्ज तं नौमि

adhi goloke gopāḥ svayam adhi gopeṣu golokaḥ iti kalayan vanamālī yas taṃ vyānañja taṃ naumi

1.20.15

[48] तद् एवं प्रातः-कथायां प्रयातायां विभावरी-कथा विभाति स्म यथा स्निग्धकण्ठ उवाच- यदा यातः पित्रा सह वरुण-लोकं हरिर् असौ तदा राधादीनां स्थितिर् इह मृषा का प्रथयिता जडानां जाड्यं स्याद् असुख-सुख-बुद्धिस् तु सुधियां न शून्यस्य प्राप्तिं भजति परितः कापि च दशा

[48] tad evaṃ prātaḥ-kathāyāṃ prayātāyāṃ vibhāvarī-kathā vibhāti sma yathā snigdhakaṇṭha uvāca- yadā yātaḥ pitrā saha varuṇa-lokaṃ harir asau tadā rādhādīnāṃ sthitir iha mṛṣā kā prathayitā jaḍānāṃ jāḍyaṃ syād asukha-sukha-buddhis tu sudhiyāṃ na śūnyasya prāptiṃ bhajati paritaḥ kāpi ca daśā

1.20.16

यदायासीत् कृष्णः किल वरुण-लोकं पितृ-कृते तदा श्री-राधायाः श्वसितम् अमुना सार्धम् अगमत् यदायासीत् तस्माद् अयम् अथ तदा तत्र सहसा समागाद् इत्य् एषा परम् इह कवीनां सुकविता

yadāyāsīt kṛṣṇaḥ kila varuṇa-lokaṃ pitṛ-kṛte tadā śrī-rādhāyāḥ śvasitam amunā sārdham agamat yadāyāsīt tasmād ayam atha tadā tatra sahasā samāgād ity eṣā param iha kavīnāṃ sukavitā

1.20.17

किं च- आयाते तु व्रज-पति-सुते पाशि-लोकात् तदा काप्य् एका राधाम् अनु तम् अनु च स्निग्ध-भावा विदग्धा औत्सुक्यं तद् द्वयम् अनु निशि श्रावयन्ती द्वि-निष्ठं चेतो-वृत्तेर् मुखम् इव तयोर् अञ्जसा जायते स्म

kiṃ ca- āyāte tu vraja-pati-sute pāśi-lokāt tadā kāpy ekā rādhām anu tam anu ca snigdha-bhāvā vidagdhā autsukyaṃ tad dvayam anu niśi śrāvayantī dvi-niṣṭhaṃ ceto-vṛtter mukham iva tayor añjasā jāyate sma

1.20.18

[49] तत्र श्री-राधा-निष्ठम्, तद् यथा- यदि मां नयसि विधातर् लोकान्तरम् अन्तरा सेवाम् नय मां तन्-मुख-सुषमा- स-सुखां विरहान् न दुःखितां तस्य

[49] tatra śrī-rādhā-niṣṭham, tad yathā- yadi māṃ nayasi vidhātar lokāntaram antarā sevām naya māṃ tan-mukha-suṣamā- sa-sukhāṃ virahān na duḥkhitāṃ tasya

1.20.19

[50] श्री-कृष्ण-निष्ठं यथा- आनीताः पितृ-चरणा वारुण-लोकात् प्रनन्दिता लोकाः हा राधा मम शोकाद् बाधा-गीर्णा न जीर्णास्ति

[50] śrī-kṛṣṇa-niṣṭhaṃ yathā- ānītāḥ pitṛ-caraṇā vāruṇa-lokāt prananditā lokāḥ hā rādhā mama śokād bādhā-gīrṇā na jīrṇāsti

1.20.20

[51] अत्र काक्वा जीर्णास्त्य् एवेति सम्भाव्यते [52] तद् एवं सा तस्यां तस्मिन्न् अपि रहसि निवेद्य विशेषतः श्रीकृष्णम् अप्य् उपालब्धवती, यथा- रागं विनास्ति हृदयं माधव तव रोचते च तत् तुभ्यम् इति नियतं कनकाङ्गी पाण्डू-भवति स्फुटं राधा

[51] atra kākvā jīrṇāsty eveti sambhāvyate [52] tad evaṃ sā tasyāṃ tasminn api rahasi nivedya viśeṣataḥ śrīkṛṣṇam apy upālabdhavatī, yathā- rāgaṃ vināsti hṛdayaṃ mādhava tava rocate ca tat tubhyam iti niyataṃ kanakāṅgī pāṇḍū-bhavati sphuṭaṃ rādhā

1.20.21

[53] ततश् च तस्य स्नेह-वशाद् देह-द्रवी-भावं व्यवस्य पुनः प्रहस्य प्रोवाच- भवान् गुणी माधव राधिकापि सा येनातिदूराद् अपि सुष्ठु कृष्यते राधापि बाढं सरसा निजालयाद् अप्य् एवम् आर्द्रीक्रियते यया भवान्

[53] tataś ca tasya sneha-vaśād deha-dravī-bhāvaṃ vyavasya punaḥ prahasya provāca- bhavān guṇī mādhava rādhikāpi sā yenātidūrād api suṣṭhu kṛṣyate rādhāpi bāḍhaṃ sarasā nijālayād apy evam ārdrīkriyate yayā bhavān

1.20.22

[54] मधुकण्ठ उवाच-केयं वृद्धा? यतस् तत्र नान्य-जनस्य प्रवेशः सम्भवतीति पूर्वं निर्णीतम् [55] स्निग्धकण्ठः सहासम् आह-पौर्णमास्य् एव नाना-वेशेन तत्र प्रवेशतीति [56] अथ तदारभ्य- निशीथं निशीथं तदासौ प्रकर्षाद् अगासीन् मुरल्येति तथ्यं मृषा न अमूस् तु प्रतीयुः स्फुटं मर्म-भेदी स वा कः शरैर् यश् छिनत्त्य् आशु सर्वम्

[54] madhukaṇṭha uvāca-keyaṃ vṛddhā? yatas tatra nānya-janasya praveśaḥ sambhavatīti pūrvaṃ nirṇītam [55] snigdhakaṇṭhaḥ sahāsam āha-paurṇamāsy eva nānā-veśena tatra praveśatīti [56] atha tadārabhya- niśīthaṃ niśīthaṃ tadāsau prakarṣād agāsīn muralyeti tathyaṃ mṛṣā na amūs tu pratīyuḥ sphuṭaṃ marma-bhedī sa vā kaḥ śarair yaś chinatty āśu sarvam

1.20.23

निवेशे संवेशे मथि पथि जने पाथसि वने हरिर् यद्य् अप्य् उद्यन् प्रतिहरितम् एव स्फुरितवान् स्फुटं द्रष्टुं स्प्रष्टुं तदपि तद्-अलब्धेर् विधुरजाद् दधे राधा-बाधा तद्-अनधिगमाद् अप्य् अधिकताम्

niveśe saṃveśe mathi pathi jane pāthasi vane harir yady apy udyan pratiharitam eva sphuritavān sphuṭaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ tadapi tad-alabdher vidhurajād dadhe rādhā-bādhā tad-anadhigamād apy adhikatām

1.20.24

[57] अथ समापनम्- ईदृशस् ते पतिः श्यामे यत्-कान्तेस् त्वं परा गतिः अत्राभिलाषः शोभा वा कान्तिर् इत्य् अधिगम्यताम्

[57] atha samāpanam- īdṛśas te patiḥ śyāme yat-kāntes tvaṃ parā gatiḥ atrābhilāṣaḥ śobhā vā kāntir ity adhigamyatām

1.21.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु वरुणलोकालोक-चमत्कार-तिरस्कारक-गोलोकावलोकनं नाम विंशं पूरणम् 20 (21) अथैकविंशं पूरणम् कुमारी-वस्त्र-हरण-सुकुमारी-समस्त-कर्षणम् [1] तदानीं पुनः स्निग्धकण्ठ उवाच- [2] अथ गर्ग-कृत-व्रज-वर्ग-भेद-मय-समयतः पश्चाद् उद्भूताः काश्चिद् अन्याश् च धन्याः प्रभूता नाना-कुल-प्रसूता या व्रज-कुमारिकाः स्वभावतः कृष्ण-भावानुसारिकास् तासां कौमार-पारम् आरभ्य वासना वर्णनीया यथा, कुमारीणां तासां अघजिति पतिः स्याद् इति रुचिर् यदा जाता तर्हि प्रतिपदम् उपायाकृत-धियाम् विधु-श्रीणां शश्वद् बत बहुल-पक्ष-स्थिति-जुषां तमस्कृद्-विश्वस्मिन्न् अहह कृशता नित्यम् अजनि

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu varuṇalokāloka-camatkāra-tiraskāraka-golokāvalokanaṃ nāma viṃśaṃ pūraṇam 20 (21) athaikaviṃśaṃ pūraṇam kumārī-vastra-haraṇa-sukumārī-samasta-karṣaṇam [1] tadānīṃ punaḥ snigdhakaṇṭha uvāca- [2] atha garga-kṛta-vraja-varga-bheda-maya-samayataḥ paścād udbhūtāḥ kāścid anyāś ca dhanyāḥ prabhūtā nānā-kula-prasūtā yā vraja-kumārikāḥ svabhāvataḥ kṛṣṇa-bhāvānusārikās tāsāṃ kaumāra-pāram ārabhya vāsanā varṇanīyā yathā, kumārīṇāṃ tāsāṃ aghajiti patiḥ syād iti rucir yadā jātā tarhi pratipadam upāyākṛta-dhiyām vidhu-śrīṇāṃ śaśvad bata bahula-pakṣa-sthiti-juṣāṃ tamaskṛd-viśvasminn ahaha kṛśatā nityam ajani

1.21.2

[3] ततश् च तद्-अर्थम् अनुरहसं नाना-देवताम् अर्थयमाना व्यर्थम् इव भ्रमन्ति स्म [4] प्रार्थना चेयं- व्रजेशित्रोः सद्म वासः परं श्वसुरतानयोः कृष्ण एव पतिर् भूयान् मम जन्मनि जन्मनि

[3] tataś ca tad-artham anurahasaṃ nānā-devatām arthayamānā vyartham iva bhramanti sma [4] prārthanā ceyaṃ- vrajeśitroḥ sadma vāsaḥ paraṃ śvasuratānayoḥ kṛṣṇa eva patir bhūyān mama janmani janmani

1.21.3

[5] ततश् च कदाचित् कालिन्दीम् अनु परस्परं विन्दमाना बभूवुः [6] युक्तं च तत्, यतः- एकं पदम् उद्देश्यं भवति समन्ताद् बहूनां चेत् विविध-भुवाम् अपि तेषां मिलनं घटते यथा स-तीर्थानाम्

[5] tataś ca kadācit kālindīm anu parasparaṃ vindamānā babhūvuḥ [6] yuktaṃ ca tat, yataḥ- ekaṃ padam uddeśyaṃ bhavati samantād bahūnāṃ cet vividha-bhuvām api teṣāṃ milanaṃ ghaṭate yathā sa-tīrthānām

1.21.4

[7] मिलितानां तासां परस्परं हार्दम् अपि जातम् तथा हि- दिशि दिशि जाताः स्निग्धा व्यतिमिलिताः सुष्ठु बिभ्रति स्नेहम् मेदुर-मुदिर-समूहे मुहुर् अपि यस्मात् तथा दृष्टम्

[7] militānāṃ tāsāṃ parasparaṃ hārdam api jātam tathā hi- diśi diśi jātāḥ snigdhā vyatimilitāḥ suṣṭhu bibhrati sneham medura-mudira-samūhe muhur api yasmāt tathā dṛṣṭam

1.21.5

[8] तत्र जाते चासौहार्दे हार्दम् अपि परस्परं व्यक्तम् यतः- ह्नुतम् अप्य् एकाश्रयिणां हृदयं व्यक्तिं मिथो याति तत् तु व्यतिमिलितं चेद् वद तर्हि स्यात् पिधानं किम्?

[8] tatra jāte cāsauhārde hārdam api parasparaṃ vyaktam yataḥ- hnutam apy ekāśrayiṇāṃ hṛdayaṃ vyaktiṃ mitho yāti tat tu vyatimilitaṃ ced vada tarhi syāt pidhānaṃ kim?

1.21.6

[9] ततश् च परस्परं हृद्-बाष्पम् उद्गीर्णवतीनां दृग्-बाष्पम् अपि विकीर्णवतीनां तासां दशान्त-दशावशाङ्गतया सम्भाव्यमानानाम् अनुक्षणं सुखा-काङ्क्षिणी पारिकाङ्क्षिणी-वेश-विशेषं विन्दमाना तत्र वृन्दा गता [10] सा ह्य् एवं पुरा चिन्तितवती-राग एव खल्व् आसां व्रजनागरस्य तस्य समागमाय वागगोचरशक्तिभाग् अवसीयते [11] रागश् च लोक-रीति-मय-प्रणयत एव जागरूकतया गरीयान् वरीवर्तीति देवतान्तराराधनम् एव साधयितव्यम्, न तु तद्-आराधनम् इति [12] अथागम्य च तत्-कृताभिवादन-स्व-कृताभिवदन-विधौ लब्ध-विधौ साभिदधाति स्म-[13] अहम् अत्रैव वने वसन्ती भवतीनां भाववतीनाम् अवस्थाः पश्यन्ती दया-विदीर्ण-हृदया समायातास्मि तद् इयं मम सिद्धा विद्या स्व-कर्णानुबिद्धा विधीयताम् नातिप्रयास-भावितता च भवतीनां भविता, किन्तु मास-मात्रम् अत्र श्रमाभासः [14] सा खलु मन्त्र-मयी योगमाया मया दयावती साधितास्तीति [15] तद् एवं तासां कर्ण-विवरम् अनु मन्त्र-वर्णान् निधिवन् निधाय तद्-विधिम् अपि स-विधिम् अभिधाय मुदान्तर्-हितवती सान्तर्हितवती ततश् च तास् तद्-उपदेश-लग्नाः परम-सुख-मग्ना बभूवुः यतः- नित्यं तावद् अनल्प-राग-महिमा सर्वं सहायीयति प्राप्नोत्य् एष तु योग्य-कल्पम् अथ चेद् धत्ते सद्-उल्लासिताम् तस्मिंस् तादृग् अभूद् गुरुः स्वयम् असौ शक्तिः परा वैष्णवी पूज्या मन्त्र-वरश् च वाञ्छित-धरस् तासाम् इतः किं सुखम्?

[9] tataś ca parasparaṃ hṛd-bāṣpam udgīrṇavatīnāṃ dṛg-bāṣpam api vikīrṇavatīnāṃ tāsāṃ daśānta-daśāvaśāṅgatayā sambhāvyamānānām anukṣaṇaṃ sukhā-kāṅkṣiṇī pārikāṅkṣiṇī-veśa-viśeṣaṃ vindamānā tatra vṛndā gatā [10] sā hy evaṃ purā cintitavatī-rāga eva khalv āsāṃ vrajanāgarasya tasya samāgamāya vāgagocaraśaktibhāg avasīyate [11] rāgaś ca loka-rīti-maya-praṇayata eva jāgarūkatayā garīyān varīvartīti devatāntarārādhanam eva sādhayitavyam, na tu tad-ārādhanam iti [12] athāgamya ca tat-kṛtābhivādana-sva-kṛtābhivadana-vidhau labdha-vidhau sābhidadhāti sma-[13] aham atraiva vane vasantī bhavatīnāṃ bhāvavatīnām avasthāḥ paśyantī dayā-vidīrṇa-hṛdayā samāyātāsmi tad iyaṃ mama siddhā vidyā sva-karṇānubiddhā vidhīyatām nātiprayāsa-bhāvitatā ca bhavatīnāṃ bhavitā, kintu māsa-mātram atra śramābhāsaḥ [14] sā khalu mantra-mayī yogamāyā mayā dayāvatī sādhitāstīti [15] tad evaṃ tāsāṃ karṇa-vivaram anu mantra-varṇān nidhivan nidhāya tad-vidhim api sa-vidhim abhidhāya mudāntar-hitavatī sāntarhitavatī tataś ca tās tad-upadeśa-lagnāḥ parama-sukha-magnā babhūvuḥ yataḥ- nityaṃ tāvad analpa-rāga-mahimā sarvaṃ sahāyīyati prāpnoty eṣa tu yogya-kalpam atha ced dhatte sad-ullāsitām tasmiṃs tādṛg abhūd guruḥ svayam asau śaktiḥ parā vaiṣṇavī pūjyā mantra-varaś ca vāñchita-dharas tāsām itaḥ kiṃ sukham?

Pūraṇa 1 (cont. 26)

1.21.7

[16] अतएवामूर् विश्रम्य मार्गशीर्षीय-शिर्षायामाणता-लभ्य-प्रतिपदम् आरभ्य संगत्य व्रतम् आरब्धवत्यः यत्रारुण-कृतारुण-गुण-प्रसरम् अवसरम् अनु परस्परं गृह-विसरतः समाकारणापरा व्यतिबद्ध-करा यमुना-गमन-तत्-परा गान-परायणा बभूवुः; यत्र परस्पर-परीहास-प्रायतया निजाभिप्रायं व्यञ्जयामासुः यथा- त्वाम् उपयन्ता सखि वनमाली सकल-शुभाकर-वर-गुण-शाली ध्रु यत्र व्रज-पतिर् इत-रुचिर् उचिताम् वार्तां चालयिता सुख-सचिताम् अ श्रुत्वा तत् तव मातर-पितरौ सुखम् अयितारौ कृत-धन-वितरौ हरिर् अपि मुदम् इह हृदि गोपयिता सखिभिर् नर्मणि यः कोपयिता ब् गणक-निदिष्ट-तरे सुदिनाहे वेशं धास्यति स निजविवाहे नील-रुची-चित-गौर-दुकूलम् घन-चपलाभिरुचाम् इव मूलम् च् अन्तर-वसनग-कञ्चुक-पीतं चित्र-प्रच्छद-रुचि-परिवीतम् मुकुट-किरीट-तिरीट-विराजम् अलकावलि-मणि-चित्रक-भाजम् द् कुण्डल-मण्डित-गण्ड-विभागम् ताम्बूल-च्छवि-जिद्-अधर-सुरागम् अधरावृतये कर-धृत-चेलम् ग्रैवेयकम् अनुकृत-मणि-मेलम् ए साङ्गद-कङ्कण-मुद्रिक-हस्तम् आवापक-धृति-वलयित-शस्तम् हारवलित-हृदि धृत-मणि-राजम् वनमालादिक-माल्य-समाजम् f मणिमय-शृङ्खल-लसद्-अवलग्नम् चरण-विभूषण-गण-रुचि-मग्नम् वेषे चास्मिन्न् एतद् अपूर्वम् यत् तु न दृष्टं क्वचन च पूर्वम् ग् अङ्गं भूषणम् अपि किल सर्वम् सर्वाभरणं स्वयम् इति गर्वम् अथ मणि-शकटाधिष्ठितम् एतम् कलयिष्यन्ति सुहृद्भिर् उपेतम् ह् तं जन्यानां शकट-परीतम् कुसुमैर् वर्षिष्यन्ति सगीतम् शकट-ध्वनि-युत-वाद्य-शतेन मुदम् आप्स्यति स स्वयम् अपि तेन इ तद्-ध्वनि-कलनात् तव सखि चित्तम् धृतम् अपि यत्नाद् भविता भित्तम् स यदा गन्ता द्वार-सदेशम् सखि विसृजेः सुख-मूर्च्छा-वेशम् ज् तम् उपव्रजिता सा तव गोष्ठी स्त्री ततिर् अपि गास्यति बिम्बोष्ठी उपयानं तद्-वाद्य-वितानम् गालि-प्रायं तद् अपि च गानम् क् सारात्रिक-निर्मञ्छन-दृष्टिं कर्तारस् ते स-कुसुम-वृष्टिम् मण्डप-वरम् उपनीते श्यामे सुख-सम्मर्दो भविता रामे ल् गोपेन्द्रादिक-गण-पूजाम् अनु नर्म-कुतूहलम् उदयेद् वरतनु पूर्वं विधिम् अपि कृत्वा सद्विधि आनेष्यन्ति त्वाम् इह सहनिधि म् वरपुरतस् त्वां शिथिलितगात्रीम् स्थापयितारः प्रियरतिपात्रीम् तातस् तव करम् अथ दधद् अबलम् ग्राहयिता वरकरम् अनु सजलम् न् तत्र च भवती सुमुखि सुखेन किम् भवितेति ज्ञाता केन? किं बहुना, तव करसंयमनम् कृतम् इव पश्याम्य् अमुना कमनम् ओ

[16] ataevāmūr viśramya mārgaśīrṣīya-śirṣāyāmāṇatā-labhya-pratipadam ārabhya saṃgatya vratam ārabdhavatyaḥ yatrāruṇa-kṛtāruṇa-guṇa-prasaram avasaram anu parasparaṃ gṛha-visarataḥ samākāraṇāparā vyatibaddha-karā yamunā-gamana-tat-parā gāna-parāyaṇā babhūvuḥ; yatra paraspara-parīhāsa-prāyatayā nijābhiprāyaṃ vyañjayāmāsuḥ yathā- tvām upayantā sakhi vanamālī sakala-śubhākara-vara-guṇa-śālī dhru yatra vraja-patir ita-rucir ucitām vārtāṃ cālayitā sukha-sacitām a śrutvā tat tava mātara-pitarau sukham ayitārau kṛta-dhana-vitarau harir api mudam iha hṛdi gopayitā sakhibhir narmaṇi yaḥ kopayitā b gaṇaka-nidiṣṭa-tare sudināhe veśaṃ dhāsyati sa nijavivāhe nīla-rucī-cita-gaura-dukūlam ghana-capalābhirucām iva mūlam c antara-vasanaga-kañcuka-pītaṃ citra-pracchada-ruci-parivītam mukuṭa-kirīṭa-tirīṭa-virājam alakāvali-maṇi-citraka-bhājam d kuṇḍala-maṇḍita-gaṇḍa-vibhāgam tāmbūla-cchavi-jid-adhara-surāgam adharāvṛtaye kara-dhṛta-celam graiveyakam anukṛta-maṇi-melam e sāṅgada-kaṅkaṇa-mudrika-hastam āvāpaka-dhṛti-valayita-śastam hāravalita-hṛdi dhṛta-maṇi-rājam vanamālādika-mālya-samājam f maṇimaya-śṛṅkhala-lasad-avalagnam caraṇa-vibhūṣaṇa-gaṇa-ruci-magnam veṣe cāsminn etad apūrvam yat tu na dṛṣṭaṃ kvacana ca pūrvam g aṅgaṃ bhūṣaṇam api kila sarvam sarvābharaṇaṃ svayam iti garvam atha maṇi-śakaṭādhiṣṭhitam etam kalayiṣyanti suhṛdbhir upetam h taṃ janyānāṃ śakaṭa-parītam kusumair varṣiṣyanti sagītam śakaṭa-dhvani-yuta-vādya-śatena mudam āpsyati sa svayam api tena i tad-dhvani-kalanāt tava sakhi cittam dhṛtam api yatnād bhavitā bhittam sa yadā gantā dvāra-sadeśam sakhi visṛjeḥ sukha-mūrcchā-veśam j tam upavrajitā sā tava goṣṭhī strī tatir api gāsyati bimboṣṭhī upayānaṃ tad-vādya-vitānam gāli-prāyaṃ tad api ca gānam k sārātrika-nirmañchana-dṛṣṭiṃ kartāras te sa-kusuma-vṛṣṭim maṇḍapa-varam upanīte śyāme sukha-sammardo bhavitā rāme l gopendrādika-gaṇa-pūjām anu narma-kutūhalam udayed varatanu pūrvaṃ vidhim api kṛtvā sadvidhi āneṣyanti tvām iha sahanidhi m varapuratas tvāṃ śithilitagātrīm sthāpayitāraḥ priyaratipātrīm tātas tava karam atha dadhad abalam grāhayitā varakaram anu sajalam n tatra ca bhavatī sumukhi sukhena kim bhaviteti jñātā kena? kiṃ bahunā, tava karasaṃyamanam kṛtam iva paśyāmy amunā kamanam o

1.21.8

इति [मात्रासमका] [17] तद् एवं यमुनां प्राप्य द्रुतम् एव गानं समाप्य वेलायां बाल्य-चापल्येन कल्ये प्रोज्झित-चेला एव मिथः कृत-मेला वेलायां निमज्जन्ति स्म निमज्ज्य च-कौषेयतया क्षालनां विनापि न परिहेयम् इति तद् एव चेलं परिधाय सेव्याया देव्याः सैकताम् अर्चाम् अर्चितां विधाय मन्त्रम् अनुसन्धाय धाम समायान्ति स्म [18] तद् एवं तावन् मासं यावद् विधाय तत्-पूरक-दिनं व्रतस्यापि पूरकं जातम् इति परमानन्द-पूरणतः सूरजा-पूरम् अनु दूरनिर्जनता-जात-निर्व्रीडतया क्षणम् अक्रीडन् [19] तद् एवं पूर्व-पूर्वं जानन् व्रज-राज-नन्दनस् तुष्ट-मनाः कुमार-चतुष्टयम् अनुविधं विधाय तत्र प्रस्थाय गुप्तम् उप्त-चित्ततया ताः पश्यति स्म [20] ये खलु दाम-सुदाम-वसुदाम-किङ्किणि-संज्ञास् तस्य प्रज्ञाहङ्कार-चित्त-मनसां बहिः-प्रकाशतया लब्ध-समज्ञास् तन्त्र-विज्ञातृभिर् विज्ञायन्ते, त एते हि कुमारा जात-चतुः-पञ्च-वर्षाः परस्पर-सवयस्कता-धृत-हर्षाः कृष्णाद् अनुदिनम् आसादित-प्रेम-वर्षाश् चलनारम्भत एव-कुत्र यामः? इति पृच्छन्त एव गच्छन्तः कृत-तत्-सङ्गम् आगच्छन्ति स्म तद् एवं- सङ्गे विधाय चतुरश् चतुरः कुमारान् आगम्य तत्र कर-वारित-तत्-प्रहासः नम्रीभवन्न् अलम् अलक्षिततां प्रपद्य सद्यस् तद्-अंशुक-चयं स हरिर् जहार

iti [mātrāsamakā] [17] tad evaṃ yamunāṃ prāpya drutam eva gānaṃ samāpya velāyāṃ bālya-cāpalyena kalye projjhita-celā eva mithaḥ kṛta-melā velāyāṃ nimajjanti sma nimajjya ca-kauṣeyatayā kṣālanāṃ vināpi na pariheyam iti tad eva celaṃ paridhāya sevyāyā devyāḥ saikatām arcām arcitāṃ vidhāya mantram anusandhāya dhāma samāyānti sma [18] tad evaṃ tāvan māsaṃ yāvad vidhāya tat-pūraka-dinaṃ vratasyāpi pūrakaṃ jātam iti paramānanda-pūraṇataḥ sūrajā-pūram anu dūranirjanatā-jāta-nirvrīḍatayā kṣaṇam akrīḍan [19] tad evaṃ pūrva-pūrvaṃ jānan vraja-rāja-nandanas tuṣṭa-manāḥ kumāra-catuṣṭayam anuvidhaṃ vidhāya tatra prasthāya guptam upta-cittatayā tāḥ paśyati sma [20] ye khalu dāma-sudāma-vasudāma-kiṅkiṇi-saṃjñās tasya prajñāhaṅkāra-citta-manasāṃ bahiḥ-prakāśatayā labdha-samajñās tantra-vijñātṛbhir vijñāyante, ta ete hi kumārā jāta-catuḥ-pañca-varṣāḥ paraspara-savayaskatā-dhṛta-harṣāḥ kṛṣṇād anudinam āsādita-prema-varṣāś calanārambhata eva-kutra yāmaḥ? iti pṛcchanta eva gacchantaḥ kṛta-tat-saṅgam āgacchanti sma tad evaṃ- saṅge vidhāya caturaś caturaḥ kumārān āgamya tatra kara-vārita-tat-prahāsaḥ namrībhavann alam alakṣitatāṃ prapadya sadyas tad-aṃśuka-cayaṃ sa harir jahāra

1.21.9

हृत्वा स सत्वर-कदम्ब-नगाधिरोह- पूर्वं स-डिम्भ-निकरः स्फुटम् उज्जहास श्रुत्वा प्रहासम् अथ गोप-कुमारिकाणां वर्गः समं सभयम् ऊर्ध्वित-दृष्टिर् आसीत्

hṛtvā sa satvara-kadamba-nagādhiroha- pūrvaṃ sa-ḍimbha-nikaraḥ sphuṭam ujjahāsa śrutvā prahāsam atha gopa-kumārikāṇāṃ vargaḥ samaṃ sabhayam ūrdhvita-dṛṣṭir āsīt

1.21.10

गम्भीर-स्वर-सङ्गतं तद्-इतरानुद्भाव्य-भव्य-श्रियं हासं तं परिचित्य बाल्य-वलितास् ताः प्रेक्ष्य चान्योऽ न्यतः वस्त्राण्य् अप्य् अनभीक्ष्य तत्र विधृतान्य् उच्चं तु वक्षः-स्थलं कृत्वा नीचम् उदक्त-वक्त्रम् उदके न्यक्-चक्रिरे पद्मिनीः

gambhīra-svara-saṅgataṃ tad-itarānudbhāvya-bhavya-śriyaṃ hāsaṃ taṃ paricitya bālya-valitās tāḥ prekṣya cānyo' nyataḥ vastrāṇy apy anabhīkṣya tatra vidhṛtāny uccaṃ tu vakṣaḥ-sthalaṃ kṛtvā nīcam udakta-vaktram udake nyak-cakrire padminīḥ

1.21.11

अतलिन-नलिन-वनानां भ्रमम् इह चक्रुर् मुखानि तासां न हेमन्ते तद्-अयोगात् किन्तु न्यक्-कारम् एवात्र

atalina-nalina-vanānāṃ bhramam iha cakrur mukhāni tāsāṃ na hemante tad-ayogāt kintu nyak-kāram evātra

1.21.12

ततश् च, क्षणम् अधि जल-मध्यं तस्थुर् आनम्र-नेत्राः पुनर् उदयति शीतेऽ द्राक्षुर् एताः कदम्बम् अपि हरिर् अधिशाखं गुप्त-मूर्तिः पुरासीत् पुनर् अवृतिम् अयासीच् चात्म-लक्षाय ताभिः

tataś ca, kṣaṇam adhi jala-madhyaṃ tasthur ānamra-netrāḥ punar udayati śīte' drākṣur etāḥ kadambam api harir adhiśākhaṃ gupta-mūrtiḥ purāsīt punar avṛtim ayāsīc cātma-lakṣāya tābhiḥ

1.21.13

तासां जलस्थ-वपुषां वदनेषु कृष्ण- स्यारूढ-नीपक-तरोः सहसा दृग्-अन्तः पद्मेषु पद्मप-कलाम् अदधाद् अमुष्मिन् यासां च नीरभृति चातकरीतिम् आप

tāsāṃ jalastha-vapuṣāṃ vadaneṣu kṛṣṇa- syārūḍha-nīpaka-taroḥ sahasā dṛg-antaḥ padmeṣu padmapa-kalām adadhād amuṣmin yāsāṃ ca nīrabhṛti cātakarītim āpa

1.21.14

ततश् च- उच्चकैर् जहसुर् बालाश् चुक्रुशुस् तत्र बालिकाः ऊचुश् चेदं तु वः कृत्यं व्रजादृत्यं भविष्यति

tataś ca- uccakair jahasur bālāś cukruśus tatra bālikāḥ ūcuś cedaṃ tu vaḥ kṛtyaṃ vrajādṛtyaṃ bhaviṣyati

1.21.15

[21] अथ कृष्णेन मुहुर् अपि शिक्षिता बालाः प्रोचुः [22] तत्र प्रथमं, यथा- कृत्यं वा किम् अकृत्यं वा न विद्मो वयम् अण्व् अपि शिक्षार्थं किन्तु वः प्राप्ता वीक्ष्याज्ञासिष्म तत् पुनः

[21] atha kṛṣṇena muhur api śikṣitā bālāḥ procuḥ [22] tatra prathamaṃ, yathā- kṛtyaṃ vā kim akṛtyaṃ vā na vidmo vayam aṇv api śikṣārthaṃ kintu vaḥ prāptā vīkṣyājñāsiṣma tat punaḥ

1.21.16

[23] अथ सर्वाः सलज्जं परस्परम् ईक्षित्वा पुनर् ऊचुः- यः कश्चिच् छिक्षकस् तस्माद् भवद्भिः सुष्ठु शिक्षितम् अभ्यस्यथ व्रजे तच् च स्व-गुरोर् मान-वृद्धये

[23] atha sarvāḥ salajjaṃ parasparam īkṣitvā punar ūcuḥ- yaḥ kaścic chikṣakas tasmād bhavadbhiḥ suṣṭhu śikṣitam abhyasyatha vraje tac ca sva-guror māna-vṛddhaye

1.21.17

[24] पुनस् तच्-छिक्षिता डिम्भाः प्रोचुः- किमर्थोऽ यम् उपालम्भस् तन् न विद्मस् तु किञ्चन भवत्यो जल-चारिण्यो वयं वृक्षाग्र-गामिनः

[24] punas tac-chikṣitā ḍimbhāḥ procuḥ- kimartho' yam upālambhas tan na vidmas tu kiñcana bhavatyo jala-cāriṇyo vayaṃ vṛkṣāgra-gāminaḥ

1.21.18

[25] ता ऊचुः- विक्रान्तिर् लुण्ठतां योग्या यद् वः शाखाग्रगामिता दीनता लुण्ठितानां स्याद् यन् नः सलिलगाहिता

[25] tā ūcuḥ- vikrāntir luṇṭhatāṃ yogyā yad vaḥ śākhāgragāmitā dīnatā luṇṭhitānāṃ syād yan naḥ salilagāhitā

1.21.19

[26] अथ श्री-कृष्णः स्वयम् एव स-कोप-विस्मयम् इव वक्ति स्म-किं लुण्ठितं भवतीनाम्? [27] ता ऊचुः-अहो बत! कथम् अस्माकम् असङ्ख्यतया दुःसंवरम् अम्बरं संवरणम् आपद्यते? [28] श्री-कृष्ण उवाच-भवतीनाम् अम्बरावरणता विद्यत एव, तद् अम्बरं वा कथम् अपहारेण संवलनम् अवलम्बताम्? [29] ता ऊचुः- अम्बरम् अप्य् अम्बरताम् आसादयितुं तवास्ति सामर्थ्यम् इह दामोदर चौर्यं कियद् इव शौर्यं समर्पयतु?

[26] atha śrī-kṛṣṇaḥ svayam eva sa-kopa-vismayam iva vakti sma-kiṃ luṇṭhitaṃ bhavatīnām? [27] tā ūcuḥ-aho bata! katham asmākam asaṅkhyatayā duḥsaṃvaram ambaraṃ saṃvaraṇam āpadyate? [28] śrī-kṛṣṇa uvāca-bhavatīnām ambarāvaraṇatā vidyata eva, tad ambaraṃ vā katham apahāreṇa saṃvalanam avalambatām? [29] tā ūcuḥ- ambaram apy ambaratām āsādayituṃ tavāsti sāmarthyam iha dāmodara cauryaṃ kiyad iva śauryaṃ samarpayatu?

1.21.20

[30] अथ कृष्णः स-स्मयम् आह स्म-न नग्ना एताः पाथसि मग्नाः तद् इदं तु मया परिहसितम् एव दृष्टं भवद्भिर् दुष्ठु-प्रकृतीनाम् आकृति-मात्र-सुष्ठुता-युतानाम् आसाम् अनुष्ठितम्; यन् मदीयान्य् एव शस्तानि वस्त्राणि विहारतः समस्त-व्यस्ततया यत्र तत्र विस्रस्तानि तान्य् एता दरिद्राणां कन्याः स्फुटम् अन्यायतया परिचित्य च विचित्य परिदधाना, मादृशस् तु दृशः सकाशाद् गोपनं कामयमाना बाढं जलम् एवावगाढाः यानि खल्व् अतिस्वच्छानां तिग्म-च्छवि-कन्या-जलानाम् अन्तर् अप्रच्छन्नान्य् एव लक्ष्यन्ते, यान्य् एव चासां जल-मग्न-प्रत्यङ्ग-लग्नानि स्वर्ण-सवर्ण-वर्णानि वर्णा इव निर्वर्ण्यन्ते तस्मात् प्लवन्त एव भवन्तः प्रत्येकम् एताः कर-गृहीत-कराः समानयन्ताम् [31] तद् एतद् अवधार्य तीर-पर्यन्तम् अवतीर्य सम्भ्रम-प्रतीक्षिताल्प-कालान् कृष्णाज्ञा-पालान् बालान् अमूः प्रत्यूचुः-[32] कथं स्तम्भम् अवलम्बध्वे? निःशङ्कम् एव सङ्क्रामत [33] सखीः प्रति च प्रावोचन्-अत्रैवानीय पानीय-वास-सुखं लुण्ठाकान् एतान् आकुण्ठम् आसादयत [34] अथ तान् प्रति च- आहर-वसनाम् आहर- वनितां यस्मात् क्रियां सदाधीध्वे कात्यायनी-प्रसादात् तम् अपि विकर्षाम तोयान्तः

[30] atha kṛṣṇaḥ sa-smayam āha sma-na nagnā etāḥ pāthasi magnāḥ tad idaṃ tu mayā parihasitam eva dṛṣṭaṃ bhavadbhir duṣṭhu-prakṛtīnām ākṛti-mātra-suṣṭhutā-yutānām āsām anuṣṭhitam; yan madīyāny eva śastāni vastrāṇi vihārataḥ samasta-vyastatayā yatra tatra visrastāni tāny etā daridrāṇāṃ kanyāḥ sphuṭam anyāyatayā paricitya ca vicitya paridadhānā, mādṛśas tu dṛśaḥ sakāśād gopanaṃ kāmayamānā bāḍhaṃ jalam evāvagāḍhāḥ yāni khalv atisvacchānāṃ tigma-cchavi-kanyā-jalānām antar apracchannāny eva lakṣyante, yāny eva cāsāṃ jala-magna-pratyaṅga-lagnāni svarṇa-savarṇa-varṇāni varṇā iva nirvarṇyante tasmāt plavanta eva bhavantaḥ pratyekam etāḥ kara-gṛhīta-karāḥ samānayantām [31] tad etad avadhārya tīra-paryantam avatīrya sambhrama-pratīkṣitālpa-kālān kṛṣṇājñā-pālān bālān amūḥ pratyūcuḥ-[32] kathaṃ stambham avalambadhve? niḥśaṅkam eva saṅkrāmata [33] sakhīḥ prati ca prāvocan-atraivānīya pānīya-vāsa-sukhaṃ luṇṭhākān etān ākuṇṭham āsādayata [34] atha tān prati ca- āhara-vasanām āhara- vanitāṃ yasmāt kriyāṃ sadādhīdhve kātyāyanī-prasādāt tam api vikarṣāma toyāntaḥ

1.21.21

[35] अथ तद् एतच् छ्रुतवन्त एव द्रुतवन्तः स्खलन्त इव नीप-तर्व्-अन्तम् आसद्य सद्यस् तम् एव तरुम् आरुरुहुः [36] कृष्णस् तु स-हासं स्पष्टम् इदम् अभ्यचष्टे-अहो, शुभंयूयमानानाम् आसाम् अहंयुता भवतीनां भवतु, पश्यामस् तत्र-भवतीषु देवता-प्रभावम् यावद् एव तद् एतम् उदवासम् उरीकृत्य भवत्यस् तिष्ठन्ति, तावद् वयम् अपि धृत-निष्ठास् तरोर् उपरिष्टाद् एव नभो-वासम् उररीकृत्य तिष्ठाम [37] अथ तत्र तद्-उत्तरम् उररी-कुर्वत्यः सर्वाः सश्लेषम् आत्म-हृद्-गतम् उद्गमयामासुः- न नादेय-भयं तस्य तरौ यस्य भवेत् स्थितिः पात्र-सात्कृत-गात्राणां पृच्छ्या नादेयता पुनः

[35] atha tad etac chrutavanta eva drutavantaḥ skhalanta iva nīpa-tarv-antam āsadya sadyas tam eva tarum āruruhuḥ [36] kṛṣṇas tu sa-hāsaṃ spaṣṭam idam abhyacaṣṭe-aho, śubhaṃyūyamānānām āsām ahaṃyutā bhavatīnāṃ bhavatu, paśyāmas tatra-bhavatīṣu devatā-prabhāvam yāvad eva tad etam udavāsam urīkṛtya bhavatyas tiṣṭhanti, tāvad vayam api dhṛta-niṣṭhās taror upariṣṭād eva nabho-vāsam urarīkṛtya tiṣṭhāma [37] atha tatra tad-uttaram urarī-kurvatyaḥ sarvāḥ saśleṣam ātma-hṛd-gatam udgamayāmāsuḥ- na nādeya-bhayaṃ tasya tarau yasya bhavet sthitiḥ pātra-sātkṛta-gātrāṇāṃ pṛcchyā nādeyatā punaḥ

1.21.22

[38] ततश् च तन्-मुख-तुषार-करतस् तुषार-कर-तरङ्ग-निकरतश् च कम्पमानाः स-नर्मानुकम्पम् अमूर् अयम् उवाच- [39] अहो, हिम-श्रथ-श्लथाङ्ग-सन्धयः परम-दुर्बलाः ! सर्वाभिर् एवार्वाग् आगम्यताम् [40] तास् तु भ्रू-भङ्ग-सङ्गतम् ऊचुः-पुनः किम् अर्थम् आगमयितुम् अर्थयसे? [41] कृष्ण उवाच-वनदेवतया हृतं मया तु प्रसह्य तस्याः समाहृतं वासः समासाद्यताम् [42] ता ऊचुः-किम् अतः शेषम् अन्वेषामः? [43] तद् एतद् उक्त्वान्तर्-वारिण एव प्रसारित-कराः किञ्चिद् अभ्यानञ्चुः कृष्णस् तु साङ्गुलि-व्यङ्गम् उवाच-अये शत-पत्र-पत्र-नेत्राः ! सविधेऽ त्रागम्यताम् [44] ता ऊचुः-तवैतद् एहीहं कर्म कथम् इव? [45] कृष्ण उवाच-मम दृष्टिर् विसृष्टिश् च विशिष्टताम् आप्नोतिऽ इति [46] ता ऊचुः-तर्हि किम् अर्हितं भवेत्? [47] कृष्ण उवाच-ग्रहणातिवृत्तिर् वस्त्र-परिवृत्तिश् च न स्यात् [48] ताश् च परस्परम् ऊचुः-अहो मुग्धाः! वञ्चयितुम् एवेयं प्रपञ्चना [49] कृष्णस् तु ताः सन्दर्श्य जिह्वां सन्दश्य बभाषे-सत्यम् एवेदं ब्रवीमि, नासत्यम् [50] ताः पुनः प्रत्यूहम् ऊहमाना व्यत्यूचुः-अहो, मूढ-बुद्धयः ! सुव्यक्तान्तर्-निगूढ-हासः परीहास एवायम् अस्य [51] कृष्णस् तु गूढम् अपि स्मितम् अगूढ समूढ-प्रिय-वद्यतयाप्य् अवादीत्-हन्त, नहि नहि, यस्माद् व्रत-कृशतया भृश-दया-विषया एव यूयम्, न तु दूयमानताम् अर्हथ [52] ता ऊचुः- स्पृहयालुश् चान्य-वस्त्रं गृहयालुश् च यः स तु शीतलुषु दयालुश् चेद् आश्चर्यातिशयालुता

[38] tataś ca tan-mukha-tuṣāra-karatas tuṣāra-kara-taraṅga-nikarataś ca kampamānāḥ sa-narmānukampam amūr ayam uvāca- [39] aho, hima-śratha-ślathāṅga-sandhayaḥ parama-durbalāḥ ! sarvābhir evārvāg āgamyatām [40] tās tu bhrū-bhaṅga-saṅgatam ūcuḥ-punaḥ kim artham āgamayitum arthayase? [41] kṛṣṇa uvāca-vanadevatayā hṛtaṃ mayā tu prasahya tasyāḥ samāhṛtaṃ vāsaḥ samāsādyatām [42] tā ūcuḥ-kim ataḥ śeṣam anveṣāmaḥ? [43] tad etad uktvāntar-vāriṇa eva prasārita-karāḥ kiñcid abhyānañcuḥ kṛṣṇas tu sāṅguli-vyaṅgam uvāca-aye śata-patra-patra-netrāḥ ! savidhe' trāgamyatām [44] tā ūcuḥ-tavaitad ehīhaṃ karma katham iva? [45] kṛṣṇa uvāca-mama dṛṣṭir visṛṣṭiś ca viśiṣṭatām āpnoti' iti [46] tā ūcuḥ-tarhi kim arhitaṃ bhavet? [47] kṛṣṇa uvāca-grahaṇātivṛttir vastra-parivṛttiś ca na syāt [48] tāś ca parasparam ūcuḥ-aho mugdhāḥ! vañcayitum eveyaṃ prapañcanā [49] kṛṣṇas tu tāḥ sandarśya jihvāṃ sandaśya babhāṣe-satyam evedaṃ bravīmi, nāsatyam [50] tāḥ punaḥ pratyūham ūhamānā vyatyūcuḥ-aho, mūḍha-buddhayaḥ ! suvyaktāntar-nigūḍha-hāsaḥ parīhāsa evāyam asya [51] kṛṣṇas tu gūḍham api smitam agūḍha samūḍha-priya-vadyatayāpy avādīt-hanta, nahi nahi, yasmād vrata-kṛśatayā bhṛśa-dayā-viṣayā eva yūyam, na tu dūyamānatām arhatha [52] tā ūcuḥ- spṛhayāluś cānya-vastraṃ gṛhayāluś ca yaḥ sa tu śītaluṣu dayāluś ced āścaryātiśayālutā

1.21.23

[53] भवतु विस्रब्धं वदत, कदा सत्यं वक्तुम् आरब्धं तत्र-भवद्भिः? [54] कृष्ण उवाच-कदापि नानृतं वचसि कृतवान् अस्मि [55] ता ऊचुः-कः कथयति? [56] कृष्ण स-हासम् उवाच-अहो, कूटकूटं घटयमानाः! यद्य् अन्यथा मन्यध्वे, परम-धर्म-परान् एतान् एव समेतान् पृच्छत? [57] ता सहासम् ऊचुः-सत्यम् एते भवतः प्राप्त-मर्माणः स-धर्माणश् च दृश्यन्ते [58] कृष्ण उवाच-हन्त, मुष्टि-सम्बध्य-मध्यमाः, प्रतीतिम् अतीथ चेत् प्रत्यक्षत एव लक्ष्यताम् सर्वाभिर् एवागम्य न वा सर्वान् अतिरेकया कयाचिद् एकयापि ततश् च- तस्य तत् क्ष्वेलितं श्रुत्वा बालाः प्रेम-परिप्लुताः व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योऽ न्यं जात-हासा न निर्ययुः

[53] bhavatu visrabdhaṃ vadata, kadā satyaṃ vaktum ārabdhaṃ tatra-bhavadbhiḥ? [54] kṛṣṇa uvāca-kadāpi nānṛtaṃ vacasi kṛtavān asmi [55] tā ūcuḥ-kaḥ kathayati? [56] kṛṣṇa sa-hāsam uvāca-aho, kūṭakūṭaṃ ghaṭayamānāḥ! yady anyathā manyadhve, parama-dharma-parān etān eva sametān pṛcchata? [57] tā sahāsam ūcuḥ-satyam ete bhavataḥ prāpta-marmāṇaḥ sa-dharmāṇaś ca dṛśyante [58] kṛṣṇa uvāca-hanta, muṣṭi-sambadhya-madhyamāḥ, pratītim atītha cet pratyakṣata eva lakṣyatām sarvābhir evāgamya na vā sarvān atirekayā kayācid ekayāpi tataś ca- tasya tat kṣvelitaṃ śrutvā bālāḥ prema-pariplutāḥ vrīḍitāḥ prekṣya cānyo' nyaṃ jāta-hāsā na niryayuḥ

1.21.24

इति तीरे गन्तुं लज्जा स्थातुं नीरे च शीतम् इत्य् उभयम् समजनि जाड्यं युगपत् तद् इमास् तत्रैव किञ्चिद् अब्रुवत

iti tīre gantuṃ lajjā sthātuṃ nīre ca śītam ity ubhayam samajani jāḍyaṃ yugapat tad imās tatraiva kiñcid abruvata

1.21.25

व्रज-नृप-कुल-रत्न त्वं व्रज-प्रीति-शाली व्रज-जन-महनीयश् चासि याचामहे तत् वयम् अतितर-शीत-व्यग्रता-ग्रस्त-चित्ता वितर वितर वासश् चानयं मा च कार्षीः

vraja-nṛpa-kula-ratna tvaṃ vraja-prīti-śālī vraja-jana-mahanīyaś cāsi yācāmahe tat vayam atitara-śīta-vyagratā-grasta-cittā vitara vitara vāsaś cānayaṃ mā ca kārṣīḥ

1.21.26

[59] कृष्ण उवाच-ममानयं को वा नयन-विषयः कृतः? प्रत्युत सत्-कुल-प्रभवतीनां भवतीनां वन-देवताहृत-वस्त्राणां साहाय्यम् एव कार्यम् इति तथा मयारब्धम् अस्ति न तु भवतीनां चेल-चेल-प्रचये मादृशाम् अभिलाष-मेलः सम्भवति तस्माद् अस्मत्-परितोष-पोषणाय यदि किञ्चिद् अपि दत्थ, तदा तन्-मदाद् एव देवता-विरोधम् अप्य् अनुरोध-विषयी-कुर्मः [60] अथ तद् एतद् एवम् अवधारितवत्यः कात्यायनी-व्रतवत्यस् तद् एतन् मनसि विचारितव्यः-हन्त, यद् अस्माभिर् मनसि रञ्जितं, तद् एवायं व्यञ्जितं कर्तुं प्रयतते तस्माद् अस्माकम् अयम् एव समयः किन्तु किम् अपि लक्ष्यम् एवात्र लक्ष्यम्, तद् अपि स्वत एव लब्धम् यत् पृथु-शीत-भीततादिकम् अत्र प्रकटम् एव घटते [61] अथ तं प्राहुः-हा, हा, द्रुतम् अनेन हैमनेन पवनेन शीत-परीततया जीवन-विपरीततां वयम् आयाताः, तस्मान् मर्म-भेदकं नर्म वृथा मा कृथाः, किन्तु वस्त्रम् एव सेवय यद् वा वाञ्छसि, तत् तु लाञ्छनम् अङ्गीकृत्यापि करिष्यामः [62] कृष्णः स-स्मितम् उवाच-हन्त, यदि मदिष्टं दास्यथ, तर्हि दास्यम् एव स्वीकुरुत [63] अथ ताश् चिन्तयामासुः-हन्त, सहसा मर्म-स्पर्शे कर्मठताम् एव लब्धवान् असौ भवतु, वयम् अपि नर्माश्रित्य तद् एव शर्माङ्गी-कुर्मः [64] स्पष्टं च प्रोचुः-श्याम्सुन्दर ते दास्यः [भ्प् 10.22.15] [65] कृष्णश् च स-स्मितम् आह स्म-तत्र च यन् ममोदितम्, तद् अनुमोदितं पुरतः कुरुत [66] अथ ताः परस्परम् आलोचन-पूर्वं निकोचित-लोचनम् ऊचुः-भवतु, करवाम तवोदितम् इति [67] तद् एवम् अपि कृष्णे स-तृष्णेऽ पि तुष्णीम् एव स्थिते पुनर् ऊचुः-देहि वासांसि धर्मज्ञ इति [68] अत्र चान्यथा निजाङ्गीकार-सभङ्गी-भावाद् धर्म एव मर्म-बाधायां नात्मानं संवर्मयेद् इति भावः [69] तथापि तथा स्थिते तस्मिन् कौतुक-निगूढ-स्मिते पुनर् ऊचुः-नो चेद् राज्ञे ब्रुवामहेऽ इति [70] अत्र च भय-निर्मुक्तम् इमं तद्-युक्त-मात्रम् आचरितुम् उक्तम् इदं न तु वस्तुतः [71] तद् एष व्याज-पदेन राज-पदेन यं विशेषम् अबुध्यते, तम् एव बुध्यतां नाम निकामम् इत्य् अभिप्रायः [72] कृष्णश् च तद्-उपयुक्तम् उक्तवान्-अहो, कदा दास्यो भविष्यथ? कदा वा मयोदितं करिष्यथ? तत् तु नोपलभामहे यदि वेत्थम् सत्यम् एव, तदा गत्य्-अन्तरम् अन्तरा, जलाद् उत्थाय सर्व-सम्पद् उत्थाय स्मितेन समेतम् एव समेत, न तु सूक्ष्मयापि रुक्षतया न चेन्, मिथ्या-सङ्कल्प-जल्पानां तत एवाधर्म-मर्म-कल्पानां साहाय्यम् अस्माभिः कथं वा प्रथनीयम्? [73] तथापि तासाम् अनुत्थानम् उट्टङ्क्य कठिनता-घटितम् आचष्टे-न वयं वृथा कृताशानां कन्या-पाशानां वः सम्बन्धम् अनुरुन्ध्महे किन्तु- इदं च मे दयालुत्वम् एव बुध्यध्वम् अञ्जसा नो चेन् नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति?

[59] kṛṣṇa uvāca-mamānayaṃ ko vā nayana-viṣayaḥ kṛtaḥ? pratyuta sat-kula-prabhavatīnāṃ bhavatīnāṃ vana-devatāhṛta-vastrāṇāṃ sāhāyyam eva kāryam iti tathā mayārabdham asti na tu bhavatīnāṃ cela-cela-pracaye mādṛśām abhilāṣa-melaḥ sambhavati tasmād asmat-paritoṣa-poṣaṇāya yadi kiñcid api dattha, tadā tan-madād eva devatā-virodham apy anurodha-viṣayī-kurmaḥ [60] atha tad etad evam avadhāritavatyaḥ kātyāyanī-vratavatyas tad etan manasi vicāritavyaḥ-hanta, yad asmābhir manasi rañjitaṃ, tad evāyaṃ vyañjitaṃ kartuṃ prayatate tasmād asmākam ayam eva samayaḥ kintu kim api lakṣyam evātra lakṣyam, tad api svata eva labdham yat pṛthu-śīta-bhītatādikam atra prakaṭam eva ghaṭate [61] atha taṃ prāhuḥ-hā, hā, drutam anena haimanena pavanena śīta-parītatayā jīvana-viparītatāṃ vayam āyātāḥ, tasmān marma-bhedakaṃ narma vṛthā mā kṛthāḥ, kintu vastram eva sevaya yad vā vāñchasi, tat tu lāñchanam aṅgīkṛtyāpi kariṣyāmaḥ [62] kṛṣṇaḥ sa-smitam uvāca-hanta, yadi madiṣṭaṃ dāsyatha, tarhi dāsyam eva svīkuruta [63] atha tāś cintayāmāsuḥ-hanta, sahasā marma-sparśe karmaṭhatām eva labdhavān asau bhavatu, vayam api narmāśritya tad eva śarmāṅgī-kurmaḥ [64] spaṣṭaṃ ca procuḥ-śyāmsundara te dāsyaḥ [bhp 10.22.15] [65] kṛṣṇaś ca sa-smitam āha sma-tatra ca yan mamoditam, tad anumoditaṃ purataḥ kuruta [66] atha tāḥ parasparam ālocana-pūrvaṃ nikocita-locanam ūcuḥ-bhavatu, karavāma tavoditam iti [67] tad evam api kṛṣṇe sa-tṛṣṇe' pi tuṣṇīm eva sthite punar ūcuḥ-dehi vāsāṃsi dharmajña iti [68] atra cānyathā nijāṅgīkāra-sabhaṅgī-bhāvād dharma eva marma-bādhāyāṃ nātmānaṃ saṃvarmayed iti bhāvaḥ [69] tathāpi tathā sthite tasmin kautuka-nigūḍha-smite punar ūcuḥ-no ced rājñe bruvāmahe' iti [70] atra ca bhaya-nirmuktam imaṃ tad-yukta-mātram ācaritum uktam idaṃ na tu vastutaḥ [71] tad eṣa vyāja-padena rāja-padena yaṃ viśeṣam abudhyate, tam eva budhyatāṃ nāma nikāmam ity abhiprāyaḥ [72] kṛṣṇaś ca tad-upayuktam uktavān-aho, kadā dāsyo bhaviṣyatha? kadā vā mayoditaṃ kariṣyatha? tat tu nopalabhāmahe yadi vettham satyam eva, tadā gaty-antaram antarā, jalād utthāya sarva-sampad utthāya smitena sametam eva sameta, na tu sūkṣmayāpi rukṣatayā na cen, mithyā-saṅkalpa-jalpānāṃ tata evādharma-marma-kalpānāṃ sāhāyyam asmābhiḥ kathaṃ vā prathanīyam? [73] tathāpi tāsām anutthānam uṭṭaṅkya kaṭhinatā-ghaṭitam ācaṣṭe-na vayaṃ vṛthā kṛtāśānāṃ kanyā-pāśānāṃ vaḥ sambandham anurundhmahe kintu- idaṃ ca me dayālutvam eva budhyadhvam añjasā no cen nāhaṃ pradāsye kiṃ kruddho rājā kariṣyati?

1.21.27

[74] अत्र च राज-पदं व्याजाय व्याजहार ततश् च मौनं प्रतिलभ्य तासां भयम् उपलभ्य, तेन करुण-सभ्य-शिरोमणिना प्रत्ययम् आचर्य, कथञ्चित् प्रत्यये चाचरिते शीतार्तता-निर्वर्ति-वार्तताम् आहर्तुं व्रीडा-निविड-जड-वपुषोऽ पि जडाद् उत्तेरुर् इति वार्तयन्ति तद् यदि तथा स्यात् तदा वस्तुतस् तु तत्-कारणम् इदम् अस्तु-

[74] atra ca rāja-padaṃ vyājāya vyājahāra tataś ca maunaṃ pratilabhya tāsāṃ bhayam upalabhya, tena karuṇa-sabhya-śiromaṇinā pratyayam ācarya, kathañcit pratyaye cācarite śītārtatā-nirvarti-vārtatām āhartuṃ vrīḍā-niviḍa-jaḍa-vapuṣo' pi jaḍād utterur iti vārtayanti tad yadi tathā syāt tadā vastutas tu tat-kāraṇam idam astu-

1.21.28

मिस्सिन्ग्! प्रार्थ्यं चेत् फलति तदा भजेम देहं नो चेन् नोऽ ति समयस्य यैव सीमा तासां सा यदि विफला क्व तर्हि लज्जा निर्वस्त्रा गति-विधये हिमं तु लक्ष्यम्

missing! prārthyaṃ cet phalati tadā bhajema dehaṃ no cen no' ti samayasya yaiva sīmā tāsāṃ sā yadi viphalā kva tarhi lajjā nirvastrā gati-vidhaye himaṃ tu lakṣyam

1.21.29

[75] तद् एवं कथञ्चिद् उदकाद् उक्ताश् च ता न व्यक्तावयवा जाताः किन्तु- हस्त-पल्लव-कृताग्र-वस्त्रिकाः केश-विस्तृति-धृतापराम्बराः आदि-निष्ठित-कनिष्ठ-दारिकाः कुब्जिकावद् अमिलन् कुमारिकाः

[75] tad evaṃ kathañcid udakād uktāś ca tā na vyaktāvayavā jātāḥ kintu- hasta-pallava-kṛtāgra-vastrikāḥ keśa-vistṛti-dhṛtāparāmbarāḥ ādi-niṣṭhita-kaniṣṭha-dārikāḥ kubjikāvad amilan kumārikāḥ

1.21.30

[76] ततश् च-पश्य कृष्ण, पश्य सर्वतस् त्रस्ता एता लोप्त्राणि वस्त्राणि पाथस्य् एव स्रस्तानि विधायागता इति संलप्य प्रबल-हासं वल्गति बाल-वर्गे, हरिस् त्व् इदं भावितवान् अतीव दयाम् अयामास यथा- शशधर-तन्वा तुलनाम् आहत-लक्षणतया ययुर् यद् अपि तद् अपि च तां सहसामूर् आहत-लक्षणतया जिग्युः 29 [आर्या] एताः सत्-कुल-सम्भवा वरम् अहो वाञ्छन्ति देहव्ययम् न व्रीडाक्षयम् एवम् अप्य् अथ दशाम् एतां गता मत्-पुरः बीजं चात्र परन्तु मद्-विमुखताशङ्का ततः कुण्ठताम् उत्कण्ठा किरती विलोठयति माम् आसां निजाशर्मणि

[76] tataś ca-paśya kṛṣṇa, paśya sarvatas trastā etā loptrāṇi vastrāṇi pāthasy eva srastāni vidhāyāgatā iti saṃlapya prabala-hāsaṃ valgati bāla-varge, haris tv idaṃ bhāvitavān atīva dayām ayāmāsa yathā- śaśadhara-tanvā tulanām āhata-lakṣaṇatayā yayur yad api tad api ca tāṃ sahasāmūr āhata-lakṣaṇatayā jigyuḥ 29 [āryā] etāḥ sat-kula-sambhavā varam aho vāñchanti dehavyayam na vrīḍākṣayam evam apy atha daśām etāṃ gatā mat-puraḥ bījaṃ cātra parantu mad-vimukhatāśaṅkā tataḥ kuṇṭhatām utkaṇṭhā kiratī viloṭhayati mām āsāṃ nijāśarmaṇi

1.21.31

[77] तथाप्य् आसां सुष्ठु तन्-निष्ठां निष्टङ्कयितुं पङ्क-दर्शिनं मनो-रथ-स्पर्शिनं परिहासम् अप्य् अतीव स्पष्टयितुं चित्तम् इदम् उत्कण्ठते यदा गता अपि सङ्कोचावगाहतः परस्परम् आहत-प्रकाशावयवा एव तिष्ठन्ति इति [78] प्रकाशयन्न् उवाच-अरे रे, चपलाः, कथं भवन्तो हसन्ति? एताः खलु नग्निका एव कथं नग्निका-भावे दोषम् अर्हन्ति?इति [79] अथ पुनर् वस्त्र-कदम्बं कदम्ब-स्कन्ध-सन्धि-विशेषे स-प्रत्याहारं तत्-प्रत्यक्ष-संवलिततया सन्धाय प्रेम-बन्धाय स-स्मितं ताः प्रत्य् एवम् आह स्म-[80] दास्याङ्गीकार-कारणात् प्रदास्याम्य् एव तान्य् एतानि वस्त्राणि किन्तु पूर्वम् अशक्य-निर्णयः, सम्प्रति तु निर्वर्ण्य निर्णीतः, सोऽ यं सद्-गुरुतो यजत-नमतां प्राप्तवतीनां भवतीनां दुर्नयः सपदि मां विवर्णयन् वर्तते तद् एतद् अवधार्यतां भवतीभिः- शम्बरं प्रविविशे बिम्बाधरं यत् तद् एव जलदेवहेलनम् छिद्रम् आवरितुम् अत्र तद्व्रते शीर्षभाक्करयुगं स नम्यताम्

[77] tathāpy āsāṃ suṣṭhu tan-niṣṭhāṃ niṣṭaṅkayituṃ paṅka-darśinaṃ mano-ratha-sparśinaṃ parihāsam apy atīva spaṣṭayituṃ cittam idam utkaṇṭhate yadā gatā api saṅkocāvagāhataḥ parasparam āhata-prakāśāvayavā eva tiṣṭhanti iti [78] prakāśayann uvāca-are re, capalāḥ, kathaṃ bhavanto hasanti? etāḥ khalu nagnikā eva kathaṃ nagnikā-bhāve doṣam arhanti?iti [79] atha punar vastra-kadambaṃ kadamba-skandha-sandhi-viśeṣe sa-pratyāhāraṃ tat-pratyakṣa-saṃvalitatayā sandhāya prema-bandhāya sa-smitaṃ tāḥ praty evam āha sma-[80] dāsyāṅgīkāra-kāraṇāt pradāsyāmy eva tāny etāni vastrāṇi kintu pūrvam aśakya-nirṇayaḥ, samprati tu nirvarṇya nirṇītaḥ, so' yaṃ sad-guruto yajata-namatāṃ prāptavatīnāṃ bhavatīnāṃ durnayaḥ sapadi māṃ vivarṇayan vartate tad etad avadhāryatāṃ bhavatībhiḥ- śambaraṃ praviviśe bimbādharaṃ yat tad eva jaladevahelanam chidram āvaritum atra tadvrate śīrṣabhākkarayugaṃ sa namyatām

1.21.32

[81] तास् तु तत्र सापत्रप-चित्ताश् च परम-भीति-भित्तास् तथाकार्यतयावधार्य पश्यत केऽ पि शब्दायन्ते इति बालानां दृष्टीः प्रतार्य पतिर् एव देवता इति विचार्य स-परिहास-विलास-व्याजतस् तम् एव नमश्चक्रुः-स्वामिन्, नमस् तुभ्यम् इति [82] ततश् च कृष्णः स-कौतुक-तृष्णया तासां प्रति प्रतीकं सन्दृश्य, स्निग्धतां विदग्धताम् अपि परामृश्य, लब्ध-प्रसाद-मेलः खेला-वलितं चेलानि यथास्वम् अर्पयामास यत्र च-दृष्टि-पथ-सेवनाद् एव भवतीनां पुष्टि-दीर्घतादिकं मम मुष्टि-गतं जातं, कथम् अन्यथा समर्पणं कुर्याम्? इत्य् एवं तुष्टिं ददानः स्व-विचक्षणतां लक्षयामास किन्तु- प्रातिकूल्य-वचनं च सौहृदाद् आनुकूल्यम् अभिगम्य शर्मदम् पश्य वस्त्र-हरणादिना हरिः प्रत्युत प्रमदयाम् बभूव ताः

[81] tās tu tatra sāpatrapa-cittāś ca parama-bhīti-bhittās tathākāryatayāvadhārya paśyata ke' pi śabdāyante iti bālānāṃ dṛṣṭīḥ pratārya patir eva devatā iti vicārya sa-parihāsa-vilāsa-vyājatas tam eva namaścakruḥ-svāmin, namas tubhyam iti [82] tataś ca kṛṣṇaḥ sa-kautuka-tṛṣṇayā tāsāṃ prati pratīkaṃ sandṛśya, snigdhatāṃ vidagdhatām api parāmṛśya, labdha-prasāda-melaḥ khelā-valitaṃ celāni yathāsvam arpayāmāsa yatra ca-dṛṣṭi-patha-sevanād eva bhavatīnāṃ puṣṭi-dīrghatādikaṃ mama muṣṭi-gataṃ jātaṃ, katham anyathā samarpaṇaṃ kuryām? ity evaṃ tuṣṭiṃ dadānaḥ sva-vicakṣaṇatāṃ lakṣayāmāsa kintu- prātikūlya-vacanaṃ ca sauhṛdād ānukūlyam abhigamya śarmadam paśya vastra-haraṇādinā hariḥ pratyuta pramadayām babhūva tāḥ

1.21.33

[83] ततश् च वृक्षाद् अवतीर्णवति तस्मिन्, लज्जा-संवरणार्थम् असंवर-मधुर् बाला भृशं लज्जितास् तर्हि स्वाङ्ग-वृतिं दधुर् मुहुर् अहो व्यक्तान्तरङ्गारति कृष्णाद् अल्प-विवृत्त-वक्त्र-कमलास् तस्थुर् दृगन्तः पुनस् तत्रागाद् व्रज-सुभ्रुवाम् अहह भोः कामस्य वामा गतिः

[83] tataś ca vṛkṣād avatīrṇavati tasmin, lajjā-saṃvaraṇārtham asaṃvara-madhur bālā bhṛśaṃ lajjitās tarhi svāṅga-vṛtiṃ dadhur muhur aho vyaktāntaraṅgārati kṛṣṇād alpa-vivṛtta-vaktra-kamalās tasthur dṛgantaḥ punas tatrāgād vraja-subhruvām ahaha bhoḥ kāmasya vāmā gatiḥ

1.21.35

मिस्सिन्ग्! ततश् च- भृङ्ग-श्रेण्य इवाम्भोजं रस-पूर्णं कुमारिकाः भर्तृ-कामास् तदा कृष्णं वरीतुं परितः स्थिताः

missing! tataś ca- bhṛṅga-śreṇya ivāmbhojaṃ rasa-pūrṇaṃ kumārikāḥ bhartṛ-kāmās tadā kṛṣṇaṃ varītuṃ paritaḥ sthitāḥ

1.21.36

[84] अथ तेषु चाकरालेषु बालेषु-चल चल किंवा करणीयम् अत्र? इति कर-द्वयं वसनादि-परिकर-चयं चाकृष्य हृष्यत्सु वितरणीयं वरम् अम्बर-हारिताहारी हरिः स्वम् अनुसंहितवान् ततश् च- तासां विज्ञाय गोपालः स्व-कर-स्पर्श-काम्यया धृत-व्रतानां सङ्कल्पं कल्पयामास सिद्धिदम्

[84] atha teṣu cākarāleṣu bāleṣu-cala cala kiṃvā karaṇīyam atra? iti kara-dvayaṃ vasanādi-parikara-cayaṃ cākṛṣya hṛṣyatsu vitaraṇīyaṃ varam ambara-hāritāhārī hariḥ svam anusaṃhitavān tataś ca- tāsāṃ vijñāya gopālaḥ sva-kara-sparśa-kāmyayā dhṛta-vratānāṃ saṅkalpaṃ kalpayāmāsa siddhidam

1.21.37

यथा- स्वस्यार्थः स तु यद् विभाति परतः स्वीयं समाराधनं मय्य् आविष्ट-मनास् त्व् अनादरम् अथाचर्यात्र मा बाधयति तत्राद्ये स्वयम् अस्मि शश्वद् उपमा यूयं द्वितीये ततः संकल्पो निरुपधिर् एष भवतीष्व् एवातिसत्यो मतः

yathā- svasyārthaḥ sa tu yad vibhāti parataḥ svīyaṃ samārādhanaṃ mayy āviṣṭa-manās tv anādaram athācaryātra mā bādhayati tatrādye svayam asmi śaśvad upamā yūyaṃ dvitīye tataḥ saṃkalpo nirupadhir eṣa bhavatīṣv evātisatyo mataḥ

1.21.38

सर्पिर्-भृष्टम् आगुड-क्वथितताम् आप्ताश् च धाना यथा वस्यन्ते स्वयम् एव बीजवद् अमूस् तन्वन्ति नान्य-स्पृहाम् मन्-मात्र-स्पृहिणां मदीय-भजनं नो तद्वद् अन्य-स्पृहं किन्तु स्याद् रसनीयरूपम् इति चेद् युष्माकम् आस्तां कथा

sarpir-bhṛṣṭam āguḍa-kvathitatām āptāś ca dhānā yathā vasyante svayam eva bījavad amūs tanvanti nānya-spṛhām man-mātra-spṛhiṇāṃ madīya-bhajanaṃ no tadvad anya-spṛhaṃ kintu syād rasanīyarūpam iti ced yuṣmākam āstāṃ kathā

1.21.39

[85] तद् एवम् आकर्णिनीर् वर-वर्णिनी सद्य एव गान्धर्व-पर्व सम्पद्यताम् इत्य् अभिप्रायतया सापत्रप-नयनाः स्वीकृत-मय-समयम् अपेक्षमाणाः प्रति समर्धकतया समर्धकतां गच्छन् पुनर् अच्छम् उवाच, यथा- मिथः स्वीकारः स्यात् परिणय-विधिस् तत्-परिकारः परे ते ते धर्माः स पुनर् उदबोधि स्वयम् इह अतो यूयं सिद्धा व्रज-गमनम् एवाद्य कुरुत क्षपायां कस्याञ्चित् किल मिलनम् अप्य् आशु भविता

[85] tad evam ākarṇinīr vara-varṇinī sadya eva gāndharva-parva sampadyatām ity abhiprāyatayā sāpatrapa-nayanāḥ svīkṛta-maya-samayam apekṣamāṇāḥ prati samardhakatayā samardhakatāṃ gacchan punar accham uvāca, yathā- mithaḥ svīkāraḥ syāt pariṇaya-vidhis tat-parikāraḥ pare te te dharmāḥ sa punar udabodhi svayam iha ato yūyaṃ siddhā vraja-gamanam evādya kuruta kṣapāyāṃ kasyāñcit kila milanam apy āśu bhavitā

1.21.40

[86] तद् एवं ताभ्यः प्रतिश्रुतवति तस्मिन्न् अधिकम् एव तासाम् आवेशो जातः यथाह श्री-शुकः- इत्य् आदिष्टा भगवता लब्ध-कामाः कुमारिकाः ध्यायत्यस् तत्-पदाम्भोजं कृच्छ्रान् निर्विविशुर् व्रजम् [भ्प् 10.22.28] इति तथा हि- अक्षिभ्यां वक्त्र-बिम्बाद् भुज-युग-रुचिभाङ् मध्य-भागान् नितम्बाद् ऊरुभ्यां जानु-युग्मात् पद-सरसि-रुह-द्वन्द्वम् आपुर् मुरारेः व्रीडा-नम्राः स्व-दृग्भ्याम् अहह मृग-दृशस् तद्-वियुक्तौ तु तत् तत् पश्चाद् दृष्टं पदं तु प्रतिपदम् उदभूद् अन्तरे लग्नम् आसाम्

[86] tad evaṃ tābhyaḥ pratiśrutavati tasminn adhikam eva tāsām āveśo jātaḥ yathāha śrī-śukaḥ- ity ādiṣṭā bhagavatā labdha-kāmāḥ kumārikāḥ dhyāyatyas tat-padāmbhojaṃ kṛcchrān nirviviśur vrajam [bhp 10.22.28] iti tathā hi- akṣibhyāṃ vaktra-bimbād bhuja-yuga-rucibhāṅ madhya-bhāgān nitambād ūrubhyāṃ jānu-yugmāt pada-sarasi-ruha-dvandvam āpur murāreḥ vrīḍā-namrāḥ sva-dṛgbhyām ahaha mṛga-dṛśas tad-viyuktau tu tat tat paścād dṛṣṭaṃ padaṃ tu pratipadam udabhūd antare lagnam āsām

1.21.41

द्वे चित्तवाससी नीत्वा कुमारीणां परं ददे न पूर्वं तु निराकारं गोपनीयम् अतीव सः

dve cittavāsasī nītvā kumārīṇāṃ paraṃ dade na pūrvaṃ tu nirākāraṃ gopanīyam atīva saḥ

1.21.42

यत् तर्ह्य् अन्तिम-घस्र-पूर्यम् अपि ता देव्य्-अर्चनं सन्-मदाद् विस्मृत्य व्रजम् एव जग्मुर् अभवंस् तेनैव पूर्ण-क्रियाः प्रेम्णा यस्य तु तच् च तच् च लषितं तस्याथ साक्षात्-फलं कृष्णाङ्गी-कृति-शर्म चेद् ववलिरे किं शिष्टम् इष्टं परम्?

yat tarhy antima-ghasra-pūryam api tā devy-arcanaṃ san-madād vismṛtya vrajam eva jagmur abhavaṃs tenaiva pūrṇa-kriyāḥ premṇā yasya tu tac ca tac ca laṣitaṃ tasyātha sākṣāt-phalaṃ kṛṣṇāṅgī-kṛti-śarma ced vavalire kiṃ śiṣṭam iṣṭaṃ param?

1.21.43

[87] मधुकण्ठ उवाच-मासिकम् इष्टम् अनु मिष्टं मिष्टं भुक्तवती देवी कथम् इष्ट-दानार्थम् आगमनं मुक्तवती? [88] स्निग्धकण्ठ उवाच- राग एव किल सिद्धि-कृद् आसां नास्मद् अर्चनम् इति प्रतिपद्य नागमद् वर-विधाव् इह दुर्गा किन्तु राग-विषयः स्वयम् एव

[87] madhukaṇṭha uvāca-māsikam iṣṭam anu miṣṭaṃ miṣṭaṃ bhuktavatī devī katham iṣṭa-dānārtham āgamanaṃ muktavatī? [88] snigdhakaṇṭha uvāca- rāga eva kila siddhi-kṛd āsāṃ nāsmad arcanam iti pratipadya nāgamad vara-vidhāv iha durgā kintu rāga-viṣayaḥ svayam eva

1.21.44

[89] मधुकण्ठ उवाच-नूनम् एताश् च गर्गेणैव गोविन्दाद् अपेताः कृताः [90] स्निग्धकण्ठ उवाच-कृताः, किन्तु न साक्षात् [91] मधुकण्ठ उवाच-कथम् इव? [92] स्निग्धकण्ठ उवाच-यद्यपि साध्वी-शिरोमणि-रमणीनां राधादीनां दीनायमानानाम् आलोचन-सङ्कोचतस् तस्य पुनर् व्रजागमनम् अनु मनो न जातं, तथापि तद्-अनुसन्धानं विना व्रत-बन्धादि-द्वयं न सन्धातव्यम् इति श्री-व्रज-पति-जम्पत्योः कृत-निबन्धतया, राधादीनां वधूनाम् आभाद् उत्पन्न-मनस्कार-प्रतिबन्धतया च ताः परस्परया पराकृताः [93] मधुकण्ठ उवाच-तर्हि ताः कुमारिकाः कथम् आसन्? [94] स्निग्धकण्ठ उवाच-बहिः कौमारेण रहस् तु श्री-हरि-परिणीतता-व्यवहारेण [95] मधुकण्ठ उवाच-सत्यं, बाल्यम् एव खलु पूर्वासां बोधस्य विरोधं कुर्वाणम् आसीद् इति विपरीत-रीतिर् जाता कथम् इव ज्ञानोत्तराणाम् आसां सा भवेत्? इति [96] तद् एतत् कथां प्रथयित्वा कथकः श्री-राधां बोधयति स्म- एवं बलानुजातेन यद् विलम्बावलम्बनम् तद् बलं बलवज् जातं तव संवलनं विना

[89] madhukaṇṭha uvāca-nūnam etāś ca gargeṇaiva govindād apetāḥ kṛtāḥ [90] snigdhakaṇṭha uvāca-kṛtāḥ, kintu na sākṣāt [91] madhukaṇṭha uvāca-katham iva? [92] snigdhakaṇṭha uvāca-yadyapi sādhvī-śiromaṇi-ramaṇīnāṃ rādhādīnāṃ dīnāyamānānām ālocana-saṅkocatas tasya punar vrajāgamanam anu mano na jātaṃ, tathāpi tad-anusandhānaṃ vinā vrata-bandhādi-dvayaṃ na sandhātavyam iti śrī-vraja-pati-jampatyoḥ kṛta-nibandhatayā, rādhādīnāṃ vadhūnām ābhād utpanna-manaskāra-pratibandhatayā ca tāḥ parasparayā parākṛtāḥ [93] madhukaṇṭha uvāca-tarhi tāḥ kumārikāḥ katham āsan? [94] snigdhakaṇṭha uvāca-bahiḥ kaumāreṇa rahas tu śrī-hari-pariṇītatā-vyavahāreṇa [95] madhukaṇṭha uvāca-satyaṃ, bālyam eva khalu pūrvāsāṃ bodhasya virodhaṃ kurvāṇam āsīd iti viparīta-rītir jātā katham iva jñānottarāṇām āsāṃ sā bhavet? iti [96] tad etat kathāṃ prathayitvā kathakaḥ śrī-rādhāṃ bodhayati sma- evaṃ balānujātena yad vilambāvalambanam tad balaṃ balavaj jātaṃ tava saṃvalanaṃ vinā

1.21.45

[97] यत एव पूर्वं स्तब्धा वेणु-शिक्षा एन पुनर् आरब्धा यत्र कथा-विशेष-प्रथनं पद्य-द्वयं साम्प्रत-लीला-मयम् अपि, शरदु-दाशये साधुजात [भ्प् 10.31.2] इत्यादिवत् तासां वचसा रसावहं स्याद् इति तद्-द्वारा श्री-परीक्षिच्-छिक्षा-गुरुणा निक्षिप्तं, तद् यथा- यर्ह्य् अम्बुजाक्ष तव पाद-तलं रमाया दत्त-क्षणं क्वचिद् अरण्य-जन-प्रियस्य अस्प्राक्ष्म तत्-प्रभृति नान्य-समक्षम् अञ्जः स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः [भ्प् 10.29.36] इति तासां रास-रजन्य्-आरम्भे दैन्य-संवेदनं निवेदनम् पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय-पदाब्ज-राग- श्री-कुङ्कुमेन दयिता-स्तन-मण्डितेन तद्-दर्शन-स्मर-रुजस् तृण-रूषितेन लिम्पन्त्य आनन-कुचेषु जुहुस् तद्-आधिम् [भ्प् 10.21.17] इति पूर्व-वर्णित-वेणु-वर्णन-मयम् [98] तद् इदं स्पर्श-द्वितयं कान्त-योगज-भोग-विशेषम् अयं न स्यात्, रास-रजन्यां वक्ष्यमाण-कृष्ण-प्रत्याख्यानायुक्तेः रासारम्भ एव भगवान् अपि रन्तुं मनश् चक्रे [भ्प् 10.29.1] इत्य् उक्तेश् च [99] तद् एवं त्वयाभिरमिता [भ्प् 10.29.36] इत्य् अस्य तु तत्-स्पर्शानन्तरं त्वया सर्वतो-भावेन प्रयुक्त-रत्य्-आख्य-भावा इत्य् एवार्थः सङ्गच्छते [100] तस्माद् अथेदं विव्रियते तद् एवं दीर्घ-रात्रतया मन्दता-पात्रं हेमन्तार्धेन सार्धं शिशिरं निशि निशि वंशी-शंसितम् अभ्यस्यति तस्मिन् वसन्त आयातः [101] स च सार्वत्रिक-चार्व्-अनुभवोऽ पि वृन्दावने वृन्दारकताम् अविन्दत, यथा- वसन्तति निदाघोऽ पि वसन्तस्यात्र किं ब्रुवे वसन्तं यत्र गोविन्दं सर्व-सन्तः सदा विदुः

[97] yata eva pūrvaṃ stabdhā veṇu-śikṣā ena punar ārabdhā yatra kathā-viśeṣa-prathanaṃ padya-dvayaṃ sāmprata-līlā-mayam api, śaradu-dāśaye sādhujāta [bhp 10.31.2] ityādivat tāsāṃ vacasā rasāvahaṃ syād iti tad-dvārā śrī-parīkṣic-chikṣā-guruṇā nikṣiptaṃ, tad yathā- yarhy ambujākṣa tava pāda-talaṃ ramāyā datta-kṣaṇaṃ kvacid araṇya-jana-priyasya asprākṣma tat-prabhṛti nānya-samakṣam añjaḥ sthātuṃ tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ [bhp 10.29.36] iti tāsāṃ rāsa-rajany-ārambhe dainya-saṃvedanaṃ nivedanam pūrṇāḥ pulindya urugāya-padābja-rāga- śrī-kuṅkumena dayitā-stana-maṇḍitena tad-darśana-smara-rujas tṛṇa-rūṣitena limpantya ānana-kuceṣu juhus tad-ādhim [bhp 10.21.17] iti pūrva-varṇita-veṇu-varṇana-mayam [98] tad idaṃ sparśa-dvitayaṃ kānta-yogaja-bhoga-viśeṣam ayaṃ na syāt, rāsa-rajanyāṃ vakṣyamāṇa-kṛṣṇa-pratyākhyānāyukteḥ rāsārambha eva bhagavān api rantuṃ manaś cakre [bhp 10.29.1] ity ukteś ca [99] tad evaṃ tvayābhiramitā [bhp 10.29.36] ity asya tu tat-sparśānantaraṃ tvayā sarvato-bhāvena prayukta-raty-ākhya-bhāvā ity evārthaḥ saṅgacchate [100] tasmād athedaṃ vivriyate tad evaṃ dīrgha-rātratayā mandatā-pātraṃ hemantārdhena sārdhaṃ śiśiraṃ niśi niśi vaṃśī-śaṃsitam abhyasyati tasmin vasanta āyātaḥ [101] sa ca sārvatrika-cārv-anubhavo' pi vṛndāvane vṛndārakatām avindata, yathā- vasantati nidāgho' pi vasantasyātra kiṃ bruve vasantaṃ yatra govindaṃ sarva-santaḥ sadā viduḥ

1.21.46

[102] तथापि हेमन्त-शिशिराव् अपि तापद्-आपद्-आयतनतया यस्य यासां च प्रतिभासते स्म तथा च तासां कृष्ण-कृष्ण-प्रेयसीनां प्रत्येकं भावना, समागन्ता यर्हि प्रथमम् ऋतु-राजः सखि तदा ऋतूनाम् अन्यायं बत कथयितास्मीति लषितम् तद् आस्ताम् एष प्राक् पर-भृत-शिलीवक्त्र-ततिभिर् वितर्जन्न् एवास्मान् अकृत-वृजिना धिक् प्रविशति

[102] tathāpi hemanta-śiśirāv api tāpad-āpad-āyatanatayā yasya yāsāṃ ca pratibhāsate sma tathā ca tāsāṃ kṛṣṇa-kṛṣṇa-preyasīnāṃ pratyekaṃ bhāvanā, samāgantā yarhi prathamam ṛtu-rājaḥ sakhi tadā ṛtūnām anyāyaṃ bata kathayitāsmīti laṣitam tad āstām eṣa prāk para-bhṛta-śilīvaktra-tatibhir vitarjann evāsmān akṛta-vṛjinā dhik praviśati

1.21.47

द्विरेफो बर्बरः प्रोक्तः पर-पुष्टश् च चेटकः तौ चाग्रण्यौ मधोर् दृष्टौ याप्यता काप्य् अतः किम् उ?

dvirepho barbaraḥ proktaḥ para-puṣṭaś ca ceṭakaḥ tau cāgraṇyau madhor dṛṣṭau yāpyatā kāpy ataḥ kim u?

Pūraṇa 1 (cont. 27)

1.21.48

किं च- प्रसून-निकराः स्मितं सरसिजानि नेत्र-प्रथां पिकाः परम-पञ्चमं मधु-लिहां गनाश् चुम्बनम् हरेर् निगमयन्ति चेत् क्व नु कुतः कथं वा गतिर् भवेद् अहह नः समं सपदि माधवीयैर् वृतम्

kiṃ ca- prasūna-nikarāḥ smitaṃ sarasijāni netra-prathāṃ pikāḥ parama-pañcamaṃ madhu-lihāṃ ganāś cumbanam harer nigamayanti cet kva nu kutaḥ kathaṃ vā gatir bhaved ahaha naḥ samaṃ sapadi mādhavīyair vṛtam

1.21.49

ऋतुराजः प्रणाय्योऽ यं न्याय्यम् अत्र न विद्यति प्रपलाय्य क्व वा यामः श्यामं नः स तु कर्षति

ṛturājaḥ praṇāyyo' yaṃ nyāyyam atra na vidyati prapalāyya kva vā yāmaḥ śyāmaṃ naḥ sa tu karṣati

1.21.50

धूमाः षट्-चरणा विसर्पि-खरता-स्पर्शा मृदु-स्पर्शनाज् ज्वालाः किंशुक-सञ्चया दिशि विदिश्य् अङ्गार-साराः पिकाः भस्मान्य् अत्र पराग-पुष्प-पटलान्य् अग्निर् मधुश् छद्मना हा हा कृष्ण-घनं विना कथय को निस्तार-विस्तारकः?

dhūmāḥ ṣaṭ-caraṇā visarpi-kharatā-sparśā mṛdu-sparśanāj jvālāḥ kiṃśuka-sañcayā diśi vidiśy aṅgāra-sārāḥ pikāḥ bhasmāny atra parāga-puṣpa-paṭalāny agnir madhuś chadmanā hā hā kṛṣṇa-ghanaṃ vinā kathaya ko nistāra-vistārakaḥ?

1.21.51

[104] अत्र श्री-कृष्णस्यापि भावनेयं- यदि न भवति गोप-सुन्दरीणाम् अयम् अथ मेलयितेति सम्प्रतीतिः कुसुम-शर-शर-प्रणेतुर् अस्य स्फुटम् अनयत्वम् ऋतोः सहते को वा?

[104] atra śrī-kṛṣṇasyāpi bhāvaneyaṃ- yadi na bhavati gopa-sundarīṇām ayam atha melayiteti sampratītiḥ kusuma-śara-śara-praṇetur asya sphuṭam anayatvam ṛtoḥ sahate ko vā?

1.21.52

[105] राधा-माधवयोश् च यथा- राधा राधा-पदं मासि माधवे विधुतां विधुः प्रिया-सङ्ग-कृते लब्धुं पौर्णमासीम् अवैक्षत

[105] rādhā-mādhavayoś ca yathā- rādhā rādhā-padaṃ māsi mādhave vidhutāṃ vidhuḥ priyā-saṅga-kṛte labdhuṃ paurṇamāsīm avaikṣata

1.21.53

[106] पुनः सर्वासाम् उद्वेगो यथा- द्विजानां काकली तत्र वियोगे याग-सम्मिते अजनि व्रजतन्वीनां धाय्येवाग्नि-समिन्धनी

[106] punaḥ sarvāsām udvego yathā- dvijānāṃ kākalī tatra viyoge yāga-sammite ajani vrajatanvīnāṃ dhāyyevāgni-samindhanī

1.21.54

[107] अत्र वृन्दया शिक्षितः शुकः कश्चिच् छ्री-कृष्ण-पुरतः प्रजजल्प- सहन्ते शशिनो ज्वालां वायोः क्ष्वेडं पिबन्ति च राधादयो महाबाधा वैयग्र्याद् व्रजनायक

[107] atra vṛndayā śikṣitaḥ śukaḥ kaścic chrī-kṛṣṇa-purataḥ prajajalpa- sahante śaśino jvālāṃ vāyoḥ kṣveḍaṃ pibanti ca rādhādayo mahābādhā vaiyagryād vrajanāyaka

1.21.55

[108] अत्र च कस्याम् अपि चम्पकलतायां श्री-राधया स्व-हस्तेन लिखितं पद्यम् इदं वृन्दा श्री-गोविन्दं दर्शयामास, यथा- वृन्दावने तमालस् त्वम् अहं चम्पकवल्लिका अगयोर् नौ मिथः सङ्गो वृन्दयैव न चान्यथा

[108] atra ca kasyām api campakalatāyāṃ śrī-rādhayā sva-hastena likhitaṃ padyam idaṃ vṛndā śrī-govindaṃ darśayāmāsa, yathā- vṛndāvane tamālas tvam ahaṃ campakavallikā agayor nau mithaḥ saṅgo vṛndayaiva na cānyathā

1.21.56

[109] तच् च दृष्ट्वा मुहुर् अपि नयनाभ्यां स्पृष्ट्वा कृष्णः स-तृष्णम् इदम् अचिन्तयत्-[110] हन्त, भद्रां पद्मां नित्यम् आगच्छन्न् अपि भद्रां पद्माम् अद्यापि नागच्छन्न् अस्मि श्यामलाभा-मधुरताम् अञ्चन्न् अपि श्यामलाभिलाष-विधुरताम् अञ्चन्न् अस्मि नखर-विजित-चन्द्रावलीकताम् आप्नुवन्न् अपि चन्द्रावलीं प्रति लब्ध-तृष्णताम् आप्नुवन्न् अस्मि [111] हन्त हन्त, यद्यप्य् एवम् एवम्, तथापि क्रम-प्राप्त-सुललित-विशाखान्वित-राधतां आव्रजन्न् अप्य् अलब्ध-सुललित-विशाखान्वित-राधतां यदाव्रजामि, तद् इदं माम् अतिदुःखाकरोति तस्या राधाया एव नूनम् इयं विदग्धता-निदग्ध-बुद्धेः पटीयसी परिपाटी इति [112] अथ माधव-पूर्णिमाम् आसाज्य, सर्वतो विरज्य च, पूर्ण-शिक्षा-विलक्षणं-मन्यमना माधवः किञ्चन दुर्गमं गहनम् अवगाहमानः परम-मुरली-धमन-लीलया धैर्यम् ऊनयन्न्, अमूः प्रधूयनति स्म; मुहुः प्रधर्षयन्न् आकर्षति स्म च, साधारणतया राधापि समागमिष्यतीति [113] राधा तु तत्र द्वित्र-प्रहरं चित्रवद् एवासीन् न पुनर् आकृष्टताम् अवलिष्ट पूर्वम् अन्येषाम् आकर्षणे ता इव [114] अथ श्री-वनमालि-शालि वृन्दावनम् इन्द्रनील-कान्तिभिर् वलितम् इव दृशा, यमुना-जल-परमाणुभिः परिचितम् इव त्वचा, मृगमद-परागैः स-रागम् इव नसा विचार्य, ताभिर् विवेश ततश् च- एका द्वित्राश् चतस्रो युत-वियुततया पञ्चषाः सप्त चाष्टौ पङ्क्तिस् तद्-वृद्धि-सङ्ख्या-मिति-रहिततमास् तत्र याताः समन्तात् यस्माद् व्यक्तिः प्रपन्ना कलित-मुरलिकात् कर्षणी नाम विद्या तच्-छ्री-वक्त्रं निरीक्ष्य प्रतिहत-मतयः शर्मलीना बभूवुः

[109] tac ca dṛṣṭvā muhur api nayanābhyāṃ spṛṣṭvā kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam idam acintayat-[110] hanta, bhadrāṃ padmāṃ nityam āgacchann api bhadrāṃ padmām adyāpi nāgacchann asmi śyāmalābhā-madhuratām añcann api śyāmalābhilāṣa-vidhuratām añcann asmi nakhara-vijita-candrāvalīkatām āpnuvann api candrāvalīṃ prati labdha-tṛṣṇatām āpnuvann asmi [111] hanta hanta, yadyapy evam evam, tathāpi krama-prāpta-sulalita-viśākhānvita-rādhatāṃ āvrajann apy alabdha-sulalita-viśākhānvita-rādhatāṃ yadāvrajāmi, tad idaṃ mām atiduḥkhākaroti tasyā rādhāyā eva nūnam iyaṃ vidagdhatā-nidagdha-buddheḥ paṭīyasī paripāṭī iti [112] atha mādhava-pūrṇimām āsājya, sarvato virajya ca, pūrṇa-śikṣā-vilakṣaṇaṃ-manyamanā mādhavaḥ kiñcana durgamaṃ gahanam avagāhamānaḥ parama-muralī-dhamana-līlayā dhairyam ūnayann, amūḥ pradhūyanati sma; muhuḥ pradharṣayann ākarṣati sma ca, sādhāraṇatayā rādhāpi samāgamiṣyatīti [113] rādhā tu tatra dvitra-praharaṃ citravad evāsīn na punar ākṛṣṭatām avaliṣṭa pūrvam anyeṣām ākarṣaṇe tā iva [114] atha śrī-vanamāli-śāli vṛndāvanam indranīla-kāntibhir valitam iva dṛśā, yamunā-jala-paramāṇubhiḥ paricitam iva tvacā, mṛgamada-parāgaiḥ sa-rāgam iva nasā vicārya, tābhir viveśa tataś ca- ekā dvitrāś catasro yuta-viyutatayā pañcaṣāḥ sapta cāṣṭau paṅktis tad-vṛddhi-saṅkhyā-miti-rahitatamās tatra yātāḥ samantāt yasmād vyaktiḥ prapannā kalita-muralikāt karṣaṇī nāma vidyā tac-chrī-vaktraṃ nirīkṣya pratihata-matayaḥ śarmalīnā babhūvuḥ

1.21.57

[115] ततः स-मर्यादाश् च ताः सहसा हरेः समर्यादं सज्जमाना लज्जया तत्रावहित्थाम् अप्य् अवलम्बमानास् तस्य चरण-स्पृष्टि-प्रथमकं दृष्टि-पथम् अधितिष्ठन्ति स्म तत्र च- यद्यपि मुरहर-पुरतः किञ्चन न व्यञ्जितं ताभिः तद् अपि विलक्षणम् एवाप्रथयद् अमूषां विलक्षणं भावम्

[115] tataḥ sa-maryādāś ca tāḥ sahasā hareḥ samaryādaṃ sajjamānā lajjayā tatrāvahitthām apy avalambamānās tasya caraṇa-spṛṣṭi-prathamakaṃ dṛṣṭi-patham adhitiṣṭhanti sma tatra ca- yadyapi murahara-purataḥ kiñcana na vyañjitaṃ tābhiḥ tad api vilakṣaṇam evāprathayad amūṣāṃ vilakṣaṇaṃ bhāvam

1.21.58

[116] तद् एवं स च समात्मने तिष्ठमाना गोष्ठ-रमणीर् निरीक्ष्य क्षण-कतिपयं तल्-लक्ष्मी-निष्ठ-मना आसीत् [117] पश्चात् तु राधिका-सामानाधिकरण्यं विना निर्जनारण्यम् अपि सङ्गतास् ता भङ्गी-विशेषाद् अनङ्गी-कुर्वंश् चार्वङ्गीर् आयत्याम् अङ्गीकार-कारणावधारणाञ्चि किञ्चिद् व्यञ्जनया रञ्जयन्न् इव कञ्ज-नयनः पुनर् अकृत-स्पृहाय च गृहाय प्रहापयामास [118] तत्र भङ्गी-विशेषो यथा- मया स्वभावान् मुरली निनादिता तस्माद् भवत्यः किल सङ्गता इह अतः परीयुर् बत चेत् परे जनाः शङ्के ततः सुष्ठ्व् इति नात्र तिष्ठत

[116] tad evaṃ sa ca samātmane tiṣṭhamānā goṣṭha-ramaṇīr nirīkṣya kṣaṇa-katipayaṃ tal-lakṣmī-niṣṭha-manā āsīt [117] paścāt tu rādhikā-sāmānādhikaraṇyaṃ vinā nirjanāraṇyam api saṅgatās tā bhaṅgī-viśeṣād anaṅgī-kurvaṃś cārvaṅgīr āyatyām aṅgīkāra-kāraṇāvadhāraṇāñci kiñcid vyañjanayā rañjayann iva kañja-nayanaḥ punar akṛta-spṛhāya ca gṛhāya prahāpayāmāsa [118] tatra bhaṅgī-viśeṣo yathā- mayā svabhāvān muralī nināditā tasmād bhavatyaḥ kila saṅgatā iha ataḥ parīyur bata cet pare janāḥ śaṅke tataḥ suṣṭhv iti nātra tiṣṭhata

1.21.59

इति [119] रञ्जना यथा- व्रजत बत निवृत्य द्राग्-व्रजं नाप्रतीतं कुरुत मयि न किं वः प्रीतिम् अप्य् अस्मि वेद्मि अहह यदि न वेद्मि प्राण-सख्यस् तदा सा भवद्-अभिमत-सिद्धिं स्वेन शीघ्रं दधीत

iti [119] rañjanā yathā- vrajata bata nivṛtya drāg-vrajaṃ nāpratītaṃ kuruta mayi na kiṃ vaḥ prītim apy asmi vedmi ahaha yadi na vedmi prāṇa-sakhyas tadā sā bhavad-abhimata-siddhiṃ svena śīghraṃ dadhīta

1.21.60

इति [120] यत्र तु तासां- नातृपत् करुणा-दृष्टिर् नात्राप्सीत् प्रापिता श्रुतिः नातार्प्सीत् प्रार्च्छिता नासा नातर्पीद् अर्पितं मनः

iti [120] yatra tu tāsāṃ- nātṛpat karuṇā-dṛṣṭir nātrāpsīt prāpitā śrutiḥ nātārpsīt prārcchitā nāsā nātarpīd arpitaṃ manaḥ

1.21.61

[121] तद् एवं गीतं, यर्ह्य् अम्बुजाक्ष [भ्प् 10.29.36] इत्यादि [122] राधायां तु तत्र याम-द्वयं चेतना-विरामतः प्राप्त-बाधायां बन्धु-समवाये च निवृत्त-सर्वोपाये, तूर्णम् एव तद्-अभ्यर्णं पूर्णिमा वृन्दया सह विन्दमाना बभूव विन्दमाना च कष्ट-भाग् अतिस्पष्टम् आचष्ट- [123] यदि मद्-उटज-कुटजम् एताम् एकाकिनीं याम-मात्रायामम् अवसरं वासयथ, तदा मया नातिविरामया प्रतिकर्तव्यम् इति [124] ततश् च सर्व-सम्मत्या कथम् अपि जातया तस्यास् तत्र सङ्गत्या स्फुरद्-अत्यावेश-मङ्गला मधुमङ्गलेन शार्ङ्गिणम् आनायितवती आनाय्य चासनादिना सभाज्य स्मित-स्फुरद्-उपालम्भं सम्भाषते स्म-भवतु, भवता यत् कृतं तत् कृतम् एव सम्प्रति तत्र सम्प्रतिपत्तिं विधेहि [125] कृष्णः स-मन्दाक्षमम् उवाच-हन्त, कीदृशं कथम् इव? [126] पौर्णमासी उवाच-आर्तानाम् अस्माकं बहु-वार्ता न वार्तत्वाय वर्तते, किन्तु निज-मूर्ति-स्पर्शतस् तस्या मूर्तिम् अपसारय [127] कृष्ण उवाच-का सा? [128] मधुमङ्गलः स-प्रणय-रोषम् उवाच- अन्तरे वसति यस्य चञ्चला ज्ञायते न जलदेन तेन चेत् व्यक्तिम् ईषद् अपि तर्हि सङ्गता गोप्यते किम् इति सा मुहुर् मुहुः?

[121] tad evaṃ gītaṃ, yarhy ambujākṣa [bhp 10.29.36] ityādi [122] rādhāyāṃ tu tatra yāma-dvayaṃ cetanā-virāmataḥ prāpta-bādhāyāṃ bandhu-samavāye ca nivṛtta-sarvopāye, tūrṇam eva tad-abhyarṇaṃ pūrṇimā vṛndayā saha vindamānā babhūva vindamānā ca kaṣṭa-bhāg atispaṣṭam ācaṣṭa- [123] yadi mad-uṭaja-kuṭajam etām ekākinīṃ yāma-mātrāyāmam avasaraṃ vāsayatha, tadā mayā nātivirāmayā pratikartavyam iti [124] tataś ca sarva-sammatyā katham api jātayā tasyās tatra saṅgatyā sphurad-atyāveśa-maṅgalā madhumaṅgalena śārṅgiṇam ānāyitavatī ānāyya cāsanādinā sabhājya smita-sphurad-upālambhaṃ sambhāṣate sma-bhavatu, bhavatā yat kṛtaṃ tat kṛtam eva samprati tatra sampratipattiṃ vidhehi [125] kṛṣṇaḥ sa-mandākṣamam uvāca-hanta, kīdṛśaṃ katham iva? [126] paurṇamāsī uvāca-ārtānām asmākaṃ bahu-vārtā na vārtatvāya vartate, kintu nija-mūrti-sparśatas tasyā mūrtim apasāraya [127] kṛṣṇa uvāca-kā sā? [128] madhumaṅgalaḥ sa-praṇaya-roṣam uvāca- antare vasati yasya cañcalā jñāyate na jaladena tena cet vyaktim īṣad api tarhi saṅgatā gopyate kim iti sā muhur muhuḥ?

1.21.62

[129] पौर्णमासी तु स्मित्वा तस्य मुखं पश्यन्ती कृष्ण-मुखं पश्यति स्म [130] श्री-कृष्ण उवाच-स एष वातुलतया तरलः कामं जल्पतु नाम, यद् असभ्यानाम् अभ्याख्यानम् एव च लभ्यम् भवतीनाम् आज्ञा तु नावज्ञातुं शक्यते, किन्तु युक्तम् एव नियुज्यताम् [131] वृन्दाह-गोकुल-कुल-पालक सर्व-गोकुल-कुल-विलक्षणा लक्ष्मी-लक्षणा सा भवत्-स्पर्श-परामर्शत एव बहिर् दर्शं प्राप्नोति चेत्, का तव हानिः? [132] हन्त, हन्त- कृष्ण चेद् बत राधायाम् उदासीनो भवान् अपि उदास्स्व, किम् अहं तत्र कठोर-हृदया ब्रुवे?

[129] paurṇamāsī tu smitvā tasya mukhaṃ paśyantī kṛṣṇa-mukhaṃ paśyati sma [130] śrī-kṛṣṇa uvāca-sa eṣa vātulatayā taralaḥ kāmaṃ jalpatu nāma, yad asabhyānām abhyākhyānam eva ca labhyam bhavatīnām ājñā tu nāvajñātuṃ śakyate, kintu yuktam eva niyujyatām [131] vṛndāha-gokula-kula-pālaka sarva-gokula-kula-vilakṣaṇā lakṣmī-lakṣaṇā sā bhavat-sparśa-parāmarśata eva bahir darśaṃ prāpnoti cet, kā tava hāniḥ? [132] hanta, hanta- kṛṣṇa ced bata rādhāyām udāsīno bhavān api udāssva, kim ahaṃ tatra kaṭhora-hṛdayā bruve?

1.21.63

[133] क्षणं विभाव्य पुनर् उवाच- सातिश्रीर् भवतात्याजि श्रीवक्षा न भवांस् तया वयं तु सरला युग्मे युग्मं रोद्धुं न शक्नुमः

[133] kṣaṇaṃ vibhāvya punar uvāca- sātiśrīr bhavatātyāji śrīvakṣā na bhavāṃs tayā vayaṃ tu saralā yugme yugmaṃ roddhuṃ na śaknumaḥ

1.21.64

[134] कृष्णस् तुष्णीं स्थितवान् [135] पौर्णमासी उवाच-व्रज-जन-व्रज-जीवन! वाचं-यमताम् आचरन् कथम् इव गिरं मम न सङ्गिरसे? [136] श्री-कृष्ण उवाच-अधर्म एवात्र मर्म-भेदी भवतीति [137] पौर्णमासी उवाच-अधर्मः खलु मया स्वीकृत एव, धर्मस् तु तव वर्धताम् [138] श्री-कृष्ण उवाच-स्पर्शनं विनान्यद् अनुमन्यताम् [139] वृन्दाह-दर्शनं तावत् क्रियताम् तन्-मात्रेण सिद्ध-यात्रे सति परम-गुण-पात्रे भवति कथम् अन्यद् अथ प्रार्थयितास्महे? [140] अथ- देहेन्द्रिय-मनो-बुद्धि प्राणादीनां प्रियं प्रिये त्वद्-अनादर-भाजो मे जातं सर्वम् अनादृतम् इति राधां प्रति चेतसि चिन्तयन्तं कृष्णम् अन्तः स-तृष्णम् अपि बहिस् तूष्णीकताम् एव पुष्णन्तं, मधुमङ्गलः कर-सरसिजे गृहीत्वा कुटज-कुञ्ज-गृहम् एव नीतवान् नीत्वा च तत्-पर्यन्त-भुवि वृन्दां रक्षित्वा बाह्यम् अवगाह्य, पूर्णिमां संवाह्य तस्मिन्न् अन्ते-गुरुतया तत्रकीयं वृत्तं चित्रवद् ईक्षितवान् [141] तत्र श्री-वृन्दा-वचनं यथा- इन्दुर् इन्दु-भ्रमं याति दर्पणः प्रतिबिम्बताम् मोहं पद्मालया यत्र कृष्ण तन्-मुखम् ईक्ष्यताम्

[134] kṛṣṇas tuṣṇīṃ sthitavān [135] paurṇamāsī uvāca-vraja-jana-vraja-jīvana! vācaṃ-yamatām ācaran katham iva giraṃ mama na saṅgirase? [136] śrī-kṛṣṇa uvāca-adharma evātra marma-bhedī bhavatīti [137] paurṇamāsī uvāca-adharmaḥ khalu mayā svīkṛta eva, dharmas tu tava vardhatām [138] śrī-kṛṣṇa uvāca-sparśanaṃ vinānyad anumanyatām [139] vṛndāha-darśanaṃ tāvat kriyatām tan-mātreṇa siddha-yātre sati parama-guṇa-pātre bhavati katham anyad atha prārthayitāsmahe? [140] atha- dehendriya-mano-buddhi prāṇādīnāṃ priyaṃ priye tvad-anādara-bhājo me jātaṃ sarvam anādṛtam iti rādhāṃ prati cetasi cintayantaṃ kṛṣṇam antaḥ sa-tṛṣṇam api bahis tūṣṇīkatām eva puṣṇantaṃ, madhumaṅgalaḥ kara-sarasije gṛhītvā kuṭaja-kuñja-gṛham eva nītavān nītvā ca tat-paryanta-bhuvi vṛndāṃ rakṣitvā bāhyam avagāhya, pūrṇimāṃ saṃvāhya tasminn ante-gurutayā tatrakīyaṃ vṛttaṃ citravad īkṣitavān [141] tatra śrī-vṛndā-vacanaṃ yathā- indur indu-bhramaṃ yāti darpaṇaḥ pratibimbatām mohaṃ padmālayā yatra kṛṣṇa tan-mukham īkṣyatām

1.21.65

[142] ततश् च समावृताजस्र-पुलकास्रतया स च तद् आलुलोके, यथा चाद्यापि सख्यो गायन्ति- तां रहसि गतां किसलय-शयन-शयानाम् हरिर् आलोकत निज-मुरली-कलकलया चित्रित-भानाम् ध्रुव या निज-वदनामृत-रुचिना तन्-मुख-रत्नम् अजस्रम् बहलम् असिस्रवद् इह यद् भातं प्रतिपद-सम्पतद् अस्रम् ब् यस्या हृदयं स्वान्तरम् अनु तत् कायं भज दव-कलितम् बहिर् अपि तं प्रतिबिम्ब-व्याजाद् व्यानञ्जात्मनि वलितम् च् यस्यां दोष-त्रयम् इति मतिभिः प्रत्तं कुङ्कुम-रागम् मेने मुररिपुर् अथ साक्षाद् इव यातं हृद्-गत-रागम् द् यां पश्यन् स तु सात्त्विक-भावं दधद् अपि चित्त-विकारम् भेजे यत्र प्रतिकृति-कृद् अपि प्रतिकृतिर् इति च विचारम् ए स यया प्रतिकृतिताभ्रमम् आगाद् एवं भावन-शाली भाव-परीक्षण-कृन् मे कृतकोऽ प्य् एताम् इन्द्रक-जाली f तद् अपि च यत्र स्पृहयन्न् अथ याम् एनां मेने राधाम् वृन्दा याच्ञां प्रत्याचष्ट च दधद् अपि दुःखाद् बाधाम् ग् स पुनर् यस्या हेतोः शोचन् व्याजित-वृन्दा-वननम् विदधे यद्द् हृदि निज-पद-पल्लवम् अभितो जीवन-जननम् ह्

[142] tataś ca samāvṛtājasra-pulakāsratayā sa ca tad āluloke, yathā cādyāpi sakhyo gāyanti- tāṃ rahasi gatāṃ kisalaya-śayana-śayānām harir ālokata nija-muralī-kalakalayā citrita-bhānām dhruva yā nija-vadanāmṛta-rucinā tan-mukha-ratnam ajasram bahalam asisravad iha yad bhātaṃ pratipada-sampatad asram b yasyā hṛdayaṃ svāntaram anu tat kāyaṃ bhaja dava-kalitam bahir api taṃ pratibimba-vyājād vyānañjātmani valitam c yasyāṃ doṣa-trayam iti matibhiḥ prattaṃ kuṅkuma-rāgam mene muraripur atha sākṣād iva yātaṃ hṛd-gata-rāgam d yāṃ paśyan sa tu sāttvika-bhāvaṃ dadhad api citta-vikāram bheje yatra pratikṛti-kṛd api pratikṛtir iti ca vicāram e sa yayā pratikṛtitābhramam āgād evaṃ bhāvana-śālī bhāva-parīkṣaṇa-kṛn me kṛtako' py etām indraka-jālī f tad api ca yatra spṛhayann atha yām enāṃ mene rādhām vṛndā yācñāṃ pratyācaṣṭa ca dadhad api duḥkhād bādhām g sa punar yasyā hetoḥ śocan vyājita-vṛndā-vananam vidadhe yadd hṛdi nija-pada-pallavam abhito jīvana-jananam h

1.21.66

इति [143] क्रमस् तु यथा, तत्र तस्य च दुर्निवारं विकारं निशाम्य काम्यमानम् अर्थम् एव वृन्दा प्रार्थयामास-श्री-व्रज-युवराज ! परम-प्रेमवती खल्व् असौ, यतः- हन्त कृष्ण तव यौवन-स्थितौ भोग-तर्षम् अनुमाय तन्-मयम् दुःखम् आत्मनि विकृष्य सन्ततं स्वीय-शर्म विजहाव् इयं रमा

iti [143] kramas tu yathā, tatra tasya ca durnivāraṃ vikāraṃ niśāmya kāmyamānam artham eva vṛndā prārthayāmāsa-śrī-vraja-yuvarāja ! parama-premavatī khalv asau, yataḥ- hanta kṛṣṇa tava yauvana-sthitau bhoga-tarṣam anumāya tan-mayam duḥkham ātmani vikṛṣya santataṃ svīya-śarma vijahāv iyaṃ ramā

1.21.67

[144] तद् एतद् अवधाय भवान् अप्य् एतद्-अर्थं वेणु-वादनादिकं कुर्वन्न् एवास्ते, तस्माद् अवधानं सन्धाय समाधीयताम् [145] श्री-कृष्णः स-गद्गदम् उवाच-किं कर्तव्यम्? [146] वृन्दाह-हस्तम् एव हृदि विन्यस्तं कुरु [147] श्री-कृष्ण उवाच-तद् एतद् अत्यनुचितम् [148] वृन्दाह-तर्हि चरणम् एव तथाचर [149] श्री-कृष्णस् तुष्णीं तस्थौ [150] वृन्दा पादयोः पतन्ती-हन्त, मा विलम्बम् अवलम्बस्व इति काकु-व्याकुला तयोर् एकं बलद् इव तस्या हृदि संवलयामास [151] कृष्णश् च कम्प-सम्पदा पदारविन्दं सन्दधद् एव वैवश्य-वश्यतां विन्दति स्म [152] ततश् च सञ्जीवनी-पल्लव-विन्यासवत् तल्-लव-स्पर्शत एव चक्षुः-पुट-युगम् उद्घटय्य तया स एव दृष्टः [153] तदैव च- सुभ्रुवो मुररिपोश् च दृग्-द्वयं बिम्ब-दम्भम् अविशत् परस्परम् शोभया व्यतिविलोभतः स्फुटं ताव् अमुष्य परिवृत्तिम् ऐच्छताम्

[144] tad etad avadhāya bhavān apy etad-arthaṃ veṇu-vādanādikaṃ kurvann evāste, tasmād avadhānaṃ sandhāya samādhīyatām [145] śrī-kṛṣṇaḥ sa-gadgadam uvāca-kiṃ kartavyam? [146] vṛndāha-hastam eva hṛdi vinyastaṃ kuru [147] śrī-kṛṣṇa uvāca-tad etad atyanucitam [148] vṛndāha-tarhi caraṇam eva tathācara [149] śrī-kṛṣṇas tuṣṇīṃ tasthau [150] vṛndā pādayoḥ patantī-hanta, mā vilambam avalambasva iti kāku-vyākulā tayor ekaṃ balad iva tasyā hṛdi saṃvalayāmāsa [151] kṛṣṇaś ca kampa-sampadā padāravindaṃ sandadhad eva vaivaśya-vaśyatāṃ vindati sma [152] tataś ca sañjīvanī-pallava-vinyāsavat tal-lava-sparśata eva cakṣuḥ-puṭa-yugam udghaṭayya tayā sa eva dṛṣṭaḥ [153] tadaiva ca- subhruvo muraripoś ca dṛg-dvayaṃ bimba-dambham aviśat parasparam śobhayā vyativilobhataḥ sphuṭaṃ tāv amuṣya parivṛttim aicchatām

1.21.68

[154] तदैव स चात्रकीयापत्रपातः शिरसि वसनावरणः सहसा निर्गम्य पूर्णिमां प्रणम्य च चलित एवासीत् किन्तु स्खलन्न् इव चलन्, कर्मणा नर्मणा च मधुमङ्गल-दत्तावलम्बः सखि-कुलं संवलते स्म [155] सा च स्वप्नम् इव पश्यन्ती वैवश्यत एव समुत्तिष्ठन्ती, निरक्षर-सूक्ष्म-रोदनं चानुतिष्ठन्ती यदा वृन्दया सादरं कृतसान्त्वा, तदा दरसान्त्वा पूर्णिमां नत्वा वृन्दया सह सुहृत्तमेक्षित-तद्-आगमे तस्मिन्न् अपराह्नेतमे व्रजं गत्वा, कथम् अपि समय-कतिपयान् गमयामास [156] तद् आरभ्य तु स खलु परस्परं स्पर्शोऽ यं स्पर्शायैव परं सञ्चक्पे, [157] यतः सकृत् तादृशं सुखम् उपलभ्य क्षणात् तद्-वियुक्तया तया कथम् इव प्रथमानं दुःखं स्तभ्यताम्? तत् तु सुखं स्व-संवेद्यम् एव, न तु निवेद्यम् तथा हि- तयोर् यावस्थासीद् व्यतिमिलन-शर्म प्रसजति कविः को वा तां स्यात् कवयितुम् इह स्वल्पकम् अपि ययोः काश्मीरं तत् पतितम् अपि पारस्परिकम् अप्य् अहो पौलिन्दीनाम् अपि तद् इव शश्वद् व्यतनुत

[154] tadaiva sa cātrakīyāpatrapātaḥ śirasi vasanāvaraṇaḥ sahasā nirgamya pūrṇimāṃ praṇamya ca calita evāsīt kintu skhalann iva calan, karmaṇā narmaṇā ca madhumaṅgala-dattāvalambaḥ sakhi-kulaṃ saṃvalate sma [155] sā ca svapnam iva paśyantī vaivaśyata eva samuttiṣṭhantī, nirakṣara-sūkṣma-rodanaṃ cānutiṣṭhantī yadā vṛndayā sādaraṃ kṛtasāntvā, tadā darasāntvā pūrṇimāṃ natvā vṛndayā saha suhṛttamekṣita-tad-āgame tasminn aparāhnetame vrajaṃ gatvā, katham api samaya-katipayān gamayāmāsa [156] tad ārabhya tu sa khalu parasparaṃ sparśo' yaṃ sparśāyaiva paraṃ sañcakpe, [157] yataḥ sakṛt tādṛśaṃ sukham upalabhya kṣaṇāt tad-viyuktayā tayā katham iva prathamānaṃ duḥkhaṃ stabhyatām? tat tu sukhaṃ sva-saṃvedyam eva, na tu nivedyam tathā hi- tayor yāvasthāsīd vyatimilana-śarma prasajati kaviḥ ko vā tāṃ syāt kavayitum iha svalpakam api yayoḥ kāśmīraṃ tat patitam api pārasparikam apy aho paulindīnām api tad iva śaśvad vyatanuta

1.21.69

[158] तद् एवं यदा हरेः पदारविन्दं विन्दमानानि कुङ्कुम-पङ्कानि कृत-तद्-अङ्कानि पुलिन्दी-जातालङ्कारतया जातानि, तदानीम् अन्यासां धन्यानां पूर्ववद् पूर्वानुभव-रचन-पूर्वकं वचनम् इदम्, पूर्णाः पुलिन्द्यः इत्यादि [भ्प् 10.21.17] [159] अत्र चेदं व्यञ्जितम्- आस्तां सा दयिता यदीय-कुच-युक् श्री-कुङ्कुमं तत्-पदं प्राप्तं तत्-तृणम् अप्य् अहो विजयतां साक्षात् तु तत्-सङ्गि यत् अस्मत्तस् तु पुलिन्द-जाति-सुदृशां भाग्यं च दूरे स्थितं यास् तत् प्राप्य निजाङ्ग-लेपन-सुखाद् आसेदिरे पूर्णताम्

[158] tad evaṃ yadā hareḥ padāravindaṃ vindamānāni kuṅkuma-paṅkāni kṛta-tad-aṅkāni pulindī-jātālaṅkāratayā jātāni, tadānīm anyāsāṃ dhanyānāṃ pūrvavad pūrvānubhava-racana-pūrvakaṃ vacanam idam, pūrṇāḥ pulindyaḥ ityādi [bhp 10.21.17] [159] atra cedaṃ vyañjitam- āstāṃ sā dayitā yadīya-kuca-yuk śrī-kuṅkumaṃ tat-padaṃ prāptaṃ tat-tṛṇam apy aho vijayatāṃ sākṣāt tu tat-saṅgi yat asmattas tu pulinda-jāti-sudṛśāṃ bhāgyaṃ ca dūre sthitaṃ yās tat prāpya nijāṅga-lepana-sukhād āsedire pūrṇatām

1.21.70

[160] अथ कथकः समापनम् आह स्म- स ईदृक्-प्रणयी लब्धस् त्वया राधे पुरा तु यः नाना-मनोरथं चक्रे रथवद् भवद्-आप्तये

[160] atha kathakaḥ samāpanam āha sma- sa īdṛk-praṇayī labdhas tvayā rādhe purā tu yaḥ nānā-manorathaṃ cakre rathavad bhavad-āptaye

1.22.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु कुमारी-वस्त्र-हरण-सुकुमारी-समस्त-कर्षणं नाम एकविंशं पूरणम् 21 (22) अथ द्वाविंशं पूरणम् यज्ञ-भार्या-सद्-उपचर्या-पर्याप्तिः [1] अथ प्रभात-कथायां प्रभात-प्रथायां मधुकण्ठः स्फुरद्-उत्कण्ठस् तल्-लीलान्तरं शंसन् शंसद्-उपलब्धं कर्तुम् आरब्धवान् [2] तत्र श्री-दशम-स्कन्ध-प्रबन्ध-सङ्गमन-मङ्गलाचरण-पूर्वकं तत्-कथनम्, यथा- गत्वा काम्यकम् अद्रि-धातु-रुचिमुक् कुर्वन् व्रजं दक्षिणं घर्मर्तौ धवलानिखव्रशततृड्-निर्जिष्णु-कृष्णां व्रजन् वृक्षान् सुष्ठु पथि स्तुवन् धवलया पीतां च कृष्णां पिबन् क्षुद्-व्याजाद् अधियज्ञ-पत्नि-करुणा-कारी हरिः पातु वः

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu kumārī-vastra-haraṇa-sukumārī-samasta-karṣaṇaṃ nāma ekaviṃśaṃ pūraṇam 21 (22) atha dvāviṃśaṃ pūraṇam yajña-bhāryā-sad-upacaryā-paryāptiḥ [1] atha prabhāta-kathāyāṃ prabhāta-prathāyāṃ madhukaṇṭhaḥ sphurad-utkaṇṭhas tal-līlāntaraṃ śaṃsan śaṃsad-upalabdhaṃ kartum ārabdhavān [2] tatra śrī-daśama-skandha-prabandha-saṅgamana-maṅgalācaraṇa-pūrvakaṃ tat-kathanam, yathā- gatvā kāmyakam adri-dhātu-rucimuk kurvan vrajaṃ dakṣiṇaṃ gharmartau dhavalānikhavraśatatṛḍ-nirjiṣṇu-kṛṣṇāṃ vrajan vṛkṣān suṣṭhu pathi stuvan dhavalayā pītāṃ ca kṛṣṇāṃ piban kṣud-vyājād adhiyajña-patni-karuṇā-kārī hariḥ pātu vaḥ

1.22.2

तथा हि- अथ गोपैः परिवृतो यशोदानन्द-नन्दनः वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः

tathā hi- atha gopaiḥ parivṛto yaśodānanda-nandanaḥ vṛndāvanād gato dūraṃ cārayan gāḥ sahāgrajaḥ

1.22.3

निदाघार्कातपे तिग्मे च्छायाभिः स्वाभिरात्मनः आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमान् मित्राण्य् अभाषत

nidāghārkātape tigme cchāyābhiḥ svābhirātmanaḥ ātapatrāyitān vīkṣya drumān mitrāṇy abhāṣata

1.22.4

[3] तत्र च मेघ-निर्घोष-निभ-गम्भीरता-सम्भृत-मधुर-स्वरत एव हर्षम् उत्कर्षयन् मित्र-मुख्यान् प्रत्येकं रचिताभिमुख्यांश् चकार यथा- हे स्तोक-कृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन विशाल र्षभ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप [भ्प् 10.22.31] [4] तत एव च तान् अमृत-कृताभिषेकान् इव कृत्वा स-कौतुकम् उवाच-मां सुखयन्तु एवाभिमुखतस् एते तरवो विराजन्ते, तस्माद् भवद्भिर् विलोक्य पृथक् पृथग् उपश्लोक्यन्ताम् [5] सर्वे विहस्य प्रोचुः-भवान् एवास्मासु विस्मायकतया कवि-मण्डलाखण्डल-गण्ड-मण्डनम् अस्ति तस्माद् आत्मनैव वर्णयतु [6] कृष्णः स-स्मितम् उवाच-श्रूयतां नाम- एतेनाङ्गत एव किन्तु गुणतोऽ प्य् अद्धा महान्तो मता यत् तापादि-निवारणैः स्व-वपुषो जीवानवन्तः स्थिताः एषाम् एव च जन्म यत् तु फलवद् दृश्येत तच् चेत्थम् अप्य् ऊहध्वं यद् अशेष-जीवनतया राजन्त्य् अमी सर्वतः

[3] tatra ca megha-nirghoṣa-nibha-gambhīratā-sambhṛta-madhura-svarata eva harṣam utkarṣayan mitra-mukhyān pratyekaṃ racitābhimukhyāṃś cakāra yathā- he stoka-kṛṣṇa he aṃśo śrīdāman subalārjuna viśāla rṣabha tejasvin devaprastha varūthapa [bhp 10.22.31] [4] tata eva ca tān amṛta-kṛtābhiṣekān iva kṛtvā sa-kautukam uvāca-māṃ sukhayantu evābhimukhatas ete taravo virājante, tasmād bhavadbhir vilokya pṛthak pṛthag upaślokyantām [5] sarve vihasya procuḥ-bhavān evāsmāsu vismāyakatayā kavi-maṇḍalākhaṇḍala-gaṇḍa-maṇḍanam asti tasmād ātmanaiva varṇayatu [6] kṛṣṇaḥ sa-smitam uvāca-śrūyatāṃ nāma- etenāṅgata eva kintu guṇato' py addhā mahānto matā yat tāpādi-nivāraṇaiḥ sva-vapuṣo jīvānavantaḥ sthitāḥ eṣām eva ca janma yat tu phalavad dṛśyeta tac cettham apy ūhadhvaṃ yad aśeṣa-jīvanatayā rājanty amī sarvataḥ

1.22.5

किं च- फलैः पुष्पैश् छाया-च्छदन-समिद्-आद्यैश् च तरवः स्वभावाद् विश्वेषाम् उपकृति-विधा धन्य-तनवः नराः कर्ह्य् अप्य् एके विधि-वशतया तत्-कृति-कृतस् ततो भक्ताः पूर्वे सुकृतम् अनु भाक्ताः किल परे

kiṃ ca- phalaiḥ puṣpaiś chāyā-cchadana-samid-ādyaiś ca taravaḥ svabhāvād viśveṣām upakṛti-vidhā dhanya-tanavaḥ narāḥ karhy apy eke vidhi-vaśatayā tat-kṛti-kṛtas tato bhaktāḥ pūrve sukṛtam anu bhāktāḥ kila pare

1.22.6

अत्र वृन्दावन-वास्तव्यता पुनर् एषां स्तव्यताम् अप्य् अतिक्रामति इति गूढम् अभिमतम् [8] सर्वे स-स्मितम् ऊचुः-कवि-चक्र-चक्रवर्तिना भवता न किं वा सुप्रशस्तङ्करं भविता, ततो यद् एव योजयिष्यते, तद् एव विजेष्यते तथा हि- वाचो-युक्ति-पटुर् यत्र त्वं वदावदतां गतः वाचस्पतिश् च तत्र स्यान् न वाचः-पतिर् अण्व् अपि

atra vṛndāvana-vāstavyatā punar eṣāṃ stavyatām apy atikrāmati iti gūḍham abhimatam [8] sarve sa-smitam ūcuḥ-kavi-cakra-cakravartinā bhavatā na kiṃ vā supraśastaṅkaraṃ bhavitā, tato yad eva yojayiṣyate, tad eva vijeṣyate tathā hi- vāco-yukti-paṭur yatra tvaṃ vadāvadatāṃ gataḥ vācaspatiś ca tatra syān na vācaḥ-patir aṇv api

1.22.7

कृष्णोऽ पि स-स्मितम् उवाच-भवतु, कदाचिद् एतद् अप्य् अनुभविष्यथ इति नाना-सुख-वितरकर-पुरुह-भूरुहाणां वन्यया मिहिर-कन्या-तीरम् उदन्यया मुदा जगाम तत्र च- व्यज्जन्न् अङ्घ्रिप-शंसन-स्ववचनं यज्ञाङ्गनानुग्रहं चात्मीयागमि भोज्य-वर्त्म स यदा सन्त्यज्य कृष्णां गतः तर्हि स्वच्छतरा हिमाः शुभ-कराः स्वादूर् अपः पीतवान् अघ्न्यानां निकरस् ततः स्वयम् अपुर् गोपालकास् तन्-मुखाः

kṛṣṇo' pi sa-smitam uvāca-bhavatu, kadācid etad apy anubhaviṣyatha iti nānā-sukha-vitarakara-puruha-bhūruhāṇāṃ vanyayā mihira-kanyā-tīram udanyayā mudā jagāma tatra ca- vyajjann aṅghripa-śaṃsana-svavacanaṃ yajñāṅganānugrahaṃ cātmīyāgami bhojya-vartma sa yadā santyajya kṛṣṇāṃ gataḥ tarhi svacchatarā himāḥ śubha-karāḥ svādūr apaḥ pītavān aghnyānāṃ nikaras tataḥ svayam apur gopālakās tan-mukhāḥ

1.22.8

ततश् च विदूरं समुज्झितातलिन-फलिनतर-तरु-व्रजस्य व्रज-राज्ञी-प्रहित-माध्याह्निक-भोज्य-सम्पत्ति-वियोज्यता-भाग्-उपसत्तिकस्य कृष्णस्य तत्-तृष्णतां वितर्क्य तद्-भाव-भाविततया स्वयम् अप्य् अतीव तत्-तृष्णा-भाजः स्तोककृष्णादयस् तद्-अभाव-भावना अपि प्रणय-मय-पर्युत्सुकतया व्यञ्जित-तत्-कृत-भोजन-वर्त्म-वञ्चनाः कराञ्चल-चालन-पूर्वकं तद्-याच्ञाम् अकुर्वत- राम राम महा-बाहो कृष्ण दुष्ट-निबर्हण इतोऽ विदूरे सु-महद् वनं तालालि-सङ्कुलम् [भ्प् 10.23.1] [11] कृष्णस् तु स-स्मितम् उवाच-अत्रालोक-पथाशोक-वनिकायाम् अनशनीय-प्रसवायाम् अशनायन्तस् ते भवन्तः कुत्र वा प्सातव्यं लप्स्यन्ते ? [12] आर्तिश् चेद् वरिवर्ति, तर्हि निकटाम् अपि कुटिलया सूरतनया-घटनया दूरायमाणाम् इतस् तु दक्षिणाहि या शूरसेन-पुरी, ताम् उत्तरेण निरवज्ञं यज्ञ-शाला-मालाम् आलोकयन्त एवानेन सम्यग् उपतिष्ठमानेन पथा प्रतिष्ठध्वम् गत्वा च तान् कार्मान् कर्मठाचार्यतमस्य मम च नाम्ना याचध्वम् किन्तु भिक्षाकाणां तितिक्षा-मात्रम् उचितम् इति शिक्षा मनसि कार्या [13] अथ तेऽ पि केऽ पि संवलिताश् चलिताः स्वयम् अयं तु तदीय-गत्यागति-दृष्ट्य्-अर्थम् उपनदं महा-कुट्टिमम् अधितष्ठौ ततश् च- सौरभ्यं धूम-धारा यजुर्-अनुपठनं शुभ्र-शाला द्विजानां गत्यागत्यादि-चेष्टाः शुभ-युत-हुतभुग्-वेदि-भाग्-ऋत्विजश् च गत्वा नत्वाप्य् अभीक्ष्णं पुटित-करतया नादरेऽ प्य् अस्थुर् एते यस्माद् ब्रह्मण्य-देव-स्वतुलित-सुहृदः किन्त्व् इदं मां दुनोति

tataś ca vidūraṃ samujjhitātalina-phalinatara-taru-vrajasya vraja-rājñī-prahita-mādhyāhnika-bhojya-sampatti-viyojyatā-bhāg-upasattikasya kṛṣṇasya tat-tṛṣṇatāṃ vitarkya tad-bhāva-bhāvitatayā svayam apy atīva tat-tṛṣṇā-bhājaḥ stokakṛṣṇādayas tad-abhāva-bhāvanā api praṇaya-maya-paryutsukatayā vyañjita-tat-kṛta-bhojana-vartma-vañcanāḥ karāñcala-cālana-pūrvakaṃ tad-yācñām akurvata- rāma rāma mahā-bāho kṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇa ito' vidūre su-mahad vanaṃ tālāli-saṅkulam [bhp 10.23.1] [11] kṛṣṇas tu sa-smitam uvāca-atrāloka-pathāśoka-vanikāyām anaśanīya-prasavāyām aśanāyantas te bhavantaḥ kutra vā psātavyaṃ lapsyante ? [12] ārtiś ced varivarti, tarhi nikaṭām api kuṭilayā sūratanayā-ghaṭanayā dūrāyamāṇām itas tu dakṣiṇāhi yā śūrasena-purī, tām uttareṇa niravajñaṃ yajña-śālā-mālām ālokayanta evānena samyag upatiṣṭhamānena pathā pratiṣṭhadhvam gatvā ca tān kārmān karmaṭhācāryatamasya mama ca nāmnā yācadhvam kintu bhikṣākāṇāṃ titikṣā-mātram ucitam iti śikṣā manasi kāryā [13] atha te' pi ke' pi saṃvalitāś calitāḥ svayam ayaṃ tu tadīya-gatyāgati-dṛṣṭy-artham upanadaṃ mahā-kuṭṭimam adhitaṣṭhau tataś ca- saurabhyaṃ dhūma-dhārā yajur-anupaṭhanaṃ śubhra-śālā dvijānāṃ gatyāgatyādi-ceṣṭāḥ śubha-yuta-hutabhug-vedi-bhāg-ṛtvijaś ca gatvā natvāpy abhīkṣṇaṃ puṭita-karatayā nādare' py asthur ete yasmād brahmaṇya-deva-svatulita-suhṛdaḥ kintv idaṃ māṃ dunoti

1.22.9

ततश् च तान् प्रकृति-श्लेषेण केनाप्य् आकृति-विश्लेषेण वेषेण च गोपान् ज्ञात्वा विप्रता-गर्व-पर्वतम् आरूढास् ते तु व्यूढ-बहुल-स्थल-दृष्टयस् तिष्ठन्ति स्म तथापि सखायस् ते कृष्णस्य बुभुक्षा-सुक्षामतां साक्षाद् इवानुभूय दूयमान-मनसः स्वयम् एव निवेदयामासुः यतः- हुं फट् श्रौषड्-वौषड् इत्य् एवम् आद्याः शब्दाः यस्मिन् न क्वचित् कृष्ण-मुख्याः तस्मिंस् तेषां किं रुचिः स्यात् परन्तु श्री-कृष्णार्थं किं न ते मानयन्ति

tataś ca tān prakṛti-śleṣeṇa kenāpy ākṛti-viśleṣeṇa veṣeṇa ca gopān jñātvā vipratā-garva-parvatam ārūḍhās te tu vyūḍha-bahula-sthala-dṛṣṭayas tiṣṭhanti sma tathāpi sakhāyas te kṛṣṇasya bubhukṣā-sukṣāmatāṃ sākṣād ivānubhūya dūyamāna-manasaḥ svayam eva nivedayāmāsuḥ yataḥ- huṃ phaṭ śrauṣaḍ-vauṣaḍ ity evam ādyāḥ śabdāḥ yasmin na kvacit kṛṣṇa-mukhyāḥ tasmiṃs teṣāṃ kiṃ ruciḥ syāt parantu śrī-kṛṣṇārthaṃ kiṃ na te mānayanti

1.22.10

अथ निवेदनं चेदम् भो भो भूमि-देवाः ! किञ्चिद् एवावधानं विधीयताम् राम-रामानुजौ खलु परम-प्रभाव-युजौ श्रुतवद्भिर् भवद्भिर् अवधारिताव् एव स्तः तौ चात्र भवद्-विधानां सन्निधानम् एव धेनु-सेवनानुरोधाद् आगतवन्तौ किन्त्व् अद्य सद्य एवानवद्य-क्रीडा-मय-शूरता-कौतुक-पुरतस् तत इतः सङ्गत्यासन्नापि प्रत्यासन्नापि श्री-गोपाधिभू-सदन-भूर् विदूरायमाणास्माकं भाति स्म गृह-लोकेन च न तथालोचयाम्बभूविमहे तत एव साक्षाल्-लक्ष्मी-पति-गृहायमाण-गृहाद् भोजन-संयोजनं विना क्रीडा-युधि च क्षुधिताव् अभूताम् ततश् च कुल-परम्परा-प्राप्त-व्यवहारं पर्यायतया पितृ-पर्यायतया भवत्सु सङ्कोचम् अपर्यालोचमानौ पितृ-भवनाद् इव भवदीय-सवनाद् अन्नं याचितम् अकुर्वाताम् इति [16] अथ तथापि मनस्य् अभक्ति-रसिकता-वशिकतया तद् असत्-कृत्य तुष्णीम्-भुष्णुषु तेष्व् अन्तर्-वाणिं-मन्येषु तादृग्-अधन्येषु पुनर् अमी मनसि मीमांसयामासुः-[17] नूनम् अस्मान् एते मूढान् मत्वा गूढानुभासणा बभूवुस् तस्माद् गत्य्-अन्तर-रचन-निषिद्ध-भावाय सिद्धान्ततश् चामीषां सुष्ठु मौन-बिद्धान्तस्तां कुर्म इति [18] अथ स्पष्टं पुनर् ऊचुः- दीक्षाद्य्-अग्नीषोम-पश्वङ्ग-होम- प्रान्तं विज्ञैर् याज्ञिकान्नं न भोज्यम् सौत्रामण्यां सर्वदा नेति विप्रास् ताभ्याम् अन्यत्रास्ति तद् ग्राह्यम् एव

atha nivedanaṃ cedam bho bho bhūmi-devāḥ ! kiñcid evāvadhānaṃ vidhīyatām rāma-rāmānujau khalu parama-prabhāva-yujau śrutavadbhir bhavadbhir avadhāritāv eva staḥ tau cātra bhavad-vidhānāṃ sannidhānam eva dhenu-sevanānurodhād āgatavantau kintv adya sadya evānavadya-krīḍā-maya-śūratā-kautuka-puratas tata itaḥ saṅgatyāsannāpi pratyāsannāpi śrī-gopādhibhū-sadana-bhūr vidūrāyamāṇāsmākaṃ bhāti sma gṛha-lokena ca na tathālocayāmbabhūvimahe tata eva sākṣāl-lakṣmī-pati-gṛhāyamāṇa-gṛhād bhojana-saṃyojanaṃ vinā krīḍā-yudhi ca kṣudhitāv abhūtām tataś ca kula-paramparā-prāpta-vyavahāraṃ paryāyatayā pitṛ-paryāyatayā bhavatsu saṅkocam aparyālocamānau pitṛ-bhavanād iva bhavadīya-savanād annaṃ yācitam akurvātām iti [16] atha tathāpi manasy abhakti-rasikatā-vaśikatayā tad asat-kṛtya tuṣṇīm-bhuṣṇuṣu teṣv antar-vāṇiṃ-manyeṣu tādṛg-adhanyeṣu punar amī manasi mīmāṃsayāmāsuḥ-[17] nūnam asmān ete mūḍhān matvā gūḍhānubhāsaṇā babhūvus tasmād gaty-antara-racana-niṣiddha-bhāvāya siddhāntataś cāmīṣāṃ suṣṭhu mauna-biddhāntastāṃ kurma iti [18] atha spaṣṭaṃ punar ūcuḥ- dīkṣādy-agnīṣoma-paśvaṅga-homa- prāntaṃ vijñair yājñikānnaṃ na bhojyam sautrāmaṇyāṃ sarvadā neti viprās tābhyām anyatrāsti tad grāhyam eva

1.22.11

इति [19] तत्र-भवद्-भवद्-अनुष्ठान-दृष्टित एवास्माभिस् तद्-अवसरः स्फुटं निष्टङ्कित इति भावः [20] तद् एवं भिक्षा-निष्ठानाम् इव तस्मिन्न् उपतिष्ठमानानाम् अपि शास्त्रार्थं नयमानानां तद् अवधार्य ते वार्याचार्या मनसि पर्यालोचयामासुः-हन्त ! ब्राह्मणा एवास्माकम् एतान् ब्रह्म-विचारम् अपि विशिष्टतया लोभाद् अनुशिष्टवन्तः सन्ति येन तत्रापि कृत-मुखतया मुखरताम् आपन्नाः भवतु, तथाप्य् एते परमेभ्ययोपलभ्यमानाः किञ्चिद् दान-रूपम् अवदानं विना प्रत्युतादानाय परम् अत्रागताः अहो ! कलि-प्रवेश-देशस्य देश-रूपम् इदम् [21] किं च, केचिच् च विपश्चितस् तयोर् ईश्वरताम् आरोपयन्ति तर्हि बत गर्हितं क्षुधादिकं कथम् एतावर्हतः ? [22] तद् एतद् विभाव्य दुर्भाव-भावतया तथा स्थितेषु बहु-पचनतायाम् अपि मितम्पचेषु द्विर्जाततायाम् अपि यथा-जातेषु याज्ञिक-कितवतां यातेषु तेषु याच्ञायां वदनानता-कदनतः परस्परम् ईक्षित्वा मन्दं मन्दं मन्दाक्ष-मन्दतया श्री-गोविन्दम् एव ते विन्दते स्म [23] गोविन्दश् च तांस् तथाविधान् नेत्र-पथान् विधाय मनोहतान् विज्ञाय च हसति स्म-एहि मन्यामहे, याज्ञिकेभ्यः स्व-लभ्यम् अभ्याददिध्वे यथा वृक्षेभ्यः इति [24] तेऽ पि स-स्मितम् ऊचुः-तत् तु भवन्त एव जानन्ति, वयम् अपि यत्-प्रेरण-समीरण-विकीर्ण-मनसो जाताः [25] कृष्णस् त्व् अन्तर् यज्ञ-पत्नीनां स्वावलोक-प्रयत्नानां सञ्जानंस् तत्र चावश्य-लाभं प्रतिजानानः प्रहस्य प्रोवाच-आ एवं मन्यध्वे तर्हि भद्रम् मया तु पत्रिणाम् एषां सत्रिणां च तेषां तारतम्यावधारणार्थम् एव तत्र-भवन्तः प्रस्थापिताः ततश् च- अमानिनां यथा धर्मः स्थितस् तद्वन् न मानिनाम् अद्यापि चेन् न प्रतीथ द्राक् तत्-पत्नीः प्रतीत च

iti [19] tatra-bhavad-bhavad-anuṣṭhāna-dṛṣṭita evāsmābhis tad-avasaraḥ sphuṭaṃ niṣṭaṅkita iti bhāvaḥ [20] tad evaṃ bhikṣā-niṣṭhānām iva tasminn upatiṣṭhamānānām api śāstrārthaṃ nayamānānāṃ tad avadhārya te vāryācāryā manasi paryālocayāmāsuḥ-hanta ! brāhmaṇā evāsmākam etān brahma-vicāram api viśiṣṭatayā lobhād anuśiṣṭavantaḥ santi yena tatrāpi kṛta-mukhatayā mukharatām āpannāḥ bhavatu, tathāpy ete paramebhyayopalabhyamānāḥ kiñcid dāna-rūpam avadānaṃ vinā pratyutādānāya param atrāgatāḥ aho ! kali-praveśa-deśasya deśa-rūpam idam [21] kiṃ ca, kecic ca vipaścitas tayor īśvaratām āropayanti tarhi bata garhitaṃ kṣudhādikaṃ katham etāvarhataḥ ? [22] tad etad vibhāvya durbhāva-bhāvatayā tathā sthiteṣu bahu-pacanatāyām api mitampaceṣu dvirjātatāyām api yathā-jāteṣu yājñika-kitavatāṃ yāteṣu teṣu yācñāyāṃ vadanānatā-kadanataḥ parasparam īkṣitvā mandaṃ mandaṃ mandākṣa-mandatayā śrī-govindam eva te vindate sma [23] govindaś ca tāṃs tathāvidhān netra-pathān vidhāya manohatān vijñāya ca hasati sma-ehi manyāmahe, yājñikebhyaḥ sva-labhyam abhyādadidhve yathā vṛkṣebhyaḥ iti [24] te' pi sa-smitam ūcuḥ-tat tu bhavanta eva jānanti, vayam api yat-preraṇa-samīraṇa-vikīrṇa-manaso jātāḥ [25] kṛṣṇas tv antar yajña-patnīnāṃ svāvaloka-prayatnānāṃ sañjānaṃs tatra cāvaśya-lābhaṃ pratijānānaḥ prahasya provāca-ā evaṃ manyadhve tarhi bhadram mayā tu patriṇām eṣāṃ satriṇāṃ ca teṣāṃ tāratamyāvadhāraṇārtham eva tatra-bhavantaḥ prasthāpitāḥ tataś ca- amānināṃ yathā dharmaḥ sthitas tadvan na māninām adyāpi cen na pratītha drāk tat-patnīḥ pratīta ca

1.22.12

भवन्ति च भवन्त इव यज्ञ-पत्नी-जना मत्-प्रेम-मात्र-सयत्न-धनाः ये खलु धृत-मद-नव-लोक-धर्मं द्व्यह-तर्षं जलं पिबन्ति, त्र्य्-अहात्यासं द्वित्र-ग्रासं भुञ्जते [27] सर्वे स-वैलक्ष्यम् आचक्षत-हन्त सत्यम् एवेदम् [28] कृष्ण उवाच-बाढम् [29] सर्वे साश्चर्यम् ऊचुः-तर्हि कुतुकम् इदं विदाङ्कर्वाम [30] इति कृष्णोद्यम् अनु सोद्यमतया तत्र तन्-निमेषत एव जिगमिषत्सु तेषु स-प्रणयवत्सु कृष्णः स-तृष्णम् उवाच-अन्नं च तत्र श्रीमद्-आर्यादि-सहित-मद्-अर्थम् अर्थयध्वम् [31] अथ पुनर् अतीव कौतुक-द्रवतः परस्परम् अतीत्य द्रवनः पत्नी-शालायां द्विज-पत्नीर् विलोकयामासुस् ताभिर् विलोकयामासिरे च, कृष्णात् प्रति च इति च निश्च्क्यिरे [32] विलोकनात् पूर्व-क्रमस् तु यथा- सा कापि ध्वनि-माधुरी-स्वर-कला-राग-वल्ल-वल्गुता वर्ण-न्यास-शुभंयुता कवि-जन-स्तव्यार्थ-चित्र-प्रथा कंसारेर् गुण-रूप-केलि-कलना बाष्पादिभिः सार्द्रता यज्ञ-स्त्री-कलिता क्रमाद् इह सखीन् आर्द्रान् अकार्षीन् मुहुः

bhavanti ca bhavanta iva yajña-patnī-janā mat-prema-mātra-sayatna-dhanāḥ ye khalu dhṛta-mada-nava-loka-dharmaṃ dvyaha-tarṣaṃ jalaṃ pibanti, try-ahātyāsaṃ dvitra-grāsaṃ bhuñjate [27] sarve sa-vailakṣyam ācakṣata-hanta satyam evedam [28] kṛṣṇa uvāca-bāḍham [29] sarve sāścaryam ūcuḥ-tarhi kutukam idaṃ vidāṅkarvāma [30] iti kṛṣṇodyam anu sodyamatayā tatra tan-nimeṣata eva jigamiṣatsu teṣu sa-praṇayavatsu kṛṣṇaḥ sa-tṛṣṇam uvāca-annaṃ ca tatra śrīmad-āryādi-sahita-mad-artham arthayadhvam [31] atha punar atīva kautuka-dravataḥ parasparam atītya dravanaḥ patnī-śālāyāṃ dvija-patnīr vilokayāmāsus tābhir vilokayāmāsire ca, kṛṣṇāt prati ca iti ca niśckyire [32] vilokanāt pūrva-kramas tu yathā- sā kāpi dhvani-mādhurī-svara-kalā-rāga-valla-valgutā varṇa-nyāsa-śubhaṃyutā kavi-jana-stavyārtha-citra-prathā kaṃsārer guṇa-rūpa-keli-kalanā bāṣpādibhiḥ sārdratā yajña-strī-kalitā kramād iha sakhīn ārdrān akārṣīn muhuḥ

1.22.13

ततश् च ताः- गवाध्व-सम्बन्ध-निबन्ध-वस्त्रवान् प्रशस्त-वेत्रान् मुरली-पुरस्कृतान् पिञ्छावतंसान् अवतंस-सुन्दरान् विलोक्य कृष्णागम् अप्य् अमंसत

tataś ca tāḥ- gavādhva-sambandha-nibandha-vastravān praśasta-vetrān muralī-puraskṛtān piñchāvataṃsān avataṃsa-sundarān vilokya kṛṣṇāgam apy amaṃsata

1.22.14

ततश् च यत् कृष्ण-समागमं ते व्यजिज्ञपन् विज्ञ-वराः प्रणम्य तास् तद् द्विरुक्तायितम् अप्य् अपूर्वं पूर्वं च मत्वा न विदुः स्म कृत्यम्

tataś ca yat kṛṣṇa-samāgamaṃ te vyajijñapan vijña-varāḥ praṇamya tās tad dviruktāyitam apy apūrvaṃ pūrvaṃ ca matvā na viduḥ sma kṛtyam

1.22.15

यस्याजस्र-दिदृक्षया विदलित-प्रायाः सदामूः स्थितास् तस्य प्राण-सुहृद्-वराः स्वयम् अमी तत्-प्रेरणाद् आगताः तत्-सम्प्राप्तिम् अवादिषुः पुनर् अदः प्रार्थ्यं च किञ्चित् तद् अप्य् अन्नं तत्र कथं कथं कथय ताः प्राप्स्यन्ति धैर्य-स्थितिम्

yasyājasra-didṛkṣayā vidalita-prāyāḥ sadāmūḥ sthitās tasya prāṇa-suhṛd-varāḥ svayam amī tat-preraṇād āgatāḥ tat-samprāptim avādiṣuḥ punar adaḥ prārthyaṃ ca kiñcit tad apy annaṃ tatra kathaṃ kathaṃ kathaya tāḥ prāpsyanti dhairya-sthitim

1.22.16

ततश् च- योग्यम् अत्र किम् अयोग्यम् इत्य् अमू- नेयभोज्य-विवृताव् अनिर्णयाः तत्-तदीयम् अखिलं च भाजनं क्षिप्रम् आददत विप्र-सुभ्रुवः

tataś ca- yogyam atra kim ayogyam ity amū- neyabhojya-vivṛtāv anirṇayāḥ tat-tadīyam akhilaṃ ca bhājanaṃ kṣipram ādadata vipra-subhruvaḥ

1.22.17

अथ पुरस्कृत-गोप-सुतायुता विविध-भोजन-भाजन-मस्तकाः प्रतिपद-क्रमणं कियद् अग्रतः स इति तर्षि-गिरः परिचक्रमुः

atha puraskṛta-gopa-sutāyutā vividha-bhojana-bhājana-mastakāḥ pratipada-kramaṇaṃ kiyad agrataḥ sa iti tarṣi-giraḥ paricakramuḥ

1.22.18

आमोदः कान्ति-पूरः सुखददपदता गर्जद् ऊर्जस्वि-भाषा विद्युद् विद्युद्-घन-श्रीः स्मित-वदन-विधु-द्योत-लक्ष्मी-प्रचारः आयान्त्व् इत्य् उक्ति-हस्त-प्रथन-मधुरिमा यत्-क्रमाद् आविरासीत् कंसारातेस् तद् आसां प्रतिपदम् उदभूद् बाढम् आकर्षणाय

āmodaḥ kānti-pūraḥ sukhadadapadatā garjad ūrjasvi-bhāṣā vidyud vidyud-ghana-śrīḥ smita-vadana-vidhu-dyota-lakṣmī-pracāraḥ āyāntv ity ukti-hasta-prathana-madhurimā yat-kramād āvirāsīt kaṃsārātes tad āsāṃ pratipadam udabhūd bāḍham ākarṣaṇāya

1.22.19

यामुने समम् अशोक-कानने गोपकैः स विहरन् मुदान्वितः ऐक्षि भूसुर-वधूभिर् ईक्ष्यतां ध्यानम् एव गतम् इत्य् अमानि च

yāmune samam aśoka-kānane gopakaiḥ sa viharan mudānvitaḥ aikṣi bhūsura-vadhūbhir īkṣyatāṃ dhyānam eva gatam ity amāni ca

1.22.20

यत्र भूसुर-भार्यास् तं सुर-भाव्य-पदं ययुः अशोक-काननं तत् तु बभूवाशोक-काननम्

yatra bhūsura-bhāryās taṃ sura-bhāvya-padaṃ yayuḥ aśoka-kānanaṃ tat tu babhūvāśoka-kānanam

Pūraṇa 1 (cont. 28)

1.22.21

ततश् च ताः सपुलक-पुलकतया तम् अवलोकयामासुः [35] तथा हि लोकानां गीतम्- कृष्णम् अपश्यन् पीत-दुकूलम् बिभ्रतम् अर्चिततमम् अर्चिर् नव-घन-चपलारुचि-मूलम् ध्रुवम् अ शिरसि शिखण्डावलिम् उरसि स्रजम् अपि दधतं गिरि-धातुम् इन्द्रधनुर् युग-मध्य-मधुरतर-सन्ध्यां धुर्वम् अतियातुम् ब् उदयद्-अरुण-दर-किरणं तम इव विरचित-चिरतर-शोभम् नव-किसलय-दल-वलितं कच-कुलम् अनु कलिताखिल-लोभम् च् भालोपरि-मिलद्-अलक-ततिं श्रुति-कुमुदम् उदञ्चि कपोलम् स्मित-मुखम् उपमित-लक्षण-तारा-युग-धर-शशदर-गोलम् द् कृत-नट-वेष-विशेष-विलक्षण-लक्षण-क्षणम् उपचित-रूपम् कर्तुम् इवामृत-वृष्टिम् उदितम् इह कञ्चन जलधर-भूपम् ए चित्रं तत्र च मित्र-स्कन्धार्पित-बन्धावर-हस्तम् निर्मल-कमल-विधूनन-दक्षिण-दक्षिण-कर-रुचि-शस्तम् f

tataś ca tāḥ sapulaka-pulakatayā tam avalokayāmāsuḥ [35] tathā hi lokānāṃ gītam- kṛṣṇam apaśyan pīta-dukūlam bibhratam arcitatamam arcir nava-ghana-capalāruci-mūlam dhruvam a śirasi śikhaṇḍāvalim urasi srajam api dadhataṃ giri-dhātum indradhanur yuga-madhya-madhuratara-sandhyāṃ dhurvam atiyātum b udayad-aruṇa-dara-kiraṇaṃ tama iva viracita-ciratara-śobham nava-kisalaya-dala-valitaṃ kaca-kulam anu kalitākhila-lobham c bhālopari-milad-alaka-tatiṃ śruti-kumudam udañci kapolam smita-mukham upamita-lakṣaṇa-tārā-yuga-dhara-śaśadara-golam d kṛta-naṭa-veṣa-viśeṣa-vilakṣaṇa-lakṣaṇa-kṣaṇam upacita-rūpam kartum ivāmṛta-vṛṣṭim uditam iha kañcana jaladhara-bhūpam e citraṃ tatra ca mitra-skandhārpita-bandhāvara-hastam nirmala-kamala-vidhūnana-dakṣiṇa-dakṣiṇa-kara-ruci-śastam f

1.22.22

इति श्रुत्वा शश्वत् स्फुटम् अहह यं द्रष्टुम् आशा निबद्धा स द्राग् ऐक्षि स्वयम् इति गतस् तत्-कृतस् ताप-वर्गः यः कश्चिद् वा व्यवहिततया तस्य लेशस् तु शिष्टः सोऽ प्य् आवेशान् मिलन-तुलितात् तासु न स्फूर्तिम् आप

iti śrutvā śaśvat sphuṭam ahaha yaṃ draṣṭum āśā nibaddhā sa drāg aikṣi svayam iti gatas tat-kṛtas tāpa-vargaḥ yaḥ kaścid vā vyavahitatayā tasya leśas tu śiṣṭaḥ so' py āveśān milana-tulitāt tāsu na sphūrtim āpa

1.22.23

अथ भोजन-भाजनानि शिरस्तः-कृत्य स्थितासु तासु सकल-भाव-विचक्सणः स्मितावलोक-लक्षण-स्वमुख-माधुर्य-धुर्यः सुविचार्य यस्य कृते प्रयस्यन्ति स्म, तास् तद् एतद् अवधार्य तासां वाञ्छितं किञ्चिद् अञ्चयन् वञ्चयंश् च काञ्चन-वसनः काञ्चन वाचम् उवाच-स्वागतं वो महाभागाः [भ्प् 10.23.25] इति प्रायश् चायम्म् अस्याभिप्रायः- अहो बत महाभागा युष्माकं भूरि-भारता जाता सङ्कोचयत्य् अस्मान् पृच्छध्वे स्वागतं ततः

atha bhojana-bhājanāni śirastaḥ-kṛtya sthitāsu tāsu sakala-bhāva-vicaksaṇaḥ smitāvaloka-lakṣaṇa-svamukha-mādhurya-dhuryaḥ suvicārya yasya kṛte prayasyanti sma, tās tad etad avadhārya tāsāṃ vāñchitaṃ kiñcid añcayan vañcayaṃś ca kāñcana-vasanaḥ kāñcana vācam uvāca-svāgataṃ vo mahābhāgāḥ [bhp 10.23.25] iti prāyaś cāyamm asyābhiprāyaḥ- aho bata mahābhāgā yuṣmākaṃ bhūri-bhāratā jātā saṅkocayaty asmān pṛcchadhve svāgataṃ tataḥ

1.22.24

इति [37] तद् एवम् एहि-स्वागतां क्रियाम् आचर्य तत्-प्रत्युत्तर-सङ्कथने तासां सङ्कोचं विचार्य पुनर् उवाच आस्यताम् इति [38] अस्य चायम् अभिप्रायः- स्वागत-पृच्छादिकम् अपि विश्रम-कार्यं विलम्बितं तनुते तस्मात् तत्-परिपाटीम् अजहां भवतीभिर् आस्यताम् एव

iti [37] tad evam ehi-svāgatāṃ kriyām ācarya tat-pratyuttara-saṅkathane tāsāṃ saṅkocaṃ vicārya punar uvāca āsyatām iti [38] asya cāyam abhiprāyaḥ- svāgata-pṛcchādikam api viśrama-kāryaṃ vilambitaṃ tanute tasmāt tat-paripāṭīm ajahāṃ bhavatībhir āsyatām eva

1.22.25

इति [39] ततश् च प्रणय-प्रणेयतया विख्यातः सोऽ यम् आसाम् असङ्कोचाय स्वयं भारम् अवतारयन्न् एव समुपविशन्न् एव च ताः सदेश एव समुपवेशयामास [40] पुनर् उवाच च-करवाम किं इति [41] अत्र चेदं निवेदनम् इव विभावितवान्- अस्मान् यम् उपकर्तुं वाञ्छति तद्-ऋते स तु सङ्कुचन्न् आस्ते इति सङ्कुचितात्मानः स्वयम् अनुजानन्तु तत् तु भू-देव्यः

iti [39] tataś ca praṇaya-praṇeyatayā vikhyātaḥ so' yam āsām asaṅkocāya svayaṃ bhāram avatārayann eva samupaviśann eva ca tāḥ sadeśa eva samupaveśayāmāsa [40] punar uvāca ca-karavāma kiṃ iti [41] atra cedaṃ nivedanam iva vibhāvitavān- asmān yam upakartuṃ vāñchati tad-ṛte sa tu saṅkucann āste iti saṅkucitātmānaḥ svayam anujānantu tat tu bhū-devyaḥ

1.22.26

अथ तासाम् आत्म-दर्शन-मात्र-वाञ्छा-विमर्शन-पूर्वम् उवाच-यन् नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नम् इदं हि वः [भ्प् 10.23.25] इति [43] अत्र चायम् अर्थः- अस्मद्-दर्शन-मात्रं यद् वोऽ भीष्टं तद् एव युक्तं च तत्र हि हेतुर् यूयं तादृश-सुष्ठु-स्वभावाः स्थ

atha tāsām ātma-darśana-mātra-vāñchā-vimarśana-pūrvam uvāca-yan no didṛkṣayā prāptā upapannam idaṃ hi vaḥ [bhp 10.23.25] iti [43] atra cāyam arthaḥ- asmad-darśana-mātraṃ yad vo' bhīṣṭaṃ tad eva yuktaṃ ca tatra hi hetur yūyaṃ tādṛśa-suṣṭhu-svabhāvāḥ stha

1.22.27

अथ तस्य स्वभावस्य सुष्ठु-भावत्वं विभावयन् पुनर् उवाच- मद्-विषया वः प्रीतिः कौशल्याद् एव नान्यतः सचते यन् मयि कुशलाः सर्वे वीक्ष्यन्ते प्रीति-कर्तारः

atha tasya svabhāvasya suṣṭhu-bhāvatvaṃ vibhāvayan punar uvāca- mad-viṣayā vaḥ prītiḥ kauśalyād eva nānyataḥ sacate yan mayi kuśalāḥ sarve vīkṣyante prīti-kartāraḥ

1.22.28

तत्र कुशलानां कैमुत्यं प्रत्यायन्न् उवाच- पश्याम्य् अहम् इह सर्वं मत्-प्रेमांशाद् अशेषग-प्रीतिम् निरुपधि यन् मयि जन्तुः प्रीणात्य् अन्यत्र सोपाधि

tatra kuśalānāṃ kaimutyaṃ pratyāyann uvāca- paśyāmy aham iha sarvaṃ mat-premāṃśād aśeṣaga-prītim nirupadhi yan mayi jantuḥ prīṇāty anyatra sopādhi

1.22.29

तद् एवं साधारणतावधारणं तथा सन्निधान-स्थिति-विधानम् उपसीदत् प्रत्याचक्षाणः प्राह स्म- सर्वत्र तु मत्-स्फूर्तिर् न भवति बत सर्वदेति पूर्तिर् नः भवतीर् अनु सा नित्या यैव च मत्-सन्निधान-रूपैव

tad evaṃ sādhāraṇatāvadhāraṇaṃ tathā sannidhāna-sthiti-vidhānam upasīdat pratyācakṣāṇaḥ prāha sma- sarvatra tu mat-sphūrtir na bhavati bata sarvadeti pūrtir naḥ bhavatīr anu sā nityā yaiva ca mat-sannidhāna-rūpaiva

1.22.30

तस्मात् पति-सुत-वलितं निलयं त्वरया प्रयात ता यूयम् मम च ततः सुखम् उच्चैः सामञ्जस्यं हि सर्वतो वश्मि

tasmāt pati-suta-valitaṃ nilayaṃ tvarayā prayāta tā yūyam mama ca tataḥ sukham uccaiḥ sāmañjasyaṃ hi sarvato vaśmi

1.22.31

तद् एवं व्रजदेव-कुमारतः श्रुतं सुकुमारम् अपीदं वचनम् आपात-सम्पात-हीनतया दुःसह-रचनं मन्यमानाः प्रतिवचनम् आचेरुः- एतत्-प्रकारम् अपि नार्हसि वक्तुम् ईश प्राहुर् भवान् इव भवान् इति तत् प्रसीद सत्यं कुरुष्व करवाम किम् एवम् अङ्गी- कारं निजाङ्घ्रि-परिवार-दशां दिशस्व

tad evaṃ vrajadeva-kumārataḥ śrutaṃ sukumāram apīdaṃ vacanam āpāta-sampāta-hīnatayā duḥsaha-racanaṃ manyamānāḥ prativacanam āceruḥ- etat-prakāram api nārhasi vaktum īśa prāhur bhavān iva bhavān iti tat prasīda satyaṃ kuruṣva karavāma kim evam aṅgī- kāraṃ nijāṅghri-parivāra-daśāṃ diśasva

1.22.32

विहाय सुहृदः परान् व्रज-नरेश-गेहेश्वरी- पदाम्बुजम् उपाश्रिताः परिचरेम तं त्वा सदा इमां वचन-चातुरीं बत तुरीय-पूर्तिं गताम् उरीकुरु पुरु-श्रवः श्रवण-मङ्गल श्रीपते

vihāya suhṛdaḥ parān vraja-nareśa-geheśvarī- padāmbujam upāśritāḥ paricarema taṃ tvā sadā imāṃ vacana-cāturīṃ bata turīya-pūrtiṃ gatām urīkuru puru-śravaḥ śravaṇa-maṅgala śrīpate

1.22.33

अथ विकचमान-कमल-समान-लोचनः सङ्कोचम् अनयं चालोचमानः सवैनयम् उवाच- यथा वो बान्धवा नाभ्यसूयेरन् न च मज्जनाः सुरेशाश् चानुमोदेरंस् तथा कुरुत नान्यथा

atha vikacamāna-kamala-samāna-locanaḥ saṅkocam anayaṃ cālocamānaḥ savainayam uvāca- yathā vo bāndhavā nābhyasūyeran na ca majjanāḥ sureśāś cānumoderaṃs tathā kuruta nānyathā

1.22.34

युष्माकं विप्र-भार्याणां परिचर्यार्थम् आहृतिः केनापि नानुमोद्येत प्रतीक्ष्य समयस् ततः

yuṣmākaṃ vipra-bhāryāṇāṃ paricaryārtham āhṛtiḥ kenāpi nānumodyeta pratīkṣya samayas tataḥ

1.22.35

तद् एवं लोचन-तृष्णास्पदाय च कृष्णाय ताश् चिर-स्थिरतां प्रत्यरोचमानास् तस्य सङ्कोचम् आलोचमानास् तत्र नातिविलम्बमानास् तद्-आज्ञाम् आलम्बमानाः पत्रामत्रादिषु भोज्यं संयोज्य निज-कुप्य-पात्राण्य् आददमानास् तेन सादरं विसर्जमानाः सखिभिर् अनुव्रज्यमाना मुहुः परावृत्य तम् एव विलोकमाना भृशं संवर्धि-कृच्छ्रं कलयमानाः कथं कथम् अपि गृह-गतिं प्रति सचमानाः स्व-वंश-प्रथमानां यशः-प्रथां प्रथयमाना वेश्मान्तः प्रविशन्ति स्म किन्तु- यां याम् आशाम् अहह वनितास् ता द्विजानाम् अपश्यन्न् आशा-पूर्तिं प्रतिपद असाव् आचरत् तासु शीघ्रम् सा हि श्यामं कनक-वसनं वीक्षिताकारम् आसां वारं वारं दृशि विदधती चित्र-भावं चकार

tad evaṃ locana-tṛṣṇāspadāya ca kṛṣṇāya tāś cira-sthiratāṃ pratyarocamānās tasya saṅkocam ālocamānās tatra nātivilambamānās tad-ājñām ālambamānāḥ patrāmatrādiṣu bhojyaṃ saṃyojya nija-kupya-pātrāṇy ādadamānās tena sādaraṃ visarjamānāḥ sakhibhir anuvrajyamānā muhuḥ parāvṛtya tam eva vilokamānā bhṛśaṃ saṃvardhi-kṛcchraṃ kalayamānāḥ kathaṃ katham api gṛha-gatiṃ prati sacamānāḥ sva-vaṃśa-prathamānāṃ yaśaḥ-prathāṃ prathayamānā veśmāntaḥ praviśanti sma kintu- yāṃ yām āśām ahaha vanitās tā dvijānām apaśyann āśā-pūrtiṃ pratipada asāv ācarat tāsu śīghram sā hi śyāmaṃ kanaka-vasanaṃ vīkṣitākāram āsāṃ vāraṃ vāraṃ dṛśi vidadhatī citra-bhāvaṃ cakāra

1.22.36

एवं चिरेण गृहं गृहीतवतीषु तु तासु- अन्न-पात्राणि पात्राणि रत्नानां वीक्ष्य सक्षणाः गृहाणि च गृहाधीशा न हीशामासुर् ऊहितुम्

evaṃ cireṇa gṛhaṃ gṛhītavatīṣu tu tāsu- anna-pātrāṇi pātrāṇi ratnānāṃ vīkṣya sakṣaṇāḥ gṛhāṇi ca gṛhādhīśā na hīśāmāsur ūhitum

1.22.37

अनन्तरं तु- बाल्य-क्रीडा-कृईत-फलेनानेन मणि-पूरितान् स्व-गृहान् वीक्ष्य ते विप्राः स्व-पत्नी-मतिम् अन्वयुः

anantaraṃ tu- bālya-krīḍā-kṛīta-phalenānena maṇi-pūritān sva-gṛhān vīkṣya te viprāḥ sva-patnī-matim anvayuḥ

1.22.38

ऊचिरे च- तस्मै विश्व-जनीनाय यास् तद्-भोगीनम् आहरन् ता एवासन्न् आत्मनीना दीनास् तु बत मादृशाः

ūcire ca- tasmai viśva-janīnāya yās tad-bhogīnam āharan tā evāsann ātmanīnā dīnās tu bata mādṛśāḥ

1.22.39

मा जीवन् यस्य कृष्णाय क्रमते चक्षुर् आदि न म्रियमाणश् च मा यस्य तस्मै तन् न प्रवर्तते

mā jīvan yasya kṛṣṇāya kramate cakṣur ādi na mriyamāṇaś ca mā yasya tasmai tan na pravartate

1.22.40

स किञ्जीवः स कुब्रह्मः सुपर्व-हतकश् च सः राजीव-नयनं यस् तु नाजीवनतया भजेत्

sa kiñjīvaḥ sa kubrahmaḥ suparva-hatakaś ca saḥ rājīva-nayanaṃ yas tu nājīvanatayā bhajet

1.22.41

अथ कृष्णाय तृष्णां ते दधुर् वृष्णि-पुर-द्विजाः किन्तु धृष्णक् कंस-भिया नाजग्मुः कृष्णम् ईक्षितुम्

atha kṛṣṇāya tṛṣṇāṃ te dadhur vṛṣṇi-pura-dvijāḥ kintu dhṛṣṇak kaṃsa-bhiyā nājagmuḥ kṛṣṇam īkṣitum

1.22.42

एकेन केनचित् पूर्वं भार्यामार्यातिगम् इव निवार्य वार्यतालब्धा वार्यतायाम् इति श्रुतम्

ekena kenacit pūrvaṃ bhāryāmāryātigam iva nivārya vāryatālabdhā vāryatāyām iti śrutam

1.22.43

ततश् च तेषाम् उचितम् एव, यतः- क्षणाद् उच्चैः क्षणान् नीचैर् गति-भाजां कनीयसाम् रेणूनाम् इव कार्माणां विषमा रीतिर् ईक्ष्यते

tataś ca teṣām ucitam eva, yataḥ- kṣaṇād uccaiḥ kṣaṇān nīcair gati-bhājāṃ kanīyasām reṇūnām iva kārmāṇāṃ viṣamā rītir īkṣyate

1.22.44

पूर्वी कृष्णस्य सेवायाम् इष्टी वा तत्र यः सदा अधीती वा भागवते भक्त-पूर्वी स तं भजेत्

pūrvī kṛṣṇasya sevāyām iṣṭī vā tatra yaḥ sadā adhītī vā bhāgavate bhakta-pūrvī sa taṃ bhajet

1.22.45

तत्र च तैर् भोज्य-मधुरादिभिर् उपयोज्यमानः श्री-कृष्णं मधुमङ्गल उवाच-सुष्ठु मिष्टम् इदं पाकिमतापन्नम् अन्न-जातं याचित कम् अप्य् अमृतायते नेदृशम् आपम् इत्य् अकम् अमृतं वा यत् खलु भूमि-स्खलितं सरजसं कणम् अप्य् अभ्यवहर्तुम् ईहामहे तस्माद् अस्माकम् एव पर्णशालाभ्यर्णे ताः कुटीर् विधाय तिष्ठन्तु, तत्-कृत-मधुर-परिपाक-पाक-शाक-सूप-पूप-पूटीस् तु सवयसो वयम् एव युष्मभ्यम् उष्णाः कोष्णा एव समर्पयिष्यामः तत्राप्य् आह प्राग्रहरतया प्राग्रहर एव भविष्यामीति स्थिते को वायं दोषः किन्तु रोष-भिया न वक्तुं शक्ताः स्म [55] कृष्ण उवाच-आद्यून नूनम् उन्मदिष्णुतयापत्र-पिष्णुताम् अप्य् अतिचरिष्णुर् जातोऽ सि [56] अथ सर्वेऽ पि हसन्तः प्रोचुः-प्रिय-वयस्य ! यद्य् अप्य् असौ परान्नतारोचनम् आपन्नस् तर्हि स एष एव तुन्दपरिमृज इव विप्र-सुन्दरीणां तासाम् उपासनां घटयमानस् तद्-बाट-तटगम् उटजम् अधितिष्ठन् सम्भवद् आशितम्भवान् मिष्टम् इष्ट-विघस-भोजनान् निजम् इष्टं रचयतु [57] कृष्ण उवाच-साधूक्तं व्यक्तम् इदं भगवती-विदितं विधास्यामः [58] मधुमङ्गलस् तु स-क्रोधम् इवोवाच-युवराज ! गर्धनतया कुक्षिम्-भरयस् ते एत एव मुहुर् अशनायां स्मरयन्तः सर्वत्र च घस्मरा एव भण्यन्ते, भिक्षायाम् अक्षाम-समुद्यमतया सर्वान्नीनाश् च लक्ष्यन्ते, न तु वयम् [59] सर्वेऽ प्य् ऊचुः-वावदूक ! विप्रतया भवान् एव यायजूकतायां जञ्जपूकताम् आसीदन् पुरोभाशानां दन्दशूकस् तद्-आस्वादाय जागरूकताम् आसादयति अस्माभिस् तु भवज्-जातेर् द्विजातेः परीक्षैवाचरिता इति [60] तद् एवं हसत्सु सखि-सभासत्सु स्वयम् आशितम्भवेनोदन-सम्भारेण भुक्त्वा सुहितः सर्व-हितः श्रावित-वेणुर् धेनुः प्राप्य तत्-तत्-कथा-कौतुकतस् तद्-अर्थम् अनुगवम् आसादित-दृष्टि-व्रजं श्रीमद्-व्रजम् अवाप्य निज-विरह-दहनं निर्वाप्य स्वक-रूपामृतेनाप्याययामास [61] सखायस् तु याज्ञिकेषु जग्मिवांसो जक्षिवांसश् च वयम् इति सङ्कोचेन न कञ्चिद् अप्य् ऊचिवांसश् च [62] अथ कथकः कथा-समापनम् आह स्म-

tatra ca tair bhojya-madhurādibhir upayojyamānaḥ śrī-kṛṣṇaṃ madhumaṅgala uvāca-suṣṭhu miṣṭam idaṃ pākimatāpannam anna-jātaṃ yācita kam apy amṛtāyate nedṛśam āpam ity akam amṛtaṃ vā yat khalu bhūmi-skhalitaṃ sarajasaṃ kaṇam apy abhyavahartum īhāmahe tasmād asmākam eva parṇaśālābhyarṇe tāḥ kuṭīr vidhāya tiṣṭhantu, tat-kṛta-madhura-paripāka-pāka-śāka-sūpa-pūpa-pūṭīs tu savayaso vayam eva yuṣmabhyam uṣṇāḥ koṣṇā eva samarpayiṣyāmaḥ tatrāpy āha prāgraharatayā prāgrahara eva bhaviṣyāmīti sthite ko vāyaṃ doṣaḥ kintu roṣa-bhiyā na vaktuṃ śaktāḥ sma [55] kṛṣṇa uvāca-ādyūna nūnam unmadiṣṇutayāpatra-piṣṇutām apy aticariṣṇur jāto' si [56] atha sarve' pi hasantaḥ procuḥ-priya-vayasya ! yady apy asau parānnatārocanam āpannas tarhi sa eṣa eva tundaparimṛja iva vipra-sundarīṇāṃ tāsām upāsanāṃ ghaṭayamānas tad-bāṭa-taṭagam uṭajam adhitiṣṭhan sambhavad āśitambhavān miṣṭam iṣṭa-vighasa-bhojanān nijam iṣṭaṃ racayatu [57] kṛṣṇa uvāca-sādhūktaṃ vyaktam idaṃ bhagavatī-viditaṃ vidhāsyāmaḥ [58] madhumaṅgalas tu sa-krodham ivovāca-yuvarāja ! gardhanatayā kukṣim-bharayas te eta eva muhur aśanāyāṃ smarayantaḥ sarvatra ca ghasmarā eva bhaṇyante, bhikṣāyām akṣāma-samudyamatayā sarvānnīnāś ca lakṣyante, na tu vayam [59] sarve' py ūcuḥ-vāvadūka ! vipratayā bhavān eva yāyajūkatāyāṃ jañjapūkatām āsīdan purobhāśānāṃ dandaśūkas tad-āsvādāya jāgarūkatām āsādayati asmābhis tu bhavaj-jāter dvijāteḥ parīkṣaivācaritā iti [60] tad evaṃ hasatsu sakhi-sabhāsatsu svayam āśitambhavenodana-sambhāreṇa bhuktvā suhitaḥ sarva-hitaḥ śrāvita-veṇur dhenuḥ prāpya tat-tat-kathā-kautukatas tad-artham anugavam āsādita-dṛṣṭi-vrajaṃ śrīmad-vrajam avāpya nija-viraha-dahanaṃ nirvāpya svaka-rūpāmṛtenāpyāyayāmāsa [61] sakhāyas tu yājñikeṣu jagmivāṃso jakṣivāṃsaś ca vayam iti saṅkocena na kañcid apy ūcivāṃsaś ca [62] atha kathakaḥ kathā-samāpanam āha sma-

1.22.46

मिस्सिन्ग्! सोऽ यं श्री-गोकुलाधीश कुलाधीशस् तवोदितः आकर्षणाद् गुणा यस्य सर्वान् अनुगुणान् व्यधुः

missing! so' yaṃ śrī-gokulādhīśa kulādhīśas tavoditaḥ ākarṣaṇād guṇā yasya sarvān anuguṇān vyadhuḥ

1.23.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अन्व् यज्ञ-भार्या-सद्-उपचर्या-पर्याप्तिर् नाम द्वाविंशं पूरणम् 22 (23) अथ त्रयोविंशं पूरणम् प्रथम-सङ्ग-रङ्गज- वाकोवाक्य-भङ्गी-सङ्गीतम् [1] अथ रासारम्भे निज-शपथ-सम्भेदं वेदयंष्तदीदं याचनम् आचिनोमि निजे काव्ये सर्वं रस-वलनम् अस्तिति लिखता मया धार्स्त्यात् स्पष्टी-कृत-मति-रहस्यं तु यदीह तद् एतद् गोविन्द-व्रज-विजन-कान्तानुचरणं दधद्भिर् योग्यस्य श्रवसि परम् अर्प्यं न सदसि

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anv yajña-bhāryā-sad-upacaryā-paryāptir nāma dvāviṃśaṃ pūraṇam 22 (23) atha trayoviṃśaṃ pūraṇam prathama-saṅga-raṅgaja- vākovākya-bhaṅgī-saṅgītam [1] atha rāsārambhe nija-śapatha-sambhedaṃ vedayaṃṣtadīdaṃ yācanam ācinomi nije kāvye sarvaṃ rasa-valanam astiti likhatā mayā dhārstyāt spaṣṭī-kṛta-mati-rahasyaṃ tu yadīha tad etad govinda-vraja-vijana-kāntānucaraṇaṃ dadhadbhir yogyasya śravasi param arpyaṃ na sadasi

1.23.2

इति [शिखरिणी] [2] अथ रात्रि-कथायाम् ग्रथ्यमान-प्रथायां मधुकण्ठः स्निग्धकण्ठं स्निग्धकण्ठम् अप्य् आलम्बमानः सम्बभाषे, यत्र प्रथममीदं प्राञ्जलि व्यञ्जयामास- रास-केलिर् अजनिष्ट जागरं स स्फुटं भवतु तत्-कथा तथा कारणं भवति यस्य यद्-विधं तस्य तद्-विधतया मता स्थितिः

iti [śikhariṇī] [2] atha rātri-kathāyām grathyamāna-prathāyāṃ madhukaṇṭhaḥ snigdhakaṇṭhaṃ snigdhakaṇṭham apy ālambamānaḥ sambabhāṣe, yatra prathamamīdaṃ prāñjali vyañjayāmāsa- rāsa-kelir ajaniṣṭa jāgaraṃ sa sphuṭaṃ bhavatu tat-kathā tathā kāraṇaṃ bhavati yasya yad-vidhaṃ tasya tad-vidhatayā matā sthitiḥ

1.23.3

[3] तद् एतद् आकर्ण्य सानन्दं निर्वर्ण्य च सर्वेऽ पि प्रोचुः-युक्ति-युक्तम् एव चेदम् उक्तम्, यतः- परमा या रस-धारा सा यदि मध्ये वियुक्तिम् आयाति पूर्वापर-संवलना- भावान् नैव स्वरूपम् आयाति

[3] tad etad ākarṇya sānandaṃ nirvarṇya ca sarve' pi procuḥ-yukti-yuktam eva cedam uktam, yataḥ- paramā yā rasa-dhārā sā yadi madhye viyuktim āyāti pūrvāpara-saṃvalanā- bhāvān naiva svarūpam āyāti

1.23.4

तस्माद् यथेच्छम् अविच्छेदम् एवेदं प्रस्तूयताम् [4]मधुकण्ठ उवाच- मुखं शशिमुखी-गण-प्रचुर-मोह-संरोहणं दृशोर् युगम् अमूदृशां मृग-दृशां घूर्णनम् तनुः सुतनु-मण्डली-धृति-विखण्डनी श्री-हरेस् तदाजनि यदा जनिं मृगयते स्म रासोत्सवः

tasmād yatheccham avicchedam evedaṃ prastūyatām [4]madhukaṇṭha uvāca- mukhaṃ śaśimukhī-gaṇa-pracura-moha-saṃrohaṇaṃ dṛśor yugam amūdṛśāṃ mṛga-dṛśāṃ ghūrṇanam tanuḥ sutanu-maṇḍalī-dhṛti-vikhaṇḍanī śrī-hares tadājani yadā janiṃ mṛgayate sma rāsotsavaḥ

1.23.5

मुखं विधु-विमोहनं नयनम् अब्ज-दृग्-लोभनं रुचिर् घन-रुची-हित-प्रथम-सङ्ग-रङ्ग-प्रदा रमा-रमण-रामणीयक-विभूषि-रामावलेस् तदाजनि यदा जनिं मृगयते स्म रासोत्सवः

mukhaṃ vidhu-vimohanaṃ nayanam abja-dṛg-lobhanaṃ rucir ghana-rucī-hita-prathama-saṅga-raṅga-pradā ramā-ramaṇa-rāmaṇīyaka-vibhūṣi-rāmāvales tadājani yadā janiṃ mṛgayate sma rāsotsavaḥ

1.23.6

[5] अथ पूर्व-क्रमेण पूर्णिमाश्रमे पूर्णाः पुलिन्द्यः [भ्प् 10.21.17] इत्य् आदिé वृत्ते निर्वृत्ते सत्य-पूर्नं-मन्यतया राधिका-मात्र-कर्षाय हरिस् तर्षं धृतवान्-कथम् अहो, निभृतमीदं सम्भृतं स्यात्?इति [6] तत्र काचित् तत्-कुङ्कुम-लिप्त-चरी वन-चरी श्री-राधाम् अनु करुणया तरुणारुण-कमल-लोचनम् उवाच- तव मुरलीम् इव नितरां विषम-शरः स विजितो भवता अहह न जाने कथम् इव शुष्कां बिद्धां च ताम् कुरुते

[5] atha pūrva-krameṇa pūrṇimāśrame pūrṇāḥ pulindyaḥ [bhp 10.21.17] ity ādié vṛtte nirvṛtte satya-pūrnaṃ-manyatayā rādhikā-mātra-karṣāya haris tarṣaṃ dhṛtavān-katham aho, nibhṛtamīdaṃ sambhṛtaṃ syāt?iti [6] tatra kācit tat-kuṅkuma-lipta-carī vana-carī śrī-rādhām anu karuṇayā taruṇāruṇa-kamala-locanam uvāca- tava muralīm iva nitarāṃ viṣama-śaraḥ sa vijito bhavatā ahaha na jāne katham iva śuṣkāṃ biddhāṃ ca tām kurute

1.23.7

[7] तदा च वन-गीर्वाणिभिर् आकाश-वाणीयम् उद्भाविता- शुष्का तप्त-शलाकया च परितो बिद्धा सुवंशोद्भवा सेयं ते मुरली प्रियेति नियतं विज्ञातवान् मन्मथः तां शुष्यद्-वपुषं विधाय कुलजां बाणैर् निजैः पञ्चभिर् बिद्धाङ्गीं विदधाति हा बकरिपो त्वत्-प्रीतये सम्प्रति

[7] tadā ca vana-gīrvāṇibhir ākāśa-vāṇīyam udbhāvitā- śuṣkā tapta-śalākayā ca parito biddhā suvaṃśodbhavā seyaṃ te muralī priyeti niyataṃ vijñātavān manmathaḥ tāṃ śuṣyad-vapuṣaṃ vidhāya kulajāṃ bāṇair nijaiḥ pañcabhir biddhāṅgīṃ vidadhāti hā bakaripo tvat-prītaye samprati

1.23.8

[8] तर्ह्य् एव चाधीरतया भ्रमन् वनमाली क्वचन तमाले कुङ्कुमालेखम् इमम् आलोकयामास- आनङ्गार्चिर् भिन्ना त्वद्-अतिशुभगाङ्गावृत-मना मुरल्यां राग-श्री-परिमल-कुलं सम्भृतवती सदा श्यामां कान्तिं दिशी विदिशि चाभावयमतो मयाप्तं कृष्णत्वं तद् अपि न हि कृष्ण त्वम् अभितः

[8] tarhy eva cādhīratayā bhraman vanamālī kvacana tamāle kuṅkumālekham imam ālokayāmāsa- ānaṅgārcir bhinnā tvad-atiśubhagāṅgāvṛta-manā muralyāṃ rāga-śrī-parimala-kulaṃ sambhṛtavatī sadā śyāmāṃ kāntiṃ diśī vidiśi cābhāvayamato mayāptaṃ kṛṣṇatvaṃ tad api na hi kṛṣṇa tvam abhitaḥ

1.23.9

[9] तद् एतन् निशमन-पूर्वकान् निशामनान् मुरशमनेन तद् इदं विचारितम्-हन्त हन्त ! राधाया एवेयम् असाधारण-वाग्-अर्थवती लिपिः सेयं सम्भवेत् एवम् अपि कुल-जन्मतया तया मन्मथ-विकारम् आच्छादयन्त्या स्थीयते तस्मान् निखिलावृति-ध्वंसनं वंशी-शंसनं परं मम शरणम् इति [10] तद् एवं राधा-सुधा-दुर्भिक्षादितस् तितिक्षाम् अभजन् स पुनर् वेणु-शिक्षा-भिक्षम् एव केवलां सेवते स्म, यत्र वर्षा अपि तर्षाकरतया व्यतीयुः, समृद्ध-गर्धनतया शरद् अप्य् अर्धं वर्धते स्म [11] तत्राह, रहः-शिक्षा तु यथा- यर्ह्य् आकर्ष-विधिं हरिर् मुरलिका-शिक्षासु तस्याह् क्रमाच् चक्रे तर्हि गताश् चिरात् पर-पर-क्षोभास् त एते तया कम्पो घूर्णनम् आसनाद् विचलनं द्वित्र-क्रमा वास्तुतो निष्क्रान्तिर् वन-वर्त्म-वर्तनम् उपव्रज्या च दूराध्वनि

[9] tad etan niśamana-pūrvakān niśāmanān muraśamanena tad idaṃ vicāritam-hanta hanta ! rādhāyā eveyam asādhāraṇa-vāg-arthavatī lipiḥ seyaṃ sambhavet evam api kula-janmatayā tayā manmatha-vikāram ācchādayantyā sthīyate tasmān nikhilāvṛti-dhvaṃsanaṃ vaṃśī-śaṃsanaṃ paraṃ mama śaraṇam iti [10] tad evaṃ rādhā-sudhā-durbhikṣāditas titikṣām abhajan sa punar veṇu-śikṣā-bhikṣam eva kevalāṃ sevate sma, yatra varṣā api tarṣākaratayā vyatīyuḥ, samṛddha-gardhanatayā śarad apy ardhaṃ vardhate sma [11] tatrāha, rahaḥ-śikṣā tu yathā- yarhy ākarṣa-vidhiṃ harir muralikā-śikṣāsu tasyāh kramāc cakre tarhi gatāś cirāt para-para-kṣobhās ta ete tayā kampo ghūrṇanam āsanād vicalanaṃ dvitra-kramā vāstuto niṣkrāntir vana-vartma-vartanam upavrajyā ca dūrādhvani

1.23.10

किं च- राधाकर्ष-कृते कृता मुरलिका-शिक्षाथ या या तदा सा सा तेन सदाशया वलयिताप्य् आसीद् अलं निष्कला ताम् एतां नत-कन्धरः स-पुलकं वन्देऽ हम् उच्चैः सदा या कृष्णस्य मनोरथावलिम् अहो पूर्णम् अकार्सीन् मुहुः

kiṃ ca- rādhākarṣa-kṛte kṛtā muralikā-śikṣātha yā yā tadā sā sā tena sadāśayā valayitāpy āsīd alaṃ niṣkalā tām etāṃ nata-kandharaḥ sa-pulakaṃ vande' ham uccaiḥ sadā yā kṛṣṇasya manorathāvalim aho pūrṇam akārsīn muhuḥ

1.23.11

[12] तथा हि, तद् एवं प्रावृषि वेणु-शिक्षा-परीक्षा-तृष्णग् असौ कृष्णः समयं प्रतीक्षमाणः शरल्-लक्ष्मीम् आगतां लक्षितवान् लक्षयन्न् एव च विचारितवान्- [13] इयं खलु स्वभावतः स्वच्छा मल्-लीला-परिच्छदतां यदि गच्छति, तदा प्रमदावलिम् ऋच्छामः किन्तु, समय-मयतया सर्ववश्य-कारिणम् अपि भावं वश्यं कुर्वतीम् एनां पश्यामि, यथा माम् अपि राधा [14] ततो यद्य् अस्यां अपि वश्यताम् व्यस्यन् भावान्तर-भावितत्वं भावयितुं प्रभवामि, तद्-आराधायाम् अपि तद्-आधानाय निर्बाधतां गतवान् अस्मीत्य् अवदधामि [15] तद् एवं विचारयन्न् अग्रेचरं मङ्गलं विलोचयन्न् उवाच-आहो ! श्वो-वसीयसम् एवाध्यवसीयते यतः- खञ्जन-खेला-रञ्जित-कञ्ज-नयनं नयन् विधिः स मम राधा-मञ्जुल-नेत्र-स्फुरद्-आननम् आसु सञ्जयिता

[12] tathā hi, tad evaṃ prāvṛṣi veṇu-śikṣā-parīkṣā-tṛṣṇag asau kṛṣṇaḥ samayaṃ pratīkṣamāṇaḥ śaral-lakṣmīm āgatāṃ lakṣitavān lakṣayann eva ca vicāritavān- [13] iyaṃ khalu svabhāvataḥ svacchā mal-līlā-paricchadatāṃ yadi gacchati, tadā pramadāvalim ṛcchāmaḥ kintu, samaya-mayatayā sarvavaśya-kāriṇam api bhāvaṃ vaśyaṃ kurvatīm enāṃ paśyāmi, yathā mām api rādhā [14] tato yady asyāṃ api vaśyatām vyasyan bhāvāntara-bhāvitatvaṃ bhāvayituṃ prabhavāmi, tad-ārādhāyām api tad-ādhānāya nirbādhatāṃ gatavān asmīty avadadhāmi [15] tad evaṃ vicārayann agrecaraṃ maṅgalaṃ vilocayann uvāca-āho ! śvo-vasīyasam evādhyavasīyate yataḥ- khañjana-khelā-rañjita-kañja-nayanaṃ nayan vidhiḥ sa mama rādhā-mañjula-netra-sphurad-ānanam āsu sañjayitā

1.23.12

[16] तद् एतच्छुभ षकुनमनुभवता, यावत् पौर्णमासंंआ समेव सर्वत एव वेणुधरेण वे नुस्वनचर्यासञ्चार्यते स्म ततश् च- वंशी-कलाद् उदयतः शरदि प्रभावान् मल्लीभिर् अप्य् अतुल-फुल्ल-दशां गताभिः रात्रीर् निभाल्य मुहुर् उल्लसिताह् स ऋआम- भ्राता रतिं रति-कृतेऽ कृत वल्लवीभिः

[16] tad etacchubha ṣakunamanubhavatā, yāvat paurṇamāsaṃṃā sameva sarvata eva veṇudhareṇa ve nusvanacaryāsañcāryate sma tataś ca- vaṃśī-kalād udayataḥ śaradi prabhāvān mallībhir apy atula-phulla-daśāṃ gatābhiḥ rātrīr nibhālya muhur ullasitāh sa ṛāma- bhrātā ratiṃ rati-kṛte' kṛta vallavībhiḥ

1.23.13

[17] ततश् च तूर्णम् एव पूर्ण-चन्द्रा बहु-तिथी तिथिर् अतिथिर् इव तस्य प्रसन्नतां विधातुम् आसन्नवती तत्र चाज्ञायाह्नि वन-विहार-शाली वन-माली धेनूर् आदाय व्रजागमनं विधाय सायं प्रत्यवसाय निज-चन्द्र-शालिकालिन्दं विन्दमानः स्फुटम् आदित्येऽ स्तङ्गत्य स्थिते स-तारा-समुदयं तं सान्द्र-चन्द्रिकं चन्द्रम् उदयन्तं पश्यंस् तद्-वश्य-भाव-विशेष-श्लेषतस् तद् इदं चिन्तयामास- जागुड-पिण्ड-सपिण्डं किं विधु-बिम्बं तद् एतद् उन्नमति किं वा रोषारुण-रुचि मुखम् इदम् उद्भाति कामस्य?

[17] tataś ca tūrṇam eva pūrṇa-candrā bahu-tithī tithir atithir iva tasya prasannatāṃ vidhātum āsannavatī tatra cājñāyāhni vana-vihāra-śālī vana-mālī dhenūr ādāya vrajāgamanaṃ vidhāya sāyaṃ pratyavasāya nija-candra-śālikālindaṃ vindamānaḥ sphuṭam āditye' staṅgatya sthite sa-tārā-samudayaṃ taṃ sāndra-candrikaṃ candram udayantaṃ paśyaṃs tad-vaśya-bhāva-viśeṣa-śleṣatas tad idaṃ cintayāmāsa- jāguḍa-piṇḍa-sapiṇḍaṃ kiṃ vidhu-bimbaṃ tad etad unnamati kiṃ vā roṣāruṇa-ruci mukham idam udbhāti kāmasya?

1.23.14

पुनश् च, कुङ्कुम-रस-सङ्कुलम् इव किं विधु-बिम्बं पुरः स्फुरति अथवा राधा-मुखम् इदम् उदयति यमुना-वनात् पुरतः ?

punaś ca, kuṅkuma-rasa-saṅkulam iva kiṃ vidhu-bimbaṃ puraḥ sphurati athavā rādhā-mukham idam udayati yamunā-vanāt purataḥ ?

1.23.15

[18] तत्र यदि विधु-बिम्बम् एवेदं, तदा तद् इदं विभाव्यते- पूर्ण-चन्द्रोऽ यम् ऐन्द्रीं हरितम् अनुगतः प्रेयसीं दूरदेशाद् अस्यावक्त्रं विलिम्पन् घुसृण-शवलितेनेव शश्वत् करेण तद्-व्याजान् माम् अमूदृक्-कृतिम् उपदिशतीवाद्य सद्यः किशोरं शुभ्रात्मा यस् तदीयं भवति विरचनं सर्वतो-भद्रम् एव

[18] tatra yadi vidhu-bimbam evedaṃ, tadā tad idaṃ vibhāvyate- pūrṇa-candro' yam aindrīṃ haritam anugataḥ preyasīṃ dūradeśād asyāvaktraṃ vilimpan ghusṛṇa-śavaliteneva śaśvat kareṇa tad-vyājān mām amūdṛk-kṛtim upadiśatīvādya sadyaḥ kiśoraṃ śubhrātmā yas tadīyaṃ bhavati viracanaṃ sarvato-bhadram eva

1.23.16

[19] किं चायम् इदम् अप्य् उपदिशन्न् इव सम्भाव्यते- विधुर् अहं हरितः प्रतिदिक्-पति- प्रणयिणि रमयन् जन-शर्मदः त्वम् इह किं नु विधो स्थगितायसे पर-रमा-रमणं प्रति सम्प्रति?

[19] kiṃ cāyam idam apy upadiśann iva sambhāvyate- vidhur ahaṃ haritaḥ pratidik-pati- praṇayiṇi ramayan jana-śarmadaḥ tvam iha kiṃ nu vidho sthagitāyase para-ramā-ramaṇaṃ prati samprati?

1.23.17

[20] तद् एवं सर्वथैव दैवानुकूल्यतश् चन्द्र-चन्द्रिका-सान्द्रित शुभं तस्य ककुभम् एव गन्तुं शन्तुर् अस्मि, यतः- निखिलम् एव वनं विधुनामुना दिशि दिशि प्रतिरञ्जितम् ईक्ष्यते मद्-अनुकूलम् इदं शकुनं भवेद् इति गतिर् मम तत्र शुभावहा

[20] tad evaṃ sarvathaiva daivānukūlyataś candra-candrikā-sāndrita śubhaṃ tasya kakubham eva gantuṃ śantur asmi, yataḥ- nikhilam eva vanaṃ vidhunāmunā diśi diśi pratirañjitam īkṣyate mad-anukūlam idaṃ śakunaṃ bhaved iti gatir mama tatra śubhāvahā

1.23.18

[21] अथ यदि कामाभिधानस्य कोप-धामाननम् इदम्, तदा विषम-बाणस्य तस्यानुयानम् एव भय-निर्वाणं विश्राणयति यदि च तस्या एव कान्ति-सदनं वनम् इदं विद्यते, तदा तु सुतराम् एव तद्-दिशं प्रविशतस् तन् मम शर्म-मर्म प्रविशतिति किं च- रयाणे वर्तते चित्तंण्र्त्यत्य् अक्षीच दक्षिणम् तस्माद् वृत्तं चण्र्त्यं च कान्त् अभिर्भवितामम

[21] atha yadi kāmābhidhānasya kopa-dhāmānanam idam, tadā viṣama-bāṇasya tasyānuyānam eva bhaya-nirvāṇaṃ viśrāṇayati yadi ca tasyā eva kānti-sadanaṃ vanam idaṃ vidyate, tadā tu sutarām eva tad-diśaṃ praviśatas tan mama śarma-marma praviśatiti kiṃ ca- rayāṇe vartate cittaṃṇrtyaty akṣīca dakṣiṇam tasmād vṛttaṃ caṇrtyaṃ ca kānt abhirbhavitāmama

1.23.19

[22] तद् एतद् उट्टङ्क्य निष्टङ्क्य च प्रणय-पण-सन्तुष्टं दामादि-कुमार-चतुष्टयं सङ्गतः प्रसज्य, तद्-द्वारा निद्रा-व्याजाद् अन्यान् द्वार-पालकतया तत्रैव संवलय्य, निभृत-कृत-प्रतीहारतश् चरण-विहारतस् ताम् एव हरितं हरिर् मुरली-धर-करतयानुसरन् दिन-कर-तनया-तीरम् अन्वतीर्णवान् आवतीर्य च विचारितवान्- न क्रुद्ध-कामाननम् एतद् अस्ति प्रयाति यच् छुब्र-दशाम् उदञ्चत् वियोगि-राधास्यम् इदं च न स्याद् यतः कलङ्कादि भवेद् विभेदि

[22] tad etad uṭṭaṅkya niṣṭaṅkya ca praṇaya-paṇa-santuṣṭaṃ dāmādi-kumāra-catuṣṭayaṃ saṅgataḥ prasajya, tad-dvārā nidrā-vyājād anyān dvāra-pālakatayā tatraiva saṃvalayya, nibhṛta-kṛta-pratīhārataś caraṇa-vihāratas tām eva haritaṃ harir muralī-dhara-karatayānusaran dina-kara-tanayā-tīram anvatīrṇavān āvatīrya ca vicāritavān- na kruddha-kāmānanam etad asti prayāti yac chubra-daśām udañcat viyogi-rādhāsyam idaṃ ca na syād yataḥ kalaṅkādi bhaved vibhedi

1.23.20

[23] ततश् च म्र्ग-लाञ्छन एवायम् इति निश्चित्य पुनर् विचारितवान्- शार्वरं षर्वरीशानः संहर्तुं सिंहतां गतः पूर्व-पर्वतम् आरोहन् सर्वं पर्वति पर्वण

[23] tataś ca mrga-lāñchana evāyam iti niścitya punar vicāritavān- śārvaraṃ ṣarvarīśānaḥ saṃhartuṃ siṃhatāṃ gataḥ pūrva-parvatam ārohan sarvaṃ parvati parvaṇa

1.23.21

किन्तु, चन्द्रमा राधिका-वक्त्रम् अनुकुर्वन् विराजते तदाकारम् इदं चेतः कथं मम विदूयते?

kintu, candramā rādhikā-vaktram anukurvan virājate tadākāram idaṃ cetaḥ kathaṃ mama vidūyate?

1.23.22

[24] पुनर् विभाव्य चन्द्रं प्रति प्राह स्म- अनुपम-रुचिर् अस्मि सर्व-लोकेष्व् इति भगवन्न् अमृत-द्युते न दृप्य न तु भवद्-उपमा दशापि तस्याश् चरण-नखा विलसन्ति राधिकायाह्

[24] punar vibhāvya candraṃ prati prāha sma- anupama-rucir asmi sarva-lokeṣv iti bhagavann amṛta-dyute na dṛpya na tu bhavad-upamā daśāpi tasyāś caraṇa-nakhā vilasanti rādhikāyāh

1.23.23

[25] तद् एवं विचिन्त्य समुचित-स्थानं विचित्य दूरतश् चतुरांश् चतुरः कुमारन् वर्त्मनि वर्तमानतया विधाय, स्वयम् उपसरितम् उच्चतर-चत्वरम् आत्मना रूढं सन्धाय, व्रज-दिशम् अवधाय, वेणुं मुखे निधाय, वादयिष्यमानश् चिन्तयामास-प्रथमं राधा- गमनम् एव साधयामः ताम् विना फलस्य च विफलताम् कलयामि तद्-आगमन-कमनीयतया तु रमणीनां अन्यासाम् अप्य् आगतिर् मम मनसि रमणीयताम् आयामम् आनयति किन्तु तद् एव भव्यं कथं भव्यम् इत्य् एव प्रतिपत्तव्यम् आम् आम्, बाण-विद्या-प्रवीणेनैव वैणविकेन मया तथा योक्तव्यम्, यथा तेन सैवाविष्टाकृष्टा च भवति नापरा इति [26] तद् एवं सम्प्रधार्यावधार्य च तेन, वेणुम् एवं वादयिष्यामीति यदा विचार्यते स्म, तदा च ताभिः सान्द्र-चन्द्रिक-चन्द्रमसः सन्दृष्ट्-वशतया सान्दृष्टिकम् इदं परामृष्टम्- हन्त ! स खल्व् अयम् ओषधीशोऽ प्य् आधि-व्याधित-जनान् अस्मान् अद्य सद्यः प्रतिरित्सेद् एव, न तु चिकित्सेत् इति [27] ततश् च तत्-क्षणं किञ्चिद् विलक्षणं शश-लक्ष्माणम् आलक्ष्य वृन्दा चेदं चिन्तितवती- हन्त हन्त ! तासां कृष्ण-वियोगाग्नि-बाष्पैर् विष्वग्-विनिःश्र्तैः आदर्श इव पश्यान्धश् चन्द्रमा मन्दतां गतह्

[25] tad evaṃ vicintya samucita-sthānaṃ vicitya dūrataś caturāṃś caturaḥ kumāran vartmani vartamānatayā vidhāya, svayam upasaritam uccatara-catvaram ātmanā rūḍhaṃ sandhāya, vraja-diśam avadhāya, veṇuṃ mukhe nidhāya, vādayiṣyamānaś cintayāmāsa-prathamaṃ rādhā- gamanam eva sādhayāmaḥ tām vinā phalasya ca viphalatām kalayāmi tad-āgamana-kamanīyatayā tu ramaṇīnāṃ anyāsām apy āgatir mama manasi ramaṇīyatām āyāmam ānayati kintu tad eva bhavyaṃ kathaṃ bhavyam ity eva pratipattavyam ām ām, bāṇa-vidyā-pravīṇenaiva vaiṇavikena mayā tathā yoktavyam, yathā tena saivāviṣṭākṛṣṭā ca bhavati nāparā iti [26] tad evaṃ sampradhāryāvadhārya ca tena, veṇum evaṃ vādayiṣyāmīti yadā vicāryate sma, tadā ca tābhiḥ sāndra-candrika-candramasaḥ sandṛṣṭ-vaśatayā sāndṛṣṭikam idaṃ parāmṛṣṭam- hanta ! sa khalv ayam oṣadhīśo' py ādhi-vyādhita-janān asmān adya sadyaḥ pratiritsed eva, na tu cikitset iti [27] tataś ca tat-kṣaṇaṃ kiñcid vilakṣaṇaṃ śaśa-lakṣmāṇam ālakṣya vṛndā cedaṃ cintitavatī- hanta hanta ! tāsāṃ kṛṣṇa-viyogāgni-bāṣpair viṣvag-viniḥśrtaiḥ ādarśa iva paśyāndhaś candramā mandatāṃ gatah

1.23.24

[28] अथ चमूरु-दृशाम् अमूषां मुहुर् अपि संमुखतया वशीकृतिम् इवापन्नः शशी स्वदिशि तदा मदाद् उन्नतेन कृष्णस्य गभस्ति-शतेन तस्य स्फूर्तिं समानिनायेति [29] तद्-अवलोकनाय व्याकुलताकुलायमनासु तासु- शारदेन शशिना हरिं प्रति प्रस्थितिः समम् अयोजि सुभ्रुवाम् प्रत्ययोजि किल तेन सा तदा मङ्क्षु तस्य मुरली-कलेन तु

[28] atha camūru-dṛśām amūṣāṃ muhur api saṃmukhatayā vaśīkṛtim ivāpannaḥ śaśī svadiśi tadā madād unnatena kṛṣṇasya gabhasti-śatena tasya sphūrtiṃ samānināyeti [29] tad-avalokanāya vyākulatākulāyamanāsu tāsu- śāradena śaśinā hariṃ prati prasthitiḥ samam ayoji subhruvām pratyayoji kila tena sā tadā maṅkṣu tasya muralī-kalena tu

1.23.25

[30] यतस् तदैव च- अनुरागेण रागेण वर्ण-भागेन माधुरीः कलयन्तं कलं वेणोः कलयामास केशवः

[30] yatas tadaiva ca- anurāgeṇa rāgeṇa varṇa-bhāgena mādhurīḥ kalayantaṃ kalaṃ veṇoḥ kalayāmāsa keśavaḥ

1.23.26

[31] तत्रानुरागो यथा, साश्रु-कण्ठ-नयनं सकण्टकं कम्प-सम्पद्-अयनं स-माधवः राधिका-विरहजाधिबाधितः श्रव्य-वेणु-कलभव्यम् आजगौ

[31] tatrānurāgo yathā, sāśru-kaṇṭha-nayanaṃ sakaṇṭakaṃ kampa-sampad-ayanaṃ sa-mādhavaḥ rādhikā-virahajādhibādhitaḥ śravya-veṇu-kalabhavyam ājagau

1.23.27

[32] रागो यथा- रागम् ईदृशम् असाव् अचीक्पत् प्राप रागईव यः प्रिया-हृदि यः स्फुटं न रसितः पुरा भुवि क्वापि नामृतवद् अङ्ग-विश्रुतः

[32] rāgo yathā- rāgam īdṛśam asāv acīkpat prāpa rāgaīva yaḥ priyā-hṛdi yaḥ sphuṭaṃ na rasitaḥ purā bhuvi kvāpi nāmṛtavad aṅga-viśrutaḥ

1.23.28

[33] तत्-प्रणाद-मय-वर्ण-विभागो, यथा- अयि सुधांशु-सुधा-मुखि राधिके मधुर-भाव-धुरा मधु-माधवि मयि सदा दयिते दयिते चिरं तव गुणैर् हृदयं मम दीर्यति

[33] tat-praṇāda-maya-varṇa-vibhāgo, yathā- ayi sudhāṃśu-sudhā-mukhi rādhike madhura-bhāva-dhurā madhu-mādhavi mayi sadā dayite dayite ciraṃ tava guṇair hṛdayaṃ mama dīryati

1.23.29

[34] अथ बाणईव वेणु-नादे प्रवीणः स्वयमषव् अनेन तस्याह् सिद्धां बिद्धताम् अवबुध्य सुध्य्-अग्रणीर् अन्याश् च तन्-न्यायम् आजुहाव [35] तत्र वर्ण-विभागस् त्व् एवम्- अहह गोप-सुता मम गीः-सिता धरथ हन्त मनोरथ-दुर्धराः इति भवामि भवज्-जित-लज्जितस् तद्-उदयं सुदयं कुरुत प्रियाह्

[34] atha bāṇaīva veṇu-nāde pravīṇaḥ svayamaṣav anena tasyāh siddhāṃ biddhatām avabudhya sudhy-agraṇīr anyāś ca tan-nyāyam ājuhāva [35] tatra varṇa-vibhāgas tv evam- ahaha gopa-sutā mama gīḥ-sitā dharatha hanta manoratha-durdharāḥ iti bhavāmi bhavaj-jita-lajjitas tad-udayaṃ sudayaṃ kuruta priyāh

1.23.30

[36] अथ यदा पीत-वसनेन गीतम् एवम् उद्गीतम्, तदा तासम् एव कर्णाभ्यर्णताम् आगतं तत्र च यथायथम् अभिरुचितम् एव चित्ती-कृतं रागादिकम् अवधार्य निवार्त्यतातिक्रम-निरतास्थिरताह् प्रतस्थिरे तत्र च कृष्णाभिमुखताम् एवातस्थिरे, नान्यत् किम् अपि तथा हि, या यत्र कर्मणि गतास् तद्-अनुस्थितिं ता विस्मृत्य तस्य मुरली-श्रुति-दिव्य-नेत्राह् दृश्य-प्रभं तम् अभिवव्रजुर् अश्रु-नीर- स्रोतस्वती-मयतया निज-जीवनेशम्

[36] atha yadā pīta-vasanena gītam evam udgītam, tadā tāsam eva karṇābhyarṇatām āgataṃ tatra ca yathāyatham abhirucitam eva cittī-kṛtaṃ rāgādikam avadhārya nivārtyatātikrama-niratāsthiratāh pratasthire tatra ca kṛṣṇābhimukhatām evātasthire, nānyat kim api tathā hi, yā yatra karmaṇi gatās tad-anusthitiṃ tā vismṛtya tasya muralī-śruti-divya-netrāh dṛśya-prabhaṃ tam abhivavrajur aśru-nīra- srotasvatī-mayatayā nija-jīvaneśam

1.23.31

तदा च- गोकुल-कुमुदाक्षीणां कुमुद्वतीनां तदा तथा कुमुदाम् अकुरुत कुमद्-आधीशः स तदा शतधा पराम् सुमुदाम्

tadā ca- gokula-kumudākṣīṇāṃ kumudvatīnāṃ tadā tathā kumudām akuruta kumad-ādhīśaḥ sa tadā śatadhā parām sumudām

1.23.32

तदा च- शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिन् निरुद्धाह् प्रस्थितिं प्रति कृष्णं तत्रैव ताह् प्रपुर् इत्य् एवं मुनि-जल्प्तम्

tadā ca- śuśrūṣantyaḥ patīn kāścin niruddhāh prasthitiṃ prati kṛṣṇaṃ tatraiva tāh prapur ity evaṃ muni-jalptam

1.23.33

[37] आत्र च ष्निग्धकण्ठेनान्तश् चिन्तितम्, ता एताह् खलु पाद्मोत्तरखण्ड-दृष्ट-दण्डकारण्य-गत-मुनि-वर्यतया साधक-चर्यस् तदानिम् अपि लक्ष्मी-वर्याणां राधिकादि-नित्य-तद्-भार्याणां स्व-काम्यं सुकाम्यं साम्यम् अनवाप्ता यथा तद् अवाप्य श्री-कृष्णम् अवाप्तास् तथा वर्ण्यम् इति स्थिते- तम् एव परमात्मानं जार-बुद्ध्यापि सङ्गताह् जहुर् गुण-मयं देहं सद्यः प्रक्षीण-बन्धनाह् [भ्प् 10.29.11] इत्य् एव प्रतिपत्तये कल्पते [38] उक्तं च पाद्मोत्तर-खण्ड [272.167] एव- ते सर्वे स्त्रीत्वम् आपन्नाह् समुद्भूताश् च गोकुले हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात् इति [39] किन्तु, नासूयन् खलु कृष्णय [भ्प् 10.33.37] इत्य् उक्त-दिशा तदीयास् तु न तद् ऊहितुम् ईशामासुर् इति ज्ञेयम् यच् च जिघाम्सयापि हरये स्तनं दत्त्वापि सद्-गतिम् [भ्प् 10.6.35] इत्य् अस्य सदृशेन तम् एव परमात्मानं जार-बुद्ध्यापि इत्य् आदिना साधनस्य निकर्ष-रूपम् अपेर् अभिधेयं फलस्य तु सर्वोत्तम-रूपत्वं प्रतिपद्यते [40] तच् च युक्तं, यतः- तासां कृष्णः परात्मा न तु परैति न प्राप्नुयाज् जारतां तत् प्रान्ते प्राप्तः पतित्वं ददद् उचित-मतिं जारम् अत्यापि वित्तः यद्वद् बक्यां जिघांसाव् अपि समुचितम् अत्यर्पणाल् लाल्य-भावं लेभे धात्री-निभायां स्थिरतमम् इह यद् युक्तितस् तत् फलं हि

[37] ātra ca ṣnigdhakaṇṭhenāntaś cintitam, tā etāh khalu pādmottarakhaṇḍa-dṛṣṭa-daṇḍakāraṇya-gata-muni-varyatayā sādhaka-caryas tadānim api lakṣmī-varyāṇāṃ rādhikādi-nitya-tad-bhāryāṇāṃ sva-kāmyaṃ sukāmyaṃ sāmyam anavāptā yathā tad avāpya śrī-kṛṣṇam avāptās tathā varṇyam iti sthite- tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi saṅgatāh jahur guṇa-mayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanāh [bhp 10.29.11] ity eva pratipattaye kalpate [38] uktaṃ ca pādmottara-khaṇḍa [272.167] eva- te sarve strītvam āpannāh samudbhūtāś ca gokule hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt iti [39] kintu, nāsūyan khalu kṛṣṇaya [bhp 10.33.37] ity ukta-diśā tadīyās tu na tad ūhitum īśāmāsur iti jñeyam yac ca jighāmsayāpi haraye stanaṃ dattvāpi sad-gatim [bhp 10.6.35] ity asya sadṛśena tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi ity ādinā sādhanasya nikarṣa-rūpam aper abhidheyaṃ phalasya tu sarvottama-rūpatvaṃ pratipadyate [40] tac ca yuktaṃ, yataḥ- tāsāṃ kṛṣṇaḥ parātmā na tu paraiti na prāpnuyāj jāratāṃ tat prānte prāptaḥ patitvaṃ dadad ucita-matiṃ jāram atyāpi vittaḥ yadvad bakyāṃ jighāṃsāv api samucitam atyarpaṇāl lālya-bhāvaṃ lebhe dhātrī-nibhāyāṃ sthiratamam iha yad yuktitas tat phalaṃ hi

1.23.34

[41] तथापि- उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथागतः द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षज-प्रियाह् [भ्प् 10.29.13] इत्य् अनुसाराता प्रेमाम्षेन तु तासां महद् एव वैलक्षण्यम् अनुगतम् [42] ण च नित्य-कान्तास्व् अपि प्रकट-लीलायां जार-बुद्धिर् दृश्यत इति तस्याह् श्लाघैव वाच्या यतः- या नित्या एव कान्ता दनुज-कुल-रिपो राधिकाद्या न तासाम् श्लाघां सा जारता-धी-सचिव-जनिर् इयात् किन्तु रागः स नित्यः तां भित्त्वा विघ्न-कर्त्रीं द्रुत-मुदितवता तेन तं नित्य-कान्तं प्रापुस् ता नापरासाम् इव वपुर् अपरं स प्रतीक्षेत तासाम्

[41] tathāpi- uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathāgataḥ dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣaja-priyāh [bhp 10.29.13] ity anusārātā premāmṣena tu tāsāṃ mahad eva vailakṣaṇyam anugatam [42] ṇa ca nitya-kāntāsv api prakaṭa-līlāyāṃ jāra-buddhir dṛśyata iti tasyāh ślāghaiva vācyā yataḥ- yā nityā eva kāntā danuja-kula-ripo rādhikādyā na tāsām ślāghāṃ sā jāratā-dhī-saciva-janir iyāt kintu rāgaḥ sa nityaḥ tāṃ bhittvā vighna-kartrīṃ druta-muditavatā tena taṃ nitya-kāntaṃ prāpus tā nāparāsām iva vapur aparaṃ sa pratīkṣeta tāsām

1.23.35

इति [43] तद् एतद् विचिन्त्य स्फुटं प्रोचे, ततस् ततः ? [44] मधुकण्ठ उवाच-अभिष्र्तवतीनां विशेषो यथा- श्रुते मुरलि-काकले निज-निजाह्वय-प्रापके समं व्रज-नत-भ्रुवः सपदि फुल्ल-देहा बभुः अनङ्गम् अपि वर्धितं विहितवान् अहो यस् तदा कथं न किल वर्धयेन् निज-कला-बलेनाङ्गनाह् ?

iti [43] tad etad vicintya sphuṭaṃ proce, tatas tataḥ ? [44] madhukaṇṭha uvāca-abhiṣrtavatīnāṃ viśeṣo yathā- śrute murali-kākale nija-nijāhvaya-prāpake samaṃ vraja-nata-bhruvaḥ sapadi phulla-dehā babhuḥ anaṅgam api vardhitaṃ vihitavān aho yas tadā kathaṃ na kila vardhayen nija-kalā-balenāṅganāh ?

Pūraṇa 1 (cont. 29)

1.23.36

[45] किं च, सत्वर-प्रसारवत्त्व-सत्त्व-धाम-हायिनी सर्व-गुर्व्-अहार्य-कूट-वारणतियायिनी नाथम् एकम् अन्व् अनेक-दार-सम्पद्-अर्पिणी ओघ-मोघम् अन्व् अनन्त-भक्त-लोक-तर्पिणी अ लोल-केश-शैवलाञ्चि-कर्ण-पूर-चक्रिणी पुष्प-जात-निष्प्रपात-शुभ्र-फेण-चक्रिणी उच्छलन्-नवीन-मीन-नेत्र-नीर-गात्रिणी अग्रिमाध्व-मात्र-पात्र-सम्मुखानुयात्रिणी ब् मन्द-चाल-बाहु-नाल-पाणि-पद्म-सालिनी अच्छ-बाल-कच्छपाङ्ग-वत्स-जन्म-जालिनी जूति-धूति-कृत्-कुटीर-तीर-धीर-गामिनी ऊरु-भूरुहालि-पात-सम्प्रपात-कामिनी च् काञ्चि-काञ्चि-कङ्कणादि-शिञ्जद्-अम्भ-सञ्जिनी प्रायशस् तु हंस-सङ्घ-श्षब्दितानुरञ्जिनी तूर्ण-तूर्ण-घूर्णनादि-सङ्कुलाङ्ग-नर्तिनी पूर्ण-पूर्ण-भाव-गूर्ण-जाड्य-जात-वर्तिनी द् वेश-वस्त्र-सन्निवेश-चञ्चलत्व-भङ्गिनी तत्-तद्-अर्थ-वैपरीत्य-कारि-वेग-सङ्गिनी यन्-निमित्तम् आत्म-सर्व-सङ्ग-भङ्ग-भाविनी यत्र सर्व-नाम-रूप-विस्म्र्तिश् च भाविनी ए श्याम-धाम-सुष्ठु-रामम् एतम् अत्र सद्-धवम् सिन्धु-तुल्यम् उत्तरङ्गद्-अङ्गम् आशु माधवम् पूर्व-पूर्व-भिन्नयातिर् उत्तराप्त-सङ्गतिः आपगालि-सम्मिताप सेयम् आलि-संहतिः f

[45] kiṃ ca, satvara-prasāravattva-sattva-dhāma-hāyinī sarva-gurv-ahārya-kūṭa-vāraṇatiyāyinī nātham ekam anv aneka-dāra-sampad-arpiṇī ogha-mogham anv ananta-bhakta-loka-tarpiṇī a lola-keśa-śaivalāñci-karṇa-pūra-cakriṇī puṣpa-jāta-niṣprapāta-śubhra-pheṇa-cakriṇī ucchalan-navīna-mīna-netra-nīra-gātriṇī agrimādhva-mātra-pātra-sammukhānuyātriṇī b manda-cāla-bāhu-nāla-pāṇi-padma-sālinī accha-bāla-kacchapāṅga-vatsa-janma-jālinī jūti-dhūti-kṛt-kuṭīra-tīra-dhīra-gāminī ūru-bhūruhāli-pāta-samprapāta-kāminī c kāñci-kāñci-kaṅkaṇādi-śiñjad-ambha-sañjinī prāyaśas tu haṃsa-saṅgha-śṣabditānurañjinī tūrṇa-tūrṇa-ghūrṇanādi-saṅkulāṅga-nartinī pūrṇa-pūrṇa-bhāva-gūrṇa-jāḍya-jāta-vartinī d veśa-vastra-sanniveśa-cañcalatva-bhaṅginī tat-tad-artha-vaiparītya-kāri-vega-saṅginī yan-nimittam ātma-sarva-saṅga-bhaṅga-bhāvinī yatra sarva-nāma-rūpa-vismrtiś ca bhāvinī e śyāma-dhāma-suṣṭhu-rāmam etam atra sad-dhavam sindhu-tulyam uttaraṅgad-aṅgam āśu mādhavam pūrva-pūrva-bhinnayātir uttarāpta-saṅgatiḥ āpagāli-sammitāpa seyam āli-saṃhatiḥ f

1.23.37

[45] तास् तत्र च- शुभंयु-वन-मञ्जुले सवितृजा-रुचा सङ्कुले प्रसून-गण-राजिते भ्रमर-कोकिल-भ्राजिते सुगन्ध-मरुद्-अञ्चिते कुमुद-बन्धु शोभाचिते समस्त-गुण-निश्चिते निधितया चिरं सञ्चिते

[45] tās tatra ca- śubhaṃyu-vana-mañjule savitṛjā-rucā saṅkule prasūna-gaṇa-rājite bhramara-kokila-bhrājite sugandha-marud-añcite kumuda-bandhu śobhācite samasta-guṇa-niścite nidhitayā ciraṃ sañcite

1.23.38

स्थले मणिज-चत्वरं समधिरुह्य तं सत्वरं विचित्र-मुरली-कलं विरचयन्तम् उद्यत्-कलम् घनाघन-घन-श्रियं तडीद्-अभीषु-वस्त्र-प्रियं मणि-द्युति-विकस्वरं ददृशुर् अङ्गि दिव्य-स्मरम्

sthale maṇija-catvaraṃ samadhiruhya taṃ satvaraṃ vicitra-muralī-kalaṃ viracayantam udyat-kalam ghanāghana-ghana-śriyaṃ taḍīd-abhīṣu-vastra-priyaṃ maṇi-dyuti-vikasvaraṃ dadṛśur aṅgi divya-smaram

1.23.39

(युग्मकम्) निर्माय कृष्णम् अभितः स्थितिम् अत्र गौरी- पङ्क्तिस् तदा तम् अवलम्बितुम् उत्क-चित्ता मध्ये तमालम् उपलभ्य सुवर्ण-वर्ण- वल्ली-ततिर् विलसतीति किल व्यलोकि

(yugmakam) nirmāya kṛṣṇam abhitaḥ sthitim atra gaurī- paṅktis tadā tam avalambitum utka-cittā madhye tamālam upalabhya suvarṇa-varṇa- vallī-tatir vilasatīti kila vyaloki

1.23.40

अथ- वंशी-दूतिकया निमन्त्र्य कलिताह् सौरभ्य-धारा-सखी सङ्घैः साद्र्ति भूरि दूर-सरणेर् आनायिताह् सुभ्रुवः प्राप्ताह् स्वान्तिकम् आत्म-रोचिर् अमृतान्य् अप्य् आशिताह् प्रेयसा ट्र्प्तिं नैव ययुर् न वा विरमितं तद्-दान-कर्मामुना

atha- vaṃśī-dūtikayā nimantrya kalitāh saurabhya-dhārā-sakhī saṅghaiḥ sādrti bhūri dūra-saraṇer ānāyitāh subhruvaḥ prāptāh svāntikam ātma-rocir amṛtāny apy āśitāh preyasā ṭrptiṃ naiva yayur na vā viramitaṃ tad-dāna-karmāmunā

1.23.41

प्रत्युत- नव्याह् कलाधराह् शुभ्रा भ्राजि-नक्षत्र-मालिकाह् अराल-लोचनाह् कृष्ण-चकोरं ट्र्स्ण-जं व्यधुः

pratyuta- navyāh kalādharāh śubhrā bhrāji-nakṣatra-mālikāh arāla-locanāh kṛṣṇa-cakoraṃ ṭrsṇa-jaṃ vyadhuḥ

1.23.42

[46] अथ कृष्णस् तत्र स-तृष्णम् अचिन्तयत्-अहो ! नव-तारुण्यस्य पुण्य-सम्पद एता, वर-लावण्यस्य मत्-क्रेतव्य-नव्य-पण्य-श्रेण्यस् त्रिलोकी-लक्ष्म्याश् चूडामणयः, स्फुरन्-मन्मथस्य जीवनौषधयः कुमुदायमान-मदीय-लोचनयोर् नवीनाश् चन्द्र-कलाह् सहावतीर्य रुचिं वितीर्य विराजन्ते [47] तद् एवं स्थिते- कृष्णापाङ्ग-शरः साङ्गं भित्त्वापाङ्ग-शरं मम मनोरथिनम् उद्भेत्तुं किल प्राविशद् अन्तरम्

[46] atha kṛṣṇas tatra sa-tṛṣṇam acintayat-aho ! nava-tāruṇyasya puṇya-sampada etā, vara-lāvaṇyasya mat-kretavya-navya-paṇya-śreṇyas trilokī-lakṣmyāś cūḍāmaṇayaḥ, sphuran-manmathasya jīvanauṣadhayaḥ kumudāyamāna-madīya-locanayor navīnāś candra-kalāh sahāvatīrya ruciṃ vitīrya virājante [47] tad evaṃ sthite- kṛṣṇāpāṅga-śaraḥ sāṅgaṃ bhittvāpāṅga-śaraṃ mama manorathinam udbhettuṃ kila prāviśad antaram

1.23.43

इति ताह् प्रत्येकं प्रत्येतव्यं चक्रुः [48] वस्तुतस् तु हरेस् तासु सर्वासु लतास्व् इव द्वित्र-लव-सेवन-पूर्वकम् अपूर्वतयाभ्रमन्-नेत्र-भ्रमर-युगलं कमलिन्याम् इव राधायाम् निर्बाधाम् स्थितिम् आतस्थे [49] आस्थितवतीति च तत्रेदं स तु विचारयामास- शोभायाह् शुभदा शोभा रमायाह् परमा रमा सेयं मल्-लोचनस्यापि राधिका-चारु-लोचनम्

iti tāh pratyekaṃ pratyetavyaṃ cakruḥ [48] vastutas tu hares tāsu sarvāsu latāsv iva dvitra-lava-sevana-pūrvakam apūrvatayābhraman-netra-bhramara-yugalaṃ kamalinyām iva rādhāyām nirbādhām sthitim ātasthe [49] āsthitavatīti ca tatredaṃ sa tu vicārayāmāsa- śobhāyāh śubhadā śobhā ramāyāh paramā ramā seyaṃ mal-locanasyāpi rādhikā-cāru-locanam

1.23.44

[50] तद् एवं सति सा च तदीय-तादृश-दृशः स्पर्षतः कम्प-सम्पद्-उन्मीलन-रस-प्रसर-वशतया क्षोभं लभमानापि तं प्रति प्रहित-लोभां शोभाम् उवाह [51] आत्र च प्रश्नोत्तर-मयं पद्यम्: स्मेरयोः प्रति विधूद्यद्-अस्रयो राधिका-नयनयोस् तुलांवद शारदं विकच-मेचकोत्पलं यन् मरन्द-झर-मोचि तत् किम् उ?

[50] tad evaṃ sati sā ca tadīya-tādṛśa-dṛśaḥ sparṣataḥ kampa-sampad-unmīlana-rasa-prasara-vaśatayā kṣobhaṃ labhamānāpi taṃ prati prahita-lobhāṃ śobhām uvāha [51] ātra ca praśnottara-mayaṃ padyam: smerayoḥ prati vidhūdyad-asrayo rādhikā-nayanayos tulāṃvada śāradaṃ vikaca-mecakotpalaṃ yan maranda-jhara-moci tat kim u?

1.23.45

[52] तद् एवं स्थिते ताः पुरः-स्थिता यद्यप्य् अनवद्य-संवनन-प्रवीण-वेणु-विद्या-मदिता लज्जाम् उज्जहति स्म, तथाप्य् अवितथाभिजात्यतया नम्रता-कम्रा मुनि-व्रतम् एवानुववृतिरे [53] श्री-कृष्णस् तु यदा विशीष्ट-ललना-मध्यम् अध्यावसन्न् एवम् अद्योतिष्ठ, तदा तासां परम-दुर्लभ-परिमल-मात्राणाम् अपि वैणव-मधुर-गीत-मधु-मदिततया स्वयम् एव कृताभियात्राणाम् आगतिं दृशोः पथि निर्माय, स-नर्म-स्मितस् तद्-विधाम् बुद्धिम् उपधया लब्ध-शुद्धिम् अवधारयन्न् इव तन्-मुखाद् उन्मुखानुराग-जागरूक-वाग्-अमृतम् आस्वादयितुम्, तासु च समुत्सुकताम् आसादयितुं, निजान्तिक-स्थिति-याच्ञा-गर्भेण स्फुरद्-उपेक्षा-सन्दर्भेण वचसा ताह् क्षोभयामास यथा- महाभागा युष्मन्-मिलनम् अभवन् नः शुभ-कृते ततः पृच्छाम्य् अत्रागमनम् इदम् अव्याहतम् इति तद् एतावत्-क्लेशाद् अभिगमनतः सङ्कुचित-धीः स भूयः सम्पृच्छे भवद्-अभिमतं किं नु करवै?

[52] tad evaṃ sthite tāḥ puraḥ-sthitā yadyapy anavadya-saṃvanana-pravīṇa-veṇu-vidyā-maditā lajjām ujjahati sma, tathāpy avitathābhijātyatayā namratā-kamrā muni-vratam evānuvavṛtire [53] śrī-kṛṣṇas tu yadā viśīṣṭa-lalanā-madhyam adhyāvasann evam adyotiṣṭha, tadā tāsāṃ parama-durlabha-parimala-mātrāṇām api vaiṇava-madhura-gīta-madhu-maditatayā svayam eva kṛtābhiyātrāṇām āgatiṃ dṛśoḥ pathi nirmāya, sa-narma-smitas tad-vidhām buddhim upadhayā labdha-śuddhim avadhārayann iva tan-mukhād unmukhānurāga-jāgarūka-vāg-amṛtam āsvādayitum, tāsu ca samutsukatām āsādayituṃ, nijāntika-sthiti-yācñā-garbheṇa sphurad-upekṣā-sandarbheṇa vacasā tāh kṣobhayāmāsa yathā- mahābhāgā yuṣman-milanam abhavan naḥ śubha-kṛte tataḥ pṛcchāmy atrāgamanam idam avyāhatam iti tad etāvat-kleśād abhigamanataḥ saṅkucita-dhīḥ sa bhūyaḥ sampṛcche bhavad-abhimataṃ kiṃ nu karavai?

1.23.46

[54] तद् एवम् अत्रादर-ज्ञापनया ज्ञात्वाप्य् अज्ञान-विज्ञापनया च स्वेषूपेक्षापेक्षयोर् एकतरतया तद्-अभिप्रायं प्रायशो बोद्धुम् असमर्थासु तासु तत एवानभिव्यक्त-किञ्चिद्-अर्थासु पुनः स-नर्म च तथा वाचं प्राह- पृच्छतोऽ पि पुरतो मम भव्यं मौनम् एव कुरुथ प्रतिगीर् यत् तद्-भवद्-व्रज-गृहे गृह-भाजां किं निरामयम् अथ प्रतिभाति?

[54] tad evam atrādara-jñāpanayā jñātvāpy ajñāna-vijñāpanayā ca sveṣūpekṣāpekṣayor ekataratayā tad-abhiprāyaṃ prāyaśo boddhum asamarthāsu tāsu tata evānabhivyakta-kiñcid-arthāsu punaḥ sa-narma ca tathā vācaṃ prāha- pṛcchato' pi purato mama bhavyaṃ maunam eva kurutha pratigīr yat tad-bhavad-vraja-gṛhe gṛha-bhājāṃ kiṃ nirāmayam atha pratibhāti?

1.23.47

[55] ततश् च मिथः स-स्मित-निरीक्षितासु तासु पुनर् उवाच- तद् इदं दुरभिप्रायं बोद्धुं बह्वदीयम् अस्मि न समर्थः स्वयम् इह यूयं तस्मात् कथयत सङ्कोचम् उद्धूय

[55] tataś ca mithaḥ sa-smita-nirīkṣitāsu tāsu punar uvāca- tad idaṃ durabhiprāyaṃ boddhuṃ bahvadīyam asmi na samarthaḥ svayam iha yūyaṃ tasmāt kathayata saṅkocam uddhūya

1.23.48

पुनर् अतीव सङ्कचतीर् निरीक्ष्य योजनाविशेष-श्लेषमयतयापि तथा प्रथयामास- अथ न भवति कार्यं ब्रूथ तन् नेति बुद्धं व्रजम् अनु चल-चित्ता यात नाध्वं मयात्र वनम् इदम् ऐत्घोरं रात्रिर् अत्रातिघोरा स्वयम् अतिशयि-घोर-प्राणि-वृन्दैः परीताः

punar atīva saṅkacatīr nirīkṣya yojanāviśeṣa-śleṣamayatayāpi tathā prathayāmāsa- atha na bhavati kāryaṃ brūtha tan neti buddhaṃ vrajam anu cala-cittā yāta nādhvaṃ mayātra vanam idam aitghoraṃ rātrir atrātighorā svayam atiśayi-ghora-prāṇi-vṛndaiḥ parītāḥ

1.23.49

अत्र नाध्वम् इति न यातेति वा योजना पुनस् तद् एव श्लेषयितुं सोपान-विशेषं चकार-न चेदृशी स्वैरता भवादृशीनां सदृशी भवति यतः मातापितर-प्रमुखाः सहजाः पतयश् च वः सन्ति इति [58] पुनः स-हासम् आह स्म-श्रूयन्तेऽ पि तनूजाः इति [59] अत्र कथकश् चिन्तयामास-वृन्दा-पौर्णमासी-संवाद-गत-सिद्धान्तानुसारि-धिया- सिषेव आत्मन्य् अवरुद्ध-सौरतः सर्वाः शरत्-काव्य-कथा-रसाश्रयाः [भ्प् 10.33.25] इत्य् अनेन प्रतिपन्नस्य तत्रकीय-रसस्यालम्बन-वैरूप्याद् वैरस्यापन्नता-भिया च तद् इदं परिहसितम् एवेति विद्वन्-मततया व्यक्तीकरिष्यामि इति [60] अथ तद् एव स्पष्टम् आचष्ट-[61] तद् एवं ताभिः सह रन्तुं कृत-वंशी-ध्वनिः स तु सरसानां शिरोमणिर् यद्यपॣ तासाम् उत्पत्तित एव स्व-मात्र-सात्कृत-पति-भावानाम् अन्यत्र पतिर् इति प्रतीतिर् लोक-संवदन-वशंवदता-मात्र-मयी केवल-स्व-सङ्गम-कामना-व्रतश् चापराङ्ग-सङ्गम-रूप-विरूपता-निर्जयीति विशदम् अर्थं तासु स्वीय-कान्ता-भाव-समुत्पत्त्य्-अन्यथानुपपत्त्या सम्भावितवान् [62] यद्यपि च तासाम् अजात-पुत्राणाम् अपि देवरं-मन्य-पुत्रादिषु पुत्रता-व्यवहारः केवलं सन्निहित-बालक-विषयक-वत्सलता-स्वभावाकारस् तत्-सम्बन्धाभिमानस् तु बहिर् एवाचार इत्य् आप्त-वचनान् निर्धारितवांस् तथापि तत्-तद्-उल्लेखन-कर्मणा नर्म-मात्रम् आचरितवान् तद् आचर्य च तद्-बन्धूनाम् अन्धायमानानाम् अपि तद्-अन्वेषण-निर्बन्धाद् भयं विचार्य सामर्षम् इव विवक्षितम् उवाच-कथम् इह तत्-तद्-भयं कुरुथ इति अत्र च षष्ठी पञ्चमी वा समस्यते [63] किं चात्र खण्डम् अखण्डं च पद्यं यथायथम् अनूढा ऊढाभासाश् च ता दृष्ट्वाचष्टेति गम्यते तत्रानूढाः प्रति सहजा इत्य् अन्तम् ऊढाभासाः प्रतिश्रूयन्तेऽ पि तनूजा इत्य् अन्तम् अखण्डं तु सर्वाः प्रतीति ज्ञेयम् [64] पुनश् चार्थ-ध्वनि-संवलनया चित्तम् आन्दोलयामास- दृष्टं यद्-वनम् अत्य् अपूर्व-कुसुमैर् दिव्यर्तुना पूजितं द्योतैश् चर्चितम् इन्दुना यमुनया चात्मानिलैर् नर्तितम् सामग्रीयम् उदेति देव-निचितास्माकं विहार-क्रमे तस्माद् एतद् अभावतस् तु व इह स्तव्या न वास्तव्यता

atra nādhvam iti na yāteti vā yojanā punas tad eva śleṣayituṃ sopāna-viśeṣaṃ cakāra-na cedṛśī svairatā bhavādṛśīnāṃ sadṛśī bhavati yataḥ mātāpitara-pramukhāḥ sahajāḥ patayaś ca vaḥ santi iti [58] punaḥ sa-hāsam āha sma-śrūyante' pi tanūjāḥ iti [59] atra kathakaś cintayāmāsa-vṛndā-paurṇamāsī-saṃvāda-gata-siddhāntānusāri-dhiyā- siṣeva ātmany avaruddha-saurataḥ sarvāḥ śarat-kāvya-kathā-rasāśrayāḥ [bhp 10.33.25] ity anena pratipannasya tatrakīya-rasasyālambana-vairūpyād vairasyāpannatā-bhiyā ca tad idaṃ parihasitam eveti vidvan-matatayā vyaktīkariṣyāmi iti [60] atha tad eva spaṣṭam ācaṣṭa-[61] tad evaṃ tābhiḥ saha rantuṃ kṛta-vaṃśī-dhvaniḥ sa tu sarasānāṃ śiromaṇir yadyapḹ tāsām utpattita eva sva-mātra-sātkṛta-pati-bhāvānām anyatra patir iti pratītir loka-saṃvadana-vaśaṃvadatā-mātra-mayī kevala-sva-saṅgama-kāmanā-vrataś cāparāṅga-saṅgama-rūpa-virūpatā-nirjayīti viśadam arthaṃ tāsu svīya-kāntā-bhāva-samutpatty-anyathānupapattyā sambhāvitavān [62] yadyapi ca tāsām ajāta-putrāṇām api devaraṃ-manya-putrādiṣu putratā-vyavahāraḥ kevalaṃ sannihita-bālaka-viṣayaka-vatsalatā-svabhāvākāras tat-sambandhābhimānas tu bahir evācāra ity āpta-vacanān nirdhāritavāṃs tathāpi tat-tad-ullekhana-karmaṇā narma-mātram ācaritavān tad ācarya ca tad-bandhūnām andhāyamānānām api tad-anveṣaṇa-nirbandhād bhayaṃ vicārya sāmarṣam iva vivakṣitam uvāca-katham iha tat-tad-bhayaṃ kurutha iti atra ca ṣaṣṭhī pañcamī vā samasyate [63] kiṃ cātra khaṇḍam akhaṇḍaṃ ca padyaṃ yathāyatham anūḍhā ūḍhābhāsāś ca tā dṛṣṭvācaṣṭeti gamyate tatrānūḍhāḥ prati sahajā ity antam ūḍhābhāsāḥ pratiśrūyante' pi tanūjā ity antam akhaṇḍaṃ tu sarvāḥ pratīti jñeyam [64] punaś cārtha-dhvani-saṃvalanayā cittam āndolayāmāsa- dṛṣṭaṃ yad-vanam aty apūrva-kusumair divyartunā pūjitaṃ dyotaiś carcitam indunā yamunayā cātmānilair nartitam sāmagrīyam udeti deva-nicitāsmākaṃ vihāra-krame tasmād etad abhāvatas tu va iha stavyā na vāstavyatā

1.23.50

किन्तु- दिष्टेनाप्ते तत्र गत्वा स्व-गोष्ठे कष्टेनापि स्वीय-धर्मं कुरुध्वम् पत्युर् भक्तिर् बाल-वत्सादि-पाल्य- व्यक्तीनां यः पालनादिश् च दिष्टः

kintu- diṣṭenāpte tatra gatvā sva-goṣṭhe kaṣṭenāpi svīya-dharmaṃ kurudhvam patyur bhaktir bāla-vatsādi-pālya- vyaktīnāṃ yaḥ pālanādiś ca diṣṭaḥ

1.23.51

ततः कष्ट-साध्यं तं धर्मं बाध्यमानं विधायात्राविकल-सर्व-धर्म-फले मम सुख-विहार-स्थले प्रविशत [66] अन्यथा पुनर् उद्यद्-विधु-वनम् इदं भवतीनां विधुवनाय सम्पत्स्यत इति याच्ञा-पक्षाभिप्रायः [67] पुनः स विमर्शम् इव प्रोवाच- अहम् अहह न बुध्ये स्मेति पूर्वं प्रलापं चकर तद् इह यूयं तद् विचार्य क्षमध्वम् रति-विसर-विलासैर् यन्त्रणाद् आगता यस् तद्-उचितम् अखिलं यत् स्निग्धता मय्य् उपैति

tataḥ kaṣṭa-sādhyaṃ taṃ dharmaṃ bādhyamānaṃ vidhāyātrāvikala-sarva-dharma-phale mama sukha-vihāra-sthale praviśata [66] anyathā punar udyad-vidhu-vanam idaṃ bhavatīnāṃ vidhuvanāya sampatsyata iti yācñā-pakṣābhiprāyaḥ [67] punaḥ sa vimarśam iva provāca- aham ahaha na budhye smeti pūrvaṃ pralāpaṃ cakara tad iha yūyaṃ tad vicārya kṣamadhvam rati-visara-vilāsair yantraṇād āgatā yas tad-ucitam akhilaṃ yat snigdhatā mayy upaiti

1.23.52

तद् अपि न यद्वद् विरहे प्रीतिस् तद्वन् न सान्निध्ये भवति ततो गृह-यानं भवतीनाम् औचितीं चिनुते

tad api na yadvad virahe prītis tadvan na sānnidhye bhavati tato gṛha-yānaṃ bhavatīnām aucitīṃ cinute

1.23.53

अत्र च प्रीति-विषयाद् दूरे स्थितिर् न युक्तेति विरोधि-लक्षणया याच्ञापक्षः सङ्गम्यते ततश् च- पूर्वं यच् चिरतः स्पृहावलनया संक्प्तम् आसीत् पुनर् वंश्याकारणया बलाद् उपचितं तद् भग्नम् उच्चैर् यतः तच् छ्रुत्वा दयिताद् व्यलीक-वचनं बाढं न निश्चिक्यिरे किं न स्मः किम् उ वा स्म इत्य् अॡ तदा गोपाल-वाम-भ्रुवः

atra ca prīti-viṣayād dūre sthitir na yukteti virodhi-lakṣaṇayā yācñāpakṣaḥ saṅgamyate tataś ca- pūrvaṃ yac cirataḥ spṛhāvalanayā saṃkptam āsīt punar vaṃśyākāraṇayā balād upacitaṃ tad bhagnam uccair yataḥ tac chrutvā dayitād vyalīka-vacanaṃ bāḍhaṃ na niścikyire kiṃ na smaḥ kim u vā sma ity aḹ tadā gopāla-vāma-bhruvaḥ

1.23.54

तद् आसां निश्चलाङ्गीनां काञ्चीनाम् अपि राजयः समं समन्ततः क्लेशात् तूष्णीकाम् एव सङ्गताः

tad āsāṃ niścalāṅgīnāṃ kāñcīnām api rājayaḥ samaṃ samantataḥ kleśāt tūṣṇīkām eva saṅgatāḥ

1.23.55

ततश् च- बाष्प-व्याजाद् आसां प्रिय-कृत-परिहृति-समूढ-सन्तापः मन्ये हृदयाम्भोरुह-निवहः स्वरसान् मुहुश् च सुस्राव

tataś ca- bāṣpa-vyājād āsāṃ priya-kṛta-parihṛti-samūḍha-santāpaḥ manye hṛdayāmbhoruha-nivahaḥ svarasān muhuś ca susrāva

1.23.56

अत्र चैवं विचारयामासुः- प्राणांस् त्यजाम दयितस्य पदे लुठाम कुप्याम तत्र विनिवृत्य गृहं व्रजाम कृष्णां विशाम च न वा कठिनायमानम् एतं स्वभालम् अभिहत्य निचाययाम

atra caivaṃ vicārayāmāsuḥ- prāṇāṃs tyajāma dayitasya pade luṭhāma kupyāma tatra vinivṛtya gṛhaṃ vrajāma kṛṣṇāṃ viśāma ca na vā kaṭhināyamānam etaṃ svabhālam abhihatya nicāyayāma

1.23.57

तत्र तु- शिरः-पीडा बाष्प-व्यथित-गलता हृद्-गत-महा- प्रकम्पः प्रत्यङ्ग-स्खलनम् इति नाना-विकृतयः प्रिये रूक्षे जाता दलयितुम् अमूर् आववृतिरे परं तद्-वक्त्रान्तः-प्रसदनम् अगात् पालयितृताम्

tatra tu- śiraḥ-pīḍā bāṣpa-vyathita-galatā hṛd-gata-mahā- prakampaḥ pratyaṅga-skhalanam iti nānā-vikṛtayaḥ priye rūkṣe jātā dalayitum amūr āvavṛtire paraṃ tad-vaktrāntaḥ-prasadanam agāt pālayitṛtām

1.23.58

मसी-वलित-दृग्-जल-स्रव-तमोभिर् आराद् उरः- स्थलं वलित-कुङ्कुम-प्रचिति-सन्ध्यम् आवृण्वतीः अवाङ्-मुख-विधुर् वधूः सपदि पौर्णमासी-शशि- स्फुरन् निशि च तामसीर् इव चचाय तस्मिन् हरिः

masī-valita-dṛg-jala-srava-tamobhir ārād uraḥ- sthalaṃ valita-kuṅkuma-praciti-sandhyam āvṛṇvatīḥ avāṅ-mukha-vidhur vadhūḥ sapadi paurṇamāsī-śaśi- sphuran niśi ca tāmasīr iva cacāya tasmin hariḥ

1.23.59

ततश् च किञ्चिद् अमर्षे सति- श्वास-दीर्ण-मधुराधर-श्रियः कोमलाङ्घ्रिअ-दल-कीर्ण-भूमयः हन्त कान्तम् अपि तं नत-भ्रुवो विव्यधुर् नयन-सायकास्रिभिः

tataś ca kiñcid amarṣe sati- śvāsa-dīrṇa-madhurādhara-śriyaḥ komalāṅghria-dala-kīrṇa-bhūmayaḥ hanta kāntam api taṃ nata-bhruvo vivyadhur nayana-sāyakāsribhiḥ

1.23.60

तद् एवं क्षोभे सति दाडिमाद् अन्तः-सक्त-रक्त-बीजानाम् इव निजानां भावानां हृदयान् निष्कुलाकृतिः स्वयम् एव जाता, तथापि वैदग्धी-दिग्धतया प्रिय-गीर्वद् एव सन्दिग्धम् ऊचुः यद् अद्यापि गायन्ति- इयम् इव मा कुरु पुनर् अतिवादम् भक्त-जनान् भज मुहुर् इतरांस् त्यज विभुर् इव रहित-विवादम् ध्रुवम् पति-पुत्रादिक-भजनम् इहाधिकम् इति यं वदसि विचारम् स त्वय्य् एव हि तिष्ठतु न तु बहिर् इति विमृशामः सारम्

tad evaṃ kṣobhe sati dāḍimād antaḥ-sakta-rakta-bījānām iva nijānāṃ bhāvānāṃ hṛdayān niṣkulākṛtiḥ svayam eva jātā, tathāpi vaidagdhī-digdhatayā priya-gīrvad eva sandigdham ūcuḥ yad adyāpi gāyanti- iyam iva mā kuru punar ativādam bhakta-janān bhaja muhur itarāṃs tyaja vibhur iva rahita-vivādam dhruvam pati-putrādika-bhajanam ihādhikam iti yaṃ vadasi vicāram sa tvayy eva hi tiṣṭhatu na tu bahir iti vimṛśāmaḥ sāram

1.23.61

अनयोर् अर्थ-श्लेषोऽ यम् उभयम् एव पक्षं विशेषयति अथ धव-सुत-मुख-गणतस् तव सुखम् अस्ति सतां हृदि यातम् तद् अपि च न हि भवद्-अनुसरणं भवद्-इच्छति युवती-जातम्

anayor artha-śleṣo' yam ubhayam eva pakṣaṃ viśeṣayati atha dhava-suta-mukha-gaṇatas tava sukham asti satāṃ hṛdi yātam tad api ca na hi bhavad-anusaraṇaṃ bhavad-icchati yuvatī-jātam

1.23.62

अत्र सन्दिग्ध-काकु-पदं नहीति पदं तद्-इच्छा-निर्धारणे, यद् वा निषेधे- स्वाम् आशाम् अनुवर्धय वर-तनु-ततिर् इह लभतां शातम् सततानश्वर-वर वरदेश्वर न वितनु वितनूत्पातम्

atra sandigdha-kāku-padaṃ nahīti padaṃ tad-icchā-nirdhāraṇe, yad vā niṣedhe- svām āśām anuvardhaya vara-tanu-tatir iha labhatāṃ śātam satatānaśvara-vara varadeśvara na vitanu vitanūtpātam

1.23.63

अत्रानुवर्धयेति समेधने छेदने वा- गृह-कर्माण्य् अनुचित्तं सुख-तनु भवता नह्य् अपिनद्धम् चरणौ प्रचलत इह न च वलतः प्रतिगमनं किल बद्धम्

atrānuvardhayeti samedhane chedane vā- gṛha-karmāṇy anucittaṃ sukha-tanu bhavatā nahy apinaddham caraṇau pracalata iha na ca valataḥ pratigamanaṃ kila baddham

1.23.64

अत्र सुख-तन्व् इति भवतेत्य् अस्य चित्तम् इत्य् अस्य वा विशेषणम् अपिनद्धम् इति बन्धनाभावे बन्धने वा न चेति पूर्व-नहि-वत् किलेति निश्चयेऽ नृते वा स्वभव-ताप-भरम् अमृत-धराधर-रस-झरतः स्वत एव नाशय यदि न हि मादृशम् अपि स हि सङ्क्रमिता सखिदेव

atra sukha-tanv iti bhavatety asya cittam ity asya vā viśeṣaṇam apinaddham iti bandhanābhāve bandhane vā na ceti pūrva-nahi-vat kileti niścaye' nṛte vā svabhava-tāpa-bharam amṛta-dharādhara-rasa-jharataḥ svata eva nāśaya yadi na hi mādṛśam api sa hi saṅkramitā sakhideva

1.23.65

अत्र स्वभवेति कामे स्वजाते वा मादृशम् इत्य् अस्मत्-सदृशे वा जनेऽ स्मद्-अर्थे वा लक्ष्मी-सुख-ददम् अपि भवतः पदम् अहह पुलिन्दी-भव्यम् स्पृष्टं यद्-अवधि दृष्टं तद्-अवधि सर्वं जगद्-अपसव्यम्

atra svabhaveti kāme svajāte vā mādṛśam ity asmat-sadṛśe vā jane' smad-arthe vā lakṣmī-sukha-dadam api bhavataḥ padam ahaha pulindī-bhavyam spṛṣṭaṃ yad-avadhi dṛṣṭaṃ tad-avadhi sarvaṃ jagad-apasavyam

1.23.66

अत्रापसव्यं प्रतिकूलम् इत्य् उभय-पक्षेऽ पि समञ्जसम् आक्षेप-पक्षे पुन्लिन्दी-भव्यम् इति नीच-गामित्वं व्यज्यते- लक्षीर् व्रजम् अनु तुलसी-वनम् अनु भवद्-उदय-स्फुरद्-उदया दृश्यत इति तव पद-धूल्याप्लवम् इच्छत्य् अपि पति-हृदया

atrāpasavyaṃ pratikūlam ity ubhaya-pakṣe' pi samañjasam ākṣepa-pakṣe punlindī-bhavyam iti nīca-gāmitvaṃ vyajyate- lakṣīr vrajam anu tulasī-vanam anu bhavad-udaya-sphurad-udayā dṛśyata iti tava pada-dhūlyāplavam icchaty api pati-hṛdayā

1.23.67

यस्या वीक्षणम् अपि वलित-क्षण-पार्षद-वृन्द-निधानम् तद्वद् वयम् अपि हृदि वाञ्छाम् अपि नह्यामः सवितानम्

yasyā vīkṣaṇam api valita-kṣaṇa-pārṣada-vṛnda-nidhānam tadvad vayam api hṛdi vāñchām api nahyāmaḥ savitānam

1.23.68

अत्रापि-शब्दः समुच्चये पूर्ववत् काक्वा निषेधे वा तत्त्वं सुकृपय कृत-वृजिनात्यय तव याश् चरणे रक्ताः ता भवतः स्मित-वीक्षण-विस्मित-चित्ताः कुरु निज-भक्ताः

atrāpi-śabdaḥ samuccaye pūrvavat kākvā niṣedhe vā tattvaṃ sukṛpaya kṛta-vṛjinātyaya tava yāś caraṇe raktāḥ tā bhavataḥ smita-vīkṣaṇa-vismita-cittāḥ kuru nija-bhaktāḥ

1.23.69

इदम् उभयत्र च योग्यम् अलकावृत-मुख कुण्डल-धृत-सुख हसित-विभूषित-नेत्र दत्ताभय-भुज-वक्षः-श्री-युज दास्यो वयम् अपि तेऽ त्र

idam ubhayatra ca yogyam alakāvṛta-mukha kuṇḍala-dhṛta-sukha hasita-vibhūṣita-netra dattābhaya-bhuja-vakṣaḥ-śrī-yuja dāsyo vayam api te' tra

1.23.70

अत्र चापिः पूर्ववत् तव मुरली-कलम् अपि च रूप-बलम् अनुभूयाभवद् एव द्रुम-कुलम् अपि पुलकाङ्कुर-सङ्कुलम् इह का नारी देव

atra cāpiḥ pūrvavat tava muralī-kalam api ca rūpa-balam anubhūyābhavad eva druma-kulam api pulakāṅkura-saṅkulam iha kā nārī deva

1.23.71

अत्र केति कौमुत्ये निषेधे वा- व्यक्तं व्रज-भय-हर-लीला-चय देवस् त्वम् असि स कोऽ पि तन् नो निज-करम् अपि शिरसि च धर दासीनां भ्रमतोऽ पि

atra keti kaumutye niṣedhe vā- vyaktaṃ vraja-bhaya-hara-līlā-caya devas tvam asi sa ko' pi tan no nija-karam api śirasi ca dhara dāsīnāṃ bhramato' pi

1.23.72

तद् एवं स्थिते- तथा विलाप-तापेन न तासां विव्यथे हरिः यथा राधा प्रेङ्खित-भ्रू-धनुर् इङ्खि-दृग्-आशुगैः

tad evaṃ sthite- tathā vilāpa-tāpena na tāsāṃ vivyathe hariḥ yathā rādhā preṅkhita-bhrū-dhanur iṅkhi-dṛg-āśugaiḥ

1.23.73

अथ व्यथित-मानसः प्रथित-भाव-कारुण्यतः प्रहस्य मुदिताननः स्वक-रहस्यम् उल्लासयन् प्रतिस्वम् अनयत् प्रिया द्रुत-मतिः स्व-पार्श्वं बली बलाद् अपि बलानुजो वलयति स्म लीलां प्रति

atha vyathita-mānasaḥ prathita-bhāva-kāruṇyataḥ prahasya muditānanaḥ svaka-rahasyam ullāsayan pratisvam anayat priyā druta-matiḥ sva-pārśvaṃ balī balād api balānujo valayati sma līlāṃ prati

1.23.74

आमृशन्न् अङ्गुलीः पाणिं प्रकोष्ठं बाहुम् अप्य् अथ तासां हरि-करस् तृप्तिं नागान्धनम् इवाधनः

āmṛśann aṅgulīḥ pāṇiṃ prakoṣṭhaṃ bāhum apy atha tāsāṃ hari-karas tṛptiṃ nāgāndhanam ivādhanaḥ

1.23.75

यद् अपि च राधा तासु स्वम् अभिजुगोपायुतादि-सङ्ख्यासु तद् अपि च हरिणा स्पष्टं दृष्टा तारासु चन्द्रलेखेव

yad api ca rādhā tāsu svam abhijugopāyutādi-saṅkhyāsu tad api ca hariṇā spaṣṭaṃ dṛṣṭā tārāsu candralekheva

1.23.76

राधा यर्हि स्वकर-स्पृष्टा जाता मुरारातेः अतिविस्मितये जज्ञे तर्हि च सा तत्र चन्द्रलेखेव

rādhā yarhi svakara-spṛṣṭā jātā murārāteḥ ativismitaye jajñe tarhi ca sā tatra candralekheva

1.23.77

गोप्यः कृष्णं तत्र कृष्णश् च राधाम् आश्लिषोच्चैर् आव्रजन् नर्म-शर्म भाव-श्रेण्यः स्थायि-भावं स्वभावो यद्वत् पुण्याद् वासनां पूर्व-लब्धाम्

gopyaḥ kṛṣṇaṃ tatra kṛṣṇaś ca rādhām āśliṣoccair āvrajan narma-śarma bhāva-śreṇyaḥ sthāyi-bhāvaṃ svabhāvo yadvat puṇyād vāsanāṃ pūrva-labdhām

1.23.78

तत्र काश्चिद् भूरुर् इव निभाल्य वन-माल्यः परीहासतः परस्परम् ऊचुः- जलदे विलसति विद्युद् बिभ्यति हृदयानि भीरूणाम् किं परिहससि सखि त्वं किं न हि पश्यसि पुरश् चित्रम्

tatra kāścid bhūrur iva nibhālya vana-mālyaḥ parīhāsataḥ parasparam ūcuḥ- jalade vilasati vidyud bibhyati hṛdayāni bhīrūṇām kiṃ parihasasi sakhi tvaṃ kiṃ na hi paśyasi puraś citram

1.23.79

आत्मारामा अप्य् अहो यस्य गन्धाद् ब्रह्मानन्दं बाढम् आच्चादयन्ति पूर्णानन्दः स स्वयं हन्त ताभिः स्वानन्दाय क्रीडनाय प्रयेते

ātmārāmā apy aho yasya gandhād brahmānandaṃ bāḍham āccādayanti pūrṇānandaḥ sa svayaṃ hanta tābhiḥ svānandāya krīḍanāya prayete

1.23.80

अथ समापनम्- ईदृग् अप्ययि राधे यस् तासां मुख-निरीक्षकः त्वद्-उत्कर्ष-रसायासीद् इव तासु परीक्षकः

atha samāpanam- īdṛg apyayi rādhe yas tāsāṃ mukha-nirīkṣakaḥ tvad-utkarṣa-rasāyāsīd iva tāsu parīkṣakaḥ

1.24.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु प्रथम-सङ्ग-रङ्गज-वाको-वाक्य-भङ्गी-सङ्गीतं नाम त्रयोविंशं पूरणम् 23 (24) अथ चतुर्विंशं पूरणम् श्री-राधा-सौभाग्य-श्रवण-सुभाग्यं नाम [1] ततः स्निग्धकण्ठ उवाच- [2] अथ सङ्क्षेपेण वर्णितं, यथा- ताभिः समेताभिर् उदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्ल-मुखीभिर् अच्युतः उदार-हास-द्विज-कुन्द-दीधितिर् व्योरोचतैणाङ्क इवोडुभिर् वृतः [भ्प् 10.29.43] इति [3] तत्र प्रथम-चरणः श्लोक-सात्क्रिययालङ्क्रियया परिचर्यते- कान्तस्य ताभिः स्व-करं स्पृशन् करः सर्पन् परं चावयवं वितर्कितः कीर्णश् च तस्यान्तरम् अन्तरं भजन्[ 5] दृष्टः पुनस् तज् जितकाशितां गतः

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu prathama-saṅga-raṅgaja-vāko-vākya-bhaṅgī-saṅgītaṃ nāma trayoviṃśaṃ pūraṇam 23 (24) atha caturviṃśaṃ pūraṇam śrī-rādhā-saubhāgya-śravaṇa-subhāgyaṃ nāma [1] tataḥ snigdhakaṇṭha uvāca- [2] atha saṅkṣepeṇa varṇitaṃ, yathā- tābhiḥ sametābhir udāraceṣṭitaḥ priyekṣaṇotphulla-mukhībhir acyutaḥ udāra-hāsa-dvija-kunda-dīdhitir vyorocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ [bhp 10.29.43] iti [3] tatra prathama-caraṇaḥ śloka-sātkriyayālaṅkriyayā paricaryate- kāntasya tābhiḥ sva-karaṃ spṛśan karaḥ sarpan paraṃ cāvayavaṃ vitarkitaḥ kīrṇaś ca tasyāntaram antaraṃ bhajan[ 5] dṛṣṭaḥ punas taj jitakāśitāṃ gataḥ

1.24.2

[ 5] व्रजन् (घ) [4] अथ द्वितीय-चरणः- प्रियं नियुतशोऽ प्य् अमूर् न हि विलोकमानाः समं निमेषम् उपसेदिरे यद् इयम् एव दिव्या स्थितिः प्रियेण निजम् अर्पितं यद् अवलोक-शुद्धामृतं समं बुभुजिरे पृथक् तद् अधिकं तु किं वर्ण्यताम्?

[ 5] vrajan (gha) [4] atha dvitīya-caraṇaḥ- priyaṃ niyutaśo' py amūr na hi vilokamānāḥ samaṃ nimeṣam upasedire yad iyam eva divyā sthitiḥ priyeṇa nijam arpitaṃ yad avaloka-śuddhāmṛtaṃ samaṃ bubhujire pṛthak tad adhikaṃ tu kiṃ varṇyatām?

1.24.3

[5] अथ सिंहावलोक-न्यायाद् द्वितीय-तृतीय-चरणौ च, यथा- यथा दृशां दिशि दिशि ता दधुर् मुहुस् तथा हरिस् तद्-अभिमुखं दधे दृशम् यदान्वभूद् अरहित-चातुरक्ष्यता तदाहसीत् स्फुटम् असकृत् कृत-क्रमम्

[5] atha siṃhāvaloka-nyāyād dvitīya-tṛtīya-caraṇau ca, yathā- yathā dṛśāṃ diśi diśi tā dadhur muhus tathā haris tad-abhimukhaṃ dadhe dṛśam yadānvabhūd arahita-cāturakṣyatā tadāhasīt sphuṭam asakṛt kṛta-kramam

1.24.4

[6] तद्वद् उत्तरार्धं च- कविभिः कृष्णे शशिता तासु च नक्षत्रता कविता किन्तु स्मित-मुख-दीव्यद्-विलसित-वृन्दैर् अमी वरिताः

[6] tadvad uttarārdhaṃ ca- kavibhiḥ kṛṣṇe śaśitā tāsu ca nakṣatratā kavitā kintu smita-mukha-dīvyad-vilasita-vṛndair amī varitāḥ

1.24.5

[7] ततश् च नाना-नर्म-कर्मठतया हठवत्तया च कृष्णेन किंचिद् असंकोचे विरचिते, प्रायशः सर्वावयवे चावलोचिते, निचोलादि-विपर्यये च परिचिते सास्रं बहु विहस्य तद् इह सर्वम् एव यथावत् पर्याचितम् आचेरे [8] तद् एवम् आचार्य ससुखम् उदङ्-मुख-गति-चर्यया यमुना-तीर-वन-श्रेणीं शोभयन्न् एणीदृशस् ताः स्व-कान्तिभिर् आचकर्ष, [9] यत्र लब्ध-हर्षश् चन्द्रमसम् अपि निज-दक्षिणतः समाकर्षन्न् इव सङ्गितयाङ्गीचकार [10] तद् अनु च सर्वाभिर् अर्वाचीन-यौवनाभिस् तम् एकम् अनुसरन्तीभिर् अत एव परस्परं सङ्गम् अपरिहरन्तीभिर्, अत एव सहसानुपलब्धानुरहस-कणिकाभिर्, अत एव तन्-मिलन-विशेषाय कलित-पुरूत्कलिकाभिः सह, स हरिस् तादृशताम् एव परामृशति स्म- [11] अथान्यथानुपपत्त्या सङ्गानसुखम् एवावलम्बमानः केवलं चञ्चच्-चञ्चरीक-लुलित-ललित-सुकुमार-कुसुमाञ्चितं वनम् एवायं सर्व-गुण-शाली वनमाली चञ्चति स्म किन्तु, सङ्गानं तद् इदं परस्पर-गुण-ग्रामानुभूतिः स्वतः शर्माप्य् अत्र मनोरथान्तर-कृतेः शश्वद् बभूवास्पदम् यत्रालिङ्गन-चुम्बनादि-विधये तासां हरेर् अप्य् अदः सौख्यं लक्ष्यम् अभूत् परावृति-विधां चावेशिता निर्ममे

[7] tataś ca nānā-narma-karmaṭhatayā haṭhavattayā ca kṛṣṇena kiṃcid asaṃkoce viracite, prāyaśaḥ sarvāvayave cāvalocite, nicolādi-viparyaye ca paricite sāsraṃ bahu vihasya tad iha sarvam eva yathāvat paryācitam ācere [8] tad evam ācārya sasukham udaṅ-mukha-gati-caryayā yamunā-tīra-vana-śreṇīṃ śobhayann eṇīdṛśas tāḥ sva-kāntibhir ācakarṣa, [9] yatra labdha-harṣaś candramasam api nija-dakṣiṇataḥ samākarṣann iva saṅgitayāṅgīcakāra [10] tad anu ca sarvābhir arvācīna-yauvanābhis tam ekam anusarantībhir ata eva parasparaṃ saṅgam apariharantībhir, ata eva sahasānupalabdhānurahasa-kaṇikābhir, ata eva tan-milana-viśeṣāya kalita-purūtkalikābhiḥ saha, sa haris tādṛśatām eva parāmṛśati sma- [11] athānyathānupapattyā saṅgānasukham evāvalambamānaḥ kevalaṃ cañcac-cañcarīka-lulita-lalita-sukumāra-kusumāñcitaṃ vanam evāyaṃ sarva-guṇa-śālī vanamālī cañcati sma kintu, saṅgānaṃ tad idaṃ paraspara-guṇa-grāmānubhūtiḥ svataḥ śarmāpy atra manorathāntara-kṛteḥ śaśvad babhūvāspadam yatrāliṅgana-cumbanādi-vidhaye tāsāṃ harer apy adaḥ saukhyaṃ lakṣyam abhūt parāvṛti-vidhāṃ cāveśitā nirmame

1.24.6

[12] तद् एतद् वर्णितं यथा श्री-बादरायणिना- उपगीयमान उद्गायन् वनिता-शत-यूथपः मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम् [भ्प् 10.29.44] इति [13] गाने विशेषश् च श्री-पराशरेण- कृष्णः शरच्-चन्द्रमसं कौमुदीं कुमुदाकरम् जगौ गोपी-जनस् त्व् एकं कृष्ण-नाम पुनः पुनः [विप् 5.13.52] विधुर् अयम् आगतवान् शरदं प्रति सम्प्रति इतवान् विधुर् अथ नहि भवतीः प्रति माधव जय गोकुल-वीर जय जय कृष्ण हरे अ कुमुदाकर-चलनं न भवेद् इति सेयं कौमुदिकागाद् इदम् उन्नेयम् केशव जय हार्द-शरीर जय जय कृष्ण हरे ब् कुसुम-वनी मधुपैर् इयम् अञ्चति कान्तिम् मम भवतीषु प्रथयतु कान्तिम् श्यामल जय हार्द-समीर जय जय कृष्ण हरे च् पुष्पित-कुञ्ज-चये वृन्दाचित-शोभा भवद्-अनुगतये किल कृत-लोभा मोहन जय संविदि धीर जय जय कृष्ण हरे

[12] tad etad varṇitaṃ yathā śrī-bādarāyaṇinā- upagīyamāna udgāyan vanitā-śata-yūthapaḥ mālāṃ bibhrad vaijayantīṃ vyacaran maṇḍayan vanam [bhp 10.29.44] iti [13] gāne viśeṣaś ca śrī-parāśareṇa- kṛṣṇaḥ śarac-candramasaṃ kaumudīṃ kumudākaram jagau gopī-janas tv ekaṃ kṛṣṇa-nāma punaḥ punaḥ [vip 5.13.52] vidhur ayam āgatavān śaradaṃ prati samprati itavān vidhur atha nahi bhavatīḥ prati mādhava jaya gokula-vīra jaya jaya kṛṣṇa hare a kumudākara-calanaṃ na bhaved iti seyaṃ kaumudikāgād idam unneyam keśava jaya hārda-śarīra jaya jaya kṛṣṇa hare b kusuma-vanī madhupair iyam añcati kāntim mama bhavatīṣu prathayatu kāntim śyāmala jaya hārda-samīra jaya jaya kṛṣṇa hare c puṣpita-kuñja-caye vṛndācita-śobhā bhavad-anugataye kila kṛta-lobhā mohana jaya saṃvidi dhīra jaya jaya kṛṣṇa hare

1.24.7

[14] तद् एवं गायते प्रियाय प्रतिगृणतीषु तासु नव-युवतीषु पुनः श्री-शुक-वचनाति-रहस्यं, यथा- नद्याः पुलिनम् आविश्य गोपीभिर् हिम-वालुकम् जुष्टं[ 6] तत्-तरलानन्दि-कुमुदामोद-वायुना [ 6] रेमे, वल्लभ, गीता प्रेस्स् बाहु-प्रसार-परिरम्भ-करालकोरु- नीवी-स्तनालभन-नर्म-नखाग्र-पातैः क्ष्वेल्यावलोक-हसितैर् व्रज-सुन्दरीणाम् उत्तम्भयन् रति-पतिं रमयाञ्चकार [भ्प् 10.29.45-6] इति [15] तद् एतद्, यथा-तद् एवं भ्रामं भ्रामं जात-प्रसरेऽ प्य् अलब्धावसरे स-तृष्ण-कृष्ण-सहित-महित-महिलाविसरेऽ भिलषित-विलसिताय विरलता न जाता [16] अजातायां च तस्यां कृष्णया तरङ्ग-कर-निकर-चितम् अहरहर् अवकलितं पुलिन-विशेषम् एव तद्-उचितं प्रबलम् अवकलयामास [17] बलानुजन्मा यः खलु हिम-बालुकेव बालुका यस्मिंस् तादृश इति परम-शुभ्र-शुभ्र-गुणतया विभ्राजते स्म [18] यत्रैव च तादृश-सर्व-गुण-पूर्ण-पूर्णिमा-निज-द्विज-राज-विराजमान-सुषमासुषम-प्रतिसङ्क्रम-पर-भाग-जागरूक-महा-महसा सहसा नयनानि नाभ्युदय-दयनानि भवन्ति स्म [19] यत्रैव च तूलिकावद् अनुकूलिका बालुका वस्त्र-मात्रम् आस्तरणम् अपेक्षते स्म; यत्रैव च कलिन्द-तनया स्वयं वलित-सखीनया सौगन्धिक-सुगन्ध-गन्धवाह-वहनादिना सेवां वहति स्म [20] तत्र चात्र श्री-केशवः प्रवेशम् अनुभूय प्रतिप्रेयस्य् अपि युग्मीभूय बाहु-प्रसारादि-लीलां शीलयामास [21] सा चेयं परमरहस्येति रहस्य् एव किञ्चिद् व्यस्यते [22] यथा मिथस् तत् तन् मिथुनम्- बाहु-प्रसारम् अकरोत् परिरम्भणाय बाहू तु तत्-करणतां चिरम् ईयतुर् न यो यस्य नैति वशतां स कथं नु तस्य प्राप्नोतु साधकतम-स्थितिम् अञ्जसैव?

[14] tad evaṃ gāyate priyāya pratigṛṇatīṣu tāsu nava-yuvatīṣu punaḥ śrī-śuka-vacanāti-rahasyaṃ, yathā- nadyāḥ pulinam āviśya gopībhir hima-vālukam juṣṭaṃ[ 6] tat-taralānandi-kumudāmoda-vāyunā [ 6] reme, vallabha, gītā press bāhu-prasāra-parirambha-karālakoru- nīvī-stanālabhana-narma-nakhāgra-pātaiḥ kṣvelyāvaloka-hasitair vraja-sundarīṇām uttambhayan rati-patiṃ ramayāñcakāra [bhp 10.29.45-6] iti [15] tad etad, yathā-tad evaṃ bhrāmaṃ bhrāmaṃ jāta-prasare' py alabdhāvasare sa-tṛṣṇa-kṛṣṇa-sahita-mahita-mahilāvisare' bhilaṣita-vilasitāya viralatā na jātā [16] ajātāyāṃ ca tasyāṃ kṛṣṇayā taraṅga-kara-nikara-citam aharahar avakalitaṃ pulina-viśeṣam eva tad-ucitaṃ prabalam avakalayāmāsa [17] balānujanmā yaḥ khalu hima-bālukeva bālukā yasmiṃs tādṛśa iti parama-śubhra-śubhra-guṇatayā vibhrājate sma [18] yatraiva ca tādṛśa-sarva-guṇa-pūrṇa-pūrṇimā-nija-dvija-rāja-virājamāna-suṣamāsuṣama-pratisaṅkrama-para-bhāga-jāgarūka-mahā-mahasā sahasā nayanāni nābhyudaya-dayanāni bhavanti sma [19] yatraiva ca tūlikāvad anukūlikā bālukā vastra-mātram āstaraṇam apekṣate sma; yatraiva ca kalinda-tanayā svayaṃ valita-sakhīnayā saugandhika-sugandha-gandhavāha-vahanādinā sevāṃ vahati sma [20] tatra cātra śrī-keśavaḥ praveśam anubhūya pratipreyasy api yugmībhūya bāhu-prasārādi-līlāṃ śīlayāmāsa [21] sā ceyaṃ paramarahasyeti rahasy eva kiñcid vyasyate [22] yathā mithas tat tan mithunam- bāhu-prasāram akarot parirambhaṇāya bāhū tu tat-karaṇatāṃ ciram īyatur na yo yasya naiti vaśatāṃ sa kathaṃ nu tasya prāpnotu sādhakatama-sthitim añjasaiva?

1.24.8

कृतं च परिरम्भनं न परिहर्तुम् ईशाव् अमू बभूवतुर् अघारि-तत्-प्रिय-वधू-जनाव् आत्मना कथञ्चिद् अपि वीरुधा भवति चेत् तरोः संगमस् तयोः कथम् अपृक्तता स्वयम् अनीहयोर् जायताम्?

kṛtaṃ ca parirambhanaṃ na parihartum īśāv amū babhūvatur aghāri-tat-priya-vadhū-janāv ātmanā kathañcid api vīrudhā bhavati cet taroḥ saṃgamas tayoḥ katham apṛktatā svayam anīhayor jāyatām?

1.24.9

सखीनाम् अप्य् आस्या-रहित-समये यत् प्रणयिनोः परीरम्भारम्भात् प्रबल-सुख-मूर्च्छा समजनि तयोस् तां विच्छेतुं परम् अहह नाना-विलसित- प्रतीक्षा सुप्तेव स्वयम् अथ जजागार परितः

sakhīnām apy āsyā-rahita-samaye yat praṇayinoḥ parīrambhārambhāt prabala-sukha-mūrcchā samajani tayos tāṃ vicchetuṃ param ahaha nānā-vilasita- pratīkṣā supteva svayam atha jajāgāra paritaḥ

1.24.10

ततश् च- रहसि सङ्कुचती पुनर् अप्य् असौ निज-करेण हरेर् अकिरत् करम् व्यथितताम् इव तां तु विवृण्वतीं तद् अनुमृष्टि-मिषाद् अयम् अस्पृशत्

tataś ca- rahasi saṅkucatī punar apy asau nija-kareṇa harer akirat karam vyathitatām iva tāṃ tu vivṛṇvatīṃ tad anumṛṣṭi-miṣād ayam aspṛśat

1.24.11

वदनं तव वृण्वते बत भ्रमरा नानुगतास्ति काचन इति लालयति स्म स च्छलाद् अलकानां ततिम् अप्य् अमूम् अनु

vadanaṃ tava vṛṇvate bata bhramarā nānugatāsti kācana iti lālayati sma sa cchalād alakānāṃ tatim apy amūm anu

1.24.12

उरु-स्पर्शे निरस्तेऽ पि नीवीम् अस्पृक्षद् अच्युतः निःशङ्कयाचकानां हि तथाचरितम् ईक्ष्यते

uru-sparśe niraste' pi nīvīm aspṛkṣad acyutaḥ niḥśaṅkayācakānāṃ hi tathācaritam īkṣyate

1.24.13

कलयति संवस्त्रयति संहस्तयते स्म तस्य या रामा प्रणयी स हरिस् तस्याः स्पृशति च चोलीं वितूस्तनव्याजात्

kalayati saṃvastrayati saṃhastayate sma tasya yā rāmā praṇayī sa haris tasyāḥ spṛśati ca colīṃ vitūstanavyājāt

1.24.14

वक्षस् ते किम् अपि निरीक्ष्यते प्रफुल्लं स्पर्शं चाण्व् अपि सहते चलाक्षि यन् न तस्मान् मन्-नख-नखरञ्जनी-स्पृग् एव स्यान् नीरुक् तद् इति हरिर् जहास चात्र

vakṣas te kim api nirīkṣyate praphullaṃ sparśaṃ cāṇv api sahate calākṣi yan na tasmān man-nakha-nakharañjanī-spṛg eva syān nīruk tad iti harir jahāsa cātra

1.24.15

[ 7] [ 7] थिस् वेर्से दोएस् नोत् अप्पेअर् इन् च, घ. मधुसूदनतां मुखाम्बुजे हरितां हृद्-भव-कुम्भि-कुम्भयोः गतवान् बत नन्दजः कथं रति-नाथ-प्रभवाय नार्हति

[ 7] [ 7] this verse does not appear in ca, gha. madhusūdanatāṃ mukhāmbuje haritāṃ hṛd-bhava-kumbhi-kumbhayoḥ gatavān bata nandajaḥ kathaṃ rati-nātha-prabhavāya nārhati

1.24.16

अथ यत् कथनीयतोचितं कथितं तत् प्रथितं च किञ्चन यद् अथाकथितं द्वि-कर्मकं स्मृति-रीत्या तद् अवेहि पाणिनेः

atha yat kathanīyatocitaṃ kathitaṃ tat prathitaṃ ca kiñcana yad athākathitaṃ dvi-karmakaṃ smṛti-rītyā tad avehi pāṇineḥ

1.24.17

[23] इत्य् एवं स्थिते- गोप्यस् ताः प्रतिपद्य सर्व-विषय-श्रेयांसम् आत्म-प्रियं स्वाधीनं सपदि प्रतिस्वम् असकृत् तत्रातिगर्वं दधुः लोकश् चेद् बहु-राज-राष्ट्र-वसतिर् जङ्गन्ति भङ्गं तदा तस्यान्तर्-हितता हितेति किल सोऽ प्य् अन्तर्दधे माधवः

[23] ity evaṃ sthite- gopyas tāḥ pratipadya sarva-viṣaya-śreyāṃsam ātma-priyaṃ svādhīnaṃ sapadi pratisvam asakṛt tatrātigarvaṃ dadhuḥ lokaś ced bahu-rāja-rāṣṭra-vasatir jaṅganti bhaṅgaṃ tadā tasyāntar-hitatā hiteti kila so' py antardadhe mādhavaḥ

1.24.18

[24] तेन च विचारितं खल्व् इदं-अहह, मम परमम् उद्देश्यम् एव विस्मृत-देश्यम् अभूत्, यतः सर्वाभिर् एव निर्विशेषं रममाणे मयि रमा-शिरोमणीयमाना राधापि साधारणतां गता [25] किं च, स्व-मनोरथ-प्रथनायां राधायाः प्रथमा प्रथमाना-गमनता सम्प्रति प्रतिपन्ना, तस्मान् महा-मह एव मम हिताय महीयते स च शारदता-विशारदतायाम् अस्यां पौर्णमास्यां रास-रस एव तूर्णं पूर्णताम् अर्हति एष तु सर्वासाम् ऐकमत्य-प्रतिपत्त्य्-अनुसारत एव सारताम् प्रसारयति ऐक्यमतं च प्रत्येकं साभिमानान्तरासु परासु किञ्चिन् मद्-उदासीनता-परं दासी-कर्तुम् आसीदति तस्माद् अशेष-गुणाधिकां राधिकाम् आदाय तिरोधाय स्थास्यामि इति [26] तद् एतद् विभाव्य भाव्यम् अर्थं साधयन्, माधवस् तत्र तत्रालस-कर-चरणादि-क्रियां प्रियां प्रियां प्रत्य् उवाच-नूनं वञ्चित-काञ्ची-ध्वनितया कयाचिद् अप्य् अत्र स्थीयत इति नास्थीयते तच् च मम भवद्-एकानुचारि-विहारितया विचारितीक्रियते तस्माद् अत्यायासवत्या भवत्या स्थीयताम् मया तु समया मृगयमाणतां निर्माय नातिसमय-विरामम् आगमनीयम् [27] तद् एतद् अभिधाय, ततस् ततः सर्वतश् चान्तर्धाय राधया सह सहसा जगाम [28] अथ समय-कतिपय-व्यत्ययम् असहमाना सा सा च ततस् तत उत्थाय प्रस्थाय च तम् अन्विच्छन्तीति भ्रमणात् क्रमशः एक-द्वादितया परम्परं मिलिताः मिलिताश् च ताः परम्परम् अप्रतीतितः शपथं प्रथमानाः कृष्ण-पथम् एवान्वेषयामासुः किन्तु- अन्वेष्टुं कृष्णम् इष्टं निकटम् अभिगतं चिन्तयित्वा प्रदूनाः कर्तुं तन् नैव शेकुः परम् अहह गताः क्लान्तिम् एता निपेतुः स्थित्वा तद्वच् चिराय स्फुरण-मयम् अमुं प्राप्य सर्वाः समन्तान् मत्वान्योऽ न्यं तम् एव प्रतिहत-मतयश् चक्रुर् आलिङ्गनादि

[24] tena ca vicāritaṃ khalv idaṃ-ahaha, mama paramam uddeśyam eva vismṛta-deśyam abhūt, yataḥ sarvābhir eva nirviśeṣaṃ ramamāṇe mayi ramā-śiromaṇīyamānā rādhāpi sādhāraṇatāṃ gatā [25] kiṃ ca, sva-manoratha-prathanāyāṃ rādhāyāḥ prathamā prathamānā-gamanatā samprati pratipannā, tasmān mahā-maha eva mama hitāya mahīyate sa ca śāradatā-viśāradatāyām asyāṃ paurṇamāsyāṃ rāsa-rasa eva tūrṇaṃ pūrṇatām arhati eṣa tu sarvāsām aikamatya-pratipatty-anusārata eva sāratām prasārayati aikyamataṃ ca pratyekaṃ sābhimānāntarāsu parāsu kiñcin mad-udāsīnatā-paraṃ dāsī-kartum āsīdati tasmād aśeṣa-guṇādhikāṃ rādhikām ādāya tirodhāya sthāsyāmi iti [26] tad etad vibhāvya bhāvyam arthaṃ sādhayan, mādhavas tatra tatrālasa-kara-caraṇādi-kriyāṃ priyāṃ priyāṃ praty uvāca-nūnaṃ vañcita-kāñcī-dhvanitayā kayācid apy atra sthīyata iti nāsthīyate tac ca mama bhavad-ekānucāri-vihāritayā vicāritīkriyate tasmād atyāyāsavatyā bhavatyā sthīyatām mayā tu samayā mṛgayamāṇatāṃ nirmāya nātisamaya-virāmam āgamanīyam [27] tad etad abhidhāya, tatas tataḥ sarvataś cāntardhāya rādhayā saha sahasā jagāma [28] atha samaya-katipaya-vyatyayam asahamānā sā sā ca tatas tata utthāya prasthāya ca tam anvicchantīti bhramaṇāt kramaśaḥ eka-dvāditayā paramparaṃ militāḥ militāś ca tāḥ paramparam apratītitaḥ śapathaṃ prathamānāḥ kṛṣṇa-patham evānveṣayāmāsuḥ kintu- anveṣṭuṃ kṛṣṇam iṣṭaṃ nikaṭam abhigataṃ cintayitvā pradūnāḥ kartuṃ tan naiva śekuḥ param ahaha gatāḥ klāntim etā nipetuḥ sthitvā tadvac cirāya sphuraṇa-mayam amuṃ prāpya sarvāḥ samantān matvānyo' nyaṃ tam eva pratihata-matayaś cakrur āliṅganādi

1.24.19

ततश् च- यास् तु तृष्णाकुलतया कृष्ण-भाव-वशं गताः कृष्णायन्ते स्म ता एव सर्व-पालकताम् इताः

tataś ca- yās tu tṛṣṇākulatayā kṛṣṇa-bhāva-vaśaṃ gatāḥ kṛṣṇāyante sma tā eva sarva-pālakatām itāḥ

Pūraṇa 1 (cont. 30)

1.24.20

[29] अथ कथञ्चिद् अनुसंहित-बहिरर्थाः समयं गमयितुम् असमर्थाः पूर्वाभ्यास-वशान् निज-रक्षाया वशान् निखिल-सुखद-शीलां बाल्यादि-कतल्-लीलां गातुम् आरब्धास् तद्-आवेश-परिरब्धा बभूवुः [30] तत्र च कृष्णम् अन्विच्छन्त्यस् तत इतो गच्छन्त्यस् तरु-वल्ली-पल्लीम् अपि मुहुर् अपि पृच्छन्ति स्म, उन्माद-वृत्तेर् अनुवृत्तेः, यथा- लीला गायंस् तत्-तद्-आवेश-वश्यस् तत्-तद्-भावं प्राप गोपी-निकायः चित्रं कृष्णावेशिताम् आप या या गौराङ्गी सा कृष्ण-वर्णा प्रतीता

[29] atha kathañcid anusaṃhita-bahirarthāḥ samayaṃ gamayitum asamarthāḥ pūrvābhyāsa-vaśān nija-rakṣāyā vaśān nikhila-sukhada-śīlāṃ bālyādi-katal-līlāṃ gātum ārabdhās tad-āveśa-parirabdhā babhūvuḥ [30] tatra ca kṛṣṇam anvicchantyas tata ito gacchantyas taru-vallī-pallīm api muhur api pṛcchanti sma, unmāda-vṛtter anuvṛtteḥ, yathā- līlā gāyaṃs tat-tad-āveśa-vaśyas tat-tad-bhāvaṃ prāpa gopī-nikāyaḥ citraṃ kṛṣṇāveśitām āpa yā yā gaurāṅgī sā kṛṣṇa-varṇā pratītā

1.24.21

अद्यापि स्मृतम् उत्तपत्य् अहह मच्-चित्तं यद् एता मुहुः पृच्छन्ति स्म हरिं वियोग-विधुरा हा हा तरून् अप्य् अहो आस्तां तन् मम हृद्य् अरुन्तुदम् इदं गीताभिर् एतत्-कृते घोराद् भीतिभिर् उन्मदिष्णु-हृदया घोरानुकारं दधुः

adyāpi smṛtam uttapaty ahaha mac-cittaṃ yad etā muhuḥ pṛcchanti sma hariṃ viyoga-vidhurā hā hā tarūn apy aho āstāṃ tan mama hṛdy aruntudam idaṃ gītābhir etat-kṛte ghorād bhītibhir unmadiṣṇu-hṛdayā ghorānukāraṃ dadhuḥ

1.24.22

[31] तदीदृशलीलावेशः परपरगच्छपृच्छाभिनिवेशतः क्रमशः प्रचित-निष्क्रमीकृतिम् अवाप, यत् पृच्छाभिनिवेशश् चैवम् अपगच्छति स्म, यथा- कांश्चित् विकासि-कुसुमैर् उपहास-भावान् कांश्चिन् नताग्र-वलनैर् विमुखी-कृतास्यान् कांश्चिन् मदालि-विरुतै रूषितोक्ति-युक्तान् मत्वा तरूंस् तद् अनुयोग-रसाद् विरेमुः

[31] tadīdṛśalīlāveśaḥ paraparagacchapṛcchābhiniveśataḥ kramaśaḥ pracita-niṣkramīkṛtim avāpa, yat pṛcchābhiniveśaś caivam apagacchati sma, yathā- kāṃścit vikāsi-kusumair upahāsa-bhāvān kāṃścin natāgra-valanair vimukhī-kṛtāsyān kāṃścin madāli-virutai rūṣitokti-yuktān matvā tarūṃs tad anuyoga-rasād viremuḥ

1.24.23

[32] ततश् च क्षितिम् एव प्रश्न-लक्षिती-कृतवत्यः, यथा- अहो किम् अकरोस् तपः कियद् इहोर्वि यच् छ्री-हरेः पद-स्पृग् अनु विन्दसे पुलक-रूप-नानाङ्कुरान् त्रिविक्रमज-विक्रमात् किम् इव तत् त्वया सम्भृतं वराह-परिरम्भतः किम् अथवा क्वचित् किन्तु न

[32] tataś ca kṣitim eva praśna-lakṣitī-kṛtavatyaḥ, yathā- aho kim akaros tapaḥ kiyad ihorvi yac chrī-hareḥ pada-spṛg anu vindase pulaka-rūpa-nānāṅkurān trivikramaja-vikramāt kim iva tat tvayā sambhṛtaṃ varāha-parirambhataḥ kim athavā kvacit kintu na

1.24.24

पृथ्वी क्षमा च नाम्ना त्वं तत्-पदाङ्कम् उदङ्किता तस्मात् त्वाम् एव तं प्रष्टुं ता वयं गतिम् आगताः

pṛthvī kṣamā ca nāmnā tvaṃ tat-padāṅkam udaṅkitā tasmāt tvām eva taṃ praṣṭuṃ tā vayaṃ gatim āgatāḥ

1.24.25

[33] तद् एवं सर्वासु तर्व्-आदिकं पृच्छन्तीषु तत इतश् च गच्छन्तीषु तदीयं सौरभ्यं परिरभ्य, जगत्-प्राणेषु सन्निधानं प्रति प्रणीत-प्रयाणेषु, तद्-वैदग्धी-दिग्ध-स्निग्ध-हृदया राधा-सखी-समुदया हरिणीं प्रति कृत-प्रणयाः सानुमोदतया हारि व्याहरन्ति स्म- अप्य् एणपत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिम् अच्युतो वः कान्ताङ्ग-सङ्ग-कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः कुन्द-स्रजः कुल-पतेर् इह वाति गन्धः [भ्प् 10.30.11] [वसन्ततिलक] बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीत-पद्मो रामानुजस् तुलसिकालि-कुलैर् मदान्धैः अन्वीयमान इह वस् तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः? [भ्प् 10.30.12] [वसन्ततिलक] [34] अत्र खलु एणेति पत्नीति सखीति पद-त्रयेण-हे प्रशस्त-नेत्रे ! मादृश-मानुषी-सदृश-विचार-संचरित-वृन्दावन-क्षेत्रे ! तत्-तद्-अस्मदीय-सुख-प्रख्येण सुखेन लब्ध-मद्-विध-सख्ये ! इति व्यज्य सुख-रज्य-मान-हृदयाः प्राह- [35] प्रियया समम् अच्युतः श्री-कृष्णः श्लिष्टतया तस्याः सकाशाद् अविश्लिष्टः सन्न् अदसीय-शोभा-कृतासङ्गैर् अङ्गैर् युष्माकं तादृशां दृशां केवल-स्व-दर्शनजानन्दाद् अप्य् अतिशयितम् आनन्दम् उत्कर्षयन् किं युष्मत्-समीपम् आप? तत्र तन्-मिथुन-श्लाघा-गर्भ-वचनेन हेतुं रचयन्ति कान्त इति गोकुल-राज-कुल-तिलकस्य या कुन्द-माला, तस्याः कुत्राप्य् अलभ्य-सौरभ्यम् इह तद्-भार-मिलज्-जव-भङ्ग-निभ-वायु-सङ्गतः प्रसरति कीदृश्याः? मालायाः कान्ता-परम-पुण्येन परम-सर्व-साद्गुण्येन तस्यापि लालसस्य या परमास्पद-रूपा, तस्या अङ्ग-सङ्गे कुच-कुङ्कुम-पङ्क-कुल-सङ्कुलायाः अतः सन्तत-परिचय-विशेषेण तत्-सौरभ्य-विशेषं परिरभ्य स्फुटम् आभिस् तथा समुपलभ्यत इत्य् अर्थः [36] अथ तां तद्-दर्शन-जातेन हर्षेण सम्प्रति तद्-वियोग-जातेन तर्षेण स्थगित-वचनाम् आशङ्क्य, तेन च तयोः सङ्गमम् एव निष्टङ्क्य, परमानन्दतस् तदीय-विलास-विशेषं वन्दमानास्, तत्र पल्लवादि-भर-नम्राणां कम्राणां पुरूणां तरूणाम् अपि तदीय-सौविदल्लादि-भृत्य-विशेष-भावेन तद्-वन्दनम् उत्प्रेक्ष्य, प्रियया सह विहार-रतेन तेन तेषाम् अभिनन्दनं सन्दिहानास्, तयोस् तादृश-विलासावेशातिशयम् आह-बाहुम् इति [37] अथ तस्याम् उदासीना वदन्ति स्म- लता इमाः पृच्छत या न लोकिताः पुरा तरु-श्लिष्टतयापि पुष्पिताः सम्प्रत्य् अमूः स्पर्श-वशाद् बकी-रिपोः पुष्पान्वितास् तन्-नख-चित्रम् अत्र हि

[33] tad evaṃ sarvāsu tarv-ādikaṃ pṛcchantīṣu tata itaś ca gacchantīṣu tadīyaṃ saurabhyaṃ parirabhya, jagat-prāṇeṣu sannidhānaṃ prati praṇīta-prayāṇeṣu, tad-vaidagdhī-digdha-snigdha-hṛdayā rādhā-sakhī-samudayā hariṇīṃ prati kṛta-praṇayāḥ sānumodatayā hāri vyāharanti sma- apy eṇapatny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi sunirvṛtim acyuto vaḥ kāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ kunda-srajaḥ kula-pater iha vāti gandhaḥ [bhp 10.30.11] [vasantatilaka] bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ anvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ? [bhp 10.30.12] [vasantatilaka] [34] atra khalu eṇeti patnīti sakhīti pada-trayeṇa-he praśasta-netre ! mādṛśa-mānuṣī-sadṛśa-vicāra-saṃcarita-vṛndāvana-kṣetre ! tat-tad-asmadīya-sukha-prakhyeṇa sukhena labdha-mad-vidha-sakhye ! iti vyajya sukha-rajya-māna-hṛdayāḥ prāha- [35] priyayā samam acyutaḥ śrī-kṛṣṇaḥ śliṣṭatayā tasyāḥ sakāśād aviśliṣṭaḥ sann adasīya-śobhā-kṛtāsaṅgair aṅgair yuṣmākaṃ tādṛśāṃ dṛśāṃ kevala-sva-darśanajānandād apy atiśayitam ānandam utkarṣayan kiṃ yuṣmat-samīpam āpa? tatra tan-mithuna-ślāghā-garbha-vacanena hetuṃ racayanti kānta iti gokula-rāja-kula-tilakasya yā kunda-mālā, tasyāḥ kutrāpy alabhya-saurabhyam iha tad-bhāra-milaj-java-bhaṅga-nibha-vāyu-saṅgataḥ prasarati kīdṛśyāḥ? mālāyāḥ kāntā-parama-puṇyena parama-sarva-sādguṇyena tasyāpi lālasasya yā paramāspada-rūpā, tasyā aṅga-saṅge kuca-kuṅkuma-paṅka-kula-saṅkulāyāḥ ataḥ santata-paricaya-viśeṣeṇa tat-saurabhya-viśeṣaṃ parirabhya sphuṭam ābhis tathā samupalabhyata ity arthaḥ [36] atha tāṃ tad-darśana-jātena harṣeṇa samprati tad-viyoga-jātena tarṣeṇa sthagita-vacanām āśaṅkya, tena ca tayoḥ saṅgamam eva niṣṭaṅkya, paramānandatas tadīya-vilāsa-viśeṣaṃ vandamānās, tatra pallavādi-bhara-namrāṇāṃ kamrāṇāṃ purūṇāṃ tarūṇām api tadīya-sauvidallādi-bhṛtya-viśeṣa-bhāvena tad-vandanam utprekṣya, priyayā saha vihāra-ratena tena teṣām abhinandanaṃ sandihānās, tayos tādṛśa-vilāsāveśātiśayam āha-bāhum iti [37] atha tasyām udāsīnā vadanti sma- latā imāḥ pṛcchata yā na lokitāḥ purā taru-śliṣṭatayāpi puṣpitāḥ sampraty amūḥ sparśa-vaśād bakī-ripoḥ puṣpānvitās tan-nakha-citram atra hi

1.24.26

[38] अथ तस्माल् लब्धविस्मये, पुनर् अकस्माद् अखिलशुभपद्यानि तदीय-पदनलिनयोर् अमलिनानि पदानि दधाना, वसुधा सुधाम् इव सुधामावलिं तासाम् अन्यासाम् अपि तदप्रतीतिस्पृशि दृशि किरति स्म, यानि प्रेक्ष्य चामूभिर् उत्प्रेक्ष्यते स्म- इयं क्षितिर् मुनि-चरिता तद्-उत्तरं ददे न हीत्य् अवमृशती पुनर् ददे ध्वजाम्भ्जाद्य्-उपवलिताङ्घ्रि-लाञ्छन- प्रदर्शनाद् इव लिखती तद्-आगमम्

[38] atha tasmāl labdhavismaye, punar akasmād akhilaśubhapadyāni tadīya-padanalinayor amalināni padāni dadhānā, vasudhā sudhām iva sudhāmāvaliṃ tāsām anyāsām api tadapratītispṛśi dṛśi kirati sma, yāni prekṣya cāmūbhir utprekṣyate sma- iyaṃ kṣitir muni-caritā tad-uttaraṃ dade na hīty avamṛśatī punar dade dhvajāmbhjādy-upavalitāṅghri-lāñchana- pradarśanād iva likhatī tad-āgamam

1.24.27

[39] कियद्-दूरे तु ताभिस् तत्-पदान्तराण्य् एव पदान्तराणि प्रतिपन्नानि तथा हि- तद् अनु तस्य पदं पदम् अन्तरा पदम् अनीदृशम् आददृशे परम् अनतम् अल्पम् अमध्य-कृशं ध्वजाद्य्- उपचितिं विपरीतदिशि श्रितम्

[39] kiyad-dūre tu tābhis tat-padāntarāṇy eva padāntarāṇi pratipannāni tathā hi- tad anu tasya padaṃ padam antarā padam anīdṛśam ādadṛśe param anatam alpam amadhya-kṛśaṃ dhvajādy- upacitiṃ viparītadiśi śritam

1.24.28

[40] तत्र चेदम् अनुमीयते स्म- मृगाक्ष्या लक्ष्यं स्याद् इह चरण-चिह्नं हरि-पद- प्रसक्तं वैशिष्ट्याद् अपि तु नहि पूर्वत्र किम् अपि स्फुटं तस्मात् काञ्चिद्द् हृदि विदधद् अत्रार्पयद् असौ प्रसिद्धा स्तेनानां जगति हि हताङ्क-प्रशमिता

[40] tatra cedam anumīyate sma- mṛgākṣyā lakṣyaṃ syād iha caraṇa-cihnaṃ hari-pada- prasaktaṃ vaiśiṣṭyād api tu nahi pūrvatra kim api sphuṭaṃ tasmāt kāñcidd hṛdi vidadhad atrārpayad asau prasiddhā stenānāṃ jagati hi hatāṅka-praśamitā

1.24.29

असव्य-सव्यौ यूनोर् यत् पदाङ्कौ व्यतिमर्दिनौ तत् तर्क्यते मिथः स्पष्टम् अंस-न्यस्त-प्रकोष्ठता

asavya-savyau yūnor yat padāṅkau vyatimardinau tat tarkyate mithaḥ spaṣṭam aṃsa-nyasta-prakoṣṭhatā

1.24.30

[41] तद् एवं साधारणीनां वर्णनम् आकर्ण्य राधा-सख्यः पुनर् आलपन्ति स्म- परस्पर-करग्र-स्फुरद्-अमन्द-खेलास्पदं प्रमत्त-करि-दम्पति-स्थिति तयोस् तु यूनोर् युगम् यद् अत्र विजने वने विगत-शृङ्खलं लीलया विधास्यति परं महस् तद् अतिसुष्ठु पुष्णाति नः

[41] tad evaṃ sādhāraṇīnāṃ varṇanam ākarṇya rādhā-sakhyaḥ punar ālapanti sma- paraspara-karagra-sphurad-amanda-khelāspadaṃ pramatta-kari-dampati-sthiti tayos tu yūnor yugam yad atra vijane vane vigata-śṛṅkhalaṃ līlayā vidhāsyati paraṃ mahas tad atisuṣṭhu puṣṇāti naḥ

1.24.31

[42] अथ तत्र सुहृदां वचनम्- अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतो याम् अनयद् रहः [भ्प् 10.30.28] इति [43] अयम् अर्थः: नूनम् अनया परम् अनयया कोऽ प्य् अनश्वर-शक्तिर् अङ्गीकृत-भक्त-भक्तिर् ईश्वर एव निर्बाधितम् आराधितः, न तु देवता-मात्रम् स च सकल-हरित्-पति-पतिः श्री-हरिर् एव, न च हरः सृष्टि-करश् च हरितायाम् अपि सर्वावतार-विस्तारवान् स्वयं भगवान् इति सम्भाविती-भवति न चान्यस् तद्-अंशतयापि लब्ध-प्रशंसः [44] तादृश-चमत्कार-कारणम् अप्य् अवतारयन्ति, यन् नः इति यां खलु गुण-रूप-महसा सहसा निखिल-हृदयं विन्दमानः श्री-गोविन्दः स्वयम् अयं निनाय, न तु न इव न निनाय तत्-परिपाटी च प्रत्य्-उरसं विधाय प्रीति-रीति-परीततया कृता, न तु तद्-विपरीततया प्रीतिर् अपि स्मर-महः-प्रवह-रहः-संहततया, न तु सामान्यता-मान्यतया रहः-संहननम् अपि शर्म-सम्पद्-अंहति-बृंहित-गुण-बंहिततया, न तु तद्-असंहिततया तच् च सर्व-गुण-विस्मायिकानाम् अप्य् अस्माकं त्याग-जागरूक-समयत एव, न तु तद्-विनिमयत इति स्वयं यन् गच्छन्न् एव निनाय इति [45] तद् एवम् एव मन्यामहे-या खलु धन्या राधाभिधा विधात्रा निःसाधारण-नाम-गुण-रूपतया निर्मिता, सैव दैव-कृतानुकुल्या भवितुम् अर्हति तत्र यद्यपि तादृश-भगवद्-आराधन-साधनतया तन्-नाम-निर्वचनं सचित-रचनं भवेद्, अथापि फल-सम्बन्ध-निर्बन्ध एव श्रेयान् इति राधयति गोविन्दं, गोविन्देन वा राध्यत इति निरुक्तिर् एव युक्ति-मतीति मति-गम्यम् इति [46] अथ पुनस् तस्याम् उदासीनाः प्रोचुः- अयि कलयत एते रेणवोऽ प्य् अत्र धन्या यद् अजित-पद-पद्म-स्पर्श-भाजः स्फुरन्ति ध्रुवम् अघम् अपहर्तुं ब्रह्म-भर्गाब्धि-कन्या दधति शिरसि यांस् तद्-दर्श-भाग्यं स्तवाम

[42] atha tatra suhṛdāṃ vacanam- anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ yan no vihāya govindaḥ prīto yām anayad rahaḥ [bhp 10.30.28] iti [43] ayam arthaḥ: nūnam anayā param anayayā ko' py anaśvara-śaktir aṅgīkṛta-bhakta-bhaktir īśvara eva nirbādhitam ārādhitaḥ, na tu devatā-mātram sa ca sakala-harit-pati-patiḥ śrī-harir eva, na ca haraḥ sṛṣṭi-karaś ca haritāyām api sarvāvatāra-vistāravān svayaṃ bhagavān iti sambhāvitī-bhavati na cānyas tad-aṃśatayāpi labdha-praśaṃsaḥ [44] tādṛśa-camatkāra-kāraṇam apy avatārayanti, yan naḥ iti yāṃ khalu guṇa-rūpa-mahasā sahasā nikhila-hṛdayaṃ vindamānaḥ śrī-govindaḥ svayam ayaṃ nināya, na tu na iva na nināya tat-paripāṭī ca praty-urasaṃ vidhāya prīti-rīti-parītatayā kṛtā, na tu tad-viparītatayā prītir api smara-mahaḥ-pravaha-rahaḥ-saṃhatatayā, na tu sāmānyatā-mānyatayā rahaḥ-saṃhananam api śarma-sampad-aṃhati-bṛṃhita-guṇa-baṃhitatayā, na tu tad-asaṃhitatayā tac ca sarva-guṇa-vismāyikānām apy asmākaṃ tyāga-jāgarūka-samayata eva, na tu tad-vinimayata iti svayaṃ yan gacchann eva nināya iti [45] tad evam eva manyāmahe-yā khalu dhanyā rādhābhidhā vidhātrā niḥsādhāraṇa-nāma-guṇa-rūpatayā nirmitā, saiva daiva-kṛtānukulyā bhavitum arhati tatra yadyapi tādṛśa-bhagavad-ārādhana-sādhanatayā tan-nāma-nirvacanaṃ sacita-racanaṃ bhaved, athāpi phala-sambandha-nirbandha eva śreyān iti rādhayati govindaṃ, govindena vā rādhyata iti niruktir eva yukti-matīti mati-gamyam iti [46] atha punas tasyām udāsīnāḥ procuḥ- ayi kalayata ete reṇavo' py atra dhanyā yad ajita-pada-padma-sparśa-bhājaḥ sphuranti dhruvam agham apahartuṃ brahma-bhargābdhi-kanyā dadhati śirasi yāṃs tad-darśa-bhāgyaṃ stavāma

1.24.32

[47] अथ काचित् तस्यां प्रतिस्पर्धिनी वर्धमान-मत्सराग्निर् धूम-शिखायमानं वचनम् उज्जगार- भवति सुखदम् अस्मिन् श्री-हरेर् अङ्घ्रि-चिह्नं यदि न सजति तस्या हन्त दुर्नीति-मत्याः कलयत बत धार्ष्ट्यं सुष्ठु भावत्क-भोग्यं तद्-अधर-मधु जुष्टं कुर्वती सा निलिल्ये

[47] atha kācit tasyāṃ pratispardhinī vardhamāna-matsarāgnir dhūma-śikhāyamānaṃ vacanam ujjagāra- bhavati sukhadam asmin śrī-harer aṅghri-cihnaṃ yadi na sajati tasyā hanta durnīti-matyāḥ kalayata bata dhārṣṭyaṃ suṣṭhu bhāvatka-bhogyaṃ tad-adhara-madhu juṣṭaṃ kurvatī sā nililye

1.24.33

[48] अथ तस्याः सख्यः पुनर् ऊचुः- कथम् अहह पदानि तानि तस्याः सुभगतराङ्क-पदानि न स्फुरन्ति अपि हृदि दधद् एव तां निनिन्ये सखि दयितां दयितः सुजात-गात्रीम्

[48] atha tasyāḥ sakhyaḥ punar ūcuḥ- katham ahaha padāni tāni tasyāḥ subhagatarāṅka-padāni na sphuranti api hṛdi dadhad eva tāṃ nininye sakhi dayitāṃ dayitaḥ sujāta-gātrīm

1.24.34

[49] अथ पुनः प्रतिस्पर्धिनीनां वचनम्- पश्योत्सङ्ग-कृताङ्गना-वलयिनः कामातुरस्यासकृत् तद्-वस्त्रादिक-संवृति-प्रथनया व्यग्रस्य लक्ष्माण्य् अतः निम्न-व्यस्त-पदानि माल्य-घुसृणास्तीर्णानि घर्माम्भसा भूयः सिक्ततमानि वेल्लि-तलता-क्षेपान्त-वर्त्मानि च

[49] atha punaḥ pratispardhinīnāṃ vacanam- paśyotsaṅga-kṛtāṅganā-valayinaḥ kāmāturasyāsakṛt tad-vastrādika-saṃvṛti-prathanayā vyagrasya lakṣmāṇy ataḥ nimna-vyasta-padāni mālya-ghusṛṇāstīrṇāni gharmāmbhasā bhūyaḥ siktatamāni velli-talatā-kṣepānta-vartmāni ca

1.24.35

[50] तस्याः सखीनां वचनम्- न्यग्-जानु-द्वय-लक्षणस्य पुरतः सूक्ष्मं पदाङ्क-द्वयं वैमुख्येन धृतं व्यनक्ति सुदृशस् तस्यास् तद्-ऊर्वोः स्थितिम् इति [51] अथ स्पर्धिनीनाम्- तस्मिन् गर्भक-माल्य-खण्ड-पतनाद् उद्दण्डम् आलक्ष्यते कामिन्याः किल कामुकेन रचिता केशस्य वेशक्रिया

[50] tasyāḥ sakhīnāṃ vacanam- nyag-jānu-dvaya-lakṣaṇasya purataḥ sūkṣmaṃ padāṅka-dvayaṃ vaimukhyena dhṛtaṃ vyanakti sudṛśas tasyās tad-ūrvoḥ sthitim iti [51] atha spardhinīnām- tasmin garbhaka-mālya-khaṇḍa-patanād uddaṇḍam ālakṣyate kāminyāḥ kila kāmukena racitā keśasya veśakriyā

1.24.36

किं च- अत्राप्रगुणताबद्धा मिथः पद्धति-पद्धतिः राधा-माधवयोः क्रीडां निर्व्रीडां वेदयत्य् असौ

kiṃ ca- atrāpraguṇatābaddhā mithaḥ paddhati-paddhatiḥ rādhā-mādhavayoḥ krīḍāṃ nirvrīḍāṃ vedayaty asau

1.24.37

[52] अथ ताः सनिजवृन्दया वृन्दया परिष्कृतस्य लतामन्दिरवृन्दस्य द्वारं तयोः प्रवेशद्वारं विविक्षन्ति स्म [53] तत्र तया समधुतया मधुरं पुष्पवृन्दं तथा प्रवेशदेशे निवेशितम्, यथा तल्लोलुभ-शुभंयुमधुकरनिकरा एव दौवारिका इव निवारका जाताः [54] ते हि प्रवेशारम्भत एव धृतसंरम्भाः प्रविशताम् अभिमुखं धावन्तः स्वकशिलीमुखताम् अर्थान्तरेणापि प्रथयन्ति स्म [55] अथ कथञ्चन श्लथतां चिरतः प्रथयमानेषु तेषु क्रमशः सर्वास् तर्वादिपल्लववेल्लनपूर्वकम् आविद्धपद्धतितया प्रविश्य परम् अपूर्वं तद् धाम निशामयामासुः, यथा- पिक-प्रथित-पञ्चमं भ्रमर-पूर्ण-मन्द्र-स्वरं मरुच्-चलित-पल्लव-प्रकट-वाद्यम् उद्यत्-प्रभम् भुजङ्ग-रिपु-नर्तन-ज्ञपित-चञ्चलावारि-भृद्- विभा-वलित-तद्-द्वयातुल-सभासद्-अङ्गीकृतम्

[52] atha tāḥ sanijavṛndayā vṛndayā pariṣkṛtasya latāmandiravṛndasya dvāraṃ tayoḥ praveśadvāraṃ vivikṣanti sma [53] tatra tayā samadhutayā madhuraṃ puṣpavṛndaṃ tathā praveśadeśe niveśitam, yathā tallolubha-śubhaṃyumadhukaranikarā eva dauvārikā iva nivārakā jātāḥ [54] te hi praveśārambhata eva dhṛtasaṃrambhāḥ praviśatām abhimukhaṃ dhāvantaḥ svakaśilīmukhatām arthāntareṇāpi prathayanti sma [55] atha kathañcana ślathatāṃ cirataḥ prathayamāneṣu teṣu kramaśaḥ sarvās tarvādipallavavellanapūrvakam āviddhapaddhatitayā praviśya param apūrvaṃ tad dhāma niśāmayāmāsuḥ, yathā- pika-prathita-pañcamaṃ bhramara-pūrṇa-mandra-svaraṃ maruc-calita-pallava-prakaṭa-vādyam udyat-prabham bhujaṅga-ripu-nartana-jñapita-cañcalāvāri-bhṛd- vibhā-valita-tad-dvayātula-sabhāsad-aṅgīkṛtam

1.24.38

विचित्र-कुसुमैश् चित-स्थलम् अनल्प-तल्पाकुलं बहु-व्यजन-चामरं सुरभि-वीटिका-सम्पुटम् स-चन्द्र-वर-चन्दनागुरु-गुरूरु-पात्रान्वितं लता-गृह-रहः-पुरं ध्वनयति स्म ताः प्रत्य् अदः

vicitra-kusumaiś cita-sthalam analpa-talpākulaṃ bahu-vyajana-cāmaraṃ surabhi-vīṭikā-sampuṭam sa-candra-vara-candanāguru-gurūru-pātrānvitaṃ latā-gṛha-rahaḥ-puraṃ dhvanayati sma tāḥ praty adaḥ

1.24.39

(युग्मकम्) अयं कुसुम-संचयश् चरण-पात-जात-श्लथस् तद् एतद् अपि तल्पकं विघटिताङ्ग-भङ्गी-स्थिति इदं व्यजन-चामरं गलित-यन्त्रजान्दोलनं तथा सुरभि-वीटिकाद्य् अपि विभुक्त-मुक्ती-कृतम्

(yugmakam) ayaṃ kusuma-saṃcayaś caraṇa-pāta-jāta-ślathas tad etad api talpakaṃ vighaṭitāṅga-bhaṅgī-sthiti idaṃ vyajana-cāmaraṃ galita-yantrajāndolanaṃ tathā surabhi-vīṭikādy api vibhukta-muktī-kṛtam

1.24.40

ततः किम् इव पृच्छथ स्व-वदवेत माम् उज्झितं परं द्रुतम् इतः परं व्रजत तत्र तं प्राप्नुत अमी पिक-मुखा मम स्फुटम् उपेयुर् उत्पित्सुतां स्वयं भवति दुःखिते भवति कस्य वाङ्गीकृतिः?

tataḥ kim iva pṛcchatha sva-vadaveta mām ujjhitaṃ paraṃ drutam itaḥ paraṃ vrajata tatra taṃ prāpnuta amī pika-mukhā mama sphuṭam upeyur utpitsutāṃ svayaṃ bhavati duḥkhite bhavati kasya vāṅgīkṛtiḥ?

1.24.41

(युग्मकम्) किं च- इदं मृग-मदावृतं घुसृण-बिन्दु-मन्दोक्षितं क्षितं शयनकं ततः स-परिवृत्ति-लक्ष्माप्य् अदः परस्पर-विपर्यय-प्रथिति-शालि यद् बान्धवं कुलं कथम् अमुष्य न स्फुरतु पारिभावी दशा

(yugmakam) kiṃ ca- idaṃ mṛga-madāvṛtaṃ ghusṛṇa-bindu-mandokṣitaṃ kṣitaṃ śayanakaṃ tataḥ sa-parivṛtti-lakṣmāpy adaḥ paraspara-viparyaya-prathiti-śāli yad bāndhavaṃ kulaṃ katham amuṣya na sphuratu pāribhāvī daśā

1.24.42

[56] अथ तयोर् वृत्तम् अनुवृत्त्यताम् [57] यदा तु निकुञ्ज-पुर-द्वारि प्रवेश-कृतावेशानां तासां कोलाहल-विकलतावकलिता, तदा सम्भ्रम-वलितेन राधा-ललितेन तेन ततः प्रचलन-कलनाय तस्याः स्वस्य च चेल-सम्भालनादिकम् आरब्धम्, न तु लब्धम् किन्तु- उत्कर्णता-समवकर्णन-वस्त्र-वेषा- धानानि या विवशता निजगार तां च तूर्णिर् यदा निगिरति स्म तदा मुरारिर् लब्ध-क्षणः प्रणयिनी-वलितं निलिल्ये

[56] atha tayor vṛttam anuvṛttyatām [57] yadā tu nikuñja-pura-dvāri praveśa-kṛtāveśānāṃ tāsāṃ kolāhala-vikalatāvakalitā, tadā sambhrama-valitena rādhā-lalitena tena tataḥ pracalana-kalanāya tasyāḥ svasya ca cela-sambhālanādikam ārabdham, na tu labdham kintu- utkarṇatā-samavakarṇana-vastra-veṣā- dhānāni yā vivaśatā nijagāra tāṃ ca tūrṇir yadā nigirati sma tadā murārir labdha-kṣaṇaḥ praṇayinī-valitaṃ nililye

1.24.43

[58] अथाग्रिम-कथा-प्रथनाय परामृश्यते [59] न चैवम् अपि तासां तस्य च कामुकता-सामान्यं मन्यताम् तन्-निकाम-कता-निवारणस्य करणस्य कारणं स्वरूपं तावन् निरूप्यते- प्रेत-प्राय-शरीराः सर्वे ते कामुकाः कलिताः कृष्णः सान्द्रानन्दस् तस्य च राधा-मुखाः शोभाः

[58] athāgrima-kathā-prathanāya parāmṛśyate [59] na caivam api tāsāṃ tasya ca kāmukatā-sāmānyaṃ manyatām tan-nikāma-katā-nivāraṇasya karaṇasya kāraṇaṃ svarūpaṃ tāvan nirūpyate- preta-prāya-śarīrāḥ sarve te kāmukāḥ kalitāḥ kṛṣṇaḥ sāndrānandas tasya ca rādhā-mukhāḥ śobhāḥ

1.24.44

[60] यथोक्तम्- त्वक्श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् जीवच्-छवं भजति कान्तम् अतिविमूढा या ते पदाब्ज-मकरन्दम् अजिघ्रती स्त्री [भ्प् 10.60.45] कृषि भूर्-वाचकः शब्दो णश् च निर्वृति-वाचकः तयोर् ऐक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्य् अभिधीयते नराकृति परं ब्रह्म त्वय्य् एव नित्य-सुख-बोध-तनाव् अनन्ते [भ्प् 10.14.22], ताभिर् विधूत-शोकाभिर् भगवान् अच्युतो वृतः व्यारोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा [भ्प् 10.32.10] इति च [61] भावश् च न कामतां भावयते, किन्तु तन्-निभ-प्रेम-विशेषताम् एव, यतः- उत्कण्ठा प्राप्ति-योगः प्रतिपद-मिलनाश्लेष-चुम्बादि-केलिः श्री-गोपी-कृष्णयोर् अप्य् अवर-तरुणयोर् अप्य् अमी तुल्य-रूपाः किन्तु प्राचोर् मिथः स्युर् निरुपाधि-हिततामात्र-शर्म-प्रधानास् तेऽ र्वाचोर् आत्म-तृप्ति-प्रवलन-परतामात्र-क्प्ताः प्रथन्ते

[60] yathoktam- tvakśmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam jīvac-chavaṃ bhajati kāntam ativimūḍhā yā te padābja-makarandam ajighratī strī [bhp 10.60.45] kṛṣi bhūr-vācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛti-vācakaḥ tayor aikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ity abhidhīyate narākṛti paraṃ brahma tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanāv anante [bhp 10.14.22], tābhir vidhūta-śokābhir bhagavān acyuto vṛtaḥ vyārocatādhikaṃ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā [bhp 10.32.10] iti ca [61] bhāvaś ca na kāmatāṃ bhāvayate, kintu tan-nibha-prema-viśeṣatām eva, yataḥ- utkaṇṭhā prāpti-yogaḥ pratipada-milanāśleṣa-cumbādi-keliḥ śrī-gopī-kṛṣṇayor apy avara-taruṇayor apy amī tulya-rūpāḥ kintu prācor mithaḥ syur nirupādhi-hitatāmātra-śarma-pradhānās te' rvācor ātma-tṛpti-pravalana-paratāmātra-kptāḥ prathante

1.24.45

[62] यथैव स्वयम् एव तास् तत्-प्रेम-देवता वदिष्यन्ति- यत् ते सुजात-चरणाम्बु-रुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु [भ्प् 10.31.19] इत्य् आदिना [63] तस्माल् लक्षणविशेषात् तत्प्रेमविशेष एवासौ कामवेशायत इति कामतयो-पचर्यते न तु वस्तुतस् तत्तया स्मर्यते अतस् तत्केलिश्रुतिफलश्रुतिर् अपि तथा विश्रुतिः- विक्रीडितं व्रज-वधूभिर् इदं च विष्णोः श्रद्धान्वितोऽ नुशृणुयाद् अथ वर्णयेद् यः भक्तिं परां भगवति परिलभ्य कामं हृद्-रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः [भ्प् 10.33.39] इति [64] तासाम् एष च भाव-विशेषतः खलु सर्वेषाम् अपि महतां महत्तराणां महत्तमानाम् अप्य् अन्वेषण-पदवीम् अनवच्छिन्नतया नवीकरोति यथा च प्रथयिष्यते श्रीमद्-उद्धवेन- एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एवम् अखिलात्मनि रूढ-भावाः वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथा-रसस्य [भ्प् 10.47.58] [65] अतएव तादृश-तत्-प्रेम-तृष्णः श्री-कृष्णश् च तेन स्वस्य वशताम् उरीकरिष्यति- न पारयेऽ हं निरवद्य-संयुजां स्व-साधु-कृत्यं विबुधायुषापि वः [भ्प् 10.32.22] इत्य् आदिना [66] तद् एवं सति तासु सर्व एवान्येऽ पि गुणाः स्वत एवानुगुणा भवन्ति- यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः [भ्प् 5.18.12] इतिवत् [67] ततश् चैवं वर्ण्यते- यद्-अमित-रस-शास्त्रे व्यञ्जि वैदग्ध्य-वृन्दं तद्-अणुम् अपि न वेत्तुं कल्पते कामि-लोकः तद् अखिलम् अपि यस्य प्रेम-सिन्धौ न किञ्चिन् मिथुनम् अजित-गोपी-रूपम् एतद् विभाति [ 8] [मालिनी] [68] तद् एवं सति च सर्वासु तासु श्री-राधा पुनर् असाधारणतां धारयति यथोक्तं, अनयाराधितो नूनम् इत्य् आदिना [69] तद् एवम् आकलिते निर्गलिते फलितम् अवकलितं क्रियते [ 8] थिस् वेर्से इस् मर्केद् अस् अ qउओते इन् पुरि दसऽ एदितिओन्, बुत् इ हवे नो एविदेन्चे थत् इत् इस् इन्देएद् सो. एवं राधा-प्रेम-धामा ययाऽसाव् आत्मारामोऽ प्य् आप्त-कामोऽ प्य् अदभ्रम् रेमे यस्मात् कामिनां कामिनीनां न्यक्कारोऽ भूद् आत्मनैवेति मन्ये

[62] yathaiva svayam eva tās tat-prema-devatā vadiṣyanti- yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṃ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu [bhp 10.31.19] ity ādinā [63] tasmāl lakṣaṇaviśeṣāt tatpremaviśeṣa evāsau kāmaveśāyata iti kāmatayo-pacaryate na tu vastutas tattayā smaryate atas tatkeliśrutiphalaśrutir api tathā viśrutiḥ- vikrīḍitaṃ vraja-vadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ śraddhānvito' nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥ bhaktiṃ parāṃ bhagavati parilabhya kāmaṃ hṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ [bhp 10.33.39] iti [64] tāsām eṣa ca bhāva-viśeṣataḥ khalu sarveṣām api mahatāṃ mahattarāṇāṃ mahattamānām apy anveṣaṇa-padavīm anavacchinnatayā navīkaroti yathā ca prathayiṣyate śrīmad-uddhavena- etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda evam akhilātmani rūḍha-bhāvāḥ vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathā-rasasya [bhp 10.47.58] [65] ataeva tādṛśa-tat-prema-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇaś ca tena svasya vaśatām urīkariṣyati- na pāraye' haṃ niravadya-saṃyujāṃ sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ [bhp 10.32.22] ity ādinā [66] tad evaṃ sati tāsu sarva evānye' pi guṇāḥ svata evānuguṇā bhavanti- yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ [bhp 5.18.12] itivat [67] tataś caivaṃ varṇyate- yad-amita-rasa-śāstre vyañji vaidagdhya-vṛndaṃ tad-aṇum api na vettuṃ kalpate kāmi-lokaḥ tad akhilam api yasya prema-sindhau na kiñcin mithunam ajita-gopī-rūpam etad vibhāti [ 8] [mālinī] [68] tad evaṃ sati ca sarvāsu tāsu śrī-rādhā punar asādhāraṇatāṃ dhārayati yathoktaṃ, anayārādhito nūnam ity ādinā [69] tad evam ākalite nirgalite phalitam avakalitaṃ kriyate [ 8] this verse is marked as a quote in puri das' edition, but i have no evidence that it is indeed so. evaṃ rādhā-prema-dhāmā yayā'sāv ātmārāmo' py āpta-kāmo' py adabhram reme yasmāt kāmināṃ kāminīnāṃ nyakkāro' bhūd ātmanaiveti manye

1.24.46

[70] आत्मारामता ह्य् अत्र परमानन्द-रूपतया आप्त-कामता च परम-लक्ष्मी-लक्षण-गोपी-लक्ष-वल्लभता-विलक्षणतया, [71] अदभ्रता च ताः परित्यज्यापि तस्याम् अखण्डितताया व्यज्यमानतयेति प्रसज्यते [72] तत्र च सति- अन्योऽ न्यानुगतिं यदप्य् अनुसृतौ प्रेम्णः प्रवाहौ तयो राधा-माधवयोस् तदप्य् अनुपदं कौटिल्यम् आसीदतः यो गाम्भीर्यम् अपां जवं च दधते पूरः स हि प्रेक्ष्यते सावर्त-प्रचयस् ततः परतरः सारल्य-कैवल्यवान्

[70] ātmārāmatā hy atra paramānanda-rūpatayā āpta-kāmatā ca parama-lakṣmī-lakṣaṇa-gopī-lakṣa-vallabhatā-vilakṣaṇatayā, [71] adabhratā ca tāḥ parityajyāpi tasyām akhaṇḍitatāyā vyajyamānatayeti prasajyate [72] tatra ca sati- anyo' nyānugatiṃ yadapy anusṛtau premṇaḥ pravāhau tayo rādhā-mādhavayos tadapy anupadaṃ kauṭilyam āsīdataḥ yo gāmbhīryam apāṃ javaṃ ca dadhate pūraḥ sa hi prekṣyate sāvarta-pracayas tataḥ parataraḥ sāralya-kaivalyavān

1.24.47

[73] यथोक्तम्- अहेर् इव गतिः प्रेम्णः स्वभाव-कुटिलो भवेत् अतो हेतोर् अहेतोश् च यूनोर् मान उदञ्चति [उन् 15.102] [74] तद् एवं स्थिते तन्-मय-विलास-विशेषो वर्ण्यते- दर-मुकुलित-नेत्रा तिर्यग्-आलम्बि-कण्ठी शिथिलित-भुज-युग्मा स्तब्ध-सक्थीयम् आसीत् तद् अपि च मधु-हन्त्रा जानता स्वं कृतार्थं मुहुर् अपि हसिता किं भ्रू-कुटिं नापि कुर्यात्?

[73] yathoktam- aher iva gatiḥ premṇaḥ svabhāva-kuṭilo bhavet ato hetor ahetoś ca yūnor māna udañcati [un 15.102] [74] tad evaṃ sthite tan-maya-vilāsa-viśeṣo varṇyate- dara-mukulita-netrā tiryag-ālambi-kaṇṭhī śithilita-bhuja-yugmā stabdha-sakthīyam āsīt tad api ca madhu-hantrā jānatā svaṃ kṛtārthaṃ muhur api hasitā kiṃ bhrū-kuṭiṃ nāpi kuryāt?

1.24.48

[75] तद् एवं वृत्ते वृत्ते नेतरि चानुनेतरि मान्वत् तस्याः किञ्चिद् अहं-मान-स्पर्शोऽ पि सदर्शो बभूव यथा च तया पूर्वं नात्यूहापोह-सामर्थ्यम् आसीद् इत्य् अधुना खल्व् इदं भावितम्- एतावन्तं दिष्टम् अज्ञासिषं न प्रेयः-सङ्गात् किन्त्व् इदानीं तद् ऊहे प्रेयान् सर्वाः प्रोज्झ्य माम् एव रम्यां सङ्गम्यान्तः-काननं यन् निनाय

[75] tad evaṃ vṛtte vṛtte netari cānunetari mānvat tasyāḥ kiñcid ahaṃ-māna-sparśo' pi sadarśo babhūva yathā ca tayā pūrvaṃ nātyūhāpoha-sāmarthyam āsīd ity adhunā khalv idaṃ bhāvitam- etāvantaṃ diṣṭam ajñāsiṣaṃ na preyaḥ-saṅgāt kintv idānīṃ tad ūhe preyān sarvāḥ projjhya mām eva ramyāṃ saṅgamyāntaḥ-kānanaṃ yan nināya

1.24.49

[76] ततश् चाग्रिम-गमनाय व्यग्रेण नाथेन प्रार्थितापि सा लालित्येन किञ्चिद् आलस्यम् अपि व्यञ्जयामास, यथा- त्वद्-गात्र-स्पृष्टता-मात्र- श्लथाङ्ग-गतितां गताम् स्पन्दाय चातिमन्दां मां यत्र तत्र स्वयं नय

[76] tataś cāgrima-gamanāya vyagreṇa nāthena prārthitāpi sā lālityena kiñcid ālasyam api vyañjayāmāsa, yathā- tvad-gātra-spṛṣṭatā-mātra- ślathāṅga-gatitāṃ gatām spandāya cātimandāṃ māṃ yatra tatra svayaṃ naya

1.24.50

[77] तद् अनु च तद्-उदासीनताधीन-भाव-समूहम् ऊहमानः प्रणयवान् अपि प्रणय-मानवान् इदं सोपलम्भ-परीहास-लम्भम् उवाच-कथं भवत्या मुह्यते? मम स्कन्ध एव स-निर्बन्धम् आरुह्यताम् इति [78] तदा च तज्जया सेर्ष्यालज्जयाधःसज्जदाननम् अस्याः पश्यन्न्, अन्तर्हितवान् अपि सकौतुकम् अन्तर्हितवान् सहसान्तर्हिते च तस्मिन् विस्मिता विस्मिता च सा विधुरहिता कुमुदिनीव विधुरिता बभूव तत्र किल सानुलापं विललाप च- हा नाथ ह रमण हा प्रियतातिकान्त हा हा क्व गच्छसि महाभुज हा क्व वासि? दास्यां सदा कृपणताजुषि नन्व् अमुष्याम् आत्मोपकण्ठम् अपि सूचय जीवितेश

[77] tad anu ca tad-udāsīnatādhīna-bhāva-samūham ūhamānaḥ praṇayavān api praṇaya-mānavān idaṃ sopalambha-parīhāsa-lambham uvāca-kathaṃ bhavatyā muhyate? mama skandha eva sa-nirbandham āruhyatām iti [78] tadā ca tajjayā serṣyālajjayādhaḥsajjadānanam asyāḥ paśyann, antarhitavān api sakautukam antarhitavān sahasāntarhite ca tasmin vismitā vismitā ca sā vidhurahitā kumudinīva vidhuritā babhūva tatra kila sānulāpaṃ vilalāpa ca- hā nātha ha ramaṇa hā priyatātikānta hā hā kva gacchasi mahābhuja hā kva vāsi? dāsyāṃ sadā kṛpaṇatājuṣi nanv amuṣyām ātmopakaṇṭham api sūcaya jīviteśa

1.24.51

[79] अत्रास्तु तावत् तव रूप-निरूपणं त्वन्-निकट-भूमिम् इवोधघटनयापि धीरतां धारयामीति ध्वनितम् [80] ततश् च, यद्यप्य् एवम् अपि चतुर-शिरोमणिना तेन विचारितम् अस्ति स्म, यथा-यद्य् एतस्याश् च मया परित्यागः परित्यक्ताभिः सम्प्रति प्रतीयते, मया पृथग् एनया च सङ्गम्यते, तदा परस्परम् आसत्त्यां सत्यां महा-रास-महः सम्पद्यते इति, तथापि स्नेह-वशान् मूर्च्छन्तीं ताम् आगच्छति तस्मिन्न् अच्छ-हृदये मृगयमाणा मृगलोचना द्रुतम् आगच्छन्ति स्म [81] ततश् च सम्भ्रमतः प्रच्छन्नतां गच्छति श्री-कृष्णः- एषा चम्पक-मालिकात्र पतिता किं चन्द्रलेखाथवा कान्तीनाम् अधिदेवता भवति वा वृन्दावन-श्रीर् उत? हा कष्टं नहि चेष्टते किम् इयम् इत्य् उद्विग्न-धी-वृत्तयस् ताम् आवव्रुर् अमूश् चमूरु-नयना भृङ्गी-निभाः पद्मिनीम्

[79] atrāstu tāvat tava rūpa-nirūpaṇaṃ tvan-nikaṭa-bhūmim ivodhaghaṭanayāpi dhīratāṃ dhārayāmīti dhvanitam [80] tataś ca, yadyapy evam api catura-śiromaṇinā tena vicāritam asti sma, yathā-yady etasyāś ca mayā parityāgaḥ parityaktābhiḥ samprati pratīyate, mayā pṛthag enayā ca saṅgamyate, tadā parasparam āsattyāṃ satyāṃ mahā-rāsa-mahaḥ sampadyate iti, tathāpi sneha-vaśān mūrcchantīṃ tām āgacchati tasminn accha-hṛdaye mṛgayamāṇā mṛgalocanā drutam āgacchanti sma [81] tataś ca sambhramataḥ pracchannatāṃ gacchati śrī-kṛṣṇaḥ- eṣā campaka-mālikātra patitā kiṃ candralekhāthavā kāntīnām adhidevatā bhavati vā vṛndāvana-śrīr uta? hā kaṣṭaṃ nahi ceṣṭate kim iyam ity udvigna-dhī-vṛttayas tām āvavrur amūś camūru-nayanā bhṛṅgī-nibhāḥ padminīm

1.24.52

तत्रान्यास् तु सखी-निभाः समभवंस् तस्यां द्रवन्-मानसाः प्राण-प्राण-समाः स-मान-मनसः सख्यश् चितं तत्यजुः यस्मिन् नास्त्य् अवलम्बनं किल किम् अप्य् अस्मिन् विधिः सद्-विधिस् तादृक्षेषु विलक्षणेषु वलयत्य् अन्यच् च धन्यं बहु

tatrānyās tu sakhī-nibhāḥ samabhavaṃs tasyāṃ dravan-mānasāḥ prāṇa-prāṇa-samāḥ sa-māna-manasaḥ sakhyaś citaṃ tatyajuḥ yasmin nāsty avalambanaṃ kila kim apy asmin vidhiḥ sad-vidhis tādṛkṣeṣu vilakṣaṇeṣu valayaty anyac ca dhanyaṃ bahu

1.24.53

कृष्ण-प्रसङ्ग-परिवासितम् अङ्गनानाम् अङ्गं यदा तु नसि सङ्गतिम् अङ्गति स्म सारङ्ग-लङ्गिम-दृशः परम् अङ्ग-सङ्घाश् चाचेतिषुः सवयसोऽ पि तदाङ्ग-तुल्याः

kṛṣṇa-prasaṅga-parivāsitam aṅganānām aṅgaṃ yadā tu nasi saṅgatim aṅgati sma sāraṅga-laṅgima-dṛśaḥ param aṅga-saṅghāś cācetiṣuḥ savayaso' pi tadāṅga-tulyāḥ

1.24.54

[82] तदा तु- काश्मीरार्द्रं क्वापि सिन्दूर-लिप्तं क्वापि च्छिन्नं क्वापि भिन्नं क्व चापि अन्तः-पीताच्छादनं तन्-निचोलं पश्यन् सङ्घः सङ्गिनीनां ननन्द

[82] tadā tu- kāśmīrārdraṃ kvāpi sindūra-liptaṃ kvāpi cchinnaṃ kvāpi bhinnaṃ kva cāpi antaḥ-pītācchādanaṃ tan-nicolaṃ paśyan saṅghaḥ saṅginīnāṃ nananda

1.24.55

स्वयम् अपि यदपि तदा सा हरि-परिमल-भाग् अथापि तासां तु आगन्तुक-सुबहूनां गात्रात् तद्-भाग् उवाह वैलक्ष्यम्

svayam api yadapi tadā sā hari-parimala-bhāg athāpi tāsāṃ tu āgantuka-subahūnāṃ gātrāt tad-bhāg uvāha vailakṣyam

1.24.56

[83] तद् एवं सर्वा एव हृद्य-सौहृद्य-विस्रब्धास् ताम् आत्मैकध्यम् आगतां मध्यम् अध्यास्य तया सह परस्पर-परीरम्भ-बद्धाः सुदुस्तर-दुःख-नद्धाः पुरु रुरुदुः [84] सुदुस्तरं रुदित्वा च ताम् अमूस् तु पप्रच्छुः-अस्माकं खलु न दुःखं पञ्चभिः सहेति कल्पेनानल्पम् अपि दुःखं कल्पत्वाय नाकल्पत कल्पम् ततस् तन् नातिप्रष्टव्यं भवतीत्य् अनन्य-गत्या भवत्यास् तु तत् त्यागः कथम् इति कथ्यताम्, कथं वा विकलता-हेतुः केवलता जाता, तद् अपि च [85] सा पुनर् अनुताप-विपद्-उत्तरम् उत्तरम् उवाच- कुतः कथं कुत्र च तेन नीता चकार किं वाहम् इदं न जाने अनेन हीना तु विचारयामि स्वीयं तु दौरात्म्यम् अनर्थ-हेतुः

[83] tad evaṃ sarvā eva hṛdya-sauhṛdya-visrabdhās tām ātmaikadhyam āgatāṃ madhyam adhyāsya tayā saha paraspara-parīrambha-baddhāḥ sudustara-duḥkha-naddhāḥ puru ruruduḥ [84] sudustaraṃ ruditvā ca tām amūs tu papracchuḥ-asmākaṃ khalu na duḥkhaṃ pañcabhiḥ saheti kalpenānalpam api duḥkhaṃ kalpatvāya nākalpata kalpam tatas tan nātipraṣṭavyaṃ bhavatīty ananya-gatyā bhavatyās tu tat tyāgaḥ katham iti kathyatām, kathaṃ vā vikalatā-hetuḥ kevalatā jātā, tad api ca [85] sā punar anutāpa-vipad-uttaram uttaram uvāca- kutaḥ kathaṃ kutra ca tena nītā cakāra kiṃ vāham idaṃ na jāne anena hīnā tu vicārayāmi svīyaṃ tu daurātmyam anartha-hetuḥ

1.24.57

[86] ततश् च धैर्य-पर्ययतः पुनः क्रन्दनम् अनुविन्दमाना खिन्नता-नति-भिन्न-सखीकाभिः काभिश्चित् कृत-सान्त्वना मार्जितानना वेश-निवेश-कृत-मानना सा समम् उन्नमयामासे [87] तया च समम् उन्नयनम् आयामसे-सम्प्रति च कुत्र स प्रतिलभ्यते? इति [88] सा चोवाच-नातिदूरम् अक्रूर-चेताः स तु कुतुकितया विलसति, न तु कितवतया- यतः गोकुल-राज-कुमारः शुचि-रति-गम्भीर-धीर् ह्रीमान् तद् अपि च मर्यादां नः स्वीकारायात्यजत् करुणः

[86] tataś ca dhairya-paryayataḥ punaḥ krandanam anuvindamānā khinnatā-nati-bhinna-sakhīkābhiḥ kābhiścit kṛta-sāntvanā mārjitānanā veśa-niveśa-kṛta-mānanā sā samam unnamayāmāse [87] tayā ca samam unnayanam āyāmase-samprati ca kutra sa pratilabhyate? iti [88] sā covāca-nātidūram akrūra-cetāḥ sa tu kutukitayā vilasati, na tu kitavatayā- yataḥ gokula-rāja-kumāraḥ śuci-rati-gambhīra-dhīr hrīmān tad api ca maryādāṃ naḥ svīkārāyātyajat karuṇaḥ

1.24.58

इति [उपगीति] [89] तस्मात् तदीय-चरण-चरित-वर्त्मानुचरणम् एव नः श्रेयः तद् एतद् वचनं रचयमाना वन-प्रचयं पुष्पावचय-परा इव विचिन्वन्ति स्म ततो ध्वजादि-पदानि पद-पद्म-चिह्नानि क्रमतस् तावद् अमूर् अन्वक्रामन् यावत् तानि स्पष्टानि दृष्टानि परतस् तु परिवीरुन्-महीरुह-निविडतम् आरण्य-धरण्य्-अन्ध-तम-प्रविष्टानि दृष्ट्वा न्यवर्तन्त, न च तत्रावर्तन्त [90] तत्र चेदं विचारयामासुः-नूनम् अस्मज्जया लज्जया सज्जन्न् असाव् इह सहसा न साक्षाद्-भवितुम् अध्यवस्यति, तस्मात् तद् अबोध-निधाय-भूर् इयं दूरतः परिहरणीया परिहृत्य च सा पुलिन-धरणिर् एवानुसरणीया [91] यत्राहम् अत्रास्मि-तत्र-भवत्यस् तु कुत्रत्यताम् इता इत्य् अपदेशाद् अपत्रपाम् अपनयन्न् अयम् अपरोक्षतां प्रपनीपद्यते [92] तद् एतद् विचार्य समाचार्य च पर्यन्वेषणास् तम् उद्दिश्य दिश्यं दिश्यं वनं प्रविश्य, स्वयम् अन्विच्छन्तम् इव संचरन्तं दैन्य-सैन्य-मयम् अतिगान-वितानम् आचरन्ति स्म इति [93] तद् एवं तेषां सभासदां कथा-समाधेर् अवधाय कथकः समापनम् आह- ईदृग् एष वरः कृष्णस् तव वृन्दावनेश्वरि त्वां विना तु परः-कोटीर् अपि नाङ्गीचकार यः

iti [upagīti] [89] tasmāt tadīya-caraṇa-carita-vartmānucaraṇam eva naḥ śreyaḥ tad etad vacanaṃ racayamānā vana-pracayaṃ puṣpāvacaya-parā iva vicinvanti sma tato dhvajādi-padāni pada-padma-cihnāni kramatas tāvad amūr anvakrāman yāvat tāni spaṣṭāni dṛṣṭāni paratas tu parivīrun-mahīruha-niviḍatam āraṇya-dharaṇy-andha-tama-praviṣṭāni dṛṣṭvā nyavartanta, na ca tatrāvartanta [90] tatra cedaṃ vicārayāmāsuḥ-nūnam asmajjayā lajjayā sajjann asāv iha sahasā na sākṣād-bhavitum adhyavasyati, tasmāt tad abodha-nidhāya-bhūr iyaṃ dūrataḥ pariharaṇīyā parihṛtya ca sā pulina-dharaṇir evānusaraṇīyā [91] yatrāham atrāsmi-tatra-bhavatyas tu kutratyatām itā ity apadeśād apatrapām apanayann ayam aparokṣatāṃ prapanīpadyate [92] tad etad vicārya samācārya ca paryanveṣaṇās tam uddiśya diśyaṃ diśyaṃ vanaṃ praviśya, svayam anvicchantam iva saṃcarantaṃ dainya-sainya-mayam atigāna-vitānam ācaranti sma iti [93] tad evaṃ teṣāṃ sabhāsadāṃ kathā-samādher avadhāya kathakaḥ samāpanam āha- īdṛg eṣa varaḥ kṛṣṇas tava vṛndāvaneśvari tvāṃ vinā tu paraḥ-koṭīr api nāṅgīcakāra yaḥ

1.25.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु श्री-राधा-सौभाग्य-श्रवण-सुभाग्यं नाम चतुर्विंशं पूरणम् 24 (25) अथ पञ्चविंशं पूरणम् विप्रलम्भन-स्तम्भन-श्री-कृष्ण-लम्भनम् [1] अथ मधुकण्ठ उवाच-तच् च गानम् अवधीयताम् यथा- व्रजविधो दशास्माकम् ईक्ष्यताम् व्रजविधो दशास्माकम् ईक्ष्यताम्

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu śrī-rādhā-saubhāgya-śravaṇa-subhāgyaṃ nāma caturviṃśaṃ pūraṇam 24 (25) atha pañcaviṃśaṃ pūraṇam vipralambhana-stambhana-śrī-kṛṣṇa-lambhanam [1] atha madhukaṇṭha uvāca-tac ca gānam avadhīyatām yathā- vrajavidho daśāsmākam īkṣyatām vrajavidho daśāsmākam īkṣyatām

1.25.2

जयति तेऽ धिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिराप्य् अस्य भूरजः तद् अपि हाऽजहा नस् त्वम् अत्र भो वयम् इमः कथं वान्यतां प्रभो

jayati te' dhikaṃ janmanā vrajaḥ śrayata indirāpy asya bhūrajaḥ tad api hā'jahā nas tvam atra bho vayam imaḥ kathaṃ vānyatāṃ prabho

1.25.3

परम-जाति-भाग् उत्तमं स्वतः शरदिजं च यत् पङ्कजं ततः दल-कुलावृतेः कान्ति-देवतां हरसि यद् दृशा शश्वद् एव ताम्

parama-jāti-bhāg uttamaṃ svataḥ śaradijaṃ ca yat paṅkajaṃ tataḥ dala-kulāvṛteḥ kānti-devatāṃ harasi yad dṛśā śaśvad eva tām

1.25.4

कथम् अहो वयं स्वच्छताम् इता भवितुम् ईश्महे तद्-बहिः-स्थिताः अपि किल त्वया याच्ञया सिताः स्वयम् अमूर् वरेणापि सन्दिताः

katham aho vayaṃ svacchatām itā bhavitum īśmahe tad-bahiḥ-sthitāḥ api kila tvayā yācñayā sitāḥ svayam amūr vareṇāpi sanditāḥ

1.25.5

इति गतास् तव प्रेष्यतां पुनः किम् उ तया दृशा हंसि तास् तु नः? यद् इह शस्त्रतः केवलं वधः स्फुरति नाक्षितस् तन्-मतं त्व् अधः

iti gatās tava preṣyatāṃ punaḥ kim u tayā dṛśā haṃsi tās tu naḥ? yad iha śastrataḥ kevalaṃ vadhaḥ sphurati nākṣitas tan-mataṃ tv adhaḥ

1.25.6

बहु-विधाद् भयाद् यत् त्वयावितं सकल-गोकुलं काननान्वितम् तद् अपि मन्महे स्वावनं यतस् त्वद्-अनुरागतः सोऽ पि किं हतः?

bahu-vidhād bhayād yat tvayāvitaṃ sakala-gokulaṃ kānanānvitam tad api manmahe svāvanaṃ yatas tvad-anurāgataḥ so' pi kiṃ hataḥ?

1.25.7

कृपण-पालक श्री-व्रजेश्वरी- तनुज योग्य-धीर् अस्ति नश्वरी इति तवात्मवल् लिप्ति-रिक्तता परग-पीडया भाति तिक्तता

kṛpaṇa-pālaka śrī-vrajeśvarī- tanuja yogya-dhīr asti naśvarī iti tavātmaval lipti-riktatā paraga-pīḍayā bhāti tiktatā

1.25.8

त्वम् असि नान्यवत् कोऽ पि कोपनः स्फुरसि यत् प्रभो विश्व-गोपनः तद् इह पद्मजाभ्यर्थितः स्व-भूः परम-सात्वताद् अन्वयाद् अभूः

tvam asi nānyavat ko' pi kopanaḥ sphurasi yat prabho viśva-gopanaḥ tad iha padmajābhyarthitaḥ sva-bhūḥ parama-sātvatād anvayād abhūḥ

1.25.9

इति तवेशितुः सुष्ठु यः करः प्रथित-संसृतेर् भीति-भीकरः शिरसि नः कुरु श्री-कर-ग्रहं तम् इह नान्यथा भावयाग्रहम्

iti taveśituḥ suṣṭhu yaḥ karaḥ prathita-saṃsṛter bhīti-bhīkaraḥ śirasi naḥ kuru śrī-kara-grahaṃ tam iha nānyathā bhāvayāgraham

1.25.10

व्रजग-भी-हृतौ वीर योषितां शमयसि स्मितेनैव रोषिताम् तद् इह नान्यथा दण्डनं कुरु प्रकटयानन-श्री-महः पुरु

vrajaga-bhī-hṛtau vīra yoṣitāṃ śamayasi smitenaiva roṣitām tad iha nānyathā daṇḍanaṃ kuru prakaṭayānana-śrī-mahaḥ puru

1.25.11

यद् अपि ते पदं श्री-निकेतनम् वृजिनजिन् महा-पुण्य-केतनम् तद् अपि गो-गणस्यानुवर्तनं विष-भृतः शिरो-वर्ति-नर्तनम्

yad api te padaṃ śrī-niketanam vṛjinajin mahā-puṇya-ketanam tad api go-gaṇasyānuvartanaṃ viṣa-bhṛtaḥ śiro-varti-nartanam

1.25.12

यद् अधि तत् तद् अप्य् आत्त-दुःस्थिति स्वयम् अभूत् ततः शान्तताक्षितिः अहह तन् मनाग् नस् तु वक्षसि स्व-विरह-ज्वले किं न रक्षसि?

yad adhi tat tad apy ātta-duḥsthiti svayam abhūt tataḥ śāntatākṣitiḥ ahaha tan manāg nas tu vakṣasi sva-viraha-jvale kiṃ na rakṣasi?

1.25.13

मधुर-लीलया कर्ण-रम्यया विशद-वाक्यया व्यक्त-गम्यया मुख-सुगन्धितासात्म्यया चिरात् तृषम् इता वयं हन्त ते गिरा

madhura-līlayā karṇa-ramyayā viśada-vākyayā vyakta-gamyayā mukha-sugandhitāsātmyayā cirāt tṛṣam itā vayaṃ hanta te girā

1.25.14

तव कथामृतं तप्त-जीवनं कविभिर् ईडितं कल्मषार्दनम् प्रवितरन्ति ये तेषु दुर्जनाः सपदि नः कृते ज्ञप्त-वर्जनाः

tava kathāmṛtaṃ tapta-jīvanaṃ kavibhir īḍitaṃ kalmaṣārdanam pravitaranti ye teṣu durjanāḥ sapadi naḥ kṛte jñapta-varjanāḥ

1.25.15

प्रहसितं तव प्रेङ्खि-लोचनं विहरण-क्रमाद् भाव-रोचनम् मुरलिका-रुतं सर्व-शोचनं विपिनतस् तु नः प्राण-मोचनम्

prahasitaṃ tava preṅkhi-locanaṃ viharaṇa-kramād bhāva-rocanam muralikā-rutaṃ sarva-śocanaṃ vipinatas tu naḥ prāṇa-mocanam

Pūraṇa 1 (cont. 31)

1.25.16

चलसि यर्हि वा धेनु-चारणे दलति धीस् तु नस् तत्र कारणे शिल-तृणाङ्कुरैर् याव-सन्नता किल भवत्-पदोः सास्मकान् गता

calasi yarhi vā dhenu-cāraṇe dalati dhīs tu nas tatra kāraṇe śila-tṛṇāṅkurair yāva-sannatā kila bhavat-padoḥ sāsmakān gatā

1.25.17

अहह जाज्वलत्य् अन्तराणि नः स्मर निजान् जनान् दीन-मानिनः चरण-पङ्कजं हृद्य् अमूदृशां रमण हे त्वया धीयतां भृशम्

ahaha jājvalaty antarāṇi naḥ smara nijān janān dīna-māninaḥ caraṇa-paṅkajaṃ hṛdy amūdṛśāṃ ramaṇa he tvayā dhīyatāṃ bhṛśam

1.25.18

अहह यर्हि यास्य् अह्नि काननं कुटिल-कुन्तलं श्रीमद्-आननम् मुहुर् अपश्यतां तर्हि स क्षणः स्फुरति सर्वदा कल्प-लक्षणः

ahaha yarhi yāsy ahni kānanaṃ kuṭila-kuntalaṃ śrīmad-ānanam muhur apaśyatāṃ tarhi sa kṣaṇaḥ sphurati sarvadā kalpa-lakṣaṇaḥ

1.25.19

किम् इह तच् च वा वाच्यतां व्रजेन् निमिर् अपीह यच् छप्यते व्रजे? कथम् अहो वयं तास् तु गोपिका न हि भवाम वा तत्र कोपिकाः?

kim iha tac ca vā vācyatāṃ vrajen nimir apīha yac chapyate vraje? katham aho vayaṃ tās tu gopikā na hi bhavāma vā tatra kopikāḥ?

1.25.20

वितत-गीतिका-जाल-सन्दिताः स्वक-जनान् अतिक्रम्य चार्दिताः करम् इता महारण्य-भृद् दिशि च्छलमयः स्त्रियः कस् त्यजेन् निशि?

vitata-gītikā-jāla-sanditāḥ svaka-janān atikramya cārditāḥ karam itā mahāraṇya-bhṛd diśi cchalamayaḥ striyaḥ kas tyajen niśi?

1.25.21

प्रहसितं प्रिय प्रेम-वीक्षणं विहसितादिकं वल्गु-लक्षणम् बृहद् उरः श्रियो धाम वीक्ष्यते निज-विमूढतास्माभिर् ईक्ष्यते

prahasitaṃ priya prema-vīkṣaṇaṃ vihasitādikaṃ valgu-lakṣaṇam bṛhad uraḥ śriyo dhāma vīkṣyate nija-vimūḍhatāsmābhir īkṣyate

1.25.22

दिन-लयेऽ लक-ध्वान्तम् एकतः प्रसृत-गोरजः सन्ध्यम् अन्यतः मुखतया मतं यामिनीश्वरं दर्शयन् मुहुर् यच्छसि स्मरम्

dina-laye' laka-dhvāntam ekataḥ prasṛta-gorajaḥ sandhyam anyataḥ mukhatayā mataṃ yāminīśvaraṃ darśayan muhur yacchasi smaram

1.25.23

स्व-रति-वृद्धितोऽ नन्य-काङ्क्षिणी भवति वंशिका यत्र साक्षिणी तम् अधर-द्रवं शोक-नाशनं वितर वीर भोः प्राणदाशनम्

sva-rati-vṛddhito' nanya-kāṅkṣiṇī bhavati vaṃśikā yatra sākṣiṇī tam adhara-dravaṃ śoka-nāśanaṃ vitara vīra bhoḥ prāṇadāśanam

1.25.24

इति तु यत् त्वया काम-कल्पनं किल कलाबलात् तच् च कल्पनम् वयम् अनारतं स्नेह-भावनाः कथम् अयामहे जातु कामनाः?

iti tu yat tvayā kāma-kalpanaṃ kila kalābalāt tac ca kalpanam vayam anārataṃ sneha-bhāvanāḥ katham ayāmahe jātu kāmanāḥ?

1.25.25

प्रकटता तु ते गोष्ठ-वासिनां वृजिन-नाशिनी प्राण-भासिनाम् वितर नः सकृत् त्वत्-स्पृहा-युजां यद् इह सूदनं स्निग्ध-हृद्-रुजाम्

prakaṭatā tu te goṣṭha-vāsināṃ vṛjina-nāśinī prāṇa-bhāsinām vitara naḥ sakṛt tvat-spṛhā-yujāṃ yad iha sūdanaṃ snigdha-hṛd-rujām

1.25.26

[2] तद् एतद् उद्गाय तद् अप्य् एतद् इत्य् आहुः-यत् ते सुजात-चरणाम्बुरुहं [भ्प् 10.31.19] इत्य् आदि [3] अत्र चेदं गद्यम्-यत् किल कमलतः कोमलता-युगलं तव चरण-युगलं स्तनाव् अनु स्नेहतः संहननायेहमानाश् च वयं ताव् अतिकर्कशाव् इति तर्कतश् च स्तम्भमानाः, शनैर् एव तयोस् तद् दधीमहीति वाञ्छामः तद् अहो, कठिन-मनस्तया दुरटाम् अटवीम् अनुघटयति त्वयि कूर्पादिभिस् तत् किं न व्यथते? किन्तु व्यथत एव, यतस् तद्-भावना-जुषां भवद्-एकायुषाम् अस्माकं मनसि तन् मङ्क्षु सङ्क्रामति तस्मात् तद् अटनम् एवास्माकं हृत्-पीडा, तल्-लालनम् एव तच्-छमनम् इति तल्-लालनम् एव देहीति भावः [4] तद् एवं सति- गीतेर् आसीद् विपरिणमनं तर्हि तासां विलापस् तस्याप्य् उच्चै रुदितम् इति यन् नाद्भुतं तत् तु तासु कृष्णं द्रष्टुं प्रभवति बलाद् यस्य तृष्णातिधृष्णक् तस्यान्यस्याप्य् अहह शतधा दृश्यते तत् तद् अत्र

[2] tad etad udgāya tad apy etad ity āhuḥ-yat te sujāta-caraṇāmburuhaṃ [bhp 10.31.19] ity ādi [3] atra cedaṃ gadyam-yat kila kamalataḥ komalatā-yugalaṃ tava caraṇa-yugalaṃ stanāv anu snehataḥ saṃhananāyehamānāś ca vayaṃ tāv atikarkaśāv iti tarkataś ca stambhamānāḥ, śanair eva tayos tad dadhīmahīti vāñchāmaḥ tad aho, kaṭhina-manastayā duraṭām aṭavīm anughaṭayati tvayi kūrpādibhis tat kiṃ na vyathate? kintu vyathata eva, yatas tad-bhāvanā-juṣāṃ bhavad-ekāyuṣām asmākaṃ manasi tan maṅkṣu saṅkrāmati tasmāt tad aṭanam evāsmākaṃ hṛt-pīḍā, tal-lālanam eva tac-chamanam iti tal-lālanam eva dehīti bhāvaḥ [4] tad evaṃ sati- gīter āsīd vipariṇamanaṃ tarhi tāsāṃ vilāpas tasyāpy uccai ruditam iti yan nādbhutaṃ tat tu tāsu kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ prabhavati balād yasya tṛṣṇātidhṛṣṇak tasyānyasyāpy ahaha śatadhā dṛśyate tat tad atra

1.25.27

[5] अथ तथा मसृणम् असृणिकम् अश्रु नुदतीषु रुदतीषु सुदतीषु, तद्-अनुषङ्गत एव तमसः सङ्गतः क्रमशस् तन् निशमयन् निशामयन् मुर-शमनः स्वक-नयन-सलिल-कलिलतया नयन-लक्षेणाप्य् अलक्षितः सहसा महसावृतः सर्वासां मध्यम् अध्यासितवान्, अम्बरावृततया स्व-प्रथाम् आवृतवांश् च [6] एका तु तत्र तस्य मनाग् आगमनाधिगम-कमन-नयनापि पूर्ववद् इदम् अपूर्व-स्फुरण-पुरस्कृतम् इति केवलं कृष्ण कृष्णेत्य् अलं कल-कलतया कलं कलयामास [7] आकर्णित-तद्-वर्ण-कर्णाश् च वर-वर्णिन्यस् तन्-निर्णायक-स्वाभ्यर्ण-तन्-निर्वर्णनास् तूर्णम् एव पूर्णताम् अवापुः [8] महाघन-घनाघन-घन-सङ्गमान् निदाघ-द्राघीयस्तयातिह्रस्व-दोघा ह्रदिन्य इव उभयत्र हि गत-प्राय-जीवनताभिप्रायम् आगता [9] तन्-निर्वर्णनं च, यथा- आविस् तासु बभूव नर्म तद् इति व्यञ्जन् वियुज्यापि स स्मेरः सङ्कुचद् अनन्तरं स्वम् अधियन् पीताम्बर-प्रावृतः कर्तुं सद् विनयं स्रग्-अंशु-युगलं हस्त-द्वयेनामृशन् स्रग्वी मन्मथ-मन्मथ-स्थितिर् अतिश्रीणाम् गतिः श्रीपतिः

[5] atha tathā masṛṇam asṛṇikam aśru nudatīṣu rudatīṣu sudatīṣu, tad-anuṣaṅgata eva tamasaḥ saṅgataḥ kramaśas tan niśamayan niśāmayan mura-śamanaḥ svaka-nayana-salila-kalilatayā nayana-lakṣeṇāpy alakṣitaḥ sahasā mahasāvṛtaḥ sarvāsāṃ madhyam adhyāsitavān, ambarāvṛtatayā sva-prathām āvṛtavāṃś ca [6] ekā tu tatra tasya manāg āgamanādhigama-kamana-nayanāpi pūrvavad idam apūrva-sphuraṇa-puraskṛtam iti kevalaṃ kṛṣṇa kṛṣṇety alaṃ kala-kalatayā kalaṃ kalayāmāsa [7] ākarṇita-tad-varṇa-karṇāś ca vara-varṇinyas tan-nirṇāyaka-svābhyarṇa-tan-nirvarṇanās tūrṇam eva pūrṇatām avāpuḥ [8] mahāghana-ghanāghana-ghana-saṅgamān nidāgha-drāghīyastayātihrasva-doghā hradinya iva ubhayatra hi gata-prāya-jīvanatābhiprāyam āgatā [9] tan-nirvarṇanaṃ ca, yathā- āvis tāsu babhūva narma tad iti vyañjan viyujyāpi sa smeraḥ saṅkucad anantaraṃ svam adhiyan pītāmbara-prāvṛtaḥ kartuṃ sad vinayaṃ srag-aṃśu-yugalaṃ hasta-dvayenāmṛśan sragvī manmatha-manmatha-sthitir atiśrīṇām gatiḥ śrīpatiḥ

1.25.28

ततश् च- प्रियस् त्याग-व्रीडाद् विदधद् इव ताटस्थ्यम् अभितः स ताभिः कान्ताभिस् त्वरिततरम् आसादि परितः समुद्रः सङ्कोचं समय-कलितं चेद् वलयते तदा नद्यः सद्यश् चपल-गतितां सन्निदधति

tataś ca- priyas tyāga-vrīḍād vidadhad iva tāṭasthyam abhitaḥ sa tābhiḥ kāntābhis tvaritataram āsādi paritaḥ samudraḥ saṅkocaṃ samaya-kalitaṃ ced valayate tadā nadyaḥ sadyaś capala-gatitāṃ sannidadhati

1.25.29

[10] तत्राहं-प्रथमिकया समुपेतासु तासु प्रथमतः श्री-पराशरेण कथिता काचित्, यथा- काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तं अतिहर्षिता कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यद् उदैरयत्

[10] tatrāhaṃ-prathamikayā samupetāsu tāsu prathamataḥ śrī-parāśareṇa kathitā kācit, yathā- kācid ālokya govindam āyāntaṃ atiharṣitā kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyad udairayat

1.25.30

इयं भद्रा-नाम्नी [11] अथ श्री-बादरायणिना वर्णिता वर्ण्यते- काचित् करं मुरारातेर् आचचार निजाञ्जलौ नव-पल्लव-पात्रान्तर् यथा कमल-तल्लजम्

iyaṃ bhadrā-nāmnī [11] atha śrī-bādarāyaṇinā varṇitā varṇyate- kācit karaṃ murārāter ācacāra nijāñjalau nava-pallava-pātrāntar yathā kamala-tallajam

1.25.31

एषा चन्द्रावली तथा, काचित् तद्-अङ्घ्रि-कमलं व्याजतो कुचयोर् दधे लब्ध-वाञ्छित-निष्पत्तिः कुर्वतीव शिवार्चनम्

eṣā candrāvalī tathā, kācit tad-aṅghri-kamalaṃ vyājato kucayor dadhe labdha-vāñchita-niṣpattiḥ kurvatīva śivārcanam

1.25.32

एषा पद्मा तथा, काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बुल-चर्वितम् यदा तदीय-रागस्य पात्रीवाचरति स्म सा

eṣā padmā tathā, kācid añjalināgṛhṇāt tanvī tāmbula-carvitam yadā tadīya-rāgasya pātrīvācarati sma sā

1.25.33

इयं शैव्या तथा, काचिद् दधार तद्-बाहुं अंसे चन्दन-रूषितम् या देहतः स्नेहतश् च व्यानञ्ज स्व-समर्थताम्

iyaṃ śaivyā tathā, kācid dadhāra tad-bāhuṃ aṃse candana-rūṣitam yā dehataḥ snehataś ca vyānañja sva-samarthatām

1.25.34

सेयं श्यामला वामतः तथा, अपगमित-निमेषा या तु तस्यास्यम् अब्जं नयन-युगम् अलीन्द्र-द्वन्द्वम् उच्चैर् अपीप्यत् अवकलितम् अकार्षीद् रूपकं तत् तद् एषा रस-रसन-विभूतेर् जिग्यतुस् ते तु यद् यत्

seyaṃ śyāmalā vāmataḥ tathā, apagamita-nimeṣā yā tu tasyāsyam abjaṃ nayana-yugam alīndra-dvandvam uccair apīpyat avakalitam akārṣīd rūpakaṃ tat tad eṣā rasa-rasana-vibhūter jigyatus te tu yad yat

1.25.35

असौ ललिता तथा, तस्मिन् काप्य् अवलोक-मात्र-बलवल् लज्जा-प्रसज्जन्-मना मीलन्-नेत्रतया विचित्र-पुलका चित्रायमाणा स्थिता ताम् अन्तर्-वलित-प्रियां प्रति ममाश्चर्यं वियोग-स्थितेर् मध्ये योगम् इहापि भोगम् इतवत्य् एषेति या चिन्त्यते

asau lalitā tathā, tasmin kāpy avaloka-mātra-balaval lajjā-prasajjan-manā mīlan-netratayā vicitra-pulakā citrāyamāṇā sthitā tām antar-valita-priyāṃ prati mamāścaryaṃ viyoga-sthiter madhye yogam ihāpi bhogam itavaty eṣeti yā cintyate

1.25.36

एषा खलु विशाखा तथा, प्रेमा कोपं प्रसवति वृथाप्य् अस्त्रम् अत्रास्ति नेत्रं तच् च स्थानाद् अचलम् अपि सद् विध्यद् उद्भाति दूरम् वेधश् चासौ व्रणम् अपि विना श्रीहरेः क्लेशदः स्याद् एवं यस्याः किम् अपि चरितं ताम् इमां वर्णयेत् कः?

eṣā khalu viśākhā tathā, premā kopaṃ prasavati vṛthāpy astram atrāsti netraṃ tac ca sthānād acalam api sad vidhyad udbhāti dūram vedhaś cāsau vraṇam api vinā śrīhareḥ kleśadaḥ syād evaṃ yasyāḥ kim api caritaṃ tām imāṃ varṇayet kaḥ?

1.25.37

असौ तु श्री-राधा, ता एताः सम्मुखतः तथा, कृष्ण-मेघागमोल्लास- पल्लवद्-वदन-श्रियः सर्वाश् च लब्ध-पर्वाणः सद्यः सिद्धाः पुनर् नवाः

asau tu śrī-rādhā, tā etāḥ sammukhataḥ tathā, kṛṣṇa-meghāgamollāsa- pallavad-vadana-śriyaḥ sarvāś ca labdha-parvāṇaḥ sadyaḥ siddhāḥ punar navāḥ

1.25.38

एताः सर्वतः अतिपरिमिति-शोभा-भाजनं कृष्ण-रूपं नयद् अनुपम-कान्तिं यौवतं तद् विरेजे इदम् उपमिति-शून्यं यत् तु काव्यं समाप्तं स इह न मम दोषस् तद्द् हि तत्त्वं तथैव

etāḥ sarvataḥ atiparimiti-śobhā-bhājanaṃ kṛṣṇa-rūpaṃ nayad anupama-kāntiṃ yauvataṃ tad vireje idam upamiti-śūnyaṃ yat tu kāvyaṃ samāptaṃ sa iha na mama doṣas tadd hi tattvaṃ tathaiva

1.25.39

[12] तद् एवं तासां तस्य च परस्परं परम-मदन-मद-प्रद-वदन-नयन-निलय-लीलया चन्द्र-चकोर-शीलता लतावद् उत्फुल्लतां गता [13] तथा च क्षण-कतिपये लब्ध-क्षण-प्रचये ताः सादरम् आदाय, जल-जात-जात-समीरण-समीर-सरणि-तरणिजा-तरलतर-तरङ्ग-रङ्ग-निभ-नीर-सनीड-तीर-सरसैक-सैकत-पुलिनान्तरं निर्व्रीडं क्रीडन्न् एव वृन्दावन-देवः सेवयामास [14] तद् एव खलु प्रशस्त-भङ्ग-सङ्घ-लक्षेण हस्त-लक्षेण परम-धन्यया स्वयम् एव रवि-देव-कन्यया कञ्ज-किञ्जल्क-पिञ्ज-लता-मञ्जुल-गन्ध-गन्धवाह-परिरब्ध-कोमल-सिताभ्र-शुभ्र-बालुकाभिर् अतिनिश्चित-चित्त-याचितम्, तत्र च शारद-सुधाकर-कर-निकर-सुधा-लिप्ततया दूरतोऽ पि तमस्तोम-शमनं, जल-स्थल-कुसुम-समुदयामोदा-मोद-मदित-मुखर-मधुकर-मधुरी-कृतम् उरीकृतवान् [15] उरीकृते च तस्मिन् परमादेये नादेये पुलिने, स्मित-विलसित-नेत्रः स्व-नाम्ना सित-शत-पत्र-नेत्रः सर्वासाम् अर्वाचीन-वयसां सवयसां स्व-हस्त-विन्यस्त-प्रशस्त-कुङ्कुम-ग्रस्त-नव-स्तन-वस्त्र-विस्तृती-कृत-स्वस्तिकासनस् तत्र स्तोत्र-भङ्गी-सङ्गीत-कला-रङ्ग-भूमिताम् अवाप स ताप-नोदनः यथा, ऊर्ध्वं ग्लौर् आतपत्रं तलम् अनु पुलिनं हीर-चूर्णाचिताङ्गं श्रीमत्-पीठं समन्तात् कुसुम-वन-शतं तोरणानीव यस्य तं दिव्य-स्वर्ण-वर्ण-व्रज-कुलज-रमा-राजि-विभ्राजि-देहं स्नेह-श्री-काम्य-गेहं हरि-मणि-रुचिरं प्राण-नाथं स्मरामि

[12] tad evaṃ tāsāṃ tasya ca parasparaṃ parama-madana-mada-prada-vadana-nayana-nilaya-līlayā candra-cakora-śīlatā latāvad utphullatāṃ gatā [13] tathā ca kṣaṇa-katipaye labdha-kṣaṇa-pracaye tāḥ sādaram ādāya, jala-jāta-jāta-samīraṇa-samīra-saraṇi-taraṇijā-taralatara-taraṅga-raṅga-nibha-nīra-sanīḍa-tīra-sarasaika-saikata-pulināntaraṃ nirvrīḍaṃ krīḍann eva vṛndāvana-devaḥ sevayāmāsa [14] tad eva khalu praśasta-bhaṅga-saṅgha-lakṣeṇa hasta-lakṣeṇa parama-dhanyayā svayam eva ravi-deva-kanyayā kañja-kiñjalka-piñja-latā-mañjula-gandha-gandhavāha-parirabdha-komala-sitābhra-śubhra-bālukābhir atiniścita-citta-yācitam, tatra ca śārada-sudhākara-kara-nikara-sudhā-liptatayā dūrato' pi tamastoma-śamanaṃ, jala-sthala-kusuma-samudayāmodā-moda-madita-mukhara-madhukara-madhurī-kṛtam urīkṛtavān [15] urīkṛte ca tasmin paramādeye nādeye puline, smita-vilasita-netraḥ sva-nāmnā sita-śata-patra-netraḥ sarvāsām arvācīna-vayasāṃ savayasāṃ sva-hasta-vinyasta-praśasta-kuṅkuma-grasta-nava-stana-vastra-vistṛtī-kṛta-svastikāsanas tatra stotra-bhaṅgī-saṅgīta-kalā-raṅga-bhūmitām avāpa sa tāpa-nodanaḥ yathā, ūrdhvaṃ glaur ātapatraṃ talam anu pulinaṃ hīra-cūrṇācitāṅgaṃ śrīmat-pīṭhaṃ samantāt kusuma-vana-śataṃ toraṇānīva yasya taṃ divya-svarṇa-varṇa-vraja-kulaja-ramā-rāji-vibhrāji-dehaṃ sneha-śrī-kāmya-gehaṃ hari-maṇi-ruciraṃ prāṇa-nāthaṃ smarāmi

1.25.40

[16] ततश् च वृन्दावन-सेविकाभिर् वृन्दा-प्रधान-कानन-देविकाभिः परम-प्रयत्न-पाल्य-माल्य-दिव्य-गन्ध-सन्ध-चन्द्र-चन्दन-मधुर-मधु-मदानुकूल-ताम्बूलाद्यं ददानाभिर्, मुहूर्तार्धं वर्धमान-परिहास-विलासं प्रेयसी-सहितः प्रेयान् महित-महत्तया शुशुभे [17] शोभमानश् च निगूढ-मानाभिर् अमूभिर् व्रज-चमूरु-दृग्भिः संवादम् अक्प्त [18] ततश् च तासां वृथा-परित्याग-दोष-लब्ध-पोष-रोष-मयाभिप्रायकतया जातं चित्त-शोषं मोषं नयन्तीनां तोष-प्रायं व्यञ्जयन्तीनाम् अनुनय-गर्भ-नाना-विनोद-सन्दर्भ-वार्तां वर्तयति तस्मिन्, काचित् करं चरणम् अस्य परा तथोरुम् अन्यावलग्नम् अपरा मृदु मर्दयन्ती अन्तर् निगूढ-कुपिता बहिर् अच्छ-भावा भ्रू-लोचन-प्रसृमर-स्मितम् अभ्युवाच

[16] tataś ca vṛndāvana-sevikābhir vṛndā-pradhāna-kānana-devikābhiḥ parama-prayatna-pālya-mālya-divya-gandha-sandha-candra-candana-madhura-madhu-madānukūla-tāmbūlādyaṃ dadānābhir, muhūrtārdhaṃ vardhamāna-parihāsa-vilāsaṃ preyasī-sahitaḥ preyān mahita-mahattayā śuśubhe [17] śobhamānaś ca nigūḍha-mānābhir amūbhir vraja-camūru-dṛgbhiḥ saṃvādam akpta [18] tataś ca tāsāṃ vṛthā-parityāga-doṣa-labdha-poṣa-roṣa-mayābhiprāyakatayā jātaṃ citta-śoṣaṃ moṣaṃ nayantīnāṃ toṣa-prāyaṃ vyañjayantīnām anunaya-garbha-nānā-vinoda-sandarbha-vārtāṃ vartayati tasmin, kācit karaṃ caraṇam asya parā tathorum anyāvalagnam aparā mṛdu mardayantī antar nigūḍha-kupitā bahir accha-bhāvā bhrū-locana-prasṛmara-smitam abhyuvāca

1.25.41

[19] केचिद् एवं च वर्णयन्ति- नयन-वलनैश् चिल्ली-चालैर् निगूढ-मृदु-स्मितैर् ललित-लपितैर् अन्तर्-भङ्गैर् बहिर् वलितार्जवैः चतुर-मनसस् तस्मिन् कृष्णं प्रियं वश-वर्तिनं प्रणय-नयतः प्राहुः पृक्त-प्रहेलिकम् अङ्गनाः

[19] kecid evaṃ ca varṇayanti- nayana-valanaiś cillī-cālair nigūḍha-mṛdu-smitair lalita-lapitair antar-bhaṅgair bahir valitārjavaiḥ catura-manasas tasmin kṛṣṇaṃ priyaṃ vaśa-vartinaṃ praṇaya-nayataḥ prāhuḥ pṛkta-prahelikam aṅganāḥ

1.25.42

[20] अयि चतुर-पुर-पुरन्दर! प्रहेलिका-कलिकाम् एकां विकाशय यथा, भजन्ति भजतः केचिन् नान्येऽ न्यान् एव केचन उभयांश् चापरे केऽ पि नोभयान् अगतीन् परे

[20] ayi catura-pura-purandara! prahelikā-kalikām ekāṃ vikāśaya yathā, bhajanti bhajataḥ kecin nānye' nyān eva kecana ubhayāṃś cāpare ke' pi nobhayān agatīn pare

1.25.43

[21] श्री-कृष्णस् तु चित्ते तद् अवबुध्याभिधत्ते स्म- अर्थज्ञाः कृत-हन्तारो धार्मिका धर्म-गाथिनः विमूढ-पूर्ण-मुक्ताश् च दयावन्तश् च ते क्रमात्

[21] śrī-kṛṣṇas tu citte tad avabudhyābhidhatte sma- arthajñāḥ kṛta-hantāro dhārmikā dharma-gāthinaḥ vimūḍha-pūrṇa-muktāś ca dayāvantaś ca te kramāt

1.25.44

[22] तच् छ्रुत्वा च परस्परम् असरण-चिल्लिभिर् अमूभिश् चिल्ली-वल्ली-वेल्लनेनेदं ज्ञापितम्- चातुरीभिर् इह नस् तु कर्षतो धर्म-धाम दिशतः समुज्झतः निर्दयं पुनर् अमुष्य शिष्यते येन नास्मद्-अतिदुःखम् ईक्ष्यते

[22] tac chrutvā ca parasparam asaraṇa-cillibhir amūbhiś cillī-vallī-vellanenedaṃ jñāpitam- cāturībhir iha nas tu karṣato dharma-dhāma diśataḥ samujjhataḥ nirdayaṃ punar amuṣya śiṣyate yena nāsmad-atiduḥkham īkṣyate

1.25.45

[23] अत्र चातुरीभिः इति तस्यानर्थज्ञता, धर्म-धाम दिशतः इत्य् अधार्मिकता, तद्-उभयाभ्यां तद्-उभय-रहितता, पुनः चातुरीभिः इति विमूढता, ताभिर् नस् तु कर्षतः इति पूर्णता मुक्तता च तत्र स्वकृतानुद्देशेन कृत-हन्तृता च निषिद्धा त्यागे चास्मद्-दुःख-वीक्षणाभावेन निर्दयता तु शेषितेति श्लिष्यति [24] स तु तद् एवम् अवबुध्य स्व-शुद्ध्य्-अवगमनाय पुनर् उवाच- नाहं तेषां सदृग् अपि तु मां लुब्धम् ऊहध्वम् ऋद्धौ प्रेम्णस् तां तद्-विषय-विरहं हन्त कृत्वापि वश्मि युष्मान् वाच्यं किम् इह मयका मायितावत्-प्रतीतेर् एतद् यन् मे व्यसनम् असकृन् मां च दुःखाकरोति

[23] atra cāturībhiḥ iti tasyānarthajñatā, dharma-dhāma diśataḥ ity adhārmikatā, tad-ubhayābhyāṃ tad-ubhaya-rahitatā, punaḥ cāturībhiḥ iti vimūḍhatā, tābhir nas tu karṣataḥ iti pūrṇatā muktatā ca tatra svakṛtānuddeśena kṛta-hantṛtā ca niṣiddhā tyāge cāsmad-duḥkha-vīkṣaṇābhāvena nirdayatā tu śeṣiteti śliṣyati [24] sa tu tad evam avabudhya sva-śuddhy-avagamanāya punar uvāca- nāhaṃ teṣāṃ sadṛg api tu māṃ lubdham ūhadhvam ṛddhau premṇas tāṃ tad-viṣaya-virahaṃ hanta kṛtvāpi vaśmi yuṣmān vācyaṃ kim iha mayakā māyitāvat-pratīter etad yan me vyasanam asakṛn māṃ ca duḥkhākaroti

1.25.46

यूयं हित्वा निखिलम् अनिशं कामयध्वे परं मां मत्-काम्यास् तु प्रयुत-नियुतं प्रेम-भेदेन सन्ति तस्मान् न प्रत्युपकृति-कलालेश-कल्पं विधातुं शक्नोमीति प्रथयत निजैः सद्-गुणैर् एव तुष्टिम्

yūyaṃ hitvā nikhilam aniśaṃ kāmayadhve paraṃ māṃ mat-kāmyās tu prayuta-niyutaṃ prema-bhedena santi tasmān na pratyupakṛti-kalāleśa-kalpaṃ vidhātuṃ śaknomīti prathayata nijaiḥ sad-guṇair eva tuṣṭim

1.25.47

[25] तद् एवम् अनवद्यं कृष्ण-वद्यम् अवधार्य- मनोज्ञत्वेन न परं सुरूपत्वम् इहान्वभूत् बुधत्वेनापि कृष्णस्य स-तृष्णोऽ यं प्रिया-गणः

[25] tad evam anavadyaṃ kṛṣṇa-vadyam avadhārya- manojñatvena na paraṃ surūpatvam ihānvabhūt budhatvenāpi kṛṣṇasya sa-tṛṣṇo' yaṃ priyā-gaṇaḥ

1.25.48

[26] तत्र गीर्वाणीनाम् आकाशतः परिहासवाणीयम्- रुचिम् अनु कुटिलाक्षीणां स्तुतिम् अनु जिह्मं ब्रुवाणानाम् माधव गोप-वधूनां गुणतः कस्मान् मुदं तनुषे

[26] tatra gīrvāṇīnām ākāśataḥ parihāsavāṇīyam- rucim anu kuṭilākṣīṇāṃ stutim anu jihmaṃ bruvāṇānām mādhava gopa-vadhūnāṃ guṇataḥ kasmān mudaṃ tanuṣe

1.25.49

स एको जयतान् मान-मातङ्गो व्रज-सुभ्रुवाम् हरिणा निर्जितस्यापि यस्य वीर्याद् बिभीयते

sa eko jayatān māna-mātaṅgo vraja-subhruvām hariṇā nirjitasyāpi yasya vīryād bibhīyate

1.25.50

[27] अथ समापनम्- वैदग्धी-दिग्ध-बुद्धीद्धः सोऽ यं राधे सखा तव अलम्भूष्णुं तत्र मेने यस् त्वां तुष्णीं स्थिताम् अपि

[27] atha samāpanam- vaidagdhī-digdha-buddhīddhaḥ so' yaṃ rādhe sakhā tava alambhūṣṇuṃ tatra mene yas tvāṃ tuṣṇīṃ sthitām api

1.26.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु विप्रलम्भन-स्तम्भन-श्री-कृष्ण-लम्भनम् नाम पञ्चविंशं पूरणम् 25 (26) अथ षड्विंशं पूरणम् रास-विलास-प्रसारणम् [1] अथ स्निग्धकण्ठ उवाच- सुवचनम् अघशत्रोः शृण्वती श्रेणिर् आसां विरहजनितदुःखं पूर्वसिद्धं व्यधावीत् परम् इह न तद् एव व्याधुनोत् किन्तु शङ्का- न्तरम् अपि यद् अमंस्त स्पष्टम् आयत्तम् एतम्

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu vipralambhana-stambhana-śrī-kṛṣṇa-lambhanam nāma pañcaviṃśaṃ pūraṇam 25 (26) atha ṣaḍviṃśaṃ pūraṇam rāsa-vilāsa-prasāraṇam [1] atha snigdhakaṇṭha uvāca- suvacanam aghaśatroḥ śṛṇvatī śreṇir āsāṃ virahajanitaduḥkhaṃ pūrvasiddhaṃ vyadhāvīt param iha na tad eva vyādhunot kintu śaṅkā- ntaram api yad amaṃsta spaṣṭam āyattam etam

1.26.2

[2] तद् एवम् अमूर् उत्फुल्लवदनकञ्जसदन-मञ्जुनयनखञ्जरीटाः स पुनर् मञ्जुलम् आभाषते स्म- युष्मत्कृते स्म सुचिरान् मनसास्मि दूय- मानेन यूयम् अपि तस्थ मदर्थम् एव तस्याथ दुर्लभतमस्य मनोरथस्य प्राप्ताव् इहानुरहसं महम् आचराम

[2] tad evam amūr utphullavadanakañjasadana-mañjunayanakhañjarīṭāḥ sa punar mañjulam ābhāṣate sma- yuṣmatkṛte sma sucirān manasāsmi dūya- mānena yūyam api tastha madartham eva tasyātha durlabhatamasya manorathasya prāptāv ihānurahasaṃ maham ācarāma

1.26.3

[3] स च रासरूप एव निरूप्यते तथा हि- दीपः शारदभूरिपूरितशशी यत्रास्ति वृन्दावनं रङ्गः श्रीव्रजनायिकाः स्वयम् इमा यूयं कलाकोविदाः तं चेमं समयं समेत्य मुदितः सोऽ हं हरिः किं परं कर्तास्मि क्षणम् अन्तरा तम् अपि किं रासं विना भोः प्रियाः

[3] sa ca rāsarūpa eva nirūpyate tathā hi- dīpaḥ śāradabhūripūritaśaśī yatrāsti vṛndāvanaṃ raṅgaḥ śrīvrajanāyikāḥ svayam imā yūyaṃ kalākovidāḥ taṃ cemaṃ samayaṃ sametya muditaḥ so' haṃ hariḥ kiṃ paraṃ kartāsmi kṣaṇam antarā tam api kiṃ rāsaṃ vinā bhoḥ priyāḥ

1.26.4

[4] इति क्षीणतमा व्रजजलधिसम्भवाक्षीणचन्द्रमाः सर्वा अपि ताश् चकोराक्षीर् अषडक्षीणयुगपद् लिङ्गनादिना सुखलक्षलक्षितीकृत्य, बलवद् आदृत्य, रासनृत्य-विधये निर्जम्बालम् अस्तम्बजालम् अबन्धुरं बन्धुरं कमलबन्धुजापुलिनम् आवृत्य, परस्परकरसंवलनया वलयाकाराश् चकार [5] कृते च वलये- कृष्णायाः पुलिनं गतेन रमणेनापूरि कामस् तदा तेनामुष्य मनस् तथा प्रतिपदं तेन द्वयं चक्षुषोः तेनाङ्गस्फुरदङ्गनासमुदयस् तेनाथ पूर्वं परं सर्वं पर्व च तद् ब्रुवे किम् अपरं नाद्यापि विश्राम्यति

[4] iti kṣīṇatamā vrajajaladhisambhavākṣīṇacandramāḥ sarvā api tāś cakorākṣīr aṣaḍakṣīṇayugapad liṅganādinā sukhalakṣalakṣitīkṛtya, balavad ādṛtya, rāsanṛtya-vidhaye nirjambālam astambajālam abandhuraṃ bandhuraṃ kamalabandhujāpulinam āvṛtya, parasparakarasaṃvalanayā valayākārāś cakāra [5] kṛte ca valaye- kṛṣṇāyāḥ pulinaṃ gatena ramaṇenāpūri kāmas tadā tenāmuṣya manas tathā pratipadaṃ tena dvayaṃ cakṣuṣoḥ tenāṅgasphuradaṅganāsamudayas tenātha pūrvaṃ paraṃ sarvaṃ parva ca tad bruve kim aparaṃ nādyāpi viśrāmyati

1.26.5

[6] तद् एवं स्व-कलित-चये वलये वनमाली शोभानिचयम् उपलभमानश् चिन्तयामास- उपरि यथोज्ज्वलम् इन्दोर् वलयं पुलिनं तथा भुवि च किन्तु कलङ्कस् तस्मिन् निर्मल-रमणी-कुलान्य् अत्र

[6] tad evaṃ sva-kalita-caye valaye vanamālī śobhānicayam upalabhamānaś cintayāmāsa- upari yathojjvalam indor valayaṃ pulinaṃ tathā bhuvi ca kintu kalaṅkas tasmin nirmala-ramaṇī-kulāny atra

1.26.6

[7] तद् अहो ! चामीकर-मणिसराकारोऽ यं रमणीय-रमणी-वलयः प्रति-युग्म-मध्यं यदि महामर-कतायमान-नायक-सम्बध्यमानताम् आबध्नाति, तदा हृद्यताम् आपद्यते [8] तच् च तथावेशेन मत्-प्रवेशेन परं सिध्यतीति निधाय स्थितः सन्न्, अकस्माद् यथा-मनोरथाकारम् एवावस्थितवान्, यथा स्वयम् अपि कथम् इति तु न तत्-प्रथनम् अवाप ततश् च- हरि-हरिणाक्षी-वलितं पुलिनं तद् वल्गु भाति स्म स्व-प्रतिबिम्बेनादाद् यद् विधु-बिम्बाय सारूप्यम्

[7] tad aho ! cāmīkara-maṇisarākāro' yaṃ ramaṇīya-ramaṇī-valayaḥ prati-yugma-madhyaṃ yadi mahāmara-katāyamāna-nāyaka-sambadhyamānatām ābadhnāti, tadā hṛdyatām āpadyate [8] tac ca tathāveśena mat-praveśena paraṃ sidhyatīti nidhāya sthitaḥ sann, akasmād yathā-manorathākāram evāvasthitavān, yathā svayam api katham iti tu na tat-prathanam avāpa tataś ca- hari-hariṇākṣī-valitaṃ pulinaṃ tad valgu bhāti sma sva-pratibimbenādād yad vidhu-bimbāya sārūpyam

1.26.7

सुहृद् इन्दोः पुलिनं तत्- पुलिनस्याभून् नत-भ्रुवां प्रचयः तत्-प्रचयस्य च वलनं श्रीयुत-गोपाल-मूर्तीनाम्

suhṛd indoḥ pulinaṃ tat- pulinasyābhūn nata-bhruvāṃ pracayaḥ tat-pracayasya ca valanaṃ śrīyuta-gopāla-mūrtīnām

1.26.8

यत्र च, परस्पर-करावलि-ग्रथित-मण्डली-मण्डनीर् अनुस्वम् अबला मिलन्न् उभयतस् तदा माधवः तदीय-भुजपाश्यया कलित-मृष्ट-पृष्ठस् तथा तद्-अंस-निहितात्म-दोर् अभवद् एष रासोद्यमे

yatra ca, paraspara-karāvali-grathita-maṇḍalī-maṇḍanīr anusvam abalā milann ubhayatas tadā mādhavaḥ tadīya-bhujapāśyayā kalita-mṛṣṭa-pṛṣṭhas tathā tad-aṃsa-nihitātma-dor abhavad eṣa rāsodyame

1.26.9

गौरी-कृष्णौ गौरी-कृष्णाव् इत्थं लक्षे लक्षे युग्मे वृत्ताकारे वंशी-शंशी राधा-सङ्गी तस्थौ मध्ये

gaurī-kṛṣṇau gaurī-kṛṣṇāv itthaṃ lakṣe lakṣe yugme vṛttākāre vaṃśī-śaṃśī rādhā-saṅgī tasthau madhye

1.26.10

रासं प्रारभत स्वयं हरिर् असौ कैशोरकं मानयन्न् इत्य् एवं स पराशरोऽ पि भगवान् प्रावोचद् उच्चैर् यतः तस्माद् गोप-वधूभिर् एव सफलं तज्-जातम् इत्थं तु मे हंहो पश्यत वच्मि वा किम् अपरं रोम्णां च जातं महः

rāsaṃ prārabhata svayaṃ harir asau kaiśorakaṃ mānayann ity evaṃ sa parāśaro' pi bhagavān prāvocad uccair yataḥ tasmād gopa-vadhūbhir eva saphalaṃ taj-jātam itthaṃ tu me haṃho paśyata vacmi vā kim aparaṃ romṇāṃ ca jātaṃ mahaḥ

1.26.11

स विविध-वनिता-वृन्दैर् यदपि बहु-प्रेयसी तदा जज्ञे तदपि च राधा ज्ञप्तिर् मन्ये तस्यापराः कृतयः

sa vividha-vanitā-vṛndair yadapi bahu-preyasī tadā jajñe tadapi ca rādhā jñaptir manye tasyāparāḥ kṛtayaḥ

1.26.12

तद् एवम्- अनङ्गम् अङ्गेन निजेन साङ्गं कृत्वाधि-रङ्ग-क्षिति सङ्गमय्य अङ्गीचकाराङ्ग तम् अङ्ग-हारैर् नव्याङ्गना-सङ्गम-मङ्गलाय

tad evam- anaṅgam aṅgena nijena sāṅgaṃ kṛtvādhi-raṅga-kṣiti saṅgamayya aṅgīcakārāṅga tam aṅga-hārair navyāṅganā-saṅgama-maṅgalāya

1.26.13

कलित-कनक-भासः स्मेर-नेत्रा विधूति- क्षुभित-वलय-वीथी-शिञ्जित-व्यक्त-तालाः विविध-गति-विहारानङ्ग-साराङ्ग-हारा हरि-हरि-मणि-मूर्तीर् अन्तरा ता विरेजुः

kalita-kanaka-bhāsaḥ smera-netrā vidhūti- kṣubhita-valaya-vīthī-śiñjita-vyakta-tālāḥ vividha-gati-vihārānaṅga-sārāṅga-hārā hari-hari-maṇi-mūrtīr antarā tā virejuḥ

1.26.14

ततश् च- नवीन-विनत-भ्रुवां निज-नवीन-कान्त-च्छवी- जुषां नटन-चातुरी-कुल-धुरीण-लीला-युजाम् चलद्-वलय-शृङ्खलावलित-नूपुराणां ध्वनिर् नटाध्व-निधि-तालतां ध्वनयति स्म यावद् दिवम्

tataś ca- navīna-vinata-bhruvāṃ nija-navīna-kānta-cchavī- juṣāṃ naṭana-cāturī-kula-dhurīṇa-līlā-yujām calad-valaya-śṛṅkhalāvalita-nūpurāṇāṃ dhvanir naṭādhva-nidhi-tālatāṃ dhvanayati sma yāvad divam

1.26.15

रासे शिञ्जित-ताल-जालम् उदभूत् तद्वद् यथा खेचरान् अप्य् आकृक्षद् अहो विदूरतरतः कृत्वेव पूर्व-स्थितान् द्यो-यानाभिध-मञ्च-सञ्चय-गता वाद्यं च गीतं च ये सभ्यत्वं च समं मदाद् विदधतः स्वं नात्र निश्चिक्यिरे

rāse śiñjita-tāla-jālam udabhūt tadvad yathā khecarān apy ākṛkṣad aho vidūratarataḥ kṛtveva pūrva-sthitān dyo-yānābhidha-mañca-sañcaya-gatā vādyaṃ ca gītaṃ ca ye sabhyatvaṃ ca samaṃ madād vidadhataḥ svaṃ nātra niścikyire

1.26.16

[9] तत्र देवीनां सञ्जल्पः-पश्य, पश्य- हरिणा गानम् आसादि गानेन रमणी-कुलम् रमणीभिर् अथो गानं गानेन स हरिः पुनः

[9] tatra devīnāṃ sañjalpaḥ-paśya, paśya- hariṇā gānam āsādi gānena ramaṇī-kulam ramaṇībhir atho gānaṃ gānena sa hariḥ punaḥ

1.26

पुलिनं विलसत्-कृष्णं कृष्णं सालिङ्गनाङ्गनं कलय आङ्गनम् अभिनव-गीतं गीतं सङ्गीत-सङ्गि-सङ्गीतम्

pulinaṃ vilasat-kṛṣṇaṃ kṛṣṇaṃ sāliṅganāṅganaṃ kalaya āṅganam abhinava-gītaṃ gītaṃ saṅgīta-saṅgi-saṅgītam

1.26.18

_17 [गीति] [10] तत्र स्वयम् आरम्भे लास्य-सम्भेद एव जातः [11] तद् यथाभिनयं यथा- अङ्ग-हार-चलद्-अङ्ग-हारिषु स्वान्तहारि विलसद्विहारिषु लास्य-कारिषु च लास्यम् आचरन् भ्रू-नटी-घटित-नेत्रा नर्तकाः

_17 [gīti] [10] tatra svayam ārambhe lāsya-sambheda eva jātaḥ [11] tad yathābhinayaṃ yathā- aṅga-hāra-calad-aṅga-hāriṣu svāntahāri vilasadvihāriṣu lāsya-kāriṣu ca lāsyam ācaran bhrū-naṭī-ghaṭita-netrā nartakāḥ

1.26.19

[12] तौर्यत्रिक-शौर्य-वराणां खेचराणां वाद्ये तूद्भूते ताण्डव-मण्डलं च साभिनयम्, यथा- उद्यद्-दुन्दुभि-मड्डु-डिण्डिम-डमर्-वाद्ये मृदङ्गं गते वाद्ये द्यो-पद-विद्य-वेद्य-नदने सद्योऽ थ विद्योतिते ते तर्ह्य् उद्भट-नाट्य-नीति-घटना-सङ्घट्ट-निष्कुण्ठता- सूत्कण्ठाः पद-पाणि-कण्ठ-कटि-सम्मोटालि-कोटिं दधुः

[12] tauryatrika-śaurya-varāṇāṃ khecarāṇāṃ vādye tūdbhūte tāṇḍava-maṇḍalaṃ ca sābhinayam, yathā- udyad-dundubhi-maḍḍu-ḍiṇḍima-ḍamar-vādye mṛdaṅgaṃ gate vādye dyo-pada-vidya-vedya-nadane sadyo' tha vidyotite te tarhy udbhaṭa-nāṭya-nīti-ghaṭanā-saṅghaṭṭa-niṣkuṇṭhatā- sūtkaṇṭhāḥ pada-pāṇi-kaṇṭha-kaṭi-sammoṭāli-koṭiṃ dadhuḥ

1.26.20

[13] तत्र च शस्त्र-प्रशस्तानाम् इव तेषां कृत-हस्तकानां पुनर् लक्ष्याद् अच्यव एव लक्षितः तथा हि- हित्वा हित्वाप्य् अत्र हस्तालि-बन्धं तालालम्बा हस्तकानि प्रदर्श्य गौरी-श्यामा लाघवात् पूर्णमाना रासोल्लासे तद्वद् आसन् पुनश् च

[13] tatra ca śastra-praśastānām iva teṣāṃ kṛta-hastakānāṃ punar lakṣyād acyava eva lakṣitaḥ tathā hi- hitvā hitvāpy atra hastāli-bandhaṃ tālālambā hastakāni pradarśya gaurī-śyāmā lāghavāt pūrṇamānā rāsollāse tadvad āsan punaś ca

1.26.21

पुष्प-वृन्दम् अपतन् मुहुर् मुहुः कृष्ण-गौर-तनु-मण्डलीम् अनु वृष्टिर् ऊर्ध्वम् अधरत्र नीर-भृद् विद्युद्-आलिर् इति यत्र चित्रता

puṣpa-vṛndam apatan muhur muhuḥ kṛṣṇa-gaura-tanu-maṇḍalīm anu vṛṣṭir ūrdhvam adharatra nīra-bhṛd vidyud-ālir iti yatra citratā

1.26.22

[14] अत्र देवा देव्यश् च भव्य-भाव-भवान् नव्य-परिभवात् कमलाक्षं साक्षाद् इव सम्बोधयन्तस् तथा योग-मायाया योगतः परं स्व-स्व-योग्यम् अन्तः समधिगम्य रम्यम् इदं वाद्य-कोलाहलावृतम् उज्जगुः [15] तद् एतद् एकीकृत्यानुगीयते- जय जय सद्-गुण-सार जगति विशिष्टं कलयितुम् इष्टं गोकुल-लसद्-अवतार अ ध्रुवम् कमल-भवेश्वर-वैकुण्ठेश्वर-पत्नी-चिन्तित-सेव राजसि रासे वलित-विलासे निज-रमणीभिर् देव ब् नटवत्-परिकर निखिल-कलाधर रचित-परस्पर-मोद आलिङ्गन-मुख-वितत-महा-सुख वल्लव-वधु-हृत-तोद च् व्यतिवीक्षण-कृत-सात्त्विक-परिवृत-मण्डलम् अनु बहु-मूर्ते व्रज-तरुणी-गण-रचित-नयन-पण-सचित-वशीकृति-पूर्ते द् चरण-कञ्ज-धृति-कर-पल्लव-कृति-चिल्ली-वलित-विहारान् मध्य-भङ्ग-तति-मणि-कुण्डल-गति-पुलक-स्वेद-विकारान् ए कलयति भवता घन-साम्यवता तडिद् इव सर्वा ललना अपि वः परिमिति-तरतमताम् इति सेयं ज्ञपयति तुलना f सुमधुर-कण्ठे नृत्योत्कण्ठे तव रति-मात्र-प्रीते त्वत्-स्पर्शामृत-मद-चय-संवृत-चित्ते भाव-क्रीते ग् युवती-जाते गीतज-शातेनावृत-विश्व-प्रभवे यस् त्वं राजसि तत्-सुख-भाग् असि नम एतस्मै प्रभवे ह् या सह भवता विस्मयम् अवता स्वर-जातीर् अतिशुद्धम् गायति सेयं निखिलैर् गेयं कलयति निज-गुण-रुद्धम् इ तत उत्कर्षं वलयित-हर्षं वलयति येयं गाने सा श्री-राधा वलिताराधा भवता कलिता माने ज् येयं रासे श्रमज-विलासे विगलन्-मल्ली-वलया सा भवद्-अंसे लसद्-अवतंसे धरति करं वर-कलया क् या चांसं परि भुज-परिघं परिचुम्बति तव स-विनोदम् हृष्यति सेयं तन् न गणेयं यद् रोम च सामोदम् ल् चल-कुण्डल-धर गण्ड-मुकुर-वर समिष-स्पर्श-विधाने ताम्बूल-द्रव-परिवर्ताद् द्रवम् अयसे चुम्बन-दाने म् एषा नर्तन-कीर्तन-वर्तन-शिञ्जित-जात-सुताला तव रामानुज करम् अतुलाम्बुजम् इषम् आधाद्द् हृदि बाला न् अथ रास-क्रम-परिवलित-श्रम-वनितालम्बित-देह परितो-भ्रमणक-गण-विश्रमणक समुदित-परम-स्नेह ओ कवि-कृत-निश्चय-शुभ्र-यशश्-चय-माला-समुदय-हारिन् जयजयजयजय जयजयजयजय जयजय रास-विहारिन् प्

[14] atra devā devyaś ca bhavya-bhāva-bhavān navya-paribhavāt kamalākṣaṃ sākṣād iva sambodhayantas tathā yoga-māyāyā yogataḥ paraṃ sva-sva-yogyam antaḥ samadhigamya ramyam idaṃ vādya-kolāhalāvṛtam ujjaguḥ [15] tad etad ekīkṛtyānugīyate- jaya jaya sad-guṇa-sāra jagati viśiṣṭaṃ kalayitum iṣṭaṃ gokula-lasad-avatāra a dhruvam kamala-bhaveśvara-vaikuṇṭheśvara-patnī-cintita-seva rājasi rāse valita-vilāse nija-ramaṇībhir deva b naṭavat-parikara nikhila-kalādhara racita-paraspara-moda āliṅgana-mukha-vitata-mahā-sukha vallava-vadhu-hṛta-toda c vyativīkṣaṇa-kṛta-sāttvika-parivṛta-maṇḍalam anu bahu-mūrte vraja-taruṇī-gaṇa-racita-nayana-paṇa-sacita-vaśīkṛti-pūrte d caraṇa-kañja-dhṛti-kara-pallava-kṛti-cillī-valita-vihārān madhya-bhaṅga-tati-maṇi-kuṇḍala-gati-pulaka-sveda-vikārān e kalayati bhavatā ghana-sāmyavatā taḍid iva sarvā lalanā api vaḥ parimiti-taratamatām iti seyaṃ jñapayati tulanā f sumadhura-kaṇṭhe nṛtyotkaṇṭhe tava rati-mātra-prīte tvat-sparśāmṛta-mada-caya-saṃvṛta-citte bhāva-krīte g yuvatī-jāte gītaja-śātenāvṛta-viśva-prabhave yas tvaṃ rājasi tat-sukha-bhāg asi nama etasmai prabhave h yā saha bhavatā vismayam avatā svara-jātīr atiśuddham gāyati seyaṃ nikhilair geyaṃ kalayati nija-guṇa-ruddham i tata utkarṣaṃ valayita-harṣaṃ valayati yeyaṃ gāne sā śrī-rādhā valitārādhā bhavatā kalitā māne j yeyaṃ rāse śramaja-vilāse vigalan-mallī-valayā sā bhavad-aṃse lasad-avataṃse dharati karaṃ vara-kalayā k yā cāṃsaṃ pari bhuja-parighaṃ paricumbati tava sa-vinodam hṛṣyati seyaṃ tan na gaṇeyaṃ yad roma ca sāmodam l cala-kuṇḍala-dhara gaṇḍa-mukura-vara samiṣa-sparśa-vidhāne tāmbūla-drava-parivartād dravam ayase cumbana-dāne m eṣā nartana-kīrtana-vartana-śiñjita-jāta-sutālā tava rāmānuja karam atulāmbujam iṣam ādhādd hṛdi bālā n atha rāsa-krama-parivalita-śrama-vanitālambita-deha parito-bhramaṇaka-gaṇa-viśramaṇaka samudita-parama-sneha o kavi-kṛta-niścaya-śubhra-yaśaś-caya-mālā-samudaya-hārin jayajayajayajaya jayajayajayajaya jayajaya rāsa-vihārin p

1.26.23

इति [8 x 8 x 12] [16] राजसि रासे वलित-विलासे इत्य् उक्तं रूपम् एवं निरूपयन्ति- रूपं यन् निजनित्यसौभगशिरोरत्नं नराकृत्य् असाव् आनीयात्र यदीयशक्तिविभवस्याग्र्यां स्थितिं प्रैक्षयत् चित्रं विस्मयते यतः स्वयम् अपि स्वाशेषसंवेदिता तस्मिन् भूषणभूषणेऽ प्य् अधुर् अमूः शोभां स्वया शोभया

iti [8 x 8 x 12] [16] rājasi rāse valita-vilāse ity uktaṃ rūpam evaṃ nirūpayanti- rūpaṃ yan nijanityasaubhagaśiroratnaṃ narākṛty asāv ānīyātra yadīyaśaktivibhavasyāgryāṃ sthitiṃ praikṣayat citraṃ vismayate yataḥ svayam api svāśeṣasaṃveditā tasmin bhūṣaṇabhūṣaṇe' py adhur amūḥ śobhāṃ svayā śobhayā

1.26.24

[17] तद् उक्तम्, यन् मर्त्य-लीलौपायिकम् [भ्प् 3.2.12] इत्य् आदि, तत्रातिशुशुभे [भ्प् 10.33.6] इत्य् आदि च [18] तद् एवं सति श्री-राधिकायां तु कैमुत्यम् एव स्तुत्यं जातम् [19] युवती-जात इत्य् आदाव् एवं वर्णयन्ति- तासां व्रज-किशोरीणां नित्यम् अप्रसवात्मनाम् गुणैः स-प्रसवैः पूर्णं विश्वम् अप्य् अन्वयैर् इव

[17] tad uktam, yan martya-līlaupāyikam [bhp 3.2.12] ity ādi, tatrātiśuśubhe [bhp 10.33.6] ity ādi ca [18] tad evaṃ sati śrī-rādhikāyāṃ tu kaimutyam eva stutyaṃ jātam [19] yuvatī-jāta ity ādāv evaṃ varṇayanti- tāsāṃ vraja-kiśorīṇāṃ nityam aprasavātmanām guṇaiḥ sa-prasavaiḥ pūrṇaṃ viśvam apy anvayair iva

1.26.25

[20] या सह भवता इत्य् आदाव् उपश्लोकयन्ति च- शर्व-ब्रह्म-सुरेश-मुख्य-दिविषद्-वृन्दानि यद्-गानतः शश्वन् मोहम् अयुस् तम् एव दयितं कृत्वानुगं या जगौ सार्धं तेन पराश् चमत्-कृति-परास् तां निर्मिमाणाम् अपि व्यर्थीकृत्य विविक्त-राग-वलनां वन्दामहे राधिकाम्

[20] yā saha bhavatā ity ādāv upaślokayanti ca- śarva-brahma-sureśa-mukhya-diviṣad-vṛndāni yad-gānataḥ śaśvan moham ayus tam eva dayitaṃ kṛtvānugaṃ yā jagau sārdhaṃ tena parāś camat-kṛti-parās tāṃ nirmimāṇām api vyarthīkṛtya vivikta-rāga-valanāṃ vandāmahe rādhikām

1.26.26

[21] ताम् एवोद्दिश्य चल-कुण्डल इत्य् आदाव् च कवयन्ति- तद्-अधर-रसम् आचान्तं प्राग् अकृत द्विर् यद् एष तद् युक्तम् द्विज-संस्कृत-ताम्बूलं कथम् अद्याद् अन्यथा तस्याः

[21] tām evoddiśya cala-kuṇḍala ity ādāv ca kavayanti- tad-adhara-rasam ācāntaṃ prāg akṛta dvir yad eṣa tad yuktam dvija-saṃskṛta-tāmbūlaṃ katham adyād anyathā tasyāḥ

1.26.27

किं च- कृष्णः स्नेहस्य मूलं किल लसति वपू-रूपम् इत्य् एवम् अस्मिंस् तादृग् नन्द-व्रजान्तर्-जन-सदसि सदैवानु-भूति-प्रचारः सोऽ यं यासाम् अमंस्त प्रणय-मय-ऋणान्य् आत्मनि प्रेयसीनां तासाम् अप्य् ऊर्ध्वम् ऊर्ध्व-प्रथित-निधि-मणिं राधिकाम् एव नौमि

kiṃ ca- kṛṣṇaḥ snehasya mūlaṃ kila lasati vapū-rūpam ity evam asmiṃs tādṛg nanda-vrajāntar-jana-sadasi sadaivānu-bhūti-pracāraḥ so' yaṃ yāsām amaṃsta praṇaya-maya-ṛṇāny ātmani preyasīnāṃ tāsām apy ūrdhvam ūrdhva-prathita-nidhi-maṇiṃ rādhikām eva naumi

1.26.28

राधा स्व-कान्तं वशितं विधाय निःशेषम् आक्रीडति तेन सार्धम् नाहं तथेतीव शिवा शिवान्तस्- तनौ निलीनार्ध-तनु-च्छलेन

rādhā sva-kāntaṃ vaśitaṃ vidhāya niḥśeṣam ākrīḍati tena sārdham nāhaṃ tathetīva śivā śivāntas- tanau nilīnārdha-tanu-cchalena

1.26.29

अथवा- अर्धेनार्धेन तन्वा व्यतिमिलनवतो रुद्रयोर् एष भावः काव्य-ज्ञैस् तर्क्यते यः स पुनर् इह मया मन्यतां भण्यमानः प्रेम्णा यौ पूर्ण-रूपौ त्रिजगति विदितौ राधिका-माधवाख्यौ पूर्णाङ्गत्वं तयोर् अप्य् अति-तद्-असमयोर् नाव् अपीत्य् औचिती न

athavā- ardhenārdhena tanvā vyatimilanavato rudrayor eṣa bhāvaḥ kāvya-jñais tarkyate yaḥ sa punar iha mayā manyatāṃ bhaṇyamānaḥ premṇā yau pūrṇa-rūpau trijagati viditau rādhikā-mādhavākhyau pūrṇāṅgatvaṃ tayor apy ati-tad-asamayor nāv apīty aucitī na

1.26.30

[22] तद् एवं सति- वाद्ये गीते च दिव्ये प्रमद-शिथिलिते भूषणानाम् अलीनाम् अप्य् आसीद् ध्वान-वर्गः प्रतिनिधि-समये तस्य तस्यापि तत्र खेदे जाते तथागात् प्रबल-नट-कला लास्यतां येन केश- कर्णोत्तंसावतंस-प्रमुख-वर-सभा तद्वद् उल्लास्यते स्म

[22] tad evaṃ sati- vādye gīte ca divye pramada-śithilite bhūṣaṇānām alīnām apy āsīd dhvāna-vargaḥ pratinidhi-samaye tasya tasyāpi tatra khede jāte tathāgāt prabala-naṭa-kalā lāsyatāṃ yena keśa- karṇottaṃsāvataṃsa-pramukha-vara-sabhā tadvad ullāsyate sma

1.26.31

एवं परिष्वङ्ग-कराभिमर्श- स्निग्धेक्षणोद्दाम-विलास-हासान् समं प्रियाभिर् व्यतिकृत्य नृत्यन् व्याञ्जीद् असौ स-प्रतिबिम्ब-बिम्बम्

evaṃ pariṣvaṅga-karābhimarśa- snigdhekṣaṇoddāma-vilāsa-hāsān samaṃ priyābhir vyatikṛtya nṛtyan vyāñjīd asau sa-pratibimba-bimbam

1.26.32

ततश् च- मालाः केशालि-वेशान् कुच-युगल-पटीर् मण्डनान्य् अन्य-वासांस्य् अप्य् एता नैव शेकुः कलयितुम् असकृद् रास-पर्वावसाने ध्याते यत्रापि सम्प्रत्य् अपि मुनि-विततिर् विस्मरत्य् एव सर्वम् चित्रं तत्-प्रेयसीनां तद् इह भवति किं तादृशे तत्-प्रसङ्गे

tataś ca- mālāḥ keśāli-veśān kuca-yugala-paṭīr maṇḍanāny anya-vāsāṃsy apy etā naiva śekuḥ kalayitum asakṛd rāsa-parvāvasāne dhyāte yatrāpi sampraty api muni-vitatir vismaraty eva sarvam citraṃ tat-preyasīnāṃ tad iha bhavati kiṃ tādṛśe tat-prasaṅge

1.26.33

तं दृष्ट्वाप्य् अथ रासम् अम्बर-गता रामाश् च कामार्दिता मोहं प्रापुर्, अदश् च तावद् अभितोऽ प्य् आस्तां परं श्रूयताम् चन्द्राद्यैर् उपलक्षितं नभसि यद् बम्भ्रम्यते सर्वदा ज्योतिश्-चक्रम् इदं च विस्मय-करी चस्कम्भ यन् माधुरी

taṃ dṛṣṭvāpy atha rāsam ambara-gatā rāmāś ca kāmārditā mohaṃ prāpur, adaś ca tāvad abhito' py āstāṃ paraṃ śrūyatām candrādyair upalakṣitaṃ nabhasi yad bambhramyate sarvadā jyotiś-cakram idaṃ ca vismaya-karī caskambha yan mādhurī

1.26.34

[23] तद् एवं लीला-लुब्धासु परमावेशतः स-प्रियासु तासु विलुभित-क्रियासु रास-विलासः समुपरराम [24] उपरमति च तस्मिंस्, तत्-तद्-अननुसन्धान-सन्धिम् अनु तानि मिथुनानि यथावत् कुञ्जाय कुञ्जाय पृथक् पृथग् अन्तर्दधिरे अन्तर्धाय च, तत् तन् मिथुनं परस्पर-परिकर-परिष्कार-परायणताम् आससाद [25] तत्र च प्रत्येकं तेषाम् आलिङ्गनादि-सचिवं वचनादि-रचनम् एवासीत् यथा- हन्त माम् अन्तरा कान्तम् अन्तर् आप्तं तमस् त्वया इति ब्रुवन्तं श्लिष्यन्तं तं सासिञ्चन् निजाश्रुभिः

[23] tad evaṃ līlā-lubdhāsu paramāveśataḥ sa-priyāsu tāsu vilubhita-kriyāsu rāsa-vilāsaḥ samupararāma [24] uparamati ca tasmiṃs, tat-tad-ananusandhāna-sandhim anu tāni mithunāni yathāvat kuñjāya kuñjāya pṛthak pṛthag antardadhire antardhāya ca, tat tan mithunaṃ paraspara-parikara-pariṣkāra-parāyaṇatām āsasāda [25] tatra ca pratyekaṃ teṣām āliṅganādi-sacivaṃ vacanādi-racanam evāsīt yathā- hanta mām antarā kāntam antar āptaṃ tamas tvayā iti bruvantaṃ śliṣyantaṃ taṃ sāsiñcan nijāśrubhiḥ

1.26.35

ततश् च- हन्त क्लमः समजनि स्फुट-मद्-विहाराद् अस्या नवीन-तरु-पल्लव-कोमलायाः ज्ञातश् च हन्त न मयेऽ ति पृथक् स तासां साश्रुर् ममार्ज मुहुर् आनन-घर्म-बिन्दून्

tataś ca- hanta klamaḥ samajani sphuṭa-mad-vihārād asyā navīna-taru-pallava-komalāyāḥ jñātaś ca hanta na maye' ti pṛthak sa tāsāṃ sāśrur mamārja muhur ānana-gharma-bindūn

1.26.36

बाष्पे मृज्ये हरिर् बाष्पं स्वेदे स्वेदं तदा दधे गोपाल-कुल-सुभ्रूणां श्रमे रास-विलासजे

bāṣpe mṛjye harir bāṣpaṃ svede svedaṃ tadā dadhe gopāla-kula-subhrūṇāṃ śrame rāsa-vilāsaje

1.26.37

[26] तत्र बहुल-सामग्री-वाहिनीनां वृन्दा-सखी-वाहिनीनां कृत-प्रश्न-वृन्दायां वृन्दायां श्री-कृष्ण-वर्णनम्, यथा- सास्रालोकनम् अञ्चलानिल-कृतिर् वक्त्रालकाद्य्-उन्मृजा- गण्डान्तः-परिचुम्बनं पट-युगाधानं तनू-चर्चणम् ताम्बूलार्पणम् अत्यपूर्व-मधुरालापः स्तव-प्रक्रिया सेयं रास-परिश्रम-प्रशमनी कान्तासु कृष्ण-क्रिया

[26] tatra bahula-sāmagrī-vāhinīnāṃ vṛndā-sakhī-vāhinīnāṃ kṛta-praśna-vṛndāyāṃ vṛndāyāṃ śrī-kṛṣṇa-varṇanam, yathā- sāsrālokanam añcalānila-kṛtir vaktrālakādy-unmṛjā- gaṇḍāntaḥ-paricumbanaṃ paṭa-yugādhānaṃ tanū-carcaṇam tāmbūlārpaṇam atyapūrva-madhurālāpaḥ stava-prakriyā seyaṃ rāsa-pariśrama-praśamanī kāntāsu kṛṣṇa-kriyā

1.26.38

[27] अथ कान्ता-वर्णनं, यथा- वक्र-स्मेर-विलोकनं नव-दलैः संवीजनं मार्दवाद् अङ्गानाम् अभिमर्दनं विघटित-स्रग्-वस्त्र-संयोजनम् सम्यङ् मर्मग-नर्म-शर्म-रचनं ताम्बूल-चन्द्रार्पणं सेयं रास-परिश्रम-प्रशमनी कृष्णे प्रियाणां क्रिया

[27] atha kāntā-varṇanaṃ, yathā- vakra-smera-vilokanaṃ nava-dalaiḥ saṃvījanaṃ mārdavād aṅgānām abhimardanaṃ vighaṭita-srag-vastra-saṃyojanam samyaṅ marmaga-narma-śarma-racanaṃ tāmbūla-candrārpaṇaṃ seyaṃ rāsa-pariśrama-praśamanī kṛṣṇe priyāṇāṃ kriyā

Pūraṇa 1 (cont. 32)

1.26.39

[28] ततः स्वयम् आगत्य प्रत्यक्षीकृत्य चान्यथा मन्यमानायां तस्यां स-स्मितं पुनर् अमूर् ऊचुः- दृष्टं देवि मिथो हरि-व्रज-वधू-द्वन्द्व-व्रजेनामुना स्वीकृत्य प्रमदात् प्रयत्न-विधिना नेपथ्यम् अङ्गे धृतं एतद् यत्र सखि क्षणाद् अपगतं किं ब्रूमहे तद् वरं गीर्णं सद्-भवतान् मृषा न तु रहस् तद् व्यक्तिम् आपद्यताम्

[28] tataḥ svayam āgatya pratyakṣīkṛtya cānyathā manyamānāyāṃ tasyāṃ sa-smitaṃ punar amūr ūcuḥ- dṛṣṭaṃ devi mitho hari-vraja-vadhū-dvandva-vrajenāmunā svīkṛtya pramadāt prayatna-vidhinā nepathyam aṅge dhṛtaṃ etad yatra sakhi kṣaṇād apagataṃ kiṃ brūmahe tad varaṃ gīrṇaṃ sad-bhavatān mṛṣā na tu rahas tad vyaktim āpadyatām

1.26.40

[29] अथ वृन्दा स-स्मितं चेतसि चिन्तयामास-सत्यम् आहुर् इमा, यत् पुनः पुनः श्रमापनोदनं सर्वेन्द्रियामोदनं शुभ-वेशं गान-विनोद-विशेषम् आरभमाणानि तानीमानि मिथुनानि मृश्यन्ते [30] अथ स्निग्धकण्ठः समापनम् आह स्म- राधे त्वद्-वल्लभः सोऽ यं सर्वेषाम् अपि दुर्लभः वरीतुं त्वाम् अन्तरङ्गाम् अन्या गोपीर् वृतीयति

[29] atha vṛndā sa-smitaṃ cetasi cintayāmāsa-satyam āhur imā, yat punaḥ punaḥ śramāpanodanaṃ sarvendriyāmodanaṃ śubha-veśaṃ gāna-vinoda-viśeṣam ārabhamāṇāni tānīmāni mithunāni mṛśyante [30] atha snigdhakaṇṭhaḥ samāpanam āha sma- rādhe tvad-vallabhaḥ so' yaṃ sarveṣām api durlabhaḥ varītuṃ tvām antaraṅgām anyā gopīr vṛtīyati

1.27.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु रास-विलास-प्रसारणं नाम षड्-विंशं पूरणम् 26 (27) अथ सप्तविंशं पूरणम् रास-प्रपञ्च-पञ्च-पूरणी-पूरणम् [1] मधुकण्ठ उवाच- अथ विलसित-खेद-स्वेद-कुल्यायमानाः सह हरि-वर-गौर्यः सूर्य-पुत्रीं समीयुः यद् अमित-शतम् एताः सा भजन्ती स्रवन्ती सरभ-सरस-पूर्तिं तत्-क्षणाद् एव भेजे

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu rāsa-vilāsa-prasāraṇaṃ nāma ṣaḍ-viṃśaṃ pūraṇam 26 (27) atha saptaviṃśaṃ pūraṇam rāsa-prapañca-pañca-pūraṇī-pūraṇam [1] madhukaṇṭha uvāca- atha vilasita-kheda-sveda-kulyāyamānāḥ saha hari-vara-gauryaḥ sūrya-putrīṃ samīyuḥ yad amita-śatam etāḥ sā bhajantī sravantī sarabha-sarasa-pūrtiṃ tat-kṣaṇād eva bheje

1.27.2

अतिक्रम्य स्व-मर्यादां श्यामः श्यामाश् च मां ययुः इतीव यमुना श्यामा द्राग् अतिक्रामति स्म ताम्

atikramya sva-maryādāṃ śyāmaḥ śyāmāś ca māṃ yayuḥ itīva yamunā śyāmā drāg atikrāmati sma tām

1.27.3

[2] अथाङ्ग-रुचा घन-चपला घनायमाना, वाचा च चाटक-भणित-स्तनितायमाना घनागम-लक्ष्मीर् इव लक्ष्मी-लक्ष्मी-पतीनां सभा सा मिहिरजा-प्रवाहे नभसि हस्त-ग्राहम् अवगाहमाना भासते स्म मिथः प्रहसित-प्रथा-कल-कलः समाकर्षणं मुहुः स्तिमित-गात्रता पृथुल-वेपथु-प्रक्रमः तद् एतद् अथ यत् स्थितं बत जलावगाहात् पुरा तद् एवम् अनुमीयते समुदियाय तस्य च्छविः

[2] athāṅga-rucā ghana-capalā ghanāyamānā, vācā ca cāṭaka-bhaṇita-stanitāyamānā ghanāgama-lakṣmīr iva lakṣmī-lakṣmī-patīnāṃ sabhā sā mihirajā-pravāhe nabhasi hasta-grāham avagāhamānā bhāsate sma mithaḥ prahasita-prathā-kala-kalaḥ samākarṣaṇaṃ muhuḥ stimita-gātratā pṛthula-vepathu-prakramaḥ tad etad atha yat sthitaṃ bata jalāvagāhāt purā tad evam anumīyate samudiyāya tasya cchaviḥ

1.27

यदा जलं न हि विविशुर् नत-भ्रुवस् तदामुना प्रसिषिचिरे समं तथा अमुं यथा लघु-गतिम् अत्र मेनिरे विभूभवन्न् उदक-भृद् अञ्चतीति ताः

yadā jalaṃ na hi viviśur nata-bhruvas tadāmunā prasiṣicire samaṃ tathā amuṃ yathā laghu-gatim atra menire vibhūbhavann udaka-bhṛd añcatīti tāḥ

1.27

_4 [वसन्ततिलका] जलाद् एवं सिषेचामुर् घनं घन-रस-प्रदः विविशुर् जलम् एवामूर् यथासार-शरार्दिताः

_4 [vasantatilakā] jalād evaṃ siṣecāmur ghanaṃ ghana-rasa-pradaḥ viviśur jalam evāmūr yathāsāra-śarārditāḥ

1.27

_5 [अनुष्टुभ्] तदावलग्न-दघ्नं वार्मग्नाश् चपल-लोचनाः कृष्णसार-वधू-रूपाः पुरस्ताद् गतिम् अद्विषन्

_5 [anuṣṭubh] tadāvalagna-daghnaṃ vārmagnāś capala-locanāḥ kṛṣṇasāra-vadhū-rūpāḥ purastād gatim adviṣan

1.27

_6 [अनुष्टुभ्] यदा तासां नेत्र-प्रतिफलन-मिश्रा झष-गणा मुहुर् नैवागच्छन् परिचिति-विधानं कथम् अपि तदा स्पर्धाबद्धा इव मृदुलं क्षणगं भृशम् अमी स्पृशन्तो भीरूणां मुरहर-दृशोः कौतुकम् अधुः

_6 [anuṣṭubh] yadā tāsāṃ netra-pratiphalana-miśrā jhaṣa-gaṇā muhur naivāgacchan pariciti-vidhānaṃ katham api tadā spardhābaddhā iva mṛdulaṃ kṣaṇagaṃ bhṛśam amī spṛśanto bhīrūṇāṃ murahara-dṛśoḥ kautukam adhuḥ

1.27.8

_7 [शिखरिणी] हंसा गतीश् चक्र-खगाः पयोधरान् मीना दृशः सारसनानि सारसाः तासाम् उपेत्यापगता यतस् तदा तेषां तु साम्राज्यम् अपूरि सर्वतः

_7 [śikhariṇī] haṃsā gatīś cakra-khagāḥ payodharān mīnā dṛśaḥ sārasanāni sārasāḥ tāsām upetyāpagatā yatas tadā teṣāṃ tu sāmrājyam apūri sarvataḥ

1.27.9

मुख-वृन्दं खलु तासां कमलान्य् अभिभूय बभ्राजे तज्-जातिषु तद्-अधिकता विधुता वा किं निदानम् अस्ति स्म?

mukha-vṛndaṃ khalu tāsāṃ kamalāny abhibhūya babhrāje taj-jātiṣu tad-adhikatā vidhutā vā kiṃ nidānam asti sma?

1.27.10

[3] ततश् च लोचन-निकोचं हसन्तीषु तासु स्वयं तेन नागर-चन्द्रेण प्रवर्तिता व्यात्युक्षी, यथा- मेघं विद्युद् विद्युतं चात्र मेघः सिञ्चत्य् उच्चैर् मेघ-तुल्ये प्रवाहे चित्रं चित्रं चित्रम् एतत् किम् एतत् नाट्यं पश्येत्य् ऊचिरे व्योम-रामाः

[3] tataś ca locana-nikocaṃ hasantīṣu tāsu svayaṃ tena nāgara-candreṇa pravartitā vyātyukṣī, yathā- meghaṃ vidyud vidyutaṃ cātra meghaḥ siñcaty uccair megha-tulye pravāhe citraṃ citraṃ citram etat kim etat nāṭyaṃ paśyety ūcire vyoma-rāmāḥ

1.27

ततश् चाकण्ठ-निर्मग्ना महिलाः कमलाननाः मधुसूदन-संसक्ताः कमलिन्य इव स्थिताः

tataś cākaṇṭha-nirmagnā mahilāḥ kamalānanāḥ madhusūdana-saṃsaktāḥ kamalinya iva sthitāḥ

1.27

_11 [अनुष्टुभ्] गणे गौराङ्गीनां हरिर् अचित-धर्षात् परिभवं गते तत्र स्वर्णाम्बुज-घन-वनी निह्नुतिम् अदात् विपर्यासो यर्ह्य् अस्फुरद् इह च नीलाम्बुजवनी तदा तस्यापह्नुत्य्-उचित-चिति-कृतेऽ भूद् अनुपमम्

_11 [anuṣṭubh] gaṇe gaurāṅgīnāṃ harir acita-dharṣāt paribhavaṃ gate tatra svarṇāmbuja-ghana-vanī nihnutim adāt viparyāso yarhy asphurad iha ca nīlāmbujavanī tadā tasyāpahnuty-ucita-citi-kṛte' bhūd anupamam

1.27.13

_12 [शिखरिणी] अम्बुज-गन्धि तथाम्बुज- रूपं मधु-युग् यथाम्बुजं तद् इव तासां तस्य च वदनं किं जल-केलाव् अदाद् भ्रमं न मिथः

_12 [śikhariṇī] ambuja-gandhi tathāmbuja- rūpaṃ madhu-yug yathāmbujaṃ tad iva tāsāṃ tasya ca vadanaṃ kiṃ jala-kelāv adād bhramaṃ na mithaḥ

1.27

कथञ्चिद् अपि या लब्धा हरिणाम्भोज-कानने किम् अपि व्यञ्जयामास तस्या हाहा-कृतिं परम्

kathañcid api yā labdhā hariṇāmbhoja-kānane kim api vyañjayāmāsa tasyā hāhā-kṛtiṃ param

1.27

_14 [अनुष्टुभ्] स्मित-विलसित-नीलाम्भोजम् आसीदद् एका मुखम् अनु हरि-वक्त्र-स्फूर्ति-सन्दिग्ध-चित्ता इह च वर-मरन्द-स्वादम् आसाद्य सद्यं समरुचि-युवतीभ्यः शङ्किनी स्वं जुगोप

_14 [anuṣṭubh] smita-vilasita-nīlāmbhojam āsīdad ekā mukham anu hari-vaktra-sphūrti-sandigdha-cittā iha ca vara-maranda-svādam āsādya sadyaṃ samaruci-yuvatībhyaḥ śaṅkinī svaṃ jugopa

1.27

_15 [मालिनी] दुर्लभं यद् अजनि स्वयङ्ग्रहा- लिङ्गनं तद् इह जातम् अञ्जसा यर्हि मग्नम् अनया गभीर-वार् उज्जहार हरिर् अप्य् अमूम् अथ

_15 [mālinī] durlabhaṃ yad ajani svayaṅgrahā- liṅganaṃ tad iha jātam añjasā yarhi magnam anayā gabhīra-vār ujjahāra harir apy amūm atha

1.27

_16 [रथोद्धता] द्रुतम् अथ वर-रामा वारि वक्षोज-दघ्नं युगपद् अयि भवत्यः प्राण-नाथं विजेतुम् स्थगित-कृति-कराभ्याम् इच्छवः सेक्तुम् उच्चैः कथम् अथ बत जिग्युर् जिग्यिरे वा कथं न

_16 [rathoddhatā] drutam atha vara-rāmā vāri vakṣoja-daghnaṃ yugapad ayi bhavatyaḥ prāṇa-nāthaṃ vijetum sthagita-kṛti-karābhyām icchavaḥ sektum uccaiḥ katham atha bata jigyur jigyire vā kathaṃ na

1.27.18

_17 [मालिनी] पद्मिन्या मुख-पद्मं मुद्रितम् अपि स मधुसूदनः पिबति इति मिष-कलया सुदृशश् छलित-दृशस् तद्वद् आचरत् कृष्णः

_17 [mālinī] padminyā mukha-padmaṃ mudritam api sa madhusūdanaḥ pibati iti miṣa-kalayā sudṛśaś chalita-dṛśas tadvad ācarat kṛṣṇaḥ

1.27

हरिणा हृदये तासां वितीर्णा नखर-व्रणाः अद्भुतं सहसा श्लिष्टा मदनेषु-कृत-व्रणाः

hariṇā hṛdaye tāsāṃ vitīrṇā nakhara-vraṇāḥ adbhutaṃ sahasā śliṣṭā madaneṣu-kṛta-vraṇāḥ

1.27

_19 [अनुष्टुभ्] औपजानुक-भुजस् तु यदासौ पार्श्वतीय-मुखतीयतयासीत् औपकर्णिक-दृशां स तद् आसाम् औपनीविक-करोऽ प्य् अजनिष्ट

_19 [anuṣṭubh] aupajānuka-bhujas tu yadāsau pārśvatīya-mukhatīyatayāsīt aupakarṇika-dṛśāṃ sa tad āsām aupanīvika-karo' py ajaniṣṭa

1.27

_20 [स्वागता] यदा राधा वारि-केलौ सखीनां पुरतो गता विनापि सेकं स तदा जडताम् अभजत् प्रियः

_20 [svāgatā] yadā rādhā vāri-kelau sakhīnāṃ purato gatā vināpi sekaṃ sa tadā jaḍatām abhajat priyaḥ

1.27

_21 [अनुष्टुभ्] राधा-पुरः-सरतया जल-केलि-युद्धे कृष्णं चकार जडम् उद्यमम् अन्तरापि नैतद् विवेद वनिता-निचितिर् मिथस् तु स्वीयाम् अजिज्ञपद् असौ जित-काशितां च

_21 [anuṣṭubh] rādhā-puraḥ-saratayā jala-keli-yuddhe kṛṣṇaṃ cakāra jaḍam udyamam antarāpi naitad viveda vanitā-nicitir mithas tu svīyām ajijñapad asau jita-kāśitāṃ ca

1.27.23

_22 [वसन्ततिलका] अलक-वलयि-नेत्रं कञ्ज-नेत्रेण कीर्णं स्वम् अनु मधुप-तीक्ष्णं कञ्जम् उन्नीय तस्याम् सभयम् अपगतायां तत्र सेनाधिपायां स तु तद्-अनुग-सैन्यं प्राविशच् चाविशच् च

_22 [vasantatilakā] alaka-valayi-netraṃ kañja-netreṇa kīrṇaṃ svam anu madhupa-tīkṣṇaṃ kañjam unnīya tasyām sabhayam apagatāyāṃ tatra senādhipāyāṃ sa tu tad-anuga-sainyaṃ prāviśac cāviśac ca

1.27.24

ततश् च- नीर-केलि-भृत-राग-चक्षुषाम् अट्ट-हास-निभ-हास-रोचिषाम् मार-युद्ध-लसद्-उद्धत-श्रियां रौद्रवद् व्यजनि सोऽ प्य् असौ रसः

tataś ca- nīra-keli-bhṛta-rāga-cakṣuṣām aṭṭa-hāsa-nibha-hāsa-rociṣām māra-yuddha-lasad-uddhata-śriyāṃ raudravad vyajani so' py asau rasaḥ

1.27

ततः क्रीडा-युद्धं दधद् अघ-रिपुर् नीर-विहृति- प्रथायाम् एकाकी व्रज-युवति-कोटीभिर् अभितः तथा कृत्वा तीरं प्रसभम् इतवान् सम्प्रति यथा पुरा कात्यायन्या भजन-कृति-कन्यास्व् अकुरुत

tataḥ krīḍā-yuddhaṃ dadhad agha-ripur nīra-vihṛti- prathāyām ekākī vraja-yuvati-koṭībhir abhitaḥ tathā kṛtvā tīraṃ prasabham itavān samprati yathā purā kātyāyanyā bhajana-kṛti-kanyāsv akuruta

1.27.26

_25 [शिखरिणी] ततश् च- मराल-कूजिता नीर-वसना नीर-जाननाः चञ्चद्-भ्रमरका नीरजानां नाल्य इव स्थिताः

_25 [śikhariṇī] tataś ca- marāla-kūjitā nīra-vasanā nīra-jānanāḥ cañcad-bhramarakā nīrajānāṃ nālya iva sthitāḥ

1.27.27

अथ हा हा हास-शब्दाः प्रवृत्ता नीर-तीरयोः एके चातक-गीस्-तुल्याः परेऽ ल्प-स्तनित-प्रभाः

atha hā hā hāsa-śabdāḥ pravṛttā nīra-tīrayoḥ eke cātaka-gīs-tulyāḥ pare' lpa-stanita-prabhāḥ

1.27.28

[4] ततश् च बहुधा परिहस्य विनोद-विशेषणाय सख्यातिरेक-विवेकाय च द्वाभ्यां द्वाभ्याम् एकम् एकम् अंशुकं दत्तवान्, हरिस् ताः सर्वा वस्त्रैकैक-वेष्टित-द्वि-द्वि-काय-यष्टीर् उत्थिता निरीक्ष्य प्रतिमुखं परीक्ष्य च बहु जहास हसित्वा च तासाम् उत्तम् उत्तमं वासस् तथा धारयन्तीनां चञ्चलता-सम्भृतं तिर्यग् अञ्चलता-संवृतं सम्भवद् अरुण-गुणं, मध्ये मध्ये स्तम्भ-निपुणं क्वचन क्वचन चाकस्मिक-स्मित-लम्भनं विनापि दृग्-अम्भः क्रन्दितेन विलोकित-दम्भं विलोचन-संरम्भं लम्भं लम्भं त्रिलोकी-मोहने चिकीर्षित-तदीय-रुचि-दोहने कुसुमासार-कारिणी विमान-चारिणी-संहतिः प्रशस्त-वस्त्रालङ्कार-माल्यादीनां पुटीः पेटकाश् च तत्-पुरतः शनैः पातनम् अनैषीत् [5] कृष्णस् तु ताः सर्व-स्तुताः समुन्न-वस्त्राः पश्यन्न् अति-समुन्नतानन्द-वश्यः स्वयम् अनुरज्य समुपयुज्य विभज्य च तानि वस्त्रादीनि प्रत्तवान् [6] तत्र प्रथमतः स्वल्पेनैव तेन तेन विच्छित्तिर् जाता, यथा- मज्जनेन तनु-रोचिर् आचितं सूक्ष्म-शुभ्र-वसनं सत-च्छवि चित्रकं द्युति-विचित्रम् इत्य् अदः प्रायवेशम् अरुचन् हरि-प्रियाः

[4] tataś ca bahudhā parihasya vinoda-viśeṣaṇāya sakhyātireka-vivekāya ca dvābhyāṃ dvābhyām ekam ekam aṃśukaṃ dattavān, haris tāḥ sarvā vastraikaika-veṣṭita-dvi-dvi-kāya-yaṣṭīr utthitā nirīkṣya pratimukhaṃ parīkṣya ca bahu jahāsa hasitvā ca tāsām uttam uttamaṃ vāsas tathā dhārayantīnāṃ cañcalatā-sambhṛtaṃ tiryag añcalatā-saṃvṛtaṃ sambhavad aruṇa-guṇaṃ, madhye madhye stambha-nipuṇaṃ kvacana kvacana cākasmika-smita-lambhanaṃ vināpi dṛg-ambhaḥ kranditena vilokita-dambhaṃ vilocana-saṃrambhaṃ lambhaṃ lambhaṃ trilokī-mohane cikīrṣita-tadīya-ruci-dohane kusumāsāra-kāriṇī vimāna-cāriṇī-saṃhatiḥ praśasta-vastrālaṅkāra-mālyādīnāṃ puṭīḥ peṭakāś ca tat-purataḥ śanaiḥ pātanam anaiṣīt [5] kṛṣṇas tu tāḥ sarva-stutāḥ samunna-vastrāḥ paśyann ati-samunnatānanda-vaśyaḥ svayam anurajya samupayujya vibhajya ca tāni vastrādīni prattavān [6] tatra prathamataḥ svalpenaiva tena tena vicchittir jātā, yathā- majjanena tanu-rocir ācitaṃ sūkṣma-śubhra-vasanaṃ sata-cchavi citrakaṃ dyuti-vicitram ity adaḥ prāyaveśam arucan hari-priyāḥ

1.27.29

[7] बहुभिर् भूषणैस् तु तत्र तत्र मिथुने परम-शोभा नेत्र-लोभाय जायते स्म तथा हि- यदा यदा नूतन-वेश-यौवनं तथाविधाभिः समम् ईक्षते हरिम् मत्वा तदा नव्य-वधू-वरान् अमून् दिव्यो जनः पुष्प-कुलानि वर्षति

[7] bahubhir bhūṣaṇais tu tatra tatra mithune parama-śobhā netra-lobhāya jāyate sma tathā hi- yadā yadā nūtana-veśa-yauvanaṃ tathāvidhābhiḥ samam īkṣate harim matvā tadā navya-vadhū-varān amūn divyo janaḥ puṣpa-kulāni varṣati

1.27.30

[8] अथ वन-विहाराय हरिणाक्षीणां ततिर् एवम् आदि-व्याजं व्याजहार- अनङ्गो नाम सेनानीः कृष्ण कस् तव विद्यते हन्त दर्शय तं नित्यं सखीयं मां ब्रवीति यम्

[8] atha vana-vihārāya hariṇākṣīṇāṃ tatir evam ādi-vyājaṃ vyājahāra- anaṅgo nāma senānīḥ kṛṣṇa kas tava vidyate hanta darśaya taṃ nityaṃ sakhīyaṃ māṃ bravīti yam

1.27.31

[9] श्री-कृष्णस् तु गूढ-स्मितम् ऊचिवान् तत्र श्री-राधां प्रति, यथा- राधे, मैषीर् द्रष्टुम् अनङ्गम् तस्य तु पश्य गणं कृत-सत्-कृत-सुकृत-सुलम्भित-सङ्गम् ध्रुवम् तरु-वल्ली-तति-दम्पति-पल्ली भवतीम् अतिथीयन्ती आकारयति चलन्-नव-पल्लव-पाणिभिर् आत्मीयन्ती अ सा पुनर् इह कुसुमानि किरति पथि रचयितुम् आस्तर-चर्याम् कोकिल-कुलम् अपि तव हूतिं किल कलम् अनु कलयति वर्याम् ब् भ्रूङ्कारेण च भेरी-शब्दं भ्रमरा विदधति स-सुखम् शिखि-शतम् अपि बत तनुते नर्तनम् अभितश् चाली-प्रमुखम् च् निज-रुचि-दीपं परितः प्रथयति सोऽ यं रजनी-स्वामी एष च पन्थाः स्वं विस्तृतवांस् त्वत्-पद-रजसां कामी द्

[9] śrī-kṛṣṇas tu gūḍha-smitam ūcivān tatra śrī-rādhāṃ prati, yathā- rādhe, maiṣīr draṣṭum anaṅgam tasya tu paśya gaṇaṃ kṛta-sat-kṛta-sukṛta-sulambhita-saṅgam dhruvam taru-vallī-tati-dampati-pallī bhavatīm atithīyantī ākārayati calan-nava-pallava-pāṇibhir ātmīyantī a sā punar iha kusumāni kirati pathi racayitum āstara-caryām kokila-kulam api tava hūtiṃ kila kalam anu kalayati varyām b bhrūṅkāreṇa ca bherī-śabdaṃ bhramarā vidadhati sa-sukham śikhi-śatam api bata tanute nartanam abhitaś cālī-pramukham c nija-ruci-dīpaṃ paritaḥ prathayati so' yaṃ rajanī-svāmī eṣa ca panthāḥ svaṃ vistṛtavāṃs tvat-pada-rajasāṃ kāmī d

1.27.32

इति अथ सवितृ-सुताया धन्य-वन्या-प्रदेशे विरचित-बहु-वेशे ता विरेजुः स-कान्तम् तम् अनु परपरस्मिन् वासरे कार्यम् अन्यद् विलसितम् अनुकान्तं सूचयामास कान्तः

iti atha savitṛ-sutāyā dhanya-vanyā-pradeśe viracita-bahu-veśe tā virejuḥ sa-kāntam tam anu paraparasmin vāsare kāryam anyad vilasitam anukāntaṃ sūcayāmāsa kāntaḥ

1.27

अथ भ्रमर-दम्पति-व्रज-जनः प्रतिस्वं निजा- लयाद् अनुगतिं दधद् भविक-गीतवद् गीतवान् अहो किम् इव सोऽ पि तं निज-रमा-युतं तद्-वन- प्रभुं प्रमितवान् अनुव्रजति तत्र सर्वत्र च

atha bhramara-dampati-vraja-janaḥ pratisvaṃ nijā- layād anugatiṃ dadhad bhavika-gītavad gītavān aho kim iva so' pi taṃ nija-ramā-yutaṃ tad-vana- prabhuṃ pramitavān anuvrajati tatra sarvatra ca

1.27.34

_33 [पृथ्वी] [10] अथ स्निग्धकण्ठः पप्रच्छ- रात्रीः किञ्चिन् मात्र-शेषत्वम् आगाद् बम्भ्रम्यन्ते स्मापि तस्मिन् सपत्न्यः क्रीडा-तृष्णा धृष्णग् एवाङ्ग जाता हा किं चक्रे तत्र कृष्णाङ्गनाभिः?

_33 [pṛthvī] [10] atha snigdhakaṇṭhaḥ papraccha- rātrīḥ kiñcin mātra-śeṣatvam āgād bambhramyante smāpi tasmin sapatnyaḥ krīḍā-tṛṣṇā dhṛṣṇag evāṅga jātā hā kiṃ cakre tatra kṛṣṇāṅganābhiḥ?

1.27.35

[11] तत्र मधुकण्ठ उवाच-ततश् च तद्-वनस्य निर्वर्णन-पूर्वकं वर्णनं विधाय, केलि-कलापे विधीयमाने- अन्योऽ न्यं निह्नुतान्वेषण-कृति-विहृतिं प्रेयसीभिर् मुरारिर् यां चक्रे सा रहस् तन्-मिथुन-मिथुनता-कारणं जायते स्म यत्रान्विष्यानुयाता विविध-गति-वपुः-स्फूर्तिना तेन या या कुञ्जान्तस् तं गृहीत्वा पृथग् अपर-दृशां दूरतां साञ्चति स्म

[11] tatra madhukaṇṭha uvāca-tataś ca tad-vanasya nirvarṇana-pūrvakaṃ varṇanaṃ vidhāya, keli-kalāpe vidhīyamāne- anyo' nyaṃ nihnutānveṣaṇa-kṛti-vihṛtiṃ preyasībhir murārir yāṃ cakre sā rahas tan-mithuna-mithunatā-kāraṇaṃ jāyate sma yatrānviṣyānuyātā vividha-gati-vapuḥ-sphūrtinā tena yā yā kuñjāntas taṃ gṛhītvā pṛthag apara-dṛśāṃ dūratāṃ sāñcati sma

1.27

कथञ्चन ददर्श या क्वचिद् अपीह कृष्णान्वितां वधूं रहसि काम् अपि स्वयम् इदं-विधा काचन प्रतीतिम् अगमन् न हि स्फुटम् अमूं तमालान्वितां स्फुटत्-पुरट-यूथिकां सपदि मन्यमाना हृदि

kathañcana dadarśa yā kvacid apīha kṛṣṇānvitāṃ vadhūṃ rahasi kām api svayam idaṃ-vidhā kācana pratītim agaman na hi sphuṭam amūṃ tamālānvitāṃ sphuṭat-puraṭa-yūthikāṃ sapadi manyamānā hṛdi

1.27

_36 [पृथ्वी] शिञ्जितं विहग-काकली-कुलैर् गानम् अन्य-भृत-सम्भृत-स्वरैः रूपम् अप्य् अथ तमाल-चम्पक- श्रेणिभिर् मुहुर् अवारि तादृशाम्

_36 [pṛthvī] śiñjitaṃ vihaga-kākalī-kulair gānam anya-bhṛta-sambhṛta-svaraiḥ rūpam apy atha tamāla-campaka- śreṇibhir muhur avāri tādṛśām

1.27

_37 [रथोद्धता] यत्र सन्तमसम् अस्ति सन्ततं तद् वनं न पर-दुर्गमं परम् कुञ्ज-मध्य-लसद्-ओषधी-श्रिया तत्र तत्र मिथुन-र्द्धि-वर्धि च

_37 [rathoddhatā] yatra santamasam asti santataṃ tad vanaṃ na para-durgamaṃ param kuñja-madhya-lasad-oṣadhī-śriyā tatra tatra mithuna-rddhi-vardhi ca

1.27

_38 [रथोद्धता] अथ रहसि गिरां विलास-कम्रं चलद्-अमलाङ्ग-विकासि-रोमहर्षम् स्मर-वलयि-कला-स्पृहातिलोलं दिदिवुर् अलं युगलानि तत्र तत्र

_38 [rathoddhatā] atha rahasi girāṃ vilāsa-kamraṃ calad-amalāṅga-vikāsi-romaharṣam smara-valayi-kalā-spṛhātilolaṃ didivur alaṃ yugalāni tatra tatra

1.27.40

_39 [पुष्पिताग्रा] [12] अथ क्रम-वशाद् अद्भुत-भयानक-रौद्र-बीभत्स-वत्सल-करुण-वीर-हास्य-शान्त-शृङ्गार-रसाः शृङ्गारानुकूलतया यथायोगं रसयितुम् आसादिताः [13] यथा- क्वचिद् अहीन-तुहिन-मरीचि-मरीचि-वीचि-रोचमान-कानने परिचितापरिचित-नाना-विध-मृग-पक्षि-वृक्ष-वल्ली-विलक्षणता-विलोकनाय कृत-परिभ्रमणम्; क्वचिद् अपि मदाकुल-भ्रमर-कुल-सङ्कुल-गूढ-कुडुङ्ग-कुसुम-चय-चयनाय कम्पमान-प्राण-प्रणयिनी-जनस्य प्रकटं चाटुता-घटनाय तत्र बलाद् इव विरचित-प्रवेशनाभिनिवेशम्; क्वचिद् अपि धृष्ट-षट्पद-दष्टता-लब्ध-कष्ट-स्पष्ट-दुष्परिहर-बाष्प-ललनावकलनाद् उद्दण्डितेन सनाल-केलि-खरनाल-दण्डेन तद्-दण्डनाय मकर-कुण्डल-तुण्ड-पर्यन्त-स्पर्शि-रोक-कोक-नदायमान-नेत्र-पुण्डरीकम्; क्वचिद् अपि ललितविलास-वलितानन-ललना-वपुर् अनुभूय जुगुप्सिती-कृत-स्थल-कमल-स्थलावलोकनम्; क्वचिद् अपि शुक-निकराधिगमनीय-रमणीय-वाणी-विलास-कलनाय सलालन-कलित-कल-कला-कलापम्; क्वचिद् अपि निज-लीला-मिलद्-उल्लल-भाव-विलुलित-सुललित-मुकुल-कुल-लता-वकलनेन विकलतया विगलित-नयन-जल-लेशम्; क्वचिद् अपि प्रौढता-समूढ-गूढ-गर्व-पर्व-खर्वणाय सदम्भरम्भोरु-वरूथम् अनु निर्व्यूढ-प्ररूढमार-सम्प्रहारम्; क्वचिद् अपि मिथुन-मिथः-केलि-कलानुकृति-नियति-वलित-प्रतिच्छायावलोक-कौतुक-वाहितया विहित-बहु-हासम्; क्वचिद् अपि परस्परम् अपरस्पर-स्पर्श-सुख-परामर्शजात-निवृत्ति-चित्त-वृत्तितया निमीलद्-विलोचन-रोचमानम्; क्वचिद् अपि निर्यन्त्रण-रमण-श्रम-परतन्त्र-तन्द्रायाम् अपि तद् एव रमणं भूयः समनुभूय राग-सागरायमाण-जागरम् [14] स एष केशवः प्रेयसीभिः सह विललास भ्रमरम् इह निभाल्य दत्तचुम्बं व्रततिषु कीरम् अपीह दाडिमीषु पुनर् अपि रमणो मनोजवश्य- स्थितिरमणाय बभूव वल्लवीषु

_39 [puṣpitāgrā] [12] atha krama-vaśād adbhuta-bhayānaka-raudra-bībhatsa-vatsala-karuṇa-vīra-hāsya-śānta-śṛṅgāra-rasāḥ śṛṅgārānukūlatayā yathāyogaṃ rasayitum āsāditāḥ [13] yathā- kvacid ahīna-tuhina-marīci-marīci-vīci-rocamāna-kānane paricitāparicita-nānā-vidha-mṛga-pakṣi-vṛkṣa-vallī-vilakṣaṇatā-vilokanāya kṛta-paribhramaṇam; kvacid api madākula-bhramara-kula-saṅkula-gūḍha-kuḍuṅga-kusuma-caya-cayanāya kampamāna-prāṇa-praṇayinī-janasya prakaṭaṃ cāṭutā-ghaṭanāya tatra balād iva viracita-praveśanābhiniveśam; kvacid api dhṛṣṭa-ṣaṭpada-daṣṭatā-labdha-kaṣṭa-spaṣṭa-duṣparihara-bāṣpa-lalanāvakalanād uddaṇḍitena sanāla-keli-kharanāla-daṇḍena tad-daṇḍanāya makara-kuṇḍala-tuṇḍa-paryanta-sparśi-roka-koka-nadāyamāna-netra-puṇḍarīkam; kvacid api lalitavilāsa-valitānana-lalanā-vapur anubhūya jugupsitī-kṛta-sthala-kamala-sthalāvalokanam; kvacid api śuka-nikarādhigamanīya-ramaṇīya-vāṇī-vilāsa-kalanāya salālana-kalita-kala-kalā-kalāpam; kvacid api nija-līlā-milad-ullala-bhāva-vilulita-sulalita-mukula-kula-latā-vakalanena vikalatayā vigalita-nayana-jala-leśam; kvacid api prauḍhatā-samūḍha-gūḍha-garva-parva-kharvaṇāya sadambharambhoru-varūtham anu nirvyūḍha-prarūḍhamāra-samprahāram; kvacid api mithuna-mithaḥ-keli-kalānukṛti-niyati-valita-praticchāyāvaloka-kautuka-vāhitayā vihita-bahu-hāsam; kvacid api parasparam aparaspara-sparśa-sukha-parāmarśajāta-nivṛtti-citta-vṛttitayā nimīlad-vilocana-rocamānam; kvacid api niryantraṇa-ramaṇa-śrama-paratantra-tandrāyām api tad eva ramaṇaṃ bhūyaḥ samanubhūya rāga-sāgarāyamāṇa-jāgaram [14] sa eṣa keśavaḥ preyasībhiḥ saha vilalāsa bhramaram iha nibhālya dattacumbaṃ vratatiṣu kīram apīha dāḍimīṣu punar api ramaṇo manojavaśya- sthitiramaṇāya babhūva vallavīṣu

1.27

अलिर् इह वदनोपदंशम् आसीन् मधुरसपानकरः सरोजिनीनाम् यद् अजितरमणीततिर् निरीक्ष्य स्फुटम् अभजन् मदनं विदूरतोऽ पि

alir iha vadanopadaṃśam āsīn madhurasapānakaraḥ sarojinīnām yad ajitaramaṇītatir nirīkṣya sphuṭam abhajan madanaṃ vidūrato' pi

1.27.42

_41 [पुष्पिताग्रा] [15] तच् च तच् च न वर्णयितुम् आत्मशक्तिं निर्वर्णये, यतः- तां ज्यौत्स्नीं तच् च वृन्दा-विपिनम् अपि च तत् कुञ्ज-वृन्दं तथा ताः शय्या द्वे द्वे च ते ते हरि-हरिण-दृशौ ताश् च स-प्रेम-लीलाः पश्यत् पश्यन् मनो मे सपदि विषयिताम् उज्झद् अत्रानुमुह्यत् पश्यद् द्राग् याति तत्-तद्-विषय-वलयतां हन्त पश्यानि केन?

_41 [puṣpitāgrā] [15] tac ca tac ca na varṇayitum ātmaśaktiṃ nirvarṇaye, yataḥ- tāṃ jyautsnīṃ tac ca vṛndā-vipinam api ca tat kuñja-vṛndaṃ tathā tāḥ śayyā dve dve ca te te hari-hariṇa-dṛśau tāś ca sa-prema-līlāḥ paśyat paśyan mano me sapadi viṣayitām ujjhad atrānumuhyat paśyad drāg yāti tat-tad-viṣaya-valayatāṃ hanta paśyāni kena?

1.27.43

[16] तद् एतद् इह सामान्यतया वर्णितम्, विशेषतः पुनर् एवम्- अन्या वर्णाः सन्ति यत्र स्फुरेन् न श्रीराधायाः कापि सौभाग्यलक्ष्मीः तस्याः स्फूर्तौ वर्णनायां न शक्या साप्य् एवं चेद् अन्यवार्ता तु दूरे

[16] tad etad iha sāmānyatayā varṇitam, viśeṣataḥ punar evam- anyā varṇāḥ santi yatra sphuren na śrīrādhāyāḥ kāpi saubhāgyalakṣmīḥ tasyāḥ sphūrtau varṇanāyāṃ na śakyā sāpy evaṃ ced anyavārtā tu dūre

1.27.44

[17] ततश् च परस्परं पर-परागमनातङ्कया मङ्क्षु सङ्कुचित-लीला-विलासाः स-विश्लेषं वेषं संश्लेष-वलितं विधाय वल्ली-गृह-पल्लीनां बहिर्-वर्ति-सन्निवेश-वेषं स्थली-विशेषं क्रमतः क्रामन्ति स्म, यत्र कृष्णस्याप्य् ऐकध्यम् उद्बुध्यते स्म [18] तथा च तं क्रान्त्वा च दारुणता-पदारुणता-प्रकाश-सान्निध्यं निध्यायन्ति स्म ततः- पूर्वस्यां दिशि काचनारुण-रुचि-च्छायावृणोच् चन्द्रिकां चन्द्रोऽ प्य् आशु तदा पतन्न् इव करैर् आलम्बतास्ताचलम् इत्थं कैरविणी-कुलं किल दर-ग्लानिं ययाव् इत्य् अमूस् तद्-रासाङ्कित-रात्रि-शान्ति-विबुधा मम्लुश् च कृष्ण-प्रियाः

[17] tataś ca parasparaṃ para-parāgamanātaṅkayā maṅkṣu saṅkucita-līlā-vilāsāḥ sa-viśleṣaṃ veṣaṃ saṃśleṣa-valitaṃ vidhāya vallī-gṛha-pallīnāṃ bahir-varti-sanniveśa-veṣaṃ sthalī-viśeṣaṃ kramataḥ krāmanti sma, yatra kṛṣṇasyāpy aikadhyam udbudhyate sma [18] tathā ca taṃ krāntvā ca dāruṇatā-padāruṇatā-prakāśa-sānnidhyaṃ nidhyāyanti sma tataḥ- pūrvasyāṃ diśi kācanāruṇa-ruci-cchāyāvṛṇoc candrikāṃ candro' py āśu tadā patann iva karair ālambatāstācalam itthaṃ kairaviṇī-kulaṃ kila dara-glāniṃ yayāv ity amūs tad-rāsāṅkita-rātri-śānti-vibudhā mamluś ca kṛṣṇa-priyāḥ

1.27.45

[19] तत्र खेचर-स्त्रीणां वचनम् नीच-भाव-वलयी बलाद् व्रजन्न् ऊर्ध्वतां निपततीति निश्चितम् पश्य गोप-सुमुखी-मुखातिगः पुष्करात् स्खलितवान् असौ विधुः

[19] tatra khecara-strīṇāṃ vacanam nīca-bhāva-valayī balād vrajann ūrdhvatāṃ nipatatīti niścitam paśya gopa-sumukhī-mukhātigaḥ puṣkarāt skhalitavān asau vidhuḥ

1.27.46

किं च- अह्रियत कुवलय-माला- लीला गोपाङ्गनापाङ्गैः इति किल दूनित-बन्धुः कुवलय-बन्धुः पपात हा सिन्धुम्

kiṃ ca- ahriyata kuvalaya-mālā- līlā gopāṅganāpāṅgaiḥ iti kila dūnita-bandhuḥ kuvalaya-bandhuḥ papāta hā sindhum

1.27.47

[20] श्री-व्रज-देवीनाम् अपि- ताराणां वृन्दम् आमृद्नन्न् अस्माकम् अपि सर्वतः अयम् आक्रमतेऽ नूरुर् व्योम चाक्रमति द्रुतम्

[20] śrī-vraja-devīnām api- tārāṇāṃ vṛndam āmṛdnann asmākam api sarvataḥ ayam ākramate' nūrur vyoma cākramati drutam

1.27.48

[21] ततश् च तासां तथा-भावं विभाव्य भव्य-स्वभावः स श्रीमान् नव्य-किशोरता-नव्य-सद्-भावः प्रतिस्वम् आलिङ्गितानां दर्शित-प्रणय-सम्पद्-इङ्गितानां वक्त्र-कमलं स्रवद्-अस्रं ममार्ज [22] सान्त्वयन्न् एव चेदं सान्त्वम् उवाच- अच्छिन्नं समयं वहामि भुजयोर् अन्तः सखि त्वाम् इति प्रत्याशा यदि सिध्यतीह तद् अपि स्वान्तं न मे तृप्यति सिद्धौ तत्र तु विघ्न-जातम् अतुलं बन्ध्वादि-सम्भालनं तस्माद् गेह-गतेर् अवश्य-वलने मा म्लानिर् आसाद्यताम्

[21] tataś ca tāsāṃ tathā-bhāvaṃ vibhāvya bhavya-svabhāvaḥ sa śrīmān navya-kiśoratā-navya-sad-bhāvaḥ pratisvam āliṅgitānāṃ darśita-praṇaya-sampad-iṅgitānāṃ vaktra-kamalaṃ sravad-asraṃ mamārja [22] sāntvayann eva cedaṃ sāntvam uvāca- acchinnaṃ samayaṃ vahāmi bhujayor antaḥ sakhi tvām iti pratyāśā yadi sidhyatīha tad api svāntaṃ na me tṛpyati siddhau tatra tu vighna-jātam atulaṃ bandhvādi-sambhālanaṃ tasmād geha-gater avaśya-valane mā mlānir āsādyatām

1.27.49

[23] इति पूर्ववद् एव प्रत्येकं हस्तेन व्यतिषज्य सज्यमान-विहारतया व्रज-वर्त्मानुवर्तते स्म यद्यपि वनिता-वशताम् अन्तर् यातस् तथाप्य् असौ कृष्णः भजति स्निग्धान् अन्यान् सत्-पुरुषाणाम् इयं शैली

[23] iti pūrvavad eva pratyekaṃ hastena vyatiṣajya sajyamāna-vihāratayā vraja-vartmānuvartate sma yadyapi vanitā-vaśatām antar yātas tathāpy asau kṛṣṇaḥ bhajati snigdhān anyān sat-puruṣāṇām iyaṃ śailī

1.27.50

[24] अथ लब्ध-परस्पर-विच्छेदेषु च तत्-तत्-पल्ली-वर्त्म-भेदेषु प्रायेण प्राप्त-गण-सङ्गम-त्रोटताम् अधिक-कोटतया भाविनी-समुदयः स्वयं न भावयितुम् ईशाम्बभूव [25] क्रमेण चात्यन्त-रङ्ग-तत्-तद्-अङ्गना-गणे गणेयतयावशिष्टे तेन सह निज-निजोपवनान्तर्-वर्ति-गेहाङ्गण-वर्त्म-भेदम् आसाद्य, क्षणं गमनाद् विरराम रेमे च तत्र च- गाढोपगूढ-चिरतां पटु-चुम्बितं तद्- विश्रम्भ-भाग्-अभिहितं बहु-मानितं च तासां गतौ रचयता व्रज-राज-पुत्रे- णाकारि किं न किम् इतो गणनां न वेद्मि

[24] atha labdha-paraspara-vicchedeṣu ca tat-tat-pallī-vartma-bhedeṣu prāyeṇa prāpta-gaṇa-saṅgama-troṭatām adhika-koṭatayā bhāvinī-samudayaḥ svayaṃ na bhāvayitum īśāmbabhūva [25] krameṇa cātyanta-raṅga-tat-tad-aṅganā-gaṇe gaṇeyatayāvaśiṣṭe tena saha nija-nijopavanāntar-varti-gehāṅgaṇa-vartma-bhedam āsādya, kṣaṇaṃ gamanād virarāma reme ca tatra ca- gāḍhopagūḍha-ciratāṃ paṭu-cumbitaṃ tad- viśrambha-bhāg-abhihitaṃ bahu-mānitaṃ ca tāsāṃ gatau racayatā vraja-rāja-putre- ṇākāri kiṃ na kim ito gaṇanāṃ na vedmi

1.27.51

[26] ततश् च ताः स-गद्गदं जगदुः- सम्भावितं न वलते स्म यद् अस्मकाभिस् त्वत्-प्राप्तिर् अत्र भवितेति तया च जातम् विज्ञापनं तु न इदं शृणु कृष्ण तस्मिन् अङ्गीकृतं परिहरन्ति न जातु सन्तः

[26] tataś ca tāḥ sa-gadgadaṃ jagaduḥ- sambhāvitaṃ na valate sma yad asmakābhis tvat-prāptir atra bhaviteti tayā ca jātam vijñāpanaṃ tu na idaṃ śṛṇu kṛṣṇa tasmin aṅgīkṛtaṃ pariharanti na jātu santaḥ

1.27.52

ततश् च- मिथो मिथुनम् उत्तरं विरहम् ऊहमानं मिथः पतन्-नयन-वारिभिः समभिषिक्तम् आश्लिष्यत तद् एवम् अखिलं वपुर् नियतम् आर्द्रम् आसीद् बहिस् तद् अस्य हृदयं पुनर् व्यजनि तादृग् अन्तर् बहिः

tataś ca- mitho mithunam uttaraṃ viraham ūhamānaṃ mithaḥ patan-nayana-vāribhiḥ samabhiṣiktam āśliṣyata tad evam akhilaṃ vapur niyatam ārdram āsīd bahis tad asya hṛdayaṃ punar vyajani tādṛg antar bahiḥ

1.27.53

[27] ततश् च, सह-कान्तः कान्ता-समुदयः शकुन्त-कुल-कल-कोलाहलात् प्रातर् इति -कलित-चमत्कारः कम्प-सम्पत्-सम्पतद्-अस्रम् अजस्र-भावना-निदानं कथञ्चिद् एव विश्लेषम् इयेष [28] तथा विश्लिष्य च- तिर्यक् पश्यन् मुहुर् अपि मिथस् तत्र तत्रापि सास्री- भावाद् व्यस्रं मिथुनम् अथ तत् कृष्ण-राधादि नाम गेहं गच्छद् यद् इह गमनायाशकन् तन् न चित्रं धन्यानां स्याद् उचितम् अखिलं यत् प्रयत्नं विनापि

[27] tataś ca, saha-kāntaḥ kāntā-samudayaḥ śakunta-kula-kala-kolāhalāt prātar iti -kalita-camatkāraḥ kampa-sampat-sampatad-asram ajasra-bhāvanā-nidānaṃ kathañcid eva viśleṣam iyeṣa [28] tathā viśliṣya ca- tiryak paśyan muhur api mithas tatra tatrāpi sāsrī- bhāvād vyasraṃ mithunam atha tat kṛṣṇa-rādhādi nāma gehaṃ gacchad yad iha gamanāyāśakan tan na citraṃ dhanyānāṃ syād ucitam akhilaṃ yat prayatnaṃ vināpi

1.27.54

अजनि बहु-व्यथतान्तर् बहु-दयितानां वियोगतस् तस्य सर्वावरक-रुग्-अन्तरम् इव जज्ञे सा तु राधिका-वियुतिः

ajani bahu-vyathatāntar bahu-dayitānāṃ viyogatas tasya sarvāvaraka-rug-antaram iva jajñe sā tu rādhikā-viyutiḥ

1.27.55

ज्यौत्स्नीं शारदिकां विहृत्य विविधं तस्मिन् बलाद् आगतं वीक्ष्य ब्राह्म-मुहूर्तम् उल्लल-धियश् छन्नाध्व-मूर्ति-क्रियाः तत्-तत्-केलि-कला-विलास-वलित-स्वान्ताः स्व-कान्त-प्रियाः सान्तस् तर्षम् अनन्तर् ईषद् उदित-श्रान्ति व्रजं प्राविशन्

jyautsnīṃ śāradikāṃ vihṛtya vividhaṃ tasmin balād āgataṃ vīkṣya brāhma-muhūrtam ullala-dhiyaś channādhva-mūrti-kriyāḥ tat-tat-keli-kalā-vilāsa-valita-svāntāḥ sva-kānta-priyāḥ sāntas tarṣam anantar īṣad udita-śrānti vrajaṃ prāviśan

1.27.56

[29] स एष रासोत्सव-विशेषश् च निवृत्त इति बहिर् एव वृत्तं नान्तः, यतः- रासोत्सवं किल समाप्य गृहादि-कृत्य- व्यग्राश् च तन्-मयतया व्रज-वाम-नेत्राः नाना-विलास-मय-नर्तन-गीत-वाद्यं साक्षाद् इव व्यदधतात्र च तत् तद् एव

[29] sa eṣa rāsotsava-viśeṣaś ca nivṛtta iti bahir eva vṛttaṃ nāntaḥ, yataḥ- rāsotsavaṃ kila samāpya gṛhādi-kṛtya- vyagrāś ca tan-mayatayā vraja-vāma-netrāḥ nānā-vilāsa-maya-nartana-gīta-vādyaṃ sākṣād iva vyadadhatātra ca tat tad eva

1.27.57

नेता येषु तु रास-केलिषु भवेत् कृष्णः स्वयं नायिकाः श्री-जैत्र-व्रज-सुभ्रुवो, रस-कथास् तत्रैव निर्लाञ्छनाः तत्-तद्-वर्णनम् एव काव्य-विबुधाः कार्त्स्न्येन कुर्युः परं किन्तु श्री-शुक-सम्मतं न यद् इदं पूर्येत तैः सर्वकैः

netā yeṣu tu rāsa-keliṣu bhavet kṛṣṇaḥ svayaṃ nāyikāḥ śrī-jaitra-vraja-subhruvo, rasa-kathās tatraiva nirlāñchanāḥ tat-tad-varṇanam eva kāvya-vibudhāḥ kārtsnyena kuryuḥ paraṃ kintu śrī-śuka-sammataṃ na yad idaṃ pūryeta taiḥ sarvakaiḥ

1.27.58

[30] स्निग्धकण्ठ उवाच-हन्त, चत्वारस् ते कुमारकाः क्व गताः? [31] मधुकण्ठ उवाच-पूर्वम् आरूढ-महा-तरवः पश्चान् निज-प्रभोः स्व-गृह-वर्त्मानुवर्तनम् अवधाय, दूर-चरिष्णुतया तूष्णीम् एवानुवर्तिष्णुताम् अवापुः इति [32] तद् एवं मधुकण्ठः प्रथितम् अपि रास-लीला-वर्णनं त्रियामानियमतः संक्षिप्य तदीय-समाधेर् विक्षिप्यमाणता-सञ्जनाय साञ्जलिर् व्यञ्जयामास- स ईदृग् वल्लभो लब्धस् त्वया श्रीमति राधिके यं भेजे रास-रभसात् त्रिलोकी नायिका-निभा

[30] snigdhakaṇṭha uvāca-hanta, catvāras te kumārakāḥ kva gatāḥ? [31] madhukaṇṭha uvāca-pūrvam ārūḍha-mahā-taravaḥ paścān nija-prabhoḥ sva-gṛha-vartmānuvartanam avadhāya, dūra-cariṣṇutayā tūṣṇīm evānuvartiṣṇutām avāpuḥ iti [32] tad evaṃ madhukaṇṭhaḥ prathitam api rāsa-līlā-varṇanaṃ triyāmāniyamataḥ saṃkṣipya tadīya-samādher vikṣipyamāṇatā-sañjanāya sāñjalir vyañjayāmāsa- sa īdṛg vallabho labdhas tvayā śrīmati rādhike yaṃ bheje rāsa-rabhasāt trilokī nāyikā-nibhā

1.28.1

[33] अथ कञ्ज-नेत्रः कृताञ्जलितया प्रतीक्षितानुज्ञा-सारौ सूत-कुमारौ स्वान्तिकम् आहूय भूयः परिचस्कार निजानाम् अङ्गानाम् अङ्गनानाम् अपि परिष्कार-द्रव्येण [34] यद् अनु दान-पर्वणा सर्व एव भासमानः सभा-सज्जनः प्रत्येकम् एक-व्यक्तिर् अपि क्रिया-लाघवाद् बहु-विध-निभां व्यक्तिम् अवाप [35] ततो ब्राह्म-मुहूर्ते मुहूर्त-विश्रमाय सर्व एव स्व-स्व-धाम जगाम इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु रास-प्रपञ्च-पञ्च-पूरणी-पूरणम् नाम सप्तविंशं पूरणम् 27 (28) अथाष्टविंशं पूरणम् अम्बिका-वन-गमन-संविधानं [1] अथ प्रत्यहवत् प्रभात-भासमानायां सभायां स्वावसर-जात-प्रसरः स्निग्धकण्ठः सोत्कण्ठम् आह स्म- मधुकण्ठ श्रूयताम् अनन्तरं हरि-चरितम् [2] ततः सर्वानन्द-वर्षे हरेर् नवमे वर्षे परुत्नाद् अप्य् अधिकतया यत्नाद् ऐषमस्त्ये सामस्त्येन कृत-विस्तारे गिरि-यज्ञ-सारे निर्वृत्ते मास-कतिपये च वृत्ते विलक्षण-लक्षणा शिव-क्षणदातिप्रचुरं जन-समाजम् आजहार किन्तु प्रायशो यशोधनादिकाम् अनया सामानाधिकरण्याद् अम्बिकारण्याय समम् अम्बिका-पति-पूजनार्थं जना वर्षं वर्षं प्रति सहर्षं गच्छन्ति यच्छन्ति च विविधानि धनानि किमुत तस्यां योगविशेषाद् असमायां समायाम् यत्र कुतूहलावकलनादि-लीला-कल्लोलिनी-कल्लोल-लोल-श्री-गोपाल-चालित-चित्ता गोपालाः किं बहुना, गोपाल-क्षिति-पाल-चरणाश् च तद्-यात्रा-स्पृहा-पात्रताम् अवापुः [3] संचेरिरे च ते चिरेण महारम्भ-सम्भार-भार-हार-विशङ्कट-वार-निःसारणया तत्र जनैर् नाना-सामग्रीर् अगर्ह्य-वह्यानडुहश् चानांसि वाहयन्तः कोलाहल-कुतूहलम् अन्वभुवंश् च [4] यत्र पुत्रानुराग-परिमल-निर्मल-पात्री व्रज-धरित्री क्षिति-पालयित्री नाना-गोप-कलत्राणां सुख-सत्रायमाणतया तैः सह सत्र-यात्रां चकार किं बहुना, गो-गोकुल-पालन-कृते कृतेहानुपनन्दाभिनन्दादीन् ऋते सर्व एव पर्व-पूर्वं चलन्ति स्म यत्र लाल्य-भावतः संनन्द-नन्दनाव् अग्रजम् अनुव्रजतः स्म लालक-भावात् तज्-जन्मानम् अनु च [5] तत्र विशेषतस् तु- मुख-कमल-विराजन्-नाट्य-दृक्-खञ्जरीता स्तन-कनकज-कुम्भ-भ्राजि-पत्रावलीका चरण-सरसिजाणां हंसक-स्वान-रम्या व्रज-निज-महिलाली तत्र भव्यं बभार

[33] atha kañja-netraḥ kṛtāñjalitayā pratīkṣitānujñā-sārau sūta-kumārau svāntikam āhūya bhūyaḥ paricaskāra nijānām aṅgānām aṅganānām api pariṣkāra-dravyeṇa [34] yad anu dāna-parvaṇā sarva eva bhāsamānaḥ sabhā-sajjanaḥ pratyekam eka-vyaktir api kriyā-lāghavād bahu-vidha-nibhāṃ vyaktim avāpa [35] tato brāhma-muhūrte muhūrta-viśramāya sarva eva sva-sva-dhāma jagāma iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu rāsa-prapañca-pañca-pūraṇī-pūraṇam nāma saptaviṃśaṃ pūraṇam 27 (28) athāṣṭaviṃśaṃ pūraṇam ambikā-vana-gamana-saṃvidhānaṃ [1] atha pratyahavat prabhāta-bhāsamānāyāṃ sabhāyāṃ svāvasara-jāta-prasaraḥ snigdhakaṇṭhaḥ sotkaṇṭham āha sma- madhukaṇṭha śrūyatām anantaraṃ hari-caritam [2] tataḥ sarvānanda-varṣe harer navame varṣe parutnād apy adhikatayā yatnād aiṣamastye sāmastyena kṛta-vistāre giri-yajña-sāre nirvṛtte māsa-katipaye ca vṛtte vilakṣaṇa-lakṣaṇā śiva-kṣaṇadātipracuraṃ jana-samājam ājahāra kintu prāyaśo yaśodhanādikām anayā sāmānādhikaraṇyād ambikāraṇyāya samam ambikā-pati-pūjanārthaṃ janā varṣaṃ varṣaṃ prati saharṣaṃ gacchanti yacchanti ca vividhāni dhanāni kimuta tasyāṃ yogaviśeṣād asamāyāṃ samāyām yatra kutūhalāvakalanādi-līlā-kallolinī-kallola-lola-śrī-gopāla-cālita-cittā gopālāḥ kiṃ bahunā, gopāla-kṣiti-pāla-caraṇāś ca tad-yātrā-spṛhā-pātratām avāpuḥ [3] saṃcerire ca te cireṇa mahārambha-sambhāra-bhāra-hāra-viśaṅkaṭa-vāra-niḥsāraṇayā tatra janair nānā-sāmagrīr agarhya-vahyānaḍuhaś cānāṃsi vāhayantaḥ kolāhala-kutūhalam anvabhuvaṃś ca [4] yatra putrānurāga-parimala-nirmala-pātrī vraja-dharitrī kṣiti-pālayitrī nānā-gopa-kalatrāṇāṃ sukha-satrāyamāṇatayā taiḥ saha satra-yātrāṃ cakāra kiṃ bahunā, go-gokula-pālana-kṛte kṛtehānupanandābhinandādīn ṛte sarva eva parva-pūrvaṃ calanti sma yatra lālya-bhāvataḥ saṃnanda-nandanāv agrajam anuvrajataḥ sma lālaka-bhāvāt taj-janmānam anu ca [5] tatra viśeṣatas tu- mukha-kamala-virājan-nāṭya-dṛk-khañjarītā stana-kanakaja-kumbha-bhrāji-patrāvalīkā caraṇa-sarasijāṇāṃ haṃsaka-svāna-ramyā vraja-nija-mahilālī tatra bhavyaṃ babhāra

1.28.2

ततश् च- न परं चाक्षुषम् आसीत् तद्-व्रज-जन-चलनं विदूरतः किन्तु शकट-घटाटननाद् वादाद् अप्य् अन्ध-वेद्यं च

tataś ca- na paraṃ cākṣuṣam āsīt tad-vraja-jana-calanaṃ vidūrataḥ kintu śakaṭa-ghaṭāṭananād vādād apy andha-vedyaṃ ca

1.28.3

सुराणां नॄणां च प्रतिपद-बहूभाव-मयतां स-वाद्यैर् गीताद्यैः सह कुसुम-वर्षैर् जय-रवैः मुकुन्दालोकाय प्रथित-पथिकाली-शवलनैः समन्तात् सङ्घट्टैर् अभिययुर् अमी आम्बिक-वनम्

surāṇāṃ nṝṇāṃ ca pratipada-bahūbhāva-mayatāṃ sa-vādyair gītādyaiḥ saha kusuma-varṣair jaya-ravaiḥ mukundālokāya prathita-pathikālī-śavalanaiḥ samantāt saṅghaṭṭair abhiyayur amī āmbika-vanam

1.28.4

तत्र च- भ्रात्रा सत्रा हरिस् तत्रारुह्य कम्बलि-वाह्यकम् विचित्र-मित्र-गन्त्रीणां वृतं पृतनयाययौ

tatra ca- bhrātrā satrā haris tatrāruhya kambali-vāhyakam vicitra-mitra-gantrīṇāṃ vṛtaṃ pṛtanayāyayau

1.28.5

कदाचिद् उन्नतं तत्र शकटं घटयन् पृथक् अभीष्टं द्रष्टुम् उत्कण्ठी स स्म सुष्ठु प्रतिष्ठते

kadācid unnataṃ tatra śakaṭaṃ ghaṭayan pṛthak abhīṣṭaṃ draṣṭum utkaṇṭhī sa sma suṣṭhu pratiṣṭhate

1.28.6

सखि-बल-बलवान् विहार-चर्यां पथि विदधत्-कुतुकं च लोकमानः मुहुर् उपचरितः स्वयं जनन्या बकरिपुर् आम्बिक-काननं विवेश

sakhi-bala-balavān vihāra-caryāṃ pathi vidadhat-kutukaṃ ca lokamānaḥ muhur upacaritaḥ svayaṃ jananyā bakaripur āmbika-kānanaṃ viveśa

1.28.7

तत्र च- जङ्घालास् ते लक्षशो लोक-सङ्घास् तीर्थं याताः कृष्णम् आपुश् च दैवात् तृष्णा-दीनाः पाथसस् तत्-प्रयाताः सौधीं यद्वद् वृष्टिम् अन्ते लभन्ते

tatra ca- jaṅghālās te lakṣaśo loka-saṅghās tīrthaṃ yātāḥ kṛṣṇam āpuś ca daivāt tṛṣṇā-dīnāḥ pāthasas tat-prayātāḥ saudhīṃ yadvad vṛṣṭim ante labhante

1.28.8

तस्मिन्न् इदम् अद्भुतम् उद्भूतम् अभूत्- उत्फुल्ल-नेत्र-कमलं पुलक-प्रसार- शैवालम् अश्रु-मिलद्-ऊर्मि-जन-प्रवाहः आक्रम्य सेतुम् अधिगम्य सुरम्य-कृष्ण- शोभा-महाम्बुधिम् अगाज् जलताम् अपीह

tasminn idam adbhutam udbhūtam abhūt- utphulla-netra-kamalaṃ pulaka-prasāra- śaivālam aśru-milad-ūrmi-jana-pravāhaḥ ākramya setum adhigamya suramya-kṛṣṇa- śobhā-mahāmbudhim agāj jalatām apīha

1.28.9

ततश् चाभिख्या-मात्रतः कृत-सर्व-वशीभावस्य तस्य तद्-आसेचनक-रूप-निरूपणात् पश्य पश्येत्य् एवास्मिन् पश्यति लोके कथंचित् कृत-निवारणे च तस्मिन् कोलाहल-कारणे व्रज-वासि-जनः सर्व एव यथायथम् आवासम् आससाद [8] आसाद्य च पुरोहित-हित-सहिततया कृत-स्नान-दान-व्यापारे श्री-व्रजराज-विराजमान-समाज-वारे कुतुकतस् तैर्थिक-सार्थ-दर्शनार्थं स्नातानुलिप्तता-दीप्तः सखि-रामाराम-रमणः कमन-कमल-लोचनस् तत्र तत्र भ्रमण-क्रमम् आचचार यत्र नाना-देश-जनानां वेश-निवेश-निर्वेश-संवेश-भाषाभिनिवेश-क्रिया-विनिवेश-विशेषान् अनुभूय बहुल-कुतूहलम् आकलयां बभूव [9] यत्र च कृष्णं पश्य रामं पश्य श्रीदामानं पश्येत्य् अमी पश्यन्तः कोलाहलं बंहयाम् आसुः [10] यत्र च तदीय-वृन्दानि गोविन्दीय-सुन्दरता-मरन्द-विनिस्यन्दम् अमन्दं नयन-रसनया रसयन्ति मोहातिशयवन्ति विहित-हित-सर्वस्वात्म-निवेदनं सास्र-नम्र-कम्र-वदनं सदन-सदनाद् असीदन्ति च संजिताञ्जलितया तस्थुः [11] श्री-कृष्णस् तु तद् अङ्गीकृत्यापि शील-वृत्त्या तदीय-स्नेहं साङ्गीकुर्वन् मदीया एव भवद्-भवदीयार्था मत्-प्रत्यर्पणतः प्रतिस्वं यथा-निष्ठम् अवतिष्ठन्ताम् इति सन्तोषयन् क्रमशो निजाश्रमम् एवाश्रमम् आजगाम [12] आगम्य च सायन्तनम् अशनं संगत्य मातुर् मानसम् आनन्देन वितत्य प्रशस्त-वस्त्र-मालालंकार-सारं परिकृत्य सखिभिर् आत्मानं परिवृत्य सर्व-भागवत-शिव-प्रदस्य भागवत-परम्परा-परम-गुरोः शिवस्य वरिवस्यायां शिव-रात्रि-यात्रिभिः पित्रादिभिर् एकाग्रतया स्व-मङ्गल-कृते कृत-जागरं स्वीय-परकीय-राजकीय-जनकीय-बहल-कोलाहल-प्रकारं शिवागारम् अनु नाना-विद्या-विस्मायकतया विद्यमानान् संपश्यति स्म सर्वे व्रजजनास् तत्र कल्प-वृक्ष-समा बभुः अधिदेव इवादीप्यद् धन्यः पर्जन्य-नन्दनः

tataś cābhikhyā-mātrataḥ kṛta-sarva-vaśībhāvasya tasya tad-āsecanaka-rūpa-nirūpaṇāt paśya paśyety evāsmin paśyati loke kathaṃcit kṛta-nivāraṇe ca tasmin kolāhala-kāraṇe vraja-vāsi-janaḥ sarva eva yathāyatham āvāsam āsasāda [8] āsādya ca purohita-hita-sahitatayā kṛta-snāna-dāna-vyāpāre śrī-vrajarāja-virājamāna-samāja-vāre kutukatas tairthika-sārtha-darśanārthaṃ snātānuliptatā-dīptaḥ sakhi-rāmārāma-ramaṇaḥ kamana-kamala-locanas tatra tatra bhramaṇa-kramam ācacāra yatra nānā-deśa-janānāṃ veśa-niveśa-nirveśa-saṃveśa-bhāṣābhiniveśa-kriyā-viniveśa-viśeṣān anubhūya bahula-kutūhalam ākalayāṃ babhūva [9] yatra ca kṛṣṇaṃ paśya rāmaṃ paśya śrīdāmānaṃ paśyety amī paśyantaḥ kolāhalaṃ baṃhayām āsuḥ [10] yatra ca tadīya-vṛndāni govindīya-sundaratā-maranda-vinisyandam amandaṃ nayana-rasanayā rasayanti mohātiśayavanti vihita-hita-sarvasvātma-nivedanaṃ sāsra-namra-kamra-vadanaṃ sadana-sadanād asīdanti ca saṃjitāñjalitayā tasthuḥ [11] śrī-kṛṣṇas tu tad aṅgīkṛtyāpi śīla-vṛttyā tadīya-snehaṃ sāṅgīkurvan madīyā eva bhavad-bhavadīyārthā mat-pratyarpaṇataḥ pratisvaṃ yathā-niṣṭham avatiṣṭhantām iti santoṣayan kramaśo nijāśramam evāśramam ājagāma [12] āgamya ca sāyantanam aśanaṃ saṃgatya mātur mānasam ānandena vitatya praśasta-vastra-mālālaṃkāra-sāraṃ parikṛtya sakhibhir ātmānaṃ parivṛtya sarva-bhāgavata-śiva-pradasya bhāgavata-paramparā-parama-guroḥ śivasya varivasyāyāṃ śiva-rātri-yātribhiḥ pitrādibhir ekāgratayā sva-maṅgala-kṛte kṛta-jāgaraṃ svīya-parakīya-rājakīya-janakīya-bahala-kolāhala-prakāraṃ śivāgāram anu nānā-vidyā-vismāyakatayā vidyamānān saṃpaśyati sma sarve vrajajanās tatra kalpa-vṛkṣa-samā babhuḥ adhideva ivādīpyad dhanyaḥ parjanya-nandanaḥ

Pūraṇa 1 (cont. 33)

1.28.10

प्रभाते च प्रभाते वदान्यता-प्रचाराहृत-विप्रादीनाम् अगणेय-गणाय गुण-गुणितान्नादि-दानतः संमानतश् च वितानित-यशसि श्री-व्रजराज-सदसि तेषु तत्-तीर्थ-यात्रि-शतेषु च चिर-परिचित-चरवत् परम-प्रीति-स्फीतीभावन-नीतितः कथम् अपि प्रस्थापितेषु तस्याम् अमावस्यायां तास्मिन्न् एव व्रज-वसतिभिः सह पितृभ्यां लालितः स हरिर् वासतेयीम् उवास [14] ततः सा च रात्रिर् यात्रिक-जन-प्राचुर्य-पूर्यमाणा नासीद् इति कोलाहलापगमेन ह्यस्तन-जागर-क्लमेन च सुप्तिः सर्वतश् च निर्भरम् एवाविर्भवति स्म [15] यत्र दनुजामित्रस् तु व्रीडातः क्रीडातश् च किंचिद् दूरगतः सखि-जन-जनित-सुखं निद्रायते स्म [16] अथ तस्यां निशि दिशि दिश्य् अपि दर्शित-तमसि रहित-दन्तगरः कश्चिज् जरद-जगरः सर्पः सर्पन् व्रजराज-चरण-राजीवं निजगार [17] तेन च वीर्यवत्तया निगीर्यमाणे चरणे शरणेच्छुर् व्रज-धरणीशः सन्तत-कृष्ण-स्फूर्ति-पूर्ति-प्रचित-चित्ततया जाग्रद् एव कृष्णम् उद्दिश्य चुक्रोश यथा- कृष्ण कृष्ण बत कृष्ण कृष्ण हे तात माम् अजगरो ग्रसेत किम् इत्य् असौ स्मरणतस् तनूजनेस् तस्य मोह-मय-भावम् अययौ

prabhāte ca prabhāte vadānyatā-pracārāhṛta-viprādīnām agaṇeya-gaṇāya guṇa-guṇitānnādi-dānataḥ saṃmānataś ca vitānita-yaśasi śrī-vrajarāja-sadasi teṣu tat-tīrtha-yātri-śateṣu ca cira-paricita-caravat parama-prīti-sphītībhāvana-nītitaḥ katham api prasthāpiteṣu tasyām amāvasyāyāṃ tāsminn eva vraja-vasatibhiḥ saha pitṛbhyāṃ lālitaḥ sa harir vāsateyīm uvāsa [14] tataḥ sā ca rātrir yātrika-jana-prācurya-pūryamāṇā nāsīd iti kolāhalāpagamena hyastana-jāgara-klamena ca suptiḥ sarvataś ca nirbharam evāvirbhavati sma [15] yatra danujāmitras tu vrīḍātaḥ krīḍātaś ca kiṃcid dūragataḥ sakhi-jana-janita-sukhaṃ nidrāyate sma [16] atha tasyāṃ niśi diśi diśy api darśita-tamasi rahita-dantagaraḥ kaścij jarada-jagaraḥ sarpaḥ sarpan vrajarāja-caraṇa-rājīvaṃ nijagāra [17] tena ca vīryavattayā nigīryamāṇe caraṇe śaraṇecchur vraja-dharaṇīśaḥ santata-kṛṣṇa-sphūrti-pūrti-pracita-cittatayā jāgrad eva kṛṣṇam uddiśya cukrośa yathā- kṛṣṇa kṛṣṇa bata kṛṣṇa kṛṣṇa he tāta mām ajagaro graseta kim ity asau smaraṇatas tanūjanes tasya moha-maya-bhāvam ayayau

1.28.11

अथ तत्-पार्श्व-वर्तिनः शूर-चक्र-वर्तिनश् चन्द्र-हासम् आदाय समुत्थिताश् चन्द्रमसं ग्रसमानं राहुम् इव बाहु-शालिनस् तं पश्यन्तः प्रव्यथिता व्यर्थी-भूत-तत्-प्रहार-प्रयासास् तद्-उपायान्तरम् अपश्यन्तश् च व्यग्रता-क्वथिताः शरारुभिर् ज्वलद्-अग्रोदग्र-दारुभिर् जघ्नुः [19] तथाप्य् अत्यजति तत्राजगरे प्रथम-शब्दाद् एव जाग्रद्-व्रजराज-तनूजः सुर-गज-राज इव धावंस् तर्ह्य् एवाजगाम [20] आगच्छतश् च तस्य स दीर्घतर-दीर्घ-पृष्ठः पुच्छम् अनु वाट-घटित-न्यायेन चरण-पल्लव-स्पृष्टतां प्राप [21] तत्-स्पृष्टश् चायं विसृष्ट-तच्-चरणः स्वयम् अकस्मात् सर्पाकाराद् उत्सर्पन् वपुर् अन्तरम् अन्तरेण विद्याधराकारं धारयति स्म [22] तत्-कर-पल्लव-स्पृष्ट-चरणाः श्री-व्रज-राज-चरणाश् च यथावद् विराजमानताम् आपुः [23] ततः साश्चर्यं कृतावलोकेषु सर्व-लोकेषु सुदर्शन-नाम-धरः स तु विद्याधर-चरः पुनर्-लब्ध-स्वरूप-वरस् तं प्रशंसन् स्व-शाप-वृत्तान्तं शंसंस् तदीयां क्षमाम् आशंसंस् तद्-अनुज्ञातः स्वाधिष्ठानम् एव प्रतिष्ठते स्म [24] ये पूर्वं तत्रापत्रपाम् अपहाय श्री-व्रज-पतिपत्नी-प्रभृतयः कुल-स्त्री-जनाः किम् उतान्ये संसृज्यमानतयानुसृत्य कृत्य-मूढताम् अनुबभूवुः [25] सम्प्रति तु ते यथायथं मिथः समुपगूढाह् केवल-मूढ-रोदना बभूवुः यथा तातं कृष्णश् च रामश् च कृष्णं रामं च मातरः मातॄश् चान्यास्तथान्योऽ न्यम् अन्ये शिश्लिषुर् उन्मदाः

atha tat-pārśva-vartinaḥ śūra-cakra-vartinaś candra-hāsam ādāya samutthitāś candramasaṃ grasamānaṃ rāhum iva bāhu-śālinas taṃ paśyantaḥ pravyathitā vyarthī-bhūta-tat-prahāra-prayāsās tad-upāyāntaram apaśyantaś ca vyagratā-kvathitāḥ śarārubhir jvalad-agrodagra-dārubhir jaghnuḥ [19] tathāpy atyajati tatrājagare prathama-śabdād eva jāgrad-vrajarāja-tanūjaḥ sura-gaja-rāja iva dhāvaṃs tarhy evājagāma [20] āgacchataś ca tasya sa dīrghatara-dīrgha-pṛṣṭhaḥ puccham anu vāṭa-ghaṭita-nyāyena caraṇa-pallava-spṛṣṭatāṃ prāpa [21] tat-spṛṣṭaś cāyaṃ visṛṣṭa-tac-caraṇaḥ svayam akasmāt sarpākārād utsarpan vapur antaram antareṇa vidyādharākāraṃ dhārayati sma [22] tat-kara-pallava-spṛṣṭa-caraṇāḥ śrī-vraja-rāja-caraṇāś ca yathāvad virājamānatām āpuḥ [23] tataḥ sāścaryaṃ kṛtāvalokeṣu sarva-lokeṣu sudarśana-nāma-dharaḥ sa tu vidyādhara-caraḥ punar-labdha-svarūpa-varas taṃ praśaṃsan sva-śāpa-vṛttāntaṃ śaṃsaṃs tadīyāṃ kṣamām āśaṃsaṃs tad-anujñātaḥ svādhiṣṭhānam eva pratiṣṭhate sma [24] ye pūrvaṃ tatrāpatrapām apahāya śrī-vraja-patipatnī-prabhṛtayaḥ kula-strī-janāḥ kim utānye saṃsṛjyamānatayānusṛtya kṛtya-mūḍhatām anubabhūvuḥ [25] samprati tu te yathāyathaṃ mithaḥ samupagūḍhāh kevala-mūḍha-rodanā babhūvuḥ yathā tātaṃ kṛṣṇaś ca rāmaś ca kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca mātaraḥ mātṝś cānyāstathānyo' nyam anye śiśliṣur unmadāḥ

1.28.12

तद् एवं कृत-क्षपणायां क्षपायां तत्-क्षणम् एव तूर्ण-गमन-मनसः समम् अनः-समूहम् आरोहयन्तश् चिर-गन्तव्यं पन्थानम् अन्तिकम् इवातिक्रान्तवन्तः प्राप्तवन्तश् च निज-व्रजम् [27] यत्रोपनन्दादयः स-नन्दनं सहज-मात्रं श्रीमन्-नन्द-राजम् अनवद्य-वाद्य-गीत-परीत-वेद-घोषानुगत-सर्व-घोषा यथायथं संसज्य नीराज्य च व्रजोपवनम् आवास्य स्नपनादिभिर् उपास्य च तत्रैव निज-गृह-जनं प्रापय्य पाकं समापय्य च सर्वान् एव सम्भोज्य सुखेन संयोज्य च वर्त्म-वार्तां संपृच्छ्य हर्ष-धर्षादिकं समृच्छ्य च स्व-स्व-वसतिम् अनु वसतीं वासयाम् आसुः [28] अथ समापनम् आह- ईदृशस् ते व्रजाधीश पुत्रश् चित्रयशाः शशी यद्-अङ्घ्रि-नखर-ज्योत्स्ना तमः सर्वम् अनीनशत्

tad evaṃ kṛta-kṣapaṇāyāṃ kṣapāyāṃ tat-kṣaṇam eva tūrṇa-gamana-manasaḥ samam anaḥ-samūham ārohayantaś cira-gantavyaṃ panthānam antikam ivātikrāntavantaḥ prāptavantaś ca nija-vrajam [27] yatropanandādayaḥ sa-nandanaṃ sahaja-mātraṃ śrīman-nanda-rājam anavadya-vādya-gīta-parīta-veda-ghoṣānugata-sarva-ghoṣā yathāyathaṃ saṃsajya nīrājya ca vrajopavanam āvāsya snapanādibhir upāsya ca tatraiva nija-gṛha-janaṃ prāpayya pākaṃ samāpayya ca sarvān eva sambhojya sukhena saṃyojya ca vartma-vārtāṃ saṃpṛcchya harṣa-dharṣādikaṃ samṛcchya ca sva-sva-vasatim anu vasatīṃ vāsayām āsuḥ [28] atha samāpanam āha- īdṛśas te vrajādhīśa putraś citrayaśāḥ śaśī yad-aṅghri-nakhara-jyotsnā tamaḥ sarvam anīnaśat

1.29.1

इति श्री-गोपाल-चम्पूम् अन्व् अम्बिका-वन-गमन-संविधानं नाम अष्टविंशं पूरणम् 28 (29) अथैकोनत्रिंशं पूरणम् रहः-कुतूहल-वह-बहल-रहः क्रीडाख्यम् [1] अथ रात्रि-कथां पुनः स्निग्धकण्ठः प्रथयामास- यदा रासाद् वासं रहसि ययुर् आभीर-वनितास् तदा शङ्कां जग्मुः स्वयम् अपि तु नासां गृह-जनाः यद् अन्यास् तद्-रूपा व्यधित हरि-माया प्रति-गृहं यथामीभिर् ज्ञातं निववृतिर एताः पथ इति

iti śrī-gopāla-campūm anv ambikā-vana-gamana-saṃvidhānaṃ nāma aṣṭaviṃśaṃ pūraṇam 28 (29) athaikonatriṃśaṃ pūraṇam rahaḥ-kutūhala-vaha-bahala-rahaḥ krīḍākhyam [1] atha rātri-kathāṃ punaḥ snigdhakaṇṭhaḥ prathayāmāsa- yadā rāsād vāsaṃ rahasi yayur ābhīra-vanitās tadā śaṅkāṃ jagmuḥ svayam api tu nāsāṃ gṛha-janāḥ yad anyās tad-rūpā vyadhita hari-māyā prati-gṛhaṃ yathāmībhir jñātaṃ nivavṛtira etāḥ patha iti

1.29.2

अथ तद्-अनन्तर-रात्रि-सन्ततीर् नाना-रस-रास-विलासादिभिर् अतिवाहयति श्री-गोविन्दे वृन्दा तु विविध-साहायकं समाहरति स्म, यथा- उपव्रजं न्यस्यति सा तमालान् दीप्रौषधीश् च व्रज-दूर-देशे इत्य् आदि तत्राभिसृतौ स-वृन्दा वृन्दा हरेः सेवनम् आचचार

atha tad-anantara-rātri-santatīr nānā-rasa-rāsa-vilāsādibhir ativāhayati śrī-govinde vṛndā tu vividha-sāhāyakaṃ samāharati sma, yathā- upavrajaṃ nyasyati sā tamālān dīprauṣadhīś ca vraja-dūra-deśe ity ādi tatrābhisṛtau sa-vṛndā vṛndā hareḥ sevanam ācacāra

1.29.3

तदा च- अचीचकासद् विपिनान्य् आजीहयद् इह प्रियाः रासायत-त्वरद्-रात्रीर् अत्रामूर् अजजागरत्

tadā ca- acīcakāsad vipināny ājīhayad iha priyāḥ rāsāyata-tvarad-rātrīr atrāmūr ajajāgarat

1.29.4

आररम्भत रम्भोरूर् लम्भं लम्भं ततो हरिः हारान् इव विहारांस् तान् कारं कारं दधे हृदि

ārarambhata rambhorūr lambhaṃ lambhaṃ tato hariḥ hārān iva vihārāṃs tān kāraṃ kāraṃ dadhe hṛdi

1.29.5

कदाचन चौर्य-चर्यया तासां गृहम् आयाति तत्रेयं दिक्- साहाय्ये ललितायाः कलयन् वेशं विशाखायाः विपरीते विपरीतं हरिर् अविशत् तमसि वेश्म राधायाः

kadācana caurya-caryayā tāsāṃ gṛham āyāti tatreyaṃ dik- sāhāyye lalitāyāḥ kalayan veśaṃ viśākhāyāḥ viparīte viparītaṃ harir aviśat tamasi veśma rādhāyāḥ

1.29.6

तत्रान्धे तमसि काम्यमान-वाम्याम् आलिं प्रत्यालि-च्छल-वचनम्- सुसखीयति ते सुभ्रूर् असौ गोप-मतल्लिका शपे तुभ्यं लपेयं च स्वयं सख्यम् उरीकुरु

tatrāndhe tamasi kāmyamāna-vāmyām āliṃ pratyāli-cchala-vacanam- susakhīyati te subhrūr asau gopa-matallikā śape tubhyaṃ lapeyaṃ ca svayaṃ sakhyam urīkuru

1.29.7

तत्र कथंचिद् अपि तद्-आगमने वृद्धाभिः किंचिद् इवावगते कुञ्जानेव स्व-लीलया कञ्ज-लोचनस् ताभिः समं रञ्जयति [6] तत्र तत्-प्रेयस्या वृद्धाभिवञ्चना-चञ्चुता, यथा- यस् त्वां रात्रिषु वृद्धे माम् अपि देवो विभीषयते स तु मन्त्रिभिर् उत्कलितो गोष्ठात् कुञ्जान् विमर्दयति

tatra kathaṃcid api tad-āgamane vṛddhābhiḥ kiṃcid ivāvagate kuñjāneva sva-līlayā kañja-locanas tābhiḥ samaṃ rañjayati [6] tatra tat-preyasyā vṛddhābhivañcanā-cañcutā, yathā- yas tvāṃ rātriṣu vṛddhe mām api devo vibhīṣayate sa tu mantribhir utkalito goṣṭhāt kuñjān vimardayati

1.29.8

तस्माद् अत्रान्यथा मावगास् तत्र च मागा इति ध्वनितम् [8] अथ सख्याः- सत्यं जरति मद्-आल्या वर-युजि गण्डे मकर-वतंसाङ्कः न मया लिखितः कुतुकान् न मृषा-मुष्याः सपत्न्या च

tasmād atrānyathā māvagās tatra ca māgā iti dhvanitam [8] atha sakhyāḥ- satyaṃ jarati mad-ālyā vara-yuji gaṇḍe makara-vataṃsāṅkaḥ na mayā likhitaḥ kutukān na mṛṣā-muṣyāḥ sapatnyā ca

1.29.9

अत्र मम सखीत्वेन तस्याश् च सपत्नीत्वेन विरोध-लक्षणा-प्राप्तेर् मयैव लिखित इति तया ध्वनितम् [10] तद्-अनुवादिना कविना तु तस्य म्र्षात्वम् इति [11] अथ व्रज एव विघ्न-निघ्नतया प्रोषित-भर्तृका वर्ण्यते [12] तत्र श्री-कृष्णस्य भावना- राधां पश्यसि जल्पसि स्पृशसि च स्वात्मन्न् अथालिङ्गसि स्वस्मिंस् तत् तद् अनुक्रियाम् अपि तयारब्धां भजन् नन्दसि विश्रम्भं न हि मन्यसे तदपि चेद् अन्यां दशां यामितस् तत्-प्राप्तिं मनुषे तया कथय भो किं ते सुखं सेत्स्यति

atra mama sakhītvena tasyāś ca sapatnītvena virodha-lakṣaṇā-prāpter mayaiva likhita iti tayā dhvanitam [10] tad-anuvādinā kavinā tu tasya mrṣātvam iti [11] atha vraja eva vighna-nighnatayā proṣita-bhartṛkā varṇyate [12] tatra śrī-kṛṣṇasya bhāvanā- rādhāṃ paśyasi jalpasi spṛśasi ca svātmann athāliṅgasi svasmiṃs tat tad anukriyām api tayārabdhāṃ bhajan nandasi viśrambhaṃ na hi manyase tadapi ced anyāṃ daśāṃ yāmitas tat-prāptiṃ manuṣe tayā kathaya bho kiṃ te sukhaṃ setsyati

1.29.10

श्री-कृष्णं प्रति सखी-वचनम्- भूषणम् अग्नि-प्रायं भूषण-निभम् अग्निम् अप्य् असौ राधा त्वद्-विरहे या कलयति सा कथम् अन्यैः समाधेया

śrī-kṛṣṇaṃ prati sakhī-vacanam- bhūṣaṇam agni-prāyaṃ bhūṣaṇa-nibham agnim apy asau rādhā tvad-virahe yā kalayati sā katham anyaiḥ samādheyā

1.29

तस्याः प्राणा भवान् सा च भवत्-प्राणा इति स्फुटम् एतद्-वाचा लघूकर्तुं प्राणन्तीं मां तु धिक् प्रभो

tasyāḥ prāṇā bhavān sā ca bhavat-prāṇā iti sphuṭam etad-vācā laghūkartuṃ prāṇantīṃ māṃ tu dhik prabho

1.29.12

_11 [13] अथोत्कण्ठिता तत्र च तं प्रति सखी-वचनम्- ताम् एव प्रेरयत्य् उच्चैर् उत्कण्ठा त्वां तु नैति सा इति तस्याम् असौ कृष्ण वितृष्णा-शर्म नाञ्चति

_11 [13] athotkaṇṭhitā tatra ca taṃ prati sakhī-vacanam- tām eva prerayaty uccair utkaṇṭhā tvāṃ tu naiti sā iti tasyām asau kṛṣṇa vitṛṣṇā-śarma nāñcati

1.29.13

अस्रैः कम्पैर् विवर्ण-च्छवि-कुल-वलनैर् गद्गदै रोमहर्षैः स्वेदैः स्तम्भैर् विमोहैर् मुरहर दलित-प्राय-देहां विधाय न त्यक्तुं न ग्रहीतुं कथम् अपि सुशका प्राण-घातावरोधाद् उत्कण्ठा कण्ठ-लग्नाशन-कवल-निभां तां तु दुःखाकरोति

asraiḥ kampair vivarṇa-cchavi-kula-valanair gadgadai romaharṣaiḥ svedaiḥ stambhair vimohair murahara dalita-prāya-dehāṃ vidhāya na tyaktuṃ na grahītuṃ katham api suśakā prāṇa-ghātāvarodhād utkaṇṭhā kaṇṭha-lagnāśana-kavala-nibhāṃ tāṃ tu duḥkhākaroti

1.29.14

परम-गुणस् त्वं माधव दोषापूर्ण-प्रभावोऽ सि कथम् इव तां गुण-रूपा- कृतिम् अधिचित्तं समदध्याः

parama-guṇas tvaṃ mādhava doṣāpūrṇa-prabhāvo' si katham iva tāṃ guṇa-rūpā- kṛtim adhicittaṃ samadadhyāḥ

1.29.15

अथाभिसारिका तत्र तां प्रति कस्याश्चिद् उत्प्रास-वचनम्- सन्ध्यायां क्व नु यासि लोल-नयनाप्य् अग्रायनैकाग्रहा तत्राप्य् अग्रतमं स्थलं किम् अपि तच् चेतस्य् अलम् बिभ्रती सा चैषा न हि बुध्यते तव गतिर् दृष्ट्वा तमालं मुहुर् विष्टब्धा धृत-भङ्गि-सङ्गि-सवयो-मध्ये मुहुर् लीयसे

athābhisārikā tatra tāṃ prati kasyāścid utprāsa-vacanam- sandhyāyāṃ kva nu yāsi lola-nayanāpy agrāyanaikāgrahā tatrāpy agratamaṃ sthalaṃ kim api tac cetasy alam bibhratī sā caiṣā na hi budhyate tava gatir dṛṣṭvā tamālaṃ muhur viṣṭabdhā dhṛta-bhaṅgi-saṅgi-savayo-madhye muhur līyase

1.29.16

अम्बर-मणि-संवलितं चरमाचलम् अधिजगन्थ पूर्वाद्रिम् शङ्के यन् निज-कृत्यं कर्तुं कृष्णान्तिकं यासि

ambara-maṇi-saṃvalitaṃ caramācalam adhijagantha pūrvādrim śaṅke yan nija-kṛtyaṃ kartuṃ kṛṣṇāntikaṃ yāsi

1.29.17

तत्राभिसारो, यथा- अन्याश् चाभिसरन्ति भाव-वलिताः शुभ्र-क्षपायां कृतैः शुभ्रैर् वेष-वरैर् विधाय पिहितं स्वं सत्यम् एतद्-वचः तस्मिन् गोप-वराङ्गनाः पुनर् अमूः कान्ताङ्ग-सङ्ग-स्मृतेर् जातानन्दतया स्मित-द्युति-वृतास् तेषां व्यधुर् व्यर्थताम्

tatrābhisāro, yathā- anyāś cābhisaranti bhāva-valitāḥ śubhra-kṣapāyāṃ kṛtaiḥ śubhrair veṣa-varair vidhāya pihitaṃ svaṃ satyam etad-vacaḥ tasmin gopa-varāṅganāḥ punar amūḥ kāntāṅga-saṅga-smṛter jātānandatayā smita-dyuti-vṛtās teṣāṃ vyadhur vyarthatām

1.29.18

सामानाधिकरण्यं तेजस्-तमसो रहो कलितम् कवयन्त्य् अपि यत् कृष्ण-भ्रान्तिं तमसि व्रज-स्त्रीणाम्

sāmānādhikaraṇyaṃ tejas-tamaso raho kalitam kavayanty api yat kṛṣṇa-bhrāntiṃ tamasi vraja-strīṇām

1.29.19

आरम्भाद् अपि कम्पते हृदयकं प्रस्थानतः स्तम्भते पाद-द्वन्द्वम् अहो मनस्य् अनुमिलन् देहं निरुद्धे प्रियः यासां गोप-नत-भ्रूवाम् अभिसृतौ तासां परं कारणं दैवं यन् नयते तद्-अन्तिकम् अमूस् तं वा बलात् कर्षति

ārambhād api kampate hṛdayakaṃ prasthānataḥ stambhate pāda-dvandvam aho manasy anumilan dehaṃ niruddhe priyaḥ yāsāṃ gopa-nata-bhrūvām abhisṛtau tāsāṃ paraṃ kāraṇaṃ daivaṃ yan nayate tad-antikam amūs taṃ vā balāt karṣati

1.29.20

कदाचित् काचित् कांचिद् दिवापि कृष्ण-समीपं छलतः संवलयति, यथा- आलि पश्य परितः शिखि-वृन्दं भीति-रीति-रहितं नटद् अस्ति बाढम् अस्य विहरन्न् अधिगम्यं नव्य-नीरद-वरः प्रतिभाति

kadācit kācit kāṃcid divāpi kṛṣṇa-samīpaṃ chalataḥ saṃvalayati, yathā- āli paśya paritaḥ śikhi-vṛndaṃ bhīti-rīti-rahitaṃ naṭad asti bāḍham asya viharann adhigamyaṃ navya-nīrada-varaḥ pratibhāti

1.29.21

अत्र निर्जनत्वं मध्य-स्थित-कृष्णत्वं च ध्वनितम् अथ वासकसज्जा- पुष्पाण्य् आचिनुते विचित्य चिनुते तल्पं व्रजस्याङ्गना यन् नास्ति त्रिजगत्य् अपि स्फुटम् अहो वैकुण्ठ-वीथिष्व् अपि एवं वासक-सज्जिका लसति सा छाया-द्वितीया यदा सङ्गिन्य्-आचित-सङ्गतिः पुनर् असौ वेत्तीव किञ्चिन् न हि

atra nirjanatvaṃ madhya-sthita-kṛṣṇatvaṃ ca dhvanitam atha vāsakasajjā- puṣpāṇy ācinute vicitya cinute talpaṃ vrajasyāṅganā yan nāsti trijagaty api sphuṭam aho vaikuṇṭha-vīthiṣv api evaṃ vāsaka-sajjikā lasati sā chāyā-dvitīyā yadā saṅginy-ācita-saṅgatiḥ punar asau vettīva kiñcin na hi

1.29.22

तत्र चोत्कण्ठावश्यायां तस्यां तं प्रति सखी-वचनम्- तल्पं कृत्वा भवद्-अभिगमं चिन्तयन्ती समन्तात् तत्रादृष्टे भवति समय-क्षेप-लेशाक्षमा सा चक्रे चक्राङ्कित-कर महा-कम्प-सम्पद्-विहस्ता शस्त-कल्पं कृतम् अपि च तत् कल्पयन्ती विशीर्णम्

tatra cotkaṇṭhāvaśyāyāṃ tasyāṃ taṃ prati sakhī-vacanam- talpaṃ kṛtvā bhavad-abhigamaṃ cintayantī samantāt tatrādṛṣṭe bhavati samaya-kṣepa-leśākṣamā sā cakre cakrāṅkita-kara mahā-kampa-sampad-vihastā śasta-kalpaṃ kṛtam api ca tat kalpayantī viśīrṇam

1.29.23

अथ विप्रलब्धा तत्र च तं प्रति सखी-वचनम्- भुक्तिं मुक्तिं च तनुते न परं भवद्-आगमः भक्तिं व्यनक्ति च व्यक्तं सुहृत्सु परमेश्वर

atha vipralabdhā tatra ca taṃ prati sakhī-vacanam- bhuktiṃ muktiṃ ca tanute na paraṃ bhavad-āgamaḥ bhaktiṃ vyanakti ca vyaktaṃ suhṛtsu parameśvara

1.29.24

अथ खण्डिता तत्र च तं प्रति सखी-वचनम्- कुर्यास् त्वं खण्डितां कांचिन् नखराद्य्-अङ्ग-सङ्गतः तं विना यां तथाकार्षीस् तत्र ते महती कला

atha khaṇḍitā tatra ca taṃ prati sakhī-vacanam- kuryās tvaṃ khaṇḍitāṃ kāṃcin nakharādy-aṅga-saṅgataḥ taṃ vinā yāṃ tathākārṣīs tatra te mahatī kalā

1.29.25

खण्डितां प्रति तस्याः सुहृद्-उपालम्भ-रचनं तद्-दूती-वचनम्- मानिनि वच्मि त्वाम् अहम् इह सुहृदां तव शृणोतु वृन्दं च सहजा या निज-वृत्तिर् गोविन्दे स्वयम् उपास्व ताम् एव

khaṇḍitāṃ prati tasyāḥ suhṛd-upālambha-racanaṃ tad-dūtī-vacanam- mānini vacmi tvām aham iha suhṛdāṃ tava śṛṇotu vṛndaṃ ca sahajā yā nija-vṛttir govinde svayam upāsva tām eva

1.29.26

तत्र कठोरायमानां प्रति च- मानाग्नि-मय-दृग्-वाणं मुञ्च त्वं किं नु गर्वसि राधे कृष्णश् च दृक्-पर्यक्-पर्जन्यास्त्रं विमोक्ष्यति

tatra kaṭhorāyamānāṃ prati ca- mānāgni-maya-dṛg-vāṇaṃ muñca tvaṃ kiṃ nu garvasi rādhe kṛṣṇaś ca dṛk-paryak-parjanyāstraṃ vimokṣyati

1.29.27

अथ सम्भ्रमाद् आगतस्य नखरादि-स्पर्शात् क्षतायमान-रक्तिम्ना समक्तस्य कान्तस्य वचनं तस्याः प्रतिवचनं च दयिते दयित कथं त्वं मलिन-मुखी धिग् न वेत्सि हा किम् इदम् नख-रदन-क्षतम् ऊहेत् त्वयि सुप्ते सुप्ति-राक्षसी चक्रे

atha sambhramād āgatasya nakharādi-sparśāt kṣatāyamāna-raktimnā samaktasya kāntasya vacanaṃ tasyāḥ prativacanaṃ ca dayite dayita kathaṃ tvaṃ malina-mukhī dhig na vetsi hā kim idam nakha-radana-kṣatam ūhet tvayi supte supti-rākṣasī cakre

1.29.28

अथ तस्याः सख्या संवादः- जलदे विलसति विद्युद् बिभ्यति हृदयाणि भीरूणाम् हससि हरिं किमु मुग्धे न हि हृदि चित्रं स्तुवेऽ हम् एतस्य

atha tasyāḥ sakhyā saṃvādaḥ- jalade vilasati vidyud bibhyati hṛdayāṇi bhīrūṇām hasasi hariṃ kimu mugdhe na hi hṛdi citraṃ stuve' ham etasya

1.29.29

अथ तस्याः कृष्णं प्रति- आवृणुतामरुणांशुर् नख-पद-सिन्दूर-चिह्नानि अञ्जनम् अपि कृष्णाभं तत् तु तवौष्ठः स्फुटं कुरुते

atha tasyāḥ kṛṣṇaṃ prati- āvṛṇutāmaruṇāṃśur nakha-pada-sindūra-cihnāni añjanam api kṛṣṇābhaṃ tat tu tavauṣṭhaḥ sphuṭaṃ kurute

1.29

पूर्वां हरितम् आक्रम्य निष्क्रामन् कृष्ण-नीरदः निह्नुते शशभृल्-लेखां हरिद्-अन्तर-लज्जया

pūrvāṃ haritam ākramya niṣkrāman kṛṣṇa-nīradaḥ nihnute śaśabhṛl-lekhāṃ harid-antara-lajjayā

1.29.31

_30 स्त्री-भावम् आकलयितुं कमठानुकारं गच्छन्-महाद्रि-तलम् आश्रितवान् भवान् यत् तच् चाजितस्य न तवानुचितं यतस् त्वं स्वां देवतां रमयितुं सुधयोद्यतोऽ सि

_30 strī-bhāvam ākalayituṃ kamaṭhānukāraṃ gacchan-mahādri-talam āśritavān bhavān yat tac cājitasya na tavānucitaṃ yatas tvaṃ svāṃ devatāṃ ramayituṃ sudhayodyato' si

1.29

मामपि हित्वा क्रीडसि तामपि हित्वेति नानृतं वचनम् एकं तत्र जहातेरन्यद्रूपं दधातेर् हि

māmapi hitvā krīḍasi tāmapi hitveti nānṛtaṃ vacanam ekaṃ tatra jahāteranyadrūpaṃ dadhāter hi

1.29

_32 नीरसा सरसा वेति विविक्तिर् नातिकामिनाम् पश्य वंश्या मुखं नायं पिबन्न् उज्झति माधवः

_32 nīrasā sarasā veti viviktir nātikāminām paśya vaṃśyā mukhaṃ nāyaṃ pibann ujjhati mādhavaḥ

1.29.34

_33 [27] तत्र श्री-कृष्णस्य वचनम्- राधे वपुषा तन्वी कोमल-हृदयातिसूक्ष्माधीर् असि च मानः कथम् एतावान् माति त्वयि तत् तु पृच्छामि

_33 [27] tatra śrī-kṛṣṇasya vacanam- rādhe vapuṣā tanvī komala-hṛdayātisūkṣmādhīr asi ca mānaḥ katham etāvān māti tvayi tat tu pṛcchāmi

1.29

मुखम् अब्जं तव रसना पल्लव-पत्री कथं वचः क्रूरम् आं ज्ञातं किल यस्मात् तन्-मूलं भाति हृद्-वज्रम्

mukham abjaṃ tava rasanā pallava-patrī kathaṃ vacaḥ krūram āṃ jñātaṃ kila yasmāt tan-mūlaṃ bhāti hṛd-vajram

1.29.36

_35 [28] भवतु च- यथा मे रोचते मानो न प्रसादस् तथा तव यत्र स्वाधीनता-व्यक्तिं कुरुषे ताडनेन च

_35 [28] bhavatu ca- yathā me rocate māno na prasādas tathā tava yatra svādhīnatā-vyaktiṃ kuruṣe tāḍanena ca

1.29

अर्दितोऽ पि रुषा राधे लीलाब्जेनास्मि नार्दितः हन्त मत्-कण्टकैर् एतत् त्वद्-अङ्घ्रि-सुहृद् अर्द्यते

ardito' pi ruṣā rādhe līlābjenāsmi nārditaḥ hanta mat-kaṇṭakair etat tvad-aṅghri-suhṛd ardyate

1.29.38

_37 [29] तद् एवम् उपवदमाने तस्मिन् पुनस् तस्या वचनम्- निर्वृत्य्-अम्बुधि-कुम्भजः स्थिति-महा-मेघावली-मारुतः प्राणानां पवनाशनस् तनुवनी-नैदाघ-दावानलः सोऽ यं ते विरहो यया बत मया सोढस्तया वा कथं सोढुं हन्त न शक्यते नव-नवः पद्मापते दुर्नयः

_37 [29] tad evam upavadamāne tasmin punas tasyā vacanam- nirvṛty-ambudhi-kumbhajaḥ sthiti-mahā-meghāvalī-mārutaḥ prāṇānāṃ pavanāśanas tanuvanī-naidāgha-dāvānalaḥ so' yaṃ te viraho yayā bata mayā soḍhastayā vā kathaṃ soḍhuṃ hanta na śakyate nava-navaḥ padmāpate durnayaḥ

1.29.39

एवं रुदतीं सखीम् आलक्ष्य सखी तं प्राह- अनुरागवती सन्ध्या स्वच्छोऽ यं वासरस्ततः स्थाने तया तस्य सङ्गो न रात्र्या मलिनात्मना

evaṃ rudatīṃ sakhīm ālakṣya sakhī taṃ prāha- anurāgavatī sandhyā svaccho' yaṃ vāsarastataḥ sthāne tayā tasya saṅgo na rātryā malinātmanā

1.29.40

त्वयि तु तद्-एतद्-विपरीतं प्रतीयते ततो न स्वच्छतेति व्यञ्जना ततः सा मानिनी पुनस् ताम् आह- दीप-ज्वाला मम हृदि गता स्नेहम् उद्धूय वक्रे चक्रे येन प्रतिहति-मिता तं कथं निन्दसि त्वम् निर्द्वन्द्वाहं सपदि भवितास्म्य् एव सोऽ प्य् एष नाना- गोपी-सङ्घात् प्रमदम् अयिता हन्त किं कस्य दुःखम्

tvayi tu tad-etad-viparītaṃ pratīyate tato na svacchateti vyañjanā tataḥ sā māninī punas tām āha- dīpa-jvālā mama hṛdi gatā sneham uddhūya vakre cakre yena pratihati-mitā taṃ kathaṃ nindasi tvam nirdvandvāhaṃ sapadi bhavitāsmy eva so' py eṣa nānā- gopī-saṅghāt pramadam ayitā hanta kiṃ kasya duḥkham

1.29.41

अथ तस्य तद्-बाष्पापसारणाय व्याज-रचनं वचनम्- मीनाद् अपि तन्-मुक्ता- फलम् उद्भवतीति रत्न-शास्त्रार्थम् पश्यन्न् इव मम हस्तस् तव मुखम् अभियाति मानिनि प्रसभम्

atha tasya tad-bāṣpāpasāraṇāya vyāja-racanaṃ vacanam- mīnād api tan-muktā- phalam udbhavatīti ratna-śāstrārtham paśyann iva mama hastas tava mukham abhiyāti mānini prasabham

1.29.42

ततश् च सा विमुखी-भवन्ती मनसीदं वदन्ती कलहान्तरिता-भावम् आससाद ऐषीस्त्वं यदि मानस मानेनामुं वशीकर्तुम् वशगेऽ प्य् अस्मिन् कृष्णे त्यजसि न किं तं वृथा-भूतम्

tataś ca sā vimukhī-bhavantī manasīdaṃ vadantī kalahāntaritā-bhāvam āsasāda aiṣīstvaṃ yadi mānasa mānenāmuṃ vaśīkartum vaśage' py asmin kṛṣṇe tyajasi na kiṃ taṃ vṛthā-bhūtam

1.29.43

तदा च सखी तम् उवाच- या तव हृदय-विदारं नखरैर् अकरोन् मुराराते तां मनुषे प्रिय-दयितां ज्वलति तु तस्माद् दृग् अस्माकम्

tadā ca sakhī tam uvāca- yā tava hṛdaya-vidāraṃ nakharair akaron murārāte tāṃ manuṣe priya-dayitāṃ jvalati tu tasmād dṛg asmākam

1.29

या खलु मानम् अमानं दधिरे त्वन्-मान-जीवना दयिता घटते गोपी-वल्लभ तस्याः स्फुटम् असुगमः सुगमः

yā khalu mānam amānaṃ dadhire tvan-māna-jīvanā dayitā ghaṭate gopī-vallabha tasyāḥ sphuṭam asugamaḥ sugamaḥ

1.29.45

_44 [35] इति सखीषु पराङ्-मुखीषु बहु तटस्थतां घटयन् दूर-देशीय-देशम् अटति स्म यदासौ, तदा तु- राधाया दृष्ट-मानायाः सृष्ट-रोमाञ्च-सञ्चयाः वैणव-ध्वनि-जातीया जीयासुः कीचक-स्वनाः

_44 [35] iti sakhīṣu parāṅ-mukhīṣu bahu taṭasthatāṃ ghaṭayan dūra-deśīya-deśam aṭati sma yadāsau, tadā tu- rādhāyā dṛṣṭa-mānāyāḥ sṛṣṭa-romāñca-sañcayāḥ vaiṇava-dhvani-jātīyā jīyāsuḥ kīcaka-svanāḥ

1.29.46

तद् अवगम्य वामाया वचनम्- न वदसि परुषं रुषं न धत्से मनसि च तत्र कथं कृतापराधे हरि हरि सततं विमानिताहं त्वयि बत शर्म कदापि नापराधे

tad avagamya vāmāyā vacanam- na vadasi paruṣaṃ ruṣaṃ na dhatse manasi ca tatra kathaṃ kṛtāparādhe hari hari satataṃ vimānitāhaṃ tvayi bata śarma kadāpi nāparādhe

1.29.47

तत्र तस्या मनः-कथा- मानं कुर्विति वक्ति सा प्रिय-सखी मानं न वेद्मि स्फुटं कौटिल्येन यदि प्रसिध्यति स तत् कौटिल्यम् एवात्र किम् हा तस्य स्मित-कञ्ज-चारु-नयनं श्यामस्य मन्-मानसं द्रष्टुं वाञ्छति हन्त कष्टम् अपरां स्फूर्तिं कथं गच्छतु

tatra tasyā manaḥ-kathā- mānaṃ kurviti vakti sā priya-sakhī mānaṃ na vedmi sphuṭaṃ kauṭilyena yadi prasidhyati sa tat kauṭilyam evātra kim hā tasya smita-kañja-cāru-nayanaṃ śyāmasya man-mānasaṃ draṣṭuṃ vāñchati hanta kaṣṭam aparāṃ sphūrtiṃ kathaṃ gacchatu

1.29

आगस्-कृतेऽ पि तस्मै रज्यति हृदयं खलं तद् एतन् मे त्यक्तुं तद् अपि न शक्यं कथम् इव स हरिः परित्याज्यः

āgas-kṛte' pi tasmai rajyati hṛdayaṃ khalaṃ tad etan me tyaktuṃ tad api na śakyaṃ katham iva sa hariḥ parityājyaḥ

1.29.49

_48 ततश् च- बलान् मानं शिक्षयन्तीर् अपि तत्र सखी-ततीः राधया सार्धम् आकर्षन् जीयाद् वेणु-कल-स्वनः

_48 tataś ca- balān mānaṃ śikṣayantīr api tatra sakhī-tatīḥ rādhayā sārdham ākarṣan jīyād veṇu-kala-svanaḥ

1.29.50

तस्या मुखम् अवकलय्य तत्-तद्-उपमा-जातियतया संशय्य स्थितवन्तं कान्तं प्रति सखी-वचनम्- तस्मिन्न् अपि विधु-बुद्धिं कर्तुं मा कृष्ण साहसं कार्षीः सर्वं जेतृ तद् एतद् भ्रू-धनुर् अनु नेत्र-वाणम् उत्क्षिपति

tasyā mukham avakalayya tat-tad-upamā-jātiyatayā saṃśayya sthitavantaṃ kāntaṃ prati sakhī-vacanam- tasminn api vidhu-buddhiṃ kartuṃ mā kṛṣṇa sāhasaṃ kārṣīḥ sarvaṃ jetṛ tad etad bhrū-dhanur anu netra-vāṇam utkṣipati

1.29.51

ततश् च- भ्रमरीवाम्बुजारण्यं शफरीव जलाशयम् कृष्णं लब्ध्वा पूर्वमेव दृष्टा साभून्न तूत्तरम्

tataś ca- bhramarīvāmbujāraṇyaṃ śapharīva jalāśayam kṛṣṇaṃ labdhvā pūrvameva dṛṣṭā sābhūnna tūttaram

1.29.52

अथ स्वाधीनभर्तृका नित्यं या याचितापि प्रियतम-हरिणा नेच्छति स्पर्श-मात्रं वाचा सेयं मुहुस् तं निदिशति रसनाम् अप्य् अहो संवरीतुम् तन् मन्ये नूनम् अस्यावयव-समुदितिर् दिव्य-सीधु-प्रकारः सङ्गाद् अप्य् अङ्ग यस्य प्रभवति मुहुर् उन्माद-लक्ष्मीर् अमूदृक्

atha svādhīnabhartṛkā nityaṃ yā yācitāpi priyatama-hariṇā necchati sparśa-mātraṃ vācā seyaṃ muhus taṃ nidiśati rasanām apy aho saṃvarītum tan manye nūnam asyāvayava-samuditir divya-sīdhu-prakāraḥ saṅgād apy aṅga yasya prabhavati muhur unmāda-lakṣmīr amūdṛk

1.29.53

तत्र च वक्ति रूपं यदा कृष्णस् तदा सा राधिकाधिकम् शृणोति नैव तत् तस्य पश्यन्ती रूपम् अद्भुतम्

tatra ca vakti rūpaṃ yadā kṛṣṇas tadā sā rādhikādhikam śṛṇoti naiva tat tasya paśyantī rūpam adbhutam

1.29.54

एतद्-अनन्तरं सखीनां निभृतालापः- अपि लीलायितम् अनया चम्पकलतया तमालाधः प्रागल्भ्यात् पुनर् एतां तद् उपरि रमण-स्पृहां वेद्मि

etad-anantaraṃ sakhīnāṃ nibhṛtālāpaḥ- api līlāyitam anayā campakalatayā tamālādhaḥ prāgalbhyāt punar etāṃ tad upari ramaṇa-spṛhāṃ vedmi

1.29.55

अथ श्रीमत्-परम-रूप-गुरूपदेश-मय-स्वप्न-कलितं प्रातस्तन-ललित-राग-संवलितं ललिता-गीतम्- जागरणाद् अथ कुञ्ज-वरे वीक्षित-भास्कर-रुचि-निकरे कान्ता-निद्रा-भङ्ग-करे अपि सङ्कलित-स्व-परिकरे मम धीर् मज्जति कंस-हरे मौलि-शिखोपरि-पिञ्छ-धरे [ध्रुवम्] मुहुर् उल्लासित-युवति-करे सममन्या बहिर् अनय-चरे घन-गहनाध्वनि गमन-परे तत्र च बहु कृत-सुख-वितरे आशास्तम्भित-विरह-गरे धाम्नि सनातन-शर्म-हरे इति

atha śrīmat-parama-rūpa-gurūpadeśa-maya-svapna-kalitaṃ prātastana-lalita-rāga-saṃvalitaṃ lalitā-gītam- jāgaraṇād atha kuñja-vare vīkṣita-bhāskara-ruci-nikare kāntā-nidrā-bhaṅga-kare api saṅkalita-sva-parikare mama dhīr majjati kaṃsa-hare mauli-śikhopari-piñcha-dhare [dhruvam] muhur ullāsita-yuvati-kare samamanyā bahir anaya-care ghana-gahanādhvani gamana-pare tatra ca bahu kṛta-sukha-vitare āśāstambhita-viraha-gare dhāmni sanātana-śarma-hare iti

1.29.56

दिनान्तरे सखी-सौभाग्यम्- किंचिद् विलोक्य कुञ्जे सख्याः प्रागल्भ्यम् एकान्तात् स्मेरा करम् अनु मुरलीं प्रागाद् बर्हावलिं शिरसि

dināntare sakhī-saubhāgyam- kiṃcid vilokya kuñje sakhyāḥ prāgalbhyam ekāntāt smerā karam anu muralīṃ prāgād barhāvaliṃ śirasi

1.29.57

तां प्रति श्री-राधा किम् अपीदम् आचार्य प्रोवाच- शेते मञ्जु-निकुञ्ज-तल्पम् अनु स प्रेयान् इति प्रेयसि त्वां वेणुं किल हर्तुम् अस्य कुतुकात् प्राहैषम् अस्मि द्रुतम् तं तु त्वं परिहृत्य चागतवती श्रान्तेव च प्रेक्ष्यसे तद्-वर्त्मान्य् अदुरी-चकर्थ रभसा यन् मादृशां दुर्गमम्

tāṃ prati śrī-rādhā kim apīdam ācārya provāca- śete mañju-nikuñja-talpam anu sa preyān iti preyasi tvāṃ veṇuṃ kila hartum asya kutukāt prāhaiṣam asmi drutam taṃ tu tvaṃ parihṛtya cāgatavatī śrānteva ca prekṣyase tad-vartmāny adurī-cakartha rabhasā yan mādṛśāṃ durgamam

1.29.58

तद् एवं तासां तस्य च प्रावृषिज-कृषिवद् दैव-वशत एव वशे वशंवदे तद्-अनन्तरं वसन्त-पञ्चमीम् अनु वसन्त-रागं जनयन् गोपाल-जनीभिर् मिलित्वा श्रीमान् गोपालः खलु खेलति स्म [44] तथा हि-तस्यां पञ्चम्याम् उत्कण्ठित-षट्-पद-खण्डित-तुण्ड-मुद्राकुल-मुकुल-मण्डलतया प्रथमम् उन्मीलितेषु केषुचित् पुण्ड्रकेषु श्रीमन्-माधव-राधादीनाम् अबाधम् आगमनम् असम्भाव्य भृशम् उन्मनायमानायां वृन्दायां सुमनायमाना काचिद् आलि-पालिर् आगम्य ताम् उल्लासितवती-[45] सखि वृन्दे ! कथम् इव मन्दतां विन्दसे ? आगम्य रम्यम् इदम् अवगम्यताम् [46] वृन्दाह कीदृशम् ? [47] सा प्राह-यादृशं भवद्-अभिरुचितम् [48] वृन्दाह-कथ्यतां तथ्यम् [48] सा प्राह-काचिद् आली माधवी-मण्डलम् अनु माधवं माधव-प्रकाश-दर्शनतः समुज्जृम्भित-राधा-विप्रलम्भ-बाधं निभाल्य ताम् उल्लोलयामास उल्लोल्य च सङ्गतश् चलन्ती सखीभिर् इदं वसन्त-रागेण गायन्ती वल्लभम् अपि लम्भयामास [49] गानं यथा- कृष्ण-वनं सखि भाति सरङ्गम् भवतीम् इव लघु नेतुम् अधीशं सेवित-मधुर-स-सङ्घम् [ध्रुवम्] जागरम् इतम् इव माधविकाशतम् अनुकृत-जृम्भा-भङ्गम् चुम्बति मधुप-गणे कृत-भङ्गि स्मारयति प्रिय-सङ्गम् सरस-रसालज-मुकुल-कुलं परिपुलकयद् इव समम् अङ्गम् आकारितम् इव तव कुरुते पिक-कलम् अनुकलयद् अनङ्गम् त्वां चेला-कलि-चन्दन-मरुता वासयतानुलवङ्गम् कर्षति मधुरिपु-मधु-पर्वोदित-वीणा-वेणु-मृदङ्गम् नीतायां त्वयि माधवि माधव-माधव-गान-तरङ्गम् किरति पराग-चयं लोचनम् इव नटयति चारु-कुरङ्गम् इति सा लब्ध्वा वल्लभम् अनिशं मनसा वलितासङ्गम् जयति निरुपम-रूपिणि मध्ये यमुना-मानस-गङ्गम्

tad evaṃ tāsāṃ tasya ca prāvṛṣija-kṛṣivad daiva-vaśata eva vaśe vaśaṃvade tad-anantaraṃ vasanta-pañcamīm anu vasanta-rāgaṃ janayan gopāla-janībhir militvā śrīmān gopālaḥ khalu khelati sma [44] tathā hi-tasyāṃ pañcamyām utkaṇṭhita-ṣaṭ-pada-khaṇḍita-tuṇḍa-mudrākula-mukula-maṇḍalatayā prathamam unmīliteṣu keṣucit puṇḍrakeṣu śrīman-mādhava-rādhādīnām abādham āgamanam asambhāvya bhṛśam unmanāyamānāyāṃ vṛndāyāṃ sumanāyamānā kācid āli-pālir āgamya tām ullāsitavatī-[45] sakhi vṛnde ! katham iva mandatāṃ vindase ? āgamya ramyam idam avagamyatām [46] vṛndāha kīdṛśam ? [47] sā prāha-yādṛśaṃ bhavad-abhirucitam [48] vṛndāha-kathyatāṃ tathyam [48] sā prāha-kācid ālī mādhavī-maṇḍalam anu mādhavaṃ mādhava-prakāśa-darśanataḥ samujjṛmbhita-rādhā-vipralambha-bādhaṃ nibhālya tām ullolayāmāsa ullolya ca saṅgataś calantī sakhībhir idaṃ vasanta-rāgeṇa gāyantī vallabham api lambhayāmāsa [49] gānaṃ yathā- kṛṣṇa-vanaṃ sakhi bhāti saraṅgam bhavatīm iva laghu netum adhīśaṃ sevita-madhura-sa-saṅgham [dhruvam] jāgaram itam iva mādhavikāśatam anukṛta-jṛmbhā-bhaṅgam cumbati madhupa-gaṇe kṛta-bhaṅgi smārayati priya-saṅgam sarasa-rasālaja-mukula-kulaṃ paripulakayad iva samam aṅgam ākāritam iva tava kurute pika-kalam anukalayad anaṅgam tvāṃ celā-kali-candana-marutā vāsayatānulavaṅgam karṣati madhuripu-madhu-parvodita-vīṇā-veṇu-mṛdaṅgam nītāyāṃ tvayi mādhavi mādhava-mādhava-gāna-taraṅgam kirati parāga-cayaṃ locanam iva naṭayati cāru-kuraṅgam iti sā labdhvā vallabham aniśaṃ manasā valitāsaṅgam jayati nirupama-rūpiṇi madhye yamunā-mānasa-gaṅgam

1.29.59

अत्र च पद्यम् एकं गद्यते- वन-रुचि-रुचिरः श्रीमान् मदन-विनोदाय नुन्न-गोपीकः अभितः सुरभित-देशः सहचरि पश्य माधवः स्फुरति

atra ca padyam ekaṃ gadyate- vana-ruci-ruciraḥ śrīmān madana-vinodāya nunna-gopīkaḥ abhitaḥ surabhita-deśaḥ sahacari paśya mādhavaḥ sphurati

1.29.60

तद् एवं निशम्य तत्र विन्दमानां वृन्दाम् अनु पुनर् एवं दर्शयामास, यथा- राधा हरिर् अपि पुलकि-वसन्तम् गायति निज-नुदम् अनु विकसन्तम् ध्रुवम् उपदिशते दिशि दिशि गुणयन्तम् पिकम् अनु पञ्चमम् अतिचिरयन्तम् वासन्ती-मधु रहसि धयन्तम् शंसति मधुलिहम् अनुगायन्तम् मधु-रसमनु गानं रमयन्तम् रसयति विनिमितम् अधरम् अयन्तम् मलयज-सुरभि-धुरं खञ्जन्तम् कवयति गन्धवहं प्रसजन्तम् वाद्य-गणं गुण-वलित-दिग्-अन्तम् अनुनृत्यति मद्-अलोल-दृग्-अन्तम् चपलाघन-सम-रुचिम् अनु तं तम् नटयति शिखि-गणम् अपि निपतन्तम् किरति चूर्णम् अनु पूर्णद्-अनन्तम् समम् आलील-ललनाभिर् अनन्तम् श्रम-जल-कण-गणम् अनु विलसन्तम् वहति पराग-भरं रुचिम् अनन्तम्

tad evaṃ niśamya tatra vindamānāṃ vṛndām anu punar evaṃ darśayāmāsa, yathā- rādhā harir api pulaki-vasantam gāyati nija-nudam anu vikasantam dhruvam upadiśate diśi diśi guṇayantam pikam anu pañcamam aticirayantam vāsantī-madhu rahasi dhayantam śaṃsati madhuliham anugāyantam madhu-rasamanu gānaṃ ramayantam rasayati vinimitam adharam ayantam malayaja-surabhi-dhuraṃ khañjantam kavayati gandhavahaṃ prasajantam vādya-gaṇaṃ guṇa-valita-dig-antam anunṛtyati mad-alola-dṛg-antam capalāghana-sama-rucim anu taṃ tam naṭayati śikhi-gaṇam api nipatantam kirati cūrṇam anu pūrṇad-anantam samam ālīla-lalanābhir anantam śrama-jala-kaṇa-gaṇam anu vilasantam vahati parāga-bharaṃ rucim anantam

1.29.61

इति [53] अथ तावतीं गतिम् अप्य् असहमानाः सहमाना गुरवः कुरवम् आचर्य पर्यवस्थया तासां स्वतन्त्रताम् आवार्य सर्वतो निरोधम् उद्बोधयामासुः [54] यत्र खलु रक्षिणी-वर्गस् ताह् सर्वतः समचक्षिष्ट येन स्वत एव कृष्णस्य च तद्-वश्यता जाता तद् एवं विधुरेण सर्वत्र च तत्र विधुरे सति- पद्यां पश्यति वेणुम् आकलयति प्रेष्यादिकं प्रेषयत्य् अन्यं कृत्स्नम् उपायम् आचरति यत् कान्तः स-कान्तः पुरा तद् गुर्वादि-निरोध-बन्ध-विधिषु प्रौढेषु हाकर्षणं जज्ञे निष्फलनम् एव येन च तयोर् मर्माणि भेदं ययुः

iti [53] atha tāvatīṃ gatim apy asahamānāḥ sahamānā guravaḥ kuravam ācarya paryavasthayā tāsāṃ svatantratām āvārya sarvato nirodham udbodhayāmāsuḥ [54] yatra khalu rakṣiṇī-vargas tāh sarvataḥ samacakṣiṣṭa yena svata eva kṛṣṇasya ca tad-vaśyatā jātā tad evaṃ vidhureṇa sarvatra ca tatra vidhure sati- padyāṃ paśyati veṇum ākalayati preṣyādikaṃ preṣayaty anyaṃ kṛtsnam upāyam ācarati yat kāntaḥ sa-kāntaḥ purā tad gurvādi-nirodha-bandha-vidhiṣu prauḍheṣu hākarṣaṇaṃ jajñe niṣphalanam eva yena ca tayor marmāṇi bhedaṃ yayuḥ

1.29.62

तत्र चोभयोर् मनः-कथा, यथा- न प्राग् दृष्टिर् अमुष्य यत् प्रिय-जनस्यासीत् तद् उच्चैः सुखं मन्ये सा बत साम्प्रतं समभवद् यत् तस्य तद् दुःखम् तस्य स्वस्य च या क्रमेण ममता जाताधुना सा द्वयं चूर्णीकर्तुम् अथेच्छतीह किम् अहं कर्तास्मि कर्ता स किम्

tatra cobhayor manaḥ-kathā, yathā- na prāg dṛṣṭir amuṣya yat priya-janasyāsīt tad uccaiḥ sukhaṃ manye sā bata sāmprataṃ samabhavad yat tasya tad duḥkham tasya svasya ca yā krameṇa mamatā jātādhunā sā dvayaṃ cūrṇīkartum athecchatīha kim ahaṃ kartāsmi kartā sa kim

1.29.63

रात्राव् अद्यातिमात्रं प्रणयि-जनम् अहं तं ददर्शाप्य् असौ मां नैतावन्-मात्रम् अत्र प्रतिनव-मदनं हन्त पस्पर्श च द्राक् यद्य् एष स्वप्न एव स्फुरति न हि तदाप्य् आत्मनः प्राण-रक्षां मन्ये जाग्रद्-दशा वा तद् अपि न हि हहा कृष्ण-कान्ते क्व नु त्वम्

rātrāv adyātimātraṃ praṇayi-janam ahaṃ taṃ dadarśāpy asau māṃ naitāvan-mātram atra pratinava-madanaṃ hanta pasparśa ca drāk yady eṣa svapna eva sphurati na hi tadāpy ātmanaḥ prāṇa-rakṣāṃ manye jāgrad-daśā vā tad api na hi hahā kṛṣṇa-kānte kva nu tvam

1.29

श्यामाङ्गम् अन्तरा देहः सुहृदः सर्व एव च अन्तर्-मनो-भिदस् तापं दधते वह्नि-जालवत्

śyāmāṅgam antarā dehaḥ suhṛdaḥ sarva eva ca antar-mano-bhidas tāpaṃ dadhate vahni-jālavat

1.29.65

_64 इति एवं संचक्रुधुस् ते ते रुरुधुश् च वधुर् यदा तदा कृष्णस् तीर्थ-यात्रां तृष्णया च्छद्म निर्ममे

_64 iti evaṃ saṃcakrudhus te te rurudhuś ca vadhur yadā tadā kṛṣṇas tīrtha-yātrāṃ tṛṣṇayā cchadma nirmame

1.29.66

यदा कृष्णानुरक्ताभिः सा यात्रा ताभिर् आकलि मनो-राज्यं तदा प्राज्यम् अचायि निरचायि च

yadā kṛṣṇānuraktābhiḥ sā yātrā tābhir ākali mano-rājyaṃ tadā prājyam acāyi niracāyi ca

1.29

यदा प्रतस्थे गोविन्दो विन्दन् शकटम् उन्नतम् तदा दृक्-पक्षिणां ताभिर् लक्षिता बन्धु-विच्युतिः

yadā pratasthe govindo vindan śakaṭam unnatam tadā dṛk-pakṣiṇāṃ tābhir lakṣitā bandhu-vicyutiḥ

1.29

_67 रात्रिं रात्रिं वसन्ति स्म यत्र ते तत्र निश्चितम् अभूद् अमूषु सम्प्राप्तिर् विधोर् दाक्षायणीष्व् इव

_67 rātriṃ rātriṃ vasanti sma yatra te tatra niścitam abhūd amūṣu samprāptir vidhor dākṣāyaṇīṣv iva

1.29.69

_68 तथा हि- ताभिः स्वस्य विदूरकाभिर् अभिसारोऽ द्यन्-मदाभिस् तदा गत्य्-अर्थं कृत-वासकाभिर् उदित-प्रोल्लासि-तत्-केलिभिः काभिश्चित् परिवञ्चिताभिर् अतिव्याप्ताभिर् उद्वासित- द्वन्द्वाभिर् विविध-स्व-केलिम् अभजत् तस्मिन् स कृष्णः पथि

_68 tathā hi- tābhiḥ svasya vidūrakābhir abhisāro' dyan-madābhis tadā gaty-arthaṃ kṛta-vāsakābhir udita-prollāsi-tat-kelibhiḥ kābhiścit parivañcitābhir ativyāptābhir udvāsita- dvandvābhir vividha-sva-kelim abhajat tasmin sa kṛṣṇaḥ pathi

1.29

यर्हि च तीर्थं याता गोकुललोकास्तदा हरिर्विदधे गुणजीविस्त्रीवेशं तासामासत्तिसौख्याय

yarhi ca tīrthaṃ yātā gokulalokāstadā harirvidadhe guṇajīvistrīveśaṃ tāsāmāsattisaukhyāya

1.29.71

_70 [56] तत्र ज्योतिर्-मन्त्र-योग-तन्त्र-विदुषी-वेषो, यथा- सर्वज्ञे किं त्रिलोक्यां सुख-कर-सदनं कृष्ण-गोष्ठं किम् अस्मिन्न् आजीव्यं कृष्ण-गानं किम् अतुल-भविक-प्रापणं कृष्ण-लिप्सा किं भोग्यं कृष्ण-रूपं परिणतिर् इह का कृष्ण-लब्धिः समन्ताद् इत्य् एवं राधिकायां प्रतिवचन-कृती पातु नः कृष्ण-दम्भः

_70 [56] tatra jyotir-mantra-yoga-tantra-viduṣī-veṣo, yathā- sarvajñe kiṃ trilokyāṃ sukha-kara-sadanaṃ kṛṣṇa-goṣṭhaṃ kim asminn ājīvyaṃ kṛṣṇa-gānaṃ kim atula-bhavika-prāpaṇaṃ kṛṣṇa-lipsā kiṃ bhogyaṃ kṛṣṇa-rūpaṃ pariṇatir iha kā kṛṣṇa-labdhiḥ samantād ity evaṃ rādhikāyāṃ prativacana-kṛtī pātu naḥ kṛṣṇa-dambhaḥ

1.29.72

दूती-वेशो यथा- कासि प्रेश्या किमीया तव तम् अनुगता किंगुणा तस्य तुल्या तत्र स्यात् किं प्रमाणं विजन-गृह-गता पश्य मे सर्वम् अङ्गम् इत्य् एवं दिग्-वितान-प्रणिहिति-वलितं स-स्मितं तन्-निदिष्टा राधा-गीर्-भङ्गि-मात्रात् परिचितिम् अकरोद् अस्तु तत् काम्य-वस्तु

dūtī-veśo yathā- kāsi preśyā kimīyā tava tam anugatā kiṃguṇā tasya tulyā tatra syāt kiṃ pramāṇaṃ vijana-gṛha-gatā paśya me sarvam aṅgam ity evaṃ dig-vitāna-praṇihiti-valitaṃ sa-smitaṃ tan-nidiṣṭā rādhā-gīr-bhaṅgi-mātrāt paricitim akarod astu tat kāmya-vastu

1.29.73

तद् एवं श्री-राधया तद्-विरह-चिन्ता-संबाधयापि गत-तद्-बाधया क्वचिद् अन्यथान्यथा च रजन्य् अन्तरे पुनः पुनर् अन्य-बहु-विध-वेशं केशवं निशाम्य भणितम्, यथा- सेयं भिषग्-असिताङ्गी मम हृद्-दाहं चिकित्सितुं लब्धा स्पृशती सखि कर-नाडीम् अन्याङ्गं धिक् कुतः स्पृशति

tad evaṃ śrī-rādhayā tad-viraha-cintā-saṃbādhayāpi gata-tad-bādhayā kvacid anyathānyathā ca rajany antare punaḥ punar anya-bahu-vidha-veśaṃ keśavaṃ niśāmya bhaṇitam, yathā- seyaṃ bhiṣag-asitāṅgī mama hṛd-dāhaṃ cikitsituṃ labdhā spṛśatī sakhi kara-nāḍīm anyāṅgaṃ dhik kutaḥ spṛśati

1.29.74

श्यामा वैणविकीयं विदूर-वासा निशार्धम् उद्भूतम् सख्य-स्थलम् इदम् अल्पं तन् मम तल्पं तु संकुचद् भवतु

śyāmā vaiṇavikīyaṃ vidūra-vāsā niśārdham udbhūtam sakhya-sthalam idam alpaṃ tan mama talpaṃ tu saṃkucad bhavatu

1.29

कविर् इयम् अतुला भवतु श्याम-व्यक्तिः स्वधीत-तद्-विद्या अस्माकं रह एषा कथम् इव जानाति तन् न जानामि

kavir iyam atulā bhavatu śyāma-vyaktiḥ svadhīta-tad-vidyā asmākaṃ raha eṣā katham iva jānāti tan na jānāmi

1.29

_75 श्यामा चित्र-करीयं चित्रं विजने प्रकाशयति माम् इव काम् अपि यत्र स्व-तुलित-पुंसान्वितां सखि व्यधित

_75 śyāmā citra-karīyaṃ citraṃ vijane prakāśayati mām iva kām api yatra sva-tulita-puṃsānvitāṃ sakhi vyadhita

1.29

_76 रहसि तद् एतद् वद्मि त्वयि सखि न परत्र कुत्रापि ताम्बूलिकीयम् असिता मोहन-मन्त्रं विजानाति

_76 rahasi tad etad vadmi tvayi sakhi na paratra kutrāpi tāmbūlikīyam asitā mohana-mantraṃ vijānāti

1.29

_77 सेयं माला-कारी-मूर्तिर् मालाः प्रसारयति तस्य श्यामल-मूर्तेः कस्मात् पुष्पेषु वासनां तनुते

_77 seyaṃ mālā-kārī-mūrtir mālāḥ prasārayati tasya śyāmala-mūrteḥ kasmāt puṣpeṣu vāsanāṃ tanute

1.29

_78 फल-विक्रयिणी श्यामा फलम् इह विविधं प्रसारयति बिल्वं केवलम् अथ किं गृह्णत्य् अस्मान् विलोकयति

_78 phala-vikrayiṇī śyāmā phalam iha vividhaṃ prasārayati bilvaṃ kevalam atha kiṃ gṛhṇaty asmān vilokayati

1.29

_79 सेयं श्यामा न सती हार-व्यतिहार-सम्भवद्-द्रव्या अपरिचितापि स्वयम् अथ मणिसर-परिधापनं वष्टि

_79 seyaṃ śyāmā na satī hāra-vyatihāra-sambhavad-dravyā aparicitāpi svayam atha maṇisara-paridhāpanaṃ vaṣṭi

1.29

_80 यद्-अवधि तद्-अगुरु-सत्त्वं तस्या गृह्णामि गन्ध-जीविन्याः तद्-अवधि गुरवो मयि सखि कृष्णम् अकृष्णं च ब्रुवते

_80 yad-avadhi tad-aguru-sattvaṃ tasyā gṛhṇāmi gandha-jīvinyāḥ tad-avadhi guravo mayi sakhi kṛṣṇam akṛṣṇaṃ ca bruvate

1.29.82

_81 [59] अथ श्रीवत्स-लक्षणस्याप्य् एतद्-उपलक्षणं बहु-रचनं वचनं लक्षणीयम्, यथा- सीवन-विज्ञा स्वयम् अपि पर-शिल्पानां विलोकनात् कर्त्री साहं प्रणयि-व्यक्तिर् लोकय गोपि स्व-हृद्-गतां चोलीम्

_81 [59] atha śrīvatsa-lakṣaṇasyāpy etad-upalakṣaṇaṃ bahu-racanaṃ vacanaṃ lakṣaṇīyam, yathā- sīvana-vijñā svayam api para-śilpānāṃ vilokanāt kartrī sāhaṃ praṇayi-vyaktir lokaya gopi sva-hṛd-gatāṃ colīm

Pūraṇa 1 (cont. 34)

1.29

अहम् इह रञ्जन-कारी श्यामाभिख्या जगद्-गत-ख्यातिः या मम वस्त्रं वस्ते विकसति हृत्-कञ्ज-रञ्जनाप्य् अस्याः

aham iha rañjana-kārī śyāmābhikhyā jagad-gata-khyātiḥ yā mama vastraṃ vaste vikasati hṛt-kañja-rañjanāpy asyāḥ

1.29

_83 दर्पण-कार्मुक-विद्रुम-मुक्ता विक्रेतुम् ईहसे स्पष्टम् गूढं सम्पुट-युगलं क्रेतुम् अहं तु व्रजस्त्रि पृच्छामि

_83 darpaṇa-kārmuka-vidruma-muktā vikretum īhase spaṣṭam gūḍhaṃ sampuṭa-yugalaṃ kretum ahaṃ tu vrajastri pṛcchāmi

1.29

_84 संवाहन-निपुणात्मा सुतनुर् अहं तव निषेवणं लिप्सुः मत्-स्पर्शांशज-सौख्यं सुभगे ब्राह्मं सुखं जयति

_84 saṃvāhana-nipuṇātmā sutanur ahaṃ tava niṣevaṇaṃ lipsuḥ mat-sparśāṃśaja-saukhyaṃ subhage brāhmaṃ sukhaṃ jayati

1.29.86

_85 [60] तत्र च सति- कङ्कण-कारि-स्त्रीवद्-वेशं केशवम् उपेत्य याः काश्चित् दक्षिण-वाम-चरित्रं तेनुस् तन् न हि करवामहे सदसि

_85 [60] tatra ca sati- kaṅkaṇa-kāri-strīvad-veśaṃ keśavam upetya yāḥ kāścit dakṣiṇa-vāma-caritraṃ tenus tan na hi karavāmahe sadasi

1.29.87

अन्धकार-मय-पक्ष-लक्षिताम् अम्बिका-वन-गतिं विधाय ताम् यद्य् अदिष्टम् अभवन् मुरारिणा मिष्टम् इष्टम् अतनिष्ट तद् बहु

andhakāra-maya-pakṣa-lakṣitām ambikā-vana-gatiṃ vidhāya tām yady adiṣṭam abhavan murāriṇā miṣṭam iṣṭam ataniṣṭa tad bahu

1.29.88

तद् एवं सति- कंसारेर् हृदयाब्ज-सम्भवद्-अली-वीथीयमाना व्रज- प्रेयस्यः स्फुटम् अन्तरान्तर-पदं याताः क्रमाद् अन्ततः एवं चेद् भवतान् न तत्र च वयं संदिह्य विब्रूमहे राधा यत् किल कर्णिका-स्थितिम् अगाद् अस्माकम् अत्राग्रहः

tad evaṃ sati- kaṃsārer hṛdayābja-sambhavad-alī-vīthīyamānā vraja- preyasyaḥ sphuṭam antarāntara-padaṃ yātāḥ kramād antataḥ evaṃ ced bhavatān na tatra ca vayaṃ saṃdihya vibrūmahe rādhā yat kila karṇikā-sthitim agād asmākam atrāgrahaḥ

1.29.89

अथ समापनम्- सुदर्शनस्य शापान्तकारी राधे सुदर्शनः अतिकान्तस् तवावाति-कान्तः सोऽ यं बकान्तकः

atha samāpanam- sudarśanasya śāpāntakārī rādhe sudarśanaḥ atikāntas tavāvāti-kāntaḥ so' yaṃ bakāntakaḥ

1.30.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु रहः-कुतूहल-वह-बहल-रहः क्रीडाख्यम् एकोनत्रिंशं पूरणम् 29 (30) अथ त्रिंशं पूरणम् निर्व्रीड-होरिका-विक्रीडनं [1] अथ मधुकण्ठः प्रभातकथां क्रमतः प्रक्रमते स्म- अम्बिका-वन-गतिर् बभूव सा केलि-कर्मणि हरेः समर्धनी आगतावपि तदा पुनर् व्रजे होरिका-प्रमद-पर्व-पद्धतिः

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu rahaḥ-kutūhala-vaha-bahala-rahaḥ krīḍākhyam ekonatriṃśaṃ pūraṇam 29 (30) atha triṃśaṃ pūraṇam nirvrīḍa-horikā-vikrīḍanaṃ [1] atha madhukaṇṭhaḥ prabhātakathāṃ kramataḥ prakramate sma- ambikā-vana-gatir babhūva sā keli-karmaṇi hareḥ samardhanī āgatāvapi tadā punar vraje horikā-pramada-parva-paddhatiḥ

1.30.2

तत्र च पर्वणि सर्व एव स्त्री-पुंस-जनः प्रमत्त-गण इव गायन् नृत्यन् युध्यन् क्रिडतीति मध्य-देशतः समुदाचारः प्रचरति भविष्योत्तर-पुराण-प्रामाण्यस्य पुराणानां मान्यतया [3] अथ तत्र यदा पूर्ण-गुण-फाल्गुन-पूर्णिमा-निशायां कुतुक-तृष्णक् कृष्णश् च रामश् च ढुण्ढा-परपर्याय-होरिका-गृह-गृह्यायां भुवि रमते स्म तदाकस्माद् उत्तरस्माद् आगतः कश्चिद् यद्यपि गुह्यकाधिप-संग्राह्यस् तथापि गुह्यक-गर्ह्यतया कंस-शुभाशंसनस् तत्र क्रीडन्तीर् व्रज-युवतीः प्रति दुर्दृष्टिं विधाय तद्-आकृष्टिं चिन्तितवान् [4] चिन्तयन्न् एव च सहसा तत्र प्रविष्टः स खलु दुर्ध्यानाविष्टस् तस्माद् अकस्माद् अङ्गनानां गणम् उदजवज् जवतः कालयामास [5] अथ साग्रजः सोऽ यं गदाग्रजस्तमसभ्यस्वभावमुपलभ्य पूर्वं तत्पर्वरसिकवैहासिकवेशविशेषं दधृषं मन्वानः स्थगित इवासीत् ततश् च- प्रतिहरि-गति-चेष्टा शङ्खचूडेन रुद्धा दृग् अपि रुतिर् अपि द्राक् कृष्ण-रामेति तासाम् यद् अयम् अतुल-वेग-द्रोहि-रूपाति-शब्दैः प्रतिपदम् अनुवर्ती वृत्ति-लोपं चकार

tatra ca parvaṇi sarva eva strī-puṃsa-janaḥ pramatta-gaṇa iva gāyan nṛtyan yudhyan kriḍatīti madhya-deśataḥ samudācāraḥ pracarati bhaviṣyottara-purāṇa-prāmāṇyasya purāṇānāṃ mānyatayā [3] atha tatra yadā pūrṇa-guṇa-phālguna-pūrṇimā-niśāyāṃ kutuka-tṛṣṇak kṛṣṇaś ca rāmaś ca ḍhuṇḍhā-paraparyāya-horikā-gṛha-gṛhyāyāṃ bhuvi ramate sma tadākasmād uttarasmād āgataḥ kaścid yadyapi guhyakādhipa-saṃgrāhyas tathāpi guhyaka-garhyatayā kaṃsa-śubhāśaṃsanas tatra krīḍantīr vraja-yuvatīḥ prati durdṛṣṭiṃ vidhāya tad-ākṛṣṭiṃ cintitavān [4] cintayann eva ca sahasā tatra praviṣṭaḥ sa khalu durdhyānāviṣṭas tasmād akasmād aṅganānāṃ gaṇam udajavaj javataḥ kālayāmāsa [5] atha sāgrajaḥ so' yaṃ gadāgrajastamasabhyasvabhāvamupalabhya pūrvaṃ tatparvarasikavaihāsikaveśaviśeṣaṃ dadhṛṣaṃ manvānaḥ sthagita ivāsīt tataś ca- pratihari-gati-ceṣṭā śaṅkhacūḍena ruddhā dṛg api rutir api drāk kṛṣṇa-rāmeti tāsām yad ayam atula-vega-drohi-rūpāti-śabdaiḥ pratipadam anuvartī vṛtti-lopaṃ cakāra

1.30.3

अथ तत्र श्री-कृष्ण-वाक्यम्- प्रत्ययन्त्योऽ प्य् अतिजव-भराद् अस्य घोरान् निवृत्ताः पश्यन्त्यो नाव् अपि धिग् अमुतस् त्रास-विध्वस्त-नेत्राः क्रोशन्त्योऽ पि प्रतिरुतिकृतानेन नीरुद्ध-शब्दाः भ्रातस् तर्ह्य् अप्य् अहह किम् अमू रक्षितुं न द्रवाव

atha tatra śrī-kṛṣṇa-vākyam- pratyayantyo' py atijava-bharād asya ghorān nivṛttāḥ paśyantyo nāv api dhig amutas trāsa-vidhvasta-netrāḥ krośantyo' pi pratirutikṛtānena nīruddha-śabdāḥ bhrātas tarhy apy ahaha kim amū rakṣituṃ na dravāva

1.30.4

तद् एवं निश्चिन्वानौ तं भीषणारम्भतया स्तम्भयितुं विचिन्वानौ सहसा शाल-द्वयं सहसा त्रोटयन्तौ पुनस् तद्-विटपादिकम् अपि प्रमोटयन्तौ सुदृढ-भुजाग्र-जाग्रत्-तद्-युगलतया प्रबलतया च ताव् अनुदद्रुवतुः तद् अनु विद्रव-वशाद् अन्येऽ पि संविद्रते स्म तदा च- इत्थं न तर्कितं लौकैर् अनयोः शाल-हस्तयोः शालौ किं लघुतां यातौ विग्रहौ गुरुताम् उत

tad evaṃ niścinvānau taṃ bhīṣaṇārambhatayā stambhayituṃ vicinvānau sahasā śāla-dvayaṃ sahasā troṭayantau punas tad-viṭapādikam api pramoṭayantau sudṛḍha-bhujāgra-jāgrat-tad-yugalatayā prabalatayā ca tāv anudadruvatuḥ tad anu vidrava-vaśād anye' pi saṃvidrate sma tadā ca- itthaṃ na tarkitaṃ laukair anayoḥ śāla-hastayoḥ śālau kiṃ laghutāṃ yātau vigrahau gurutām uta

1.30.5

ततश् च- अग्रे शुभ्रं रौहिणेयं विधाय श्री-गोविन्दः प्रद्रवच् छङ्खचूडम् कीर्ति-स्तोम-प्रायतां तस्य तन्वन्न् एष प्रायस् तं पुरस्तात् करोति

tataś ca- agre śubhraṃ rauhiṇeyaṃ vidhāya śrī-govindaḥ pradravac chaṅkhacūḍam kīrti-stoma-prāyatāṃ tasya tanvann eṣa prāyas taṃ purastāt karoti

1.30.6

विलोक्य स-बलं हरिं परम-विक्रमं स-क्रमं विसृज्य वनिता-जनं त्वरितम् अद्रवद् गुह्यकः बलस्य किल कालताम् अमत मृत्युतां यद् धरेर् मृगं तद् उचितं यतः स स जगाम तत् तत् कृतिम्

vilokya sa-balaṃ hariṃ parama-vikramaṃ sa-kramaṃ visṛjya vanitā-janaṃ tvaritam adravad guhyakaḥ balasya kila kālatām amata mṛtyutāṃ yad dharer mṛgaṃ tad ucitaṃ yataḥ sa sa jagāma tat tat kṛtim

1.30.7

तेन विसृष्टायां चावलावलावयं बलाभिधस् तत्-संवलनाय तत्र स्थितः [9] अथ श्रीमान् दनुज-गजसिंहस् तद्-अनुजस् तु स-विक्रमं विक्रममाणः प्रहस्य स्फुटम् औत्तराह्वस्य च तस्य दाक्षिणात्यं पलायनम् अवेत्य दूरेत्यं तं प्रत्यवज्ञया तरु-यष्टिं हस्ताद् विभ्रष्टां चकार [10] विद्रुत्य लब्ध-सनीडं पुनर् असौ विक्रीडन-चतुर-चित्तस् तत इतस् तं विद्राव्य चेष्टितेन वेवेष्टि स्म नृसिंह इव हिरण्यकशिपुं रिपुं स-निग्रहम् एव जग्राह च [11] ततस् तं हस्त-रोधं गृह्णन्न् अह्नाय मणि-गृहीतये स्फुरन्न् उरसिलः कर-सरसिजेन तच्-छिरसि कक्खटी-भाव-विघटित-तद्-अधीचि-मुन्य्-अस्थिजेन गृहीत-संग्राह-सारं प्रहारम् आजहार उत्तरस्मिन्न् अनेहसि मृत-देह-प्रतीकादानम् अनुत्तरम् इतीव भ्रंशयामास च तस्य तम् उत्तंसम् [12] स पुनर् आततायी दुर्मायी मणिम् अनु प्राणान् अपि व्यक्तम् एव त्यक्तवान् तद्-धन-मात्र-जीवन-यात्रः खल्व् असौ ततश् च- जीवो रत्नं वेति भेदाक्षमं तज्- ज्योतिर्-मात्रं वस्तु यक्षाद् गृहीत्वा पश्यन्तीनां योषितां कंस-वैरी निन्ये कामं राम-सायुज्यम् एव

tena visṛṣṭāyāṃ cāvalāvalāvayaṃ balābhidhas tat-saṃvalanāya tatra sthitaḥ [9] atha śrīmān danuja-gajasiṃhas tad-anujas tu sa-vikramaṃ vikramamāṇaḥ prahasya sphuṭam auttarāhvasya ca tasya dākṣiṇātyaṃ palāyanam avetya dūretyaṃ taṃ pratyavajñayā taru-yaṣṭiṃ hastād vibhraṣṭāṃ cakāra [10] vidrutya labdha-sanīḍaṃ punar asau vikrīḍana-catura-cittas tata itas taṃ vidrāvya ceṣṭitena veveṣṭi sma nṛsiṃha iva hiraṇyakaśipuṃ ripuṃ sa-nigraham eva jagrāha ca [11] tatas taṃ hasta-rodhaṃ gṛhṇann ahnāya maṇi-gṛhītaye sphurann urasilaḥ kara-sarasijena tac-chirasi kakkhaṭī-bhāva-vighaṭita-tad-adhīci-muny-asthijena gṛhīta-saṃgrāha-sāraṃ prahāram ājahāra uttarasminn anehasi mṛta-deha-pratīkādānam anuttaram itīva bhraṃśayāmāsa ca tasya tam uttaṃsam [12] sa punar ātatāyī durmāyī maṇim anu prāṇān api vyaktam eva tyaktavān tad-dhana-mātra-jīvana-yātraḥ khalv asau tataś ca- jīvo ratnaṃ veti bhedākṣamaṃ taj- jyotir-mātraṃ vastu yakṣād gṛhītvā paśyantīnāṃ yoṣitāṃ kaṃsa-vairī ninye kāmaṃ rāma-sāyujyam eva

1.30.8

तं चाभिपन्नं मुखं व्यादाय विन्नपातं पन्न-मणिं व्यापन्नं दृष्ट्वा श्री-कृष्णाभिप्रायम् अभिप्रयद्भिर् दिविषद्भिर् उपहसितम्, यथा- स्त्री-रत्नं पुरु परकीयम् आदिथस् त्वं स्वं चूडामणिम् अपि हारयां चकर्थ अत्याक्षीर् बत निज-जीवनं च धिक् त्वां व्यादाः किं मुखम् अथ वक्त्रम् अत्र यक्ष

taṃ cābhipannaṃ mukhaṃ vyādāya vinnapātaṃ panna-maṇiṃ vyāpannaṃ dṛṣṭvā śrī-kṛṣṇābhiprāyam abhiprayadbhir diviṣadbhir upahasitam, yathā- strī-ratnaṃ puru parakīyam ādithas tvaṃ svaṃ cūḍāmaṇim api hārayāṃ cakartha atyākṣīr bata nija-jīvanaṃ ca dhik tvāṃ vyādāḥ kiṃ mukham atha vaktram atra yakṣa

1.30.9

तद् एवं कर्ण-रसनया रस्यमानम् आचर्य रहस्यं विहस्य च स्निग्धकण्ठः पुनः स-बाष्प-कण्ठम् उवाच- तत्-क्षोभणं तद् द्रवणं तथा तद्- विक्रीडनं तद्-धननं स्व-शत्रोः तद्-रक्त-रज्यन्-मणि-पाणि-रोचिर् मय्य् अद्य सद्यः प्रभम् अस्य भाति

tad evaṃ karṇa-rasanayā rasyamānam ācarya rahasyaṃ vihasya ca snigdhakaṇṭhaḥ punaḥ sa-bāṣpa-kaṇṭham uvāca- tat-kṣobhaṇaṃ tad dravaṇaṃ tathā tad- vikrīḍanaṃ tad-dhananaṃ sva-śatroḥ tad-rakta-rajyan-maṇi-pāṇi-rocir mayy adya sadyaḥ prabham asya bhāti

1.30.10

पुनर् मधुकण्ठ उवाच-तद् एवं दलित-चूडे शङ्खचूडे निष्पीडिते क्रीडिते च व्रीडितेन निवृत्ते कोलाहल-परम्परातः कातरता-विरत-प्रकृतयः सर्व एव व्रजोर्वीपति-प्रभृतयः समागत्य विस्मित्य च तादृश-दुष्ट-नष्टीभावतः पुनर् भय-सन्देहेनास्पृष्टाः स्पष्टानन्द-सन्दोह-दोहास् तत्-पर्व-क्रीडां निर्व्रीडा इव विवव्रुः [16] विवृत्य च शास्त्र-विप्रतिपत्ति-विप्रयोजयितृ-विप्रेभ्यः सूत-सर्वानन्द-गुण-प्रभूत-सूत-मागध-वन्दिभ्यश् च परमावदानानि दानानि बहूनि चक्रुः ताभ्यश् च शस्त-वस्त्रादीनि प्रस्थापयामासुः स्वस्थायमानाः समाजग्मुश् च कृष्ण-कृष्णाग्रजौ पुरस्कृत्य निजं व्रजम् इति एवं विचित्र-विक्रीडः पुत्रस् ते गोष्ठ-नायक तं क्रोध-वह्नौ ढुण्ढाग्रे यक्षोर् अभ्रं जहाव यः

punar madhukaṇṭha uvāca-tad evaṃ dalita-cūḍe śaṅkhacūḍe niṣpīḍite krīḍite ca vrīḍitena nivṛtte kolāhala-paramparātaḥ kātaratā-virata-prakṛtayaḥ sarva eva vrajorvīpati-prabhṛtayaḥ samāgatya vismitya ca tādṛśa-duṣṭa-naṣṭībhāvataḥ punar bhaya-sandehenāspṛṣṭāḥ spaṣṭānanda-sandoha-dohās tat-parva-krīḍāṃ nirvrīḍā iva vivavruḥ [16] vivṛtya ca śāstra-vipratipatti-viprayojayitṛ-viprebhyaḥ sūta-sarvānanda-guṇa-prabhūta-sūta-māgadha-vandibhyaś ca paramāvadānāni dānāni bahūni cakruḥ tābhyaś ca śasta-vastrādīni prasthāpayāmāsuḥ svasthāyamānāḥ samājagmuś ca kṛṣṇa-kṛṣṇāgrajau puraskṛtya nijaṃ vrajam iti evaṃ vicitra-vikrīḍaḥ putras te goṣṭha-nāyaka taṃ krodha-vahnau ḍhuṇḍhāgre yakṣor abhraṃ jahāva yaḥ

1.30.11

अथात्र रात्रि-कथायां मधुकण्ठस् तां होरिका-कथाम् एव विशेषतः सेवयामास शिव-क्षपायाम् अथ यापितायां वल्गूत्सवा फाल्गुन-पूर्णिमागात् पक्ष-द्वयस्यास्य यथैव कान्तिः पर्व-द्वयस्यास्य च तद्वद् अस्ति

athātra rātri-kathāyāṃ madhukaṇṭhas tāṃ horikā-kathām eva viśeṣataḥ sevayāmāsa śiva-kṣapāyām atha yāpitāyāṃ valgūtsavā phālguna-pūrṇimāgāt pakṣa-dvayasyāsya yathaiva kāntiḥ parva-dvayasyāsya ca tadvad asti

1.30.12

हिमे गते हिम-रुचिर् उज्ज्वलं बभाव् अफल्गुनि स्व-महसि फल्गु-पर्व च न वाभवन् कथम् अथ तत्र गोपिका मदोत्कराद् अपि परिभूत-गोपिका

hime gate hima-rucir ujjvalaṃ babhāv aphalguni sva-mahasi phalgu-parva ca na vābhavan katham atha tatra gopikā madotkarād api paribhūta-gopikā

1.30.13

अथ बलक्ष-पक्ष-सपक्षकैर् अवप्रकर-शोभाकर-करनि-कर-करम्बितां स्व-मनोरथ-प्रथनावलम्बितां क्षपम् अन्वीक्ष्य सर्वास् तत्-पर्वानर्वाचीन-समुदाचार-गर्वान् मुदा बहिर् आविर्भवन्ति स्म, यथा- मुहुर् अगणित-गौरवाः समन्तात् प्रणय-मदात् परिधाय दिव्य-वेशम् अपि बत जनतासु होरिकायां हरिम् अभिसस्रुर् अहो व्रजस्य नार्यः

atha balakṣa-pakṣa-sapakṣakair avaprakara-śobhākara-karani-kara-karambitāṃ sva-manoratha-prathanāvalambitāṃ kṣapam anvīkṣya sarvās tat-parvānarvācīna-samudācāra-garvān mudā bahir āvirbhavanti sma, yathā- muhur agaṇita-gauravāḥ samantāt praṇaya-madāt paridhāya divya-veśam api bata janatāsu horikāyāṃ harim abhisasrur aho vrajasya nāryaḥ

1.30.14

तद् एवं सद्म-सद्मनां सखी-पद्म-वरूथिनीभिः सह यूथ-नाथ-कवच-स्थिति-रचन-कञ्चुलिकादि-वस्त्रैः सुरभि-कषाय-मोचन-यन्त्र-प्रभृति-शस्त्रैर् बहुल-काहलादि-वादित्र-विचित्र-कुतूहलैः स-केलि-गालि-रीति-मय-गीति-कोलाहलैः सार्वत्रिक-तत्-पार्वण-रीत्या निर्लज्जतया सज्जतया च व्रज-पुर-द्वार-पुरः-स्थित-होरिकायतनाग्रीय-समग्रायत-प्राङ्गण-विहार-सङ्गर-रङ्ग-भुवि संगता बभूवुः [20] याः खलु बल-बलानुजयोर् यथास्वं पृथक् पृथग् अनुराग-धरणाद् विभागम् आगतास् तत्-तन्-निष्ठ-दृष्टितया तिष्ठन्ति स्म [21] तत्र ताभिर् ईर्यमाणं वर्धित-शौटीर्य-परिमाणं कल-कलम् आकलय्य जय्यतामय्यस् ता इति भावनां पर्यवसाय-साहाय्याय सखि-घटया कटकं सङ्घटय्य तद्वद् एव सज्जतया बल-बलानुजाव् अपि वल्गु वल्गन्तौ तत्रैव गच्छतः स्म [22] गतौ चानवद्य-वाद्य-घोषेण घोषं वधिरयन्तौ प्रतिसेनाम् अवधीरयामासतुः येन समुद्दीपित-मानाः प्रतिसेनायमानाश् च तास् तथा वाद्यतः संमुखताम् आसाद्य परितस् तान् अपि सर्वान् अतिचित्रयामासुः [23] यत्र प्रतिस्पर्धया वर्धमानयोस् तयोर् यूथ-वरूथिनी-प्रमाणयोर् एकत्र माधवः परत्र तु राधा राजायते स्म जायते स्म च तेन जनानाम् अतिविस्मयः तथा हि- यद्वच् छुभ्रतर-प्रकीर्णक-मणि-च्छत्रादिकं श्री-हरेर् आसीत् तद्वद् अमूभिर् अप्रथि तदा श्री-राधिकायाम् अपि किं चाभ्यां न परस्परं नयनयोः प्रान्तश् च सेहे यथा जेतृत्वं क्व नु जेयता च भविता कुत्रेति नात्रोहितम्

tad evaṃ sadma-sadmanāṃ sakhī-padma-varūthinībhiḥ saha yūtha-nātha-kavaca-sthiti-racana-kañculikādi-vastraiḥ surabhi-kaṣāya-mocana-yantra-prabhṛti-śastrair bahula-kāhalādi-vāditra-vicitra-kutūhalaiḥ sa-keli-gāli-rīti-maya-gīti-kolāhalaiḥ sārvatrika-tat-pārvaṇa-rītyā nirlajjatayā sajjatayā ca vraja-pura-dvāra-puraḥ-sthita-horikāyatanāgrīya-samagrāyata-prāṅgaṇa-vihāra-saṅgara-raṅga-bhuvi saṃgatā babhūvuḥ [20] yāḥ khalu bala-balānujayor yathāsvaṃ pṛthak pṛthag anurāga-dharaṇād vibhāgam āgatās tat-tan-niṣṭha-dṛṣṭitayā tiṣṭhanti sma [21] tatra tābhir īryamāṇaṃ vardhita-śauṭīrya-parimāṇaṃ kala-kalam ākalayya jayyatāmayyas tā iti bhāvanāṃ paryavasāya-sāhāyyāya sakhi-ghaṭayā kaṭakaṃ saṅghaṭayya tadvad eva sajjatayā bala-balānujāv api valgu valgantau tatraiva gacchataḥ sma [22] gatau cānavadya-vādya-ghoṣeṇa ghoṣaṃ vadhirayantau pratisenām avadhīrayāmāsatuḥ yena samuddīpita-mānāḥ pratisenāyamānāś ca tās tathā vādyataḥ saṃmukhatām āsādya paritas tān api sarvān aticitrayāmāsuḥ [23] yatra pratispardhayā vardhamānayos tayor yūtha-varūthinī-pramāṇayor ekatra mādhavaḥ paratra tu rādhā rājāyate sma jāyate sma ca tena janānām ativismayaḥ tathā hi- yadvac chubhratara-prakīrṇaka-maṇi-cchatrādikaṃ śrī-harer āsīt tadvad amūbhir aprathi tadā śrī-rādhikāyām api kiṃ cābhyāṃ na parasparaṃ nayanayoḥ prāntaś ca sehe yathā jetṛtvaṃ kva nu jeyatā ca bhavitā kutreti nātrohitam

1.30.15

तद् एवं परस्परम् उत्साहमानताम् असहमानताम् अप्य् अधिकृत्य कृत-कृत्यता-समाहारयोर् मनोहरणायाभिहार-विहारयोस् तयोर् अनीकिनी-सहितयोः सर्व-महितयोः समञ्जसताम् इव संजयन्ती व्रजराज-सवयः-पुरोहित-श्वशुरावरज-दारतया गन्तव्य-पक्षं नर्म-शर्मणा रञ्जयन्ती काचिद् अर्ध-वृद्धा तत्-प्रेम-समृद्धा मध्यस्थ-पदवीम् अध्यास्य प्रगल्भतया गत्या वात्यायमाना राधा-वर्ग-मध्यात् तत्-प्रतिपक्षस्य क्ष्माधवं श्रीमन्-माधवं संनिहितवती संनिधाय च यथा-यथं प्रथमान-स्मिततया कृतेऽ भिवादनेऽ भिवदने च तेषां सर्वेषां शृण्वताम् अब्रवीत्- [25] अहं किल प्रज्ञा प्राज्ञा च महा-धराधीश-गण-कृताराधाया श्री-राधाया दूत-कर्मणि प्रभूतताम् आसन्नास्मि तद् एतद् अवधार्यताम्- [26] इत्य् उक्त-मात्राम् एतां मधुमङ्गलः सहासम् आह स्म-किम् उक्तम् अवधार्यताम् इति [27] तच् छ्रुत्वा सर्वस्मिन् प्रहसति सोवाच-वधिरोऽ यं भवतां सभासद् इति [28] मधुमङ्गल उवाच-युक्तं तवेदं निरर्गलत्वम् यतस् तस्या धराधिशाया वशा भवती कस्य वान्यस्य वशा भविष्यति [29] श्री-कृष्णस् तु स-गाम्भीर्यम् उवाच-निकामम् एव निवेद्यताम् [30] दूती तु तया शिष्टाचार-प्रतिपालयित्र्या विशिष्टम् इदम् आदिष्टम् इत्य् अर्धोक्ते विष्णु विष्ण्व् इत्य् उक्त्वा प्रोवाच-शची-जयि-तदीय-सचिव-वराभिर् इदम् आदिष्टम् सर्वत्र प्रसृमर-समज्ञाम् अस्मदीय-राज्ञीम् अवज्ञाय दूरतश् च किम् उत पूरतश् छत्रादिक-धारणं भवताम् असाधारणम् [31] अथ कृष्णः सभाभिः सह हसित्वा प्रोवाच-सत्यं तद्-आदेशतस् तद्-अभिनिवेशं त्यजामः किन्तु युद्धं विना राज्ञां वेद-बुद्धं स्याद् इति युद्धाय संनद्धया भवत्या भाव्यम् इत्य् एव वक्तव्यम् [32] अत्र मधुमङ्गलः संमुखं गतस् तद् इदम् आह स्म-देव तद् इदम् एव समाकर्ण्यताम् जातितः स्त्री चास्त्री यो जनस्तस्मिन् वामतारामे नाममात्रेण रामास्पदमागते नार्जवचर्यया कार्यमर्यते तस्मादार्जववर्जनादूर्जस्विनस्ते वयम् एवदूत्याय स्थापनीयाः प्रस्थापनीयाश्च अस्मासु चाहम् एवप्रहापणीयः यतः कोविदोऽ स्मि [33] दूती सहासमाह स्म-लालाटिक भवान् यदि कोविदस् तर्ह्य् अन्यः कोऽ विदः [34] मधुमङ्गलः सोत्प्रासम् उवाच-जल्पाकि कलयामि भवती तस्याः सभाया विन्दुर् अस्ति तथापि त्रयीतनोर् ममाग्रतः स्थितिर् अपि तव न स्थिरतां लभेत [35] दूती सावज्ञम् उवाच-विशारदाया मम पुरतः शारदस् त्वं कियद् वा वदितासि तस्मान् नीवाकवलितम् आकलय [36] मधुमङ्गलः स-रोषं श्री-कृष्णम् अवलोच्य वक्ति स्म-पर-वक्तव्या खल्व् इयं वक्तव्या भवतीति नास्माकं वक्तव्या भवितुम् अर्हति किन्तु सेयं तावद् अत्र निरुध्यताम् यावद् अहं तद् वृत्तम् अवबुध्य सुध्य्-अग्रणीर् भवन्तम् अवरुणध्मि [37] दूती स-हासम् उवाच-नूनं भवतां दूतः सोऽ यम् अग्रत एव व्यग्रताम् अवाप यन् मामत्र रुद्धन्न् एव तत्र जिगमिषति तस्मान् न मादृग् इव निःशङ्कं सोऽ यम् इति भवतां कलङ्काय परं प्रतिपत्स्यते युक्तम् एव च तत्-तद्-आवयोः स्वामि-गुणा हि परिजनम् अनुयन्ति [38] कृष्ण उवाच-भामिनि स्वामि-गुणत्वं पुनः प्रकारान्तरेण मन्तव्यम् सा खलु वामा वयं तु दक्षिणा इति [39] दूत्य् उवाच-यूयं खल्व् अपसव्या इति सत्यम् एव यतः स्वेषां दक्षिणतावाचित्वेऽ पि प्रतिकूलतां न जहीथ [40] मधुमङ्गलस् तु तद् अशृण्वन्न् इव प्रोवाच-महाराज वामात्वम् एव खलु तासां बलाय कल्पते यस्माद् अबलाः [41] दूत्य् उवाच-दोष-ज्ञाः खलु भवन्तः कथम् इव गुणानुसन्धानं कुर्वन्तु [42] मधुमङ्गल उवाच-दोषैक-दृक् पुरोभागीत्य् एवं यच्-छाब्दिकैर् मतम् तस्मात् त्वम् एव पुरतः सुधीभिस् ताभिर् आहिता [43] दूत्य् उवाच-असङ्ख्यावतां भवतां पुरतः कथम् एक-सङ्ख्यावती प्रत्युत्तरं दद्याम् भवांस् तु तत्रानुबन्ध एव तथापि सर्वे शृण्वन्तु तासाम् अबलात्वं खलु विरोधि-लक्षणया यतः शस्त्र-शरीरत्वम् एव दृश्यते तद् एतच् च तन्-मुख्याम् उपलक्ष्य लक्ष्यताम् केशाः पाशाश् चल-नयन-युगं वाण-युग्मं नमद्-भ्रूश् चापः कर्णावरि-परिदधतौ नासिका दिव्य-शस्त्री दन्ता वज्राण्य् अपर-तद्-अपरं तर्क्यम् एवं तद् एतच्- छस्त्रै राधा स्वयम् उदयति को वा बलीयान् अतोऽ न्यः

tad evaṃ parasparam utsāhamānatām asahamānatām apy adhikṛtya kṛta-kṛtyatā-samāhārayor manoharaṇāyābhihāra-vihārayos tayor anīkinī-sahitayoḥ sarva-mahitayoḥ samañjasatām iva saṃjayantī vrajarāja-savayaḥ-purohita-śvaśurāvaraja-dāratayā gantavya-pakṣaṃ narma-śarmaṇā rañjayantī kācid ardha-vṛddhā tat-prema-samṛddhā madhyastha-padavīm adhyāsya pragalbhatayā gatyā vātyāyamānā rādhā-varga-madhyāt tat-pratipakṣasya kṣmādhavaṃ śrīman-mādhavaṃ saṃnihitavatī saṃnidhāya ca yathā-yathaṃ prathamāna-smitatayā kṛte' bhivādane' bhivadane ca teṣāṃ sarveṣāṃ śṛṇvatām abravīt- [25] ahaṃ kila prajñā prājñā ca mahā-dharādhīśa-gaṇa-kṛtārādhāyā śrī-rādhāyā dūta-karmaṇi prabhūtatām āsannāsmi tad etad avadhāryatām- [26] ity ukta-mātrām etāṃ madhumaṅgalaḥ sahāsam āha sma-kim uktam avadhāryatām iti [27] tac chrutvā sarvasmin prahasati sovāca-vadhiro' yaṃ bhavatāṃ sabhāsad iti [28] madhumaṅgala uvāca-yuktaṃ tavedaṃ nirargalatvam yatas tasyā dharādhiśāyā vaśā bhavatī kasya vānyasya vaśā bhaviṣyati [29] śrī-kṛṣṇas tu sa-gāmbhīryam uvāca-nikāmam eva nivedyatām [30] dūtī tu tayā śiṣṭācāra-pratipālayitryā viśiṣṭam idam ādiṣṭam ity ardhokte viṣṇu viṣṇv ity uktvā provāca-śacī-jayi-tadīya-saciva-varābhir idam ādiṣṭam sarvatra prasṛmara-samajñām asmadīya-rājñīm avajñāya dūrataś ca kim uta pūrataś chatrādika-dhāraṇaṃ bhavatām asādhāraṇam [31] atha kṛṣṇaḥ sabhābhiḥ saha hasitvā provāca-satyaṃ tad-ādeśatas tad-abhiniveśaṃ tyajāmaḥ kintu yuddhaṃ vinā rājñāṃ veda-buddhaṃ syād iti yuddhāya saṃnaddhayā bhavatyā bhāvyam ity eva vaktavyam [32] atra madhumaṅgalaḥ saṃmukhaṃ gatas tad idam āha sma-deva tad idam eva samākarṇyatām jātitaḥ strī cāstrī yo janastasmin vāmatārāme nāmamātreṇa rāmāspadamāgate nārjavacaryayā kāryamaryate tasmādārjavavarjanādūrjasvinaste vayam evadūtyāya sthāpanīyāḥ prasthāpanīyāśca asmāsu cāham evaprahāpaṇīyaḥ yataḥ kovido' smi [33] dūtī sahāsamāha sma-lālāṭika bhavān yadi kovidas tarhy anyaḥ ko' vidaḥ [34] madhumaṅgalaḥ sotprāsam uvāca-jalpāki kalayāmi bhavatī tasyāḥ sabhāyā vindur asti tathāpi trayītanor mamāgrataḥ sthitir api tava na sthiratāṃ labheta [35] dūtī sāvajñam uvāca-viśāradāyā mama purataḥ śāradas tvaṃ kiyad vā vaditāsi tasmān nīvākavalitam ākalaya [36] madhumaṅgalaḥ sa-roṣaṃ śrī-kṛṣṇam avalocya vakti sma-para-vaktavyā khalv iyaṃ vaktavyā bhavatīti nāsmākaṃ vaktavyā bhavitum arhati kintu seyaṃ tāvad atra nirudhyatām yāvad ahaṃ tad vṛttam avabudhya sudhy-agraṇīr bhavantam avaruṇadhmi [37] dūtī sa-hāsam uvāca-nūnaṃ bhavatāṃ dūtaḥ so' yam agrata eva vyagratām avāpa yan māmatra ruddhann eva tatra jigamiṣati tasmān na mādṛg iva niḥśaṅkaṃ so' yam iti bhavatāṃ kalaṅkāya paraṃ pratipatsyate yuktam eva ca tat-tad-āvayoḥ svāmi-guṇā hi parijanam anuyanti [38] kṛṣṇa uvāca-bhāmini svāmi-guṇatvaṃ punaḥ prakārāntareṇa mantavyam sā khalu vāmā vayaṃ tu dakṣiṇā iti [39] dūty uvāca-yūyaṃ khalv apasavyā iti satyam eva yataḥ sveṣāṃ dakṣiṇatāvācitve' pi pratikūlatāṃ na jahītha [40] madhumaṅgalas tu tad aśṛṇvann iva provāca-mahārāja vāmātvam eva khalu tāsāṃ balāya kalpate yasmād abalāḥ [41] dūty uvāca-doṣa-jñāḥ khalu bhavantaḥ katham iva guṇānusandhānaṃ kurvantu [42] madhumaṅgala uvāca-doṣaika-dṛk purobhāgīty evaṃ yac-chābdikair matam tasmāt tvam eva purataḥ sudhībhis tābhir āhitā [43] dūty uvāca-asaṅkhyāvatāṃ bhavatāṃ purataḥ katham eka-saṅkhyāvatī pratyuttaraṃ dadyām bhavāṃs tu tatrānubandha eva tathāpi sarve śṛṇvantu tāsām abalātvaṃ khalu virodhi-lakṣaṇayā yataḥ śastra-śarīratvam eva dṛśyate tad etac ca tan-mukhyām upalakṣya lakṣyatām keśāḥ pāśāś cala-nayana-yugaṃ vāṇa-yugmaṃ namad-bhrūś cāpaḥ karṇāvari-paridadhatau nāsikā divya-śastrī dantā vajrāṇy apara-tad-aparaṃ tarkyam evaṃ tad etac- chastrai rādhā svayam udayati ko vā balīyān ato' nyaḥ

1.30.16

अत्र को वा बलीयान् अतोऽ न्य इति कृष्णम् एव कटाक्षेण पश्यन्ती प्राह स्म- [45] एवं विवदमानयोर् अनयोः कृष्णस् तु तया प्रस्तुतं तस्याः सौन्दर्यम् अवधार्य क्षणं धीरतां संधार्य प्रोवाच-दूति जातित एव प्रतीपदर्शिन्य् असि किं ब्रुवे किन्तु मदीय-दूत-निर्मिता राज-नीतिर् इयं न तु भीतिः [46] ततो भवती तावद् अत्र स्थितिम् अनुभवतु मम दूतस् तत्र गच्छतु ततः संचारकाणाम् आचारेण समाचारेण साचारे लब्ध-प्रचारे यथायथम् आचरितव्यम् [47] पुनर् मधुमङ्गलं प्रत्य् उवाच-भद्रं स्वयम् एव तत्र गम्यताम् इति [48] दूत्य् उवाच- न्याये युक्तौ प्रमाणे च स्थितो मध्यस्थ उच्यते परं मध्ये स्थितो यः स्यात् स मध्य-स्थावरः स्मृतः

atra ko vā balīyān ato' nya iti kṛṣṇam eva kaṭākṣeṇa paśyantī prāha sma- [45] evaṃ vivadamānayor anayoḥ kṛṣṇas tu tayā prastutaṃ tasyāḥ saundaryam avadhārya kṣaṇaṃ dhīratāṃ saṃdhārya provāca-dūti jātita eva pratīpadarśiny asi kiṃ bruve kintu madīya-dūta-nirmitā rāja-nītir iyaṃ na tu bhītiḥ [46] tato bhavatī tāvad atra sthitim anubhavatu mama dūtas tatra gacchatu tataḥ saṃcārakāṇām ācāreṇa samācāreṇa sācāre labdha-pracāre yathāyatham ācaritavyam [47] punar madhumaṅgalaṃ praty uvāca-bhadraṃ svayam eva tatra gamyatām iti [48] dūty uvāca- nyāye yuktau pramāṇe ca sthito madhyastha ucyate paraṃ madhye sthito yaḥ syāt sa madhya-sthāvaraḥ smṛtaḥ

1.30.17

सोऽ यं पुनश् छेक एव ततः शिक्षाम् अपि नार्हतीति स्वैरम् एव गच्छतु [50] मधुमङ्गलस् तु विशस्ता खल्व् इयं कथं शस्तं वदतु नामेति निवेद्य यथादिशन्ति महाराज-महाशया इति प्रस्थितवान् प्रस्थाय च तासां स्थानम् आसीदन्न् आशी-राशिभिः प्रसादम् आसादयामास [51] सर्वाश् च नमस्कृत्य स-स्मितं कृत्यं पृच्छन्ति स्म [52] मधुमङ्गलस् तु भवतीनाम् एतन्-नृत्य-दर्शनम् एव कृत्यम् इति प्रोच्य प्रत्युवाच-किं च भवतीनां दूती तत्र गता वर्तते ब्रूते च अस्माकं राज्ञी सार्वभौमं भवन्तं मिलितुम् इच्छतीति तद् अवधार्य विस्मयाद् अस्माकं राज्ञा चाज्ञापितम् सा खलु परानुगता जातास्तीति श्रूयते तस्माद् एतन् न श्रद्दध्याम अतः स्वस्य स्वसा काचिद् अस्मासु कस्मैचन विवहनाय दीयताम् तदा तस्याः श्वोवसीयसाय स्याद् इति [53] सर्वाः स-भ्रू-विजृम्भम् आहुः स्म-वाचाट-तापाटवमय-धूर्तताया मूर्तिर् एवायं स्फुटम् अन्यथाकारं वदन्न् अस्मान् वञ्चयितुम् एवानञ्चितवान् अस्ति स कदाचिद् एवं न कद्वदायते सा पुनर् अस्माकं संचारिका नेमां कुचरताम् आचरेत् किन्तु बद्धेति संबध्यते [54] विशाखोवाच-यथाकारं तथाकारं वा वदतु सोऽ यं कथंकारं यूयम् इदं विचारयथ यतो विप्रस्यास्य कृतं खलु विप्रकृतम् एव भण्यते कथम् इव प्रकृतं स्यात् [55] मधुमङ्गल उवाच-को वात्र मम लाभः [56] विशाखोवाच-अये भद्र विप्र लब्धमपि तथैवानुसन्धेयम् [57] तद् एवं प्रत्यादिष्टस् तु मधुमङ्गल उवाच-सर्व-क्लमथ-मथनानां शमथ-दमथ-सत्पथ-प्रथन-पराणाम् अथ कथं न भवत्य् अस्माकम् एवायं दोषः यत् खलु सन्ध्य्-अनुसन्धानम् एताभिस् तु युद्धम् एवानुबद्धम् अस्ति [58] अथ श्री-राधिकाभिदधाति स्म-किं बलः संवलते भवदीयः स राजा यस्माद् एतावद् गर्वायसे [59] मधुमङ्गल उवाच- उच्चाटनं गुण-गण-प्रथनाद् विकृष्टिर् वंशी-कलाद् विकलनं वर-रूप-वृन्दात् स्तम्भो विलास-वलयाद् वशता च वाणी माधुर्यतः सुमुखि यस्य बली ततः कः

so' yaṃ punaś cheka eva tataḥ śikṣām api nārhatīti svairam eva gacchatu [50] madhumaṅgalas tu viśastā khalv iyaṃ kathaṃ śastaṃ vadatu nāmeti nivedya yathādiśanti mahārāja-mahāśayā iti prasthitavān prasthāya ca tāsāṃ sthānam āsīdann āśī-rāśibhiḥ prasādam āsādayāmāsa [51] sarvāś ca namaskṛtya sa-smitaṃ kṛtyaṃ pṛcchanti sma [52] madhumaṅgalas tu bhavatīnām etan-nṛtya-darśanam eva kṛtyam iti procya pratyuvāca-kiṃ ca bhavatīnāṃ dūtī tatra gatā vartate brūte ca asmākaṃ rājñī sārvabhaumaṃ bhavantaṃ militum icchatīti tad avadhārya vismayād asmākaṃ rājñā cājñāpitam sā khalu parānugatā jātāstīti śrūyate tasmād etan na śraddadhyāma ataḥ svasya svasā kācid asmāsu kasmaicana vivahanāya dīyatām tadā tasyāḥ śvovasīyasāya syād iti [53] sarvāḥ sa-bhrū-vijṛmbham āhuḥ sma-vācāṭa-tāpāṭavamaya-dhūrtatāyā mūrtir evāyaṃ sphuṭam anyathākāraṃ vadann asmān vañcayitum evānañcitavān asti sa kadācid evaṃ na kadvadāyate sā punar asmākaṃ saṃcārikā nemāṃ kucaratām ācaret kintu baddheti saṃbadhyate [54] viśākhovāca-yathākāraṃ tathākāraṃ vā vadatu so' yaṃ kathaṃkāraṃ yūyam idaṃ vicārayatha yato viprasyāsya kṛtaṃ khalu viprakṛtam eva bhaṇyate katham iva prakṛtaṃ syāt [55] madhumaṅgala uvāca-ko vātra mama lābhaḥ [56] viśākhovāca-aye bhadra vipra labdhamapi tathaivānusandheyam [57] tad evaṃ pratyādiṣṭas tu madhumaṅgala uvāca-sarva-klamatha-mathanānāṃ śamatha-damatha-satpatha-prathana-parāṇām atha kathaṃ na bhavaty asmākam evāyaṃ doṣaḥ yat khalu sandhy-anusandhānam etābhis tu yuddham evānubaddham asti [58] atha śrī-rādhikābhidadhāti sma-kiṃ balaḥ saṃvalate bhavadīyaḥ sa rājā yasmād etāvad garvāyase [59] madhumaṅgala uvāca- uccāṭanaṃ guṇa-gaṇa-prathanād vikṛṣṭir vaṃśī-kalād vikalanaṃ vara-rūpa-vṛndāt stambho vilāsa-valayād vaśatā ca vāṇī mādhuryataḥ sumukhi yasya balī tataḥ kaḥ

1.30.18

किं च- द्राघिष्ट-क्षेपिष्ठ-प्रेष्ठ-वरिष्ठ-स्थविष्ठ-बंहिष्ठाः अस्मन्-नृपतेः पुरतः सर्वे गर्वेण रिच्यन्ते

kiṃ ca- drāghiṣṭa-kṣepiṣṭha-preṣṭha-variṣṭha-sthaviṣṭha-baṃhiṣṭhāḥ asman-nṛpateḥ purataḥ sarve garveṇa ricyante

1.30.19

अपि च- वृन्दिष्ठ-क्षोदिष्ठ-ज्येष्ठ-गरिष्ठ-ह्रसिष्ठ-साधिष्ठाः अस्मन्-नृपतेर् अग्रे विपरीताभा-परीताः स्युः

api ca- vṛndiṣṭha-kṣodiṣṭha-jyeṣṭha-gariṣṭha-hrasiṣṭha-sādhiṣṭhāḥ asman-nṛpater agre viparītābhā-parītāḥ syuḥ

1.30.20

अथ श्री-राधा तु तद्-अवधारणाद् अन्तः-प्रेम-बाधां कथम् अपि समाधाय ललिता-मुखम् ईक्षितवती ललिता तु स-विप्रलापम् आललाप- स वेणुर् मूक-वधिरो यत्रागाद् वावदूकताम् तत्रायं किं न वाग्मी स्याद् ब्रह्म-वंश-समुद्भवः

atha śrī-rādhā tu tad-avadhāraṇād antaḥ-prema-bādhāṃ katham api samādhāya lalitā-mukham īkṣitavatī lalitā tu sa-vipralāpam ālalāpa- sa veṇur mūka-vadhiro yatrāgād vāvadūkatām tatrāyaṃ kiṃ na vāgmī syād brahma-vaṃśa-samudbhavaḥ

1.30.21

किन्तु यथास्माकं दूती निरुद्धा तथा तम् एतम् अपि निरुध्य युद्धाय संनह्यामः अनन्तरं तु परम-प्रचण्डाः स्व-पितृ-पुरोहित-पौगण्डाः समादिश्यन्ताम् ते च स्त्री-वेशम् एवास्य बलात् कुर्वन्तु कृते च तद्-वेशे श्री-व्रजराज-पुरोहित-भागिनेयः सोऽ यं न चार्भकस् तत्र गच्छन्न् अस्मदीय-संदेश-वर्णांस् तत्-कर्णाभ्यर्णान् करोतु अस्माकम् अन्या कन्या न विद्यते किन्तु सिंहल-द्वीपाद् दीपाभा पद्मिनीयम् एका जित-सर्वातिरेका नीतास्ति सा तु स्वयं राज्ञा परिणीयताम् [62] तत्र पद्मिनी-प्रायेण दुष्कुल-सद्मजेति नावज्ञातव्या विषाद् अप्य् अमृतं ग्राह्यम् अमेध्याद् अपि काञ्चनम् नीचाद् अप्य् उत्तमां विद्यां स्त्री-रत्नं दुष्कुलाद् अपि [गर्प् 1.110] इति हि स्मर्यते [63] मधुमङ्गल उवाच-ननु भवत्यश् च पद्मिन्यस् तर्हि ता एव कथं कुले नानर्हिताः [64] ललिता स-रोषम् उवाच- आवृता जगति पद्मिनी यया पद्मया जितवती सदापि ताम् राधिकादिर् अपि पद्मिनीतया भण्यतां ततिर् अहो मृगी-दृशाम्

kintu yathāsmākaṃ dūtī niruddhā tathā tam etam api nirudhya yuddhāya saṃnahyāmaḥ anantaraṃ tu parama-pracaṇḍāḥ sva-pitṛ-purohita-paugaṇḍāḥ samādiśyantām te ca strī-veśam evāsya balāt kurvantu kṛte ca tad-veśe śrī-vrajarāja-purohita-bhāgineyaḥ so' yaṃ na cārbhakas tatra gacchann asmadīya-saṃdeśa-varṇāṃs tat-karṇābhyarṇān karotu asmākam anyā kanyā na vidyate kintu siṃhala-dvīpād dīpābhā padminīyam ekā jita-sarvātirekā nītāsti sā tu svayaṃ rājñā pariṇīyatām [62] tatra padminī-prāyeṇa duṣkula-sadmajeti nāvajñātavyā viṣād apy amṛtaṃ grāhyam amedhyād api kāñcanam nīcād apy uttamāṃ vidyāṃ strī-ratnaṃ duṣkulād api [garp 1.110] iti hi smaryate [63] madhumaṅgala uvāca-nanu bhavatyaś ca padminyas tarhi tā eva kathaṃ kule nānarhitāḥ [64] lalitā sa-roṣam uvāca- āvṛtā jagati padminī yayā padmayā jitavatī sadāpi tām rādhikādir api padminītayā bhaṇyatāṃ tatir aho mṛgī-dṛśām

1.30.22

अथ श्री-राधिका हसित्वा चिल्ली-चालनया लसित्वा च स्व-पितृ-पुरोहित-बालकानां पञ्चाशतं तद्-वेशायादिश्य राज-पुरोहित-स्वस्रीयेण च तथा संदिश्य युद्ध-कौतुकायाभिनिविश्य तस्य स्त्री-वेशस्य पुरतः स्थितिं निदिश्य चामूभिश् चमूरु-चक्षुश्-चमूभिर् अभिक्रन्तवती युद्धाभिमुखतया च स्थितवती कृष्णं च मनस्याहितवती तत्र च- अबीभषद् अयं होरीम् अबभाषद् इयं तथा अदीदिपद् असौ भावम् असौ च तम् अदीदिपत्

atha śrī-rādhikā hasitvā cillī-cālanayā lasitvā ca sva-pitṛ-purohita-bālakānāṃ pañcāśataṃ tad-veśāyādiśya rāja-purohita-svasrīyeṇa ca tathā saṃdiśya yuddha-kautukāyābhiniviśya tasya strī-veśasya purataḥ sthitiṃ nidiśya cāmūbhiś camūru-cakṣuś-camūbhir abhikrantavatī yuddhābhimukhatayā ca sthitavatī kṛṣṇaṃ ca manasyāhitavatī tatra ca- abībhaṣad ayaṃ horīm ababhāṣad iyaṃ tathā adīdipad asau bhāvam asau ca tam adīdipat

1.30.23

ततश् च राजायमान-गोकुल-युवराजस् तं निकार-प्रकारं बटु-मुखतः कटु-निभं कर्ण-पुटम् आनीय तां दूतीं स्व-पक्ष-रक्षिताभिः काभिश्चित् प्रगल्भता-लक्षिताभिस् तादृश-स्त्रीभिः पुरुष-वेशां विधाय तेन बटुना संदिदेश तस्याः कन्यायाः सोऽ यम् एवधन्यो वर इति [67] संदिश्य च ताम् अपि मधुमङ्गलवत् पुरः प्रःईयाभिषेणयामास [68] तद् एवं मिथः कृते नियते नेत्रोः काभिश्चिद् अन्याभिः कुतुक-कृते तटस्थतया तत्र सङ्घटमानाभिः प्रकट-हठतया द्वयोस् तत्-तद्-वेश-विशेषिणोः कृत-सन्धे पटाञ्चल-बन्धे जाते चोभयतश् च नाना-हास-प्रबन्धे श्री-राधा-पक्ष-लक्षिताभिर् मृगाक्षीभिर् इदम् आख्यायि [69] वर्षीयसानेन वरेणास्मत्-पद्मिनीयं धर्षिता तस्माद् युद्धार्थम् उद्यमः संबध्यताम् [70] ततः संबद्धेषु शुषिरादिभिः सार्धं युद्ध-वाद्यार्थम् आनद्धेषु नर्माङ्ग-गालिर् उदक-क्षिप-यन्त्र-युक्तिर् दण्डी-प्रपातन-निवर्तन-केलि-रीतिः कान्ताकृति-व्यति-कृत-ग्रहणं सखीनां साहायकं युधि बभौ हरि-होरिकायाः

tataś ca rājāyamāna-gokula-yuvarājas taṃ nikāra-prakāraṃ baṭu-mukhataḥ kaṭu-nibhaṃ karṇa-puṭam ānīya tāṃ dūtīṃ sva-pakṣa-rakṣitābhiḥ kābhiścit pragalbhatā-lakṣitābhis tādṛśa-strībhiḥ puruṣa-veśāṃ vidhāya tena baṭunā saṃdideśa tasyāḥ kanyāyāḥ so' yam evadhanyo vara iti [67] saṃdiśya ca tām api madhumaṅgalavat puraḥ praḥīyābhiṣeṇayāmāsa [68] tad evaṃ mithaḥ kṛte niyate netroḥ kābhiścid anyābhiḥ kutuka-kṛte taṭasthatayā tatra saṅghaṭamānābhiḥ prakaṭa-haṭhatayā dvayos tat-tad-veśa-viśeṣiṇoḥ kṛta-sandhe paṭāñcala-bandhe jāte cobhayataś ca nānā-hāsa-prabandhe śrī-rādhā-pakṣa-lakṣitābhir mṛgākṣībhir idam ākhyāyi [69] varṣīyasānena vareṇāsmat-padminīyaṃ dharṣitā tasmād yuddhārtham udyamaḥ saṃbadhyatām [70] tataḥ saṃbaddheṣu śuṣirādibhiḥ sārdhaṃ yuddha-vādyārtham ānaddheṣu narmāṅga-gālir udaka-kṣipa-yantra-yuktir daṇḍī-prapātana-nivartana-keli-rītiḥ kāntākṛti-vyati-kṛta-grahaṇaṃ sakhīnāṃ sāhāyakaṃ yudhi babhau hari-horikāyāḥ

1.30.24

चिरतश् च कृष्ण-केलि-कलावकलन-केवलतया विकलित-स्व-स्व-केलि-कलह-प्रलापेषु राम-श्रीदाम-सुदामादि-कलापेषु तल्-लीला-तृष्णक्-कृष्ण एव स्व-प्रेयसीभिः सह सहसाहव-निभं विहरति स्म [72] प्रथमं तावद् असाव् अमूश् च परस्परं स्निग्धा व्यतिषज्य व्यतिबिद्धा बभूवुः, यतः- भ्रू-कार्मुका नेत्र-बाणा ये तेषां मार-संयति अङ्गास्त्राणां हन्त किं स्याद् अपराद्ध-पृषत्कता

cirataś ca kṛṣṇa-keli-kalāvakalana-kevalatayā vikalita-sva-sva-keli-kalaha-pralāpeṣu rāma-śrīdāma-sudāmādi-kalāpeṣu tal-līlā-tṛṣṇak-kṛṣṇa eva sva-preyasībhiḥ saha sahasāhava-nibhaṃ viharati sma [72] prathamaṃ tāvad asāv amūś ca parasparaṃ snigdhā vyatiṣajya vyatibiddhā babhūvuḥ, yataḥ- bhrū-kārmukā netra-bāṇā ye teṣāṃ māra-saṃyati aṅgāstrāṇāṃ hanta kiṃ syād aparāddha-pṛṣatkatā

1.30.25

अथ पुनर् दण्डादण्डिदण्डनपूर्वकं बाहाबाहविबहलमेवायं हरिराहवमुवाह तथा हि- दोरान्दोलनम् अङ्गुली-परिमलं केश-ग्रहं वेशनुत् पाण्योश् चञ्चलतां तथा पर-परं वाच्यां विचारात् परम् कुर्वंस् तत्-पर-दार-सैन्यम् अविशत् कृष्णस् तथा स्वं यथा कुत्रागाद् इति वेद न स्म जनता साप्य् अस्तु नापि स्वयम्

atha punar daṇḍādaṇḍidaṇḍanapūrvakaṃ bāhābāhavibahalamevāyaṃ harirāhavamuvāha tathā hi- dorāndolanam aṅgulī-parimalaṃ keśa-grahaṃ veśanut pāṇyoś cañcalatāṃ tathā para-paraṃ vācyāṃ vicārāt param kurvaṃs tat-para-dāra-sainyam aviśat kṛṣṇas tathā svaṃ yathā kutrāgād iti veda na sma janatā sāpy astu nāpi svayam

1.30.26

ततश् च क्रमशः पर-परातिक्रम-पूर्वकम् अपूर्वोत्साह-वृतयोः सखीभिर् आवृतयोर् असाधारण-क्रीडा-रण-जवयो राधा-माधवयोर् एव व्यतिषङ्गः प्रसङ्ग-मायातः तत्र च यथा-यथं तत्-कौतुकावकलनतः स्व-स्व-व्यापारं परित्यज्य रज्यमान-चित्रतया चित्रायमाणा वर-वर्णिन्यः सौवर्ण-वर्णाकारतया वृण्वाना मिथस् तद् वर्णयामासुः [76] तथ हि गीतम्- पश्य पश्य सखि होरीयुद्धम् राधा-माधव-कृतम् अनुरहसं सुचिरं भवद्-अनुरुद्धम् ध्रु दण्डादण्डि-गते परिखण्डित-तरतमतो व्यतिरोधम् व्यतिषञ्जनम् इह भाति तडिद्-घन-रुचि-जय-लसद्-उद्बोधम् मस्तक-वस्त्र-स्खलनारम्भात् पिहिते तन्-मुख-युगले भ्रमर-वरायितम् एकेनास्मिन्न् अन्यस्मिन् बहु कमले भुज-भुजगेन हरेर् बहुधारचि हृदि तस्याः फण-लीला चक्रवाक-युग-गीर्णिर् अवाकलि यत्र मुहुः कृति-शीला अपि पुनर् अस्मिन्न् अवकलयत किल निरवनिरुह-तति-देशम् अभिनव-कनक-लता-परिवलयित-तरुण-तमाल-कुलेशम् तं युवती-कुल-साहायक-कृत-बल-राधा-वश-बलिनम् रचयति नयति च निज-विषये दिशि रभसरसाद् अपि वलिनम् नीतं तं नव-पीत-पटं मृग-नाभि-जलैर् अभिषिक्तम् तनुते सुतनू-ततिर् इह वितनु-प्रमद-मदाद् अतिरिक्तम् सेयं राधा स्वयम् इह मुरलीं यद् बत हरति स-यत्नम् न तद् अद्भुतम् इव यद् अहरद् अस्य प्रथमं हृन्-मणि-रत्नम् अथ रामादिः सखि-जनता तं पश्यन्ती विनिरुद्धम् सन्धिम् अधित्सत विसृजन्ती ताः प्रति दूतं गुण-शुद्धम् रामः स यदा फाल्गुन-पर्वणि देयं मेने दातुम् प्रतिभुवम् आदायाथ तदा हरिर् आभिर् अमन्यत रातुम् जाते सन्धाव् अखिलेनापि च शंसति दिव्ये लोके निज-निज-कान्ता-मोह-विरोहण-गीतिः स स विलुलोके इति

tataś ca kramaśaḥ para-parātikrama-pūrvakam apūrvotsāha-vṛtayoḥ sakhībhir āvṛtayor asādhāraṇa-krīḍā-raṇa-javayo rādhā-mādhavayor eva vyatiṣaṅgaḥ prasaṅga-māyātaḥ tatra ca yathā-yathaṃ tat-kautukāvakalanataḥ sva-sva-vyāpāraṃ parityajya rajyamāna-citratayā citrāyamāṇā vara-varṇinyaḥ sauvarṇa-varṇākāratayā vṛṇvānā mithas tad varṇayāmāsuḥ [76] tatha hi gītam- paśya paśya sakhi horīyuddham rādhā-mādhava-kṛtam anurahasaṃ suciraṃ bhavad-anuruddham dhru daṇḍādaṇḍi-gate parikhaṇḍita-taratamato vyatirodham vyatiṣañjanam iha bhāti taḍid-ghana-ruci-jaya-lasad-udbodham mastaka-vastra-skhalanārambhāt pihite tan-mukha-yugale bhramara-varāyitam ekenāsminn anyasmin bahu kamale bhuja-bhujagena harer bahudhāraci hṛdi tasyāḥ phaṇa-līlā cakravāka-yuga-gīrṇir avākali yatra muhuḥ kṛti-śīlā api punar asminn avakalayata kila niravaniruha-tati-deśam abhinava-kanaka-latā-parivalayita-taruṇa-tamāla-kuleśam taṃ yuvatī-kula-sāhāyaka-kṛta-bala-rādhā-vaśa-balinam racayati nayati ca nija-viṣaye diśi rabhasarasād api valinam nītaṃ taṃ nava-pīta-paṭaṃ mṛga-nābhi-jalair abhiṣiktam tanute sutanū-tatir iha vitanu-pramada-madād atiriktam seyaṃ rādhā svayam iha muralīṃ yad bata harati sa-yatnam na tad adbhutam iva yad aharad asya prathamaṃ hṛn-maṇi-ratnam atha rāmādiḥ sakhi-janatā taṃ paśyantī viniruddham sandhim adhitsata visṛjantī tāḥ prati dūtaṃ guṇa-śuddham rāmaḥ sa yadā phālguna-parvaṇi deyaṃ mene dātum pratibhuvam ādāyātha tadā harir ābhir amanyata rātum jāte sandhāv akhilenāpi ca śaṃsati divye loke nija-nija-kāntā-moha-virohaṇa-gītiḥ sa sa viluloke iti

1.30.27

एवं स्थिते परस्परं चर्चरिका-रचन-निचायने विस्मायके जाते समाज-द्वये च मिथः किंचिद् दूरं याते कस्माद् अप्य् अकस्मान् मूढ-धीः शङ्खचूडः समागतः स तु विगीत एवेत्य् अलम् अति-तद्-विस्तरेण [78] अथ समापनम्- शङ्खचूडं निहतवान् यन् मणिं दत्तवान् अपि राधे कान्तस् तवायं तत् कृतवांस् त्वत्-कृते द्वयम्

evaṃ sthite parasparaṃ carcarikā-racana-nicāyane vismāyake jāte samāja-dvaye ca mithaḥ kiṃcid dūraṃ yāte kasmād apy akasmān mūḍha-dhīḥ śaṅkhacūḍaḥ samāgataḥ sa tu vigīta evety alam ati-tad-vistareṇa [78] atha samāpanam- śaṅkhacūḍaṃ nihatavān yan maṇiṃ dattavān api rādhe kāntas tavāyaṃ tat kṛtavāṃs tvat-kṛte dvayam

Pūraṇa 1 (cont. 35)

1.31.1

इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु निर्व्रीड-होरिका-विक्रीडनं नाम त्रिंशं पूरणम् 30 (31) अथैकत्रिंशं पूरणम् नाना-राग-विचित्र-चरित्र-चित्रम् [1] अथ स्निग्धकण्ठः प्रभात-कथां प्रथयामास-[2] तद् एवं प्रतिक्षणम् एव परम-प्रेम-लक्षण-लीलां फुल्लद्-उल्लासतः स गोकुल-बन्धुर् दशमं संवत्सरं संवलते स्म [3] स तु नृशंसः कंसः क्रमशः सर्वेषु निर्मित-निज-गर्वेषु तर्हि निस्तर्हितेषु वैर-शुद्धिं प्रति प्रतिगत-बुद्धिः सर्वतः श्रेष्ठतया रक्षितावरिष्ट-केशिनाव् आहूय संरभ-माणतया सभयतया चाभिहितवान् मयावज्ञया नातियोग्या एव तत्र विनियोग्याः कृताः स तु दारक इति बुद्ध्या किन्तु स्फुटम् असौ सर्वेषां दारक एव जातः ततः कौसीद्य-खिद्यमानतया भवन्ताव् अनुयुज्येते किम् इह युज्यत इति [4] ताव् ऊचतुः-देव तद् एतद् एव प्रतीक्ष्य स्थिरतयाभीक्ष्णं वर्तावहे साम्प्रतं तु साम्प्रतम् आज्ञाप्यताम् अथवा किम् आज्ञापनया विनापि तां विनियुक्ता एव युक्त-सेवकतया वयम् इत्य् उत्थाय साभ्युत्थान-प्रणामं प्रस्थितयोस् तयोः कंसः शशंस [5] अरिष्टस् तावत् प्रतिष्ठताम् इष्टापत्ति-विपत्तितस् तु केशी च तत्-प्रतिवेश-वेशी भविता तद् एतद् अवधाय तौ च गृहम् आगत्य सातत्यत एव तद्-अर्थम् आजगृहतुः [6] अथ कदाचिल् लोहितायमाने सायं मार्तण्ड-रश्मि-मण्डले नाम्नारिष्टः सर्व-दिविष-दरिष्टः सर्वत्र च रंहसा जङ्घन्यमानः सर्वांश् चाघ्ना जेघ्नीयमानः श्रीमन्तं गोष्ठ-द्वारान्तम् आजगाम [8] यदा हि चित्रायुत-पूर्ण-चन्द्रां पूर्णिमाम् अनु तुर्णित-चेताः स्व-सुख-वर्धन-गोवर्धन-विलोकन-कामनया श्री-राम-कनिष्ठः किंचिद् दूरं प्रविष्ट आसीत् ततश् च- भू-कम्प-क्रमणान् महीध्र-चलनं तस्यागतेर् वारि-भृद्- विक्षोभं नदनान् निशाचर-वरं वैकृत्यभाग्-आकृतेः तद्-रूपाद्रि-विनिश्चयं ककुदि वार्-मुग्-वृन्द-सङ्घट्टनाद् उन्नीय व्रजग-प्रजा दिशि दिशि द्राक् कान्दिशीक्यं गताः

iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu nirvrīḍa-horikā-vikrīḍanaṃ nāma triṃśaṃ pūraṇam 30 (31) athaikatriṃśaṃ pūraṇam nānā-rāga-vicitra-caritra-citram [1] atha snigdhakaṇṭhaḥ prabhāta-kathāṃ prathayāmāsa-[2] tad evaṃ pratikṣaṇam eva parama-prema-lakṣaṇa-līlāṃ phullad-ullāsataḥ sa gokula-bandhur daśamaṃ saṃvatsaraṃ saṃvalate sma [3] sa tu nṛśaṃsaḥ kaṃsaḥ kramaśaḥ sarveṣu nirmita-nija-garveṣu tarhi nistarhiteṣu vaira-śuddhiṃ prati pratigata-buddhiḥ sarvataḥ śreṣṭhatayā rakṣitāvariṣṭa-keśināv āhūya saṃrabha-māṇatayā sabhayatayā cābhihitavān mayāvajñayā nātiyogyā eva tatra viniyogyāḥ kṛtāḥ sa tu dāraka iti buddhyā kintu sphuṭam asau sarveṣāṃ dāraka eva jātaḥ tataḥ kausīdya-khidyamānatayā bhavantāv anuyujyete kim iha yujyata iti [4] tāv ūcatuḥ-deva tad etad eva pratīkṣya sthiratayābhīkṣṇaṃ vartāvahe sāmprataṃ tu sāmpratam ājñāpyatām athavā kim ājñāpanayā vināpi tāṃ viniyuktā eva yukta-sevakatayā vayam ity utthāya sābhyutthāna-praṇāmaṃ prasthitayos tayoḥ kaṃsaḥ śaśaṃsa [5] ariṣṭas tāvat pratiṣṭhatām iṣṭāpatti-vipattitas tu keśī ca tat-prativeśa-veśī bhavitā tad etad avadhāya tau ca gṛham āgatya sātatyata eva tad-artham ājagṛhatuḥ [6] atha kadācil lohitāyamāne sāyaṃ mārtaṇḍa-raśmi-maṇḍale nāmnāriṣṭaḥ sarva-diviṣa-dariṣṭaḥ sarvatra ca raṃhasā jaṅghanyamānaḥ sarvāṃś cāghnā jeghnīyamānaḥ śrīmantaṃ goṣṭha-dvārāntam ājagāma [8] yadā hi citrāyuta-pūrṇa-candrāṃ pūrṇimām anu turṇita-cetāḥ sva-sukha-vardhana-govardhana-vilokana-kāmanayā śrī-rāma-kaniṣṭhaḥ kiṃcid dūraṃ praviṣṭa āsīt tataś ca- bhū-kampa-kramaṇān mahīdhra-calanaṃ tasyāgater vāri-bhṛd- vikṣobhaṃ nadanān niśācara-varaṃ vaikṛtyabhāg-ākṛteḥ tad-rūpādri-viniścayaṃ kakudi vār-mug-vṛnda-saṅghaṭṭanād unnīya vrajaga-prajā diśi diśi drāk kāndiśīkyaṃ gatāḥ

1.31.2

किंचित् किंचिन् मूत्रणाद् आपगानां गूथ-त्यागाद् गण्ड-शैलावलीनाम् सृष्टिं कर्ता पश्यतारिष्ट-नामा देवारिष्टः पर्वतात्मा प्रतीतः

kiṃcit kiṃcin mūtraṇād āpagānāṃ gūtha-tyāgād gaṇḍa-śailāvalīnām sṛṣṭiṃ kartā paśyatāriṣṭa-nāmā devāriṣṭaḥ parvatātmā pratītaḥ

1.31

वृष-दम्भी स-संरम्भं रम्भणं यद्-व्यधाद् असौ तेनासीद् व्यक्त-सन्दर्भः स्वयं गो-गर्भ-पातिना

vṛṣa-dambhī sa-saṃrambhaṃ rambhaṇaṃ yad-vyadhād asau tenāsīd vyakta-sandarbhaḥ svayaṃ go-garbha-pātinā

1.31.4

_3 वप्रं यदापस्किरते स्म शृङ्गा- दिभिर् विकुर्वाणता वृषः सः तदाखिलं गोकुलम् आशु मृद्भिः प्रच्छन्नम् आसीद् वन-मण्डलं च

_3 vapraṃ yadāpaskirate sma śṛṅgā- dibhir vikurvāṇatā vṛṣaḥ saḥ tadākhilaṃ gokulam āśu mṛdbhiḥ pracchannam āsīd vana-maṇḍalaṃ ca

1.31.5

यत्र तत्र खुरम् आदधाति स क्ष्मापि तत्र वलते विदीर्णताम् नेत्र-तुल्य-विलतः समुच्छ्रितं वारि रोदन-निभं बिभर्ति च

yatra tatra khuram ādadhāti sa kṣmāpi tatra valate vidīrṇatām netra-tulya-vilataḥ samucchritaṃ vāri rodana-nibhaṃ bibharti ca

1.31.6

तत्र लोकानां वचनं- जातु मातु गिरिरेष समन्ताद्- उच्चलन्न् अपि तथाविध-मूर्तेः किं तु शृङ्ग-तलगं रवि-युग्मं हा व्यसिस्मयत गोकुल-लोकम्

tatra lokānāṃ vacanaṃ- jātu mātu girireṣa samantād- uccalann api tathāvidha-mūrteḥ kiṃ tu śṛṅga-talagaṃ ravi-yugmaṃ hā vyasismayata gokula-lokam

1.31.7

इति [10] एवम् उद्घ्नता गवाम् उद्घ्नान् निघ्नता च सर्वं वस्तु प्रस्तुभ्यता चारिष्टेन कृताद् आक्रुष्टात् कष्टम् अनुस्पृष्टवन्तस् ते गोष्ठ-निष्ठा गो-नर-प्रकृष्टाः कृष्णाय मुहुर् विकृष्टवन्तः [11] सूरतः स तु दूरतस् तेषाम् अवगत-विक्रोशन-लेश-मात्रं कुत्राप्य् अकृत-यात्र इव संमुखत एवावतस्थे अवस्थाय च मा भैष्टेत्य् अभयम् उद्दिष्टं विधाय क्रोधाविष्टस् तम् अरिष्टम् आजुहाव बलीवर्द-क्रोध-वर्धन-नर्द-विशेषेण तद् इदं तु तं प्रति सम्प्रति सुकरार्दनस् त्वम् असीति ज्ञापनाय [12] अथ चोवाच, यथा- सपालैः पशुभिर् मन्द त्रासितैः किम् असत्तम मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्-विधानां दुरात्मनाम् [भ्प् 10.36.7] इति पुनश् च- पिण्डीशूर विदूरः सन् क्रूरतां त्वं किम् ऋच्छसि सामुद्र-पूर इव मां कुम्भ-जातं प्रपूरयेति

iti [10] evam udghnatā gavām udghnān nighnatā ca sarvaṃ vastu prastubhyatā cāriṣṭena kṛtād ākruṣṭāt kaṣṭam anuspṛṣṭavantas te goṣṭha-niṣṭhā go-nara-prakṛṣṭāḥ kṛṣṇāya muhur vikṛṣṭavantaḥ [11] sūrataḥ sa tu dūratas teṣām avagata-vikrośana-leśa-mātraṃ kutrāpy akṛta-yātra iva saṃmukhata evāvatasthe avasthāya ca mā bhaiṣṭety abhayam uddiṣṭaṃ vidhāya krodhāviṣṭas tam ariṣṭam ājuhāva balīvarda-krodha-vardhana-narda-viśeṣeṇa tad idaṃ tu taṃ prati samprati sukarārdanas tvam asīti jñāpanāya [12] atha covāca, yathā- sapālaiḥ paśubhir manda trāsitaiḥ kim asattama mayi śāstari duṣṭānāṃ tvad-vidhānāṃ durātmanām [bhp 10.36.7] iti punaś ca- piṇḍīśūra vidūraḥ san krūratāṃ tvaṃ kim ṛcchasi sāmudra-pūra iva māṃ kumbha-jātaṃ prapūrayeti

1.31.8

तद् इदं च तस्य गां-मन्यस्य जिघांसया लोकानां गोत्व-भ्रमापगमनया चोक्तवान् इति गम्यते किं च- आस्फोटनं कृतम् अनेन तदा यद् अस्माद्- आस्फोटनं समभवद् दनुज-श्रुतीनाम् कोऽ यं चकार स तु यद् वृसभस् तद् उच्चैः कोपं च वर्ष-शिशुवन् नहि जाहसीति

tad idaṃ ca tasya gāṃ-manyasya jighāṃsayā lokānāṃ gotva-bhramāpagamanayā coktavān iti gamyate kiṃ ca- āsphoṭanaṃ kṛtam anena tadā yad asmād- āsphoṭanaṃ samabhavad danuja-śrutīnām ko' yaṃ cakāra sa tu yad vṛsabhas tad uccaiḥ kopaṃ ca varṣa-śiśuvan nahi jāhasīti

1.31.9

कृष्णः सख्युः स्कन्ध-देशे स्व-बाहुं निक्षिप्यासाव् उद्धसन्न् एव तस्थौ येन क्रोधं वर्धयामास तस्य प्रेयो-वर्गाणां च सन्देह-सर्गम्

kṛṣṇaḥ sakhyuḥ skandha-deśe sva-bāhuṃ nikṣipyāsāv uddhasann eva tasthau yena krodhaṃ vardhayāmāsa tasya preyo-vargāṇāṃ ca sandeha-sargam

1.31

वृषस् त्व् असौ रज इव पुच्छ-मार्जनी- परिभ्रमैर् घन-गण-लक्षम् उत्क्षिपन् क्षितिं क्षताम् अथ खुर-वज्र-विज्वलत्- खनित्रकैर् विदधद् अगाद् धरिं प्रति

vṛṣas tv asau raja iva puccha-mārjanī- paribhramair ghana-gaṇa-lakṣam utkṣipan kṣitiṃ kṣatām atha khura-vajra-vijvalat- khanitrakair vidadhad agād dhariṃ prati

1.31.11

_10 स वज्रति स्म न परम् आशु विद्रवं प्रति द्विषत्-प्रतिरुतती-व्रतां प्रति न केवलं हरिर् इह हा समाययौ सखापि यः परिकृत-तद्-भुजांसकः

_10 sa vajrati sma na param āśu vidravaṃ prati dviṣat-pratirutatī-vratāṃ prati na kevalaṃ harir iha hā samāyayau sakhāpi yaḥ parikṛta-tad-bhujāṃsakaḥ

1.31.12

तादृशतया स्पष्टम् अविप्रकृष्टे च तस्मिन् श्रीमान् कृष्णस् तु शृङ्ग-द्वयम् एवाभिजग्राह, यथा- शृङ्गे ये पूर्वतां नीते जयाय वृष-रक्षसा स्व-सन्दानाय ते सृष्टे कृष्ण-दोष्णोर् वशं गते

tādṛśatayā spaṣṭam aviprakṛṣṭe ca tasmin śrīmān kṛṣṇas tu śṛṅga-dvayam evābhijagrāha, yathā- śṛṅge ye pūrvatāṃ nīte jayāya vṛṣa-rakṣasā sva-sandānāya te sṛṣṭe kṛṣṇa-doṣṇor vaśaṃ gate

1.31.13

बाहु-पाश-सित-तीव्र-शृङ्गकः स स्फुटं प्रतिमुखं सरन्न् अपि प्रत्यग् अष्टादश च क्रमान् बलाद् दित्य्-अपत्य-रिपुणापयापितः

bāhu-pāśa-sita-tīvra-śṛṅgakaḥ sa sphuṭaṃ pratimukhaṃ sarann api pratyag aṣṭādaśa ca kramān balād dity-apatya-ripuṇāpayāpitaḥ

1.31.14

अयम् उद्धुतस् तद् इह नास्ति भारता न फलं विनोदन-कला-विनोदतः इति माधवः स्फुटम् अरिष्टम् उत्क्षिपन् नति-रीढया बत विवृत्तिम् आटिटत्

ayam uddhutas tad iha nāsti bhāratā na phalaṃ vinodana-kalā-vinodataḥ iti mādhavaḥ sphuṭam ariṣṭam utkṣipan nati-rīḍhayā bata vivṛttim āṭiṭat

1.31

व्यवर्तत हरि-क्षिप्तः परं नोक्षासुरः क्षितौ हासावेश-वशे क्षिप्तः स्वर्गेऽ पि स्वर्गिणां गणः

vyavartata hari-kṣiptaḥ paraṃ nokṣāsuraḥ kṣitau hāsāveśa-vaśe kṣiptaḥ svarge' pi svargiṇāṃ gaṇaḥ

1.31.16

_15 पपात पुच्छं भुवि शृङ्गयोर् बलाच् छृङ्गे तु पुच्छस्य निपेततुर् भुवि पृष्ठाङ्घ्रि चैवं वृष-रक्षसस् तदा युक्तं तद् अस्मिन् विपरीत-कारिणि

_15 papāta pucchaṃ bhuvi śṛṅgayor balāc chṛṅge tu pucchasya nipetatur bhuvi pṛṣṭhāṅghri caivaṃ vṛṣa-rakṣasas tadā yuktaṃ tad asmin viparīta-kāriṇi

1.31.17

तज्जा लज्जाप्य् उत्थिता तस्य सोऽ पि प्रत्युत्तस्थाव् अभ्ययुङ्क्तापि भूयः कृष्णस् त्व् एनं पातयन् वाम-शृङ्गे- णोत्कृत्तेनामुष्य वक्त्रं चुकुट्ट

tajjā lajjāpy utthitā tasya so' pi pratyuttasthāv abhyayuṅktāpi bhūyaḥ kṛṣṇas tv enaṃ pātayan vāma-śṛṅge- ṇotkṛttenāmuṣya vaktraṃ cukuṭṭa

1.31.18

शृङ्गोत्पाटणं घटयंस् त्व् इदम् आचष्ट- अभद्रस्यापि भवतो भद्राकृति-विध-सरिणः विषाण-मुण्डनाद् भद्राकृतिर् एव प्रशस्यते

śṛṅgotpāṭaṇaṃ ghaṭayaṃs tv idam ācaṣṭa- abhadrasyāpi bhavato bhadrākṛti-vidha-sariṇaḥ viṣāṇa-muṇḍanād bhadrākṛtir eva praśasyate

1.31.19

अथार्द्र-वसनं यथा परिनिपीडयन् जीवनं विकर्षति जनस् तथा तम् अकरोद् अरिष्टं हरिः मलानि च यदाकिरच् छमल-मूत्र-रक्तादिकान्य् अस्यौ परम-शुद्धताम् अपि जगाम कैवल्यतः

athārdra-vasanaṃ yathā parinipīḍayan jīvanaṃ vikarṣati janas tathā tam akarod ariṣṭaṃ hariḥ malāni ca yadākirac chamala-mūtra-raktādikāny asyau parama-śuddhatām api jagāma kaivalyataḥ

1.31.20

लयं परमम् आगतस् तद् अपि यत् पदं नैरृतं ययावयम् इति स्मृतं मुनिभिर् एतद् उच्चै रुषा प्रसूनम् अथ यन् मुदा ववृषुर् आदितेयास् तद् अप्य् अमित्र-विलयाद् भवेद् उचितम् ईदृशात् किं पुनः

layaṃ paramam āgatas tad api yat padaṃ nairṛtaṃ yayāvayam iti smṛtaṃ munibhir etad uccai ruṣā prasūnam atha yan mudā vavṛṣur āditeyās tad apy amitra-vilayād bhaved ucitam īdṛśāt kiṃ punaḥ

1.31.21

अत्र च श्री-गोकुल-प्राणाभिप्रायम् अभिप्रयद्भिस् तद् एव चानुवदद्भिर् दिविषद्भिर् उपहसितम्- वत्सं लघुं दैत्यतयावगच्छन् जघान बालेऽ प्य् अहम् उक्ष दैत्य प्रौढः कथं त्वाम् अतिभीष्म-वर्ष्म- प्रष्ठं न जानानि न घातयानीति

atra ca śrī-gokula-prāṇābhiprāyam abhiprayadbhis tad eva cānuvadadbhir diviṣadbhir upahasitam- vatsaṃ laghuṃ daityatayāvagacchan jaghāna bāle' py aham ukṣa daitya prauḍhaḥ kathaṃ tvām atibhīṣma-varṣma- praṣṭhaṃ na jānāni na ghātayānīti

1.31.22

अत्र गोकुल-जनस्य गोकुल-जीवनस्य च भावम् आविशन्न् एव श्री-शुकदेवस् तद् इदं वदति स्म- एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानं स्वजातिभिः विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः [भ्प् 10.36.15] इति आयाते व्रजम् अच्युते रिपु-जय-स्वस्ति-प्रशस्तीडिते सर्वेऽ प्य् उन्मदतां गता बहु-विधं संवादम् उन्निर्ममुः किं तु द्राक् पितराव् अमुष्य वदनं तद् वीक्ष्यमाणाव् अमू स्वैर् बाष्पाम्बुभिर् आप्लुतं ममृजतुर् विक्रुश्य मूकाव् इव

atra gokula-janasya gokula-jīvanasya ca bhāvam āviśann eva śrī-śukadevas tad idaṃ vadati sma- evaṃ kukudminaṃ hatvā stūyamānaṃ svajātibhiḥ viveśa goṣṭhaṃ sabalo gopīnāṃ nayanotsavaḥ [bhp 10.36.15] iti āyāte vrajam acyute ripu-jaya-svasti-praśastīḍite sarve' py unmadatāṃ gatā bahu-vidhaṃ saṃvādam unnirmamuḥ kiṃ tu drāk pitarāv amuṣya vadanaṃ tad vīkṣyamāṇāv amū svair bāṣpāmbubhir āplutaṃ mamṛjatur vikruśya mūkāv iva

1.31.23

अथ समापनम्- अयं स स्तव-भाक् सूनुस् तव गोप-नराधिप पूषितास् त्रिदशा येन मूषितास् त्रिदशारयः

atha samāpanam- ayaṃ sa stava-bhāk sūnus tava gopa-narādhipa pūṣitās tridaśā yena mūṣitās tridaśārayaḥ

1.31.24

अथ रात्रि-कथायाम् अपि स्निग्धकण्ठ एवाभिदधे-[19] एवं होरिका-प्रान्त-कान्त-क्रीडान्तरानुसारेणाभिर-वीर-सरसिजाक्षीणाम् अक्षीणानङ्गानां वृत्त-कृष्ण-सङ्गानां बहुधा निवृत्तं रात्रि-वृत्तं स्वयम् एव सखीभिर् अनुसन्धीयताम् [20] वासरावसरश् चायं मद्-उक्ति-निदिग्ध-दिग्-दर्शनतः परामर्शम् आनीयताम् यथा चाह श्री-पराशरः- स तथा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः यथाब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत् [विप् 5.13.57] यथा च श्री-शुकः- गोप्यः कृष्णे वनं याते तम् अनुद्रुत-चेतसः कृष्ण-लीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर् दुःखेन वासरान् [भ्प् 10.35.1] इति [22] तथा हि-यदा खल्व् अहरहः क्षयम् आसाद्य वाद्य-गीत-नृत्यं विवृत्य सहचर-सङ्गिनीभिः शृङ्गिणीभिः सह स हरिर् व्रज-जन-स्नेह-धनः स्व-वेश्म प्रविशति तदा विगत-परिमाणा विमानानुचारिणः सर्व एव समम् उपर्य्-उपरि-चरिणः सह गणेन कणेहत्य स्पष्टं द्रष्टुम् इच्छन्तस् तद्-अभाव-लब्ध-कदनाः सदनान्त-पर्यन्तम् आयान्ति कृत-वेश्म-प्रवेशे तु तस्मिन् विस्मय-स्थगिततया स-लालसतया च तत्र तत्र चित्रायमाणा रात्रिं गमयन्ति स्म [23] शरणान्तरात् पुनर् यावन् निःसरति स एष शरणागतायागतानुसरणः तद् एवं यदा निःसरति निःसृत्य च गोप-गोगण-सञ्चरणाय वेणुं रणयति तदातनं चरितं गोचरताम् अतिचरद् अपि निज-भाव-प्रभाव-सम्पदा चक्षुषीव रचितं विधाय श्रीमद्-आभीर-भीरुभिर् अभिगीतम्, यथा- अवधारय सखि तव सखि-वृत्तम् विरहि-जनानां जनयति हृदयम् विदयतया बत कृत्तम् [ध्रुवम् इदं परपरत्रापि ] वाम-भुजाकृत-वाम-कपोलकम् उल्लल-चिल्लि-भासम् सुकुमाराङ्गुलि-विलसितम् उज्ज्वल-वेणु-मुखं मृदु-हासम् राग-कला-कुलिताखिल-भूचर-गान-कलैर् अनुविद्धम् व्योमग-यान-जनीजन-मोहनम् अनुगमिताखिल-सिद्धम्

atha rātri-kathāyām api snigdhakaṇṭha evābhidadhe-[19] evaṃ horikā-prānta-kānta-krīḍāntarānusāreṇābhira-vīra-sarasijākṣīṇām akṣīṇānaṅgānāṃ vṛtta-kṛṣṇa-saṅgānāṃ bahudhā nivṛttaṃ rātri-vṛttaṃ svayam eva sakhībhir anusandhīyatām [20] vāsarāvasaraś cāyaṃ mad-ukti-nidigdha-dig-darśanataḥ parāmarśam ānīyatām yathā cāha śrī-parāśaraḥ- sa tathā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ yathābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat [vip 5.13.57] yathā ca śrī-śukaḥ- gopyaḥ kṛṣṇe vanaṃ yāte tam anudruta-cetasaḥ kṛṣṇa-līlāḥ pragāyantyo ninyur duḥkhena vāsarān [bhp 10.35.1] iti [22] tathā hi-yadā khalv aharahaḥ kṣayam āsādya vādya-gīta-nṛtyaṃ vivṛtya sahacara-saṅginībhiḥ śṛṅgiṇībhiḥ saha sa harir vraja-jana-sneha-dhanaḥ sva-veśma praviśati tadā vigata-parimāṇā vimānānucāriṇaḥ sarva eva samam upary-upari-cariṇaḥ saha gaṇena kaṇehatya spaṣṭaṃ draṣṭum icchantas tad-abhāva-labdha-kadanāḥ sadanānta-paryantam āyānti kṛta-veśma-praveśe tu tasmin vismaya-sthagitatayā sa-lālasatayā ca tatra tatra citrāyamāṇā rātriṃ gamayanti sma [23] śaraṇāntarāt punar yāvan niḥsarati sa eṣa śaraṇāgatāyāgatānusaraṇaḥ tad evaṃ yadā niḥsarati niḥsṛtya ca gopa-gogaṇa-sañcaraṇāya veṇuṃ raṇayati tadātanaṃ caritaṃ gocaratām aticarad api nija-bhāva-prabhāva-sampadā cakṣuṣīva racitaṃ vidhāya śrīmad-ābhīra-bhīrubhir abhigītam, yathā- avadhāraya sakhi tava sakhi-vṛttam virahi-janānāṃ janayati hṛdayam vidayatayā bata kṛttam [dhruvam idaṃ paraparatrāpi ] vāma-bhujākṛta-vāma-kapolakam ullala-cilli-bhāsam sukumārāṅguli-vilasitam ujjvala-veṇu-mukhaṃ mṛdu-hāsam rāga-kalā-kulitākhila-bhūcara-gāna-kalair anuviddham vyomaga-yāna-janījana-mohanam anugamitākhila-siddham

1.31.25

ततश् च मुहुर् अपि तावन् मात्रे तासां गान-पात्रे सति वन-व्रजयोर् मध्यम् अध्यास्य हर्षं तर्षं च धास्यन् वंशं शंसयति स्म [25] तत्र च ताभिर् गीतं, यथा- चित्रं लक्ष्मी-रेखासौ हृदि चपला न भवति चपला मणिम् अम्बर-मणिम् अनु तारावलिर् अपि सा राजाति तरला यस्य स चायं वेणु-कलामृत-वर्षी कलयति गव्याम् स-तृणक-दशनाम् उन्नत-कर्णामत्राम् अर्थिषु भव्याम्

tataś ca muhur api tāvan mātre tāsāṃ gāna-pātre sati vana-vrajayor madhyam adhyāsya harṣaṃ tarṣaṃ ca dhāsyan vaṃśaṃ śaṃsayati sma [25] tatra ca tābhir gītaṃ, yathā- citraṃ lakṣmī-rekhāsau hṛdi capalā na bhavati capalā maṇim ambara-maṇim anu tārāvalir api sā rājāti taralā yasya sa cāyaṃ veṇu-kalāmṛta-varṣī kalayati gavyām sa-tṛṇaka-daśanām unnata-karṇāmatrām arthiṣu bhavyām

1.31.26

ततश्चातुच्छ-पिच्छ-गुलुच्छ-पुष्प-गुच्छ-धातु-च्छविभिर् मल्ल-परिच्छदं गच्छति स्म श्री-गोपिकानां प्रच्छन्न-रमणः [27] तं गत्वा च सत्वर-प्रथम-पयः-पायनाय गङ्गा-यमुनादि-नाम्ना गाः सु-विकस्वर-सरसिजं सरः प्रति क्रमाद् वेणु-गानतः समाकारयति तस्मिन् व्रज-रमानाथे बुद्ध-निजाकारण इव रुद्ध-प्रवाह-प्रसरतयास्थिरताम् उत्कलिकाम् अप्य् अनुसरति विदूर-चर-सरिद्-विसरे च पुनर् आसां गीतं, यथा- चन्द्रक-धातु-दल-स्तवकादिक-कृत-मल्लोत्तम-वेशम् आकारयति स गाः सरिद्-आली लभते तत्र विशेषम् कमित-भङ्ग-भुजा किल तत्-पद-रज आशुग-तति-नीतम् लघु सुकृतास्माद् दृग् इव स्पृहयति विदती स्वम् अनभिनीतम्

tataścātuccha-piccha-guluccha-puṣpa-guccha-dhātu-cchavibhir malla-paricchadaṃ gacchati sma śrī-gopikānāṃ pracchanna-ramaṇaḥ [27] taṃ gatvā ca satvara-prathama-payaḥ-pāyanāya gaṅgā-yamunādi-nāmnā gāḥ su-vikasvara-sarasijaṃ saraḥ prati kramād veṇu-gānataḥ samākārayati tasmin vraja-ramānāthe buddha-nijākāraṇa iva ruddha-pravāha-prasaratayāsthiratām utkalikām apy anusarati vidūra-cara-sarid-visare ca punar āsāṃ gītaṃ, yathā- candraka-dhātu-dala-stavakādika-kṛta-mallottama-veśam ākārayati sa gāḥ sarid-ālī labhate tatra viśeṣam kamita-bhaṅga-bhujā kila tat-pada-raja āśuga-tati-nītam laghu sukṛtāsmād dṛg iva spṛhayati vidatī svam anabhinītam

1.31.27

अथ तदा तदाहूति-कृताम् आनन्द-विभूतिम् आरभ्य तच्-चरितम् उपलभ्य कदाचिद् व्रज-धरित्रीशित्री-सदसि गतभिः काभिश्चन ताभिर् उत्कण्ठया सुष्ठु प्रतुष्टुषमाणाभिर् अपि निज-भावं पिधाय भावान्तर-साधारण्यं विधाय तद् इदं वर्णनं तन्-निर्वर्णनम् इवासीत् [29] तत्र गानान्तरं, यथा- आदि-पुरुष इव वैभव-शाली अनुचर-वर्णित-वीर्य-समुन्नतिर् अयम् उदयति वनमाली ध्रु स गवाकारण-मुरली-कलम् अनु तनुते यत्र वनं च तद्-रूपान्तर्यामि-स्फुरणज-भावान् कलयति पञ्च पुष्प-हसित-मधु-बष्प-नवाङ्कुर-पुलक-ततीर् अनुयातम् एजन्-नमद् अपि शाखा-ततिभिर् यत् किल कलयति शातम्

atha tadā tadāhūti-kṛtām ānanda-vibhūtim ārabhya tac-caritam upalabhya kadācid vraja-dharitrīśitrī-sadasi gatabhiḥ kābhiścana tābhir utkaṇṭhayā suṣṭhu pratuṣṭuṣamāṇābhir api nija-bhāvaṃ pidhāya bhāvāntara-sādhāraṇyaṃ vidhāya tad idaṃ varṇanaṃ tan-nirvarṇanam ivāsīt [29] tatra gānāntaraṃ, yathā- ādi-puruṣa iva vaibhava-śālī anucara-varṇita-vīrya-samunnatir ayam udayati vanamālī dhru sa gavākāraṇa-muralī-kalam anu tanute yatra vanaṃ ca tad-rūpāntaryāmi-sphuraṇaja-bhāvān kalayati pañca puṣpa-hasita-madhu-baṣpa-navāṅkura-pulaka-tatīr anuyātam ejan-namad api śākhā-tatibhir yat kila kalayati śātam

1.31.28

तद् एवम् अनिङ्गानाम् अपीङ्गानाम् इव शश्वद् इङ्ग-व्यङ्गं विहितवान् [31] अथ समासन्ने विनोदेनाह्नायवन् मध्याह्ने क्वचिन् महा-सरसि सरसिज-सौरभ-सरसेन घन-रसेन स्नान-लीलाम् अभिनिविश्य केवल-तिलक-वनमाला-वलित-वेश-भङ्गि-सङ्गिता-पूर्वकम् अपूर्वे तस्मिन्न् एकान्ते कुसुमित-वनान्ते कान्ते महा-शैल-प्रान्ते पल्लव-लसद्-उरुतर-तरु-तल-विलसित-शिलायाम् उपविश्य विराजन्नुस्रावार-चारं प्रति भूरि-दूरी-भावम् इतेषु मित्रेषु निज-सौरभ-रभस-समुदित-मधुर-मधु-कर-निकर-गान-कृतावधानस् तद्-धूङ्कार-कारण-स्वर-सारम् अनु कुतुक-कृतानुसन्धानस् तद्-अनुसारि-वेणु-चारि-रणितेन सुरचित-सारसादि-रसाधानः सोऽ यं रमते स्म [32] तच् च, यथा- रम्य-तिलक-नव-तुलसी-दल-भव-वन-मालातिविकासी निज-सौरभ-वश-मधुप-गीतम् अनुगायति वेणु-विलासी अथ सारस-युत-हंसायुत-ततिर् अलम् अनुगम्य परीता परितो न्यविशत ताम् आविशती रुतिम् इह या हरि-गीता

tad evam aniṅgānām apīṅgānām iva śaśvad iṅga-vyaṅgaṃ vihitavān [31] atha samāsanne vinodenāhnāyavan madhyāhne kvacin mahā-sarasi sarasija-saurabha-sarasena ghana-rasena snāna-līlām abhiniviśya kevala-tilaka-vanamālā-valita-veśa-bhaṅgi-saṅgitā-pūrvakam apūrve tasminn ekānte kusumita-vanānte kānte mahā-śaila-prānte pallava-lasad-urutara-taru-tala-vilasita-śilāyām upaviśya virājannusrāvāra-cāraṃ prati bhūri-dūrī-bhāvam iteṣu mitreṣu nija-saurabha-rabhasa-samudita-madhura-madhu-kara-nikara-gāna-kṛtāvadhānas tad-dhūṅkāra-kāraṇa-svara-sāram anu kutuka-kṛtānusandhānas tad-anusāri-veṇu-cāri-raṇitena suracita-sārasādi-rasādhānaḥ so' yaṃ ramate sma [32] tac ca, yathā- ramya-tilaka-nava-tulasī-dala-bhava-vana-mālātivikāsī nija-saurabha-vaśa-madhupa-gītam anugāyati veṇu-vilāsī atha sārasa-yuta-haṃsāyuta-tatir alam anugamya parītā parito nyaviśata tām āviśatī rutim iha yā hari-gītā

1.31.29

ततश् च ततस् ततः समागते साग्रजे समग्रे सखि-वर्गे तदानीन्तन-बर्हि-प्रबर्ह-बर्हादि-नाना-वन्य-नेपथ्य-प्रथ्यमान-शोभ-लोभनीय-रूप-वरीयस्तया प्रशस्त-स्रजीयस्तया च विस्तृत-शातस्य तस्य गोचारण-चरितं प्रचारणीयम् [34] तथा हि-क्वचिद् अपि क्षिति-भृति वृक्ष-शून्य-क्षिति-गत-पुण्य-तृणं धेनुषु चरन्तीषु वह्नीयमान-माध्याह्निक-ललाटं-तप-तपन-तापापनोदाय वेणुं वादितवान् यत्र बलाहकास् तत्-प्रतिमल्ल-निभ-मल्लार-राग-बलाद् आहृतास् तेषां शीतलता-वलनाय बभूवुः [35] यच् च वाद्यम् उद्भवत्-पुरु-गुरु-गरिम-गिरि-द्रोणीः प्रतिधवन् यत् तत् परम्परया च सर्वम् अपि तथ रणयत्-त्रिलोकी-लोकम् अपि तत्-कौतुकालोकनायाकर्षति स्म [36] तथ च सति तत् तद् अनुभूय भूयश् च ताभिर् इदं तस्याम् एव सभायां वर्णितम्- धृत-वन-माल्य-वतंस-लसद्-वन-वेश-ततिर् बल-सङ्गी गिरि-तटम् अनु गोचारण-कारण-वेणु-विनोदन-रङ्गी विश्वं भ्रमयति कर्षति वर्षति मुदम् अपि घन-गण-हारी सान्द्र-च्छायाम् अनु शीतल-तनुर् अनु सखि-सुख-संचारी कुसुमं वर्षन् निज-रुचि-वितरण-सौहृदम् एनम् उपास्ते अम्बु-धरः स्फुटम् उपगन्ता न च किं तु छत्रम् इवास्ते

tataś ca tatas tataḥ samāgate sāgraje samagre sakhi-varge tadānīntana-barhi-prabarha-barhādi-nānā-vanya-nepathya-prathyamāna-śobha-lobhanīya-rūpa-varīyastayā praśasta-srajīyastayā ca vistṛta-śātasya tasya gocāraṇa-caritaṃ pracāraṇīyam [34] tathā hi-kvacid api kṣiti-bhṛti vṛkṣa-śūnya-kṣiti-gata-puṇya-tṛṇaṃ dhenuṣu carantīṣu vahnīyamāna-mādhyāhnika-lalāṭaṃ-tapa-tapana-tāpāpanodāya veṇuṃ vāditavān yatra balāhakās tat-pratimalla-nibha-mallāra-rāga-balād āhṛtās teṣāṃ śītalatā-valanāya babhūvuḥ [35] yac ca vādyam udbhavat-puru-guru-garima-giri-droṇīḥ pratidhavan yat tat paramparayā ca sarvam api tatha raṇayat-trilokī-lokam api tat-kautukālokanāyākarṣati sma [36] tatha ca sati tat tad anubhūya bhūyaś ca tābhir idaṃ tasyām eva sabhāyāṃ varṇitam- dhṛta-vana-mālya-vataṃsa-lasad-vana-veśa-tatir bala-saṅgī giri-taṭam anu gocāraṇa-kāraṇa-veṇu-vinodana-raṅgī viśvaṃ bhramayati karṣati varṣati mudam api ghana-gaṇa-hārī sāndra-cchāyām anu śītala-tanur anu sakhi-sukha-saṃcārī kusumaṃ varṣan nija-ruci-vitaraṇa-sauhṛdam enam upāste ambu-dharaḥ sphuṭam upagantā na ca kiṃ tu chatram ivāste

1.31.30

ततश् च तत्रातिघने घन-च्छाये विहारं विच्छायति स्म [38] तद् एतच् च व्रजराज-जाया-समाजम् अनु साधारण-सम्प्रधारणतया ताभिर् वर्णितम्, यथा- स्व-सुतं कलयत केलि-कला-बुधम् आत्मोपक्रम-वेणुम् विधि-शिव-मोहन-विविध-स्व-रमय-राग-निवर्तित-धेनुम्

tataś ca tatrātighane ghana-cchāye vihāraṃ vicchāyati sma [38] tad etac ca vrajarāja-jāyā-samājam anu sādhāraṇa-sampradhāraṇatayā tābhir varṇitam, yathā- sva-sutaṃ kalayata keli-kalā-budham ātmopakrama-veṇum vidhi-śiva-mohana-vividha-sva-ramaya-rāga-nivartita-dhenum

1.31.31

इति [39] तद्-अनन्तरं च प्रायशः काश्चिद् व्रज-देवीर् व्रजाद् अह्नि चापह्नुत्य् व्याजं व्यज्य वा तद्-आगमन-वर्त्मनि तद्-अनुवर्तनाय वर्तमानास् तं पश्यन्तीः पुनर् अपश्यन्तीर् इव दूरात् परिहरन्तीर् इत्थं काश्चिद् दूतिकाः परिहसन्ति- मदान्धे राजते पिञ्छी न सपिञ्छी पुरस् तव वेणु-ध्वानी जगत्-प्राणः स जगत्-प्राण एष नेति

iti [39] tad-anantaraṃ ca prāyaśaḥ kāścid vraja-devīr vrajād ahni cāpahnuty vyājaṃ vyajya vā tad-āgamana-vartmani tad-anuvartanāya vartamānās taṃ paśyantīḥ punar apaśyantīr iva dūrāt pariharantīr itthaṃ kāścid dūtikāḥ parihasanti- madāndhe rājate piñchī na sapiñchī puras tava veṇu-dhvānī jagat-prāṇaḥ sa jagat-prāṇa eṣa neti

1.31.32

श्री-कृष्णं च छलेन विज्ञापयन्ति, यथा- ज्योत्स्नां तनोति ललितां दधते विचित्रां शाखां दधाति निखिलं जयतीति-भाङ्ग्या चन्द्रावलीं च ललितां च विशाखिकां च राधां च ताः सखि-सदस्य् अपि सूचयन्ति

śrī-kṛṣṇaṃ ca chalena vijñāpayanti, yathā- jyotsnāṃ tanoti lalitāṃ dadhate vicitrāṃ śākhāṃ dadhāti nikhilaṃ jayatīti-bhāṅgyā candrāvalīṃ ca lalitāṃ ca viśākhikāṃ ca rādhāṃ ca tāḥ sakhi-sadasy api sūcayanti

1.31.33

तत्र काश्चिद् देव-पूजा-व्व्याजेन दुष्प्राप-पुष्पादिकम् अवचिन्वाना बहल-कलह-मूलतां प्रयान्ति [42] काश्चित् तु नव्य-भव्य-गव्यादिकं तद्-अर्थम् एवानयन्ति तथापि नात्मना तस्मिन्न् अर्पयन्ति तत एव कृत्रिम-दान-चत्वर-देशम् अपदेशम् अवरुध्य वर्त्म विनिरुध्य पृच्छन्तं तं प्रति क्रय-विक्रयिक-रीत्यान्यथा ख्यापयन्ति दिव्याद् अपि दिव्यम् एतद् विज्ञाय यज्ञ-पत्नीर् अनु कृत-यत्नासु क्रयिकताम् आश्रयमाणासु यज्ञ-भुक्-पति-व्रतासु सत्याकृति-कृतिनीवाक-परीपाकम् आकलय्य कृत्स्नं वस्नं च संकलय्य विक्रेतव्यम् इति [43] तत्र पुष्पावचये प्रणयिना सह वाकोवाक्यम्, यथा- का यूयं वन-देवताः कुरुथ किं पुष्पाणि संचिन्महे किं निर्मास्यथ देवतार्चनम् अतो यूयं कथं देवताः तच् च क्रीडनम् एव नः स्फुटम् अभूद् अस्माभिर् ईदृग्-विधैर् ऐकात्म्यं व इति प्रसह्य विहरन् हारी हरिः पातु वः

tatra kāścid deva-pūjā-vvyājena duṣprāpa-puṣpādikam avacinvānā bahala-kalaha-mūlatāṃ prayānti [42] kāścit tu navya-bhavya-gavyādikaṃ tad-artham evānayanti tathāpi nātmanā tasminn arpayanti tata eva kṛtrima-dāna-catvara-deśam apadeśam avarudhya vartma vinirudhya pṛcchantaṃ taṃ prati kraya-vikrayika-rītyānyathā khyāpayanti divyād api divyam etad vijñāya yajña-patnīr anu kṛta-yatnāsu krayikatām āśrayamāṇāsu yajña-bhuk-pati-vratāsu satyākṛti-kṛtinīvāka-parīpākam ākalayya kṛtsnaṃ vasnaṃ ca saṃkalayya vikretavyam iti [43] tatra puṣpāvacaye praṇayinā saha vākovākyam, yathā- kā yūyaṃ vana-devatāḥ kurutha kiṃ puṣpāṇi saṃcinmahe kiṃ nirmāsyatha devatārcanam ato yūyaṃ kathaṃ devatāḥ tac ca krīḍanam eva naḥ sphuṭam abhūd asmābhir īdṛg-vidhair aikātmyaṃ va iti prasahya viharan hārī hariḥ pātu vaḥ

1.31.34

कदाचिच् च- का यूयं वन-देवताः कुरुथ किं पुष्पाणि गृह्णीमहे राज्यं नस् त्रिदशैर् विहापितम् इदं देव्यो वनस्यात्र काः अस्मज्-जातिभिर् अर्पितं यदि तदाप्य् अस्माकम् उच्चैः स्थितिः स्याद् एवं स-विवादम् अङ्गज-रणः कृष्णस्य ताभिर् बभौ

kadācic ca- kā yūyaṃ vana-devatāḥ kurutha kiṃ puṣpāṇi gṛhṇīmahe rājyaṃ nas tridaśair vihāpitam idaṃ devyo vanasyātra kāḥ asmaj-jātibhir arpitaṃ yadi tadāpy asmākam uccaiḥ sthitiḥ syād evaṃ sa-vivādam aṅgaja-raṇaḥ kṛṣṇasya tābhir babhau

1.31.35

कदाचिच् च कस्याश्चिद् दूत्या सह कृष्णस्य वाकोवाक्यम्- इयं का स्त्री स्त्रीत्वं भवति कथम् ईषत्-पदम् इदं किम् अस्थाने सिद्धं तव वचनम् अस्थानकम् इदम् न काकोर् उद्भूतं भवति तद् अहो काकूर् इह का तद् एवं दूती-वाग् जयति हरिणाक्ष्या हरिम् अनु

kadācic ca kasyāścid dūtyā saha kṛṣṇasya vākovākyam- iyaṃ kā strī strītvaṃ bhavati katham īṣat-padam idaṃ kim asthāne siddhaṃ tava vacanam asthānakam idam na kākor udbhūtaṃ bhavati tad aho kākūr iha kā tad evaṃ dūtī-vāg jayati hariṇākṣyā harim anu

1.31.36

अथ गव्य-विक्रय-व्याजतः क्रीडा-विवादो, यथ- का यूयं किल गव्य-विक्रयिकिका लक्ष्मीम् अतीत्य स्थितिं प्राप्तानां न तद् अस्ति सम्भव-पदं युष्माकम् आसां क्वचित् मूल्यं ताम् अतिपत्य तस्य विदितं तस्मान् न तद्-दूषणं दानं तर्हि ममापि तद्वदम् इदं दत्ताथ घट्टेशितुः

atha gavya-vikraya-vyājataḥ krīḍā-vivādo, yatha- kā yūyaṃ kila gavya-vikrayikikā lakṣmīm atītya sthitiṃ prāptānāṃ na tad asti sambhava-padaṃ yuṣmākam āsāṃ kvacit mūlyaṃ tām atipatya tasya viditaṃ tasmān na tad-dūṣaṇaṃ dānaṃ tarhi mamāpi tadvadam idaṃ dattātha ghaṭṭeśituḥ

1.31.37

अथ सखीन् प्रति श्री-कृष्णस्यादेशः- गृह्णीध्वं पूर्वम् आसां फलम् अतुल-बलाद् घट्ट-चर्या-विघट्टं कर्त्रीणां तस्य चास्ते वितनुत परितो रोदनं बोधनं च बुध्येरन् यद्य् अमूर् न स्फुटतरम् अटवीकारया धारयिष्याम्य् एताः किं वा हरिष्ये स्वयम् अथ पिहिताः सम्यग् अन्विष्य नीवीः

atha sakhīn prati śrī-kṛṣṇasyādeśaḥ- gṛhṇīdhvaṃ pūrvam āsāṃ phalam atula-balād ghaṭṭa-caryā-vighaṭṭaṃ kartrīṇāṃ tasya cāste vitanuta parito rodanaṃ bodhanaṃ ca budhyeran yady amūr na sphuṭataram aṭavīkārayā dhārayiṣyāmy etāḥ kiṃ vā hariṣye svayam atha pihitāḥ samyag anviṣya nīvīḥ

1.31.38

तद् एवम् उदित्वा मुदित्वा च तत् तद् आचरितवति तस्मिन् कथंचिद् गृहम् आगत्य गत्य्-अन्तरेण सखीषु तत्-प्रख्यापयन्तीभिर् इदम् अपि गीतम्- तं शृणु सद्-विध-मोहन-करणम् ध्वज-वज्राङ्कुश-लप-दार्पण-भूरुह-पुनर्-अङ्कुरणम् ध्रुवम् गजगति विहरति गायति नृत्यति वादयते च स वंशम् अस्मत्-पद्धतिम् आवृणुतेऽ पि च नाथति घट्टगम् अंशम्

tad evam uditvā muditvā ca tat tad ācaritavati tasmin kathaṃcid gṛham āgatya gaty-antareṇa sakhīṣu tat-prakhyāpayantībhir idam api gītam- taṃ śṛṇu sad-vidha-mohana-karaṇam dhvaja-vajrāṅkuśa-lapa-dārpaṇa-bhūruha-punar-aṅkuraṇam dhruvam gajagati viharati gāyati nṛtyati vādayate ca sa vaṃśam asmat-paddhatim āvṛṇute' pi ca nāthati ghaṭṭagam aṃśam

1.31.39

तद् एवं नौकया रमणम् अप्य् अवगमनीयम् [50] यदा हि क्वचिद् अमूश् चमूरु-दृशस् तदीय-सौन्दर्य-सारावलोकन-कुतुकि-दृशः समूह-व्यूहम् आचर्य विहार-चर्यया तम् उपसद्य च परिहासतः परतश् चरण-चर्याम् आचरन्ति तदा चतुरानन-विमोहनः स च खलु सहचर-सहस्र-विस्रम्भ-महकरः सहचरतया सर्वतः पर्वत-निर्झरानेकी-भावेनावर्ज्य स्फुटम् अर्ज्यमान-सुखतया मध्ये तासां वामता-युजां मोहनाय कूल-मुद्-रुजां दुर्ध्यान-कारणां दुर्निवारणां सरिद्-वरां प्रवर्तयति प्रवर्त्य च पुरुष-द्वयद्वयसीयम् इति व्यवसीय-मानतया तस्यां नाव्यतया भाव्यायां बहुल-पलाश-दल-मयीं महा-तरणिं सरणिम् अनु सखिभिर् अखिल-मणिः प्रणीय कर्ण-धारायमाणस् ताभिर् आतर-वितर-विस्तारादि-कातराभिः प्रणय-मय-नयतया प्रणीत-कलहं बहुल-विलासं निचुलितालङ्कार-कलनाय कलयति [50] तद् अपि गीतं, यथा- सरितं नावं रचयति च द्रुतमस्माकं पथि तस्याम् आरोहयते पारयितुं नः स्पृशति मिषादपि यस्याम्

tad evaṃ naukayā ramaṇam apy avagamanīyam [50] yadā hi kvacid amūś camūru-dṛśas tadīya-saundarya-sārāvalokana-kutuki-dṛśaḥ samūha-vyūham ācarya vihāra-caryayā tam upasadya ca parihāsataḥ parataś caraṇa-caryām ācaranti tadā caturānana-vimohanaḥ sa ca khalu sahacara-sahasra-visrambha-mahakaraḥ sahacaratayā sarvataḥ parvata-nirjharānekī-bhāvenāvarjya sphuṭam arjyamāna-sukhatayā madhye tāsāṃ vāmatā-yujāṃ mohanāya kūla-mud-rujāṃ durdhyāna-kāraṇāṃ durnivāraṇāṃ sarid-varāṃ pravartayati pravartya ca puruṣa-dvayadvayasīyam iti vyavasīya-mānatayā tasyāṃ nāvyatayā bhāvyāyāṃ bahula-palāśa-dala-mayīṃ mahā-taraṇiṃ saraṇim anu sakhibhir akhila-maṇiḥ praṇīya karṇa-dhārāyamāṇas tābhir ātara-vitara-vistārādi-kātarābhiḥ praṇaya-maya-nayatayā praṇīta-kalahaṃ bahula-vilāsaṃ niculitālaṅkāra-kalanāya kalayati [50] tad api gītaṃ, yathā- saritaṃ nāvaṃ racayati ca drutamasmākaṃ pathi tasyām ārohayate pārayituṃ naḥ spṛśati miṣādapi yasyām

1.31.40

ताभिर् एवात्र श्लोकितं, यथा- आरोहाय विधाय संस्तरमिलत्पर्यक्स्तवं तद्वचः- साहाय्यं विरचय्य नः सखि नदीमध्यं यदा जग्मिवान् वृण्वन् दुर्वितरं तदातरपणं विष्कभ्य नौकां न कां चक्रे वक्रकलाकलापकलनां चक्राङ्कपाणिः स तु

tābhir evātra ślokitaṃ, yathā- ārohāya vidhāya saṃstaramilatparyakstavaṃ tadvacaḥ- sāhāyyaṃ viracayya naḥ sakhi nadīmadhyaṃ yadā jagmivān vṛṇvan durvitaraṃ tadātarapaṇaṃ viṣkabhya naukāṃ na kāṃ cakre vakrakalākalāpakalanāṃ cakrāṅkapāṇiḥ sa tu

1.31.41

तद् एवं साक्षात्-कृत-मनोरथ-ततिः समभीप्सित-गृह-गतिः सखिभिश् चरित-जल्पः पुनः स्नानादि-रचिताकल्पस् तत्रैव च कुत्रचन तटिनी-तटे कदापि यमुना-निकटे पयः-पायनाय संकटितां गो-घटां घटयन् क्रमशश् च गणनया गणशः प्रकटयंस् तन्-मनन-चरितार्थतया जगौ [54] तच् च ताभिर् अनुपठितं, यथा- मणि-माला-कृत-गो-गण-गणना-पूरणम् अनु सानन्दम् प्रणयितरांसग-भुजम् उद्गान-हृत-हरिणीकम् अमन्दम् कृष्णं कलयत मोहन-मन्त्रगम् एणीम् एणी-नयनाम् न यदि तदा कथम् उभय-व्यक्तिं वीक्षे तद् अपृथग्-अयनाम्

tad evaṃ sākṣāt-kṛta-manoratha-tatiḥ samabhīpsita-gṛha-gatiḥ sakhibhiś carita-jalpaḥ punaḥ snānādi-racitākalpas tatraiva ca kutracana taṭinī-taṭe kadāpi yamunā-nikaṭe payaḥ-pāyanāya saṃkaṭitāṃ go-ghaṭāṃ ghaṭayan kramaśaś ca gaṇanayā gaṇaśaḥ prakaṭayaṃs tan-manana-caritārthatayā jagau [54] tac ca tābhir anupaṭhitaṃ, yathā- maṇi-mālā-kṛta-go-gaṇa-gaṇanā-pūraṇam anu sānandam praṇayitarāṃsaga-bhujam udgāna-hṛta-hariṇīkam amandam kṛṣṇaṃ kalayata mohana-mantragam eṇīm eṇī-nayanām na yadi tadā katham ubhaya-vyaktiṃ vīkṣe tad apṛthag-ayanām

1.31.42

इति [55] ततश् चेतस् ततः सखिभिर् अखिलैः प्रणीतानीतामन्द-मकरन्द-सुन्दर-कुन्द-दामभिर् मुकुन्दः कृतालङ्कृतिर् यथा निजहार श्रेणीकृत-गो-समाहृतिर् यथा चाससार तथा वर्णितम् किन्तु तद्-विलम्बतः कातर्य-पर्याकुलायाः श्री-व्रजेश्वर्याः सभागततया स्वभाव-गोपनया तथा हि- आगतम् इव हरिम् अचिरम् कलयत सुहृदां दयया यद् असौ नगम् अपि दध्रे सुचिरम् ध्रुवम् कुन्द-स्रग्-अवित-कौतुक-वेशं गो-गोपैर् विहरन्तम् मृदु-मृदु-मरुद्-अनुवीजितम् अनु लवम् अखिल-मनांसि हरन्तम् सुर-वन्दिभिर् अभिवन्दितम् अवहित-तत्-कृत-नर्तन-वाद्यम् मुनि-समुदय-नुति-गुणितं गुणिता-निपुणं जगद् अभिवाद्यम् अथ गो-धन-गणम् अनु समम् अनुगैस् तद्-वर्णित-गरिमाणम् श्रम-कान्तिभिर् अपि सुख-कारिणम् इत-वेणु-कला-वरिमाणम् खुर-रेणु-प्लुत-माल्य-मनो-हरम् ईषद्-घूर्णित-नयनम् एतं पश्यत निज-जन-मानदम् ईप्सित-गव्यानयनम् कुण्डल-लक्ष्मी-भृत-पाण्डु-द्युति-गण्डं गज-पति-खेलम् क्षणदा-पतिवत् प्रमुदितम् उदितं प्रागधि-सन्ध्या-वेलम्

iti [55] tataś cetas tataḥ sakhibhir akhilaiḥ praṇītānītāmanda-makaranda-sundara-kunda-dāmabhir mukundaḥ kṛtālaṅkṛtir yathā nijahāra śreṇīkṛta-go-samāhṛtir yathā cāsasāra tathā varṇitam kintu tad-vilambataḥ kātarya-paryākulāyāḥ śrī-vrajeśvaryāḥ sabhāgatatayā svabhāva-gopanayā tathā hi- āgatam iva harim aciram kalayata suhṛdāṃ dayayā yad asau nagam api dadhre suciram dhruvam kunda-srag-avita-kautuka-veśaṃ go-gopair viharantam mṛdu-mṛdu-marud-anuvījitam anu lavam akhila-manāṃsi harantam sura-vandibhir abhivanditam avahita-tat-kṛta-nartana-vādyam muni-samudaya-nuti-guṇitaṃ guṇitā-nipuṇaṃ jagad abhivādyam atha go-dhana-gaṇam anu samam anugais tad-varṇita-garimāṇam śrama-kāntibhir api sukha-kāriṇam ita-veṇu-kalā-varimāṇam khura-reṇu-pluta-mālya-mano-haram īṣad-ghūrṇita-nayanam etaṃ paśyata nija-jana-mānadam īpsita-gavyānayanam kuṇḍala-lakṣmī-bhṛta-pāṇḍu-dyuti-gaṇḍaṃ gaja-pati-khelam kṣaṇadā-pativat pramuditam uditaṃ prāgadhi-sandhyā-velam

1.31.43

इति [56] अथ वैष्णवं वाराहम् अपि पुराणम् अनुसृत्य गत्य्-अन्तरं प्रत्याययिष्यामः [57] एवं समयन-समयानवलोकतः समयाकरणाय तद्-वर्णनावगाह-रोचनासु कर्णजाह-विलोचनासु चेतसि रचित-तदीय-शोचनः श्री-कमल-लोचनः समागम्य यथा-यथम् अवितथ-रम्य-सुख-धारया सर्वं सुखाकुर्वन्न् अपि तासां विरह-दहन-ज्वाला-विशेषावशेष-सन्तप्त-भङ्गुरापाङ्ग-पात्र-सपत्र-कृतस् तद् अपसारणाय मुरली-कली-कलया गो-धनालय-गोवर्धनाचलयोर् अन्तराले ता एवानन्य-गतितया संकलय्य निर्वृतिं परिकलय्य च वसन्त-सन्तत-रासाय युक्ति-मुक्ति-विषयां संवलय्य तासाम् आशासानानाम् आशां ददमानः स्व-व्रजतः प्रगर्जद्-अरिष्ट-कृतारिष्ट-कष्टतः प्रकटम् आक्रुष्टं श्रुतवान् श्रुत-मात्रे च तत्र निज-निज-वर्त्मना ताभिः सह सहसा व्रजम् आवव्राज तद्-अनन्तरं तु वृत्तं पूर्वम् एव वृत्तम् अस्ति तत्रेमां गाथां प्रथयन्ति- गतस्य रास-विक्रीडाम् आगतस्य वृषासुरम् देवैर् न दृष्टः कृष्णस्य सम्भ्रमः किम् उत श्रमः

iti [56] atha vaiṣṇavaṃ vārāham api purāṇam anusṛtya gaty-antaraṃ pratyāyayiṣyāmaḥ [57] evaṃ samayana-samayānavalokataḥ samayākaraṇāya tad-varṇanāvagāha-rocanāsu karṇajāha-vilocanāsu cetasi racita-tadīya-śocanaḥ śrī-kamala-locanaḥ samāgamya yathā-yatham avitatha-ramya-sukha-dhārayā sarvaṃ sukhākurvann api tāsāṃ viraha-dahana-jvālā-viśeṣāvaśeṣa-santapta-bhaṅgurāpāṅga-pātra-sapatra-kṛtas tad apasāraṇāya muralī-kalī-kalayā go-dhanālaya-govardhanācalayor antarāle tā evānanya-gatitayā saṃkalayya nirvṛtiṃ parikalayya ca vasanta-santata-rāsāya yukti-mukti-viṣayāṃ saṃvalayya tāsām āśāsānānām āśāṃ dadamānaḥ sva-vrajataḥ pragarjad-ariṣṭa-kṛtāriṣṭa-kaṣṭataḥ prakaṭam ākruṣṭaṃ śrutavān śruta-mātre ca tatra nija-nija-vartmanā tābhiḥ saha sahasā vrajam āvavrāja tad-anantaraṃ tu vṛttaṃ pūrvam eva vṛttam asti tatremāṃ gāthāṃ prathayanti- gatasya rāsa-vikrīḍām āgatasya vṛṣāsuram devair na dṛṣṭaḥ kṛṣṇasya sambhramaḥ kim uta śramaḥ

1.31.44

यदा खलु रिष्टः सोऽ यम् अरिष्टस् तदापि तद्-अरिणा हरिणा निजाविष्टता नापकृष्ता वीर्यस्य बहु-विकीर्यमाणताम् अवाप्तास्य पर्याप्त-विषयतां सोऽ यम् अनासीदन् दिति-सूनुर् आसीदिति [59] अनपकृष्टायां च तस्यां सरङ्ग-भूतागस् तत्-सङ्गमतः सागस्क इव पार्ष्णि-प्रहाराल् लम्भित-विदरतया विभागम् आगमितः य एव विभागस् तीर्थतां समर्थयन् निखिल-पुरुषार्थं प्रत्यव्यर्थताम् आससाद [60] यत्र च श्री-हरिर् इयं स्वयम् अखिलैः सखिभिर् मज्जन् सज्जनानाम् आचारं प्रचारयामास पातालान् महा-तीर्थम् इदं समुत्थितम् इतीत्थं व्यज्य निमज्ज्य समुन्मज्ज्य बहु विसर्ज्य च सर्व-व्रज-जनतया जनित-शर्मा गीति-रिपु-विजय-कर्मा व्रजम् एवावव्राज [61] आव्रज्य च श्री-व्रज-राजादीन् प्रणय-विनयाभ्यां सुसभाज्य विश्रमण-व्याजतः शय्या-गृहम् आसज्य सङ्केतित-वेणु-संक्वणितेन परमानुराग-सागरः सर्वतः श्रेयसीर् अमूः प्रेयसीः पूर्व-कृत-व्रज-व्रज-बाह्य-विभाग-मय्यां मह्यां संकलय्य केनाप्य् अवयज्यतया पुनर् अपि रासायासादितवान् तत्र च- राधयास्वादिता यासीन् माधुरी माधवाधरे सैवानुभूता मुरली-कली-खुरलिकाम् अनु

yadā khalu riṣṭaḥ so' yam ariṣṭas tadāpi tad-ariṇā hariṇā nijāviṣṭatā nāpakṛṣtā vīryasya bahu-vikīryamāṇatām avāptāsya paryāpta-viṣayatāṃ so' yam anāsīdan diti-sūnur āsīditi [59] anapakṛṣṭāyāṃ ca tasyāṃ saraṅga-bhūtāgas tat-saṅgamataḥ sāgaska iva pārṣṇi-prahārāl lambhita-vidaratayā vibhāgam āgamitaḥ ya eva vibhāgas tīrthatāṃ samarthayan nikhila-puruṣārthaṃ pratyavyarthatām āsasāda [60] yatra ca śrī-harir iyaṃ svayam akhilaiḥ sakhibhir majjan sajjanānām ācāraṃ pracārayāmāsa pātālān mahā-tīrtham idaṃ samutthitam itītthaṃ vyajya nimajjya samunmajjya bahu visarjya ca sarva-vraja-janatayā janita-śarmā gīti-ripu-vijaya-karmā vrajam evāvavrāja [61] āvrajya ca śrī-vraja-rājādīn praṇaya-vinayābhyāṃ susabhājya viśramaṇa-vyājataḥ śayyā-gṛham āsajya saṅketita-veṇu-saṃkvaṇitena paramānurāga-sāgaraḥ sarvataḥ śreyasīr amūḥ preyasīḥ pūrva-kṛta-vraja-vraja-bāhya-vibhāga-mayyāṃ mahyāṃ saṃkalayya kenāpy avayajyatayā punar api rāsāyāsāditavān tatra ca- rādhayāsvāditā yāsīn mādhurī mādhavādhare saivānubhūtā muralī-kalī-khuralikām anu

1.31.45

तत्रैव च- अभिसारे चलचेला व्रज-तन्वीनां तती रुरुचे अपि किं विजय-पताका दधिरेऽ नङ्गस्य सङ्गतिः

tatraiva ca- abhisāre calacelā vraja-tanvīnāṃ tatī ruruce api kiṃ vijaya-patākā dadhire' naṅgasya saṅgatiḥ

Pūraṇa 1 (cont. 36)

1.31.46

यत्र च पथि प्रथम-लब्ध-निर्गमया परम-रमया निखिल-कलिताराधया राधया समम् एकान्ततः कान्तस्य नर्म महदेव शर्म पुपोष [63] यदा हि चिन्ता-सन्ताप-तान्त-स्वान्ता सा कान्ता तादृश-विपत्तिम् उत्तीर्णं तं कान्तं रहः संहितवती तदा लज्जा-मर्यादाम् अप्य् असज्जन्ती परिष्वज्य व्यज्यमान-स्तम्भ-मुख-सात्त्विक-सम्भवा चिरं विचार-रहितताम् आचरति स्म [64] स च तथैव ताम् अनुचरति स्म [65] ततश् च सखीभिः कथंचन सान्त्वितयोः कान्तयोः कान्तस् तु स्व-निर्मितं तत्-कुण्डं तासां दृष्टि-किर्मीरितं निर्मिमाणः सनर्म कान्तां व्याजहार [66] पश्य पश्य मम कमलाकरोऽ यं सागर इव गिरिराजम् आसज्य कमलोद्भवं भावयिता सुधाकर इवैक-देश-स्थित्यापि निज-रुचिभिः कुमुद-वनं विकासयिता दम्भोलि-पाणिर् इव स-दम्भोलितया विलासी अम्भोज-जनिर् इव भुवन-विसर्जनेन प्रभासी त्रिपुर-जिष्णुर् इव सह-सागर-मान-शमनः श्रीमान् विष्णुर् इव परमहंस-चक्राश्रयता-कमनः श्री-राम इव रोहिणी-सुख-संचारी किं बहुना, श्री-रामानुज इव च शिष्ट-कष्ट-प्रद-पापारिष्ट-हारी तद् एतन् मया खलु कृत-सुकृत-प्रसरं सर इदम् अचिरं विरचय्य चरितार्थता लब्धा भवत्या तु नेदृश-नैपुण्यं पुण्यं कृतम् इति गुण्य्-अनुगुणता कथम् आप्स्यते ? [67] अथ तस्याः सवयसस् त्व् इदं परिहसन्ति स्म-[68] न वयं वृषघ्नता-निघ्नतया विघ्नम् आप्ताः येन प्रायश्चित्तत इव लोकस्य प्रायश्चित्तम् आराधयामः [69] कृष्णः सहासम् आह स्म-न खल्व् असौ वृषः किं तु वृष-विरोधी वृषता-मिषवान् असुरः तस्मात् तत्-पक्षपातितया भवतीनाम् एव वृषघ्नता पर्यवस्यतीति भवतीनाम् एव निष्कृतिः कृतिर् विषयताम् अर्हति [70] तत्र च प्रजाकृतं राजनीति राजनीति-न्यायेन भवदीय-राजायमानायाम् अस्याम् एव सा जायमाना स्याद् इत्य् असाव् एव तत्र प्रधानतयावधीयते [71] सख्य ऊचुः-भवतु, तथापि यथा-कथम् अपि भवत्-प्रसङ्गत एव सङ्गतः खल्व् अयं दोष इति तन्-मोष-कृते भवत्-कृतम् एवानुकर्तव्यम् [72] या खलु भवन्-मङ्गलतः सरसी-भूतायाः सवयसः सरसी भविता सा पुनर् अमर-तरङ्गिनीव कृष्णाङ्ग-राग-विलासिनी अमृत-निधि-प्रियावलिर् इव बहुल-ताराङ्गता-भासिनी सूत्राम-गृह-नेत्रीवोपेन्द्र-देव-रतामोदातिरेकिणी सावित्री-मुख-विचित्र-श्रुतिर् इव नालीकिनी उमा-मूर्तिर् इव गिरि-राजाद् उद्भव-धात्री मामूर्तिर् इव हरि-हृदि विलास-पात्री राम-शक्तिर् इव गाम्भीर्यतः प्रलम्बमान-मद-मज्जनी किं बहुना, राधेव राधान्तिक-पूर्ण-विधोर् वशता-सज्जनीति [73] अथ स-तृष्णः श्री-कृष्णस् तु राधा-चिबुकं करेणादरेण दराप्य् उन्नम्य स्मित-रम्यम् इदम् आह स्म- तद्-वक्त्रं यदि को विधुः स्मित-कला सा चेत् प्रभा निष्प्रभास् ते दम्भा यदि भानि धिग् यदि च ते नेत्रे चकोरैर् अलम् इत्थं सर्वजनाद् असौ सह-गणं स्वं प्रत्य् अवज्ञा-वचस् त्वत्-प्राशस्त्य-मयं निशम्य हृदये राधे मुहुर् म्लायति

yatra ca pathi prathama-labdha-nirgamayā parama-ramayā nikhila-kalitārādhayā rādhayā samam ekāntataḥ kāntasya narma mahadeva śarma pupoṣa [63] yadā hi cintā-santāpa-tānta-svāntā sā kāntā tādṛśa-vipattim uttīrṇaṃ taṃ kāntaṃ rahaḥ saṃhitavatī tadā lajjā-maryādām apy asajjantī pariṣvajya vyajyamāna-stambha-mukha-sāttvika-sambhavā ciraṃ vicāra-rahitatām ācarati sma [64] sa ca tathaiva tām anucarati sma [65] tataś ca sakhībhiḥ kathaṃcana sāntvitayoḥ kāntayoḥ kāntas tu sva-nirmitaṃ tat-kuṇḍaṃ tāsāṃ dṛṣṭi-kirmīritaṃ nirmimāṇaḥ sanarma kāntāṃ vyājahāra [66] paśya paśya mama kamalākaro' yaṃ sāgara iva girirājam āsajya kamalodbhavaṃ bhāvayitā sudhākara ivaika-deśa-sthityāpi nija-rucibhiḥ kumuda-vanaṃ vikāsayitā dambholi-pāṇir iva sa-dambholitayā vilāsī ambhoja-janir iva bhuvana-visarjanena prabhāsī tripura-jiṣṇur iva saha-sāgara-māna-śamanaḥ śrīmān viṣṇur iva paramahaṃsa-cakrāśrayatā-kamanaḥ śrī-rāma iva rohiṇī-sukha-saṃcārī kiṃ bahunā, śrī-rāmānuja iva ca śiṣṭa-kaṣṭa-prada-pāpāriṣṭa-hārī tad etan mayā khalu kṛta-sukṛta-prasaraṃ sara idam aciraṃ viracayya caritārthatā labdhā bhavatyā tu nedṛśa-naipuṇyaṃ puṇyaṃ kṛtam iti guṇy-anuguṇatā katham āpsyate ? [67] atha tasyāḥ savayasas tv idaṃ parihasanti sma-[68] na vayaṃ vṛṣaghnatā-nighnatayā vighnam āptāḥ yena prāyaścittata iva lokasya prāyaścittam ārādhayāmaḥ [69] kṛṣṇaḥ sahāsam āha sma-na khalv asau vṛṣaḥ kiṃ tu vṛṣa-virodhī vṛṣatā-miṣavān asuraḥ tasmāt tat-pakṣapātitayā bhavatīnām eva vṛṣaghnatā paryavasyatīti bhavatīnām eva niṣkṛtiḥ kṛtir viṣayatām arhati [70] tatra ca prajākṛtaṃ rājanīti rājanīti-nyāyena bhavadīya-rājāyamānāyām asyām eva sā jāyamānā syād ity asāv eva tatra pradhānatayāvadhīyate [71] sakhya ūcuḥ-bhavatu, tathāpi yathā-katham api bhavat-prasaṅgata eva saṅgataḥ khalv ayaṃ doṣa iti tan-moṣa-kṛte bhavat-kṛtam evānukartavyam [72] yā khalu bhavan-maṅgalataḥ sarasī-bhūtāyāḥ savayasaḥ sarasī bhavitā sā punar amara-taraṅginīva kṛṣṇāṅga-rāga-vilāsinī amṛta-nidhi-priyāvalir iva bahula-tārāṅgatā-bhāsinī sūtrāma-gṛha-netrīvopendra-deva-ratāmodātirekiṇī sāvitrī-mukha-vicitra-śrutir iva nālīkinī umā-mūrtir iva giri-rājād udbhava-dhātrī māmūrtir iva hari-hṛdi vilāsa-pātrī rāma-śaktir iva gāmbhīryataḥ pralambamāna-mada-majjanī kiṃ bahunā, rādheva rādhāntika-pūrṇa-vidhor vaśatā-sajjanīti [73] atha sa-tṛṣṇaḥ śrī-kṛṣṇas tu rādhā-cibukaṃ kareṇādareṇa darāpy unnamya smita-ramyam idam āha sma- tad-vaktraṃ yadi ko vidhuḥ smita-kalā sā cet prabhā niṣprabhās te dambhā yadi bhāni dhig yadi ca te netre cakorair alam itthaṃ sarvajanād asau saha-gaṇaṃ svaṃ praty avajñā-vacas tvat-prāśastya-mayaṃ niśamya hṛdaye rādhe muhur mlāyati

1.31.47

अथ पुरतश् चलित्वा क्रमतः सर्व-पथीनाभिः सर्वाध्वनीनाभिः सर्वाङ्गीन-कम्प्राभिः सर्वाभिर् मिलित्वा विधु-विधूत-तमसि यमिन्यां स-पर्वतः पर्वत-राजम् अनु ऋतु-राज-विराजमान-कानन-गतं सर्वतोऽ प्य् अधिक-विलास-विततं रासम् उल्लासयामास [75] तत्र देवीनां वाणी- इयं विद्युद् इदं शक्र-धनुः सोऽ यं नवाम्बुदः शश्वद्-घन-रसं वषन्-नमूः कर्षति चातकीः

atha purataś calitvā kramataḥ sarva-pathīnābhiḥ sarvādhvanīnābhiḥ sarvāṅgīna-kamprābhiḥ sarvābhir militvā vidhu-vidhūta-tamasi yaminyāṃ sa-parvataḥ parvata-rājam anu ṛtu-rāja-virājamāna-kānana-gataṃ sarvato' py adhika-vilāsa-vitataṃ rāsam ullāsayāmāsa [75] tatra devīnāṃ vāṇī- iyaṃ vidyud idaṃ śakra-dhanuḥ so' yaṃ navāmbudaḥ śaśvad-ghana-rasaṃ vaṣan-namūḥ karṣati cātakīḥ

1.31.48

तत्र वयः-सौभाग्यं, यथा- कान्तिः कान्ति-समूह-जात-घन-जिल्लावण्यम् ईदृग्-घन- प्रोद्यन्-मौक्तिक-जेतृ-रूप-वरिमा विश्वादि-कृन्-मोहनः एवं चेद् अजितस्य सार्वदिकता कैशोरके वा तदा पूर्णे कः कविताम् इयान् नव-नवास् तत्रापि यत्र श्रियः

tatra vayaḥ-saubhāgyaṃ, yathā- kāntiḥ kānti-samūha-jāta-ghana-jillāvaṇyam īdṛg-ghana- prodyan-mauktika-jetṛ-rūpa-varimā viśvādi-kṛn-mohanaḥ evaṃ ced ajitasya sārvadikatā kaiśorake vā tadā pūrṇe kaḥ kavitām iyān nava-navās tatrāpi yatra śriyaḥ

1.31.49

यथा च पुर-स्त्री-जनोदितम् अनुमोदितं श्री-बादरायणिना- गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्ध्वम् अनन्य-सिद्धम् दृग्भिः पिबन्त्य् अनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्त-धाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य [भ्प् 10.44.14] इति कान्तीनां मथनाद् भवन्तु जलदाः केचित् कदाचित् क्वचित् तेऽ प्य् उच्चैर् विलसन्ति तर्हि तडितः क्रिडन्ति चेत् तादृशाः इत्थं कृष्ण-घने तडित्-तुलनया ता वर्णयन् श्री-शुकस् तासाम् अव्यभिचारि-शोभयितृतां व्यानञ्ज पश्य स्फुटम्

yathā ca pura-strī-janoditam anumoditaṃ śrī-bādarāyaṇinā- gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam ekānta-dhāma yaśasaḥ śriya aiśvarasya [bhp 10.44.14] iti kāntīnāṃ mathanād bhavantu jaladāḥ kecit kadācit kvacit te' py uccair vilasanti tarhi taḍitaḥ kriḍanti cet tādṛśāḥ itthaṃ kṛṣṇa-ghane taḍit-tulanayā tā varṇayan śrī-śukas tāsām avyabhicāri-śobhayitṛtāṃ vyānañja paśya sphuṭam

1.31.50

तथा च तेन तद्-वर्णनम्- पाद-न्यासैर् भुज-विधुतिभिः सस्मितैर् भ्रू-विलासैर् भज्यन् मध्यैश् चल-कुच-पटैः कुण्डलैर् गण्डलोलैः स्विद्यन्-मुख्यः कवर-रसना-ग्रन्थयः कृष्ण-वध्वो गायन्त्यस् तं तडित इव ता मेघ-चक्रे विरेजुः [भ्प् 10.33.7] इति [79] तत्र च सम्प्रति, यथा-

tathā ca tena tad-varṇanam- pāda-nyāsair bhuja-vidhutibhiḥ sasmitair bhrū-vilāsair bhajyan madhyaiś cala-kuca-paṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍalolaiḥ svidyan-mukhyaḥ kavara-rasanā-granthayaḥ kṛṣṇa-vadhvo gāyantyas taṃ taḍita iva tā megha-cakre virejuḥ [bhp 10.33.7] iti [79] tatra ca samprati, yathā-

1.31.51

मिस्सिन्ग्! प्रतिक्षणम् अमी गुणा हरि-रमासु वृद्धिं गता दिनं दिनम् इति ब्रुवे किम् इह सर्वदैवं स्थिते नवे वयसि किंतराम् इह च तत्र वा किंतमाम् अरिष्ट-शमनान्त-निश्य् अजनि यत्र सा चर्चरी

missing! pratikṣaṇam amī guṇā hari-ramāsu vṛddhiṃ gatā dinaṃ dinam iti bruve kim iha sarvadaivaṃ sthite nave vayasi kiṃtarām iha ca tatra vā kiṃtamām ariṣṭa-śamanānta-niśy ajani yatra sā carcarī

1.31.52

रासोत्सवोऽ यम् अपि, यथा- यदा पूर्वं वृत्तः शरदम् अनु रासः किल तदा बभूवाद्यारम्भद् दिविजम् अपि वाद्यादि-सचिवम् यदान्ये तत्-पश्चाद् व्यरचिषत ते तर्ह्य् अखिलजिन्- महा-सङ्गीतार्हं व्यरचि हरि-राधादिभिर् अदः 51 उपर्य्-उड-गणः क्षितौ सुरभि-चित्र-पुष्पावलिस् तथा तद् अनु चन्द्रिका विविध-रत्न-लक्ष्मीर् इह स तत्र शश-लाञ्छनी विमल-वक्त्र-सङ्घा इतस् तद् एवम् उभयोः स्थितिर् गगन-रास-रङ्ग-श्रियोः

rāsotsavo' yam api, yathā- yadā pūrvaṃ vṛttaḥ śaradam anu rāsaḥ kila tadā babhūvādyārambhad divijam api vādyādi-sacivam yadānye tat-paścād vyaraciṣata te tarhy akhilajin- mahā-saṅgītārhaṃ vyaraci hari-rādhādibhir adaḥ 51 upary-uḍa-gaṇaḥ kṣitau surabhi-citra-puṣpāvalis tathā tad anu candrikā vividha-ratna-lakṣmīr iha sa tatra śaśa-lāñchanī vimala-vaktra-saṅghā itas tad evam ubhayoḥ sthitir gagana-rāsa-raṅga-śriyoḥ

1.31

दिव्याः कानन-वीथयः क्षिति-धनं गोवर्धन-क्षौणि-भृन् नाना-रत्न-विलासि-रास-वलयं शुभ्रांशु-शुभ्रा निशा लक्ष्मी-वन्दित-लक्ष्म-योषिद्-उपमा-चारूपमा-पुं-लसल्- लास्यं राधिकयाधिकं निखिलकं तत् केन किं वर्ण्यताम्

divyāḥ kānana-vīthayaḥ kṣiti-dhanaṃ govardhana-kṣauṇi-bhṛn nānā-ratna-vilāsi-rāsa-valayaṃ śubhrāṃśu-śubhrā niśā lakṣmī-vandita-lakṣma-yoṣid-upamā-cārūpamā-puṃ-lasal- lāsyaṃ rādhikayādhikaṃ nikhilakaṃ tat kena kiṃ varṇyatām

1.31.54

_53 यतः- ज्योत्स्नी स दिद्युते सेव स रङ्गः स्व-तुलाधृतः सुदृशोऽ मूर् अमूदृश्यः कृष्णः स्वोपम एव सः

_53 yataḥ- jyotsnī sa didyute seva sa raṅgaḥ sva-tulādhṛtaḥ sudṛśo' mūr amūdṛśyaḥ kṛṣṇaḥ svopama eva saḥ

1.31.55

सौन्दर्यम् इव साद्-गुण्यं सर्वोर्ध्वं यत्र दीव्यति साद्गुण्यम् इव सौन्दर्यं राधिका साखिलाधिका

saundaryam iva sād-guṇyaṃ sarvordhvaṃ yatra dīvyati sādguṇyam iva saundaryaṃ rādhikā sākhilādhikā

1.31.56

स एष एव महा-रास-रसः किंचिद् आगम-कृता चावगमितः वसन्त-कुसुमामोद-सुरभी-कृत-दिङ्-मुखे गोवर्धन-गिरौ रम्ये स्थितं रास-रसोत्सुकम्

sa eṣa eva mahā-rāsa-rasaḥ kiṃcid āgama-kṛtā cāvagamitaḥ vasanta-kusumāmoda-surabhī-kṛta-diṅ-mukhe govardhana-girau ramye sthitaṃ rāsa-rasotsukam

1.31.57

इति [82] अथ तद्-वसन्त-रास-विलास-रजन्याः प्रातर् एव सखीभिर् अगण्याभिः कृताराधया तदीय-साहायक-संबाधया श्री-राधया स्व-कर-कमल-कलिते ललिते सर्व-सुखं वलयितुम् उल्लले तस्मिन् पल्लले तयोः कान्तयोर् अलम् एव सुख-परिमलः समुल्ललास तथा हि- कदाचित् कुण्डस्याम्भसि विहरते कर्ह्य् अपि बहिः कदाप्य् अन्तः-कुञ्जे क्वचन-समये रास-वलये समं राधा-देव्या हरिर् अखिल-सख्यालि-सुखदः पुरा तत् तन् नित्यं स्मरयति मनो नः स्वम् अभितः

iti [82] atha tad-vasanta-rāsa-vilāsa-rajanyāḥ prātar eva sakhībhir agaṇyābhiḥ kṛtārādhayā tadīya-sāhāyaka-saṃbādhayā śrī-rādhayā sva-kara-kamala-kalite lalite sarva-sukhaṃ valayitum ullale tasmin pallale tayoḥ kāntayor alam eva sukha-parimalaḥ samullalāsa tathā hi- kadācit kuṇḍasyāmbhasi viharate karhy api bahiḥ kadāpy antaḥ-kuñje kvacana-samaye rāsa-valaye samaṃ rādhā-devyā harir akhila-sakhyāli-sukhadaḥ purā tat tan nityaṃ smarayati mano naḥ svam abhitaḥ

1.31.58

किं बहुना ? तत्रेयम् अपि पुराणानां गाथा- यथा राधा प्रिया विष्णोस् तस्याः कुण्डं प्रियं तथा सर्व-गोपीषु सैवैका विष्णोर् अत्यन्त-वल्लभा इति [84] पुनः स्मृतिम् अभिनीय समापनं पद्यं निजगाद- अन्योऽ न्यं मिलन-स्पृहा-मिलनम् अप्य् अस्याहतिर् दानवाद् यस्मात् तद्-धितरात्त-नर्म-मिलनं कुण्ड-द्वयस्य क्रिया सर्वासाम् अधि मध्यम् उज्ज्वलतया रासान्तराल-स्थितिः श्री-राधा-जितयोर् मनो मम मनाग् अद्यापि नैवोज्झति

kiṃ bahunā ? tatreyam api purāṇānāṃ gāthā- yathā rādhā priyā viṣṇos tasyāḥ kuṇḍaṃ priyaṃ tathā sarva-gopīṣu saivaikā viṣṇor atyanta-vallabhā iti [84] punaḥ smṛtim abhinīya samāpanaṃ padyaṃ nijagāda- anyo' nyaṃ milana-spṛhā-milanam apy asyāhatir dānavād yasmāt tad-dhitarātta-narma-milanaṃ kuṇḍa-dvayasya kriyā sarvāsām adhi madhyam ujjvalatayā rāsāntarāla-sthitiḥ śrī-rādhā-jitayor mano mama manāg adyāpi naivojjhati

1.31.59

इति वैवश्य-पारवश्यम् आसीदन् सीदन्न् इव मूर्च्छम् ऋच्छन् स्निग्धकण्ठः सर्वान् एव च तत्-तद्-भव-भवनान् भावयामास [86] तच् च युक्तं, यथा- अतिपूर्वं यद् अपूर्वं निज-मतिर् दुर्लभम् अतीव हृद्यं च वृत्तं तत् प्रतिनवतां प्रयाति भूयोऽ नुभूयमानं च

iti vaivaśya-pāravaśyam āsīdan sīdann iva mūrccham ṛcchan snigdhakaṇṭhaḥ sarvān eva ca tat-tad-bhava-bhavanān bhāvayāmāsa [86] tac ca yuktaṃ, yathā- atipūrvaṃ yad apūrvaṃ nija-matir durlabham atīva hṛdyaṃ ca vṛttaṃ tat pratinavatāṃ prayāti bhūyo' nubhūyamānaṃ ca

1.31.60

तद् एतद् वर्णयित्वा स्निग्धकण्ठः समापनम् आह स्म- राधे त्वद्-वल्लभः सत्यं सर्वैर् अपि सुदुर्लभः सुलभोऽ प्य् अधुना योऽ यं भवत्या मन्यतेऽ न्यथा

tad etad varṇayitvā snigdhakaṇṭhaḥ samāpanam āha sma- rādhe tvad-vallabhaḥ satyaṃ sarvair api sudurlabhaḥ sulabho' py adhunā yo' yaṃ bhavatyā manyate' nyathā

1.32.1

अथ कथंचिद् अपि जात-सान्त्वने तन्-मनसां त्व् अनेक-विकारे पारे मनोरथ-पथम् अखिल-शोभा-शुभ-पथ्य-नेपथ्य-सारतन्य-मान-दानतस् तौ सूत-कुमाराव् आराधयामासुर् आशु राधा-रमण-प्रभृतयः कृत-साधारणातिक्रम-प्रकृतयः सदः-सदः-सदयतया शुभाशीर्भिर् अभ्युदयम् आसादयामासुश् च ततश् च पूर्व-पूर्ववद् एव सर्वे स्वधाम समासन्नाः स्वप्नतश् च तत्-तद्-अनुभवन्तश् चरित-जागरा इव वासरादिम् आसादितवन्तः इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु नाना-राग-विचित्र-चरित्र-चित्रम् एकविंशं पूरणम् 31 (32) अथ द्वात्रिंशं पूरणम् केशि-ध्वंसन-शंसनं [1] अथ पुनः प्रातः-कथां यथावत् प्रथयिष्यामः, यथा- [2] मधुकण्ठः प्रथमतः कण्ठ-रवम् अकृत्वा मनसि निर्णिक्तम् इदं विविक्तवान्- [3] एतद्-अनन्तरं यद्यपि ये खल्व् अस्मासु बाल्याद् एव स्तुहि-कृष्णतां गतास् तेषां भगवल्-लीला-सुख-वर्षि-देवर्षि-वर-चरणानां कंसं प्रति शंसनं शंसनीयताम् आसन्नम् [4] तथापि भगवल्-लीलाधिकृतिम् अनुवर्तमानानां सर्वदोपाकुर्वाणानां न तूदाकुर्वाणानां तेषां तत्रौचितीम् अप्य् अनौचितीं चिती-कुर्वन्त्य् अविपश्चित इति तथैवैषां परम-विपश्चिताम् अपि व्रज-वासिनां विनिश्चित-निज-प्रेम-जातीय-लसद्-अद्वितीय-सुख-प्रकर्षाणां नातिहर्षाय स्याद् इति चानिर्णेय-वक्त्र-नाम्ना तद्-आम्नातव्यम् इति [5] अथ सापलापं स्पष्टम् अभ्याचष्ट- [6] श्री-हरिणारिष्टे विद्विष्टे क्लिष्टेन च कंसेन वर्षं यावन् न कश्चित् प्रस्थापितः केशी च गच्छन् पुनः स्व-वेश्म प्रवेशितः वृथा वैरं मा कृथा इति [7] अथ मुख्य-माघ-कृष्णैकादश्यां कश्चिद् दिविष्ठः सार्वदिक-ज्ञान-महिष्ठस् तं प्रति प्रतिकूल एव सन्न् अनुकूल इव श्री-वसुदेवस्य रहस्यं वृत्तम् अनुवृत्तं चकार येन खलु राम-कृष्णाव् अपि वसुदेव-सुततयोदाय-साताम् [8] ततश् च तत्-कृत-प्रतिरोधाद् धन्तुम् अशक्यतया वसुदेव-देवक्यौ पुनर् मङ्क्षु लोह-शृङ्खलया कारागारे क्रुद्धेन सता सतां विरुद्धेन तेन निरुद्धे [9] निरुध्य चार्व-मतिनार्व-दानवः समाहूय भूयश् च नियुक्तः नियुक्त-मात्रश् चायं व्रजाय कृत-यात्रः प्रातर् एव तत्रायातः व्रजश् चारिष्ट-वधाद् अधस्तान् नन्दिश्वर-गिरिम् आरभ्य पर-परस्तात् कृत-वास इति दूरत एव तं लब्धवान् [10] यत्र च स प्रखरतर-खर-खुर-घृष्टि-च्छिन्न-क्षोणि-पृष्ठतया गोष्ठम् आगच्छन् सटाघटामुदस्य नभस्य् अभिभ्रमयन् भ्रेष-वशाद् अदभ्र-भयादभ्र-प्रच्छन्नतया तत्-तद्-वृत्त-माष-च्छतां विमान-परिच्छदानां विमानान् उच्छादयामास पूर्व-पूर्वमानान् इव यत एव निर्जराश् च ते स्फूर्जद्-ऊर्जस्वलता-वर्जनतः स-जरा इव जाताः [11] ततश् च जङ्घालगतिलङ्घिताङ्घ्रिपः स पुनरखर्वगर्वतः सर्वमेव धुन्वन्नर्वदानवः सिंहसंहतिरिव घर्घरितनिर्घोषमाततान [12] आतते च निर्घोषे सम्यग्-अर्गलित-महार्गलावर्ग-दुर्घट्ट-विकट-कण्टक-कवाट-दुर्घट-निर्गम-मत्य्-उदग्र-दुर्गायमाण-गरिष्ठ-गोष्ठ-विशङ्कट-कुठ-शाखावृति-सङ्घं सङ्घशः समुल्लङ्घितवत्यः सास्नावत्यः प्लुत-गत्या सोद्भ्रमं सपद्य् अटवीं प्रत्य् एव च द्रुतं परिद्रुतवत्यः [13] तद् अगणयन्न् एव गोष्ठस्योपशल्यं प्रविष्टः परितश् च घोटमानः स देव-द्विड्-घोटकस् तु तमरिष्ट-मोटकम् एव धोरित-रीति-गत्य्-अन्विष्टवान् [14] अथ गवां द्रवाच्छोकाविष्टाः प्रष्ठगोष्ठपतिविशिष्टाः सर्व एव गोमिनो लोका निजान्योकांसि झगिति समुज्झन्तस्तदभिमुखमेव परमुन्मुखतया चक्रुमुः [15] यान् समग्रान् अप्य् अतिक्रम्य सम्यग्-रभसम् अग्रत एव गच्छंस् छातासच्छात-कर्मा रामावर-जन्मा रामम् अप्य् अतिक्रम्याभ्यमित्रीयतया चित्रीयते स्म [16] ततः समग्र-व्यग्रतां गता व्रज-जनाग्रण्यस् तम् अभिक्रममाणं प्रत्याचक्षाणास् तद् एतद् आचक्षत अयं वाजी वज्रत्-तनुरुह-ततिर् वज्रि-विजयी निज-ध्वान-स्फूर्जाद्-विजित-दिविज-प्रोज्झित-पथः भवांश् छाया-प्राय-प्रभव-नव-तापिञ्छ-तुलितस् ततस् त्वं मा यासीः सपदि पुरतस् तस्य पुरतः

atha kathaṃcid api jāta-sāntvane tan-manasāṃ tv aneka-vikāre pāre manoratha-patham akhila-śobhā-śubha-pathya-nepathya-sāratanya-māna-dānatas tau sūta-kumārāv ārādhayāmāsur āśu rādhā-ramaṇa-prabhṛtayaḥ kṛta-sādhāraṇātikrama-prakṛtayaḥ sadaḥ-sadaḥ-sadayatayā śubhāśīrbhir abhyudayam āsādayāmāsuś ca tataś ca pūrva-pūrvavad eva sarve svadhāma samāsannāḥ svapnataś ca tat-tad-anubhavantaś carita-jāgarā iva vāsarādim āsāditavantaḥ iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu nānā-rāga-vicitra-caritra-citram ekaviṃśaṃ pūraṇam 31 (32) atha dvātriṃśaṃ pūraṇam keśi-dhvaṃsana-śaṃsanaṃ [1] atha punaḥ prātaḥ-kathāṃ yathāvat prathayiṣyāmaḥ, yathā- [2] madhukaṇṭhaḥ prathamataḥ kaṇṭha-ravam akṛtvā manasi nirṇiktam idaṃ viviktavān- [3] etad-anantaraṃ yadyapi ye khalv asmāsu bālyād eva stuhi-kṛṣṇatāṃ gatās teṣāṃ bhagaval-līlā-sukha-varṣi-devarṣi-vara-caraṇānāṃ kaṃsaṃ prati śaṃsanaṃ śaṃsanīyatām āsannam [4] tathāpi bhagaval-līlādhikṛtim anuvartamānānāṃ sarvadopākurvāṇānāṃ na tūdākurvāṇānāṃ teṣāṃ tatraucitīm apy anaucitīṃ citī-kurvanty avipaścita iti tathaivaiṣāṃ parama-vipaścitām api vraja-vāsināṃ viniścita-nija-prema-jātīya-lasad-advitīya-sukha-prakarṣāṇāṃ nātiharṣāya syād iti cānirṇeya-vaktra-nāmnā tad-āmnātavyam iti [5] atha sāpalāpaṃ spaṣṭam abhyācaṣṭa- [6] śrī-hariṇāriṣṭe vidviṣṭe kliṣṭena ca kaṃsena varṣaṃ yāvan na kaścit prasthāpitaḥ keśī ca gacchan punaḥ sva-veśma praveśitaḥ vṛthā vairaṃ mā kṛthā iti [7] atha mukhya-māgha-kṛṣṇaikādaśyāṃ kaścid diviṣṭhaḥ sārvadika-jñāna-mahiṣṭhas taṃ prati pratikūla eva sann anukūla iva śrī-vasudevasya rahasyaṃ vṛttam anuvṛttaṃ cakāra yena khalu rāma-kṛṣṇāv api vasudeva-sutatayodāya-sātām [8] tataś ca tat-kṛta-pratirodhād dhantum aśakyatayā vasudeva-devakyau punar maṅkṣu loha-śṛṅkhalayā kārāgāre kruddhena satā satāṃ viruddhena tena niruddhe [9] nirudhya cārva-matinārva-dānavaḥ samāhūya bhūyaś ca niyuktaḥ niyukta-mātraś cāyaṃ vrajāya kṛta-yātraḥ prātar eva tatrāyātaḥ vrajaś cāriṣṭa-vadhād adhastān nandiśvara-girim ārabhya para-parastāt kṛta-vāsa iti dūrata eva taṃ labdhavān [10] yatra ca sa prakharatara-khara-khura-ghṛṣṭi-cchinna-kṣoṇi-pṛṣṭhatayā goṣṭham āgacchan saṭāghaṭāmudasya nabhasy abhibhramayan bhreṣa-vaśād adabhra-bhayādabhra-pracchannatayā tat-tad-vṛtta-māṣa-cchatāṃ vimāna-paricchadānāṃ vimānān ucchādayāmāsa pūrva-pūrvamānān iva yata eva nirjarāś ca te sphūrjad-ūrjasvalatā-varjanataḥ sa-jarā iva jātāḥ [11] tataś ca jaṅghālagatilaṅghitāṅghripaḥ sa punarakharvagarvataḥ sarvameva dhunvannarvadānavaḥ siṃhasaṃhatiriva ghargharitanirghoṣamātatāna [12] ātate ca nirghoṣe samyag-argalita-mahārgalāvarga-durghaṭṭa-vikaṭa-kaṇṭaka-kavāṭa-durghaṭa-nirgama-maty-udagra-durgāyamāṇa-gariṣṭha-goṣṭha-viśaṅkaṭa-kuṭha-śākhāvṛti-saṅghaṃ saṅghaśaḥ samullaṅghitavatyaḥ sāsnāvatyaḥ pluta-gatyā sodbhramaṃ sapady aṭavīṃ praty eva ca drutaṃ paridrutavatyaḥ [13] tad agaṇayann eva goṣṭhasyopaśalyaṃ praviṣṭaḥ paritaś ca ghoṭamānaḥ sa deva-dviḍ-ghoṭakas tu tamariṣṭa-moṭakam eva dhorita-rīti-gaty-anviṣṭavān [14] atha gavāṃ dravācchokāviṣṭāḥ praṣṭhagoṣṭhapativiśiṣṭāḥ sarva eva gomino lokā nijānyokāṃsi jhagiti samujjhantastadabhimukhameva paramunmukhatayā cakrumuḥ [15] yān samagrān apy atikramya samyag-rabhasam agrata eva gacchaṃs chātāsacchāta-karmā rāmāvara-janmā rāmam apy atikramyābhyamitrīyatayā citrīyate sma [16] tataḥ samagra-vyagratāṃ gatā vraja-janāgraṇyas tam abhikramamāṇaṃ pratyācakṣāṇās tad etad ācakṣata ayaṃ vājī vajrat-tanuruha-tatir vajri-vijayī nija-dhvāna-sphūrjād-vijita-divija-projjhita-pathaḥ bhavāṃś chāyā-prāya-prabhava-nava-tāpiñcha-tulitas tatas tvaṃ mā yāsīḥ sapadi puratas tasya purataḥ

1.32.2

तद् एवम् अत्याहिते प्रत्यासन्ने मातर-पुत्रयोर् अपीदं विवदनम् आसीत्- पुत्र क्व गच्छसि हयं कलयामि मातः प्रोद्दाम-दुर्व्यवसितः खलु हन्त सोऽ यम् किं नः करिष्यति स वा विगत-स्वसादी त्वं याहि गेहम् अहम् अस्मि विचेतनः किम्

tad evam atyāhite pratyāsanne mātara-putrayor apīdaṃ vivadanam āsīt- putra kva gacchasi hayaṃ kalayāmi mātaḥ proddāma-durvyavasitaḥ khalu hanta so' yam kiṃ naḥ kariṣyati sa vā vigata-svasādī tvaṃ yāhi geham aham asmi vicetanaḥ kim

1.32.3

ततश् च क्षोभात् प्रोद्भावित-धार्ष्ट्या गोष्ठाधीशम् अपि सेदं निर्दिष्टवती- मया बाल्यान् नैव त्वयि गृह-पताव् उद्धुर-वचः प्रयुक्तं किं त्व् अद्य प्रकटयितुम् इष्टं निशामय कथं न त्वं सर्वैः सह सपदि गृह्णासि पृथुकं कथं वा नान्येऽ पि प्रतिहयम् अयन्ति व्रज-पते

tataś ca kṣobhāt prodbhāvita-dhārṣṭyā goṣṭhādhīśam api sedaṃ nirdiṣṭavatī- mayā bālyān naiva tvayi gṛha-patāv uddhura-vacaḥ prayuktaṃ kiṃ tv adya prakaṭayitum iṣṭaṃ niśāmaya kathaṃ na tvaṃ sarvaiḥ saha sapadi gṛhṇāsi pṛthukaṃ kathaṃ vā nānye' pi pratihayam ayanti vraja-pate

1.32.4

अनादित एव दितीकृत-दिति-तनुजः श्री-रामानुनजस् तु तद् एवं वर्ण्यमानम् अवकर्ण्य विहस्य मातरं विश्वास्य विश्व-विश्वासास्पद-सुखदस् तं सासूक्षणं क्षणं निरीक्ष्य स्वम् उपह्वरम् आनेतुम् आह्वयत [20] स च पूतनारिणाहूतस् तत्-तेजसाप्य् अन्तः परिभूतः शूरं-मन्यतया तस्मिन्न् अधूतः प्रथमतस् तावन् निज-पराक्रम-क्रमणाय क्रमशः प्रत्यग्-गत्य्-अनुक्रम-मन्थरतया विक्रममाणस् तं प्रति सम्प्रति यमुनां यावद् अवकाश-क्षोणीं विश्राणितवान् दूरतस् तु निजाभिद्रवस्य तेजस्विता भवेद् इति क्षोणीं विश्राण्य च कृष्णं निधार्यतया निर्धार्य देवार्य्-अर्वा गर्वाद् धर्यक्ष-लक्षस्येव गर्जितम् अर्जन्न् अरि-पक्षं तर्जति स्म [21] ततश् च सर्वं युगपद् अरिरिषतीव चिकरिषतीव जिगरिषतीव च तस्मिंस् तद्-असहमानः सहसा सिंह-नादं बृंहयन् सिंह-संहननः स च कृष्णस् तं धृष्णजम् अभिसाग्रहम् अभिग्रहम् एव जग्राह समग्र एव व्रजश् च व्यग्रतया तद्-अनुगतिम् इति स्थिते स तु तत् पश्यन्न् उत्तेरिताख्यया गत्या तम् एव रोषाद-मन्दम् अभ्यवचस्कन्द, यत्र- व्योम सोऽ यम् अतियन् निराप्लवत् तत् पिबन्निव मुखं व्यदीदरत् एवम् अङ्घ्रि-युगलेन यद् व्यहंस् तच् च तत्-प्रतिगतं हरिर् व्यधात्

anādita eva ditīkṛta-diti-tanujaḥ śrī-rāmānunajas tu tad evaṃ varṇyamānam avakarṇya vihasya mātaraṃ viśvāsya viśva-viśvāsāspada-sukhadas taṃ sāsūkṣaṇaṃ kṣaṇaṃ nirīkṣya svam upahvaram ānetum āhvayata [20] sa ca pūtanāriṇāhūtas tat-tejasāpy antaḥ paribhūtaḥ śūraṃ-manyatayā tasminn adhūtaḥ prathamatas tāvan nija-parākrama-kramaṇāya kramaśaḥ pratyag-gaty-anukrama-mantharatayā vikramamāṇas taṃ prati samprati yamunāṃ yāvad avakāśa-kṣoṇīṃ viśrāṇitavān dūratas tu nijābhidravasya tejasvitā bhaved iti kṣoṇīṃ viśrāṇya ca kṛṣṇaṃ nidhāryatayā nirdhārya devāry-arvā garvād dharyakṣa-lakṣasyeva garjitam arjann ari-pakṣaṃ tarjati sma [21] tataś ca sarvaṃ yugapad aririṣatīva cikariṣatīva jigariṣatīva ca tasmiṃs tad-asahamānaḥ sahasā siṃha-nādaṃ bṛṃhayan siṃha-saṃhananaḥ sa ca kṛṣṇas taṃ dhṛṣṇajam abhisāgraham abhigraham eva jagrāha samagra eva vrajaś ca vyagratayā tad-anugatim iti sthite sa tu tat paśyann utteritākhyayā gatyā tam eva roṣāda-mandam abhyavacaskanda, yatra- vyoma so' yam atiyan nirāplavat tat pibanniva mukhaṃ vyadīdarat evam aṅghri-yugalena yad vyahaṃs tac ca tat-pratigataṃ harir vyadhāt

1.32.5

ततश् च- द्राग्-उच्छलच्-चरण-पुच्छम् अतुच्छम् एतम् उच्छून-रोम-तति-गुच्छवद् उन्नमय्य चिक्षेप चापशतक-क्षिति-लक्षिताग्रे डिण्डीर-पिण्डम् इव वारिधि-भङ्ग-सङ्घः

tataś ca- drāg-ucchalac-caraṇa-puccham atuccham etam ucchūna-roma-tati-gucchavad unnamayya cikṣepa cāpaśataka-kṣiti-lakṣitāgre ḍiṇḍīra-piṇḍam iva vāridhi-bhaṅga-saṅghaḥ

1.32.6

स लब्ध-संज्ञः पुनर् उत्थितस् तदा व्यादाय वक्त्रं तरसापतद् धरिम् सोऽ प्य् अस्य वक्त्रे भुजम् उत्तरं हसन् प्रादान् महा-दर्दूरकस्य नागवत्

sa labdha-saṃjñaḥ punar utthitas tadā vyādāya vaktraṃ tarasāpatad dharim so' py asya vaktre bhujam uttaraṃ hasan prādān mahā-dardūrakasya nāgavat

1.32.7

दिव्याहिवत् कृष्ण-भुजश् च तद्-गला- वटे स्फुटं वीर-रसाद् अवर्धत महा-विष-ज्वाल-हता इवापि तद्- रदास् तदा पेतुर् अमुष्य तेजसा

divyāhivat kṛṣṇa-bhujaś ca tad-galā- vaṭe sphuṭaṃ vīra-rasād avardhata mahā-viṣa-jvāla-hatā ivāpi tad- radās tadā petur amuṣya tejasā

1.32.8

दन्ता निपेतुः समैन्द्रियाण्य् अप्य् उद्धूतिम् आपुर् वपुर् आप कम्पम् जरात्र तत् कालम् उदित्य मृत्युं प्रतीक्षमाणा किल वर्तते स्म

dantā nipetuḥ samaindriyāṇy apy uddhūtim āpur vapur āpa kampam jarātra tat kālam uditya mṛtyuṃ pratīkṣamāṇā kila vartate sma

1.32.9

यदास्य कण्ठं रुरुधे स तद्-भुजस् तदाखिलाङ्गानि विदीर्णतं ययुः तस्यैव शोकाद् इव तानि यत् परं तदाश्रयाण्य् एव भवन्ति सर्वशः

yadāsya kaṇṭhaṃ rurudhe sa tad-bhujas tadākhilāṅgāni vidīrṇataṃ yayuḥ tasyaiva śokād iva tāni yat paraṃ tadāśrayāṇy eva bhavanti sarvaśaḥ

1.32

विशन्तं केशिनः कण्ठं कृष्ण-दोर्-दण्डम् एव किम् जगत्-प्राणाशनं मत्वा तस्य प्राणा विदुद्रुवुः

viśantaṃ keśinaḥ kaṇṭhaṃ kṛṣṇa-dor-daṇḍam eva kim jagat-prāṇāśanaṃ matvā tasya prāṇā vidudruvuḥ

1.32.11

_10 एकं द्वारं रुद्धम् एतद् गलाख्यं मन्-निष्क्रान्तौ तानि भूयांसि कुर्याम् इत्थं किं तत्-प्राण-वर्गः समन्ताच् छिद्राण्य् आचर्याथ तस्मात् प्रतस्थे

_10 ekaṃ dvāraṃ ruddham etad galākhyaṃ man-niṣkrāntau tāni bhūyāṃsi kuryām itthaṃ kiṃ tat-prāṇa-vargaḥ samantāc chidrāṇy ācaryātha tasmāt pratasthe

1.32.12

तस्य प्राणे निर्गते देह-गेहात् कार्ष्णो बाहुर् निर्गतः प्राघुणाभः गेहं तच् च स्वामिनं तं विनाभूत् खण्डं खण्डं दिष्टतः किं च नष्टम्

tasya prāṇe nirgate deha-gehāt kārṣṇo bāhur nirgataḥ prāghuṇābhaḥ gehaṃ tac ca svāminaṃ taṃ vinābhūt khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ diṣṭataḥ kiṃ ca naṣṭam

1.32.13

केशिकण्ठा-वटात् तेन निरकोषि यदा भुजः तदा स्वभावम् एवाप्तः संहारे दिव्य-बाणवत्

keśikaṇṭhā-vaṭāt tena nirakoṣi yadā bhujaḥ tadā svabhāvam evāptaḥ saṃhāre divya-bāṇavat

1.32.14

अन्ते मुक्तं तेन गूथम् इत्य् उक्तं युक्तम् इष्यते तादृशां मुक्ति-कृत्-कृष्ण-कृपा या सातियुक्तिका

ante muktaṃ tena gūtham ity uktaṃ yuktam iṣyate tādṛśāṃ mukti-kṛt-kṛṣṇa-kṛpā yā sātiyuktikā

1.32

द्विधाकृतं केशि-देहं वर्णयन्ति द्विधाकृतम् जरासन्ध-निभं केचित् केचित् कर्कटिका-निभम्

dvidhākṛtaṃ keśi-dehaṃ varṇayanti dvidhākṛtam jarāsandha-nibhaṃ kecit kecit karkaṭikā-nibham

1.32.16

_15 [22] तद् एवम् अश्व-दैतेये वपुषा लब्ध-द्वैते स्वरूपेण तु लब्धाद्वैते प्रमनसां विकीर्ण-सुमनसां सुमनसां कृष्णाभिप्रायम् अभिप्रयताम् उक्तिर् यथा- आस्यं व्यादाः सपदि निखिलं मद्-वपुस् त्वं गरीतुं तत्राहं तत् परिकलयितुं तद्-गले बाहुम् आधाम् तेनैवासीर् यदि विगलित-प्राणकस् तर्हि तावद् गर्विन्न् अर्वन्न् अहह सहसा साहसं किं न्व् अकार्षीः

_15 [22] tad evam aśva-daiteye vapuṣā labdha-dvaite svarūpeṇa tu labdhādvaite pramanasāṃ vikīrṇa-sumanasāṃ sumanasāṃ kṛṣṇābhiprāyam abhiprayatām uktir yathā- āsyaṃ vyādāḥ sapadi nikhilaṃ mad-vapus tvaṃ garītuṃ tatrāhaṃ tat parikalayituṃ tad-gale bāhum ādhām tenaivāsīr yadi vigalita-prāṇakas tarhi tāvad garvinn arvann ahaha sahasā sāhasaṃ kiṃ nv akārṣīḥ

1.32.17

इति अथ व्रजः कल-कल-शब्दम् अब्दवत् सृजन् मुहुर् हरिम् अचलं मुदावृणोत् स वृष्टिवत् प्रमदजम् अस्रम् अस्रवज् झर-प्रभं स च तद् असूत भूतले

iti atha vrajaḥ kala-kala-śabdam abdavat sṛjan muhur harim acalaṃ mudāvṛṇot sa vṛṣṭivat pramadajam asram asravaj jhara-prabhaṃ sa ca tad asūta bhūtale

1.32.18

अथ सर्वे स-तृष्णा मध्यम् अध्यासित-कृष्णाः प्रेमतारतम्य-रम्यतया यथास्वम् अन्तर्-अन्तर्-लब्धान्तरास् तद्-अन्त-व्यन्तरितत्वेऽ पि तद्-अनन्तरं-मन्यास् ते धन्यास् तद्-अपरम् अप्य् आलिङ्गनतस् तम् एव मन्वाना विकार-वृन्दम् अविन्दत [23] ततश् च क्षण-कतिपयात् प्रतिगत-बहिर्-मतितया सह-कृष्णाः कृष्णाघट्टम् अटित्वा सस्नुः यत् खल्व् अद्यापि केशि-तीर्थतया तीर्थ-वर्याः पर्यवयन्ति यस्य च भास्वत्-पुत्र्याः प्रतिलोम-गतिं प्रति किंचिन् निकटत एव कुठ-कूट-घटित-तट-घट्टान्तरम् अधिष्ठाय तत्-परिश्रम-शमनाय विशश्रमुः द्वितीय-घट्टश् चायं चेनघट्ट इति वृद्धैश् चीर-घट्ट इति चाधुनिकैर् उद्घट्यते चेनेति विश्रम-सुखस्य हि माथुर-भाषा [25] अथ विश्रम्य च कंस-भ्रंशन-शंसनम् इदं केशि-ध्वंसनम् इति रम्य-सुखं सम्यग् अवगम्य द्वि-गुण-फुल्लम् उल्लसन्तस् तं तन्यमान-कीर्ति-नर्तित-मुखैर् वन्दि-मुखैर् वन्दितम् अन्तर्-विन्दमानं श्री-गोविन्दम् आवृण्वन्तः श्रीमन्तं व्रज-देवम् अनु व्रजन्तस् ते व्रज-जनाः प्रथमं गो-व्रजम् अयोजयन् ही-ही-जाते गो-दुहां तत्र जाते कार्ष्णं तत् तु प्रस्फुटं पर्यचायि आसाराणां नर्दिते यद्वद् उच्चैर् अम्भोदस्य स्निग्ध-गम्भीर-शब्दः

atha sarve sa-tṛṣṇā madhyam adhyāsita-kṛṣṇāḥ prematāratamya-ramyatayā yathāsvam antar-antar-labdhāntarās tad-anta-vyantaritatve' pi tad-anantaraṃ-manyās te dhanyās tad-aparam apy āliṅganatas tam eva manvānā vikāra-vṛndam avindata [23] tataś ca kṣaṇa-katipayāt pratigata-bahir-matitayā saha-kṛṣṇāḥ kṛṣṇāghaṭṭam aṭitvā sasnuḥ yat khalv adyāpi keśi-tīrthatayā tīrtha-varyāḥ paryavayanti yasya ca bhāsvat-putryāḥ pratiloma-gatiṃ prati kiṃcin nikaṭata eva kuṭha-kūṭa-ghaṭita-taṭa-ghaṭṭāntaram adhiṣṭhāya tat-pariśrama-śamanāya viśaśramuḥ dvitīya-ghaṭṭaś cāyaṃ cenaghaṭṭa iti vṛddhaiś cīra-ghaṭṭa iti cādhunikair udghaṭyate ceneti viśrama-sukhasya hi māthura-bhāṣā [25] atha viśramya ca kaṃsa-bhraṃśana-śaṃsanam idaṃ keśi-dhvaṃsanam iti ramya-sukhaṃ samyag avagamya dvi-guṇa-phullam ullasantas taṃ tanyamāna-kīrti-nartita-mukhair vandi-mukhair vanditam antar-vindamānaṃ śrī-govindam āvṛṇvantaḥ śrīmantaṃ vraja-devam anu vrajantas te vraja-janāḥ prathamaṃ go-vrajam ayojayan hī-hī-jāte go-duhāṃ tatra jāte kārṣṇaṃ tat tu prasphuṭaṃ paryacāyi āsārāṇāṃ nardite yadvad uccair ambhodasya snigdha-gambhīra-śabdaḥ

1.33.1

अथ शक्रं जितवन्तस् ते व्रज-युवराजादि-गोमन्तः प्रतिस्वं गो-वृन्दम् अन्वितवन्तः परं व्रज-राजादय एव व्रजम् आव्रजितवन्तः [27] कंसस् तु केशि-ध्वंसनम् अपि शृण्वन् व्यग्र-मना विग्र इव गृहान् न निःससार [28] अथ समापनम् सोऽ यं तव व्रजाधीश सुतः सूतमनोरथः केशिनं चात्र यश्चक्रे यमस्य प्रतिवेशिनम् इति श्री-श्री-गोपाल-चम्पूम् अनु केशि-ध्वंसन-शंसनं नाम द्वात्रिंशं पूरणम् 32 (33) अथ त्रयस्त्रिंशं पूरणम् सर्व-मनोरथ-पूरणं [1] अथ निशीथिनी-कथायां कुण्ठः समुत्कण्ठश् च मधुकण्ठः स-गद्गदं जगाद-[2] तद् एवं रामानुजस्य रमणिनाम् अप्य् अमूषां दिनं दिनम् अप्य् अनुपरमणं रमणम् अतीव जीवन-समताम् अवाप [3] यत्र समुत्कण्ठआप्य् अकुण्ठा जाता यतः- यदपि परस्पर-मिलनं हरि-गोपीनां चिरान् न विच्छिन्नम् तदपि न तृष्णा शान्ता स्वाप्निक-पाने यथा पिपासूनाम्

atha śakraṃ jitavantas te vraja-yuvarājādi-gomantaḥ pratisvaṃ go-vṛndam anvitavantaḥ paraṃ vraja-rājādaya eva vrajam āvrajitavantaḥ [27] kaṃsas tu keśi-dhvaṃsanam api śṛṇvan vyagra-manā vigra iva gṛhān na niḥsasāra [28] atha samāpanam so' yaṃ tava vrajādhīśa sutaḥ sūtamanorathaḥ keśinaṃ cātra yaścakre yamasya prativeśinam iti śrī-śrī-gopāla-campūm anu keśi-dhvaṃsana-śaṃsanaṃ nāma dvātriṃśaṃ pūraṇam 32 (33) atha trayastriṃśaṃ pūraṇam sarva-manoratha-pūraṇaṃ [1] atha niśīthinī-kathāyāṃ kuṇṭhaḥ samutkaṇṭhaś ca madhukaṇṭhaḥ sa-gadgadaṃ jagāda-[2] tad evaṃ rāmānujasya ramaṇinām apy amūṣāṃ dinaṃ dinam apy anuparamaṇaṃ ramaṇam atīva jīvana-samatām avāpa [3] yatra samutkaṇṭhaāpy akuṇṭhā jātā yataḥ- yadapi paraspara-milanaṃ hari-gopīnāṃ cirān na vicchinnam tadapi na tṛṣṇā śāntā svāpnika-pāne yathā pipāsūnām

1.33.2

तत्र तु रमणं, यथा- अन्योऽ न्यं रहसि प्रयाति मिलति श्लिष्यत्य् अलं चुम्बति क्रीडत्य् उल्लसति ब्रवीति निदिशत्य् उद्भूषयत्य् अन्वहम् गोपी-कृष्ण-युगं मुहुर् बहुविधं किन्तु स्वयं नोहते शश्वत् किं नु करोमि किं न्व् अकरवं कुर्वीय किं वेत्य् अपि

tatra tu ramaṇaṃ, yathā- anyo' nyaṃ rahasi prayāti milati śliṣyaty alaṃ cumbati krīḍaty ullasati bravīti nidiśaty udbhūṣayaty anvaham gopī-kṛṣṇa-yugaṃ muhur bahuvidhaṃ kintu svayaṃ nohate śaśvat kiṃ nu karomi kiṃ nv akaravaṃ kurvīya kiṃ vety api

1.33.3

उत्कण्ठायां तु तद् एव पद्यं बहु-विधम् इत्य् अनन्तरम् एवं पठनीयम्- गोपी-कृष्ण-युगं मुहुर् बहु-विधं किन्त्व् एतद् एवोहते तच् चैतन्ब् न हि जागरस्थम् अपि तु स्वप्नादि-चित्त-भ्रमः 2ब् [6] किं बहुना तद्-अनुभवे च तासां भावनेयम्- उत्पत्तिर् अक्ष्णोर् अभितो न सत्-फला याभ्यां न तस्यद्भुत-रूपम् ईक्षितम् हा कर्णयोर् अप्य् अलम् अर्थदा न सा याभ्यां श्रुतं नैव हरेः सुभाषितम्

utkaṇṭhāyāṃ tu tad eva padyaṃ bahu-vidham ity anantaram evaṃ paṭhanīyam- gopī-kṛṣṇa-yugaṃ muhur bahu-vidhaṃ kintv etad evohate tac caitanb na hi jāgarastham api tu svapnādi-citta-bhramaḥ 2b [6] kiṃ bahunā tad-anubhave ca tāsāṃ bhāvaneyam- utpattir akṣṇor abhito na sat-phalā yābhyāṃ na tasyadbhuta-rūpam īkṣitam hā karṇayor apy alam arthadā na sā yābhyāṃ śrutaṃ naiva hareḥ subhāṣitam

1.33.4

हा चक्षुर्-आदीनि हरेः समागमे यद्य् आगमिष्यन् श्रवणादि कर्म च तद् आव्रजिष्यन् विषयीणि नाप्य् अमून्य् अषूयया धिग् व्यतिदूयमानताम्

hā cakṣur-ādīni hareḥ samāgame yady āgamiṣyan śravaṇādi karma ca tad āvrajiṣyan viṣayīṇi nāpy amūny aṣūyayā dhig vyatidūyamānatām

1.33.5

इति [7] कदाचिच् च- साङ्गालिङ्गन-लङ्गिमेऽ ङ्ग-वलया-सङ्गेऽ पि शार्ङ्गी तदा गोपीनां स्फुरति स्म दूर-गतया प्रेमापगा-पूरतः यस्माद् उत्कलिका-कलाप-वलना-वृत्तिं बहिर् लुम्पती स्वप्नाभां दिशती शतीम् अपि दृशि स्फूर्तिं मुहुर् लुम्पति

iti [7] kadācic ca- sāṅgāliṅgana-laṅgime' ṅga-valayā-saṅge' pi śārṅgī tadā gopīnāṃ sphurati sma dūra-gatayā premāpagā-pūrataḥ yasmād utkalikā-kalāpa-valanā-vṛttiṃ bahir lumpatī svapnābhāṃ diśatī śatīm api dṛśi sphūrtiṃ muhur lumpati

1.33.6

श्री-राधायां तु सुतराम् अनिर्वचनीयम् एव सर्वं तत्-प्रथमतया मिथस् तन्-मिथुनस्यापि तथा हि- राधाऽजानाद् असङ्गे दनुज-विजयिनः सङ्गम् आराद् असङ्गं सङ्गे चैवं समन्ताद् गृह-समय-सुख-स्वप्न-शीतादिकानि एतस्या वृत्तिर् एषाजनि सपदि यदान्यद् विचित्रं तदासीत् कान्ताकान्त-स्वभावोऽ प्य् अहह यद् अनयोर् वैपरीत्याय जज्ञे

śrī-rādhāyāṃ tu sutarām anirvacanīyam eva sarvaṃ tat-prathamatayā mithas tan-mithunasyāpi tathā hi- rādhā'jānād asaṅge danuja-vijayinaḥ saṅgam ārād asaṅgaṃ saṅge caivaṃ samantād gṛha-samaya-sukha-svapna-śītādikāni etasyā vṛttir eṣājani sapadi yadānyad vicitraṃ tadāsīt kāntākānta-svabhāvo' py ahaha yad anayor vaiparītyāya jajñe

1.33.7

तद् एवम् अतिभूमिताम् इते भाव-भूमनि तेन च सर्वाभ्यर्णताम् इव जाते वृत्त-जाते स्व-स्व-वधू-निरोधाय नियुक्त-पुर-जनी-जनेषु च गुरुषु तद्-उट्टङ्कनतः कृष्णस् तु तृष्णा-लज्जाभ्यां सज्जन्-मनाः स्व-मानसम् अन्व् एवं भावयामास-[10] हन्त किम् इदम् अन्तरा जातम् ? कौलीनं खलु कौलीनं जनं कौ लीनम् इव करोतीति मन्-मनः कञ्चन विचारम् आचारं च न सञ्चरति लोकश् च शोकं प्रयास्यतीति निज-वर्ग्यम् अनु दुःखं पाणि-सर्ग्यं स्वयम् एवाकरवम् ततः किं करवाणि ? [11] पुनः स-प्रणिधानम् इदं विविनक्ति स्म-नेदम् अनाचारम् इव प्रतिभाति भाति हि मम चित्तम् अनेन न तु म्लानिं याति [12] पुनर् अपि च पराममर्श-ताः पुनर् मम पराङ्गना एवानुभूयन्ते, न तु पराङ्गनाः तस्माद् भवेद् अत्र विशेषः सन्दर्भ-विशेषः यम् एव खल्व् अहम् इव लोकोऽ प्य् अयम् अनिर्णीय नूनं गर्ग-दुर्वर्णनयास्मद्-अपयानं निर्णीय च शीर्णीभवन् शङ्कया सङ्क-सुकताम् उरीचक्रे येन चामूर् अपि नूनं स्वं धिक्-कुर्वन्ति यथा- व्रजे जातेर् जाता व्रज-जन-समान-प्रकृतिता ततः कृष्णे प्रेमा तम् अनु सहसा तं प्रति गतिः ततस् तत्रासङ्गस् तम् अनु विपरीतं किम् अपि तत् ततो व्यक्तं तच् च प्रणय सखि धिक् किं नु करवै

tad evam atibhūmitām ite bhāva-bhūmani tena ca sarvābhyarṇatām iva jāte vṛtta-jāte sva-sva-vadhū-nirodhāya niyukta-pura-janī-janeṣu ca guruṣu tad-uṭṭaṅkanataḥ kṛṣṇas tu tṛṣṇā-lajjābhyāṃ sajjan-manāḥ sva-mānasam anv evaṃ bhāvayāmāsa-[10] hanta kim idam antarā jātam ? kaulīnaṃ khalu kaulīnaṃ janaṃ kau līnam iva karotīti man-manaḥ kañcana vicāram ācāraṃ ca na sañcarati lokaś ca śokaṃ prayāsyatīti nija-vargyam anu duḥkhaṃ pāṇi-sargyaṃ svayam evākaravam tatḥ kiṃ karavāṇi ? [11] punaḥ sa-praṇidhānam idaṃ vivinakti sma-nedam anācāram iva pratibhāti bhāti hi mama cittam anena na tu mlāniṃ yāti [12] punar api ca parāmamarśa-tāḥ punar mama parāṅganā evānubhūyante, na tu parāṅganāḥ tasmād bhaved atra viśeṣaḥ sandarbha-viśeṣaḥ yam eva khalv aham iva loko' py ayam anirṇīya nūnaṃ garga-durvarṇanayāsmad-apayānaṃ nirṇīya ca śīrṇībhavan śaṅkayā saṅka-sukatām urīcakre yena cāmūr api nūnaṃ svaṃ dhik-kurvanti yathā- vraje jāter jātā vraja-jana-samāna-prakṛtitā tataḥ kṛṣṇe premā tam anu sahasā taṃ prati gatiḥ tatas tatrāsaṅgas tam anu viparītaṃ kim api tat tato vyaktaṃ tac ca praṇaya sakhi dhik kiṃ nu karavai

1.33.8

इति [13] अथ तं पराङ्गना-पाराङ्गन-विचार-गर्भं सन्दर्भं पुनर् अस्मिन् निज-निजाभिलषित-कल्लोल-लोल-मत्-प्रेम-कल्लोलिनी-वल्लभे मद्-अङ्ग-सङ्गत-मरुल्-लवेनापि वेलति वल्लवावलये न सम्यग् अनुसन्धातुं सन्धां लभमहे [14] किं च यदि च वास्तवतया न विद्यते दोषस् तथापि तत्-कथापि प्रथयति मम सङ्कोचम् इति व्रजाद् व्यवधातुम् इवावदधाति मे चित्त-वृत्तिः [15] तद् एतद् व्यवधानम् एव चायताम् आयति-शुद्धिं विधास्यति [16] ऋण-व्रण-कलङ्कानां काले लोपो भविष्यतीति न्यायेन मम सम्यग्-अनुसन्धानेन तेषाम् लोकानां पश्चात्-तापम् अनु सद्-उपदेश-ग्रहणेन च [17] अथ तद् एतद् विभाव्य पुनः सोद्वेगं विभावयाम्बभूव- हा गोष्ठं विपिनं पशून् व्रज-जनं दासान् सखीन् प्रेयसीस् तातं मातरम् अप्य् अहो कथम् अमूं हास्यामि राधाम् अपि मां यान्य् अङ्ग विना क्षणं कथम् अपि प्राप्स्यन्ति नात्म-स्थितिं यान्य् अन्तर्-ज्वलन-प्रभानि विदधत् प्राप्स्यामि दाह-प्रथाम्

iti [13] atha taṃ parāṅganā-pārāṅgana-vicāra-garbhaṃ sandarbhaṃ punar asmin nija-nijābhilaṣita-kallola-lola-mat-prema-kallolinī-vallabhe mad-aṅga-saṅgata-marul-lavenāpi velati vallavāvalaye na samyag anusandhātuṃ sandhāṃ labhamahe [14] kiṃ ca yadi ca vāstavatayā na vidyate doṣas tathāpi tat-kathāpi prathayati mama saṅkocam iti vrajād vyavadhātum ivāvadadhāti me citta-vṛttiḥ [15] tad etad vyavadhānam eva cāyatām āyati-śuddhiṃ vidhāsyati [16] ṛṇa-vraṇa-kalaṅkānāṃ kāle lopo bhaviṣyatīti nyāyena mama samyag-anusandhānena teṣām lokānāṃ paścāt-tāpam anu sad-upadeśa-grahaṇena ca [17] atha tad etad vibhāvya punaḥ sodvegaṃ vibhāvayāmbabhūva- hā goṣṭhaṃ vipinaṃ paśūn vraja-janaṃ dāsān sakhīn preyasīs tātaṃ mātaram apy aho katham amūṃ hāsyāmi rādhām api māṃ yāny aṅga vinā kṣaṇaṃ katham api prāpsyanti nātma-sthitiṃ yāny antar-jvalana-prabhāni vidadhat prāpsyāmi dāha-prathām

1.33.9

पुनर् विभाव्यात्मानम् उद्दिश्याह- अन्तःपुरीयसि वनेषु सखीयसि त्वं वन्यान् मृगान् निज-तनूयसि गोप-रामाः दृष्टश् चकोर-नयनाभिर् अमूभिर् इन्दु- दर्शं कथं वहसि कृष्ण परत्र तृष्णाम्

punar vibhāvyātmānam uddiśyāha- antaḥpurīyasi vaneṣu sakhīyasi tvaṃ vanyān mṛgān nija-tanūyasi gopa-rāmāḥ dṛṣṭaś cakora-nayanābhir amūbhir indu- darśaṃ kathaṃ vahasi kṛṣṇa paratra tṛṣṇām

1.33.10

पुनः प्रेयसीर् अनुसन्धाय- यस्मिन्न् आरोपिता हारास् तासां हन्त मया हृदि साम्राज्यं हा करिष्यन्ति तस्मिन्न् अप्य् अस्र-बिन्दवः

punaḥ preyasīr anusandhāya- yasminn āropitā hārās tāsāṃ hanta mayā hṛdi sāmrājyaṃ hā kariṣyanti tasminn apy asra-bindavaḥ

1.33.11

तत्र च श्री-राधाम् अनुसन्धाय हन्त हन्तेति प्रोच्य पुनर् आह- हा चन्द्र-द्रव-युत-चन्दनेन सिक्ता राधायां तनु-लतिका मया सहार्दम् सैषा मद्-विरहज-लोचनोदगाहा म्लास्यन्ती प्रतपति सम्प्रतीह मां च

tatra ca śrī-rādhām anusandhāya hanta hanteti procya punar āha- hā candra-drava-yuta-candanena siktā rādhāyāṃ tanu-latikā mayā sahārdam saiṣā mad-virahaja-locanodagāhā mlāsyantī pratapati sampratīha māṃ ca

1.33.12

या पूर्वम् उपलब्धासीन् नव-चन्द्र-कलोपमा वह्नेः शिखेव सा जाता राधा दन्दग्धि हृन् मम

yā pūrvam upalabdhāsīn nava-candra-kalopamā vahneḥ śikheva sā jātā rādhā dandagdhi hṛn mama

1.33.13

राधा प्रेम-प्राध्वम् अत्रागतोऽ हं हा प्राध्वः श्यामाशु सोऽ हं कथं वा तस्मात् प्राध्वं कृत्य धी-वृत्तयोऽ स्मिन्न् एव प्राध्वं कुत्रचिन् नापरत्र

rādhā prema-prādhvam atrāgato' haṃ hā prādhvaḥ śyāmāśu so' haṃ kathaṃ vā tasmāt prādhvaṃ kṛtya dhī-vṛttayo' sminn eva prādhvaṃ kutracin nāparatra

Pūraṇa 1 (cont. 37)

1.33.14

इति क्षणं बाष्पायमाणेक्षणतया तूष्णीम् आसीत् पुनश् च तथा तथा भावन-व्राते जाते-हन्त हन्त कथम् अहम् अहो क्लीबमानः पुनः शोक-प्रपञ्चम् अञ्चामि यतः सम्प्रति भिदुरं चित्तं न विदूरतां विन्देत इति विचिन्तयति स्म [22] तद् एवं सावधानं सहसा रहस् तद् विमुञ्चन् सहचर-सहचारिताम् आपन्नः, किन्तु नातिप्रसन्नतया एतद् अनन्तरम् उदन्तस् तु प्रातर् एव प्रथयिष्यामि इति स-गद्गदं गदित्वा स्निग्धकण्ठः स-मधुकण्ठः स्व-वाससा वदनं वसानः स-शब्दं रुदन्न् अलब्ध-तद्-अवसानश् चिरम् आसीत् चिरत एव तु तस्माद् विरम्य श्री-राधा-माधवादीन् अपि स्व-साधारणान् अधिगम्य तद् इदम् अवादीत्- सुक्याकुर्वन्त एवाध्वं तद् इदं सुखम् आत्मनः कथागतं तु तद् दुःखं कथकानेन बाधताम्

iti kṣaṇaṃ bāṣpāyamāṇekṣaṇatayā tūṣṇīm āsīt punaś ca tathā tathā bhāvana-vrāte jāte-hanta hanta katham aham aho klībamānaḥ punaḥ śoka-prapañcam añcāmi yataḥ samprati bhiduraṃ cittaṃ na vidūratāṃ vindeta iti vicintayati sma [22] tad evaṃ sāvadhānaṃ sahasā rahas tad vimuñcan sahacara-sahacāritām āpannaḥ, kintu nātiprasannatayā etad anantaram udantas tu prātar eva prathayiṣyāmi iti sa-gadgadaṃ gaditvā snigdhakaṇṭhaḥ sa-madhukaṇṭhaḥ sva-vāsasā vadanaṃ vasānaḥ sa-śabdaṃ rudann alabdha-tad-avasānaś ciram āsīt cirata eva tu tasmād viramya śrī-rādhā-mādhavādīn api sva-sādhāraṇān adhigamya tad idam avādīt- sukyākurvanta evādhvaṃ tad idaṃ sukham ātmanaḥ kathāgataṃ tu tad duḥkhaṃ kathakānena bādhatām

1.33.15

इति [23] तद् एवं तयोः सदनम् आसन्नयोः श्री-राधा-माधवादयश् च पुनः स्वप्न-लब्धम् इव तद् दुःखं सुख-पर्यवसानम् उपलब्धं विधाय यथास्वम् आवासम् आसादयामासुः [24] अथ प्रातःकथायां स्निग्धकण्ठ उवाच-तद् एवं कंस-गृह्यानन्यानन्याय-भाजो निगृह्यार्ववेशि-केशि-वधात् पूर्वम् अहर्-मुखे चालित-चक्षुर्-अरविन्दः श्रीमान् गोविन्दश् चेतसि चिन्तितवान्-प्रायः सर्व एव हिंसिताः कंस-पक्षीयाः केशी चाद्य श्वो वा पतिष्यति केवलं कुवलयापीडः करी वरीवर्ति [25] अन्ये लब्धान्तरे तत्-प्रधानतास्व् अव्यपेक्षतया न तत्र मम गन्तव्यम् अस्ति यतः पितृ-मुखावृतकः खल्व् अहम्, न तु स्वतन्त्र-मन्त्रः किन्तु योग्यं व्याजन्तरं मृग्यते भवतु, यथाप्राप्तं तत् समाप्तव्यम् तद् अलं तच्-चिन्तनम् अनेन [27] तद् एतद् विचार्य च-हन्त हन्त तत्र प्रयाने च जाते न जाने कियान् कार्य-पर्यायावरोधः स्यात् इति कथं व्रजं विना समयं गमयिष्यामि इति [28] पुनः सास्रं चिन्तयाञ्चकार- विना मां तातः प्राग् न पिबति जलं सा च जननी विना माम् उच्छ्वासान् विसृजति बतासून् इव मुहुः यथा तौ हा तद्वद् व्रजम् अनुगता विश्व-जनता तद् आस्तां तिर्यञ्चोऽ प्य् अहह हृदि शल्यं विदधति

iti [23] tad evaṃ tayoḥ sadanam āsannayoḥ śrī-rādhā-mādhavādayaś ca punaḥ svapna-labdham iva tad duḥkhaṃ sukha-paryavasānam upalabdhaṃ vidhāya yathāsvam āvāsam āsādayāmāsuḥ [24] atha prātaḥkathāyāṃ snigdhakaṇṭha uvāca-tad evaṃ kaṃsa-gṛhyānanyānanyāya-bhājo nigṛhyārvaveśi-keśi-vadhāt pūrvam ahar-mukhe cālita-cakṣur-aravindaḥ śrīmān govindaś cetasi cintitavān-prāyaḥ sarva eva hiṃsitāḥ kaṃsa-pakṣīyāḥ keśī cādya śvo vā patiṣyati kevalaṃ kuvalayāpīḍaḥ karī varīvarti [25] anye labdhāntare tat-pradhānatāsv avyapekṣatayā na tatra mama gantavyam asti yataḥ pitṛ-mukhāvṛtakaḥ khalv aham, na tu svatantra-mantraḥ kintu yogyaṃ vyājantaraṃ mṛgyate bhavatu, yathāprāptaṃ tat samāptavyam tad alaṃ tac-cintanam anena [27] tad etad vicārya ca-hanta hanta tatra prayāne ca jāte na jāne kiyān kārya-paryāyāvarodhaḥ syāt iti kathaṃ vrajaṃ vinā samayaṃ gamayiṣyāmi iti [28] punaḥ sāsraṃ cintayāñcakāra- vinā māṃ tātaḥ prāg na pibati jalaṃ sā ca jananī vinā mām ucchvāsān visṛjati batāsūn iva muhuḥ yathā tau hā tadvad vrajam anugatā viśva-janatā tad āstāṃ tiryañco' py ahaha hṛdi śalyaṃ vidadhati

1.33.16

तद् इदं चाग्रजम् अपि वेदयितुम् उत्सहे यतः- दुःखायते पुमान् कश्चित् कश्चिद् वा यः सुखायते पूर्वस्मिन् न दयालुत्वं परस्मिंस् तु दयालुता

tad idaṃ cāgrajam api vedayitum utsahe yataḥ- duḥkhāyate pumān kaścit kaścid vā yaḥ sukhāyate pūrvasmin na dayālutvaṃ parasmiṃs tu dayālutā

1.33.17

तद् एवं प्रातर् विचारम् आचार्य तदैव दैवत आपतितं केशिनं च मृत्युं प्रापय्य गोचारणाय चरण-चर्यया वनं सञ्चरन्तं श्रीकान्तं क्वचिद् एकन्त-गतया हर्षितः श्रीमान् देवर्षिः सपदि साक्षाद् आसेदिवान् स चासन्नम् आगच्चन्तम् अच्छ-परिच्छदं श्री-नारदं ददर्श [31] दृष्ट्वा च गीर्देवता-देहम् इवाक्षर-रूपतां धरन्तं गङ्गा-प्रवाहम् इव विष्णुपदाद् अवतरन्तम्, कैलासम् इव वैष्णव-लक्ष-शिव-मूर्तिं, निज-यशः-स्तोमम् इव विविध-गान-कृत-कर्ण-पूर्तिम्, क्षीर-नीर-निधि-म् इवान्तर्वासित-नारायणआदि-नामानम्, अमन्द-कला-सान्द्र-चन्द्रमसम् इवान्तरङ्गतया धृत-कृष्ण-धामानम्, शारद-नीरद-समुदायम् इव शर्म-नेत्राप्य् अधारा वर्षन्तम्, भक्ति-विशेषासक्ति-व्यक्त-निज-भक्त-प्रहासम् इव कृत-हर्षन्तं पराममर्श [32] स च तम् एवं ददर्श-सदाचरण-सुष्ठुतायां साधु-पद्मवत्, सदाशेष-सुखद-पद-पृष्ठतायां कृत-तद्-विध-तनु-श्री-कमठवत्, जङ्घाल-सत्कटक-शोभितायां विजय-ध्वजवत्, सहजानूरु-नाम-शस्ततायां गरुत्मत-स्तम्भवत्, काकुद्मतवितततायां निज-व्रज-तटवत्, शुभ-शोभावलग्न-प्रह्लादकतायां नरसिंहवत्, भुवन-कमल-रमणीय-नाभितायां सरोवरवत्, नारायणवद् वा, वर-गुण-रसनापीताम्बरतायां नव्य-रव्य्-अंशुवत्, सन्ततम् उदर-श्वसन-चलतायां पिप्पल-दलवत्, हृदयङ्गम-स्वर्ण-रेखा-श्री-कटायां नीलमणि-निकष-पट्टवत्, सद्-गुण-रत्नालय-हृदयतायां रत्नाकरवत्, मर्यादा-पर्यापण-भुजतायां जिष्णु-रत्नार्गलवत्, अङ्गदादि-लब्ध-प्रवेष्टतायां कौशल्या-गर्भ-मङ्गलवत्, रोचमान-मुद्राकरतायां कल्प-वल्ली-पल्लववत्, समुत्कण्ठ-स्वर-रूपतायां पाञ्चजन्यवत्, द्विजताराधिराज-दास्यतायां द्विज-राजवत्, नासया शुक-मुख-सक्ति-जेतृ-शोभितायां स्वयम् एव यद्वत्, निज-सत्य-व्रत-भक्त-रोचन-विलोचनतायां नवीन-दिव्य-मीनवत्, चन्द्रक-शोभ-केश-निर्माणतायां सनीरदागम-समय-नीरदवत्, मकराङ्कालङ्कृत-श्रवणतायां मकरध्वजवत्, सर्वदा सर्वत्रामृत-वर्षि-शिति-मूर्ति-कृत-पूर्तितायां पुनर् अमृत-रश्मिवत्, रोहिणी-यशोदा-नन्द-नन्दनतायां रौहिणेयवत्, नरसिंहता-संहित-संहननतायां प्नुअर् नरसिंहवत्, मुहुर् अपूर्व-मान-रूपतायां पुनर् मीन-महीनवत्, पटिष्ठता-विघटित-बलि-गरिष्ठ-भावतायां वामन-देववत्, उत्पथ-वृषलाञ्छित-वृष-निन्दकतायां जिन-नन्दनवत्, पयोराशि-निमज्जद्-उद्धर-गोत्र-समुद्धरण-धूर्यतायां पुनः श्री-कमठवत्, धरणी-धर-हारि-विहारितायां वाराहावतारवत्, कृतवीर्य-जात-दुर्जन-क्षत्र-क्षपणतायां भार्गव-रामवत्, भावि-कालयवन-संयमनतायां विष्णुयशस्-तनयवत्, लक्ष्मण-चरित-रचित-प्रचुर-सुखतायां पुनः श्री-रामचन्द्रवद् इति [33] तद् एवम् ऐकरूप्य-श्लेषेण शब्द-श्लेषेण च मिथश् चिन्तित-सद्-उपमानयोर् अनयोः श्री-देवर्षिर् अमुं श्री-हर्षि-श्री-निधानं वेद-पारायणतः स्तूयमानं विधाय वीकाशं निवेदयामास- शमितः शमितो येन दानवोऽ सौ सदानवः स परोऽ परतां यातः सोदयोऽ नुदयो भवान्

tad evaṃ prātar vicāram ācārya tadaiva daivata āpatitaṃ keśinaṃ ca mṛtyuṃ prāpayya gocāraṇāya caraṇa-caryayā vanaṃ sañcarantaṃ śrīkāntaṃ kvacid ekanta-gatayā harṣitaḥ śrīmān devarṣiḥ sapadi sākṣād āsedivān sa cāsannam āgaccantam accha-paricchadaṃ śrī-nāradaṃ dadarśa [31] dṛṣṭvā ca gīrdevatā-deham ivākṣara-rūpatāṃ dharantaṃ gaṅgā-pravāham iva viṣṇupadād avatarantam, kailāsam iva vaiṣṇava-lakṣa-śiva-mūrtiṃ, nija-yaśaḥ-stomam iva vividha-gāna-kṛta-karṇa-pūrtim, kṣīra-nīra-nidhi-m ivāntarvāsita-nārāyaṇaādi-nāmānam, amanda-kalā-sāndra-candramasam ivāntaraṅgatayā dhṛta-kṛṣṇa-dhāmānam, śārada-nīrada-samudāyam iva śarma-netrāpy adhārā varṣantam, bhakti-viśeṣāsakti-vyakta-nija-bhakta-prahāsam iva kṛta-harṣantaṃ parāmamarśa [32] sa ca tam evaṃ dadarśa-sadācaraṇa-suṣṭhutāyāṃ sādhu-padmavat, sadāśeṣa-sukhada-pada-pṛṣṭhatāyāṃ kṛta-tad-vidha-tanu-śrī-kamaṭhavat, jaṅghāla-satkaṭaka-śobhitāyāṃ vijaya-dhvajavat, sahajānūru-nāma-śastatāyāṃ garutmata-stambhavat, kākudmatavitatatāyāṃ nija-vraja-taṭavat, śubha-śobhāvalagna-prahlādakatāyāṃ narasiṃhavat, bhuvana-kamala-ramaṇīya-nābhitāyāṃ sarovaravat, nārāyaṇavad vā, vara-guṇa-rasanāpītāmbaratāyāṃ navya-ravy-aṃśuvat, santatam udara-śvasana-calatāyāṃ pippala-dalavat, hṛdayaṅgama-svarṇa-rekhā-śrī-kaṭāyāṃ nīlamaṇi-nikaṣa-paṭṭavat, sad-guṇa-ratnālaya-hṛdayatāyāṃ ratnākaravat, maryādā-paryāpaṇa-bhujatāyāṃ jiṣṇu-ratnārgalavat, aṅgadādi-labdha-praveṣṭatāyāṃ kauśalyā-garbha-maṅgalavat, rocamāna-mudrākaratāyāṃ kalpa-vallī-pallavavat, samutkaṇṭha-svara-rūpatāyāṃ pāñcajanyavat, dvijatārādhirāja-dāsyatāyāṃ dvija-rājavat, nāsayā śuka-mukha-sakti-jetṛ-śobhitāyāṃ svayam eva yadvat, nija-satya-vrata-bhakta-rocana-vilocanatāyāṃ navīna-divya-mīnavat, candraka-śobha-keśa-nirmāṇatāyāṃ sanīradāgama-samaya-nīradavat, makarāṅkālaṅkṛta-śravaṇatāyāṃ makaradhvajavat, sarvadā sarvatrāmṛta-varṣi-śiti-mūrti-kṛta-pūrtitāyāṃ punar amṛta-raśmivat, rohiṇī-yaśodā-nanda-nandanatāyāṃ rauhiṇeyavat, narasiṃhatā-saṃhita-saṃhananatāyāṃ pnuar narasiṃhavat, muhur apūrva-māna-rūpatāyāṃ punar mīna-mahīnavat, paṭiṣṭhatā-vighaṭita-bali-gariṣṭha-bhāvatāyāṃ vāmana-devavat, utpatha-vṛṣalāñchita-vṛṣa-nindakatāyāṃ jina-nandanavat, payorāśi-nimajjad-uddhara-gotra-samuddharaṇa-dhūryatāyāṃ punaḥ śrī-kamaṭhavat, dharaṇī-dhara-hāri-vihāritāyāṃ vārāhāvatāravat, kṛtavīrya-jāta-durjana-kṣatra-kṣapaṇatāyāṃ bhārgava-rāmavat, bhāvi-kālayavana-saṃyamanatāyāṃ viṣṇuyaśas-tanayavat, lakṣmaṇa-carita-racita-pracura-sukhatāyāṃ punaḥ śrī-rāmacandravad iti [33] tad evam aikarūpya-śleṣeṇa śabda-śleṣeṇa ca mithaś cintita-sad-upamānayor anayoḥ śrī-devarṣir amuṃ śrī-harṣi-śrī-nidhānaṃ veda-pārāyaṇataḥ stūyamānaṃ vidhāya vīkāśaṃ nivedayāmāsa- śamitaḥ śamito yena dānavo' sau sadānavaḥ sa paro' paratāṃ yātaḥ sodayo' nudayo bhavān

1.33.18

अविलम्बेन ये डिम्बे हसताहसत त्वया ते सर्वे पूतनापूर्वाः पूनाः पूताश् च सर्वतः

avilambena ye ḍimbe hasatāhasata tvayā te sarve pūtanāpūrvāḥ pūnāḥ pūtāś ca sarvataḥ

1.33.19

गुणैर् अगुणतां यातस् त्वम् असौ नन्दनन्दन बिभर्षि वसुधां चित्रं स्थित्वापि वसुधोपरि

guṇair aguṇatāṃ yātas tvam asau nandanandana bibharṣi vasudhāṃ citraṃ sthitvāpi vasudhopari

1.33.20

शशधर-मूर्तिः शुक्ला गङ्गा-विशदा सरस्वती श्येनी कीर्तिस् तव तु बकान्तक शुभ्रा सर्वं करोति शुभ्राभम्

śaśadhara-mūrtiḥ śuklā gaṅgā-viśadā sarasvatī śyenī kīrtis tava tu bakāntaka śubhrā sarvaṃ karoti śubhrābham

1.33.21

त्वत्-कीर्त्या श्वेतितः कंसोऽ प्य् एतत् कृष्ण मृषोदितम् तत्-स्पर्शस् तस्य नास्त्य् एव किन्तु तद्-भीति-वैकृतम्

tvat-kīrtyā śvetitaḥ kaṃso' py etat kṛṣṇa mṛṣoditam tat-sparśas tasya nāsty eva kintu tad-bhīti-vaikṛtam

1.33.22

तद् एवं स्थिते तु किञ्चिन् मम निवेदनम् अस्ति, तथा हि- प्रेमा वशयति सर्वं खल्व् इति न मृषा प्रसिद्धिर् उद्भाति कृष्ण त्वम् अपि स यस्मान् न भजसि पूर्वापरानुसन्धानम्

tad evaṃ sthite tu kiñcin mama nivedanam asti, tathā hi- premā vaśayati sarvaṃ khalv iti na mṛṣā prasiddhir udbhāti kṛṣṇa tvam api sa yasmān na bhajasi pūrvāparānusandhānam

1.33.23

तस्माद् विमन-सम-धियंस् त्वाम् अहम् आगच्छमाच्छन्नम् तां स्मारयितुम् अवश्यं या सम्भविता भवल्-लीला

tasmād vimana-sama-dhiyaṃs tvām aham āgacchamācchannam tāṃ smārayitum avaśyaṃ yā sambhavitā bhaval-līlā

1.33.24

लोकेऽ स्मिंस् तव भक्ता बहवः क्रमशश् च ते पाल्याः तस्माद् अवश्यम् उदियुः पौर्वापर्येण ता लीलाः

loke' smiṃs tava bhaktā bahavaḥ kramaśaś ca te pālyāḥ tasmād avaśyam udiyuḥ paurvāparyeṇa tā līlāḥ

1.33.25

केशिनं दितिजम् अश्व-वेशिनं यो जघान स भवान् अथाभवान् तान् विधातुम् अपरान् सतां परान् उच्चकैः प्रभविताखिलाविता

keśinaṃ ditijam aśva-veśinaṃ yo jaghāna sa bhavān athābhavān tān vidhātum aparān satāṃ parān uccakaiḥ prabhavitākhilāvitā

1.33.26

तथा हि- केलि-मात्रेण ते दैत्या यद्-भिदेलिमतां गताः पचेलिमस् तेन तापात् कंसः प्रध्वंसम् एष्यति

tathā hi- keli-mātreṇa te daityā yad-bhidelimatāṃ gatāḥ pacelimas tena tāpāt kaṃsaḥ pradhvaṃsam eṣyati

1.33.27

क्रूरः स नेतुं सद्यस् त्वाम् अक्रूरस् तु प्रहास्यति त्वं च मात्रादिकं हित्वा यात्रां तं हन्तुम् आप्स्यसि

krūraḥ sa netuṃ sadyas tvām akrūras tu prahāsyati tvaṃ ca mātrādikaṃ hitvā yātrāṃ taṃ hantum āpsyasi

1.33.28

अथ स-वैवर्ण्यं निर्वर्ण्य तथावस्थितवति तस्मिन् भावान्तरम् ऋषिर् उद्भावयन्न् उवाच-ततश् च सुजन-रोष्टारं कंसं क्रोष्टारम् इव रोषितासि, यतः- कूप-मण्डूकवत् कंसः कण्डूतिं खण्डयन् निजाम् त्वत्-कर्कश-भुजाभोगि-सङ्घर्षं लब्धुम् इच्छति

atha sa-vaivarṇyaṃ nirvarṇya tathāvasthitavati tasmin bhāvāntaram ṛṣir udbhāvayann uvāca-tataś ca sujana-roṣṭāraṃ kaṃsaṃ kroṣṭāram iva roṣitāsi, yataḥ- kūpa-maṇḍūkavat kaṃsaḥ kaṇḍūtiṃ khaṇḍayan nijām tvat-karkaśa-bhujābhogi-saṅgharṣaṃ labdhum icchati

1.33.29

यं खलु मातरि-पुरुषं पुरुषोत्तर्मस् त्वम् इह जीव-ग्राहं ग्र्हीष्यसि समूल-घातं हनिष्यस्य् अकृत-कारं करिष्यसि, कर-ग्राहं गृह्णंश् च विश्रान्ति-पर्यन्तम् अश्रान्ति-विक्रमतया विर्कक्ष्यसि हर्षद्भिः पाणि-कर्षं निष्कर्षंस् तम अनेकपम् द्रक्ष्यसे पुण्डरीकाक्ष त्वं व्यक्तं हरितां गतः

yaṃ khalu mātari-puruṣaṃ puruṣottarmas tvam iha jīva-grāhaṃ grhīṣyasi samūla-ghātaṃ haniṣyasy akṛta-kāraṃ kariṣyasi, kara-grāhaṃ gṛhṇaṃś ca viśrānti-paryantam aśrānti-vikramatayā virkakṣyasi harṣadbhiḥ pāṇi-karṣaṃ niṣkarṣaṃs tama anekapam drakṣyase puṇḍarīkākṣa tvaṃ vyaktaṃ haritāṃ gataḥ

1.33.30

तत्र सङ्क्षेपार्थ-निक्षेपश् चायम्- अक्रूरं द्वार-मात्रं विदधद् अथ भवान् वृष्णि-धिष्ण्यानि गत्वा भुङ्क्त्वा त्रैयक्ष-चापं सपदि कुवलयापीडकं पीडयित्वा मल्लान् हत्वा परश्वो दनुज-जनि-तनुं कंसकं ध्वंसयित्वा राज्यं दत्त्वोग्रसेनं प्रति निज-जनकौ मोचयिष्यत्य् अवश्यम्

tatra saṅkṣepārtha-nikṣepaś cāyam- akrūraṃ dvāra-mātraṃ vidadhad atha bhavān vṛṣṇi-dhiṣṇyāni gatvā bhuṅktvā traiyakṣa-cāpaṃ sapadi kuvalayāpīḍakaṃ pīḍayitvā mallān hatvā paraśvo danuja-jani-tanuṃ kaṃsakaṃ dhvaṃsayitvā rājyaṃ dattvograsenaṃ prati nija-janakau mocayiṣyaty avaśyam

1.33.31

अत्र पौराः पौराणिकीम् इव गाथां गातारः- उन्मीलन् नील-शुभ्रारुण-कमल-जिती खञ्जन-ध्वंसि-लीला- चाञ्चल्ये सिंह-सङ्घ-प्रमथन-मदता-व्यञ्जिनी यस्य नेत्रे चेष्टा दुर्दुष्ट-वृन्द-प्रशम-पटु-कला-कल्पिनी मज्जयन्ती पीयूषे सज्जनालीर् नव-वयसि वरा श्यामलः कः समेति

atra paurāḥ paurāṇikīm iva gāthāṃ gātāraḥ- unmīlan nīla-śubhrāruṇa-kamala-jitī khañjana-dhvaṃsi-līlā- cāñcalye siṃha-saṅgha-pramathana-madatā-vyañjinī yasya netre ceṣṭā durduṣṭa-vṛnda-praśama-paṭu-kalā-kalpinī majjayantī pīyūṣe sajjanālīr nava-vayasi varā śyāmalaḥ kaḥ sameti

1.33.32

कृष्णः स्वगतम् उवाच-उग्रसेनाय राज्यं दास्यामीति युक्तम् एव खलूक्तम् यतो मम व्रजागमनम् एव रमणीयम् [40] प्रकाशं चाह स्म-ततस् ततः ? [41] ऋषिर् उवाच- ग्राम्याः पौरा नृपालाः सदसि नभसि तु स्वर्ग-सङ्गीत-विज्ञा देवा देवादि-नाथा विधि-शिव-विधिजास् ते वयं च स्तुवानाः रक्त-त्यग्-दन्ति-दन्त-च्छविर् अविकर-भागंसकौ लून-मल्लौ द्रक्ष्यामो भ्रातरौ वां कवलित-बलवत् कंसकं त्वाम् अपीह

kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-ugrasenāya rājyaṃ dāsyāmīti yuktam eva khalūktam yato mama vrajāgamanam eva ramaṇīyam [40] prakāśaṃ cāha sma-tatas tataḥ ? [41] ṛṣir uvāca- grāmyāḥ paurā nṛpālāḥ sadasi nabhasi tu svarga-saṅgīta-vijñā devā devādi-nāthā vidhi-śiva-vidhijās te vayaṃ ca stuvānāḥ rakta-tyag-danti-danta-cchavir avikara-bhāgaṃsakau lūna-mallau drakṣyāmo bhrātarau vāṃ kavalita-balavat kaṃsakaṃ tvām apīha

1.33.33

तत्र मल्ल-सभा-गतानाम् इदं कोलाहल-कुतूहलं भविता- किम् इदं श्यामलं रूपं मधुरं रौद्रम् एव वा स्त्री चास्त्री च न यद् दिव्यं वस्त्रम् अस्त्रं यथायथम्

tatra malla-sabhā-gatānām idaṃ kolāhala-kutūhalaṃ bhavitā- kim idaṃ śyāmalaṃ rūpaṃ madhuraṃ raudram eva vā strī cāstrī ca na yad divyaṃ vastram astraṃ yathāyatham

1.33.34

पाप-कंसे चापवर्गम् इते- वधार्हस्यापि कंसस्य स्त्रीणां दृग्-वारि-बिन्दवः धरण्यां निपतिष्यन्ति द्रावयिष्यन्ति हृत् तव

pāpa-kaṃse cāpavargam ite- vadhārhasyāpi kaṃsasya strīṇāṃ dṛg-vāri-bindavaḥ dharaṇyāṃ nipatiṣyanti drāvayiṣyanti hṛt tava

1.33.35

कृष्ण उवाच-हन्त तौ मम निज-जनकाव् इति भवता काव् उक्तौ ? [45] ऋषिः स-हासम् उवाच- प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः वासुदेव इति श्रीमान् अभिज्ञाः सम्प्रचक्षते [भ्प् 10.8.14] [46] कृष्णः साश्चर्य-स्मितम् उवाच- ततस् ततः ? [47] ऋषिर् उवाच-वसुदेवादयस् तु नष्टं चिन्तामणिम् इव स्पष्टं विन्दमानास् त्वां हातुं न हि सहिष्यन्ते [48] तव च तद्-अनुरोधाय यदूनाम् इतस् ततः पलायन-समवाय-दूनानाम् अवरोधाय च निश्चित-चित्तस्य कतिचिद् वासराणि भविष्यन्ति [49] त्वद्-अनुषङ्गतस् तत्र सङ्गता तद्-अपेक्षिती-कृत्य व्रज-क्षिति-पति-प्रभृति-व्रज-जनतापि शाकट-वाट-पट-निवासम् असत्स्यति [50] तथापि चिरतः कंस-प्रथित-व्यथतया प्राप्त-वितथतायायदु-राज-राजधान्याः स्फुरद्-उग्रसेनेनाप्य् उग्रसेनेन दुःसमाधानं समाधानम् स्वयं बहु-प्रणिधानत एव स्याद् इति क्षणम् अपि क्षणम् अलभमाश् चिरायमाणे निज-व्रज-प्रयाणे विचार्य रामेण सम ऐकचर्य-चर्यया स्वजन-व्रजे व्रजे विराजमानं व्रजेशम् उपव्रज्य स्वस्य व्रजागमनम् अवश्य-कार्यतया निर्धार्य व्रजम् एव व्राजिष्यसि [51] कृष्ण उवाच-हन्त ! ते किं त्यजन्त एव माम् आव्राजिष्यन्ति ? [52] ऋषिर् उवाच- नन्दादयस् तव परं महताग्रहेण प्राप्स्यन्ति गोष्ठम् अथ तद्-वपुषात्मना न दृश्यं भवेद् वपुर् इति स्फुटम् अस्य तस्मिन् सङ्कोचिता समुचिता न तु तद्वद् आत्मा

kṛṣṇa uvāca-hanta tau mama nija-janakāv iti bhavatā kāv uktau ? [45] ṛṣiḥ sa-hāsam uvāca- prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ sampracakṣate [bhp 10.8.14] [46] kṛṣṇaḥ sāścarya-smitam uvāca- tatas tataḥ ? [47] ṛṣir uvāca-vasudevādayas tu naṣṭaṃ cintāmaṇim iva spaṣṭaṃ vindamānās tvāṃ hātuṃ na hi sahiṣyante [48] tava ca tad-anurodhāya yadūnām itas tataḥ palāyana-samavāya-dūnānām avarodhāya ca niścita-cittasya katicid vāsarāṇi bhaviṣyanti [49] tvad-anuṣaṅgatas tatra saṅgatā tad-apekṣitī-kṛtya vraja-kṣiti-pati-prabhṛti-vraja-janatāpi śākaṭa-vāṭa-paṭa-nivāsam asatsyati [50] tathāpi cirataḥ kaṃsa-prathita-vyathatayā prāpta-vitathatāyāyadu-rāja-rājadhānyāḥ sphurad-ugrasenenāpy ugrasenena duḥsamādhānaṃ samādhānam svayaṃ bahu-praṇidhānata eva syād iti kṣaṇam api kṣaṇam alabhamāś cirāyamāṇe nija-vraja-prayāṇe vicārya rāmeṇa sama aikacarya-caryayā svajana-vraje vraje virājamānaṃ vrajeśam upavrajya svasya vrajāgamanam avaśya-kāryatayā nirdhārya vrajam eva vrājiṣyasi [51] kṛṣṇa uvāca-hanta ! te kiṃ tyajanta eva mām āvrājiṣyanti ? [52] ṛṣir uvāca- nandādayas tava paraṃ mahatāgraheṇa prāpsyanti goṣṭham atha tad-vapuṣātmanā na dṛśyaṃ bhaved vapur iti sphuṭam asya tasmin saṅkocitā samucitā na tu tadvad ātmā

1.33.36

कृष्ण उवाच-हन्त किम् अहं वक्ष्यामि ? [54] ऋषिर् उवाच-तत्रभवता तद् इदं सङ्गीर्णं गीर्णम् आचरिष्यते- यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् [भ्प् 10.45.23] इति [55] तद् इदम् एव भवद्-आश्वासनं तेषां विश्वास्य शश्वायमानताम् आचरिष्यति [56] कृष्ण उवाच-कदाहम् आगमिष्यामि ? [57] ऋषिर् उवाच-यदा सुहृदां हृदयङ्गमं सुखम् उत्पत्स्यते [58] कृष्ण उवाच-तच् च कदा ? [59] ऋषिर् उवाच-तेषां सुखस्योत्पत्तये तु दूरं व्याप्तुम् उन्मुखं भविता [60] कृष्ण उवाच-अहो बत ! वियतीव कियती व्याप्तिस् तत्र ? [61] ऋषिर् उवाच-तत्-तत्-कार्य-जालतः काल-क्षेपअं क्षेपयत्य् अपि भवति यावत् कंस-पक्ष-लक्ष-विध्वंसनं, यावद्-भवत्-पुत्रादि-विचित्र-सम्पद्-गणश् च सम्पत्स्यते [62] कृष्ण उवाच-अहो महात्मन्! महद् व्यसनं खलु मयि न्यसनम् आयास्यति यथो दीर्घसूत्रता मम बन्धनाय निर्बन्धम् आपत्स्यते [63] ऋषिर् उवाच-मा तापम् आपद्यथ, भवतः स्वभाव एवायम्, यत् कदाचिद् अन्त्रङ्गाणां परिवार-सङ्घानां सुख-भङ्गं स्वाङ्गानाम् इव विषह्य बहिरङ्गाणां दुःख-भङ्गं करोमि [64] कृष्ण उवाच-भवतु, भावि-कथा प्रथ्यताम् तत्र मदीय-दुर्वृत्तताम् अयं व्रज-दुःख-वृत्तं तावद् आस्ताम्, पुर-वृत्तं पुरस्ताद् अनुवर्त्यताम्, येनाहम् उपरक्तस् तत्र निष्प्रतिभतां व्यक्तम् आप्स्यामि [65] ऋषिर् उवाच-साम्प्रतं तव गायत्र-व्रतम् एव स-गर्गेण वसुदेवादि-यदु-वर्गेण प्रथयिष्यते यत्र च व्रजतः कर्णी-रथारोहिणी रोहिणी च तत्र नेष्यते, न तु व्रज-जनः कश्चित् क्षात्र-विधान-पात्रतया तन्-निर्माणे तस्य निर्माण-दुःखं दुःखनन-मूलं भविता इति [66] कृष्णः स्वगतम् इदम् अधिगतवान्-हन्त प्रसङ्गतस् तद्-दुःखम् एवासङ्गं लभते मन्-मातृ-सङ्गिनी हि सा रोहिणी कथं तद्-भङ्गिनी भविष्यति इति [67] ततः कथान्तरं पृच्छाम इति स्पष्टं पप्रच्छ-ततस् तद्-व्रताचारानन्तरं किन्तराम् आचरिष्यामि ? [68] ऋषिर् उवाच-ततः सान्दीपनि-सन्दीपित-विद्या-सभाम् अवन्तीम् आसाद्यानवद्य-विद्या-समुदायाय भ्रातरौ युवाम् अकातरौ स-ब्रह्मचारितया गौरव-सङ्कुलतया गौरवं कुलम् एष्यथ यत्र सकृन्-निगद-मात्रेण सर्वां विद्याम् अधीयन्तौ धारयन्तौ च सर्वतश् चमत्कारम् अर्पयिष्यथः यत्रेदं सखेदम् उपश्लोकयन् महांल् लोक-सङ्घः परस्परं सविस्मयम् आलोकयिष्यति यथा- अङ्गं पल्लव-कोमलं प्रभवनं लक्ष्मी-परार्धाश्रितं सेव्यत्वं सम-सेवकायुत-मनो-राज्याभम् उद्भ्राजते यस्य श्री-रमणस्य सोऽ पि नितरां वागीश्वरी-लोभनोऽ प्य् आचार्याण्य् उपदिष्ट-काष्ठ-घटनं शर्म-श्रिया निर्ममे

kṛṣṇa uvāca-hanta kim ahaṃ vakṣyāmi ? [54] ṛṣir uvāca-tatrabhavatā tad idaṃ saṅgīrṇaṃ gīrṇam ācariṣyate- yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham [bhp 10.45.23] iti [55] tad idam eva bhavad-āśvāsanaṃ teṣāṃ viśvāsya śaśvāyamānatām ācariṣyati [56] kṛṣṇa uvāca-kadāham āgamiṣyāmi ? [57] ṛṣir uvāca-yadā suhṛdāṃ hṛdayaṅgamaṃ sukham utpatsyate [58] kṛṣṇa uvāca-tac ca kadā ? [59] ṛṣir uvāca-teṣāṃ sukhasyotpattaye tu dūraṃ vyāptum unmukhaṃ bhavitā [60] kṛṣṇa uvāca-aho bata ! viyatīva kiyatī vyāptis tatra ? [61] ṛṣir uvāca-tat-tat-kārya-jālataḥ kāla-kṣepaaṃ kṣepayaty api bhavati yāvat kaṃsa-pakṣa-lakṣa-vidhvaṃsanaṃ, yāvad-bhavat-putrādi-vicitra-sampad-gaṇaś ca sampatsyate [62] kṛṣṇa uvāca-aho mahātman! mahad vyasanaṃ khalu mayi nyasanam āyāsyati yatho dīrghasūtratā mama bandhanāya nirbandham āpatsyate [63] ṛṣir uvāca-mā tāpam āpadyatha, bhavataḥ svabhāva evāyam, yat kadācid antraṅgāṇāṃ parivāra-saṅghānāṃ sukha-bhaṅgaṃ svāṅgānām iva viṣahya bahiraṅgāṇāṃ duḥkha-bhaṅgaṃ karomi [64] kṛṣṇa uvāca-bhavatu, bhāvi-kathā prathyatām tatra madīya-durvṛttatām ayaṃ vraja-duḥkha-vṛttaṃ tāvad āstām, pura-vṛttaṃ purastād anuvartyatām, yenāham uparaktas tatra niṣpratibhatāṃ vyaktam āpsyāmi [65] ṛṣir uvāca-sāmprataṃ tava gāyatra-vratam eva sa-gargeṇa vasudevādi-yadu-vargeṇa prathayiṣyate yatra ca vrajataḥ karṇī-rathārohiṇī rohiṇī ca tatra neṣyate, na tu vraja-janaḥ kaścit kṣātra-vidhāna-pātratayā tan-nirmāṇe tasya nirmāṇa-duḥkhaṃ duḥkhanana-mūlaṃ bhavitā iti [66] kṛṣṇaḥ svagatam idam adhigatavān-hanta prasaṅgatas tad-duḥkham evāsaṅgaṃ labhate man-mātṛ-saṅginī hi sā rohiṇī kathaṃ tad-bhaṅginī bhaviṣyati iti [67] tataḥ kathāntaraṃ pṛcchāma iti spaṣṭaṃ papraccha-tatas tad-vratācārānantaraṃ kintarām ācariṣyāmi ? [68] ṛṣir uvāca-tataḥ sāndīpani-sandīpita-vidyā-sabhām avantīm āsādyānavadya-vidyā-samudāyāya bhrātarau yuvām akātarau sa-brahmacāritayā gaurava-saṅkulatayā gauravaṃ kulam eṣyatha yatra sakṛn-nigada-mātreṇa sarvāṃ vidyām adhīyantau dhārayantau ca sarvataś camatkāram arpayiṣyathaḥ yatredaṃ sakhedam upaślokayan mahāṃl loka-saṅghaḥ parasparaṃ savismayam ālokayiṣyati yathā- aṅgaṃ pallava-komalaṃ prabhavanaṃ lakṣmī-parārdhāśritaṃ sevyatvaṃ sama-sevakāyuta-mano-rājyābham udbhrājate yasya śrī-ramaṇasya so' pi nitarāṃ vāgīśvarī-lobhano' py ācāryāṇy upadiṣṭa-kāṣṭha-ghaṭanaṃ śarma-śriyā nirmame

1.33.37

तद् एवं चतुःषष्ठि-मात्रैक्र् अहो-रात्रैः सर्वास्व् अपि कलास्वधीतिना भवता गुरु-पत्नी-भिक्षित-पञ्च-जन-भक्षित-तत्-पुत्रानयन-मय-दक्षिणा-निवेदने चेदं लोका व्यतिवेदयिष्यन्ते यथा- वस्त्व् अस्ति यत् तद् गुरवे प्रदीयताम् अदुर्लभं चेद् अथवा सुदुर्लभम् नष्टं वपुर् यद् गुरुजस्य तद् वपुष्- मन्तं यमात् पश्यतम् आनिनाय सः

tad evaṃ catuḥṣaṣṭhi-mātraikr aho-rātraiḥ sarvāsv api kalāsvadhītinā bhavatā guru-patnī-bhikṣita-pañca-jana-bhakṣita-tat-putrānayana-maya-dakṣiṇā-nivedane cedaṃ lokā vyativedayiṣyante yathā- vastv asti yat tad gurave pradīyatām adurlabhaṃ ced athavā sudurlabham naṣṭaṃ vapur yad gurujasya tad vapuṣ- mantaṃ yamāt paśyatam ānināya saḥ

1.33.38

ततश् च- यमाद् अपि समानेता गुर्व्-अपत्यं त्वया यदा विवदेरन् मुखे तर्हि मिर्येरन् नरयो हृदि

tataś ca- yamād api samānetā gurv-apatyaṃ tvayā yadā vivaderan mukhe tarhi miryeran narayo hṛdi

1.33.39

कृष्णः स्वगतम्-न जाने, जनेन तद् वर्ण्यमानम् आकर्ण्य निरवलम्बतां संवलमानानां मय्य् अनुकम्पा-सम्पातवताम् अम्बादीनां का दशा भवता या सम्प्रति च मम हृत्-कम्पाय सम्पद्यते [71] भवतु, प्रस्तावान्तरं विस्तारयामः इति स्पष्टम् आचष्ट-भगवन् ! कोऽ सौ पञ्चजनः ? [72] ऋषिर् उवाच-जय-विजयवत् कस्माच्चित् कारणाच्-छङ्खासुरतां प्राप्तोऽ सौ प्रसिद्धः शङ्ख-विशेष एव त्वं च तद्-अङ्गम् आदास्यसे किन्तु- यदा यदा ध्मापयिता भवान् दरं नेत्रे तद्-आर्द्रे इव ते भविष्यतः लब्धं यशोदा-स्तन-पानजं सुखं कृपा-भरेण स्मरण-प्रथावतः

kṛṣṇaḥ svagatam-na jāne, janena tad varṇyamānam ākarṇya niravalambatāṃ saṃvalamānānāṃ mayy anukampā-sampātavatām ambādīnāṃ kā daśā bhavatā yā samprati ca mama hṛt-kampāya sampadyate [71] bhavatu, prastāvāntaraṃ vistārayāmaḥ iti spaṣṭam ācaṣṭa-bhagavan ! ko' sau pañcajanaḥ ? [72] ṛṣir uvāca-jaya-vijayavat kasmāccit kāraṇāc-chaṅkhāsuratāṃ prāpto' sau prasiddhaḥ śaṅkha-viśeṣa eva tvaṃ ca tad-aṅgam ādāsyase kintu- yadā yadā dhmāpayitā bhavān daraṃ netre tad-ārdre iva te bhaviṣyataḥ labdhaṃ yaśodā-stana-pānajaṃ sukhaṃ kṛpā-bhareṇa smaraṇa-prathāvataḥ

1.33.40

कृष्णः सोद्वेगम् उवाच-एतद् वस्तूद्देशं विना कथान्तरं प्रस्तूयताम् [74] ऋषिर् उवाच-किञ्चिद् अन्यद् अल्पं श्रूयताम् वित्त-विद्यस् त्वं मथुरायाम् आगत-मात्रः श्रीमद्-व्रजाय कृत-यात्रस् तत्रत्य-पित्रादिभिः कृत-सङ्कोचनस् तद्-आज्ञा-लङ्घनं नायत्यां मङ्गलम् इति रचित-विचारतया चरित-शोचनः स्वानुकूल्य-कैवल्य-लसद्-उद्धवम् अतिविनीतम् उद्धवम् एवाभिनीतं मत्वा व्रज-जनानाम् आविजमानता-जननाय नियोजयिष्यसि तेषां सङ्कोचत एव न च व्रज-जनम् आत्मोपहृतम् आहरिष्यसि [75] ते ह्य् एवं रहस्यं मंस्यन्ते, कृष्णस्य व्रज-मात्र-तृष्णस्य व्रज-देशे प्रवेशे पुनर् लम्भनं विप्रलम्भतः स्तम्भनम् एव लप्स्यते व्रज-जनस्यात्र प्रवेशश् च तथावेश एवेति अथ व्रज-जनः स च स्वयम् अपि नयास्यति ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामः [भ्प् 10.45.13] इति रहस्य-त्वद्-वचनस्य भवद्भिस् तु नागम्यताम् इति स्वारस्य-भङ्ग-प्रसङ्गः स्याद् इति [76] तथा स्वारस्यम् अपि तादृश-तन्-मन्त्रणायन्त्रणया, न तु स्वतन्त्रतया किं च, तव चेतसि यः कोऽ प्य् अन्यः सङ्कोचः सम्प्रति सम्प्रतीतिं विनारोचमानतां प्रतिपन्नवान् अस्ति सोऽ पि व्रज-भूमाव् आव्रजनादि-वर्जने साहायकं मुहुर् निर्वाहयिता [77] व्रज-जनं प्रति तद् इदं तु वेदवद् अपरतन्त्रं मन्त्रं निवेदयिष्यसि सम्प्रति च भवतां सम्बन्धे जरासन्धादिभिः कृतानुसन्धे तत्रापि निर्ब् अन्धात् कटकेन धाटी घटयिष्यते इति [78] तथास्मिन्न् उद्धव-द्वारा पित्रादिषु वाचिक-पत्रिका, यथा- सम्बन्धाद् वः समन्ताद् अहम् अपि स तथा यामि तं वृष्णि-वृन्दे युष्माकं प्राण-योग्य-प्रणय-भुवि तथैवावनं संविधित्से किन्त्व् एषा मूर्तिर् अत्र स्वयम् अपि तु भवत्-पार्श्व-वर्ती ममात्मा किं वा मूर्तिश् च तस्मिन् भवति हि भवतां स्फूर्तिर् एव प्रमाणम्

kṛṣṇaḥ sodvegam uvāca-etad vastūddeśaṃ vinā kathāntaraṃ prastūyatām [74] ṛṣir uvāca-kiñcid anyad alpaṃ śrūyatām vitta-vidyas tvaṃ mathurāyām āgata-mātraḥ śrīmad-vrajāya kṛta-yātras tatratya-pitrādibhiḥ kṛta-saṅkocanas tad-ājñā-laṅghanaṃ nāyatyāṃ maṅgalam iti racita-vicāratayā carita-śocanaḥ svānukūlya-kaivalya-lasad-uddhavam ativinītam uddhavam evābhinītaṃ matvā vraja-janānām āvijamānatā-jananāya niyojayiṣyasi teṣāṃ saṅkocata eva na ca vraja-janam ātmopahṛtam āhariṣyasi [75] te hy evaṃ rahasyaṃ maṃsyante, kṛṣṇasya vraja-mātra-tṛṣṇasya vraja-deśe praveśe punar lambhanaṃ vipralambhataḥ stambhanam eva lapsyate vraja-janasyātra praveśaś ca tathāveśa eveti atha vraja-janaḥ sa ca svayam api nayāsyati jñātīn vo draṣṭum eṣyāmaḥ [bhp 10.45.13] iti rahasya-tvad-vacanasya bhavadbhis tu nāgamyatām iti svārasya-bhaṅga-prasaṅgaḥ syād iti [76] tathā svārasyam api tādṛśa-tan-mantraṇāyantraṇayā, na tu svatantratayā kiṃ ca, tava cetasi yaḥ ko' py anyaḥ saṅkocaḥ samprati sampratītiṃ vinārocamānatāṃ pratipannavān asti so' pi vraja-bhūmāv āvrajanādi-varjane sāhāyakaṃ muhur nirvāhayitā [77] vraja-janaṃ prati tad idaṃ tu vedavad aparatantraṃ mantraṃ nivedayiṣyasi samprati ca bhavatāṃ sambandhe jarāsandhādibhiḥ kṛtānusandhe tatrāpi nirb andhāt kaṭakena dhāṭī ghaṭayiṣyate iti [78] tathāsminn uddhava-dvārā pitrādiṣu vācika-patrikā, yathā- sambandhād vaḥ samantād aham api sa tathā yāmi taṃ vṛṣṇi-vṛnde yuṣmākaṃ prāṇa-yogya-praṇaya-bhuvi tathaivāvanaṃ saṃvidhitse kintv eṣā mūrtir atra svayam api tu bhavat-pārśva-vartī mamātmā kiṃ vā mūrtiś ca tasmin bhavati hi bhavatāṃ sphūrtir eva pramāṇam

1.33.41

किं च- आयास्यामीति किं जल्पेद् बद्धः प्रणय-रज्जूभिः येन बद्धस् तु तस्येच्छाम् अनिच्छां चानुयाति सः

kiṃ ca- āyāsyāmīti kiṃ jalped baddhaḥ praṇaya-rajjūbhiḥ yena baddhas tu tasyecchām anicchāṃ cānuyāti saḥ

1.33.42

श्री-वसुदेवादीनां देव-द्विड्-उपद्रवस्य विद्रवः खलु भवद्-अभिमत एवेति तु मया मतम् एव [80] अथ पुरस्ताद् उद्धव-दर्शन-मात्रेण च ते परम-सुखं प्राप्स्यन्ति यतः- अपरिचयेऽ प्य् अवलोकाद् भक्तं भक्तः पिपर्ति कृष्णस्य स्वरमात्रात् तद्-गानारम्भः सुजनं प्रमोदयति

śrī-vasudevādīnāṃ deva-dviḍ-upadravasya vidravaḥ khalu bhavad-abhimata eveti tu mayā matam eva [80] atha purastād uddhava-darśana-mātreṇa ca te parama-sukhaṃ prāpsyanti yataḥ- aparicaye' py avalokād bhaktaṃ bhaktaḥ piparti kṛṣṇasya svaramātrāt tad-gānārambhaḥ sujanaṃ pramodayati

1.33.43

ततश् च तव विश्लेषान् नव-नवार्तास् ते त्वद्-वार्ताम् एव वार्ताम् अनुवर्तमानाः शीघ्रम् इव वियन्ति कियन्ति मासा वासराणीव तं कतिचिन् मासान् वासयित्वा पर्यवसाने तद्-द्वारा सम्भावनाम् एवापेक्ष्य मुद्रित-मुखेन स्वस्ति-मुखेन सन्देक्ष्यन्ति, यथा- ईश्वरस् त्वम् इति सोऽ यम् अस्माकं उद्धवः समुपदिश्य गच्छति पुत्र तत् तु न वयं स्म मन्-महे श्रीश ता किम् उ सुते न रोचते

tataś ca tava viśleṣān nava-navārtās te tvad-vārtām eva vārtām anuvartamānāḥ śīghram iva viyanti kiyanti māsā vāsarāṇīva taṃ katicin māsān vāsayitvā paryavasāne tad-dvārā sambhāvanām evāpekṣya mudrita-mukhena svasti-mukhena sandekṣyanti, yathā- īśvaras tvam iti so' yam asmākaṃ uddhavaḥ samupadiśya gacchati putra tat tu na vayaṃ sma man-mahe śrīśa tā kim u sute na rocate

1.33.44

किं च- यद्य् अहो सुत भवान् अधीश्वरस् तर्ह्य् अपि स्फुरतु ते पदाब्जयोः प्रीतिर् अत्र च परत्र नः सदा कृष्णताम् अनु यतः सतृष्णता

kiṃ ca- yady aho suta bhavān adhīśvaras tarhy api sphuratu te padābjayoḥ prītir atra ca paratra naḥ sadā kṛṣṇatām anu yataḥ satṛṣṇatā

1.33.45

कृष्ण उवाच-उद्धवस् तु किं मां वक्ष्यते ? [83] ऋषिर् उवाच- विना चन्द्रं शरल्-लक्ष्मीर् विना पुष्पं मधून्नतिः विना पयोदं वर्षा-श्रीर् विना त्वां का व्रज-स्थितिः इति [84] कृष्णः सास्रम् उवाच-यद् व्रजे मम विलम्ब-संवलन-कारणं विशेषेण च वर्णय [85] ऋषिर् उवाच-तत्र भक्तं भजमानस्य कवचं बिभ्राणस्य शत्रून् निघ्नानस्य तव व्यासङ्गान्तरम् अपि लब्धान्तरताम् आप्स्यति [86] कृष्णः सोद्वेगम् उवाच-हन्त किं तत् ? [87] ऋषिर् उवाच-यत् खलु वसुदेव-स्वस्रीयाणां युधिष्ठिरादीनां धृतराष्ट्रेण दुष्ट-भ्रष्ट-राष्ट्री-कृतानां पक्षस्य पुष्टीकरणाय भविता ते च त्वाम् एव परमातिष्ठमाना भक्त-वश्यतां वावश्यमानस्य तव कैतव-रहित-भक्ति-भाज इति यद्-अर्थं प्रथमतस् तावद् अभिजातम् अभिजातं चाक्रूरं दूततया दूरम् आपयिष्यसि [88] प्रकृत-व्यासङ्गः पुनर् अङ्गीभूतः प्रभूत एव यतः कंस-पक्ष-निर्हरणं तदापि त्वया कृताकृतम् एव वर्त्स्यति [89] तथा हि-वराकेषु कंस-पक्षीयेषु चान्येषु तीर्थ-काकतां गतेषु यत् खल्व् अस्तिः प्राप्तिश् चेति तस्य तत्र कलत्र-द्वयम् अस्ति [90] तत् पुनर् वैधव्येनान्धीभूतम् इव स्व-बन्धु-जन-दत्तानुसन्धीभवत्-पितृतया धृताश्वास-निर्बन्धं जरासन्धं गमिष्यति यत्र च-

kṛṣṇa uvāca-uddhavas tu kiṃ māṃ vakṣyate ? [83] ṛṣir uvāca- vinā candraṃ śaral-lakṣmīr vinā puṣpaṃ madhūnnatiḥ vinā payodaṃ varṣā-śrīr vinā tvāṃ kā vraja-sthitiḥ iti [84] kṛṣṇaḥ sāsram uvāca-yad vraje mama vilamba-saṃvalana-kāraṇaṃ viśeṣeṇa ca varṇaya [85] ṛṣir uvāca-tatra bhaktaṃ bhajamānasya kavacaṃ bibhrāṇasya śatrūn nighnānasya tava vyāsaṅgāntaram api labdhāntaratām āpsyati [86] kṛṣṇaḥ sodvegam uvāca-hanta kiṃ tat ? [87] ṛṣir uvāca-yat khalu vasudeva-svasrīyāṇāṃ yudhiṣṭhirādīnāṃ dhṛtarāṣṭreṇa duṣṭa-bhraṣṭa-rāṣṭrī-kṛtānāṃ pakṣasya puṣṭīkaraṇāya bhavitā te ca tvām eva paramātiṣṭhamānā bhakta-vaśyatāṃ vāvaśyamānasya tava kaitava-rahita-bhakti-bhāja iti yad-arthaṃ prathamatas tāvad abhijātam abhijātaṃ cākrūraṃ dūtatayā dūram āpayiṣyasi [88] prakṛta-vyāsaṅgaḥ punar aṅgībhūtaḥ prabhūta eva yataḥ kaṃsa-pakṣa-nirharaṇaṃ tadāpi tvayā kṛtākṛtam eva vartsyati [89] tathā hi-varākeṣu kaṃsa-pakṣīyeṣu cānyeṣu tīrtha-kākatāṃ gateṣu yat khalv astiḥ prāptiś ceti tasya tatra kalatra-dvayam asti [90] tat punar vaidhavyenāndhībhūtam iva sva-bandhu-jana-dattānusandhībhavat-pitṛtayā dhṛtāśvāsa-nirbandhaṃ jarāsandhaṃ gamiṣyati yatra ca-

1.33.46

मिस्सिन्ग्! विस्रस्त-केशवेशाद्योस् तयोः कंसस्य भार्ययोः द्रक्ष्यन्ति विहसिष्यन्ति चाङ्गानि पथिका अपि

missing! visrasta-keśaveśādyos tayoḥ kaṃsasya bhāryayoḥ drakṣyanti vihasiṣyanti cāṅgāni pathikā api

1.33.47

ततस् तत्-प्रेरणया जरासन्धः प्राप्त-जरासन्ध इव काल-रूप्तावन्तः भवन्तम् एव त्रयोविंशति-सङ्ख्याभिर् अक्षौहिणीभिर् अभियास्यति तादृशतां भृशम् अविद्वान् कीटक इव कृपीट-योनिम् अभियाय चाभिया मथुरां मथ्नन्न् इवावरिष्यति

tatas tat-preraṇayā jarāsandhaḥ prāpta-jarāsandha iva kāla-rūptāvantaḥ bhavantam eva trayoviṃśati-saṅkhyābhir akṣauhiṇībhir abhiyāsyati tādṛśatāṃ bhṛśam avidvān kīṭaka iva kṛpīṭa-yonim abhiyāya cābhiyā mathurāṃ mathnann ivāvariṣyati

1.33.48

ततश् च- इन्द्व्-अर्क-द्योत-केलिं कुतुक-कलनया निर्मिमाणाव् अधृष्यौ जारासन्धं तद्-अन्धं तम इव कटकं त्रोटयन्तौ भवन्तौ एकं तं मागधेशं तम इव घृणया बाढम् उत्सृज्य पर्व- प्राप्तं सर्वं स्व-भक्तं स्व-महसि दधतौ भास्यतः शश्वद् एव

tataś ca- indv-arka-dyota-keliṃ kutuka-kalanayā nirmimāṇāv adhṛṣyau jārāsandhaṃ tad-andhaṃ tama iva kaṭakaṃ troṭayantau bhavantau ekaṃ taṃ māgadheśaṃ tama iva ghṛṇayā bāḍham utsṛjya parva- prāptaṃ sarvaṃ sva-bhaktaṃ sva-mahasi dadhatau bhāsyataḥ śaśvad eva

1.33.49

एवं सप्तदश-स्वप्यति-सम्पातेष्व् अपयातेषु कूटीकृत-म्लेच्छ-कोटि-त्रय-प्रकट-कटकः समहायवनः काल-यवनः प्रातर् एवातिदूरतः सामुद्र-पूर इवालोकिष्यते, येन नीवृद् एव निवृतो भविता [93] कृष्ण उवाच-भूरि-दूरतया शात्रव-पात्रता-रहितः स कस्माद् अस्माकम् अहितताम् आप्स्यति ? [94] ऋषिर् उवाच-यदु-वर्ग-वादित-गार्ग्याराधित-भर्ग-वर-स्फुरद्-उपसर्ग-जनि-सर्गत एव यादव-दवं प्रति भय-दव-विसर्ग-निरर्गले तस्मिन् जरासन्धानुसन्धानाद् एव स चात्रावश्य-मरण-वशत्याम् आप्स्यतीति मत्-प्रेरणाच् च ? [95] कृष्ण उवाच-कथं तर्हि तस्य गर्हितस्य मरणं भविता ? [96] ऋषिर् उवाच-गर्हितत्वम् एव तत्त्वतः खल्व् अहितं कारणम् प्रकारं चामुं सहास्यम् उद्गास्यन्ति- शीतं महस् तद् अनुसृत्य मुकुन्द-मूर्तेर् म्लेच्छाधिराड् अधि तमः-कटु-कीट-तुल्यः एष ज्वलज्-जलनवन् मुचुकुन्द-तेजः सङ्गाद् अलं वलित-विस्मिति भस्मति स्म

evaṃ saptadaśa-svapyati-sampāteṣv apayāteṣu kūṭīkṛta-mleccha-koṭi-traya-prakaṭa-kaṭakaḥ samahāyavanaḥ kāla-yavanaḥ prātar evātidūrataḥ sāmudra-pūra ivālokiṣyate, yena nīvṛd eva nivṛto bhavitā [93] kṛṣṇa uvāca-bhūri-dūratayā śātrava-pātratā-rahitaḥ sa kasmād asmākam ahitatām āpsyati ? [94] ṛṣir uvāca-yadu-varga-vādita-gārgyārādhita-bharga-vara-sphurad-upasarga-jani-sargata eva yādava-davaṃ prati bhaya-dava-visarga-nirargale tasmin jarāsandhānusandhānād eva sa cātrāvaśya-maraṇa-vaśatyām āpsyatīti mat-preraṇāc ca ? [95] kṛṣṇa uvāca-kathaṃ tarhi tasya garhitasya maraṇaṃ bhavitā ? [96] ṛṣir uvāca-garhitatvam eva tattvataḥ khalv ahitaṃ kāraṇam prakāraṃ cāmuṃ sahāsyam udgāsyanti- śītaṃ mahas tad anusṛtya mukunda-mūrter mlecchādhirāḍ adhi tamaḥ-kaṭu-kīṭa-tulyaḥ eṣa jvalaj-jalanavan mucukunda-tejaḥ saṅgād alaṃ valita-vismiti bhasmati sma

Pūraṇa 1 (cont. 38)

1.33.50

अथ कृष्णः स्वगतम् अधिगतवान्-न जाने योजन-शतकम् अर्दति तस्मिन् दुर्दम-दुर्जन-संमर्दे मत्-प्रमद-सत्र-व्रज-तुल्य-व्रजः परिक्षिप्ततया विक्षिप्त-चित्तः कुत्र वा व्रजिष्यति ? [98] ऋषिस् तु तद्-अभिप्रयन् प्रथयति स्म-काम्यकतः पश्चिमायां दिशि गिरि-तट-गत-गरिष्ठाटवीम् अटिष्यति किन्तु भवता यादवानाम् इव व्रज-भवनानाम् अरितस् तनिष्यमाण-सन्ताप-सन्तानाभावाय तद् इदं चिन्तयिष्यते [99] सम्प्रति शरणागततया कृत-मद्-अनुसरणानां यादवानाम् अवनाय युक्ततया नियुक्त इवास्मि [100] ततस् तत्र गरिष्ठं प्रकोष्ठान्तरं विधेयम् तन्त यदि गोवर्धन-धरणतः- तस्मान् मच्-छरणं गोष्ठं मन्-नाथं मत्-परिग्रहम् गोपाये स्वात्म-योगेन सो æयं मे व्रत आहितः [भ्प् 10.25.18] इत्य् अनुसृत्य कृत-रक्षाणां मत्-प्राणावलि-लक्षाणाम् इव व्रजाध्यक्षाणां यद्य् अरयस् ते च रयाद् विघ्न-निघ्नतां करिष्यन्ति तदा सर्वम् एव खर्वं स्यात् तेषाम् अटवीषु गो-कोटि-लक्ष-रक्षकाणां रक्षा च प्रकोष्ठ-घटनया दुर्घटा [101] तथा- रही-भूत-मरू-भूतं चक्षू-भूतं मनी-कृतम् यस्य यत् तत् कथं तेन त्यज्यतां व्यज्यताम् अपि इति न्यायेन तत्र सम्प्रति गमनम् अपि तत्रकीय-सङ्कोच-विशेषत एव विशेषतः प्रसह्य मह्यं न रोचते सङ्कोचान्तरं तु तस्य् अनान्तरीयकम् एव मन्ये ततः सम्प्रति साक्षान् मम तत्र स्थितिम् अपि न लक्षयामि, तस्मात् तेषु बहिः-शश्वद्-उदासीनता-विन्यसनम् एव मयि तद्-उपासीनतायां प्रवीणताम् आचरति [102] तत एव शत्रवस् तत्र मद्-बहिरङ्गताया जानाना गृह्णीरन् इति [103] तद् एवं व्रजत उदासीनायमानस्य तव तादृश-चिन्ता-मात्रेणाचिन्त्य-शक्त्या द्राग् एव दूरतः समुद्रान्तः-पुरी-विशेषस्य व्यक्त्या तत्र च यदूनां झटिति प्रसक्त्या तम् उरीकरिष्यसि तद्-अनन्तरम् एव काल-यवने कालवद् आचरिष्यसि मुचुकुन्दं च प्रति मुकुन्दत्वं कुन्द-सुन्दर-दन्त-कन्दलित-मन्द-हास-मय-समय-रचन-वचन-विलासतः कृपाम् उल्लासयिष्यसि [104] अथ मथुराम् एव रामेण सह सहचर-यदु-कुमार-वृतः प्रतिगत्य पत्यभाववतः पुरुषा म्लेच्चतस् तान् म्लेच्छ-योधान् निधनम् एव रोधयमानस् तद्-अमान-धनानि निज-राजधानीति द्वारकां हारयन्न् अपि म्लेच्छ-परिच्छदतया मनसि नाच्छतां मंस्यसे [105] अथ पुनः पुनर् जात इव स राजा जरा-जातः पूर्व-पूर्ववद् एव मधुपुरीम् अवरुद्धानस् तद्-धन-हर्तॄणां भर्तॄन् युष्मान् एव प्रतभिगमिष्यति [106] ततश् च तद्-धनानाम् अवरक्षणाय निज-जनानां रक्षणाय चाक्षाम-श्याम-शुभ्र-वपुषौ परम-पुरुषौ कुतुक-विशेषाद् अव्यञ्जित-रुषौ शुभवन्तौ भवन्तौ स-द्रवम् अपद्रवन्तौ तद्-धर्षत इव वस्तुतस् तु तद्-धर्षतः प्रवर्षणाख्यं गिरिम् आरोक्ष्यथः [107] आरुह्य च तं तु द्रुहद्भिः प्रसह्य दह्यमानम् उज्झन्ताव् एकादश-योजन-समुत्तुङ्ग-शृङ्गाद् उत्प्लुत्य भूरि-दूरं युवां पतिष्यथः पतित्वा च द्वारका-पतिताम् आगमिष्यथः [108] स तु वां प्रतापम् अविदन् निज-पश्चात्-ताप-पाप-पादप-बीजायमानम् अभिशापं हृदि वापं वापं गृहम् अवाप्स्यति गीर्वाण-श्रेण्याकाश-वाण्या तु हसिष्यते- मृधे तु विजितं पुरा त्वम् असि यद्-द्वयेनामुना स सप्तदश-बारकं विजित एव किं तद्-गिरा अहो सकुतुक-द्रवे प्रकटम् अद्य चाजी यथा जरा-सुत न यद्-ध्रुवं तम् अदसीयमानर्च्छिथ

atha kṛṣṇaḥ svagatam adhigatavān-na jāne yojana-śatakam ardati tasmin durdama-durjana-saṃmarde mat-pramada-satra-vraja-tulya-vrajaḥ parikṣiptatayā vikṣipta-cittaḥ kutra vā vrajiṣyati ? [98] ṛṣis tu tad-abhiprayan prathayati sma-kāmyakataḥ paścimāyāṃ diśi giri-taṭa-gata-gariṣṭhāṭavīm aṭiṣyati kintu bhavatā yādavānām iva vraja-bhavanānām aritas taniṣyamāṇa-santāpa-santānābhāvāya tad idaṃ cintayiṣyate [99] samprati śaraṇāgatatayā kṛta-mad-anusaraṇānāṃ yādavānām avanāya yuktatayā niyukta ivāsmi [100] tatas tatra gariṣṭhaṃ prakoṣṭhāntaraṃ vidheyam tanta yadi govardhana-dharaṇataḥ- tasmān mac-charaṇaṃ goṣṭhaṃ man-nāthaṃ mat-parigraham gopāye svātma-yogena so æyaṃ me vrata āhitaḥ [bhp 10.25.18] ity anusṛtya kṛta-rakṣāṇāṃ mat-prāṇāvali-lakṣāṇām iva vrajādhyakṣāṇāṃ yady arayas te ca rayād vighna-nighnatāṃ kariṣyanti tadā sarvam eva kharvaṃ syāt teṣām aṭavīṣu go-koṭi-lakṣa-rakṣakāṇāṃ rakṣā ca prakoṣṭha-ghaṭanayā durghaṭā [101] tathā- rahī-bhūta-marū-bhūtaṃ cakṣū-bhūtaṃ manī-kṛtam yasya yat tat kathaṃ tena tyajyatāṃ vyajyatām api iti nyāyena tatra samprati gamanam api tatrakīya-saṅkoca-viśeṣata eva viśeṣataḥ prasahya mahyaṃ na rocate saṅkocāntaraṃ tu tasy anāntarīyakam eva manye tataḥ samprati sākṣān mama tatra sthitim api na lakṣayāmi, tasmāt teṣu bahiḥ-śaśvad-udāsīnatā-vinyasanam eva mayi tad-upāsīnatāyāṃ pravīṇatām ācarati [102] tata eva śatravas tatra mad-bahiraṅgatāyā jānānā gṛhṇīran iti [103] tad evaṃ vrajata udāsīnāyamānasya tava tādṛśa-cintā-mātreṇācintya-śaktyā drāg eva dūrataḥ samudrāntaḥ-purī-viśeṣasya vyaktyā tatra ca yadūnāṃ jhaṭiti prasaktyā tam urīkariṣyasi tad-anantaram eva kāla-yavane kālavad ācariṣyasi mucukundaṃ ca prati mukundatvaṃ kunda-sundara-danta-kandalita-manda-hāsa-maya-samaya-racana-vacana-vilāsataḥ kṛpām ullāsayiṣyasi [104] atha mathurām eva rāmeṇa saha sahacara-yadu-kumāra-vṛtaḥ pratigatya patyabhāvavataḥ puruṣā mleccatas tān mleccha-yodhān nidhanam eva rodhayamānas tad-amāna-dhanāni nija-rājadhānīti dvārakāṃ hārayann api mleccha-paricchadatayā manasi nācchatāṃ maṃsyase [105] atha punaḥ punar jāta iva sa rājā jarā-jātaḥ pūrva-pūrvavad eva madhupurīm avaruddhānas tad-dhana-hartṝṇāṃ bhartṝn yuṣmān eva pratabhigamiṣyati [106] tataś ca tad-dhanānām avarakṣaṇāya nija-janānāṃ rakṣaṇāya cākṣāma-śyāma-śubhra-vapuṣau parama-puruṣau kutuka-viśeṣād avyañjita-ruṣau śubhavantau bhavantau sa-dravam apadravantau tad-dharṣata iva vastutas tu tad-dharṣataḥ pravarṣaṇākhyaṃ girim ārokṣyathaḥ [107] āruhya ca taṃ tu druhadbhiḥ prasahya dahyamānam ujjhantāv ekādaśa-yojana-samuttuṅga-śṛṅgād utplutya bhūri-dūraṃ yuvāṃ patiṣyathaḥ patitvā ca dvārakā-patitām āgamiṣyathaḥ [108] sa tu vāṃ pratāpam avidan nija-paścāt-tāpa-pāpa-pādapa-bījāyamānam abhiśāpaṃ hṛdi vāpaṃ vāpaṃ gṛham avāpsyati gīrvāṇa-śreṇyākāśa-vāṇyā tu hasiṣyate- mṛdhe tu vijitaṃ purā tvam asi yad-dvayenāmunā sa saptadaśa-bārakaṃ vijita eva kiṃ tad-girā aho sakutuka-drave prakaṭam adya cājī yathā jarā-suta na yad-dhruvaṃ tam adasīyamānarcchitha

1.33.51

कृष्ण उवाच-लब्ध-दुर्गाणां यदु-वर्गाणां बलं वा तेषां बलम् एव वावलम्बनं विधाय तदापि किं व्रजं नाव्रजिष्यामि [110] ऋषिर् स्वगतम् आह स्म-अहो तादृशि सङ्कोचेऽ प्य् एतादृग्-अस्योत्कण्ठा मादृग्-अन्तबुद्धिं कुण्ठयति इति [111] स्पष्टं तु स्पष्टं कारणम् आचष्ट-एकस्मिन् कंसे ध्वंसिते बहवस् तत्-सम्बन्धि-बान्धवा जरासन्धवत् कंसायिष्यन्ते, कथम् आगमनं स्यात् ? [112] कृष्ण उवाच-दर्शन-मात्रार्थम् अपि न स्यात् [113] ऋषिः सरूक्ष-हासम् उवाच-नहि नहि [114] कृष्ण उवाच-कथम् इव ? [115] ऋषिर् उवाच-वसुदेवाद्य्-अनुज्ञां विनेति विज्ञापितम् एव [116] कृष्ण उवाच-तर्ह्य् आगमनम् एव न भविता [117] ऋषिर् उवाच-भविता, किन्तु काल-विलम्बितया भवांस् तु व्रजागमनं मनसि-कृत्य विवाह-कृत्य-विमुखतया स्थास्यति, किन्तु तद् अपि व्यभिचरिष्यति [118] कृष्ण उवाच-हन्त किं तत्र कारणम् ? [119] ऋषिर् उवाच-रैवत-नामा कश्चित् प्राचीनः सुराजा द्रुहिण-विहिततया रौहिणेयाय यदा दुहितरं वितरिष्यति, तदा वसुदेव-देवक्य्-आदिभिर् ईडितैर् विवाहाय बहुधा विहिताम्रेडितैः कृतः स च प्रयत्नस् त्वया सपत्न इव नानुमोदिष्यते [120] तद् एवम् एव वासर-शते गते कदाचित् कश्चिद् उद्विजमान इव द्विजन्मा विजने सन्तं भवन्तम् आव्रजिष्यति आव्रज्य च स धन्यात्मा पितृ-परवत्याश् च पर-सात्कृति-मय-स्वभयावृततयापावृतायमानाया भीष्मक-कन्यायाः सन्यायां पत्रिकां सापत्रपम् इव त्वय्य् अर्पयिष्यति तस्याः सङ्क्षेपतस् त्व् अयम् अर्थ-विक्षेपः- तव स्वभावेनाकृष्टा स्वस्य वा त्वयि केशव कृष्येय चेद् बलाद् अन्येनासून् मध्ये जहाम्य् अहम्

kṛṣṇa uvāca-labdha-durgāṇāṃ yadu-vargāṇāṃ balaṃ vā teṣāṃ balam eva vāvalambanaṃ vidhāya tadāpi kiṃ vrajaṃ nāvrajiṣyāmi [110] ṛṣir svagatam āha sma-aho tādṛśi saṅkoce' py etādṛg-asyotkaṇṭhā mādṛg-antabuddhiṃ kuṇṭhayati iti [111] spaṣṭaṃ tu spaṣṭaṃ kāraṇam ācaṣṭa-ekasmin kaṃse dhvaṃsite bahavas tat-sambandhi-bāndhavā jarāsandhavat kaṃsāyiṣyante, katham āgamanaṃ syāt ? [112] kṛṣṇa uvāca-darśana-mātrārtham api na syāt [113] ṛṣiḥ sarūkṣa-hāsam uvāca-nahi nahi [114] kṛṣṇa uvāca-katham iva ? [115] ṛṣir uvāca-vasudevādy-anujñāṃ vineti vijñāpitam eva [116] kṛṣṇa uvāca-tarhy āgamanam eva na bhavitā [117] ṛṣir uvāca-bhavitā, kintu kāla-vilambitayā bhavāṃs tu vrajāgamanaṃ manasi-kṛtya vivāha-kṛtya-vimukhatayā sthāsyati, kintu tad api vyabhicariṣyati [118] kṛṣṇa uvāca-hanta kiṃ tatra kāraṇam ? [119] ṛṣir uvāca-raivata-nāmā kaścit prācīnaḥ surājā druhiṇa-vihitatayā rauhiṇeyāya yadā duhitaraṃ vitariṣyati, tadā vasudeva-devaky-ādibhir īḍitair vivāhāya bahudhā vihitāmreḍitaiḥ kṛtaḥ sa ca prayatnas tvayā sapatna iva nānumodiṣyate [120] tad evam eva vāsara-śate gate kadācit kaścid udvijamāna iva dvijanmā vijane santaṃ bhavantam āvrajiṣyati āvrajya ca sa dhanyātmā pitṛ-paravatyāś ca para-sātkṛti-maya-svabhayāvṛtatayāpāvṛtāyamānāyā bhīṣmaka-kanyāyāḥ sanyāyāṃ patrikāṃ sāpatrapam iva tvayy arpayiṣyati tasyāḥ saṅkṣepatas tv ayam artha-vikṣepaḥ- tava svabhāvenākṛṣṭā svasya vā tvayi keśava kṛṣyeya ced balād anyenāsūn madhye jahāmy aham

1.33.52

इति [121] ततश् च मर्म-स्पृशा धर्म-दृशा विधर्माद् भयं भावयमानस् त्वम् अन्यथा-मन्यमानतां न लप्स्यसे किं बहुना, विवाहम् अपि निर्वाहयिष्यसे [122] यथा च लोके कथा प्रथाम् आप्स्यति भीष्माद्रि-स्थित-रुक्मिणी-मणि-मय-श्रेणी-विलोक-स्पृहां शार्दूल-स्थितिम् आश्रिता नृप-सुतास् तावन् मदान् निर्ममुः यावच्-छङ्ख-निनाद-गर्ज-दलित-प्रागल्भ्य-तत्-तत्-सभा- मध्य-ध्वंसि-नृसिंह-नव्य-तरुणश् चक्रे मनाङ् नोद्यमम्

iti [121] tataś ca marma-spṛśā dharma-dṛśā vidharmād bhayaṃ bhāvayamānas tvam anyathā-manyamānatāṃ na lapsyase kiṃ bahunā, vivāham api nirvāhayiṣyase [122] yathā ca loke kathā prathām āpsyati bhīṣmādri-sthita-rukmiṇī-maṇi-maya-śreṇī-viloka-spṛhāṃ śārdūla-sthitim āśritā nṛpa-sutās tāvan madān nirmamuḥ yāvac-chaṅkha-nināda-garja-dalita-prāgalbhya-tat-tat-sabhā- madhya-dhvaṃsi-nṛsiṃha-navya-taruṇaś cakre manāṅ nodyamam

1.33.53

तद् एवं पर्ययम् आगतायां मर्यादायां तादृश-पर्यायतां काश्च्द् अन्याश् च धन्याः कन्यास् ताम् आधिविन्नां प्रणयन् परिणेतासि ताश् च भवन्तम् अन्तरेण न शरीर-स्थितिम् अनुसरेयुः इति [124] तत्र सत्यभामां तावत्-पाणौ प्रणेष्यसि, यत्र जाम्बवतीम् अपि संवलयिष्यसि, यत्र च जाम्बवान् कुकुद-मुदं लप्स्यते तथा हि समासेन कथयिष्यन्ति प्रसेने निःसेने निज-सहजनौ दिव्य-मणि-भाग्- गले सिंह-ध्वस्ते रचयद् अभिशस्तं हरिम् असौ यदा सत्राजित्-तर्ह्य् अनुमृतयमाणो मणिम् अमुं स कन्यामृक्षेन्द्राद् अलभत स तस्माद् अपि पुनः

tad evaṃ paryayam āgatāyāṃ maryādāyāṃ tādṛśa-paryāyatāṃ kāścd anyāś ca dhanyāḥ kanyās tām ādhivinnāṃ praṇayan pariṇetāsi tāś ca bhavantam antareṇa na śarīra-sthitim anusareyuḥ iti [124] tatra satyabhāmāṃ tāvat-pāṇau praṇeṣyasi, yatra jāmbavatīm api saṃvalayiṣyasi, yatra ca jāmbavān kukuda-mudaṃ lapsyate tathā hi samāsena kathayiṣyanti prasene niḥsene nija-sahajanau divya-maṇi-bhāg- gale siṃha-dhvaste racayad abhiśastaṃ harim asau yadā satrājit-tarhy anumṛtayamāṇo maṇim amuṃ sa kanyāmṛkṣendrād alabhata sa tasmād api punaḥ

1.33.54

मणिम् अन्वेष्टुं चिर-रात्राय कान्तारं गते तु त्वयि परम-कान्ते पुनर् निर्दरतया भल्लूक-दरं प्रविष्टे द्वारकायां सुष्ठु कष्टम् आपतिष्यति यतः- यर्हीतिर् भवतः कृष्ण तर्हीतिर् न तु दुर्लभा अक्ष्णो रीतिस्तु लोकानां रीतिर् एव तदा मता

maṇim anveṣṭuṃ cira-rātrāya kāntāraṃ gate tu tvayi parama-kānte punar nirdaratayā bhallūka-daraṃ praviṣṭe dvārakāyāṃ suṣṭhu kaṣṭam āpatiṣyati yataḥ- yarhītir bhavataḥ kṛṣṇa tarhītir na tu durlabhā akṣṇo rītistu lokānāṃ rītir eva tadā matā

1.33.55

प्राप्तायां सरत्नायां सत्यभामायां रत्नं पुनः स्वस्मिन्न् अर्पिते नारगीतेन सत्रा सत्राजितेय् एव प्रत्यर्पयिष्यसि [127] यदा च पाण्डवानाम् उद्दण्डं दाह-वृत्तम् अतथ्यं कथ्यमानम् आकर्ण्य तूर्णम् एव हस्तिनापुरं प्रस्थितौ भविष्यथः [128] तदा गर्भे सुहितस् त्वद्-अहितः शतधन्वा तु वां दूरगौ मन्वानः प्राप्त-रत्नं सत्राजितं सयत्नं सपत्नवन् निहत्य रत्नम् अपहृत्य तच् च कर्णटिरिटिराकारिणम् अक्रूरं प्रत्यपह्नुत्य ज्ञाति-हत्या-भीत्या कुशस्थलाद् अवगत्य विद्रोष्यति [129] अथ स्वपुरम् आगत्य तद् अधिगत्य तम् एवानुपदितयानुसृत्य निहत्य च मणिम् असङ्गत्य पश्चाद् अक्रूरात् प्रतिपत्य स्वम् अभि दुर्जनाभिशापम् आर्जवान् मार्जयिष्यसि [130] कृष्णः स्वगत्म् उवाच- सङ्गः क्वायं व्रजस्थानां मद्-एक-प्राणता-जुषाम् क्व वा यदूनां सत्राजिच्-छतधन्वादि-शालिनाम्

prāptāyāṃ saratnāyāṃ satyabhāmāyāṃ ratnaṃ punaḥ svasminn arpite nāragītena satrā satrājitey eva pratyarpayiṣyasi [127] yadā ca pāṇḍavānām uddaṇḍaṃ dāha-vṛttam atathyaṃ kathyamānam ākarṇya tūrṇam eva hastināpuraṃ prasthitau bhaviṣyathaḥ [128] tadā garbhe suhitas tvad-ahitaḥ śatadhanvā tu vāṃ dūragau manvānaḥ prāpta-ratnaṃ satrājitaṃ sayatnaṃ sapatnavan nihatya ratnam apahṛtya tac ca karṇaṭiriṭirākāriṇam akrūraṃ pratyapahnutya jñāti-hatyā-bhītyā kuśasthalād avagatya vidroṣyati [129] atha svapuram āgatya tad adhigatya tam evānupaditayānusṛtya nihatya ca maṇim asaṅgatya paścād akrūrāt pratipatya svam abhi durjanābhiśāpam ārjavān mārjayiṣyasi [130] kṛṣṇaḥ svagatm uvāca- saṅgaḥ kvāyaṃ vrajasthānāṃ mad-eka-prāṇatā-juṣām kva vā yadūnāṃ satrājic-chatadhanvādi-śālinām

1.33.56

अथवा- भवेद् यः प्रोष्य-पापीयांस् तस्य किं कर्म शर्मदम् यद् यत् करोति तत्रैव स्नात्वा कालक एव सः

athavā- bhaved yaḥ proṣya-pāpīyāṃs tasya kiṃ karma śarmadam yad yat karoti tatraiva snātvā kālaka eva saḥ

1.33.57

स्पष्टं चाचष्ट-कथान्तरं प्रथ्यताम् यद्-अनन्तरं गोष्ठस्था ममानन्तरस्था भविष्यन्ति [132] ऋषिर् उवाच-तद् अप्य् आयास्यति श्रूयताम् अथ भवता तास् तत्-तद्-उपायम् उपायंसतेति वर्ण्यमानम् आकर्ण्य मृगयायां परीता रवि-दुहिता च त्वां वरीता एतन् निर्वर्ण्य च जना वर्णयिष्यन्ति यथा- सूर्ये जीवति तत्-कन्या तम् अनापृच्छ्य पश्यत स्वयं वृतवती कृष्णं वराकी कान्यकन्यका

spaṣṭaṃ cācaṣṭa-kathāntaraṃ prathyatām yad-anantaraṃ goṣṭhasthā mamānantarasthā bhaviṣyanti [132] ṛṣir uvāca-tad apy āyāsyati śrūyatām atha bhavatā tās tat-tad-upāyam upāyaṃsateti varṇyamānam ākarṇya mṛgayāyāṃ parītā ravi-duhitā ca tvāṃ varītā etan nirvarṇya ca janā varṇayiṣyanti yathā- sūrye jīvati tat-kanyā tam anāpṛcchya paśyata svayaṃ vṛtavatī kṛṣṇaṃ varākī kānyakanyakā

1.33.58

अथ राजाधिदेव्या नन्दिनीं मित्रविन्दां स्वयंवरणेन भवन्तम् अनुविन्दमानां तत्र भ्रातृभ्यां विन्दानुविन्दाभ्यां निन्द्यमानां युद्धेन विन्दमानः परिणेतासि [134] कृष्ण उवाच-राजाधिदेवी खल्व् आनकदुन्दुभेर् भागिनीति भण्यते, सत्राजिद् अपि गोत्रजतया तर्हि कथम् इदं लोक-गर्हितम् अर्हिष्यति ? [135] ऋषिः स-हासम् उवाच-राजाधिदेव्या इव श्रुतकीर्तेर् अपि सुतां भद्राम् उपयंस्यसे [136] कृष्णः ससङ्कोच-लोचनम् उवाच-तद् अपि कथम् ? [137] ऋषिर् उवाच-यादव-प्रभवाणाम् अयम् एव कुल-क्रम-समाचारः [138] कृष्णः स्वगतम् उवाच-न खल्व् इदं ज्ञातेयं, किन्तु कापेयम् एव तथापि भद्रम् एवेदम् æ यस्माद् अनेन सम्बन्धेन व्रज-बन्धवस् तद् इदं मंस्यन्ते नासौ तेषां गोत्रतया स्तोत्र-विषयताम् आत्मनि मन्यते, किन्तु गोत्रान्त-रमितानाम् अस्माकम् एव इति [139] ऋषिर् उवाच-मित्रविन्दाम् अनु चेदं वन्दिष्यन्ते- यथार्थ-नाम्ना साम्नाता मित्रविन्दा स्व-बन्धुभिः स्व-मित्रं विन्दमाना या तद्-अमित्रान् निराकरोत्

atha rājādhidevyā nandinīṃ mitravindāṃ svayaṃvaraṇena bhavantam anuvindamānāṃ tatra bhrātṛbhyāṃ vindānuvindābhyāṃ nindyamānāṃ yuddhena vindamānaḥ pariṇetāsi [134] kṛṣṇa uvāca-rājādhidevī khalv ānakadundubher bhāginīti bhaṇyate, satrājid api gotrajatayā tarhi katham idaṃ loka-garhitam arhiṣyati ? [135] ṛṣiḥ sa-hāsam uvāca-rājādhidevyā iva śrutakīrter api sutāṃ bhadrām upayaṃsyase [136] kṛṣṇaḥ sasaṅkoca-locanam uvāca-tad api katham ? [137] ṛṣir uvāca-yādava-prabhavāṇām ayam eva kula-krama-samācāraḥ [138] kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-na khalv idaṃ jñāteyaṃ, kintu kāpeyam eva tathāpi bhadram evedam æ yasmād anena sambandhena vraja-bandhavas tad idaṃ maṃsyante nāsau teṣāṃ gotratayā stotra-viṣayatām ātmani manyate, kintu gotrānta-ramitānām asmākam eva iti [139] ṛṣir uvāca-mitravindām anu cedaṃ vandiṣyante- yathārtha-nāmnā sāmnātā mitravindā sva-bandhubhiḥ sva-mitraṃ vindamānā yā tad-amitrān nirākarot

1.33.59

भद्राम् अनु वर्णयिष्यन्ति- श्रुतकीर्तिः सुता-व्याजात् कीर्तिम् एव व्यजायत कृष्ण-सात्कृतितः सा तु भद्राप्य् अजनि विश्रुता

bhadrām anu varṇayiṣyanti- śrutakīrtiḥ sutā-vyājāt kīrtim eva vyajāyata kṛṣṇa-sātkṛtitaḥ sā tu bhadrāpy ajani viśrutā

1.33.60

अथ नाग्नजितीम् अप्य् उद्वक्ष्यसि यत्र सप्तानां वृषभाणां युगपद् बन्धः खलु तत्-पित्रा पण-बन्धतया स्थापयिष्यते तत्र च- यदा त्वं सप्त-वृषभान् उद्दितान् आचरिष्यसि तदा त्वद्-गोपतां स्मृत्वा बाष्पं मोक्ष्यामहे वयम्

atha nāgnajitīm apy udvakṣyasi yatra saptānāṃ vṛṣabhāṇāṃ yugapad bandhaḥ khalu tat-pitrā paṇa-bandhatayā sthāpayiṣyate tatra ca- yadā tvaṃ sapta-vṛṣabhān udditān ācariṣyasi tadā tvad-gopatāṃ smṛtvā bāṣpaṃ mokṣyāmahe vayam

1.33.61

कृष्ण उवाच-हन्त युष्मभ्यम् अपि रोचते खल्व् इयं मल्-लीला ? [143] ऋषिर् उवाच-आस्ताम् अस्मद्-वार्ता बाढम् अस्मत्-पित्रेऽ पि यथा प्रार्थितं तद् भूरि-भाग्यम् [भ्प् 10.14.34] इत्य् आदिना तत्र च या कापि तव प्रेयसी लीला, सा तु परम-श्रेयसी यत्-सम्बन्धेन भवन्-मन्त्र-द्वयं मन्त्र-राजतया प्रचारितम् आवाभ्याम् तथा हि- नृपो न हरि-सेविता व्यय-कृती न हर्य्-अर्पकः कविर् न हरि-वर्णकः श्रित-गुरुर् न हर्य्-आश्रितः गुणी न हरि-तत्परः सरस-धीर् नः कृष्णाश्रयः स न व्रज-रमानुगः स्व-हृदि सप्त शल्यानि मे

kṛṣṇa uvāca-hanta yuṣmabhyam api rocate khalv iyaṃ mal-līlā ? [143] ṛṣir uvāca-āstām asmad-vārtā bāḍham asmat-pitre' pi yathā prārthitaṃ tad bhūri-bhāgyam [bhp 10.14.34] ity ādinā tatra ca yā kāpi tava preyasī līlā, sā tu parama-śreyasī yat-sambandhena bhavan-mantra-dvayaṃ mantra-rājatayā pracāritam āvābhyām tathā hi- nṛpo na hari-sevitā vyaya-kṛtī na hary-arpakaḥ kavir na hari-varṇakaḥ śrita-gurur na hary-āśritaḥ guṇī na hari-tatparaḥ sarasa-dhīr naḥ kṛṣṇāśrayaḥ sa na vraja-ramānugaḥ sva-hṛdi sapta śalyāni me

1.33.62

कृष्णः स्वगतम् उवाच-साधीयान् ममानुभवः स तु न सवाधीभवितुम् अर्हति यतश् च न स्वानुभव एवायम् अनुभावश् च तन्-मनो नान्यथा मन्यस्व इति [145] स्पष्टं च पृष्टवान्-ततस् ततः ? [146] ऋषिर् उवाच-तद् एवं काव्य-श्रेणीर् इव नाना-देश-वेश-भाषा-रसैर् एणीदृशः पाणौकृत्य पूर्व-पूर्ववद् रागिनीं मद्राधिपतेर् अपि कन्यां सन्यायतया वर्यां भार्या-वर्यां करिष्यसि न केवला सा, तासाम् अधराः षोडश-सहस्र-परिमाणाश् चापराः [147] तत्र मद्र-कन्यायाः परिणय-न्यायं भद्रम् एवं वर्णयिष्यन्ति- अत्युच्चैर् बन्ध -वेध्याप्रकट-झष-तनोश् छेदम् आकर्ण्य पण्यं कन्याया मद्रपातुः क्षितिपति-नियुतासाध्यम् एकस् तु पश्चात् दूराद् आगम्य पश्चाद् अपि च विलुलुवे तां हरिर् यः स पश्चाद् भूत्वा तान् युक्तम् आर्दद् युधि तद् अपि मताग्रीयता तस्य चित्रा

kṛṣṇaḥ svagatam uvāca-sādhīyān mamānubhavaḥ sa tu na savādhībhavitum arhati yataś ca na svānubhava evāyam anubhāvaś ca tan-mano nānyathā manyasva iti [145] spaṣṭaṃ ca pṛṣṭavān-tatas tataḥ ? [146] ṛṣir uvāca-tad evaṃ kāvya-śreṇīr iva nānā-deśa-veśa-bhāṣā-rasair eṇīdṛśaḥ pāṇaukṛtya pūrva-pūrvavad rāginīṃ madrādhipater api kanyāṃ sanyāyatayā varyāṃ bhāryā-varyāṃ kariṣyasi na kevalā sā, tāsām adharāḥ ṣoḍaśa-sahasra-parimāṇāś cāparāḥ [147] tatra madra-kanyāyāḥ pariṇaya-nyāyaṃ bhadram evaṃ varṇayiṣyanti- atyuccair bandha -vedhyāprakaṭa-jhaṣa-tanoś chedam ākarṇya paṇyaṃ kanyāyā madrapātuḥ kṣitipati-niyutāsādhyam ekas tu paścāt dūrād āgamya paścād api ca viluluve tāṃ harir yaḥ sa paścād bhūtvā tān yuktam ārdad yudhi tad api matāgrīyatā tasya citrā

1.33.63

कन्यानां षोडश-सहस्राण्य् उद्दिश्य च सहस्र-वक्त्रताम् एव देवताः प्राप्स्यन्ति [149] तत्र दिग्-दर्शनम्, यथा- अथ नरक-निकाय्यं नारकं मेनिरे तास् तद्-अधिकम् अपि तं तु श्री-हरिर् मन्यते स्म नरक-हरण-नामाप्य् अत्र यत्नातियत्नं यद् अकृत यद् इहासीद् व्यग्रता-बिद्ध-बुद्धिः

kanyānāṃ ṣoḍaśa-sahasrāṇy uddiśya ca sahasra-vaktratām eva devatāḥ prāpsyanti [149] tatra dig-darśanam, yathā- atha naraka-nikāyyaṃ nārakaṃ menire tās tad-adhikam api taṃ tu śrī-harir manyate sma naraka-haraṇa-nāmāpy atra yatnātiyatnaṃ yad akṛta yad ihāsīd vyagratā-biddha-buddhiḥ

1.33.64

नरक-वध-प्रक्रियां चैवं वर्णयिष्यन्ति भित्त्वा दुर्गाणि कृष्णः ससुत-मुर-युतं भौमम् उन्मुख्य राज्ये तत्-पुत्रं स्थापयित्वा सुर-नर-दुहितुर् बन्धनाद् उज्जहार देवाम्बा-कुण्डलाद्यो मणि-गिरि-वरुण-च्छत्रम् उद्धृत्य तच् च प्रत्यर्प्य क्षुद्र-वृष्णः सह मणि-गिरिणाप्य् अग्रहीत् पारिजातम्

naraka-vadha-prakriyāṃ caivaṃ varṇayiṣyanti bhittvā durgāṇi kṛṣṇaḥ sasuta-mura-yutaṃ bhaumam unmukhya rājye tat-putraṃ sthāpayitvā sura-nara-duhitur bandhanād ujjahāra devāmbā-kuṇḍalādyo maṇi-giri-varuṇa-cchatram uddhṛtya tac ca pratyarpya kṣudra-vṛṣṇaḥ saha maṇi-giriṇāpy agrahīt pārijātam

1.33.65

तद् एवं तव स्वर्गस्थ-विघ्न-हन्तृतां तत्र च वृत्रघ्नः कृतघ्नताम् अवधाय वयम् एवं मन्यामहे त्वाम् अर्चन्ति यदा स्वर्ग्यास् तदा स्वर्गः सुरालयः त्वां नार्चन्ति यदा स्वर्ग्यास् तदा स्वर्गः सुरालयः

tad evaṃ tava svargastha-vighna-hantṛtāṃ tatra ca vṛtraghnaḥ kṛtaghnatām avadhāya vayam evaṃ manyāmahe tvām arcanti yadā svargyās tadā svargaḥ surālayaḥ tvāṃ nārcanti yadā svargyās tadā svargaḥ surālayaḥ

1.33.66

युक्तम् एव तत्- अजनाशम् असौ नष्टो जीवनाशं ननाश च ऊर्ध्व-शोषं स चाशुष्यत् कृष्ण यस् त्वत्-पराङ्मुखः

yuktam eva tat- ajanāśam asau naṣṭo jīvanāśaṃ nanāśa ca ūrdhva-śoṣaṃ sa cāśuṣyat kṛṣṇa yas tvat-parāṅmukhaḥ

1.33.67

कृष्ण उवाच-ततस् ततः ? [154] ऋषिर् उवाच-तद् एवं तत्र सर्व-स्वास्थ्य-मय-गार्हस्थ्य-चये प्रतिश्वस्तनं स्फुरद्-उपचये सति सुत-सम्पत्तिर् अपि मतिम् अतीत्य प्रत्यहं प्रतोष्यते किं बहुना, भवद्वद्-वर्ष-षट्कान् अनन्तरम् एव यौवन-प्रपञ्चतस् तेषाम् अपि प्रजाताः प्रजास् तावत्य् एव दिष्टे दृष्ट-यौवना भविष्यन्ति भवान् पुनर् ईदृशतया परं नव-वयाः स्थास्यति [155] तथा च पौराणी वाणी-नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णी रूढ-यौवनः [भ्प् 10.55.9] इति तच् च कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीताः [भ्प् 10.55.28]इति च [156] तत्र च कैमुत्यम् इदम् अवधिर-मात्रआणाम् अनवधिकम् अवधान-निधान-पात्रायते यथा- तत्र प्रवयसोऽ प्य् आसन् युवानोऽ तिबलौजसः पिबन्तोऽ क्षैर् मुकुन्दस्य मुखाम्भोज-सुधां मुहुः [भ्प् 10.45.19] इति [157] एतेन श्रीमद्-व्रजे तु तद्-अतिशयात् स्फुटम् एव तद्-अतिशयः सङ्गमितः [158] कृष्ण उवाच-अहो महात्मन् ! महान् अयम् अत्ययः सम्प्रत्य् अपि दुरत्ययं दुःखम् अर्पयति यत् तावद् विलम्बं तत्रावलम्बितास्मि भवतु, प्रकृतं प्रक्रियताम् [159] ऋषिर् उवाच-शम्बरेण जन्मत एव द्युम्नवत् तव गृहाद् अपहृतस्य प्रद्युम्न-नाम्नस् त्वत्-पुत्रस्य सम्पराये सम्बन्धं तद्-धनन-चरित्रं विचित्रतया गास्यन्ति, यथा- कृष्णेऽ पि धृष्णग्-भवितात्र कः पुमान् यस् तु स्वयं योद्धुम् अमुं व्रजिष्यति यद् अद्य जातं खलु तस्य जातकं हृत्वा ततो मृत्युम् अवाप शम्बरः

kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ? [154] ṛṣir uvāca-tad evaṃ tatra sarva-svāsthya-maya-gārhasthya-caye pratiśvastanaṃ sphurad-upacaye sati suta-sampattir api matim atītya pratyahaṃ pratoṣyate kiṃ bahunā, bhavadvad-varṣa-ṣaṭkān anantaram eva yauvana-prapañcatas teṣām api prajātāḥ prajās tāvaty eva diṣṭe dṛṣṭa-yauvanā bhaviṣyanti bhavān punar īdṛśatayā paraṃ nava-vayāḥ sthāsyati [155] tathā ca paurāṇī vāṇī-nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍha-yauvanaḥ [bhp 10.55.9] iti tac ca kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītāḥ [bhp 10.55.28]iti ca [156] tatra ca kaimutyam idam avadhira-mātraāṇām anavadhikam avadhāna-nidhāna-pātrāyate yathā- tatra pravayaso' py āsan yuvāno' tibalaujasaḥ pibanto' kṣair mukundasya mukhāmbhoja-sudhāṃ muhuḥ [bhp 10.45.19] iti [157] etena śrīmad-vraje tu tad-atiśayāt sphuṭam eva tad-atiśayaḥ saṅgamitaḥ [158] kṛṣṇa uvāca-aho mahātman ! mahān ayam atyayaḥ sampraty api duratyayaṃ duḥkham arpayati yat tāvad vilambaṃ tatrāvalambitāsmi bhavatu, prakṛtaṃ prakriyatām [159] ṛṣir uvāca-śambareṇa janmata eva dyumnavat tava gṛhād apahṛtasya pradyumna-nāmnas tvat-putrasya samparāye sambandhaṃ tad-dhanana-caritraṃ vicitratayā gāsyanti, yathā- kṛṣṇe' pi dhṛṣṇag-bhavitātra kaḥ pumān yas tu svayaṃ yoddhum amuṃ vrajiṣyati yad adya jātaṃ khalu tasya jātakaṃ hṛtvā tato mṛtyum avāpa śambaraḥ

1.33.68

अथ प्राद्युम्निम् अनु चाम्नास्यन्ति- ऊषां बाणस्य कन्यां रहसि गतम् अननानिरुद्धं निरुद्धं युद्धे बुद्धा तम् एतं द्रुतम् अभिगतवान् युध्यतोऽ ग्र्यान् निहत्य ब्रह्माण्ड-ध्वंसद्-अक्ष-ज्वलन-वह-महा-शूल-भृच्-छूलपाणिं तत्-पक्षं निर्जयंस् तद्-भुज-बलम् अलूनाद् यस् तु तत्रान्यकः कः

atha prādyumnim anu cāmnāsyanti- ūṣāṃ bāṇasya kanyāṃ rahasi gatam ananāniruddhaṃ niruddhaṃ yuddhe buddhā tam etaṃ drutam abhigatavān yudhyato' gryān nihatya brahmāṇḍa-dhvaṃsad-akṣa-jvalana-vaha-mahā-śūla-bhṛc-chūlapāṇiṃ tat-pakṣaṃ nirjayaṃs tad-bhuja-balam alūnād yas tu tatrānyakaḥ kaḥ

1.33.69

कृष्ण उवाच-विस्मयः खल्व् अयम् यद् विस्मरिष्याम्य् एव व्रज-वार्ताम् [162] ऋषिर् उवाच-न हि न हि सा हि तवाहिते मनसि राग-मयी जागरूकताम् एव पराम् आगमिष्यति [163] हन्त ! यत् खलु निरन्तरम् अन्तर्गतम्, तत् कथम् अन्तर्गतम् इव जायेत किन्तु पूर्व-निर्दिष्टं गुर्व्-अनादिष्टता-परं तस्मिन् निर्दिष्टि-विशिष्टिम् आचरिष्यति [164] तदा च कदाचन रामेण सह रहस्य-वार्ता तव वर्तिष्यते यत्र स्व-गमनम् अनालोच्य रामं शश्वद् अनुशोच्य व्रजस्थानां स्मृतितः प्रच्यवमान-बाष्पस् त्वया च तथानुशोचता प्रोच्यमानस् तव सन्देशं प्रवेशयन् माथुर-व्रज-देश-प्रवेशं गोप-वेशम् आवेश्य प्राप्स्यति प्राप्य च स यथा कथा-विषयस् तथा समस्य वर्णयिष्यति- व्रजस्थानां रामः स्व-सहज-वियोगार्चिषि हरेः पुरा सत्यं जज्ञे पुनर् इह तु जातः सुख-कृती यतस् तेषां ज्वालां स्फुरद् अमृत-वाचा प्रशमयंस् तदीयां स्फूर्तिं दृग्-विषयम् इव चक्रे स्व-बलतः

kṛṣṇa uvāca-vismayaḥ khalv ayam yad vismariṣyāmy eva vraja-vārtām [162] ṛṣir uvāca-na hi na hi sā hi tavāhite manasi rāga-mayī jāgarūkatām eva parām āgamiṣyati [163] hanta ! yat khalu nirantaram antargatam, tat katham antargatam iva jāyeta kintu pūrva-nirdiṣṭaṃ gurv-anādiṣṭatā-paraṃ tasmin nirdiṣṭi-viśiṣṭim ācariṣyati [164] tadā ca kadācana rāmeṇa saha rahasya-vārtā tava vartiṣyate yatra sva-gamanam anālocya rāmaṃ śaśvad anuśocya vrajasthānāṃ smṛtitaḥ pracyavamāna-bāṣpas tvayā ca tathānuśocatā procyamānas tava sandeśaṃ praveśayan māthura-vraja-deśa-praveśaṃ gopa-veśam āveśya prāpsyati prāpya ca sa yathā kathā-viṣayas tathā samasya varṇayiṣyati- vrajasthānāṃ rāmaḥ sva-sahaja-viyogārciṣi hareḥ purā satyaṃ jajñe punar iha tu jātaḥ sukha-kṛtī yatas teṣāṃ jvālāṃ sphurad amṛta-vācā praśamayaṃs tadīyāṃ sphūrtiṃ dṛg-viṣayam iva cakre sva-balataḥ

1.33.70

किम् अन्यद् वा विन्यसितव्यम् तेन तथा ते नन्दिता यथा सर्वेऽ पि स्वयं सपर्व-प्रायतया तं प्रार्थयामासुः [166] तद्-उपभोग-तृष्णया चिर-पालित-सुकुमार-कौमार-कुसुमानां सुर-वल्ली-समता-सुषमाणाम् इव लब्ध-चर-तदीय-संश्लेषाणाम् आभीर-कुमारी-विशेषाणाम् अङ्गीकाराय [167] श्रीमान् बलदेवश् च यथावद् एव तथा वलयामास वलयित्वा च व्रजं प्रति प्रवलितानुजागमन-विश्वासः स्व-प्रेयसीर् इहैव विहाय द्वारकाम् अपि निश्चिन्त इव चलिष्यति आगत्य च द्वारकां त्वाम् अपि सान्त्वयिष्यति यथा-कर्तव्यावशेषं विधाय व्रज-श्लेषम् अवाप्स्यति [168] कृष्ण उवाच-कियान् अवशेषस् तावांश् च विशेषः कथ्यताम् [169] ऋषिर् उवाच-क्रमश एव प्रकरमणीयः तथा हि-व्रजं प्रति चलितवति सकल-गुण-तन्त्रे बलभद्रे पुण्ड्रक-मण्डल-पतिः कृत्रिम-वासुदेवतया चित्रित-रूपस् त्वां स्पर्धया वर्धमान-गर्वं साधु-क्रोध-समुद्बोधनम् एवं सन्देक्ष्यति- वासुदेवोऽ वतीर्णोऽ हम् एक एव न चापरः भूतानाम् अनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज [भ्प् 10.66.5] इति [170] प्रतिसन्देक्ष्यन्ति तु तं यदवः, यथा- पुण्ड्र-केश स भवान् अभूद् धरिः काशि-राड् न किम् इहाभवच् छिरः मित्रताम् अशिवतां तथासजन्न् अन्यथा प्रथितवान् स तु त्वयि

kim anyad vā vinyasitavyam tena tathā te nanditā yathā sarve' pi svayaṃ saparva-prāyatayā taṃ prārthayāmāsuḥ [166] tad-upabhoga-tṛṣṇayā cira-pālita-sukumāra-kaumāra-kusumānāṃ sura-vallī-samatā-suṣamāṇām iva labdha-cara-tadīya-saṃśleṣāṇām ābhīra-kumārī-viśeṣāṇām aṅgīkārāya [167] śrīmān baladevaś ca yathāvad eva tathā valayāmāsa valayitvā ca vrajaṃ prati pravalitānujāgamana-viśvāsaḥ sva-preyasīr ihaiva vihāya dvārakām api niścinta iva caliṣyati āgatya ca dvārakāṃ tvām api sāntvayiṣyati yathā-kartavyāvaśeṣaṃ vidhāya vraja-śleṣam avāpsyati [168] kṛṣṇa uvāca-kiyān avaśeṣas tāvāṃś ca viśeṣaḥ kathyatām [169] ṛṣir uvāca-kramaśa eva prakaramaṇīyaḥ tathā hi-vrajaṃ prati calitavati sakala-guṇa-tantre balabhadre puṇḍraka-maṇḍala-patiḥ kṛtrima-vāsudevatayā citrita-rūpas tvāṃ spardhayā vardhamāna-garvaṃ sādhu-krodha-samudbodhanam evaṃ sandekṣyati- vāsudevo' vatīrṇo' ham eka eva na cāparaḥ bhūtānām anukampārthaṃ tvaṃ tu mithyābhidhāṃ tyaja [bhp 10.66.5] iti [170] pratisandekṣyanti tu taṃ yadavaḥ, yathā- puṇḍra-keśa sa bhavān abhūd dhariḥ kāśi-rāḍ na kim ihābhavac chiraḥ mitratām aśivatāṃ tathāsajann anyathā prathitavān sa tu tvayi

1.33.71

वृत्तान्तेनामुना तु त्वद्-वृत्तान्तः सोऽ यम् ईक्षते कृतान्तेनाचिरेण त्वं कृतान्त इव वर्तसे

vṛttāntenāmunā tu tvad-vṛttāntaḥ so' yam īkṣate kṛtāntenācireṇa tvaṃ kṛtānta iva vartase

1.33.72

इति [171] कृष्ण उवाच-ततस् ततः ? [172] ऋषिर् उवाच-ततस् तद्-वधानन्तरं त्वं तु तं तन्-मित्रं काशीराजम् अपि प्राप्तनाशी-करिष्यसि तयोः शिवाद्य-पचितिर् अप्य् अपचितिम् एव करिष्यति ततश् च- यदा सत्रायिता तत्र काशीश-तनयस् तदा तस्मात् कष्टायमानः सन्न् अष्टिम् उच्चिअर् अटिष्यति

iti [171] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ? [172] ṛṣir uvāca-tatas tad-vadhānantaraṃ tvaṃ tu taṃ tan-mitraṃ kāśīrājam api prāptanāśī-kariṣyasi tayoḥ śivādya-pacitir apy apacitim eva kariṣyati tataś ca- yadā satrāyitā tatra kāśīśa-tanayas tadā tasmāt kaṣṭāyamānaḥ sann aṣṭim ucciar aṭiṣyati

1.33.73

अथ रामस् तु द्विविदं राम-सेनाग्राम् अग्रामण्यं विदन्न् अपि हनिष्यति यथा च कथयिष्यन्ति- आश्रित्य रामं द्विविदः स्वेच्छया नरकं श्रितः इति तन्-निष्कृतिं कुर्वन् रामोऽ न्यस् तम् अदण्डयत्

atha rāmas tu dvividaṃ rāma-senāgrām agrāmaṇyaṃ vidann api haniṣyati yathā ca kathayiṣyanti- āśritya rāmaṃ dvividaḥ svecchayā narakaṃ śritaḥ iti tan-niṣkṛtiṃ kurvan rāmo' nyas tam adaṇḍayat

1.33.74

श्री-राम उद्दिश्य च वन्दि-वृन्दानि वन्दिष्यन्ते- हालालोहित-लोचने हल-भृति व्याकोष-शोणाब्ज-युग्- गङ्गा-भ्रान्ति-भराकरा मधुकराः कोटिर् गताः कूटताम् किं च क्षौणि-शठा हटाद् अघरिपोस् तेजः प्रसुप्तं यशस्य् उद्बुद्धं किल वर्धितुं तद् इति ते वार्धिं गतिं सङ्गताः

śrī-rāma uddiśya ca vandi-vṛndāni vandiṣyante- hālālohita-locane hala-bhṛti vyākoṣa-śoṇābja-yug- gaṅgā-bhrānti-bharākarā madhukarāḥ koṭir gatāḥ kūṭatām kiṃ ca kṣauṇi-śaṭhā haṭād agharipos tejaḥ prasuptaṃ yaśasy udbuddhaṃ kila vardhituṃ tad iti te vārdhiṃ gatiṃ saṅgatāḥ

1.33.75

कृष्ण उवाच-हन्त महर्षे ! बाट-घटित-न्यायेनापि मम व्रज-सम्बन्धिभिः समं समन्वयः किं न भविता ? [176] ऋषिर् उवाच-भविता यतस् तद् एव वृत्तं क्रमतः क्रमते स्म [177] तथा हि-यदा रामस् तीर्थ-यात्रां करिष्यति, यस्याश् चान्ते भीष्मादि-शान्तता-प्रान्ते दुर्योधन-वधः सम्पत्स्यते, तस्याः प्राग् यदा कदापि सूर्योपरागः सागरवत् पर्व-गरिमाणम् आगन्ता यश् चैवं वर्णयिष्यते- ग्रस्त-सूर्येण तमसा तमसा व्यापि तद् दिनम् उदिते हरि-वक्त्रेन्दौ स्मेराजनि कुमुद्वती

kṛṣṇa uvāca-hanta maharṣe ! bāṭa-ghaṭita-nyāyenāpi mama vraja-sambandhibhiḥ samaṃ samanvayaḥ kiṃ na bhavitā ? [176] ṛṣir uvāca-bhavitā yatas tad eva vṛttaṃ kramataḥ kramate sma [177] tathā hi-yadā rāmas tīrtha-yātrāṃ kariṣyati, yasyāś cānte bhīṣmādi-śāntatā-prānte duryodhana-vadhaḥ sampatsyate, tasyāḥ prāg yadā kadāpi sūryoparāgaḥ sāgaravat parva-garimāṇam āgantā yaś caivaṃ varṇayiṣyate- grasta-sūryeṇa tamasā tamasā vyāpi tad dinam udite hari-vaktrendau smerājani kumudvatī

1.33.76

इति तदा तु- कंस-प्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् एतर्ह्य् एव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः

iti tadā tu- kaṃsa-pratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam etarhy eva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ

1.33.77

इति [भ्प् 10.82.21] [178] श्री-वसुदेव-वचनात् कंस-वधान् नातिव्यवधान-काले कुरु-भुवि सुविमल-जातीया भारतीयाः प्रजाः प्रायः प्रयास्यन्ति यत्र युधिष्ठिरोग्रसेनादि-संसक्तानां भवदीय-महिष्ठ-भक्तानां समागमः परमेष्ठि-गोष्ठीम् अपि कनिष्ठां करिष्यति [179] किं बहुना, भवान् अपि तत्र भविता व्रज-वासि-ततिर् अपि व्रजिता यतः परिमिलनाय परस्परम् अधिकम् अभिकतां गतानां लक्ष्य-मात्रं त्वद्-आदिकं लक्ष्यते [180] कृष्णः सास्रम् उवाच-ततस् ततः ? [181] ऋषिर् उवाच-ततश् च- यथार्क-तप्तो जल-बिन्दुर् इन्दुना निदाघ-दग्धं विपिनं पयोमुचा विषार्दितं वार्भवता विलोक्यते सङ्गात् तथा त्वद्-विरही त्वया व्रजः

iti [bhp 10.82.21] [178] śrī-vasudeva-vacanāt kaṃsa-vadhān nātivyavadhāna-kāle kuru-bhuvi suvimala-jātīyā bhāratīyāḥ prajāḥ prāyaḥ prayāsyanti yatra yudhiṣṭhirograsenādi-saṃsaktānāṃ bhavadīya-mahiṣṭha-bhaktānāṃ samāgamaḥ parameṣṭhi-goṣṭhīm api kaniṣṭhāṃ kariṣyati [179] kiṃ bahunā, bhavān api tatra bhavitā vraja-vāsi-tatir api vrajitā yataḥ parimilanāya parasparam adhikam abhikatāṃ gatānāṃ lakṣya-mātraṃ tvad-ādikaṃ lakṣyate [180] kṛṣṇaḥ sāsram uvāca-tatas tataḥ ? [181] ṛṣir uvāca-tataś ca- yathārka-tapto jala-bindur indunā nidāgha-dagdhaṃ vipinṃ payomucā viṣārditaṃ vārbhavatā vilokyate saṅgāt tathā tvad-virahī tvayā vrajaḥ

1.33.78

कृष्णः स-गद्गदम् उवाच-ततस् ततः ? [183] ऋषिर् उवाच-ततश् च- माता तातः पितृ-सहचरा भ्रातरो बन्धु-वर्गा दासा हृद्यास् तव निज-जनाः केचिद् अन्ये च तत्र प्राप्स्यन्ति त्वां भवति च भविष्यन्ति तेऽ नन्य-चित्तास् तेष्व् आवेशाद् बहुषु भविता नैक-चेता भवांस् तु

kṛṣṇaḥ sa-gadgadam uvāca-tatas tataḥ ? [183] ṛṣir uvāca-tataś ca- mātā tātaḥ pitṛ-sahacarā bhrātaro bandhu-vargā dāsā hṛdyās tava nija-janāḥ kecid anye ca tatra prāpsyanti tvāṃ bhavati ca bhaviṣyanti te' nanya-cittās teṣv āveśād bahuṣu bhavitā naika-cetā bhavāṃs tu

1.33.79

ततश् च- त्वं व्रजेति निज-प्रेम गोपयन्न् इव वत्स्यसि व्रजस् तु स्व-गुणैस् तत्र सर्व-प्रेयान् भविष्यति

tataś ca- tvaṃ vrajeti nija-prema gopayann iva vatsyasi vrajas tu sva-guṇais tatra sarva-preyān bhaviṣyati

1.33.80

तत्र च- यदा यदा द्रक्ष्यति तां भवांस् तदा पूर्णं समूर्णो लविता दृशोर् जलम् भवन्तम् अप्य् एवम् अमी यथामुना कण्ठान्तम् अन्तर् हृदयं निरोत्स्यते

tatra ca- yadā yadā drakṣyati tāṃ bhavāṃs tadā pūrṇaṃ samūrṇo lavitā dṛśor jalam bhavantam apy evam amī yathāmunā kaṇṭhāntam antar hṛdayaṃ nirotsyate

1.33.81

तद् एवं वैशाखम् आरभ्य वर्षा यावद् अतिहर्षात् त्वां निर्णिमेषम् एव निर्वर्णयन्तस् ते व्रज-वासिनः संवत्स्यन्ति तद्-अन्ते सद्-अनूकटया लब्ध-मूक-स्थितिषु श्रीमन्-नन्दादिषु तेषाम् आनकदुन्दुभि-प्रभृतीनां परम-स्निग्धान्तः-करणतां विलोच्य जात-पुत्र-पौत्रावलोकनेन क्षिति-विपक्ष-पक्ष-प्रायतावकलनेन च स्वस्मिन्न् अविश्वस्ति-स्रस्तितः समाश्वस्तिम् अपि विलोक्य सर्व-श्लोक्य-चरितः सहायीकृत-बलरामोद्धव-रोहिणीकतया तैः सह निज-वृन्दावन-व्रज-दर्शनम् एकान्ते मन्त्रणा-पूर्वकं विचिन्त्य निश्चिन्त्य च श्रीमन्-नन्दादीन् स-सान्त्वं माथुरान् एव प्रस्थापयिष्यसि [185] इदम् एव बादरायणिर् अप्य् आह ततः कामैः पूर्यमाणः स-व्रजः सह-बान्धवः [भ्प् 10.84.67] इत्य् आदिना कृष्णे कमल-पत्राक्षे संन्यस्ताखिल-राधसः [भ्प् 10.65.6] इति पूर्वोक्तेस् त्वद्-आगमन-तात्पर्या एव तेषां कामा इति प्रस्थापन-समयतस् तेषां विशेषावस्था-वर्णनं तु तत् तद् अस्माकं बुद्धिम् आस्तृणोतीत्य् अलम् अतिविस्तरेण [186] कृष्ण उवाच-अस्मद्-अवस्थां तु वर्णय [187] ऋषिर् उवाच-कुरु-स्थलात् कुशस्थलम् आगत्य स्थितः स भवान् पाण्डव-राजेन राजसूय-मन्त्रणायास्मद्-द्वारा निमन्त्रितं सन्न् इन्द्रप्रस्थं प्रस्थास्यते [188] ततश् च सत्वरं गत्वा भीअ-प्रभृतये दिक्-सीम-विजय-यशांसि दत्त्वा भीम-द्वारा जरासन्धं हत्वा तत्-कृत-बन्धानि नृप-वृन्दानि मोचयित्वा विजितेन राज-व्रजेन युधिष्ठिरं रोचयित्वा राजसूयेन याजयिष्यसि तत्र जरासन्ध-घातनं, यथा- बन्धं बन्धं यम् अनु मुमुचे तं जरासन्धम् एनं हन्याम् अद्धा स्वयम् अथ यदि श्रव्यम् एतन् न तर्हि इत्थं कृष्ण त्वम् इह कलयन् भीमसेनेन युद्धाद् धर्याद् दैत्य-प्रकृतिम् अमुकं घातयिष्यस्य् अस्य् उपेत्य

tad evaṃ vaiśākham ārabhya varṣā yāvad atiharṣāt tvāṃ nirṇimeṣam eva nirvarṇayantas te vraja-vāsinaḥ saṃvatsyanti tad-ante sad-anūkaṭayā labdha-mūka-sthitiṣu śrīman-nandādiṣu teṣām ānakadundubhi-prabhṛtīnāṃ parama-snigdhāntaḥ-karaṇatāṃ vilocya jāta-putra-pautrāvalokanena kṣiti-vipakṣa-pakṣa-prāyatāvakalanena ca svasminn aviśvasti-srastitaḥ samāśvastim api vilokya sarva-ślokya-caritaḥ sahāyīkṛta-balarāmoddhava-rohiṇīkatayā taiḥ saha nija-vṛndāvana-vraja-darśanam ekānte mantraṇā-pūrvakaṃ vicintya niścintya ca śrīman-nandādīn sa-sāntvaṃ māthurān eva prasthāpayiṣyasi [185] idam eva bādarāyaṇir apy āha tataḥ kāmaiḥ pūryamāṇaḥ sa-vrajaḥ saha-bāndhavaḥ [bhp 10.84.67] ity ādinā kṛṣṇe kamala-patrākṣe saṃnyastākhila-rādhasaḥ [bhp 10.65.6] iti pūrvoktes tvad-āgamana-tātparyā eva teṣāṃ kāmā iti prasthāpana-samayatas teṣāṃ viśeṣāvasthā-varṇanaṃ tu tat tad asmākaṃ buddhim āstṛṇotīty alam ativistareṇa [186] kṛṣṇa uvāca-asmad-avasthāṃ tu varṇaya [187] ṛṣir uvāca-kuru-sthalāt kuśasthalam āgatya sthitaḥ sa bhavān pāṇḍava-rājena rājasūya-mantraṇāyāsmad-dvārā nimantritaṃ sann indraprasthaṃ prasthāsyate [188] tataś ca satvaraṃ gatvā bhīa-prabhṛtaye dik-sīma-vijaya-yaśāṃsi dattvā bhīma-dvārā jarāsandhaṃ hatvā tat-kṛta-bandhāni nṛpa-vṛndāni mocayitvā vijitena rāja-vrajena yudhiṣṭhiraṃ rocayitvā rājasūyena yājayiṣyasi tatra jarāsandha-ghātanaṃ, yathā- bandhaṃ bandhaṃ yam anu mumuce taṃ jarāsandham enaṃ hanyām addhā svayam atha yadi śravyam etan na tarhi itthaṃ kṛṣṇa tvam iha kalayan bhīmasenena yuddhād dharyād daitya-prakṛtim amukaṃ ghātayiṣyasy asy upetya

1.33.82

मिलद्-अर्तन-गिरि-गर्त-वर्तमान-नृपाणां कृपया मोचनम्, यथा- कारागारान्ध-तामिस्र-बन्धाद् अन्धायितान् नृपान् स्वरूप-दृष्टिभिः सृष्ट-दृष्टीन् परिकरिष्यति

milad-artana-giri-garta-vartamāna-nṛpāṇāṃ kṛpayā mocanam, yathā- kārāgārāndha-tāmisra-bandhād andhāyitān nṛpān svarūpa-dṛṣṭibhiḥ sṛṣṭa-dṛṣṭīn parikariṣyati

1.33.83

राजसूयम्, यथा- निर्जित्य क्षितिपति-मण्डलानि पाण्डोः पुत्रैस् तान्य् अनुगमितानि सङ्घटय्य चेदीशं सदसि निहत्य तद्-विरुद्धं तेषां तद्-विरचयितासि राजसूयम्

rājasūyam, yathā- nirjitya kṣitipati-maṇḍalāni pāṇḍoḥ putrais tāny anugamitāni saṅghaṭayya cedīśaṃ sadasi nihatya tad-viruddhaṃ teṣāṃ tad-viracayitāsi rājasūyam

1.33.84

यज्ञे तस्मिन् नृलोको नृपति-तद्-अधिपा विप्र-विप्रर्षि-वर्याः स्वर्गस्थाः स्वर्ग-पालास् त्रिदश-मुनिवराः किं च वेधाः शिवाश् च दृष्ट्या श्रुत्यापि तत् तद् बहुविध-भगवद्-रूप-वृन्दस्य विज्ञाः पश्यन्तो रूपम् एतत् तव किम् अपि मुहुर् विस्मरिष्यन्ति सर्वम्

yajñe tasmin nṛloko nṛpati-tad-adhipā vipra-viprarṣi-varyāḥ svargasthāḥ svarga-pālās tridaśa-munivarāḥ kiṃ ca vedhāḥ śivāś ca dṛṣṭyā śrutyāpi tat tad bahuvidha-bhagavad-rūpa-vṛndasya vijñāḥ paśyanto rūpam etat tava kim api muhur vismariṣyanti sarvam

1.33.85

तद् एवं राजसूयं सन्तान्य कुन्त्याः सन्तानान् सम्मान्य यदा द्वारकायां गन्तासि, तदा साधूनां शल्यं शाल्वं लोहमय-व्योम-चारि-पूर्या पराग् एव ताम् आवार्य दृष्ट्वा पूर्यमाण-पाञ्चजन्यः सन्नाति-प्रयत्नतस् तं देव-सपत्नं हनिष्यसि ततश् च- क्रुध्यन् क्रुध्यत्-सौभ-पुरं व्योमाध्व द्वारकारुधम् ध्वंसयिष्यसि तद् यद्वत् त्रिपुरं त्रिपुरान्तकृत्

tad evaṃ rājasūyaṃ santānya kuntyāḥ santānān sammānya yadā dvārakāyāṃ gantāsi, tadā sādhūnāṃ śalyaṃ śālvaṃ lohamaya-vyoma-cāri-pūryā parāg eva tām āvārya dṛṣṭvā pūryamāṇa-pāñcajanyaḥ sannāti-prayatnatas taṃ deva-sapatnaṃ haniṣyasi tataś ca- krudhyan krudhyat-saubha-puraṃ vyomādhva dvārakārudham dhvaṃsayiṣyasi tad yadvat tripuraṃ tripurāntakṛt

1.33.86

अत्र च गायन्ति- ऊडुम्बरे कृमिस् तावन् निजाडम्बर-गर्वितः यावन् न दन्ति-दन्तानाम् अन्तः पतति तत्-फलम्

atra ca gāyanti- ūḍumbare kṛmis tāvan nijāḍambara-garvitaḥ yāvan na danti-dantānām antaḥ patati tat-phalam

Pūraṇa 1 (cont. 39)

1.33.87

कृष्ण उवाच-अद्यापि कति-विलम्बा व्रज-भू-गतिः ? [194] ऋषिर् उवाच-आयताव् एवायाता श्रूयताम् [195] तद् एतत् प्रोच्य महर्षिणा मनसि प्रोच्यते स्म-एषा च कलिलोकैर् विरलैर् एवावकलयिष्यते अस्या हि बहिर्मुखान् प्रतवगुण्ठयितुम् अन्तर्मुखांस् तूत्कण्ठयितुं महर्षिभिः परोक्ष-प्रायी-कृतायाः खल्व् अस्मद्-आदि-संवादमय्याः श्री-भागवत-भारत-पाद्मादीनाम् एक-वाक्यता-करणत एव शक्या प्रतीतिर् इति तद् इदं च किञ्चन मद्-उपदेश-निदिग्धं मधुकण्ठ-स्निग्धकण्ठाभ्यां प्राप्त-कृष्णोपकण्ठाभ्यां क्षीर-कण्ठाभ्याम् अपि स्व-कण्ठाद् एव चम्पू-द्वयम् अपूर्व-रचनया सम्पूर्णं कुर्वद्भ्याम् उत्तर-चम्पूत्तर-भागम् अञ्चद्भ्यां तत्-तच्-छास्त्र-मत-विस्तारणया प्रस्तोष्यते, तद् एव समस्य विचार्यते [196] यदा शाल्व-युद्धम् उद्बुद्धम्, तदा पाण्डवानां दुरोदर-दण्ड इति वन-पर्व-कथा शाल्वस्य तु प्राणान् दण्डयित्वा मधु-पुर-द्वारि वक्रता-चण्डं सविदूरथ-दन्तवक्रः खण्ड-खण्डशः खण्डितश् च, तेनानेन भवितेति पाद्मोत्तर-खण्ड-प्रथा तद्-अनन्तरं च पुनर् व्रजागमनम् अस्य महादेव-देव्याः संवाद-रहस्य-मये तत्रैव स्पष्टं निष्टङ्क्यते यत् खलु सत्य-सङ्कल्पतयानल्प-समज्ञा-विज्ञातानां आयास्ये इति द्योतकैः [भ्प् 10.41.17], आगमिष्यत्य् अतिदीर्घेण [भ्प् 10.46.34] इत्य् आदि-बहुतराद् भगवद्-भागवतानां प्रतिज्ञानुसारात् श्रीमद्-भागवतेनाप्य् उद्भावितम् न केवलं प्रतिज्ञा-मात्रं तत्र प्रतीति-पात्रीकृतम्, किन्तु तद्-आगतिर् अप्य् अधिगतीकृतम् [197] तथा हि प्रथमे द्वारका-प्रजा-वचने-यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्-दिदृक्षया [भ्प् 1.11.9] इति प्रत्यक्षं लक्ष्यते न च तत् तु कालान्तर-गतम् कुरुक्षेत्र-यात्रायां हि स्फुटम् अस्य वचनं तस्य तत्-कालताम् एव रचयति तथा हि- अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानाम् अर्थ-चिकीर्षया गतांश् चिरायिताञ् छत्रु-पक्ष-क्षपण-चेतसः [भ्प् 10.82.41] इति [198] विदूरथान्तशत्रुवधम् एवाववधिम् अत्र करोति नान्यद् इति तद् एवं स्थिते तद्-अनन्तरं च लब्धान्तरतया तेनानेन तेषां प्रकृति-जागोचर-प्रकृति-स्वपदाविर्भावनं च तत्र पाद्म एवोद्भावैतम् तद् अपि ब्रह्म-ह्रद-मज्जन-तद्-उन्मज्जनाद् अनन्तरं तद्-दर्शितवत एतस्य चैतदीयानां चाभिप्रायेण श्रीमद्-भागवतेनाभिप्रेतम् अपि नः स्वगतिं सूक्ष्माम् [भ्प् 10.28.12] इति, न वेद स्वां गतिं भ्रमन् [भ्प् 10.28.14] इति, गोपानां स्वं लोकं [भ्प् 10.28.15] इति, कृष्णं च तत्र छन्दोभिः स्तूयमानम् [भ्प् 10.28.18] इत्य् अनेन अतएव स्कान्दे- वत्सैर् वत्सतरीभिश् च सरामो बालकैर् वृतः वृन्दावनान्तरगतः सदा क्रीडति माधवः सदा स्थिति-प्रयोगश् चात्र वैकुण्ठ-नाथस्य ध्रुव-गजेन्द्राद्य्-अर्थम् अन्यत्र गमनेन वैकुण्ठ इव श्री-व्रजेन्द्र-नन्दनस्य मथुरादि-गमनेन सदा वृन्दावन-रमणम् अपि न बाध्यते [199] अत्रेदं विचारयामः- जननी-वेश-सम्बन्धाभासात् पूतनिकापि सा जनई-गतिम् अव्राजीद् इति कैमुत्य-योगतः

kṛṣṇa uvāca-adyāpi kati-vilambā vraja-bhū-gatiḥ ? [194] ṛṣir uvāca-āyatāv evāyātā śrūyatām [195] tad etat procya maharṣiṇā manasi procyate sma-eṣā ca kalilokair viralair evāvakalayiṣyate asyā hi bahirmukhān pratavaguṇṭhayitum antarmukhāṃs tūtkaṇṭhayituṃ maharṣibhiḥ parokṣa-prāyī-kṛtāyāḥ khalv asmad-ādi-saṃvādamayyāḥ śrī-bhāgavata-bhārata-pādmādīnām eka-vākyatā-karaṇata eva śakyā pratītir iti tad idaṃ ca kiñcana mad-upadeśa-nidigdhaṃ madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhābhyāṃ prāpta-kṛṣṇopakaṇṭhābhyāṃ kṣīra-kaṇṭhābhyām api sva-kaṇṭhād eva campū-dvayam apūrva-racanayā sampūrṇaṃ kurvadbhyām uttara-campūttara-bhāgam añcadbhyāṃ tat-tac-chāstra-mata-vistāraṇayā prastoṣyate, tad eva samasya vicāryate [196] yadā śālva-yuddham udbuddham, tadā pāṇḍavānāṃ durodara-daṇḍa iti vana-parva-kathā śālvasya tu prāṇān daṇḍayitvā madhu-pura-dvāri vakratā-caṇḍaṃ savidūratha-dantavakraḥ khaṇḍa-khaṇḍaśaḥ khaṇḍitaś ca, tenānena bhaviteti pādmottara-khaṇḍa-prathā tad-anantaraṃ ca punar vrajāgamanam asya mahādeva-devyāḥ saṃvāda-rahasya-maye tatraiva spaṣṭaṃ niṣṭaṅkyate yat khalu satya-saṅkalpatayānalpa-samajñā-vijñātānāṃ āyāsye iti dyotakaiḥ [bhp 10.41.17], āgamiṣyaty atidīrgheṇa [bhp 10.46.34] ity ādi-bahutarād bhagavad-bhāgavatānāṃ pratijñānusārāt śrīmad-bhāgavatenāpy udbhāvitam na kevalaṃ pratijñā-mātraṃ tatra pratīti-pātrīkṛtam, kintu tad-āgatir apy adhigatīkṛtam [197] tathā hi prathame dvārakā-prajā-vacane-yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā [bhp 1.11.9] iti pratyakṣaṃ lakṣyate na ca tat tu kālāntara-gatam kurukṣetra-yātrāyāṃ hi sphuṭam asya vacanaṃ tasya tat-kālatām eva racayati tathā hi- api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā gatāṃś cirāyitāñ chatru-pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ [bhp 10.82.41] iti [198] vidūrathāntaśatruvadham evāvavadhim atra karoti nānyad iti tad evaṃ sthite tad-anantaraṃ ca labdhāntaratayā tenānena teṣāṃ prakṛti-jāgocara-prakṛti-svapadāvirbhāvanaṃ ca tatra pādma evodbhāvaitam tad api brahma-hrada-majjana-tad-unmajjanād anantaraṃ tad-darśitavata etasya caitadīyānāṃ cābhiprāyeṇa śrīmad-bhāgavatenābhipretam api naḥ svagatiṃ sūkṣmām [bhp 10.28.12] iti, na veda svāṃ gatiṃ bhraman [bhp 10.28.14] iti, gopānāṃ svaṃ lokaṃ [bhp 10.28.15] iti, kṛṣṇaṃ ca tatra chandobhiḥ stūyamānam [bhp 10.28.18] ity anena ataeva skānde- vatsair vatsatarībhiś ca sarāmo bālakair vṛtaḥ vṛndāvanāntaragataḥ sadā krīḍati mādhavaḥ sadā sthiti-prayogaś cātra vaikuṇṭha-nāthasya dhruva-gajendrādy-artham anyatra gamanena vaikuṇṭha iva śrī-vrajendra-nandanasya mathurādi-gamanena sadā vṛndāvana-ramaṇam api na bādhyate [199] atredaṃ vicārayāmaḥ- jananī-veśa-sambandhābhāsāt pūtanikāpi sā janaī-gatim avrājīd iti kaimutya-yogataḥ

1.33.88

उपकृष्णं कृष्ण-घोषः सुगो-गोपं तद् आप्स्यति अतिदुःखं दुष्प्रतीपं तद् गोलोकं स-शर्म च

upakṛṣṇaṃ kṛṣṇa-ghoṣaḥ sugo-gopaṃ tad āpsyati atiduḥkhaṃ duṣpratīpaṃ tad golokaṃ sa-śarma ca

1.33.89

किं च- साङ्गं यावद् वैभवं च व्रजः कृष्णं व्रजिष्यति स-कृष्णम् अनुकृष्णं यो धास्यते च स-रामकम्

kiṃ ca- sāṅgaṃ yāvad vaibhavaṃ ca vrajaḥ kṛṣṇaṃ vrajiṣyati sa-kṛṣṇam anukṛṣṇaṃ yo dhāsyate ca sa-rāmakam

1.33.90

सद्वादश-स्कन्धम् एवं श्री-भागवतम् ईक्षते यथा-शक्ति-बुधोऽ न्यस्य शक्ति-प्रति न विद्यते

sadvādaśa-skandham evaṃ śrī-bhāgavatam īkṣate yathā-śakti-budho' nyasya śakti-prati na vidyate

1.33.91

तद् एवं विमृष्य तु श्री-देवर्षिः स्पष्टम् आचष्ट- [201] यदा त्वं राजसूयतः सुखं सम्भूय स्वालय-चलनारम्भं सम्भावयिष्यसि, तदा वक्रभाव-चक्रतः शक्रम् अपि जिगीषुर् दन्तवक्रस् त्वां केवलं सर्व-चङ्क्रमण-चक्रवलं वितर्कयन् बलेन बलेन च विनाभूतेन त्वया केवलेन गदायुद्धम् अध्वन्य् अनिविच्छन् मधुपुरीम् आगन्तुम् उरीकरिष्यति ताम् आगत्य च गत्यन्तरं चिन्तयन् मन्-मुखतस् तव द्वारका-संमुख-प्रस्थानं शाल्व-संस्थापनं चास्थाय सद्यस् त्वां प्रत्य् एव दुःस्थात्मतया प्रस्थास्यते [202] तदैव च मनो-जुति-विभूति-मयेन मया कथनया निज-व्रज-गमनाय तद् एवास्पदम् आस्पदं कुर्वल्-लब्ध-मनोरथस् तादृश-दिव्य-रथश् च त्वं तत्-क्षणम् एव मथुरा-पुर-द्वारि प्राप्त-गति-प्रथस् तं गदावन्तं निष्क्रामन्तं द्रक्ष्यसि, स्रक्ष्यसि च त्वां प्रति क्रामन्तं तं प्रति गदां स्रक्ष्यन्ते च, प्रत्यस्त्राणीव त्वद्-आभिमुख्येन करूष-मुख्येन तेन चैद्येनैव सात्म-ज्योतिष्का निष्कास्य प्राणाः [203] तत्र च श्लोकः खल्व् अयम्- भीमस्याहं तुल्य-संविद्-गदाया द्वन्द्वाघाते माधवं मागधाभम् जित्वा राज्यं माथुरं साधयिष्याम्य् एवं नङ्क्षत्य् एष को दन्तवक्रः

tad evaṃ vimṛṣya tu śrī-devarṣiḥ spaṣṭam ācaṣṭa- [201] yadā tvaṃ rājasūyataḥ sukhaṃ sambhūya svālaya-calanārambhaṃ sambhāvayiṣyasi, tadā vakrabhāva-cakrataḥ śakram api jigīṣur dantavakras tvāṃ kevalaṃ sarva-caṅkramaṇa-cakravalaṃ vitarkayan balena balena ca vinābhūtena tvayā kevalena gadāyuddham adhvany anivicchan madhupurīm āgantum urīkariṣyati tām āgatya ca gatyantaraṃ cintayan man-mukhatas tava dvārakā-saṃmukha-prasthānaṃ śālva-saṃsthāpanaṃ cāsthāya sadyas tvāṃ praty eva duḥsthātmatayā prasthāsyate [202] tadaiva ca mano-juti-vibhūti-mayena mayā kathanayā nija-vraja-gamanāya tad evāspadam āspadaṃ kurval-labdha-manorathas tādṛśa-divya-rathaś ca tvaṃ tat-kṣaṇam eva mathurā-pura-dvāri prāpta-gati-prathas taṃ gadāvantaṃ niṣkrāmantaṃ drakṣyasi, srakṣyasi ca tvāṃ prati krāmantaṃ taṃ prati gadāṃ srakṣyante ca, pratyastrāṇīva tvad-ābhimukhyena karūṣa-mukhyena tena caidyenaiva sātma-jyotiṣkā niṣkāsya prāṇāḥ [203] tatra ca ślokaḥ khalv ayam- bhīmasyāhaṃ tulya-saṃvid-gadāyā dvandvāghāte mādhavaṃ māgadhābham jitvā rājyaṃ māthuraṃ sādhayiṣyāmy evaṃ naṅkṣaty eṣa ko dantavakraḥ

1.33.92

ततश् च- दन्तवक्र-चिता-वह्नि-प्राये क्रोधे तव स्वयम् विदूरथश् च भविता दूरतः क्रूर-कीटवत्

tataś ca- dantavakra-citā-vahni-prāye krodhe tava svayam vidūrathaś ca bhavitā dūrataḥ krūra-kīṭavat

1.33.93

तद् एवं दन्तवक्रं विदूरथम् अपि विदूरतस् तदा गदा-चक्र-घातं घातयित्वा स्व-वचन-सत्यङ्कारः स्वजन-हृद्-रुजाम् अगदङ्कारः स्वीय-मुखानाम् अस्तुङ्कारः श्रीमद्-व्रज-विराजमान-राज-कुमारः स्वक-व्रज-कुलम् एव भवान् मथुरा-भवान् अनुयोक्ष्यते तत् तु सर्वं प्रगाढ-भावम् अवगाढं कुरुक्षेत्राद् आगतेर् अर्वाग्-भवद्-आगमन-मर्यादाभ्यन्तरीण-कालं कालम् इव चालयितुं पुनर् अपि सुदिनायमानतां प्रतिपालयितुं सम्प्रति यमुना-पारीणं जातम् इत्य् अवकलय्यानुकामीनेन निज-दिव्य-विमानेन समुत्तीर्य दिविषद्भिः कुसुमैर् अवकीर्यमाणः सहसा तद्-वासं चासत् तु मुद् योक्ष्यते [205] उत्तीर्णे च त्वयि सर्वतः कीर्णेन निनिताशेषेण रथ-घर्घरित-विशेषेण त्वद्-आगमनम् एव मन्वानास् त्वत्-परिमल-वलनेन तु निश्चिन्वानाः सर्व-विधा एव त्वद्-एकाध्वानतः प्रधावनम् एव तन्वानाः श्रीमन्-नन्दाद्य्-अभिधानाः सन्निधानं विनापि शिखण्डि-मण्डलवद् अमी मार्तण्ड-मण्डल-स्थ-मेघ-खण्डम् इव दिव्य-रथारूढं त्वाम् अगूढं निशाम्य सम्य-गूढ-प्रमद-बहल-कोलाहलं कलयिष्यन्ति [206] कलयन्तश् च स्तम्भ-स्वेद-रोमोद्भेद-स्वर-भेद-रोदन-विभेद-प्रलय-मयतया स्पन्दनम् अप्य् अविन्दमानाः स्यन्दनाद् दूरतस् तद्-अवस्था एव स्थास्यन्ति [207] त्वं पुनः सहसा रथाद् अवतीर्य तेषां पथा यथा-वीर्यं धावन् सकल-गीर्वाण-विकीर्यमाण-कुसुमादि-वादित्रादि-कृतमानः सर्वथाप्य् असम्भावित-समानः परम् आसक्त्या सर्वान् अपि तान् अनर्वाचीन-शक्त्या च पृथक् पृथग् एव च युगपद् एव च सङ्गच्छन् समालिङ्गंस् तत् तद् अङ्ग-सङ्गतं स्वाङ्गम् अपिइ न ततो भिन्नम् अङ्गीकरिष्यसि [208] ते च तथा शोकापनुदं दत्त-मुदं त्वां लभमानाः सर्वे जन्यवस् त्वद्-अनन्यं-मन्या भविष्यति [209] तथा च गास्यते- यदा यातः कृष्णः पुनर् अपि यदूनां नगरतस् तदा गोपाः सोऽ पि प्रति-निजम् अधुर् मोद-निवहम् व्यतिश्लिष्टा यर्हि प्रतिजनम् इदं नाजनि मनाग् अयं कृष्णः कृष्णः किम् अहम् इति तर्हि स्फुटतरम्

tad evaṃ dantavakraṃ vidūratham api vidūratas tadā gadā-cakra-ghātaṃ ghātayitvā sva-vacana-satyaṅkāraḥ svajana-hṛd-rujām agadaṅkāraḥ svīya-mukhānām astuṅkāraḥ śrīmad-vraja-virājamāna-rāja-kumāraḥ svaka-vraja-kulam eva bhavān mathurā-bhavān anuyokṣyate tat tu sarvaṃ pragāḍha-bhāvam avagāḍhaṃ kurukṣetrād āgater arvāg-bhavad-āgamana-maryādābhyantarīṇa-kālaṃ kālam iva cālayituṃ punar api sudināyamānatāṃ pratipālayituṃ samprati yamunā-pārīṇaṃ jātam ity avakalayyānukāmīnena nija-divya-vimānena samuttīrya diviṣadbhiḥ kusumair avakīryamāṇaḥ sahasā tad-vāsaṃ cāsat tu mud yokṣyate [205] uttīrṇe ca tvayi sarvataḥ kīrṇena ninitāśeṣeṇa ratha-ghargharita-viśeṣeṇa tvad-āgamanam eva manvānās tvat-parimala-valanena tu niścinvānāḥ sarva-vidhā eva tvad-ekādhvānataḥ pradhāvanam eva tanvānāḥ śrīman-nandādy-abhidhānāḥ sannidhānaṃ vināpi śikhaṇḍi-maṇḍalavad amī mārtaṇḍa-maṇḍala-stha-megha-khaṇḍam iva divya-rathārūḍhaṃ tvām agūḍhaṃ niśāmya samya-gūḍha-pramada-bahala-kolāhalaṃ kalayiṣyanti [206] kalayantaś ca stambha-sveda-romodbheda-svara-bheda-rodana-vibheda-pralaya-mayatayā spandanam apy avindamānāḥ syandanād dūratas tad-avasthā eva sthāsyanti [207] tvaṃ punaḥ sahasā rathād avatīrya teṣāṃ pathā yathā-vīryaṃ dhāvan sakala-gīrvāṇa-vikīryamāṇa-kusumādi-vāditrādi-kṛtamānaḥ sarvathāpy asambhāvita-samānaḥ param āsaktyā sarvān api tān anarvācīna-śaktyā ca pṛthak pṛthag eva ca yugapad eva ca saṅgacchan samāliṅgaṃs tat tad aṅga-saṅgataṃ svāṅgam apii na tato bhinnam aṅgīkariṣyasi [208] te ca tathā śokāpanudaṃ datta-mudaṃ tvāṃ labhamānāḥ sarve janyavas tvad-ananyaṃ-manyā bhaviṣyati [209] tathā ca gāsyate- yadā yātaḥ kṛṣṇaḥ punar api yadūnāṃ nagaratas tadā gopāḥ so' pi prati-nijam adhur moda-nivaham vyatiśliṣṭā yarhi pratijanam idaṃ nājani manāg ayaṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇaḥ kim aham iti tarhi sphuṭataram

1.33.94

यतः- यद्वत् कल्यन्तिमानां सुकृत-विरहिणां सत्य-धर्मावतारः पृथ्वी-स्थानां महावग्रह-हत-वपुषां वर्षुकाब्द-प्रचारः आकूपार-ह्रदानां मुनि-हृत-पयसां नव्य-गङ्गा-प्रसारस् तद्वद् गोष्ठ-स्थितानां तव विरह-रुजां हन्त ते सङ्ग-सारः

yataḥ- yadvat kalyantimānāṃ sukṛta-virahiṇāṃ satya-dharmāvatāraḥ pṛthvī-sthānāṃ mahāvagraha-hata-vapuṣāṃ varṣukābda-pracāraḥ ākūpāra-hradānāṃ muni-hṛta-payasāṃ navya-gaṅgā-prasāras tadvad goṣṭha-sthitānāṃ tava viraha-rujāṃ hanta te saṅga-sāraḥ

1.33.95

अथ चिराय प्रतिमावत् लब्ध-त्वत्-परिष्वक्तिषु व्रज-जन-व्यक्तिषु पूर्वम् अव्यक्तीभावम् आपन्ना मधुमङ्गल-पूर्णाभ्यर्णा पौर्णमासी स-वृन्दा वृन्दा च समम् अप्रच्छन्नतां गच्छन्ती तु सुख-संमूर्च्छनान् मूर्च्छाम् इव गताभ्यस् ताभ्यः साभ्यसूयम् इव क्रमाद् बहिर् वृत्तिं यच्छन्ती तद्-वनिकायां तन्-निकायम् उपवेशयिष्यति [211] तथा च कथयिष्यन्ति- कृष्णं मध्य-गतं विधाय पितरौ तद्-भ्रातरः स्त्री-गणास् तन्-मित्राणि कुटुम्ब-संवलनया चान्ये चिरात् प्राप्तितः मुञ्चन्तः स्फुटम् अश्रु तस्य सुखदं चारूप-चारं चिरं विस्मृत्य स्थगित-क्रियाः समभवन् मूकाश् च वैस्वर्यतः

atha cirāya pratimāvat labdha-tvat-pariṣvaktiṣu vraja-jana-vyaktiṣu pūrvam avyaktībhāvam āpannā madhumaṅgala-pūrṇābhyarṇā paurṇamāsī sa-vṛndā vṛndā ca samam apracchannatāṃ gacchantī tu sukha-saṃmūrcchanān mūrcchām iva gatābhyas tābhyaḥ sābhyasūyam iva kramād bahir vṛttiṃ yacchantī tad-vanikāyāṃ tan-nikāyam upaveśayiṣyati [211] tathā ca kathayiṣyanti- kṛṣṇaṃ madhya-gataṃ vidhāya pitarau tad-bhrātaraḥ strī-gaṇās tan-mitrāṇi kuṭumba-saṃvalanayā cānye cirāt prāptitaḥ muñcantaḥ sphuṭam aśru tasya sukhadaṃ cārūpa-cāraṃ ciraṃ vismṛtya sthagita-kriyāḥ samabhavan mūkāś ca vaisvaryataḥ

1.33.96

त्वं तु तत्र स्त्री-कुमारं पुत्र-पौत्रं कुब्ज-वामनं दासी-दासम् अपि सर्वं यथायथं तोषयिष्यसि [213] दारुकस् तु दारुवद् एव दूरस्थितस् तत्-प्रेम-वश्यतया कौतुकम् इव द्रक्ष्यति [214] ततश् च तत्रासीना पौर्णमासी कुपितेवालपिष्यति-अहह किम् इदम् अविदन्त इव कुर्वन्तः स्थ ? पथि परिश्रान्तम् इमं कथम् इव न विश्रान्तं कुरुथ [215] तद् एवं जात-चमत्काराभ्यां तत्-परिश्रम-कातराभ्यां मात्गर-पितराभ्याम् उभयतः स्व-स्व-भजनाकृतालिङ्गनमय-प्रणय-चेष्टितः सर्वैर् एव च परितो वेष्टितः स्व-गोष्ठ-प्रकोष्ठ-मध्यग-शकट-घटा-घटित-वाटम् अवाप्स्यसि [216] ततश् च ते सर्वे भवत्-परिचर्या-मय-परिसर्याकृतः सम्भरमम् एवाचरिष्यन्ति, न तु कार्य-क्रमम् तथा हि-

tvaṃ tu tatra strī-kumāraṃ putra-pautraṃ kubja-vāmanaṃ dāsī-dāsam api sarvaṃ yathāyathaṃ toṣayiṣyasi [213] dārukas tu dāruvad eva dūrasthitas tat-prema-vaśyatayā kautukam iva drakṣyati [214] tataś ca tatrāsīnā paurṇamāsī kupitevālapiṣyati-ahaha kim idam avidanta iva kurvantaḥ stha ? pathi pariśrāntam imaṃ katham iva na viśrāntaṃ kurutha [215] tad evaṃ jāta-camatkārābhyāṃ tat-pariśrama-kātarābhyāṃ mātgara-pitarābhyām ubhayataḥ sva-sva-bhajanākṛtāliṅganamaya-praṇaya-ceṣṭitaḥ sarvair eva ca parito veṣṭitaḥ sva-goṣṭha-prakoṣṭha-madhyaga-śakaṭa-ghaṭā-ghaṭita-vāṭam avāpsyasi [216] tataś ca te sarve bhavat-paricaryā-maya-parisaryākṛtaḥ sambharamam evācariṣyanti, na tu kārya-kramam tathā hi-

1.33.97

मिस्सिन्ग्! यर्ह्य् आगन्तास्य् अघहर चिराद् द्वारकातस् तदा ते सर्वेऽ प्य् एते व्रज-जनि-जना श्रेष्ठ-मध्यस्थ-निघ्नाः धावन्तोऽ पि प्रतिदिशम् अहो तत्-तद्-एकैक-कार्यं कुर्वन्तोऽ पि स्थगित-कृतिताम् एव यास्यन्ति हन्त

missing! yarhy āgantāsy aghahara cirād dvārakātas tadā te sarve' py ete vraja-jani-janā śreṣṭha-madhyastha-nighnāḥ dhāvanto' pi pratidiśam aho tat-tad-ekaika-kāryaṃ kurvanto' pi sthagita-kṛtitām eva yāsyanti hanta

1.33.98

यद्यपि गोपाः सम्यक् परिचरितुं त्वां न तर्हि शक्ष्यन्ति तद् अपि न तत्-प्रमदामृत-भोगास् त्वामी सदैव पोक्ष्यन्ति

yadyapi gopāḥ samyak paricarituṃ tvāṃ na tarhi śakṣyanti tad api na tat-pramadāmṛta-bhogās tvāmī sadaiva pokṣyanti

1.33.99

तद् आरभ्य च- किं भोक्तव्यं क्वासितव्यं स्वपनीयं क्व वामुना इति मात्रादि-धी-यात्रा नात्रायास्यति तृप्तताम् 98 सखायन्ते सुखाधीना विस्मरिष्यन्ति सर्वकम् स्मरिष्यन्ति तु तां त्वत्-कां पुनः संश्लेष-नव्यताम्

tad ārabhya ca- kiṃ bhoktavyaṃ kvāsitavyaṃ svapanīyaṃ kva vāmunā iti mātrādi-dhī-yātrā nātrāyāsyati tṛptatām 98 sakhāyante sukhādhīnā vismariṣyanti sarvakam smariṣyanti tu tāṃ tvat-kāṃ punaḥ saṃśleṣa-navyatām

1.33.100

दासाश् च तव दाशार्ह पुनर् आशां स्व-मूर्तिषु धास्यन्ति सेवा-सुधया विधास्यन्ति यद् आप्लवम्

dāsāś ca tava dāśārha punar āśāṃ sva-mūrtiṣu dhāsyanti sevā-sudhayā vidhāsyanti yad āplavam

1.33.101

गावः प्राग्वद् भवत्-स्फूर्ति-प्रभाव-स्थित-तद्-दशाः तद्वद् एव सदैवामूर् धास्यन्ति प्रमदं त्वयि

gāvaḥ prāgvad bhavat-sphūrti-prabhāva-sthita-tad-daśāḥ tadvad eva sadaivāmūr dhāsyanti pramadaṃ tvayi

1.33.102

शिशवः पशवश् चैव वयांसि च पयांसि च येऽ न्ये हृद्या जना हृद्यास् तव तेषां तु का कथा

śiśavaḥ paśavaś caiva vayāṃsi ca payāṃsi ca ye' nye hṛdyā janā hṛdyās tava teṣāṃ tu kā kathā

1.33.103

कूर्मस्येव स्मरणानुभावेन तव तेन त्वदीयाः पूर्ववद् एव हि ते स्थातारः तथैव व्रजाद् बलदेवः कुशस्थलीम् आसाद्य त्वयि निवेदयिष्यति यथा श्री-हरि-वंशे- तथैवाध्वग-वेशेन सोपश्लिष्टे जनार्दनम् प्रत्यग्र-वन-मालेन वक्षसाभिविराजता उपविष्टं तदा रामं पप्रच्छ कुशलं व्रजे बान्धवेषु च सर्वेषु गोषु चैव जनार्दनः प्रत्युवाच तदा रामो भ्रातरं साधु-भाषितम् सर्वेषां कुशलं कृष्ण येषां कुशलम् इच्छसि [ह्व् 83.53,55-6] इति [219] तद् एवं स्थितेऽ पि तदा तव सदा व्रजावस्थिति-प्रतीतिस् तु तेषां नातिजनिष्यते स्यन्दनं तद् अत्र तद्-अवस्थम् एव स्थापितम् अस्तीत्य् अनास्था-भावनया [220] किं च, तव सवयसः प्रवयसः प्रतीदं प्रतीपम् आवेदयिष्यन्ति प्रिय-वयस्यस्य नातिअसौमनस्यं मनस्य् अभ्यस्यते यतो जनितानुराग-जनतासु तासु प्राग् इव नानुरागं जागरम् आगमयति ताश् च तथा दृष्ट्वा लगित-दुःख-स्थगिततया शुष्का इव तिष्ठन्ति [221] तद् एतद् आकर्णयन्तः प्राप्त-कदनान्तरतया विवर्णवदनान्ते त्वन्-मातर-पितरादयः कातरताम् अवाप्स्यन्ति [222] त्वं तु जन्तु-मात्र-चित्त-ज्ञस् तद् विज्ञाय स्वयम् एव तान् विज्ञापयिष्यसि-कथं भवन्तो नाद्याप्य् आनन्दाद् उद्भवन्तो दृश्यन्ते [223] सर्वे तु सगद्गदं गदिष्यन्ति-अस्माकम् आनन्द-कारणं त्वद्-अवधारण-पदवीं विन्दत एव [224] अथ त्वं वक्ष्यसि-बाढं किन्तु येन भवद्भिः सन्दिह्यते, सोऽ यं शताङ्गः साङ्ग-भवत्-कार्य-सङ्गमनाय सङ्गे रक्षिततया लक्ष्यते यथा वान्यथा ज्ञापयथ, तथा प्रथयिष्यामि एतद् एव प्राग् एव निवेदितं मया- यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेह-दुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् [भ्प् 10.45.23] इति [225] ज्ञातीन् इति युष्मन्-मध्यत एवासौ वासः सम्भविष्यति, द्रष्टुम् इति तत्र च युष्मद्-दर्शनम् एवास्माकं पुरुषार्थ इत्य् अर्थः यद् वा द्रष्टुम् इति दर्शन-विषयी-भवितुम् इत्य् अर्थः अथापि भूमन् महिमा गुणस्य ते विबोद्धुम् अर्हत्य् अमलान्तरात्मभिः [भ्प् 10.14.6] इत्य् अत्र बोध-विषयी-भवितुम् इतिवद् एतद् उद्धवेन च भवत्सु समुद्बुद्धं चक्रे- आगमिष्यत्य् अदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः प्रियं विधास्यते पित्रोर् भगवान् सात्वतां पतिः हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत् [भ्प् 10.46.34-5] इति [226] सात्वतां पतिर् अपि पूर्ण-षडैश्वर्य-सम्पत्तिर् अपि पित्रोर् युवयोर् व्रजेशित्रोः परम-सुख-श्रियं सदा स्वलालना-रूपं प्रियं विधास्यते तत्राप्य् अच्युत एवावस्थास्यते, यतस् तत् ततो हेतोर् अद्यापि सत्यं शपथं करोति, कुर्वन्न् एव वर्तत इत्य् अर्थः तद् अनेनैव नयेन भवतां प्रणयर्णं विनयेय, न तु मनाग् अपि गमनागस्त्वेन तथा हि- पित्रादि-प्रतिरूप-रूप-वसुदेवादि-प्रतीघातजाद्- दुःखात् कंस-विनाशनार्थम् अगमं शीघ्रां निवृत्तिं विदन् तत्रासीत् सुहृदां मनोरथ-ततिर् युद्धायतिर् दुर्हृदां चैवं तद्-व्यसनं समाप्य यदि च प्रागां क्व वा याम्य् अहम्

kūrmasyeva smaraṇānubhāvena tava tena tvadīyāḥ pūrvavad eva hi te sthātāraḥ tathaiva vrajād baladevaḥ kuśasthalīm āsādya tvayi nivedayiṣyati yathā śrī-hari-vaṃśe- tathaivādhvaga-veśena sopaśliṣṭe janārdanam pratyagra-vana-mālena vakṣasābhivirājatā upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ papraccha kuśalaṃ vraje bāndhaveṣu ca sarveṣu goṣu caiva janārdanaḥ pratyuvāca tadā rāmo bhrātaraṃ sādhu-bhāṣitam sarveṣāṃ kuśalaṃ kṛṣṇa yeṣāṃ kuśalam icchasi [hv 83.53,55-6] iti [219] tad evaṃ sthite' pi tadā tava sadā vrajāvasthiti-pratītis tu teṣāṃ nātijaniṣyate syandanaṃ tad atra tad-avastham eva sthāpitam astīty anāsthā-bhāvanayā [220] kiṃ ca, tava savayasaḥ pravayasaḥ pratīdaṃ pratīpam āvedayiṣyanti priya-vayasyasya nātiasaumanasyaṃ manasy abhyasyate yato janitānurāga-janatāsu tāsu prāg iva nānurāgaṃ jāgaram āgamayati tāś ca tathā dṛṣṭvā lagita-duḥkha-sthagitatayā śuṣkā iva tiṣṭhanti [221] tad etad ākarṇayantaḥ prāpta-kadanāntaratayā vivarṇavadanānte tvan-mātara-pitarādayaḥ kātaratām avāpsyanti [222] tvaṃ tu jantu-mātra-citta-jñas tad vijñāya svayam eva tān vijñāpayiṣyasi-kathaṃ bhavanto nādyāpy ānandād udbhavanto dṛśyante [223] sarve tu sagadgadaṃ gadiṣyanti-asmākam ānanda-kāraṇaṃ tvad-avadhāraṇa-padavīṃ vindata eva [224] atha tvaṃ vakṣyasi-bāḍhaṃ kintu yena bhavadbhiḥ sandihyate, so' yaṃ śatāṅgaḥ sāṅga-bhavat-kārya-saṅgamanāya saṅge rakṣitatayā lakṣyate yathā vānyathā jñāpayatha, tathā prathayiṣyāmi etad eva prāg eva niveditaṃ mayā- yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham [bhp 10.45.23] iti [225] jñātīn iti yuṣman-madhyata evāsau vāsaḥ sambhaviṣyati, draṣṭum iti tatra ca yuṣmad-darśanam evāsmākaṃ puruṣārtha ity arthaḥ yad vā draṣṭum iti darśana-viṣayī-bhavitum ity arthaḥ athāpi bhūman mahimā guṇasya te viboddhum arhaty amalāntarātmabhiḥ [bhp 10.14.6] ity atra bodha-viṣayī-bhavitum itivad etad uddhavena ca bhavatsu samudbuddhaṃ cakre- āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat [bhp 10.46.34-5] iti [226] sātvatāṃ patir api pūrṇa-ṣaḍaiśvarya-sampattir api pitror yuvayor vrajeśitroḥ parama-sukha-śriyaṃ sadā svalālanā-rūpaṃ priyaṃ vidhāsyate tatrāpy acyuta evāvasthāsyate, yatas tat tato hetor adyāpi satyaṃ śapathaṃ karoti, kurvann eva vartata ity arthaḥ tad anenaiva nayena bhavatāṃ praṇayarṇaṃ vinayeya, na tu manāg api gamanāgastvena tathā hi- pitrādi-pratirūpa-rūpa-vasudevādi-pratīghātajād- duḥkhāt kaṃsa-vināśanārtham agamaṃ śīghrāṃ nivṛttiṃ vidan tatrāsīt suhṛdāṃ manoratha-tatir yuddhāyatir durhṛdāṃ caivaṃ tad-vyasanaṃ samāpya yadi ca prāgāṃ kva vā yāmy aham

1.33.104

इति [227] ततः श्री-व्रजेश्वरानुमत्या प्रत्यासन्नाः सर्वेऽ पि प्रार्थयिष्यन्ते एवं चेद् इह च तव द्वारका-वद् एव बहल-गृह-बृंहणाय स्पृहयामः अन्यथा-करणं तु यद् अस्माकम् अधन्यतां वहतीति [228] तद् एतद् आकर्ण्य भूमिं निर्वर्ण्य त्वं तु तस्मिन्न् असन्तुष्ट इव चेतसि चिन्तयितासि-गृह-शब्दः खल्व् एभिर् गृहिणी-पर्यायतया पर्यवसायितः तत्र च हन्त मम स्वान्तं कीदृशं वामी विधास्यन्तीति [229] अथ पुनर् विभावयितासि-भवतु, पूर्ण-ज्ञान-तूर्ण-विधाना च पौर्णमास्य् अत्र सर्वं शर्म निर्मास्यति, न त्व् अन्यथाकर्मतां धास्यतीति वक्तव्यं तु वक्ष्यसि तर्हि रोहिणी-माता रौहिणेय-भ्राता च द्वारकागाराद् आकारणीयौ ताव् एव सर्वम् अर्वाग्-भाव्यं निवेदयिष्यतः [230] अथ पुनर् दारुक-सारथिं प्रति प्रथयिष्यसि-भो सारथे ! सरथः प्रथमानयात्यन्तीनतया भवान् यदु-भवनम् आसाद्य सद्यः श्रीमद्-भ्रातरं तन्-मातरं च प्रापयेति पुनर् विचार्य वक्ष्यसि-हन्त ! तम् उद्धवम् अप्य् आनयेति [231] ततस् तद्-वन्दनारुके दारुके पवनम् अनुहरमाणेन यानेन मुहूर्त-मात्रार्धतैस् तैः सार्धम् आगते तस्मिन् विस्मित-मनसः श्रीमन्-नन्दादयः परमानन्दाशयतया सहसा भवद्-आगमनवद् एव सहसा महसा तोद्यमानातोद्य-व्रजं तन्-निजालयम् आनेष्यन्ति [232] गतेषु च दिनेषु त्रि-चतुरेषु रामादयस् ते व्रजस्थाभिर् उचितम् एव तुभ्यं रोचयिष्यन्ति- येषां प्रेम-गुणैर् यस् त्वं बद्धः सुष्ठुतया हरिः तस्य तैर् विनिरुद्धा ये कुर्युस् ते कथम् अन्यथा

iti [227] tataḥ śrī-vrajeśvarānumatyā pratyāsannāḥ sarve' pi prārthayiṣyante evaṃ ced iha ca tava dvārakā-vad eva bahala-gṛha-bṛṃhaṇāya spṛhayāmaḥ anyathā-karaṇaṃ tu yad asmākam adhanyatāṃ vahatīti [228] tad etad ākarṇya bhūmiṃ nirvarṇya tvaṃ tu tasminn asantuṣṭa iva cetasi cintayitāsi-gṛha-śabdaḥ khalv ebhir gṛhiṇī-paryāyatayā paryavasāyitaḥ tatra ca hanta mama svāntaṃ kīdṛśaṃ vāmī vidhāsyantīti [229] atha punar vibhāvayitāsi-bhavatu, pūrṇa-jñāna-tūrṇa-vidhānā ca paurṇamāsy atra sarvaṃ śarma nirmāsyati, na tv anyathākarmatāṃ dhāsyatīti vaktavyaṃ tu vakṣyasi tarhi rohiṇī-mātā rauhiṇeya-bhrātā ca dvārakāgārād ākāraṇīyau tāv eva sarvam arvāg-bhāvyaṃ nivedayiṣyataḥ [230] atha punar dāruka-sārathiṃ prati prathayiṣyasi-bho sārathe ! sarathaḥ prathamānayātyantīnatayā bhavān yadu-bhavanam āsādya sadyaḥ śrīmad-bhrātaraṃ tan-mātaraṃ ca prāpayeti punar vicārya vakṣyasi-hanta ! tam uddhavam apy ānayeti [231] tatas tad-vandanāruke dāruke pavanam anuharamāṇena yānena muhūrta-mātrārdhatais taiḥ sārdham āgate tasmin vismita-manasaḥ śrīman-nandādayaḥ paramānandāśayatayā sahasā bhavad-āgamanavad eva sahasā mahasā todyamānātodya-vrajaṃ tan-nijālayam āneṣyanti [232] gateṣu ca dineṣu tri-catureṣu rāmādayas te vrajasthābhir ucitam eva tubhyaṃ rocayiṣyanti- yeṣāṃ prema-guṇair yas tvaṃ baddhaḥ suṣṭhutayā hariḥ tasya tair viniruddhā ye kuryus te katham anyathā

1.33.105

सर्वे च मिलित्वा निर्णेष्यन्ति मान्याः कन्या-विचारम् कात्यायन्याराधिकास् ताः कन्या धन्यादयः सन्यायताम् अर्हन्तीति [234] रामोद्धवौ तु परम-निष्णातौ कृष्णवज् ज्ञात्वा तूष्णीम् एवावस्थास्यतः [235] ततस् तद्-अर्थम् आरम्भे लब्ध-सम्भेदे व्रज-पति-जम्पती पूर्ण-मनो-गती पूर्णिमाभ्यर्णम् आसाद्य सद्यस् तस्यां वरिवस्या-पूर्वकं सर्वं निवेदयिष्यतः [236] सापि वक्ष्यति-तद् अपि भद्रम् एव, किन्तु वर्याः परम-वर्या राधादयः कथं वा न स्वीकार्याः ? [237] तौ तु स-वैलक्ष्यं वक्ष्यतः-काः खलु राधिकाद्य्-अभिधाः ? सा वक्ष्यति-धन्यानां वृषभान्व्-आदीनां कन्या एव पुनस् तौ वक्ष्यतः-सुध्य्-आदि-गुरो ! न बुध्यामहे निःशोध्यं तु बोध्यताम् सा तु स-हासं वक्ष्यति-यथा कात्यायन्य्-आराधिकानां कन्यात्वम् एवम् अन्यासां राधिकादिकानाम् अपि तौ पुनर् उत्फुल्ल-नयनं वक्ष्यतः-विस्पष्टं कथ्यताम् यदि विषय-मयेऽ प्य् अस्मादृशि कृपा-विषयताचर्यते सा वक्ष्यति-भवन्तः खल्व् इदं नानुभवन्त इव सन्ति यत् पुनर् अद्यापि कन्या एव ता धन्याः माया-कल्पित-च्छाया-प्राया एवान्यत्र परिणायिताः तच् च स्वप्नवद् एव यस्मान् मर्यादालङ्घन-पर्यायतया ता एव च शय्यादौ पर्यवसायन्ते इति किं तद् इदं किञ्चन भवन्ताव् अनु स-वेदनं निवेदयामि तास् तद् एकानुरक्ता मादृश-सान्त्वनया परम् अद्यावधि धैर्य-सम्पृक्ताः सम्प्रति तु त्यक्त-मात्रातिरिक्त-प्राण-गात्रा भविष्यन्ति तासां तद् इदं न केवलम् अहम् एव विदत्य् अस्मि, किन्तु सर्वापि व्रज-जनता तच् च पूर्वम् अपि किञ्चित् किञ्चिद् विशेष्तस् तु कृष्ण-कृत-वृष्णि-स्थान-प्रस्थान-गत-तद्-अनवस्थावस्थायाम् यत इदं मुनयोऽ पि वर्णयिष्यन्ति [238] तत्र पूर्वं यथा-कुज-गतिं गमिता न विदामः; कश्मलेन कवरं वसनं वा [भ्प् 10.35.17] इत्य् आदिना उत्तरं तु, निवारयामः समुपेत्य माधवं; किं नो æकरिष्यन् कुल-वृद्ध-बान्धवाः [भ्प् 10.39.28] इत्य् उक्त्वा, विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सु-स्वरं; गोविन्द दामोदर माधवेति [भ्प् 10.39.31] इत्य् आदिना, कृष्ण-दूते समायाते उद्धवे त्यक्त-लौकिकाः [भ्प् 10.47.9] इत्य् आदिना, गत-ह्रियः [भ्प् 10.47.10] इत्य् आदिना, मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄन् अपि यद्-अर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्व-जनान् प्रभो [भ्प् 10.65.11] इत्य् आदिना, या दुस्त्यजं स्वजनम् आर्य-पथं च हित्वा इत्य् आदिना च [239] अत्र पतीन् पुत्रान् इति यद् उक्तं, तत् खलु गौणीम् एव वृत्तिम् अनुक्रम्य, न तु मुख्याम् इति भवत्-प्रश्नानुक्रमेण प्रख्यासामि तत्र यद्य् अन्यथा मन्यध्वे, तर्य् एवम् आचक्ष्महे-नरकादानीत-गुरु-कुमारतया जित-धर्मराज-धामा राजद्-अघजिन्-नामा सोऽ यम् एतद् अनुरक्त-जनोऽ प्य् अधर्मस्य कलयापि स्प्रष्टुं द्रष्टुं च न शक्यत एव किन्तु लज्जा-मात्रं तस्य तस्य च मर्यादा-पर्यापकम् इति वस्तुतस् तु न केवलं रागत एव तास् तादृशीं गति-मार्गताः किन्त्व् अनादि-सिद्ध-स्वभावतया तद्-वधू-भावतश् चेति मन्त्र-द्रष्टारोऽ पि निष्टङ्कयन्ति तद् एतद् बलरामोद्धवौ च सुष्ठु जानीत इति ताव् अपि प्रष्टव्यौ, अन्यथा तासु तत्-सन्देश-हरता तयोर् न देश-रूपताम् आसीदेत् [240] पुनस् तौ वक्ष्यतः-वत्सः किम् इदम् अनुसन्दधाति ? सा वक्ष्यति-स च पूर्वं किञ्चिद् अनुसंहितवान् आसीत् उत्तरं तु सम्यग् विदन्न् एवास्ते किन्तु सम्प्रति लज्जया नावधानं सज्जयति तौ वक्ष्यतः-तासां तद्-अर्थ-प्राण-जिहासां किम् असौ जानाति? सा वक्ष्यति-उक्तम् एव सम्यग् विदन्न् आस्त इति [241] यतः पूर्वम् अप्य् उद्धवे तथा समुद्बुद्धं कृतवान्, यथा च तद्-वचनं सत्य-वचसश् च गास्यन्ति- गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर् नौ प्रीतिम् आवह गोपीनां मद्-वियोगाधिं मत्-सन्देशैर् विमोचय ता मन्-मनस्का मत्-प्राणा मद्-अर्थे त्यक्त-दैहिकाः माम् एव दयितं प्रेष्ठम् आत्मानं मनसा गताः ये त्यक्त-लोक-धर्माश् च मद्-अर्थे तान् बिभर्म्य् अहम् मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूर-स्थे गोकुल-स्त्रियः स्मरन्त्यो æङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्य-विह्वलाः धारयन्त्य् अति-कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन प्रत्यागमन-सन्देशैर् बल्लव्यो मे मद्-आत्मिकाः [भ्प् 10.46.3-6] [242] अत्र मत्-सन्देशैः इति मय्य् आवेश्य मनः कृष्णे विमुक्ताशेष-वृत्ति यत् अनुस्मरन्त्यो मां नित्यम् अचिरान् माम् उपैष्यथ [भ्प् 10.47.36] इति पर्यवसानैर् इत्य् अर्थः माम् एव दयितम् इति, मे वल्लव्यः इत्य् अत्र तु विशेषोऽ प्य् अस्ति, तस्मात् तद् एक-व्रत-जीवन-व्रतानां तद्-भार्याणां नान्या गतिर् न्याय्या [243] कृष्ण उवाच-ततस् ततः? [244] ऋषिर् उवाच-ततस् तौ भावयिष्यतः सत्यम् अस्माकं प्रकटतरेऽ पि लोक-धर्म-घटनानर्ह-प्रतिकारेऽ पि तासां विघटन-दुःखे यद् अद्यापि स्नुषाकरण-स्पृहा नापयाति, प्रत्युत सातत्यत एव तासु स्नुषाभानं विभाति धर्मान्यथा-भावे लक्ष्यते यद् अवश्यम् आयत्यां विदित-रहस्यताम् आयातीति तद् अपि प्राप्त-कालतां कलयति स्म [245] अथ तौ स्पष्टं वक्ष्यतः-रहस्यम् इदं लोकाः कथं मंस्यन्ते सा वक्ष्यति-मायायाः स्वभाव-व्यापितिर् इयम् अव्यभिचारितया लक्ष्यते, यद् अवश्यम् आयत्यां विदित-रहस्यताम् आयातीति तद् अपि प्राप्त-कालतां कलयति स्म [246] यतः सर्वेषाम् अपि सत्-सङ्कल्पानाम् उपरि प्रभवतोर् भवतोर् निगूढा या तद्-अर्थम् उत्कण्ठा, सा ह्य् अधुना परां कोटिम् आरूढा झटिति रूढ-कार्या भवेद् एव तौ वक्ष्यतः-स्वीयाम् अनन्य-सम्बन्धितां ताः कथं विदन्ति [247] सा वक्ष्यति-पूर्वं स वो हि स्वामी भवति इति दुर्वाससो वचनेनापि सम्यङ् नाविदुः किन्तु पश्चाद् विदुः [248] तौ वक्ष्यतः-कथम् इव? [249] सा वक्ष्यति- उद्धवेन श्री-कृष्णाभिप्रायम् अनुव्यक्तीकरणात् अतएवोक्तम्-अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रो æधुनास्ते [भ्प् 10.47.21] इति [250] तौ वक्ष्यतः-तासां श्वशुरं-मन्यादीनां येऽ नुगतास् ते प्रायेणानुतापं प्राप्स्यन्ति [251] अथ सा तु पुरुषम् इव वक्ष्यति-तत् किम् आसां परम-साध्वीनां माध्वीकवन् मधुर-स्निग्धतावलितानां दुष्कर-तरण-दुःख-भास्कर-पुष्कलताप-शुष्कता सोढव्या तथा सर्व-धुरीणता-प्रवीणस्य निज-कुल-धुरन्धरस्य गोवर्धन-धरस्य दुर्धर-लज्जा-भार-सज्जनम् अनुमोदनीयम् वस्तुतस् तु तेषाम् अपि न सुख-भङ्ग-प्रसङ्गः यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयास् त्वत्-कृते [भ्प् 10.14.35] इति श्री-शुक-वचनाद् अपि तथा च न वचन-मर्माभिर् आचरणीयम्, यथा सर्व-सुख-सचनम् एव स्यात् [252] तद् एतन् निरूप्य सा पुनः सहासं वक्ष्यति-साम्प्रतं प्रततं कुतुकान्तरं भवद्व्यां किल नावकलितम् यत् खलु युष्मन्-नन्दन आनन्द-द्यूते तासां पतिंमन्यांस्त् तत्-पित्रादि-पर्यन्तं सर्वं जितवान् लज्जाम् एव सज्जन् न तद्-गृहम् आनीतवान् इति [253] तद् इदं गुप्तम् अपि कृतम् आदि-वराह-नामा भगवान् अपि स्व-पुराणे साक्षितया लक्षयतीति सर्वथात्र नान्यथा मन्तव्यम् यथा- द्यूत-क्रीडा भगवता कृता गोप-जनैः सह पणावहार-रूपेण जिता गोप्यो धनानि च गोपैर् आनीय तत्रैव कृष्णाय विनिवेदिताः इति [254] तौ वक्ष्यतः-तत्-पित्रादीनां तन्-मित्रादीनां वा को व्यवसायः ? [255] सा वक्ष्यति-तेऽ पि मयोपदिष्टं तत्त्वीकृत्य पृष्ट-कृत्यास् तद् इदम् उद्दिष्टवन्तः- अहो पर-स्पर्श-सुभीरु यद् वपुर् यत् कृष्णसार-प्रणयैक-शर्म च तासां मृगीणाम् इव तत्-परं प्रति प्रदित्सवो व्याध-मनांसि बिभ्रति

sarve ca militvā nirṇeṣyanti mānyāḥ kanyā-vicāram kātyāyanyārādhikās tāḥ kanyā dhanyādayaḥ sanyāyatām arhantīti [234] rāmoddhavau tu parama-niṣṇātau kṛṣṇavaj jñātvā tūṣṇīm evāvasthāsyataḥ [235] tatas tad-artham ārambhe labdha-sambhede vraja-pati-jampatī pūrṇa-mano-gatī pūrṇimābhyarṇam āsādya sadyas tasyāṃ varivasyā-pūrvakaṃ sarvaṃ nivedayiṣyataḥ [236] sāpi vakṣyati-tad api bhadram eva, kintu varyāḥ parama-varyā rādhādayaḥ kathaṃ vā na svīkāryāḥ ? [237] tau tu sa-vailakṣyaṃ vakṣyataḥ-kāḥ khalu rādhikādy-abhidhāḥ ? sā vakṣyati-dhanyānāṃ vṛṣabhānv-ādīnāṃ kanyā eva punas tau vakṣyataḥ-sudhy-ādi-guro ! na budhyāmahe niḥśodhyaṃ tu bodhyatām sā tu sa-hāsaṃ vakṣyati-yathā kātyāyany-ārādhikānāṃ kanyātvam evam anyāsāṃ rādhikādikānām api tau punar utphulla-nayanaṃ vakṣyataḥ-vispaṣṭaṃ kathyatām yadi viṣaya-maye' py asmādṛśi kṛpā-viṣayatācaryate sā vakṣyati-bhavantaḥ khalv idaṃ nānubhavanta iva santi yat punar adyāpi kanyā eva tā dhanyāḥ māyā-kalpita-cchāyā-prāyā evānyatra pariṇāyitāḥ tac ca svapnavad eva yasmān maryādālaṅghana-paryāyatayā tā eva ca śayyādau paryavasāyante iti kiṃ tad idaṃ kiñcana bhavantāv anu sa-vedanaṃ nivedayāmi tās tad ekānuraktā mādṛśa-sāntvanayā param adyāvadhi dhairya-sampṛktāḥ samprati tu tyakta-mātrātirikta-prāṇa-gātrā bhaviṣyanti tāsāṃ tad idaṃ na kevalam aham eva vidaty asmi, kintu sarvāpi vraja-janatā tac ca pūrvam api kiñcit kiñcid viśeṣtas tu kṛṣṇa-kṛta-vṛṣṇi-sthāna-prasthāna-gata-tad-anavasthāvasthāyām yata idaṃ munayo' pi varṇayiṣyanti [238] tatra pūrvaṃ yathā-kuja-gatiṃ gamitā na vidāmaḥ; kaśmalena kavaraṃ vasanaṃ vā [bhp 10.35.17] ity ādinā uttaraṃ tu, nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ; kiṃ no ækariṣyan kula-vṛddha-bāndhavāḥ [bhp 10.39.28] ity uktvā, visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma su-svaraṃ; govinda dāmodara mādhaveti [bhp 10.39.31] ity ādinā, kṛṣṇa-dūte samāyāte uddhave tyakta-laukikāḥ [bhp 10.47.9] ity ādinā, gata-hriyaḥ [bhp 10.47.10] ity ādinā, mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho [bhp 10.65.11] ity ādinā, yā dustyajaṃ svajanam ārya-pathaṃ ca hitvā ity ādinā ca [239] atra patīn putrān iti yad uktaṃ, tat khalu gauṇīm eva vṛttim anukramya, na tu mukhyām iti bhavat-praśnānukrameṇa prakhyāsāmi tatra yady anyathā manyadhve, tary evam ācakṣmahe-narakādānīta-guru-kumāratayā jita-dharmarāja-dhāmā rājad-aghajin-nāmā so' yam etad anurakta-jano' py adharmasya kalayāpi spraṣṭuṃ draṣṭuṃ ca na śakyata eva kintu lajjā-mātraṃ tasya tasya ca maryādā-paryāpakam iti vastutas tu na kevalaṃ rāgata eva tās tādṛśīṃ gati-mārgatāḥ kintv anādi-siddha-svabhāvatayā tad-vadhū-bhāvataś ceti mantra-draṣṭāro' pi niṣṭaṅkayanti tad etad balarāmoddhavau ca suṣṭhu jānīta iti tāv api praṣṭavyau, anyathā tāsu tat-sandeśa-haratā tayor na deśa-rūpatām āsīdet [240] punas tau vakṣyataḥ-vatsaḥ kim idam anusandadhāti ? sā vakṣyati-sa ca pūrvaṃ kiñcid anusaṃhitavān āsīt uttaraṃ tu samyag vidann evāste kintu samprati lajjayā nāvadhānaṃ sajjayati tau vakṣyataḥ-tāsāṃ tad-artha-prāṇa-jihāsāṃ kim asau jānāti? sā vakṣyati-uktam eva samyag vidann āsta iti [241] yataḥ pūrvam apy uddhave tathā samudbuddhaṃ kṛtavān, yathā ca tad-vacanaṃ satya-vacasaś ca gāsyanti- gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror nau prītim āvaha gopīnāṃ mad-viyogādhiṃ mat-sandeśair vimocaya tā man-manaskā mat-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ ye tyakta-loka-dharmāś ca mad-arthe tān bibharmy aham mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ smarantyo æṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ [bhp 10.46.3-6] [242] atra mat-sandeśaiḥ iti mayy āveśya manaḥ kṛṣṇe vimuktāśeṣa-vṛtti yat anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha [bhp 10.47.36] iti paryavasānair ity arthaḥ mām eva dayitam iti, me vallavyaḥ ity atra tu viśeṣo' py asti, tasmāt tad eka-vrata-jīvana-vratānāṃ tad-bhāryāṇāṃ nānyā gatir nyāyyā [243] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ? [244] ṛṣir uvāca-tatas tau bhāvayiṣyataḥ satyam asmākaṃ prakaṭatare' pi loka-dharma-ghaṭanānarha-pratikāre' pi tāsāṃ vighaṭana-duḥkhe yad adyāpi snuṣākaraṇa-spṛhā nāpayāti, pratyuta sātatyata eva tāsu snuṣābhānaṃ vibhāti dharmānyathā-bhāve lakṣyate yad avaśyam āyatyāṃ vidita-rahasyatām āyātīti tad api prāpta-kālatāṃ kalayati sma [245] atha tau spaṣṭaṃ vakṣyataḥ-rahasyam idaṃ lokāḥ kathaṃ maṃsyante sā vakṣyati-māyāyāḥ svabhāva-vyāpitir iyam avyabhicāritayā lakṣyate, yad avaśyam āyatyāṃ vidita-rahasyatām āyātīti tad api prāpta-kālatāṃ kalayati sma [246] yataḥ sarveṣām api sat-saṅkalpānām upari prabhavator bhavator nigūḍhā yā tad-artham utkaṇṭhā, sā hy adhunā parāṃ koṭim ārūḍhā jhaṭiti rūḍha-kāryā bhaved eva tau vakṣyataḥ-svīyām ananya-sambandhitāṃ tāḥ kathaṃ vidanti [247] sā vakṣyati-pūrvaṃ sa vo hi svāmī bhavati iti durvāsaso vacanenāpi samyaṅ nāviduḥ kintu paścād viduḥ [248] tau vakṣyataḥ-katham iva? [249] sā vakṣyati- uddhavena śrī-kṛṣṇābhiprāyam anuvyaktīkaraṇāt ataevoktam-api bata madhu-puryām ārya-putro ædhunāste [bhp 10.47.21] iti [250] tau vakṣyataḥ-tāsāṃ śvaśuraṃ-manyādīnāṃ ye' nugatās te prāyeṇānutāpaṃ prāpsyanti [251] atha sā tu puruṣam iva vakṣyati-tat kim āsāṃ parama-sādhvīnāṃ mādhvīkavan madhura-snigdhatāvalitānāṃ duṣkara-taraṇa-duḥkha-bhāskara-puṣkalatāpa-śuṣkatā soḍhavyā tathā sarva-dhurīṇatā-pravīṇasya nija-kula-dhurandharasya govardhana-dharasya durdhara-lajjā-bhāra-sajjanam anumodanīyam vastutas tu teṣām api na sukha-bhaṅga-prasaṅgaḥ yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte [bhp 10.14.35] iti śrī-śuka-vacanād api tathā ca na vacana-marmābhir ācaraṇīyam, yathā sarva-sukha-sacanam eva syāt [252] tad etan nirūpya sā punaḥ sahāsaṃ vakṣyati-sāmprataṃ pratataṃ kutukāntaraṃ bhavadvyāṃ kila nāvakalitam yat khalu yuṣman-nandana ānanda-dyūte tāsāṃ patiṃmanyāṃst tat-pitrādi-paryantaṃ sarvaṃ jitavān lajjām eva sajjan na tad-gṛham ānītavān iti [253] tad idaṃ guptam api kṛtam ādi-varāha-nāmā bhagavān api sva-purāṇe sākṣitayā lakṣayatīti sarvathātra nānyathā mantavyam yathā- dyūta-krīḍā bhagavatā kṛtā gopa-janaiḥ saha paṇāvahāra-rūpeṇa jitā gopyo dhanāni ca gopair ānīya tatraiva kṛṣṇāya viniveditāḥ iti [254] tau vakṣyataḥ-tat-pitrādīnāṃ tan-mitrādīnāṃ vā ko vyavasāyaḥ ? [255] sā vakṣyati-te' pi mayopadiṣṭaṃ tattvīkṛtya pṛṣṭa-kṛtyās tad idam uddiṣṭavantaḥ- aho para-sparśa-subhīru yad vapur yat kṛṣṇasāra-praṇayaika-śarma ca tāsāṃ mṛgīṇām iva tat-paraṃ prati praditsavo vyādha-manāṃsi bibhrati

1.33.106

तौ वक्ष्यतः- राधिकाद्य्-आराधिकानां का वार्ता ? [257] सा वक्ष्यति-मत्-पृष्टाभिस् ताभिर् अप्य् एवम् आदिष्टम्- यथा सीता-देव्या दश-मुख-कृतार्तिर् विपद् अभूद् यथा वा रुक्मिण्या विवहन-विधिश् चेदिप-कृते तथा राधादीनां पर-गृह-गतिर् या बत विपत् कथं तस्या नित्या स्थितिर् अभिमता हन्त सुहृदाम्

tau vakṣyataḥ- rādhikādy-ārādhikānāṃ kā vārtā ? [257] sā vakṣyati-mat-pṛṣṭābhis tābhir apy evam ādiṣṭam- yathā sītā-devyā daśa-mukha-kṛtārtir vipad abhūd yathā vā rukmiṇyā vivahana-vidhiś cedipa-kṛte tathā rādhādīnāṃ para-gṛha-gatir yā bata vipat kathaṃ tasyā nityā sthitir abhimatā hanta suhṛdām

1.33.107

[ 9] थिस् वेर्से इस् रेपेअतेद् इन् उत्तर-चम्पू, 31.43. [258] तौ वक्ष्यतः-अथ राधिकादीनाम् आर्तानां का वार्ता ? [259] सा वक्ष्यति- देयम् अधीनं कार्त्स्न्येनाभिव्याप्त्या च तत्र कृष्णे स्वम् तद्-रूपं रचयित्वा सातिप्रत्यय-पदानि ता दधिरे

[ 9] this verse is repeated in uttara-campū, 31.43. [258] tau vakṣyataḥ-atha rādhikādīnām ārtānāṃ kā vārtā ? [259] sā vakṣyati- deyam adhīnaṃ kārtsnyenābhivyāptyā ca tatra kṛṣṇe svam tad-rūpaṃ racayitvā sātipratyaya-padāni tā dadhire

Pūraṇa 1 (cont. 40)

1.33.108

तौ वक्ष्यतः-ताः किं साक्षाद् अनुयुक्ताः ? [261] सा वक्ष्यति-अथ किम् ? यतस् तासां मर्म-प्रकटन-कर्मठतया मया पृष्टम्-भो विपश्चितः काश्चिद् एवं वदन्ति ताः खलु कृष्णे प्रेम-मात्राखर्व-सर्वस्वाः प्रेमा च बलवद् विरोधि-सद्-भाव-मिलद्-भय-प्रयास-प्रच्छादन-परिच्छदतया यथा वर्धते, न तथान्यथा [262] तर्हि कथं तासाम् अप्य् अन्यासाम् इव पतितया तत्-सम्पत्ति-कामना-निकामम् अन्तरनुवर्तत इति ? [263] तद् एतद् आकर्ण्य पाटल-पटल-सवर्ण-वर्णिन्यस् ता वर-वर्णिन्यस् तद् इदम् अवर्णयन्त [264] हन्त ! तासाम् एव सविरोधस् तद्-अवरोधः सम्भवता-दृतीयमाना द्वितीय-पति-भावना च, न पुनर् अन्यस्याः कस्याश्चिद् अपि या खलु तद्-अवरोध-विरोध-वाञ्छा सा वा कथं प्रेम-प्रथन-मयी स्याद् इति न बुध्यामहे [265] अस्माकम् यद्यप्य् असौ पार्श्व-गतो रहो-गतस् तथापि तस्याङ्घ्रि-युगं नवं नवम् [भ्प् 1.11.34] इत्य् एव बोध-विषयो भवति किन्तु- बुधिताः पैतृक-जनता बुद्धाः श्वशुराभिमानिनो लोकाः मानिताः सर्वेऽ प्य् अस्माभिर् न मतो धर्मस् तु केनापि

tau vakṣyataḥ-tāḥ kiṃ sākṣād anuyuktāḥ ? [261] sā vakṣyati-atha kim ? yatas tāsāṃ marma-prakaṭana-karmaṭhatayā mayā pṛṣṭam-bho vipaścitaḥ kāścid evaṃ vadanti tāḥ khalu kṛṣṇe prema-mātrākharva-sarvasvāḥ premā ca balavad virodhi-sad-bhāva-milad-bhaya-prayāsa-pracchādana-paricchadatayā yathā vardhate, na tathānyathā [262] tarhi kathaṃ tāsām apy anyāsām iva patitayā tat-sampatti-kāmanā-nikāmam antaranuvartata iti ? [263] tad etad ākarṇya pāṭala-paṭala-savarṇa-varṇinyas tā vara-varṇinyas tad idam avarṇayanta [264] hanta ! tāsām eva savirodhas tad-avarodhaḥ sambhavatā-dṛtīyamānā dvitīya-pati-bhāvanā ca, na punar anyasyāḥ kasyāścid api yā khalu tad-avarodha-virodha-vāñchā sā vā kathaṃ prema-prathana-mayī syād iti na budhyāmahe [265] asmākam yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam [bhp 1.11.34] ity eva bodha-viṣayo bhavati kintu- budhitāḥ paitṛka-janatā buddhāḥ śvaśurābhimānino lokāḥ mānitāḥ sarve' py asmābhir na mato dharmas tu kenāpi

1.33.109

यद् अस्माकं बाल्याद् एव तस्मिन् निज-र्मणता-भावनां दूरीकर्तुम् आग्रहम् उरीकुर्वन्ति, तस्माद् अस्मान् मा स्नेह-पेषं पिण्ढि, किन्तु स्वाभीष्टम् एव विशण्ढि [267] अथ तौ वक्ष्यतः-भवत्या किम् उद्भावितम् ? [268] सा वक्ष्यति-ततो मया हसित्वा शवसित्वा च ताभ्यः प्रत्याशा-मात्रं प्रत्यासादितम् अस्ति यदि भवतोर् इच्छा समृच्छते, तास् तु दैवतस् तावन्-निज-प्राण-वलल्भस्य वलल्भत्व्नेआलाभाल् लब्ध-महा-दुःखास् तत्र च स्वस्यान्य-हस्त-पतिततया जुगुप्सितं-मन्यता शुष्कास् तत्र च प्रियाप्रिय-विप्रकर्ष-सन्निकर्षतः प्राप्त-मनो-धर्षास् तत्र च निरन्तरं शङ्कमानैः पतिं-मन्यादिभिर् मङ्क्षु मङ्क्षु-कृत-निवारण-भर्त्सनादि-निकर्षास् ततस् तत एव च दुःसह-प्रेष्ठ-विरह-तीव्र-ताप [भ्प् 10.29.10] इत्य् आद्य्-उक्ततादृग्-अवस्थाभ्योऽ पि महानुरागतः पीडनाद् बहुल-दहनाकार-कारागार-वसतिं-मन्यतया निगीर्ण-सर्व-क्षणं क्षणम् अपि कल्पं मन्वानाः सम्प्रति तदीय-महा-विरह-वह-समयम् अतीत्य चात्मानं तद्-उपेक्ष्यताम् अप्य् उत्प्रेक्ष्य लज्जा-मात्र-पर्यवसानम् आसज्य च धिक्-कृतं-मन्या दशमीम् अपि दशां तन्वानाः किं बहुना, बहिर्-अन्तः-सुकुमारतायाम् अपि कौमारत एव व्याधानुबिद्ध-स्निग्ध-कानन-प्रत्यासत्त्य्-अपरित्यागि-मृगीवत् प्रखर-दरापार-पर-पारवश्य-लब्ध-विचित्र-दुर्गति-सम्प्लुततया पश्यतां शृण्वताम् अपि हृदयं धुन्वाना रसोऽ यम् इति मन्यमानेन निष्करुण-कौतुकेन केनचिद् एवोपेक्षितुं शक्यन्ते, न पुनर् अन्येन [269] तौ सास्रं वक्ष्यतः-सम्प्रति ताः कां गतिं मतिं चासादयन्ति ? [270] सा वक्ष्यति- कुर्वन्ति मौनं क्रन्दं वा शून्यं पश्यति वर्त्म वा कृष्णं वाञ्छन्ति मृत्युं वा तासाम् एवंविधा गतिः

yad asmākaṃ bālyād eva tasmin nija-rmaṇatā-bhāvanāṃ dūrīkartum āgraham urīkurvanti, tasmād asmān mā sneha-peṣaṃ piṇḍhi, kintu svābhīṣṭam eva viśaṇḍhi [267] atha tau vakṣyataḥ-bhavatyā kim udbhāvitam ? [268] sā vakṣyati-tato mayā hasitvā śavasitvā ca tābhyaḥ pratyāśā-mātraṃ pratyāsāditam asti yadi bhavator icchā samṛcchate, tās tu daivatas tāvan-nija-prāṇa-valalbhasya valalbhatvneālābhāl labdha-mahā-duḥkhās tatra ca svasyānya-hasta-patitatayā jugupsitaṃ-manyatā śuṣkās tatra ca priyāpriya-viprakarṣa-sannikarṣataḥ prāpta-mano-dharṣās tatra ca nirantaraṃ śaṅkamānaiḥ patiṃ-manyādibhir maṅkṣu maṅkṣu-kṛta-nivāraṇa-bhartsanādi-nikarṣās tatas tata eva ca duḥsaha-preṣṭha-viraha-tīvra-tāpa [bhp 10.29.10] ity ādy-uktatādṛg-avasthābhyo' pi mahānurāgataḥ pīḍanād bahula-dahanākāra-kārāgāra-vasatiṃ-manyatayā nigīrṇa-sarva-kṣaṇaṃ kṣaṇam api kalpaṃ manvānāḥ samprati tadīya-mahā-viraha-vaha-samayam atītya cātmānaṃ tad-upekṣyatām apy utprekṣya lajjā-mātra-paryavasānam āsajya ca dhik-kṛtaṃ-manyā daśamīm api daśāṃ tanvānāḥ kiṃ bahunā, bahir-antaḥ-sukumāratāyām api kaumārata eva vyādhānubiddha-snigdha-kānana-pratyāsatty-aparityāgi-mṛgīvat prakhara-darāpāra-para-pāravaśya-labdha-vicitra-durgati-samplutatayā paśyatāṃ śṛṇvatām api hṛdayaṃ dhunvānā raso' yam iti manyamānena niṣkaruṇa-kautukena kenacid evopekṣituṃ śakyante, na punar anyena [269] tau sāsraṃ vakṣyataḥ-samprati tāḥ kāṃ gatiṃ matiṃ cāsādayanti ? [270] sā vakṣyati- kurvanti maunaṃ krandaṃ vā śūnyaṃ paśyati vartma vā kṛṣṇaṃ vāñchanti mṛtyuṃ vā tāsām evaṃvidhā gatiḥ

1.33.110

पुनस् तौ सास्रं वक्ष्यतः-सम्प्रति ताः प्रति वत्सस्य का विधित्सा ? [272] सा वक्ष्यति-तद् एतत् पश्चाद् अपि निश्चीयताम् यत् खलु प्रेयसां प्रेमाक्षेमं तद्-भावनामय-प्रेमानुरूपम् एव स्व-स्थेमानं लभते न तु स्वाग्रह-ग्रहिलताम् इति [273] तौ वक्ष्यतः-मन्यामहे तथाप्य् अस्मत्तः सङ्कोचं रोचयिष्यति [274] सा वक्ष्यति-भवतां हृदि सदा विद्योतमानः सोऽ यं तद् अपि वेत्ति, तस्मान् नितान्तं नान्यथा करिष्यति किं बहुना, भवद्-आश्रवम् अनु सर्वेषाम् एव संश्रवः प्रतिभाति किम् उत तस्य ? [275] तौ वक्ष्यतः-तर्हि गर्ग-निषेध-वेधस्य का चिकित्सा ? [276] सा स-हासं वक्ष्यति-स खलु लीला-नैयत्यम् एव तत्रत्य-दोषतयाध्यस्तवान् स्व-यजमान-हित-समीहित-सहिततया, न तु परम-शुभ-निवेश-वेश-रूपाणाम् आसां क्लेश-लेश-प्रवेशदा सदेशता सम्भवति [277] तौ वक्ष्यतः-सम्प्रत्य् अस्माभिः किम् इव सोपानम् उपेयम् ? [278] सा वक्ष्यति-सोपानं मया चोपेयम्, भवद्भिस् तु सर्व एव व्रज-जना भोजनाय प्रणयेन निमन्त्र्य निमन्त्र्यन्ताम् तर्ह्य् अन्तः-पटी-क्षेपान् नटीनाम् आकार इव तत् प्रकटीभविष्यति [279] तौ वक्ष्यतः-यथाज्ञापयन्ति विज्ञानाचार्य-वर्याः [280] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [281] ऋषिर् उवाच- ततः सा प्रत्यक्षत एव ताव् अभि बहुलम् अभिवदन्ती गृहाय प्रहापयिष्यति [282] अथ कथकस्य मनः-कथा-ततश् च पूर्णिमा मनसि विविवेच-श्री-कृष्ण-लीलायाम् अनादि-सिद्धं श्रीमद्-भागवतम् एव मुख्यं प्रमाणम् [283] तत्र या खलु रास-योगे योग-मायाम् उपाश्रितः [भ्प् 10.29.1] इत्य् अनेन नित्य-व्यक्ति-स्वरूप-शक्ति-वृत्ति-विशेषका या योगमाया तन्-निर्वाहकतया बादरायणिना समुदीरिता, सा पुनर् अहम् एव तत्र तेन रासं प्रकाशं परीक्षित्-परिषदि वर्णयित्वा तत्र प्राप्तम् अवर्ण-त्रितयं निरस्य रस्यतया समाहितम् तथा सम्प्रति व्रजेऽ पि तत्-प्रसक्तम् इति ज्ञात्वा मयापि समाधेयम् तत्र तेजीयसां न दोषाय [भ्प् 10.33.29] इतिवद् अत्रापि यद्यपि नरकाद् आनीता इत्य् आदिना तल्-लेप-सम्भावनापयापितैव [284] अथ पर-दार-वार-समाहार-कारणान् आचारश् च यथा गोपीनां तत्-पतीनां च [भ्प् 10.33.25] इत्य् अनेन यं परिहारम् आपितस् तथात्रापि ताश् च न केवलं रागत एव तादृशीं गतिम् आगताः इत्य् आदिना तासु तदीय-नित्याङ्गना-भाव-व्यङ्गतः स च साङ्गी-कृतः [285] तथापि नासूयन् खलु कृष्णाय [भ्प् 10.33.37] इतिवद् असूयाभासवत्तया सम्भावितास् तत्-पतिं-मन्याः समाधातव्याः तच् च तद्-रहस्यं पूर्वं गुप्तम् आसीद् इति माया-द्वारा यथा-गुप्तं समाहितम् साम्प्रतं तु व्यक्तम् अभूद् इति तथा तद्-द्वारा व्यक्तम् एव समाधेयम् येन च सर्वेषाम् अपि सर्व-समाधानम् आधेयं भविता, अन्यथा तत्-तत्-करणं वृथा-परं स्यात् इति [286] अथ स्पष्टम् आचष्ट [287] ऋषिर् उवाच-दिनान्तरे तु सर्व-निमन्त्रणायां यथा-वृत्तान्ते वर्तिते सर्वाः साधारण-महोदयाः श्री-राधादयश् च तत्रागमिष्यन्ति किन्तु पूर्वत एव जन-सङ्गीत-व्रजेश-निर्मितानङ्गीकारताम् आत्मनो दुःख-भङ्गी-सङ्गितां मंस्यन्त एव तव च रूक्षता-वीक्षणेन ताः सूक्ष्माङ्गतां गमिष्यन्ति तत्र साम्प्रतम् अन्यासां स्वसमान-कन्यानाम् अङ्गीकारेण हृत्-कमलेऽ पि भङ्गिताम् आपत्स्यन्ते [288] तथा च भावी श्लोकः- दाव-त्रस्ता मृग-दुहितरश् चन्द्रहीनाश् चकोर्यः स्रस्ता वृक्षान् नव-कलतिका नीर-रिक्ताः शफर्यः ऊर्ज-प्रान्ताद् बहिर् अपगता हन्त नव्याब्ज-नाल्यो यद्वद् दृष्टा हरि-विरहिता राधिकाद्याश् च तद्वत्

punas tau sāsraṃ vakṣyataḥ-samprati tāḥ prati vatsasya kā vidhitsā ? [272] sā vakṣyati-tad etat paścād api niścīyatām yat khalu preyasāṃ premākṣemaṃ tad-bhāvanāmaya-premānurūpam eva sva-sthemānaṃ labhate na tu svāgraha-grahilatām iti [273] tau vakṣyataḥ-manyāmahe tathāpy asmattaḥ saṅkocaṃ rocayiṣyati [274] sā vakṣyati-bhavatāṃ hṛdi sadā vidyotamānaḥ so' yaṃ tad api vetti, tasmān nitāntaṃ nānyathā kariṣyati kiṃ bahunā, bhavad-āśravam anu sarveṣām eva saṃśravaḥ pratibhāti kim uta tasya ? [275] tau vakṣyataḥ-tarhi garga-niṣedha-vedhasya kā cikitsā ? [276] sā sa-hāsaṃ vakṣyati-sa khalu līlā-naiyatyam eva tatratya-doṣatayādhyastavān sva-yajamāna-hita-samīhita-sahitatayā, na tu parama-śubha-niveśa-veśa-rūpāṇām āsāṃ kleśa-leśa-praveśadā sadeśatā sambhavati [277] tau vakṣyataḥ-sampraty asmābhiḥ kim iva sopānam upeyam ? [278] sā vakṣyati-sopānaṃ mayā copeyam, bhavadbhis tu sarva eva vraja-janā bhojanāya praṇayena nimantrya nimantryantām tarhy antaḥ-paṭī-kṣepān naṭīnām ākāra iva tat prakaṭībhaviṣyati [279] tau vakṣyataḥ-yathājñāpayanti vijñānācārya-varyāḥ [280] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [281] ṛṣir uvāca- tataḥ sā pratyakṣata eva tāv abhi bahulam abhivadantī gṛhāya prahāpayiṣyati [282] atha kathakasya manaḥ-kathā-tataś ca pūrṇimā manasi viviveca-śrī-kṛṣṇa-līlāyām anādi-siddhaṃ śrīmad-bhāgavatam eva mukhyaṃ pramāṇam [283] tatra yā khalu rāsa-yoge yoga-māyām upāśritaḥ [bhp 10.29.1] ity anena nitya-vyakti-svarūpa-śakti-vṛtti-viśeṣakā yā yogamāyā tan-nirvāhakatayā bādarāyaṇinā samudīritā, sā punar aham eva tatra tena rāsaṃ prakāśaṃ parīkṣit-pariṣadi varṇayitvā tatra prāptam avarṇa-tritayaṃ nirasya rasyatayā samāhitam tathā samprati vraje' pi tat-prasaktam iti jñātvā mayāpi samādheyam tatra tejīyasāṃ na doṣāya [bhp 10.33.29] itivad atrāpi yadyapi narakād ānītā ity ādinā tal-lepa-sambhāvanāpayāpitaiva [284] atha para-dāra-vāra-samāhāra-kāraṇān ācāraś ca yathā gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca [bhp 10.33.25] ity anena yaṃ parihāram āpitas tathātrāpi tāś ca na kevalaṃ rāgata eva tādṛśīṃ gatim āgatāḥ ity ādinā tāsu tadīya-nityāṅganā-bhāva-vyaṅgataḥ sa ca sāṅgī-kṛtaḥ [285] tathāpi nāsūyan khalu kṛṣṇāya [bhp 10.33.37] itivad asūyābhāsavattayā sambhāvitās tat-patiṃ-manyāḥ samādhātavyāḥ tac ca tad-rahasyaṃ pūrvaṃ guptam āsīd iti māyā-dvārā yathā-guptaṃ samāhitam sāmprataṃ tu vyaktam abhūd iti tathā tad-dvārā vyaktam eva samādheyam yena ca sarveṣām api sarva-samādhānam ādheyaṃ bhavitā, anyathā tat-tat-karaṇaṃ vṛthā-paraṃ syāt iti [286] atha spaṣṭam ācaṣṭa [287] ṛṣir uvāca-dināntare tu sarva-nimantraṇāyāṃ yathā-vṛttānte vartite sarvāḥ sādhāraṇa-mahodayāḥ śrī-rādhādayaś ca tatrāgamiṣyanti kintu pūrvata eva jana-saṅgīta-vrajeśa-nirmitānaṅgīkāratām ātmano duḥkha-bhaṅgī-saṅgitāṃ maṃsyanta eva tava ca rūkṣatā-vīkṣaṇena tāḥ sūkṣmāṅgatāṃ gamiṣyanti tatra sāmpratam anyāsāṃ svasamāna-kanyānām aṅgīkāreṇa hṛt-kamale' pi bhaṅgitām āpatsyante [288] tathā ca bhāvī ślokaḥ- dāva-trastā mṛga-duhitaraś candrahīnāś cakoryaḥ srastā vṛkṣān nava-kalatikā nīra-riktāḥ śapharyaḥ ūrja-prāntād bahir apagatā hanta navyābja-nālyo yadvad dṛṣṭā hari-virahitā rādhikādyāś ca tadvat

1.33.111

तद् एवं तासां कृच्छ्रायमाणानाम् अमिताभ्यमित-तादृश्वरी श्री-व्रजेश्वरी तु बाष्प-पूर्ण-नयना पौर्णमासीं निर्वर्णयिष्यति सा तु वदिष्यति-सर्वे सर्वतोऽ प्य् अन्विच्छन्तु यथाद्यतन-निमन्त्रणतः कश्चिद् अपि न पश्चिमताम् अञ्चति [290] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [291] ऋषिर् उवाच-ततस् तद्-आकर्णन-मात्रतः सर्वे सर्वतो निर्वर्णनाय सङ्गत्य सत्वरम् एव चागत्य यथावत् कथयिष्यन्ति तेषु काश्चिन् महिलास् तु किञ्चिद् अप्य् अप्रस्तुत्य श्री-राधिकादिकाः प्रत्यपूर्वतापूर्वं द्रक्ष्यन्ति ततः पौर्णमासी वक्ष्यति-किम् इव पश्यथ ? किम् इव च किञ्चिन् न कथयथ ? [292] ता वक्ष्यन्ति-किम् इव वक्ष्यामः, यतः सर्वैर् आहतं मन्येत [293] पौर्णमासी वक्ष्यति-तथ्यं चेत् कथ्यताम्, मयि कृष्ण-मातरि च तास् तु नीचैर् वक्ष्यन्ति-तत्राप्य् एतासां राधिकादिकानां धृत-तुल्यता-पूर्तिईर् अपश्यामः पौर्णमासी स्पष्टं वक्ष्यति-अन्याश् च पुनर् अच्छं गच्छन्तु [294] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [295] ऋषिर् उवाच-ततो बहल-कुतूहल-वहा बहुला महिलास् तत्र तत्र गत्वा ज्ञात-तादृश-तत्त्वाः पुनः पौर्णमास्य्-अन्ते लब्ध-सत्त्वास् तद्वद् एवावर्तयिष्यन्ति वार्ता चैषा व्रज-राज-सभा-पर्यन्तं पर्यवसिष्यति व्रज-राजश् च पौर्णमासीम् अनु तूर्णम् आसाद्य प्रसाद्य च वक्ष्यति-भगवति परम-विस्मापनम् इदम् अस्मान् बोधय [296] पौर्णमासी वक्ष्यति-भवत्-कन्या-भावाभिमानिन्याम् आर्यायाम् इदम् आश्चर्यं पर्यवस्यति भवांस् तु सर्व-व्रजस्थं स्त्री-पुंस-व्रजम् एक-सभानुगतं करोतु [297] श्री-कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [298] ऋषिर् उवाच-तद् एतद् अवधार्य ज्ञात-कार्य-गतिना व्रज-भूपतिना तद्-अभिहिते तथा-विहिते तव हितवती पौर्णमासी महितायां तस्याम् एव सभायाम् आहित-ब्रह्मासनम् आसीना किम् अपि प्रणिहितवती भविता तद्-अव्यवहितम् एव च सिंह-पृष्ठाहितम् अहित-विग्रहा महायुधाष्टक-वेष्टिता देवी-गण-सेविता देवी नभसः सरभसम् अवतरिष्यति अवतीर्ण-मात्रा च पौर्णमास्या व्रजेश्वरयोः कृष्ण-कृष्णाग्रजयोर् अन्येषाम् अपि भूमि-स्पृशाम् अभूमि-स्पृग्-मानिनी यथा-न्यायम् अभिवादनादिकम् आकाशत एव प्रकाशयिष्यति [299] ततः साश्चर्यं पर्यवोलोकमानेषु तेषु देवी वक्ष्यति-कथं वेह सन्देहः क्रियते ? पूर्वत एव तावद् उभय-विधा एता नापूर्वतया मन्तव्याः पूर्वासां सजातीया द्वितीया हि योगमायाज्ञया गर्ग-विघ्नं निघ्नत्या मायया मया निर्मिताः संज्ञायाश् छाया-वत् रत्यास् तन्-माया-कल्पितावच् च [300] ताश् चेमा गृह-गृहात् संगृह्णामि इति तथाह्नाय सापह्नवं कुल-वधू-मध्ये विधाय पुनर् वक्ष्यति-लक्ष्यतां कुल-पालिकाभिर् उभय-विलक्षणता यत् परम-लक्ष्मी-लक्ष्माणि प्राग्-आगतानाम् एव लक्ष्यन्ते नार्वाग्-आगतानाम् तथा मणि-तत्त्व-दृशाम् इव तादृशां दृष्टिभिर् एव नेत्रानन्दक-सौन्दर्य-विशेष-वृष्टिस् ताभ्य एव लभ्या, न त्व् अन्यासां, न च पुनर् आभ्यश् चाक्चिक्य-चिक्वण-काच-तुल्याभ्यः [301] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [302] ऋषिर् उवाच-अथ सर्वाभिस् तथा तद् आश्चर्यं साक्षात्कार्यमाणम् अवधार्य तद्-आर्याणां समज्यायां निवेदयिष्यते-हन्त यथावद् एव देवी वदतीति ततः श्री-व्रज-राज-वचनं-तर्ह्य् अधुना किं विधेयम् ? [303] देवी वक्ष्यति-भोजने निर्वृत्ते मन्-निर्वर्तिताः स्व-स्व-पति-गृहम् अनुवर्तन्ताम् परास् तु कृष्ण-मात्र-पति-सम्मति-परायणाः स्व-स्व-पितृ-गृहम् मया तु यमुना-तटेष्ट-प्रशस्तालये स्थास्यते, यथा यदा मातृ-चरणैर् आज्ञाप्यते, तथा तदा व्यवहर्तव्यम् [304] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [305] ऋषिर् उवाच-तद् एवम् आप्रच्छन-पूर्वकम् आपृच्छ्य प्रच्छन्नायां देव्यां सर्वेषु बल्लव-वलयेषु प्रच्छन्नेषु वर्णानां वर-वर्णिनीभिर् वर्ण्यमानं तद् आकर्ण्य भवत-पतिव्रतास् तु तत्-क्षणाद् एव जूरित्-परित्यक्त-मूर्तिका व्यक्त-निज-कान्ति-स्फूर्तिकाश् च भविष्यन्ति तथा हि- राहु-ग्रासाद् इव शशि-कला वारिदाद् ऋक्ष-माला वर्षाधर्षात् पुलिन-रुचयः स्पर्शनाद् दीप-लक्ष्म्याः निष्क्रम्यामूः पर-परिभवात् तत्-क्षणं विन्दमानाः कान्तिं स्वीयां नयन-कदनं मोचयेयुर् जनानाम्

tad evaṃ tāsāṃ kṛcchrāyamāṇānām amitābhyamita-tādṛśvarī śrī-vrajeśvarī tu bāṣpa-pūrṇa-nayanā paurṇamāsīṃ nirvarṇayiṣyati sā tu vadiṣyati-sarve sarvato' py anvicchantu yathādyatana-nimantraṇataḥ kaścid api na paścimatām añcati [290] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [291] ṛṣir uvāca-tatas tad-ākarṇana-mātrataḥ sarve sarvato nirvarṇanāya saṅgatya satvaram eva cāgatya yathāvat kathayiṣyanti teṣu kāścin mahilās tu kiñcid apy aprastutya śrī-rādhikādikāḥ pratyapūrvatāpūrvaṃ drakṣyanti tataḥ paurṇamāsī vakṣyati-kim iva paśyatha ? kim iva ca kiñcin na kathayatha ? [292] tā vakṣyanti-kim iva vakṣyāmaḥ, yataḥ sarvair āhataṃ manyeta [293] paurṇamāsī vakṣyati-tathyaṃ cet kathyatām, mayi kṛṣṇa-mātari ca tās tu nīcair vakṣyanti-tatrāpy etāsāṃ rādhikādikānāṃ dhṛta-tulyatā-pūrtiīr apaśyāmaḥ paurṇamāsī spaṣṭaṃ vakṣyati-anyāś ca punar acchaṃ gacchantu [294] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [295] ṛṣir uvāca-tato bahala-kutūhala-vahā bahulā mahilās tatra tatra gatvā jñāta-tādṛśa-tattvāḥ punaḥ paurṇamāsy-ante labdha-sattvās tadvad evāvartayiṣyanti vārtā caiṣā vraja-rāja-sabhā-paryantaṃ paryavasiṣyati vraja-rājaś ca paurṇamāsīm anu tūrṇam āsādya prasādya ca vakṣyati-bhagavati parama-vismāpanam idam asmān bodhaya [296] paurṇamāsī vakṣyati-bhavat-kanyā-bhāvābhimāninyām āryāyām idam āścaryaṃ paryavasyati bhavāṃs tu sarva-vrajasthaṃ strī-puṃsa-vrajam eka-sabhānugataṃ karotu [297] śrī-kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [298] ṛṣir uvāca-tad etad avadhārya jñāta-kārya-gatinā vraja-bhūpatinā tad-abhihite tathā-vihite tava hitavatī paurṇamāsī mahitāyāṃ tasyām eva sabhāyām āhita-brahmāsanam āsīnā kim api praṇihitavatī bhavitā tad-avyavahitam eva ca siṃha-pṛṣṭhāhitam ahita-vigrahā mahāyudhāṣṭaka-veṣṭitā devī-gaṇa-sevitā devī nabhasaḥ sarabhasam avatariṣyati avatīrṇa-mātrā ca paurṇamāsyā vrajeśvarayoḥ kṛṣṇa-kṛṣṇāgrajayor anyeṣām api bhūmi-spṛśām abhūmi-spṛg-māninī yathā-nyāyam abhivādanādikam ākāśata eva prakāśayiṣyati [299] tataḥ sāścaryaṃ paryavolokamāneṣu teṣu devī vakṣyati-kathaṃ veha sandehaḥ kriyate ? pūrvata eva tāvad ubhaya-vidhā etā nāpūrvatayā mantavyāḥ pūrvāsāṃ sajātīyā dvitīyā hi yogamāyājñayā garga-vighnaṃ nighnatyā māyayā mayā nirmitāḥ saṃjñāyāś chāyā-vat ratyās tan-māyā-kalpitāvac ca [300] tāś cemā gṛha-gṛhāt saṃgṛhṇāmi iti tathāhnāya sāpahnavaṃ kula-vadhū-madhye vidhāya punar vakṣyati-lakṣyatāṃ kula-pālikābhir ubhaya-vilakṣaṇatā yat parama-lakṣmī-lakṣmāṇi prāg-āgatānām eva lakṣyante nārvāg-āgatānām tathā maṇi-tattva-dṛśām iva tādṛśāṃ dṛṣṭibhir eva netrānandaka-saundarya-viśeṣa-vṛṣṭis tābhya eva labhyā, na tv anyāsāṃ, na ca punar ābhyaś cākcikya-cikvaṇa-kāca-tulyābhyaḥ [301] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [302] ṛṣir uvāca-atha sarvābhis tathā tad āścaryaṃ sākṣātkāryamāṇam avadhārya tad-āryāṇāṃ samajyāyāṃ nivedayiṣyate-hanta yathāvad eva devī vadatīti tataḥ śrī-vraja-rāja-vacanaṃ-tarhy adhunā kiṃ vidheyam ? [303] devī vakṣyati-bhojane nirvṛtte man-nirvartitāḥ sva-sva-pati-gṛham anuvartantām parās tu kṛṣṇa-mātra-pati-sammati-parāyaṇāḥ sva-sva-pitṛ-gṛham mayā tu yamunā-taṭeṣṭa-praśastālaye sthāsyate, yathā yadā mātṛ-caraṇair ājñāpyate, tathā tadā vyavahartavyam [304] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [305] ṛṣir uvāca-tad evam āpracchana-pūrvakam āpṛcchya pracchannāyāṃ devyāṃ sarveṣu ballava-valayeṣu pracchanneṣu varṇānāṃ vara-varṇinībhir varṇyamānaṃ tad ākarṇya bhavata-pativratās tu tat-kṣaṇād eva jūrit-parityakta-mūrtikā vyakta-nija-kānti-sphūrtikāś ca bhaviṣyanti tathā hi- rāhu-grāsād iva śaśi-kalā vāridād ṛkṣa-mālā varṣādharṣāt pulina-rucayaḥ sparśanād dīpa-lakṣmyāḥ niṣkramyāmūḥ para-paribhavāt tat-kṣaṇaṃ vindamānāḥ kāntiṃ svīyāṃ nayana-kadanaṃ mocayeyur janānām

1.33.112

तत्र च- तारासु चन्द्र-वलयस्य कलाः कलासु तस्यातिचारु दधते स्फुरणं यथा श्रीः गोपाङ्गनाह्वय-रमासु विशाखिकादि- सख्यः सखीषु च तथा वृषभानु-पुत्रीः

tatra ca- tārāsu candra-valayasya kalāḥ kalāsu tasyāticāru dadhate sphuraṇaṃ yathā śrīḥ gopāṅganāhvaya-ramāsu viśākhikādi- sakhyaḥ sakhīṣu ca tathā vṛṣabhānu-putrīḥ

1.33.113

कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [307] ऋषिर् उवाच-ततो देव्यादेश-वेश-वशा यथायथं ते विहितवन्त एव तथापि विधिं विना न सङ्ग्राह्यास् ता इतिइ श्री-व्रज-राजादिभिर् विहिते च तस्मिन् विवाह-विचारे भवांस् त्व् अग्रजस्य विवाहार्थम् आगृह्य तं तद्-अर्थ-रक्षित-कौमारा द्वारकात आगत्य कदाचित् तेन प्रसादी-कृत-स्व-विहाराः काश्चिन् नित्य-किशोरिका विधिना च विवाह्य नैरपेक्ष्यम् इवावगाह्य विगत-पूर्वाशङ्कः परम-ललित-माधव-समयम् आलम्ब्यालङ्कृत-पूर्ण-मनोरथाङ्कः श्री-व्रज-राज-गृहिणी-मुहुर् आग्रह-गृहीततया शनैर् एव स्व-विवाहम् अङ्गीकार-सङ्गिनं करिष्यति [308] तत्र बहु-महसा श्री-राम-विवहने जाते तं जातं समासतः समासां समम् एव त्वत्-कृत-विवाहम् एव वर्णयिष्यन्ति- गो-धुङ्न्यर्बुद-गेह-गेह-बलवद्-वाद्यानवद्य-ध्वनि- प्रोल्लासित-व्रज-मण्डले दिविषदां वादित्र-चित्रे महे आदान-प्रतिदान-दान-वचनोदारैः सदारैर् नरैर् निर्व्यूढा मुरजिद्-विवाह-पटली ज्ञाता न तत्-तद्-भिदा

kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [307] ṛṣir uvāca-tato devyādeśa-veśa-vaśā yathāyathaṃ te vihitavanta eva tathāpi vidhiṃ vinā na saṅgrāhyās tā itii śrī-vraja-rājādibhir vihite ca tasmin vivāha-vicāre bhavāṃs tv agrajasya vivāhārtham āgṛhya taṃ tad-artha-rakṣita-kaumārā dvārakāta āgatya kadācit tena prasādī-kṛta-sva-vihārāḥ kāścin nitya-kiśorikā vidhinā ca vivāhya nairapekṣyam ivāvagāhya vigata-pūrvāśaṅkaḥ parama-lalita-mādhava-samayam ālambyālaṅkṛta-pūrṇa-manorathāṅkaḥ śrī-vraja-rāja-gṛhiṇī-muhur āgraha-gṛhītatayā śanair eva sva-vivāham aṅgīkāra-saṅginaṃ kariṣyati [308] tatra bahu-mahasā śrī-rāma-vivahane jāte taṃ jātaṃ samāsataḥ samāsāṃ samam eva tvat-kṛta-vivāham eva varṇayiṣyanti- go-dhuṅnyarbuda-geha-geha-balavad-vādyānavadya-dhvani- prollāsita-vraja-maṇḍale diviṣadāṃ vāditra-citre mahe ādāna-pratidāna-dāna-vacanodāraiḥ sadārair narair nirvyūḍhā murajid-vivāha-paṭalī jñātā na tat-tad-bhidā

1.33.114

तद् एवम् अङ्गीकारेण च-ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस् तथैव भजाम्य् अहम् [गीता 4.11] इति भवतः समाधिः समाधीयेत [310] अत्र ये यथा इति ये यद्-इच्छयेतेत्य् एवम् एव विविक्षितम् यतश् च साधारण-जनम् अन्वनुराग-लङ्घित-लोक-धर्म-मर्यादा-सङ्घानाम् अङ्गनान्तराणाम् अप्य् अन्तर्-वृत्तिस् तत्-तद्-गृहिणी-पद-स्पृहिणी दृश्यते किम् उत भवन्तम् अनु सन्तत-प्रियाणां माया-मयात्ययाद् एव लब्धान्यथा-भाव-प्रायाणाम् ? [भ्प् 10.21.9] इति तद्-वाक्य-व्यक्त-तादृशाभिप्रायाणां स्वतस् तादृशाभिप्रायत्वे सत्य् अपि भ्रमर-गीतायाम् अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रो æधुनास्ते [भ्प् 10.47.21] इत्य् आदौ, भुजम् अगुरु-सुगन्धं मूर्ध्न्यधास्यत् कदा नु इत्य् अनेन तदीयं प्रकटं तथा स्वीकारं प्रार्थयमानानां भवद्-गृहिणी-भाव-स्पृहा-बृंहणम् इति स्थिते तथैव तद् योजयितुं शक्यत इति सर्वेषाम् अस्माकं धैर्य-पर्यापणम् एवम् एव भवताचरिष्यते यतः- गतानाम् उत्पत्त्या त्वयि रतिम् अपि त्वद्-विवहनान् निरस्तानां त्वत्-प्राप्त्य्-अभिलषित-संन्यस्त-जगताम् अमूषाम् उत्कण्ठा यदि हत-फला तर्हि वलतां कथं वा विश्वासस् त्वयि मुरहरास्माकम् अभितः

tad evam aṅgīkāreṇa ca-ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham [gītā 4.11] iti bhavataḥ samādhiḥ samādhīyeta [310] atra ye yathā iti ye yad-icchayetety evam eva vivikṣitam yataś ca sādhāraṇa-janam anvanurāga-laṅghita-loka-dharma-maryādā-saṅghānām aṅganāntarāṇām apy antar-vṛttis tat-tad-gṛhiṇī-pada-spṛhiṇī dṛśyate kim uta bhavantam anu santata-priyāṇāṃ māyā-mayātyayād eva labdhānyathā-bhāva-prāyāṇām ? [bhp 10.21.9] iti tad-vākya-vyakta-tādṛśābhiprāyāṇāṃ svatas tādṛśābhiprāyatve saty api bhramara-gītāyām api bata madhu-puryām ārya-putro ædhunāste [bhp 10.47.21] ity ādau, bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhnyadhāsyat kadā nu ity anena tadīyaṃ prakaṭaṃ tathā svīkāraṃ prārthayamānānāṃ bhavad-gṛhiṇī-bhāva-spṛhā-bṛṃhaṇam iti sthite tathaiva tad yojayituṃ śakyata iti sarveṣām asmākaṃ dhairya-paryāpaṇam evam eva bhavatācariṣyate yataḥ- gatānām utpattyā tvayi ratim api tvad-vivahanān nirastānāṃ tvat-prāpty-abhilaṣita-saṃnyasta-jagatām amūṣām utkaṇṭhā yadi hata-phalā tarhi valatāṃ kathaṃ vā viśvāsas tvayi muraharāsmākam abhitaḥ

1.33.115

तद् एतद् अवधाय मधुकण्ठेनामुक्त-कण्ठम् अनुसन्धीयते स्म-अहो ! तद् एतत्-पर्यन्तं फलम् आगताया भगवल्-लीलताया माधुर्य-प्रसविता तथा हि- प्राग्-दूर-प्रियता ततो गुरु-जन-ध्वस्त-प्रयत्नात्मता तत् पश्चाच् छ्रुति-लोक-लङ्घि-रभसाद् गुप्ता प्रियाङ्गीकृतिः तस्माद् दूर-महा-वियोग-चिरता तत्-प्रान्तम् उद्वाहतः प्राप्तं चेन् मिथुनं मिथो हरि-रमा-रूपं सुखं किं परम्

tad etad avadhāya madhukaṇṭhenāmukta-kaṇṭham anusandhīyate sma-aho ! tad etat-paryantaṃ phalam āgatāyā bhagaval-līlatāyā mādhurya-prasavitā tathā hi- prāg-dūra-priyatā tato guru-jana-dhvasta-prayatnātmatā tat paścāc chruti-loka-laṅghi-rabhasād guptā priyāṅgīkṛtiḥ tasmād dūra-mahā-viyoga-ciratā tat-prāntam udvāhataḥ prāptaṃ cen mithunaṃ mitho hari-ramā-rūpaṃ sukhaṃ kiṃ param

1.33.116

इति [312] अथ प्रकृत-तत्-कर्तृक-कथा [313] कृष्ण उवाच-ततस् ततः ? [314] ऋषिर् उवाच-ततश् च सर्वेषां गतये दुहितुः पतये तुभ्यं कौतुकावहानि बहूनि यौतुकानि परम-धन्यां निज-निज-कन्यां च प्रस्थाप्यते गोपाः सोपाध्यायाः सदा तदा ध्यायं ध्यायं दिवस्-पृथिव्याव् अपि स्वानन्द-समुद्र-मुद्रिते करिष्यन्ति [315] कृष्ण उवाच- ततस् ततः ? [316] ऋषिर् उवाच-तत्र च कवि-लोकानां श्लोकाव् एताव् उदेष्यतः- यर्ह्य् आयाता व्रज-नृप-गृहं राधिकाद्यास् तदासां स्व-ज्योत्स्नाभिस् तद् अलम् अभवद् धेम-धाम-प्रकारम् गोलोकाख्यं पदम् उदयिता यत् तु तस्य प्रकाशस् तासां श्रीणाम् अनुगत इति द्योतनं यत्र जातम्

iti [312] atha prakṛta-tat-kartṛka-kathā [313] kṛṣṇa uvāca-tatas tataḥ ? [314] ṛṣir uvāca-tataś ca sarveṣāṃ gataye duhituḥ pataye tubhyaṃ kautukāvahāni bahūni yautukāni parama-dhanyāṃ nija-nija-kanyāṃ ca prasthāpyate gopāḥ sopādhyāyāḥ sadā tadā dhyāyaṃ dhyāyaṃ divas-pṛthivyāv api svānanda-samudra-mudrite kariṣyanti [315] kṛṣṇa uvāca- tatas tataḥ ? [316] ṛṣir uvāca-tatra ca kavi-lokānāṃ ślokāv etāv udeṣyataḥ- yarhy āyātā vraja-nṛpa-gṛhaṃ rādhikādyās tadāsāṃ sva-jyotsnābhis tad alam abhavad dhema-dhāma-prakāram golokākhyaṃ padam udayitā yat tu tasya prakāśas tāsāṃ śrīṇām anugata iti dyotanaṃ yatra jātam

1.33.117

असङ्ख्य-गणन-स्नुषा-गण-निवासम् आकस्मिकं कथं व्रज-पती तदा विअदधतुस् तथा तच् छृणु गृही इव तरुण-व्रजा यद् इह भान्ति यावत्-स्पृहं वनान्य् उपवन-प्रभाण्य् अति-सहस्र-संस्थान्य् अपि

asaṅkhya-gaṇana-snuṣā-gaṇa-nivāsam ākasmikaṃ kathaṃ vraja-patī tadā viadadhatus tathā tac chṛṇu gṛhī iva taruṇa-vrajā yad iha bhānti yāvat-spṛhaṃ vanāny upavana-prabhāṇy ati-sahasra-saṃsthāny api

1.33.118

तद् एतद् अवधाय मधुकण्ठेनामुक्त-कण्ठं पुनर् अनुसन्धीयते स्म- [318] बाढंविवाहादिभिर् असङ्कोचे विरोचमान एव गोप-जातिभिर् नारीभिः सह गोपजाति-योग्य-वेश-धारिणस् तस्य लीला-नैरन्तर्यम् अपि तदोचिततया पर्यालोचितं पाद्मोत्तर-खण्डे दन्तवक्र-वधानन्तर-तद्-व्रजागमने यथा- कालिन्द्याः पुलिने रम्ये पुण्य-वृक्ष-समावृते गोप-नारीभिर् अनिशं क्रीडयामास केशवः रम्य-केलि-सुखेनैव गोप-वेष-धरो हरिः बद्ध-प्रेम-रसेनात्र मास-द्वयम् उवास ह [पद्मप् 6.252.19-27] किं च- यः कौमार-हरः स एव हि वरस् ता एव चैत्र-क्षपाः इत्य् आद्य् अप्य् अधियन् कयाचिद् उदितं गोपालिका-गीर् इति भावोन्मादज-गान-नृत्य-विवशः श्री-गुण्डिचा-पर्वसु श्री-चैतन्य-तनुर् मतं स भगवान् अङ्गीकरिषत्य् अदः

tad etad avadhāya madhukaṇṭhenāmukta-kaṇṭhaṃ punar anusandhīyate sma- [318] bāḍhaṃvivāhādibhir asaṅkoce virocamāna eva gopa-jātibhir nārībhiḥ saha gopajāti-yogya-veśa-dhāriṇas tasya līlā-nairantaryam api tadocitatayā paryālocitaṃ pādmottara-khaṇḍe dantavakra-vadhānantara-tad-vrajāgamane yathā- kālindyāḥ puline ramye puṇya-vṛkṣa-samāvṛte gopa-nārībhir aniśaṃ krīḍayāmāsa keśavaḥ ramya-keli-sukhenaiva gopa-veṣa-dharo hariḥ baddha-prema-rasenātra māsa-dvayam uvāsa ha [padmap 6.252.19-27] kiṃ ca- yaḥ kaumāra-haraḥ sa eva hi varas tā eva caitra-kṣapāḥ ity ādy apy adhiyan kayācid uditaṃ gopālikā-gīr iti bhāvonmādaja-gāna-nṛtya-vivaśaḥ śrī-guṇḍicā-parvasu śrī-caitanya-tanur mataṃ sa bhagavān aṅgīkariṣaty adaḥ

1.33.119

तद् ईदृग् एव भाविनि विदग्ध-माधव-ललित-माधवाह्वये पूर्वोत्तर-नाटक-द्वये सर्व-रचनायाः परम-फलतया सर्वान्ते प्रकारान्तरेणावकल्पते- तवात्र परिमृग्यता किम् अपि लक्ष्म साक्षाद् इयं मया त्वम् उपसादिता निखिल-लोक-लक्ष्मीर् असि यथा जगति चञ्चता चणक-मुष्टि-सम्पत्तये जनेन पतिता पुरः कनक-वृष्टिर् आसाद्यते [लल्म् 10.10] इति श्री-कृष्ण-वाक्यादिना, सख्यस् ता मिलिता निसर्ग-मधुर-प्रेमाभिरामीकृता यामी मे समगंस् तु संस्तववती श्वश्रूश् च गोष्ठेश्वरी वृन्दारण्य-निकुञ्ज-धाम्नि भवता सङ्गोऽ यं रङ्गवान् संवृत्तः किम् अतः परं प्रियतरं कर्तव्यम् अत्रास्मि मे [लल्म् 10.36] इति पूर्ण-मनोरथाङ्क-पूरक-श्री-राधा-वाक्य-पर्यन्तेन ग्रन्थेन [320] तद् इदम् एव श्रीमद्-भगवद्-भक्ति-रसामृत-सिन्धु-निधि-रूप-श्रीमद्-उज्ज्वल-नीलमणाव् अपि सर्व-रस-परिपाटी-पूर्ति-सार-मूर्ति-समृद्धिमद्-आख्य-सम्भोगतया दर्शितम् [321] तेषाम् उपासना-वासना चेदृश्य् एव तदीय-श्लोकेनावलोक्यते- गोपेशौ पितरौ तवाचल-धर श्री-राधिका प्रेयसी श्रीदामा सुबलादयश् च सुहृदो नीलाम्बरः पूर्वजः वेणुर् वाद्यम् अलङ्कृतिः शिखिदलं नन्दीश्वरो मन्दिरं वृन्दाटव्य् अपि निष्कुटः परम् अतो जानामि नान्यत् प्रभो इति [322] अथ पुनः श्री-कृष्ण-नारद-संवादं मधुकण्ठः कण्ठतः प्रकटयामास- [323] ऋषिर् उवाच-तद् एवं मास-द्वितये सर्वेषाम् एव परमानन्देन लब्ध-व्यत्यये दत्त-व्रजोद्धवः कदाचिद् भवान् रामोद्धवाभ्यां समं संमन्त्र्य श्री-व्रजमहेन्द्रादीन् परम-गौरवाद् आमन्त्र्य निवेदयिष्यति-अधुना यद्य् आज्ञा राज्ञाम् आज्ञायेत तदा स्यन्दनोऽ यं सदारुको द्वारकां विन्देत [324] अथ परम-हृदयालुतामय-दयालुर् असौ श्री-व्रज-राजस् तु वक्ष्यति-यथा तत्र श्रीमद्-भ्रातृ-प्रभृतीनां भृति-भुक्-पर्यन्तानां दुःखं न स्यात् तथा च प्रथनीयम् [325] भवान् वक्ष्यति-सर्वथा सर्वेषाम् आदृत्यास् तत्र-भवतां भृत्यास् तत्र प्रद्युम्नादयः प्रद्योतन्त एव तथापि भवताम् अपूर्तिश् चेत् तदा भवद्-आराधन-शतयास्मन्-मूर्ति-व्यूहम् अपि तत्र नारायणः पारयिष्यति [326] पुनर् व्रज-राजो वक्ष्यति-रोहिणी-रामवद् अयम् उद्धवश् चास्मद्-एक-सम्पद्-उद्धवस् तस्माद् अयम् अपि तथाचरणीयः [327] भवान् वक्ष्यति-यत्र भवद्-इच्छा, तद् वा किं न सेत्स्यति ? किन्त्व् आज्ञान्तरं ज्ञापय [328] व्रजराजो वक्ष्यति-जैवातृक ! भवताम् अक्रूरादि-रचितेनातिचिरं भवता विरहेण चिराय तर्व्-अन्तिमः सर्व एव जीवः सुष्ठु दुर्जीवनम् अवापि ततो न किम् अपि प्रत्येति ततस् त्वद्-विरह-परिहाराय नान्य-जन-लोचन-गोचरः स्याम् इति प्रार्थयते ततो निःशलाकम् आलय-विशेषं संश्लेषय [329] भवान् वक्ष्यति-हन्त ! वृन्दावन एव तादृशं प्रकाश-वृन्दं वर्तते यत् खलु ब्रह्म-ह्रदे निमज्ज्य पुनस् तस्माद् उन्मज्ज्य च भवद्भिः पूर्वम् अप्य् अपूर्वं दृष्टम् अस्ति शताङ्गस्यास्य कामङ्गामितया तत्-प्रवेशितापि प्रतिवेशीयते ततो यथाज्ञाप्यते प्राज्ञानां राज्ञा [330] व्रज-राजो वक्ष्यति-वत्स! तद् एव प्रच्छन्नं वनं गच्छामः [331] ततः स-प्रतिश्रव-श्रवणं भवान् वक्ष्यति-यथा महेच्छानाम् इच्छा तथैव सेत्स्यति पुनश् च तिर्यग् अवेक्ष्य पार्श्व-लक्ष्यं दारुकम् आदेक्ष्यसि-सारथे ! तथा रथं प्रथय, यथा सर्व एव व्रजस् तत्रान्तर्-भवंस् तद्-धाम प्रविशंश् च धाम-ग्रामतः स्वर्-वासिनाम् अपि दृग्-आरामतां नासीदति [332] अथ तेन सूतेन तु तथाकृत-प्रथे रथे सर्व एव व्रज-प्राणि-व्रजः स्वैरं निव्शमानस् तं देशं प्रविवेश [333] तद् एवं सति- उत्सर्पज्-ज्योतिर्-आली-विभव-वशतया तं रथं तूर्ध्व-भाजं चर्माक्षा मेनिरे तर्ह्य् उपरिगततया तत्-पदोपासकाश् च कृष्ट्वा ब्रह्म-ह्रदात् प्राग् अपि मुरजयिना लम्भिता गोमिनो या तां वृन्दारण्य-मध्ये गतिम् इह सुगतास् तद्विदश् चार्व् अपश्यन्

tad īdṛg eva bhāvini vidagdha-mādhava-lalita-mādhavāhvaye pūrvottara-nāṭaka-dvaye sarva-racanāyāḥ parama-phalatayā sarvānte prakārāntareṇāvakalpate- tavātra parimṛgyatā kim api lakṣma sākṣād iyaṃ mayā tvam upasāditā nikhila-loka-lakṣmīr asi yathā jagati cañcatā caṇaka-muṣṭi-sampattaye janena patitā puraḥ kanaka-vṛṣṭir āsādyate [lalm 10.10] iti śrī-kṛṣṇa-vākyādinā, sakhyas tā militā nisarga-madhura-premābhirāmīkṛtā yāmī me samagaṃs tu saṃstavavatī śvaśrūś ca goṣṭheśvarī vṛndāraṇya-nikuñja-dhāmni bhavatā saṅgo' yaṃ raṅgavān saṃvṛttaḥ kim ataḥ paraṃ priyataraṃ kartavyam atrāsmi me [lalm 10.36] iti pūrṇa-manorathāṅka-pūraka-śrī-rādhā-vākya-paryantena granthena [320] tad idam eva śrīmad-bhagavad-bhakti-rasāmṛta-sindhu-nidhi-rūpa-śrīmad-ujjvala-nīlamaṇāv api sarva-rasa-paripāṭī-pūrti-sāra-mūrti-samṛddhimad-ākhya-sambhogatayā darśitam [321] teṣām upāsanā-vāsanā cedṛśy eva tadīya-ślokenāvalokyate- gopeśau pitarau tavācala-dhara śrī-rādhikā preyasī śrīdāmā subalādayaś ca suhṛdo nīlāmbaraḥ pūrvajaḥ veṇur vādyam alaṅkṛtiḥ śikhidalaṃ nandīśvaro mandiraṃ vṛndāṭavy api niṣkuṭaḥ param ato jānāmi nānyat prabho iti [322] atha punaḥ śrī-kṛṣṇa-nārada-saṃvādaṃ madhukaṇṭhaḥ kaṇṭhataḥ prakaṭayāmāsa- [323] ṛṣir uvāca-tad evaṃ māsa-dvitaye sarveṣām eva paramānandena labdha-vyatyaye datta-vrajoddhavaḥ kadācid bhavān rāmoddhavābhyāṃ samaṃ saṃmantrya śrī-vrajamahendrādīn parama-gauravād āmantrya nivedayiṣyati-adhunā yady ājñā rājñām ājñāyeta tadā syandano' yaṃ sadāruko dvārakāṃ vindeta [324] atha parama-hṛdayālutāmaya-dayālur asau śrī-vraja-rājas tu vakṣyati-yathā tatra śrīmad-bhrātṛ-prabhṛtīnāṃ bhṛti-bhuk-paryantānāṃ duḥkhaṃ na syāt tathā ca prathanīyam [325] bhavān vakṣyati-sarvathā sarveṣām ādṛtyās tatra-bhavatāṃ bhṛtyās tatra pradyumnādayaḥ pradyotanta eva tathāpi bhavatām apūrtiś cet tadā bhavad-ārādhana-śatayāsman-mūrti-vyūham api tatra nārāyaṇaḥ pārayiṣyati [326] punar vraja-rājo vakṣyati-rohiṇī-rāmavad ayam uddhavaś cāsmad-eka-sampad-uddhavas tasmād ayam api tathācaraṇīyaḥ [327] bhavān vakṣyati-yatra bhavad-icchā, tad vā kiṃ na setsyati ? kintv ājñāntaraṃ jñāpaya [328] vrajarājo vakṣyati-jaivātṛka ! bhavatām akrūrādi-racitenāticiraṃ bhavatā viraheṇa cirāya tarv-antimaḥ sarva eva jīvaḥ suṣṭhu durjīvanam avāpi tato na kim api pratyeti tatas tvad-viraha-parihārāya nānya-jana-locana-gocaraḥ syām iti prārthayate tato niḥśalākam ālaya-viśeṣaṃ saṃśleṣaya [329] bhavān vakṣyati-hanta ! vṛndāvana eva tādṛśaṃ prakāśa-vṛndaṃ vartate yat khalu brahma-hrade nimajjya punas tasmād unmajjya ca bhavadbhiḥ pūrvam apy apūrvaṃ dṛṣṭam asti śatāṅgasyāsya kāmaṅgāmitayā tat-praveśitāpi prativeśīyate tato yathājñāpyate prājñānāṃ rājñā [330] vraja-rājo vakṣyati-vatsa! tad eva pracchannaṃ vanaṃ gacchāmaḥ [331] tataḥ sa-pratiśrava-śravaṇaṃ bhavān vakṣyati-yathā mahecchānām icchā tathaiva setsyati punaś ca tiryag avekṣya pārśva-lakṣyaṃ dārukam ādekṣyasi-sārathe ! tathā rathaṃ prathaya, yathā sarva eva vrajas tatrāntar-bhavaṃs tad-dhāma praviśaṃś ca dhāma-grāmataḥ svar-vāsinām api dṛg-ārāmatāṃ nāsīdati [332] atha tena sūtena tu tathākṛta-prathe rathe sarva eva vraja-prāṇi-vrajaḥ svairaṃ nivśamānas taṃ deśaṃ praviveśa [333] tad evaṃ sati- utsarpaj-jyotir-ālī-vibhava-vaśatayā taṃ rathaṃ tūrdhva-bhājaṃ carmākṣā menire tarhy uparigatatayā tat-padopāsakāś ca kṛṣṭvā brahma-hradāt prāg api murajayinā lambhitā gomino yā tāṃ vṛndāraṇya-madhye gatim iha sugatās tadvidaś cārv apaśyan

1.33.120

तत्र पर्जन्य-वर्याश् च ये गताः प्राग्-अदृश्यताम् द्रक्ष्यन्ते तेऽ पि तत्रैव तद् आश्चर्यं भविष्यति

tatra parjanya-varyāś ca ye gatāḥ prāg-adṛśyatām drakṣyante te' pi tatraiva tad āścaryaṃ bhaviṣyati

1.33.121

ततश् च- वृन्दारण्ये स-कल्प-द्रुम-विविध-लता-मञ्जु-कुञ्जादि-धन्ये घोषे चिन्तामणीन्द्र-प्रथित-निलयता-चित्त-वृत्ति-प्रमोषे रामाद्यैः काम-धुग्-गव्य्-अनुगति-कुतुकी लक्ष-लक्ष्मी-प्रकार- श्री-गोपी-प्राण-सारः स जयति नितरां गोप-गोप्तुः कुमारः

tataś ca- vṛndāraṇye sa-kalpa-druma-vividha-latā-mañju-kuñjādi-dhanye ghoṣe cintāmaṇīndra-prathita-nilayatā-citta-vṛtti-pramoṣe rāmādyaiḥ kāma-dhug-gavy-anugati-kutukī lakṣa-lakṣmī-prakāra- śrī-gopī-prāṇa-sāraḥ sa jayati nitarāṃ gopa-goptuḥ kumāraḥ

1.33.122

अथ स्निग्धकण्ठ उवाच-ततस् ततः ? [335] मधुकण्ठ उवाच-तद् एवम् अन्यं च वृत्तान्तं वर्णितवान् श्रीमान् व्रज-सुख-वर्षी देवर्षिश् च परस्परं हर्षितां प्रपन्नः स-बाष्प-रोमहर्षाधिभिः सम्पन्नः स्निग्ध-संवाद-विच्छेदतः परिखिद्य शनैर् एव च विच्छिद्य स्व-स्व-वर्मानुवर्तते स्म श्रीमद्-व्रजेन्द्र-नन्दनस् तु तत्-कथा-पर्यन्तानन्देन पर्याप्तः सर्वं तद्-दुःख-जातम् आच्छन्नताम् आपन्नम् एव चकार तत्र भगवन्तः श्री-देवर्षि-चरणा यद्-यद्-भावितया समुद्भावितवन्तस् तत् सर्वम् अभूद् एव [336] तद्-अनन्तरम् अपि यथा व्रजस्य राज्ञानुज्ञापितम् तथा वासुदेव-प्रसादाद् वसुदेव-प्रवीणानां तद्-वर्त्म-वीक्षादीनानां दारुक-कथित-तत्-तद्-वृत्ताभोग-भोग-पीनानां स्वल्प-कालताम् आपकम् आयाधीनानां तद्-आगमनाशया बहिर् एवासीनानां तद्-इष्ट-सिद्धिर् इन्धाम्बभूवेति [337] तद् एवम् आकर्ण्य सर्वेऽ पि सभासदः प्रोचुः- ततस् ततः ? [338] मधुकण्ठ उवाच-ततश् च सर्व-सुखारामाभ्यां श्री-रोहिणीम् आभ्यां गोपोचित-वेषाद्य्-अभिनिवेश-लब्ध-सखि-गण-प्रवेशोद्धवेनोद्धवेन च सार्धम् अस्मिन्न् एव गोलोक-नामके परम-दुरवलोके लोके परम-विभववतां भवतां मध्ये विभवन्न् एव सोऽ यं विराजते [339] पुनः सर्वेऽ प्य् ऊचुः- ततस् ततः ? [340] मधुकण्ठ उवाच-ततश् च सर्वतः प्रसरद्-अमन्द-भवद्-आनन्द-कल्लोल-लोलन्-मनस्तया वयम् अप्य् आगम्य भवद्-भवदीय-कृपा-मात्र-गम्यं रम्यं वास-वर्यम् अजर्य-सङ्गमम् आसादयाम [341] श्री-व्रजराज उवाच-कथं कथम् इति कथ्यताम् [342] मधुकण्ठ उवाच-पूर्वं तावद् अस्मदीयानां दुष्प्रारब्ध-वशाद् अद्य श्वश् चिचलिष-यात्रासु यात्रायां विलम्बनम् आसीत् तत्र च सति श्रीमद्-व्रज-प्राणस्य यदुषु सङ्क्रमणम् अवकर्ण्य प्राण-वियोजनम् इवासीत् चिराय तु व्रजे तत्-प्रति-सङ्क्रमणं चाकर्ण्य सद्यश् चलितुम् उद्यमे कृत-प्रक्रमे तद्-अनुगत-व्रज-जनस्य तस्य मर्त्य-लोक-पथाद् अन्तर्धानम् अवधार्य वारिधि-प्रवेशम् उद्यच्छतां दया-वर्षि-देवर्षि-चरणाचरित-निदेशम् उपनिषत्-कृत्य जीविकाकृत्य च श्री-वृन्दावनागमनं जातम् जाते चागमने तत्-तत्-पदं कृष्ण-रूप्य-क्रीडास्पदतया निरूप्य मूर्च्छानन्तरं जागरम् ऋच्छताम् अस्माकम् अकस्माद् अत्रानुप्रवेशः कथं जात इति न यथातथ्यं प्रथयितुं शक्यते स्म [343] सर्वे साश्चर्यम् ऊचुः- ततस् ततः ? [344] मधुकण्ठ उवाच-ततो भगवच्-चरण-राजीव-लोकनतः पुनर्-जीवन-लाभोपक्रमेण क्रमेण च भवद्-उपसेवनाय श्री-गोपाल-पूर्व-चम्पूं सम्पूर्णयन्तस् तद् इदं सुदिनाहम् आसीदामेति किंवान्यत् कथनीयम् ? [345] तद् एतद् उक्त्वा समापनम् इदं पद्यं निगद्य पणायति स्म- सोऽ यं गोपेन्द्र पुत्रस् तव महित-महीयःसु शश्वन्-महीय्यस् त्वन्-नाना-बन्धुतानाम् अपि विविधतया बन्धुता-बद्ध-बुद्धिः यस्माल् लब्धा भवन्तः शिव-कमल-भवाद्यन्तर-ध्येय-वर्गाद् दूरं धाम प्रभावं विभवम् अपि महा-प्रेम-माधुर्यम् अत्र

atha snigdhakaṇṭha uvāca-tatas tataḥ ? [335] madhukaṇṭha uvāca-tad evam anyaṃ ca vṛttāntaṃ varṇitavān śrīmān vraja-sukha-varṣī devarṣiś ca parasparaṃ harṣitāṃ prapannaḥ sa-bāṣpa-romaharṣādhibhiḥ sampannaḥ snigdha-saṃvāda-vicchedataḥ parikhidya śanair eva ca vicchidya sva-sva-varmānuvartate sma śrīmad-vrajendra-nandanas tu tat-kathā-paryantānandena paryāptaḥ sarvaṃ tad-duḥkha-jātam ācchannatām āpannam eva cakāra tatra bhagavantaḥ śrī-devarṣi-caraṇā yad-yad-bhāvitayā samudbhāvitavantas tat sarvam abhūd eva [336] tad-anantaram api yathā vrajasya rājñānujñāpitam tathā vāsudeva-prasādād vasudeva-pravīṇānāṃ tad-vartma-vīkṣādīnānāṃ dāruka-kathita-tat-tad-vṛttābhoga-bhoga-pīnānāṃ svalpa-kālatām āpakam āyādhīnānāṃ tad-āgamanāśayā bahir evāsīnānāṃ tad-iṣṭa-siddhir indhāmbabhūveti [337] tad evam ākarṇya sarve' pi sabhāsadaḥ procuḥ- tatas tataḥ ? [338] madhukaṇṭha uvāca-tataś ca sarva-sukhārāmābhyāṃ śrī-rohiṇīm ābhyāṃ gopocita-veṣādy-abhiniveśa-labdha-sakhi-gaṇa-praveśoddhavenoddhavena ca sārdham asminn eva goloka-nāmake parama-duravaloke loke parama-vibhavavatāṃ bhavatāṃ madhye vibhavann eva so' yaṃ virājate [339] punaḥ sarve' py ūcuḥ- tatas tataḥ ? [340] madhukaṇṭha uvāca-tataś ca sarvataḥ prasarad-amanda-bhavad-ānanda-kallola-lolan-manastayā vayam apy āgamya bhavad-bhavadīya-kṛpā-mātra-gamyaṃ ramyaṃ vāsa-varyam ajarya-saṅgamam āsādayāma [341] śrī-vrajarāja uvāca-kathaṃ katham iti kathyatām [342] madhukaṇṭha uvāca-pūrvaṃ tāvad asmadīyānāṃ duṣprārabdha-vaśād adya śvaś cicaliṣa-yātrāsu yātrāyāṃ vilambanam āsīt tatra ca sati śrīmad-vraja-prāṇasya yaduṣu saṅkramaṇam avakarṇya prāṇa-viyojanam ivāsīt cirāya tu vraje tat-prati-saṅkramaṇaṃ cākarṇya sadyaś calitum udyame kṛta-prakrame tad-anugata-vraja-janasya tasya martya-loka-pathād antardhānam avadhārya vāridhi-praveśam udyacchatāṃ dayā-varṣi-devarṣi-caraṇācarita-nideśam upaniṣat-kṛtya jīvikākṛtya ca śrī-vṛndāvanāgamanaṃ jātam jāte cāgamane tat-tat-padaṃ kṛṣṇa-rūpya-krīḍāspadatayā nirūpya mūrcchānantaraṃ jāgaram ṛcchatām asmākam akasmād atrānupraveśaḥ kathaṃ jāta iti na yathātathyaṃ prathayituṃ śakyate sma [343] sarve sāścaryam ūcuḥ- tatas tataḥ ? [344] madhukaṇṭha uvāca-tato bhagavac-caraṇa-rājīva-lokanataḥ punar-jīvana-lābhopakrameṇa krameṇa ca bhavad-upasevanāya śrī-gopāla-pūrva-campūṃ sampūrṇayantas tad idaṃ sudināham āsīdāmeti kiṃvānyat kathanīyam ? [345] tad etad uktvā samāpanam idaṃ padyaṃ nigadya paṇāyati sma- so' yaṃ gopendra putras tava mahita-mahīyaḥsu śaśvan-mahīyyas tvan-nānā-bandhutānām api vividhatayā bandhutā-baddha-buddhiḥ yasmāl labdhā bhavantaḥ śiva-kamala-bhavādyantara-dhyeya-vargād dūraṃ dhāma prabhāvaṃ vibhavam api mahā-prema-mādhuryam atra

1.33.123

तद् एतद् उक्त्वा भ्रातरं प्रत्य् उवाच- गोपाल-यशसा स्पृष्टं यन् मृष्टं सूत-जन्म च तत् तु स्पर्श-मणेर् जातं जात-रूप-मयोऽ पि नः

tad etad uktvā bhrātaraṃ praty uvāca- gopāla-yaśasā spṛṣṭaṃ yan mṛṣṭaṃ sūta-janma ca tat tu sparśa-maṇer jātaṃ jāta-rūpa-mayo' pi naḥ

1.33.124

तथा हि- अत्र श्री-व्रज-राज-राजित-सभा-मध्ये क्रम-ध्येयता- साध्ये श्री-हरिर् एष राम-सहितः प्रत्यक्षताम् आगतः तत्रापि स्व-कथा-प्रथां कथयितुं नः सम्यग् आदिष्टवान् कारुण्यं किम् अथास्य वर्ण्यम् असकृत् पुण्यं च किं नः सखे

tathā hi- atra śrī-vraja-rāja-rājita-sabhā-madhye krama-dhyeyatā- sādhye śrī-harir eṣa rāma-sahitaḥ pratyakṣatām āgataḥ tatrāpi sva-kathā-prathāṃ kathayituṃ naḥ samyag ādiṣṭavān kāruṇyaṃ kim athāsya varṇyam asakṛt puṇyaṃ ca kiṃ naḥ sakhe

Pūraṇa 1 (cont. 41)

1.33.125

तद् एवं श्री-व्रजदेव-कुमार-सुकुमार-मुखम् अभिपश्यन्न् अङ्कुरवत्-पुलक-कुल-सङ्कुल-कलेवरता-बलेन पुनर् अर्जुनताम् अर्जयन्न् इव ततश् च स्तम्भ-सम्भ-जनम् अतिगम्भीर-कम्प-सम्पत्-सम्पतन-साम्प्रततया लुम्पन् पतन्न् इव पुनश् च निर्निमिषता-निर्मित-सुपर्वताम् आत्मनि पर्वन् पूर्वावस्थाम् अवस्थापयन्न् इव समनन्तरं च लब्ध-प्रपञ्च-नव-नव-दल-वलय-वलित-वल्गु-पुट-शोभालोभाकर-कर-सम्पुटम् अनून-बाष्प-नव्य-दिव्य-प्रसून-पूर्णंअ कुर्वन्न् उपसंहरन्न् इव स-स्निग्धकण्ठः स मधुकण्ठः पूर्ववद् एव पूर्व-देव-मात्रा-रुचि-करंवरं वरयामास- वाणी कंसरिपो तवानुकथनं कर्णौ कथा-कर्णनं हस्तौ सन्तत-सेवनं हृदयम् अप्य् उत्कण्ठया धारणम् शीर्षं गोकुल-वस्तु-मात्र-नमनं दृष्टी समस्त-व्रज- प्रेष्ठानां स्थिति-वीक्षणं च भजतां नौ नैव तत्-तद्-बहिः

tad evaṃ śrī-vrajadeva-kumāra-sukumāra-mukham abhipaśyann aṅkuravat-pulaka-kula-saṅkula-kalevaratā-balena punar arjunatām arjayann iva tataś ca stambha-sambha-janam atigambhīra-kampa-sampat-sampatana-sāmpratatayā lumpan patann iva punaś ca nirnimiṣatā-nirmita-suparvatām ātmani parvan pūrvāvasthām avasthāpayann iva samanantaraṃ ca labdha-prapañca-nava-nava-dala-valaya-valita-valgu-puṭa-śobhālobhākara-kara-sampuṭam anūna-bāṣpa-navya-divya-prasūna-pūrṇaṃa kurvann upasaṃharann iva sa-snigdhakaṇṭhaḥ sa madhukaṇṭhaḥ pūrvavad eva pūrva-deva-mātrā-ruci-karaṃvaraṃ varayāmāsa- vāṇī kaṃsaripo tavānukathanaṃ karṇau kathā-karṇanaṃ hastau santata-sevanaṃ hṛdayam apy utkaṇṭhayā dhāraṇam śīrṣaṃ gokula-vastu-mātra-namanaṃ dṛṣṭī samasta-vraja- preṣṭhānāṃ sthiti-vīkṣaṇaṃ ca bhajatāṃ nau naiva tat-tad-bahiḥ

1.33.126

तद् एवं लब्ध-भक्ति-प्रपञ्चं तं च तं च कुञ्चन्-मनसं भूयो भूय आहूय प्रमद-व्रज-विराजमानः श्रीमान् व्रजराजः सभाजन-भाजनतया निज-समीपम् आपयामास, समुपवेशयामास च तेन च सर्वम् अपि समाजं शर्मणा भ्राजयामास ततश् च- पुण्ड्रं पूर्वाङ्ग-चर्चा निज-मणि-वलितालङ्कृतिर् दिव्यताम्बू- लाग्र्यं प्राग्य-स्व-वस्त्र-व्रततिर् इति बहु स्वात्मनैवोपयुज्य गन्त्र्यो वाहाः समन्तात् परिजन-जनताः स्पृह्य-गृह्यादिवस्तून्य् एतान्य् अन्यैः समर्प्य द्वयम् अभिहितवान् श्रील-गोलोक-राजः

tad evaṃ labdha-bhakti-prapañcaṃ taṃ ca taṃ ca kuñcan-manasaṃ bhūyo bhūya āhūya pramada-vraja-virājamānaḥ śrīmān vrajarājaḥ sabhājana-bhājanatayā nija-samīpam āpayāmāsa, samupaveśayāmāsa ca tena ca sarvam api samājaṃ śarmaṇā bhrājayāmāsa tataś ca- puṇḍraṃ pūrvāṅga-carcā nija-maṇi-valitālaṅkṛtir divyatāmbū- lāgryaṃ prāgya-sva-vastra-vratatir iti bahu svātmanaivopayujya gantryo vāhāḥ samantāt parijana-janatāḥ spṛhya-gṛhyādivastūny etāny anyaiḥ samarpya dvayam abhihitavān śrīla-goloka-rājaḥ

1.33.127

अद्यारभ्यानुपाल्येत लाल्येन भवतोर् द्वयम् अस्य मात्रा तथा माता तद्वत् पित्रा मया पिता

adyārabhyānupālyeta lālyena bhavator dvayam asya mātrā tathā mātā tadvat pitrā mayā pitā

1.33.128

जय-ध्वनि-युतास् तदा ववृषुर् उद्धताः सद्-धनं यथा बत सदः-सदस्तद् अवगाह्य बाह्यं गृहम् तथान्तर-गता यतश् चपलम् एव तत्-पूरितं स्थलं किल कृत-क्रियं व्यसृजद् आत्म-लब्धान् जनान्

jaya-dhvani-yutās tadā vavṛṣur uddhatāḥ sad-dhanaṃ yathā bata sadaḥ-sadastad avagāhya bāhyaṃ gṛham tathāntara-gatā yataś capalam eva tat-pūritaṃ sthalaṃ kila kṛta-kriyaṃ vyasṛjad ātma-labdhān janān

1.33.129

तद् एवं कथा-सातौ दत्त-सातौ मधुकण्ठ-स्निग्धकण्ठौ सदैव लब्ध-कृष्णोपकण्ठौ च तद्-विलास-विलोकनोत्कण्ठौ प्रतिक्षणम् अमन्द-परमानन्दम् अनुविन्दमानाव् एव विराजेते [350] अत्र पूर्वम् आपाततः सुदुर्बोधताशङ्कया यद्यपि न वर्णितास् तथाप्य् अस्यां श्री-गोलोक-कृत-प्रभायां सभायां शान्त-वेशतया पुरोधसां मध्य-सम्बध्यमानासनः सुखाकृत-सर्व-स्वजनः सर्वेषाम् अग्रण्यः श्रीमान् पर्जन्यः पर्जन्य इव सर्व-सुखं वर्षन्न् आसीत् वरीयसी वरीयसी चान्तः-सभायां तथा लब्ध-प्रभा समवर्तत श्रीमान् उद्धवश् च सर्वेषाम् उद्धव एवाजनीति सर्व-जनीनं सुखं कियद् वर्णनीयम् ? [351] रहस्यं पुनर् इदं रस्यमानं विधीयताम्- वृन्दारण्याभिधाने सरसि सरसिज-श्रेणि-लक्ष्मीषु गोपीष्व् एका राधाभिधा सा विभवति सततः दिव्य-सौगन्धिक-श्रीः भ्राम्यन् याम् एव लब्धुं व्रजपति-तनयश् चावर्मूर् वर्तम-वृत्तीः सर्वा निर्माय यस्याम् अलिर् इव कलया केलिम् उच्चैस् तनोति

tad evaṃ kathā-sātau datta-sātau madhukaṇṭha-snigdhakaṇṭhau sadaiva labdha-kṛṣṇopakaṇṭhau ca tad-vilāsa-vilokanotkaṇṭhau pratikṣaṇam amanda-paramānandam anuvindamānāv eva virājete [350] atra pūrvam āpātataḥ sudurbodhatāśaṅkayā yadyapi na varṇitās tathāpy asyāṃ śrī-goloka-kṛta-prabhāyāṃ sabhāyāṃ śānta-veśatayā purodhasāṃ madhya-sambadhyamānāsanaḥ sukhākṛta-sarva-svajanaḥ sarveṣām agraṇyaḥ śrīmān parjanyaḥ parjanya iva sarva-sukhaṃ varṣann āsīt varīyasī varīyasī cāntaḥ-sabhāyāṃ tathā labdha-prabhā samavartata śrīmān uddhavaś ca sarveṣām uddhava evājanīti sarva-janīnaṃ sukhaṃ kiyad varṇanīyam ? [351] rahasyaṃ punar idaṃ rasyamānaṃ vidhīyatām- vṛndāraṇyābhidhāne sarasi sarasija-śreṇi-lakṣmīṣu gopīṣv ekā rādhābhidhā sā vibhavati satataḥ divya-saugandhika-śrīḥ bhrāmyan yām eva labdhuṃ vrajapati-tanayaś cāvarmūr vartama-vṛttīḥ sarvā nirmāya yasyām alir iva kalayā kelim uccais tanoti